/
Текст
ТАУМАЧААЬНЫ
САОЎНІК
БЕААРУСКАЙ
МОВЫ
У ПЯЦІ ТАМАХ
ТАУМАЧААЬНЫ
САОЎНІК
БЕААРУСКАЙ
МОВЫ
том 1
юео«
4Вел(03)
Т 49
Пад агульнай рэдакцыяй
акадэміка АН БССР К. К. АТРАХОВІЧА (КАНДРАТА КРАПІВЫ)
Рэдакцыйная калегія:
кандыдаты філалагічных навук А. Я. ВАХАНЬКОУ, П. М. ГАПАНОВІЧ,
М. П. ЛОБАН, член-карэспандэнт АН БССР М. Р. СУДНІК
Рэдактар тома М. П. ЛОБАН
70105-002
* М 318(05)-77
(С) Галоўная рэдакцыя Беларускай Савецкай Энцыклапедыі, 1977.
АД РЭДАКЦЫЙНАЙ КАЛЕГІІ
Тлумачальны слоўнік беларускай мовы займае асобае месца ў гісторыі беларус-
кай лексікаграфіі, ён абагульняе вопыт папярэдняй як айчыннай, так і зарубежнай
славянскай слоўнікавай культуры і ў той жа час з’яўляецца выданнем глыбока су-
часным як па лексікаграфічных ідэях, так і па лексічнаму саставу.
Слоўнік ахоплівае агульнаўжывальную лексіку і фразеалогію беларускай мовы
20-га стагоддзя, якая ў гэты час выступае як літаратурная мова з шырокімі са-
цыяльнымі функцыямі і адпаведнай стылістычнай дыферэнцыяцыяй.
З’яўляючыся нарматыўным філалагічным даведнікам сучаснай беларускай літа-
ратурнай мовы, Слоўнік зыходзіць з аб’ектыўнага характару тых норм і жывых
тэндэнцый, якія склаліся ў мове за апошняе паўстагоддзе на ўсіх узроўнях яе
сістэмы — граматычным, словаўтваральным і акцэнтуацыйным.
Гэтыя асаблівасці робяць пяцітомны Тлумачальны слоўнік беларускай мовы
актуальным даведнікам для самых шырокіх колаў грамадства.
Слоўнік падрыхтаваны Сектарам лексікалогіі і лексікаграфіі Інстытута мовазнаў-
ства імя Якуба Коласа Акадэміі навук БССР. У стварэнні I тома Слоўніка прымалі
ўдзел навуковыя супрацоўнікі: канд. філал. навук А. Я. Баханькоў — аўтар 3374 слоў-
нікавых артыкулаў на літару «А», артыкулаў на прыназоўнікі, прыстаўкі, першыя
і другія часткі складаных слоў; акрамя таго, ён прымаў удзел у дапрацоўцы «Інст-
рукцыі для ўкладальнікаў»; канд. філал. навук Г. Ф. Вештарт — аўтар 916 слоў-
нікавых артыкулаў (абшуканы — адтаваць); канд. філал. навук П. М. Гапановіч —
аўтар 4658 артыкулаў на літару «В» і артыкулаў на адносныя прыслоўі і злучнікі;
канд. філал. навук Г. Дз. Жылуновіч — аўтар 780 артыкулаў (альхоўнік — антракт,
апалоць — аплюхаць, блакіт — бляяць), яна ж прымала ўдзел у папярэднім
рэдагаванні слоў на літару «А»; канд. філал. навук М. П. Лобан — кіраўпік
тэмы з студзеня 1960 г. па май 1964 г. і з верасня 1968 г. па сакавік 1975 г., аўтар
праекта «Інструкцыі для ўкладальнікаў», рэдактар тома; канд. філал. навук
Г. М. Прышчэпчык — памочнік рэдактара на завяршаючым этапе работы па рэдага-
ванню матэрыялаў тома, а таксама па рабоце з выдавецтвам; член-карэспандэнт
АН БССР М. Р. Суднік — кіраўнік тэмы з мая 1964 г. па верасень 1968 г., аўтар
1055 слоўнікавых артыкулаў (б — бегемот); канд. філал. навук Г. К. Усціновіч —
аўтар 842 слоўнікавых артыкулаў на літары «А», «Б», «В», памочнік рэдактара на
першым і завяршаючым этапах работы па рэдагаванню тома, яна ж падрыхтавала
спіс крыніц Слоўніка; канд. філал. навук I. Я. Яшкін —аўтар 2600 слоўнікавых ар-
тыкулаў на літару «А»; малодшы навуковы супрацоўнік Н. Дз. Корань —аўтар 202
слоўнікавых артыкулаў (беласценны — бессюжэтны), памочнік рэдактара на пачат-
новым этапе рэдагавання; малодшы навуковы супрацоўнік Л. Б. Рубцова — аўтар
720 слоўнікавых артыкулаў (антрапаграфія — апалоскваць, апоены — апэцкаць, бес-
сямейны — блакіроўка), памочнік рэдактара на першым і завяршаючым этапах рэ-
дагавання тома; малодшы навуковы супрацоўнік М. С. Шушкевіч — аўтар слоўніка-
вых артыкулаў на літару «Б» (бо — бясшэрсны).
Зверку цытат тома з крыніцамі зрабілі малодшыя навуковыя супрацоўнікі
Н. М. Лявончык і А. В. Цімашкова, алфавіт праверыла Л. Ф. Шаталава.
У падрыхтоўцы машыпапісу прымала ўдзел старшая лабарантка Ж. П. Іванова.
Рэдакцыйная калегія дзякуе кафедрам беларускай мовы Беларускага дзяржаў-
нага універсітэта імя У. I. Леніна і Мінскага педагагічнага інстытута імя А. М. Гор-
кага за рэцэнзаванне I тома Слоўніка, а таксама рэдакцыі беларускага слоўніка Га-
лоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі ў складзе загадчыка рэдакцыі
канд. філал. навук I. У. Саламевіча, старшых навуковых рэдактараў М. К. Клышкі,
I. I. Смірновай, навуковых рэдактараў Г. М. Булат, А. I. Казачок, Б. С. Мельнікава,
В. I. Плашчынскай, Н. П. Саламевіч, рэдактара Т. М. Усатай, малодшых рэдактараў
Т. А. Далідовіч і Л. В. Саламахі — за рэдагаванне рукапісу тома і каштоўныя заўвагі,
якія садзейнічалі ўдасканаленню Слоўніка.
Рэдакцыйная калегія Слоўніка выказвае шчырую падзяку Бюро Каардынацый-
нага савета па лексікалогіі і лексікаграфіі Аддзялення мовы і літаратуры Акадэміі
навук СССР і асабіста члену-карэспандэнту АН СССР С. Г. Бархудараву, дактарам
філалагічных навук А. М. Бабкіну, Б. У. Горнунгу і Ю. С. Сарокіну, лексікографу
К. А. Марцішэўскай за іх карысныя парады пры абмеркаванні «Інструкцыі для
ўкладальнікаў» Слоўніка і першых аркушаў машынапісу.
Заўвагі і пажаданні Рэдакцыйная калегія просіць дасылаць на адрас: 220072,
Мінск, Ленінскі праспект, 66. Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН БССР.
САСТАЎ I СТРУКТУРА СЛОУШКА
Задачы, аб’ём, крыніцы
Важнейшай задачай Слоўніка з’яўляецца
шырокае і дастаткова поўнае адлюстраванне
лексічнага стану сучаснай беларускай літара-
турнай мовы. Яго галоўнае прызначэнне за-
ключаевда ў тым, каб тлумачыць сэнсавы
бок лексічных адзінак, словазлучэнняў і мар-
фем, а таксама служыць нарматыўным да-
веднікам па стылістычнай, граматычнай і
акцэнтуацыйнай характарыстыцы кожнага
асобнага слова.
Матэрыяльнай асновай Слоўніка з’яві-
лася фундаментальная картатэка Сектара
лексікалогіі і лексікаграфіі Інстытута мова-
знаўства імя Якуба Коласа АН БССР, ство-
раная ў пасляваенныя гады шляхам фран-
тальнага і выбарачнага распісвання арыгі-
нальнай мастацкай, навуковай, тэхнічнай,
публіцыстычнай і дзелавой літаратуры, вы-
дадзенай у 20 ст., а таксама перакладной па-
літычнай літаратуры: твораў класікаў марк-
сізма-ленінізма, партыйных і дзяржаўных да-
кументаў, прамоў выдатных дзеячаў Савец-
кага Саюза. У якасці дадатковых крыніц вы-
карыстаны даведнікі па лексіцы і фразеалогіі
сучаснай літаратурнай і народна-дыялектнай
мовы, літаратурна апрацаваныя тэксты вус-
най народнай творчасці.
У адпаведнасці з акрэсленымі задачамі і
аб’ёмам у Слоўнік уключаны:
агульнаўжывальная лексіка і фразеалогія,
якая без абмежавання выкарыстоўваецца ва
ўсіх жанрах і стылях сучаснай беларускай
літаратурнай мовы;
навуковыя тэрміны, якія ўвайшлі ў падруч-
нікі для агульнаадукацыйнай сярэдняй шко-
лы або часта ўжываюцца ў навукова-папу-
лярных выданнях і ў перыядычным друку
(аксіёма, вокісел, дыфузія, інтэграл, канвек-
цыя, сегмент, функцыя, эпіцэнтр);
новыя словы, утвораныя з беларускіх сло-
ваўтваральных элементаў або запазычаныя з
іншых моў і засвоеныя шырокімі коламі гра-
мадскасці (акселерацыя, дызайнер, касмаба-
чанне, ленініяна, праграміст);
архаізмы і гістарызмы, якія выкарыстоў-
ваюцца многімі сучаснымі аўтарамі пры апі-
санні мінулых эпох або ў якасці сродку сты-
лізацыі мовы (алтын, армяк, войт, кальчуга,
раць, соцкі, ураднік);
іншамоўныя словы (т. зв. экзатызмы), якія
абазначаюць прадметы і з’явы, спецыфічныя
для грамадскага жыцця, прыроды або побыту
народаў СССР і зарубежных краін (авеню,
атэль, аул, мамалыга, сабантуй, сакля, фанза,
яранга);
шырокавядомыя назвы сучасных народаў,
у тым ліку назвы ўсіх народаў СССР (слава-
кі, рускія, беларусы, украінцы), а таксама
гістарычна вядомыя назвы знікшых народаў
і плямён (крывічы, дрыгавічы, радзімічы; го-
ты, скіфы), назвы жыхароў геаграфічных раё-
наў з этнічна змешаным складам насельніцт-
ва (палешукі, сібіракі, аўстралійцы);
словы рэлігійнага культу, вядомыя па лі-
таратуры, спецыяльна не прысвечанай пы-
танням рэлігіі (алах, амбон, дзяк, епіскап,
пост, рыза);
геаграфічныя назвы (назвы гор, мясцовас-
цей, рэк і інш.), якія набылі пераноснае зна-
чэнне (Алімп, Рубікон, Парнас);
гістарычныя, міфалагічныя і літаратурныя
імёны, якія набылі абагульненае або сімва-
лічнае значэнне (геркулес, донжуан, каін, ме-
цэнат, юда);
утвораныя ад уласных імён прыметнікі,
што ў спалучэнні з назоўнікамі складаюць
тэрміналагічныя або фразеалагічныя выразы
(аўгіевы стайні, варфаламееўская ноч, глаў-
берава соль, дамоклаў меч, пракрустава
ложа); ' —
лексічньія дыялектызмы, засведчаныя ў
некалькіх аўтарытэтных крыніцах (ганок,
жанкі, імжака, кагадзе, латушка, ня-
бога);
прадуктыўныя ў словаўтваральных адносі-
нах прыстаўкі, першыя і другія часткі скла-
даных слоў, а таксама літары і іх назвы
[аб.„, да.„; аўта..., геа.„; ...воз, ...метр, ...ход;
а, л(эл), м(эм), у];
складанаскарочаныя словы, якія набылі вя-
лікае грамадска-палітычнае значэнне і шы-
рокую ўжывальнасць (камсамол, партком,
саўгас, універмаг);
некаторыя лексіка-граматычныя катэгорыі
слоў: а) назоўнікі, прыметнікі, прыслоўі, зай-
меннікі з часціцай „не”, калі яны ў спалу-
чэнні з „не” набываюць новае лексічнае зна-
чэнне (няпраўда, невысокі, недалёка, нехта)
або без „не” не ўжываюцца (недахоп, нягег-
лы, нейкі); б) найболып пашыраныя аб-
страктныя назоўнікі на -нне, -асць, -ства
(адлюстраванне, задуменнасць, слабасць,
умельства); в) назоўнікі з павелічальнымі і
памяншальнымі суфіксамі, якія страцілі эма-
цыянальна-ацэначнае значэнне (тапарышча,
мячык) або набылі, акрамя значэння памян-
шальнасці, новае значэнне [ручка (дзвярэй),
вочка (у сетцы)], а таксама назоўнікі, пры
ўтварэнні якіх адбываецца чаргаванне гукаў
у аснове (беражок, лядок, сучок); г) пры-
метнікі са значэннем непаўнаты якасці (ве-
лікаваты, жаўтаваты, кіславаты); д) найболып
ужывальныя прыналежныя і адносна-прына-
лежныя прыметнікі (бацькаў, матчын, вавёр-
чын, мядзведжы, пчаліны); е) прыметнікі вы-
шэйшай ступені нараўнання, ва ўтварэнні
якіх наглядаюцца адхіленні ад нормы: супле-
тывізм, чаргаванне, наяўнасць дублетных
форм, семантычных варыянтаў і інш. (вялі-
кі — болыпы, гладкі — гладзейшы і гладчэй-
шы, малады — маладзейшы і малодшы);
ё) найбольш ужывальныя дзеясловы з пра-
дуктыўнымі прыстаўкамі: да..., за..., на...,
па..., пера..., пра... і інш. (дакасіць, дапра-
цаваць, назбіраць, пераехаць, пракапаць);
ж) прыслоўі, у тым ліку і адпрыметніка-
выя, калі яны адрозніваюцца сваім зна-
чэннем ад прыметнікаў (важна, добра, пры-
гожа); з) дзеепрыметнікі залежнага ста-
ну прошлага часу, а таксама іншыя дзее-
прыметнікі і дзеепрыслоўі, якія набылі зна-
чэнне іншых часцін мовы або маюць якія-не-
будзь асаблівасці ва ўтварэнні (адведзены,
гладжаны, закінуты, ранены; дзякуючы, кан-
чаючы, пачынаючы, уключаючы).
У Слоўніку не даюцца:
тэрміны асобных галін навукі, тэхнікі, ма-
стацтва, якія не атрымалі пашырэння ў літа-
ратурнай мове і бытуюць пераважна ў ася-
роддзі вузкага кола снецыялістаў (адстрат,
пуаз, энтальпія);
індывідуальныя неалагізмы, ужытыя тым
ці іншым пісьменнікам у мастацкім творы,
але не прынятыя моўнай практыкай [завес-
ніць (у М. Чарота), запрыгоршчыць (у У. Ду-
боўкі), небазор (у Я. Купалы)];
устарэлыя словы, якія ўжо выйшлі або
выходзяць з літаратурнага ўжытку (копша,
пулярэс);
вузкадыялектныя словы, што сустракаюц-
ца толькі ў асобных мастацкіх творах і звы-
чайна тлумачацца ў падрадковых зносках
(кукулка ’зязюля’, салятырка ’салатніца’);
літарныя абрэвіятуры (БАМ, ВЦСПС,
ТАСС);
складаныя прыметнікі, якія пішуцца праз
злучок (ваенна-патрыятычны, жоўта-зялёны,
параўнальна-гістарычны);
прыслоўі з прыстаўкай па-, што пішуцца
праз злучок (па-беларуску, па-новаму, па-
салдацку і ішп.).
Структура Слоўніка
Слоўнік складаецца з рознага тыпу слоўні-
кавых артыкулаў. Структурна поўны слоўні-
кавы артыкул уключае наступныя элеменгы:
а) загаловачнае слова; б) граматычную ха-
рактарыстыку; в) стылістычную характары-
стыку; г) сэнсавую характарыстыку слова;
д) ілюстрацыйны матэрыял; е) тэрміналагіч-
ныя і фразеалагічныя спалучэнні; ж) этыма-
лагічную даведку.
Загаловачныя (рэестравыя) словы размяш-
чаюцца ў алфавітным парадку. Калі загало-
вачнае слова ў літаратурнай мове выступае
ў двух (граматычных, фанетычных або ак-
цэнталагічных) варыянтах, то гэтыя варыян-
ты падаюцца ў загалоўку праз «і». Пры на-
яўяасці адрозненняў у граматычнай характа-
рыстыцы яна даецца пры кожным варыян-
це, калі ж такіх адрозненняў няма, то толькі
пасля другога варыянта, напрыклад:
МОХАВЫ, -ая, -ае і МАХАВЫ 2, -ая, -бе.
Аднолькава ўжывальныя варыянты раз-
мяшчаюцца ў алфавітным парадку. 3 неад-
нолькава ўжывальных на першае месца ста-
віцца той варыянт, якому аддаецца перавага.
Другі варыянт змяшчаецца таксама на сваім
месцы ў алфавітным парадку са спасылкай
на першы, аднак граматычная характары-
стыка пры ім не даецца:
КМЕН і КМІН, -у, м.
КМІН гл. кмен.
Калі паміж формамі слова, якія змяшчаюц-
ца ў адным артыкуле, у алфавітным парадку
рэестра няма іншых слоў, то паралельная
форма другі раз не даецца:
ЗАЛА, -ы, ж. і ЗАЛ, -а, м.
На сваім месцы ў алфавіце без граматыч-
най і стылістычнай характарыстыкі (з адсыл-
кай да адпаведных артыкулаў) змяшчаюцца
таксама формы адзіночнага ліку назоўнікаў,
калі рэестравай з’яўляецца форма множнага
ліку:
ГОТ гл. готы.
КАНЁК 2 гл. канькі.
Амонімы (словы, аднолькавыя па вымаў-
ленню, але розныя па сэнсу) пазначаюцца
надрадковай лічбай, якая ставіцца ў канцы
загаловачнага слова, і распрацоўваюцца кож-
ны самастойным артыкулам:
ЛАСКА 1... (пяшчота).
ЛАСКА2... (звярок).
Трывальныя пары дзеяслова размяшчаюц-
ца ў алфавітным парадку, кожны дзеяслоў
на сваім месцы. Тлумачэнне даецца, як пра-
віла, пры дзеясловах закончанага трыванпя.
Артыкул з тлумачэннем пры дзеясловах не-
закончанага трывання даецца ў тым выпад-
ку, калі дзеяслоў не мае суадноснага дзея-
спова закончанага трывання, а таксама тады,
калі трывальную пару складаюць дзеясловы,
утвораныя ад розных асноў (напрыклад,
браць — узяць).
Аднакратпыя і мнагакратныя дзеясловы
прыводзяцца на сваім месцы з адсылкай да
дзеясловаў незакончанага трывання:
СТУКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
стукаць.
ПАСТУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Мна-
гакр. да стукаць.
Назоўнікі, што ўтвараюцца ад дзеяслова
незакончанага трывання, спасылаюцца не на
адну гэту дзеяслоўную форму — сама форма
незакончанага трывання з’яўляецца спасы-
лачнай,— а на пару дзеяслоўнага трывання,
у якой на періпым месцы ставіцца форма не-
закончанага, на другім — форма закопчапага
трывання. Напрыклад:
НАВЁДВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. наведваць — наведаць. 2. ...
Калі аддзеяслоўны назоўнік адпавядае
толькі частцы значэнняў дзеяслова, то ў та-
кім выпадку пасля формы закончанага тры-
вання ў дужках адзначаецца, на якія значэн-
ні робіцца спасылка. Напрыклад:
НАВУЧАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. навучаць — навучыць (у 1 знач.). 2....
НАВЯЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзея-
слова навязваць — навязаць (у 2—4 знач.).
Аддзеяслоўны назоўнік можа спасылацца
не на дзеяслоўную пару, а на адну форму за-
кончанага трывання, калі ён утварыўся ад
дзеяслова гэтага трывання, або на адну фор-
му незакончанага трывання, калі ён утва-
рыўся ад няпарнага дзеяслова незакончанага
трывання.
БРАШУРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. брапіураваць.
БРАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. братацца.
Будова слоўнікавага артыкула
Загаловачнае слова і яго граматычная ха-
рактарыстыка. 3 граматычных класаў слоў у
Слоўніку даюцца назоўнікі, прыметнікі, лі-
чэбнікі, займеннікі, дзеясловы, дзеепрыметні-
кі, дзеепрыслоўі, прыслоўі, прыназоўнікі,
злучнікі, часціцы, выклічнікі.
Загаловачныя словы прыводзяцца ў Слоў-
ніку па традыцыі ў пачатковай форме: назоў-
нікі ў назоўным склоне адзіночнага ліку,
прыметнікі і дзеепрыметнікі ў назоўным
склоне адзіночнага ліку мужчынскага роду,
лічэбнікі і зат 'шнікі — адпаведна назоўні-
кам і прыметн. кам, дзеясловы — у неазна-
чальнай форме. У тых выпадках, калі пачат-
ковая форма не ўжываецца або яна не існуе,
у якасці загаловачнай можа выступаць адна
з ускосных форм слова, а таксама форма
множнага ліку.
Нязменнасць назоўнікаў або прыметнікаў
у склонах адзначаецца паметай нескл. (не-
скланяльнае), напрыклад:
БЮРО, нескл., н.
У якасці абавязковых граматычных форму
Слоўніку даюцца:
а) форма роднага склону адзіночнага ліку
назоўнікаў:
АГРАНОМ, -а, м.
ЛЯУШУН, леўшуна, м.
ПЯСОК, -скў, м.
б) родавыя формы прыметнікаў і дзеепры-
метнікаў, парадкавых лічэбнікаў і некаторых
указальных, прыналежных, азначальных, не-
азначальных, адмоўных, пытальна-адносных
займеннікаў:
БЁЛЫ, -ая, -ае.
АГЛЁДЖАНЫ, -ая, -ае.
ДРУГІ, -ая, -бе.
ТАКІ, -ая, -бе.
ТВОЙ, твая, тваё.
НІЯКІ, -ая, -ае.
НЁЙКІ, -ая, -ае.
Абавязковымі формамі дзеяслова з’яўляюц-
ца формы 1-й, 2-й і 3-й асобы адзіночнага
ліку:
МАЦНЁЦЬ, -бю, -ееш, ёе.
ПІСАЦЬ, пішў, пішаш, піша.
НАСІЦЬ, нашў, нбсіш, нбсіць.
Граматычная форма падаецца ў Слоўніку
ў выглядзе чыстага канчатка, канчатка з ча-
сткай асновы ці поўнага слова. Чысты кан-
чатак даецца ў тых выпадках, калі аснова
слова не атрымала ніякіх змен фанетычнага,
марфалагічнага ці акцэнталагічнага характа-
ру. У іншым выпадку ў якасці граматычнай
формы даецца такая частка слова, якая можа
забяспечыць правільнае аднаўленне ўсяго
слова, у тым ліку і яго акцэнтуацыі.
Адсутнасць у загаловачнай частцы якой-
небудзь абавязковай граматычнай формы
сведчыць аб тым, што загаловачнае слова ў
такой форме не ўжываецца. Напрыклад, у
граматычнай характарыстыцы дзеяслова ба-
лець, -ліць даецца толькі форма трэцяй асобы
адзіночнага ліку. Гэта азпачае, што першая
і другая асобы гэтага дзеяслова не ўжываюц-
ца. Калі слова ў адным ці некалькіх значэн-
нях мае іншую граматычную характарысты-
ку, то пры гэтых значэннях даюцца адпавед-
ныя папераджальныя заўвагі. Напрыклад:
ВАДЗІЦЦА, ваджўся, вбдзішся, вбдзіцца;
незак. 1. (I і 2 ас. не ўжыв.). Быць, жыць
(пра жывёл, птушак і пад.). ...
2. безас. Быць звычаем, правілам.
3. з кім. Разм. Мець справу, сябраваць...
4. Разм. Доўга і беспаспяхова змагацца з
кім-н.
Адзначаецца ў Слоўніку і адсутнасць адзі-
ночнага або множнага ліку назоўнікаў: адз.
няма, толькі мн., пераважна мн., звы-
чайна мн., калі гэта характэрна ўсім ці толь-
кі паасобным значэнням. Напрыклад:
ЛЁКІ, -аў; адз. няма...
ЛАДКІ, -дак; адз. ладка, -і, ДМ -дцьі, ж.
1. ... 2. толькі мн. Дзіцячая гульня.
Ускосныя склонавыя формы адзіночнага і
множнага ліку, а таксама асабовыя формы
множнага ліку дзеясловаў даюцца не рэгу-
лярна, а толькі тады, калі ў гэтым ёсць не-
абходнасць. Прычынай падачы можа быць:
а) змяненне асновы слова:
ЛАБАРАНТ, -а, М -нце, м. ...
НЁСЦІ, нясў, нясеш, нясё; нясём, несяцё...
б) наяўнасць беглай галоснай:
ГОРКА !, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. ...
АДЦЁРЦІ, адатрў, адатрэш, адатрэ; ада-
трбм, адатрацё...
в) варыянтнасць форм:
ЛЁД, лёду (ільдў); мн. льды (ільды), льдоў
(ільдбў); м. ...
ЛІЦЬ, лью, льеш, лье; льём, льяцё і лію,
ліёш, ліё; ліём, ліяцё...
г) пераход націску:
ВЯСНА, -ы; мн. вёсны, вёсен...
ПАЙСЦІ, пайдў, пбйдзеш, пбйдзе...
Па гэтай жа прычыне ў граматычнай ха-
рактарыстыцы часам даюцца формы прошпа-
га часу і загаднага ладу:
ВЁЗЦІ, вязў, вязёш, вязё; вязём, везяцё;
пр. вёз, вёзла і вязла, вязлб. ...
АПЛЁСЦІ, аплятў, апляцёш, апляцё; апля-
цём, аплецяцё, аплятўць; пр. аплёў, апляла,
аплялб; заг. апляці; зак., што. ...
Кароткая форма прыметнікаў адзначаецца
ў тых выпадках, калі яна шырока ўжываецца
ў мове і пацвярджаецца картатэчным матэ-
рыялам, напрыклад:
ГАТОВЫ, -ая, -ае; гатбў, гатбва.
ДУЖЫ, -ая, -ае; дуж, дужа.
Кароткая форма дзеепрыметнікаў залежна-
га стану прошлага часу не даецца, паколькі
яна ўтвараецца сіс эмна.
Сродкам граматычнай характарыстыкі з’яў-
ляюцца і паметы, што азначаюць прыналеж-
насць слова да таго ці іншага граматычнага
класа: ліч. (лічэбнік), займ. (займеннік),
дзеепрым. (дзеепрыметнік), дзеепрысл. (дзее-
прыслоўе), прысл. (прыслоўе), прыназ. (пры-
назоўнік), злучн. (злучнік), часціца, выкл.
(выклічнік). Йры назоўніках, прыметніках і
дзеясловах паметы падобнага характару не
даюцца. Іх ролю выконваюць абавязковыя
граматычныя формы. Асобымі паметамі зак.,
незак. адзначаюцца трыванні дзеяслова.
У Слоўніку адзначаюцца выпадкі ўжыван-
ня таго ці іншага слова ў значэнні назоўніка
(у знач. наз.), у значэнні прыметніка (у знач.
прым.), у значэнні прыслоўя (у знач. прысл.),
у значэнні выклічніка (у знач. выкл.), у зна-
чэнні прыназоўніка (у знач. прыназ.), у зна-
чэнні злучніка (у знач. злучн.) або ў якасці
члена сказа: у значэнні выказніка (у знач.
вык.). Напрыклад:
КАМАНДУЮЧЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. не-
зал. цяпер. ад камандаваць.
2. у знач. наз. камандуючы, -ага, м. Началь-
нік оуйнога вайсковага падраздзялення. Ка-
мандуючы арміяй.
КАСЦЮМІРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад касцюміраваць.
2. у знач. прым. Адзеты ў маскарадны або
тэатральны касцюм. // 3 удзельнікамі, адзеты-
мі ў маскарадныя касцюмы. Касцюміраваны
баль.
ГУРТ, -у, М -рце, м. 1, Натоўп, група лю-
дзей...
2. Статак буйной рагатай жывёлы...
3. у знач. прысл. гўртам. Сумесна, групай;
усе разам. Хлапчукі гуртам узяліся цягнуць
лодку да берага. Дуброўскі.
Адзначаюцца ў Слоўніку і спосабы сінтак-
січнай сувязі дзеяслова, аднак паслядоўна —
толькі пераходнасць; пасля асабовых форм
ставяцца пытанні вінавальнага склону каго-
што або толькі каго ці толькі што. Пры неаб-
ходнасці адзначаюцца і іншыя спосабы сін-
таксічнай сувязі — ускосная пераходнасць,
інфінітыўная пераходнасць, непераходнасць
(безаб’ектнасць) і інш.
ДАКЛЯРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; 1. зак.
і незак., з інф. або дадан. сказам.... 2. незак.,
што або з інф.
КАХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго і без
дап. ...
БЯЛІЦЬ, бяліб, бёліш, бёліць; незак., каго-
што, чым і без дап. 1. ...
У рэестравым слове, яго варыянтах і фор-
мах даецца націск, напрыклад:
НЕАБЫЯКІ, -ая, -ае і НЕАБЫЯКІ, -ая, -бе.
У складаных словах ставіцца адзін, асноў-
ны націск, напрыклад:
КОННАГВАРДЗЁЙСКІ, -ая, -ае.
Стылістычная характарыстыка. Лексіка
кожнай літаратурнай мовы размяркоўваецца
па стылістычных пластах. Яе асноўную масу,
аднак, складаюць словы, якія не маюць нія-
кай стылістычнай афарбоўкі — так званая
нейтральная ў адносінах да стыляў лексіка.
Словы нейтральнай лексікі ўжываюцца ў мо-
ве любога стылю, таму ў Слоўніку яны не па-
значаюцца ніякімі паметамі. Сфера ўжыван-
ня астатніх слоў абмежавана пэўным стылем,
і таму пры іх даюцца адпаведныя паметы.
Паметай разм. (размоўнае) адзначаны шы-
рокі пласт слоў або іх паасобных значэнняў,
ужыванне якіх абмежавана гутарковай мо-
вай, вуснай ці пісьмовай. У мастацкай літара-
туры — гэта мова дзеючай асобы або стылі-
заваная, сказавая аўтарская мова. Напры-
клад:
БРАНЯБОЙКА, -і, ДМ -ббйцы; Р мн. -ббек;
ж. Разм. Бранябойнае ружжо.
БРУКАВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Брукаваная дарога; шаша.
Паметай абл. (абласное) пазначаюцца сло-
вы ці асобныя значэнні, характэрныя вузкаму
тэрытарыяльнаму рэгіёну, якія праніклі ўлі-
таратурную мову, але не знайшлі яшчэ шы-
рокага ўжывання.
ГЗЫМС, -а, м. Д_бл. Карніз.
НАГЛЫ, -ая, -ае. Абл. 1. Раптоўны. ... 2,...
Невялікая колькасць слоў адзначана ў
Слоўніку паметай кніжн. (кніжнае). Гэта сло-
вы пераважна пісьмовай, навуковай ці публі-
цыстычнай мовы.
КАТАКЛІЗМ, -у, лг. Кніжн. Раптоўны раз-
буральны пераварот у прыродзе або ў сацы-
яльным жыцці; катастрофа. Вулканічны ка-
таклізм. Рэвалюцыйны катаклізм.
3 пашырэннем адукацыі словы кніжнага
стылю паступова замацоўваюцца ў гутарко-
вай мове, ператвараючыся ў словы нейтраль-
нага пласта. Таму многія такія словы ўжо
не адзначаны паметай кніжн., напрыклад:
спецыфіка, эфектыўнасць, кульмінацыя, рэа-
гаванне і пад.
Вузка прафесійнае ўжыванне слова, пера-
тварэнне нейтральнага ці якога іншага слова
ў тэрмін у нейкім адным вузкім значэнні па-
значаецца паметай спец. (спецыяльнае). На-
прыклад:
БОДНЯ, -і, ж. Спец. Шырокае металічнае
вядро для падымання пароды ў шахтах.
Без паметы спец. падаюцца словы-тэрміны,
якія ў складзе дэфініцыі маюць указанне на
канкрэтную сферу іх ужывання, напрыклад:
КВАДРАНТ, -а, ЛГ -нце, м. 1. У матэматы-
цы — чацвёртая частка круга. 2. ...
3 ліку кніжнай лексікі выдзяляецца невя-
лікая колькасць слоў так званага высокага
стылю, пазначаных паметай высок. Гэта сло-
вы, характэрныя найболып для мовы дыпла-
матычных і іншых вялікай дзяржаўнай важ-
насці дакументаў. Нанрыклад:
РАТНЫ, -ая, -ае. Уст. і высок. Ваенны, бая-
вы.
Блізкі да высокага паэтычны стыль. Абсяг
ужывання слоў такога стылю — урачыста-
ўзнёслая паэзія і проза. Пазначаны ў Слоўні-
ку паметай паэт. Напрыклад:
ВЁТРАЗЬ, -я, м. Паэт. ...
Да ліку стылістычных адносяцца і памета
уст. (устарэлае), якая азначае, што словы, па-
значаныя ёю, зараз не ўжываюцца, заменены
іншымі словамі, і памета гіст. (гістарычнае),
якая азначае, што слова ўжываецца ў той
літаратуры, якая мае дачыненне да фактаў
гісторыі, хоць сама рэалія — з’ява мінулых
эпох.
БОРЦЬ, -і, ж. Уст. Вулей з выдзеўбанай
калоды, або дупло ў дрэве, дзе жьвдшь пчолы.
ВЁЧА, -а, н. Гіст. Сход, на якім вырашаліся
грамадскія і дзяржаўныя справы ў некаторых
гарадах Старажытнай Русі. Полацкае веча.
Да стылістычных памет прымыкаюць паме-
ты эмацыяльнай ацэпкі: ласк. (ласкальнае),
груб. (грубае), пагард. (пагардлівае), зневаж.
(зневажальнае) і інш., якімі пазначаюцца
словы адпаведнай эмацыянальнай афарбоўкі.
Гэтыя паметы могуць ужывацца як сама-
стойна, так і ў спалучэнні з іншымі стылі-
стычнымі паметамі: разм. пагард., разм.
груб., разм. ласк. Напрыклад:
БРАТОК, -тка; мн. браткі; м. Разм. ласк. ...
Сэнсавая характарыстыка слова. Тыпы дэ-
фініцый. Пад сэнсавай характарыстыкай сло-
ва разумеецца тлумачэнне, якое даецца ўвы-
глядзе рознага тыпу лагічных азначэнняў
(дэфініцый). Кожны разрад слоў мае свой
тып дэфініцыі. Гэтым дасягаецца неабходная
аднастайнасць структуры артыкулаў на сло-
вы аднаго разраду. Выкарыстоўваюцца на-
ступныя тыпы дэфініцый:
Дэфініцыя, у якой коратка фармулюецца
рэальнае значэнне слова. Напрыклад:
ААЗІС, -а, м. Месца сярод пустыні з крыні-
цай і расліннасцю вакол яе.
БАЯЗДОЛЬНЫ, -ая, -ае. Прыгодны весці
баявыя дзеянні.
БУДАВАЦЬ, будую, будўеш, будўе; незак.,
што. 1. Ставіць, мураваць, рубіць дом, узво-
дзіць будынак, збудаванне...
Дэфініцыя, якая раскрывае пе толькі сэнс
словаўтваральнай асновы, але і значэнне
афіксаў. Так, слову «абаротлівасць» даецца
дэфініцыя «ўласцівасць абаротлівага», якая
азначае, што сэнс прыметніка «абаротлівы»
выступае як якасць, уласцівасць, калі да яго
дадаецца суфікс -асць. Параўн. яшчэ:
БАРВОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць барвова-
га; барвовае адценне.
БАЯЗЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць, стан
баязлівага.
КАСТРУБАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
каструбаватага.
Дэфініцыя, дзе на першы план вылучаецца
значэнне словаўтваральнага афікса, які за-
тым звязваецца з рэальнай асновай. Напрык-
лад:
АБАГУЛЬНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. абагульняць — абагульніць.
АВАДОК, -дка, м. 1. Памянш. Завобад... 2....
АБІТУРЫЁНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. /Кан. да абітурыент.
Дэфініцыя, якая складаецца з сінанімічна-
га раду, напрыклад:
КАВАЛЁРЫЯ, -і, ж. Конніца, коннае вой-
ска.
КІРПАТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Кароткі, за-
дзёрты (пра нос). ...
Дэфініцыя, у якой падкрэсліваецца толькі
сэнсавая тоеснасць рэестравага слова з ін-
шым словам, граматычная ж і стылістычная
характарыстыкі могуць быць розныя, напры-
клад:
АНАНАСАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а н а-
н а с н ы.
МАКРЭДЗЬ, -і, ж. Разм. Тое, што і м а к-
р а т а.
Дэфініцыя, у якой не раскрываецца сэнс
слова, а адзначаецца граматычная сувязь яго
з тым словам, якому апошняе адпавядае па
свайму значэнню. Напрыклад:
АБКОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
касіць.
Дэфініцыя ў гэтым слове паказвае, што
«абкошваць» знаходзіцца ў поўнай сэнсавай
адпаведнасці са словам «абкасіць» і адрозні-
ваецца толькі трываннем. Параўн. яшчэ:
АБЛІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абліць.
Дэфініцыя азначае, што слова «абліты» па
значэнню адпавядае дзеяслову «абліць», хоць
мае дзеепрыметнікавую форму.
КВАЛІФІКАВАЦЦА, -кўецца; незак. Зал.
да кваліфікаваць.
Дэфініцыя азначае, што слова «кваліфіка-
вацца» не мае сярэднезваротнага, а толькі
залежны стан.
КАРКНУЦЬ, -не; зак. Аднакр. да каркаць
(у 1 знач.).
Дэфініцыя азначае, што слова «каркнуць»
мае тое ж значэнне, што і «каркаць», з той
толькі розніцай, што форма з афіксам -аць
азначае шматразовасць дзеяння, а форма з
афіксам -нуць — аднаразовасць.
Значэнне, адценне, ужыванне. Лексічнае
багацце Слоўніка, яго паўната выяўляецца
не толькі у колькасці слоў, але і ў глыбіні
раскрыцця сэнсу кожнага слова. У Тлумачаль-
ным слоўніку ўкладальнікі імкнуліся як мож-
на паўней раскрыць семантычнае багацце
слова, даць яго ва ўсёй разгалінаванасці зна-
чэнняў і адценняў значэнняў. Як вядома,
словы ў мове розныя па сваёй сэнсавай
структуры: ёсць словы адназначныя, маналі-
ты, з уласцівасцямі тэрміна, і ёсць словы
мнагазначныя, розныя значэнні якіх неад-
нолькавыя па важнасці ў слове. Задача лек-
сікографа не толькі выявіць усе значэнні,
але і ўстанавіць іерархію іх. Парадак раз-
мяшчэння значэнняў у слоўнікавым артыку-
ле дыктуецца як лагічнай сувяззю, так і
ўжывальнасцю ў літаратурнай мове, пры гэ-
тым на першым месцы заўсёды даецца пра-
мое значэнне без абмежавальных памет, за-
тым значэнні з абмежавальнымі паметамі
разм., кніжн., высок., спец. Сферу літаратур-
ных значэнняў завяршае пераноснае (перан.)
значэнне.
Кожнае значэнне, апрача першага, даецца
з чырвонага радка і пазначаецца арабскай
лічбай.
Часам асобнае значэнне слова выступае не
маналітна, а ў выглядзе пучка адценняў зна-
чэння. Такая асаблівасць сэнсавай структуры
перадаецца ў Слоўніку праз чляненне дэфіні-
цыі па болып дробных сэнсавых прыкметах.
Кожнаму адценню, як і значэнню, даецца
свая дэфініцыя і іншыя кампаненты артыку-
ла. Адценні адно ад другога аДкзяляюцца
знакам // (паралелькі). Як і значэнні, адцен-
ні падаюцца ў парадку лагічнай сувязі іх і
ступені ўжывальнасці: асноўныя, шырока-
ўжывальныя — на першым месцы, другарад-
ныя, рэдкаўжывальныя — на апошнім.
Бываюць выпадкі, калі ў літаратурнай мове
тое ці іншае слова аказваецца ўжытым не ва
ўласцівым яму вобразным ці пераносным зна-
чэнні. Найболып аўтарытэтныя з такіх ужы-
ванняў даюцца ў Слоўніку пад адным са
значэнняў. Знакам, які вылучае такое ўжы-
ванне ў слоўнікавым артыкуле, з’яўляецца
рыска /. Тлумачэнне ўжывання не даецца,
але пасля рыскі адзначаецца: у перан. ужыв.,
у безас. ужыв., і прыводзіцца цытата, у кан-
тэксце якой сустрэлася гэта ўжыванне. На-
прыклад:
АКУЛА, -ы, ж. Вялікая драпежная марская
рыба з верацёнападобным целам і вялікай
пашчай. / у перан. ужыв. Біржавыя акулы.
Акулы капіталізму.
АДЛЁГЧЫ, -ляжа, -лягуць; пр. адлёг, -лёг-
ла і -лягла, -ляглб; зак. 1. (звычайна са сло-
вамі «сэрца», «ад сэрца», «на сэрцы»)...
2. Спасці, паменшаць (пра мароз, холад).
Мароз адлёг, і нават зрэдку пакапвала са
стрэх. Чарнышэвіч. / у безас. ужыв. Пад ра-
ніцу як быццам адлягло. Брыль.
Парадак памет. У Слоўніку выкарыстоў-
ваецца цэлая сістэма граматычных і стылі-
стычных памет. Пры гэтым у загаловачнай
частцы некаторых артыкулаў або ў асобных
значэннях можа атрымацца збег памет. Каб
дасягнуць сістэмнасці ў іх падачы, у Слоў-
ніку прыняты наступны парадак:
а) адразу пасля склонавых, родавых і аса-
бовых форм даюцца граматычныя паметы:
паметы роду (м., ж., «.), назвы часцін мовы,
паметы трывання (зак., незак.), іншыя па-
меты граматычнага характару (адз. няма,
толькі мн., пераважна мн., звычайна мн., 1 і
2 ас. не ўжыв.), паметы, звязаныя са спосабам
кіравання (каго-што, чым, без дап. і інш.);
б) пасля граматычных памет і паметы пе-
ран. ідуць стылістычныя паметы і паметы
эмацыянальнай ацэнкі.
Спосабы ілюстрацыі значэння слоў. Тлума-
чэнне значэння (дэфініцыя) не заўсёды з’яў-
ляецца дастатковым сродкам для раскрыцця
сэнсу слова. Часам гэта тлумачэнне мае па-
трэбу ва ўдакладненні кантэкстам. Гэту да-
паможную ролю ў тлумачэнні слова выкон-
ваюць цытаты, узятыя з літаратурных кры-
ніц. Аднак функцыі цытат не зводзяцца да
гэтай, хоць і галоўнай ролі. Цытаты ў Слоў-
ніку, узятыя з аўтарытэтных крыніц, пацвяр-
джаюць прыналежнасць слова да літаратур-
най мовы, дакументуюць правільнае літа-
ратурнае ўжыванне, сведчаць пра сферу яго
бытавання, даюць найболып тыповае для яго
слоўнае акружэнне. Цытаты ў Слоўніку часам
служаць і чыста апраўдальным кантэкстам.
Кожнае абласное слова ў Слоўніку ілюстру-
ецца прыкладам з мастацкай літаратуры, каб
пасведчыць, на якой падставе тое ці іншае
слова змешчана.
У вялікіх шматслоўных цытатах дапуска-
юцца скарачэнні, месца якіх адзначаецца
дзвюма кропкамі. Аднак скарачэнне ні ў якім
разе не павінна парушаць агульнага сэнсу
сказа. У цытатах дапускаецца праўка чыста
арфаграфічных неадпаведнасцей. У рэдкіх,
выключных выпадках, калі праўка выходзіць
за межы арфаграфіі, яна адзначаецца квад-
ратнымі дужкамі. Гэта можа быць асобнае
слова ці частка слова. Праўка загаловачнага
слова ў цытаце не дапускаецца.
Калі ў цытаце адсутнічае дзеючая асоба
або імя яе заменена асабовым Ці прыналеж-
ным займеннікам, то, каб надаць сказу боль-
шую выразнасць, часам прыводзіцца гэта
імя па месцы займенніка або — пры адсут-
насці займенніка — на пачатку сказа ў квад-
ратных дужках. На месцы пропуску займен-
ніка ставяцца дзве кропкі. Напрыклад: Вы-
раз.. цёмных акруглых вачэй (Ядвісі) часта
змяняўся. Колас. [Міканор] устаў і пайшоў
далей акружной сцежкай. Кулакоўскі.
Перад цытатай, якая з’яўляецца рэплікай
з драматургічнага твора, даецца ў квадрат-
ных дужках імя дзеючай асобы, якой нале-
жаць словы. Напрыклад: [Лютынскі:] Тут,
канечне, доктар патрэбен. Але дзе нам узяць
яго? Крапіва.
У неабходных выпадках падобным чынам
раскрываецца і імя дзеючай асобы ў цыта-
тах, якія з’яўляюцца рэплікамі з дыялогу
празаічнага твора. Напрыклад: [Лабановіч:] —
Я пачынаю аналізаеаць самога сябе і выні-
камі застаюся незадаволены. Колас.
Не заўсёды аўтары і рэдактары мелі магчы-
масць праілюстраваць тое ці іншае значэнне
найлепшай цытатай, не заўсёды была і па-
трэба ў ілюстрацыі мнагаслоўнымі цытатамі.
У такіх выпадках замест цытат даюцца двух-
ці трохслоўныя шырокаўжывальныя слова-
злучэнні. Напрыклад, пад словам «адмоўны»
у 1 знач. даюцца выразы: «адмоўны адказ»,
«адмоўньг займеннік». Падобныя словазлу-
чэнні ў Слоўніку маюць і іншае прызначэн-
не: паказаць найболып тыповае спалучэнне
загаловачнага слова з іншымі словамі.
У якасці ілюстрацыйных прыкладаў у
Слоўніку выкарыстоўваюцца прыказкі і пры-
маўкі. У кожным выпадку падобная ілюстра-
Цыя падпісваецца назвай жанру (прыказка,
прымаўка) ці ўказаннем аб паходжанні цы-
таты (з нар.). Звычайныя цытаты з літара-
турных крыніц падпісваюцца прозвішчам
аўтара без ініцыялаў. Выключэнне складаюць
аўтары з аднолькавымі прозвішчамі.
Фразеалогія. Фразеалагізмы ў Слоўніку
складаюцца з двух тыпаў адзінак: тэрмінала-
гічных спалучэнняў і ўласна фразеалагізмаў.
Тэрміналагічныя спалучэнні змяшчаюцца
асобным абзацам за знакам О (кружок)
пасля семантычнай характарыстыкі слова,
напрыклад:
О Удзельная вага гл. вага.
Уласна фразеалагізмы змяпгчаюцца асоб-
ным абзацам за знакам 0 (ромб) пасля тэр-
міналагічных спалучэнняў, напрыклад:
О' Абяцаць залатыя горы гл. абяцаць.
Калі тэрміналагічнае спалучэнне або фра-
зеалагізм мае некалькі значэнняў, то іх тлу-
мачэнне даецца пад літарнай нумарацыяй.
Напрыклад:
0 Без аглядкі бегчы (імчацца, дзейні-
чаць) — а) ... б) ... в) ...
Тэрміны, вынесеныя за кружок, і фразеала-
гізмы, вынесеныя за ромб, тлумачацца пад
граматычна галоўным словам спалучэння.
Пад іншымі значымымі словамі яны даюцца
ў якасці спасылачных. Так, у тэрміналагічным
словазлучэнні актыўны баланс тлумачэнне
даецца пад словам «баланс». Пад словам жа
«актыўны» даецца спасылка на «баланс», па-
раўн.:
БАЛАНС, ...
О Актыўны баланс — падрахунак, у якім
прыход болыпы за расход.
АКТЫЎНЫ,...
О Актыўны баланс гл. баланс.
Той жа прынцып дзейнічае і тады, калі па-
даюцца ўласна фразеалагізмы. Так, ва ўстой-
лівых спалучэннях брацца за розум, зроду
•не бачыць, і не шум баравы тлумачэнні даюц-
ца адпаведна пад словамі: «брацца», «ба-
чыць», «шум».
У тых выпадках, калі немагчыма вызна-
чыць, якое слова з’яўляецца граматычна га-
лоўным, тлумачэнне даецца пад першым зна-
чымым словам. Так, у фразеалагізме ні кала
ні двара тлумачэнне даецца пад словам «кол».
Пад словам жа «двор» — спасылка: «гл. кол».
Пры наяўнасці сінанімічных варыянтаў
фразеалагізма тлумачыцца той з іх, якому
аддаецца перавага. Аднак пры асноўным фра-
зеалагізме падаюцца, у дужках ці праз кос-
ку, і варыянты. Апошнія змяшчаюцца на
сваім алфавітным месцы са спасылкай на ас-
ноўны варыянт. Так, пад словам «душа» зме-
шчаны фразеалагізм у такім выглядзе: душа
(сэрца) баліць. Дужкі ў гэтым фразеалагіз-
ме азначаюць, што ён бытуе ў мове ў двух
варыянтах: душа баліць (асноўны варыянт) і
сэрца баліць. Тлумачэнне фразеалагізма да-
ецца пад словам «душа». Пад варыянтным
словам «сэрца» змяшчаецца фразеалагізм са
спасылкай у наступным выглядзе: сэрца ба-
ліць—тое, што і душа баліць (гл. ду-
ша). Пад словам «баліць» — душа (сэрца)
баліць гл. душа.
У дужках даюцца і факультатыўныя кам-
паненты фразеалагізма. Напрыклад: Па (са-
мыя) вушы, хоць (ты) іголкі збірай. Пры
падачы такога фразеалагізма ў алфавітным
парадку факультатыўнае слова Ці выраз пад
увагу не прымаюцца.
Словазлучэнне тэрміналагічнага ці фразе-
алагічнага характару можа выступаць і ў вы-
глядзе самастойнага слоўнікавага артыкула,
калі яно мае кампанент без самастойнага
значэння. Такі артыкул афармляецца нас-
тупным чынам:
БІКФОРДАУ. У выразе: бікфордаў шнур
гл. шнур.
У самым артыкуле тэрміналагічныя і фра-
зеалагічныя спалучэнні размешчаны ў алфа-
вітным парадку.
Этымалагічная даведка. Асобным структур-
ным элементам артыкула з’яўляецца этыма-
лагічная даведка, у якой раскрываецца пахо-
джанне слова. Калі слова запазычана з бліз-
кім гучаннем і ў тым жа значэнні, то такому
слову даецца яго іншамоўнае напісанне ла-
цінкай без перакладу і адзначаецца мова, з
якой гэта слова запазычана, напрыклад:
АПЕЛЯЦЫЯ, ... [Лац. арреііаііо.]
Калі ж слова ў беларускай мове набыло
іншае значэнне або паслужыла асновай для
ўтварэння слова іншай граматычнай катэго-
рыі, то для такога слова даецца даведка на-
ступнай формы:
БЛАНК, ... [Ад фр. Ыапс — белы.]
БІЯЛОГІЯ, ... [Ад грэч. Ьіоз — жыццё і 1о-
§08 — вучэнне.]
Калі слова атрымала вельмі шырокае рас-
паўсюджанне ў розных мовах свету, то да-
ведка да такога слова можа быць абмежа-
вана назвай мовы, ад якой яно паходзіць, на-
прыклад:
БАКІПТОЎ, ... [Гал.1
КРЫШЦЫ СЛОЎНІКА
Маркс — Карл Маркс: Да крытыкі палітыч-
най эканоміі, 1952 *; Капітал. Крытыка па-
літычнай эканоміі, 1953.
Энгельс — Фрыдрых Энгельс; Анты-Дзю-
рынг, 1952; Паходжанне сям’і, прыватнай
уласнасці і дзяржа’-.ы, 1970.
Ленін — У. I. Ленін: Творы. Пераклад з 4-га
рус. выд., тт. 2, 3—1953; 4, 6, 8, 10—1954; 13,
14-1955; 17—1950; 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28,
29, 30, 31—1951.
Брэжнеў — Л. I. Брэжнеў: Пяцьдзесят га-
доў вялікіх перамог сацыялізма, у яго кн.:
Ленінскім курсам, т. 2, 1973; Вернасць ідэям
Леніна, справе камунізма — залог усіх на-
шых перамог, у яго кн.: Ленінскім курсам,
т. 2, 1973; Справаздача Цэнтральнага Камітэ-
та КПСС і чарговыя задачы партыі ў галіне
ўнутранай і знешняй палітыкі, у кн.: Матэ-
рыялы XXV з’езда КПСС, 1976.
Касыгін — А. М. Касыгін: Асноўныя на-
прамкі развіцця народнай гаспадаркі СССР
на 1976—1980 гады, у кн.: Матэрыялы
XXV з’езда КПСС, 1976.
Мазураў — К. Т. Мазураў: Справаздачны
даклад Цэнтральнага Камітэта Камуністыч-
най партыі Беларусі, 1961.
Машэраў — П. М. Машэраў: Аб пяцідзеся-
цігоддзі Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэс-
публік. «Звязда», 1972, 16 сн., № 292; Справа-
здачны даклад Цэнтральнага Камітэта КПБ
XXVIII з’езду Камуністычнай партыі Белару-
сі, у кн.: Матэрыялы XXVIII з’езда Камуні-
стычнай партыі Беларусі, 1976; Аб задачах
партыйных арганізацый рэспублікі. «Звязда»,
1976, 18 ліст., № 272.
Кісялёў — Ц. Я. Кісялёў: Аб праекце ЦК
КПСС да XXV з’езда партыі «Асноўныя на-
прамкі развіцця народнай гаспадаркі СССР
на 1976—1980 гады», у кн.: Матэрыялы
XXVIII з’езда Камуністычнай партыі Бела-
русі, 1976.
Канстытуцыя СССР — Канстытуцыя (Ас-
ноўны закон) Саюза Савецкіх Сацыялістыч-
ных Рэспублік, 1977.
Канстытуцыя БССР — Канстытуцыя (Ас-
ноўны закон) Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Рэспублікі, 1975.
Праграма КПСС — Праграма Камуністыч-
най партыі Савецкага Саюза, 1967.
Статут КПСС — Статут Камуністычнай пар-
тыі Савецкага Саюза, 1967.
Агняцвет — Эдзі Агняцвет: Госць з далёкай
зямлі, 1958; Падарожнік, 1969; Піянерская га-
ма, 1970; Жаданне, 1971; Краіна маленства,
1975; Мы сур’ёзныя, мы вясёлыя, 1976; Выбр.
тв., т. 1—2, 1976.
Адамовіч — Алесь Адамовіч: Шлях да май-
стэрства, 1958; Культура творчасці, 1959; Бе-
ларускі раман, 1961; Маштабнасць прозы,
1972; Хатынская аповесць, 1976; Здалёк і
зблізку, 1976.
Адамчык — Вячаслаў Адамчык: Свой чала-
век, 1958; Млечны шлях, 1960; Міг бліскаві-
цы, 1965; Дзень ранняй восені, 1974.
А. Александровіч — Андрэй Александровіч:
Шчаслівая дарога, 1958; Падарунак дзеткам-
♦ У сувязі з тым, што ўсе кнігі, названыя ў
спісе крыніц, выдадзены ў Мінску рэспублікан-
скімі выдавецтвамі, месца выдання і выдавецтвы
не пазначаюцца.
малалеткам, 1960; 36. тв., т. 1—2, 1963; Вер-
шы, 1970; Галубінае крыло, 1976.
С. Александровіч — Сцяпан Александровіч:
Старонкі братняй дружбы, 1960; Ад роднае'
зямлі, 1962; Незабыўнымі сцежкамі, 1962; Па
слядах паэтычнай легенды, 1965; Далёкія зар-
ніцы, 1967; Гісторыя і сучаснасць, 1968; Пу-
цявіны роднага слова, 1971; Тут зямля та-
кая..., 1974.
Алексютовіч — Мікалай Алексютовіч: Ска-
рына, яго дзейнасць і светапогляд, 1958.
Алешка — Антон Алешка: Раніца, 1949; Іх
першых вітае сонца, 1957; Пяць сутак, 1959;
Над намі мільён вышыні, 1965; Дарогі без
слядоў, 1969.
Аляхновіч — Уладзімір Аляхновіч: Пале-
скія навелы, 1970; Ля самага небасхілу, 1973.
Анісаў — Сяргей Анісаў: Зм гісторыі камса-
мольскага падполля Заходняй Беларусі, 1958;
За волю і шчасце народа, 1959; Крутымі шля-
хамі, 1960; У змаганні гартаваліся, 1975.
Анічэнка — У. Анічэнка: Беларуска-ўкраін-
скія пісьмова-моўныя сувязі. 1969; Марфало-
гія ўсходнеславянскіх моў, 1973.
Аношкін — Іван Аношкін: Лішні мінус,
1959; Старыя знаёмыя, 1963; Навічок, 1966;
Алёнчын сакрэт, 1969.
Арабей — Лідзія Арабей: Хвядос Шынклер.
Жыццё і творчасць, 1959; Калібры, 1960; Ме-
ра часу, 1962; Экзамен, 1964; На струнах бу-
ры, 1967; Сярод ночы, 1968; Іскры ў папялі-
пгчы, 1970; Мне трэба ехаць, 1974; Выбранае,
1975.
Арочка — Мікола Арочка: Не ўсе лугі па-
кошаны, 1958; Ветраломная паласа, 1962;
У птушынай вёсцы, 1964; Хай расце маладая
таполя, 1964; Крылатае семя, 1967; Кветкі
бяссмертніка, 1972; Галоўная служба паэзіі,
1974.
Асіпенка— Алесь Асіпенка: Лёд растае,
1958; Подых кветак і працы, 1960; Дарога ў
даль, 1962; Абжыты кут, 1964; Вогненны азі-
мут, 1966; Жыта, 1968; Парогі, 1973; Непры-
каяны маладзік, 1974.
А. Астапенка — Алесь Астапенка: Дзень
маёй.Радзімы, 1952; Сэрца спявае, 1960; Вы-
праС^ванне, 1974.
3. Астапенка — Змітрок Астапенка: Выбра-
нае, 1957; Выбранае, 1968.
Астрэйка — Анатоль Астрэйка: Прыгоды
дзеда Міхеда, 1956; Слуцкі пояс, 1964; Бацька
мой, Нёман, 1961; Выбр. тв., т. 1—2, 1970;
Цвіціце, верасы!, 1975.
Аўрамчык — Мікола Аўрамчык: Пярэдні
край, 1949; Дружба, 1950; Шляхамі дружбы,
1952; Ключы жураўліныя, 1960; Сустрэча бы-
лых канагонаў, 1963; Універсітэцкі гарадок,
1967; Агледзіны, 1969; Радовішча, 1976.
Багдановіч — Максім Багдановіч: 36. тв.,
т. 1—2, 1968.
Багун — Міхась Багун: Выбранае, 1961.
Бажко — Алесь Бажко: Перад вераснем,
1959; Карвіга пакідае хутар, 1961; Позняе во-
рыва, 1963; Татры, 1964; Суладдзе, 1975.
Бандарына — Зінаіда Бандарына: Ой, рана
на Івана..., 1956; Лясныя госці, 1960.
Бандарчык — В. Бандарчык: Гісторыя бела-
рускай этнаграфіі XIX ст., 1964; Гісторыя бе-
ларускай этнаграфіі. Пачатак XX ст., 1970;
Гісторыя беларускай савецкай этнаграфіі,
1972.
Барадулін — Рыгор Барадулін: Маладзік
над стэпам, 1959; Рунець, красаваць, налівац-
ца!, 1961; Мех шэрых, мех белых, 1963; Наг-
бом, 1963; Дойны конь, 1965; Красавік, 1965;
Неруш, 1966; Адам і Ева, 1968; Лінія пераме-
ны дат, 1969; Вяртанне ў першы снег, 1972;
Рум, 1974; Балада Брэсцкай крэпасці, 1975;
Свята пчалы, 1975.
Баранавых — Сымон Баранавых: Калі ўзы-
ходзіла сонца, 1957; Пастка, 1958; Дзве апо-
весці, 1967.
Барашка — Ілары Барашка: Блізкія далі,
1959.
Барсток — М. Барсток: Віднейшы беларускі
дзіцячы пісьменнік Янка Маўр, 1958; Выву-
чэнне творчасці Кузьмы Чорнага ў школе,
1959; Адзінства і разнастайнасць сучаснай бе-
ларускай паэзіі, 1973; Максім Багдановіч у
школе, 1974.
Барысенка — В. Барысенка: Францішак
Багушэвіч і праблема рэалізму ў беларускай
літаратуры XIX стагоддзя, 1957.
Бачыла — Алесь Бачыла: Подых вясны,
1950; Зоры вясеннія, 1954; Яснае світанне,
1958; Юнацтва, 1959; Калючая ружа, 1962;
Асенняя аповесць, 1965; Дарыце цюльпаны,
1966; Снежная балада, 1968; Дарогамі Максі-
ма, 1971; Тры багіні, 1973; Вершы, 1974.
«Беларусь» — часопіс «Беларусь».
Беразняк — Пампей Беразняк: Стэпы на-
росхрыст, 1963; Вогненны танк, 1967.
Бечык — В. Бечык: Свет жывы і блізкі,
1974.
Бірыла — М. Бірыла: Беларускія антрапані-
мічныя назвы ў іх адносінах да антрапані-
мічных назваў іншых славянскіх моў, 1963;
Беларуская антрапанімія. Уласныя імёны,
імёны-мянушкі, імёны па бацьку, прозвішчы,
1966; Беларуская антрапанімія. Прозвішчы,
утвораныя ад апелятыўнай лексікі, 1969.
Бітэль — Пятро Бітэль: Замкі і людзі, 1968.
Бічэль-Загнетава — Данута Бічэль-Загнета-
ва: Дзявочае сэрца, 1961; Нёман ідзе, 1964;
Запалянкі, 1967; Перапёлка, 1968; Грыб-пара-
сон, 1969; Дзічка, 1971; Рыжая палянка, 1971;
Ты — гэта ты, 1976.
Блатун — Сымон Блатун: Раўнавага, 1968;
Радаслоўнае дрэва, 1970.
Броўка — Пятрусь Броўка: Выбр. тв., 1951;
Калі зліваюцца рэкі, 1956; 36. тв., т. 1—2,
1957; А дні ідуць, 1962; 36. тв., т. 1—4, 1965—
1966; Вершы і паэмы, 1966; Заўсёды з Лені-
ным, 1967; Між чырвоных рабін, 1969; Калі
ласка, 1972; I ўдзень і ўночы..., 1974; Разам з
камісарам, 1974.
Брыль — Янка Брыль: У Забалоцці днее,
1951; Дзеля сапраўднай радасці, 1952; Светлае
ранне, 1954; На Быстранцы, 1955; Вачыма
друга, 1956; Пачатак сталасці, 1957; Надпіс
на зрубе, 1958; 36. тв., т. 1—2, 1960; Працяг
размовы, 1962; Птушкі і гнёзды, 1964; Жменя
сонечных промняў, 1965; Вітраж, 1972.
Бугаёў — Дзмітрый Бугаёў: Шчодрае сэрца
пісьменніка, 1963; Паэзія Максіма Танка,
1964; Уладзімір Дубоўка, 1965; Максім Гарэц-
кі, 1968; ІПматграннасць, 1970; Зброяй саты-
ры, зброяй праўды, 1971.
Буйло — Канстанцыя Буйло: Май, 1965; Вы-
бранае, 1968; У бляску зор, 1968; Роднаму
краю, 1973.
Булыка — А. Булыка: Развіццё арфаграфіч-
най сістэмы старабеларускай мовы, 1970.
Бураўкін — Генадзь Бураўкін: Майская
просінь, 1960; Дыханне, 1966; Вершы, 1969;
Жніво, 1971; Тры старонкі з легенды, 1971;
Выток, 1974; Тры казкі пра Зая, 1974.
Быкаў — Васіль Быкаў: Жураўліны крык,
1960; Трэцяя ракета,— Здрада, 1962; Альпій-
ская балада, 1964; Адна ноч, 1965; Сотнікаў.—
Абеліск, 1972; Выбр. тв., т. 1—2, 1974; Воўчая
зграя, 1975.
Бяганская — Ядвіга Бяганская: Далёка на
Поўначы, 1954; Жэнеў галубок, 1958; Сустрэ-
ча з морам, 1962; Зосіна зорачка, 1965; Кож-
ны марыць стаць Калумбам, 1968.
Бядуля — Змітрок Бядуля: Выбр. тв., 1947;
36. тв., т. 1-4, 1951—1953; Казкі, 1956.
Бялевіч — Антон Бялевіч: Выбр. тв., т. 1—2,
1968—1969; 3 Дуброўкі краіна відна, 1974;
А ў бары, бары, 1974; Сонцам заручоныя,
1975; Партызанскі рыбачок, 1976.
Бярозкін — Рыгор Бярозкін: Паэзія праўды,
1958; Кніга пра паэзію. Выбранае, 1974.
Бяспалы — Змітро Бяспалы: Лясныя хітру-
ны, 1969; У лясной каморы, 1972; Мядзведзеў
пачастунак, 1976.
Ваданосаў — Мікола Ваданосаў: Аднагодкі,
1959; Пабярэжцы, 1960; Пераломнае лета,
1961; Надзеі і здзяйсненні, 1963; Здарэнне на
Сцюдзёнцы, 1967; Адзінай маці сыны, 1968;
Двайная памылка, 1969; Пад чужым паролем,
1971.
Валасевіч — Эдуард Валасевіч: Вершы і
байкі, 1954; Залатая рыбка, 1957; Камар-зва-
нар, 1959; 3 хворай галавы на здаровую, 1961;
Соль, 1962; Горкі мёд, 1967; На вясёлай хвалі,
1967; Казёл адпушчэння, 1968.
Васілевіч — Алена Васілевіч: Шляхі-дарогі,
1950; Блізкія знаёмыя, 1954; Заўтра ў школу,
1956; Сябры, 1958; Апавяданні, 1959; Падслу-
хала сэрца, 1960; Калінавая рукавічка, 1963;
Расці, Ганька, 1966; Доля знойдзе цябе, 1968;
Пісар страявой часці, 1969; Новы свет, 1970;
Пачакай, затрымайся, 1973; Адно імгненне,
1974.
Васілеўская — Галіна Васілеўская: Малан-
ка ўначы, 1963; Малюнак на спезе, 1969;
Я еду на вярблюдзе, 1970.
Васілёк — Міхась Васілёк: Выбраныя вер-
шы, 1950; Выбраныя творы, 1955; Зоры над
Нёманам, 1963.
Васілёнак — Яўген Васілёнак: Зялёныя агні,
1954; Прызванне, 1956; Выпадковы прыпынак,
1957; Розныя дарогі, 1957; Каралеўскі гамбіт,
1959; Тацяна Ларына, 1964; Вячэрняя размо-
ва, 1968; Забыты вензель, 1970; На перагоне,
1973.
«Весці» — часопіс «Весці АН БССР».
Вірня — Лявон Вірня: Індык на курорце,
1960.
Вітка — Васіль Вітка: Вавёрчына гора,
1952; Вернасць, 1953; Буслінае лета, 1958; Ру-
жа і штык, 1958; Паверка, 1961; Зайчык-вада-
лаз, 1962; Дударык, 1964; Азбука Васі Вясёл-
кіна, 1965; Казкі, 1968; Выбр. тв., т. 1—2,1973;
Хто памагае сонцу, 1975.
Вішнеўскі — Мікола Вішнеўскі: Скарб зям-
лі, 1951.
«Вожык» — часопіс «Вожык».
А. Вольскі — Артур Вольскі: Маленькім
сябрам, 1955; Дзедаў госць, 1958; Водбліскі да-
лёкіх маякоў, 1958; За лясамі дрымучымі,
1961; Далёкія і блізкія прычалы, 1962; Чар-
пічка, 1964; Дабрата, 1966; Выратавальны
круг, 1974; А куды падаўся дождж, 1974.
В. Вольскі — Віталі Вольскі: Цудоўная дуд-
ка.— Несцерка, 1951; У лясах над Бярозай,
1955; Месяц за месяцам. Каляндар белару-
скай прыроды, 1956; На бабровых азёрах,
1957; Чайкі над Нараччу, 1959; Родны край,
1961; П’есы, 1962; Афрыканскае падарожжа,
1963; Старонкі нашай гісторыі, 1966; Пада-
рожжа па краіне беларусаў, 1968; Палессе,
1971; Кніга падарожжаў, 1971.
Вышынскі — Міхась Вышынскі: Вокны ўна-
чы, 1969; На павароце, 1973.
Вялюгін — Анатоль Вялюгін: На подступах,
1952; Дзіцячы сад, 1954; На зоры займае,
1958; Насцеж, 1960; Адрас любві, 1964; Вецер
з Волгі, 1968; Выбр. тв., т. 1—2, 1973; Вера-
совы ўзятак, 1974.
Вярба — Вера Вярба: Вочы вясны, 1962;
Белыя пісьмы, 1967; Пралеска, 1968; Высакос-
ны год, 1969; Сіняя бухта, 1975; Выбранае,
1976.
Вярцінскі — Анатоль Вярцінскі: Песня пра
хлеб, 1962; Тры цішыні, 1966; Чалавечы знак,
1968; Выбранае, 1973; З’яўленне, 1975; Час
першых зорак, 1976.
Гавеман — А. Гавеман: Лес, 1964.
Галавач — Платон Галавач: 36. тв., т. 1—3,
1958.
Галіноўская — Ніна Галіноўская: Давайце
пазнаёмімся, 1962; Лясная зарадка, 1965; Раз-
мова сняжынак, 1968; Кніжчыны сябры, 1975.
Галубок — Уладзіслаў Галубок: П’есы, 1968.
Гамолка — Мікола Гамолка: Б’юць куран-
ты, 1950; Добры дзень, школа!, 1953; Лета ў
Калінаўцы, 1956; Шосты акіян, 1959; Шлях
адкрыты, 1960.
Гарбук—Вісарыён Гарбук: Не шукаю спа-
кою, 1963; Алачка-забывалачка, 1964; На ма-
ім акне, 1966; Незнарок і знарок, 1969; Хто
такія мы, 1973.
Гаркуша — I. Гаркуша: Глебазнаўства, 1955.
Гартны — Цішка Гартны: Сокі цаліны,
т. 1—2, 1957—1958; Выбраныя апавяданні,
1962; Вершы, 1967.
Гарэцкі — Максім Гарэцкі: Выбранае, 1960;
Віленскія камунары, 1965; Выбр. тв., т. 1—2,
1973.
Гаўрук — Юрка Гаўрук: Іскры з крэменя,
1969.
Гаўрусёў — Сцяпан Гаўрусёў: Паходныя
кастры, 1955; На грэбнях хваль, 1959; ПІчод-
расць, 1962; Ураган, 1966; Профіль веку,
1969; Пераклічка, 1973.
Гаўрылкін — Леанід Гаўрылкін: Рукі не
здрадзяць, 1963; Прашу звольніць мяне, 1965;
Пакінутая на досвітку, 1970; Не магу без ця-
бе, 1975.
Гілевіч — Ніл Гілевіч: Прадвесне ідзе па
зямлі, 1959; Неспакой, 1961; Да новых вені-
каў, 1963; Зялёны востраў, 1963; Балыпак,
1965; Дождж-грыбасей, 1966; Перазовы, 1967;
Лісце трыпутніку, 1968; 3 клопатамі пра пес-
ні народа, 1970; А дзе ж тая крынічанька,
1972; Як я вучыўся жыць, 1974; Запаветнае,
1975; Паэтыка беларускай народнай лірыкі,
1975; Актавы, 1976.
Гіст. лекс. бел. мовы — Гістарычная лексі-
калогія беларускай мовы, 1970.
Гіст. бел. літ. мовы — I. Крамко, А. Юрэвіч,
А. Яновіч: Гісторыя беларускай літаратурнай
мовы, ч. II, 1968.
Гіст. бел. сав.‘ літ,— Гісторыя беларускай
савецкай літаратуры, т. 1, 1965; т. 2, 1966.
Глебка — Пятро Глебка: Размова аб шчас-
ці, 1948; Пад сцягам перамог, 1952; Выбр. тв.,
1952; У тыя дні, 1957; Прывітанне Радзіме,
1961; Вобразы роднай краіны, 1964; 36. тв., т.
1—3, 1969—1971; Пытанні гісторыі, філалогіі,
мастацтва, 1975; Вершы, 1975.
Голуб — Юрка Голуб: Гром на зялёнае гол-
ле, 1969; Дрэва навальніцы, 1973; Векапомнае
поле, 1976.
Грамадзянскі кодэкс БССР — Грамадзянскі
кодэкс Беларускай ССР, 1965.
Грамадзянскі працэсуальны кодэкс БССР —
Грамадзянскі працэсуальны кодэкс Белару-
скай ССР, 1965.
Граматыка — Граматыка беларускай мовы,
т. 1, 1962; т. 2, 1966.
Грамовіч — Іван Грамовіч: Да ясных вы-
шыняў, 1952; У лесе, на палянцы, 1957; Ры-
на-Марына, 1958; Сонца скрозь воблакі, 1964;
Выбранае, 1968; Далі сабе слова, 1970.
Грамыка — Міхайла Грамыка: Выбранае,
1967; Каля тэрасы, 1975.
Грахоўскі — Сяргей Грахоўскі: Дзень нара-
джэння, 1958; Ад вясны да вясны, 1959; Ча-
канне, 1960; Сёння і заўтра, 1961; Табе зай-
здросціць сонца, 1963; Памяць, 1965; Гарыць
касцёр, 1966; Які вялікі дзень, 1966; Тры вы-
мярэнні, 1967; Рудабельская рэспубліка, 1967;
Вершы, 1968; Паэма дарог, 1970; Гарачае ле-
та, 1974; Ранні снег, 1975; Зазімак, 1976.
Грачанікаў — Анатоль Грачанікаў: Магіст-
раль, 1964; Круглая плошча, 1971; Грыбная
пара, 1973; Начная змена, 1975.
Гроднеў — Мікола Гроднеў: За бацькоўскім
парогам, 1960; Цяжкае шчасце, 1963; Вясна
была, 1968; Што скажуць людзі, 1975.
Грынчык — М. Грынчык: Максім Багдано-
віч і народная паэзія, 1963; Аркадзь Куля-
шоў, 1964; Фальклорныя традыцыі ў белару-
скай дакастрычніцкай паэзіі, 1969; Шляхі бе-
ларускага вершаскладання, 1973.
Губарэвіч — Кастусь Губарэвіч: П’есы, 1969.
Гурло — Алесь Гурло: Выбраныя творы,
1950; Вершы, 1953.
Гурскі — Ілья Гурскі: У агні, 1952; У вялі-
кай дарозе, 1958; Родная дарога, 1961; Вецер
веку, 1974.
Дадзіёмаў — Уладзімір Дадзіёмаў: Над Нё-
мапам, 1957; Людзі вялікай будоўлі, 1960; Бе-
лазерскі дзённік, 1963.
Дайліда — Віктар Дайліда: Вясна, хлопцы,
вясна, 1966; Была вайна..., 1969.
Дайнека — Леанід Дайнека: Галасы, 1969;
Начныя тэлеграмы, 1974; Бацькава крыніца,
1976.
Далідовіч — Генрых Далідовіч: Дажджы
над вёскай, 1974; Цяпло на першацвет, 1976.
Дамашэвіч — Уладзімір Дамашэвіч: Заклі-
наю ад кулі, 1960; Між двух агнёў, 1963; Абу-
джэнне, 1968; Порахам пахла зямля, 1975.
Данілевіч — Васіль Данілевіч: Запявалы,
1959.
Давілепка— Міхась Даніленка: Майская
павальпіца, 1959; Зачараваны гарлачык, 1961;
На вуліцы Сонечцай, 1963; Наваселле, 1964;
Наш дом, 1971; Зацдветжы акіян, 1972; Маці
Мцр'я, 197^,
Дарожны — Сяргей Дарожны: Выбраныя
вершы, 1966.
Дзенісевіч — А. Дзенісевіч: Арлінае племя,
1970.
Дзеружынскі — Авяр’ян Дзеружынскі: Цу-
ды ёсць на свеце, 1960; Калінавы цвет, 1961;
Каласок, 1975.
Дзюбайла — П. Дзюбайла: Веларускі раман
аб Вялікай Айчыннай вайне, 1964; Праблемы
стылю ў сучаснай беларускай прозе, 1973;
Сучасная беларуская проза, 1975.
Дзяргай — Сяргей Дзяргай: Вачыма буду-
чыні, 1953; Крэмень аб крэмень, 1958; Цешча,
1959; Чатыры стыхіі, 1962; Свята ў будзень,
1964; Выбранае, 1967; Вершы, 1974.
Дубкова — Т. Дубкова: Беларуская сімфо-
нія, 1974.
Дубоўка — Уладзімір Дубоўка: Выбр. тв.,
1959; Мілавіца, 1964; Выбр. тв., т. 1—2, 1965;
Жоўтая акацыя, 1967; Казкі, 1968; Ганна
Алелька, 1969; Пялёсткі, 1973; Залатыя зяр-
няты, 1975.
Дуброўскі — Ігнат Дуброўскі: Зямля мала-
дзее, 1952; Радня, 1954; Светлы шлях, 1959;
Паўз самыя вокны, 1961; Зямныя вузлы, 1967;
Да долі чалавечай, 1970.
Дудар — Алесь Дудар: Выбр. тв., 1959.
Дудо — Пятро Дудо: Першы салют, 1958.
Дукса — Мар’ян Дукса: Крокі, 1972; Стан-
цыя, 1974; Прыгаршчы суніц, 1976.
Ермаловіч — Якуб Ермаловіч: Над Бярозай,
1960; Душа чалавека, 1962; Родная зямля,
1967.
Жаўрук — Алесь Жаўрук: Выбранае, 1960.
Жук — Алесь Жук: Асеннія халады, 1972;
Паляванне на старых азёрах, 1975.
Жураўскі — А. Жураўскі: Гісторыя белару-
скай літаратурнай мовы, 1967; За родныя
хаты, 1974.
Журба — Янка Журба: Выбр. тв., 1950; Со-
нечная раніца, 1955; Ясныя шляхі, 1959; Свет-
лыя дні, 1959.
Жылка — Уладзімір Жылка: Вершы, 1970.
Жычка — Хведар Жычка: Піфагоравы шта-
ны, 1961: Зброю бяруць сыны, 1964; Росныя
лілеі, 1965; Паспелі суніцы, 1966; Дзе рас-
туць бяссмертнікі, 1967; Настой, 1968; Букет
вяргіняў, 1970; Мая вуліца, 1970; Абеліск,
1973.
Залескі — А. Залескі: Падарожжа ў суро-
вае мінулае, 1960; У чым шкоднасць каталі-
цызму, 1960.
Зарыцкі — Аляксей Зарыцкі: Вершы і паэ-
мы, 1952; Залатое дно, 1955; Праз бурныя да-
рогі, 1957; Размова з сэрцам, 1961; Вяртанне
на Зямлю, 1966; Выбр. тв. т. 1—2, 1969; Мая
асяніна, 1973; Пераклічка гадоў, 1974.
Зарэцкі — Міхась Зарэцкі: Сцежкі-дарожкі,
1959; Вязьмо, 1962; Пачатак шчасця, 1975.
Засім — Мікола Засім: Выбранае, 1960.
Звонак —Алесь Звонак: Табе адной, 1957;
Навальніца будзе, 1960; Запаветнае, 1961; Рос-
сып, 1967; Неспакойныя сэрцы, 1973; Прадчу-
ванне, 1974.
«Звязда» — газета «Звязда».
Зуб — Валянцін Зуб: Таямнічы падпіс,
1953; Злавацца не трэба, 1961.
Зуёнак — Васіль Зуёнак: Любіць прыро-
ду — любіць Радзіму, 1962; Працай славіцца
чалавек, 1963; Вясёлы калаўрот, 1965; Крэсі-
ва, 1966; Крутаяр, 1969; Будзем сілы набірац-
ца, 1974; Нача, 1975.
Івашын — В. Івашын: Янка Купала, 1953.
Іверс — Анатоль Іверс: 3 пройдзеных да-
рог, 1970.
Ігнаценка — Рыгор Ігнаценка: Урок у Лесе,
1965; Ластаўчына затока, 1967; Рабчыкі спя-
ваюць, 1970; Дзе матылькі зімуюць, 1974; Бя-
розавы шэпт, 1976.
Іпатава — Вольга Іпатава: Ліпеньскія на-
вальніцы,1 1973; Снягурка, 1974; Парасткі
1976.
Каваленка — В. Каваленка: Пошукі і здзяй-
аіезіві, І98&; І9&7; Выдяш. Уелывбг.
Паскоранасць, 1975; 3 пазіцый сучасндсці,
1975; Прага духоўнасці, 1975.
Кавалёў — Павел Кавалёў: Каб шчасліва
жыць, 1953; Апавяданні, 1956; Сярод людзей
калгасных, 1959; Лёнька Гром, 1961; Сонцд ў
вокны, 1962; Малы мужчына, 1966; Падзсцне
Хвядоса Струка, 1967; Павер, кахаю, 1969.
Кавалюк — Аўгіння Кавалюк: Маўклівыя
скарбы, 1966; Кропля бурштыну, 1974.
Каваль — Васіль Каваль: Выбранае, 1959;
Следапыты, 1961.
Казека — Янка Казека: 3 невычэрпных кры-
ніц, 1958; Беларуская байка, 1960; Кандрат
Крапіва, 1976; Няходжанай дарогай, 1973;
Голас часу, 1975.
Казлоў — В. Казлоў: Людзі асобага складу,
1958.
Калачынскі — Міхась Калачынскі: Прыпар,
1956; Сосны і дзюны, 1960; Гронка рабіны,
1964; Лясныя казкі, 1967; Паясы, 1968; За па-
лямі, за лясамі, 1969; Выбр. тв., т. 1—2, 1971;
Докшыцкі каравай, 1974; Кніга дружбы,
1975.
I. Калеснік — Іван Калеснік: Белыя каш-
таны, 1959; Пяць сузор’яў, 1963; Калі разам
мы, 1967; Юнацтва, 1975.
У. Калеснік — Уладзімір Калеснік: Паэзія
змагання, 1959; Час і песні, 1962; Зорны сцеў,
1975.
Каліна — Клаўдзія Каліна: Хлопчык Пакі-
дайчык, 1970; Забароненая песня, 1971; Каля-
ровыя месяцы, 1975.
Калюга — Лукаш Калюга: Ні госць ні гас-
падар, 1974.
Камейша — Казімір Камейша: Восеньскія
позвы, 1969; Мембрана, 1972; Нектар, 1974;
Гаёўка, 1975.
Кандрусевіч — Аркадзь Кандрусевіч: ’Іар-
пак Вялікай Мядзведзіцы, 1969.
Капусцін — Аляксандр Капусцін: Суд ідзе,
1959; Суд вырашыў, 1975; Белыя гусі дета
прарочаць, 1976; Покліч сэрца, 1976.
Капыловіч — Мікола Капыловіч: Скрозь
жывуць людзі, 1968.
Карамазаў — Віктар Карамазаў: Падранак,
1968; Па талым снезе, 1973; Спіраль, 1974.
Караткевіч — Уладзімір Караткевіч: Матчы-
на душа, 1958; Вячэрнія ветразі, 1960; Влакіт
і золата дня, 1961; Хрыстос прызямліўся ў
Гародні, 1966; Каласы пад сярпом тваім,
1968; Мая Іліяда, 1969; Чазенія, 1970; Вока
тайфуна, 1974.
Каржанеўская — Г. Каржанеўская: На мове
шчасця, 1973.
Карпаў — Уладзімір Карпаў: Па шляху
сталасці, 1952; За годам год, 1957; Вясеннія
ліўні, 1961; Нямігі крывавыя берагі, 1962;
Сотая маладосць, 1975.
Карпюк — Аляксей Карпюк: Дзве сасны,
1958; Мая Гродзеншчына, 1960; Данута, 1960;
Пушчанская адысея, 1964; Вершалінскі рай,
1974.
Каршукоў — Яўген Каршукоў: У дарогу,
1963; Сустрэча, 1969; Змоўшчыкі, 1975.
Карызна — Уладзімір Карызна: Край мой
сінявокі,. 1963; Жураўліны досвітак, 1969;
Святло ліўня, 1972; На сяле ў бабулі, 1975.
Кірэенка — Кастусь Кірэенка: Любоў і
дружба, 1955; Вясна-красна, 1956; Светлая
хваля, 1959; Сад піянерскі, 1960; Зялёнае рэ-
ха, 1962; Смага, 1962; Жывыя ідуць наперад,
1964; Урачыстая песня, 1965; Цёплая радуга,
1966; Ручаіны шукаюць ракі, 1967; Прысяга,
1969; Выбр. тв., т. 1—2, 1969; Слухайце ласта-
вак, 1974.
Кірэйчык — Іван Кірэйчык: Пялёсткавы бе-
раг, 1969.
Кісялёў — Г. Кісялёў: 3 думай пра Бела-
русь, 1966; Загадка беларускай «Энеіды»,
1971; Паплечнік Каліноўскага, 1976.
Клімковіч — Міхась Клімковіч: Адплата,
1952; Уся ўлада Саветам!, 1957; 36. тв., т.
1—2, 1959.
Клышка — Анатоль Клышка: Права на
верш, 1967; У лясах Белавежы, 1975.
Кляўко — Генадзь Кляўко: Абветраныя да-
лягляды, 1962; Сто крокаў, 1967; Прыстань,
1974.
Кляшторны — Тодар Кляшторны: Залатое
вязьмо, 1960; Выбр. вершы, 1970.
Кобец — Рыгор Кобец: Піражкі з чырвон-
цамі, 1966; Гута, 1970.
Козел — Іван Козел: Папараць-кветка, 1959;
Над хвалямі Серабранкі, 1963.
Колас — Якуб Колас: Дрыгва, 1946; Паэмы,
1946; На ростанях, 1955; 36. тв., т. 1—7, 1952;
36. тв., т. 1—12, 1961—1964.
Конан — У. Конан: Развіццё эстэтычнай
думкі на Беларусі (1917—1934), 1968.
Корбан — Уладзімір Корбан: Гарачая пры-
парка, 1959; Дзе гэта вуліца, 1961; Да цешчы
на бліны, 1963; Свінні ў рэпе, 1968; Шклянка
чаю, 1970.
Корзун — Мікола Корзун: Жывы куток,
1962; Віця Сітніца, 1964.
Коршак — Аляксей Коршак: Апаленыя пя-
лёсткі, 1963.
Крапіва — Кандрат Крапіва: Драматычныя
творы, 1951; 36. тв., т. 1—3, 1956; 36. тв., т.
1—4, 1963; Пучок жыгучкі, 1973.
Краўчанка — Усевалад Краўчанка: Падару-
нак, 1950; Жыта красуе, 1951; Вясна на Па-
лессі, 1952; Крыгаход, 1957; Тэорыя імавер-
насці, 1958; Зорка Венера, 1960; Злачынства
ля Зялёнай тоні, 1961; Над хвалямі Прыпяці,
1964; Дзве сяброўкі, 1975.
Крывіцкі — А. Крывіцкі: Наша родная мо-
ва, 1964.
Крымінальна-працэсуальны кодэкс БССР —
Крымінальна-працэсуальны кодэкс Белару-
скай ССР, 1961.
Кудравец — Анатоль Кудравец: На зялёнай
дарозе, 1968; Раданіца, 1971; Дзень перад свя-
там, 1975.
Кудраўцаў— Іван Кудраўцаў: Кузьма Чор-
ны, 1962.
Кулакоўскі — Аляксей Кулакоўскі: Новыя
сустрэчы, 1950; Хораша ўзыходзіць сонца,
1952; Расстаёмся ненадоўга, 1955; Незабыўнае
рэха, 1956; Да ўсходу сонца, 1957; Тут я жы-
ву..., 1960; Сустрэчы на ростанях, 1962; Пер-
шае чаканне, 1965; Расце мята пад акцом,
1966; Сцежкі зведаныя і нязведаныя, 1974.
Куляшоў — Аркадзь Куляшоў: На сотай
вярсце, 1945; Прыгоды цымбал, 1945; Выбр.
вершы і паэмы, 1948; Камуністы, 1949; Толь-
кі ўперад, 1950; Выбр. тв., 1951; Новае рэчыш-
ча, 1951; Граніца, 1954; Грозная пушча, 1956;
36. тв., т. 1—2, 1957; 36. тв., т. 1—4, 1967; Са-
сна і бяроза, 1970; Хуткасць, 1976.
Купала — Янка Купала: Выбр. тв., 1952;
Драматычныя творы, 1952; Вершы і паэмы,
1958; 36. тв., т. 1—6, 1961—1963.
Курто — Яўген Курто: Над ярам, 1966; Ляс-
ны ўрок, 1973; Насустрач жыццю, 1974.
Кусянкоў — Мікола Кусянкоў: Жывіца,
1966; Без прывалу, 1969.
Кухараў — Сцяпан Кухараў: Незабыўныя
сустрэчы, 1959; Ад вашага карэспандэнта,
1966; Бацькавічы, 1974.
Кучар — Алесь Кучар: Аб мастацкай прозе,
1961; Над Дзвіной, Нямігай, Віліяй, 1962; Аб-
лічча часу, 1971.
Лазарук — М. Лазарук: Беларуская пдэма
ў другой палавіне XIX — пачатку XX стагод-
дзя, 1970.
Ларчанка — Міхась Ларчанка: Па шляху
рэалізму, 1959; Славянская супольнасць, 1963;
Яднанне братніх літаратур, 1974.
Летка — Іван Летка: Тры крокі ад соцца,
1967; Тры верасні, 1970; Грамы на зімоўцы,
1974.
«ЛіМ» — газета «Літаратура і мастацтва».
Ліс — А. Ліс: Браніслаў Тарашкевіч, 1066;
Мікола Шчакаціхін, 1968; Пётра Сергіевіч,
1970; Купальскія песні, 1974.
Ліхадзіеўскі — Сцяпан Ліхадзіеўскі: Берас-
цянка жывых трывог, 1962; Вянкі камунарам,
1974.
Лобан — Мікола Лобан: Іркуцянка, 1953;
На парозе будучыні, 1964; Гарадок Устррнь,
1970.
Лойка — Алег Лойка: Задуменныя перале-
скі, 1961; Як Тоня рэха шукала, 1962; Дарогі
і летуценні, 1963; Блакітнае азерца, 1965;
Максім Багдановіч, 1966; Каб не плакалі ка-
ні, 1967; Сустрэчы з днём сённяшнім, 1968;
Дзівасіл, 1969; Беларуская паэзія пачатку
XX ст., 1972; Шчырасць, 1973; Пачуцці, 1976.
Лось — Еўдакія Лось: Хараство, 1965; Па-
церкі, 1966; Яснавокія мальвы, 1967; Вянцы
зруба, 1969; Травіца брат-сястрыца, 1970; Пе-
равал, 1971; Галінка з яблыкам, 1973; Два-
наццаць загадак, 1974; Лірыка, 1975.
Лужанін — Максім Лужанін: Святло Радзі-
мы, 1952; Моваю сэрца, 1955; Прасторы, 1958;
Хто робіць пагоду, 1960; Выбр. тв., т. 1—2,
1961; Вачыма часу, 1964; Колас расказвае пра
сябе, 1964; Дванаццаць вячорных вогнішчаў,
1968; Збор твораў, т. 1—3, 1968—1970; Росы
на коласе, 1973; Рэпартаж з рубцом на сэрцы,
1973; Прага крыла, 1974; Як нараджаўся новы
свет, 1975; Людзі, птушкі, прастор, 1976.
Лукша — Валянцін Лукша: Гарады нара-
джаюцца сёння, 1964; Наша, Полацкая пра-
фесія, 1966; Атава, 1969; Дзесяць дарог да ча-
роўнага, 1970; Споведзь, 1973; Зялёная баль-
ніца, 1974.
Лупсякоў — Мікола Лупсякоў: Дружба,
1952; Чырвоны бераг, 1954; Паядынак, 1957;
Дняпроўская чайка, 1957; У вераб’іную ноч,
1958; Ля пераправы, 1959; Прырэчча, 1961;
Я помню, 1964; На берагах Дняпра, 1966;
Выбр. тв., 1968; На вірах, 1974; Міхалаў дуб,
1974.
Луфераў—М. Луфераў: Кузьма Чорны,
1960.
Лушчыцкі — I. Лушчыцкі: Нарысы па гі-
сторыі грамадска-палітычнай і філасофскай
думкі ў Беларусі ў другой палавіне XIX в.,
1958.
Лынькоў — Міхась Лынькоў: Астап, 1944;
Векапомныя дні, 1951; Выбр. тв., 1952; За
акіянам, 1962; 36. тв., т. 1—4, 1967—1968; Апа-
вяданні, 1974.
Лыч — Л. Лыч: Адраджэнне і развіццё чы-
гуначнага транспарту Беларускай ССР, 1976.
Лявонны — Юрка Лявонны: Выбранае, 1960.
Ляпёшкін — Уладзімір Ляпёшкін: Ранішнія
росы, 1961; Рупнасць, 1966; Роднае, 1970; Вус-
це, 1973.
Ляўданскі — Уладзімір Ляўданскі: Адкрыц-
цё сезону, 1960; На беразе ракі, 1962; Ноч над
Нёманам, 1969.
Маеўскі — Васіль Маеўскі: На чыстую ва-
ду, 1962; Розум у партфелі, 1968; Прамой на-
водкай, 1974.
Майхровіч — С. Майхровіч: Янка Лучына,
1952; Максім Багдановіч, 1958; Янка Брыль,
1961.
Макаёнак — Андрэй Макаёнак: Камедыі,
1961; Выбачайце, калі ласка!, 1968; Зацюканы
апостал, 1971; П’есы, 1974.
Макаль — Пятрусь Макаль: Вятрам насуст-
рач, 1958; За лясамі дрымучымі, 1961; Круг-
лы стол, 1964; Хлопчык будзіць сонца, 1966;
Акно, 1967; Вершы, 1968; Дай вады, кало-
дзеж!, 1974; Дотык да зямлі, 1975.
А. Макарэвіч — А. Макарэвіч: Сатыра Канд-
рата Крапівы, 1962; Кароткі літаратуразнаў-
чы слоўнік, 1969.
В. Макарэвіч — Васіль Макарэвіч: Вогнен-
ная камета, 1963; Мерыдыяны і паралелі,
1966; Лясныя вандраванні, 1967; Ліставей,
1971; Вечнае дрэва, 1974.
«Маладосць» — часопіс «Маладосць».
Мальдзіс — А. Мальдзіс: Творчае пабраці^.
ства, 1966; Падарожжа ў XIX стагоддзе, 1969;
Таямніцы старажытных сховішчаў, 1974.
Маляўка — Мікола Маляўка: Едуць марц-
зы, 1966; Жалеза, 1970; Лотаць, 1973.
Маракоў — Валерый Маракоў: Лірыка, 195д.
Марціновіч — Аркадзь Марціновіч: Водгул-
ле, 1963; Чырвоныя ветразі, 1965; Неадкрыты
востраў, 1966; Прасека, 1967; Панарама, 1970;
Няхай ідзе дождж, 1973; Выбранае, 1974.
Масарэнка — Алесь Масарэнка: На бабро-
вых тонях, 1971; Журавіны пад снегам, 1970.
Матрунёнак — А. Матрунёнак: Школа юнд-
га рыбалова, 1960; Для цікаўных, 1964; Псі-
халагічны аналіз у сучасным беларускім рд-
мане, 1972; Псіхалагічны аналіз і станаўлец.
не беларускага рамана, 1975.
Матэвушаў — Васіль Матэвушаў: Магілёў-
скі шоўк, 1957; Зорны шлях, 1959; Сярэбрц-
ная кладка, 1965; Начны дождж, 1969; Кры-
дйнк'лу’?;
Маўзон — Аркадзь Маўзон: Канстанцін Зд-
слонаў, 1949; У бітве вялікай, 1958; Выбр.
п’есы, 1964; Куды ідзеш, Сяргей?, 1967;
П’есы, 1974.
Маўр — Янка Маўр: Палескія рабінзоны,
1951; Аповесці і апавяданні, 1954; 36. тв., •р
1—2, 1960.
Мацкевіч — Ю. Мацкевіч: Марфалогія дзе;(-
слова ў беларускай мове, 1959.
Мацяш — Ніна Мацяш: Агонь, 1970; Удзя^-
насць, 1973; Два браты і сякера, 1975.
Машара — Міхась Машара: Урачыстасць,
1952; Выбр. тв., 1958; Ад родных аселіц, 1950;
Мая азёрная краіна, 1962; Крэсы змагаюцда,
1966; Сонца за кратамі, 1968; Лукішкі, 1970;
Ішоў дваццаты год, 1973; Старонкі летапісу.
1975; I прыйдзе час, 1975.
Мележ — Іван Мележ: Гарачы жнівень,
1948; Мінскі напрамак. 1952; Блізкае і дал^-
кае, 1954; У гарах дажджы, 1957; Што ён эа
чалавек, 1961; Людзі на балоце, 1962; Подых
навальніцы, 1966; 36. тв., т. 1—6, 1969—1971;
Жыццёвыя клопаты, 1975; Белыя вішні і яр>_
лыні, 1976.
Мехаў — Уладзімір Мехаў: Сцяг над рэў-
комам, 1958; Станцыя паблізу Тамбова, 1964;
Добры вечар, камбат, 1970; Старадаўняя гр,д_
вюра, 1974.
Мікуліч — Барыс Мікуліч: Выбранае, 195д.
Міровіч — Еўсцігней Міровіч: П’есы, 1957,
Місько — Павел Місько: Калодзеж, 1967;
Гаспадыні свайго лёсу, 1968; Падарожжа ў
калгас, 1970; Зямля ў нас такая, 1971; Кал.д.
нае лісце, 1974; Мора Герадота, 1976.
Моркаўка — Аркадзь Моркаўка: Гады як
ветразі, 1969.
Муравейка — Іван Муравейка: Песня над
палямі, 1955; Пра работу і ляноту, 1960; Сн.д-
жынкі-смяшынкі, 1962; Сем колераў вясёль'і,
1965; Лясное возера, 1970; Мы таксама паді
расцём, 1971.
Мурашка — Рыгор Мурашка: Сын, 1957;
Салаўі святога Палікара, 1967.
Мушынскі — М. Мушынскі: Беларуская
крытыка і літаратуразнаўства, 20—30-я Гс
1975.
Мыслівец — Валянцін Мыслівец: Дубы не
маўчаць, 1967; Мае заводчыкі, 1969; Гарачая
сталь, 1971; Рабочыя людзі, 1973; Крылаты
канвеер, 1975.
Мядзёлка — П. Мядзёлка: Сцежкамі жыц-
ця, 1974.
Мяжэвіч — Уладзімір Мяжэвіч: Медунічкі,
1966; Лясныя знаходкі, 1969; Землякі, 1969;
Яны былі першымі, 1970.
Навуменка — Іван Навуменка: Семнацца-
тай вясной, 1957; Хлопцы-равеснікі, 1958;
Вайна каля Цітавай копанкі, 1959; Верасы на
выжарынах, 1960; Сасна пры дарозе, 1962;
Бульба, 1964; Таполі юнацтва, 1966; Янка
Купала. 1967; Вецер у соснах, 1967; Верані-
ка, 1968; Якуб Колас, 1968; Сорак трэці, 1974.
Наўроцкі — Алесь Наўроцкі: Неба ўсміха-
ецца маланкаю, 1962; Гарачы снег, 1968; Ва-
лун, 1976.
Непачаловіч — Янка Непачаловіч: Мера
лю&ві, І953; Яоэяі парсм, І9&7.
Нікановіч — Мікола Нікановіч: Летнім
днём, 1960.
Новікаў — Іван Новікаў: Дзесяць тыдняў у
Злучаных Штатах Амерыкі, 1958; Палескае
золата, 1959; Руіны страляюць ва ўпор, 1962;
Дарогі скрыжаваліся ў Мінску, 1964; Тварам
да небяспекі, 1968; Да світання блізка, 1975.
Нядзведскі — Уладзіслаў Нядзведскі: Вяс-
новыя барозны, 1958; Сто братоў і сясцёр,
1960; Запрашэнне, 1960; Хлопцы з другога
корпуса, 1964; Начная пагоня, 1966; Размова
з адсутнымі, 1969.
Няхай — Рыгор Няхай: Навальнічнае рэха,
1958; Сарочы лес, 1966; Як расцвітае кветка,
1968; Шлях на Эльбу, 1976.
Палескі — Вячаслаў Палескі: Калі зацві-
таюць сады, 1950; П’есы, 1976.
Палітыка — Д. Палітыка: Янка Купала —
перакладчык, 1959.
Палтаран — Вера Палтаран: Ключы ад се-
зама, 1967; Дзівасіл, 1974.
Палуян — У. Палуян: Беларуская сялянска-
рабочая грамада, 1967.
Пальчэўскі — Алесь Пальчэўскі: Родныя
берагі, 1958; Беражанкі, 1958; Ты не адзін,
1960; Жнівеньская раніца, 1963; Данеўцы —
нашы знаёмыя, 1965; Мора на камені, 1966;
Былі ў маці сыны, 1968; Таемная крушня,
1969; Тайна аднаго звяна, 1970; Запознены
пасаг, 1973; Выбр. тв., т. 1—2, 1975.
Панізнік — Сяргей Панізнік: Кастры Купал-
ля, 1967; Палявая пошта, 1972; Крона надзеі,
1975.
Панчанка — Пімен Панчанка: Шырокі свет,
1955; 36. тв., т. 1—2, 1959; Нью-Йоркскія ма-
люнкі, 1960; Тысяча небасхілаў, 1962; 36. тв.,
т. 1—3, 1967—1971; Патрыятычная песня,
1970; Выбранае, 1975.
Парахневіч — Міхась Парахневіч: Мы май-
струем самалёт, 1963; Толікаў гай. 1965;
Дзядзька Толя — трактарыст, 1968; Грыбны
дождж, 1969; Зара-зараніца, 1975.
Паслядовіч — Макар Паслядовіч: Цёплае
дыханне, 1948; Па воўчых сцежках, 1958; Мя-
цежнае сэрца, 1959; 3 табою побач, 1960; 36.
тв., т. 1—2, 1961; Салігорскае дзіва, 1963; Зя-
лёны канверт, 1964; Наравісты Пегас, 1968;
Аповесці. Апавяданні, 1970.
Паўлаў — Уладзімір Паўлаў: Далягляд,
1964; Светацені, 1967; Пажарніца, 1968; Годы
нашы — птушкі, 1970; Ад агню і мяча, 1973;
Сонца купаецца, 1976.
Паўловіч — Альберт Паўловіч: Выбранае,
1975.
Перкін — Н. Перкін: Шляхі развіцця бела-
рускай савецкай літаратуры 20—30 гг., 1960;
Нацыянальнае і інтэрнацыянальнае ў літара-
туры, 1971.
Пестрак — Піліп Пестрак: Сустрэнемся на
барыкадах, 1954; Лясная песня, 1958; Ка-
мень, 1960; Серадзібор, 1963; Сярод чаротаў,
1963; 36. тв., т. 1—4, 1969—1971.
Петрашкевіч — Алесь Петрашкевіч: П’есы,
1976.
«Полымя» — часопіс «Полымя».
«Помнікі» — часопіс «Помнікі гісторыі і
культуры Беларусі».
Прануза — Паўлюк Прануза: Мае землякі,
1957; Добры дожджык, 1960; Я вясну малюю,
1962; Калі верыш, 1963; Дзе вясны пачатак,
1965; Родныя мясціны, 1968; Ручаёк, 1969;
Непаўторнасць, 1974.
Прокша — Леанід Прокша: Кантроль сум-
лення, 1963; След вядзе за мяжу, 1965; Ці
варта было жаніцца, 1968; Не ў тым поездзе,
1971; Стрэлы над ярам, 1974; За Добрыцай-
рэчкай, 1975.
Прырода Беларусі — В. Дзяменцьеў,
А. Шкляр, О. Якушка: Прырода Беларусі,
1959.
Прыходзька — Пятро Прыходзька: Пасля
развітання, 1958; Цёплы каравай, 1960; Віш-
нёвы агонь, 1963; Сустрэча з маленствам,
1967; Сонца раней узышло, 1967; Калінавыя
зоры, 1969.
Пташнікаў — Іван Пташнікаў: Зерне падае
не на камень, 1959; Чакай у далёкіх Грынях,
1962; Лонва, 1965; Сцяпан Жыхар са Сцешыц,
1966; Тартак, 1968; Мсціжы, 1972; Найдорф,
1976.
Пушча — Язэп Пушча: На Бабрыцы, 1960;
Вершы і паэмы, 1960; Пачатак легенды, 1963.
Пшыркоў — Ю. Пшыркоў: Трылогія Якуба
Коласа «На ростанях», 1956; Беларуская са-
вецкая проза (20-я — пач. 30-х гг.), 1960; Эпас
рэвалюцыі, 1975.
Пысін — Аляксей Пысін: Сіні ранак, 1959;
Сонечная паводка, 1962; Вясёлка над плёсам,
1964; Мае мерыдыяны, 1965; Кавылёк, 1966;
Твае далоні, 1967; Пойма, 1968; Дзяўчынка
Марыям, 1970; Вярбовы мост, 1974; Вершы,
1976.
Пянкрат — Міхась Пянкрат: Салаўіны бе-
раг, 1956; Простыя людзі, 1957; Палыніквет-
кі, 1958; Шчасце маё, 1962; Ведрыцкія напе-
вы, 1965; Два Ваські, 1974; Буян, 1975.
Пятніцкі — М. Пятніцкі: У непакораным
Мінску, 1959.
«Работніца і сялянка» — часопіс «Работні-
ца і сялянка».
Рагойша — В. Рагойша: Паэтыка Максіма
Танка, 1968; Пераклаў Якуб Колас, 1972.
Радкевіч — Яўген Радкевіч: Плытагоны,
1972.
Разанаў — Алесь Разанаў: Адраджэнне,
1970; Назаўжды, 1974; Каардынаты быцця,
1976.
Ракітны — Мікола Ракітны: Вячэрнія зоры,
1956; Селькоры, 1958; Пад адным дахам, 1961;
Была вясна..., 1964; Сярод людзей сваіх,
1967; Вясковыя навелы, 1969.
Рамановіч — Яўген Рамановіч: Галіна Зван-
цова, 1958; Рэкі цякуць з ручаёў, 1969; Знаё-
мыя сілуэты, 1974; Мост, 1975.
«Родная прырода» — часопіс «Родная пры-
рода».
Рудкоўскі — Міхась Рудкоўскі: Першыя
вёрсты, 1963; Сінія Брады, 1967; Позвы, 1971;
У краі тым..., 1975; Векавечная бацькаўшчы-
на, 1976.
Рунец — Пятро Рунец: Канец казкі, 1960;
Заламаны ражок, 1961; Вясёлыя здарэнні,
1962; Алёшка-верхалаз, 1963; Аб чым шэп-
чацца аер, 1966; Важнае заданне, 1968; Белы
васілёк, 1971; Алёшка і яго сябры, 1971.
Русак — Адам Русак: Песні і вершы, 1951;
Пад голас баяна, 1957; Толькі з табою, 1960;
Звонкія крыніцы, 1965; У Буслаўцы, 1967.
Русецкі — Аляксей Русецкі: У заўтрашні
свет, 1951; Святло акон тваіх, 1959; Усход і
захад, 1962; Яго вялікасць, 1965; Служба
святла, 1967.
Рылько — Алесь Рылько: Мае сустрэчы,
1952; Цвіце чаромха, 1957; Колькі вяровачку
ні віць..., 1958; Мядовыя краскі, 1959; Ты
прыгожая, Арынка, 1960; Выбранае, 1969.
Сабаленка — Раман Сабаленка: Жменя зяр-
нят, 1957; Юнацтва ў дарозе, 1958; Блакітнае
ззянне, 1959; Каралінцы, 1960; 3 пройдзеных
дарог, 1962; Незамужняя ўдава.— Былое
астаецца ў сэрцы, 1965; Пад дажджом і сон-
цам, 1966; Выбр. тв., т. 1—2, 1967—1968; Ко-
лерамі вясёлкі, 1975.
Сабалеўскі — Анатоль Сабалеўскі: Уладар
дум чалавечых, 1964; Беларуская савецкая
драма, кн. 1—2, 1969—72.
Савіцкі — Алесь Савіцкі: Кедры глядзяць
на мора, 1960; Пасля паводкі, 1962; Жанчына,
1963; Белы гарлачык, 1965; Палын — зелле
горкае, 1967; Самы высокі паверх, 1969;
Шкляная нітка, 1970; След пракладае першы,
1971.
Саламевіч — Янка Саламевіч: Міхал Феда-
роўскі, 1972.
Самуйлёнак — Эдуард Самуйлёнак: 36. тв.,
т. 1-2,1958.
Самусенка — Э. Самусенка: Дзівосная
птушка, 1966.
Самцэвіч — А. Самцэвіч: Метадычныя ўка-
занні да ўрокаў беларускай мовы ў III — IV
класах з рускай мовай навучання, 1959.
Сапрыка — Ганна Сапрыка: Калі ў сэрцы
вясна, 1959.
Сачанка — Барыс Сачанка: Барвы ранняй
восені, 1962; Зямля маіх продкаў, 1964; Па-
куль не развіднела, 1966; Апошнія і першыя,
1968; Халасцяк, 1969; Аксана, 1971; Дарогі,
1971; Памяць, 1973; Чужое неба, 1975; Тры
аповесці, 1976.
Свірка — Юрась Свірка: Шэпчуцца ліўні,
1959; Вечнасць, 1963; Баравіна, 1967; Аўто-
граф, 1974; Люблю і веру, 1975.
Семашкевіч — Рыгор Семашкевіч: Леснічоў-
ка, 1968; Браніслаў Эпімах-Шыпіла, 1968; Су-
бота, 1973; Беларускі літаратурна-грамадскі
рух у Пецярбурзе (канец XIX — пач. XX ст.),
1974.
Семяновіч — А. Семяновіч: Проза Якуба
Коласа. (Дакастрычніцкі перыяд), 1953; Зміт-
рок Бядуля, 1960; Беларуская драматургія
(дакастрычніцкі перыяд), 1961; Беларуская
савецкая драматургія (1917—1932), 1968.
Сербантовіч — Анатоль Сербантовіч: Азбу-
ка, 1966; Міннае поле, 1968; Пярсцёнак, 1971.
Сергіевіч — Мікола Сергіевіч: На роднай
зямлі, 1956; Нашы будні, 1957; Будні калгас-
ныя, 1959.
Сіняўскі — Іван Сіняўскі: Піянерскі галь-
штук, 1955; Дабрадзейка, 1960; Ой, рэчанька,
рэчанька..., 1962; На правым флангу, 1964;
Марка, 1969; Вернасць, 1971.
Сіпакоў — Янка Сіпакоў: Сонечны дождж,
1960; Лірычны вырай, 1965; Дзень, 1968; Па
зялёную маланку, 1971; Веча славянскіх ба-
лад, 1973; Крыло цішыні, 1976.
Сіўцоў — Іван Сіўцоў: Нягоды і радасці,
1960; Самыя юныя, 1961.
Скарынкін — Уладзімір Скарынкін: Буслы
над аэрадромам, 1969; Гукавы бар’ер, 1972;
Дазвольце ўзлёт, 1975.
Скрыган — Янка Скрыган: Апавяданні,
1956; Наталя, 1957; Няпрошаная сляза, 1958;
Скажы адно слова, 1961; Свая аповесць, 1964;
Ранішнія росы, 1965; Кругі, 1969; Выбр. тв.,
т. 1—2, 1975.
Скрыпка — Міхась Скрыпка: Сатыра і гу-
мар, 1958; Мая хата не з краю, 1959; Усяк
бывае..., 1963; Дзіва ў рэшаце, 1963; Сатырыч-
ны калаўрот, 1967; Ад смеху не ўцячэш, 1975.
Смагаровіч — Марк Смагаровіч: На крыл-
лях песні, 1958; Каля кастра, 1959; Маё вы-
ступленне, 1961; Крокі, 1966; Жураўліная
труба, 1968; Пачастунак, 1969; Разводдзе,
1973.
Ставер — Алесь Ставер: Жураўлі ляцяць,
1972; Да сваіх, 1974; Лірнік, 1975.
Стаховіч — Алесь Стаховіч: Аповесці і апа-
вяданні, 1952; Шырокія гарызонты, 1954.
Сташэўскі — Васіль Сташэўскі: Шуміць Бя-
рэзінка, 1963.
Б. Стральцоў — Барыс Стральцоў: Друж-
ная рунь, 1962; Наследнік, 1963; Сходзяцца
балыпакі і прасёлкі, 1969; Публіцыстычнасць
інфармацыйных жанраў, 1973; Аналітычныя
жанры, 1974; Вячэрняя планета, 1975.
М. Стральцоў — Міхась Стральцоў: Блакіт-
ны вецер, 1962; Сена на асфальце, 1966; За-
гадка Багдановіча, 1968; Адзін лапаць, адзін
чунь, 1970; Ядлоўцавы куст, 1973; На ўспа-
мін аб радасці, 1974; У полі зроку, 1976.
Суднік — М. Суднік: Гісторыя ўзнікнення
і этапы развіцця беларускай лексікаграфіі
старажытнай пары. Працы Інстытута мова-
знаўства АН БССР, 1957.
Сурначоў — Мікола Сурначоў: Барвовая за-
ра, 1959.
Сяргейчык — Цімох Сяргейчык: Нататкі ак-
цёра, 1973.
Сяркоў — Іван Сяркоў: Мы з Санькам у
тыле ворага, 1968; Мы — хлопцы жывучыя,
1971.
Танк — Максім Танк: Вастрыце зброю, 1945;
Праз вогненны небасхіл, 1945; Каб ведалі,
1948; На камні, жалезе і золаце, 1951; Выбр.
тв., 1952; У дарозе, 1954; След бліскавіцы,
1957; 36. тв., т. 1—2, 1958; Мой хлеб надзён-
ны, 1962; Глыток вады, 1964; 36. тв., т. 1—4,
1966—1967; Лісткі календара, 1970; Ключ
жураўліны, 1972; Конь і Леў, 1975; Дарога,
закалыханая жытам, 1976.
Тарас — Ніна Тарас: Суніцы, 1949; Вершы,
1952; Кветка шчасця, 1958; Пад белым ява-
рам, 1966; Наш бор, 1968; У тапаліную за-
мець, 1976.
Тармола — Раман Тармола: Асколкі і росы,
1964; Поўня, 1966; Абнаўленне, 1968; Побач,
1974; Павага, 1976.
Таўбін — Юлі Таўбін: Выбраньія вершы,
1957.
Таўлай — Валянцін Таўлай: Выбр. тв.,
1958; Творы, 1961.
М. Ткачоў — Мікола Ткачоў: Згуртава-
насць, 1951; Пошукі скарбаў, 1963.
П. Ткачоў — Павел Ткачоў: Акцябраты —
твае сябры, 1962; Імя Леніна ў сэрцы на-
шым, 1963; Сэрца камунара, 1966; Піліпка з
Галубінай слабодкі, 1969; Вішнёвая квецень,
1971.
Трус — Паўлюк Трус: Выбр. тв., 1953; Вер-
шы і паэмы, 1967.
Ус — А. Ус: Ці даруе..., 1969.
Усікаў — Я. Усікаў: Беларуская камедыя,
1973.
Ушакоў — Андрэй Ушакоў: Наша мала-
досць, 1962.
Федасеенка — Уладзімір Федасеенка: Дубо-
вая града, 1965; Віхры на скрыжаваннях,
1970; Пасля смерчу, 1975.
Федзюковіч — Мікола Федзюковіч: Зям-
ля — магніт, 1968; Мілавіца, 1971; Птушыны
грай, 1976.
Філімонаў — Мікола Філімонаў: Дзве па-
ездкі за акіян, 1960; Рэпартаж з чужой зямлі,
1962.
Фядосік — А. Фядосік: Антырэлігійныя ма-
тывы ў беларускім фальклоры, 1963; Белару-
ская народная сатырычная проза, 1969.
Хадановіч — Ігар Хадановіч: За акном
дождж, 1967.
Хадкевіч — Тарас Хадкевіч: Вяснянка, 1949;
За сінім лесам, 1951; Рэха ў гарах, 1951;
Сяброўства, 1952; Даль палявая, 1959; Спеюць
яблыкі, 1959; Нафтагігант на Дзвіне, 1963;
Сад у квецені, 1966; Мая Беларусь, 1968;
Дзвіна пайшла, 1968; Песня Дзвіны, 1975.
Хадыка — Уладзімір Хадыка: Выбр. вершы,
1956.
Хведаровіч — Мікола Хведаровіч: Залаты
лістапад, 1957; Перазвон бароў, 1961; Сонеч-
ны зайчык, 1961; Памятныя сустрэчы, 1963;
Пасля павальніцы, 1965; Зоркі на камені,
1968; Выбр. тв., т. 1—2, 1974.
Хомчанка — Васіль Хомчанка: Рукавіцы
генерала Даватара, 1960; Аднойчы майскім
днём, 1962; Суседзі, 1962; Чырвоны мак, 1964;
Тваё чэснае слова, 1965; Верны рыцар, 1965;
Чырвоныя хвалі, 1968; Зімовы дождж, 1968;
Сустрэча з цудам, 1969; Цёплая зямля, 1971;
Уначы пад сонцам, 1974.
Хромчанка — К. Хромчанка: Піліп Пестрак,
1960.
Цётка — Цётка: Выбр. тв., 1952; Творы,
1976.
Цвірка — Кастусь Цвірка: Такія сэрцы ў
нас, 1959; Бягуць раўчукі, 1962; Чарназём,
1967; Дарога ў сто год, 1974; Каласы, 1975;
Слова пра Сыракомлю, 1975.
Цікоцкі— М. Цікоцкі: Стылістыка белару-
скай мовы, 1976.
Чамярыцкі — В. Чамярыцкі: Беларускія
летапісы як помнікі літаратуры, 1969.
Чарнушэвіч — Нічыпар Чарнушэвіч: Нясу
надзею, 1962; Гаворка дум, 1966.
Чарнышэвіч — Аркадзь Чарнышэвіч: У ад-
ной сям’і, 1951; На сажалках, 1955; Суседзі,
1956; Світанне, 1957; Апавяданні старога Ар-
цёма, 1958; Марцін Когут, 1958; Засценак
Малінаўка, 1964—1965; Новы дом, 1967; Апа-
вяданні, 1970.
Чарняўская — Леаніла Чарняўская: Жук,
1960.
Чарняўскі — Мікола Чарняўскі: Бегунок
пачынае думаць, 1965; Кліча горн, 1974.
Чарот — Міхась Чарот: 36. тв., т. 1—2,
1958.
Чорны — Кузьма Чорны: Трэцяе пакален-
не, 1946; Раманы і аповесці, 1951; 36. тв.,
т. 1—6, 1954—1955.
Чыгрын — I. Чыгрын: Станаўленне белару-
скай прозы і фальклор, 1971.
Чыгрынаў — Іван Чыгрынаў: Птушкі ля-
цяць на волю, 1965; Самы шчаслівы чалавек,
1967; Плач перапёлкі, 1972; Ішоў на вайну
чалавек, 1973.
Чэрня — Хведар Чэрня: Добрай раніцы,
людзі, 1966; Дабрэе свет, 1968; Размова з па-
мяццю, 1970; Настрой, 1974.
Шакун — Л. Шакун: Нарысы гісторыі бела-
рускай літаратурнай мовы, 1960.
Шамякін — Іван Шамякін: Глыбокая
плынь, 1949; У добры час, 1953; Крыніцы,
1957; Трывожнае шчасце, 1960; Сэрца на да-
лоні, 1964; Зб. тв., т. 1—5, 1965—1966; Снеж-
ныя зімы, 1970; Размова з чытачом, 1973; Ат-
ланты і карыятыды, 1974; Экзамен на восень,
1975; Гандлярка і паэт.— Шлюбная ноч, 1976.
Шарахоўскі — Янка Шарахоўскі: Срэбра-
ная раніца, 1951; Сердалікавая бухта, 1955;
Пясняр народных дум, 1970.
Шахавец — Уладзімір Шахавец: Землякі.—
Насустрач, 1952; Будзьце здаровы, 1955; Пас-
ля вяселля, 1958; Месца ў жыцці, 1960; Кры-
латы дзень, 1961; Чорны снег, 1962; Пісьмо да
сябра, 1966; На зімнім возеры, 1970.
Шашкоў — Алесь Шашкоў: Ранняй вяс-
ною, 1957; Сонца тушыць зоркі, 1959; Лань —
рака лясная, 1960; Навальніца спее ў цішыні,
1969.
Шкраба — Рыгор Шкраба: Сіла слова, 1958;
Характар, стыль, дэталь, 1965; Скарбы, 1973.
Шматаў — В. Шматаў: Беларуская графіка
1917—1941, 1975.
Штыхаў — Г. Штыхаў: Галасы далёкіх
продкаў, 1968; Ажываюць сівыя стагоддзі,
1974.
Шуба — П. Шуба: Прыназоўнік у белару-
скай мове, 1971; Лекцыі па беларускай мар-
фалогіі, 1975.
Шуцько — Іван Шуцько: Чужая хатка,
1958; Лепшая сяброўка, 1959; Дзедава рэлік-
вія, 1960; Першае слова, 1964; Дзіма хоча
быць героем, 1965.
Шушкевіч — Станіслаў Шушкевіч: Лясная
калыханка, 1958; Сарочы церамок, 1959; Да-
рогаю вясны, 1959; Услед за марамі, 1961;
Гара Марата Казея, 1963; Навальніца, 1966;
Вяртанне ў маладосць, 1968; Вясёлыя дзят-
лікі, 1970; Дванаццаць пасланцоў, 1973.
Шчарбатаў — Георгій Шчарбатаў: Шумелі
пушчы, 1957; Лясны фронт, 1970.
Шыловіч — Георгій Шыловіч: Запіска на
шыбе, 1960; Школа ля крэпасці, 1962; Піяпер-
ская адвага, 1962; Праз полымя вайны, 1963;
Сшытак у чорнай вокладцы, 1965; Чарапаха
без панцыра, 1966; Святло далёкага Алькора,
1973.
Шымук — Віктар Шымук: Каля Броннай
гары, 1960; Мы вясне дапамагалі, 1962; Дочкі
сіняга Нёмана, 1964; Свіцязянскія хвалі, 1968;
Помняць пушчы і паляны, 1969; Сын каваля,
1970.
Шынклер — Хвядос Шынклер: Пульс жыц-
ця, 1950; Выбр. тв., 1960; Петрык-завадатар,
1973.
Шырма — Р. Шырма: Песня — душа наро-
да, 1976.
Шыцік — Уладзімір Шыцік: Апошняя арбі-
та, 1962; Калі хочаш быць здаровым, 1962;
Майская раніца, 1963; Зорны камень, 1967;
У час не вярнуліся, 1975.
Юргелевіч — П. Юргелевіч: Курс сучаснап
беларускай мовы з гістарычнымі каментары-
ямі, 1974.
Юрэвіч — Уладзімір Юрэвіч: Слова і воб-
раз, 1961; Тараскавы турботы, 1966; Дзе на-
чуе сонца, 1970; Погляд, 1974; Абрысы, 1976.
Ядвігін Ш.— Ядвігін Ш.: Выбр. тв., 1976.
Якімовіч — Алесь Якімовіч: Арляняты,
1952; Каток — залаты лабок. Бел. нар. казкі
ў апрацоўцы А. Якімовіча, 1955; Бацькаўдар.
Бел. нар. казкі ў апрацоўцы А. Якімовіча,
1957; Выбр. тв., т. 1—2, 1967; Канец сервіту-
ту, 1968; Кастусь Каліноўскі, 1971.
Янішчыц — Яўгенія Янішчыц: Снежныя грамніцы, 1970; Дзень вечаровы, 1974. кі, 1975; Беларускае літаратурнае вымаўлен- не, 1976.
Янкоўскі — Ф. Янкоўскі: Беларускія народ- ныя прыказкі і прымаўкі, 1957; Беларуская фразеалогія, 1968; Роднае слова, 1972; Абраз- Ярош — М. Ярош: Драматургія Янкі Купа- лы, 1959; Міхась Чарот, 1963; Янка Купала і беларуская паэзія, 1971.
Лексікаграфічныя дапаможнікі
Беларуска-рускі слоўнік, пад рэд. К. Кра- півы, М., 1962. Словарь русского языка, т. 1—4, М., 1957— 61. Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, т. 1— 12, 1969—75. Словарь современного русского лнтератур- ного языка, т. 1—17, М., 1950—65. Толковый словарь русского языка, под ред. Д. Н. Ушакова, т. 1—4, М., 1934—40. 0 ж е г о в С. Н. Словарь русского языка, М„ 1952. Словнпк украінськоі’ мовп, т. 1—7, Кнів, 1971—76. ЗІовгпік ірхука рокчкіецо. Вейакіог пасгеіпу XV. Ногозгехузкі, 1. 1—11, М^агзгагуа, 1958—69.
СШС СКАРАЧЭННЯЎ
абл. — абласное слова
адз.— адзіночны лік
аднакр.— аднакратны дзеяслоў
англ.— англійскае слова
араб.— арабскае слова
ас.— асоба дзеяслова
асецін.— асецінскае слова
асудж.— асуджальнае слова
аўстрал.— аўстралійскае слова
безас.— безасабовая форма
без дап.— без дапаўнення
буд.— будучы час
В — вінавальны склон
венг.— венгерскае слова
вык.— выказнік
выкл.— выклічнік
высок.— высокі стыль
выш. ст.— вышэйшая ступень параўнання
г.— год, горад
гал.— галандскае слова
гг.— гады
г. зн.— гэта значыць
гіст.— адносіцца да гісторыі, гістарычны тэр-
мін
гл.— глядзі
груб. — грубае слова, грубы выраз
грэч.— грэчаскае слова
Д— давальны склон
дадан.— даданы сказ
дап.~ дапаўненне
дацк.— дацкае слова
дзеепрым.— дзеепрыметнік
дзеепрысл.— дзеепрыслоўе
дзеясл.— дзеяслоў
дзіц.~ дзіцячае слова
егіп.— егіпецкае слова
ж.~ жаночы род
жан.— форма жаночага роду да...
жарт.— жартаўлівае слова, жартаўлівы вы-
раз
заг.— загадны лад
займ.— займеннік
зак.— закончанае трыванне
зал.— залежны стан
зб.— зборны назоўнік
злучн.— злучнік
з нар.— з народнай творчасці
знач.— значэнне
зневаж.— зневажальнае
зніж.— зніжальнае слова
і г. д.— і гэтак далей
інд.— індыйскае слова
інш.— іншае
інф,— інфінітыў
і пад.— і падобнае
іран.— у іранічным сэнсе
ірл.— ірландскае слова
ісланд.— ісландскае слова
ісп.— іспанскае слова
іт.— італьянскае слова
К — клічная форма
казах.— казахскае слова
кар. ф.— кароткая форма
карэл.— карэльскае слова
кельцк.— кельцкае слова
кірг.— кіргізскае слова
кіт.— кітайскае слова
кніжн.— кніжны стыль
кольк.— колькасны лічэбнік
ласк.— ласкальная форма
латыш.— латышскае слова
лац.— лацінскае слова
лаянк.— лаянкавае слова
літ. — літоўскае слова
ліч.— лічэбнік
м.~— мужчынскі род
М — месны склон
малайск.— малайскае слова
манг.— мангольскае слова
мексік. — мексіканскае слова
мн.— множны лік
мнагакр.— мнагакратны дзеяслоў
Н — назоўны склон
н.— ніякі род
-н.— небудзь
наз.— назоўнік
нарв.— нарвежскае слова
нар.-паэт.— народна-паэтычнае слова
н.-грэч.— новагрэчаскае слова
неадабр.— неадабральнае
незак.— незакончанае трыванне
нескл.— нескланяльнае слова
н.-лац.— новалацінскае слова
н. ст.— новы стыль
н. э.— нашай эры
нязм.— нязменнае слова
ням.— нямецкае слова
пабочн.— пабочнае слова
пагард.— пагардлівае
памянш.— памяншальная форма
памянш.-зніж.— памяншальна-зніжальная
форма
памянш.-ласк.— памяншальна-ласкальная
форма
параўн.— параўнай
парадк.— парадкавы лічэбнік
партуг.— партугальскае слова
паэт.— паэтычнае слова
перан.— пераноснае значэнне
перс.— персідскае слова
польск,— польскае слова
проціл.— процілеглае
пр.— прошлы час
прым.— прыметнік
прыназ.— прыназоўнік
прысл.-— прыслоўе
Р — родны склон
разм.— размоўнае слова
рум.— румынскае слова
санскр.— санскрыцкае слова
сналуч.— спалучэнне
спец.— спецыяльны тэрмін
ст.— стагоддзе
стараж.-нарв.— старажытнанарвежскае слова
стар.-слав. — стараславянскае слова
стараж.-яўр.— старажытнаяўрэйскае слова
стст.— стагоддзі
ст. ст.— стары стыль
Т — творны склон
тат.— татарскае слова
тур. — турэцкае слова
туркм.— туркменскае слова
ужыв.— ужываецца, ужыванне
укр.— украінскае слова
уласн. — уласнае імя
уст. — устарэлае слова, устарэлы выраз
ф.— форма
фам.— фамільярнае слова
фін.— фінскае слова
фр.— французскае слова
царк.-слав.— царкоўнаславянскае слова
цюрк.— цюркскае слова
цяпер.— цяперашні час
чэшск. — чэшскае слова
швед.— шведскае слова
эст.— эстонскае слова
эфіоп.— эфіопскае слова
япон. — японскае слова
яўр.— яўрэйскае слова
Умоўньія знакі
// — адценне зндЧэння
/ — ужыванне слова
О — тэрміналагічнае спалучэнне
0 — фразеалагізМ
□ — знак, які аддзяляе цытаты
ад рэдакцыйных прыкладаў
.. — скарачэнне ў цытаце
А !, нескл., н. 1. Першая літара беларускага
алфавіта. Вялікае А.
2. Галосны гук сярэдняга рада ніжняга
пад’ёму, які вымаўляецца без удзелу губ.
Доўгае а. □ Хто сказаў а, той павінен сказаць
і бз. ГІрыказка.
0 Ад а да я — ад пачатку да канца; усё
цалкам. Ні а ні бэ — зусім нічога (не ведаць,
не разумець).
А2, злучн. I. супраціўны. 1. Ужываецца для
сувязі процілеглых сказаў і членаў сказа; ад-
павядае словам: «наадварот», «але». На поў-
нач ішлі лясы, а на поўдзень мясцовасць
была чыстая, зусім. адкрытая. Чорны. У ва-
чах тваіх іскрыцца сонца поўдня, А мае
авеяны сіняю смугой... Звонак.
2. Злучае аднародныя члены сказа і сказы
з узаемным выключэннем (звычайна пры на-
яўнасці адмоўя ў першай частцы сказа); адпа-
вядае слову «наадварот». [Рыбнікаў:] Смерць
героя не прыгнятае жывых, а кліча да но-
вых подзвігаў. Крапіва. Дзень быў ясны.
У хаце было светла і можна было падумаць,
што гэта не восень, а ранняя вясна. Чорны.
Не рэкі гамоняць, а зброя звініць! Броўка.
3. Злучае сказы, у адным з якіх выказваец-
ца неадпаведнасць таму, што магчыма ці не-
абходна пры тых умовах, аб якіх гаворыцца
ў другім сказе; адпавядае словам: «аднак»,
«а л е». Аіаці пачала суцяшаць, угаворваць, а
ў самой аж сэрца разрываецца ад жалю. Маўр.
[Туляга Гарлахвацкаму:] Значыць, напішу
працу я, а яна будзе лічыцца вашай? Крапіва.
4. Ужываецца для сувязі сказаў і членаў
сказа з ўступальным проціпастаўленнем [звы-
чайна пры наяўнасці ў адной з састаўных
частак сказа прыслоўяў « я ш ч э », « у ж о »
і часціц «усё», «усё (ж) такі»]; адпавя-
дае выразам: «тым не менш»; «усё-
такі». Усюды яшчэ ляжыць снег, а подых
вясны чуваць выразна. Паслядовіч. Застава-
лася яшчэ з паўгадзіны часу да захаду сонца,
а сена было ўжо ўсё згрэбена і зложана ў ко-
пы. Колас. // Ужываецца ў сказах з адноль-
кавымі або блізкімі па форме паўторнымі сло-
вамі антанімічнага тыпу (звычайна ў першай
частцы). [Дгед Бадыль:] Будзе лад ці не бу-
дзе, а пачаставаць людзей трэба. Крапіва. У
выразах: хто-хто, а..., каму-каму, а... і пад.
Хто-хто, а.. [Міколка з дзедам] то ведалі,
адкуль бярэцца нечаканы дождж. Лынь-
коў. [Ннк'а:] Чаго-чаго, а куска хлеба дзіця
свайму бацьку не пашкадуе. Крапіва. // У гэ-
тым жа зйачэнні проціпастаўляе галоўны
сказ даданаму ўступальнаму. Хоць быў канец
красавіка, а нешта вясна марудзіла. Кавалёў.
Што ні кажы, а жыццё ўжо само па сабе ёсць
радасць, вялікае шчасце, бясцэнны дар. Колас.
II. супастаўляльны. Ужываецца для сувязі
сказаў і членаў сказа з такім проціпастаўлен-
нем, пры якім новае паведамленне непасрэд-
на не вынікае са зместу папярэдняга; адпа-
вядае выразам: што датычыцца, у той час як.
[Жанчына:] — Чалавек мой яшчэ ў партыза-
нах загінуў, а Мішка ажно да Берліна дай-
шоў. Брыль. Поле рассцілалася белым абру-
сам аднастайнай роўнядзі, а лес цёмна-сіняю
сцяною еыступаў у нерухомай постаці і тупой
немаце. Колас. // Злучае сказы, у якіх супа-
стаўляюцца адначасовыя падзеі і з’явы; ад-
павядае выразам: у гэты ж час, між тым як.
[Зыгмусь:] — Дух займае, бягу, а пагоня
ўсё бліжэй. Колас. Ішлі гуськом падрыўнікі
1 след у след ступалі, А ў травах росных
кулікі Крычалі, заміралі. Бялевіч. // Па-
казвае на нечаканасць, непрадбачанасць
падзей. Азірнешся на вёску, а там бла-
кітныя дымы з комінаў еаляць. Паслядо-
віч. Засунеш руку ў нару, а рак цап за паль-
цы [клюшняй]. Лынькоў. // Ужываецца ў ска-
зах з уступальным супастаўленнем (звычай-
на пры наяўнасці ў кожнай састаўной част-
цы, аднолькавых або блізкіх па форме слоў
паўторнага тыпу). [Лабаноеіч:]— Факт ёсць
факт, а дакумент застаецца дакументам! Ко-
лас. [Алесь:] — Вайна вайной, а работа рабо-
тай! Брыль.
III. далучальны. 1. Ужываецца пры далу-
чэнні аднатыпных сказаў і членаў сказа з
паслядоўным чаргаваннем з’яў і падзей або
пры паслядоўным апісанні іх. Гарыць агонь,
а на агні гатуецца вячэра. Танк. [Ульяна бра-
ту] — Я ўжо цябе хоць за сяло правяду, а
там — калі ты так хочаш пехатой ісці.— дык
ідзі. Скрыган. Наеокал панскі лес, а за ле-
сам — балота, а за балотам — сплаўная рэчка
Слізянка. Бядуля. На прыпечку гарэлі трэсач-
кі, над імі стаяў трыножнік, а на трыножніку
грэлася скаварада. Колас.
2. Ужываецца пры далучэнні адцатыпных
сказаў і членаў сказа з часавай цаслядоўна-
сцю (звычайна ў спалучэнні з прыслоўямі
часу або словамі, якія абазначаюць час). На
момант святлее, а пасля навалач насоўваецца
зноў. Пестрак. [Гарлахвацкі Чарнавусу:] Вось
я толькі крыху ад працы вызвалюря, даклад
прачытаю, а тады ё.ам займуся вашай <іпра-
вай. Крапіва. Нраем лёсў паляцёла задоры-
стае водгулле, прыціхла, а потым павярнула
назад, бегучы другім краем лесу, і нарэшце
заціхла на яго заломе. Колас.
3. Далучае групы слоў і сказы, якія ўдак-
ладняюць, развіваюць або паясняюць выказа-
ную Думку. Доўгія дні, а часта засаб і ночы,
прастойвала.. [Стэпа] за працаю, не адгінаючы
спіны. Гартны. Спачатку былі толькі казкі, з
вечна шчаслівым канцом, вечнай перамогай
дабра, пасля пайшла суровая, а падчас пры-
гажэйшая за казкі жыццёвая праўда. Врыль.
Стрымала мяне пошта дальняя. Мяжа-граніца,
а перад усім Я не асмеліўся пасланне прыві-
тальнае Слаць з асабістым клопатам сваім.
Танк. // Далучае ўстаўныя сказы і словазлу-
чэнні. Каля Нёмана—а ён тут быў блізка —
пачулася песня. Колас. Ратавала атрад усё-
такі дарога. Мясцовыя навакольныя жыхары
з году ў год, а можа і з веку ў век, вобмац-
кам пратапталі яе, абмінаючы дрыгвяныя
мясціны. Пестрак. // У гэтым жа значэнні
ўжываецца для далучэння сказаў і членаў
сказа, якія даюць дадатковую ацэнку сказа-
наму. Любяць край за бярозы, за месяц, за
восені дзіўныя, А тым больш яго нам як, ска-
жы, не любіць: Калі нівы і рэкі, палотны азёр
пераліўныя, Калі песні, што б’юць жывой
сілай крыніц, Нам гавораць аб долі сярмяж-
най аратага. Танк. Вы яго [Базыля Трайчан-
скага] напэўна не ўсе еедаеце. А шкада: чала-
еек ён нішто сабе, настаўнік і грамадскі дзе-
яч. Колас. Няўдача не пахіснула намеру
чалаеека. У яго яшчэ ставала сілы, а больш,
чым сілы, было жадання — жадання дабрацца
да дарогі. Быкаў.
4. Па сувязі з папярэдняй думкай далучае
сказы з адценнем супастаўлення, у якіх рас-
крываецца або высвятляецца сутнасць сказа-
нага. Млыны даюць арцелі зваротныя сродкі,
а гэта мае вялікае значэнне ў гаспадарцы.
Скрыган. [Волечка Райтовічу:]— Ты нарэшце
здагадаўся, а дзе ж раней твой розум быў?
Чорны. // У спалучэнні са словам «таму» да-
лучае сказы і члены сказа з прычынна-выні-
ковым адценнем. У хаце было душна, а таму
мне вельмі не хацелася сядзець дома. Бядуля.
5. Ужываецца пры нечаканым пераходзе да
другой думкі або тэмы выказвання (у мове
адной асобы або дыялогу). [Зося.-] — Няхай
ладзяць, а што там такое. [ПТура] не кепская
дзяўчына, не дурная. Крапіва. Ніколі не ду-
маў [Нічыпар], што гэты.. гультай [Гарасім]
так рана ўстае, а тут на табе: ён ужо з кошы-
кам па садзе ходзіць. Чарнышэвіч.
6. Ужываецца ў пачатку рэплікі, якой па-
чынаецца гутарка.— Дзень добры ў хату! —
прывітаўся адзін з мужчын.— А ў цябе, Ас-
тап, няйначай госці, пазнаём нас. Лынькоў.
0 А то, злучн. 1) супраціўны. а) Іначай,
у адваротным выпадку. [Наталля:] Ах, вось
што! Я гэтага не ведала, а то раней бы прый-
шла. Крапіва. [Сарока:] — Пакідай араць, а то
гужы парэжу! Лобан. б) Аказваецца, на са-
май справе, усяго толькі. Каб хоць рэчка бы-
ла,.. а то ж равок.. і толькі. Брыль. [Юрка:] —
Каб.. [цётка] цябе набіла, дык тады б нядобра
было, а то сказала, а ён ужо і думае ліха ве-
дае што. Чорны. 2) прычынны. Таму што, бо.
[Марцін:] — Ідзі, далажы... I няхай прышлюць
змену, а то мы памерзлі. Пестрак. Хоць бы
ветрык дыхнуў, а то наўкола, як у гаршку,
горбіа і ціха. Гроднеў. 3) далучальны. а) Да-
лучае сказы і члены сказа, якія ўдаклад-
няюць, развіваюць або паясняюць папярэд-
нюю думку (часта ў спалучэнні са злучнікам
«і»). Усе сходы, якія.. [Драбняку] даводзіла-
ся праводзіць у жыцці, раптам адзін за ад-
ным, а то і ўсе адразу, усплывалі ў памяці.
Кулакоўскі. Змрокам, а то і пазней, хлопцы па
адным збіраліся дадому. Лобан. [Доктар:] —
Заўсёды трэба берагчыся. А то ў вас робіцца
так — калі сёння здароў, дык і заўсёды, ду-
маецца, так будзе. Чорны. б) Ужываецца пры
нечаканым пераходзе да другой думкі (у мо-
ве адной і той жа асобы). Ніколі яшчэ За-
кружжа не ўпраўлялася так хутка з сенако-
сам. А то на табе: скасілі ўсе сенажаці, заста-
гавалі сена, ды яшчэ еыдаўся вольны час.
Асіпенка. в) Ужываецца ў мове адной і той
жа асобы пры адмове ад папярэдняй прось-
бы, згоды або нязгоды. [Маці:]— Ты, Міколка,
па Вальку схадзіў бы. А то няхай лепш заўт-
ра. Брыль.— Добра,— адказаў бібліятэкар.—
А то пачакайце, я запішу. Пальчэўскі. г) Ра-
зам з пытальнымі займеннікамі і займенны-
мі прыслоўямі ўтварае спалучэнні, якія выка-
рыстоўваюцца ў якасці сцвярджальных адка-
заў на папярэднія пытанні.— 1 ўсё гэта рас-
карчавалі людзі? — акінуў вачыма Яўхім. [Ва-
сіль Кузьміч:]— А то хто ж. Пальчэўскі.— Дзе
ты ўзяў? — падазрона спытала Святланка.
[Сярожка:] — Назбіраў, а то дзе ж яшчэ. Ва-
сілёнак. д) Ужываецца пры ўгаворванні, па-
жаданні. [Камандуючы:] — А можа, вам цяж-
ка будзе камандаваць? Вы, здаецца, ранены?
А то падлячыліся б. Крапіва. 4) пералічальна-
размеркавальны. Або, ці. Унук мала калі і
плакаў на руках у дзеда, цягнуў пакрысе со-
ску, калі не спаў, а то вучыўся смяяцца і еы-
лузваць з пялёнак ногі. Кулакоўскі. А не то
(дык), злучн. супраціўны. Тое, што і «а то»
(у 1 знач.). [Рыгор:] — Уцякай, а не то стра-
ляць пачнуць. Мурашка.
А3, часціца. 1. пытальная. а) Ужываецца як
пытальны водгук на зварот або пры перапыт-
вапні недачутага.— Ігнат Андрэеевіч,— паклі-
каў.. [Максім] шэптам, нясмела.— А-а? Шамя-
кін.— Гэй, уставай! — штурхнуў.. [Віктар]
Мірона.— А? Чаго? — Выклікаю цябе на спа-
борніцтва? — А? Што? Маўр. б) Ужываецца як
пытанне, якое патрабуе адказу або пацвяр-
джэння. [Карніцкі:] — Скажыце, таварыш Ла-
зарэвіч, а сучасны кароўнік, галоў так на сто
пяцьдзесят, вы можаце спланаваць з падвес-
нымі пуцямі, з аўтапаілкамі і сіласнай вежай?
А-а? Паслядовіч.
2. пабуджальная. Ужываецца пры паўтор-
ным звароце з мэтай прыцягнуць увагу.
[Астаге:] — Максімка, а Максімка... уставай:
нам пісьмо ёсць. Чорны. Сонечны Зайчык ту-
ліўся да мяне, каб не званіць зубамі і шан-
таў:— Уладак! А, Уладак? Ты спіш? Брыль.
А4, выкл. 1. перадае прыпамінанне, пазна-
ванне, здагадку, здзіўленне.— Здароў, Каў-
тун! — А, Андрэй, вось не пазнаў, браце, це-
мень, бачыш. Лынькоў. [Зосьяа.-] А! Як еід-
ненька! А я думала, што ўжо ночка наступіла.
Купала. [Юрка:] — Юзік, што гэта за ула-
ны? — Салдаты гэтакія.— А-а, салдаты!?
Чорны.
2. Перадае прыкрасць, абурэнне, пагрозу,
зларадства.— А, пакінь ты,— замахала.. [Аў~
доля] рукамі на Шуру. Крапіва.— А-а-а-а!..
Дык ты хаеаць і маніць...— падбег да.. [Сяргея]
адзін з белагвардзейцаў.— Ты гэтак?! Ніка-
новіч.
3. Перадае жах, адчай, боль і пад.— А-а,—
закрычаў, душачыся слязьмі.. [Валодзька\,—
вазьміце! Мележ.— А-а-а,— чуваць раптам ці-
хі стогн. Брыль.
4. Перадае ўзмацненне эмацыянальнай вы-
разнасці выказвання.— А таварышок, а пано-
чак, а залаценькі, а не карайце ж вы хаця
моцна яго [Сяргея},— загаласіла Рыпіна. Кра-
піва.
А5, прыназ. з М. Спалучэнне з прыназоў-
нікам «а» выражае:
Часавыя адносіны
Ужываецца, каб паказаць дакладны або
прыблізны час дзеяння. Мы пайшлі ў поле а
еясне. Куляшоў. Васіль Іванавіч выехаў з
сяла а самай поўначы. Лынькоў. Гадзіне а
дзевлтай раніцы.. [Насця і Мікалай} падышлі
да Ласінага. Шамякін.
А...1 (а таксама аб..., аб’..., аба...). прыстау-
ка. Абазначае: 1) пашырэнне дзеяння на ўсю
паверхню прадмета, накіраванасць яго вакол
або па краях прадмета: агарадзіць, агледзець,
абяліць, акарыць, атынкаваць, ахапіць, ака-
ваць, ахінуць, абпаліць, аб’ехаць, абабіць;
2) накіраванасць руху міма прадмета, абмі-
нанне яго: абысці (лужыну), абагнуць (бало-
та); 3) ахоп дзеяннем многіх асоб, прадметаў,
пашырэнне дзеяння на ўсе прадметы, на ўсіх
асоб: абабегаць (усе хаты), адарыць, абдзя-
ліць (падарункамі); 4) празмернасць якога-н.
дзеяння: аб’есціся, абпаіць, абкарміць; 5) пе-
равагу над кім-, чым-н. пры выкананні дзеян-
ня: абагнаць, апярэдзіць: 6) (з часціцай -ся)
наяўнасць недахопу, памылкі ў дзеянні: ага-
варыцца, абмовіцца; 7) забеспячэнне чым-н.
у працэсе дзеяння: абвадніць, аблясіць (сухія
стэпы), аснасціць, абдзернаваць; 8) ператва-
рэнне ў каго-, што-н., станаўленне кім-н., на-
данне якіх-н. уласцівасцей, якасцей (у выніку
дзеяння): аграмадзіць, ашчаслівіць, ажаніць,
ажывіць, абрадаваць; 9) дасягненне выніку
дзеяння, стану: адзічэць, адубець, аўдавець,
абрыдзець, апасці, асесці, ажывіцца, аблезці.
А...2 (а таксама ан...), прыстаўка. Абазначае
адсутнасць прыметы, уласцівасці, паказанай
у асноўнай частцы слова (без прыстаўкі):
амаральны, апалітычнасць, алагічны, ана-
эробы.
ААЗІС, -а, м. Месца сярод пустыні з крыні-
цай і расліннасцю вакол яе. У поўдзень да
нас міражы падступалі: Зялёны аазіс у моры
пяскоў. Звонак. // перан. Аб чым-н., што з’яў-
ляецца прыемным выключэннем на агульным
шэрым фоне. Культурны аазіс.
Йэч. оазіз з егіп.]
ЗІСНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аазіса. Аазісная расліннасць.
АБ, прыназ. з В і М. Спалучэнне з прыназ.
«аб» выражае:
Аб’ектныя адносіны
1. з В. Ужываецца пры ўказанні на прадмет,
з якім хто-, што-н. збліжаецца, сутыкаецца ў
працэсе руху, дзеяння. Дождж б’ецца аб хвалі
ракі. Багдановіч. Ледзь не шаргануўшыся аб
рукаў Віктаравага шыняля, прайшоў са стар-
шынёй Шандыбовіч. Кулакоўскі. Васілька аж
паморшчыўся ад болю, да таго нылі ногі, збі-
тыя аб пнёўе, аб еузлаватыя карэнні дрэў на
лясных сцяжынках, паколаныя аб хваёвыя
шышкі, сухую ігліцу. Лынькоў. // У пры-
слоўных спалучэннях паказвае на ўзаемадзе-
янне паміж прадметамі. Цяпер.. [галіны] за-
стылі нерухома, але, калі вецер праходзіць
над лесам, яны пачынаюць церціся адна аб
другую і глуха скрыпець. Колас.
2. з М. Паказвае на прадмет гаворкі, думкі,
пачуцця. Іван сумуе аб працы, сумуе аб кала-
сах жытніх на сваёй паласе, аб заліўных сена-
жацях, аб дзецях-румзах. Лынькоў. Як аб та-
бе чуюць, так аб табе і мяркуюць. Прыказка.
3. з М. Паказвае на прадмет харчавання.
Аб адной вадзе сыт не будзеш. Прыказка. Аб
малаку ног не павалаку. Прыказка.
Часавыя адносіны
4. Разм. Паказвае на адрэзак часу, у межах
якога завяршаецца дзеянне. Вярнуўся з гора-
да аб адзін дзень. □ Дзяўчына аб раз не па-
верыла воку. Броўка.
АБ..., прыстаўка (гл. а...1). 1. Ужываецца
замест «а...1»: 1) перад галоснымі: абысці,
абыграць, абымшыць, абумовіць,
абучыць, абярнуцца; 2) у некаторых
выпадках перад зычнымі: абняць, абду-
маць, абвешаць, абвесці, абжаць.
2. Ужываецца ў некаторых выпадках нароў-
ні з прыстаўкай «а...1» перад зычнай: абга-
радзіць, абкарыць, абпаліць, аб-
кантаваць, (параўн. агарадзіць,
акарыць, апаліць, акантаваць).
3. Ужываецца для ўтварэння дзеясловаў са
значэннем прычыніць страту каму-н. у працэ-
се дзеяння: абважыць, абмераць, аб-
лічыць, абхітрыць.
4. Ужываецца для ўтварэння дзеясловаў са
значэннем не ўлічыць, абысці каго-, што-н.
пры размеркаванні чаго-н.: абдзяліць,
абмінуць.
АБ’..., прыстаўка (гл. а...1). Ужываеццаза-
мест «а...1», «аб...» перад галоснымі «е», «ё»,
«і», «я»; аб’есці, аб’ём аб’інець,
аб’явіць, аб’яднаць.
АБА, прыназ. з М. Ужываецца ў спалучэн-
нях а б а м н е і (радзей) а б а ў с і м
(ўеёй, ўсіх). [Зося:] —Што аба мне пы-
таць: не хочацца нават і ўспамінаць нічога.
Гартны. [Міхал:] — Яшчэ не дал[ей], як па-
заўчора, Са мною гутарыў, смяяўся [ляснічы]
I аба ўсім мяне пытаўся. Колас.
АБА..., прыстаўка (гл. а...1). Ужываецца за-
мест «а...1» і «аб...»: 1) перад збегам зычных:
абабраць, абагнаць, абазваць,
абазначыць; 2) перад зычнымі «б», «п» з
наступным апострафам (’), а ў некаторыхвы-
падках і без яго: абаб’ю, абап’ю,аба-
біць, абаперціся.
АБАБАК, -бка, м. Ядомы грыб з губчастай
пад нізам буравата-шэрай шапкай на высокай
тонкай ножцы; падбярозавік, бабка.
АБАБЁГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Тое, што і абабегчы (у 3 знач.), задцен-
нем паўторнасці дзеяння. Аднаго разу.. [мала-
ды чалавек] даў нават соценную паперку, і
Тані прыйшлося абабегаць увесь тэлезраф,
каб размяняць гэтыя грошы. Васілёнак.
АБАБЁГЧЫ, абягў, абяжыш, абяжыць; абя-
жым, абежыцё; абягўць; пр. абабёг. -ла; заг.
абяжы; зак., каго-што. 1. без дап. Бягом зра-
біць круг вакол чаго-н. Абабегчы вакол дома.
2. Бегучы ў абход, абмінуць каго-, што-н.
[Гітлеравец] выскачыў, абабег хлеў, прабег
трохі наперад па цаліку, спыніўся і — застра-
чыў з аўтамата. Лупсякоў.
3. Паспешліва наведаць усе або розныя мес-
цы. [Чалавек] старанна пагаліўся, выпрасаваў
касцюм, потым абабег усе магазіны ў пошу-
ках нейкага адмысловага падарунка. Асіпенка.
4. перан. Хутка распаўсюдзіцца, стаць вядо-
мым усім. Чутка пра незвычайны ўраджай з
аднае бульбіны ў той жа вечар абабегла ўвесь
калгас. Якімовіч.
АБ АБІТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
абабіць.
2. у знач. прым. 3 пашкоджаннямі на па-
верхні, драпінамі, шчарбінамі; абшарпаны.
Між голых сцен, несамавітых, Такіх панурых,
абабітых, Астаўся стол адзін на месцы. Колас.
АБАБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
Разм. 1. Пераняць некаторыя жаночыя рысы
характару (пра мужчыну).
2. Перастаць сачыць за сабою, апусціцца,
агрубець (пра жанчыну).
АБАБІЦЦА, -б’юся, -б’ёшся, -б’ёцца; -б’ёмся,
-б’яцёся; зак. 1. Аказацца пашкоджаным; ад-
біцца, адпасці (пра тынк і пад.). // Пашарпац-
ца, знасіцца па краях (пра адзенне).
2. перан. Прывыкнуць да чаго-н., перастаць
заўважаць дрэннае, ацярпецца. [Галубіцкі:]
За сваю бытнасць я прывык ужо да праборак,
абабіўся. Сабаленка.
АБАБІЦЬ, -б’ю, -б’ёш, -б’ё; -б’ём, -б’яцё;
зак., каго-што. 1. Удараючы, прымусіць адпас-
ці што-н. Абабіць яблык. Абабіць расу. □
[Апанас] абабіў попел з папяросы і скрывіўся
ад дыму. Пестрак. // Удараючы, ачысціць ад
чаго-н. Неўзабаве.. \Чарнавус\ павольна адчы-
ніў дзверы ў сенцы, па зімняй прывычцы аба-
біў аб падлогу боты. Кулакоўскі. // Абмала-
ціць. Наперадзе чакала работа цяжкая і доў-
гая: малацьба. Абабіць цапамі ўсю збажыну
нялёгка. Чарнышэвіч.
2. Пашкодзіць паверхню чаго-н., прымусіць
адпасці. Абабіць палец. Абабіць тынк. // Абна-
сіць з краёў вопратку. Абабіць рукавы.
3. Прыбіць, пакрыўшы, абцягнуўшы чым-н.
Абабіць дзверы дэрмацінам. □ [Дзеці] укапалі
слупкі, абабілі аполкамі, навазілі з саўгаснай
гантарэзкі пілавіння. Пальчэўскі.
4. Зрабіць прыгодным для язды. Абабіць да-
рогу.
$ Абабіць капейку — зарабіць грошай. [Ці-
ток:] — Сваю ж гаспадарку кідаеш, каб хаця
капейку якую абабіць. Лобан.
АБАБРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абабраць.
АБАБРАЦЦА, абярўся, абярэшся, абярэц-
ца; абярбмся, аберацёся; зак. 1. каго-чаго;
толькі з адмоўем. Разм. Пра немагчымасць па-
збавіцца каго-, чаго-н., справіцца з чым-н. Не
абабрацца клопату, бяды. □ Мала часу аста-
лося да вяселля, і працы не абабрацца.
Гартны,
2. Вылучыцца, вызначыцца, знайсціся. Тры,
гаспадары сядзелі за сталом і гаварылі аб
пчолках.Галоўным бортнікам абабраўоя Доў-
ба. Цолас. // Узяцца, падахвоціцца. [Адзін з
паляўнічых:]-—Ну, ці знойдзецца стралец,
Хто галінку зніжа куляй?. Вось адзін з іх аба-
той загісгадся. Колас;
ЛБАПРХЦП, абяру, абярэш, абярэ; абяром,
аберацё; заг. абяры; зак., каго-што. 1. Зняць
плады з дрэва, куста і пад. Абабраць яблыкі.
Абабраць. маліны. ДІ Вызваліць ад пладоў.
Абаб’раць яблыню. Абабраць сад. // Пазнімаць
рукамі што-н. з чаго-н.Моніч абабраў з плаш-
ча салому, што начаплялася ў брычцы. Бажко.
// Сабраць што-н., беручы жменямі, зграбаю-
чы ў што-н. Абабраць муку з пода. Абабраць
рой у раёўню.
2. Абакрасці, абрабаваць каго-н. ці абабраць
што-н. ашуканствам, пазабіраць што-н. у ка-
го-Н. [Андрэй:]— Паны вязуць нарабаванае
дабро... Сялян нашых абабралі... Чарот.
3. Разм. Пасля пошукаў спыніцца на чым-н.,
выбраць каго-, што-н. Абабраць месца для ма-
ёўкі. Абабраць спосаб жыцця. □ 3 паклонам
і павагай [жаніхі] будуць прыязджаць у яе
[Эльзы] маёнтак, і яна абярэ сабе самага знат-
нага і прыгожага. Шчарбатаў.
4. Абрэзаць, зняць лушпінне з чаго-н. Аба-
браць бульбіну. Абабраць апельсін.
<_> (Абабраць) да ніткі гл. нітка. Абабраць
як ліпку — тое, што і абадраць як ліп-
ку (гл. абадраць).
АБАВЯЗАК, -зку, м. Тое, што хто-н. павінеп
выконваць у адпаведнасці з грамадскімі або
асабістымі патрабаваннямі. У сеагульны воін-
скі абавязак. Пачэсны абавязак. Пачуццё аба-
вязку. Правы і абавязкі грамадзян. □ Воін-
ская служба ў радах Узброеных Сіл СССР —
ганаровы абавязак савецкіх грамадзян. Кан-
стытуцыя СССР. [Жлукта:] Прыбыўшы ў ваш
горад, я палічыў абавязкам засведчыць вам
сваю пашану. Крапіва. // звычайна мн. (аба-
вязкі, -аў). Сукупнасць спраў або даручэн-
няў, ускладзеных на каго-н. і абавязковых
для выканання. Выконваць абавязкі. Ускласці
абавязкі. □ Свае старшынскія абавязкі Люба
здала Міхалу. Васілевіч.
Несці абавязкі гл. несці.
АБАВЯЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Часцей у знач.
вык. з інф. Які мае што-н. сваім абавяз-
кам, павінен што-н. выканаць. Успомніў [Пі-
ліпчык] самы суровы загад дзядзькі Астапа:
усё, што знойдзе ён у лесе ці дзе на полі, аба-
вязаны адразу ж яму паказаць. Лынькоў.
2. каму-чаму. Які знаходзіцца ў даўгу перад
кім-Н. Я з маленства табе абавязаны Сэрцам
чыстым і светлай душой. Астрэйка.
АБАВЯЗАЦЕЛЬСТВА, -а, н. 1. Абяцанне або
дагавор, якія патрабуюць абавязковага выка-
нання ад таго, хто іх дае. Узяць на сябе аба-
вязацельства. Абавязацельствы перад дзяр-
жавай. Сацыялістычныя абавязацельствы. □
Частка нашых кадраў усё яшчэ не разумее
простай ісціны, што лю'бьія ўскладненні ні ў
якім еыпадку не знімаюць адказнасці за вы-
кананне планаў і абавязацельстваў. Машэраў.
2. Грашовы пазыковы дакумент. Пазыковае
абавязацельства. •
АБАВЯЗАЦЦА, -вяжўся, -вяжашся, -вяжац-
ца; заг. абавяжыся; зак. Узяць на сябё абавя-
зацельства. Асобныя калгасы пры значным
расшырэнні пасеваў ільну абавязаліся даСя-
гнуць яшчэ вышэйшых ўраджаяў. «ЗвЯзда».
абавязаць, -вяжў, -вяжаш, -вяжа; заг.
абавяжы; зак., каго. Патрэбаваць ад каго-н.
што-Н. выканаць; ускласці на каго-н. якія-н.
абйвязкі. [Страмілін:] Я прапаную абавязаць
галоўнагП, інжынера прыняць усе захатды, каб
ханстрркуыя бы.га палепшана як мага йугчэй.
Крапіва..
АБАВЙЗВАЦЦА, -агося,-аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абавязацца.
2. Зал. да абавязваць. ' ' " ’
АБАВЯЗВАЦЬ, аю. аеш, -ае. Пёзйк. да аба--
•вя$йць4 ’• . ’. ' ' ' "
АБАВЯЗКОВА, прысл. Безумоўна, немінуча,
няўхільна. Людзі кажуць: калі поле крадзе,
То абавязкова бачыць лес. Непачаловіч.
АБАВЯЗКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аба-
вязковага. Абавязковасць працы для ўсіх пра-
цаздольных членаў грамадства.
АБАВЯЗКОВЫ, -ая, -ае. 1. Які безумоўна
трэба выконваць. Абавязковая ўмова. Абавяз-
ковая пастанова. // Які патрабуецца ў закана-
даўчым парадку. Усеагульнае абавязковае на-
вучанне.
2. Які заўсёды павінен быць, заўсёды пры-
сутнічае. Абавязковы экземпляр. □ У песах
Марцінкевіча важная роля адводзіцца куплету,
які раней быў абавязковай прыналежнасцю
вадэвіля. Ярош.
АБАГАВІЦЬ, -гаўлй, -гавіш, -гавіць; -гавіцё;
зак., каго-што. Тое, што і абогатварыць.
АБАГАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абагаўляць — абагавіць.
АБАГАЎЛЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абагавіць.
абагаулйцца, -яецца; незак. Зал. да аба-
гаўляць.
АБАГАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
абагавіць.
АБАГАЦІЦЦА, -гачўся, -гацішся, -гаціцца;
зак. 1. Стаць багатым, разбагацець.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць багацейшым
на якое-н. рэчыва (пра глебу, руду, мінералы
і пад.). Глеба абагацілася азотам.
АБАГАЦІЦЬ, -гачў, -гаціш, -гаціць; зак.,
што. Спец. Палепшыць якасць чаго-н., зрабіць
багацейшым яго змест, уносячы ці выдаляючы
пэўнае рэчымг<састаў і пад. Абагаціць руду.
АБАГАЧ^УоІІАСЦЬ, -і, ж. Спец. Здоль-
насць абагачацца (пра карысныя выкапні).
АБАГАЧАЛЬНІК, -а, м. Спец. 1. Рэчыва, са-
стаў і пад., якія паляпшаюць якасць глебы,
руды, мінералаў і пад.
2. Спецыяліст па абагачэнню выкапняў.
АБАГАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які слу-
жыць для абагачэння выкапняў. Абагачаль-
ная фабрыка.
АБАГАЧАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абагаціцца.
2. Зал. да абагачаць.
АБАГАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
гаціць.
АБАГАЧЭННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абагачаць — абагаціць і абага-
чацца — абагаціцца.
АБАГНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абагнаць.
АБАГНАЦЦА, , абганюся, абгбнішся, абгб-
ніцца; заг. абганіся; зак. (звычайна з адмоўем
«не»), Абараніцца ад каго-н., хто назойліва
спрабуе напасці (часцей пра жывёл, насяко-
мых). Не абагнацца ад сабак. (У беспрына-
зоўнікавых канструкцыях з адмоўем выступае
таксама ў значэнні мноства). У лесе кама-
роў—не абагнацца.
АБАГНАЦЬ. абганю, абгбніш, абгбніць: заг.
абгані; зак., каго-што. 1. Выперадзіць, рухаю-
чыся хутчэй. Якраз у гэтым месцы калону
вбагналі грузавікі, напакаваныя вайсковай
маёмасцю. Чорны. // Вырасці болыпым, вы-
шэйпіым за каго-, што-н. на працягу аднаго і
таго ж часу. [Мятлічка] ростам абагнала ўсіх.
Грамовіч. // перан. Дасягнуць болыпых по-
спехаў у параўнанні з кім-, чым-н. Абагнаць
тмарыша ў вучобе.
2. Сагнаць каго-н. адкуль-н. (звычайна пра
насякомых, птушак). Абагнаць мух.
3. 3 дапамогай плуга-акучніка абгарнуць
зямлёю радкі бульбы, буракоў і пад. Нраяз-
джаючы на сваё поле, [Мікуць] кожны дзень
бачыў, як наўздзіў расла ў градусах калгас-
ная бульба. Абагналі яе. добра з гэтага боку.
Чорны.
4. Зняць, садраць. Абагнаць кару.
5. Прагнаць каго-н. вакол чаго-н.
0 Абагнаць (раннюю) расу —устаць вель-
мі рана, на золку.
АБАГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абагнуць.
АБАГНУЦЦА, -гнўся, -гнёшся, -гнёцца;
-гнёмся, -гняцёся; зак. Абвіцца вакол чаго-н.
АБАГНУЦЬ, -гнў, -гнёш, -гнё; -гнём, -гняцё;
зак. 1. Абысці кругом, пайсці ў абход чаго-н.
[Сымон] абагнуў сядзібу пана Між ярыны і
жытніх лаў. Колас. Вось яшчэ паўцыфербла-
та Абагнула стрэлка. Гілевіч.
2, Згінаючы што-н., абкруціць вакол чаго-н.
Абагнуць кавалак дроту еакол слупа.
АБАГРАВАЛЬНІК, -а, м. Прылада для аба-
гравання. Электрычны абагравальнік.
АБАГРАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які служыць
для абагравання. Абагравальная ўстаноўка.
Абагравальная камера.
АБАГРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абаграваць — абагрэць і абагра-
вацца — абагрэцца.
АБАГРАВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абагрэцца.
2. Зал. да абаграваць.
АБАГРАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
грэць.
АБАГРЭТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абагрэць.
АБАГРЭЎ, -грэву, м. Спец. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абаграваць — абагрэць і стан па-
водле знач. дзеясл. абагравацца — абагрэцца.
АБАГРЭЦЦА, -грэюся, -грэешся, -грэецца;
зак. Пабыўшы ў цяпле, пазбавіцца адчування
холаду; сагрэцца. Зося села на край гаспадар-
скай печы абагрэцца. Чорны.
АБАГРЗЦЬ, -грэю, -грэеш, -грэе; зак., каго-
што. Зрабіць цёплым, сагрэць што-н. Аба-
грэць рукі. □ Сёння я незвычайна радасны,
Ну, не хлопец—усмешка адна: Цеплынёю
дваццаціградуснай Абагрэла мяне вясна. Бу-
раўкін.
АБАГУЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Якасць, уласцівасць
абагуленага.
АБАГУЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абагуліць.
2. у знач. прым. Які ў працэсе калектывіза-
цыі з прыватнага, індывідуальнага ператва-
рыўся ў грамадскі, калектыўны. Абагуленая
жывёла.
АБАГУЛІЦЦА, -ліцца; зак. Разм. Стаць аба-
гуленым.
АБАГУЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Зрабіць асабістае, уласнае (сродкі вытворча-
сці, гаспадарчыя аб’екты і пад.) калектыў-
ным, грамадскім. Абагуліць зямлю. Абагуліць
маёмасць. □ [Л/ікіта:]— Не гневпйся, бабка.
А калгас будзе. Абагулім тваю карову, авеч-
ку, свінню з парасятамі. Колас.
АБАГУЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абагульваць — абагуліць.
АБАГУЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абагуліцца.
2. Зал. да абагульваць.
АБАГУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абагуліць.
АБАГУЛЬНЕНАСЦЬ, -і, ж. Якасць, уласці-
васць абагульненага. Абагульненасць вобра-
заў. Абагульненасць вывадаў.
АБАГУЛЬНЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абагульняць — абагульніць.
2. Агульны вывад, правіла, заснаваныя на
вывучэнні асобных фактаў, з’яў. Шырокія
абагульненні. Схільнасць да абагульненняў.
АБАГУЛЬНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абагульніць.
АБАГУЛЬНІЦЦА, -ніцца; зак. Стаць аба-
гульненым.
АБАГУЛЬНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць. Зак. да
абагульняць.
АБАГУЛЬНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак.
да абагульніцца.
2. Зал. да абагульняць.
АБАГУЛЬНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак., што.
1. Знаходзіць агульнае ў розных думках, фак-
тах, выказваннях і на падставе гэтага рабіць
вывад. Трэба вучыць маладога аўтара аба-
гульняць факты і рабіць з іх пэўныя філасоф-
скія вывады. Чорны. // Знаходзіць што-п. вар-
__дае пераймання ў дзейнасці розных людзей,
нрадпрыемстваў, устаноў і рабіць гэта зда-
быткам усіх. Абагульняць вытворчы вопыт. //
Пераносіць рысы адной з’явы на ўсе падоб-
ныя ёй. Навошта абагульняць.
2. Назіраючы за пэўнай катэгорыяй людзей,
знаходзіць характэрнае і на падставе гэтага
ствараць мастацкі вобраз; тыпізаваць. Пісь-
менніку трэба ўмець абагульняць жыццёвыя
з’явы і факты ў мастацкіх вобразах і іх узае-
маадносінах.
3, Аб’ядноўваць, злучаць у нешта адзінае.
Абагульняць напевы адзінай мелодыяй.
АБАДЖГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Апячыся (крапівою).
АБАДЖГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Скусаць, пакусаць (пра пчол, аваднёў
і інш.); апячы (крапівою).
АБАДЗЬМУЦЬ, -мў, -мёш, -мё; -мём, -мяцё;
зак., каго-што. Разм. Ачысціць, сагнаць што-н.
зверху струменем паветра. Вецер абадзьмуў
расу.
АБАДКОВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
абадка.
АБАДНЁЦЦА, -днёецца, безас., зак. Разм.
Тое, што і ўднець. Раніцы зімою, калі сві-
тае як не пад самы полудзень, заўсёды быва-
юць дужа доўгія — часам нават здаецца, што
гэтая шэрая цемень ніколі не абаднеецца. Сі-
пакоў.
АБАДОК, -дка, м. 1. Памянш. да вобад; не-
вялікі абруч або паўкруг, які ахоплівае
што-н. [Гаўрусь Каляда] адамкнуў вялізны
замок, выняў абадок са скабы, і скрыпучая
палавіна гуменных варот адчынілася. Брыль.
2. Аблямоўка, вузкая палоска, якая акай-
моўвае што-н. Вецер зусім сціх, а з-за лесу па-
чала выпаўзаць шэра-сіняя хмара, акаймава-
ная залатым абадком чэрвеньскага сонца. Гра-
хоўскі.
АБАДОЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вобада, мае форму вобада.
О Абадочная кішка гл. кішка.
АБАДРАНЕЦ, -нца, м. Разм. Той, хто м- :
дзіць у падраным, зношаным адзенні; басяц
валацуга. Влецька раз прыгледзеўся, што тоі
[Гальвас] у нейкага абадранца выйграў у кар
ты грошы. Чорны. I
АВАДРАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; і
Разм. Жан. да абадранец.
АБАДРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. п)
ад абадраць.
2. у знач. прым. Падраны, пашарпаны. Л іі
усяго накоя, ад абадраных сцен, аблуплен®
столі, разбітай шыбы ў акне аддае холадц
пустэчай. Галавач. // У зношаным, падраныі
адзенні. Ледзь брыдзе па вуліцы шэры нотоўі
абадраных, дашчэнту знясіленых людзей. В»
сілевіч.
АБАДРАЦЦА, абдзярўся, абдзярэшся, аі
дзярэцца; абдзярбмся, абдзерацёся; зак. 1. А6
лупіцца (пра кару дрэва). // Пашкодзіць сабе
скуру, пакрыць паверхню чаго-н. драпінаш
— Пакурым,— яшчэ ўсё спакойна вырааш[
Максім,— а потым усцягнем сеой карабельа
гэтыя клавішы. Вось толькі смала са дна ні
дгярэцца. Брыль.
2. Разм. Знасіць усю вопратку, абутак.
АБАДРАЦЬ, абдзярў, абдзярэш, абдзярі;
абдзярбм, абдзерацё; зак., каго-што. 1. Здзер-
ці з усіх бакоў, з усёй паверхні чаго-н. верпі
слой, пакрыццё і пад.; абдзерці. Абадрці
кару. сз Да абеду гумно абадралі: свіцілаа
голае — сохамі, кроквамі, рабрынамі жэрда
Мележ. // Падрапаць руку, твар і пад. Драш-
нуў Вараны ў кусты направа, абадраў аб м-
равы пень на баку скуру і залапатаў капт
мі ўніз, к рэчцы. Чорны.
2. перан. Разм. Тое, што і абабраць()
2 знач.).
0 Абадраць (абдзерці, абабраць, аблупіць)
як ліпку — адабраць усё начыста, аграбіць.
Айда, мурзатыя, на працу! Што? Яны мят
хутка абдзяруць, як ліпку! Лынькоў. Аба-
драць як сідараву казу — абадраць, абабраць
поўнасцю, цалкам. А Мікіцёнак учора кш
купіў у Даўгінаве, але кульгавы, падла, і Лі-
кіцёнак усунуў сорак рублёў цыгану, чортц
лысаму. Абадралі як сідараву казу. Бядуля.
АБАДЬД гл. вобад.
АБАЖУР, -а, м. Каўпак, які надзяецца а
лямпу, каб засцерагчы вочы ад моцнага свят-
ла або каб прыдаць святлу пэўную афарбоў-
ку. На стале гарэла лямпа пад светлым абажір
рам і ляжала разгорнутая кніга, якую чытц
настаўнік. Колас.
[Фр. аЬаІ-.іош'.]
АБАЖУРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен®
да абажура. Абажурны шнур.
АБАЗВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. аі
абазваць.
АБАЗВАЦЦА, абзавўся, абзавёшся, абзавец-
ца; абзавёмся, абзавяцёся; зак. Падаць голас;
адазвацца, адгукнуцца, адклікнуцца; аддацці
рэхам. Мужчына падняўся за сталом, абапёр
ся на яго абедзвюма рукамі і чакаў, пакум
хто з прысутных абзавецца на яго пытанне.
Галавач. У падпечку заспяваў певень. Недзі
за сцяною следам за ім абазваўся другі. Чор-
ны. Гукні на лес, то і лес абзавецца. Прыказ-
ка. // Даць знаць пра сябе пісьмом ці якіі
іншым спосабам.
АБАЗВАЦЬ, абзавў, абзавёш, абзавё; абза-
вём, абзавяцё; зак., каго. Назваць непрыстой-
ным або зневажальным імем; даць каму-н
АБАЛВАНЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. Адурэлы, па-
добны на балвана, з рысамі балвана.
АБАЛВАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абалваніць.
АБАЛВАНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; Зак. Разм.
Здурнець, зрабіцца балваном.
АБАЛВАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. 1. Разм. Груба, зболыпага абчасаць, пад-
рыхтаваць для далейшай апрацоўкі. Абалва-
ніць камень.
2. Абы-як на скорую руку пастрыгчы.
3. Пазбавіць здольнасці думаць, разумець,
разважаць. // Абдурыць, ашукаць.
АБАЛВАНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абалваньваць — абалваніць.
АБАЛВАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абалваніць.
АБАЛІЦЫЯНІЗМ, -у, м. Рух за скасаванне
рабства неграў, які разгарнуўся ў 18—19 стст.
у ЗША, Англіі, Францыі.
[Ад лац. аЬоШіо — скасаванне, знішчэнне.]
АБАЛОНА, -ы, ж. 1. Частка даліны ракі,
яі;ая ў паводку заліваецца вадою. 3 захаду..
[зямельны масіў] быў акаймаваны вузкай, у
хмызняках, рачулкай, з поўначы — лесам, з
поўдня— прылеснай балоцістай абалонай.
Хадкевіч.
2. Слой драўніны сасны, што знаходзіцца
паміж стрыжнем і карою.
АБАЛОНІСТЫ, -ая, -ае. Які мае тоўстую
абалону. Сасна — тая дрэнь, можна сказаць.
Іншая, абалоністая, і дзесяць год не пралі-
піць. Ермаловіч.
АБАЛОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Покрыва ў выглядзе шкарлупіны, скуркі
(у пладах), тканіны або проста верхні слой
чаго-н. Ядзерка арэха захавана пад моцнай
абалонкай. Зямны шар мае цвёрдую абалон-
ку — зямную кару. Абалонка аэрастата. //
Назва некаторых покрыўных тканак. Слізі-
стая абалонка. Рагавая абалонка. Сеткавая
аба.гонка. Радужная абалонка.
2. перан. Форма вонкавага выяўлення яко-
га-н. унутранага зместу. Пад знешняй фан-
тастычнай абалонкай падання мы бачым яе
[легенды] рэальную аснову. Івашын.
АБАЛОННЕ, -я, н. Тое, што і абалона.
АБАЛОННЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абалоны. Абалонныя землі. Абалонныя лугі.
АБАЛОНЬ, -і, ж. Тое, што і абалона
(у 2 знач.).
АБАМКНУЦЬ, -нў, -нёш. -нё; -нём, -няцё;
зак. Пазамыкаць усе ўваходы ў якое-п. па-
мяшканне і інш. Кімберліт [горная парода]і
піропы [каштоўныя камяні] схавала тайга,
абамкнула замкамі скарбніцу. Дубоўка.
АБАМЛЁЛЫ, -ая, -ае. Які страціў прытом-
насць. // Анямелы, здранцвелы. Абамлелы ад
страху. □ Гуслі строіць [гусляр] свае,— стру-
ны звонка звіняць, Жменяй водзіць па іх аба-
млелай. Купала.
АБАМЛЁННЕ, -я, ж. Стан паводле знач.
дзеясл. абамлець.
АБАМЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Страціць
прытомнасць. [ТІанас] змогся, страціў многа
крыві і абамлеў ад голаду, холаду і страху.
Колас. // Абмярцвець, анямець, збянтэжыцца
ад нечаканага страху, здзіўлення і пад. Вось..
[хлопчык] падышоў зусім блізка і абамлеў ад
страху і здзіўлення. Маўр.
мянушку. [Палашка:]— Ён [дзед Аўсей] мяне
за-а-ціркай абазваў. Лынькоў. ,
АБАЗІН гл. абазіны.
АБАЗІНКА гл. абазіны.
АБАЗІНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абазінаў. .
АБАЗІНЬІ, -аў; адз. абазін, -а, лг., абазінка,
, -і, ДМ -нцы; мн. абазінкі, -нак; ж. Народ, які
жыве ў Карачаева-Чэркескаіі аўтаномнай
I вобласці. 1
АБАЗНАВАЦЦА, -знаюся, -знаёшся, -зна-
ёцца. Незак. да абазнацца.
АБАЗНАЦЦА, -знаюся, -знаешся, -знаецца;
зак. 1. Памыліцца, палічыўшы каго-н. за дру-
гога, што-н. за другое. [Люба:] — Мне таксама
; здалося, быццам ён [Пятро Расчэня] прыехаў.
Толькі я думала, што абазналася. Асіпенка.
2. Пазнаёміцца, звыкнуцца з чым-н. Пят-
\ русь каля трох месяцаў папрацаваў падруч-
I ным,.. абазнаўся з еарштатам і станкамі.
' Гартны.
АБАЗНАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абазначыць.
АБАЗНАЧАЦЦА, -аецца; незак. 1. Назак. да
абазначыцца.
2. Зал. да абазначаць.
АБАЗНАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
значыць.
АБАЗНАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абазначыпь.
абазнАчыцца, -чыцца; зак. Зрабіцца
прыкметным; акрэсліцца. Мужчыны пакро-
чылі да другога берага, ля якога ўжо.. абазна-
чылася цёмная палоска не то мокрага снегу,
не то вады. Курто. // Зрабіцца адчувальным,
наяўным. У сакавіку абазначыўся надыход
вясны.
АБАЗНАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
каго-што. 1. Памеціць што-н., зрабіць знак на
чым-п. Абазначыць на карце горы карычне-
вай фарбай, нізіны— зялёнай.
2. Зрабіць выразным, акрэсленым, бачным.
Худзізна рэзка абазначыла скулы.
3. Паказаць, абмаляваць галоўныя рысы
якой-п. асобы або з’явы. Абазначыць рысы
характару героя.
АБАЗНАЧЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. абазначаць—абазначыць (у 1 знач.).
2. Знак, метка і пад., з дапамогай якіх
іпто-н. абазначана. Умоўныя абазначэнні. Лі-
кавыя абазначэнні.
АБАК, -а, м. Спец. Верхняя частка галоўкі
калоны звычайпа ў форме чатырохвугольнай
пліты.
[Ад грэч. аЬах (аЬаков) — стол, лічыльная
дошка.]
АБАКРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абакрасці.
АБАКРАСЦІ, -краду, -крадзеш, -крадзе; зак.,
каго-што. Тайна забраць чужое; зрабіць па-
кражу. II перан. Несумленным спосабам па-
збавіць каго-н. якіх-н. духоўных каштоўнас-
цей. I калі яшчэ не пакаралі — Пакараем той
крывавы зброд, Тых, што чалавецтва абакра-
лі На мільёны год. Панчанка. Анатоль Сярге-
евіч, якога ўсе паважаюць, абакраў яе [Алён-
чына] сэрца, забраў нешта дарагое, жаданае.
Пянкрат.
АБАЛАМУЦІЦЬ, -мўчу, -мўціш, -мўціць;
зак., каго. Разм. Увесці каго-н. у зман.
АБАЛАМУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абаламуціць.
2 Зак. 3800
2. Аб частках цела — знямець, здранцвець,
зацячы. Ад нязручнага сядзення абамлела
нага.
АБАМІПЭЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і
а б ы м ш э л ы.
АБАМШ9ЦБ, -эе; зак. Тое, што і а б ы-
м ш э ц ь.
АБАНЕМЕНТ, -а, М -нце, м. Права на кары-
станне чым-н. пэўны час, а таксама дакумент
на гэта права. Абанемент у тэатр.
[Фр. аЬоппешепі.]
АБАНЕМЁНТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да абанемента. Абанементная плата.
Абанементны канцэрт.
АБАНЁНТ, -а, М -нце, м. Асоба, якая мае
абанемент.
[Ням. АЬоппепі ад фр.]
АБАНЁНТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абанента. Абанентны аддзел.
АБАНЁНЦКІ, -ая, -ае. Які ўласцівы абанен-
ту, належыць яму. Абаненцкія месцы ў тэ-
атры.
АБАНІРАВАНПЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абаніраваць.
АБАНІРАВАЦЦА, -руюся, -руешся, -руецца;
зак. і незак. Уст. Йаоыць (набываць) абане-
мент. Абаніравацца на чытанне кніг у біб-
ліятэцы.
АБАНІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., каго-што. Уст. Атрымаць (атрымлі-
ваць) па абанеменце; набыць (набываць) пра-
ва карыстання чым-н. на пэўны тэрмін.
АБАПКРУЦІЦЦА, -рўчуся, -рўцішся, -рў-
ціцца; зак. Зрабіцца неплацежаздольным
даўжніком. Фірма, якой.. [Марцін] дастаўляў
свіней, абанкруцілася. Карпюк. // перан. Па-
цярпець крах у ідэйных або маральных адно-
сінах.
АБАПАЛ. 1. прыназ. з Р. Спалучэнне з пры-
наз. выражае прасторавыя адносіны. Паказвае
на размяшчэнне з абодвух бакоў чаго-н. Часам
па лесе, што абапал выбоістага шляху, прой-
дзецца Лясун і засвішча, застогне. Лупсякоў.
Над ракою, над лугамі абапал ракі ні клубоч-
ка ні каснічка — палоскі туману. Янкоўскі.
2. прысл. 3 абодвух бакоў. Абапал пацягну-
ліся сады, агароды, ягаднікі. Мележ.
АБАПЁРЦІ, -прў, -прэш, -прэ; -прбм, -працё;
пр. абапёр, -пёрла; зак., каго-што, аб што, на
што. Паставіць, прыставіць, упіраючы ў
што-н., каб надаць чаму-н. оолыпую ўстой-
лівасць. Ён лёгка стаіць пры варштаце. Трохі
закасаныя рукі абапёр на гэбель. Ліс.
АБАПЁРЦІСЯ, -прўся, -прэшся, -прэцца;
-прбмся, -працёся; пр. абапёрся, -пёрлася; зак.
1. на каго-што. Налегчьі на каго-, што-н., пе-
раносячы на яго частку цяжару свайго цела.
Камбат устаў, уладарна абапёрся рукамі на
стол. Кулакоўскі. // аб каго-што. Прыхіліцца
да каго-, чаго-н., выкарыстаць што-н. як апо-
ру. Ён [Макар] абапёрся спіной аб вушак
дзвярэй, закурыў. Асіпенка.
2. перан.; на каго-што. Знайсці падтрымку,
апору ў кім-н. Скуратовіч імкнецца абаперці-
ся на нейкае асяроддзе, асабліва пасля ўяўных
няшчасцяў. Барсток. // Пакласці што-н. у
аснову сваіх разважанняў, поглядаў, вывадаў.
Было там і пра лядашчую лодачку, і пра мар-
скую хваробу, і што наша каханне не абапер-
лася на ўстойлівы грунт жыцця. Дуброўскі.
АБАПЁРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.пр..
абаперці. 1
АБАШЦЦА, -п’юся, -п’ёшся, -п’ёцца; пе
ся, -п’яцёся; пр. абапіўся, апілася, апілбс
зак. Прычыніць сабе шкоду, выпіўшы чаго:
звыш меры. Ну, а дожджык? Той ідзе і нін
канца вадзе. Дзетвары здалося — Неба апія
ся. Хведаровіч.
АБАПІЦЬ, -п’ю, -п’ёш, -п’ё; -п’ём, -п’яі
пр. абапіў, апіла, апілб; зак., каго. Разм. Уві
ці каго-н. у страту, выпіўшы за яго кое
[Патапчык:]— Ды не трымай ты мяне наді:1
рэ, вядзі ў хату. Я цябе не аб’ем і не абші:
Чарнышэвіч.
АБАПНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.і
абапнуць.
АБАПНУЦЦА, -пнўся, -пнёшся, -пнёвд
-пнёмся, -пняцёся; зак. Разм. Накрыцца, а»
нуцца чым-н. ад дажджу або ветру. п
АБАПНУЦЬ, -пнў, -пнёш, -пнё; -пнё!
-пняцё; зак., каго, чым. Накрыць, ахінуць в
го-, што-н. плашчом, брызентам, хусткай ц
дажджу або ветру. 1
АБАПРАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. 8і
абапрэць.
АБАПРЭЛЫ, -ая, -ае. Аб чым-н., што абгні-
ло, папрэла з усіх бакоў. Гумно са стрэшкі
пасівелай, Абросшай мохам, абапрэлай, Пу,,
грэбнік, хата — ўсё дачыста Казала ясна, »
ласіста Аб непарадку, запусценні. Колас.
АБАПРЭЦЬ, -прэю, -прэеш, -прэе; зак. Па-
прэць з усіх бакоў.
АБАПЯЦЬ, -пнў, -пнёш, -пнё; -пнём, -пняце;
зак., каго-што. Абцягнуць чым-н. (дротам, тм-
нінай, сеткай і пад.). Абапяць пасевы дротая.
АБАРАНАЗДОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Валоданп
ўсімі неабходнымі для абароны сродкамі; га-
тоўнасць да абароны. Мацаваць абараназдыь
насць Савецкай дзяржавы.
АБАРАНАЗДОЛЬНЫ, -ая, -ае. Здольны, пад-
рыхтаваны да абароны.
АБАРАНАК, -нка, м. 1. Булачны вырабі
заварнога цеста, закручанага кольцам. I »
бяць дзеда Юрку ўнукі, Яны цалуюць
рукі, А дзед у плечы іх цалуе 1 абаранка “
патрактуе. Колас. с
2. Рулявое кола ў аўтамабілі, трактарыі I
пад. Пазяхае шафёр і моцна-моцна сцісмі .
абаранак руля, каб не прыдрамаць, не прі- ’
пусціць павароткі. Лынькоў.
3. у знач. прысл. абаранкам. У форме, у вы- 1
глядзе кольца. Скруціцца абаранкам.
<> Дзірка ад абаранка гл. дзірка. Зарабім
на абаранкі гл. зарабіць.
АБАРАНАЧНІК, -а, м. Разм. Той, хто пячз
або прадае абаранкі.
АБАРАнАЧЙІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. й
абараначнік.
АБАРАНАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыпев-
не да абаранка.
АБАРАНІЦЦА, абаранюся, абарбнішся, аба-
рбніцца. Зак. да абараняцца (у 1 знач.).
АБАРАНІЦЬ, абараню, абарбніш, абарбніць.
Зак. да абараняць.
АБАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. аЗ
абараць.
АБАРАНЯЛЬНЫ, -ая, ае. Тое, што і а б а-
р о н ч ы.
АБАРАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак,
1. Адбіваць напад праціўніка, ворага. Звы-
чайна.. [янот] стараецца схавацца ў нару, але
калі яго дагналі і ратунку няма, ён абараня-
еіда мужна і заўзята. В. Вольскі. // Адстой-
ваць свае інтарэсы, правы, погляды. Раптам
зрабілася крыўдна, што на бюро.. [Андрэй] не
абараняўся, як належыць камсамольскаму ва-
жаку. Асіпенка.
2. Зал. да абараняць.
АБАРАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак., каго-
што. 1. Адбіваць напад, засцерагаць ад напа-
ду, непрыязных або варожых дзеянняў. Ма-
ладыя калгаснікі пайшлі ў Чырвоную Армію
са зброяй у руках абараняць сваю радзіму.
Колас. // Адстойваць чые-н. інтарэсы, правы,
погляды. Паэт, які з самага дзяцінства зведаў
нягоды і пакуты сялянскага жыцця, рашуча
абараняў прынцып дэмакратызму ў паэзіі.
Шкраба. // Быць заслонай ад шкоднага дзеян-
ня чаго-н. Іх [эўкаліптау] магутныя сцены
абараняюць сады ад вятроў, яны азаніруюць
паветра. Самуйлёнак.
2. Выступаць на судзе ў якасці абаронцы.
[Марыся:] — Хутка будзе суд, а пан Крукоў-
скі падкупіў адвакатаў, якія будуць абара-
нянь Рыгора. Бажко.
3. На спецыяльным пасяджэнні дабівацца
прызнання вартасці навуковай працы, дып-
ломнага праекта з мэтай атрымаць адпавед-
ную кваліфікацыю. А калі Русаковіч абара-
няў дыплом, дык за яго хваляваўся не толькі
Даніла Мікалаевіч, але і генерал. Паслядовіч.
АБАРАЦЬ, -арў, -арэш, -арэ; -арбм, -арацё,
зак., што. Узараць зямлю вакол чаго-н. Аба-
раць ябльгню. Абараць участак лесу.
АБАРАЧАЛЬНАСЦЬ', -і, ж. 1. Спец. Пера-
мяшчэнне транспартных сродкаў туды і на-
зад, рух са зваротам да зыходнага месца за
пэўны прамежак часу. Абарачальнасць ваго-
наў.
2. Праходжанне тавараў, грошай і пад. праз
абарот (у 3 знач.). Абарачальнасць абаротных
сродкаў.
АБАРАЧАЛЬНАСЦЬ 2, -і, ж. Спец. Уласці-
васць абарачальнага. Абарачальнасць хіміч-
ных рэакцый.
АБАРАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Здольны
вяртацца ў свой першапачатковы, зыходны
стан. Абарачальныя працэсы. Абарачальныя
рэакцыі.
АБАРАЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абярнуцца (у 4, 5 знач.).
АБАРАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абяр-
нуць (у 4, 5 знач.).
АБАРАЧ9ННЕ, -я, н. 1. Тое, што і а б а р о т
(у 1 знач.). Абарачэнне Зямлі вакол Сонца.
2. Тое, што і абарот (у 3 знач.). Пусціць
у абарачэнне. Грашовае абарачэнне.
АБАРВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абарваць (у 1—3, 6 знач.).
2. у знач. прым. Сарваны; пазбаўлены ча-
го-н. Этажэрка з кнігамі — у трэцім куце. Ста-
рыя абарваныя шпалеры месцамі заклеены
газетамі. Бядуля. // Разарваны, перарваны.
Ледзь прычакаўся ён [Алёшка] ранняга вя-
чэрняга змроку. Украдкам агледзеў канцы
абарваных шнуроў. Лынькоў. // Апрануты ў
ірванае адзенне. Убор дзявочы абарваны,
Зблытаныя косы, У вочках толькі рдзяцца
слёзы, Як улетку росы. Купала. // Спынены,
перапынены. А я не помню Калыханкі гэтай,
Вайной абарванай, Недапетай... Скарынкін.
АБАРВАЦЦА, -рвўся, -рвёшся, -рвёцца;
-рвёмся, -рвяцёся; зак. 1. Адарваўшыся, ад-
дзяліцца ад чаго-н. Трос абарваўся.
2. Не ўтрымаўшыся, сарвацца, зваліцца ад-
куль-н. [Даўгулевіч:] — Мне было горача і
сніўся сон, нібы мы з Адэляю падымалгся на
высокія горы, яна абарвалася і паляцела ў
ігрорву. Гурскі.
3. перан. Нечакана спыніцца, перарвацца
(пра якое-н. дзеянне, працэс). Яшчэ некалькі
хвілін, і гэтая сіпаватая песня параеоза аба-
рвалася, прыціхла. Колас. // Рэзка, без пасту-
повага пераходу кончыцца. За вёскай шаша
абарвалася.
4 Сэрца абарвалася гл. сэрца.
АБАРВАЦЬ -рвў, -рвёш, -рвё; -рвём, -рвя-
цё; зак., каго-што. 1. Зрываючы, вызваліць
што-н. ад чаго-н. Абареаць куст агрэсту. //
Пазрываць што-н. з чаго-н. Абарваць спелыя
ягады. □ Пытае шумны маладняк У дрэў ста-
рых: вятры якія Іх абарвалі так, Ствалы са~
гнулі векавыя? Танк.
2. Моцна нацягнуўшы, разарваць; адарваць
частку чаго-н. або поўнасцю што-н. ад чаго-н.
Ён абарваў брызент, якім ззаду быў завеша-
ны кузаў. Янкоўскі.
3. перан. Раптоўна і рэзка спыніць дзеянне,
працяканне чаго-н. Абарваць размову. □ Раз-
важанні камандзіра абарваў далёкі гарматны
стрэл. Шчарбатаў.
4. Разм. Зарабіць, раздабыць што-н. Чалавек
тут жыў бедны і рад быў абарваць капейку з
якога-небудзь выпадку. Чорны.
5. перан. Разм. Зрабіўшы рэзкую, грубую
заўвагу, перапыніць каго-н., прымусіць змоўк-
нуць. Андрэй слухаў Івана і ледзь стрымлі-
ваўся, каб не абареаць яго рэзкім словам. Ша-
хавец.
6. Пашкодзіць, разарваць кусаючы; абку-
саць.— Ах, ах!—крычыць пан.— Напусціце
на яго [чорта] пару вепрукоў — няхай яны
яму лыткі абареуць! Якімовіч.
0 Абарваць тэлефон — часта, многа званіць
па тэлефоне.
АБАРВАЦЬ2, -рвё; зак. Апухнуць і нагна-
іцца; нарваць вакол. Палец абарваў.
АБАРДАЖ, -у, м. Старадаўні спосаб марско-
га бою — счэпліванне свайго судна з варожым
для рукапашнай схваткі.
0 Браць (узяць) на абардаж гл. браць.
[Фр. аЬогЗа^е.]
АБАРДАЖНЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абардажу. Абардажны бой.
АБАРМОТ, -а, М -мбце, м. Разм. Чалавек,
учынкі і паводзіны якога выклікаюць абурэн-
не, агіду; нягоднік, грубіян, ашуканец. У ду-
шу ўлазіць з брудным ботам, Жыццё атруч-
вае, як гад. Пракляты ж будзь ты, панскі лад,
Дзе права правяць абармоты. Колас.
АБАРМОТКА, -і, ДМ -тцы; Р м. -так; ж.
Жан. да абармот.
АБАРОГ, -а, м. Збудаванне ў выглядзе
стрэшкі, паднятай на чатырох слупах, якое
служыць для складання сена, саломы і пад.
АБАРОНА, -ы, ж. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абараняць — абараніць і абараняц-
ца — абараніцца.
2. Сукупнасць сродкаў, накіраваных на за-
беспячэнне краіны, народу ад нападу ворагаў.
Абарона сацыялістычнай Айчыны ёсць
сеяшчэнны абавязак кожнага грамадзяніна
СССР. Канстытуцыя СССР.
3. Сістэма абарончых збудаванняў. Пра-
рваць абарону працгўніка. Участак абароны.
4. Абарончы бок у судовым працэсе, у гуль-
ні. Пярэчанне абароны. Гуляць у абароне.
АБАРОНЕЦ, -нца, м. Прыхільнік абаронніц-
тва.
АБАРОННІЦКІ, -ая, -ае. Які выражае палі-
тыку, настроі абаронніцтва. Абаронніцкая па-
зіцыя. Абаронніцкія партыі.
АБАРОННІЦТВА, -а, н. Палітыка абароны
буржуазнай дзяржавы і інтарэсаў нацыяналь-
най буржуазіі, якая праводзілася апартуні-
стычнымі партыямі ў часе першай сусветнай
вайны пад лозунгам «абароны бацькаўшчы-
ны» і азначала ў сапраўднасці здраду інта-
рэсам рабочага класа.
АБАРОННЫ, -ая, -ае. Які звязаны з абаро-
пай, задавальняе патрэбы абароны. Абаронная
магутнасць краіны. Абароннае значэнне. Аба-
ронная прамысловасць.
АБАРОНЦА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы,
Т -ай(-аю), ж. 1. Той, хто каго-, што-н. абара-
няе, засцерагае ад нападу, непрыязных або
варожых дзеянняў, шкоднага ўплыву; заступ-
нік. Абаронцы міру. □ [Віця] ні на крок не
адыходзіў ад дзеда, адчуваючы ў ім клапатлі-
вага і надзейнага абаронцу. ІПамякін. [Варо-
жых аўтаматчыкаў] сустракалі абаронцы крэ-
пасці ружэйным і кулямётным агнём. Гурскі.
2. Той, хто адстойвае на судзе інтарэсы аб-
вінавачанага; адвакат. Пасля абвінаваўчай
прамоеы выступіў абаронца. Чорны.
3. Ігрок групы абароны ў футбольнай, ха-
кейнай і інш. камандах. Левы абаронца.
АБАРОНЧЫ, -ая, -ае. Які мае сваёй мэтай
абарону. Абарончыя баі. Абарончая тактыка.
// Прызпачаны для абароны. Абарончыя збі^
даеанні. Абарончы рубеж. □ Узвод Пазняка
першы прарваўся праз абарончыя лініі вора-
га. Шахавец.
АБАРОТ, -у, М -рбце, м. 1. Поўны круг,
зроблены пры вярчэнні. Кола робіць дзесяць
абаротаў за секунду. Працаваць на малых
абаротах. // Спец. Перавернуты пласт. Апра-
цоўка глебы з абаротам пласта.
2. Спец. Сукупнасць работ, аперацый, якія
складаюць поўны цыкл у выкарыстанні ча-
го-н., а таксама час, неабходны для гэтага.
Абарот вагонаў.
3. Абарачэнне грашовых сродкаў і тавараў,
гандлёва-прамысловыя аперацыі на ўзнаўлен-
не і атрыманне прыбытку. Пусціць грошы ў
абарот. □ За свае дзесяткі або сотні рублёў,
якія маленькія людзі кладуць у банкі або
ашчадныя касы, яны атрымліваюць працэнты
тры або чатыры капейкі на рубель, а багачы
складаюць з гэтых дзесяткаў — мільёны, рас-
шыраюць на гэтыя мільёны свой абарот і на-
жываюць па дзесяць і дваццаць капеек на ру-
бель. Ленін. // Сродкі, тавары, якія знаходзяц-
ца ў абарачэнні. Гадавы абарот. Гандлёвы
абарот.
<> Браць (узяць) у абарот гл. браць.
АБАРОТАК, -тку, м. Разм. Тое, што і а б а-
рот (уЗзпач.).
АБАРОТЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аба-
ротлівага.
АБАРОТЛІВЫ, -ая, -ае. Той, хто ўмела вя-
дзе справы; вынаходлівы, энергічны. Чыкіле-
еіч — абаротлівы, кемлівы чалавек, спрытны
гаспадар, жыее наеодшыбе. Колас.
АБАРОТНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Колькасць аба-
ротаў (кола, вала і пад.) за пэўны прамежак
часу. Высокая абаротнасць матора.
АБАРОТНЫ, -ая, -ае. Спец. 1, Які прызна-
чаны для абароту, знаходзіцца ў абароце (у
3 знач.). Абаротныя сродкі. Абаротны капітм.
Абаротны баланс.
2. Які прызначаны для змены напрамку ча-
го-н. у адваротны бок. Абаротная сто.нцыя.
АБАРОЦІСТЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і
абаротлівы.
АБАРОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абарочваць.
АБАРОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; ке-
зак. 1. Пезак. да абярнуцца.
2. Зал. да абарочваць.
АБАРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абярнуць (у 1—4 знач.).
АБАРТЫЎНЫ, -ая, -ае. 1. Накіраваны на
спынеіше якога-н. працэсу, хваробы і пад.
Абартыўныя сродкі. Абартыўнае лячэнне.
2. Спец. Які спыніў сваё развіццё ў самым
пачатку; недаразвіты. Абартыўныя оргаіш.
раслін.
АБАРЫГЁН гл. абарыгены.
АБАРЫГЁННЫ, -ая, -ае. Мясцовы, мясцо-
вага паходжання. Абарыгеннае насельніцтн.
Абарыгенная парода жывёлы.
АБАРЫГЁНЫ, -аў; адз. абарыгён, -а, я.
Першыя пасяленцы, карэнныя жыхары краі-
ны, мясцовасці; туземцы, аўтахтоны. Абары-
гены Камчаткі.
2. Арганізмы, якія ўзніклі ў працэсе эва-
люцыі ў дадзенай мясцовасці.
[Лац. аЬогі§іпез.]
АБАСПАЦЦА, -сплюся, -спішся, -спіцца;
зак. Разм. Перабраць меру ў сне. [Галя.]-
Ад гультайства можна абаспацца і навт
апухнуць. Сабаленка.
АБАССАЦЦА, -ссўся, -ссёшся, -ссёцца; зак.
Разм. Ссучы, перабраць меру. Тут аднаго м-
чу, нарэшце, я: Над байкаю мая каб не пра-
пала праца,— Хай помніць кожнае ліслівае
цяля, Што можна ссаць, ды можна й абассац-
ца. Крапіва.
АБАТ, -а, М абаце, м. 1. Ігумен каталіцкага
мужчынскага манастыра.
2. У Францыі — назва каталіцкага свяшчэн-
ніка.
[Лац. аЬЬаз, аЬЬаІіз з сір.]
АБАТКНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абаткнуць.
АБАТКНУЦЬ, -ткнў, -ткнёш, -ткнё; -ткнём,
-ткняцё; зак., што. 1. Заткнуць, заканапаціць
чым-н. дзіркі, пазы і пад. Абаткнуць сцены
мохам. Абаткнуць і засмаліць лодку.
2. Абгарадзіць, абсадзіць што-н., наўтыкаў-
шы галінак або палак.
АБАТЫСА, -ы, ж. Ігумення каталіцкага
жаночага манастыра.
[Лац. аЬЬаіізза.]
АБАЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да аба-
та, абацтва.
АБАЦТВА, -а, н. Каталіцкі манастыр са
сваімі ўладаннямі.
АБАЧЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абачлі-
вага.
АБАЧЛІВЫ, -ая, -ае. Асцярожны, разважлі-
вы, прадбачлівы. Абачлівы чалавек. // Абду-
маны, узважаны. Абачлівы ўчынак.
АБАЯЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абаяль-
нага. Аднан, калі чалавек вельмі ўдачлівы м
прыродзе, то і пад старасць не траціць пэўнаі
абаяльнасці. Кулакоўскі.
АБАЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Поўны абаяння; пры-
вабды, чароўны. Абаяльны вобраз. Абаяль-
ная сіла народнай паэзіі.
АБАЯННЕ, -я, н. Прыцягальная сіла каго-,
чаго-н.; прывабнасць. Абаянне маладосці.
Знаходзіцца пад абаяннем музыкі.
АББЁГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Тое, што і абабегчы (у 3 знач.) з адцен-
нем паўторнасці дзеяння.
АББЁГЧЫ, -бягў, -бяжыш, -бяжыць; -бя-
жым, -бежыцё; зак., каго-што. Тое, што і
абабегчы.
АББУДАВАЦЦА, -дўюся, -дўешся, -дўецца;
зак. Разм. Пабудаваць сабе жыллё і ўсе неаб-
ходныя гаспадарчыя будынкі.
АББУДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак., што.
Пабудаваць будынкі вакол чаго-н.
АББУДОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аббудоўваць—аббудаваць.
АББУДОУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да аббудавацца.
2. Зал. да аббудоўваць.
АББУДОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аббудаваць.
АББЭРСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аббэрсаць.
АББЭРСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Не-
ахайна абвязаць што-н., аблытаць вяроўкай,
шпаганінай і пад.
АББЭРСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
бэрсаць.
АББЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аббег-
чы, аббегаць.
АБВАДНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абвадняць — абвадніць. Штучнае аб-
вадненне.
АБВАДНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што. За-
бяспечыць вадой, пабудаваўшы сістэму кана-
лаў, сажалак, калодзежаў і пад. Абвадніць
пустыню. Абвадніць рысавыя плантацыі.
АБВАДНЯЛЬНЬІ, -ая, -ае. Звязаны з абвад-
неннем; прызначаны для абваднення. Абвад-
няльныя работы. Абвадняльны канал. Абвад-
няльная сістэма.
АБВАДНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да аб-
вадняць.
АБВАДНЯЦЬ, -йю, -яеш, -яе. Незак. да аб-
вадніць.
АБВАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абважыць.
АБВАЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абважваць — абважыць.
АБВАЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абважыцца.
2. Зал. да абважваць.
АБВАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
важыііь.
АБВАЖЫЦЦА, -жуся, -жыіпся, -жыцца;
зак. Памыліцца не ў сваю карысць пры
ўзважванні чаго-н.
1 АБВАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак., каго.
Адпускаючы каму-н. тавар, знарок ці памыл-
кова адважыць менш, чым трэба. Абважыць
пакупніка.
АБВАЛ, -у, ж. 1. Падзенне часткі якой-н.
вялікай масы. Абвал шахты. Абвал сцяны.
2. Глыбы камення, зямлі або снежная лаві-
на, якія абрушыліся з гор. Вятры заміраюць
у долах глыбокіх, Абвалы спыняюць патокі ў
гарах. Гілевіч.
АБВАЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвалаваць.
АБВАЛАВАЦЬ, -лўю, -лўеш, -лўе; зак., што.
Спец. Насыпаць вал вакол або ўздоўж ча-
го-н.. каб засцерагчы што-н. ад паводкі і інш.
АБВАЛАКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвалакаць — абвалачы, абвала-
кацца — абвалачыся.
АБВАЛАКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абвалачыся.
АБВАЛАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
валачы.
АБВАЛАКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвалакваць — абвалачы.
АБВАЛАКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да абвалачыся.
АБВАЛАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абвалачы.
АБВАЛАЧЫ, -лакў, -лачэш, -лачэ; -лачбм,
-лачацё; пр. абвалбк, -лакла, -лаклб; зак., ка-
го-што. 1. Ахутаць, пакрыць сабой з усіх ба-
коў, зацягнуць. Хмары абвалаклі неба.
2. Працягнуць, правалачы каго-, што-н. ва-
кол чаго-н.
АБВАЛАЧЫСЯ, -лакўся, -лачэшся, -лачэц-
ца; пр. абвалбкся, -лаклася, -лаклбся; зак.
Ахутацца, пакрыцца, зацягнуцца чым-н. Да-
ліна абвалаклася туманам.
АБВАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абваліць.
АБВАЛІСТЫ, -ая. -ае. Які лёгка абвальва-
ецца. Абвалісты бераг.
АБВАЛІЦЦА, -валюся. -валішся, -валіцца;
зак. Абрынуцца, разбурыцца, паваліцца.
Столь абвалілася. □ Толькі жанчыны прай-
шлі, як абеалілася сцяна і загарадзіла вузкі
завулак. Гурскі. // Адарвацца, абсыпацца.
Са сцен абеаліўся тынк.
АБВАЛІЦЬ, -валю, -валіш, -валіць; зак.
1. Абурыць што-н. Абваліць склеп. Абваліць
еугальны пласт. Абваліць падмыты вадою
бераг.
2. Паваліць каго-, што-н. Абваліць дрэва. //
Адолець у барацьбе. Тады меншы сын азвярэ-
ла кінуўся на брата, схапіў яго за грудзі і аб-
валіў на падлогу. Галавач.
АБВАЛКА, -і, ДМ -лцы, ж. 1. Тое, што і
абвальванне. У тунелі скончылася аб-
валка пароды.
2. Спец. Аддзяленне мяса ад касцей. Абвал-
ка мясной тушы.
АБВАЛОУВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. абвалоўваць — абвалаваць.
АБВАЛОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
валоўваць.
АБВАЛОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абвалаваць.
АБВАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвальваць—абваліць, абваль-
вацца — абваліцца.
АБВАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абваліцца.
2. Зал. да абвальваць.
АБВАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
валіць.
АБВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Вялікай сілы, здольны
абваліць, паваліць што-н. То там, то тут на-
ваколле ўздрыгвала ад моцных абвальных вы-
бухаў бомб. Мележ.
АБВАНДРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.
Абысці, аб’ездзіць, падарожнічаючы, нейкую
тэрыторыю, пабываць у многіх мясцінах.
[Кліменці:] Я па слядах Францішка Скарыны
абвандраваў дзяржавы ўсёй Еўропы. Клім-
ковіч.
АБВАПНАВАЦЦА, -нўецца; зак. Спец. Па-
крыцца солямі вапны.
АБВАПНОУВАННЕ, -я, н. Спец. Адкладанне
солей вапны на паверхні чаго-н. Абвапноў-
ванне тканак.
АБВАШІОУВАЦЦА, -аецца. Незак. да аб-
вапнавацца.
АБВАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абварыць.
АБВАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абварваць — абварыць.
АБВАРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абварыцца.
2. Зал. да абварваць.
АБВАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
варыць.
АБВАРЫЦЦА, -варыцца; зак. Стаць абвара-
ным. Мяса абварылася.
АБВАРЬ'ІЦЬ, -варў, -варыш, -варыць; зак.,
каго-што. Крыху паварыўшы, зверху зварыць,
а ўсярэдзіне пакінуць сырым. Абварыць мяса.
/ Абліць варам (кіпнем). Абварыць венік. □
Пякло нясцерпна. Млела ўсё навокал, Нібы
зямлю хто варам абварыў. Гілевіч.
АБВАСТРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абвастрыцца.
2. Зал. да абвастраць.
АБВАСТРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
вастрыць.
АБВАСТРЫЦЦА, -вбстрыцца; зак. 1. Зрабіц-
ца танчэйшым, вастрэйшым (пра рысы твару);
завастрыцца. Цімашкоў за апошнія гады вон-
кава змяніўся: крыху схуднеў тварам, лоб па-
секлі маршчыны, абвастрыліся скулы. «Бела-
русь».
2. Зрабіцца вастрэйшым, рэзка выяўленым
(пра пачуцці, адчуванні, якасці і пад.). Зрок
абвастрыўся. // Набыць цяжэйшую форму.
Хвароба абвастрылася.
3. Зрабіцца болып напружаным, жорсткім
(пра якія-н. адносіны, супярэчнасці і пад.).
Барацьба на шахматным турніры абвастрыла-
ся. У эпоху імнерыялізму рэзка абвастрыліся
супярэчнасці паміж метраполіямі і калоніямі.
АБВАСТРЫЦЬ, -вастрў, -вбстрыш, -вбст-
рыць; зак., што. 1. Зрабіць мацнейшымі, васт-
рэйшымі выяўленні пачуццяў, якасцей і пад.
Абвастрыць пільнасць. □ Развагу і зрок аб-
вастрыла ў дзеда разведка-хада. Колас. //Зра-
біць цяжэйшым. Абвастрыць хваробу, боль.
2. Зрабіць болып напружаным, жорсткім
(пра адносіны, супярэчнасці). Імперыялістыч-
ная вайна рэзка абвастрыла класавыя супя-
рэчнасці, паскорыла наспяванне рэвалюцыі.
«Весці».
АБВАСТРЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвастраць—абвастрыць; дзеян-
не і стан паводле знач. дзеясл. абвастрацца —
абвастрыцца.
АБВАІПЫВЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Разм.
Стаць вашывым.
АБВЁДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвесці.
АБВЁЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвезці.
АБВЁЗЦІ, -вязў, -вязёш, -вязё; -вязём, -ве-
зяцё; пр. абвёз, -вёзла і -вязла; зак., каго-што
Правезці вакол чаго-н. Абвезці вакол калгас-
най сялібы. Ц Правезці кружным шляхам, мі-
нуўшы што-н.
АБВЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
вейваць.
АБВЁЙВАЦЬ, -ае; незак. Тое, што і абвя-
в а ц ь. Лагодны вецер абвейваў твар. Самуй-
лёнак.
АБВЁРГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. гер.
ад абвергнуць.
АБВЁРГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абвёрг, -ла;
зак., што. Выказаць нязгоду з якімі-н. сцвер-
джаннямі, чуткамі, даказаўшы іх непраў-
дзівасць. [Язэга] адчуваў, што Шугай гаворыць
нешта зусім не тое, пра што павінна ісці раз-
мова, але не мог знайсці слоў, каб абвергнуць
гэтыя бязглуздыя вывады. Асіпенка.
АБВЁРЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвярцець.
АБВЁРЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
верчваць.
АБВЁРЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
вярцець.
АБВЁСІЦЦА, -вёшуся, -вёсішся, -вёсіцца;
зак. 1. Тое, што і абвіснуць.
2. Тое, што і абвешацца.
АБВЁСІЦЬ, -вёшу, -вёсіш, -вёсіць; зак., ка-
го-што. 1. Апусціць уніз, не могучы ўтрымаць.
Дрэва пад цяжарам яблыкаў абвесіла галіны.
2. Тое, што і абвешаць.
АБВЕСНЫ. У выразе: абвесны лад гл. лад.
АБВЁСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Тое,
што і аб’ява. Абвестка на сцяне дома гава-
рыла, пра што будзе сход. Чорны.
О Абвестка дня — тое, што і парадак
д н я (гл. парадак).
АБВЁСЦІ, -вядў, -вядзёш, -вядзё; -вядзём,
-ведзяцё; пр. абвёў, -вяла, -вялб; зак. 1. каго-
што. Правесці каго-н. вакол чаго-н. // Правес-
ці кружным шляхам, мінуўшы што-н. // У
футболе, хакеі — ведучы мяч, шайбу, абысці
праціўніка.
2. каго-што і без дап. Правесці чым-н. вакол
чаго-н., зрабіць кругавы рух. Абвесці ўказкаю
граніцы дзяржавы. Абвесці рукой вакол сябе.
3. Водзячы каго-н., пабыць у многіх мес-
цах. Абвёў яе [жонку] па ўсіх павільёнах, па-
казаў мічурынскі сад. Васілевіч.
4. каго-што, чым. Апаясаць, акружыць,
акаймаваць што-н. чым-н. Шляхі і крыніцы,
Нават сны, як зарой, Абвяла чараўніца Васіль-
ковай каймой. Танк.
5. што чым. Абнесці, абгарадзіць (плотам,
сцяной), абкапаць ровам. Абвесці сад ага-
роджай.
6. што. Абчарціць, абмаляваць лініямі, ры-
скамі. Абвесці рамкай тэкст. // Прачарціць па
намечаных контурах. Абвесці ўзор чарнілам.
7. перан.; каго. Ашукаць, абдурыць. Гэты
Грамадка не хлапчук, каб яго можна было
абвесці. Хадкевіч.
0 Абвесці вакол (кругом) пальца — спрыт-
на, хітра ашукаць. [Прыборны:] — Андрэй
усіх гітлераўскіх фельдмаршалаў вакол паль-
ца абвядзе і ў дурнях пакіне. Шамякін. Абвес-
ці позіркам (поглядам, вачамі) каго-, што-н,—
агледзець. Настаўнік абвёў усіх поглядам і
спыніўся на Антоне... Чарот.
АБВЁТРАЛЫ, -ая, -ае. Абсохлы (прасохлы)
на ветры.
АБВЁТРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абветрыць.
2. у знач. прым. Які зазнаў уздзеянне ветру.
Палаў заход на парусе далёкім, Абліў віном
абветраны граніт. Бядуля.
3. у знач. прым. Агрубелы, шурпаты, пацям-
нелы ад даўняга знаходжання на ветры, хола-
дзе. Абветраныя, патрэсканыя вусны Ганны,
нервова смыкнуўшыся, застылі. Мележ.
АБВЁТРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што і
абветрыцца. [Алесь:] — Гэта япроста аб-
ветраў занадта, вось і здалося табе, што я
схуднеў. Броўка. Даўно ўжо абветралі дарогі,
пашарэла ралля і добра ўрунела жыта. Чорны.
АБВЁТРЫВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абветрыцца.
2. Зал. да абветрываць.
АБВЁТРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абветрыць.
АБВЁТРЫЦЦА, -рыцца; зак. 1. Зазнаць уз-
дзеянне ветру. // Зрабіцца смуглым, шурпа-
тым, агрубелым ад ветру (пра твар, рукі, но-
гі і пад.).
2. Абсохнуць на ветры. Н поўдню снапы на
ніве абветрыліся.
АБВЁТРЫЦЬ, -рыць; безас., зак. Пакінуць
на паверхні чаго-н. сляды ўздзеяння (пра ве-
цер). // Зрабіць цёмным, шурпатым, агру-
бепым (пра скуру на твары, руках, нагах).
[7’ввр] нібы абветрыла ранняй сонечнай вяс-
ной на адкрытай машыне. Пташнікаў.
АБВЁЎ, -вёву, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абвяваць, абвейваць.
АБВЕЧАРЭЦЬ, -эе; безас., зак. Разм. Пра
надыход вечара, вячэрняй цемені, змроку. Аб-
вечарэла, пачалася мяцеліца, праз рэдкі аль-
шэўнік гнала снег з поля. Пташнікаў.
АБВЁШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвешаць.
АБВЁШАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Увешаць сябе чым-н.; навешаць на сябе мно-
га чаго-н. Абвешацца гранатамі.
АБВЁШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Развешаць што-н. па ўсёй паверхні або вакол
чаго-н.; увешаць. У роднай хаце ўсё па-нова-
му трывожыць. Рамак гэтых нарабіў бацька.
Усе сцены абвешалі. Мыслівец.
АБВЁШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абвешацца.
2. Зал. да абвешваць.
АБВЁШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
вешаць.
АБВЁШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвясціць.
АБВЁЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвеяць.
АБВЁЯЦЬ, -вёе; зак., каго-што. Абадзьмуць,
абдаць паветранай плынню. Прыязджайце, як
вецер Паўдзённым дыханнем калоссе абвее.
Арочка. Ледзьве прыкметная плынь павет-
ра з паплавоў абвеяла.. [Тамаша] лёгкім хола-
дам. Чорны. // Абарваць, абтрэсці, асыпаць
(пра лісце, пялёсткі і пад.). Ты, мой лісточак,
Ты, мой зялёны, Ты мяне кідаць будзеш, Вет-
ры павеюць, Цябе абвеюць, Я адна застануся.
Глебка. // безас. Пакрыць, абсыпаць чым-н.
Падарожнага абвеяла снегам.
АБВІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
абвіваць — абвіць (у 1 знач.).
АБВІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абвіцца.
АБВІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абвіць.
АБВІВАЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны з абвіўкай;
прызначаны для абвіўкі. Абвівачныя работы.
Абвівачная стужка.
АБВІНАВАУЦА, -ы, Т -ам, м. Асоба, якая
падтрымлівае абвінавачванне ў судовым пра-
цэсе. Дзяржаўны, грамадскі абвінаваўца. □
Нарэшце ў Галі нібы прарэзаўся гнеўны го-
лас, і яна пачала гаварыць не як сведка, а як
абвінаваўца. Сабаленка. Ц Той, хто выкрывае
перад грамадскасцю злачынную сутнасць
дзейнасці якой-н. асобы, сацыяльнай групы
або ўкладу жыцця. Абвінаваўца самаўладства.
АБВІНАВАУЧЬІ, -ая, -ае. Які змяшчае ў
сабе абвінавачанне. Абвінаваўчы акт. Абвіна-
ваўчае заключэнне. □ Для абвінаваўчай пра-
мовы старшыня даў слова пракурору. Колас.
АБВІНАВАЦІЦЬ, -чу, -ціш, -ціць; заг. абві-
наваць. Зак. да абвінавачваць (у 1 знач.).
АБВІНАВАЧАННЕ, -я, н. 1. Прызнанне ка-
го-н. вінаватым у чым-н. [Галена:] — Я тады
набралася гора, пакуль не з’явіўся сам гэты
хлопец і не папрасіў зняць абвінавачанне, бо
ён памыліўся. Чорны. Адносна Лабановіча
пракурор заўважыў, што гэты падсудны, хоць
і мала фігуруе ў абвінавачанні, але, як гаво-
рыць народная прыказка,— па абліччы апо-
стал, а па зубах сабака. Колас.
2. Спец. Той бок у судовым працэсе, які аб-
вінавачвае. Сведкі абвінаеачання.
АБВІНАВАЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абвінаваціць.
2. у знач. наз. абвінавачаны, -ага, м.; абві-
навачаная, -ай, ж. Той (тая), каго абвінаваці-
лі, лічаць вінаватым (вінаватай). Багушэвіч
папрасіў суд дазволіць абвінавачанаму сесці
побач з ім за сталом абаронцы. Ларчанка.
АБВІНАВАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне павоЗле
знач. дзеясл. абвінавачваць — абвінаваціць.
АБВІНАВАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абвінавачваць (у 1 знач.).
АБВІНАВАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
1. каго-што ў чым і без дап. Лічыць каго-н. ві-
наватым у чым-н. А супярэчыў.. [Сцяпан Ва-
ранец], так сказаць, прынцыпова: не можна,
бачыце, абвінавачваць чалаеека, калі добра
не ведаеш. Крапіва. //Устанаўліваць віну ка-
го-н. у судовым парадку; лічачы вінаватым у
чым-н., прыцягваць да судовага разбору. Дум-
кі перабіў ураднік.— У чым жа вас абвінавач-
ваюць?— запытаў ён.— За што судзяць? Ко-
лас. // Папракаць, асуджаць за што-н. Абвіна-
вачваць у неаб’ектыўнасці.
2. без дап. Выступаць у якасці судовага аб-
вінаваўцы, пракурора. Малады пракурор аб-
вінавачваў упершыню.
АБВІНАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абвінаць — абвінуць.
АБВІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абвінуцца.
АБВІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абві-
нуць.
АБВІНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвінуць.
АБВІНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак., чым. Абгарнуцца, ахінуцца.
Абвінуцца хусткай.
АБВІНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё; зак.,
каго-што чым. Абгарнуць (у 2 знач.), ахінуць,
абкруціць. // перан. Абкружыць, абступіць’
Яны [лугі] падступаюць да самых гародаў, да
вішнёвых прысад, што вянком абвінулі амаль
кожную вясковую сядзібу. Шашкоў.
АБВІСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абвіс-
нуць.
АБВІСЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан аб-
віслага. Абвісласць шчок.
АБВІСЛЫ, -ая, -ае. Які навіс, апусціўся,
звесіўся. Коркія маўчаў іторгаў свой абвіслы
пасівелы вус. Самуйлёнак.
АБВІСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абвіс, -ла;
зак. Павіснуўшы, апусціцца ўніз. Панура аб-
віслі да самай зямлі абледзянелыя галінкі
хвоек. Шамякін. Правае крылца птушаняці,
сапраўды, абвісла і не варушылася. Якімовіч.
// Павіснуць ад знямогі. У Міколы на руцэ аб-
віс Яначка. Крапіва. // Выцягнуцца, стаць
даўжэйшым (пра вопратку). Падкладка палі-
то абвісла.
АБВІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад аб-
віць.
АБВІЎКА, -і, ДМ -віўцы, ж. Дзеянне павод-
ле дзеясл. абвіваць—абвіць (у 1 знач.).
АБВІЦЦА, абаўюся, абаўешся, абаўёцца;
абаўяцёся; пр. абвіўся, -вілася, -вілбся; зак.
1. Абкруціцца вакол чаго-н.; абвіць сабой
што-н. Пуга абвілася вакол задняй нагі ваўка,
і я не змог яе ўтрымаць у руцэ. Ляўданскі. //
Абняць, абхапіць (пра рукі). Дзіцячыя ручкі
абвіліся вакол матчынай шыі.
2. Пакрыцца, абвіць сябе чым-н. Абаўецца
навокал зямля Да бляскату ў яркую зелень.
Астрэйка. // Ахутацца, абвалачыся чым-н.
(дымам, туманам і пад.). Сена палыхнула аг-
нём, і стажок абвіўся жаўтавата-сінім дымам.
Колас.
АБВІЦЬ, абаўіб, абаўёш, абаўё; пр. абвіў,
-віла, -вілб; зак., каго-што. 1. Абматаць што-н.
чым-н. або што-н. вакол чаго-н. Абвіць провад
ізаляцыйнай стужкай. // Апаясаць; акружыць.
На галоўцы вянок 3 сініх васілёчкаў, А чыр-
вон паясок Стан абвіў дзявочы. Купала. [Ру-
чай] То заскочыць у гай, То курган абаўе, Дзе
сярдзіта бубніць, Дзе лагодна пяе. Колас.
2. Размяшчаючыся вакол, па паверхні ча-
го-н., заплесці, пакрыць сабой (пра расліны).
Абвіла яго [сына] таполя Каранямі, Атуліла
ааладзенькімі Лістамі. Танк. На мужычым по-
лі Цягнецца палоска... Зелле яе глушыць, Аб-
віла бярозка. Колас. // перан. Ахутаць, абва-
лачы, ахапіць з усіх бакоў (пра дым, туман і
пад.і. Полымя зараз жа ўзнялося да палавіны
лесу, абвіло яго сукі і галіны. Колас. // перан.
Авалодаць, ахапіць, паланіць (пра пачуцці,
перажыванні, жаданні і пад.). Ідзе жыццё ча-
роўнай казкай, Душу абвіў цудоўны чар, На
свет глядзяць з вясёлай ласкай Дзяўчына,
хлопец, мал і стар. Купала. Ты, рачулка, шну-
рочак Дняпра, Гэты лес ціхім смуткам абві.
Пысін.
3. Абхапіць, абняць рукамі. Хлопчык абвіў
бацькаву шыю і нечакана моцна сціснуў яе.
Карпаў.
АБВОД, -у, М -дзе, м. 1. Лінія, паласа, пра-
ведзеная вакол чаго-н.
2. Лінія ўмацаванняў вакол чаго-н. Абарон-
чы абвод.
3. звычайна мн. (абвбды, -аў). Вонкавыя
абрысы корпуса судна.
АБВОДЗІЦЦА, -дзіцца; незак. Зал. да абво-
дзіць.
АБВОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць. Незак. да
АБВОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. Тое,
што і абвод (уі знач.). Ля акна ў чорнай
рамачцы з пазалочанай абводкай вісеў невя-
лічкі партрэт Адама Міцкевіча. С. Алексапдро-
віч.
АБВОДНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвадніць.
АБВОДНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для абводу
чаго-н.; які акружае што-н. Абводны канал.
АБВОЗ, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясз.
абвозіць — абвезці.
АБВОЗІЦЬ, -вбжу, -вбзіш, -вбзіць. Незак. ді
абвезці.
АБВОРАК, -рка. м. Разм. Месца на полі,
якое кругом абворваецца; няўдобіца.
абвОрвацца, -аецца; незак. Зал. да аб-
ворваць.
АБВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
араць.
АБВОСТРАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абво-
странага (у 3, 4 знач.). Абвостранасць пачуц-
цяў, успрыняцця.
АБВОСТРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. за.і.
пр. ад абвастрыць.
2. у знач. прым. Пра рысы твару — завост-
раны, з адзнакамі схуднеласці.
3. у знач. прым. Болып востры, чым звы-
чайна; павышаны, узмоцнены (пра пачуцці,
успрыманні і пад.). Абвостраны слых.
4. у знач. прым. Жорсткі, напружаны (аб
якіх-н. адносінах, супярэчнасцях). Абвостра-
ная барацьба. Абвостраныя класавыя супярэч-
насці.
АБВУГЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абвугліць.
2. у знач. прым. Абпалены зверху. Абвугле-
ныя сцены. □ Печы стаялі пасярод абвугле-
ных недагарэўшых галавешак. Галавач. Чор-
ныя пальцы абвугленых дрэў у твар мне кры-
чалі: «Нашто пакідаеш?» Броўка.
АБВЎГЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвугліваць — абвугліць і абвуг-
лівацца — абвугліцца.
АБВУГЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абвугліцца.
2. Зал. да абвугліваць.
АБВУГЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абвугліць.
АБВУГЛІЦЦА, -ліцца; зак. Абгарэць звер-
ху. У вайну.. тут, на пагор’і, бушаваў агонь.
Камель сасны абгарэў, абвугліўся. Пташнікаў.
АБВУГЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Аб-
паліць зверху. Абвугліць канцы паляў. □
Бомбай клёны старыя абвугліла... Лопка.
АБВЫКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Тое, што і а б в ы к а ц ь.
АБВЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абвы-
кнуць.
АБВЫКЛЫ, -ая, -ае. Разм. Такі, да якога
прывыклі, які стаў звычайным, заўсёдным.
3 таго часу прайшло столькі год. Зараз, як
тады ў дзяцінстве, зноў пачынаеш здзіўляцца
і радавацца самаму, здавалася б, звычайнаму,
абвыкламу. Сіпакоў.
АБВЫКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; пр.
абвыкся, -лася; зак. Тое, што іабвыкнуць.
АБВЫКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абвык,-ла;
зак. Звыкнуцца з чым-н., прывыкнуць да ча-
го-н Дзеці хутка абвыклі на новым месцы.
АБВЯВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абвя-
ваць.
АБВЯВАЦЬ, -ае. Незак. да абвеяць.
АБВЯДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абвесці (у 1, 2, 3, 5 знач.).
АБВЯЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвязаць.
АБВЯЗАЦЦА, -вяжўся, -вяжашся, -вяжац-
ца; зак. Абвязаць сябе чым-н. Абвязацца вя-
роўкай.
АБВЯЗАЦЬ, -вяжў, -вяжаш, -вяжа; заг. аб-
вяжы; зак., каго-што. 1. Абгарнуць, абкруціць
чым-н., звязаўшы канцы або замацаваўшы
вяроўкай і пад. Абвязаць галаву хусткай. Аб-
вязаць на зіму яблыню саломай. // Звязаць
вяроўкай, шпагатам, дротам і пад., каб змаца-
ваць што-н.
2. Замацаваць або ўпрыгожыць вяззю краі
чаго-н. Абвязаць абрус карункамі.
АБВЯЗАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для аб-
вязвання. Абвязачны матзрыял.
АБВЯЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абвязваць — абвязаць.
АБВЯЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абвязацца.
2. За.і. да абвязваць.
АБВЯЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
вязаць.
АБВЯЗКА, -і, ДМ -зцы; Р мн. -зак.; ж.
1. Тое, чым абвязана што-н.; павязка. [Дзямід
Сьгч:] — 3а малочнай фермай вецер ужо са-
рваў абвязку з чатырох шафранаў. Паслядовіч.
2. Спец. Прыстасаванне для змацавання ча-
стак якіх-н. канструкцый, пабудоў і пад. Я па-
дыходжу да стойкі на пліце, мацаю леваю
руною абвязку, ці добра пагаблявана. Мыслі-
вец.
АБВЯЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абвяліпь.
АБВЯЛІЦЦА, -ліцца; зак. Стаць абвяле-
ным, падсохнуць. Рыба абвялілася.
АБВЯЛІЦЬ, -лю, -ліш -ліць; заг. абвяль;
зак., што. Падсушыць на сонцы або на ветры
якія-н. харчовыя прадукты (мяса, рыбу і пад.)
з мэтай іх захавання. Абвяліць рыбу.
АБВЯЛЫ, -ая, -ае. 1. Прывялы, змарнелы;
без жыццёвых сокаў і свежасці (аб раслінах).
Дзе-нідзе... [лісце] яшчэ вісела на голлях — то
жоўта-залацістае,.. то брудна-зялёнае, абвя-
лае. Якімовіч.
2. перан. Пазбаўлены сілы, бадзёрасці, здоль-
насці дзейнічаць; расслаблены. Раман Дзяні-
савіч кінуў трубку, нібы яна апякла руку, і,
абвялы. сеў на крэсла. Хадкевіч.
АБВЯЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвяльваць — абвяліць.
АБВЯЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абвяліцца.
2. Зал. да абвяльваць.
АБВЯЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абвяліпь.
АБВЯНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абвяў, -вяла;
зак. Тое, што і а бв я ц ь (у 1 знач.).
АБВЯРГАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абвяр-
гаць.
АБВЯРГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
вергнуць.
АБВЯРЖ9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвяргаць — абвергнуць.
2. Паведамленне, артыкул і пад., у якім
што-н. абвяргаецца. У дадатак абавязалі Сту-
кава надрукаваць абвяржэнне. ІПамякін.
АБВЯРЦЁЦЦА, -вярчўся, -вёрцішся, -вёр-
ціцца; зак. Абкруціцца, абгарнуцца чым-н.
Курыла абвярцеўся пянькою, абсмаліўся сма-
лою і пайшоў на тую гару. 3 нар.
АБВЯРЦЁЦЬ, -вярчў, -вёрціш, -вёрціць; зак.
Абкруціць, абгарнуць чым-н. Абвярцець палец
бінтам.
АБВЯСЦІЦЬ, -вяшчў, -вёсціш, -вёсціць; зак.,
што. 1. Давесці да ўсеагульнага ведама. Аб-
вясціць парадак дня. Абвясціць падзяку. Аб-
вясціць прыгавор.
2. Афіцыйным актам устанавіць што-н., за-
явіць аб пачатку якога-н. дзеяння, станові-
шча. Абвясціць вайну. Абвясціць мабілізацыю.
Абвясціць падпіску на газеты. Абвясціць сход
адкрытым. // кім-чым. Афіцыйна прызнаць
каго, што кім-, чым-н. Абвясціць сябе мабі-
лізаваным на што-небудзь. Абвясціць вар'я-
там. □ Савет рабочых дэпутатаў 3 снежня
абвясціў сябе органам улады. «Цолымя».
3. Урачыста аб’явіць, абнародаваць. Абвяс-
ціць Савецкую ўладу. Абвясціць рэспубліку.
АБВЯЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абвяў, -вяла;
зак. 1. Ад недахопу вільгаці страціць све-
жасць, пахіліцца ўніз (пра расліны). Абвяла
скошаная трава. Ад спякоты абвяла лісце на
дрэвах.
2. перан. Пазбавіцца сілы, бадзёрасці, энер-
гіі, здольнасці дзейнічаць; зрабіцца вялым,
расслабленым. Нават Шнураў, які крыху аб-
вяў і паспеў, седзячы на канапе, падрамаць,
час ад часу ўстаўляў свае рэплікі. Гурскі.
АБВЯШЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
вяшчаць.
АБВЯІПЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абвясціць.
АБВЯІПЧ9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абвяшчаць — абвясціць.
2. Паведамленне, аб’ява, заява аб чым-н. у
вуснай або ў пісьмовай форме.
АБГАБЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абгабляваць.
АБГАБЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абгабляваць.
АБГАБЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Зрабіць гэблем гладкай паверхню чаго-н.
Абгабляваць дошку.
АБГАВАРЫЦЬ, -гаварў. -гавбрыш, -гавб-
рыць; зак., каго-што. 1. Усебакова разгледзець,
абмеркаваць, дзелячыся сваімі думкамі. Абга-
варыць пытанне на сходзе.
2. Нядобразычліва выказацца пра каго-н.,
зганіць, абылгаць. Усіх у вёсцы абгаварыла,
усіх абняславіла: і гэты не такі, і той не гэ-
такі. Сіпакоў.
АБГАВАРЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абгаварыць (у 1 знач.).
АБГАВОР гл. абгаворы.
АБГАВОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абгаварыць.
АБГАВОРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абгаворваць — абгаварыць (у 2 знач.).
АБГАВОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
гаворваць.
АБГАВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абгаварыць.
АБГАВОРЫ, -аў; адз. абгавбр, -у, м. Нядоб-
разычлівыя выказванні пра каго-н. У часе гэ-
тых сесій-збораў Было нямала абгавораў
I розных штучак, жартаў, кпінак, Ліхіх і доб-
рых успамінак. Колас.
АБГАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абгадзіпь.
АБГАДЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абгадзіцца.
2. Зал. да абгаджваць.
АБГАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абгадзіць.
АБГАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца; зак.
Разм. Забрудзіць сябе чым-н.
АБГАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго-
што. Разм. Забрудзіць што-н. чым-н. // перан.
Зганьбіць, зняславіць. Вось тут і паспрабуй
уладзіць: паможаш іншаму, а ён цябе абга-
дзіць. Корбан.
АБГАЛІЦЬ, -галю, -гбліш, -гбліць; зак. Тое,
што і агаліць (у 7 знач.). Пакуль нашы
разведчыцы і праважатыя з’ядуць крупнік,
абгалю ўсіх не горш, як у гарадской цыруль-
ні. Кулакоўскі.
АБГАМТАЦЦА, -аецца; зак. Абл. Абмяцца.
Каўнер абгамтаўся вакол шыі. Чорны.
АБГАНЯЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Разм. Тое, што і а к у ч н і к.
АБГАНЯЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. 3 дапамогай яко-
га праворваюць міжрадкоўе. Абганяльны
трактар.
2. Які сеецца радамі і патрабуе міжрадко-
вай апрацоўкі. Абганяльныя культуры.
АБГАНЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абганяць — абагнаць.
АБГАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. Незак. да абагнацца.
2. Зал. да абганяць.
АБГАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аба-
гнаць.
АБГАРАДЗІЦЦА, -раджўся, -рбдзішся, -рб-
дзіцца; зак. Абнесці агароджаю сваю сядзібу,
уладанні. [Сымон] ужо жыў у новай хаце, ужо
абгарадзіўся, абсталяваўся, абараўся і абсе-
яўся. Чорны.
АБГАРАДЗІЦЬ, -раджў, -рбдзіш, -рбдзіць;
зак., што. Абнесці што-н. агароджаю. Абгара-
дзіць сад. □ Здавалася, што гаспадар меў пе-
рад сабою мэту паставіць будынак і абгара-
дзіць яго навек. Чорны.
АБГАРАК, -рка, м. Абгарэлая рэшта (бер-
вяна, запалкі і пад.). Хоць ліў безупынку
дождж, да світання ад трох гумнаў асталіся
толькі мокрыя абгаркі. Мележ. Тышкевіч на-
мацаў пад узгалоўем запалкі, доўга шукаў
сярод абгарэлых цэлую, злаваў на старую
прывычку соваць у карабок абгаркі. Асіпенка.
АБГАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абга-
рэць.
АБГАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абга-
рэць.
АБГАРНЎЦЦА, -гарнўся, -гбрнешся, -гбр-
нецца; зак. 1. Акрыць, ахінуць сябе чым-н. Аб-
гарнуцца плашчом.
2. Пакрыць, ахінуць сабой што-н. Канец
шаліка абгарнуўся па назе і абвіс дзесьці
ззаду ажно да пят. Галавач.
АБГАРНУЦЬ, -гарнў, -гбрнеш, -гбрне; зак.,
каго-што. 1. Абсыпаць што-н. чым-н. поўна-
сцю або часткова. Абгарнуць дрэўцы зямлёю.
2. Пакрыць, ахінуць чым-н. з усіх бакоў;
укруціць у што-н. Абгарнуць кнігу папераю.
□ Цімошка прысеў, каб латвей запаліць пад-
палак, а Юзік абгарнуў яго халацікам, закры-
ваючы ад ветру. Колас.
3. перан. Абвалачы з усіх бакоў. Хмары так
абгарнулі неба, што стала цёмна, як у склепе.
Чарнышэвіч.
АБГАРОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абгарадзіць.
АБГАРОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абгароджваць — абгарадзіць.
Абг
АБГАРОДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
абгароджваць.
АБГАРОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. За
абгарадзіць.
АБГАРОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак;
Невялікая, лёгкая агароджа. Наўкол прыго-
жай абгародкай Зялёны двор абняў тын-ок.
Машара. &
АБГАРЭЛЫ, -ая, -ае. Пашкоджаны агнём,Я
абпалены. Абгарэлы пень. Абгарэлы танк.
Наперадзе была рэчка, мост цераз яе і за м-'
стам кварталы горада з разбуранымі, абгарэ-
лымі будынкамі. Галавач.
АБГАРЭЦЬ, -рў, -рыш, -рыць; зак. Трапіў- з
шы ў агонь, абвугліцца, пачарнець; атрымань в
пашкоджанні ад агню. Занадта жару. Бу.гьбі
абгарэла. Счарнелыя дымяцца круглякі. Пы- •
сін.
АБГІНАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абгі-
наць. г
АБГІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
гнўць. I
АБГЛАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. а
ад абгладзіць. >
АБГЛАДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Пезак. да абгладзіцца. г
2. Зал. да абгладжваць. 1
АБГЛАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. »
абгладзіць. <
АБГЛАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Разм. 1. Стаць гладкім (пра паверхню ।
чаго-н.).
2. Папаўнець, паправіцца. Конь крыху аб-
гладзіўся, і ўжо льга яго збываць. Чорны.
АБГЛАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго- і
што. 1. Зрабіць паверхню чаго-н. роўнай, і
гладкай; збольшага апрацаваць. [Сымон:] Ел-
кі будзе крыж. Збольшага абчасалі і запім-
валі з Данілкам, засталося толькі трохі аб-
гладзіць, і ўсё будзе гатова. Купала.
2. Разм. Зрабіць гладкім, адкарміць. Абгла-
дзіць парсюка.
АБГЛЕДЗЕЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Тое, што і агледзецца (у 1, 2 знач.).
АБГЛЁДЗЕЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак. Тое,
што і агледзець (уі, 2, 4, 5 знач.). .. .
АБГЛЯДАЦЦА,-аюся,-аешся, -аецца; незак.г"'
1. Незак. да абгледзецца.
2. Зал. да абглядаць.
АБГЛЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
гледзець.
АБГНІВАЦЬ, -ае. Незак. да абгнісці, абгніць.
АБГНІЛЫ, -ая, -ае. Пашкоджаны зверху
гніллю. [Тэафіл] паварушыў кійком даўнія
спляценні дзікага вінаграду, што зеісалі з аб-
гнілых сукоў старога пнішча. Самуйлёнак.
АБГНІСЦІ, -гніё; зак. Стаць зверху або з
краёў гнілым. Абгніў, абваліўся паркан. Праў-
да,.. [Алеся] сама пакрысе яго расцягала, калі
не стала чым паліць у печы. Скрыган.
АБГНІЦЬ, -гніё; зак. Тое, што іабгнісці.
АБГОЙСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
Бегаючы, пабыць у многіх месцах. Не дзіва:
абгойсаў жа ўвесь горад. Затое.. у мяне ў
нартфелі тое, чаго я шукаў. Сабаленка.
АБГОН, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
абганяць — абагнаць (у 1 знач.).
2, Першая кругавая баразна на ворыве. [Гі-
ляр:] — Прывязу трактар сёння і зраблю аб-
гон.., а заўтра — за дзень, за другі — увесь V'
будзе ляжаць бродаўскі папар дагары скібаю. д.
Баранавых.
а>
ф У абгон (бегчы, ехаць і пад.) — навыпе-
радкі. абганяючы адзін аднаго.
АБГОРНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым зал. пр.
ад абгарнуць.
АБГОРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абгарнуць.
АБГОРТАЧНЫ, -ая,-ае. 1. Прызначаны для
абгорткі; які выкарыстоўваецца для абгорткі
(у 1 знач.). Абгортачная папера.
2. Які з’яўляецца абгорткай (у 2 знач.).
Абгортачныя лісты кукурузных пачаткаў.
АБГОРТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абгортваць — абгарнуць і абгорт-
вацца — абгарнуцца.
АБГОРТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абгарнуцца.
2. Зал. да абгортваць.
АБГОРТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
гарнуць.
АБГОРТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
1. Тое, чым абгорнута што-н. Цэлафанавая
абгортка. □ [Мірон Іванавіч:}—Ад тае цукер-
кі хутка адна абгортка застанецца. Лынькоў.
2. Дробныя верхавінкавыя лісцікі, якія
шчыльным покрывам акружаюць суквецце, а
потым і плод у некаторых раслін. Пачаткі ку-
курузы пакрыты абгорткай з лісця. Спелы
арэх лёгка аддзяляецца ад абгорткі.
АБГРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абграбаць — абгрэбці.
АБГРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
грэбці.
АБГРУНТАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
абгрунтаванага; доказнасць, пераканаўчасць
якога-н. сцверджання, вываду. Абгрунтава-
насць рашэння.
АБГРУНТАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абгрунтаваць.
2. Тое, чым што-н. абгрунтоўваецца; довад,
доказ. Падняўся Малашанка, звыклым жэстам
прыгладзіў валасы, напісаў чырвоным алоў-
кам на паперы нейкія лічбы і пачаў гаварыць,
без адступленняў, як некаторыя, без тэарэ-
тычных абгрунтаванняў — адразу аб справе.
Шамякін.
АБГРУНТАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад абгрунтаваць.
2. у знач. прым. Падмацаваны пераканаўчы-
мі доказамі. Цяпер яна, гэта думка, ператва-
рылася ў цвёрдае і абгрунтаванае пераканан-
не: Калхіду асушыць можна, сучасная тэхні-
ка здолее гэта здзейсніць. Самуйлёнак.
АБГРУНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
што. Пацвердзіць фактамі, прывесці перака-
наўчыя доказы ў карысць чаго-н. Абгрунта-
ваць вывады.
АБГРУНТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абгрунтоўваць.
АБГРУНТОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абгрунтаваць.
АБГРЫЗАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
грызаць.
АБГРЫЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
грызці.
АБГРБІЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абгрызці.
АБГРЫЗЦІ, -грызў, -грызеш, -грызе; -гры-
зём, -грызяцё; зак., каго-што. Грызучы, абку-
саць, аб’есці. Зайцы абгрызлі ствалы маладых
дрэў.
АБГР9БЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абгрэбці.
АБГРЭБЦІ, -грабў, -грабёш, -грабё; -грабём,
-грабяцё; пр. абгрбб, -грэбла; заг. абграбі; зак.,
што. Грабучы, падраўноўваючы, зняць з па-
верхні лішняе (пра сена, салому і інш.).
Абгрэбці стог. Абгрэбці воз з сенам.
АБГУЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абгульваць — абгуляць.
АБГЎЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
гуляць.
АБГУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., каго-што.
Перамагчы каго-н. у гульні. Абгуляць у шах-
маты.
АБДАВАЦЦА, -даюся, -даёшся, -даёцца; -да-
ёмся, -даяцёся; незак. 1. Цезак. да абдацца.
2. Зал. да абдаваць.
АБДАВАЦЬ, -даю, -даёш, -даё; -даём, -дая-
цё. Незак. да абдаць.
АБДАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абдаць.
АБДАРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак., ка-
го-што. Разм. Тое, што і абдарыць. Со-
нейкам цёпленькім, зеленню вабнаю Абдара-
вала зямельку вясна. Купала.
АБДАРЫЦЬ, -дарў, -дбрыш, -дбрыць; зак.,
каго-што. Надзяліць усіх, многіх падарунка-
мі. Як толькі саспелі сыры, .. [Пятрок] павёз
іх прадаваць і ў першую ж чаргу абдарыў па
цэлай галоўцы і пана Стасека.., і пана Збыш-
ку.., і паноў Габруся і Казімежа. Скрыган.
АБДАЦЦА, -дамся, -дасіся, -дасца; -дадзім-
ся, -дасцёся, -дадўцца; зак. Абліць, абмыць
сябе вадой; спаласнуцца.
АБДАЦЬ, -дам, -дасі, -дасць; -дадзім, -дасцё,
-дадўць; зак., каго-што. 1. Абліць, абсыпаць,
абвеяць што-н. адразу з усіх бакоў. Абдаць
талерку варам. □ У твар дыхнуў вільготны
вецер, абдаў дробнымі кропелькамі дажджу.
Пянкрат. Поезд праімчаўся, як змей, абдаў-
шы віхрам пылу і дыму настаўніка. Колас.
Вячэрні халадок прыемна абдаў твар. Кула-
коўскі.
2. перан. Ахапіць, авалодаць (пра пачуццё,
перажыванне). Яны [Андрэй і Людміла] зай-
шлі ў яе пакой. 1 зноў абдало знаёмым і тры-
вожным. Арабей. Нез’яснёная лёгкасць, як
пасля скінутых ланцугоў, што доўгі час звяз-
ваюць людскую долю, абдала Рыгораву істо-
ту. Гартны.
0 Як варам абдало — аб прыліве крыві да
твару, выкліканым адчуваннем няёмкасці,
збянтэжанасці, хваляваннем.
АБДЗЁЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абдзяліць.
АБДЗЁЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абдзельваць — абдзяліць.
АБДЗЁЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абдзяліцца.
2. Зал. да абдзельваць.
АБДЗЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абдзяліць.
АБДЗЕРНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абдзернаваць.
АБДЗЕРНАВАЦЬ, -дзярнўю, -дзярнўеш,
-дзярнўе; зак., што. Абкласці дзёрнам. Аб-
дзернаваць абочыны дарогі.
АБДЗЁРЦІ, -дзярў, -дзярэш, -дзярэ, -дзя-
рбм, -дзерацё; пр. абдзёр, -дзёрла; заг. абдзя-
ры; зак., каго-што. 1. Зняць, садраць з паверх-
ні чаго-н. верхні слой, кару і пад.; абадраць.
[Бародка] стаяў на каленях і шчапаў з тоўста-
га сасновага палена лучыну, клаў яе ў пліту,
пасля з бярозавага кругляка абдзёр бяросту,
падпаліў. Шамякін. // Разм. Пашкодзіць скуру
цела. Абдзерці нагу. Абдзерці твар.
2. перан. Тое, што і абабраць(у2 знач.).
0 Абдзерці як ліпку — тое, што і а б а-
драць як ліпку (гл. абадраць).
АБДЗЁРЦІСЯ, -дзярўся, -дзярэшся, -дзярэц-
ца; -дзярбмся, -дзерацёся; пр. абдзёрся, -дзёр-
лася; заг. абдзярыся; зак. Тое, што і а б а-
драцца.
АБДЗЁРТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абдзерці.
2, у знач. прым. Разм. Тое, што і абадра-
ны (у 2 знач.). \Іван Тадорык] зняў са сцяны
скрыпку, прысеў на цвёрдую канапку з аб-
дзёртаю абіўкаю і выігрываў нейкія мелодыі.
Колас.
3. у знач. прым. Бедны, знядолены. Чым
ты была, Беларусь мая родная,— Хіба ж не
бачылі нашыя вочы? Вечна абдзёртая, вечна
галодная, Сонца не ведала, а толькі ночы.
Купала.
АБДЗЁУБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
дзёўбваць.
АБДЗЕЎБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абдзяўбці, абдзяўбаць.
АБДЗІМАіІНЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. абдзімаць — абадзьмуць.
АБДЗІМАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абдзі-
маць.
АБДЗІМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
дзьмуць, абдзьмуць.
АБДЗІРАЛА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е,
Т -ай(-аю), ж. 1. Разм. Той (тая), хто вымагае
непамерную цану, плату; хабарнік, махляр,
круцель. «Абдзірала, міраед»,— бурчаў дзед
на папа. Якімовіч. \Лабановіч:]— Затое ж у
настаўніка сумленне чыстае: гэта не абдзіра-
ла-ўраднік, не прыстаў і не валасны пісар.
Колас.
2. м. Від матыля, які аб’ядае лісце і пупыш-
кі пладовых дрэў.
АБДЗІРАЛАУКА, -і, ДМ -лаўцы, ж. Разм.
Вымаганне непамерна высокай платы (за пра-
цу, паслугі, тавар і пад.).
АБДЗІРАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Разм. Машына для абдзірання, ачысткі зерня
ад абалонкі; шатроўка; крупадзёрка.
АБДЗІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абдзіраць — абадраць, абдзерці і абдзі-
рацца — абадрацца, абдзерціся.
АБДЗІРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абадрацца, абдзерціся (у 1 знач.).
2. Зал. да абдзіраць.
АБДЗІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Незак.
да абадраць, абдзерці.
2. Спец. Механічным спосабам анімаць з
зерня абалонку; знімаць верхні слой чаго-н.
АБДЗІРАЧ, -а, .ч. Разм. Тое, што і а б д з і -
рала (у 1 знач.). Я ўпершыню сам убачыў,
што доктара, пана Бадоўскага, правільна на-
зывалі абдзірачом. Брыль.
АБДЗІРАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які прызна-
чаны для абдзірання. Абдзірачны станок.
АБДЗІРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1. Дзеянне паеодле дзеясл. абдзіраць —абдзер-
ці (у 1 знач.).
2. толькі мн. (абдзіркі, -рак). Ільняное ці
каяаплянае валакно з-пад грэбеня. // Кудзе-
ля з такога валакна; зрэб’е.
АБДЗЬМУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. Дзьмухаючы, ачысціць ад чаго-н. (пылу,
пушынак і пад.). Абдзьмухаць печаную буль-
бу-
АБДЗЬМУХВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод.ге
знач. дзеясл. абдзьмухваць — абдзьмухаць.
АБДЗЬМУХВАЦЦА, -аецца; незак, Зал. да
абдзьмухваць.
АБДЗЬМУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абдзьмухаць.
АБДЗЬМУЦЬ, -мў, -мёш, -мё; зак., каго-што.
Тое, што і абадзьмуць.
АБДЗЯЛІЦЦА, -дзялюся, -дзёлішся, -дзёліц-
ца; зак. Памыліцца, дзелячы што-н.
АБДЗЯЛІЦЬ, -дзялю, -дзёліш, -дзёліць; зак.,
каго-што. 1. Пры падзеле, размеркаванні не
даць каму-н. нічога або даць менш, чым ін-
шым. Калі хлеба па картках сям’і нестава.іа,
рукі матчыны зналі, што трэба рабіць,— так
умелі апошні кавалак дзяліць, каб усіх надзя-
ліць, а сябе — абдзяліць. А. Вольскі. \Варва-
ра:] — Зіма, нябось, слязу пусціў: яго брыга-
ду абдзялілі, дзее касілкі далі ў Вареарыну
брыгаду, а яму толькі адну... Васілевіч. //
Надзяліць у недастатковай меры якімі-н.
якасцямі, здольнасцямі і пад. або пазбавіць
якіх-н. якасцей, здольнасцей і пад. Прырода
абдзяліла яго ростам і сілай.
2. Надзяліць усіх чым-н., аддаючы кожнаму
яго долю. Абдзяліць дзяцей гасцінцамі. □ —
Мая воласць вялікая— Белым сырам не аб-
дзеліш. 3 нар.
АБДЗЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да абдзяліцца.
2. Зал. да абдзяляць.
АБДЗЯЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аб-
дзяліць.
АБДЗЯРНОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абдзярноўваць — абдзерна-
ваць.
АБДЗЯРНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абдзярноўваць.
АБДЗЯРНОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абдзернаваць.
АБДЗЯЎБАНЫ, -ая, ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абдзяўбаць.
АБДЗЯЎБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Тое, што і а б д з я ў б ц і.
АБДЗЯЎБЦІ, -дзяўбў, -дзяўбеш, -цзяўбё;
-дзяўбём, -дзеўбяцё; зак., што. Абкляваць;
клюючы, зрабіць паверхню няроўнай. Шпакі
абдзяўблі яблык. // Разм. Паадбіваць што-н.
ад чаго-н. Абдзяўбці лёд у калодзежы.
АБДОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абдарыць.
АБДОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абдор-
ваць.
АВДОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
дарыць, абдараваць.
АБДРАПАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абдрапаць.
2. у знач. прым. Пакрыты драпінамі, абшар-
паны. Абдрапаныя рукі.
АБДРАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Зрабіць, нанесці на што-н. драпіну або
многа драпін. Абдрапаць руку.
АБДРАПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
драпаць.
АБДУКТАР, -а, м. Спец. Адводная мышца.
[Лац. аіхіпсо — адводжу.]
АБДУМАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і якасць
абдуманага. Тут можа нават і не было хоць
бы якой выразнай абдуманасці, але Вялічка
забраў яго [Кадаўбіцкага] вінтоўку і ўсе па-
троны. Чорны.
АБДУМАНЫ, -ая, -ае. Зроблепы свядома,
усвядомлены. Абдуманы крок.
АБДУМАЦЦА, -аюся, -аепіся, -аецца; зак.
1. Абмеркаваць, асэнсаваць, сабрацца з дум-
камі. Віктар не хадзіў самотна па вуліцы па-
сля таго, як балюча пакрыўдзіў бацьку і жон-
ку, не шукаў такога прытулку, дзе можна бы-
ло б спакойна абдумацца, заглянуць самому
сабе ў душу. Кулакоўскі.
2. Перадумаць, прыйсці да іншага рашэння.
Дз.чдок перш здзіўлена вылупіў вочы, потым
хацеў усміхнуцца, але абдумаўся і замест гэ-
тага напусціў на сябе дзелавы выгляд. Зарэц-
кі.
АБДУМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Па-
акалічяасці, дэталі чаго-н.; усебакова ўзва-
жыць; падумаўшы, вырашыць. Абдумаць пы-
танне. Абдумаць маршрут. □ Дзед жа Талаш
за гэты час абдумаў план сеайго далейшага
дзеяння. Колас.
АБДУМВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абдумваць — абдумаць.
АБДУМВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абдумацца.
2. Зал. да абдумваць.
АБДУМВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
думаць.
АБДУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абдурыць.
АБДУРВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзелсл. абдурваць — абдурыць.
АБДУРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
ДУРваць.
АВДУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абду-
рыць.
АБДУРЬ'ІЦЬ, -дурў, -дўрыш, -дўрыць; зак.,
каго-што. Разм. Ашукаць, перахітрыць каго-н.
Не даць сябе абдурыць. □ Не, матку не абду-
рыш, не схаеаеш ад маткі нічога. Чарнышэ-
віч.
АБДБІМ, -у, лі. Дзеянне паводле дзеясл. аб-
дымаць — абняць (у 3 знач.); ахоп.
АБДЫМАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абдымаць — абняць (у 1 знач.).
АБДЫМАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абняцца.
АБДЫМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
няць.
АБДЫМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., каго-
што. Абдаць дымам. Абдыміць пчол. Ц Па-
крыць сажай, закуродыміць; задыміць. Аб-
дыміць хату.
АБДЫМКІ, -аў; адз. няма. Ахопліванне ру-
камі каго-н. (выказваючы пачуцці радасці,
замілавання і пад.). Людзі кінуліся да Васіля
Іванавіча, ледзь не заціснулі.. у абдымках,
падхапілі на рукі. Лынькоў.
'ф 3 распасцёртымі абдымкамі — з радас-
цю, прыветпа (сустрэць, прыняць і пад.),
Кідацца (кінуцца) у абдымкі гл. кінуцца.
Схапіць у абдымкі гл. схапіць.
АБДБІМЛЕНЫ, -ая, -ае. Пакрыты куроды-
мам, пачарнелы ад сажы. Абдымлены комін
тырчыць, як вяха, Як здань, вызірае з імглы.
Купала.
АБДБІМНЫ, -ая, -ае. Які ахоплівае што-н.;
накіраваны з некалькіх бакоў. Абдымныя апе-
рацыі праціўніка.
АБЁГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Тое, што і абабегаць (уЗ, 4 знач.). Абе-
гаў Уладзя ручавіну, I клін, і пасечку, лагчы-
ну. Колас.
АБЁГЛЫ. У выразе: абеглы погляд гл. по-
гляд.
АБЁГЧЫ, абягў, абяжыш, абяжыць; абя-
жым, абежыцё; зак., каго-што. Тое, што і
а б а б е г ч ы.
АБЕД, -у, М -дзе, м. 1. Яда сярод дня; полу-
дзень. Абед пачынаецца ў гадзіну дня. Запра-
сіць на абед. // Форма прыёму гасцей з наго-
ды якой-н. урачыстасці. Даць абед. Званы
абед.
2. Ежа для спажывання ў абедзенны час.
Абед з трох страў. Смачны абед. Вегетарыян-
скі абед.
3. Час, у які звычайна абедаюць; абедзенны
пе.фалын.ак. Нагмй, аЛе.д.. Ііулшіі'іп абед.
0 Лукулаўскі абед — вельмі багаты абед.
Царскі абед — вельмі багаты, пышны абед.
АБ’ЁДАК гл. аб’едкі.
АБЁДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Есці ў абе-
дзенны час; есці абед. Зараз у сталоўцы маг-
ло сзабодна абедаць чалавек сорак. Колас.
Ніхто не ведае, як сірата абедае. Прыказка.
АБЁДЗВЕ гл. абодва.
0 Абедзвюма рукамі ўхапіцца гл. ухапіцца.
Абедзвюма рукамі трымацца гл. трымацца.
Кульгаць на абедзве нагі гл. кульгаць.
АБЁДЗЕННЫ, -ая, -ае. Які мае адпосіны да
абеду; прызначаны для абеду. Абедзенны пе-
рапынак. Абедзенная пара. Абедзенны стол.
АБ’ЁДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аб’есці (у 1 знач.).
АБ’ЁДКІ, -аў; адз. аб’ёдак, -дка, м. Рэшткі
яды, недаедзеныя кавалкі. Аб’едкі хлеба. Ц
перан. Тое, што астаецца пасля каго-н. (па-
дзелу, карыстання і пад.). Яму суджана было
нарадзіцца ў сям’і з дзевяці душ — і самаму
апошняму. А апошняму заўсёды застаюцца
аб’едкі. Усё падзялілі браты, пазабіралі ў па-
саг сёсгры. Дамашэвіч.
АБЁДНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абядніць.
АБЁДНЯ, -і, ж. Набажэнства ў хрысціян,
якое адбываецца раніцай або днём. Глухому
поп другі раз абедню не служыць. Прымаўка.
АБЕЗГАЛОВІЦЬ, -лбўлю, -лбвіш, -лбвіць;
зак., каго-што. 1. Зняць, адсячы галаву каму-н.
2. перан. Пазбавіць што-н. (рух, рэвалю-
цыю і пад.) яго правадыра, кіраўніцтва. Абез-
галовіць паўстанне.
АБЕЗГАЛОСЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Разм.
Пра спевакоў — страціць голас; зрабіцца без-
галосым.
АБЕЗГАЛОЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абезгаловіць.
АБЕЗГАЛОУЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. абезгалоўліваць — абезга-
ловіць.
АБЕЗГАЛОУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абезгаловіць.
АБ’ЁЗД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. аб’язджаць — аб’ехаць (у 1—3 знач.).
2. Месца з часовай дарогай, па якім можна
аб’ехаць. Веласіпед лёгка каціўся наперад, па-
кідаючы ззаду пад’ёмы і спускі, масты і аб’-
езды. «Беларусь».
3. Уст. Конны дазор. Дзесьці недалёка- за-
лескаталі па бруку конскія падковы — ехаў
аб’езд. Гартны.
АБ’ЕЗДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аб'ездзіць.
АБ’ЁЗДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Разм. 1. Пры-
выкнуць хадзіць у вупражы, пад сядлом (пра
каня).
2. Ад язды стаць болып прыдатным; абка-
тацца, прыцерціся (пра машыны, агрэгаты і
пад.).
3. Зрабіцца прыдатным для язды, абцерціся
(пра дарогу).
АБ’ЕЗДЗІЦЬ, -ёзджу, -ёздзіш, -ёздзіць; зак.,
каго-што. 1. Неаднаразова выязджаючы, пабы-
ваць у многіх месцах. 3 таго часу Ніна аб’ез-
дзіла перакладчыцай пры высокім палкоўні-
ку многія вызваленыя часцямі нашай Арміі
гарады дзяржаў Заходняй Еўропы. Васілевіч.
2. Прывучыць каня хадзіць у вупражы, пад
сядлом. На ўсім скаку мог заарканіцу Касым
самага дзікага жарабка, за кароткі час аб’-
ездзі.ць яго. Даяілелла,
3. Яздой зрабіць бельш прыдатным; абка-
таць. Аб’ездзіць калёсы, матацыкл, машыну.
і. Укатаць, зрабіць прыдатным для язды
(пра дарогу).
АБ’ЁЗДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. 1. Да-
рога, пракладзеная побач, па якой можна аб’-
ехаць якую-н. перашкоду. [Абрыцкі:] Наскрозь
я бачу службу вашу! Чаму аб’ездак, сцежак
многа?.. Колас.
2. Спец. Прывучванне хадзіць пад сядлом,
у вупражы (пра коней). Аб’ездка маладых
коней.
АБ’ЁЗДЧЫК, -а, м. 1. Работнік лясніцтва,
які наглядае за вядзеннем лясной гаспадаркі
на сваім участку і за работай леснікоў. Ка-
лісьці гэты Атрошка служыў у Аляксееўцы
лесніком, потым яго перавялі ў Масевічы аб’-
ездчыкам. Пальчэўскі.
2. Той, хто прывучае маладых коней хадзіць
пад сядлом, у вупражы.
АБЕЗЗАРАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абеззаразіць.
АБЁЗЗАРАЖВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызнача-
ны для абеззаражвання, дэзінфекцыі, Абезза-
ражвальныя рэчывы.
АБЕЗЗАРАЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абеззаражваць — абеззаразіць.
АБЕЗЗАРАЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да абеззаразіцца.
2. Зал. да абеззаражваць.
АБЕЗЗАРАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абеззаразіць.
АБЕЗЗАРАЗІЦЦА, -зіцца; зак. Пазбавіцца
ад хваробных мікробаў, дэзінфіцыравацца.
АБЕЗЗАРАЗІЦЬ, -ражу, -разіш, -раэіць; зак.,
каго-што. Знішчыць чым-н. хваробныя мікро-
бы, дэзінфіцыраваць. Абеззаразіць паветра.
АБЕЗЗЯМЕЛЕННЕ, -я, н. Стан паводле
знач. дзеясл. абеззямелець.
АБЕЗЗЯМЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абеззямеліць.
АБЕЗЗЯМЁЛЕЦЬ, -лею, -лееш, -лее; зак.
Страціць зямлю, стаць беззямельным.
АбЁЗЗЯМЕЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Пазбавіць каго-н. зямлі; зрабіць беззя-
мельным.
АБЕЗЗЯМЕЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абеззямельваць — абеззяме-
ліць.
АБЕЗЗЯМЁЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да абеззямельваць.
АБЕЗЗЯМЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абеззямеліць.
АБЕЗНАДЗЕІЦЬ, -дзёю, -дзёіш, -дзёіць; зак.,
каго. Пазбавіць каго-н. надзеі на што-н.
АБЕЗНАДЗЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абезнадзеіць.
АБ’ЕЗНЫ, -ая, -ае. Такі, па якім аб’язджа-
юць; кружны. Доўгі шнур падвод на момант
затрымаўся, пасля пярэдняя завярнула на аб’-
езную сценку. Гартны.
АБ’ЕКТ, -а, М -кце, м. 1. Матэрыяльная рэ-
чаіснасць, навакольны свет, які існуе па-за
намі і незалежна ад нашай свядомасці. Аб’-
ект пазнання.
2. З’ява, прадмет, асоба, якія падпадаюць
пад уздзеянне каго-, чаго-н. Аб’ект назірання,
навуковага даследавання. □ Жыццё народу
ва ўсёй яго паўнаце і шматграннасці, праца і
побыт народных мас..— усё гэта прызначана
быць аб’ектам творчасці паэта. Івашын.
3. Тірарпрыежтва, будоўля, асо&пы ўчастак
чаго-н. як адзінка гаспадарчага або абаронна-
га значэння. Рабочых перавялі на другія аб'-
екты — каго на будаўніцтва рабочага пасёлка,
каго — на падсобныя памяшканні. Няхай.
Мірнае насельніцтва выходзіла на будаўніцтва
абаронных аб’ектаў. Краўчанка.
4. Тое, што і дапаўненне (у 3 знач.).
[Ад лац. оЬ]есіпш — прадмет.]
АБ’ЁКТАВЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аб’екта (у 3 знач.).
АБ’ЁКТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аб’екта (у 1, 4 знач.).
АБ’ЕКТЫВАВАННЕ, -я, н. Тое, што і а б’-
е к т ы в а ц ы я.
АБ’ЕКТЫВАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аб’ектываваць.
АБ’ЕКТЫВАВАЦЦА, -тывўецца; незак. Зал.
да аб’ектываваць.
АБ’ЕКТЫВАВАЦЬ, -тывўю, -тывўеш, -ты-
вўе; зак. і незак., каго-што. Увасобіць (увасаб-
ляць) што-н. у чым-н. аб’ектыўным, рэчыў-
ным, даступным для ўспрыняцця. Магчыма,
паэту трэба было аб’ектываваць у самастой-
ным чалавечым вобразе носьбіта той выкры-
вальнай грамадска-рэалістычнай лініі, якая
на працягу ўсёй паэмы змагаецца з няспелы-
мі дробнабуржуазнымі ілюзіямі Перагуда. Бя-
розкін.
АБ’ЕКТЫВАЦЫЯ, -і, ж. 1. У ідэалістычнай
філасофіі — ператварэнне суб’ектыўных во-
бразаў свядомасці ў самастойныя сутнасці,
якія існуюць незалежна ад свядомасці.
2. Увасабленне, выражэнне чаго-н. у матэ-
рыяльных формах, вобразах, даступных ус-
прыманню. Аб'ектывацыя творчай задумы.
АБ’ЕКТЫВІЗАВАНАСЦЬ, -і, ж. Стап, улас-
цівасць аб’ектывізаванага. Песенна-інтана-
цыйны, працяжна-напеўны склад радка, зда-
ецца, найбольш і стварае ў вершы ўражанпе
яго эпічнай аб’ектывізаванасці. Лойка.
АБ’ЕКТЫВІЗАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад аб’ектывізаваць.
2. у знач. прым. Рэальны, які аб’ектыўна
існуе, тыпізаваны. Паэтызуючы рэвалюцыю,
іх творцы [аўтары паэм 20-х гадоў] не спыня-
лі яшчэ ўвагі на канкрэтных падзеях, не
ўздымаліся да стварэння аб’ектывізаванага
вобраза героя рэвалюцыі. Лойка.
АБ’ЕКТЫВІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал.
да аб’ектывізаваць.
АБ’ЕКТЫВІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак., каго-што. Тое, што і аб’ектыва-
в а ц ь.
АБ’ЕКТЫВІЗАЦЫЯ, -і, ж. Тое, што і а б’-
ектывацыя.
АБ’ЕКТЫВІЗМ, -у, м. 1. Тое, што і а б ’ е к -
тыўнасць (у 2 знач).
2. Уяўная аб’ектыўнасць, «беспартыйяасць»
у навуцы і мастацтве, за якой хаваецца варо-
жая марксісцка-ленінскай класавай ацэнцы
рэчаіснасці буржуазная, ідэалістычная ідэало-
гія. Асноўная рыса разважанняў аўтара [ле-
гальнага марксіста Струвэ], адзначаная з са-
мага пачатку, гэта яго вузкі аб’ектывізм, які
абмяжоўваецца доказам немінучасці і неаб-
ходнасці працзсу і не імкнецца ўскрываць у
кожнай канкрэтнай стадыі гэтага працэсу
ўласцівую яму форму класавага антаганіз-
му,— аб’ектывізм, які характарызуе працэс
наогул, а не тыя антаганістычныя класы ў па-
асобку, з барацьбы якіх складваецца працэс.
Лепін.
АБ’ЕКТЫВІСТ, -а, М -сце, м. Прыхільнік
аб’ектывізму (у 2 знач.).
АБ’ЕКТЫВІСЦКІ, -ая, -ае. Звязаны з аб’ек-
тывізмам (у 2 знач.). Аб’ ектывісцкі погляд на
гісторыю. □ Максім Вагдановіч дасканала ра-
зумеў згубны для мастацтва халодна-абыяка-
вы, аб'ектывісцкі падыход да жыццёвых з’яў.
Майхровіч.
АБ’ЕКТБІЎ, -тыва, м. Частка аптычнай пры-
лады, якая складаецца з адной або некалькіх
лінзаў, накіраваных на аб’ект разгляду. Аб’-
ектыў фотаапарата. Аб’ектыў тэлескопа.
[Ад лац. оЬіесііпп — прадмет.]
АБ’ЕКТБІЎНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць аб’-
ектыўнага; рэальнае, незалежнае ад свядо-
масці існаванне чаго-н. як самастойнага аб’-
екта. Аб’ектыўнасць навакольнага свету I яго
эпканамернасцей.
2. Адпаведнасць аб’ектыўнай рэчаіснасці,
адсутнасць суб’ектывізму ў разважанні аб
чым-н., бесстароннасць. Аб’ектыўнасць ацэн-
кі.
АБ’ЕКТЫЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які існуе па-за
свядомасцю і незалежна ад яе. Аб’ектыўная
неабходнасць капіталізму, які перарос у ім-
перыялізм, парадзіла імперыялісцкую вайну.
Ленін.
2. Бесстаронні, праўдзівы, пазбаўлены суб’-
ектывізму. Аб’ектыўны вывад. □ Ніводзін аб'-
ектыўны чалавек не можа адмаўляць, што
ўплыў краін сацыялізма на ход сусветных па-
дзей становіцца ўсё мацнейшым, усё глыбей-
шым. Брэжнеў.
0 Аб’ектыўная ісціна гл. ісціна. Аб’ектыў-
ная рэальнасць гл. рэальнасць.
АБЕЛАРУСІЦЬ, -рўшу, -рўсіш, -рўсіць; зак.,
каго-што. 1. Выхаваць у традыцыях белару-
скага яацыянальнага характару і нацыяналь-
най культуры.
2. Надзяліць рысамі, уласцівымі беларусу.
АБЕЛАРУІПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абеларусіць.
АБЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абяліць.
АБЕЛІСК, -а, м. Помнік у гонар якой-н. па-
дзеі або на ўшанаванне чыёй-н. памяці ў вы-
глядзе высокага, звычайна кантовага, слупа,
звужанага ўверсе. Справы мужных славіць
родны Мінск, Вольны, шумны, светлы і зялё-
ны, 1 на Круглай плошчы абеліск У вякі
ўздымае іх імёны. Калачынскі.
[Грэч. оЬеІізкоз.]
АБЁЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абельваць — абяліць.
АБЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абя-
ліць.
АБЕРАГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Аберагаць сябе ад каго-, чаго-н. Аберагац-
ца ад прастуды.
2. Зал. да аберагаць.
АБЕРАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. Засцерагаць, ахоўваць ад чаго-н. шкод-
нага, небяспечнага. Янукевіч не памыкаўся
ўводзіць сына ў курс сеаіх спраў, аберагаў
яго ад трыеог і сумненняў — хай хлопец ву-
чыцца. Хадкевіч. // Вартаваць, пільнаваць.
I сапраўды, што можа быць высакародней, як
аберагаць спакой такіх бязвінных душ, як
яго [Грыневіча] Алёшка. Гурскі.
АБЕРАГЧЫ, -рагў, -ражэш, -ражэ; -ражбм,
-ражацё, -рагўць; пр. абярбг, аберагла, абераг-
лб; заг. аберажы. Зак. да аберагаць.
АБЕРАГЧЫСЯ, -рагўся, -ражэшся, -ражэц-
ца; -ражбмся, -ражацёся, -рагўцца; пр. абя-
рбгся, абераглася, абераглбся; заг. аберажы-
ся. Зак. да аберагацца (у 1 знач.).
АБЕРАЖЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Поўны адчу-
вання небяспекі; засцярожлівы. Усё ж, як..
[Ганна] ні хацела, трывога не пакідала яе,
прымушала глядзець наперад з непакоем і
аберажлівай насцярожанасцю. Мележ.
АБЕРАЦЫІІНЬІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аберацыі.
АБЕРАЦЬІЯ, -і, ж. Спец. 1. Скажэнне або
недастатковая выразнасць паказанняў аптыч-
ных прылад. Сферычная аберацыя. Храматыч-
ная аберацыя.
2. Уяўнае адхіленне нябесных свяціл ад іх
сапраўднага месца знаходжання, якое выклі-
каецца рухам Зямлі вакол Сонца.
3. Адхіленне ад нармальнай будовы арга-
нізма, якое часта выражаецца толькі ў інак-
шай афарбоўцы або велічыні.
4. перан. Памылка, адхіленне ад ісціны.
[Ад лац. аЬеггаііо — адхіленне.]
АБЁРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абярнуць.
АБЕРТОН, -у, м. Дадатковы, больш высокі
тон, які суправаджае асноўны і надае яму
асобае адценне; прыгук. Тоны і абертоны гу-
чання.
[Ням. ОЬегІоп.]
АБЁРУЧ, прысл. Разм. Абедзвюма рукамі
(абхапіць, узяць што-н.). Павёў доктар пана
ў лазню, пасадзіў на палок ды загадаў тры-
мацца аберуч за жэрдку. Якімовіч.
АБЁРУЧКІ, прысл. Разм. Тое, што і а б е-
руч. 1 ты, слуга такога бога, яго аберучкі
ўздымаў і разам з ім мяне, нябогу, крывёй
нявіннай абліваў? Дубоўка. У раненага за-
гарэліся вочы, ён аберучкі хапіў біклагу і
пачаў прагна піць. С. Александровіч.
АБЕСКАЛЯРОЎВАНПЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. абескаляроўваць — абя-
сколерыць і стан паводле знач. дзеясл. абеска-
ляроўвацца — абясколерыцца.
АБЕСКАЛЯРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1.
Незак. да абясколерыцца.
2. Зал. да абескаляроўваць.
АБЕСКАЛЯРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абясколерыць.
АБ’ЁСЦІ, аб’ём, аб'ясі аб’ёсць; аб'ядзім,
аб’ясцё, аб’ядўць; заг. аб’ёш; зак., каго-што.
1. Абкусаць, абгрызці што-н. Вусень аб’еў ка-
пусту.
2. Разм. Многа ці часта едучы, прычыніць
страту каму-н. [Хадкевіч:]— Яна [Галя] нас
не аб’есць... А без яг будзе зусім пуста ў хаце.
Васілевіч.
0 Вушы аб'есці; з вушамі аб'есці — пра
ўтрыманне каго-н. пражэрлівага, але малака-
рыснага.
АБ’ЁСЦІСЯ, аб’ёмся, аб’ясіся, аб’ёсца; аб’-
ядзімся, аб’ясцёся, аб’ядўцца; заг. аб’ёшся;
зак. З’есці лішняе, пераесці.
' 0 Блёкату аб’есціся — здурнець.
АБЕТАВАНЫ. У выразе: абетаваіьія зямля
гл. зямля.
АБ’ЁХАЦЬ, -ёду, -ёдзеш, -ёдзе;-ёдзем,-ёдзе-
це, -ёдуць; заг. -ёдзь; зак., каго-што, 1. Пра-
ехаць вакол каго-, чаго-н. Як пабачьіў князь,
колькі Яірыла лесу аб'ехаў, аж за галаву
ўзяўся. Колас.
2. Праехаць збоку, абмінаючы кагр-, што-н.
Аб’ехаць камень. □ Спярша Зося і намерва-
лася гэта зрабіць, але праз момант нібы апом-
нілася, махнула нядбайна рукою і, не заха-
цеўшы нават напаіць каня, аб’ехала людзей
і схаеалася за Цішкавай хатай. Гартііы.
3. Едучы, пабыць усюды, у мгіогіУ месцах.
Ад самае Волгі Да сівых Карпат— Цаўсвета
на танку Аб’ехаў мой брат. АстрэйкД- Калга-
саў ці мала Аб’ехаў араты, Чаму ж так удала
Патрапіў у сваты. Куляшоў.
4. Апусціцца, з’ехаць уніз. Як тоДькі ўба-
чыў [Іван], што з акон шугае полымя, так і
аб’ехаў на зямлю. Дуброўскі. ПавязК-а за ноч
аб'ехала, намокла на дажджы. Меле?к. Цяпер
ён [мурашнік} даходзіў да другога суба. I рап-
там асыпаўся, аб’ехаў. Чорны. На дэіва ўсім,
пахілілася і аб’ехала падкапаная гара- Бажко.
5. перан. Схуднець.
0 На лапці не аб’ехаць — не так проста
і лёгка абвесці каго-н. Свет аб’ехаць — пабыць
усюды, у розных месцах.
АБ’ЁМ, -у, м. 1. Велічыня прадмета, выра-
жаная ў кубічных адзінках. Аб’ё'м геаметрыч-
нага цела. Аб’ём каўша — 0,6 кубамвтра. Аб’-
ём грудной клеткі.
2. перан. Змест чаго-н. з пункту гледжання
памераў, саставу, колькасці і пад. ІІа аб’ёму
матэрыял быў пасільны для вучняў- Аб’ём
работ. Аб’ём вытворчасці. Аб’ём патрабаван-
няў.
АБ’ЁМІСТЫ, -ая, -ае. Вялікі аб’ёмам. Гэта
быў даволі аб’ёмісты рукапіс, два гады піса-
ны. Брыль.
АБ’ЕМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аб’ёмнага.
Аб’ёмнасць абмалёўкі. Аб’ёмнасць прадметаў.
АБ'ЁМНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адгюсіны да
аб’ёму (у 1 знач.). Аб’ёмнае вымярэнне. Аб’-
ёмны аналіз. // Які мае трохмерныя паказчы-
кі. Аб’ёмнае кіно. □ Асабліва яркаС ўвасаб-
ленне калгасная тэматыка атрымала ў творах
круглай аб’ёмнай скульптуры. «Беларусь».
2. Вялікага аб’ёму, памеру. Аб’ёмны твор.
АБЖАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абжаваць.
АБЖАВАЦЬ, -жуіо, -жуёш, -жус; -жуём,
-жуяцё; зак., што. Разм. Пажаваць зболыпага,
памяць зубамі.
АБЖАНІЦЬ, -жаню, -жэніш, -жэніць; зак.,
каго. Разм. Тое, што і а ж а н і ц ь.
АБЖАТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абжаць.
2. у знач. прым. Пра што-н., вакол чаго ў
пепасрэднай блізкасці зжата збажына, трава
і пад. Абжаты камень.
АБЖАЦЦА, абажнёцца; зак. Разм. Стаць
добра жаць, рэзаць (пра серп, жняярку).
АБЖАЦЬ, абажнў, абажнёш, абажкс; аба-
жнём, абажняцё; зак., што. Зжаць што-п. ва-
кол чаго-н. Васіль жартаваў з машыністамі,
дапамог абжаць новы ўчастак. Савіцкі.
АБЖОРА, -ы, м. і ж. Разм. Той, хто любіць
многа есці; прагны да яды. Сярод.. [рыбак],
свецячы белым распухлым жыватом, плавац і
сам абжора — шчупак. Аляхновіч. [Ярохін:]—
А еось гэты тлусты пан, відаць, еялікі абжо-
ра. Шамякін.
АБЖОРЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абжор-
лівага; абжорства.
АБЖОРЛІВЫ, -ая, -ае. Прагны да яды; пра-
жэрлівы.
АБЖОРСТВА, -а, н. Разм. Прагнасць да
яды; пражэрлівасць.
АБЖОРЫСТЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б ж о р-
л і в ы. А людзей усё менсй ды меней заста-
валася, бо, акрамя сябе, Змею Гарынычу па-
трэбна напхаць сваю абжорыстую радню.
3 нар.
АБЖОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да
абжаваць.
АБЖУЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
Разм. Ашукаць у карыслівых мэтах; абду-
рыць.
АБЖУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абжуліць.
АБЖЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абжыцца. Мы [партызаны]
паступова абжываліся на сваім астраўку,
Казлоў.
2. Зал. да абжываць.
АБЖЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
жыць.
АБЖЫНАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
жынаць.
АБЖЫНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да аб-
жаць.
АБЖЫРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абжэрціся.
АБЖЫРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
груб. Аб’ядаць.— Абжыраеце сы мяне, каб вы
падохлі,— бурчаў Халуста. Чарнышэвіч.
АБЖЫТАК, -тку, м. У выразах: на абжы-
так, для абжытку — для задавальнеппя пер-
шай неабходнасці, першай у жыцці патрэбы.
[Гомчак:]— Адпусці. Усё, што ёсць у маім
абозе, пакінем табе на абжытак. Бажко.
АБЖЫТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абжытага.
I хоць падлога была чыста вымытая, грубка
пабеленая, а на вокнах віселі паркалёвыя фі-
ранкі — тут не было той абжытасці, якая
стварае ўтульнасць, вабіць адпачыць, крыху
забыцца на дзённыя турботы. Хадкевіч.
АБЖЫТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
абжыць.
2. у знач. прым. Асвоены, прыстасаваны
для жылля; добраўпарадкаваны. Абжыты дом.
□ Вайна зрушыла з абжытых, наседжаных
месц дзесяткі, сотні тысяч людзей. Новікаў.
АБЖЫЦЦА, -жывўся, -жывёшся, -жывёцца;
-жывёмся, -жывяцёся; зак. 1. Набыць усё не-
абходнае на новым месцы жыхарства, у но-
вых умовах. Выла зямелькі там еалока, Дзе
можна б моцна і глыбока Пусціць карзнні ў
грунт, абжыцца — Было на чым разварушыц-
ца. Колас.
2. Звыкнуцца з новымі ўмовамі ;і;ыцця, пры-
выкнуць да жыцця на новым месцы. Крыху
абжыўсл Данілка на бойні, але ўсё роўна дум-
ка аб вёсцы не давала спакою. Пестрак.
АБЖБІЦЬ, -жывў, -жывёш, -жывё; -жывём,
-жывяцё; зак., што. Асвоіць новае месца, зра-
біўшы яго ўтульным, прыгодным для жыцця,
прыстасаваць пад жыллё. Патрэбна будзе —
абжыве Ён [малодшы сын\ новую планету!
Смагаровіч. Трэба ж даць лад свайму дому,
Абжыііь неабжыты пустыр. Колас.
АБЖЭРЦІСЯ, -жарўся, -жарэпіся, -жарэцца;
-жарбмся, -жарацёся; пр. абжбрся, -жэрлася;
зак. Разм. груб. Аб’есціся. 3 аўтаматам стаіць
на дарозе маёй чужаніца. Ён абжорся нашым
дабром. Панчанка.
АБЗА, -ы, ж. Неабрэзаны край дошкі. Дош-
ка з абзой.
АБЗАВЕСЦІСЯ, -вядўся, -вядзёшся, -вядзёц-
ца; -вядзёмся, -ведзяцёся; пр. абзавёўся, -вя-
лася, -вялбся; заг. абзавядзіся; зак. Набыць
што-н. неабходнае для жыцця, гаспадаркі і
пад. Абзавесціся жывёлай. Абзавесціся мэб-
ляй. // Стварыць што-н., паклапаціцца аб наяў-
насці чаго-н. Тыя, каго еучыла Сцепаніда Ан-
дрэеўна ў пачатку сваёй работы, даўно сталі
дарослымі людзьмі, абзавяліся сем’ямі. Ша-
хавец.
АБЗАВОДАК, -дку, м. У выразах; па абзаво-
дак, для абзаводку — на абзавядзенне.
АБЗАВОДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
заг. абзавбдзься. Незак. да абзавесціся. Усё
трэба будаваць нанава, усім трэба абзаводзіц-
ца з самага пачатку. В. Вольскі.
АБЗАВЯДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абзаводзіцца—абзавесціся.
АБЗАДАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абзадачыць. У растэрміноўку выплаты па-
вінна была прыйсці новая жняярка, яна і бы-
ла абзадачана з самай вясны. Чорны.
АБЗАДАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абзадачваць — абзадачыць.
АБЗАДАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
задачваць.
АБЗАДАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абзадачыць.
АБЗАДАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Даць задатак за што-н. Раптам прайшла
навіна, што ўсю зямлю адразу абзадачылі
нейкія два былыя арандатары. Чорны.
АБЗАЦ, -а, м. 1. Водступ управа ў пачатку
першага радка якога-н. тэксту; чырвоны
радок.
2. Частка тэксту паміж двума такімі вод-
ступамі. Прачытаць першы абзац.
[Ням. АЬзаіх — уступ.]
АБЗВАНІЦЬ, -званю, -звбніш, -звбніць; зак.,
каго-што. Разм. 1. Пазваніць да ўсіх ці да
многіх па тэлефоне. Абзваніць усіх знаёмых.
2. перан. Апавясціць, расказаць аб чым-н.
усюды; разнесці якую-н. вестку. Абзваніць
уеесь свет.
АБЗВОНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абзваніць.
АБЗЕЛЯНІЦЦА, -ніцца; зак. Пакрыцца рас-
ліннасцю, зелянінай. Увесь пасёлак разросся,
абзеляніўся і нагадвае далекаваты прыгарад.
Кулакоўскі.
АБЗЕЛЯНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; -нім, -ніцё;
за«., што. Насадзіць многа кустоў, дрэў, па-
крыць расліннасцю.
АБЗНАЁМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца;
зак., з кім. Разм. Пазнаёміцца з усімі новымі
суседзямі, супрацоўнікамі.
АБЗЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абазвацца.
АБЗЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
зваць.
АБІБОК, -а, .м. Разм. пагард. Лежабок, гуль-
тай, лодар. [Жывіцкі:] Ты ўсё лёгкае работы
хацеў і зрабіўся нарэшце абібокам, гультаём.
Чорны.
АБІБОЦТВА, -а, н. Разм. пагард. Гультай-
ства, лодарнічанне. Яна [жонка] яго, Ігналю,
прабірала, як заўсёды, за яго абібоцтва і ня-
дбаласць у гаспадарцы. Бядуля.
АБІВАЛЬШЧЫК, -а, ді. Спецыяліст па абіў-
цы мэблі.
АБІВАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абіваль-
шчык.
АБІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абіваць — абабіць і абівацца — аба-
біцца.
АБІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абабіцца (у 1 знач.).
2. Зал. да абіваць.
АБІВАЦЬ, -аю, -аеіп, -ае. Незак. да абабіць
(у 1—3 знач.).
О Абіваць парогі — шматразова паяўляцца
дзе-н., просячы або дамагаючыся чаго-н. Бокі
абіваць — знаходзіцца дзе-н. без справы;
ацірацца.
АБІВАЧНЫ, -ая, -ае. Які прызначаны, слу-
жыць для абіўкі; які ўжываецца пры абіўцы.
Абівачныя матэрыялы. Абівачная тканіна.
АБ’ШЕЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты інеем. Аб’іне-
лае дрэва.
АБ’ІНЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Пакрыцца
Інеем з усіх бакоў. Усё наўкола аб’інела —
хаты, нлаты, дрэвы. Пташнікаў.
АБ’ШЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб’-
інець.
АБІРАЛА, -ы, ДМ -у, Т -ам. м.; ДМ -е, Т -ан
(-аю), ж. Разм. Той, хто беспадстаўна выма-
гае або бярэ з другога непамерную плату,
запрошвае высокую цану і пад.
АБІРАЛАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Разм. Выма-
ганне занадта вялікап платы, запрошванне
вялікап цаны і пад.
АБІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абіраць — абабраць.
АБІРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
абіраць (у 1 зпач.).
2. у знач. прым. Ачышчаны ад лушпін. Абі-
раная бульба.
3. у знач. прым. Зняты з дрэва (пра сада-
віну). Абіраныя яблыкі.
АБІРАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абіраць.
АБІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. 1. Незак. да аба-
браць.
2. Незак. да абраць.
АБІРКІ, -рак; адз. няма. Адкіды чаго-н.,
лушпінне, шалупінне і іншыя адходы ад
бульбы, пладоў пры падрыхтоўцы іх да яды
або пасля перабірання.
АБІСІНЕЦ гл. абісінцы,
АБІСІНКА гл, абісінцы.
АБІСІНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Абісініі, абісінцаў.
АБІСІНЦЫ, -аў; адз. абісінец, -нца, м.; абі-
сінка, -і, ДМ -нцы; мн. абісінкі, -нак; ж. Ра-
нейшая назва асноўнага насельніцтва Эфіо-
піі (Абісініі); эфіопы.
АБІТУРЫЁНТ, -а, М -нце, м. Вучань, які
канчае сярэднюю школу, а таксама выпуск-
нік, які паступае ў ВНУ. Дарогаю да інтэрна-
та, у якім размяшчаліся абітурыенты, паміж
Галяй і Косцікам ішла мірная, лагодная га-
ворка. Сабаленка. Зрэшты, хто мы такія? I не
вучні ўжо і не студэнты яшчэ — абітурыенты.
Асіпенка.
[Ад лац. аЬііпгіепз, аЬііпгіепІіз — гатовы
пайсці, пакінуць.]
АБІТУРЫЕНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да абітурыент.
АБІУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абіваць — абабіць.
2. Матэрыял, якім абіваюць або абабіта
што-н. Плюшавая абіўка мэблі. □ Праз шалё-
вачную абіўку столі церушыліся тонкія стру-
меньчыкі пяску. Лынькоў.
АБІУНЫ, -ая, -бе. Які выкарыстоўваецца
для абіўкі; які патрабуе абіўкі. Абіўная тка-
ніна. Абіўное крэсла.
АБІУІПЧЫК, -а, м. Тое, што і абіваль-
ш ч ы к.
АБІУШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абіўшчык.
АБКАЛАЦІЦЬ, -лачў, -лбціш, -лбціць; зак.,
што. Абабіць, калоцячы; абтрэсці. Абкалаціць
яблыню. □ Восень развесіла барвы на дрэвах,
спустошыла палеткі, абкалаціла садавіну. Са-
баленка.
АБКАЛОЦЦА, -калюся, -кблешся, -кблецца;
зак. Укалоць сябе ў многіх месцах; пакалоцца.
АБКАЛОЦЬ ’, -калю, -кблеш, -кбле; зак.,
што. Адбіць, адкалоць кавалкамі што-н. з
чаго-н. Абкалоць лёд у калодзежы.
АБКАЛОЦЬ2, -калю, -кблеш, -кбле; зак., што.
Пакалоць чым-н. вострым вакол чаго-н. ці па
ўсёй паверхні чаго-н.
АБКАЛОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкалаціць.
АБКАЛОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абкалочваць.
АБКАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абкалаціць.
АБКАНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абкантаваць.
АБКАНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак., што.
Тое, што і акантаваць.
АБКАНТОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абкантоўваць.
АБКАНТОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абкантаваць.
АБКАНТОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, што і
акантоўка.
АБКАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкапаць.
АБКАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкапаць.
АБКАПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Абкапаць сябе чым-п.
АБКАПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Абкружыць сябе землянымі збудаваннямі.
2. Абгарнуцца чым-н., закопваючыся. Бара-
вік стаіць цішком.. Абкапаўся ён імхом I за-
лез у верас. Свірка.
АБКАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Аб-
ліць каплямі якой-н. вадкасці; закапаць. Аб-
капаць стол чарнілам. □ Кроў з пальца за-
пэцкала ўсю далонь і здорава-такі абкапала
яго [Стафанковічаву] еопратку. Чорны.
АБКАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Ус-
капаць зямлю вакол чаго-н.; капаючы, абгар-
нуць, абкідаць што-н. чым-н. Абкапаць яблы-
ню. Абкапаць палатку канаўкай.
АБКАПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
капваць.
АБКАПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
капаць.
АБКАРМІЦЬ, -кармлю, -кбрміш, -кбрміць;
зак., каго. Накарміць звыш меры; пашкодзіць
здароўю, даўшы з’есці лішняе. Абкарміць дзі-
ця малаком.
АБКАРНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкарнаць.
АБКАРНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Падрэзаць, абстрыгчы вельмі коратка,
няроўна. Абкарнаць еаласы. // Няўмела ска-
раціць які-н. тэкст, зрабіць непажаданыя ку-
пюры. Абкарнаць кнігу. Ц перан. Пазбавіць
якое-н. вучэнне, тэорыю чаго-н. істотнага; ска-
зіць. Не баючыся памыліцца, можна сказаць,
што з гэтага, надзвычай багатага думкамі,
разважання Энгельса сапраўдным здабыткам
сацыялістычнай думкі ў сучасных сацыялі-
стычных партыях стала толькі тое, што дзяр-
жава «адмірае», па Марксу, у адрозненне ад
анархічнага вучэння аб «адмене» дзяржавы.
Так абкарнаць марксізм значыць звесці яго
да апартунізму, бо пры такім «тлумачэнні» за-
стаецца толькі смутнае ўяўленне аб паволь-
ным, роўным, паступовым змяненні, аб адсут-
насці скачкоў і бур, аб адсутнасці рэвалюцыі.
Ленін.
АБКАРЫЦЬ, -карў, -кбрыш, -кбрыць; зак.
Тое, што і акарыць.
АБКАРЭЛЫ, -ая, -ае. Які пакрыўся брудам,
засохлай граззю і пад.
АБКАРЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Пакрыцца
брудам, засохлай граззю і пад.
АБКАСІЦЦА, -кашўся, -кбсішся, -кбсіцца;
зак. 1. Разм. Закончыць касьбу. Да пачатку
жніва калг'ас абкасіўся.
2. У працэсе работы набыць патрэбныя
якасці (аб новай касе).
АБКАСІЦЬ, -кашў, -кбсіш, -кбсіць; зак.,
што. 1. Скасіць траву вакол чаго-н. Абкасіць
куст.
2. Пакасіць, скасіць усё. Абкасіць лугі.
□ У тым баку, дзе была вёска, курэлася ба~
лота: высахла, калі яго абкасілі, і цяпер за-
нялося агнём. Пташнікаў.
3. Апярэдзіць, перамагчы ў касьбе. Хто ка-
го абкосіць.
АБКАТ, -у, М -каце, м. Спец. Тое, што і а б-
к а т к а. Абкат аўтамашыны.
АБКАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкатаць.
АБКАТАЦЦА, -аецца; зак. 1. Зрабіцца роў-
ным, гладкім; утрамбавацца ад язды. Дарога
абкаталася.
2. Спец. Прайсці абкатку.
АБКАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1. Ез-
дзячы, зрабіць паверхню роўнай, гладкай.
Абкатаць новую дарогу.
2. Спец. Пробнай яздой, работай праверыць
гатоўнасць, прыгоднасць чаго-н. Абкатаць аў-
тамашыну.
АБКАТАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Звязаны з аб-
каткай. Абкатачная машына.
АБКАТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкатваць — абкатаць.
АБКАТВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абкатацца.
2. Зал. да абкатваць.
АБКАТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
катаць.
АБКАТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Спец. Дзеянне
паводле дзеясл. абкатваць—абкатаць (у 3
знач.).
АБКАТНЫ, -ая, -ае. Спец. Звязаны з абка-
там. Абкатны рэйс.
АБКАТЧЫК, -а, м. Спецыяліст па абкатды.
Абкатчык дае канчатковае заключэнне аб
прыгоднасці машыны.
АБКАТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абкатчый.
АБКАЦІЦЦА, -качўся, -кбцішся, -кбціцца;
зак. Пракаціцца вакол чаго-н. Мячык абкаціў-
ся вакол стала.
АБКАЦІЦЬ, -качў, -кбціш, -кбціць; зіік.,
каго-што. 1. Пракаціць што-н. вакол чаго-й-
2. Разм. Аб’ехаць, праехаць пэўную тэрыто-
рыю. \Дырэктар МТС.'] — Абкаціў паўраёна.
Работа ідзе як лепш не трэба. Алешка.
абкачаны, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкачаць.
АБКАЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.,
у што. Качаючыся, пакрыць сябе чым-н. Аб-
качацца ў пер’е. Абкачацца ў снег.
АБКАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-іііто,
у чым. Пераварочваючы з боку на бок, па-
крыць чым-н. сыпкім, вязкім. Абкачаць рьібу
ў муцэ.
АБКАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкачваць — абкачаць.
АБКАЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкачацца.
2. Зал. да абкачваць.
АБКАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
качаць.
АБКВ9ЦАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абквэцаць.
АБКВЭЦАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Абмазацца чым-н.; зрабіцца брудпым;
запэцкацца.
АБКВЭЦАЦЬ, -аю, -аеш; -ае; зак., каго-што.
Абмазаць што-н. чым-н, забрудзіць.
АБКІДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле зііач.
дзеясл. абкідаць — абкідаць.
АБКІДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр, ад
абкідаць.
АБКІДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1. Кі-
даючы, пакрыць што-н. чым-н.; абсыпаць. Ні-
быта нейкая дзівосная духмяная пена акіян-
скага прыбою абкідала гэтыя дрэвы. Дубоў-
ка. // Абкласці, абсыпаць што-н. з байоў.
Апусціўшы слупы, іх абкідалі ў яме каменнем
і зямлёю. Пташнікаў. // безас. Пакрыць вы-
сыпкай. Губы абкідала.
2. Абшыць берагі тканіны. Абкідаць швы.
АБКІДАЦЬ, -аю. -аеш, -ае. Незак. да абкі-
даць.
АБКІДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкідваць — абкідаць.
АБКІДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абкі-
Даць.
АБКІТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкітаваць.
АБКІТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, тўе; зак., ніто.
Замазаць шчыліны, пазьі кітам. Абкітаваць
вокны.
АБКІТОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абкітоўваць — абкітаваць.
АБКІТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
кітоўваць.
АБКІТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
кітаваць.
АБКІТОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абкітоўваць •— абкітаваць.
АБКЛАД, -а, м. 1. Спец. Абкружэнне звера ў
часе палявання. [Бацька:] I сігануў бы з аб-
клада, каб не Адамовіч — гэты, з Усоха што.
Ён, праўда, сцебануў метка: воўк — у снег...
Масарэнка.
2. Аздоба пераплёту царкоўных кніг ці па-
верхні абразоў у сярэдневяковым мастацтве.
АБКЛАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абкладаць — абкласці (у 3 знач.).
АБКЛАДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкласціся.
2. Зал. да абкладаць.
АБКЛАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
класці.
АБКЛАДВЫЖЕ, -я, н. Дзеятіме тіаводле
дзеясл. абкладваць—абкласці (у 1 знач.).
АБКЛАДВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкласціся.
2. Зал. да абкладваць.
АБКЛАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
класці (у 1, 3 знач.).
АБКЛАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкласці.
АБКЛАДКА, -і, ДМ -дцы, ж. Дзеянне павод-
ле дзеясл. абкладаць—абкласці (у 1 знач.).
АБКЛАДЧЫК, -а, м. Рабочы, які займаецца
абкладваннем чаго-н.
АБКЛАДЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абкладчык.
АБКЛАСЦІ, -кладў, -кладзёш, -кладзё; -кла-
дзём, -кладзяцё; зак., каго-што. 1. Прыклад-
ваючы што-н. да чаго-н., пакрыць з усіх ба-
коў. Абкласці печ кафляй. □ А галава кружы-
лася. Здавалася, што ўсяго яго [Нурта] абкла-
лі мяккім цёплым пухам. Сабаленка. Кабана
палажылі на дварэ, абклалі яго саломай, і
бацька са здавальненнем запаліў запалку.
Чарнышэвіч. // Загарнуць, абгарнуць. Абклас-
ці кнігу газетай. Ц Пакрыць суцэльнай масай;
зацягнуць. Чорныя хмары абклалі неба.
/ безас. Пакрыць (язык, горла) белым налё-
там пры хваробе. Горла абклала. // Абшыць
што-н. чым-н. Абкласці каўнер футрам.
2. Акружыць войскам; асадзіць. Абкласці
горад. // Абкружыць звера на паляванні. Кас-
цы адразу паўскак[в]алі, Драпежніка з усіх
бакоў абклалі. Валасевіч.
3. Абавязаць да выплаты натурай або гра-
шыма каго-н. Абкласці падаткам. Абкласці
пошлінай.
4. Разм. груб. Вылаяць непрыстойнымі сло-
вамі.
АБКЛАСЦІСЯ, -кладўся, -кладзёшся, -кла-
дзёцца; -кладзёмся, -кладзяцёся; зак. Пала-
жыць вакол ці каля сябе многа якіх-н. прад-
метаў. Абкласціся кнігамі.
АБКЛЁЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абклеіць.
АБКЛЕІЦЬ, -клёю, -клёіш, -клёіць; зак.,
што. Наклейваючы, пакрыць што-н. чым-н.;
абляпіць. [Сцяпан] агледзеў усё: чыста пагаб-
ляваныя жоўтыя дошкі столі; квяцістыя шпа-
леры, якімі ён сам абклеіў сцены; ложак,
стол, этажэрку. Шамякін.
АБКЛЕЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абклейваць — абклеіць.
АБКЛЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
клейваць.
АБКЛЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абклеіць.
АБКЛЁЙКА, -і, ДМ -йцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абклейваць—абклеіць.
АБКЛЁЙШЧЫК, -а, м. Рабочы, які займа-
ецца абклейкай чаго-н.
АБКЛЁЙШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абклей-
шчык.
АБКЛЁУВАЦЬ, -ае. Незак. да абкляваць.
АБКЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкляваць.
АБКЛЯВАЦЬ, -люё; зак., што. Клюючы, аб-
шчыпаць усё ці з усіх бакоў. // Абдзяўбаць
чым-н. вострым.
АБКОЛАК, -лка, м. Тое, што адколваецца,
адшчэпліваецца ад чаго-н. з дапамогай сяке-
ры, молата і пад. Вяршаліна сасны ды абкол-
кі пайшлі на іншыя гаспадарчыя патрэбы ды
дровы. Сабаленка.
АБКОЛАТЫ1, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкалоць1.
АБКОЛАТЫ2, -ая, ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкалоць2.
АБКОЛВАННЕ1, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абколваць1— абкалоць1.
АБКОЛВАННЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абколваць2— абкалоць2.
АБКОЛВАЦЦА1, -аецца; незак. Зал. да аб-
колваць1.
АБКОЛВАЦЦА2, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкалоцца.
2. Зал. да абколваць2.
АБКОЛВАЦЬ’, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
калоць1.
АБКОЛВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
калоць2.
АБКОМ, -а, м. Абласны камітэт. Абком пар-
тыі. Сакратар абкома.
АБКОМАЎСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абкома. Абкомаўскі работнік.
АБКОПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абкопваць — абкапаць і абкоп-
вацца — абкапацца.
АБКОПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкапацца.
2. Зал. да абкопваць.
АБКОПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
капаць.
АБКОПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Тое, што і а б-
копванне. Абкопка буртоў.
АБКОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкарыць.
АБКОРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкорваць — абкарыць.
АБКОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
корваць.
АБКОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
карыць.
АБКОРМ, -у, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкарміць.
АБКОРМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкарміць.
АБКОРМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абкормліваць — абкарміць.
АБКОРМЛІВАЦЦА, -аецца, незак. Зал. да
абкормліваць.
АБКОРМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абкарміць.
АБКОС, -а, м. Абкошаная паласа па канцах
ці з усіх бакоў поля або сенажаці, падрыхта-
ваных да жніва ці касьбы.
АБКОУЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкоўзаць.
АБКОЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
1. Коўзаючыся, зрабіць што-н. коўзкім, пры-
годным для катання. Абкоўзаць горку.
2. Прымяць, абсунуць коўзаннем. Абкоў-
заць страху.
АБКОЎЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
коўзаць.
АБКОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абкочваць—абкаціць (у 1 знач.).
АБКОЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абкаціцца.
2. Зал. да абкочваць.
АБКОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абка-
ціць.
АБКОШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкасіць.
АБКОШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
дзеясл. абкошваць — абкасіць (у 1, 2 знач.).
АБКОШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абкасіцца.
2. Зал. да абкошваць.
АБКОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
касіць.
АБКРАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкрадаць — абкрасці.
АБКРАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
красці, абкрасці.
АБКРАДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абкрадваць — абкрасці.
АБКРАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
красці, абкрасці.
АБКРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкрасці.
АБКРАСЦІ, -краду, -крадзеш, -крадзе; зак.
Тое, што і абакрасці.
АБКРУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкружыць.
АБКРЎЖАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абкружыцца.
2. Зал. да абкружаць.
АБКРУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
кружыць.
АБКРУЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
кружыць.
АБКРУЖБІЦЦА, -кружўся, -крўжышся,
-крўжыцца; зак. Тое, што і акружыцца.
АБКРЎЖЫЦЬ, -кружў, -крўжыш, -крўжыць;
зак., каго-што. Тое, што і акружыць.
АБКРУЖЭНЕЦ, -нца, м. Разм. Тое, што і
а к р у ж э п е ц.— А скажы, чаму ты не ў ар-
міі. Не паспелі мабілізаваць, ці абкружэнец?
М. Ткачоў.
АБКРУЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абіфужаць — абкружыць.
АБКРУЦІЦЦА, -кручўся, -крўцішся, -крў-
ціцца; зак. 1. Абматаць сябе чым-н., укруціць
сябе ў што-н.; загарнуцца. Абкруціцца коўд-
рай.
2. Абвіць сабой што-н., размясціцца вакол
чаго-н. Змяя абкруцілася вакол дрэва.
3. Абысці, аб’ехаць, абляцець вакол чаго-н.
Мінутная стрэлка абкруцілася вакол сваёй
восі.
'і. Разм. Ажаніцца.
АБКРУЦІЦЬ, -кручў, -крўціш, -крўціць;
зак., каго-што. 1. Абвіць, абматаць што-н. ва-
кол чаго-н. Аднак я ўсё ж убіў у зямлю адно
з нашых. моцных вёсел і некалькі разоў аб-
круціў вакол яго жалезны ланцуг, прыкаваны
да лодкі. Кірэенка.
2. Абматаць, абвязаць што-н. чым-н. Сотні-
каў прыпыніўся, заціснуў між каленяў він-
тоўку і змёрзлымі нягнуткімі пальцамі тоўста
і нязграбна абкруціў прастуджаную шыю.
Быкаў. // Загарнуць у што-н., пакрыць, ахі-
нуць чым-н. з усіх бакоў. Было прыемна ця-
пер скінуць цесныя чаравікі, абкруціць нагу
сухой і шурпатай анучкай, надзець шырокі і
ўвесь у латках бот. М. Стральцоў.
3. перан. Разм. Абхітраваць. [Салдат:] — Тут
справа такая цяпер, што ці мы зямлю возьмем
і засеем з восені, ці паны нас абкруцяць...
Галавач.
4. Разм. Ажаніць. Замуж Хадору Бацькі вы-
давалі. 3 хлопцам чужым У царкве абкруці-
лі. Корбан.
АБКРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкруціць.
АБКРУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абкручваць— абкруціць (у 1, 2 знач.).
АБКРУЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкруціцца (у 1—3 знач.).
2. Зал. да абкручваць.
АБКРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
круціць.
АБКРЫВАВІЦЦА, -ваўлюся, -вавішся, -ва-
віцца; зак. Тое, што і акрывавіцца.
АБКРЫВАВІЦЬ, -ваўлю, -вавіш, -вавіць;
зак., каго-што. Тое, што і акрывавіць.
АБКРЫВАУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абкрывавіць.
АБКРЫВАУЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да абкрывавіцца.
2. Зал. да абкрываўліваць.
АБКРЫВАУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абкрывавіць.
АБКРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абкрыцца.
2. Зал. да абкрываць.
АБКРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
крыць.
АБКРЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкрыць.
АБКРБІЦЦА, -крыюся, -крыешся, -крыецца;
зак. Тое, што і а к р ы ц ц а.
АБКРЫЦЬ, -крыю, -крыеш, -крые; зак., ка-
го-што. Тое, што і а к р ы ц ь.
АБКРЬТШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкрышыць.
АБКРЫШВАЦЦА, -аецца. Незак. да абкры-
шыцца.
АБКРЫШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абкрыпіыць.
АБКРЫШЫЦЦА, -крышыцца; зак. Разм.
Раскрышыцца па паверхні, па краях. Па-
верхня скалы выветрылася і абкрышылася.
□ Проста ў яе [Надзі] перад вачыма — цагля-
ная сцяна. Краі ў многіх цаглін абкрышылі-
ся... Бураўкін.
АБКРЫШБІЦЬ, -шўт -шыш, -шыць; зак.
Раскрышыць што-н. з краёў. Абкрышыць
хлеб.
АБКУКЛІВАЦЦА, -аецца. Незак. да абкук-
ліцца.
АБКУКЛІЦЦА, -ліцца; зак. Тое, што і
а к у к л і ц ц а.
АБКУРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абкурыць.
2. у знач. прым. Які зрудзеў, счарнеў ад ды-
му. [Вусы] былі не сівыя, як валасы і бровы,
а рудыя, абкураныя. Шамякін.
АБКУРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Пакрыцца
гарам, сажай; зрабіцца чорным ад дыму.
АБКУРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абкурваць — абкурыць (у 1 знач.).
АБКУРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Зал. да абкурваць.
АБКУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
курыць.
АБКУРОДЫМЕЦЬ, -аю, -ееш, -ее; зак.
Разм. Пакрыцца сажай, гарам; абкурэць.
Сцены абкуродымелі.
АБКУРОДЫМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак.,
што. Разм. Пакрыць сажай, гарам; абкурыць.
Абкуродыміць шкло.
АБКУРОДЫМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.зал.
пр. ад абкуродымець, абкуродыміць.
АБКУРЫЦЦА, -курўся, -кўрышся, -кўрыц-
ца; зак. 1. Зрабіцца рудым, чорным ад дыму,
зазнаць уздзеянне дыму.
2. Скурыць свой тытунь, папяросы да рэш-
ты. Ламко з двума байцамі зайшоў ноччу ў
хату папрасіць самасаду— абкурыліся за да-
рогу. Шахавец.
3. Стаць болып зручным, прыемным для ку-
рэння. Люлька абкурылася.
АБКУРЫЦЬ, -курў, -кўрыш, -кўрыць; зак.,
каго-што. 1. Абдапь каго-, што-н. дымам. .46-
курыць пчол. □ [Бешчат:]— Але вынестрым-
лівайце сябе, мяне ўжо так абкурылі, што на-
ват кашуля смярдзіць ад дыму. Бажко.
2. Зрабіць што-н. рудым, чорным ад дыму.
Абкурыць пальцы.
3. Разм. Скурыць чый-н. тытунь, папяросы.
4, Карыстаючыся, зрабіць болып зручным,
прыемным для курэння. Абкурыць люльку.
АБКУРЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Разм. Па-
крыцца сажай, гарам; абкуродымець.
АБКУСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абкусаць.
АБКУСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Кусаючы, аб’есці, абгрызці з усіх бакоў. Абку-
саць яблык.
АБКУСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абкусваць — абкусаць.
АБКУСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
кусваць.
АБКУСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
кусаць.
АБЛАВА, -ы, ж. Паляванне, пры якім мес-
ца, дзе знаходзіцца зверына, акружаецца,
ачэпліваецца паляўнічымі і загоншчыкамі.
Аблава на ваўкоў. □ Ляснік хутка выйшаў з
пакояў, а пан стаў меркаваць, як бы акру-
жыць лес і зрабіць аблаву. Чарот. // Акружэн-
не якога-н. месца з мэтай злавіць каго-п.
Акружылі мы прымежны гай, Пачалі на во-
рагаў аблаву. Панчанка. У часе блакады ў го-
радзе таксама былі праведзены масавыя абла-
вы і арышты. Няхай. // Пра асоб, якія робяць
аблаву. Даўно аблавай прачасаць пара Аколі-
цы бароў, глухую гаііь. Танк.
АБЛАВІЦЬ, -лаўлю, -лбвіш, -лбвіць; зак.,
што. Разм. Правесці лоўлю рыбы на пэўным
месцы. Аблавіць возера. Аблавіць старыцу.
АБЛАВУХ, -а, м. перан. Лаянк. Пра някем-
лівага, няспрытнага чалавека. [Носця:] — Я ж
бачыў, што яна [Л/аша] не зводзіла з цябе ва-
чэй. Дагэтуль не сустрэнецца! Аблавух!
А яшчэ ў арміі служыў. Шамякін.
АБЛАВУХА, -і, ДМ аблавўсе; Р мн. аблавух;
ж. Зімовая шапка; вушанка.
АБЛАВУХІ, -ая, -ае. 1. 3 абвіслымі вушамі.
[Діба] не паспела адысці ад акна, як на ім
мігам апынуўся прыгожы, у рудыя яблыкі,
аблавухі сабака. Гартны.
2. перан. Разм. Някемлівы, няспрытны (пра
чалавека).
АБЛАГОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблагодзіць.
АБЛАГОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго. Выклікаць у кім-н. пачуццё лагоднасці,
шчырасці, сардэчнасці. Не так дзеля сябе, як
дзеля таго, каб аблагодзіць гэтага хлапчука,..
[Крамарэвіч] сказаў:— А нікога ў цябе хіба
няма блізкага, каб і пашкадаваць часам цябе,
пакуль ты бацьку знойдзеш? Чорны.
АБЛАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Разм. 1. Улада,
уплыў. Свежы сустрэчны вецер асвяжыў мя-
не, на нейкую хвіліну адагнаў сон, які браў
мяне ў сваю абладу. С. Александровіч.
2. Уладанне, прыналежнасць, здабытак.
У сяле ўсялякія чуткі, усякая гутарка, што
вядзецца патайна, без усякіх сведак, скора
робіцца агульнай абладай. Колас.
3. Аправа (у 1 знач.).
АБЛАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абладзіць.
АБЛАДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абладжваць — абладзіць.
АБЛАДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абладзіцца.
2. Зал. да абладжваць.
АБЛАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абладзіць.
АБЛАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Навесці лад у гаспадарцы; абжыцца, ад-
будавацца. Тыя, хто быў перасяліўся на ху-
тары раней, цяпер ужо абладзіліся, панакры-
валі неяк саломай будынкі. Галавач.
АБЛАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што.
1. Прывесці да ладу; агледзець, адраманта-
ваць. [Хлопец:] — Пакуль ты ўправішся, дык я
воз абладжу. Чорны. [Праксэда:]— Пераселім-
ся ў Варацец, у маю старую хату. Агледзім,
абладзім яе дый жыць будзем. Сабаленка.
2. Разм. Уладзіць якую-н. справу; арганіза-
ваць. [Доніс:] — Спакойны будзь: мы ўсё аб-
ладзім, Хоць на таварны, а пасадзім. Колас.
АБЛАЖНЬІ, -ая, -бе. Тое, што і а б л о ж н ы
(у 2 знач.).
АБЛАЖЫЦЦА, -лажўся, -лбжышся, -лб-
жыцца; зак. 1. Аблажыць сябе чым-н., накла-
сці вакол сябе чаго-н. Задумаўся Загорын..
Ён аблажыўся кнігамі, часопісамі. Алешка.
2. Пакрыцца чым-н. па ўсёй паверхні. Неба
аблажылася хмарамі.
АБЛАЖЫЦЬ, -лажў, -лбжыш, -лбжыць: зак.,
каго-што. 1. Абкласці каго-, што-н. з усіх ба-
коў; акружыць чым-н. Аблажыць градку дзёр-
нам. Аблажыць хеорага падушкамі.
2. Аздабляючы, упрыгожваючы, пакрыць па-
верхнючаго-н.,чым-н.; абліцаваць. Аблажыць
сцены мармурам. // Абкантаваць, абшыць па
краях. Аблажыць аксамітам рукавы і каўнер.
3. Пакрыць, ахінуць суцэльнай заслонай;
абвалачы. Ён [цягнік] збаеіў ход імклівы
трошкі, Адхоны дымам аблажыў. Калачынскі.
]у безас. ужыв. Усё неба аблажыла. // безас.
Пры хваробе пакрыць (горла, язык) белым
налётам. Горла аблажыла.
4. Акружыць войскам; асадзіць. Аблажыць
крэпасць. □ Мала таго, што рэспубліку абла-
жылі з усіх бакоў інтэрвенты і белагвардзей-
цы,— на яе насоўеаецца жахлівая здань гола-
ду. Гамолка.
5. Абавязаць да выплаты чаго-н. Аблажыць
падаткам.
6. Адвярнуць, апусціць, расправіць. Абла-
жыць каўнер.
7. Разм. Паваліць, абваліць; забіць. Сабак
жа завёў, што каня аблажыць могуць. Кірэй-
чык. Ён слухаў разам з намі воўчыя песні і
расказваў, як учора ноччу конюх у іх на
ўчастку з кладоўкі праз акно аблажыў аднаго
старога канятніка. Пташнікаў. // Зрэзаць, сся-
чы. Аблажыць сасну. □ Гектараў трыццаць
мужчыны ўжо аблажылі, і яна [трава] ляжыць
у пракосах. Сабаленка.
8. Разм. Груба аблаяць. Гальяш, не еытры-
маўшы, аблажыў сялян моцным слаўцом.
Гурскі.
АБЛАЗІЦЬ -лажу, -лазіш, -лазіць; зак.,
што. Разм. Абхадзіць, абгледзець, пабыць
усюды. шукаючы каго-н., што-н. Мы пройдзем
лес, Аблазім горы, Мы еывучым свой родны
край. Астрэйка. Хлопцы аблазілі тры паверхі,
пакуль знайшлі незанятую аўдыторыю, зава-
лілі дзверы сталамі і ўзяліся за задачу. Куд-
равец.
АБЛАЗІЦЬ 2, -лажу, -лазіш, -лазіць. Незак.
да аблезці.
АБЛАКАЦІЦЦА, -качўся, -кбцішся, -кбціц-
ца; зак. Абаперціся локцем (локцямі) на
што-н. Я аблакаціўся на камень, каб быў
упор, спакойна нацэліўся і стрэліў. Шамякін.
АБЛАКОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да аблакаціцца.
АБЛАМАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абламаць.
АБЛАМАЦЦА, -лбміцца; зак. 1. Ломячыся,
аддзяліцца, адваліцца. Галіна абламалася.
2. Разм. Пад уздзеяннем асяроддзя набыць
навыкі культурнага абыходжання. Дзе кух-
талём, дзе за касу, а дзе анучай — усё настаў-
ляла яе [дачку], пакуль трохі каля людзей аб-
ламалася. Ермаловіч.
3. Паддацца чыім-н. угаворам, націску і пад.
Але мала-памалу абламаўся, пацішэў, тым бо-
лей што Жаўтых не вельмі зеажаў на яго-
ныя «з генералам» подзвігі. Быкаў.
АБЛАМАЦЬ, -ламлю, -лбміш, -лбміць; зак.,
каго-што. 1. Ломячы, аддзяліць частку, кава-
лак чаго-н. Абламаць сук. □ Конь абламаў
капытамі тонкі лядок ля самага берага, сту-
піў колькі крокаў па халоднай еадзе і, коўза-
ючыся, узышоў на паром. Чыгрынаў. // Пааб-
ломваць усё або многа чаго-н. Абламаць па-
расткі на ствале дрэва. □ Выбраў [Міканор] з
кучы галля, складзенага зімой, добры, моцны
дручок, зламаў верх і абламаў сучкі. Мележ.
2. перан. Пазбавіць каго-н. сілы, волі, муж-
насці. [Лагута:] Будуць вызваляць ад старшы-
ні..За тое, што авёс згнаіў.., што не даўся
яму ў рукі, а ён [Верамейчык] хацеў абламаць
мяне і зрабіць паслухмяным... Губарэвіч.
// Разм. Схіліць каго-н. на ўступку, дабіцца
ад каго-н. згоды; уламаць.
0 Абламаць (зламаць) зубы — пацярпець
няўдачу, імкнучыся асіліць што-н. Абламаць
(пазбіваць) рогі — уціхамірыць, утаймаваць,
падпарадкаваць каго-н.
АБЛАНА, нескл., м. Абласны аддзел народ-
най асветы.
АБЛАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Абшукаць, абмацаць. Аблапаўшы рука-
мі ўсе кішэні і не знайшоўшы нічога, Васіль
выцягнуў са штаноў папружку. Сачанка.
АБЛАПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., каго-што.
Разм. Абхапіць лапамі. Мядзведзь аблапіў ка-
лоду. // Абняць рукамі.
АБЛАПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблапіць.
АБЛАПОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблапошыць.
АБЛАПОШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
каго-што. Разм. груб. Абмануць з карыслівай
мэтай; абдурыць, абабраць (у 2 знач.). [Хма-
ра:[ — Месяцы два назад нам удалося абла-
пошыць нямецкую агентуру. Шашкоў.
АБЛАСНБІ, -ая, -ое. 1. Які мае адносіны да
вобласці (у 1 знач.), належыць ёй. Абласны
Саеет народных дэпутатаў. Абласная канфе-
рэнцыя. Абласны цэнтр. Абласны суд.
2. Уласцівы якой-н. мясцовасці, распаўсю-
джаны ў якой-н. вобласці; дыялектны. Аблас-
ное слоеа. Абласны слоўнік.
АБЛАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблатаць.
АБЛАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. 1. Наладзіць адзенне, накладваючы лат-
кі. Аблатаць спяцоўку.
2. Забяспечыць наладай адзення ўсіх або
многіх. Аблатаць сям’ю.
АБЛАТАШБІЦЬ, -ташў, -тбшыш, -тбшыць;
зак., што. Разм. Абабраць, абарваць (садавіну,
агародніну), дапускаючы свавольства, глум.
Аблаташыць сад. Аблаташыць яблыкі.
АБЛАХМАЦЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Разм.
Запусціць бараду, валасы, не вельмі клапо-
цячыся пра іх акуратнасць. [Людзі] паабра-
сталі бародамі. аблахмацелі. Навуменка.
АБЛАХМАЦІЦЦА, -ачуся, -ацішся, -аціцца;
гак. Разм. Абрасці барадой, валасамі, страціць
акуратнасць.
АБЛАЧБІНА, -ы, ж. Тое, што і воблака.
3 галавою хаваюся ў чэрвеньскіх травах,
Промні гоняцца ўслед неадступней асвы,І ча-
родка-града аблачын кучаравых Нраплывае-
плыве за прастор лугаеы. Гаўрусёў.
АБЛАЧ9ННЕ, -я, н. Царкоўнае адзенне,
якое ўжываецца ў час набажэнства. Раза-
браўшы сваё начынне і апрануўшы аблачэнне,
поп стаў «тварыць» малітву. Нікановіч.
аблАшчаны, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аблашчыць.
АБЛАШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблашчыць.
АБЛАШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць; зак.,
каго-што. Ласкава абысціся з кім-н., выка-
заць увагу, спагаду да каго-н., пашкадаваць.
II Лашчачы, выклікаць у жывёліны давер’е
да сябе; зрабіць жывёліну рахманай. Аблаш-
чыць сабаку. // перан. Зрабіць прыемнае
ўздзеянне (пра вецер, сонца і пад.). Хутка
выблісне сонца і аблашчыць сваім цяплом
усё наваколле: і раку, і птушак, і росную
траеу, і бетаснежны кіпень чаромхі над ва-
дой. Шыловіч.
АБЛАЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аолаяць.
АБЛАЯЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Абазваць грубымі словамі, зняважыць; вы-
лаяць. [ІНклянка] мог ні за што ні пра што
наваліцца на чалавека, аблаяць яго апошнімі
словамі, пасля прасіць прабачэння і ў канцы
зноў пачынаць лаяць. Чарот. // Адмоўна вы-
казацца пра каго-, што-н. Аблаяць у газеце.
АБЛВЫКАНКОМ, -а, м. Абласны выканаў-
чы камітэт.
АБЛЁГЛЫ, -ая, -ае. 1. Які аблёг, ушчыль-
ніўся, набыў трывалую паверхню. [Магіла]
была агароджана, і.. [Завішнюк], абапёршыся
на агароджу, доўга глядзеў на аблеглы жоўты
пясок, які ўжо зарос травой-сіўцом і верасам.
Пташнікаў.
2. Які перастаў трывожыць, рупіць; супа-
коены, аціхлы. [Турка] поўнілі перажытыя і
яшчэ не аблеглыя пачуцці. Быкаў.
АБЛЕГЧЫ, -лягу, -ляжаш, -ляжа; ляжам,
-ляжаце, -лягуць; пр. -лёг, -лёгла і -лягла,
-ляглб; зак. 1. што. Шчыльна прылегчы да
чаго-н. з усіх бакоў. Валасы пасмамі абляглі
шыю. // Пакрыць, ахінуць, абвалачы. Хмары
абляглі неба. □ А дождж аблёг надоўга.
Брыль.
2. без дап. Апусціцца, панікнуць, абвянуць.
Трава аблягла. □ Як скрануў правую нагу
[Сідар], яна страшна забалела, і тады ўскрык-
нуў нечакана для сябе, зноў аблёг. Галавач.
// Апасці, аціхнуць (пра шум, гукі і пад.).
А прыйдзе ноч — абляжа віск асок і пад ру-
кой вільготнаю — пясок. Хадыка.
3. без дап. Злегчы, захварэць. Ногі перасту-
паюць, а я дрймлю. Не, не драмлю, гэта стаіць
тлум у галаве, проста мне нядобрыцца. Калі б
яшчэ трохі прайшлі, я зусім бы аблёг.
С. Александровіч.
4. што. Акружыць, асадзіць. Абышла арда
і Тураў, аблягла яго навокал. Дубоўка.
АБЛЁГЧЫСЯ, -ляжацца; зак. Разм. 1. Аба*
перціся, усперціся. Ён [Ткачук] грузна аблёгся
на наш хісткі столік, добра зацягнуўся цыга-
рэтай. Быкаў.
2. Прыйсці да звычайнага стану рэчаў;
уладкавацца. I прыйшлі дамоў з такім па-
чуццём, нібы ўсё ўжо больш-менш добра,
усё сяк-так абляглося, стала на сваё месца.
Гарэцкі.
АБЛЕДЗЕНЯВАЦЬ, -ае. Незак. да абледзя-
нець.
АБЛЕДЗЯНЁЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты лёдам.
Агні па-незвычайнаму іскрыліся за абледзяне-
лымі шыбамі акна. Галавач. Нанура абвіслі да
самай зямлі абледзянелыя галінкі. Шамякін.
АБЛЕДЗЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. абледзянець.
О Абледзяненне Зямлі — значнае пашырэн-
не плошчы мацерыковага лёду прыпалярных
і горных абласцей.
АБЛЕДЗЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Пакрыц-
ца лёдам. Дарогі абледзянелі. □ За ноч зямля
падшэрхла, дубцы прырэчных кустоў абле-
дзянелі і шаргацелі, як драцяныя. Грахоў-
скі.— Бывала, прасячэш палонку, загаціш ад
глыбокага, лазіш, лазіш рукамі па вадзе, аб-
ледзянееш увесь, ды ніеоднай рыбіны не зло-
віш. Кулакоўскі.
АБЛЁЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абляжаць.
АБЛЁЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абляжацца.
АБЛЁЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
ляжаць.
АБЛЁЗЛЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Той (такі), у
каго (у якім) вылезла шэрсць, поўсць. Сухар-
лявы конь а аблезлай ад мулкага хамута шы-
яй ледзь мог цягнуць плуг. Каваль. // Які па-
чаў мяняць скуру. Аблезлы нос.
2. Які выліняў, змяніў колер, выцвіў. На..
[Шурку] была аблезлая блакітная саколка і
падкасаныя вышэй калена няпэўнага колеру
картовыя штаны. Васілевіч.
3. 3 абдзёртым верхнім слоем; аблуплейы;
вынерты. Аблезлы дом. □ Холадам веяла і
жудасцю ад аблезлых высокіх сцен. Галавач.
Тады [Яўхім] імчаўся ў гумно, дзе стаяла аб-
лезлая малатарня, афарбаваная калісьці ў сі-
ні колер. Чарнышэвіч.
4. перан. Непрыгожы, неахайны, плюгавы.
У такія хвіліны Косцю хацелася схапіць гэ-
тую аблезлую малпу [Іваноўскага] і задушыць
уласнымі рукамі. Новікаў.
АБЛЁЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; зак. Разм. 1. Стра-
ціць валасы, поўсць, пер’е. Аблез [Ігнат].., чэ-
рап свеціцца голы. Мележ. //Выпасці, вылезці
(пра валасы, поўсць).— Адна [жонка] свай-
ем’ўя хшм /?а гажр
ла. Добра, што вада ўжо трохі выйшла парай,
дык валасы ў чалавека аблезлі, скура за ву-
шамі спяклася, а сам жыў астаўся. Кула-
коўскі.
2. Страціць першапачатковую афарбоўкУ,
выліняць, выцвісці. [Млынар ІПэлегу:] — Калі
можна, дарагі, то я яшчэ пару баначак фарбы
прыхвачу. Аканіцы зусім аблезлі. Навуменііа.
3. Змяніць скуру, абгарэўшы на сонцы.
[Стафанковіч:]— Гэта ж трэба мець нечалаве-
чую галаву, каб выседзець у гэтакай пякель-
най моцы, як у яго там скура, разам з вала-
самі, не аблезе?.. Чорны.
4. Страціць верхпі слой; аблупіцца; выцер-
ціся. Бур’ян быў і на самім папялішчы —
зялёны, густы, ён падыходзіў аж да печы,
якая аблезла, завалілася ад дажджоў і снегу
зусі.м. Сачанка.
АБЛЕНАВАЦЦА, -лянўюся, -лянўешся, -ля-
нўецца; зак. Разм. Стаць лянівым, прывык-
нуць ленавацца. [Патржанецкі:] — Я бачу, што
вам страшна крануцца з месца, што вы абле-
наваліся, што вам шкада вось гэтай утульнас-
ці, вы баіцеся страціць яе. Чарнышэвіч.
АБЛЁПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абляпіць.
АБЛЁПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аблепліваць — абляпіць.
А Б ЛЁПЛІВ АЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абляпіцца.
2. Зал. да аблепліваць.
АБЛЁПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абляпіць.
АБЛЁСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абл ясіць.
АБЛЁТ, -у, м. Разм. Тое, што будучы зрэза-
ным, ссечаным, праляжала ўсё лета, аблета-
вала. (Гл. аблетаваць у 2 знач.).
АБЛЁТАВАЦЬ, -туе; зак. 1. Астацца з зімы
на лета. Сена ў стозе аблетавала.
2. Праляжаўшы лета, высахнуць (пра дро-
вы і пад.).
АБЛЁТАК, -тка, м. Абл. Жывёліна ва ўзрос-
Це двух год; жывёліна, якая пералетавала. Кн
[Сымон] гадае так і гэтак Ды глядзіць у ву-
шчарняк, Як ваўчок, як той аблетак, Ды не
вырвацца ніяк. Колас.
0 На аблетак — каб аблетавала, праляжала
лета (звычайна пра дровы). Бацька нават не
паспеў навазіць і накалоць на аблетак дроў,
як нечакана снег узяўся вадою. Сабаленка.
АБЛЁТНІК, -у, м. Абл. Дровы, нарыхтава-
ныя вясною на зіму. [Сыс:] — Як у школу дро-
вы вазілі, і табе б сухога аблетніку шуркі са
дзве скінулі б. Вітка.
АБЛЁТ, -у, М -лёце, м. Дзеянне паводм
дзеясл. аблётваць — аблётаць і аблятаць —
абляцець (у 1—3 знач.).
АБЛЕТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аблётаць.
АБЛЕТАЦЦА, -аецца; зак. Зрабіцца лётнай,
здольнай збіраць нектар (пра пчалу); зрабіц-
ца прыгодным для лётання (пра самалёт
і пад.).
АБЛЁТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае і АБЛЯТАЦЫ,
-аю, -аеш, -ае; зак., што. 1. Лётаючы, пабы-
ваць у многіх месцах. Аблётала, напэўна,
сотні кветак За кожнай кропелькай пчала.
Корбан. // перан. Разм. За кароткі час пабы-
ваць у многіх месцах. [Вова] і праўда назаў-
г/ю акгёт'аў Марцшавш.
2. Вынрабаваць; нраверыць у выпрабава.ть-
ным палёце самалёт, дырыжабль і пад. Аблё-
таць новыя машыны.
АБЛЁТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблётаць.
АБЛІВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абліваць — абліць і аблівацца — аб-
ліцца.
2. Водная працэдура. Ранішнія абліванні і
абціранні.
АБЛІВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абліваць.
АБЛІВАХА, -і, ДМ -васе, ж. Разм. Зімовы
дождж, які замярзае на зямлі, дрэвах, утва-
раючы ледзяную скарынку; галалёд. Усё аб-
мярзала ў паветры. На дрэеах аддзіраліся га-
ліны. Даўно людзі не помнілі такой аблівахі.
Лобан.
АБЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абліцца.
2. Зал. да абліваць.
0 Сэрца кроўю абліваецца гл. сэрца.
АБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абліць.
АБЛІГАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Звязаны з выпу-
скам аблігацый пазыкі. Аблігацыйная пазыка.
АБЛІГАЦЫЯ, -і, ж. Каштоўная папера,
якая дае яе трымальніку даход у выглядзе
выйгрышу або працэнтаў ад яе намінальнай
вартасці. Аблігацыі дзяржаўнай пазыкі. Вый-
граць па аблігацыі.
[Ад лац. оЫідаІіо — абавязацельства.]
АБЛІЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблізаць.
АБЛІЗАЦЦА, -ліжўся, -ліжашся, -ліжацца;
зак. 1. Аблізаць сабе губы.— Эге! — здзівіўся
войт і смачна аблізаўся. Бажко.
2. Аблізаць сабе поўсць, шэрсць (пра жы-
вёл).
3. перан. Разм. Выявіць пачуццё незадаво-
ленай зайздрасці, не атрымаўшы таго, на што
разлічваў.
АБЛІЗАЦЬ, -ліжў, -ліжаш, -ліжа; зак., каго-
што. Правесці языком па паверхні чаго-н.;
ачысціць каго-, што-н. лізаннем. Ваўчыха аб-
лізала ваўчаня. □ Пятрову вельмі захацелася
піць, і ён аблізаў засмяглыя губы. Лупсякоў.
// перан. Дакрануцца да чаго-н., прабегчы па
чым-н. (пра языкі агню). Задрыжалі рукі, і
сэрца ўсхадзілася хутка, хутка, калі цьмяны
агеньчык запалкі аблізаў па чарзе кожны з
шнуроў. Лынькоў. // перан. Абмыць, абдаць
(пра хвалі, ваду). Вада аблізала камень.
0 Пальчыкі абліжаш (абліжаце) — пра
што-н. смачнае, прыемпае, прывабнае. Буль-
ба сопкая, разломіш напалам, памочыш ў
соль — пальчыкі абліжаш! С. Александровіч.
[Гарлахвацкі:] 1 цікавая навіна? [Зёлкін:] Паль-
чыкі абліжаце. Крапіва.
АБЛІЗВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аблізваць — аблізаць і аблізвацца —
аблізацца.
АБЛІЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да аблізацца (у 1, 2 знач.).
2. перан. Разм. Глядзець на каго-, што-н. з
зайздрасцю, з жаданнем атрымаць. Аж шко-
да яму [Верамейчыку] робіцца самога сябе—
гэтакае дабро людзі цягаюць, а яму глядзі ды
толькі аблізвайся. Крапіва.
3. Зал. да аблізваць.
АБЛІЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аблі-
заць.
АБЛІЗНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.,
Аднакр. да аблізвацца (у 1, 2 знач.).
АБЛІЗНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; зак., каго-што.
Аднакр. да аблізваць.
АБЛІК, -у, м. Разм. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аблічыць.
АБЛІПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абліпаць — абліпнуць.
АБЛІПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Пакрыць
з усіх бакоў чым-н. ліпкім. Боты абліпаюць
граззю. // Шчыльна прылягаць. Мокрая сукен-
ка абліпала стан Сцёпы, яе ўсю калаціла ад
холаду. Барашка. Толькі пад дажджом ісці
было не дужа зручна: ушчэнт мокрая куртка
агідна абліпала цела. Быкаў.
АБЛІПКА, -і, ж. У выразе: у абліпку —
вельмі шчыльна прылягаючы да цела (пра
вопратку).
АБЛІПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абліп, -ла.
Зак. да абліпаць.
АБЛІСЦЕЛАСЦЬ, -і, ж. Спец. Ступень па-
крыцця расліны лісцем.
АБЛІСЦЕЛЫ, -ая, -ае. Які пакрыўся лісцем.
АБЛІСЦЕННЕ, -я, н. Дзеянне і стан паводле
знач. дзеясл. аблісцець.
АБЛІСЦЕЦЬ, -ее; зак. Пакрыцца лісцем.
Вясной саджанцы аблісцелі.
АБЛІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад аб-
ліць.
АБЛІЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абліцаваць.
АБЛІЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш. -цўе; зак., што.
Пакрыць паверхню чаго-н. слоем якога-н. ін-
шага матэрыялу, каб зрабіць яе болып тры-
валай і прыгожай. Абліцаваць сцены марму-
ірам. Абліцаваць панелі каляровай пліткай.
: АБЛІЦОВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
I абліцоўкі (у 1 знач.); звязаны з абліцоўкай.
' Абліцовачны камень. Абліцовачныя работы.
і АБЛІЦОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
ізнач. дзеясл. абліцоўваць—абліцаваць.
АБЛІЦОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
ліцоўваць.
АБЛІЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абліцаваць.
АБЛІЦОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. абліцоўваць — абліцаваць.
2. Слой будаўнічага матэрыялу, які пакры-
вае паверхню асноўнага матэрыялу (для тры-
валасці і прыгажосці). Светлая абліцоўка на-
давала.. [дому] лёгкасць, у гэты дом хацелася
зайсці. Шахавец. // Матэрыял, якім абліцоў-
ваюць. Керамічная абліцоўка.
АБЛІЦОЎШЧЫК, -а, м. Рабочы, які аблі-
цоўвае што-н.
АБЛІЦОУШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абліцоў-
шчык.
АБЛІЦЦА, абалыбся, абальёшся, абальёцца;
абальёмся, абальяцёся і абліюся, абліёшся,
абліёцца; абліёмся, абліяцёся; заг. абліся; зак.
1. Абліць сябе чым-н. Абліцца халоднай ва-
дой. Абліцца чарнілам.
2. перан. Ахапіцца, напоўніцца (святлом,
пахамі, адчуваннямі і пад.).— Тут я заўва-
жыў, што неба за лесам аблілося зарывам.
Чорны. Нейкім салодкім цяплом на хвіліну
аблілося сэрца. Чарнышэвіч.
0 Абліцца (халодным, сцюдзёным) по-
там — ад страху, перапалоху пакрыцца по-
там. Нраз хвіліну.. [Сотнікаў] засопся, абліўся
сціодзёным потам і спыніў свае намаганні.
Быкаў. Абліцца слязьмі — горка заплакаць.
Засвяці ж ты, еясна, Сваім бляскам для нас..
Засвяці, калі мы Абліёмся слязьмі. Купала.
АБЛІЦЬ, абалью, абальёш, абальё; абальём,
абальяцё і аблію, абліёш, абліё; абліём, аб-
ліяцё; заг. аблі; зак., каго-што. 1. Намачыць,
разліўшы што-н. Абліць настольнік чарнілам.
Ц Абдаць, паліць чым-н. з усіх бакоў ці звер-
ху. [Ёарташэвіч:]— 3 мяне ў снег сцякала ва-
да і валіла пара, быццам маю вопратку абліў
хто варам. Карпюк.
2. перан. Ахапіць, абдаць, напоўніць (свят-
лом, пахам і пад.). Гарачае сонца прыветна
пазірала. з неба на горад і роўна грэла і аблі-
вала сваім цяплом і святлом. Колас.
0 Абліць памыямі (граззю) — незаслужана
зняважыць, абняславіць каго-н. Як халоднай
вадой абліць — збянтэжыць, астудзіць чый-н.
запал.
АБЛІЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблічыць.
АБЛІЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аблічваць — аблічыць.
АБЛІЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да аблічыцца.
2. Зал. да аблічваць.
АБЛІЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
лічыць.
АБЛІЧЧА, -а, н. 1. Твар; рысы, выраз тва-
ру. Пазнаць па абліччы. Суровае аблічча.
□ 3 галавы ні на хвіліну не выходзіла абліч-
ча маладой дзяўчыны. Колас. Штурхаючыся,
збіваючы людзей з ног,Толя бегаў.. узад і ўпе-
рад, выглядаючы знаёмае аблічча. Якімовіч.
// Вонкавы выгляд каго-н. Вонкавае аблічча.
□ Дзіўна, наколькі яго [зубра] аблічча гар-
маніравала з навакольным лясным пейза-
жам. В. Вольскі. Усё.. аблічча [дзяўчыны] вы-
давала яе ўсходняе паходжанне. Васілевіч.
2. Агульны вонкавы выгляд, сукупнасць ад-
метных рыс, характэрных чаму-н. Суровае
еаеннае аблічча сталіцы. Пераўтеарыць абліч-
ча зямлі. □ Камуністы аблічча краіны змя-
няюць, Упрыгожваюць гарадамі, садамі, Не-
бывалыя ў полі расцяць ураджаі, Азараюць
зямлю залатымі агнямі. Танк. Сціраецца аб-
лічча старой еёскі. Дуброўскі.
3. перан. Індывідуальнасць, упутрацы змест
каго-, чаго-н.; духоўны склад, характар. Ма-
ральнае аблічча савецкага чалавека. Творчае
аблічча пісьменніка. Нацыянальнае аблічча
літаратуры. □ Замаскіраваны вораг умеў сха-
ваць сваё аблічча за гучным словам, ва безда-
корнымі паводзінамі ў побыце. Няхай.
АБЛІЧЬ'ІЦЦА, -лічўся, -лічышся, -лічыцца;
зак. Памыліцца пры падліку; дрэнцц палі-
чыць.
АБЛІЧЫЦЬ, -ЛІчў, -ЛІЧЫШ, -ЛІЧЫЦь; аяк.,
каго-што. 1. Ашукаць пры падліку, даць менш,
чым належыць. Аблічыць пакупніка.
2. Разм. Зрабіць падлік, палічыці, што-н.
Дарогі, цёмныя дарогі! Хто вас аблічьіць? Хто
вас змерыць? Колас.
АБЛОГ, -у, м. Тое, што і а б л о г а.
АБЛОГА, -і, ДМ, -лбзе, ж. 1. Даўно не вора-
нае поле, звычайна пакрытае дзірвацом, тра-
вой. Узараць аблогу. □ За бульбай -- аблога,
зарослая піжмай, паўзучымі рамонкаліі [ яшчэ
нейкай дзікай травой. Рылько.— Ля-ілі кру-
меуггмггмзгм Г?,’,:'зар>.?к<г.—
Адзін сівец... Шчарбатаў.
2. Акружэнне войскамі ўмацаванагд пункта
(горада; крэпасці, раёна і пад.) з матай яго
захопу. Шарэла... Аблогай ачэплен быў гай,
Бой глухнуў у вольхах старых... Лойца. // Аб-
кружэнне ўчастка лесу з мэтай правядзення
аблавы.
0 Ляжаць аблогай гл. ляжаць.
АБЛОГАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і Цблож-
ны (у 1 знач.). Аблогавыя землі.
АБЛОЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблажыць (у 1—7 знач.).
АБЛОЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Неза\, да аб-
лажыць.
АБЛОЖНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае Ядносіны
да аблогі (у 1 знач.). Цалінныя і а6ЛОжныя
землі.
2. Заложны, абкладны. Абложныя дажджы.
Абложная хмара. □ Гэта была не кароткая
летняя навальніца, а працяглы абложны
дождж. Краўчанка.
АБЛОЖЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і а б-
лога (у 1 знач.).
АБЛОКІ гл. воблака.
АБЛОМ, -у, м. 1. Дзеянне паводле знач. дзе-
ясл. абломваць — абламаць і стан паводле
знач. дзеясл. абломвацца — абламацца.
2. Месца пералому.
3. Профіль, разрэз архітэктурнай дэталі.
Просталінейныя абломы. Крывалінейныя аб-
лом ы.
АБЛОМАК, -мка, м. 1. Адламаны, адбіты ка-
валак якога-н. прадмета. Абломак біўня ма-
манта. □ Каля абломкаў цагляных сц$н Пыш-
на лапушылася крапіва. Хадкевіч. У кожным
абломку пароды Чытаў ён [геолаг] разгадкі
прыроды. Звонак.
2. перан. Рэшта таго, што існавалв раней.
Сышлі са сцэны прэч магнаты, Абломкі вы-
цвіўшых вякоў. Колас.
АБЛОМАУШЧЫНА, -ы, ж. Бязволле, ляно-
та, бяздзейнасць як грамадская з’ява. (Ад імя
Абломава — героя аднайменнага рамана
I. А. Ганчарова.)
АБЛОМВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абломваць — абламаць.
АБЛОМВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абламацца.
2. Зал. да абломваць.
АБЛОМВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
ламаць.
АБЛОМКАВЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
абломкаў. Абломкавыя горныя пароды.
АБЛОМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абломваць — абламаць.
АБЛОМЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абламацца.
2. Зал. да абломліваць.
АБЛОМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абламаць.
АБЛОЎ, -лбву, м. Тое, што і а б л о ў л і-
в а н н е.
АБЛОУЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аблоўліваць — аблавіць.
АБЛОЎЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
лоўліваць.
АБЛОЎЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблавіць.
АБЛУБІЦА, -ы, ж. Абл. Лубяны абруч у
ручных жорнах; бакавая сценка кругом жор-
наў у млыне, дзе сыплецца мука. Та.ч [у
лглымг] і ахрггмм гсалемя бым лгмега ггеееы-
чайнага: і велізарнае кола з зубамі, і кош з
жытам, аблубіца і іншыя цудоўныя рэчы.
Кулакоўскі.
АБЛЎДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Абл. 1. Няправіль-
ная, памылковая думка, погляд, памылковае
ўяўленне аб чым-н. [Лабановіч] не здолеў кан-
чаткова вызваліцца з палону народніцкіх аб-
лудаў. Карпаў.
2. Той, хто адмоўна ставіцца да чаго-н., мае
памылковую думку аб чым-н. Ды ну іх!.. Што
гэткай аблудзе Да нашых надзей і падзей?!
Звонак.
АБЛУДНЫ, -ая, -ае. Абл. 1. Які далёка зай-
шоў у сваіх памылках, збіўся з правільнай
жыццёвай дарогі.
2. Ілжывы, няправільны, памылковы. Аб-
лудны шлях. □ Ён [Богут] выступае ў добрай
ролі, Каб перавыхаваць народ Ды навучыць
яго парадку, 3 дарог аблудных скіраваць...
Колас.
0 Аблудная авечка гл. авечка.
АБЛУЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблузаць.
АБЛУЗАЦЦА, -аецца; зак. Пазбавіцца ад
шкарлупіны, кары і пад. Пад руку трапіўся
кол з маладой сасонкі, толькі што ссечанай у
лесе, кара на ім аблузалася, і Максім запэц-
каў рукі і гімнасцёрку ў ліпучую смалу. Ша-
мякін.
АБЛУЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Ачы-
сціць ад шкарлупіны, кары і пад. [Платон:] —
На, патрымай, а я табе часнаку аблузаю, за-
кусіш. Чарнышэвіч.
АБЛУЗВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
аблузацца.
2. Зал. да аблузваць.
АБЛУЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аблу-
заць.
АБЛУШЦЦА, -лўпіцца; зак. Абдзерціся, ад-
валіцца (пра верхні слой чаго-н.— кару, ску-
ру, фарбу і інш.). Аблупілася форба — не па-
дымаліся рукі, каб паднавіць яе. Шахавец.
Валасы ў дзяўчыны выцвілі, твар загарэў,аж
чорны стаў, а нос аблупіўся. Васілёнак.
// Адпасці кавалкамі, абсыпацца (пра тынк
і пад.).
АБЛУШЦЬ, -луплю, -лўпіш, -лўпіць; зак.,
каго-што. 1. Зняць верхні слой; ачысціць ац
кары, шкарлупін, скуры і пад. Аблупіць кару
на дрэве. □ Аня аблупіла яйка, памакнула ў
соль і падала Сашы. Шамякін.
2. перан. Абрабаваць, абабраць; узяць за-
надта дорага.
<> Аблупіць як ліпку — тое, што і а б а-
драць як ліпку {гл. абадраць).
АБЛЎПЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Лзеепрым. зал.
пр. ад аблупіць.
2. у знач. прым. Без верхняга слоя, без по-
крыва, аблезлы. Сашка заўсёды насіў з сабою
гармонік: старэнькі, аблуплены, хрыпаты,
Пянкрат.
0 Ведаць як аблупленага гл. ведаць.
АБЛУПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводлв
знач. дзеясл. аблупліваць—аблупіць і аблуп--
лівацца — аблупіцца.
АБЛЎПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак,
да аблупіцца.
2. Зал. да аблупліваць.
АБЛУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. де
аблупіць.
АБЛУІПЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр-
ад аблушчыць.
АБЛУШЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да аблушчыцца.
2. Зал. да аблушчваць.
АБЛУШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. дл
аблўшчыць.
АБЛУШЧЫЦЦА, -шчыцца; зак. Тое, што і
аблузацца.
АБЛУШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць; зак.,
што. Тое, што і аблузаць. Аблушчыць
боб.
АБЛЫСЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў лысы; па-
лыселы. Аблыселая галава.
АБЛЫСЁННЕ, -Я, н. Стан паводле знач-
дзеясл. аблысець.
АБЛЫСЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. СтраціцЬ
валасы, зрабіцца лысым; палысець. Здавала-
ся.. [бацька] паменшаў, раздаўся ў плячаі,
зусім аблысеў. Грахоўскі. // перан. Агаліцца,
пазбавіцца покрыва. □ Снег хутка раставаў,
і за дзень узгоркі аблыселі.
АБЛЙТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аблытаць.
АБЛЫТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак-
Апавіць, абматаць сябе чым-н. Аблытацца
рамянямі.
АБЛЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што-
I. Апавіць, абвязаць, абматаць што-н. вяроў-
кай, дротам і пад. [Ніне] здавалася, што ка-
лючы дрот аблытаў, апутаў, як павуціннв,
увесь горад. Мележ.
2. перан. Пазбавіць каго-н. свабоды дзеяН-
няў; падпарадкаваць сабе. Лазун хацеў бы ва-
лодаць усёй вёскай, трымаць яе ў сваіх рукая,
аблытаць павуцінай даўгоў, зрабіць залежнай
ад сябе. Хромчанка.
3. перан. Збіць з толку, увесці ў зман. [Ме-
лга.’] Аблыталі мяне ліхія людзі, 1 я вялікі
грзх мог на душу ўзяць. Глебка.
АБЛЫТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знаа.
дзеясл. аблытваць — аблытаць, аблытвацца --
аблытацца.
АБЛБІТВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
аблытацца.
2. Зал. да аблытваць.
АБЛЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблытаць.
АБЛЮБАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аблюбаваць.
АБЛЮБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш, -бўе; зак., ка-
го-што. Выбраць сабе каго-, што-н. па густу,
па жаданню. Аблюбаваць жаніха. □ У ІІін-
ску ж.. [Лабановіч] і краму сабе аблюбаваў,
дзе можна браць сёе-тое напавер, бо грошы
не заўсёды бываюць у кішэні. Колас. Чалавек
аблюбаваў сабе мясціну, памацаў, каб не было
мокра, і лёг. Крапіва.
АБЛЮБЕНЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і а б-
любаваны. [Марына] сядзела ў сваім аб-
любёным куточку на канапе і жвава гутары-
ла з брыгадзірам Зеленюком. Зарэцкі.
АБЛЮБОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аблюбоўваць—аблюбаваць.
АБЛЮБОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аблюбоўваць.
АБЛЮБОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблюбаваць.
АБЛЯГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аблягаць — аблегчы.
АБЛЯГАЦЬ, -ае. Незак. да аблегчы (у 1,
2 знач.).
АБЛЯЖАЦЦА, -жыцца; зак. Разм. Прывык-
нуць ляжаць. Даііь зверу абляжацца.
АБЛЯЖАЦЬ, -жў, -жыш, -жыць; зак., што.
Разм. Працяглым ляжаннем абмяць. Абля-
жаць канапу.
АБЛЯМАВАННЕ, -я, н. Тое, што і а б л я-
м о ў к а (у 2 знач.).
АБЛЯМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аблямаваць.
АБЛЯМАВАЦЬ, -мўю, -мўеш, -мўе; зак.,
што. Абшыць па краях палоскай з другога
матэрыялу. Аблямаваць падол спадніцы. //
перан. Акружыць што-н., размясціцца вакол
чаго-н. Хмызняк зялёнай стужкай аблямаваў
берагі возера.
АБЛЯМОВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
аблямоўкі (у 1 знач.). Аблямовачны матэры-
ял. // Звязаны з аблямоўкай (у 1 знач.). Аб-
лямовачныя работы.
АБЛЯМОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аблямоўваць — аблямаваць.
АБЛЯМОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аблямоўваць.
АБЛЯМОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аблямаваць.
АБЛЯМОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. аблямоўваць—абляма-
ваць.
2. Матэрыял, якім аблямоўваюць; тое, што
палосай акружае па краях другі прадмет.
Рукавы з аксамітнай аблямоўкай.
АБЛЯПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абляпаць.
АБЛЯПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Апырскацца; запэцкаць сябе чым-н.
Абляпацца балотнай граззю.
АБЛЯПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Апырскаць, запэцкаць чым-н. Абляпаць
боты граззю.
АБЛЯПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абляпацца.
АБЛЯПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
ляпаць.
АБЛЯПІХА, -і, ДМ -ляпісе, ж. 1. Калючая
ягадная кустовая расліна сямейства лохавых.
Паглядзелі яны вельмі добра на сібірекую аб-
ляпіху. Ягады на ёй не гроначкамі, не на ві-
ціначках, а як быццам налеплены, прыкле-
ены.. да кары. Дубоўка.
2. зб. Духмяныя кіславатыя ягады гэтай
расліны. Варэнне з абляпіхі.
АБЛЯПІХАВЫ, -ая, -ае. Зроблены, прыга-
таваны з абляпіхі. Абляпіхавы алей.
АБЛЯПІЦЦА, -ляплюся, -лёпіпіся, -лёпіцца;
зак. Разм. Абляпіць сябе чьш-н. Абляпіцца
пластырам.
АБЛЯПІЦЬ, -ляплю, -лёпіпі, -лёпіць; зак.,
каго-што. 1. Прыстаць, прыліпнуць у многіх
месцах да каго-, чаго-н., пакрыць усю паверх-
ню. Шэрае неба, і пад ім — бясконцая даро-
га... вязкі бруд абляпіў колы. Мікуліч. Снег
абляпіў у парках усе дрэвы. Хомчапка.
// Шчыльна абхапіць з усіх бакоў (пра адзен-
не). Ііанчохі прамоклі, і вы адчуваеце, як не-
прыемна абляпілі яны вашы ногі... Васілевіч.
2. Наклейваючы, пакрыць чым-н. у многіх
месцах. 1 тут мне стала зразумела: ластаўкі
з усіх бакоў абляпілі бляшанку зямлёй. Ляў-
данскі.
3. перан. Размясціўшыся ў вялікай колька-
сці, густа пакрыць якую-н. паверхню; шчыль-
на абступіць з усіх бакоў; акружыць. Яны
\аднакласнікі\ у момант абляпілі з усіх бакоў
сані, учапіліся за аглоблі, цягнулі за капылы,
за палазы. Сіпакоў. Драбкі цукру мурашкі аб-
ляпілі так, што за імі нічога не было еідаць.
Пальчэўскі. Дзеці абляпілі хату, тоўпіліся на
прызбах, заглядалі ў вокны. Васілевіч.
АБЛЯСЁННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аблясіць.
АБЛЯСІЦЬ, -ляшў, -лясіш, -лясіць; -лясім,
-лесіцё; зак., што. Засадзіць лесам якую-н.
плошчу, мясцовасць. Аблясіць пясчаныя
землі.
АБЛЯТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
аблятаць 2— абляцець (у 4 знач.).
АБЛЯТАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Тое, што і а б-
л ё т а ц ь.
АБЛЯТАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
ляцець.
АБЛЯЦЕЛЫ, -ая, -ае. Разм. Апалы, адарва-
ны (пра лісце, пялёсткі кветак і пад.).
АБЛЯЦЁЦЬ, -лячў, -ляціш, -ляціць; зак.
1. каго-што. Праляцець вакол каго-, чаго-н.
Абляцець вакол зямлі. □ Абляцеў Іван два
разы свет на кані гнядой масці і вярнуўся
дахаты. Якімовіч. // Праляцець збоку, мінуў-
шы каго-, што-н.
2. каго-што. Лётаючы, пабыць у многіх мес-
цах, усюды. Род Забродскіх раскінуўся тут
на паўсотні кіламетраў вакол, дык каб нават
і на самалёце, то за дзень усіх не абляціш.
Кулакоўскі. // перан. Разм. Хутка абысці, аб’-
ехаць пэўную прастору, мясцовасць. [Тоў-
харт] адразу пабег аглядаць маёнтак ..Нягле-
дзячы на сваю паважнасць, ён вельмі шпарка
абляцеў усё. Чорны. // перан. Хутка распаў-
сюдзіцца, зрабіцца ўсім вядомым (пра чуткі,
ідэі, навіны і пад.). Вестка аб тым, што ў шпі-
таль прыехаў Ленін, імгненна абляцела ўсе
паверхі. П. Ткачоў. Ленінскі запавет абляцеў
увесь свет. Прыказка.
3. каго-што. Разм. Праляцець хутчэй за ка-
то-, што-н.; апярэдзіць у палёце.
4. без дап. Апасці, абсыпацца (пра лісце,
пялёсткі кветак і пад.). Адлютавалі маразы,
Цвет абляцеў духмяны з вішні. Зарыцкі. //
Астацца без лісця, пялёсткаў. Замаркотнелі
далі, Абляцелі крушыны, Толькі зерні ўста-
валі Там, дзе сейбіт іх кінуў. Броўка.
5. без дап. Адваліцца, адпасці. Тынк са сцен
абляцеў.
АБМАЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. аіі
абмазаць.
АБМАЗАЦЦА, -жуся, -жашся, -жацца; зак.
Пакрыць, вымазаць сябе чым-н. Абмазаццн
маззю. // Запэцкацца, забрудзіцца, прыткнуў-
шыся да чаго-н. мазкага. Абмазацца фарбай.
АБМАЗАЦЬ, -мажу, -мажаш, -мажа; зак.,
каго-што. Пакрыць, намазаць паверхню якім-н.
рэчывам. Абмазаць сцены. // Забрудзіць, за-
пэцкаць. Абмазаць твар сажай.
АБМАЗАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для аб-
мазкі, звязаны з абмазкай. Абмазачны матз-
рыял. Абмазачныя работы.
АБМАЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абмазваць — абмазаць і абмазвацца-
абмазацца.
АБМАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; яе-
зак. 1. Незак. да абмазацца.
2. Зал. да абмазваць.
АБМАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мазаць.
АБМАЗГАВАЦЬ, -гўю, -гўеш, -гўе; зак., што.
Разм. Старанна абдумаць што-н. [Бабейка:] —
Перадумаў, Лявон Ігнатавіч, усё перадумаў..,
абмазгаваў. Хадкевіч. [Лясніцкі:] — Давай ле-
пей абмазгуем, як хутчэй ліквідаваць гэты
бандыцкі атрад. Шамякін.
АБМАЗГОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмазгаваць.
АБМАЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. Рэчыва, якім
абмазана ці абмазваюць што-н. Абмазка з
гліны еысахла і патрэскалася.
АБМАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мокнуць.
АБМАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
макнуць.
АБМАКНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што ў што. Апусціць на кароткі час
што-н. у якую-н. вадкасць, памачыць; дакра-
нуцца кавалачкам хлеба ці чым-н. іншым да
солі, цукру і пад. Абмакнуць пяро ў чарніла.
Абмакнуць хлеб у соль. □ У момант.. [№-
халка] адзеў на галаву сетку, абмакнуў венік
у ваду і пакрапіў рой. Якімовіч.
АБМАКРЭЛЫ, -ая, -ае. Мокры, змочаны.
Прыйшоў Ігнась у Замастоцкі райваенкамат
на Куршчыне, абмакрэлы, адубелы, галодны
і босы. Гурскі.
АБМАКРЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Змокнуць:
зрабіцца мокрым. Я адзін на расе Абмакрэў,
акалеў, Адубеў, перамёрз, ой! 3 нар.
АБМАЛАДЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. абмаладзіць, абмала-
дзіцца.
АБМАЛАДЗІЦЦА, -ладжўся, -лбдзішся, -лб-
дзіцца; зак. Тое, што і амаладзіцца.
АБМАЛАДЗІЦЬ, -ладжў, -лбдзіш, -лбдзіць;
зак., каго-што. Тое, што і амаладзіць.
АБМАЛАЦІЦЦА, -лбціцца; зак. 1. Зрабіцца,
стаць абмалочаным; вымалаціцца. Сам сабою
хлеб не пасеецца, не сажнецца, не абмало-
ціцца.
2. Разм. Усё змалаціць, кончыць малацьбу.
Калгас своечасова абмалаціўся.
АБМАЛАЦІЦЬ, -лачў, -лбціш, -лбціць; зак.,
што. Малоцячы, аддзяліць зерне ад калосся,
саломы. 3 суседняй вёскі амаль штодня пры-
ходзіць старэйшая дачка і просіць ад бацькі
дапамогі: то накасіць сена, то хлеб абмала-
ціць, то хлеў накрыць. Шамякін.
АБМАЛЁЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абмалёўваць — абмаляваць і аб-
малёўвацца — абмалявацца.
АБМАЛ ЕУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абмалёўваць.
АБМАЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмаляваць.
АБМАЛЁЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, што і
абмалёўванне.
АБМАЛОДЖАНЫ, -ая, -ае. ДзеепрыМ- зал.
пр. ад абмаладзіць.
АБМАЛОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. абмалоджваць -- абма-
ладзіць, абмалоджвацца — абмаладзіцца.
АБМАЛОДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абмаладзіцца.
2. Зал. да абмалоджваць.
АБМАЛОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмаладзіць.
АБМАЛОТ, -у, М -лбце, м. Тое, што і м а’
л а ц ь б а.
АБМАЛОЦЬ, -мялю, -мёлеш, -мёле. Разм.
Мелючы, зрабіць прыдатным для мліва. Па-
куль што на жорнах малоць нельга: іх аба-
вязкова трэба абмалоць. Сіпакоў.
АБМАЛОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абмалаціць.
АБМАЛОЧВАЦЦА, -аецца. Зал. да абма-
лочваць.
АБМАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмалаціць.
АБМАЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абмаляваць.
АБМАЛЯВАЦЦА, -люецца; зак. ВіДразна
абазначыцца на фоне чаго-н. На шчоках- аб-
маляваліся роўныя круг.чыя ямачкі. Гартны.
АБМАЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. 1. Абвесці алоўкам ці фарбай што-й-і раз-
ма.чяваць па краях.
2. перан. Ахарактарызаваць, апісаць. Кож-
ны стараўся як найпаўней абмаляваць свае
паводзіны з часу разлукі ў Сілцах. Гартны.
АБМАН, -у, м. Мана, няпраўда; памылко-
вае ўяўленне аб чым-н. [Зося.-] — Глядзі, ня-
ма абману. Я праўду ўсю кажу. БялеВІЧ-
АВМАНВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абмануцца.
2. Зал. да абманваць.
АБМАНВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мануць.
АБМАНІЦЬ, -маню, -маніш, -маніць; зак.,
каго-што. Тое, што і а б м а н у ц ь. 1м [па~
нам] абманіць мужыка пакуль што трэба, вось
і цягнуць ды абяцанкамі яго кормяць. Га-
лавач.
АБМАНЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абман-
лівага.
АБМАНЛІВЫ, -ая, -ае. Здольны ўвесці ў
зман, паслужыць асновай для памылковага
вываду аб кім-, чым-н. Абманлівае ўражанне.
АБМАННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны^ да
абману. Абманны рух. □ На прасторах неўга-
моннага жыцця разбівалася аб Вашу [Горка-
га] непахіснасць, аб Вашу ясназорнуіО сум-
леннасць усё абманнае, усё нікчэмнае. Купала.
АБМАНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмануць.
АБМАНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. Памыліцца, ашукацца. // Ад-
чуць расчараванне ў кім-, чым-н. (у тавары-
шу, надэеях, спадзяваннях і пад.).
АБМАНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., каго-што. 1. Наўмысна сказаць каму-н.
няпраўду; схлусіць. // Увесці ў зман непраў-
дзівымі адносінамі. [Лаяна] не маглі абмануць
ліслівыя позіркі, кампліменты яўных падлі-
заў, робленыя ўсмешкі падхалімаў. Лынькоў.
2. Нядобрасумленна аднесціся да каго-н.;
ашукаць. Абмануць пакупніка.
3. Не апраўдаць чыіх-н. спадзяванняў, на-
дзеп. // Не выканаць дадзеных абяцанняў; не
спраўдзіць, падвесці; спакусіць.
АБМАНІПЧЫК, -а, лі. Топ, хто абмануў ці
абманвае каго-н.
АБМАНШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абман-
шчык.
АБМАРАЖЭННЕ, -я, н. 1. Стан паводле
знач. дзеясл. абмарозіцца. Абмаражэнне пер-
шай ступені.
2. Пашкоджанне тканак арганізма, якое
ўзнікае ад дзеяння нізкіх тэмператур.
АБМАРАЧБІЦЦА, -рачўся, -рбчышся, -рб-
чыцца; зак. Разм. У выніку працяглага кру-
жэння страціць раўпавагу.
АБМАРАЧЫЦЬ, -рачў, -рбчыш, -рбчыць;
зак., каго-што. Разм. 1. Закружыць (сабе, ка-
му-н.) галаву.
2. Увесці ў зман, ашукаць, задурманіўшы
галаву.
АБМАРАЧ9ННЕ, -я, н, Стан паводле знач.
дзеясл. абмарачыцца. Я раптам адчуў прыем-
ную, да абмарачэння, да кружэння ў галаве,
слабасць. М. Стральцоў.
АБМАРОЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абмарозіць.
2. у знач. прым. Пашкоджаны марозам.
Прыплёўся [сабака] з лесу галодны, хворы,
з абмарожанымі нагамі. Ваданосаў.
3. у знач. наз. абмарбжаны, -ага, м. Той, хто
атрымаў пашкоджанне ад марозу. Акрамя ты-
фозных, нямала было іншых хворых: інвалі-
даў вайны, скалечаных, прастуджаных, абма-
рожаных. Шамякін.
АБМАРОЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абмарожваць — абмарозіць.
АБМАРОЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
яезак. 1. Незак. да абмарозіцца.
2. Зал. да абмарожваць.
АБМАРОЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмарозіць.
АБМАРОЗІЦЦА, -рбжуся, -рбзішся, -рбзіц-
ца; зак. Зазнаць пашкоджанне ад марозу.
АБМАРОЗІЦЬ, -рбжу, -рбзіш, -рбзіць; заг.
абмарбзь; зак., каго-штс. ІІашк'одзіць маро-
зам; памарозіць, змарозіць. Абмарозіць паль-
цы на нагах.
АБМАРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмарачыць.
АБМАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абматаць.
АБМАТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Абматаць сябе чым-н. Абматацца вяроўкаю.
АБМАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Абкруціць, апавіць чым-н. некалькі разоў.
Пайшоў чорт, абматаў стог вяроўкамі і пава-
лок. Якімовіч.
АБМАТЫКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. Ускапаць матыкаю зямлю вакол чаго-н.;
акучыць, абгарнуць. Абматыкаваць ягадныя
кусты.
АБМАТЫЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
што. Тое, што і абматыкаваць.
АБМАУЛЯЦЦА, -ляюся, -ляешся, -ляецца.
Цезак. да абмовіцца.
АБМАХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Махаючы чым-н., абдаваць сябе струме-
нем паветра (звычайна для ахаладжэння).
Пасажыры паадчынялі вокны, абмахваліся
хустачкамі. Мяжэвіч. // Узмахамі адганяць ад
сябе (мух, камароў і пад.). Пакуль цётка ха-
дзіла ў хату па вядро, [карова] стаяла каля
студні, над карытам з зялёным магцком на
дне, абмахвалася ад заедзі і, памыкваючы,
прасіла піць. Лужанін.
АБМАХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. 1. Махаючы чым-н., абдаваць паветрам
(звычайна для ахаладжэння). Аб.махваць
твар.
2. Незак. да абмахнуць (у 2 знач.)- // Ма-
хаючы чым-н., адганяць мух, камароў і пад.
Абмахваць галінкай аваднёў.
АБМАХНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся, -няцёся; зак. 1. Аднакр. да абмах-
вацца.
2. перан. Памыліцца. Ды леснікі здарэнне
зналі. Калі Абрыцкі абмахнуўся I пвд Пша-
вару падвярнуўся. Колас.
АБМАХНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -пём, няцё;
зак., каго-што. 1. Аднакр. да абмахваць (у
1 знач.).
2. Хуткім лёгкім узмахам ачысціцв што-н.
ад чаго-н. (пылу, снегу і пад.). Абмахнуць
стол. // Хутка, лёгка правёўшы рукою па
чым-н., скінуць што-н. / бацька жылістай ру-
кой Слязінкі абмахнуць стараўся. Гаўрусёў.
АБМАЦАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абмацаць.
АБМАЦАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Пакратаць што-н., дакрануцца да чаго-н.
Мікіта Мінавіч.. нагнуўся, абмацаў збоку су-
хую купіну і апусціўся правым калвнам на
яе. Кулакоўскі. // перан. Уважліва агледзець.
[Толя:] — Павер мне, старому газетнаМУ прай-
дзісвету.. Я гэту кандыдатуру абмацаў і знізу
і зверху. Чыгрынаў.
2. Абшукаць, абшарыць, мацаючы. Дзеці з
цікавасцю кінуліся да торбачкі, уваясліва аб-
мацалі яе і сумныя адышліся. Якімовіч. //
перан. Знайсці, намацаць, выявіць, шукаючы.
Знойдзеш-абмацаеш яблыка і ўвап'ешся зуба-
мі ў кіславата-салодкую смакату... Брыль. //
перан. Высачыць, выведаць. Тут стрэльбы на-
шы ў галавах — Пяццю патронамі набіты, Каб
не было часамі швах, Калі абмацаюць банды-
ты. Крапіва.
АБМАЦВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абмацваць — абмацаць.
АБМАЦВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аедца. Зал.
да абмацваць.
АБМАЦВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. НезаК. да аб-
мацаць.
АБМАЧБІЦЦА, -мачўся, -мбчышся, -мочыц-
ца; зак. 1. Абмачыць на сабе адзенне, абутак;
зрабіцца мокрым ад дажджу, мокрагД снегу і
пад.
2. Спусціць пад сябе мачу (пра дзяцен,
хворых).
АБМАЧЫЦЬ, -мачў, -мбчыш, -мбчыць; зак.,
каго-што. Зрабіць мокрым, вільготныМ, нама-
чыць. Дождж абмачыў сена. □ [Й?рка].. па-
боўтаў трохі нагамі ў вадзе, абмачЫЎ унізе
калошы палатняных портак сваіх і не мог са-
браць сваіх думак аж да самай ночы. Чорны.
// Зрабіць мокрым, абмакнуўшы ў што-н. Доб-
ра абмачыць касу, пацягнуць яе пад вадой і,
падняўшы, глядзець, як.. цячз ў раку тонкі
струмень. Брыль.
АБМЕЖАВАЛЬНІК, -а, м. Спец. Прылада,
якая робіць немагчымай работу машыны,
устаноўкі за межамі паказаных велічынь.
Сашнікі сеялак абсталяваны абмежавальніка-
мі глыбіні.
АБМЕЖАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Накіраваны на
абмежаванне; які прадугледжвае абмежаван-
не. Абмежавальныя меры.
АБМЕЖАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аб-
межаванага. Абмежаванасць інтарэсаў. Нацы-
янальная абмежаванасць.
АБМЕЖАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне I стан
паводле знач. дзеясл. абмежаваць, абмежа-
вацца.
2. Тое, што стрымлівае, ставіць каго-, што-н.
у пэўныя рамкі. Яшчэ было многа ўсялякіх
абмежаванняў, правіл, якія нельга Ьыло па-
рушаць. Мікуліч.
АБМЕЖАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абмежаваць.
2. у знач. прым. Невялікі, нязначны. Паміж
бязмежным імкненнем да расшырэння еы-
творчасці, уласцівым капіталізму, і абмежава-
ным спажываннем народных мас (абмежава-
ным у выніку іх пралетарскага становішча)
ёсць несумненная супярэчнасць. Ленін.
3. перан.; у знач. прым. Духоўна неразвіты,
адсталы, недалёкі. Тупым і абмежаваным па-
ліцэйскім Я. Колас проціпастаўляе прадстаў-
нікоў простага народу. Пшыркоў.
О Абмежаваная манархія гл. манархія.
АБМЕЖАВАЦЦА, -мяжўюся, -мяжўешся,
-мяжўецца; зак. Звесці сваё дзеянне або дзей-
насць да пэўнага кола пытанняў. Галынскі
гэтую ўсмешку адгадаў, але абмежаваўся тым,
што падзякаваў Пілацееву за тлумачэнне
ягоных палітычных пераконанняў. Галавач. //
Задаволіцца пры вырашэнні якога-н. пытан-
ня чым-н. нязначным. [Хруст:] — Як бачыце,
вінаваты чыстасардэчна прызнаўся ва ўсім.
Таму прапануецца абмежавацца папярэджан-
нем. Пянкрат.
АБМЕЖАВАЦЬ, -мяжўю, -мяжўеш, -мяжўе;
зак., каго-што. 1. Паставіць у пэўныя рамкі,
межы; звузіць чыю-н. сферу дзейнасці. Раз-
мову з Лемяшэвічам [Жураўскі] абмежаваў
тым, што спытаў пра жыццё і папрасіў пера-
даць прывітанне Касцянкам. Шамякін.
2. Вызначыць мяжу, граніцу якога-н. участ-
ка зямлі. // З’явіцца мяжой, граніцай чаго-н.
АБМЁЖАК, -жка, м. Тое, што і ў з м е ж а к.
Ускапаць абмежкі.
АБМЁН, -у, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абменьваць — абмяняць і абменьвац-
ца — абмяняцца.
2. Спец. Адна з форм вытворчых адносін,
якая заключаецца ва ўзаемным адчужэнні
прадуктаў працы і іншых аб’ектаў уласнасці
на аснове добраахвотнага пагаднення.
О Абмев рэчываў — сукупнасць працэсаў,
звязаных з ператварэннем рэчываў у жывых
арганізмах у іх узаемадзеянні з навакольным
асяроддзем.
АБМЁНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмяняць.
АБМЁННЫ, -ая, -ае. Звязаны з абменам.
Абменныя аперацыі. // Прызначаны для абме-
ну. Абменны фонд. Абменны пункт.
АБМЁНЬВАЦЦА, -аюся, -аешея, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абмяняцца.
2. Зал. да абменьваць.
АБМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мяняць.
АБМЁР, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
абмерваць — абмераць.
АБМЁРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмераць.
АБМЕРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Памыліцца, мераючы што-н.
АБМЁРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Тое, што і памераць (у 1 знач.).
2. Разм. Наўмысна ці памылкова адмераць
менш, чым трэба. Абмераць пакупніка.
АБМЁРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. абмерваць — абмераць.
АБМЁРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абмерацца.
2. Зал. да абмерваць.
АБМЁРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мераць.
АБМЁРЗЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты лёдам; аб-
ледзянелы. Вецер звінеў галінамі абмерзлага
клёна, скуголіў і свістаў у шчылінах парка-
на, у дзіравай страсе хлява. Шамякін.
АБМЁРЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абмёрз,
-мёрзла; зак. Пакрыцца лёдам, шэранню, аб-
ледзянець.
АБМЕРКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абмеркаваць.
АБМЕРКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абмеркаваць.
АБМЕРКАВАЦЬ, -мяркўю, -мяркўеш, -мяр-
кўе; зак., што. Калектыўна абгаварыць што-н.;
прааналізаваць і зрабіць вывады. Яны прый-
шлі на з’езд партыйны, Каб вырашыць, абмер-
каваць, Як лепш адбудаваць краіну, Заводы
новыя узняць. Танк. // На адзіноце дэталёва
прадумаць, усё ўлічыць. [Марына Паўлаў-
на:]—Я не ведаю... Здаецца, усё я абдумала,
абмеркавала... Зарэцкі.
АБМЁРНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для абме-
ру. Абмерная еяроўка.
АБМЁРЦІ, абамрў, абамрэш, абамрэ; аба-
мрбм, абамрацё; пр. абмёр, -мёрла; зак. Разм.
1. Самлець, страціць прытомнасць.
2. Знямець ад нечаканага і моцнага ўзру-
шэння. Абмерці ад страху. □ I ён [Сотнікаў]
на секунду абмёр, разгубіўшыся: па вуліцы
хутка ішлі двое з вінтоўкамі. Быкаў. // Спы-
ніцца, замерці (пра сэрца).
АБМЁРШЧЫК, -а, м. Разм. Той, хто займа-
ецца абмерваннем чаго-н.
АБМЁРШЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да аб-
мершчык.
АБМЁСЦІ, -мятў, -мяцёш, -мяцё; -мяцём,
-мецяцё, -мятўць; пр. абмёў, -мяла, -мялб; зак.,
каго-што. Змятаючы, змахваючы, ачысціць
паверхню чаго-н. (ад пылу, снегу і пад.).
Увайшла Адарка, абмяла венікам валёнкі і,
зірнуўшы на Хвядоса, сказала: — У кантору
ідзі. Шашкоў.
АБМЁЦЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмесці.
АБМЁШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абмешваць — абмяшаць.
АБМЁШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
мешваць.
АБМЁШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мяшаць. Дзве Таклюсіны памочніцы раскла-
далі корм свінням, абмешвалі — каму чыстаю
ячнаю, аўсянаю або грэцкаю мукою, каму
промешкаю, а каму і мякінаю. Колас.
АБМШ, -у, м. Разм. Тое, што і а б г о н (у
1 знач.).
0 У абмін (ехаць) — навыперадкі, абміна-
ючы адзін аднаго.
АБМІНАЦЦА >, -аецца; незак. Зал. да аб-
мінаць
АБМІНАЦЦА 2, -аецца; незак. Зал. да аб-
мінаць2.
АБМІНАЦЬ >, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мінуць.
АБМІНАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мяць.
АБМІНУЦЬ, -мінў, -мінёш, -мінё; -мінём,
-міняцё; зак., каго-што. I. Прайсці, праехаць
міма каго-, чаго-н. Парашыўшы абмінуць па-
сёлак, Васіль звярнуў з дарогі, што вяла да
Нырчы, і лугам пайшоў напрасцяк да ракі.
Краўчанка. // перан. Прапусціць, не звярнуць
увагі на што-н. [Рыгор] не падумаў, як
спланаваць прамову, чаго ў ёй чапіць, што
абмінуць, якія кінуць лозунгі. Гартны.
2. Не закрануць, не зачапіць.— Было ў мя-
не такое прадчуванне, Што куля першая не
абміне. Пысін.
3. перан.; часцей з адмоўем. Пазбегнуць,
унікнуць чаго-н. Абмінуць бяду. о Адно мне
ясна: завірухі Не абмінуць, не адхіліць. Колас.
4. Рухаючыся хутчэй, абагнаць, апярэдзіць
каго-, што-н. Як ішлі па садзе [мужчыны], на-
гналі Міхаіла Палікарпавіча, павіталіся з ім
і моўчкі абмінулі яго. Галавач.
АБМІРАННЕ, -я, н, Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. абміраць — абмерці.
АБМІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мерці.
АБМОВІЦЦА, -мбўлюся, -мбвішся, -мбвіцца;
зак. Памыліцца пры размове, сказаць не тое,
што трэба. // Нечакана прыгадаць што-н.
Арцёмава, прыняўшы ўдзел у маіх «росшу-
ках», абмовілася, што яна часта бывае ў
шпіталі. Шынклер.
0 Не абмовіцца (ні адным) словам — нічо-
га не сказаць, змоўчаць.
АБМОКЛЫ, -ая, -ае. Змакрэлы.
АБМОКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абмбк, -ла;
зак. Зрабіцца мокрым, змокнуць. Міц.ч з Кар-
дашом абмоклі, але дабеглі да будкі стрэлач-
ніка, схаваліся пад ёй. Навуменка.
АБМОТАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
абмотвання. Абмотачная стужка. Абмотачны
матэрыял. // Звязаны з абмотваннем. Абмотач-
ныя работы.
АБМОТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абмотваць — абматаць.
АБМОТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абматацца.
2. Зал. да абмотваць.
АБМОТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
матаць.
АБМОТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
1. Усякі матэрыял для абмотвання чаго-н.
2. звычайна мн. (абмбткі, -так). Палоска
матэрыі для абмотвання нагі вышэй чаравіка.
[Яалавек] быў.. у салдацкіх чаравіках з абмот-
камі. Чорны.
3. Сістэма праваднікоў у электрычнаіі ма-
шыне, па якой праходзяць токі, што ствара-
юць магнітныя палі. Абмотка ротара.
АБМОТЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст па
абмотванню.
АБМОТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абмотчык.
АБМОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмачыць.
АБМОЧВАЦЦА, -аюся, -аепіся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абмачыцца.
2. Зал. да абмочваць.
АБМОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мачыць.
АБМУЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абмуляцца.
АБМУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмуляць.
АБМУЛЯНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абмуляць.
2. у знач. прым. 3 пашкоджанай ад трэння
скурай. Абмуляны конь. Абмуляныя ногі.
АБМУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
Пашкодзіць сабе скуру трэннем; нацерці.
АБМУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што. Па-
шкодзіць скуру трэннем; нацерці. Абмуляць
нагу.
АБМУНДЗІРАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. абмундзіраваць, абмундзі-
равацца.
2. Камплект форменнага адзення. Летняе
абмундзіраванне. □ Цыбулька загадаў вы-
даць Кітайчонку вінтоўку і абмундзіраванне
і прызначыў да сябе каняводам. Шчарбатаў.
АБМУНДЗІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад абмундзіраваць.
АБМУНДЗІРАВАЦЦА, -рўюся, -рўешся, -рў-
ецца; зак. Забяспечыцца абмундзіраваннем.
АБМУНДЗІРАВАЦЬ, -рўю, -руеш, -рўе; зак.,
каго-што. Забяспечыць абмундзіраваннем. Аб-
мундзіраваць армію.
АБМУНДЗІРОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да абмундзіравання. Абмундзіро-
вачны пункт.
АБМУІІДЗІРОУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да абмундзіравацца.
2. Зал. да абмундзіроўваць.
АБМУНДЗІРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абмундзіраваць.
АБМУНДЗІРОУКА, -і, ДМ -роўцы; Р мн.
-ровак; ж. Разм. Тое, што і абмундзіра-
ванне. Ватовая абмундзіроўка ляжала на..
[Нахлябічу} гладка. Чорны.
АБМУРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абмураваць.
АБМУРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак., што.
Абкласці цэглай, каменнем што-н., мацуючы
іх цэментам, глінай і пад. Абмураваць ка-
цёл. □ [Лукаш:]— А цагельню ж зноў такі
раблю, каб абмураваць, а то не згледзіш, як
яна спарахнее. Сабаленка.
АБМУРОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абмуроўваць — абмураваць.
АБМУРОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абмуроўваць.
АБМЎРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмураваць.
АВМУРОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, чым
што-н. абмуравана. Цагляная абмуроўка.
АБМЎРОЎШЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыя-
ліст па абмуроўванню.
АБМУСОЛАК, -лка, м. Разм. Абмусоленая
рэшта чаго-н.; агрызак. Іван зноў корпаецца
ў сваім мяшку, наводзіць парадак, складае м
месца ніткі.., абмусолак аловачны. Лынькоў.
АВМУСОЛЕНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Дзеепры».
зал. пр. ад абмусоліць.
2. у знач. прым. Заслінены, запэцканы.
АБМУСОЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Разм. 1. Змачыць слінай; абслініць.
2. Запэцкаць чым-н. ліпкім, тлустым. Аб.ц
соліць фартух.
АБМЫВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паеоНя
знач. дзеясл. абмываць — абмыць.
2. Рытуальны абрад. Свяшчэннае абмываш,
АБМЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; »
зак. 1. Незак. да абмыцца.
2. Зал. да абмываць.
АБМЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., ка»
што. 1. Незак. да абмыць.
2. Акружаць сваімі водамі (пра моры, ц»
чэнні і пад.). Заходні бераг Афрыкі аб.чыш
Атлантычны акіян. // Працякаць вакол, паў;
што-н.; абдаваць хвалямі. Падножжа гары аі
мывае рака.
3. перан. Разм. Адзначаць якую-н. падза
выпіўкай.
<> Абмываць і абшываць — даглядаць к»
го-н., выяўляць жаночы клопат аб кім-н. Кн
стачкі абмываць—тое, што і костачкі
перамываць (гл. перамываць). Рука ру
ку абмывае гл. рука. Языкамі абмываць-
абгаворваць.
АБМЫЗГАНЫ, -ая, -ае. Разм. Дзеепрьа.
зал. пр. ад абмызгаць.
АБМЫЗГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., шп
Разм. Пакрыць граззю, забрудзіць.
АБМЫЛЕНЫ, -ая, -ае. Спец. Дзеепрым. зя.і
пр. ад абмыліць.
АБМЫЛІЦЦА, -ліцца; зак. Спец. Перат»
рыцца ў мыла шляхам'хімічнай рэакцыі (пр;
тлушчы).
АБМЫЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; за
Абл. Памыліцца.— Я абмыліўся— людзей №
слухаў... Болей гэтага не будзе... Чарот.
АБМЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак. Спец. Пе-
ратварыць тлушч у мыла шляхам хімічнаі
рэакцыі.
АБМЫЛКА, -і, ДМ -лцы, ж. Абл. Памылкі
Адным словам, ду.маў Васіль, абмылкаю неі
каю прыйшоў на свет гэты чалавек. Колас
Анупрэй згаджаўся, што ён віноўнік перд,
таварышамі, што ён зрабіў цяжкую абмылк}
Гартны.
АБМЫЛЬВАЦЦА, -ваецца; незак. 1. Незаі
да абмыліць.
2. Зал. да абмыльваць.
АБМЫЛЬВАЦЬ. -аю, -аеш, -ае. Незак. Л
абмыліць.
АБМЫСЛІЦЬ, -мыслю, -мысліш, -мысліці;
зак., што. Абдумаць, абмеркаваць, узважыці
I раптам.. [Максім Астапавіч} пачаў бачыць,
што ўсё тое, што ён толькі для самога сябі
таіў у душы, вядома ўсім. I ўсе так думаюць,
як ён, і нават бачаць тое, чаго ён сам ранеі
не мог як трэба абмысліць. Чорны.
АБМЫТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. аі
абмыць.
2. у знач. прым. Чысты, вымыты. Нарэшці
зноў выбліснула сонца — абмытае, зыркаі.
Новікаў.
АБМЫЦЦА, -мыюся, -мыешся, -мыецца;
зак. Змыць з сябе гразь, пыл і пад. // Зрабіц-
ца чыстым ад уздзеяння вады, дажджу і пад.
(аб прадметах). Зямелька ўся Ускалышацца,
Дажджом яна Абмыецца. Колас.
АБМЙЦЬ, -мыю, -мыеш, -мые; зак., каго-
што. 1. Змыць пыл, бруд і пад. Вясенні дождж
сады абмыў, 1 цвет набрала вецце. Пушча.
Прыўзняла [Кацярына жанчыну], абмыла ра-
ну, Што чарнела над ілбом: Галаву яе ста-
ранна Абвязала фартухом. Броўка.
2. Памыць бялізну ўсім, многім. Абмыць
сям’ю.
3. перан. Абдаць, ахінуць што-н.; асвяжыць.
Няхай прышчэпіць да ствала Мяне з сваёй
галінай, Абмые еетрам і зарой Наднёманскай
краіны. Танк. \Сумны:\ Салдат хоча ў чыстай
крыніцы паэзіі абмыць душу. Вітка.
4. перан. Разм. Адзначыць якую-н. падзеЮ
выпіўкай.— Гаспадары, запрашайце ў хату.
Трэба ж абмыць вашы ноеыя вуглы,— сказа-
ла Тамара Аляксандраўна. Шамякін.
АБМЯЖОУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абмежавацца.
2. Зал. да абмяжоўваць.
АБМЯЖОУВАЦЬ," -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмежаваць.
АБМЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мякнуць.
АБМЯКЛЫ, -ая, -ае. 1. Які страціў цвёр-
дасць, пругкасць. Абмяклы ад вільгаці хлеб.
2. перан. Які стаў вялым, расслабленым.
Пілот-механік, знаёмы Алегу, абмяклы, ляжаў
на падлозе. Гамолка.
АБМЯКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абмяк, -ла;
зак. 1. Стаць мяккім, страціўшы пругкасць.
Вопратка абмякла ад вільгаці.
2. перан. Зрабіцца вялым, расслабленыМ.
Намендант абмяк, зморана апусціўся ў крэсла,
успомніўшы свой ганебны страх. Шамякін.
Эма заплакала горка. Рукі абмяклі, Пакорна
Выпусціў бацька повад. Глебка.
3. перан. Стаць болып спагадлівым; расчу-
ліцца. Выказаўшы тое, што так доўга і балю-
ча ўтрымлівала, Аля адразу абмякла і запла-
кала. Мележ.
АБМЯЛЁЛЫ, -ая, -ае. Які абмялеў, мелкі.
Дыхнула густым, душным водарам траў і кра-
сак, аернай вільгаццю абмялелых заток і сее-
жасцю ракі, што блішчэла ўводдалі між лаз-
някоў. Хадкевіч.
АБМЯЛЁННЕ, -Я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абмялець. Абмяленне возера.
АБМЯЛЁЦЬ, -ёе; зак. Стаць мелкаводным.
Рака абмялела і парвалася на асобныя вірЫ,
затокі. Дуброўскі.
АБМЯЛЬЧЭЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б м Я-
л е л ы.
АБМЯЛЬЧЭННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абмяльчэць.
АБМЯЛЬЧЭЦЬ, -эе; зак. Тое, што і а б м я-
лець.
АБМЯНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
1. Зрабіць абмен, памяняцца кім-, чым-н. Аб-
мяняцца сувенірамі.
2. Выпадкова памяняцца рэчамі. Абмяняц-
ца галёшамі.
3. перан. Адказаць на якое-н. дзеянне такім
самым дзеяннем (адпаведна значэнню назоў-
ніка). Абмяняцца думкамі. Абмяняцца вопЫ-
там. Абмяняцца прамовамі.
АБМЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., каго-што.
1. Аддаць адно што-небудзь і атрымаць за-
мест яго другое. Абмяняць насенне. Абмя-
3 Зак. 3800
няць кніжкі ў бібліятэцы. // Спец. За адзін
тавар атрымаць іншы такой самай вартасці.
Абмяняць тавар на тавар.
2. Памылкова ці наўмысна ўзяць чужую
рэч замест сваёй. У гардэробе абмянялі па-
літо.
АБМЯРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абмерацца.
2. Зал. да абмяраць.
АБМЯРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абме-
раць.
АБМЯРЗАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абмярзаць — абмерзнуць.
АБМЯРЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
мерзнуць.
АБМЯРКОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абмяркоўваць.
АБМЯРКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абмеркаваць.
АБМЯРЦВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Стан абмярцвела-
га. Абмярцвеласць скуры.
АБМЯРЦВЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які страціў ад-
чувальнасць, стаў нежывы (пра клеткі, ткан-
кі, часткі цела).
2. перан. Нерухомы, застылы, без жыцця.
[Камары] не лёталі і не кусаліся, а сядзелі
абмярцвелыя ў шчылінах і пад лісцямі. Чор-
ны.
АБМЯРЦВЁННЕ, -я, н. Стан паводле дзеясл.
абмярцвець (у 1 знач.).
АБМЯРЦВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стра-
ціць адчувальнасць, стаць нежывым (пра
клеткі, тканкі, часткі цела).
2. перан. Стаць нячулым пад уплывам
чаго-н.; змярцвець, анямець; акамянець. Твар
Паліводскага.. то чырванеў, то зелянеў, то бя-
леў, то зноў чыреанеў. Нарэшце ён як бы аб-
мярцвеў, і вочы быццам ашклянелі. Чорны.
АБМЯТАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абмя-
таць.
АБМЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
месці.
АБМЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмяць.
АБМЙЦЦА, абамнўся, абамнёшся, аба-
мнёцца; абамнёмся, абамняцёся; зак. 1. Пры-
мяцца, ушчыльніцца, злегчыся.
2. перан. Прыжыцца, прызвычаіцца. Стар-
шыня колькі разоў казаў: «Не ганяй ты..
[Амельку] задужа, пакуль абамнецца хлопец».
Лынькоў.
АБМЯЦЬ, абамнў, абамнёш, абамнё; аба-
мнём, абамняцё; зак., што. Прымяць, зрабіць
шчыльнейшым. Абмяць салому.
АБМЯШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абмяшаць.
АБМЯШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Пры-
правіць корм (сечку, мякіну і пад.) мукою, ва-
ранай бульбай і пад., перамяшаўшы яго.
АБНАВІЦЕЛЬ, -я, м. Той, хто што-н. абнаў-
ляе, уносіць што-н. новае.
АБНАВІЦЕЛЬНЫ, -ая, -ае. Які садзейнічае
абнаўленню чаго-н.
АБНАВІЦЕЛЬСКІ, -ая, -ае. Уласцівы абна-
віцелю.
АБНАВІЦЦА, -наўлюся, -нбвішся, -нбвіцца;
зак. 1. Набыць выгляд новага, зрабіцца нібы
новым. Снег выпаў пасля ночы. Памаладзеў,
абнавіўся свет. Адамчык. // перан. Зноў зра-
біцца свежым, моцным; ажывіцца. Цела маё
нібы абнавілася, такое яно стала свежае і
моцнае. Карпюк.
2. Папоўніўшыся новым, змяніцца. Абна-
віўся склад праўлення калгаса.
АБНАВІЦЬ, -наўлю, -нбвіш, -нбвіць; зак.,
што. 1. Паправіўшы, адрамантаваўшы, надаць
старому, зношанаму выгляд новага; аднавіць,
паднавіць. Абнавіць мэблю ў кватэры. // пе-
ран. Зрабіць іншым, новым; адрадзіць, ажы-
віць. Абнавіць духоўныя сілы. □ [Бедны і
Крапіва] не проста напоўнілі традыцыйную
байку новым зместам, а абнавілі і самую яе
форму. Казека.
2. Папоўніць што-н., уносячы новае, замя-
ніць устарэлае новым. Абнавіць наглядную
агітацыю. Абнавіць склад рэдкалегіі. Абнавіць
рэкорд. Абнавіць праграму канцэрта.
3. Разм. Ужыць, выкарыстаць першы раз
новую рэч. Абнавіць паліто.
АБНАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абнадзіць.
АБНАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
надзіць.
АБНАДЗЁЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абнадзеіць.
АБНАДЗЁІЦЦА, -дзёюся, -дзёішся, -дзёіцца;
зак. Разм. Атрымаць надзею на што-н. [Кса-
вэр:]— Мы спачатку пачнем жыць. Гэта па-
вінна быць скора...— 1 Гальвас павесялеў і аб-
надзеіўся. Чорны.
АБНАДЗЁІЦЬ, -дзёю, -дзёіш, -дзёіць; зак.,
каго. Паабяцаўшы што-н., запэўніўшы ў
чым-н., абудзіць надзею; суцешыць. Абна-
дзеіў настаўнік Сцёпку, ахвоты да навукі пад-
даў. Колас. Дзівіліся партызаны спакою і вы-
трымцы гэтага чалавека, дзівіліся і стараліся
падтрымаць яго, сказаць спагадлівае слова,
неяк абнадзеіць. Шчарбатаў.
АБНАДЗЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абнадзейваць — абнадзеіць.
АБНАДЗЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абнадзеіць.
АВНАДЗЁЙЛІВЫ, -ая, -ае. 3 адзнакамі,
прыкметамі надзеі. [Снарады] праносіліся ўга-
ры з імклівым, абнадзейлівым посвістам. Ме-
леж.
АБНАДЗІЦЬ, -наджу, -надзіш, -надзіць; зак.,
каго-што. Тое, што і прынадзіць.
АБНАРОДАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абнародаваць.
АБНАРОДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абнародаваць.
АБНАРОДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; зак.,
што. Абвясціць, апублікаваць для ўсеагульна-
га азнаямлення. Абнародаваць дэкрэт. □ [Гар-
бачыо:] А што калі б вы.. знайшлі ў сваіх ар-
хівах вось такі пергамент 1 абнародаваць маг-
лі па ўласнай волі... Клімковіч.
АБНАСІЦЦА, -нашўся, -нбсішся, -нбсіцца;
зак. 1. Знасіць, прывесці да непрыгоднасці
ўсё адзенне, увесь абутак. Разглядаю дзядзь-
ку. Як ён пахудзеў, як абнасіўся і зарос!
Сачанка.
2. Зрабіцца зручным, звычным у выніку на-
шэння. Чаравікі абнасіліся, не муляюць.
АБНАСІЦЬ, -нашў, -нбсіш, -нбсіць; зак.,
што. Панасіўшы адзенне, абутак, зрабіць яго
болып зручным, звычным. Абнасіць боты.
АБНАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абнаўляць — абнавіць і стан паводле
знач. дзеясл. абнаўляцца — абнавіцца.
АБПАУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да абнавіцца.
2. Зал. да абнаўляць.
АБНАУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аб*
навіць.
АБНАЧАВАЦЬ, -чўю, -чўеш, -чўе; зак. Разх
Тое, што і заначаваць. Адышлі яны [Па-
вэлак з бацькам] ад Пскова кіламетраў і
трыццаць і ў сяле Іванаўскім абначавалі. Га-
рэцкі.
АБНЕМАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
немагчы.
АБНЕМАГЧЫ, -магў, -мбжаш, -мбжа; пр.
абнямбг, -магла, -маглб; зак. Разм. 1. Страціць
здароўе, сілы, занядужаць. [Жанчына] зусіх
абнемагла і найбольш ляжала. Чорны.
2. Тое, што і знемагчыся. Пад раніцу
Параска абнемагла і заснула. Лобан.
ЛВНЕМАГЧЫСЯ, -магўся, -мбжашся, -мб-
жацца; пр. абнямбгся, -маглася, -маглбся; зак.
Разм. Тое, што і абнемагчы. Мы зайшлі
ў сенцы і папрасілі ў гаспадара, каб ён прадаў
нам хлеба і малака, бо мы зусім абнемагліся.
Сачанка.
АБНЁСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абнесці.
АБНЕСЛАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абняславіць.
АБНЕСЛАУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
1. Незак. да абняславіцца.
2. Зал. да абнеслаўляць.
АБНЕСЛАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
абняславіць.
АБНЁСЦІ, -нясў, -нясёш, -нясё; -нясём, -не-
сяцё; пр. абнёс, -нёсла і -нясла, -няслб; заг.
абнясі; зак., каго-што. 1. Пранесці што-н. ва-
кол чаго-н. Свянцоным хлебам, соллю і вадой
Абнесла навакол яе [гсаровы] тры разы. Ку-
пала.
2. Абгарадзіць, акружыць сцяною і пад.
Моцны, з ацярэбленага ядлоўцу пляцень, якіл
Несцер абнёс сад незадоўга перад вайной, быў
месцамі спалены. Кулакоўскі.
3. Абходзячы, надзяліць, абдарыць усіх,
кожнага. Абнесці гасцей прысмакамі.
4. Надзяляючы чым-н. усіх, прамінуць ка-
го-н. Абнесці чаркай.
АБНІМАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абнімаць — абняць (у 1 знач.).
АБНІМАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абняцца.
2. Зал. да абнімаць.
АБНІМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абняць.
АБНІМКІ, -аў; адз. няма. Тое, што і а б-
д ы м к і.
АБНОВА, -ы; Р мн. -нбў, ж. Разм. Тое, што
і абноўка. [Каця] была добрая швачка, і
шыць абновы да яе неслі ледзь не з усяе вё-
скі. Сачанка. // перан. Нешта новае, толькі
што пабудаванае. Ды не ўявіш сягоння цябе
[Беларусь] без гранітных абноў і пявучых тур-
бін, і вядомых у свеце машын. Вялюгін.
АБНОЖКА, -і, ДМ -жцы, ж. Спец. 1. Пылок
з кветак, які пчала прыносіць на задніх пож-
ках. У маі цвітуць сады, пчолы вяртаюцца ў
вулей з абножкай. Ермаловіч.
2. толькі мн. (абнбжкі, -жак.). Грубая ка-
роткавалосая воўна з ног авечак.
АБНОСАК гл. абноскі.
АБНОСІЦЦА, -нбсіцца; незак. Зал. да абно-
сіць.
АБНОСІЦЬ, -нбшу, -нбсіш, -нбсіць; заг. аб-
нбсь. Незак. да абнесці.
АБНОСКІ, -аў; адз. абнбсак, -ска. м. Разм.
Падношанае, пашарпанае адзенне, абутак. На-
сіць чужыя абноскі. □ Недзе з аддаленага
кутка, з-пад кухні.., выйшла сястра-гаспадыня
год пад пяцьдзесят—уся шзрая, у абносках
з галавы да ног. Пестрак.
АБНОЎКА, -і, ДМ -нбўцы; Р мн. -нбвак; ж.
Разм. Новая, нядаўна набытая, пашытая рэч,
якой яшчэ не карысталіся. Купіць абноўку.
АБНОЎЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абнавіць.
2. у знач. прым. Якому нададзены новыя
якасці; палепшаны. Абноўленыя землі.
АБНОІПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абнасіць.
АБНОШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абнасіцца (у 2 знач.).
2. Зал. да абношваць.
АБНОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
насіць.
АБНЮХАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абнюхаць.
АБНЮХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Абнюхаць адзін аднаго (пра жывёл). Калі
[Андрэй] запрог.. [кабылу] у плуг разам з Гня-
дым, то яны спачатку абнюхаліся, потым па-
грызліся, але хутка памірыліся. Чарнышэвіч.
Цперан. Разм. груб. Пазнаёміцца, завесці су-
вязі. [Хоміч.-] — Я гэтаму хлюсту, Зыгмусю,
буду зубы загаворваць, а ты ідзі бяры.. [Чэсю]
танцаваць. Раз, другі, пакуль троху абнюхае-
цеся, а тады — з вачэй. Брыль.
2. Разм. Абнюхаць вакол сябе, прынюхацца.
Воўк выйшаў на дарогу, абнюхаўся.
АБНЮХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Панюхаць з усіх бакоў. Мядзведзіца, нібы
скрозь сон, узнлла галаву і абнюхала егера.
В. Вольскі.
2. Знайсці, нюхаючы; знюхаць. Сабака аб-
нюхаў след. // перан. Разм. Агледзець, абсле-
даваць, выведаць, уважліва пазнаёміцца з
чым-н. [Грыцук:]—• Нершыя пойдзем мы. Аб-
гледзім, абнюхаем. Навуменка.
ХБНЮХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абнюхваць — абнюхаць і абнюхвац-
ца — абнюхацца.
АБНЮХВАЦЦА, -аецца. Незак. да абню-
хацца.
АБНЮХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
нюхаць.
АБНЯДОЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Тое, што і
абяздолены.
2. у знач. наз. абпядблены, -ага, м.; абнядо-
леная, -ай, ж. Той, хто пазбаўлены долі; ня-
шчасны. Сагрэць трэ было Веспрытоннага,
Слёзы высушыць Абнядоленым. Купала.
АБНЯДУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Стра-
ціць сілы, аслабець; захварэць. [Тоня:]— Без
цябе абыдуцца. Наглядзі на сябе, які стаў...
Абнядужаў зусім. Новікаў.
АБНЯДУЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абнядужаць.
АБНЯМОЖАНЫ, -ая, -ае. Які страціў сілы,
моц, энергію; знясілены. Францкееіч, абнямо-
жаны і вялы, стаў, як цявіна. Здаецца, вецер
яго цяпер паваліў бы. Чорны.
АБНЯСЛАВІЦЦА, -слаўлюся, -славішся,
-славіцца; зак. Набыць дрэнную славу, нядоб-
рую рэпутацыю. [Дзімін:] — 1 не ўздумай сва-
іх новых тэорый прапаведаваць. Абняславіш-
ся як невук. Карпаў.
АБНЯСЛАВІЦЬ, -слаўлю, -славіш, -славіць;
зак., каго-што. Распаўсюдзіць дрэнную пага-
лоску, чуткі, нядобрую славу пра каго-,
што-н.; зганьбіць. Абняславіць чалавека.
АБНЯСЛАУЛЕННЕ, -я, н. Стан паводле
знач. дзеясл. абняславіцпа.
АБНЯСЛАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абняславіць.
АБНЯСЛАЎЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да абняславіцца.
2. Зал. да абняслаўліваць.
АБНЯСЛАЎЛІВАЦь, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абняславіць.
АБНЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абняць.
АБНЯЦЦА, абнімўся, абнімешся, абнімецца
і (радзей) абдымўся, абдымешся, абдымецца;
зак. Абняць адзін аднаго. Абняцца на разві-
танне. □ [Валошын і Нупрыянаў] па-мужчын-
ску нязграбна абняліся і пацалаваліся. Гурскі.
АБНЯЦь, абнімў, абнімеш, абніме і (ра-
дзей) абдымў, абдымеш, абдыме; зак., каго-
што. 1. Абхапіць рукамі каго-, што-н. Маці
абняла свайго сына і пачала яго цалаваць.
Чарнышэвіч. Калі паляўнічы пайшоў, Санька
абняў Мурзу за шыю і прытуліўся да яго
галавы шчакою. Ваданосаў. Любімыя змалку
прасторы Рукамі абняў бы Максім. Аўрам-
чык. // Акінуць позіркам, поглядам. Не хапае
ні сілы, Ні маіх задумёных вачэй Стэп абняць
1 палі залацістыя Спелай пшаніцы. Хведа-
ровіч.
2. Акружыць, ахапіць з розных бакоў. Зя-
лёная агароджа абняла двор. □ Польнай да-
рогі струну лес еекавечны абняў. Танк. Столь-
кі еыткала маці кроснаў, Што калі разгарнуць
на зямлі У адзін рад іх на травах росных, То
яны б увесь свет абнялі. А. Астапенка.
// перан. Ахінуць, абвалачы з усіх бакоў. Па-
жар абняў сяло. □ Усе палі, што за ўзгоркам,
абняло агнём: гарэла спелае жыта. Гурскі.
3, перан. Ахапіць, авалодаць кім-н. (пра па-
чуцці). Ні мук, ні хвалявання — лясны спакой
душу маю абняў. Машара.
0 (Як) вокам (зрокам, позіркам) абпяць —
вельмі далёкі, як толькі можна ўбачыць.
АБО, злучнік. 1. размеркавальны. Ужываец-
ца для супастаўлення членаў сказа і сказаў
з узаемным выключэннем, паказваючы на ка-
тэгарычнасць выбару аднаго з іх. Гэта была
такая сварка, пасля якой або разыходзяцца
на ўсё жыццё, або мяняюць характар. Асіпен-
ка. [Валодзя:] — Я сказаў так: або жонка, або
артыстка! Кулакоўскі. Або пан, або прапаў.
Прыказка. // Супастаўляе аднолькава магчы-
мыя ці раўназначныя члены сказа і сказы;
тое, што «ці» (у 1 знач).— Выбірай: або маім
намеснікам, або загадчыкам зямельнага ад-
дзела. Адно з двух,— рашуча прапанаваў
Бялоў. Шамякін. «Маўчы або хлусі — азала-
чу, навек шчаслівым зраблю»,— гаварыў Ску-
ратовічаў позірк. Чорны. Здрадлівая дрыгва
пагражала зацягнуць у сваю багну кожнага,
хто аступіцца або зробіць неасцярожны крок.
Колас.
2. пералічальна-размеркавальны. Аб’ядноў-
вае члены сказа і сказы пры пералічэнні.
[Праменны:] Каго ты ні возьмеш, дык гэта
будзе або рабочы, або калгаснік, або інтэлі-
гент, адным словам, чалавек савецкі. Крапіва.
3. далучальны. Далучае члены сказа і ска-
зы з заўвагамі дадатковага характару. Пале-
ская, або Мазырская група Чырвонай Арміі,
як значылася яна афіцыяльна, абрала ўчастак
контрудару па лініі Крыўцы— Высокае, куды
падцягнула войска і гарматы. Колас. [Зіна:] —
Няўжо я зусім не падобная на спявачку, або
спяваць у хоры—вельмі ўжо складаная, ма-
ла каму даступная справа? Кулакоўскі.
4. у знач. пытальнай часціцы. Разм. Ужы-
ваецца ў пачатку пытальных сказаў у значэн-
ні «хіба?», «няўжо?» [Зося.-] — Дык ты верыш,
Рыгор, пушчаным чуткам? — Або яны непраў-
дзівы? Гартны.
АБОГАТВАРАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абогатвараць.
АБОГАТВАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абогатварыць.
АБОГАТВАРЫЦЬ, -тварў, -твбрыш, -твб-
рыць; зак., каго-што. Аднесціся як да бажаст-
ва, прызнаць за бажаство; абысціся, як з ба-
жаством. Абогатварыць паэта.
АБОГАТВАР9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абогатвараць — абогатварыць.
АБОДВА, аббдвух, Т аббдвума, м. і н.; абё-
дзве, Т абёдзвюма, ж., ліч. зб. Як той, так і
другі. У гуках музыкі абодва ўспаміналі Пару
далёкую, шчаслівую вясну. А. Александровіч.
Два на гаду Юр'і, ды абодва дурні: увосень
халодны, а ўвясну галодны. Прыказка.
АБОДВАПОЛЫ, -ая, -ае. Які мае адзнакі
мужчынскага і жаночага полу; двухполы.
Абодваполыя расліны.
АБОДДЗЕ, -я, зб. Абады. Абоддзе гнуць.
АБОЕ, абаіх, ліч. зб. Як той, так і другі; як
той, так і другая; як тое, так і другое. Нічы-
пар хітра падміргвае цёці Каці і абое выхо-
дзяць. Крапіва.
0 Абое рабое — пра людзей, падобных у
чым-н. адзін на аднаго, вартых адзін другога
(па якіх-н. адмоўных якасцях). [Андрэй:]—
3 Халустам і я не ўжыўся б.— Бо і ты такі! —
ускіпела жанчына.— Абое роўныя! Абое ра-
бое. Чарнышэвіч.
АБОЗ, -у, м. 1. Чарада фурманак, падвод з
людзьмі або паклажаю ў дарозе. Ехаць у або-
зе. □ Гадзіны ў дзве папоўдні цэлы абоз ся-
лянскіх фурманак, наладаваных жыўнасцю,
прадуктамі і фуражом, выехаў з вёскі. Колас.
2. Сукупнасць транспартных сродкаў спе-
цыяльнага прызначэнпя. Пажарны абоз.
□ Пачалося наступленне. Па шашы ў на-
прамку фронту ішлі нашы штабы і абозы з
раненымі, абапал па ўзгорках баявыя часці.
Няхай.
О Чырвоны абоз — абоз, які арганізоўваў-
ся сялянамі для здачы збожжа па цвёрдых
цэнах на дзяржаўныя ссыпныя пункты. Плы-
вуць па шляхах Беларусі Абозы чырвоныя з
хлебам. Купала.
0 Выгнаць (пагнаць) у абоз — прымусіць
каго-н. з яго транспартнымі сродкамі несці
службу ў вайсковым абозе. Але аднойчы
зранку легіянеры выгналі яго ў абоз. Чорны.
Ехаць (паехаць) у абоз — быць мабілізава-
ным у вайсковы абоз. Вось чаму зімой і ўлет-
ку Я ў абоз так езджу рэдка. Крапіва. Цяг-
нуцца (плесціся, адседжвацца) у абозе гл.
цягнуцца.
, АБОЗНІК, -а, м. Возчык у абозе; вазак, фур-
ман. Абознікі ішлі па гразі вуліцы побач са
змучанымі, стомленымі коньмі. Галавач. Абоз-
нікі лаяліся і пагражалі шафёрам пугамі. ІПа-
мякін. // Разм. Ваеннаслужачы абозу.
АБОЗНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне ді
абозу. Абозны конь. Абозная двуко.ім.
□ Я ўстаў і пайшоў Між палатак абознм
Танк.
2. Звязаны з прадметамі коннага транспар-
ту і з іх вытворчасцю. Абозныя вырабы. ।
// Звязаны з перавозкай абозамі. Абозны про-
мысел.
3. у знач. наз. аббзны, -ага, м. Той, хто су-
праваджае абоз (у 1 знач.). // Уст. Той, хто
служыць у абозе (у 2 знач.).
АБОЗНЯ, -і, ж. Халодная будыніна для за-
хавання калёс, драбін, саней і іншых прыла?,
На зіму ўсе калёсы сцягнулі ў абозню. // м-
ран. Разм. Вялікае няўтульнае памяшкан-
не.— Можна было б перагарадзіць, каб леп-
шым часам,— угадваў Андрэеву думку Мац-
вей.— Навошта ўжо гэтака абозня. Лобан.
АБОІ, -яў; адз. няма. Шырокія палосы па-
перы з узорамі (у мінулым таксама тканіна)
для абклейвання ці абівання сцен у памяш-
каннях; шпалеры. За сценкай з пашматаныя
абоямі пачуўся старэчы кашаль. Брыль.
АБОЙМА, -ы ж. 1. Металічная рамка д.ц
патронаў, якая ўстаўляецца ў магазінную ка-
робку агнястрэльнай зброі. Абойм.а патронаў,
□ У кішэнях падпольшчыкаў ляжалі пісп-
леты, абоймы з патронамі. Новікаў. // Колі-
касць патронаў у такой рамцы. Выпусціір
абойму патронаў.
2. Дэталь, прыстасаванне ў выглядзе скабы.
абруча і пад., якія служаць для змацавапня
частак машын, збудаванняў і пад. Жалезабе-
тонная абойма.
АБОЙМЫ, -аў; адз. няма. Абрамленне,
акружэнне. Азёры ў пышных абоймах лазн
Вянком выглядалі квяцістым. Глебка.
АБОЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
абояў. Абойныя ўзоры. Абойная папера,
Ц Прызначаны для вырабу абояў. Абойнеа
фабрыка.
АБОЙШЧЫК, -а, м. Майстар па абіўцы мэб-
лі, сцен.
АБОЛТУС, -а, м. Разм. лаянк. Дурны чала-
век; грубіян; невук. Хлопец трапіў сюды [у
музычную школу] з непаразумення. 1 ўрап-
вацца ад гэтага аболтуса наўрад ці можна
лёгкім жартам. Вітка.
АБОРА >, -ы, ж. Вераўчаны або раменны
шнур пры лапцях для прывязання іх да нагі.
У пакоі селянін азірнуўся на бакі і, развязаў-
шы аборы з лапця, дастаў з-пад анучы лісток
паперы. Мурашка. Мокрыя аборы рэзалі ногі,
ціснула на плечы сярмяга. Каваль.
АБОРА 2, -ы, ж. Вялікае памяшканне для
жывёлы; кароўнік. 3 краю, на ўзгорку, былі
заўсёды добра відаць доўгія будыніны кал-
гасных абор і свірнаў. Мележ. У свінарніках
пішчаць парасяты, рыкае цельная карова
дзесьці ў аборы... Чорны.
АБОРКА', -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Не-
вялікая вяроўка; шпагапіна. Перавязаць
што-небудзь аборкай. □ Пяньку яна [Аўгін-
ка] хацела здаць нарыхтоўшчыкам, але пера-
думала — у сваёй гаспадарцы таксама абор-
кі патрэбны. Чыгрынаў.
АБОРКА2, -і, ДМ -рцы; Р м. -рак; ж. 1. Спец.
Друкарскі набор укарочанымі радкамі вакол
якога-н. малюнка, табліцы і пад. Тэкст у
аборку.
2. Нашытая палоска матэрыі. // часцей мн.
(аббркі, -рак). Тое, што і б р ы ж ы.
АБйРТ, -у, М -рце, лі. Дачаснае спыненне
цяжарнасці; самаадвольнае або наўмыснае
ачыпічэнне маткі ад плода.
[Ад лац. аЬогінз — выкідыш.]
АБОЧНЫ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ўбаку
ад дарогі. Прайсці абочнымі сцежкамі.
АБОЧЫНА, -ы, ж. Бакавая частка дарогі.
Ляжаць маўкліва на абочынах Бязногія гру-
завікі. Панчанка. Нявада ішоў абочынай гас-
цінца, адкуль увесь снег змяло ў прыдарож-
пыя лагчыны. Чорны. // Ускраіна чаго-н. (ле-
су, поля і пад.). Абочына паляны. а Васіль
ужо думаў аб тым, што прыйдзецца ехаць, не
ўбачыўшы Антося, і раптам на абочыне луга
за кустом лазняку заўважыў уваткнутую ў
зямлю касу. Кулакоўскі.
АБПАЛ, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
абпальваць — абпаліць.
АБПАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абпаліць.
АБПАЛША, -ы, ж. Абпаленае месца. Мы
ўсе непакоімся ўжо; толькі адзін Ткач сядзіць
абыякаеы, паціху распальвае абкураную, з
цемна-рудымі абпалінамі па краях тоўстую
люльку. Савіцкі.
АБПАЛІЦЬ, -палю, -паліш, -паліць; зак.,
каго-што. 1. Прымусіць абгарэць, абвугліцца.
У стары дуб ударыла маланка, быццам вост-
рым нажом зрэзала еерхаеіну, абпаліла ма-
гутны ствол. Васілеўская.
2. Апрацаваць выраб з гліны і пад. уздзе-
яннем агню. Абпаліць керамічныя вырабы.
АБПАЛЬВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абпальваць — абпаліць.
АБПАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
пальваць.
АБПАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
паліць.
АБПАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызначаны
для абпальвання, які служыць для апрацоўкі
агнём, тэмпературай. Абпальныя печы.
АБПАЛЬНЯ, -і, ж. Печ, у якой абпальваюць
вапну. [Раманюк:] — Калі я твае гады меў,
самым буйным прадпрыемствам тут была аб-
пальця. Печ, у якой абпальвалі вапну. Савіцкі.
АБПАЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст
па абпальванню. Абпальшчык вапны.
АБПАСКУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абпаскудзіць.
АБПАСКУДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абпаскудзіцца.
2. Зал. да абпаскуджваць.
АБПАСКУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абпаскудзіпь.
АБПАСКЎДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіц-
ца; зак. Тое, што і апаскудзіцца.
АБПАСКУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. Тое, што і апаскудзіць.
АБПАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
паўзці. На сярэдзіне ракі, дзе плынь была
найбольш быстрай, адна пройма раптам вы-
расла ў доўгую вузкую паласу вады. Байцы
вымушаны былі далёка абпаўзаць яе. Краў-
чанка.
АБПАЎЗЦІ, -паўзў, -паўзеш, -паўзё; -паў-
зём, -паўзяцё; пр. абпбўз, -паўзла, -паўзлб;
зак., каго-што і без дап. Прапаўзці вакол ці
міма чаго-н. Абпаўзці вакол дрэва. Абпаўзці
паляну.
АБПЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абпячы.
АБШЛАВАЦЬ, -лўю, -лўеш, -лўе; зак., што.
Тое, што і апілаваць. Абпілаваць бервя-
но. Абпілаваць металічную пласцінку.
АБПІЛйЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абпілоўваць — абпілаваць.
АБШЛОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абпілаваць. Тое, што і апілоўваць.
АБПІЛОЎКА, -і, ДМ -цы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абпілоўваць — абпілаваць.
Тое, што і апілоўка.
АБПЛАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Плаваючы, пабываць усюды, у розных
месцах. Абплаваць усё возера.
АБПЛЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
плысці, абплыць.
АБПЛБІСЦІ, -плывў, -плывёш, -плывё; -плы-
вём, -плывяцё; зак., каго-што і без дап.
1. Йраплысці міма ці вакол чаго-н. Абплысці
скалу. Абплысці вакол вострава.
2. Тое, што і абплаваць.
АБПЛЬ'ІЦЬ, -плывў, -плывёш, -плывё; -плы-
вём, -плывяцё; зак., каго-што і без дап. Тое,
што і а б п л ы с ц і.
АБПОЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Поўзаючы, пабыць усюды, у розных месцах.
[Налеснікаў:] Я сёння абпоўзаў усе агнявыя
гнёзды і ячэйкі... Гаварыў амаль з кожным
байцом. Губарэвіч.
АБПОЎЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
поўзаць.
АБПРАМЁНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абпраменіць.
АБПРАМЁНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. Накіраваць на каго-, што-н. прамяні;
падвергнуць уздзеянню якіх-н. прамянёў.
АБПРАМЁНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абпраменьваць — абпраменіць.
АБПРАМЁНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абпраменьваць.
АБПРАМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абпраменіць.
АБПЫРСКАНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а п ы р-
с к а н ы.
АБПЫРСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. Тое, што і апырскацца.
АБПБІРСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што
і апырскаць.
АБПЯЧБІ, -пякў, -пячэш, -пячэ; -пячбм,
-печацё, -пякўць; пр. абпёк, -пякла, -пяклб;
зак., што. Тое, што і апячы. Як на бераг
выходзіў, мне ногі абпёк Успамінам гарачым
халодны пясок. Куляшоў. / у перан. ужыв.
Не паспеў [Вінцук] мінуць свае хаты, як
нос у нос сустрэўся з Пацуком. Сустрэча гэ-
та проста абпякла яго. Чарнышэвіч.
АБПЯЧБІСЯ, -пякўся, -пячэшся, -пячэцца;
-пячбмся, -печацёся, -пякўцца; пр. абпёкся,
-пяклася, -пяклбся; зак. Тое, што і а п я-
ч ы с я.
АБРАБАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абрабаваць.
АБРАБАВАНЫ, -ая, ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрабаваць.
АБРАБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш^-бўе; зак., каго-
што. 1. Па-разбойніцку напаўшы, сілай ада-
браць у каго-н. што-н. Нямецка-фашысцкія
захопнікі разбурылі і абрабавалі арцельную
гаспадарку. Жычка. Сам злодзей, Мартыневіч
мог украсці толькі нешта дробнае, але каб
так абрабаваць чалавека, то не. Чарнышэвіч.
// Непамернымі падаткамі, паборамі або ка-
рыстаючыся ашуканствам, абабраць каго-н.
2. перан. Пазбавіць духоўных сіл; ацусто-
шыць. Для беларусаў і ўкраінцаў рыхтаваў
[Пілсудскі\ легіёны асаднікаў і заключаў змо-
вы з езуітамі. Трэба ж абрабаваць зямлю і
душу. Пестрак.
АБРАБІЦЦА, -раблюся, -рббішся, -рббіцца;
зак. Разм. Апэцкацца чым-н. Абрабіцца ў Му-
ку. // Схадзіць пад сябе (звычайна пра дзя-
цей і хворых).
АБРАБІЦЬ, -раблю, -рббіш, -рббіць; зак.,
каго-што. 1. Апрацаваць, дагледзець; прывес-
ці ў парадак. Тарфянішча абраблю, Каб гуло,
якмедзь. Даглядаючы зямлю, Буду хлеб мець!
Куляшоў. Мусіць, яна не была б такой. пры-
гожай, італьянская зямля, калі б не абрабілі,
не аздобілі яе сваім потам і рукамі працаві-
тыя людзі. Мележ.
2. Апрацоўваючы, прыдаць чаму-н. патрэб-
пыя выгляд, якасць. Трэба з сталі каваць,
гартаваць гібкі верш, Абрабіць яго трэба' з
цярпеннем. Багдановіч.
3. Разм. Запэцкаць, забрудзіць чым-н.
[Дзяк:\— Ёсць такая казка — наеўся цыган
кіслага малака ды вельмі ж бараду ў гэтае
малако абрабіў... Чорны.
АБРАБЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да абрабіцца.
2. Зал. да абрабляць.
АБРАБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да яб-
рабіць.
АБРАД, -у, М -дзе, м. Сукупнасць строга ак-
рэсленых дзеянняў, якімі суправаджаецца
выкананне рэлігійных рытуалаў або бытавых
традыцый. Царкоўны абрад. Абрад вяселля.
□ [Бабручыха].. кожную справу ў сваёй га-
спадарцы пачынала малітвай з трэбніка. Былі
ў ім розныя «чыны», інакш — абрады, і ма-
літвы. Брыль. [Борух] хадзіў на блізкае возе-
ра на абрад «Святога амавення». Бядуля
АБРАДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрадаваць.
АБРАДАВАЦЦА, -дуюся, -дуешся, -дуецца;
зак. Тое, што і ўзрадавацца. Янка Купа-
ла вельмі абрадаваўся майму прыезду. Хведа-
ровіч. Варвара і разгубілася і абрадавалася
адначасова ад такога нечаканага павароту
справы. Васілевіч.
АШДАВАЦЦ -ЦЦО, -Дуеш, -дуе; зак., каго.
Тое, што і ўзрадаяацб.
тэлеграмы хоць і не абрадаваў Хадкевіча, за-
тое рассмяшыў яго. Васілевіч.
АБРАДАВЫ, -ая, -ае. Які выконваецца ў
час абраду; звязаны з абрздам. Абрадавы ры-
туал. Абрадавая паэзія.
абрадзініцца, -ніцца; зак. Разм. Тое, што
і абрадзіцца. А людзі кажуць так: раскі-
даецца печ зімою — тое самае, што абрадзініц-
ца жонка ў жніеа. Колас.
АБРАДЗІЦЦА, -раджўся, -рбдзішся, -родзіц-
ца; зак. Разм. Нарадзіць. На нашу гаману
збегліся даглядчыкі і даяркі, дапытваючыся,
што здарылася. А тое, кажу, што маладзіца
абрадзілася. Вітка.
АБРАДНАСЦЬ, -і, ж. 1. Сукупнасць абра-
даў якога-н. культу. Свята зімы ўключае ў
сябе многія элементы зімовай народнай аб-
раднасці, якая склалася ў кожнага народа на
працягу стагоддзяў.
2. Абрадавы звычай. 3 прычыны гэтага ад-
пала неабходнасць усякіх далейшых ахвяр,
а разам з тым адпала і падстава для мноства
рэлігійных абрадаў; а л е вызваленне а д
абраднасцей, якія затруднялі а б о
р а б і л і немагчымымі з н о с і ны з
іншаверамі, б ы л о п е р ш а й у м о в ай
сусветнай р э л і г і і. Энгельс.
АБРАДНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б р а д а-
в ы. Абрадныя песні.
АБРАЖАЛЬНІК, -а, м. Той, хто абражае
каго-н.
АБРАЖАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да абражаль-
нік.
АБРАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абразіць.
АБРАЖАЦЦА, -аецца; незак. 1. Нсзак. да
абразіцца.
2. Зал. да абражаць.
АБРАЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абра-
зіць.
АБРАЗ', -а, м. Малюнак бога або святога ў
выглядзе партрэта як прадмет рэлігійяага па-
кланення. Старая паляшучка, знахарка Мар’я,
набожна перахрысцілася, падняўшы вочы на
абраз. Колас. Дзеуі баяліся бога, што сярдзі-
та пазіраў з абразоў на покуці. С. Александ-
ровіч.
АБРАЗ2, -а, м. Тое, што і вобраз (у
1 знач.). Скарылася стыхія, Змяніла свой аб-
раз. Колас. Лапці ды сярмягі — як абраз не
боскі: Гэта нашы людзі, Людзі нашай вёскі.
Купала. Абразы змагання за еолю прыгнеча-
ных праходзяць кінастужкай перад Міхал-
кам. Бядуля.
АБРАЗА, -ы, ж. Тое, што можа абразіць
каго-н.; зняважлівы ўчынак, зняважлівае сло-
ва і пад. Свістам, лаянкай, рогатам, абразай
адказвае зала на дзёрзкасць акцёраву. Міку-
ліч. Васіля Чурылу прымушаюць выконваць
многа лішняй работы ды яшчэ кожны дзень
слухаць лаянку і абразу. Пшыркоў.
АБРАЗАЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы па абрэз-
цы чаго-іі.
АБРАЗАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абра-
залыпчык.
АБРАЗАННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абразаць — абрэзаць.
2. Рэлігійны абрад у яўрэяў і некаторых ін-
шых народаў, які зводзіцца да адразання
крайняй плоці мужчынскага члена.
АБРАЗАНЫ, -ая, -ае. Такі, над якім зробле-
АБРАЗАЦЦА, -аюся, -аешся, -а'ецца; ля-жл:
1. Незак. да абрэзацца.
2. Зал. да абразаць.
АБРАЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абрэ-
заць.
АБРАЗІВЫ, -аў (адз. абразіў, -ва),-«. Дроб-
назярністыя ці парашкападобныя рэчывы вя-
лікай цвфдзіні, якія выкарыстоўваюцца пры
механічнай апрацоўцы металаў, шкла і інш.
АБРАЗІНА, -ы, ж. Разм. лаянк. Агідны,
брыдкі чалавек. Жыве ж такая абразіна 3 та-
кою пыхаю на лбе! Колас. // Агідны, брыдкі
твар. Прыйдзецца зноў [Сцёпку] сустракацца
з пападдзёй, зноў слухаць яе хрыпаты голас,
бачыць яе твар, падобны на гарбуз, з якога
глядзяць вузкія шчылінкі-еочы, невялікі з ба-
родаўкай нос, тоўстыя вусны, вузкі лоб, на
які спадаюць вогненна-рыжыя пасмы, адна
брыдота. Трэба ж нарадзіцца такой абразіне.
П. Ткачоў.
АБРАЗІЎНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
абразіваў. Абразіўныя інструменты.
ЛБРАЗІЦЦА, -ражуся, -разішся, -разіцца;
зак. Прыняўшы што-н. за абразу, пакрыўдзіц-
ца. Маша адмовіцца ад запрашэння і больш
таго— абавязкова пакрыўдзіцца, абразіцца.
Шамякін.
АБРАЗІЦЬ, -ражу, -разіш, -разіць; заг. аб-
разь; зак., каго-што. Пакрыўдзіць каго-н.
якім-н. зняважлівым словам або дзеяннем.
У голасе прагучала іронія, і Станіслаў праз
сіл.у стрымаў сябе, каб не абразіць новага
свайго знаёмага. Мікуліч. // Выклікаць не-
прыемнае ўражанне. Прафесар нічога не кі-
нуў у шапку скрыпачу. Ён не зрабіў гэтага,
бо выгляд скрыпача абразіў яго. Галавач.
АБРАЗЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абраз-
лівага. Абразлівасць тону. і
АБРАЗЛІВЫ, -ая, -ае. Здольны абразіць;
такі, які нясе ў сабе абразу. 3-за пуні прагу- ;
чаў прарэзлівы свіст, а за ім паляцелі ліпкія
сваёй брыдкасцю абразлівыя словы... Галавач.
У жыцці.. бываюць моманты, калі мала ўсёй
накопленай за гады вытрымкі, каб перажыць
адну хвіліну абразлівай няёмкасці. Быкаў.
АБРАЗНІК, -а, м. Разм. Тое, што і а б р а-
жальнік. Маці ледзь управілася схапіць
хлопчыка за руку і адабраць гайку, якую ён і
хацеў шыбнуць у абразніка. Шамякін.
АБРАЗНЫ, -ая, -бе. 1. Такі, у якім абрэза-
ны краі (край). Адрозніваюць дошкі абраз-
ныя, неабразныя і аполкі.
2. Прызначаны для абразання чаго-н. Аб-
разны станок.
АБРАЗУМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца;
заг. абразўмся; зак. Абдумацца, прыйсці да
развагі.
АБРАЗУМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; заг. абра-
зўм; зак., каго. Пераканаць, прымусіць абду-
мацца. А можа яе, братавую, яшчэ можна бу-
дзе абразуміць? Пташнікаў.
АБРАЗУМЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. ]
Незак. да абразуміцца. 1
АБРАЗУМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абразуміць.
АБРАКАДАБРА, -ы, ж. Бяссэнсавы, незра-
зумелы набор слоў.
[Ад лац. аЬгасасіаЬга (магічная формула).]
АБРАМІЗІЦЦА, -міжуся, -мізішся, -мізіцца;
зак. У картачнай гульні — прайграць у выні-
ку рэмізу. // перан. Разм. Памыліцца, трапіць
у нязручнае, непрыемнае становішча. Калі
быў [Алесь] у інстытуце, усё здавалася такім
простым, толькі заставалася захацець — і ўсё |
выйдзе. А тут, на табе, абрамізіцца з самага ;
пачатку. Броўка.
АБРАмІЗІЦЬ, -міжу, -мізіш, -мізіць; зак.,
каго. У картачнай гульні — прымусіць каго-н.
прайграць у выніку рэмізу. // перан. Разм.
Паставіць у цяжкае, нязручнае становішча,
зрабіць непрыемнасць каму-н. [Пётр Пятро-
віч;] — Ну, узяў я тую міску ды надзеў яму
на галаву. Падумаеш — так ужо абрамізіў!
Брыль.
АБРАМІЦЬ, -млю, -міш, -міць. Зак. да аб-
рамляць.
АБРАМЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
і дзеясл. абрамляць (у 1, 3 знач.).
2. Тое. што акружае, як рамка.
АБРАМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абраміць.
АБРАМЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да аб-
рамляць.
АБРАМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак., што.
1. Разм. Устаўляць у раму, рамку. Абрам-
ляць карціну.
2. перан. Акружаць сабой што-н., размя-
шчацца вакол чаго-н., акружаючы як рамкай.
Галаву дзяўчыны прыгожа абрамлялі пыш-
ныя валасы каштанавага колеру з залацістым
адценнем. Васілёнак.
3. Спец. Уводзіць абрамленне ў мастацкі.
твор. // Служыць абрамленнем у мастацкім
творы. Суровыя эпічныя карціны абрамляюць
паэмы і прыдаюць стройнасць кампазіцыі.
Шкраба.
АБРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абраць.
АБРАННІК, -а, м. 1. Той, хто абраны для
выканання якіх-н. высокіх абавязкаў. Дэпу-
таты — абраннікі народа. □ Усё гэта нова для
нас, і самі мы — абраннікі калектыву — так-
сама нібы панавелі адразу. Брыль.
2. Уст. Незвычайна здольны, асаблівы ча-
лавек, дзейнасць якога не пад сілу для іншых.
Ідэалістычнае ўяўленне пра паэта як абран-
ніка лёсу.
3. Любімы чалавек; каханак. Відаць, што
чакае яна [Гандзя] к вечарку свайго Серафіма,
абранніка сэрца, Ля самых Баркоў на сваім
хутарку. Зарыцкі.
АБРАНШЦА, -ы, ж. Жан. да абраннік.
АБРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
абраць.
2. у знач. прым. Які мае законныя паўна-
моцтвы, правы. I еось вам яны, партызаны,
I тайны хаўрус, I ён, камандзір ваш абраны,
Кандрат Белавус. Колас.
3. у знач. прым. Які да спадобы, пад густ;
любімы. Было адно такое абранае месца, ку-
ды.. [Лабановіч] звычайна і хадзіў, калі хаце-
лася пабыць аднаму. Колас.
4. у знач. наз. абраны, -ага, м. Той, хто ка-
рыстаецца ўсімі правамі і дабротамі жыцця;
прадстаўнік эксплуататарскага класа. Была
тут [на Балканах] воля для абраных, Для не-
абраных — ланцугі. Калачынскі.
5. у знач. наз. абраны, -ага, м. Той, каго вы-
біраюць для душы; каханы. Звычайна не ве-
даюць усе закаханыя, за што кахаюць сваіх
абраных. Дуброўскі.
АБРАСЁЛЬІ, -ая, -ае. Абмоклы ў расе; па- ‘
крыты расою. Хоць дзень ідзе на спад, але
У вачах смяшынкі-д'яблікі. У абраселым па-
дале Ты мне падносіш яблыкі. Барадулін.
[Антон] зачарпнуў рукою вады, памыў твар,
потым.. кінуў пінжак на густы абраселы па-
лын і зморана шмякнуўся на яго. Савіцкі.
АБРАСІЦЦА, -рашўся, -рбсішся, -рбсіцца.
Абмачыцца расой, змокнуць ад расы. Ішоў
Алёшка праз мокры гушчар; увесь абрасіўся
і дрыжаў ад холаду. Якімовіч.
АБРАСІЦЬ, -рашў, -рбсіш, -рбсіць; зак., што.
1. Абмачыць расой. Каб не абрасіць у траве
і бульбоўніку штаноў, ён закасаў калошы вы-
шэй калень. Сачанка.
2. Пакрыць расой, змачыць кроплямі вад-
касці. ІПто ж вяночак вы, туманы, абрасілі
мой? Броўка. Першы дождж вясновы абрасігў
зямлю. Машара.
АБРАСТАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. абрастаць — абрасці.
АБРАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
расці.
АБРАСЦІ. -стў, -сцёш, -сцё; -сцём, -сцяцё,
-стўць; пр. абрбс, -расла, -раслб; зак. 1. Па-
крыцца, зарасці якой-н. расліннасцю. Пень
аброс маладымі парасткамі. Камень аброс мо-
хам. Берагі ручая абраслі асакой. // Пакрыц-
ца валасамі, шэрсцю. Да таго чалавек высах
за лета, да таго аброс барадою, што сустрэнь
яго хто ў лесе ці на могілках, то мог бы па-
мерці ад перапалоху. Кулакоўскі.
2. перан. Набыць чаго-н. у вялікай колькас-
ці, абзавесціся чым-н. Абрасці гаспадаркай.
Абрасці кнігамі. □ I ўсё, здаецца, так і бы-
ло,— Хіба што толькі падрасла малеча, Ста-
рым гады папрыгіналі плечы Ды абрасло ан-
тэнамі жытло. Бураўкін. // Аказацца ў акру-
жэнні каго-, чаго-н. Навучальны корпус аброс
жылымі будынкамі. // Расшырыць кола аба-
вязкаў. Пабываў [Пракапенка] у парткоме і ў
рэдакцыі завадской шматтыражкі; хутка аб-
рос усялякімі грамадскімі нагрузкамі і жыў
з імі ў вялікай згодзе. Кулакоўскі.
3. Пакрыцца слоем чаго-н. Абрасці граззю.
0 Абраеці карою — стаць неахайным, бруд-
пым. Абрасці мохам — апусціцца, адстаць ад
жыцця, адзічэць.
АБРАУНАВАЦЦА, -нўецца; зак. Зрабіцца
роўным, гладкім; выраўняцца (аб краях, па-
верхні чаго-н.). Свежы насып абраўнаваўся
пад коламі машын.
АБРАУНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.,
што. Зрабіць роўным, гладкім (край, паверх-
ню чаго-н.); выраўняць. Абраўнаваць градкі.
АБРАУНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абраўнавацца.
2. Зал. да абраўноўваць.
АБРАЎНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абраўнаваць.
АБРАХАЦЬ, -брашў, -брэшаш, -брэша; зак.,
каго-што. Разм. Зняславіць, зганьбіць, нагава-
рыўшы на каго-н.; абгаварыць. Было і яшчэ
адно апраўданне [у Руневіча]: «Я ж не цётка
якая, што садзіць нос у шчыліну, каб потым
абрахаць». Брыль.
АБРАХМАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абрахманіць.
АБРАХМАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго.
Прыручыць, аблашчыць, зрабіць паслухмя-
ным, пакорлівым. Хітрая гітлераўская шэль-
ма дзейнічае не толькі бізуном і куляй. Часа-
мі яна стараецца абрахманіць сваю ахвяру,
дамагчыся ў яе іншымі спосабамі паслухмя-
насці і пакорлівасці. Купала.
АБРАЦЦА, абярўся, абярэшся, абярэцца;
абярбмся, аберацёся; зак. Тое, што і а б а-
б р а ц ц а.
АБРАЦЬ, абярў, абярэш, абярэ; абярбм, абе-
рацё; зак., каго-што. 1. Аддаць перавагу каму-,
чаму-н., выбраць. Паддубаўскі партызанскі
атрад абраў гэта месца, як найбольш зручнае
для пераправак. Кулакоўскі.
2. Выбраць галасаваннем (для выканання
якіх-н. абавязкаў). Сваёй працай, актыўным
удзелам у грамадскім жыцці Анатоль Сцяпа-
навіч заслужыў высокае давер’е: нафтабудаў-
цы абралі яго дэпутатам Вярхоўнага Савета.
рэспублікі. Хадкевіч.
АБРОБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрабіць.
АБРОЖАК, -жка, м. Абл. Раменьчык, які
надзяецца на шыю жывёле; нашыйнік. Для
Рыжыка гаспадар зрабіў будку, купіў ланцуг
і ггашыў моцны аброжак з гужа. Дамашэвіч.
АБРОК1, -у, м. Гіст. Натуральны або грашо-
вы падатак, які спаганяўся памешчыкамі з
прыгонных сялян; чынш. Збіраць аброп.
□ Пранюхаў князь: мужыкі багацей сталі
жыць, Маюць хлеб ды з бярозавым сокам. За-
гадаў аканомам сеаім аблажыць Мужыкоў
цяжэйшым аброкам. Танк.
АБРОК2, -у, м. Корм для коней, звычаііна
авёс. Мужчыны павыпрагалі коней, далі іл
аброку і таксама пайшлі да гурту. Сачапка.
Не даўшы аброку, не бі кіем па боку. Прыказ-
ка.
АБРОСЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты расліннасцю.
На невялічкай палянцы, аброслай з усіх бакоў
густым арэшнікам, стаялі і ляжалі людзі, усе
падобныя адзін на другога. Чарот. // Пакрыты
валасамі, шчаціннем. [Пятроў] з’явіўся м
аэрадром раніцаю — увесь аброслы, худы, аг-
рубелы, з запухлым пасінелым горлам. Лупся-
коў.
АБРОЦЬ, -і, ж. Прадмет вупражы, які на-
дзяецца каню на галаву. Сёмка трымаў каня
за аброць, упіраўся плечуком у аглоблю.
Колас.
0 Трымаць на аброці гл. трымаць.
АБРОЧНЫ і, -ая, -ае. Які мае дачынепне да
плацяжу або атрымання аброку1; чыншавы.
Аброчныя сяляне. Аброчныя плацяжы.
АБРОЧНЫ 2, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аброку2. Паглядзеў [Сёмка] і супакоіўся — бы-
ло ўсё пад рукамі: прытуплены зрэзаны плуг,
аброчная торба з кормам каню, прыпон і жа-
кетка. Гартны.
АБРОШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрасіць.
АБРОШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абрасіцца.
2. Зал. да аброшваць.
АБРОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
расіць.
АБРУБАК, -бка, м. Адсечаная частка ча-
го-н. (дрэва, палена і пад.). Я са злосці схапіў
абрубак калодкі і з усёй сілы шпу[р]нуў. Ка-
валь. // Тое, ад чаго адсечана частка. Нручы-
навы мыліцы ляжалі на зямлі, а ён стаяў на
адной назе, абапёршыся абрубкам другой на
гусеніцу. Хадкевіч.
АБРУБАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае дачы-
ненне да абрубкі.
АБРУБІЦЬ, -рублю, -рўбіш, -рўбіць; зак.,
што. 1. Адсячы частку чаго-н. падкарочваючы,
падраўноўваючы.
2. Падшыць, загнуўшы край; зрабіць ру-
бец на чым-н. Абрубіць хустку.
АБРУБКА, -і, ж. Спец. Дзеянне паводле
дзеясл. абрубіць (у 1 знач.).
АБРУБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрубіць.
АБРУБЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абрубліваць—абрубіць (у 2 знач.).
АБРУБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абрубіць.
АБРУБНЫ, -ая, -бе. Які ўжываецца для аб-
рубкі. Абрубны станок.
АБРУБІІІЧЫК, -а, м. Рабочы, які займаецца
абрубкай.
АБРУБШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абрубшчык.
АБРУС, -а, м. Кавалак тканіны спецыяльна-
га вырабу, якім засцілаюць стол; настольнік.
Гаспадыня прынесла абрус з прошыўкай на
сярэдзіне і заслала ім стол. Кулакоўскі. / у
перан. ужыв. Чымся родным, мілым, даўно
знаёмым веяла ад аксамітных абрусаў мала-
дога жыта. Колас.
АБРУСАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б р у с н ы.
АБРУСЁЛЫ, -ая, -ае. Які зрабіўся рускім
па мове, звычаях і пад. Абруселы немец.
АБРУСЁННЕ, -Я, н. Дзеянне і стан паводле
знач. дзеясл. абрусець.
АБРУСЕЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе;зав. Зрабіцца рус-
кім па мове, звычаях, культуры і пад.
АБРУСНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вырабу абрусаў. Абруснае палатно.
АБРУЧ, -а, м. 1. Металічная ці драўляттая
кольцападобная пласціна, якая набіваецца
на бочкі, кадушкі і пад. Стары Гарась, як
помніць Даша, заўсёды струзаў пад паветкай
клёпкі, гулка грымеў на ўсе суседскія двары
бочкамі і кубкамі, наганяючы на іх то лазо-
выя, то арэхавыя абручы. Ракітны.
2. Гімнастычная прылада. Рабіць практыка-
ванпі з абручом. // Кольца, якое дзеці кача-
юць пры дапамозе загнутага дроціка. Вуліца
звінела ад абручоў, за якімі ганяліся па тра-
туарах шустрыя малыя хлапчукі. ЯкІМОВІЧ.
3. Жаночае ўпрыгожанне — кольца, якое
надзяецца на галаву. Залаты абруч.
АБРУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пР-
ад абрушыць.
АБРУШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абрушыцца.
2. Зал. да абрушваць.
АБРУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
рушыць.
АБРУШЫЦЦА, -шыцца; зак. 1. Рынуцца,
паляцець, пасыпацца на каго-, што-н. Застра-
чылі кулямёты, аўтаматы, на паліцэйскіх цб-
рушыўся град куль. Васілеўская. // перан.
Наваліцца на каго-, што-н. (пра вайну, голад,
няшчасце і пад.). Лавінай нечаканаю еайца,
Усё знішчаючы перад сабой, На мірны край
абрушылася наш. Танк.
2. перан. Імкліва і нечакана напасці на ка-
го-, што-н.; атакаваць. Чорны груган кружыць
над наваколлем і еось-вось абрушыцца на Ца-
нятоўшчыну. Кавалёў. // Напасці, накінуцца
на каго-н. з папрокамі, лаянкай, абвінавачван-
нямі. Яктолькі Шаблюк закончыў, Мікульскі-
абрушыўся на яго з тымі ж самымі фактамі.
Марціновіч. Спачатку меўся ўскочыць архірэй
I гневам абрушыцца вялікім На дзёрзкага па-
па. 3. Астапенка.
АБРУШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак. 3 сі-
лай апусціць, зрынуць што-н. на каго-, што-іі.;
скінуць. Раптам, як таран, Гарыдавец абру-
шыў на ўсіх Вясельны стол, нож бліснуў у
руках. Танк. // перан. Накіраваць на каго-н.
усю сілу пачуццяў, клопатаў і пад. Нашыя
душы і целы даўно прагнулі абрушыць лЮ~
тасць на ворага. Карпюк.
АБРУШЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан паводле
знач. дзеясл. абрушыць, абрушыцца.
АБРБІВАК, -рыўка, м. Адарваны кавалак,
частка чаго-н. Йеяк, бегаючы з дзецьмі па ву-
ліцы, Ніна басанож ступіла на абрывак каліо-
чага дроту. Мележ. Вецер гнаў па небе абрыў-
кі хмар, і, калі месяц хаваўся за імі, рабілася
цёмна. Мікуліч. // перан. Няпоўная, незакон-
чаная частка чаго-н., асобны кавалак. У гала-
ве роіліся абрыўкі думак, і іх цяжка было
прывесці да парадку. Лынькоў.
АБРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. абрываць — абарваць1 (у 1, 2 знач.) і
абрывацца — абарвацца (у 1 знач.).
АБРЫВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абарвацца.
2. Заканчвацца абрывам, пераходзіць у аб-
рыў. Вераг проста абрываўся ўніз. Чорны. 3
іншых трох бакоў скала строма абрываецца ў
возера. ПІамякін.
3. Зал. да абрываць.
АБРЫВАЦЬ1, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
рваць1.
АБРЫВАЦЬ2, -ае; што. Незак. да абрыць.
АБРЫВІСТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць, якасць
абрывістага.
АБРЫВІСТЫ, -ая, -ае. 1. Круты, стромкі.
Абрывісты бераг. сі Схіл.. тут быў крутаваты,
з абрывістымі кручамі, парослы крывымі ма-
ладымі сасонкамі. Быкаў.
2. Які складаецца з незакончаных частак,
абрыўкаў чаго-н.; пазбаўлены сувязі, пасля-
доўнасці. Абрывістыя думкі.
АБРЫДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Тое,
што і абрыдзець.
АБРЫДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
рыдзець, абрыдаць.
АБРЫДЗЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; пр. абрыдзеў,
-дэт-ла і абрьід, -ла; зат:. Надакучыць, апры-
краць; прыесціся. Ды так ужо казёл абрыдзеў
сабаку сеаім прыставаннем, што Жук аднойчы
не стрываў ды хваць яго з будкі за бараду!
Брыль. Лабановічу ўрэшце абрыдла гэта п’я-
ная гульня і гэта гразь распушчанага языка.
Колас.
АБРЫДЛІВЫ, -ая, -ае. Які абрыдае; нада-
кучлівы. Не прадыхне дунайскі вецер Начной
абрыдлівай імжы. Аслепла ўсё. I толькі све-
ціць Ліхтар паходны ў бліндажы. Калачынскі.
АБРБІДЛЫ, -ая, -ае. Які абрыдзеў, надаку-
чыў; прыкры, нялюбы. Пятро стараўся як-не-
буд’зь адысці ад Любы, якая ўсё больш і больш
рабілася яму абрыдлай. Шамякін.
АБРЫДНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абрыднуў,
-нула і абрыд, -ла; зак. Разм. Тое, што і а б-
р ы д з е ц ь. А Васілю здавалася, што на гэтай
цікавай рабоце можна хоць цэлы год прабыць,
і яна не абрыдне. Кулакоўскі.
АБРЫЗГАЦЬ, -ае. Незак. да абрызгнуць.
АБРЫЗГЛЫ, -ая, -ае. Пра малако, якое па-
чало скісаць. [Кастусь:} — Мы дамовіліся рані-
цай наконт малака і хлеба, а што ж нам пры-
слаў пан? Абрызглага перагону, ды і хлеб ваш
такі, што і свінні не елі б. Машара.
АБРЫЗГНУЦЬ, -гне; пр. абрызг, -ла; зак.
Пачаць кіснуць (пра малако). [Пакупні-
ца:[ — Што ж гэта вы падвялі нас з мала-
ком? — Абрызгла? — спалохалася Вера. Паль-
чэўскі.
АБРЫКАЦІН, -у, м. Абрыкосавы лікёр.
[Фр. аЬгісоііпе.]
АБРЫКОС, -а, м. 1. Паўднёвае пладовае
дрэва сямейства ружакветных.
2. Плод гэтага дрэва чырвона-жоўтага коле-
ру з буйнай костачкай, салодкі, мясісты.
[Фр. аЬгісоі.]
АБРЫКОСАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абрыкоса. Абрыкосавае варэнне.
АБРЫНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абрынуцца.
АБРЫНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
рынуць.
АБРЫНДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрындаць.
АБРЫНДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Тое, што і забрындацца.
АБРЫНДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Тое, што і забрын д аць.
АБРЫНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абрынуць.
АБРЫНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. Імкліва ўпасці зверху, абрушыцца, абваліц-
ца. Ён [мост] закалышацца, як дзіцячая калыс-
ка, не вытрымае цяжару і абрынецца ў ваду.
Сабаленка. Носыя блакітныя ніткі мігатлівай
шкляной заслонай захінаў далягляд, і Юрку
здалося, што палатка—гэта астравок, на які
абрынулася вада. Карпаў. // перан. Нечакана
спасцігнуць каго-, што-н. Няшчасце абрыну-
лася на Марыльку. Сабалеўскі.
2. перан. Імкліва, з вялікай сілай напасці,
наваліцца. Не ступіў я і кроку, як раптам у
галаве памутнела, паплылі кругі, нейкая ма-
гутная сіла абрынулася на мяне, і я апамя-
таўся на брызенце. Карпюк.
АБРЫНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што. 1. 3
сілай апусціць, зваліць, абрушыць што-н. на
каго-, што-н. Хочацца абрынуць на здраднікаў
такую дубіну, каб адным махам скрышыць
змяіныя гнёзды. Карпюк.
2. перан. 3 вялікай сілай накіраваць, нацэ-
ліць на каго-, што-н. Дот абрынуў на галаву
калоны кулямётныя чэргі. Хадкевіч. 1 выйшла
так, што Юрка абрынуў на Севу не толькі
сва'ё абурэнне, а і сваю крыўду. Карпаў.
АБРЫС, -у, м. Малюнак прадмета адной
вонкавай рыскай; контур. Я помніць буду
скал абрысы 1 вашу песню, кіпарысы! Пушча.
Навакольныя прадметы набывалі ранейшыя,
знаёмыя абрысы. Навуменка. // перан. Агуль-
ная- характарыстыка, беглы агляд чаго-н.
У ходзе распрацоўкі трох тэм, якія ўзніклі
яшчэ на зары творчасці, Танк намаляваў у
агульных абрысах вобраз новага станоўчага
героя. У. Калеснік.
[Ням. АЬгізз.]
АБРЫСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрысаваць.
АБРЫСАВАЦЦА, -сўецца; зак. 1. Вырыса-
вацца, абазначыцца на якім-н. фоне; набыць
выразнасць контураў. У святле вулічнага ліх-
тара раптам абрысавалася постаць. Арабей.
// перан. Зрабіцца ясным, відавочным. Абры-
саваўся план экспедыцыі.
АБРЫСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак., ка-
го-што. 1. Абвесці рыскай, абчарціць. Вутрым
памаўчаў.— Яны гэта, бабы, могуць... Ручку..
[сынаву] абрысавала мне ў другім пісьме.
Брыль.
2. Даць характарыстыку каму-, чаму-н.; аб-
маляваць, апісаць. Абрысаваць абставіны.
АБРЫСОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абрысоўваць — абрысаваць і аб-
рысоўвацца — абрысавацца.
АБРЫСОУВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абрысавацца.
2. Зал. да абрысоўваць.
АБРЫСОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абрысаваць.
АБРЫСОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. абрысоўваць — абрысаваць (у 2
знач.) і абрысоўвацца — абрысавацца.
АБРБІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абрыць.
АБРЫУ, -рыву, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. абрываць — абарваць 1 (у 2 знач.) і
абрывацца — абарвацца (у 1 знач.).
2. Месца, дзе абарвана што-н. Абрыў лініі.
3. Круты схіл берага, скалы і пад., які ўзнік
у выніку абвалу ці асыпання зямлі. Схілы
ўсюды вельмі крутыя, частыя абрыеы, на аіі-
хонах амаль усюды густа буяе лес. Мележ. Д
белае хаткі На стромкім абрыве Плыў чоеы
рыбацкі, Бясшумны, як прывід. Гілевіч.
АБРЫЦЬ, -рые; зак., што. Парыць зям.ію
вакол чаго-н.
АБРЭВІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; т,
што. Правесці, зрабіць рэвізію чаго-н. Так.гз-
та была рэвізія, якою новы загадчык земао-
дзела запатрабаваў у спешным парадку абрэ
візаваць справы воласці. Чарот.
АБРЭВІЯТУРА, -ы, ж. 1. Складанаскароча-
нае слова, напрыклад: мяснком, тіа-
сценгазета, а таксама літарнае скара-
чэнне некалькіх слоў, напрыклад: БССР,
ЦК КПСС, БелСЭ.
2. Умоўнае скарачэнне слоў на пісьме, на-
прыклад: і г. д. (і гэтак далей), гл. (глядзі)
і інш.
[Лац. аЬЬгеуіаінга.]
АБРЭЗ, -а, м. 1. Вінтоўка з укарочаным, аб-
рэзаным ствалом. Ірын бацька пачаў расказ-
ваць, як яго, прадстаўніка рабочага класа, ка-
муніста, паслала партыя праводзіць калскты-
візацыю ў наш Верамеевіцкі раён і як стрз.б
лі ў яго праз акно з абрэза. Сабаленка. 3 лсоі
пачалі выходзіць цэлыя групы людзей з кара-
бінамі, з вінтоўкамі, з абрэзамі, з бярданкі-
мі... Колас.
2. Абрэзаны край, беражок. Кніга з зялёны»
абрэзам.
0 У абрэз — без усякага лішку, якраз у ме-
ру; малавата.
АБРЭЗАК, -зка, м. Непрыдатны кавалак, які
астаўся пасля разрэзвання чаго-н. Абрэш
шкла. □ Ля рашоткі дзеці раяцца і, захапіў-
шы з сабой абрэзкі аполкаў, зноў залазяць
падвал. Гарбук.
АБРЭЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абрэзаць (у 1, 2 знач.).
2. у знач. прым. Паранены, пакалечаны. Аб-\
рэзаны палец.
АБРЭЗАЦЦА, -рэжуся, -рэжашся, -рэжац-
ца; зак. Параніць сябе чым-н. вострым; парэ-
зацца. Сухая папараць шорсткая пасля зімы.
Ашмаргні галінку — абрэжашся. Пташнікаў.
// Нацерці цела чым-н. цвёрдым (звычайна
пра каня). Абрэзаўся і абмуляўся Гнедчык,
ісці не хоча, галавою матае. Нікановіч.
АБРЭЗАЦЬ, -рэжу, -рэжаш, -рэжа; зак., ка-
го-што. 1. Адразаючы па краях ці з канцоў,
пакараціць, паменшыць што-н.; падрэзаць.
// Аддзяліць, адрэзаць што-н.; зрэзаць. Абрз-
заць на яблыні сухія галіны. □ Не марудзячс.
ні хвіліны, ён [Маеўскі] абрэзаў стропы і ад-
скочыў убок. Шамякін. // Зняць, зразаючы
збоку, па ўсёй паверхні. Абрэзаць гарэлую
скарынку ў хлебе. // перан. Паменшыць, ска-
раціць памеры ці колькасць чаго-н. Абрэзат
паёк. □ У адных абрэзалі зямлю, другім да-
лі. Каваль.
2. Пашкодзіць, параніць чым-н. вострым.
[Жэнька] яшчэ не ўмее жаць,— раз прабава.ч
ды палец абрэзала — яшчэ знак ёсць. Крапіва.
3. перан. Разм. Рэзка перапыніць, абарваць
чым-н. гаворку, прымусіць змоўкнуць.— !!
з цябе прымак, калі кашуля ў цябе чорная, як
у камінара,— абрэзала жартаўніка бойказ
Зоя. Грахоўскі.
0 Абрэзаць (падрэзаць) крылле (крылы)
каму — перашкодзіць каму-н. шырока разгар
нуць сваю дзейнасць, выкарыстаць свае здоль-
насці.
АБРЭЗВАШІЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. абрэзваць — абрэзаць (у 1 знач.).
АБРЭЗВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абрэзацца.
2. Зал. да абрэзваць.
АБРЭЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. ІІезак. да аб-
рэзаць.
АБРЭЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. Дзеянне паводле
дзеясл. абрэзваць — абрэзаць (у 1 знач.).
АБРЭЗКАВЫ, -ая, -ае. Атрыманы ў выніку
абрэзкі, абрэзвання. Абрэзкавы матэрыял.
АБРЭЗЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст па
абрэзванню.
АБРЭЗЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да абрэзчык.
АБРЭХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
рахаць.
АБСАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Дрэвы, кусты,
якія пасаджаны ўздоўж ці вакол чаго-н.; на-
саджэнне. Кусціўся.. [алешнік] густа, нібы ма-
ладая абсада, і ўсцяж шляху. Сачанка. Над
усім пейзажам пачынае панаваць хутар і аб-
сады шляхціца Мазавецкага. Адамовіч.
2. Тое, што ішуфляда (у 2 знач.).
Круглы двор — гэта і стальмашня, дзе робяц-
ца драбіны для калёс, палазы для саней, абса-
да для вокан. Сіпакоў.
АБСАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсадзіць.
АБСАДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
гнач. дзеясл. абсаджваць — абсадзіць.
АБСАДЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абсадзіцца.
2. Зал. да абсаджваць.
АБСАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
садзіць.
АБСАДЗІЦЦА, -саджўся, -садзішся, -садзіц-
ца; зак. Абсадзіць сваю сядзібу якой-н. рас-
ліннасцю.
АБСАДЗІЦЬ, -саджў, -садзіш, -садзіць; зак..
што. 1. Пасадзіць расліны вакол, па краях
чаго-н. Плошчы, вуліцы абсадзім ліпамі, Нібы
рэк люстраных берагі. Гілевіч.
2. Разм. Перамагчы ў бойцы; паваліць. Калі
трэба бывае ваўкам абсадзіць лася — збіраюц-
ца і ідуць, акружаюць. Пташнікаў. // Перамаг-
чы ў спрэчцы, прымусіць змоўкнуць. Галена
ўсіх абсадзіла сваім словам адразу. Чорны.
АБСАЛЮТ, -у, М -лібце, м. Кніжн. У ідэалі-
стычнай філасофіі — вечная, нязменная пер-
шааснова ўсяго існага (дух, ідэя); у рэлігіі —
боская сіла. Узвесці ў абсалют. // Нешта без-
адноснае, нічым не абумоўленае, незалежнае,
самаіснае. // Напвышэйшае разумовае ўяўлен-
не пра што-н.; узор, мяжа дасканаласці. Абса-
лют ідэйнай чысціні.
[ад лац. аЬзоІніпз — самастойны.]
АБСАЛЮТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абса-
.тютнага. Абсалютнасць прасторы і часу.
АБСАЛЮТНЫ, -ая, -ае. 1. Безумоўны, не-
абмежаваны, узяты па-за ўсякім параўнан-
нем, безадносна да чаго-н., пераважны. Абса-
лютныя і адносныя паказчыкі. Абсалютная
большасць.
2. Поўны, канчатковы. Абсалютная праўда.
□ Гунава прыслаў запіску, што Сімон можа
выехаць у Сагвасаліо.., гарантуючы абсалют-
ную цэласць ягонай асобы. Самуйлёнак.
О Абсалютная велічыня гл. велічыня. Аб-
са.тютная ісціна гл. ісціна. Абсалютная ма-
нархія гл. манархія. Абсалютная рэнта гл.
рэнта. Абсалютная тэмпература гл. тэмпера-
тура. Абсалютны нуль гл. нуль. Абсалютны
слых гл. слых. Абсалютны чэмпіён гл. чэм-
піён.
АБСАЛЮТЫЗАВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеян-
не паводле знач. дзеясл. абсалютызаваць.
АБСАЛЮТЫЗАВАЦЦА, -зўецца; незак.
Кніжн. Зал. да абсалютызаваць.
АБСАЛЮТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак., што. Кніжн. Зрабіць (рабіць) безу-
моўным, безадносным; давесці (даводзіць) да
абсалюту. Трацкісты і капітулянты розных
масцей.. абсалютызавалі недавер’е і варожасць
селяніна да ўсяго новага. Адамовіч.
АБСАЛЮТЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Кніжн. Тое, што
і абсалютызаванне.
АБСАЛЮТЫЗМ, -у, м. Форма дзяржаўнага
кіравання, пры якой вярхоўная ўлада неабме-
жавана належыць адной асобе; самадзяржаўе,
абсалютная манархія.
[Ад лац. аі)8о1нЬі5 — самастойны; фр. аЬ-
зоініізше.і,
АБСАЛЮТЫСТ, -а, М -сце, м. Прыхільнік
абсалютызму.
АБСАЛЮТЫСЦКІ, -ая, -ае. Кніжн. Які мае
дачыненне да абсалютызму.
АБСАЧЫЦЬ, -сачў, -сбчыш, -сбчыць; зак.,
каго-што. Разм. Абгледзець, разгледзець, пра-
весці назіранне; высачыць. [Коля] мог абса-
чыць за суткі шырокі круг мясцовасці, узяць
на памяць кожны след. Чорны. Немцам, на-
рэшце, удалося напасці на след партызан і
нават абсачыць месца, дзе стаяў цяпер іх ат-
рад. Сачанка.
АБСАЮЗІЦЬ, -саюжу, -саюзіш, -саюзіць;
зак., што. Абшыць саюзкамі. Абсаюзіць боты.
АБСВІСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсвістаць.
АБСВІСТАЦЬ, -свішчў, -свішчаш, -свішча;
зак., каго-што. Свістам выказаць каму-н. сваё
неадабрэнне, асуджэнне, пагарду. // Абвеяць
са свістам (пра вецер).
АБСВІСТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
свістаць.
АБСЕВАК, -сёўка, м. 1. Выпадкова абміну-
тае пры сяўбе месца, незасеяная лапінка на
піве. А калі сеялі лён, дык.. [Харціна] сам.а
трое сутак не сыходзіла з сеялкі, баялася,
каб дзе якога абсеўка не зрабілі. Сабаленка.
2. толькі мн. (абсёўкі, -сеўкаў і -сёвак).
Рэшткі ад прасявання; высеўкі. // перан. Не-
шта непаўнацэннае, горшае. [Тжля:] А што
мы, абсеўкі якія, па-твойму? Губарэвіч.
3. У выразе: на абсевак — на пасеў, на на-
сенне. Пакінуць самага лепшага зерня на аб-
севак.
АБСЁДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абседзець.
2. у знач. прым. Прымяты ад доўгага ся-
дзення.
АБСЁДЗЕЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што.
Разм. Седзячы, абмяць. Абседзець крэсла.
АБСЁНВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
сеяць.
АВСЁКЧЫ, -сякў, -сячэш, -сячэ. Тое, што
і а б с я ч ы.
АБСЁКЧЫСЯ, -сякўся, -сячэшся, -сячэцца.
Тое, што і абсячыся.
АБСЕМЯНЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсемяняць — абсемяніць.
2. Дзеянне і стан паводле дзеясл. абсемя-
няцца — абсемяніцца (у 1 знач.).
3. Збліжэнне мужчынскай і жаночай пала-
вых клетак у працэсе апладнення.
АБСЕМЯНІЦЦА, -ніцца; зак. 1. Даць насен-
не (пра расліны). Сырадэля абсемянілася.
2. Апладніцца штучным спосабам.
АБСЕМЯНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; -нім, піцё;
зак., каго-што. 1. Засеяць насеннем. Абсемя-
ніць поле.
2. Спец. Тое, што і асемяніць.
АБСЕМЯНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
абсемяніцца.
2. Зал. да абсемяніць.
АБСЕМЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аб-
семяніць.
АБСЁНТ, -у, М -нце, лі. Моцны алкагольны
напітак, настоены на палыне, асіне ці іншых
духмяных раслінах. Два хлопцы сядзяць, ві-
стуючы, Далары кладуць на кон, Адзін адна-
го частуючы Абсентам ды каньяком. Тдўбін.
[Фр. аЬзінНіе.]
АБСЕНТЭІЗМ, -у, м. Кніжн. У буржуазных
краінах—ухіленне ад удзелу ў выбацзх, а
таксама сістэматычная адсутнасць на Пася-
джэннях членаў калегіяльных органаў яц Вы-
ражэнне пратэсту супраць палітыкі тэрору і
парламенцкай механікі подкупу.
[Лац. аЬзепз, аЬзепІіз — адсутны.]
АБСЕРВАТОРСКІ, -ая, -ае. Які мае Цачы-
ненне да абсерваторыі.
АБСЕРВАТОРЫЯ, -і, ж. Навуковая ўстано-
ва, якая пры дапамозе спецыяльных прылад
вядзе астранамічныя, геафізічныя і ініц. на-
зіранні і даследаванні.
[Ад лац. оЬвегуаге — назіраць.]
АБСЕРВАЦБІЙНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Пры-
значаны для абсервацыі, назіральны. Абсерва-
цыйны пункт.
АБСЕРВАЦЫЯ, -і, ж. Кніжн. Агляд, назі-
ранне. Рабіць абсервацыю берагоў з карабля.
[Лац. оЬяегуаІіо.]
АБСЁСЦІ, -сядзе; зак., каго-што. 1. Сеўшы,
размясціўшыся вакол каго-, чаго-н., абкру-
жыць. Наш дзядзька,мілы наш Антоні, -Ў дзі-
цячым часта быў палоне; Вось так гуртом
яго абсядуць I час работы яго крадуць. Колас.
2. Сеўшы ў мностве, заняць паверхнкі ча-
го-н. Душна ў хаце. Гудуць мухі, чорнЫм ро-
ем абселі стол, у вочы надаедна лезуць. Колас.
Сокам чырвоным наліты гранаты, Дружна бы
яблыкі, дрэва. абселі. Купала. // Абсыпаць, вы-
сыпаць у вялікай колькасці (пра болькі і
пад.).— А што калі прышчы абсядуць?па-
глядзела я на Васіля. Каліна.
3. Апасці, апусціцца, пакрыўшы сабой
якую-н. паверхню. На шашы абсеў за ноч
пласт шэрага мяккага пылу. Галавач.
4. Апусціцца, асунуцца ўніз; пава^іцца
(пра чалавека, жывёліну). Дзед схапіўсн ру-
камі за жывот, разявіў рот, адхінуўся назад і
абсеў пад засекам ля кубла. Галавач.
5. Пад дзеяннем уласнага цяжару ці іцшых
сіл пашчыльнець, апусціцца ўніз; асесці (пра
снег, глебу і пад.).
АБСЁСЦІСЯ, -сядуся, -сядзешся, -сядзецца;
зак. Разм. Пасяліцца, спыніцца жыць На
якім-н. месцы; прыжыцца. Сяляне абселіся па
гэты бок хвойніку. Чорны.
АБСЁЎ, -сёву, м. Тое, што і абсевац (у
1 знач.). Зрабіў агрэх на ворыве, зрабіў цбсеў
ці недасеў — грэх на душы, адказвай Церад
вялікай сям’ёй калгаснікаў. Бялевіч.
АБСЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абсячы (абсекчы).
АБСЁЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. аі)
абсеяць.
АБСЁЯЦЦА, -сёюся, -сёешся, -сёецца; зак.
Засеяць сваё поле, участак. [Сылюп] ужо жыў
у новай хаце, ужо абгарадзіўся, абсталяваўся,
абараўся і абсеяўся. Чорны.
АБСЁЯЦЬ, -сёю, -сёеш, -сёе; зак., што. 1.
Правесці сяўбу; засеяць. Абсеяць поле. □
Абсеем пасевам жывучым загоны I сцежкі
намецім да сонца і зораў. Купала.
2. Пакрыць чым-н. у мностве; абсыпаць.
АБСІВЕРАНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад абсівераць.
2. у знач. прым. Які патрэскаўся, стаў шур-
паты на ветры, холадзе (пра скуру на руках,
нагах, твары). Адразу шуснулі ўгару сотні
абсівераных чырвоных рук і пакацілася гама-
на. Грахоўскі.
АБСІВЕРАЦЬ, -аю, -ае; зах. Раох. Зра-
біцца шурпатым, асмуглым, загрубець ад вет-
ру, холаду (звычайна пра скуру на твары, ру-
ках і пад.).
АБСІДА гл. апсіда.
АБСКАКАЦЬ, -скачў, -скачапі, -скача; зак.,
каго-што. 1. Праскакаць вакол каго-, чаго-н.
2. Разм. Аб’ездзіць, абысці ўсё, пабыць у
многіх месцах. [Шафёру] трэба было «абска-
каць» еунь колькі калгасаў, вярнуцца ў раён
і да ночы «згайсаць» яшчэ ў два сельсаветы.
Пташнікаў.
3. перан. Перамагчы, апярэдзіць у чым-н.
Абскакаць канкурэнтаў. □ [Аднавус:]— Аб-
скакаў ты мяне, Пятрок. У мяне гектар даў
семдзесят пяць цэнтнераў зерня, а ў цябе —
восемдзесят. Пянкрат.
АБСКАРДЖАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абскардзіць.
АБСКАРДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абскардзіць.
АБСКАРДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абскарджваць.
АБСКАРДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абскардзіць.
АБСКАРДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
што. Падаць афіцыйную скаргу ў вышэйшую
інстанцыю, пратэстуючы супраць якога-н. ра-
шэння, пастановы, супраць чыіх-н. дзеянняў.
АБСКЛЮДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абсклюдаваць.
АБСКЛЮДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак.,
што. Абчасаць цяслярскай сякерай, склюдам.
Абсклюдаваць бяреенне.
АБСКЛЮДОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абсклюдаваць.
АБСКОКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
скакаць.
АБСКРАБАННЕ, -я. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абскрабаць — абскрэбці.
АБСКРАБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
скрабаць.
АБСКРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
скрэбці.
АБСКРЭБВАННЕ, -я. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абскрэбваць — абскрэбці.
АБСКРЭБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
скрэбваць.
АбСКРЭБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абскрэбці.
АБСКРЭБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абскрэбці.
АБСКРЭБЦІ, ,-скрабў, -скрабёш, -скрабё;
-скрабём, -скрабяцё; пр. абскрбб, -скрэбла і
-скрабла; зак., што. Ачысціць што-н., скра-
бучы яго паверхню. [Хлопчыкі] ужо абскрэб-
лі сабе па адной [моркве]... Кавалёў.
АБСКРЭБЦІСЯ, -скрабёцца; пр. абскрббся,
-скрэблася і -скраблася; зак. Ачысціцца, вы-
зваліцца ад чаго-н.
АБСКЎБАНЫ і АБСКУБЕНЬІ, -ая, -ае.
1. Дзеепрым. зал. пр. ад абскубці.
2. у знач. прым. Неакуратна, дзе-нідзе з про-
пускамі паскубены. Валасы яе былі як аб-
скубаныя і пасмамі прылягалі да ілба і шчок.
Вітка. Стажок парадкам абскубаны — стаіць
блізка ля дарогі. Навуменка. // перан. Пра аб-
шарпанага, абдзёртага ў бойцы чалавека. [Ця-
рэшка:] — Эх і ўрэжу ж гэтаму абскубанаму
афіцэрыку. Грахоўскі.
АБСКУБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да абску-
баць.
АБСКУБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
скубці.
АБСКУБВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абскубваць — абскубці.
АБСКУБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
скубваць.
АБСКУБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
скубці.
АБСКУБЕНЫ гл. абскубаны.
АБСКУБЦІ, -скубў, -скубёш, -скубё; -скубём,
-скубяцё; зак., каго-што. 1. Паабрываць, ачыс-
ціць, скубучы. [Кавалёў:] — Кажу — бяры! Хто
там мне яго [цецерука] абскубе ды выпатра-
шыць. Чарнышэвіч. [Гукан:] — Нолькі разоў я
прасіў цябе: не чапай лісця. Дурная звычка!
Гэтак ты за лета ўеесь каштан абскубеш. Ша-
мякін. //Скубучы падраўноўваць, рабіць болып
роўным, гладкім (пра сена, салому і пад.). Аб-
скубці стог.
2. Пасашчыпваць, паз’ядаць траву (пра ко-
ней, авечак, птушак і пад.). Гусі і качкі аб-
скублі.. [траву] так нізка і гладка, бы хто
ножнамі штодзень рэзаў тут маладую атаву.
Савіцкі.
АБСКУРАНТ, -а, М -нце, м. Кніжн. Пры-
хільнік абскурантызму; вораг навукі і прагрэ-
су, цемрашал, рэакцыянер.
АБСКУРАНТЫЗМ, -у, м. Кніжн. Варожае
стаўленне да асветніцтва і культурнага пра-
грэсу, уласцівае рэакцыйным класам; цемра-
шальства. Міцкевіч выступаў супраць абарон-
цаў абскурантызму—варшаўскай псеўдакла-
січнай літаратуры. Лойка.
[Ад лац. оЬвспгапз, оЬзспгапіів — які за-
цямняе.1
АБСКУРАНТЫСЦКІ, -ая, -ае. Кніжн. Які
мае дачыненне да абскурантызму.
АБСКУРАНЦКІ, -ая, -ае. Кніжн. Які мае да-
чыненне да абскуранта.
АБСЛЁДАВАЛЬНІК, -а, м. Той, хто вядзе
ДПГ1 ТГСІТТПТ> ОТТТІО
АБСЛЁДАВАЛЬНІЦКІ, -ая, -ае. Звязаны з
дзейнасцю абследавальніка. Абследавальніцкія
абаеязкі.
АБСЛЁДАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абследаваць.
АБСЛЁДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абследаваць.
АБСЛЁДАВАЦЦА, -дуецца; незак. Зал. да
абследаваць.
АБСЛЁДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; зак. і
незак., каго-што. Зрабіць (рабіць) агляд, пра-
верку чаго-н. Абследаваць раку. //Уважліва
агледзець (аглядаць), азнаёміцца (знаёміцца)
з чым-н. Дзед жа Талаш з Нупрзем узялі на
сябе задачу абследаваць пункты, што ляжалі
па дарозе на мястэчка. Колас.
АБСЛІЗГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абслізгаць.
АБСЛІЗГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Зрабіць што-н. гладкім, слізкім.
АБСЛІЗГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
слізгаць.
АБСЛІНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абслініць.
АБСЛІНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-што.
Разм. Намачыць слінай.
АБСЛІНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
слініць.
АБСЛУГА, -і, ДМ -слўзе, ж. 1. Сістзма срод-
каў бытавога абслугоўвання пасельніцтва;
сервіс. На вышыні абслуга там: Швейцар, па-
радак строгі, Стаяць каля салідных дам Буль-
догі, мопсы, догі. Зарыцкі.
2. Службовы персанал, які займаецца аб-
слугоўваннем каго-н. [Бусла] даглядалі ўсе
сёстры... Уся абслуга бальніцы наведвала яго
кожны дзень. Пестрак.
3. Баявы разлік гарматы і пад. Абслуга гар-
маткі збянтэжана прыпала да зямлі... Мележ.
АБСЛУГОВЫ, -ая, -ае. Які выконвае рабо-
ту, звязаную з задавальненнем чыіх-н. патрэб,
з абслугоўваннем каго-н. Абслуговы перса-
нал. Абслуговая ўстанова.
АБСЛУГОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абслугоўваць.
АБСЛУГОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абслугоўваць.
АБСЛУГОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., ка-
го-што. 1. Выконваць работу, звязаную з за-
давальненнем чыіх-н. патрэб. Сам жа падлоў-
чы не належаў да тутэйшага насельніцтва,
патрэбы якога абслугоўвала гэта школа. Ко-
лас.
2. Выконваць работу, звязаную з эксплуата-
цыяй чаго-н. (станка, машыны і пад.). Аб-
слугоўваць адначасова некалькі станкоў.
АБСЛУЖЫЦЬ, -служў, -слўжыш, -слўжыць.
Зак. да абслугоўваць.
АБСЛУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Вызначыць на слых стан унутраных органаў.
Абслухаць хворага. □ Трэба ўсіх хворых
уважна прыняць, Што папрыходзілі з розных
бакоў, Добра абслухаць I кожнаму даць Ці
мазі, Ці кропель, Ці парашкоў. Броўка.
АБСЛУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
слухаць.
АБСЛУХОЎВАЦЬ, -аю -аеш, -ае. Незак. да
абслухаць.
АБСМАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсмажыць.
АБСМАЖВАЦЦА, -аецца. Незак. да абсма-
жыцца.
АБСМАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абсмажыць.
АБСМАЖЫЦЦА, -жыцца; зак. Абпячыся,
падсмажыцца з усіх бакоў.
АБСМАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
каго-што. Падсмажыць, абпячы з усіх бакоў.
Абсмажыць мяса. Абсмажыць курыцу.
АБСМАКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абсмакаваць.
АБСМАКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.
Тое, што і асмакаваць.
АБСМАКТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсмактаць.
АБСМАКТАЦЬ, -смакчў, -смбкчаш, -смбкча;
зак., каго-што. 1. Пасмактаць з усіх бакоў, па
ўсёй паверхні.
2. перан. Разм. Усебакова, да драбніц выву-
чыць, абдумаць, апрацаваць. Абсмактаць тэму
даследавання.
АВСМАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсмаліць'.
2. у знач. прым. Які падпаў пад дзеянне
агню, полымя, сонца. Вакзал стаяў, як шкілет:
без вокан, без страхі, абсмалены, абкураны.
Чорны.
АБСМАЛІЦЦА1, -смалюся, -смалішся, -сма-
ліцца; зак. Абгарэць крыху, абпаліўшы верх-
ні слой ці канцы чаго-н. За гадзіны дзве дро-
вы згарэлі, дуб знізу абсмаліўся, і агонь патух.
Чорны. // перан. Разм. Загарэць. Абсмаліцца
на сонцы.
АБСМАЛІЦЦА2, -смалюся, -смблішся, -смб-
ліцца; зак. Пакрыцца смалою. Курыла абвяр-
цеўся пянькою, абсмаліўся смалою і пайшоў
на тую гару. 3 нар.
АБСМАЛІЦЬ1, -смалю, -смаліш, -смаліць;
зак., каго-што. 1. Абпальваючы на агні, пазба-
віць шчаціння, поўсці і пад. Абсмаліць ку-
рыцу.
2. Абвугліць, абпячы паверхню ці канцы
чаго-н. [Сасна:] — Мяне ўсю пасекла асколка-
мі, абсмаліла агнём, але хлопчыка я зберагла.
Карпюк.
АБСМАЛІЦЬ2, -смаліб, -смбліш, -смбліць;
зак., што. Пакрыць смалою, прасмаліць. Аб-
смаліць лодку. Абсмалгць дно ў бочцы.
АБСМАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсмальваць — абсмаліць1.
АБСМАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Пезак.
да абсмаліцца1.
2. Зал. да абсмальваць.
АБСМАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абомаліць1.
АБСМАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. Разм. груб. Запэцкаць смаркачамі.
АБСМЕЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсмейваць — абсмяяць.
АБСМЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
смейваць.
АБСМЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
смяяць.
АБСМОКТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсмоктваць — абсмактаць.
АБСМОКТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
смоктваць.
АБСМОКТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абсмактаць. Караткевіч еў смажанае парасё і
запіваў гарэлкай, а Даўгулевіч піў пярцоўку
і абсмоктваў гусіныя лапкі. Гурскі.
АБСМОЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсмаліць2.
АБСМОЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсмольваць — абсмаліць2.
АБСМОЛЬВАЦЦА, -аецца. Незак. да абсма-
ліцца2.
АБСМОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абсмаліць2.
АБСМЯЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абсмяяць.
АБСМЯЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абсмяяць.
АБСМЯЯЦЬ, -смяю, -смяёш, -смяё; -смяём,
-смеяцё; зак., каго-што. Паказаць што-н.
(прывычку, учынак, рысу характару, манеру
гаварыць і пад.) у смешным выглядзе; высме-
яць. Мы абсмяялі свайго сябрука: — Хеалько!
Сачанка.
АБСНЁЖАНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а с н е-
ж а н ы.
АБСНЁЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
зак. Пакрыцца снегам. Я буду разлівацца,
ехаць, ехаць На хвоях і па гурбах і па стро-
хах... Абснежуся. Аб’інею. Прамокну. Бічэ.ть-
Загнетава.
АБСОРБЦЫЯ, -і, ж. Паверхневае паг.ты-
нанне, усмоктванне. Абсорбцыя газаў.
АБСОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абсунуцца.
АВСОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
сунуць.
АБСОХЛЫ, -ая, -ае. Які стаў сухі. [Хлопец]
падкаціў бліжэй да агню тоўстае абкоранае
бервяно, выцягнутае з ракі і ўжо абсохлае.
Шахавец.
АБСОХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. абсбх,
-сбхла; зак. Зрабіцца сухім, высахнуць звер-
ху. Зямля абсохла. На ветры вопратка хут-
ка абсохла. □ [Раман] заўеажыў на Аста-
шонку мокрую кашулю і пацікавіўся: — Дзе
гэта ты так выкупаўся, што яшчэ не абсох?
Ваданосаў. // Высахнуць (пра вадкасць, што
знаходзіцца на паверхні чаго-н.). На аўсе
яшчэ не абсохла раса. Крапіва.
0 Малако на губах не абсохла гл. малако.
АБСОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абса-
чыць. Яны [Коля і яго знаёмы] удвух памер-
каеаліся заняць месцы далёка адзін ад адна-
го, каб шырэй абсочваць мясцовасць. Чорны.
АВСТАВІНЫ, -він; адз. няма. Сукупнасць
умоў, пры якіх што-н. адбываецца; абстаноў-
ка (у 2 знач.). Жыццёвыя абставіны. □
Змяніліся абставіны, павінны змяніцца і спо-
сабы барацьбы. Колас.
АБСТАВІЦЦА, -стаўлюся, -ставішся, -ста-
віцца; зак. 1. Паставіць што-н. вакол сябе; аб-
кружыць сябе чым-н. Абставіцца крэсламі.
2. Абзавесціся, забяспечыць сваё жыллё
мэбляй. У яго позірку [Кірыла] злавіў нешта
падобнае на знявагу ці насмешку: «Сядзіш,
пісака, у кабінеце? Бач, як абставіўся». Ша-
мякін.
АБСТАВІЦЬ, -стаўлю, -ставіш, -ставіць;
зак., што. 1. Паставіўшы што-н. кругом, абга-
радзіць, абкружыць каго-, што-н. Абставіць
што-небудзь дошкамі. □ Бацька абставіў ся-
бе кадушкамі жыта і смяецца над усім све-
там. Чорны. // Разм. Уставіць, заставіць
што-н. чым-н. па краях ці па ўсёй паверхні.
Абставіць паліцы кнігамі.
2. Паставіць у пакоі, кабінеце, кватэры
мэблю, набыць абстаноўку. [Ксяндзу] адвялі,
адбудавалі і адпаеедным парадкам абставілі
цэлы дом, прасторны і раскошны. Колас.
// Абсталяваць дэкаратыўную частку тэат-
ральнай пастаноўкі. Багата абставіць спек-
такль.
3. перан. Стварыць умовы, абставіны для
правядзення чаго-н. Абставіць сустрэчу з дэ-
путатамі. □ Езуіты ўмелі абставіць спраеы
так, што Кася ледзь не да сканчэння еучобы
ў гімназіі шчыра верыла ў бога. Карпюк.
4. Разм. Дасягнуць болыпых поспехаў у па-
раўнанні з кім-н.; апярэдзіць каго-н. у
чым-н.— Калі дзяўчынка не будзе разявай,—
перабіў.. [Джорджа Лоўрэнса\ дырэктар,— яна
зможа хутка пайсці ўгору і абставіць некато-
рых наіаых красунь. Васілевіч.
АБСТАЛЕУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да абсталявацца.
2. Зал. да абсталёўваць.
АБСТАЛЕУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абсталяваць.
АБСТАЛЯВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абсталёўваць — абсталяваць.
2. Сукупнасць прыстасаванняў, прылад, ме-
ханізмаў і пад., неабходных для чаго-н. Элек-
трычнае абсталяванне. Мантаж абсталявання.
Завод аснашчаны самым новым абсталяван-
нем. а[Іваноў:\— Падпольшчыкі Мінскапро-
сяць дастаць ім рускія шрыфты і друкарскае
абсталяванне. Новікаў. // Мэбля для памяш-
кання; мэбліроўка. Абсталявання мала. Трэба
набыць канапу, люстраную шафу, вялікі на-
сценны гадзіннік, ды ці мала чаго! Чарны-
шэвіч.
АБСТАЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абсталяваць.
АБСТАЛЯВАЦЦА, -лююся, -люешся, -люец-
ца; зак. 1. Набыць усё неабходнае для жылля
(мэблю, хатнія рэчы і пад.). Абсталяваліся—
люба паглядзець. Адно, замест крэслаў, стаялі
ля сцен лаўкі на бярозавых калках. Асіпенка.
2. Спыніцца, пасяліцца дзе-н. надоўга, на-
заўсёды. Бумажковы абсталяваліся жыць у
Дрыбінскім раёне, у вёсцы Куляшова, Чарняў-
скага сельсавета. Чорны.
АБСТАЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Забяспечыць патрэбным абсталяван-
нем — інструментамі, прыладамі, механізмамі;
прыстасаваць для чаго-н., пад што-н. Школа
абсталявала майстэрні, фізічны і хімічны ка-
бінеты. □ Моладзь абсталявала залу для
спектакляў. Самі зрабілі сцэну, прыбудавалі
касірскую будку. Чарнышэвіч. // Набыць аб-
станоўку; мэбляваць. Нарэшце працавіты гас-
падар абсталяваў сваю кватэру, Набыў кар-
ціны, дываны, парцьеры. Корбан. // Арганіза-
ваць, зрабіць што-н. Друкарню абсталявалі ў
невялічкім драўляным аднапавярховым доме
ў кватэры Міхала Воранава. Гурскі. Але калі
зайшла гаворка, дзе абсталяваць радыёпунк-
ты ў трактарных брыгадах, прыйшлося заду-
мацца. Хадкевіч.
АБСТАНОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Мэбля,
якой абстаўлена памяшканне. Два сталы,
пісьмовы і звычайны, таксама работы калгас-
ных майстроў, ды некалькі крэслаў складалі
ўсю мэблю і абстаноўку канторы. Колас.
// Дэкаратыўная і бутафорская частка спек-
такля.
2. Сукупнасць умоў, акалічнасцей, у якіх
што-н. адбываецца; абставіны. Міжнародная
абстаноўка. Ахарактарызаваць абстаноўку.
У абстаноўцы міру і дружбы. □ У голасе Са-
довіча пачуліся ноткі нездавальнення і расча-
равання сваім маладым настаўніцкім жыццём
і тою абстаноўкаю, у якой прыходзілася
жыць. Колас. // Становішча на месцы ваенных
дзеянняў, абумоўленае суадносінамі баявых
сіл, іх размяшчэннем і характарам мясцова-
сці. Баявая абстаноўка. □ I камісар, не мару-
дзячы ні хвіліны, накіраваў чалавека дагнаць
атрад, паведаміць абстаноўку. Шамякін.
АБСТАУЛЕНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абставіць.
АБСТАУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да абставіцца.
2. Зал. да абстаўляць.
АБСТАУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аб-
ставіць.
АБСТАЦЬ, -станем, -станеце, -стануць; зак.,
каго-што. Абступіць з усіх бакоў, акружыць.
Гімназісткі абсталі воз, і кожная.. пыталася
ў хлапчука, чаго ён плача. Мурашка.
АБСТОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. Разм. Заступацца за каго-, што-н.; аба-
раняць.
АБСТРАГАВАНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласці-
васць абстрагаванага. Абстрагаванасць ма-
стацкага вобраза.
АБСТРАГАВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. абстрагаваць, абстрага-
вацца.
АБСТРАГАВАНЫ, -ая, -ае. Кніжн. 1. Дзее-
прым. зал. пр. ад абстрагаваць.
2. у знач. прым. Мысленна адарваны ад тых
ці іншых уласцівасцей ці сувязей з’яў, прад-
метаў. Абстрагаваныя паэтычныя формулы.
АБСТРАГАВАЦЦА, -гўюся, -гўешся, -гўец-
ца; зак. і незак. Кніжн. 1. ад чаго. У думках
адарвацца (адрывацца) ад тых ці іншых
уласцівасцей ці сувязей з’яў, прадметаў з мэ-
тай выдзеліць найболып істотныя і закана-
мерныя іх прыкметы. Абстрагавацца ад зака-
намернасцей індывідуальнага развіцця.
2. толькі незак. Зал. да абстрагаваць.
АБСТРАГАВАЦЬ, -гўю, -гўеш, -гўе; зак. і
незак., што. Кніжн. Выдзеліць (выдзяляць)
найбольш істотныя, заканамерныя прыкметы
і сувязі прадмета шляхам мысленнага аддзя-
лення ад мноства іншых, неістотных яго ўла-
сцівасцей, якасцей, сувязей. Абстрагаваць
рысы характару героя.
АБСТРАКТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аб-
страктнага. Абстрактнасць мыслення.
АБСТРАКТНЫ, -ая, -ае. 1. Адцягнены, ат-
рыманы шляхам абстракцыі (у 1 знач.);
проціл. канкрэтны. Абстрактныя паняцці. Аб-
страктныя вобразы. Абстрактная рэчаіснасць.
Абстрактная ідэя. Абстрактная ісціна. Аб-
страктная форма. Абстрактная праца.
2. Заснаваны на абстракцыі; такі, які ка-
рыстаецца абстракцыяй. Абстрактны метад.
Абстрактнае мастацтва. Абстрактнае мыслен-
не. Абстрактны гуманізм.
АБСТРАКЦЫЯ, -і, ж. Кніжн. 1. Тое,
што і абстрагаванне. Сіла абстракцыі.
□ Маркс зводзіць тое агульнае, што заклю-
чаецца ў рэчах і адносінах, да яго найбольш
абагуленага лагічнага выразу. Яго абстрак-
цыя, значыцца, толькі адлюстроўвае ў форме
мыслі той змест, які ўжо заключаецца ў рэ-
чах. Энгельс.
2. Адцягненае паняцце, тэарэтычнае аба-
гульпенне. Аперыраваць абстракцыямі. Наву-
ковая абстракцыя. Камуністычны ідэал не
з’яўляецца абстракцыяй.
[Лац. аЬзігасКо — аддаленне, адцягненне.)
АБСТРАКЦЫЯНІЗМ, -у, м. Кніжн. Фарма-
лістычны кірунак у выяўленчым мастацтве
20 ст. многіх капіталістычных краін як свед-
чанне крызісу буржуазнай культуры, якому
ўласцівыя адрыў ад рэальнага жыцця і захап-
ленне бяссэнсавым нагрувашчваннем у карці-
нах рознакаляровых плям, мазкоў, ліній.
АБСТРАКЦЫЯНІСТ, -а, М -сце, м. Кніжн.
Прадстаўнік абстракцыянізму.
АБСТРАКЦЫЯНІСЦКІ, -ая, -ае. Кніжн. Які
мае адносіны да абстракцыянізму, абстракцы-
яніста. Абстракцыянісцкі жывапіс. Абстрак-
цыянісцкае мастацтва.
АБСТРАЛЯНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абстраляць.
2. у знач. прым. Прывучаны да стральбы,
да баявых абставін. Абстралянае войска.
□ Толькі абстраляны чалавек не так губля-
ецца ў цяжкіх абставінах, у яго воля да пе-
рамогі не паралізуецца страхам. НовікаУ.
АБСТРАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
Разм. Пабыўшы ў баях, прывыкнуць да
стральбы, да баявых абставін. Салдаты яшчэ
не паспелі абстраляцца.
АБСТРАЛЯЦЬ, -яю, -яепі, -яе; зак., каго-
што. 1. Адкрыць агонь па кім-, чым-н. Абстра-
ляць пазіцыі ворага. □ 3 хутара разведчыкаў
абстраляў кулямёт. Алешка.
2. Выпрабаваць у стральбе. Абстраляць
ружжо.
АБСТРАЧБІЦЬ, -страчў, -стрбчыш, -стрб-
чыць; зак., што. Прастрачыць што-н. кругом,
па краях. Абстрачыць каўнер.
АБСТРОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абстрачыць.
АБСТРОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
строчваць.
АБСТРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абстрачыць.
АБСТРУГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абстругаць.
АБСТРУГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Стругаючы, зрабіць гладкім; абчысціць. Аб-
стругаць вудзільна. □ Рыгор моўчкі здзеў
гарнітур і далікатна павесіў яго на сцяне, на
драўляным круку, які.. сам абстругаў з дубо-
вага дручка. Гартны.
АБСТРУГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абстругваць — абстругаць.
АБСТРУГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
стругваць.
АБСТРУГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абстругаць.
АБСТРУКЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які мае
дачыненне да абструкцьіі; які праводзіцца
шляхам абструкцый. Абструкцыйныя прыёмы
барацьбы.
АБСТРУКЦЫЯ, -і, ж. Кніжн. Метад бараць-
бы, пераважна парламенцкай, накіраванай на
зрыў якога-н. мерапрыемства (выступлення,
пасяджэння, сходу) шляхам выкрыкаў і пад.
Парламенцкая абструкцыя. // Дзеянне, адкры-
та накіраванае на зрыў чаго-н.
[Ад лац, оЬзітпсПо — перашкода.]
АБСТРУКЦЫЯНІЗМ, -у, м. Кніжн. Сістэма
палітычнай барацьбы шляхам абструкцый.
АБСТРУКЦЫЯНІСТ, -а, М -сце, м. Кніжн.
Прыхільнік ці непасрэдны ўдэельнік абструк-
цыі. Абструкцыяністы ў сейме.
АБСТРУКЦЫЯНІСЦКі, -ая, -ае. Кніжн.
Уласцівы абструкцыяністу, абструкцыяністам.
Абструкцыянісцкія паводзіны. Абструкцыя-
нісцкая тактыка.
АБСТРЫГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абстрыгаць — абстрыгчы, абстры-
гацца — абстрыгчыся.
АБСТРЫГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абстрыгчыся.
2. Зал. да абстрыгаць.
АБСТРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абстрыгчы.
АБСТРЫГЧЫ, -стрыгў, -стрыжэш, -стрыжэ;
-стрыжбм, -стрыжацё, -стрыгўць; зак., каго-
што. Тое, што і астрыгчы. Абстрыгчы ву-
сы. // Абразаючы, зрабіць роўным што-н., пад-
раўнаваць. Абстрыгчы кусты. Абстрыгчы ліпы.
АБСТРЫГЧЫСЯ, -стрыгўся, -стрыжэшся,
-стрыжэцца; -стрыжбмся, -стрыжацёся, -стры-
гўцца; зак. Тое, што і а с т р ы г ч ы с я.
АБСТРЫЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абстрыгчы.
АБСТРЭЛ, -у, м. 1. Стральба па якой-н. цэлі.
Артылерыйскі абстрэл. □ Тым часам парты-
занам удалося неяк шчасліва выскачыць з-пад
абстрэлу. Карпюк.
2. Спец. Зона, якая абстрэльваецца. ПІырокі
абстрэл.
0 Узяць (браць) пад абстрэл гл. узяць.
АБСТРЭЛЕНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б-
страляны (у 2 знач.). Палонны, відаць,
быў абстрэлены салдат, бег ён заломваючы
крута ўбок, часам падаў, хуценька ўсхватваў-
ся з зямлі і зноў імчаў наперад. С. Александ-
ровіч.
АБСТРЭЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абстрэльваць.
АБСТРЭЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абстраляць.
АБСТУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Пастукаць усюды, у розных месцах. Абсту-
каць колы вагонаў. □ Нявада абстукаў хат
дзесяць, і ўсюды панавала ціхая пустэча.
Чорны.
АВСТУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
стукаць.
АВСТУПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
ступіць.
АБСТУПІЦЬ, -ступлю, -стўпіш, -стўпіць;
зак., каго-што. Пастаць вакол каго-, чаго-н.,
акружыць. Начлежнікі абступілі вогнішча.
□ Сакратара абкома абступілі калгаснікі,
уважліва слухалі, задавалі пытанні. Шамякін.
// Размясціўшыся вакол каго-, чаго-н., аха-
піць з усіх бакоў (пра горы, лес і пад.). Го-
рад абступілі высокія горы.
АБСУНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абсунуць.
АБСУНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Тое, што і асунуцца (у 1, 3 знач.).
АБСУНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Тое, што і
асунуць. Адзін бок іх аб’ехаўся і абурыў-
ся —ці то куры абсунулі (яны і зараз сядзе-
лі на плашках), ці то дровы дрэнна былі скла-
дзены і разваліліся самі. Сіпакоў.
АБСУРД, -у, М -дзе, м. Недарэчнасць, бяз-
глуздзіца, лухта. Давесці сваю думку да аб-
сурду.
[Лац. аЬяпгбшп.]
АБСУРДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абсурд-
нага; недарэчнасць, бяссэнсавасць, бязглуз-
дасць. Абсурднасць довадаў.
АБСУРДНЫ, -ая, -ае. Недарэчны, бязглуз-
ды. Абсурднае рашэнне.
АБСУІПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абсушыць.
АБСУШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абсушваць — абсушыць; абсушвац-
ца — абсушыцца.
АБСУПІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абсушыцца.
2. Зал. да абсушваць.
АБСУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
сушыць.
ацгУПІКА, -і, ДМ -шцы, ж. Дзеянне павод-
чач дзеясл. абсушваць — абсушыць.
л\ гсЎШЫЦЦА, -сушўся,-сўшышся, -сўшыц-
Абсушыць сябе, сваю вопратку. Абсу-
Ца’ тіа каля агню. о Касцёр наш гарэў весе-
^•пакуль сцямнела, мы добра абагрэліся і
'^/гііыьіліся. Кірэенка. Глянуўшы на яго [Пят-
] Сцяпан Фаміч заеадаў яму зараз жа ісці
РАп аеню> абсушыцца. Краўчапка.
^АБСУШЫЦЬ, -сушў, -сўшыш,-сўшыць; зак.,
гаг0-што. Зрабіць сухім; высушыць. Абсу-
'' ішь мокрую вопратку. □ [Лйм] выратаваў..
ідзяўчыну] з вады, перанёс сюды, абагрэў і аб-
ёшныў- Маўр.
' ЛБСЦЫСА, -ы. ж. Спец. Адна з трох каар-
дынат, якая паказвае месцазпаходжаппо пунк-
та ў прасторы.
[\д лац. аЬзсізза — адрэзаная, адсечаная.]
АБСЦЭС, -у, л. Гпопны парыў; запаленпо
тканак якога-н. органа з нагпаеппом. Аднойчы
са здымкамі грудной клеткі зайшоў у палату
птафссар і заявіў, што асколкі далі абсцэс
лёгкага. Каршок.
[Лац. аЬзсеззпз.]
АБСЫПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абсыпаць — абсыпаць; абсыпацца —
абсыпацца.
АБСЫПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абсыпапь.
АБСЫПАЦЦА, -плюся, -плешся, -плецца;
зак. 1. Абваліцца, сыплючыся. [Корзун] напэў-
на не спяшаўся — сляды былі акуратныя, на-
ват у апошняй ямцы сценкі абсыпаліся не
больш, чым у астатніх. Шыцік.
2. Пакрыцца, усеяцца мноствам чаго-н. Зо-
рамі абсыпалася начное неба. Чарнышэвіч.
I/ перан. Разм. Займець многа дзяцей. А як
падрос [Борыс]—дык і зусім у ярмо ўпрогся,
дзецьмі абсыпаўся, галотай... Нікановіч.
3. Апасці (пра лісце, кветкі і пад.). Лісце
даўно абсыпалася з дрэў. Бядуля.
АБСЫПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абсыпацца.
2. Зал. да абсыпаць.
АБСЫПАЦЬ, -плю, -плеш, -пле; зак., каго-
што. 1. Пасыпаць, пакрыць каго-, што-н. звер-
ху чым-н. сыпкім. Пад жарты і смех гасцей
маладога і маладую абсыпалі жытам, каб бы-
лі добрымі гаспадарамі. Васілевіч. // Сыплю-
чыся, раскідваючыся, пакрыць паверхню ча-
го-н. Пялёсткі яблынь, збітыя начным цёплым
дажджом, густа, амаль набела абсыпалі бераг.
Аомчанка. // Пакрыць з усіх бакоў што-п.
Пушысты іней абсыпаў кожную галінку, кож-
кую іголачку елак. Жычка. Вочы.. [жанчыны]
біллі шэрыя, строгія, валасы абсыпала сівізна,
Новікаў, // безас. Пакрыць высыпкай, Губы
о жыпала. // Уцяпліць што-п., абкідаўшы зям-
лею, Абсыпаць хату.
. 2. Абтрэсці што-н. з чаго-н. [Мікіта] стаяў,
ЯК ук[о]паны, каб не варухнуць нагою, каб не
абсыпаць з ботаў на падлогу.. гразь. Галавач.
’Ь перан.; чым. Шчодра абдаць каго-п. чым-п.
мьсыпаць падарункамі. Абсыпаць камплімен-
тамі. Абсыпаць пацалункамі.
пяп^АЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да абсы-
ПаЦЬ.
сох^ХАЦЬ’ ^10’ ~^еш’ Пезак. да аб-
ваць ®^ЧЦА, -аецца; незак. Зал. да абся-
АБСЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
сеяць. Ужо імгла над зямлёю лажыцца, Чор-
най рызай усё пакрывае, Пылам зор небасхіл
абсявае. Багдановіч.
АБСЯГ, -у, м. 1. Прастора, якую можна акі-
пуць, ахапіць вокам; абшар; далягляд. Адсюль,
з пагорка, псрад чалавекам раскрываецца
ўвесь абсяг. Дапілепка. Палікар Сцяпанавіч,
як сядзеў, адразу ўспомніў учарашні абсяг
палёў навокал. Грамовіч.
2, перан. Сфера, галіна дзейнасці каго-, ча-
го-п. Увесь абсяг маіх інтарэсаў у асноўным
абмяжоўваўся пытаннямі культуры. Саба-
лонка.
АБСЯДАЦЬ, -ае. Пезак. да абсесці.
АБСЯДЛАЦЬ, -йю, -йеш, -йе; зак., каго-што.
Разм. Тое, што і а с я д л а ц ь (у 1, 2 знач.).
|77л76.*] — Ты там скажы, няхай кабыліц абсяд-
лаюць, ды так, неўзабаве, мы і скокнем туды.
Скрыган. Хурс рвануўся бегчы, сабака ада-
рваўся... і абсядлаў яго ззаду. Чорны.
АБСЯКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абсякаць — абсячы (абсекчы) і абся-
кацца — абсячыся (абсекчыся).
АБСЯКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абсячыся (абсекчыся).
2. Зал. да абсякаць.
АБСЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абся-
чы (абсекчы).
АБСЯЧЫ, -сякў, -сячэш. -сячэ; -сячбм, -се-
чацё, -сякўць; пр. -сёк, -сёкла; зак., каго-што.
1. Адсякаючы, аддзяліць. Абсячы сучча на
дрэве.
2. перан. Спыніць, абарваць каго-н. Дзе ж..
[хлопцам] пасівець, калі яны цэлы год нібы ў
госці на заняткі ходзяць? — абсекла Сашу Лю-
ба. Васілевіч.
АБСЯЧЫСЯ, -сячэцца; зак. Тое, што і
а с я ч ы с я (у 2 знач.).
АБТАВАЦЬ, -таіб, -таёш, -таё. Незак. да аб-
таць.
АБТАЛЫ, -ая, -ае. Вызвалены ад лёду,
снегу ў выніку яго раставання. Абталыя бе-
рагі ракі.
АБТАПТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтаптапь.
АБТАПТАЦЦА, -тбпчацца; зак. 1. Тое, што
і ўтаптацца. На двары пахла яшчэ сма-
лой, ля зруба не абтаптаўся жвір.. і ён раз-
носіўся нагамі па ўсім двары. Пташнікаў.
2. Зпасіць, стаптаць абутак. [Рыгор] складна
прыгаворваў, што ідуць яны [сваты].. здалёку,
доўга хадзілі-блудзілі, шукалі-пыталі, абма-
чыліся і абтапталіся, нацярпеліся і нагарава-
ліся. Ермаловіч.
АБТАПТАЦЬ, -тапчу, -тбпчаш, -тбпча; зак.,
што. Абмяць нагамі, утаптаць што-н. вакол
чаго-н. Абтантаць сена на возе. о Тата да-
стаў з кішэні брусочак падвастрыць сякеру,
а мне загадаў абтаптаць каля сасны снег,
каб лепей было падсякаць. Пальчэўскі.
АБТАЎЧЫ, -таўкў, -таўчэш, -таўчэ; -таўчбм,
-таўчацё, -таўкўць; пр. -тбўк, -таўкла, -таўклб;
зак„ што. Разм. Таўкучы, ачысціць ад шалу-
піппя. Абтаўчы ячменю на крупы.
АБТАЦЬ, -тану, -танеш, -тане; зак. Вызва-
ліцца (зверху па паверхпі) ад снегу, лёду
пры яго раставапні. Акно абтала. // Змен-
шыцца ў выпіку раставання. Ільдзіна абтала.
АБТАЧЫЦЦА, -тбчыцца; зак. Стаць глад-
кім, абточаным.
АБТАЧБіЦЬ, -тачў, -тбчыш, -тбчыць; зак.,
што. 1. На такарным станку ці з данамогай
якіх-н, інструментаў надаць чаму-н. патрэб-
ную форму. Абтачыць дэталь. // Зрабіць роў-
най, гладкай паверхню чаго-н., апрацаваўшы
яе на тачыле, бруску і пад. / у перан. ужыв.
Слова— меч. Абтачыць яго— асалода,— Во
аднолькаеа трэба ўмець 1 мячом, і сяўнёй
валодаць. Таўбін.
2. Абгрызці, аб’есці з усіх бакоў (пра гры-
зуноў, насякомых).
АБТОПТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абтоптваць — абтаптаць, абтопт-
вацца — абтаптацца.
АБТОПТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
топтваць.
АБТОПТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
таптаць.
АБТОЎКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
таўчы.
АБТОЎКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
таўчы.
АБТОЎЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтаўчы.
АБТОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абтачыць.
АБТОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абточваць — абтачыць.
АБТОЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абтачыцца.
2. Зал. да абточваць.
АБТОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
тачыць.
АБТОЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абтачыць — абточваць.
АБТОЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для абточ-
кі. Абточны станок.
АБТРАПАНЕЦ, -нца, м. Разм. Тое, што і
абадранец. [Міхалапіха:] — Я табе пака-
жц, дурань, абтрапанец, як да дачкі заляцац-
ца! Лупсякоў.
АБТРАПАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтрапаць.
2. у знач. прым. Паношаны, падраны ад доў-
гага ўжывання. [Уыжьм] найбольш дзівіўся
на схуднелыя твары новых сяброў, на абтра-
панае, бруднае адзенне, на абутак, з-пад па-
дэшваў якога відаць былі босыя ногі. Луп-
сякоў.
АБТРАПАЦЦА, -траплюся, -трэплешся,
-трэплецца; зак. 1. Ачысціць сябе ад чаго-н.
Абтрапацца ад снегу. // (1 і 2 ас. не ўжыв.).
Ачысціцца ад кастрыцы (пра лён, пяньку).
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Падрацца, абабіцца
па краях (пра вопратку). Вареара раскідвае
пінжак на каленях і крытычна пр-аглядае ру-
кавы: ці не падпаролася падкладка, ці не аб-
трапаліся краі. Васілевіч.
АБТРАПАЦЬ, -траплю, -трэплеш, -трэпле;
зак., каго-што. 1. Абабіць, стрэсці што-н. з
чаго-н. Абтрапаць пыл з шапкі. // Ачысціць
трапаннем (лён, пяньку). Абтрапаць жменю
лёну.
2. Падраць, абабіць па краях (пра вопрат-
ку). Абтрапаць падол спадніцы. Абтрапаць
рукаеы.
АБТРАСАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абтрэсціся.
2. Зал. да абтрасаць.
АБТРАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
трэсці.
АБТРЭСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтрэсці.
АБТРЭСЦІ, -трасў, -трасёш, -трасё; -трасём,
-трасяцё; пр. -абтрбс, -трэсла і абтрасла; зак.,
каго-што. Тое, што і атрэсці.
АБТРЭСЦІСЯ, -трасўся, -трасёшся, -трасёц-
ца; пр. абтросся, -трэслася; зак. Тое, што і
атрэсціся.
АБТУХАЦЬ, -ае. Незак. да абтухнуць.
АБТУХНУЦЬ, -не; пр. абтўх, -тўхла; зак.
Тое, што і атухнуць.
АБТУШАНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтушыць.
АБТУПІЫЦЬ, -тушў, -тўшыш, -тўшыць; зак.,
што. Разм. Тое, што і атушыць.
АБТЫКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абтыкаць.
АБТЫКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абтыкаць.
АБТЫКАЦЦА1, -аецца; незак. Зал. да аб-
тыкаць
АБТЫКАЦЦА2, -аецца; незак. Зал. да аб-
тыкаць 2
АБТЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
1. Натыкаць вакол чаго-н. Абтыкаць градку
палачкамі.
2. Утыкаць чым-н. якую-н. паверхню. Аб-
тыкаць падушачку іголкамі.
3. Заканапаціць, абканапаціць што-н. Абты-
каць сцяну пакуллем.
АБТЫКАЦЬ1, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
тыкаць.
АБТЫКАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
ткнуць.
АБТЫНКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абтынкаваць.
АБТЫНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.
Тое, што і атынкаваць.
АБТЫНКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абтынкаваць.
АБУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абуваць — абуць.
АБУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абуцца.
2. Зал. да абуваць.
АБУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абуць.
АБУДЖАЛЫІЫ, -ая, -ае. Які абуджае да
чаго-н.; пабуджальны.
АБУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абудзіць.
АБУДЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абудзіцца.
2. Зал. да абуджаць.
АБУДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абу-
дзіць.
АБУДЖЭННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абуджаць — абудзіць і стан паводле
знач. дзеясл. абуджацца — абудзіцца.
АБУДЗІЦЦА, абуджўся, абўдзішся, абў-
дзіцца; зак. 1. Перастаць спаць, прачнуцца.
Абудзілася Вера ад легкага стуку ў акно.
Паслядовіч. Узяўся [Міхалка] за ключ. Павяр-
нуў раз і абамлеў: ключ.. так загрымеў, што
напэўна ўсе абудзіліся. Колас.
2. перан. Перастаць быць спакойным, на-
поўніцца чым-н. Барсукова Гара, дзе вызна-
чана было чатырыста тінёў лесу на школу,
маўклівая і па-зімоваму сумная, аднае раніцы
абудзілася вясёлым гоманам. Крапіва. // Вяр-
нуцца да жыцця, дзейнасці, аднавіць жыц-
цёвыя працэсы. Прырода абудзілася да нова-
га жыцця. Мурашка.
3. перан. Узнікнуць, выявіцца (пра пачуц-
ці, уласцівасці, якасці).— От, паненачка, па-
браліся б вы з панічом, далібог,— з жарам і
зусім іншым тонам прамовіла бабка, і ў ёй
адразу абудзілася жанчына-свацця. Колас.
[Іван] спазнаў ужо прыхільную лагоднасць..
[Джулінай] душы, да якой міжвольна па-
мкнуўся і сам, і ў ім абудзілася даўно ўжо
не адчуваная патрэба ў шчырасці. Быкаў.
4. перан. Ачнуцца. Сход абудзіўся ад маў-
чанкі і ўспыхнуў смехам. Пестрак.
АБУДЗІЦЬ, абуджў, абўдзіш, абўдзіць; зак.,
каго-што. 1. Перарваць, перапыніць чый-н.
сон; прымусіць ачнуцца; разбудзіць. Зосю
абудзіў рык прыгнаных на ранкі кароў і пра-
рэзлівыя гукі пастуховай трубы. Гартны. Вось
і агністае убранне Скідае лес сярод балот. Па-
раі 1 крыкам на світанні Ён [жорау] абудзіў
увесь свой род. Кірэенка.
2. перан. Парушыць спакой, напоўніць гу-
камі, галасамі і пад. Людзі, высыпаўшы з
душнага памяшкання, ажывіліся, абудзілі ву-
ліцу смехам і гоманам. Дуброўскі. // Вывесці
са стану спакою, вярнуць да жыцця, дзейна-
сці. Любіць песняю дзяўчына 3 нашым садам
прывітацца, Абудзіць спакой птушыны, 3 са-
лаўямі паспрачацца. А. Астапенка.
3. перан. Выклікаць, выявіць якія-н. пачуц-
ці, уласцівасці, якасці. Абудзіць дзіцячую
фантазію. Абудзіць творчую думку народа.
□ Сваё галоўнае назнОчэнне, як настаўніка,
Лабановіч вызначаў так: абудзіць у вучнях і
выклікаць да дзеяння крытычны розум, каб
да кожнай з’явы і факта яны падыходзілі з
пытаннямі —як выніклі? у чым іх прычыны?
Колас. Слова здольна суцешыць гора, выклі-
каць еесялосць, натхніць на подзвіг, спыніць
злы намер, абудзіць да дзеяння цэлыя наро-
ды. Юрэвіч.
АБУЗА, -ы, ж. Непрыемныя абавязкі, лішні
клопат, турбота. [Гхорык:]— Дырэктар так і
сказаў: конь нам цяпер — абуза, толькі лішні
перавод фуражу. Кулакоўскі.
АБУЛІЯ, -і, ж. Спец. Расслабленне ці страта
волі, выкліканыя хваробай; бязволле.
АБУМОВІЦЬ, -мбўлю, -мбвіш, -мбвіць; зак.,
што. 1. Абмежаваць што-н. пэўнымі ўмовамі,
дагаворамі; агаварыць.
2. Выклікаць сабой што-н., з’явіцца прычы-
най, матывам для ўзнікнення чаго-н. Новы,
глыбока рэвалюцыйны змест паэзіі Пестрака
абумовіў новыя формы паэтычнага еыяўлен-
ня. Хромчанка. // Зрабіць магчымым што-н.,
будучы неабходнай умовай яго існавання.
Эпоха, што нарадзіла і абумовіла творчасць
Купалы, характарызуецца падзеямі выключ-
най гістарычнай важнасці. Івашын.
АБУМОУЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Залежнасць ад
пэўных умоў, акалічнасцей. Узаемасувязь і
абумоўленасць рэчаў.
АБУМОУЛЕНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абумовіць.
АБУМОУЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абумоўліваць.
АБУМОУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абумовіць.
АБУРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які выклікае гнеў,
абурэнне, незадавальненне. Абуральны ўчы-
нак.
АБУРАНАСЦЬ, -і, ж. Стан абуранага '. Хло-
пец мімаволі сціснуў аўтамат і змер[а]ў Грэч-
ку бязлітаснымі блакітнымі вачыма, якія га-
рэлі ад гневу і абуранасці. Мележ.
АБУРАНЫ1, -ая, -ае. Дзенрым. зал. пр. ад
абўрыць.
АБУРАНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абурыць.
АБУРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абўрыцца. Пісар чытаў і разам з князем
абураўся супраць кадэтаў, сурова хмурыўся
і сярдзіта ківаў галавою. Колас. [Валя] хоць
маўчыць, але слухае ўсё ўважліва, убірае сэр-
цам і ўсё больш абураецца ўчынкамі «камітэт-
чыкаў». Мележ.
АБУРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абў-
рыць. Тады.. [Якім] пакорна рабіў усё, што ні
скажа Рыгорка, хаця іншы раз брыгадзірава
несправядлівасць да людзей вельмі абурала
яго. Дуброўскі.
абУрвацца, -аецца; незак. 1. Незак. да
абурыцца.
2. Зал. да абурваць.
АБУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абу-
рыць.
АБУРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца; зак.
Стаць абураным; разгневацца. [Раман] нёс у
кішэні паперку на атрыманне саломы і зага-
дзя ведаў, як абурыцца цешча, што не выпра-
сіў сена. Чарнышэвіч.
АБУРЫЦЦА, -рыцца; зак. Разм. Абрушыц-
ца, абваліцца. Сцяна абурылася. □ Высокі,
дужы ў плячах,.. [Міхалка], як бы наўмысля,
падпёр плячыма Сузонаву хату, каб яна не
абурылася. Галавач.
АБУРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго-што.
Давесці да абурэння; выклікаць незадаваль-
ненне, гнеў. Аднойчы.. [Карніцкага] асабліва
абўрыла работа Кандрата Сенькі, якому ён
даручыў устаноўку слупоў для электралініі.
Паслядовіч.
АБУРЫЦЬ, -рў, -рыш, -рыць; зак., што.
Разм. Абваліць, абрушыць. Абурыць склеп.
АБУРЭННЕ, -я, н. Вельмі моцнае незада-
вальненне, гнеў. Поўныя гневу і абурэння,
яны [творы] былі накіраеаны супраць неспра-
вядлівасці самадзяржаўна-памешчыцкага ла-
ду. Казека. [5іка].. не цярпела інтэнданта; але
па строгаму абавязку не магла выказаць свай-
го абурэння. Вітка.
АБЎТАК, -тку, м. Вырабы са скуры або з
іншых матэрыялаў, прызначаныя для нашэн-
ня на нагах. Вытворчасць абутку. Скураны
абутак. Мадэльны абутак. □ Каля рэчкі дзяў-
чаты бегалі.. босыя, каб не замачыць у расе
абутак. Кулакоўскі. Яны некуды спяшаліся,
гэтыя людзі ў нязвыклым адзенні, у нязвык-
лым для Міколкі абутку. Лынькоў.
АБУТКОВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абутку. Абутковая прамысловасць. Абутко-
вы магазін.
АБУТНІК, -а, м. Той, хто працуе ў абутко-
вай прамысловасці. Нясуць працоўныя рапар-
ты Першамаю.. стваральнікі новых станкоў і
машын, абутнікі, швейнікі, харчавікі. «Звязда».
АБУТНІЦА, -ы, ж. Жан. да абутнік.
АБУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
абуць.
2. у знач. прым. Які мае абутак на нагах.
Кахаю.. у хустцы і ў косах, У завею і летні
гром, Кахаю абутую й босую, 3 кнігамі і з
сярпом. Караткевіч.
АБУХ, -а. м. 1. Тупая патоўшчаная частка
вострай прылады (звычайна сякеры), проці-
леглая лязу. 3 глыбіні бору пачуліся глухія
ўдары абуха. Якімовіч.
2. Лаянк. Дурапь. — Ведаеш, што такое Ка-
шын? — спытаўся Міхал замест адказу.—
Абух, які верыць аднаму сабе, а ўсіх астатніх
падазрае ў нечым. Карпаў.
0 Падвесці (падводзіць) пад абух гл. пад-
весці. Тупы як абух гл. тупы. Як (нібы, быц-
цам) абухом па галаве — уразіць раптоўнай
непрыемнай весткай.
АБУЦЦА, абўюся, абўешся, абўецца; зак.
1. Надзець сабе на ногі абутак. [Бацька] па-
еолі злез з палатак, запаліў лямпачку, абуўся
і, уздзеўшы кажушок, пайшоў з ліхтаром у
гумно. Чорны.
2. Забяспечыць сябе абуткам. Абуцца на зі-
му. Сям’я абулася на цэлы год.
АБУЦЬ, абўю, абўеш, абўе; зак., каго-што.
1. Надзець сабе ці каму-н. на ногі абутак.
Абуць дзіця. □ Стаіць [яблыня] падобна да
тае Дзяўчынкі невялічкай, Што ножкі босыя
свае Абула ў чаравічкі. Лужанін.
2. Забяспечыць абуткам. Беглі дні. Кончыла-
ся вайна. Хлопцаў адзелі і абулі. Асіпенка.
0 Абуць у лапці — а) абхітраваць, абма-
нуць. Каза, а не дзеўка — адно вока таўчэ, а
другое меле. I пароды хітрай. Ураз у лапці
абуе. М. Ткачоў; б) давесці да беднасці. Гулі
ў лапці абулі. Прыказка.
АБУЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад абучыць.
2. у знач. прым. Які атрымаў пэўныя веды,
навыкі. Абучаны салдат.
АБУЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Праходзіць ваенную падрыхтоўку.
АБУЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго. Пра-
водзіць ваенную падрыхтоўку. Абучаць сал-
датаў.
АБУЧЫЦЦА, -учўся, -ўчышся, -ўчыцца.
Зак. да абучацца.
АБУЧЫЦЬ, -учў, -ўчыш, -ўчыць. Зак. да
абучаць.
АБУЧЗННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абучаць — абучыць і абучацца — абу-
чыцца.
АБУШОК, -шка, м. Ручны інструмент для
адколвання пластоў ломкіх горных парод.
АБУЯЦЬ, -яе; зак., каго-што. Ахапіць, апа-
наваць з нястрымнай сілай (пра пачуцці).
Чачыка абуяла злосць, і ён нервова закратаў
рукой, аж заскакалі лейцы. Пташнікаў. Пом-
ню, абуяла мяне радасць, што вось, не думаў-
шы, не гадаўшы, трапіў я, крыварукі, на вай-
ну... Гарэцкі.
АБФУТРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абфутраваць.
АБФУТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. 1. Абшыць футравінай што-н. для ацяп-
лення. Абфутраваць дзверы.
2. Спец. Абкласці футроўкай унутраныя
сценкі металургічнай печы, топкі і пад.
АБФУТРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абфутраваць.
АБХАДЗІЦЬ, -хаджў, -хбдзіш, -хбдзіць; зак.,
што. Ходзячы, пабыць у многіх месцах, абыс-
ці Ўдоўж і ўпоперак што-н. [Маці:] — Бачыш,
мая дачушка! Ты адтаптала ногі, Ты абхадзі-
ла дарогі. Глебка. За некалькі дзён абхадзіў
[Лабановіч] усе ваколіцы, агледзеў дарогі і
новыя мясціны, бо ў гэтым знаёмстве ёсць
заўсёды нешта свежае і цікавае. Колас.
АВХАЗ гл. абхазы.
АБХАЗКА гл. абхазы.
АБХАЗСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
абхазаў.
АБХАЗЫ, -аў; адз. абхаз, -за, м.; абхазка,
-і, ДМ -зцы; мн. абхазкі, -зак; ж. Народ, які
складае карэннае насельніцтва Абхазскай
АССР.
АБХАШЦЦА, -хбпіцца; зак. Абхапіць, аб-
няць адзін аднаго.— Хлопцы, ды гэта ж Ця-
рэшка, мой сын, матрос з Чорнага мора! —
I яны абхапіліся, трэслі адзін аднаго за
плечы, грукалі кулакамі адзін аднаго па спі-
нат. Лупсякоў.
АБХАШЦЬ, -хаплю, -хбпіш, -хбпіць; зак.,
каго-што. 1. Абняць (рукамі, нагамі, лапамі).
Адзін з мужчын, той, што вынес з агню жан-
чыну, абхапіў Ягора за шыю і шчыра, па-
брацку, пацалаваў. Кавалёў. Таццянка кінула-
ся даганяць. Дагнала і ледзь-ледзь абхапіла
рукамі, такі вялікі быў мяч. Юрэвіч. Мядз-
еедзь, выбіўшы з рук аслупянелага Радзівіла
стрэльбу, абхапіў лапамі князя, патрос, як
грушу, і кінуў на зямлю. Гурскі.
2. перан. Акружыць з усіх бакоў (пра холад,
цемру, полымя і пад.). Віця скінуў паліто.
Мароз адразу ж абхапіў цела ледзянымі аб-
цугамі. Корзун. Сіняе полымя спачатку ня-
смела лізнула браню, затым скочыла ўгору і,
стаўшы чырвоным, абхапіла ўсю танкетку.
Чыгрынаў.
3. перан. Зразумець, засвоіць што-н. [Лі-
да:] — Вы адразу ўсё жыццё хочаце абхапіць,
каб ведаць яго. Галавач.
4. Зрабіць абход праціўніка з флангаў з
мэтай нападу; акружыць. [Сярго:] Рашуча на-
ступаць уздоўж ракі I горад абхапіць каль-
цом. Глебка. [Разведчык:] — Немцы прарвалі-
ся на поўдні ад Чырвонай Нівы. Каля двух ба-
тальёнаў. Імкнуцца абхапіць нас. М. Ткачоў.
АБХАРАШЫЦЦА, -рашўся, -рбшышся,
-рбшыцца; зак. Агледзецца, прывесці сябе ў
належны парадак. Якуш пазаціраў сляды, аб-
харашыўся сам і глыбей закапаўся ў сена.
Скрыган.
АБХАРАШЫЦЬ, -рашў, -рбшыш, -рбшыць;
зак., каго-што. Прыдаць каму-, чаму-н. належ-
ны выгляд, упрыгожыць; паправіць.
АБХАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Харкаючы, апляваць.
АБХАРКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
харкаць.
АБХАРОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абхарашыць.
АБХВАСТАЦЬ, -хвашчў, -хвбшчаш, -хвбшча;
зак., што. Б’ючы па чым-н. пугай, дубцом,
прымусіць апасці, адваліцца. Абхвастаць пу-
гай лісце з куста.
АБХВАТ, -у, М -хваце. м. Даўжыня па
акружнасці, роўная адлегласці ад кончыкаў
пальцаў адной рукі да кончыкаў пальцаў дру-
гой, калі абхапіць распасцёртымі рукамі
што-н. Непадалёку ад хаты, пры самым плоце,
расла ў два абхваты ліпа. Сабаленка. // Таў-
шчыня чаго-н., якая вымяраецца па акруж-
насці. Вышыня баабаба дасягае 25 м, а ствол
да 45 м у абхваце.
абхвАтваць, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
хваціць. [Аўгіня] абхватвае.. [Мартыяа] рукамі
за шыю, прынікае да яго твару. Колас.
АБХВАЦІЦЬ, -хвачў, -хваціш, -хваціць;
зак., каго-што. Тое, што і абхапіць.
АБХВАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абхваціць.
АБХВОСТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абхвастаць.
АБХІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да абхінуцца.
2. Зал. да абхінаць.
АБХІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абхі-
нуць.
АБХІНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абхінуць.
АБХІНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. Тое, што і ахінуцца.
АБХІНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;зав.
Тое, што і а х і н у ц ь.
АБХІТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак., ка-
го-што. Тое, што і абхітрыць.
АБХІТРЫЦЬ, -РЎ, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. Перамагчы каго-н. хітрасцю, перахіт-
рыць. [Рыбак] усё думаў, прыкідваў: і так і
гэтак, каб як абхітрыць паліцыю, выкруціцца
або хоць адцягнуць кару. Быкаў.
АБХОД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. абысці (у 4 знач.).
2. Месца, шлях, па якім можна абысці
што-н.
3. Участак лесу (адзін або некалькі кварта-
лаў), які даглядаецца, абслугоўваецца адным
лесніком. Парубка ў абходзе. □ Дружбакам
любыя з дому рэчы Падару, жадаючы дабра,
А бярозку у абходзе ссекчы Не пасмее ні
дружбак, ні брат. Непачаловіч. // Мясціны,
якія знаходзяцца пад наглядам каго-н. і кан-
тралююцца з пэўнай мэтай. Напярэдадні ад’-
езду пайшоў Лабановіч у лес, каб апошні раз
агледзець свае грыбныя абходы і развітацца
з імі. Колас. А раніцою ўжо ўраднік з аднаго
патруля рапартаваў спраўніку, што ў раёне
яго абходу выкрыта і забрана падпольная
друкарня. Мурашка.
АБХОДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абхадзіць.
2. у знач. прым. Дагледжаны. Абходжаны
конь. Абходжаны сад.
АБХОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго.
Паддобрываючыся да каго-н., імкнуцца пера-
канаць у чым-н., схіліць да чаго-н. (на
што-н.).
АБХОДЗІЦЦА, -хбджуся, -хбдзішся, -хбдзіц-
ца; незак. Тое, што і абыходзіцца.
АБХОДЗІЦЬ, -хбджу, -хбдзіш, -хбдзіць; не-
зак. Тое, што і абыходзіць.
АБХОДНЫ, -ая, -ае. 1. Такі, па якім абхо-
дзяць што-н.; кружны (пра шлях). 3 поля да-
моў Зося таксама праехала абходнаю пагон-
наю сцежкаю, каб абмінуць Васілёву хату.
Гартны. // перан. Не просты, звязаны з хітры-
камі, падманам (пра дзеянні, паводзіны ка-
го-н.). Хто ж будзе займацца тымі, якія ўся-
кімі абходнымі лісінымі сцежкамі ідуць у на-
еуку? «ЛіМ».
2. Звязаны з абходам, акружэннем ворага.
Абходны манеўр. Абходны марш. Абходная
калона.
О Абходны ліст гл. ліст 2.
АБХОДЧЫК, -а, м. Рабочы, які даглядае
ўчастак дарогі. Пуцявы абходчык. □ Абход-
чык я дарожны, Люблю людзей і свет I на да-
розе кожны Чытаць умею след. Непачаловіч.
АБХОПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абхапіць.
АБХОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абхапіць.
АБЦАЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абцалаваць.
АБЦАЛАВАЦЬ, -лўю, -лўеш, -лўе; зак., каго-
што. Пацалаваць усіх, кожнага; усё, многае.
Абніме [Алеся], пацалуе [сына] у лобік, у
шчочкі, абцалуе мяккія, такія дарагія ручкі.
Скрыган.
АБЦАС, -а, м. Цвёрдая набойка на падэшве
абутку пад пятой; каблук. Алёша стукнуў
абцасам аб падлогу, каб бот налез, падцягнуў
халявы, выпрастаўся і спакойна пацвердзіў:
«Сказаў не пайду — не пайду!» ІПамякін.
<) (Быць у каго, трымаць каго] пад абца-
сам — быць, трымаць у падпарадкаванні.
АБЦАСАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
абцаса. Абцасавы цвік.
АБЦЕРАБІЦЦА, -цераблюся, -цярэбішся,
-цярэбіцца; зак. Тое, што і ацерабіцца.
АБЦЕРАБІЦЬ, -цераблю, - цярэбіш, -цярэ-
біць; зак., што. 1. Ачысціць ад галля, бацвін-
ня, лісця і пад. Урэшце, спусціўшы апошняе
дрэеа на дзялянцы, мы абцерабілі яго і выбра-
ліся на слаба ўезджаную дарогу. Савіцкі.
// Абсячы, абрэзаць галлё, бацвінне, лісце і
пад. Абцерабіць галлё на дрэве.
2. Разм. Аб’есці. Падрос козлік і вельмі ж
развалачыўся. Панадзіўся ў Піліпавы грады
і ўсе капусныя высадкі абцерабіў. Брыль.
АБЦЕРУСІЦЬ, -церушў, -цярўсіш, -цярў-
сіць; зак., што. Цярусячы, абсыпаць. Скалануў
[Мірон] бярозку — абцерусіў усяго сябе. Куд-
равец.
АБЦЕРУШЫЦЦА, -церушўся, -цярўшышся,
-цярўшыцца; зак. Абтрэсціся, абабіцца (ад
снегу, пылу і пад.).
АБЦЕРУШЫЦЬ, -церушў, -цярўшыш, -ця-
рўшыць; зак., што. 1. Абтрэсці, абабіць (снег,
пыл і пад.) з чаго-н. Мацей Кулеш.. ля парога
абцерушыў з шапкі і з каўняра мокры снег.
Шамякін. Хлопцы падняліся бледныя, разгуб-
леныя, моўчкі абцерушылі пясок са штаноў і
кашуляў і гэтак жа моўчкі рушылі далей.
Якімовіч.
2. Памяўшы, аддзяліць (пра зерне, колас).
[Пятро] працягнуў руку, сарваў пару каласоў
і, абцерушыўшы іх, пяшчотна перасыпаў буй-
ныя залатыя зерні. Шамякін.
АБЦЁРЦІ, абатрў, абатрэш, абатрэ; аба-
трбм, абатрацё, абатрўць; заг. абатры; пр. аб-
цёр, -цёрла; зак., каго-што. 1. Выціраючы, зра-
біць сухім, чыстым. У зяўшы яблык, Марына
абцерла яго ражком хусткі і пачала есці. Ка-
валёў. Стары паклаў жалеза і абцёр аб [ф]ар-
тух рукі. Чорны. Некалькі баравікоў упала з
кошыка. [Міколка] падняў іх, старанна абцёр
ад пылу, палажыў назад. Лынькоў. // Выці-
раючы, сцерці што-н. Яўхім абцёр рукавом
пот на лбе і акінуў позіркам двор, шукаючы
ценю. Пальчэўскі.
2. Зняць верхні слой чаго-н. Аб пясок абцёр
іржу з яе — I падкова нібы люстраная. Непа-
чаловіч.
АБЦЁРЦІСЯ, абатрўся, абатрэшся, абатрэц-
ца; абатрбмся, абатрацёся; пр. абцёрся, -цёр-
лася: заг. абатрыся; зак. 1. Абцерці сябе; вы-
церціся. Абцерціся ручніком. □ Потым [Пят-
рок] збольшага абцёрся рукавамі сарочкі і
ўвайшоў у хату. Нікановіч. Трэба ж было ад-
пачыць, абцерціся, бо на запыленых тварах
блішчалі толькі вочы. Чарнышэвіч. // Ачыс-
ціцца, выцерціся, стаць бліскучым ад частага
ўжывання, трэння. Ужо абцерліся лемяхі аб
жорсткую сырую зямлю і заблішчалі на сон-
цы. Галавач.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Сцерціся ад частага
ўжывання, нашэння, трэння. Фарба на шафе
абцерлася. о Калі [Сідар] узяў вугаль у паль-
цы, убачыў, што ён зусім ужо абцёрся, паль-
цы ў сажу не мажуцца. Галавач.
3. перан. Разм. Засвоіць манеры, набыць
звычкі, прынятыя ў калектыве, асяроддзі.
Цяжка было ў школе, пакуль збольшага аб-
цёрся. Таўлай. Нібыта Гарбачэня, няўжо ж,—
прыглядаючыся, гаварыў пастух.— А божач-
ка! Што значыць чалавек пабыў сярод людзей,
як абцёрся — не пазнаць. Гурскі.
АБЦЁРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абцерці.
АБЦШАК, -нка, м. Адсечаная частка чаго-н.
(бервяна, дрэва і пад.). Абцінак жардзіны.
.// Тое, ад чаго адсечана якая-н. частка. Ад
дрэва астаўся адзін абцінак.
АБЦІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абцяць.
АБЦІРАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абціраць — абцерці і абцірацца — аб-
церціся.
2. Лячэбна-прафілактычная працэдура, пры
якой цела абціраецца тканінай, змочанай у
якую-н. вадкасць, а потым расціраецца да па-
чырванення скуры. Абціранне пасля зарадкі.
АБЦІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак да абцерціся.
2. Зал. да абціраць.
АБЦІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абцерці.
0 Абціраць вуглы — туляцца, бадзяцца без
пэўнай мэты.
АБЦІРАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызначаны
для абціпкі (у 2 знач.). Абцірачны матэрыял.
АБЦІРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Разм. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. абціраць — абцерці.
2. Тое, чым абціраюць што-н.
АБЦІСКАЛЬНЬІ, -ая, -ае. Спец. Прызнача-
ны, служыць для абціскання. Абціскальны
стан.
АБЦІСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абціскаць — абціснуць.
АБЦІСКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абціснуцца.
2. Зал. да абціскаць.
АБЦІСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абціс-
нуць.
АБЦІСКАЧ, -а, м. Спец. Прыстасаванпе для
сціскання, абціскання чаго-н.
АБЦІСКНЫ, -ая, -бе. Тое, што і а б ц і -
с к а л ь я ы.
АБЦІСНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абціснуць (у 2 знач.).
АБЦІСНУЦЦА, -нецца; зак. Стаць абцісну-
тым; прымяцца.
АБЦІСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
1. Сціснуць з усіх бакоў, каб выціснуць віль-
гаць, ушчыльніць. Злосны на ўсіх на свеце,
Суконка абціснуў далонямі штаны, каб з іх
сцякла вада, выкруціў анучы і ўсцягнуў боты.
Паслядовіч.
2. Прымяць. Абціснуць салому.
АБЦІХАЦЬ, -ае. Незак. да абціхнуць.
АБЦІХНУЦЬ, -не; пр. абціх; -ла; зак. Разм.
і. Паслабець у дзеянні, сіле (пра стыхійныя
з’явы). Гром абціх. Мяцеліца абціхла.
2. Стаць цішэйшым; паслабець (пра гукі,
шум, боль і пад.). Страляніна абціхла. // пе-
ран. Трохі супакоіцца; улегчыся. Аднак, ка-
лі трохі абціхла шуміха вакол гэтай справы,
Таня і Вера наладзілі сістэматычную перапі-
ску з Надзяй. Машара.
АБЦУГІ, -бў; адз. няма. Металічны інстру-
мент, які выкарыстоўваецца ў кавальскай
справе для захоплівання і заціскання жалеза.
Юнак выхапіў абцугамі цяжкі кавалак распа-
ленага жалеза, кінуў яго на кавадла. Гамо.і-
ка. // перан. Тое, што скоўвае, заціскае развіц-
цё чаго-н. Горад паказан у абцугах крызісу, у
пакутах беспрацоўя і ў барацьбе за дыктатуру
працы. У. Калеснік. // перан. Акружэнне, ахоп
праціўніка з двух бакоў.
0 Трапіць у абцугі гл. трапіць. Узяць у аб-
цугі гл. узяць.
[Польск. оЬср§і з ням. 7апце.]
АБЦЯГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абцягваць — абцягнуць.
АБЦЯГВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абцягнуцца.
2. Зал. да абцягваць.
АБЦЯГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
цягнуць.
АБЦЯГНЕНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б ц я г-
н у т ы.
АБЦЯГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абцягнуць.
АБЦЯГНУЦЦА, -цягнецца; зак. 1. Апусціц-
ца, абвіснуць пад цяжарам чаго-н. Вяроўка
абцягнулася.
2. Паправіць на сабе адзенне. Шэмет моўч-
кі ўстаў, абцягнуўся, абтрапаўся і зрабіў крок
наперад. Лобан.
АБЦЯГНУЦЬ, -цягнў, -цягнеш, -цягне; зак.,
што. 1. Паправіць, прывесці ў парадак адзеп-
не і пад., пацягнуўшы ўніз. [Жэнька] глянула
з замілаваннем на сваю ляльку Ганульку,
якая спала побач з ёю, абцягнула на ёй сукен-
ку. Крапіва.
2. Туга нацягнуўшы, абшыць, абабіць што-н.
тканінай і пад. Абцягнуць скурай крэсла.
3. Апусціць, адцягнуць. Бялізна абцягнула
еяроўку.
4. Абвесці што-н. чым-н.; абгарадзіць. Аб-
цягнуць агарод дротам.
АБЦЯЖАРАНАСЦЬ, -і, ж. Стан абпяжара-
нага.
АБЦЯЖАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абцяжарыць.
АБЦЯЖАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абцяжарваць — абцяжарыць.
АБЦЯЖАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абцяжарыцца.
2. Зал. да абцяжарваць.
АБЦЯЖАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абцяжарыць.
АБЦЯЖАРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. 1. Зрабіцца цяжкім, вагавітым.
2. перан. Узяць на сябе многа клопату, цяж-
касцей.
АБЦЯЖАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; заг. аб-
цяжар; зак., каго-што. 1. Зрабіць цяжкім, ва-
гавітым. Наліліся антонаўкі сокам густым, Аб-
цяжарылі нізкія яблыні. Панчанка. // Выклі-
каць адчуванне стомленасці. Нават змора-
насць, якая абцяжарыла ногі і рукі, была
прыемнай. Мележ.
2. перан. Нарабіць многа клопату, непры-
емнасці, цяжкасцей. Сотнікаў адчуваў, як про-
ста было ператварыцца з напарніка ў абузу,
і найбольш асцерагаўся менавіта таго, хоць і
ведаў, што калі здарыцца найгоршае — выйс-
це для сябе знойдзе сам, не абцяжарыць ніко-
га. Быкаў.
АБЦЯЖАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да абцяжкі, служыць для абцяжкі. Аб-
цяжачная тканіна.
АБЦЯЖКА, -і, ДМ -жцы, ж. Тое, чым аб-
цягнута што-н. Крэслы са скураной абцяжкай.
АБЦЯЖНЫ, -ая. -бе. Які прызначаны, слу-
жыць для абцягвання. Абцяжная машына.
АБЦЯКАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абця-
кальнага. Абцякальнасць формы.
АБЦЯКАЛЬНІК, -а, м. Спец. Прыстасаван-
не, якое змяншае супраціўленне паветра пры
руху.
АБЦЯКАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. 3 вонкавымі аб-
рысамі, што забяспечваюць пры руху наймен-
шае супраціўленне паветра. Абцякальная
форма.
2. перан. Кніжн. Які абыходзіць спрэчныя
пытанні. Абцякальны адказ.
АБЦЯКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абцякаць — абцячы.
АБЦЯКАЦЬ, -ае; незак., што. 1. Агінаць,
абыходзіць што-н. у сваім цячэнні. Вада з або-
деух бакоў абцякала камень. сі Моцны вецер
б’е ў тзар, з сілай абцякае цела. Шынклер. //
Абходзіць, аб’язджаць, абмінаючы каго-, што-н.
Абцякаючы фурманкі, статак авечак імчаўся
па дарозе.
2. Разм. Сцякаць з чаго-н. мокрага (пра вад-
касць). 3 бялізны абцякала вада.
АБЦЯРПЁЦЦА, -цярплюся, -цёрпішся, -цёр-
піцца; зак. Разм. Звыкнуцца з чым-н. непры-
емным, з якімі-н. непаладкамі. Пад канец дру-
гога тыдня астрожная адзінота і нуда сталі
менш мучыць Максіма. Ён абцярпеўся і пачаў
крыха прывыкаць да ўсяго гэтага. Машара.
АБЦЯРЭБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абцерабіць.
АБЦЯРЭБЛІВАННЕ, -я, н, Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абцярэбліваць — абцерабіць.
АБЦЯРЭБЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абцярэбліваць.
АБЦЯРЗБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абцерабіць.
АБЦЙТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад аб-
цяць.
АБЦЯЦЬ, абатнў, абатнёш, абатнё; абат-
нём, абатняцё; заг. абатні; зак., каго-што. Аб-
сячы канцы чаго-н., верхавіну дрэва і пад.
// перан. Раптоўна спыніць якое-н. дзеянне.
АБЦЯЧЫ, -цячэ. Зак. да абцякаць.
АБЧАШЦЦА, -чаплюся, -чэпішся, -чэпіцца;
гак. Тое, што і абчапляцца..
АБЧАПІЦЬ, -чаплю, -чэпіш, -чэпіць; зак., ка-
го-што. 1. Тое, што і абчапляць.
2. Акружыць. [Неліцы] усю вёску абчапілі.
Місько.
3. Абняць. Раптам.. [Кастуся] хтосьці абча-
піў рукамі. Прокша.
АБЧАПЛЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абчапляць.
АБЧАПЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
Абчапляць сябе чым-н. з усіх бакоў. Між імі
[бочкамі] павукі пазвівалі сабе гнёзды, і нель-
га было зайсці ў камору, каб не абчапляцца
павуціннем. Сачанка.
АБЧАПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., каго-
што. Абвешаць чым-н. каго-, што-н.
АБЧАРЦІЦЬ, -чарчў, -чэрціш, -чэрціць; зак.
Абвесці лініяй, рыскай што-н.
АБЧАСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абчасаць.
АБЧАСАЦЦА, -чэшацца; зак. Стаць роўным,
гладкім ад часання.
АБЧАСАЦЬ, -чашў, -чэшаш, -чэша; зак., што.
Чэшучы сякерай, цяслою, зрабіць што-н. роў-
ным, гладкім. Абчасаць бервяно. □ Мала таго,
[дзед] нават памог змайстраваць [калоды]:
дзе трэба, абчасаў сякерай, пагабляваў, вы-
чысціў круглай стамескай дупло... Рылько. //
Аддзяліць што-н. ад чаго-н. чэшучы. Лявон на-
гнуўся, абчасаў каля пня кару. Ядвігін Ш.
/ у перан. ужыв.— Нас тут [у астрозе] так пра-
пясочылі і абчасалі, такую палітграмату далі,
што ні адзін універсітэт не дакажа. Машара.
АБЧАХЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і ач ахлы.
АБЧАХНУЦЬ, -не; пр. абчах, -хла; зак. Тое,
што і ачахнуць.
АБЧБІСЦІЦЦА, -чышчуся, -чысцішся, -чыс-
ціцца; зак. Пазбавіцца ад бруду, пылу і пад.
на сваім адзенні, абутку; зрабіцца чыстым.
// Пазбавіцца ад налёту на паверхні чаго-н.
(пра што-н. металічнае). За гэтыя дні ў еёс-
цы абчысціліся ад зімовай іржы ўсе плугі ды
бароны аб сырую зямлю. Чорны.
АБЧЫСЦІЦЬ, -чьішчу, -чысціш, -чысціць;
зак., каго-што. 1. Вызваліць ад бруду, пылу і
пад.; зрабіць чыстым. Абчысціць паліто ад сне-
гу. // Пазбавіць ад налёту паверхню чаго-н.
// Зняць лушпіны, скурку і пад.; абабраць,
аблузаць.
2. перан. Разм. Абакрасці, абабраць, абраба-
ваць. Пакуль ён [Паліеодскі] ляжаў ледзьве
жывы ў балоце, нехта абчысціў яго пазухі і
кішэні. Чорны.
АБЧЫІПЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абчысціцца.
2. Зал. да абчышчаць.
АБЧЫПІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
чысціць.
АБЧЭПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абчапляць. Старац сівы, як голуб, абчэпле-
ны торбамі і з кіем у руках, сядзіць на лаве.
Купала.
АБЧЭПЛІВАЦЦА. -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да абчапляцца, абчапіцца.
2. Зал. да абчэпліваць.
АБЧЭПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
чапляць, абчапіць.
АБЧЭСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абчэсваць — абчасаць.
АБЧЭСВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
абчасацца.
2. Зал. да абчэсваць.
АБЧЭСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абча-
саць.
АБШАЛЁУВАННЕ. -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абшалёўваць — абшаляваць.
АБШАЛЁУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абшалёўваць.
АБПІАЛЁУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак, да
абшаляваць.
АБШАЛЁУКА, -і, ДМ -лёўцы; Р мн. -лёвак,
ж. Тое, што і ш а л ё ў к а.
АБШАЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абшаляваць.
АБШАЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Абабіць, абшыпь што-н. шалёўкай. Змай-
страваў [Клілі] аканіцы, а вуглы, акуратна аб-
рэзаўшы, абшаляваў. Шахавец.
АБШАР, -у, м. Неабсяжная прастора, раз-
легласць. А мароз трашчыць сіберны, Пухам
крые, пухам сцеле Увесь абшар зямлі нязмер-
ны, Нібы мяккую пасцелю. Гурло. Ад белай
пены.. мора здавалася бяскрайнім зімовым
абшарам, на якім лютуе завіруха, варочаючы
і рассыпаючы высокія снежныя сувеі. Дуброў-
скі. // Участак вялікіх памераў. Абшары ба-
лот. □ 1 што за Ліпава такое? А гэта — поле
маладое Сярод лясоў, як скінуць вокам; На
тым абшары, на шырокім, Раскошна нівы кра-
савалі. Колас. [Алёша] глядзеў на поле ў за-
латых хвалях паспелага жыта ці пшаніцы і
адчуваў сябе гаспадаром усяго гэтага абшару.
Шамякін.
АБШАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
шарыць.
АБШАРНІК, -а, м. Уладальнік вялікіх аб-
шараў зямлі; памешчык. [Юліян Козіч] пачаў
расказваць, які ладны кавалак зямлі адрэзалі
яму ад масіваў былога абшарніка Ёдкі. Бяле-
віч.
АБШАРНІЦКІ, -ая, -ае. Які належыць аб-
птарніку, мае дачыненне да абшарніка. [Пад-
дубны:]— 3 дымам пажараў пускаюць паў-
станцы абшарніцкія маёнткі. Пестрак.
АБШАРПАНЕЦ, -нца, м. Разм. Той, хто хо-
дзіць у падраным, абшарпаным адзенні. Рэш-
та былі нейкія незнаёмыя і падазроныя аб-
шарпанцы з тварамі настолькі ж смешнымі,
наколькі сур’ёзнымі. Зарэцкі.
АБШАРПАНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад абшарпаць.
2. у знач. прым. Падраны, зношаны, абадра-
ны, абабіты. Апрануўся Апенька якраз як на
паляванне: на ім былі мышынага колеру шта-
ны.., абшарпаная скураная тужурка, а на на-
гах гумавыя боты. Навуменка. Стомленая і за-
пыленая за дарогу, Галіна паставіла сярод
двара свой абшарпаны студэнцкі чамадан і
зморана села ля яго. Краўчанка. // Адзеты ў
падранае, паношанае адзенне, у рызманы.
Толькі позняй раніцай, калі людзі ўжо даўно
паснедалі, чатыры незвычайныя падарожнікі,
абшарпаныя і галодныя, дабраліся да горада.
Няхай. Афіцэр падазрона і з непаразуменнем
паглядаў на абшарпанага маладога чалавека.
Чорны.
АБШАРПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Знасіцца, пад-
рацца (пра адзенне). Паліто абшарпалася.
2. Абнасіцца, абадрацца (пра чалавека).
АБШАРПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Падраць, носячы; абпасіць (пра адзен-
не). Абшарпаць падол. // Паабдзіраць, падра-
паць што-н. пры неасцярожным працяглым
карыстанні. [Аляксей Сцяпанавіч:]— Калоціц-
ца.. [Тарлецкі] над.. [вудзільнамі], як маці над
сваім першым дзіцем. Хаця каб не абшарпаць
таго лаку, не абламаць канцы. Паслядовіч.
АБШАРЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і а б-
пі а р. Кароткі зычны залп ускалыхнуў абша-
рыну. Нікановіч.
АБШАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. Разм. Вельмі ўважліва, дапытліва агле-
дзець, абмацаць, абшукаць. Абшарыць кішэні.
□ З’явіліся паліцэйскія і далажылі, што ўсё
абшарылі і нічога не знайшлі. Машара. А ў
хаце Гэлькі абшарылі паліцыянты ўсе закут-
кі, камору, вышкі, перайшлі ў варывеньку, на-
рэшце, у хлеў. Сташэўскі.
АБШАРЫШЧА, -а, н. Тое, што і абшар.
Напоены сілай абшарышчаў братніх, Падаўся
зноў Нёман да мора, як ратнік. Калачынскі.
АБШАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.,
каго. 1. Усё забраць, апустошыць, абраба-
ваць. [Бабка:]— Сын у мяне, дзеткі, нелюдзь
такі. З’ехаў з дому, пакінуў калгас, і не тое,
каб мне, старой, памагаць, дык яшчэ мяне
ўсю абшастаў. Скрыган.
2. Абшукаць. [Немцы] перавярнулі ўсе ха-
ты, пуні абшасталі, стагі развярнулі, а муж-
чын —.. аніводнага няма. Грахоўскі.
АБШЛАГ, -а, м. Адварот на канцы рукава.
[Гал. орвіад.]
АБШЛАГОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да абшлага.
АБШМАЛЬЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад абшмальцаваць.
АБШМАЛЬЦАВАЦЦА, -цўюся, -цўешся,
-цўецца; зак. Тое, што і зашмальца-
в а ц ц а.
АБШМАЛЬЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.,
што. Тое, што і зашмальцаваць.
АБШМАРГНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -ня-
цё; зак. Аднакр. да абшморгаць.
АБШМОРГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абшморгваць — абшмаргнуць.
АБШМОРГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Моцна трымаючы за галінку, сцяблінку,
рэзкім рухам рукі сарваць лісты.
АБШМОРГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абшморгваць.
АБШМОРГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абшморгаць.
АБПІМОРГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абшмаргнуць.
АБШМУЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абшмульваць.
АБІПМУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абшмуляць.
АБШМУЛЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абшмуляць.
АБШМУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
1. Разм. Дакранаючыся да паверхні чаго-н.,
тручыся, пашкодзіць што-н.
2. Тое, што і абмуляць.
АБШНАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
шнарыць.
АБШНАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Разм. Пільна, уважліва абшукаць. [Тварыцкі]
абшнарыў усе кусты і норы пад каменнямі.
Чорны.
АБШНЫРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак.,
што. Разм. Тое, што і абшнарыць.
АБШУКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абшукаць.
АБПІУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Зрабіць вобыск дзе-н., у каго-н. [Начальнік
атрада:] — Ну, хлопцы, абшукаць добра ўсе
закануркі. Крапіва. За сталом сядзелі памеш-
чык і надзьмуты палкоўнік.— Абшукаць! —
быў кароткі загад. Міколку і дзеда старанна
абшукалі. Лынькоў.
2. Агледзець старанна ўсё, шукаючы што-н.
Было вырашана абшукаць увесь лес повідну,
у выпадку варожай аблавы агню не адкры-
ваць, а хавацца. Кулакоўскі.
АБШУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абшукваць — абшукаць.
АБШУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
шукаць.
АБШЧАПІЦЬ, -шчаплю, -шчэпіш, -шчэпіць;
зак., каго-што. Разм. Абхапіць рукамі, аб-
няць.— Прыехаў... прыехаў...— паўтарае.. [лг«-
ці], але быццам яшчэ не зусім верыць гэтаму і
таму не адпускае сына, абшчапіла рукамі яго-
ную шыю і не адпускае. Чыгрынаў.
АБШЧЫНА, -ы, ж. 1. У дакласавым і як
перажытак у класавым грамадстве — форма
аб’яднання людзей, якой характэрна калек-
тыўная ўласнасць на сродкі вытворчасці, су-
месная праца з ураўняльным размеркаваннем,
а таксама частковае або поўнае самакіраван-
не. Першабытная абшчына. Сямейная абшчы-
па. Сялянская абшчына. □ Рускія рэвалюцыя-
неры-дэмакраты хоць і былі сацыялістамі-ута-
пістамі, бо марылі перайсці да сацыялізма
праз сялянскую абшчыну, мінаючы капіта-
лізм, аднак яны карэнным чынам адрознівалі-
ся ад сацыялістаў-утапістаў Заходняй Еўро-
пы. Ларчанка.
2. Добраахвотнае аб’яднанне для сумеснай
дзейнасці; брацтва, садружнасць, арганізацыя.
Раскольніцкая абшчына. Абшчына хрысціян.
АБШЧБІННІК, -а, м. Член абшчыны.
АБШЧЫННЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да абшчыны. Абшчынная ўласнасць. Абшчын-
нае землекарыстанне.
АБШЧЫПАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абшчыпаць.
2. у знач. прым. Выскубепы, вышчыпаны,
абарваны, аб’едзены. Абшчыпаная курыца. Аб-
шчыпаныя бровы.
АБШЧЫПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. 1. Шчыпаючы, пазбавіць апярэння, ліс-
ця і пад.; абскубці. Абшчыпаць курыцу. Аб-
шчыпаць куст.
2. Шчыпаючы, паабрываць (лісце, ягады,
пялёсткі і пад.). Абшчыпаць пялёсткі. Абшчы-
паць струкі гароху.
3. Шчыпаючы, параніць у многіх месцах.
[Пеўні] абшчыпалі да крыві адзін другому гра-
бяні. Крапіва.
АБШЧЫПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
шчыпваць.
АБШЧЫПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абшчыпаць.
АБШЫВАЛА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т
-ай (-аю), ж. Разм. Той, хто ўсіх абшывае;
кравец. Тут, дзе бацька ягоны — вандроўны
кравец, На ўсю еоласць Адзін абшывала, ад
Шацілак у Найду, Ад Найды ў Дварэц Паха-
дзіў гэтым шляхам нямала. Зарыцкі.
АБШЫВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Лодка з дошак, у адрозненне ад чаўна, які
выдзёўбваецца з суцэльнага ствала дрэва. У
адзін з такіх дзён я ўзяў вуды, пераплыў на
абшыванцы Дняпро і па дарозе падаўся да ві-
роў, на дальні заварот. Лупсякоў.
АБШЫВАННЕ, —я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. абшываць — абшыць.
АБШЫВАНЫ, -ая, -ае. Які мае звонку
якую-н. абшыўку, абабіты чым-н.
АБШЫВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аб-
шываць.
АБШЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб-
шыць.
АБШЫВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
абшыўкі. Абшывачны дзюралюмін.
АБШЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абшыць.
АБШЫУКА, -і, ДМ -шыўцы; Р мн. -шйвак;
ж. Тое, чым абшыта што-н. Футравая абшыў-
ка. □ Як толькі вусаты ўбачыў Зосю, адразу ж
забарабаніў у абшыўку машыны. Асіпенка.
АВШЫЦЬ, -шьію, -шыеш, <цые; зак., каго-
што, чым. 1. Прышыць (галун, футру і пад.)
па краях чаго-н., аблямаваць. Абшыць паліто
футрам. // Абкідаць швы ў чым-н.
2. Абабіць усю паверхню дошкамі, лістамі
бляхі і пад. Рабочыя паставілі каркас, абшылі
яго плітамі, накрылі дах, і праз пяць дзён на
будаўнічай пляцоўцы ўжо ўзвышаўся новы
прыгожы дом. «Звязда». Сяк-так звязаць жэрд-
кі.. [Манг] паспеў праз тры дні, але засталося
самае галоўнае: абшыць іх. Маўр. // Нашыў-
шы (матэрыю, скуру і пад.), абцягнуць. Аб-
шыць пасылку.
3. Пашыць усё неабходнае для каго-н. Трэ-
ба абмыць і абшыць сям’ю, а вечарам аж да
поўначы — прасніца, пад вясну — кросны.
Чарнышэвіч.
АБШ9РХЛЫ, -ая, -ае. Разм. Крыху абсох-
лы, зацвярдзелы (пра зямлю, гразь).
АБШЗРХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм.
Крыху прасохнуць, абсохнуць зверху, зацвяр-
дзець (пра зямлю, гразь).
АБШЭУКА, -і, ДМ -шэўцы; Р мн. -шэвак; ж.
Ніжняя прышыўная частка ў адзенні, адварот.
АБЫ1, злучнік. 1. умоўны. Далучае ўмоўныя
даданыя сказы з дапушчальна-абмежаваль-
ным адценнем. Ужываецца пераважна ў спа-
лучэнні з часціцай «толькі». Пасля дажджу
бывае ясна, і мокрыя плечы высахнуць адра-
зу, абы толькі замест дажджавых кропель на
чалавека не падалі кулі або каменне. Чорны.
[Саша] усё будзе ведаць: мае ўчынкі, думкі,
абы вярнулася наша шчасце. Шамякін.
2. мэтавы. Далучае даданыя сказы са зна-
чэннем мэты, якое ўскладняецца абмежаваль-
на-паясняльным адценнем. [Дзямід Сыч:] —
Ты зрабіўся вельмі добры, Мікалай Лявона-
віч. Ты хочаш прымірыць усіх, абы ціха было.
Паслядовіч. Нехта іграе на раялі, барабанячы
як папала, абы мацней гуло. Скрыган.
3. часавы. Разм. Ужываецца ў складаназа-
лежных сказах з даданымі часу, калі падзеі,
пра якія гаворыцца ў галоўнай частцы, пачы-
наюцца адразу пасля падзей, адзначаных у
даданай частцы; адпавядае злучнікам «толь-
кі», «як толькі». Абы вольная хвіліна, то
яе [Міхаліны] ужо ў хаце няма. Чарнышэвіч.
[Юрка Пятровіч:] — Бачыце самі — абы каш-
ляць, дык і ў плач. Брыль.
АБЫ2, часціца. Надае значэнне непаўнацэн-
насці дзеянню, прадмету, паслабляе патраба-
ванні да дзеяння, прадмета. Абы сказаць.
сз[Новікаў:]— Мозг не хоча адпачываць. Яму
абы чым, але заняцца. М. Ткачоў. [Слімак:] —
Ціхі я чалавек, непрыкметны. Мне дзень абы
пражыць, і дзякуй богу. Лынькоў. // Ужываец-
ца ў сказах, якія выражаюць пажаданне ча-
го-н. [Хлапчук:]— А папу напляваць, жывыя
вы ці мёртвыя. Яму абы грошы! Бажко.
0 Абы дзень да вечара гл. дзень. Абы з
рук гл. рука.
АБЫ-АДКУЛЬ, прысл. Усё роўна адкуль.
АБЫВАЦЕЛЬ, -я, м. 1. Уст. Сталы жыхар
якой-н. мясцовасці. Так Сяргей Пятровіч зра-
біўся абывацелем горада Сярдзечанска. Сяр-
гейчык.
2. Чалавек, які жыве дробнымі, вузкааса-
бістымі інтарэсамі. Ёсць ціхае шчасце абыва-
целя і эгаіста, калі ён плюе наўсё на свеце,
абы яму добра было. Хадкевіч. Пакутных ду-
мак чарвякі Мазгі расточваюць парой: Ды
хто ж, урэшце, я такі? Ці абывацель, ці герой?
Крапіва.
АБЫВАЦЕЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек;
ж. Жпн. да абывацель.
АБЫВАЦЕЛЬСКІ, -ая, -ае. 1. Уст. Які мае
адносіны да абывацеля (у 1 знач.).
2. Які мае адносіны да абывацеля (у 2
знач.), характарызуецца адсутнасцю зацікаў-
ленасці да грамадскага жыцця. [Галубовіч:] —
А вось Лявонік — у ім я не ўпэўнены. Першае
выпрабаванне, першая бура.. адвлрнулі яго
ад рэвалюцыі, ад народа, ён будзе шукаць у
далейшым спакою і абывацельскага прытул-
ку. Колас.
АБЫВАЦЕЛЫПЧЫНА, -ы, ж. Адсутнасць
грамадскага кругагляду, вузкасць інтарзсаў,
коснасць. Трапіць у балота абывацельшчыны.
АБЫГРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абыграць.
АБЫГРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак.,< каго-што.
1. Перамагчы каго-н. у гульні. Абыграць у
шашкі.
2. Выкарыстаць што-н., умела дастасоўваю-
чы да ўмоў, абставін (у сцэнічным дзеянні,
літаратурным творы і пад.). Маналог.. трэба
было так абыграць, каб ён не ўспрымаўся як
прамова з трыбуны. «Полымя». // Выкары-
стаць чые-н. словы (памылку) у асабістых мэ-
тах, надаючы не ўласцівае ім значэнне.
[Адольф:] Цяпер за тое, што панна Паўлінка
мяне гэтак абыграла, вазьму ды паеду. Ку-
пала.
3. Наладзіць гучанне музычнага інструмен-
та, пайграўшы на ім нейкі час. Абыграць
цымбалы.
АББІГРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. абыгрываць — абыграць (у 2, 3 знач.).
АБЫГРЫВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абыгрываць.
АБЫГРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абыграць.
АБЫ-ДЗЁ, прысл. Дзе ўздумаецца, дзе па-
пала. [Аўдоцця Раманаўна:]—• Вядома, сустра-
каюцца людзі, якія не пасаромеюцца абы-дзе
кінуць акурак альбо паперку. Паслядовіч. Ка-
му з бацькоў не прыемна, што яго дзіця.. не
бадзяецца абы-дзе. Ваданосаў.
АБЫДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абысці.
АБЫ-КАЛІ, прысл. Усё роўна калі; ва ўся-
кі час, хоць калі.
АБЫКЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абыклага.
За гэтыя часы да ўсяго людзі папрывыкалі, і
ўсялякая навіна скора рабілася абыкласцю.
Чорны.
АБЫКЛЫ, -ая, -ае. Заўсёдны, звыклы. Зноў
пачаў асталёўвацца.. абыклы рух жыцця. Чор-
ны. Ён жа [Порны] адкладаў убок сваё, траціў
час, парушаў абыклы распарадак. Лужанін.
АБЫ-КОЛЬКІ, займ. няпэўны. Усё роўна
колькі; колькі можна.
АБЬІ-КУДЫ, прысл. Куды папала, куды-не-
будзь.— Не бойся,— зласнавата адказаў Куш-
нерчык,— абы-куды не завяду! Кулакоўскі.
АБЫЛГАНЫ, -ая, ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абылгаць.
АБЫЛГАЦЬ, -лгў, -лжэш, -лжэ; -лжбм,
-лжацё, -лгўць; заг. абылжы; зак., каго. Нага-
варыць на каго-н.; узвесці паклёп; абгава-
рыць.— Што ж ты нарабіў? — ледзь не закры-
чаў на мяне ўжо ў кабінеце рэдактар.— Сум-
ленных людзей абылгаў, а сабатажнікаў узяў
пад абарену. Сабаленка.
АБЫМПІЫЦЬ, -мшў, -мшыш, -мшыць; -мшы-
цё; зак., што. Перакласці мохам бярвенні ў
зрубе. Абымшыць хату. // Пазатыкаць мохам
шчыліны ў сценах.
АБЫМШ9ЛЫ, -ая, -ае. Які аброс, пакрыўся
мохам. За вытаптаным выганам.. Апейку аб-
ступалі хаты — новыя, пасівелыя ўжо ад даж-
джу ды ветру, скрыўленыя, абымшэлыя ад
даўнасці. Мележ. Сям-там пракідаліся
абымшэлыя барадачы-дубы, меднастволыя,
пагоністыя хвоі. Сачанка.
АБЫМШЭЦЬ, -эе; зак. Абрасці, пакрыцца
мохам.
АБЫРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Абл. Звык-
нуцца з дрэннымі ўмовамі; зрабіцца абыяка-
вым. Абыралі каторыя, машыну не дагляда-
юць, еучыцца не хочуць. Шынклер.
АБЫРЖАВЁЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты ржой;
іржавы. Абыржавелая бляха.
АБЫРЖАВЁЦЬ, -ёе; зак. Пакрыцца ржой.
АБЫСЦІ, абыдў, абыдзеш, абыдзе; пр. абы-
шбў, -шла, шлб; заг. абыдзі; зак., каго-што.
1. Рухаючыся па крузе, прайсці вакол каго-,
чаго-н. Стаў клікаць Дубяга бацькоў і сям'ю.
Кругом абышоў ён сялібу сваю. Ніхто не
азваўся. Танк. Абыдзе Ян камень наеокал, на-
ват абмацае яго рукою і плюне. Пестрак.
// Абкружыць, абступіць. Кінь вокам на увесь
абшар зямлі: Вось хату шчыльна абышлі Пар-
каны з вострымі цвікамі. Вагдановіч.
2. У ваеннай справе — зайсці ворагу з тылу
або з фланга, каб акружыць яго. Па горадзе
хадзілі розныя чуткі: адны казалі, што нашы
войскі занялі Кенігсберг, другія, што нямецка-
фашысцкія войскі абышлі Брэсцкую крэпасць,
хоць гарнізон не здаўся і вядзе гераічную ба-
рацьбу. Гурскі.
3. Прайсці бокам, мінуўшы каго-, што-н.;
абагнуць каго-, што-н. Абысці вёску. □ Ба-
тальён потайкам уначы абышоў Прымакі і
Вепры і хаваўся ў лесе, выставіўшы варту і
рассыпаўшы дазоры. Колас. // перан. Мінуць,
не закрануць каго-, што-н. [Волька:] — Людзей
неяк мінае, а мяне ні адна бяда не абыдзе.
Васілевіч. // перан. Знарок пазбегнуць, не за-
крануць чаго-н. (у размове, апавяданні і пад.).
I той выпадак недарэчны — Аб ім так прыкра
ўспамінаць — Ён [Гедвіла] абышоў лагодна,
«гжэчна», Во ж людзям трэба меру знаць. Ко-
лас. // перан. Не палічыцца з чым-н., не пры-
няць пад увагу, не ўлічыць чаго-н. Абысці за-
кон, загад. // перан. Пакінуць без павышэння,
узнагароды і пад.
4. Прайсці па ўсёй прасторы чаго-н., наве-
даць розныя месцы. Сёння з песняй абыду я
У васкросшую з руінаў Залатую, маладую На-
шу родную краіну. Панчанка. Шмат вёсак і
гаспадароў абышоў Пракоп, але прыпынку
ўсё не знаходзілася. Колас. // Падысці да
кожнага па чарзе. Нецярпліва прычакаў..
[Гушка] пачатку работы і абышоў усіх рабо-
чых, шукаючы Адася. Чорны. // Пашырыцца,
стаць усюды вядомым. Навіна абышла ўвесь
раён.
5. Падмануць, ашукаць. Вер людзям, ды не
будзь занадта прасцяком, Бо іншы дабрадзея
носіць маску, Каб пры выпадку абысці цябе
цішком... Валасевіч. Міхайлаў быў добры кан-
цылярыст, ён умеў абысці паперкаю началь-
ства. Шынклер.
6. Перамагчы, узяць верх; выперадзіць. доў-
гі і тонкі, як вудзільна, Стась Рудніцкі рыўком
абышоў Віктара, а потым і Васіля. Шашцоў.
(> За вярсту абысці — не мець жадання Су-
стракацца, бачыцца з кім-н.; пазбягаць Цаго-,
чаго-н.
АБЫСЦІСЯ, абыдўся, абыдзешся, абыдзец-
ца; пр. абышбўся, -шлася, -шлбся; заг. абыдзі-
ся; зак. 1. Задаволіцца тым, што ёсць; знайсці
выйсце са становішча, абмяжоўваючысц на-
яўнымі сродкамі. Ды зрабілі хлопцы з толкам,
абышліся без вяроўкі: паяскі свае сабраліг у
адзін усе звязалі. Дубоўка. // Здолець цра-
жыць без каго-, чаго-н., не выкарыстаць і;аго-,
чаго-н. Бацька, дзед і прадзед умелі ііраць
на скрыпцы і былі скамарохамі для ўсяе
акругі. Ніводнае вяселле без іх не абышЛося.
Гарэцкі.
2. Так ці інакш паставіцца да каго-, чаго-н.,
выявіць пэўныя адносіны. Абысціся па л100.
ску. Ветліва абысціся. □ Тут дзед пачаў пе-
ралічаць усе здарэнні, дзе з сялянамі абы-
шліла .оллпрзлляАадлл. .Кялал
3. Выклікаць пэўныя расходы, страты; каш-
таваць. Перавозка грузаў абышлася ў 50 руб-
лёў. □ Маёрава смерць дорага абышлася цем-
цам. Гурскі.
4. Закончыцца добра, без непрыемнасцей;
уладзіцца. Андрэй быў рады, што ўсё абышло-
ся шчасліва. ПІахавец. [Шафёр:] — Добра, шго
ўсё так абышлося. Кулакоўскі.
0 Абыеціся ў капейку (капеечку) — Дорага
каштаваць.
АБЫХОД, -у, М -дзе, м. 1. Тое, што і а б-
ход (у 1, 2 знач.).
2. Тое, што і абыходак (у 1, 3 зцач.).
«Спатканне» — адзін сярод тых вершаў Танка,
якія, вырасшы на глебе падпольнай літараТу-
ры і фальклору, самі ўвайшлі ў вусны мастац-
кі абыход працоўных былой Заходняй Белару-
сі. У. Калеснік.
АБЫХОДАК, -дку, м. 1. Патрэбы штодзён-
нага жыцця. Жанкі і дзяўчаты збіраюць ле.
там ягады і грыбы і гэтым трохі падзарабля-
юць на дамашні абыходак. Колас. [Федзя:] —.
Заўсёды нейкі грош Трэба мець на абыходак.
Крапіва.
2. Разм. Неабходныя рэчы, абстаноўка. [Ма-
ір;] — Стараючыся, дык і на дзвюх дзесяіднах
льга жыць. Людзі жывуць. А гэта—шт0 па-
прадаем увесь абыходак свой — дык яно, жы-
вучы, нажывецца зноў. Чорны.
3. Ужытак, карыстанне. Увесці ў навукоеы
абыходак невядомыя дакументы.
На першы абыходак — на першую патрэ-
бу, на першы час.
АБЫХОДЖАННЕ, -я, н. 1. Выяўленне сваіх
адносін, манера паводзін у дачыненні дц ка-
го-н. Гэта быў дробны хлапчына, заўсёділ ея-
сёлы і просты ў абыходжанні. Брыль. Лаба-
новіч пазіраў і проста цешыўся з яго [Анцы-
піка] здольнасці ў справе абыходжання з жан-
чынамі. Колас.
2. Уменне карыстацца чым-н. ВыпраццвацЬ
у навучэнцаў навыкі ўмелага абыходжацня з
прыладамі вытеорчасці.
АБЫХОДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
незак. 1. Незак. да абысціся.
2. Зал. да абыходзіць (у 1 знач.).
АБЫХОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак.
1. Незак. да абысці.
2. перан.; каго-што і без дап. Разм. Кранаць
пачуцці, турбаваць, хваляваць. Пажары, стра-
ляніна па начах у горадзе — недзе рэзалі, не-
дзе білі, а хто каго — Лукавіцына гэта не
еельмі абыходзіла. Крапіва. Пісар Дулеба
хоць трохі і прыціх, але ўсё яшчэ храбрыцца.
I не пісарства дорага яму — пляваць ён хоча
на яго і плюе,— яму абыходзіць самы прын-
цып: ну, што будзе, калі гэтыя сацыялісты
возьмуць верх? Колас.
АБЫХОДЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абы-
ходлівага.
АБЫХОДЛІВЫ, -ая, -ае. Ветлівы, далікат-
ны ў абыходжанні. Калі ўжо гаварыць аб ёй,
дык усюды, дзе ні пабывала Марына, яна была
самай абыходлівай і ласкавай сярод медсясцёр.
Грамовіч. Гэта быў чалавек гадоў сарака, да-
лікатны і абыходлівы. Колас.
АБЫ-ХТО, абы-кагб, займ. няпэўны. 1. Хто-
н., любы, хто папала, кожны. Быць блазнам,
весяліць абы-каго, Якая невясёлая задача!
Лойка.
2. Іэ лдмоўем}. Яра асот; яхая шля-л. аы-
лучаецца сярод іншых. [Старшыня калгаса:] —
А вы думаеце, ён [Антось] сам абы-хто? Пер-
шакласны музыка і цясляр першай рукі. Чар-
нышэвіч.
АБЫЧАЙ, -ю, м. Тое, што і з в ы ч а й. Пера-
важна ў прыказках і прымаўках: Што край —
то абычай. Кожны край мае свой абычай. Не
пазычай: пазычай — злы абычай.
АБЫ-ЧЫЙ, абы-чыйгб, займ. няпэўны.
Чый-н., чый папала.
АБЫ-ІПТО, абы-чагб. 1. займ. няпэўны.
Што-н., што папала.
2. у знач. наз. Разм. неадабр. Непатрэб-
шчына, абсурд, глупства.— Пакінь гаварыць
абы-што! — Пятро заўсёды быў спакойны і
разважлівы. Новікаў. [Антон:] — Можа я на-
гаварыў табе абы-чаго? Ермаловіч.
АБЫ-ЯК, прысл. Як папала, неахайна; ня-
дбала. Калі дадаць да гэтага хату, абы-як
складзеную з камення.., без даху,— дык гэта і
будзе ўся гаспадарка Асана. Маўр.
АБЫЯКАВАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць цікавас-
ці да каго-, чаго-н. Нават у найбольш слабых
творах Чорнага няма іменна аднаго — абы-
якавасці да жыцця. Адамовіч. Не задавальня-
юць чытача творы, напісаныя з недараваль-
най абыякавасцю да слова. Юрэвіч. // Раўна-
душнасць да навакольнага наогул. Уражлівую
душу [Тапурыя] ахапіла нейкая здранцвелая
абыякавасць. Самуйлёнак.
АБЫЯКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які не выяўляе
ніякай цікавасці да каго-, чаго-н. [Люба] гля-
дзела ў вочы гэтаму чалавеку, абыякаваму да
яе, і нават каб ён пачаў яе абсмейваць, яна 6
магла выпрошваць у яго рады. Чорны. Адзін
толькі Янка заставаўся абыякавым у дачынен-
ні рыбы: ён не пазнаў яштчэ асалоды ў лоўлі
сеткаю-таптухаю. Колас. // Раўнадушны да
навакольнага наогул. [Мікола Пышко:] —
Толькі абыякавы чалавек можа кінуць пача-
тую справу, не скончыўшы яе. Грахоўскі.
Йі ён сам пра сябе, ні другія пра яго не маглі
і не могуць сказаць, што чалавек ён абыяка-
вы, марудны, раўнадушны. Нельга так ска-
заць пра Андрэя Сцяпанавіча Лазарэку. Бя-
левіч. // Які выяўляе раўнадушнасць. Абыяка-
вы выгляд. Абыякавы тон. □ Чакалі наступ-
нага дня. Некаторыя з трывогай,— што будзе?
г
Другія з абыякавым настроем: што будзе, то
будзе. Галавач.
2. Які не выклікае да сябе цікавасці. I ўсё
стала абыякава для.. [Сашы], нішто яе больш
не цікавіла, не магло запаліць. Шамякін.
АБЫ-ЯКІ, -ая, -ое, займ. няпэўны. 1. Які-
небудзь, які-папала. Абы-якая замінка ці ма-
ленькая няўпраўка,.. [Уладзімір Аляксеевіч]
ужо там [на полі]. Пальчэўскі.
2. Разм. Звычайны, усякі. [Тамаш:]— Раней,
дык я мог і ў абы-якіх ботах зімаваць. Чорны.
АБ9ЛТУХ, -а, м. Абл. лаянк. Неразумны,
някемлівы чалавек. [Кандрат:] — А як гэта
можна, каб такое дзіцё ішло на вайну?.. Вось
яно па віне такіх абэлтухаў, як я, суткі пра-
тырчала на дзераве. Кулакоўскі. [Мартыне-
віч:] — А па мне дык задавіўся б ён [Халуста]
са сваёй малатарняй... [Лявон:]— Бо ты дур-
ны абэлтух! Чарнышэвіч.
АБЭРАК, -рка, м. Польскі народны танец,
які выконваецца ў хуткім тэмпе. У польцы і
абэрку.. [Ян Янавіч] таптаўся адзін, як вучоны
мядзведзь. Брыль.
[Польск. оЬегек.]
АБЮРАКРАЦІЦЦА, -крачуся, -крацішся,
-краціцца; зак. Стаць бюракратам, бюракра-
тычным.
АБЮРАКРАЦІЦЬ, -крачу, -краціш, -кра-
ціць; зак., што. Зрабіць бюракратычным. Абю-
ракраціць справу. Абюракраціць работу кан-
цылярыі.
АБЮРАКРАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абюракраціць.
АБЮРАКРАЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да абюракраціцца.
2. Зал. да абюракрачваць.
АБЮРАКРАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абюракраціць.
АБ’ЯВА, -ы, ж. Паведамленне, якое даво-
дзіцца да ўсеагульнага ведама. Павесіць аб’-
яеу. Аб’ява пра набор спецыялістаў. □ Дзя-
дзька Антось натрапіў на аб’яву, што за Слуц-
кам нейкая пані ўраздроб прадае зямлю.
С. Александровіч.
АБ’ЯВІЦЦА, -яўлюся, -явішся, -явіцца; зак.
1. З’явіцца, выявіцца; знайсціся. Пайшла чут-
ка па ваколіцы, што аб’явілася такая бабка-
шаптуха, якая вельмі ж добра лечыць і лю-
дзей і жывёлу. Якімовіч. // Падаць вестку;
аказацца. [Аўген:]— Дык не гаруй, мая нябо-
га—Яшчэ аб’явіцца твой брат. Колас.
2. Выказаць жаданне што-н. зрабіць.-— Да-
вай, Мікодымка, я пацягаю [вяроўку па полі],
а ты пішы ў свае метрыкі,— адразу аб’явіўся
Цярэшка. Грахоўскі.
АБ’ЯВІЦЬ, -яўлю, -явіш, -явіць; зак., што.
Тое, што і абвясціць.
АБЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абабег-
чы.
АБ’ЯДАЛА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -е, Т
-ай (-аю), ж. Разм. Той (тая), хте аб’ядае дру-
гіх.
АБ’ЯДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да аб’есціся.
2. Зал. да аб’ядаць.
АБ’ЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аб’есці.
0 Бакі аб’ядаць — заўсёды сварыцца з
кім-н., дрэпна жыць у сям’і.
АБ’ЯДЗЁННЕ, -я, н. Разм. Пра што-н. вельмі
смачнае.— 0, шашлык — гэта, брат, аб’ядзен-
не! Трэба ўзяць бараніну, парэзаць яе на ку-
сочкі і вымачыць у розных прыправах.
С. Александровіч.
АБ’ЯДНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Тое, што і аб’-
я д н а ў ч ы.
АБ’ЯДНАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аб’яд-
нанага.
АБ’ЯДНАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аб’яднаць, аб’яднацца.
2. Арганізацыя, саюз. Вытворчае аб’яднан-
не. Фінансавае аб’яднанне. □ Па ініцыятывг
ЦК камсамола Беларусі ў 1923 г. было створа-
на літаратурнае аб’яднанне «Маладняк».
Пшыркоў.
АВ’ЯДНАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад аб’яднаць.
2. у знач. прым. Сумесны, злучаны. Аб’ядна-
ныя дзеянні ўсіх прагрэсіўных сіл. Арганіза-
цыя Аб’яднаных Нацый.
АБ’ЯДНАУЧЫ, -ая, -ае. Які служыць аб’яд-
нанню, вядзе да аб’яднання. Аб’яднаўчы
з’езд. □ Мінула паўтара тыдня з часу аб’яд-
наўчага сходу. Хадкевіч.
АБ’ЯДНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Злучыцца, утварыць адно цэлае. Аб’яднацца
ў кааператыў. □ Тут аб’ядналіся разам усе
еыгоды: і лес, і луг.. і шырокая рака і за-
раснік. Маўр.
2. Згуртавацца. Аб’яднацца ў барацьбе за
мір.
АБ’ЯДНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Утварыць адно цэлае з асобных частак,
адзінак. Аб’яднаць два прадпрыемстеы ў
адно.
3. Згуртаваць, дасягнуць аднадушнасці. Аб’-
яднаць намаганні для вырашэння важнай на-
вуковай праблемы.
АБЯДНЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і з б я д н е-
л ы. Маёнтак, праўда, быў за часы вайны
еельмі запушчаны і абяднелы. Бядуля.
АБЯДНЁННЕ, -я, н. 1. Стан паводле знач.
дзеясл. абяднець.
2. Дзеянне паводле знач. дзеясл. абядніць.
АБЯДНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Тое, што і
збяднець.
АБЯДНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак. Тое, што і
з б я д н і ц ь.
АБ’ЯДНОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аб’ядноўваць — аб’яднаць.
АБ’ЯДНОУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да аб’яднацца.
2. Зал. да аб’ядноўваць.
АБ’ЯДНОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аб’яднаць.
АБЯДНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да абяд-
ніць.
АБЯЗБОЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Штучна зняць боль (пры хірургічнай апера-
цыі і пад.). Абязболіць роды. Абязболіць зама-
рожваннем.
АБЯЗБОЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абязбольваць — абязболіць.
АБЯЗБОЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абязбольваць.
АБЯЗБОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абязболіць.
АБЯЗБОЛЬВАЮЧЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
незал. цяпер. ад абязбольваць.
2. у знач. прым. Які служыць для абязболь-
вання. Абязбольваючыя сродкі.
3. Дзеепрысл. цяпер. незак. ад абязболь-
ваць.
АБЯЗВЁЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым- зал-
пр. ад абязвечыць.
2. у знач. прым. Тое, што і знявечаны
(у 2 знач.).
АБЯЗВЁЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да абязвечыцца.
АБЯЗВЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак- да
абязвечыць.
АБЯЗВЁЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чі>іцца;
зак. Тое, што і знявечыцца.
АБЯЗВЁЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго.
Тое, што і знявечыць. Але за якую
крыўду Бушмар мог абязвечыць гэтак старога
Вінцэнта. Чорны.
АБЯЗВОДЖАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абязводзіць, абязводзіцца.
АБЯЗВОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал-
пр. ад абязводзіць.
АБЯЗВОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне пае°дле
знач. дзеясл. абязводжваць — абязводзіДЬ.
ЛБЯЗВОДЖВАЦЦА^ -аепцрд незак. 1. Дезак.
да абязводзіцца.
2. Зал. да абязводжваць.
АБЯЗВОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. НезРк- да
абязводзіць.
АБЯЗВОДЗЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Стаць
бязводным; пазбавіцца вады.
АБЯЗВОДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Тое, іято і
абязводзець.
АБЯЗВОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зако што.
ПІтучна выдаліць ваду адкуль-н.; зрабіцЬ бяз-
водным. Абязводзіць торф. Абязводзіць мяс-
цовасць. Абязводзіць арганізм.
АБЯЗВОЛЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Страціць
здольнасць валодаць сабою; стаць бязволь-
ным. Калі Ціхану стала горш і ён абязР°леў,
Мальвіна перастала рагатаць і свавольнічаЦь.
Дуброўскі.
АБЯЗВОЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго.
Пазбавіць волі; зрабіць бязвольным.
АБЯЗВОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. НезРк- да
абязволіць.
АБ’ЯЗДЖАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле внач.
дзеясл. аб’язджаць — аб’ездзіць.
АБ’ЯЗДЖАЦЦА, -аецца. Зал. да аб’язДжаЙЬ.
АБ’ЯЗДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. <іо. аб’-
ехаць (у 1—4 знач.) і да аб’ездзіць.
АБЯЗДОЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Стан абяздолепа-
га. Раскрываючы сацыяльныя прычыны абяз-
доленасці і цяжкага жыцця народныР мас
Беларусі, .. [Гурыновіч} заклікае іх да паўстан-
ня, да рэвалюцыйнай барацьбы супраць пры-
гнятальнікаў, памешчыкаў і самадзяржаўя.
Ларчанка.
АБЯЗДОЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. ДзеепрыА- зал.
пр. ад абяздоліць.
2. у знач. прым. Няшчасны, прыгнечаны;
пазбаўлены самага неабходнага. Раскдзеаю-
чы гісторыю аднаго з.. курганоў, Янка Нупала
малюе вобраз музыкі-гусляра, абаронцы інта-
рэсаў прыгнечаных і абяздоленых лі°дзей.
Шкраба. [Пятрусь:} — Я расказаў табе еельмі
не многа з таго, што займала мае думЫ- Са-
мыя звычайныя рэчы: што ёсць раск°ша і
беднасць, сіла і бяспраўнасць і што Ў т°й
спрадеечнай барацьбе класаў ёсць аднд най-
еышэйшая мара: здабыць шчасце для абяздо-
ленага чалавека. Скрыган. / у знач. наз. аояз-
дблены, -ага, м.; абяздоленая, -ай, ж- Усе
сустрэчныя, думалася, пазіраюць на .ч<’ [Ма-
рынку], як на няшчасную, абяздоленую- Хад-
кевіч.
АБЯЗДОЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго.
Зрабіць няшчасным, пазбавіўшы самага не-
абходнага. Вайна раз’яднала, абяздоліла сотні
тысяч сем’яў. Кулакоўскі.
АБЯЗДОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абяздоліць.
АБЯЗЗБРОЕНЫ,-ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абяззброіць.
АБЯЗЗБРОІЦЬ, -збрбю, -збрбіш, -збрбіць;
зак., каго-што. 1. Адабраць зброю, зрабіць бяз-
збройным. Арыштаваныя зрабілі смелы налёт
на канвой, абяззброілі яго. Лынькоў.
2. перан. Сваімі паводзінамі, учынкамі па-
збавіць мажлівасці і жадання пярэчыць, ра-
біць насуперак.— Я — камуніст і дырэктар
школы,— знешне спакойна адказаў Лемяшэ-
віч, і гэтая спакойнасць яго абяззброіла сак-
ратара, які звычайна ўмеў знайсці выхад з лю-
бога, самага цяжкага, становішча. Шамякін.
АБЯЗЗБРОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абяззбройваць — абяззброіць.
АБЯЗЗБРОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абяззбройваць.
АБЯЗЗБРОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абяззброіць.
АБЯЗЛЁСЕННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абязлесіць.
2. Стан паводле знач. дзеясл. абязлесець.
АБЯЗЛЁСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абязлесіць.
АБЯЗЛЁСЕЦЬ, -ее; зак. Страціць лясы,
стаць бязлесным.
АБЯЗЛЁСІЦЦА, -лесіцца; зак. Тое, што і
абязлесець.
АБЯЗЛЁСІЦЬ, -лёшу, -лёсіш, -лёсіць; зак.,
што. Пазбавіць лясоў, зрабіць бязлесным.
Абязлесіць край.
АБЯЗЛІЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць абяз-
лічанага.
АБЯЗЛІЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абязлічыць.
2. у знач. прым. За які ніхто асабіста не
адказвае. Абязлічанае абсталяванне.
АБЯЗЛІЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да абяллічыцца.
АБЯЗЛІЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абязлічыць.
АБЯЗЛІЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. Сістэма арга-
нізацыі працы, пры якой адсутнічае асабістая
адказнасць за даручаную работу, за прылады
вытворчасці. // Тое, што робіць усіх роўнымі,
пазбаўляе індывідуальных рыс і якасцей.
[Анісгмаў].. не хацеў, каб падлік выпрацоўкі
ішоў цалкам па брыгадзе,— абязлічкі началь-
нік цэха не любіў. Шахавец. Па цэлым па
Саюзе Вяжыць хай пераклічка: Ураўнілаўку
руйнуйце. Насцйце абязлічку! Купала.
АБЯЗЛІЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Стаць абязлічаным.
АБЯЗЛІЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Паставіць у такія ўмовы, пры якіх ніхто
асабіста не адказвае за справу.
АБЯЗЛЮДЗЕЛЫ, -ая, -ае. Які стаў бязлюд-
ным, пустэльным. Абязлюдзелы інтэрнат. □
Вецер халодны скуголіць Над абязлюдзелым
полем. Глебка.
АБЯЗЛЮДЗЕННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абязлюдеець.
АБЯЗЛЮДЗЕЦЬ, -ее; зак. Стаць бязлюд-
ным, пустэльным. Мы спынілі бескарысную
дыскусію. Пляж абязлюдзеў, ды і нам заста-
вацца на ім не было ніякай ахвоты. Лынькоў.
АБЯЗЛЮДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
што. Зрабіць бязлюдным, пустэльным. Без-
зямелле, а значыць — звязанае з ім адыход-
ніцтва, магло абязлюдзіць землі. Караткевіч.
АБЯЗЛЮДНЕЦЬ, -ее; зак. Тое, што і а б я з-
людзець. 3-за позняга часу вуліцы абяз-
люднелі. Сабаленка.
АБ’ЯЗНЫ, -ая, -бе. Такі, па якім аб’язджа-
юць; кружны. Аб’язная дарога.
АБЯЛІЦЬ, абялю, абёліш, абёліць; зак.,
каго-што. 1. Зрабіць белым.
2. Разм. Зняць скуру з забітай жывеліны.
Абяліць барана.
3. перан. Зняць з каго-н. падазрэнне; дака-
заць чыю-н. невінаватасць; апраўдаць. [Сямён
Парфёнавіч:} — Хоча абяліць таго, хто сам
сябе ачарніў. Шамякін.
АБЯЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да абя-
ліць (у 3 знач.).
АБЯРНУЦЦА, абярнўся, абёрнешся, абёр-
нецца; зак. 1. Паваліцца на бок, перавярнуц-
ца, перакуліцца. Санкі толькі скрыпелі ды па-
грозліва перавальваліся з боку на бок на вы-
боінах, але абярнуцца, мусіць, не паспявалі.
Дамашэвіч. Здалося, што зараз упадзе столь,
абернуцца сцены і падушаць людзей, а хата
была паўнюткая. Лужанін. // Разліцца, выліц-
ца, высыпацца з перавернутай пасудзіны.
Малако абярнулася.
2. Павярнуць галаву, тулава назад, убок;
аглянуцца. Антось абярнуўся: перад ім стаялі
начальнік міліцыі, дэпутат сельсавета і стар-
шыня калгаса. Скрыпка. Злачынец раптоўна
абярнуўся назад і працягнуў руку, у якой быў
рэвальвер. Чорны.
3. Звярнуцца з чым-н. да каго-н. — Табе ку-
ды ехаць? — абярнуўся Рыгор да Ганны на ты
і сумеўся. Гартны.
4. Разм. Прайсці шлях у якім-н. напрамку
і вярнуцца назад за які-небудзь адрэзак часу;
звярнуцца. Мо паспрабаваць заўтра два разы
абярнуцца, ночы ж доўгія... Б. Стральцоў.
5. перан. Змяніцца, ператварыцца ў новую
якасць. Ён пазбыў свой цяжкі клопат і яго
бацькава гора абярнулася ў радасць: ён знай-
шоў свайго сына і даручыў яго надзейным
людзям. Колас. // Нечакана набыць інпіы на-
прамак, іншы сэнс. Больш таго, гэты падвох
абярнуўся супроць саміх паліцаяў. Васілевіч.
I чым бліжэй да прахадной, тым больш запа-
волены і карацейшы становіцца крок.. Апош-
няя сустрэча... А зрэшты, хіба хто ведае на-
перад, як усё абернецца... Мыслівец. // У каз-
ках і рэлігійных павер’ях — ператварыцца ў
каго-, што-н. пры дапамозе чараў. Абярнуцца
ў камень. □ У народзе ходзяць чуткі, быццам
князь Усяслаў умее абярнуцца ў рысь ці ваў-
ка і блукае ўначы па дарогах. В. ВольсКІ.
6. Спец. Зрабіць абарот (у 3 знач.) (пра
капітал, грошы).
АБЯРНУЦЬ, абярну, абёрнеш, абёрне; зак.,
каго-што. 1. Паваліць на бок або перавярнуць
дагары; перакуліць. Абярнуць стол. □ А ра-
ніцай — ускруціць цябе шалёны вецер,.. гато-
вы сцены абярнуць і сячэ, цэдзіць па вокнах
буйнымі халоднымі слязьмі. Пташнікаў.
// Выліць, вываліць змесціва з пасудзіны і
пад., паваліўшы яе на бок. Абярнуць малако.
Абярнуць воз бульбы.
2. Павярнуць назад, убок. Абярнуць гала-
ву. □ [Язэп] заснуў на санках падцягнуўшы
пад сябе правую \ляйчыну\ так моцна, ажпо
конь галаву абярнуў направа і за ноч вяліз-
ны круг вытаптаў у снезе на выгане. Бядуля.
3. Разм. Накіраваць (сродкі і пад.). Работа
зробіцца, час пройдзе, а заробленыя грошы..
[Толя Базылькевіч\ аберне на заняпалую гас-
падарку. Чорны. [Віктар:\ — Цяпер я бачу,
што ўсё на свеце можна абярнуць на карысць
чалавека. Маўр.
4. Прымусіць прыняць іншае аблічча, вы-
гляд; ператварыць, змяніць, перавесці адну
якасць у другую. I можа лепш пайсці назго-
ду, У жарт выпадак абярнуць. Колас. // У каз-
ках і рэлігійных павер’ях — ператварыць ад-
ну істоту, з’яву або прадмет з дапамогай
чараў у іншую. Абярнуць чалавека ў воўка.
□ «Абярні, бог, ворагаў маіх за здзекі У ка-
менне нерухомае навекі». Дзяргай.
5. Схіліць да чаго-н. Абярнуць у сваю веру.
6. Змяніць, прыдаць іншы напрамак (пра
абставіны, ход якой-н. справы). Адпомсція
ворагу мы ў жорсткай барацьбе, Абернем ў
пільнасць мы жалобу і трывогу. Гурло.
7. Абвергнуць чые-н. думкі, погляды, пера-
кананні і пад. Антон не хацеў паверыць у
гэта [што Букаты не дараваў ял«у], спадзяваў-
ся, што ўсё яшчэ можа неяк змяніцца, ам
маўклівая туга ў вачах Букатага абярнула
слабую надзею, перакрэсліла яе і адкінум
бязлітасна. Савіцкі.
АБЯРЭМАК, -мка, м. 1. Такая колькасць
чаго-н., якую можна ўзяць, панесці, абхапіў-
шы рукамі; бярэмя, ахапак. Бацька штово-
сень сюды прывозіў з лугу бахматыя вазы зя-
лёнага, духмянага мурагу.., а ўжо мы з дзедам
ладавалі, парадкавалі—цягалі віламі і абя-
рэмкамі сена на вышкі. Сачанка.
2. Становішча рук, калі чалавек нясе
што-н. у ахапку. Рыта вярнулася з суседня-
га пакоя, несучы ў абярэмку пасцель для
Пратасевіча. Васілевіч.
АБЯСКОЛЕРАННЕ, -я, н. Стан паводле
знач. дзеясл. абясколерыцца.
АБЯСКОЛЕРАЦЬ, -ае; зак. Тое, што і
абясколерыцц а. У чыстым, бясхмарным
паднябессі, якое нібыта выцвіла і абясколе-
рала, кружыў коршак. Сачанка.
АБЯСКОЛЕРВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абясколерваць — абясколе-
рыць.
АБЯСКОЛЕРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абясколерыць.
АБЯСКОЛЕРЫЦЦА, -рыцца; зак. 1. Стра-
ціць яркасць афарбоўкі; зрабіцца бясколер-
ным, выцвісці. На сонцы фарбы выцвілі, абяс-
колер ыліся.
2. перан. Страціць яркія індывідуальныя
асаблівасці.
АБЯСКОЛЕРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; заг.
абяскблеры; зак., каго-што. 1. Зрабіць бяско-
лерным, зменшыць, аслабіць яркасць афар-
боўкі. Абясколерыць тканіну, пражу.
2. перан. Пазбавіць яркіх іпдывідуалыіых
асаблівасцей, зрабіць невыразным.
АБЯСКРОВІЦЦА, -віцца; зак. 1. Стаць бяс-
кроўным, страціўшы многа крыві; пабляд-
нець. Нейкае імгненне.. [Пыжык\ стаяў нібы
скамянелы. Теар пабялеў, губы абяскровіліся.
Шыловіч.
2. перан. Стаць слабым, нежыццяздольным.
АБЯСКРбВІЦЬ, -крбўлю, -крбвіш, -крбвіць;
зак., каго-што. 1. (рэдка). Пазбавіць крыві,
зрабіць бяскроўным.
2. перан. Пазбавіць каго-, што-н. сілы, жыц-
Дяздольнасці. Абяскровіць варожую армію.
// Пазбавіць жывога зместу, выразнасці, яр-
касці.
АБЯСКРОУЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад абяскровіць.
2. у знач. прым. Белы, пазбаўлены яркай
афарбоўкі; бледны (пра рукі, твар і пад.).
Абяскроўлены твар.. [Насці] і рукі былі бялей
за прасціну. Шамякін.
3. у знач. прым. перан. Пазбаўлены сілы,
жыццяздольнасці. [Вучылішча] якраз толькі
што еярнулася з фронту.. Вярнулася абяс-
кроўленае, малалікае — большасць курсантаў
засталася там, на полі бою... Марціновіч.
АБЯСКРОУЛІВАІШЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абяскроўліваць.
АБЯСКРОУЛІВАЦЦА," -аецца; незак. 1. Не-
зак. да абяскровіцца.
2. Зал. да абяскроўліваць.
АБЯСКРОУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абяскровіць.
АБЯСКРЬ'ІЛЕНЫ, -ая, ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абяскрыліць.
АБЯСКРЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Адарваць, адрэзаць крылы, пазбавіць
магчымасці лётаць. // перан. Пазбавіць твор-
чых сіл, натхнення. [Дзяжа:] Хто волю смеў
маю знясіліць 1 дух мой вольны абяскрыліць
I палажыць яму мяжу? Колас.
АБЯСКРЫЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абяскрыліць.
АБЯСПАМЯЦЕЦЬ, -памяцею, -памяцееш,
-памяцее; зак. Страціць памяць. Абяспамя-
цець ад гора.
АБЯСПЛОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абясплодзіць.
АБЯСПЛОДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абясплоджваць.
АБЯСПЛОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абясплодзіць.
АБЯСПЛОДЗЕЦЬ, -ее; зак. Стаць бясплод-
ным.
АБЯСПЛОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. Зрабіць бясплодным. Абясплодзіць
глебу.
АБЯССІЛЕННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. абяссіліць.
АБЯССІЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад абяссіліць.
2. у знач. прым. Тое, што і знясілены
(у 2 знач.).
АБЯССІЛЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Тое, што
і знясілець.
АБЯССІЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Тое, што і знясіліць.
АБЯССІЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абяссіліць.
АБЯССЛАВІЦЦА, -слаўлюся, -славіпіся,
-славіцца; зак. Тое, што і зняславіцца.
АБЯССЛАВІЦЬ, -слаўлю, -славіш, -славіць;
зак., каго-што. Тое, што і зняславіць.
АБЯССЛАУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абясславіць.
АБЯССЛАУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абясславіць.
АБЯССМЁРЦІЦЦА, -рчуся, -рцішся, -рціцца;
зак. Стаць незабыўным у памяці народа.
АБЯССМЁРЦІЦЬ, -рчу, -рціш, -рціць; зак.,
каго-што. Зрабіць незабыўным у памяці наро-
да. Два еялікія сыны двух славянскіх наро-
даў [Аляксандр Матросаў і Юліус Фучык]
абяссмерцілі дату еосьмага верасня 1943 года.
Шкраба.
АБЯССМЁРЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абяссмерціць.
АБЯССЭНСІЦЬ, -ншу, -нсіш, -нсіць; зак.,
што. Пазбавіць сэнсу, зместу што-н. Абяссэн-
сіць слова.
АБЯССЭНШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абяссэнсіць.
АБЯССЭНШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абяссэнсіць
АБЯСТЛУСЦІЦЬ, -тлўшчу, -тлўсціш, -тлўс-
ціць; зак., што. Спец. Выдаліць тлушч, тлу-
шчавыя рэчывы. Абястлусціць знятую скуру.
Абястлусціць гліну.
АБЯСТЛУШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абястлусціць.
АБЯСТЛУШЧВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. абястлушчваць — абяс-
тлусціць.
АБЯСТЛУШЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
абястлушчваць.
АБЯСТЛУШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абястлусціць.
АБЯСЦЭНЕННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. Ззеясл. абясцэніць і стан паводле знач.
дзеясл. абясцэніцца.
АБЯСЦЭНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад абясцэніць.
АБЯСЦЭНІЦЦА, -ніцца; зак. Страціць каш-
тоўнасць. Грошы абясцэніліся.
АБЯСЦЭНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Пазбавіць каштоўнасці. Абясцэніць тавар.
АБЯСЦЭНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. абясцэньваць — абясцэніць.
АБЯСЦЭНЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да абясцэніцца.
2. Зал. да абясцэньваць.
АБЯСЦЭНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
абясцэніць.
АБЯСШКОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад абясшкодзіць.
АБЯСШКОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. абясшкоджваць — абясшко-
дзіць.
АБЯСШКОДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да абясшкоджваць.
АБЯСШКОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да абясшкодзіць.
АБЯСШКОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. Пазбавіць магчымасці прынесці шко-
ду; зрабіць бясшкодным. Абясшкодзіць міну.
Абясшкодзіць яд. Абясшкодзіць рэцыдыві-
ста. □ Чалавек прасіў праверыць, ці абяс-
шкодзілі тую бомбу, бо яна можа нарабіць
вялікай бяды. Хомчанка.
АБ’ЯУЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аб’яўляць — аб’явіць.
2. Тое, што і абвяшчэнне (у 2 знач.).
АБ’ЯУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аб’явіць.
АБ’ЯУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да аб’явіцца.
2. Зал. да аб’яўляць.
АБ’ЯУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аб’-
явіць.
АБЯЦАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Абяцанне (часцей нявыкананае). [Та-
пурыя:]— Цара-такі прагналі, але вольнасць
народу багатыя не далі, ашукалі народ абя-
цанкамі... Самуйлёнак. Сымон жа крыўду дзён
спазнаў, Цану спазнаў ён абяцанкам. Броўка.
Абяцанка— цацанка, а дурню радасць. Пры-
казка.
0 Абяцанкамі карміць гл. карміць.
АБЯЦАННЕ, -я, н. 1. Дабравольнае абавя-
зацельства зрабіць што-н. Даць, выканаць
абяцанне. Урачыстае абяцанне. □ Аксён моц-
на паціснуў руку настаўніку і пайшоў дадо-
му, даўшы абяцанне вучыцца. Колас. Абяцан-
не было нялёгкае, і будаўнікі рабілі ўсё, каб
стрымаць сваё слова. Краўчанка.
2. Абавязацельства, прынятае паводле рэлі-
гійных перакананняў.
АБЯЦАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
абяцаць.
АБЯЦАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак. і
незак. Тое, што і абяцаць. Другі раз абя-
цаўся.. [Сухавараў] прыйсці з гітарай, бо пан-
на Ядвіся яго вельмі прасіла. Колас.
АБЯЦАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. і незак. 1. з
інф. Даваць абяцанне што-н. зрабіць. Крысці-
на ідзе на спатканне з незнаёмым мужчынам,
які абяцаў знайсці ёй працу. Васілевіч. Сам
не мае, а другому абяцае. Йрыказка. // каго-
чаго, каго-што і каму-што. Даваць абяцанне
каму-н. аддаць, перадаць што-н. у яго распа-
раджэнне. За галаву Ціхана мінскі губернатар
абяцаў тады вялікія грошы. Бядуля. Нашы
сцежкі сышліся зусім нечакана. Ды я ні разу
яшчэ не падумаў, што лёс абяцаў мне не гэ-
тую. Брыль.
2. што і без дап. Выклікаць якія-н. спадзя-
ванні, падаваць надзеі на што-н. Глядзеў, ці
хіліцца ўніз дым,— Дажджу нішто не абяца-
ла. Колас. Я хапаўся за ўсякую думку, якая
магла абяцаць які-небудзь ратунак. Якімовіч.
<> Абяцаць залатыя горы — вельмі многа
абяцаць, не клапоцячыся аб выкананні абя-
цанага.
АВАДЗЁНЬ, -дня, м. Двухкрылае насякомае,
лічынкі якога паразітуюць у целе жывёл.
А авадні, як рой пчаліны, Сляпіцай лезуць
да скаціны. Колас.
АВАЛ, -а, м. Фігура, утвораная замкнутай
крывой, якая нагадвае форму падоўжанага
разрэзу яйца. Шырокі лоб і авал твару з васт-
раватым падбародкам казалі за тое, што Іван
Тадорык, як відаць, чалавек з выдатнымі
здольнасцямі. Колас.
[Фр. оуаіе.]
АВАЛОДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. авалодваць—авалодаць.
АВАЛОДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. Заха-
піць, узяць сілай; завалодаць. Спроба ворага
з ходу авалодаць пераправай.. не ўдалася.
Брыль. // перан. Падначаліць сабе, падпарад-
каваць свайму ўплыву. Авалодаць увагай.
2. Ахапіць, апанаваць (пра стан, думкі, па-
чуцці). Цяжкая стома авалодала ўсім целам,
не хапала паветра. Гамолка. «Глупства ўсё
гзт ц не можа быць»,— суцяшаў сам сябе Ка-
зы ір, як бы баючыся таго новага пачуцця,
што авалодала ўсёй яго істотай. Краўчанка.
3. Трывала засвоіць што-н., навучыцца ка-
рыстацца, кіраваць чым-н. Авалодаць англій-
скай мовай. Авалодаць агратэхнікай. Авало-
даць станком.
Авац
♦ Авалодаць сабой — вярнуць страчанае й-
мавалоданне. Госць падаўся да дзвярэіцш
зноў авалодаў сабою і спакойна сеў. Чорны.
АВАЛОДВАННЕ, -я, н. Дзеянне павоЗн
знач. дзеясл. авалодваць — авалодаць.
АВАЛОДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. я
авалодаць.
АВАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць авальнад
АВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае форму авалі
Гэты пакой — пусты, авальнай формы, вы»
нёю ахоплівае два паверхі. Бядуля. Вші
рота на запалых шчоках прарэзаліся авш
ныя маршчыны. Дамашэвіч.
АВАНГАРД, -а, М -дзе, м. 1. Частка войск»
або флоту, якая знаходзіцца наперадзе гі
лоўных сіл. Авангард.. [белапалякаў] ужо вні-
шаў на правы бераг, кіламетрах у паўтарші
таго месца, дзе занялі пазіцыю партызш,
Колас.
2. перан. Найболып свядомая, вядучая част-
ка якой-н. грамадскай групы, класа. Выхц
ваючы рабочую партыю, марксізм еыхоўш
авангард пралетарыяту, здольны ўзяць умі)
і весці ўвесь н а р о д да сацыялізма, накірв)-
ваць і арганізоўваць новы лад, быць настй
нікам, кіраўніком, правадыром усіх працц
ных і эксплуатуемых у справе ўстройап
свайго грамадскага жыцця без буржуазіі і
супроць буржуазіі. Ленін.
0 У авангардзе — наперадзе, у першых р»
дах.
[Фр. ах'апі-цагсіе.]
АВАНГАРДНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адшга-
ны да авангарда (у 1 знач.). Авангардт
рота.
2. перан. Перадавы. Авангардная роля ка.«у
ністаў.
АВАНГАРДЫЗМ, -у, м. Агульная назва роо
ных кірункаў у буржуазным мастацтве 20 а,
якім уласцівы разрыў з традыцыяй рэалістш
нага мастацкага вобраза, пошукі новых срод
каў выяўлення і фармальнай структурі
твора.
АВАНГАРДЫСТ, -а, М -сце, м. Прадстаўн;
авангардызму.
АВАНГАРДЫСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да авангардызму, авангардыста, уласці
вы ім. Авангардысцкае мастацтва.
АВАНЗАЛА, -ы, ж. Пярэдняя зала, пакоі
перад галоўнай залай у вялікіх грамадсш
памяшканнях, палацах.
[Ад фр. ахапі — перад і заііе — зала.]
АВАНЛОЖА, -ы, ж. Невялікае памяшкавв
перад уваходам у тэатральную ложу.
[Ад фр. ауапі — перад і 1о§е — ложа.]
АВАНПОРТ, -а, М -рце, м. Вонкавая часпі
воднай прасторы порта або гавані.
[Фр. ауапі-рогі.]
АВАНПОСТ, -а, М -пбсце; мн. -пбсты, -аў
м. Перадавая ахоўная варта (пост) у войскаі
некаторых армій.
[Фр. ахапі-розіе.]
АВАНПОСТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненм
да аванпоста.
АВАНС, -у, м. Грошы (часам і прадуктн),
якія выдаюцца наперад у лік зарплаты. Грі-
шовы, натуральны аванс. Атрымаць аванс.а
Дацягнуўшы сяк-так да чарговага авансі
Яша зноў сабраў свае, цяпер ужо наскроя
прапахлыя бензінам, манаткі і зноў выйшў
на дарогу. Кулакоўскі.
[Фр. ауапсе.]
АВАНСАВАННЕ, -я, н. Дзеяннв паводле
знач. дзеясл. авансаваць, авансававда.
АВАНСАВАЦЦА, -сўюся, -сўешся, -сўевда;
зак. і незак. 1. Узяць (браць), атрымаць (ат-
рымліваць) аванс.
2. толькі незак. Зал. да. авансаваць.
АВАНСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак. і
незак., каго-што. Даць (даваць) аванс каму-н.
Авансаваць калгаснікаў.
АВАНСАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да авансу. Авансавая справаздача. Авансавая
сума. Авансавы плацеж. Авансавыя расходы.
АВАНСАМ, прысл. Наперад, загадзя, у лік
будучага. Атрымаць авансам сто рублёў. □
Можна авансам Прапець славу Новаму г.оду.
Танк. Да якасці здымкаў ніхто з іх не пры-
дзіраўся, нават дзякавалі авансам. БрыЛЬ.
АВАНСЦЭНА, -ы, ж. Пярэдняя, адкрытая
частка тэатральнай сцэны, крыху высунутая
ў глядзельную залу. У змроку авансцэны Пра-
гучаў акторскі голас. Глебка. Трыбуна стаяла
з процілеглага ад Івана ІІаўлавіча боку і была
крыху ссунута на авансцэну. Місько.
[Фр. ауапі-зсёпе.]
АВАНТУРА, -ы, ж. 1. Рызыкоўная беспрын-
цыповая падазроная справа, распачатая без
уліку рэальных умоў і сіл з надзеяй на вы-
падковы поспех. Ваенная авантура. Палітыч-
ная аеантура. □ Ёсць еайна— авантура, якая
задавальняе інтарэсы дынастыі, апетыты гра-
бежніцкай шайкі, мэты герояў капіталістыч-
най нажывы. Ёсць вайна — і гэта адзіная з а-
конная вайна ў капіталістычным грамад-
стве — супроць прыгнятальнікаў і занявольні-
каў народа. Ленін.
2. Сварка, скандал.— Трэба бегчы з гэтай
кватэры. Вернуцца гаспадары і ўчыняць нам
авантуру... Прокша.
[Фр. ауепінге.]
АВАІІТУРНІК, -а, м. Тое, што і аванту-
р ы с т.
АВАНТУРНЫ, -ая, -ае. 1. Звязаны з рызы-
коўнымі, падазронымі справамі.
2. Багаты на прыгоды, прыгодніцкі. Аван-
турны раман.
АВАНТУРЫЗМ, -у, м. Дзейнасць, заснава-
ная на рызыкоўных падазроных учынках, на-
кіраваных на дасягненне лёгкага поспеху, вы-
гады; схільнасць да авантур. Сацыял-дэмакра-
ты, вядома, нічога не могуць мець супроць
таго, каб паўстаўшы мужык «дабіў да канца
памешчыка», адабраў у яго ў с ю зямлю, алг
яны не могуць удавацца ў авантурызм у пра-
летарскай праграме, не могуць засланяць кла-
савай барацьбы супроць уласнікаў ружовымі
перспектывамі такіх перабудоў землеўладнння
(хоць бы і дэмакратычных перабудоў), якія
акажуцца толькі перасоўваннем класаў або
разрадаў уласнікаў. Ленін.
АВАНТУРЫН, -у, м. Разнастайнасць дроб-
назярністага кварцу; мінерал, які ўжываецца
для ўпрыгожанняў і мастацкіх вырабаў.
[Фр. ауеп'.пгіпе.]
АВАНТУРЫСТ, -а, М -сце, м. Беспрынцы-
повы дзялок, прайдзісвет. [Чарнавус:] Гэта не-
паразуменне, што вы дырэктар установы.
Вы — прайдзісвет і авантурыст! Крапіва. [Мяс-
нікоў:] Мы і будзем змагацца! Толькі без па-
нікі і не як авантурысты, а па ўсіх правілах
ваеннай і партыйнай навукі. Мележ.
АВАНТУРЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да авантурыст.
АВАНТУРЫСТБІЧНЫ, -ая, -ае. Заснаваны
на авантурызме, уласцівы авантурыстам.
Авантурыстычная палітыка імперыялізму.
АВАНТУРЫСЦКІ, -ая, -ае. Тое, што і
авантурыстычны.
АВАР гл. авары.
АВАРАЦ гл. аварцы.
АВАРКА гл. аварцы.
АВАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аварцаў, авараў, уласцівы аварцам, аварам,
належыць ім. Аварская мова.
АВАРЦЫ, -аў; адз. аварац, -рца, м.; аварка,
-і, ДМ -рцы- мн. аваркі, -рак; ж. Народ, які
складае частку насельніцтва Дагестанскай
АССР.
АВАРЫ, -аў; адз. авар, -а, м. Цюркскія пля-
мёны, якія ўварваліся ў 6 ст. ў прыдунайскія
землі і ўтварылі там самастойную дзяржаву,
што нраіснавала да пачатку 10 ст.
АВАРЫЙНАСЦЬ, -і, ж. Наяўнасць аварый.
Барацьба з аварыйнасцю. □ Аварыйнасць і
няшчасныя выпадкі выклікаюцца грубымі па-
рушэннямі правіл бяспекі руху. «Звязда».
АВАРЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аварыі. Аварыйны сігнал. Аварыйная сі-
туацыя. // Які выкарыстоўваецца ў самых
пільных выпадках. Твар нампаліта быў белы
як палатно. Відно было, што яму не хапала
паветра, бо ён адкручваў аеарыйны кран кі-
слароднага прыбора. Алешка. // Прызначаны
для ліквідацыі аварыі. Хлопцы ведалі, што на
еетцы стаіць аварыйны цягнік, цягнік-элек-
трастанцыя. Лынькоў.
АВАРЫЙІПЧЫК, -а, м. Разм. 1. Той, хто ня-
се аварыйную службу, ліквідуе аварыі.
2. Нядбайны рабочы, які дапускае аварыі.
АВАРЫЯ, -і, ж. Пашкоджанне якога-н. ме-
ханізма, машыны і пад. у час дзеяння, руху.
Для папярэджання аварый суднаў небяспеч-
ныя месцы абслугоўваюцца гукавой сігналіза-
цыяй. □ Здарылася аварыя, дык без яго, га-
лоўнага механіка, нічога там зрабіць не мо-
гуць. Сабаленка. // перан. Разм. Няўдача, не-
чаканае парушэнне чаго-н. у ходзе якой-н.
справы; няшчасце.— Ну, якая ў цябе ава-
рыя? — прысеўшы за стол, са здзіўленнем за-
пытаўся Кругляк. Грамовіч.
[Іт. ачагіа.]
АВАЦЫЯ, -і, ж. Калектыўнае выказванне
працяглымі воплескамі, радаснымі воклічамі
(звычайна на тэатральных пастаноўках, мі-
тынгах) адабрэння чаго-н., захаплення чым-н.
Гучнай авацыяй і крыкам «ура» пакрылася
прамова камандзіра. Каваль. Грыміць авацыя
у зале — Нібы прыбой магутны б’е. Гілевіч.
[Лац. охаііо — радасць, весялосць.]
АВЕНЮ, нескл., н. X Францыі, Англіі, ЗША
і некаторых іншых краінах — шырокая з пры-
садамі вуліца. Чорная ноч над Амерыкай. Гул
паліцэйскіх сірэнаў На ўсіх авеню і стрытах,
На ўсіх скрыжаваннях, шляхах. Танк.
[Фр. ауенне.]
АВЁЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Свой-
ская жвачная жывёліна, якая дае воўну, мя-
са, малако; самка барана. Па еуліцы каровы
затухкалі, забляялі авечкі, ляснуў пугаю пас-
тух. Колас. // перан. Лаянк. Пра някемлівага
дурнаватага чалавека.— А як у нас слаўна
было. Добра жылі. Мірна, па-людску... Дык
4 Зак. 3800
прывалаклася ж сюды гэтая... паршывая
авечка!.. Ракітны.
О Каракулевая авечка — каштоўная парода
авечак, шкуркі ягнят якой ідуць на выраб ка-
ракулю і каракульчы.
01 Блудная (аблудная) авечка — пра чала-
века, які адарваўся, адбіўся ад свайго асярод-
дзя, грамадства, сям’і і інш., які збіўся з пра-
вільнага жыццёвага шляху. [Раіса:] — Ну што
я магу зрабіць, калі я такая блудная авечка?
Лобан. Божая авечка — пра набожнага, бога-
баязнага чалавека. [Сіман:] Значыць, латынян-
ка? адступніца?.. Хаця ў чым ты, божая авеч-
ка, тут павінна. Клімковіч. Прыкідвацца авеч-
кай гл. прыкідвацца.
АВЕЧКАГАДОВЕЦ, -дбўца, м. Той, хто зай-
маецца авечкагадоўляй.
АВЕЧКАГАДОУЛЯ, -і, ж. Галіна жывёлага-
доўлі. Танкарунная авечкагадоўля.
АВЕЧКАГАДОЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да авечкагадоўлі, звязаны з ёй. Авечка-
гадоўчая ферма. Авечкагадоўчы раён.
АВЁЧНІК, -а, м. Авечы хлеў.
АВЁЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да аве-
чак, належыць авечкам. Авечы статак. Авечая
воўна. // Прыгатаваны з малака авечкі. Авечы
сыр.
0 Авечая галава гл. галава. Воўк у авечай
шкуры гл. воўк.
АВЁЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
авеяць.
АВЁЯЦЬ, авёю, авёеш, авёе; заг. авёй; зак.,
каго-што. 1. Тое, што і абвеяць. Здаровы
холад зімы авеяў і разрумяніў.. [панне Людмі-
ле] шчокі. Колас.
2. перан. паэт. Ахапіць, акружыць. Авеяць
славай. □ [Пісьменнік] авеяў.. вобраз [героя]
своеасаблівай рамантыкай. «Маладосць».
АВЁС, аўса, м. 1. Яравая збажына, зерне
якой ідзе на корм коням і на крупы. Не гані
каня бізуном, а гані аўсом. Прыказка.
2. толькі мн. (аўсы, -бў). Пасевы аўса. На
блізкіх шнурах зелянелі аўсы. Бядуля.
АВІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да авіцца.
2. Зал. да авіваць.
АВІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да авіць.
АВІЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Уста-
рэлая наэва лёгкага (звычайна аднамесна-
га) самалёга з рухавіком малой сілы. Па-над
горадам на захад 3 неразлучнай нашай парай
3 аўтаптахамі наўзахват Авіетка зырка шпа-
рыць. Крапіва.
[Фр. ауіеііе.]
АВІТАМІНОЗ, -у, м. Хвароба, якая развіва-
ецца пры адсутнасці або недахопе вітамінаў
у ежы.
АВІЦЦА, аўібся,, аўёшся, аўёцца;, аўяцё-
ся; пр. авіўся, авілася, авілбся; заг. авіся; зак.
Тое, што і абвіцца.
АВІЦЬ, аўю, аўёш, аўё, аўём, аўяцё; пр.
авіў, авіла, авілб; зак. Тое, што і абвіць.
АВІЯ... Першая састаўная частка складаных
слоў, якая адпавядае: 1) слову авіяцый-
ны, напрыклад: авіябомба, авіязлучэнне,
авіямеханік, авіяепецыяліст, авіяпрыборы,
авіяпарк, авіяпрамысловасць; 2) слову п а-
в е т р а н ы, напрыклад: авіядэсант, авіясу-
вязь, авіятранспарт.
АВІЯАПЫРСКВАННЕ, -я, н. Апырскванне
палёў хімічнымі рэчывамі пры дапамозе авія-
цыі.
АВІЯБАЗА, -ы, ж. Аэрадром з рамонтнымі
майстэрнямі, складамі і абслуговымі падраз-
дзяленнямі для забеспячэння дзеянняў авія-
цыі.
АВІЯБОМБА, -ы, ж. Снарад абцякальнай
формы, напоўнены выбуховымі запальнымі
або атрутнымі рэчывамі, які скідваецца з ля-
тальнага апарата ў стан ворага або на важ-
ныя аб'екты ў яго тыле.
АВІЯБУДАВАННЕ, -я, н. Вытворчасць ля-
тальных апаратаў, прыбораў і абсталявання
для авіяцыі.
АВІЯБУДАУНІК, -а, м. Работнік авіяцый-
най прамысловасці.
АВІЯДЭСАНТ, -а, М -нце, м. Войска, якое
высаджваецца з самалётаў, верталётаў на тэ-
рыторыю праціўніка для ўдзелу ў баявых
аперацыях.
АВІЯДЭСАНТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да авіядэсанта. Авіядэсантныя войскі.
АВІЯЗАВОД, -а, м. Авіяцыйны завод.
АВІЯКАНСТРУКТАР, -а, м. Канструктар
лятальных апаратаў і рухавікоў да іх.
АВІЯЛІНІЯ, -і, ж. Пастаянны маршрут
транспартных самалётаў паміж двума або не-
калькімі населенымі пунктамі; паветравая
лінія.
АВІЯМАДЭЛІЗМ, -у, ,ч. Канструяванне, па-
будова і запуск мадэляў лятальных апаратаў.
АВІЯМАДЭЛІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто зай-
маецца авіямадэлізмам.
АВІЯМАДЭЛЬ, -і, ж. Мадэль лятальнага
апарата.
АВІЯМАДЭЛЬНЫ, -ая, -а,е. Які мае дачы-
ненне да авіямадэлі. Авіямадэльны гурток.
АВІЯМАТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Тое, што і
авіяносец.
АВІЯНОСЕЦ, -нбсца, м. Карабель, прыста-
саваны для ўзлёту, пасадкі і перавозкі сама-
лётаў.
АВІЯПОШТА, -ы, ДМ -шце, ж. Перавозка
пошты паветраным транспартам. Паслаць
пісьмо авіяпоштай.
АВІЯСУВЯЗЬ, -і, ік. Паветраная сувязь.
АВІЯТАР, -а, м. Той, хто займаецца лётнай
справай, авіяцыяй; лётчык.
[Фр. ауіаіепг.]
АВІЯТАРСКІ, -ая, -ае. Які належыць авія-
тару, мае дачыненне да яго.
АВІЯТРАНСПАРТ, -а і -у, М -рце, м. 1. -а.
Ваенны карабель для перавозкі самалётаў без
узлётнай палубы.
2. -у. Сродкі перавозу паветраным шляхам
пасажыраў, грузаў, пошты.
АВІЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да авіяцыі. Авіяцыйны завод. Авіяцыйныя
прыборы.
АВІЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Тэорыя і практыка пе-
рамяшчэння ў паветры на лятальных апара-
тах, цяжэйшых за паветра: самалётах, верта-
лётах, планёрах і пад. Развіццё авіяцыі. Вы-
карыстаць у авіяцыі навейшыя дасягненні на-
вукі.
2. Сукупнасць лятальных апаратаў; павет-
раны флот. Грамадзянская авіяцыя. Бамбар-
дзіровачная авіяцыя. Налёт авіяцыі.
АВОЙ, еыкл. Разм. Выгук пры выказванні
здзіўлення, захаплення і пад. [Таццяна:] —
Авой, туман які! Зарыцкі.
АВЫСАКАРОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад авысакародзіць.
АВЫСАКАРОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае.
Незак. да авысакародзіць.
АВЫСАКАРОДЗІЦЬ, -рбджу, -рбдзіш, -рб-
дзіць; зак., што. Кніжн. Зрабіць высакарод-
ным, узняць у маральных і духоўных адносі-
сінах.
АВЯВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да авяваць.
АВЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да авеяць.
АГА!, часціца. 1. сцвярджальная. Ужываец-
ца, каб выказаць згоду, сцвярджэнне.— У сяло
ідзеш? — пацікавілася Алеся.— Ага, да Івана
Базылёвага,— адказаў Кастусь. С. Александро-
віч.
2. Ужываецца ў апавядальнай мове пры
ўспамінанні чаго-н., пры перамене тэмы гутар-
кі і пад. Галя выкаціла веласіпед на дарогу і
спынілася. Што яна забылася зрабіць у Сялі-
6е? Ага, разглядаючы кніжную вітрыну на
пошце, яна думала, што зараз жа трэба ісці
ў бібліятэку, запісацца і ўзяць што-небудзь
для чытання. Ермаловіч. [Арцём:] — Вычыталі
[у газетах] і пачалі мазгаваць: ага, наконт
птушак пытанне адпадае — вадаёмаў няма.
А трусы-—тут, браткі, еарта падумаць. Ра-
кітны.
3. Ужываецца для выказу ўшчування, па-
проку. [Аўгінька] пачала спаганяць злосць на
небараку Віктару.— Ага, паехаў? Што, спаз-
ніўся? Ага? Зарэцкі.
АГА 2, выкл. 1. Выказвае здагадку, радаснае
здзіўленне і пад. [Ляснічы:] — Ага, ты тут! Ну,
чалавеча, Збірай манаткі і ў Нарэчча За доб-
ры час перабірайся! Колас. [Туляга:] Ага,
разумею... Толькі я хацеў запытацца ў вас, ці
не будзе гэта... подласцю? Крапіва.
2. Выражае насмешку, злараднасць, пагро-
зу і пад.— А дзе ты служыш, чалавеча? —
Служу, паночку, я ў Парэччы,— Ага!.. Чаму
гэта, ягомасць, Вядзеш вялікую знаёмасць?
Чужых цялят бярэш на пашу? Колас. [Ана-
толь:] — А мой тата мінёр, ён фашыстам усе
цягнікі паўзрывае. Ага! Брыль. I важна гава-
рыў [Міколка] потым да бацькі: — Ага! Не мо-
жаш мяне ўзяць... Забуксаваў!.. Лынькоў.
АГАБЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
агабляваць.
АГАБЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак, што.
Пагабляваць з усіх бакоў, зрабіць роўным,
гладкім. Агабляваць дошку.
АГАВА, -ы, ж. Шматгадовая травяністая тра-
пічная расліна сямейства агававых з шорст-
кім буйным лісцем, якое выкарыстоўваецца
для атрымання валакна.
АГАВАРЫЦЦА, -варўся, -вбрышся, -вбрыц-
ца; зак. 1. Загадзя растлумачыць, папярэдзіць;
зрабіць агаворку. Варта адразу агаварыцца,
што не заўсёды воля ва ўяўленнях героя паў-
стае хісткай зданню, «краінай-марай», няяснай
і няўстойлівай. Навуменка.
2. Памылкова сказаць не тое, што трэба.
Бывае, што ў гарачцы агаворышся, сам не аг-
ледзішся як. Няхай.
АГАВАРЫЦЬ, -варў, -вбрыш, -вбрыць; зак.,
што. Спецыяльна адзначыць, зрабіць агавор-
ку.
АГАВОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад агаварыць.
АГАВОРВАННЕ, -я, н, Дзеянне паводле
знач. дзеясл. агаворваць.
АГАВОРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да агаварыцца (у 2 знач.).
2. Зал. да агаворваць.
АГАВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ага-
варыць.
АГАВОРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1. Дадатковае тлумачэнне, заўвага, абмежа-
ванне. Істотная агаеорка. Згадзіцца без уся-
кіх агаворак.
2. Памылкова ўжытае слова або выраз.
АГАЛАСІЦЦА, -лбсіцца; зак. Напоўніцца
якімі-н. моцнымі гукамі (пра паветра, пра-
стору). Не задаволіліся карнікі адным наез-
дам, дзён праз два наведаліся яшчэ раз. I яш-
чэ раз плачам агаласілася некрашоўская еу-
ліца. Лобан.
АГАЛАСІЦЬ, -лашў, -лбсіш, -лбсіць; зак.,
што. 1. Напоўніць паветра, прастору якімі-н.
гукамі (голасам, крыкам і пад.). Дзеці рассы-
паліся па лесе і агаласілі яго сваім крыкам і
шчэбетам. Колас.
2. Урачыста абвясціць, абнародаваць. Аж
еось скончыліся прывітанні Савету, і камуні-
сты агаласілі спіс прывітальных тэлеграм,
якія трэба паслаць ад Савета. Гарэцкі.
АГАЛАСОУКА, -і, ДМ -сбўцы; Р мн. -сбвак;
ж. Спец. Наяўнасць таго або іншага галоснага
ў марфеме. Агаласоўка кораня.
АГАЛАШАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
агаласіцца.
2. Зал. да агалашаць.
АГАЛАШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ага-
ласіць.
АГАЛАШЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. агалашаць — агаласіць (у 2 знач.).
АГАЛЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і з г а л е л ы.
Людзі, што прыходзілі з франтоў і з палону,
знаходзілі агалелыя сем’і, спустошаныя віна-
граднікі, зарослыя пустазеллем палі. Самуй-
лёнак.
АГАЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
агаляць — агаліць (у 1, 5 знач.); дзеянне і
стан паводле дзеясл. агаляцца — агаліцца (у
1 знач.).
АГАЛЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. 1. Агаліцца,
страціць покрыва. Агалела поле. Знята Збажы-
на з яго даўно. Колас.
2. перан. Тое, што і згалець (у 2 знач.).
Там за аўсянымі снапамі — Ядзяць іх мухі з
камарамі — Ляжыць і кошаніна й віка — Не
агалеў яшчэ Хадыка. Колас.
АГАЛІЦЦА, агалюся, агблішся, агбліцца;
зак. 1. Зняўшы адзенне, стаць голым. // Скі-
нуць покрыва, лісце, ігліцу. Кусты агаліліся і
зрабіліся непрыгожымі — адны дубцы тыр-
чаць. Якімовіч. // Адкрыцца вачам, пазбавіў-
шыся покрыва, верхняга слоя. Іншы раз за
доўгі пагодлівы дзень так аголіцца і выга-
рыць на сонцы бераг, што, здаецца, і курыцы
тут ужо не напасеш. Кулакоўскі. Вясне так
рады малышы. I каля хат, дзе грэла сонца I
агаліліся пяскі, Звіняць, як медзь, іх галаскі.
Колас.
2. перан. Выявіць сваю сутнасць, свой са-
праўдны змест; стаць відавочным.
3. Стаць даступным, адкрытым для праціў-
ніка. Фронт агаліўся.
АГАЛІЦЬ, агалю, агбліш, агбліць; зак, ка-
го-што. 1. Зрабіць голым, зняўшы адзенне, по-
крыва і пад. Шэя адсунуў на патыліцу сваю
чорную высокую, з абшытым казырком, шап-
ку і агаліў высокі маршчыністы лоб. Гартны.
2. Зрабіць бачным што-н. раней скрытае,
зняўшы покрыва. Перасохла.. [рэчка], апала,
агаліла крутыя свае берагі і прысмірнела. Га-
лавач.
3. перан. Давесці да галечы, разарыць. [Нем-
цы] агалілі нашчэнт, у морак ахуталі сёлы,
Над краем прыйшлі панаваць Расстрэлы, па-
куты, турма... Броўка.
4. Раскрыць сутнасць, сапраўдны змест ча-
го-н., зрабіць яўным, відавочным.— Ты занад-
та агаліў сэнс жыцця,— сказаў Турсевіч. Ко-
лас.
5. перан. Пакінуць без людзей, без зброі,
зрабіць даступным, адкрытым для ворага.
Агаліць фронт. о [Ермашоў:] А вам, тавары-
шы, не шкодзіць павучыцца ў Наганава, як
трэба трымаць заняты рубеж. А то, сапраўды:
агалілі яго флангі і—бывай здароў... Губа-
рэвіч.
6. Выняць з ножнаў. Агаліць шаблю.
7. Зрэзаць брытвай валасы, пабрыць.
АГАЛОШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад агаласіць.
АГАЛОШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Тое, што
і агалашацца (у 1 знач.).
2. Зал. да агалошваць.
АГАЛОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
агаласіць (у 1 знач.).
АГАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; назак.
1. Незак. да агаліцца.
2. Зал. да агаляць.
АГАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да агаліць.
АГАНЁК, -нька, м. Пакаёвая травяністая
расліна, якая найчасцей цвіце ярка-чырво-
нымі кветкамі. Гэта прасторная святліца з
мноствам фікусаў, аганькоў, руж, пальмаў,
якімі былі застаўлены ўсе вокны і палавіна
падлогі, і была [Сашына кватэра]. Шамякін.
АГАНІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; незак.
Быць у стане агоніі; канаць.
АГАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аба-
гнаць (у 2 знач.).
АГАРАДЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для абгароджвання, засцярогі чаго-н. Агара-
джальная дамба. Агараджальныя збудаванні.
АГАРАДЗІЦЦА, -раджўся, -рбдзішся, -рб-
дзіцца; зак. Тое, што і абгарадзіцца.
АГАРАДЗІЦЬ, -раджў, -рбдзіш, -рбдзіць;
зак. 1. Тое, што і абгарадзіць.
2. перан. Засцерагчы, абараніць, ахаваць ад
каго-, чаго-н. Агарадзіць чалавецтва ад вай-
ны. □ Падземная частка помпавай станцыі
размесціцца ніжэй узроўню вады ў Дзвіне, яе
трэба агарадзіць ад грунтавых вод. Хадкевіч.
АГАРАК, -рка, м. Астатак недагарэлай свеч-
кі, электрода, цыгаркі і пад. Васковы агарак.
□ Рыгор моўчкі прайшоў да сябе і, засвя-
ціўшы агарак сеечкі, зноў хапіўся за чытан-
не. Гартны.
АГАРНУЦЦА, агарнўся, агбрнешся, агбр-
нецца; зак. 1. Ахінуць сябе чым-н.; загарнуц-
ца. Агарнуцца хусткай.
2. Заслацца, аблажыцца з усіх бакоў. Лес
агарнуўся цемрай.
3. перан. Апынуцца ў пэўным душэўным
стане. [Вэня] дапаў да сваіх саней, і душа яго
агарнулася лагодным спакоем: конь быў на-
кормлены і запрэжан. Чорны.
АГАРНУЦЬ, агарнў, агбрнеш, агбрне; зак.,
каго-што. 1. Укрыць з усіх бакоў, абкруціцы
Іван, нічога не кажучы, агарнуў адзежынай
худыя, вострыя плечы [Джуліі]. Быкаў. // Аб^
няць, абхапіць каго-, што-н. Аберуч агарнуў
[глогечык], як з маткаю абняўся, 1 ў споласе
сачыў за бамбавозам, I нават у пажары не
расстаўся 3 бярозай. Вітка. // перан. Настаць,
заспець (пра ноч, цемру і пад.). Зося гэтак
шчыра запрацавалася, што не пабачыла, як
яе агарнула ноч. Чарот. Ціхі летні вечар
агарнуў зямлю. Якімовіч.
2. перан. Завалодаць, захапіць, падпарадка-
ваць сабе; адолець, апанаваць. Дома Міця
доўга не мог супакоіцца. Думкі пра Сюзану
ўладна агарнулі душу. Навуменка. // Ахапіць
каго-н. (пра пачуцці, стан). [Іван і Джулія]
не здолелі прайсці таемна, адкрылі сябе, зза-
ду застаўся сведка, і непакой з новаю сілай
агарнуў хлопца — выдасць аўстрыяк ці не?
Быкаў. [Язэп:]— «Што ты, Віктар, выдумля-
еш, хто пра мяне гаворыць?» А ў самога сэрца
ў пяткі заскочыла, і млявасць агарнула ўсё
цела. Чарнышэвіч.
АГАРОД, -а і -у, м. 1. -а. Участак зямлі за-
саджаны агароднінай. Мінулі хлеў, між гус-
тых зарас[нікаў] кіяшніку і маку, што буяў на
агародзе, выбраліся на прыгуменне. Мележ.
Хлопчыкі падышлі ўжо блізка да агародаў,
як учулі плач на ўскраі вёскі. Лынькоў.
2. -у. Агародныя культуры. На папялішчы
тым сусед Сабе пасеяў агарод. Астрэйка.
0 Агарод гарадзіць гл. гарадзіць. Кідаць
каменьчыкі ў агарод чый гл. кідаць. Пусціць
казла ў агарод гл. пусціць.
АГАРОДЖА, -ы, ж. Плот, тын, сцяна і пад.
вакол чаго-н. Старыя ліпы і бярозы.., нібы
верныя вартаўнікі, стаялі наўкола жалезнай
агароджы. Чарот. Перад вокнамі, за нізкай
агароджай, цвілі вяргіні. Чорны. Таму маўза-
лей, агароджу, Каб вечна тут вёсны цвілі,
Вянкамі народ упрыгожыў. Танк.
АГАРОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад агарадзіць.
АГАРОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. агароджваць — агарадзіць.
АГАРОДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да агарадзіцца.
АГАРОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
агарадзіць.
АГАРОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. Від
лёгкай агароджы (звычайна каля дома).
|Мартын.:] — Дом.. [сыну] новы пабудаваў, оы
не абы-які — з балкончыкам, з фігурнай ага-
родкай. Ракітны.
АГАРОДНІК, -а, м. Той, хто займаецца ага-
родніцтвам. Марына бабку падмяняе I рэжа
скібіны-брускі Ды градку гладзіць і раўняе,
Як агароднік запраўскі. Колас.
АГАРОДНІНА, -ы, ж., зб. Карані, клубні,
зяленіва агародных раслін. [Лабановіч:] —
Кожнай агародніне свой час. Свой час ягадзе
і свой баравіку... Колас.
АГАРОДНІННЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да агародніны. Агароднінная база.
АГАРОДНІЦА, -ы, ж. /Кан. да агароднік.
Воўк не пастух, а свіння не агародніца. Пры-
казка.
АГАРОДНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да агародніцтва і агародніка.
АГАРОДНІЦТВА, -а, н. Развядзенне агарод-
ных культур як галіна сельскай гаспадаркі.
Прамысловае агародніцтва. Парніковае і цяп-
лічнае агародніцтва.
АГАРОДНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Разм. Займацца агародніцтвам.
АГАРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
агароду. Агародная зямля. Агародная брыга-
да. // Які расце на агародзе. Агародныя рас-
ліны.
АГАРбДЧЫК, -а, м. Агароджаны кавалачак
зямлі (звычайна пад вокнамі), дзе садзяць
кветкі, сеюць расаду; кветнік. Акно выходзіла
на вуліцу, у цесны агародчык для кветак і
расады. Чорны.
АГАРТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да агар-
нуць.
АГАТ, -у, М агаце, м. Цвёрды мінерал, які
складаецца з слаёў рознай афарбоўкі; выка-
рыстоўваецца для ўпрыгожанняў і дробных
вырабаў.
[Грэч. асЬаІея.)
АГАТАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з агату. Ага-
тавы кубак. // Які мае ўласцівасці, выгляд або
колер агату. Агатавыя вочы.
АГАТКІ, -так; адз. агатка, -і, ДМ -тцы, ж.
Лекавая і дэкаратыўная расліна сямейства
складанакветных з белымі або ружовымі
кветкамі.
АГЁНТ ’, -а, М -нце, м. 1. Прадстаўнік арга-
нізацыі, установы, які выконвае службовыя,
дзелавыя даручэнні. Агент па забеспячэнню.
Страхавы агент.
2. Асоба, якая з’яўляецца стаўленікам ка-
го-н., служыць чыім-н. інтарэсам. Агенты ім-
перыялізму.
3. Сакрэтны супрацоўнік разведкі якой-н.
дзяржавы; шпіён. Атраду таеарыша Андрэя
Ьаручана ўстанавіць, ці не з’яўляецца гэты
«бацька Рудольф» агентам гестапа. Мікуліч,
[Ад лац. а^епв, адегйія — дзейны.]
АГЁНТ2, -а, М -нце, м. Кніжн. Прычына,
якая выклікае тыя або іншыя з’явы ў прыро-
дзе. Мікробы, вірусы — інфекцыйныя агенты.
АГЕНТУРА, -ы, ж. 1. Разведвальная служба,
якая арганізоўваецца для збірання сакрэт-
вых звестак і правядзення падрыўной ра-
боты.
2. зб. Агенты (гл. агент 1 у 3 знач.). Варо-
жая агентура.
АГЕНТУРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да агентуры (у 1 знач.). Агентурныя звесткі.
Агентурная разведка.
АГЁНЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
агента 1 (у 1 знач.), звязаны з ім.
АГЁНЦТВА, -а, н. Прадстаўніцтва, аддзя-
ленне якой-н. установы ці прадпрыемства.
Гандлёвае, паштовае, страхавое агенцтва.
II Установа інфармацыйнага, пасрэдніцкага
характару. Інфармацыйнае агенцтва. Тэле-
графнае агенцтва.
АГЁНЬЧЫК, -а і -у, м. 1. -у. Памянш.-ласк.
да агонь (у 1 знач.). ІСаля зямлянкі тут пры-
ветна Гарэў агеньчык чуць прыкметна. Колас.
Задрыжалі рукі, і сэрца ўсхадзілася хутка,
хутка, калі цьмяны агеньчык запалкі аблізаў
па чарзе кожны з шнуроў. Лынькоў.
2. -а. Святло ад чаго-н. у выглядзе кропкі;
плямка святла. Зялёны агеньчык тралейбуса.
Агеньчык цыгаркі. // перан. Бляск вачэй (звы-
чайна як адлюстраванне якога-н. унутранага
стану чалавека). Зноў успыхнулі ў вачах Лю-
бы ранейшыя смяшлівыя агеньчыкі. Васілевіч.
3. -у; перан. Захапленне, запал, уздым. Мі-
шя Казлоў не любіць высокіх слоў: энтузіязм,
камсамольскі агеньчык, працоўны ўздым. Ах-
еота да працы ў яго — патрэба душы. Мыслі-
вец.
'0 На агеньчык (зайсці, забегчы) — зайсці
да каго-н. мімаходам, убачыўшы ў вокнах
святло,
АГІБАЦЦА, -аецца, 1. Незак. да абагнуцца.
2. Зал. да агібаць.
АГІБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да абагнуць.
Алесь хадзіў каля крынічкі, Што з лесу тут
жа еыцякала I дужкай хату агібала. Колас.
АГІДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Вельмі непрыем-
нае пачуццё, якое выклікаецца кім-, чым-н.
[Шлька] адразу заўважыла, што.. [Андрыян]
вельмі п’яны, і скаланулася ад агіды і страху.
Марціновіч.
2. Лаянк. Нягоднік, паскуднік. Зірнуў на
Вогута Даніла, як на агіду, на брыду. Колас.
АГІДЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць агідлівага.
АГІДЛІВЫ, -ая, -ае. Які выказвае агіду, поў-
ны агіды да каго-, чаго-н. Лясніцкі.. уздрыг-
нуў ад раптоўнага прыліву гневу і агідлівай
пагарды да гэтага чалавека [Гаруна], якому
вельмі доўгі час яны [партызаны] без сумнен-
ня верылі. Шамякін.
АГІДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць агіднага.
АГІДНІК, -а, м. Лаянк. Нягоднік, паганец,
брыдота. [Ліндэ:] — Даволі глядзець, як звер,
на свайго гаспадара... На свайго карміцеля...
Чуеш, агіднік? Бядуля.
АГІДНІЦА, -ы, ж. Жан. да агіднік.
АГІДНЫ, -ая, -ае. 1. Які выклікае агіду (у
1 знач.). Агідны пах. Агідная лаянка. □ Не-
чым страшным і пачварным аддало ў першы
момант ад.. [нямецкай вінтоўкі], усё роўна
як ад агіднай змяі. Кулакоўскі.
2. Вельмі дрэнны, брыдкі, гадкі. Бюракра-
тызм..— адзін з самых агідных перажыткаў
мінуўшчыны. «Полымя».
АГІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Ухіляцца ад непасрэднага ўдзелу ў працы; ту-
ляцца, гультаяваць. Усе працуюць старанна,
ніхто не агінаецца. Чарнышэвіч.— Раз! Два!
Узялі! — чуваць голас Марынчука. Хто пяўся
з усяе сілы, а хто агінаўся, а каму проста
нельга было даступіцца. С. Александровіч. //
Ухіляцца ад адказу, гутаркі, кампаніі і пад.
Дзверы на работу замкнуты, падтрымкі няма,
кожны агінаецца пры сустрэчы, каб і самому
не падпасці пад падазрэнне. Лужанін.
АГІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Тое, што і а б г і-
н а ц ь.
АГІТ... Першая састаўная частка складаных
слоў, якая адпавядае слову а г і т а ц ы й н ы,
напрыклад: агітбрыгада, агітпункт.
АГІТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак.
1. Займацца агітацыяй (у 1 знач.). Трэба мець
на ўвазе, што ў гэтай выбарчай кампаніі кож-
наму агітатару прыйдзецца агітаваць аднача-
сова за некалькіх кандыдатаў у дэпутаты мяс-
цовых Саветаў. «Звязда». Самае болыаае, што
маглі зрабіць камсамольцы, гэта агітаваць за
таварыства. Крапіва.
2. каго. Разм. Пераконваць у чым-н., схіляць
да чаго-н.; угаворваць. Астатнія [вучні\ аднес-
ліся да гуртка з іроніяй, кпілі, бяскрыўдна
жартавалі: кожны агітаваў суседа, а сам не
запісваўся. Шамякін.
АГІТАТАР, -а, м. 1. Той, хто вядзе агітацыю
(у 1 знач.). Палітычны, камсамольскі, прафе-
сійны агітатар.
2. Тое, пры дапамозе чаго вядзецца агіта-
цыя. Газета — не толькі калектыўны прапа-
гандыст і калектыўны агітатар, але таксама
і калектыўны арганізатар. Ленін.
АГІТАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да агітатара.
АГІТАЦБІЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да агітацыі (у 1 знач.). Агітацыйны калек-
тыў. Агітацыйны плакат. Агітацыйная работа.
Агітацыйная літаратура.
АГІТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Вусная або праз друк
дзейнасць, якая мае сваёй мэтай палітычнае
ўздзеянне на свядомасць і настрой мас, рас-
паўсюджванне сярод іх пэўных ідэй і лозун-
гаў. Камуністычная агітацыя. Масавая палі-
тычная агітацыя. Наглядная агітацыя. Перад-
выбарчая агітацыя. Сродкі агітацыі.
2. Разм. Дзеянне паводле дзеясл. агітаваць
(у 2 знач.).
[Ад лац. а§і!аІіо — прывядзенне ў рух.]
АГІТБРЫГАДА, -ы, ДМ. -дзе, ж. Агітацый-
ная брыгада, якая вядзе агітацыйна-масавую
прапаганду. Часта перад механізатарамі вы-
ступае агітбрыгада раённага дома культуры.
«Звязда».
АГІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Разм.
Твор літаратуры, жывапісу і пад., які ставіць
толькі агітацыйныя мэты і не ўлічвае мастац-
кага боку. Палітычная агітка. □ Няўжо такі
выдатны верш? Прачытаў. Нічога асаблівага.
Так сабе агітка. Сабаленка.
АПТКАЛЕКТЫЎ, -тыву, м. Калектыў агі-
татараў, які ствараецца пры пярвічных ар-
ганізацыях КПСС для вядзення агітацыйнап
работы сярод насельніцтва.
АГІТМАСАВЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да агітацыйнай, грамадска-палітычнай рабо-
ты сярод мас.
АГІТПЛАКАТ, -а, М -каце, м. Спецыяльны
плакат з агітацыйным зместам. Усе.. разна-
віднасці мастацкай зброі.. скарыстоўвае Мак-
сім Танк на старонках агітплаката «Раздавім
фашысцкую гадзіну». Бугаёў.
АГІТПОЕЗД, -а, М -дзе, м. Спецыяльна аб-
сталяваны чыгуначны састаў, што выкары-
стоўваецца як рухомы агітпункт.
АГІТПРОП, -а, м. Скарочаная назва аддзе-
лаў агітацыі і прапаганды пры ЦК і мясцовых
камітэтах ВКП (б), якая ўжывалася да 1934 г.
АГІТПУНКТ, -а, М -кце, м. Агітацыйны
пункт (мясцовая ўстанова, якая вядзе маса-
ва-палітычную работу сярод насельніцтва).
АГІЯ... Першая частка запазычаных склада-
ных слоў царкоўнага паходжання, якая ад-
павядае слову с в я т ы, напрыклад; агіябія-
графія, агіяграфія і інш.
АГІЯГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да агіяграфіі. Агіяграфічная літаратура.
АГІЯГРАФІЯ, -і, ж. Від хрысціянскай літа-
ратуры, які складаецца з апісанняў жыцця
святых.
[Г) эч. Ьа^іоз — святы і цгарію — пішу.]
АГЛАБЁЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
1. Памянш. да аглобля. Яўген Пятровіч ру-
шыў за Колем, які моцна абхапіў рукамі
тонкія аглабелькі. Якімовіч.
2. Дужка ў акулярах, якая закладваецца за'
вуха. Доктар зірнуў спадылба на ўсіх нас
праз сеае акуляры, у якіх чамусьці не было
правай аглабелькі. Сабаленка.
АГЛАБЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аглоблі.
0 Аглабельпая крытыка гл. крытыка.
АГЛАБІНА, -ы, ж. Біла, якім мацуюцца лё-
сткі ў драбінах. ГПэя трошкі падбег, узяўшы-
ся за лейцы, потым ёмка ўскочыў на кончык
восі і прысеў перш на аглабіне, потым, пе-
рамясціўся ў перадок. Гартны.
АГЛАМЕРАТ, -у, М -раце, м. Спец. 1. Рых-
лае скапленне розных горных парод і міне-
ралаў.
2. Спечаная ў кавалкі дробная або пылапа-
добная руда.
АГЛАМЕРАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Атрыманне
вялікіх кавалкаў з рыхлых дробных руд, пы-
лападобных матэрыялаў шляхам спякання.
АГЛАПАРБІТ, -у, м. Будаўнічы матэрыял
порыстай структуры. Гліністы аглапарыт.
АГЛАПАРЫТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да аглапарыту. Аглапарытавы шчэбень.
АГЛЁДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад агледзець.
АГЛЁДЗЕЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
заг. аглёдзься; зак. 1. Паглядзець вакол сябе,
па баках. [Настаўнік] зняў акуляры, па пры-
вычцы працёр іх хусцінкай, адзеў і агледзеў-
ся навокал. Даніленка.
2. Звыкнуцца, асвойтацца з новымі абста-
вінамі. Не паспелі агледзецца [дзеці] — дэя-
журны абвясціў канец перапынку, пара было
збірацца ў дарогу. Пальчэўскі.
3. Хапіцца, апамятацца; заўважыць што-н.
Пакуль людзі агледзеліся, Сымон уцёк. Бяду-
ля. Злосная Валя ўвайшла ў Любіну кватэру,
не думаючы, і толькі там агледзелася, што яе
акружае. Чорны.
V Не паспець агледзецца, як... гл. паспець.
АГЛЁДЗЕЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; заг.
аглёдзь; зак., каго-што. 1. Акінуць позіркам,
разгледзець з усіх бакоў. Агледзеў майстар
камень ды выкаваў з яго споднік для млы-
навых жорнаў. Якімовіч. // Пазнаёміцца, раз-
глядаючы прадмет за прадметам. За дзень
звяно ў сталіцы На вуліцах і пляцах Агледзе-
ла святліцы, Тэатры і палацы. Аўрамчык.
2. Заглянуць усюды, шукаючы каго-, чаго-н.
Міколка агледзеў вагон — няма дзеда. Лынь-
коў.
3. Выпадкова ці знарок адшукаць, напат-
каць прыхаванае. Назаўтра раніцай агледзеў..
[Максімку] дворнік і выгнаў мятлою вон. Які-
мовіч.
4. Абследаваць, вызначыць стан здароўя ар-
ганізма або асобнага органа шляхам агляду,
выслухвання і пад. Устрывожаная,.. [Граноў-
ская] агледзела нагу. Рана была нееялікая.
Гурскі.
5. Прывесці ў парадак; падправіць, падна-
віць. Агледзеў іх [будынкі] Антось, падправіў
I шулы новыя паставіў У гнілы паркан. Ко-
лас.
АГЛЁДЗІНЫ, -дзін; адз. няма. 1. Агляд ка-
го-, чаго-н. з мэтай знаёмства. Агледзіны пін-
кавіцкіх мясцін мы, вядома, пачалі з будынка
былой школы, у якой больш чым паўвека та-
му назад працаваў вялікі паэт. С. Александро-
віч.— А цяпер хадзем на агледзіны да той за-
токі. Можа там і арэхаў зусім няма,— пажар-
таваў ляснік. Дубоўка.
2. Бытавы абрад знаёмства жаніха і яго
сваякоў з нявестай. Выла турбота [у Ганны]
пра тое, каб не спатыкнуцца ў чым-небудзь
на агледзінах, усё зрабіць так, як трэба, не
паказаць сябе недарэкаю.. Назаўтра, у нядзе-
лю, былі змовіны. Мележ.
АГЛОБЛІ, аглабёль, Д аглбблям; адз. аглбб-
ля, -і, ж. Пара жардзін, прымацаваных канца-
мі да пярэдняй восі воза, у якія запрагаюць
каня.
0 (Быць) у аглоблях — выконваць якія-н.
цяжкія абавязкі. Запрэгчы ў аглоблі гл. за-
прэгчы. Ні па кані ні па аглоблях гл. конь.
Павярпуць (завярнуць) аглоблі гл. павярнуць.
АГЛУХЛЫ, -ая, -ае. Які стаў глухім. Аглух-
лы чалавек.
АГЛУХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. аглўх, -ла;
зак. 1. Страціць пачуццё слыху; стаць глу-
хім,— Ты што?! — грымнуў гаспадар кулаком
па стале.— Аглухла?.. Бажко. Такі шум, гоман
на кірмашы, што чалавек ледзь не аглух. Які-
мовіч.
2. Стаць прыглушаным, заціхнуць (пра гу-
кі). Гудок паравоза раптоўна аглух.
АГЛУШАЛЬНЫ, -ая, -ае. Здольны аглу-
шыць, вельмі моцны, гучны. Пярэдні паравоз
узняўся і павіс у вогненным смерчы — шалё-
на круціліся на месцы калёсы. Усё гэта цяг-
нулася долю секунды і — рассыпалася, рас-
палася ў аглушальным грукаце. Лынькоў.
АГЛУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аглушыць.
АГЛУШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аглу-
шыць.
АГЛУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аглушыць.
АГЛУППйЦЦА, аглўшыцца; зак. Напоўніц-
ца аглушальнымі гукамі (пра паветра, пра-
стору). Праз хвілін дзесяць бор аглушыўся
грымотным выбухам. Якімовіч.
АГЛУІПБІЦЬ, аглушў, аглўшыш, аглўшыць;
зак., каго-што. 1. Моцным гукам, шумам часо-
ва пазбавіць здольнасці чуць. Асляпіў горад
сеаім святлом, аглушыў грукатам, здзівіў сва-
ёй прыгажосцю. Каваль. Свет страсянуўся,
жудасны гук аглушыў яго, і стала цёмна.
Чорны. // перан. Напоўніць аглушальнымі
гукамі (паветра, прастору). Калі, бывала,
грому ўдары аглушаць ціхае сяло, на фоне
цёмна-сіняй хмары мільгае белае крыло. Вя-
люгін.
2. Разм. Моцна ўдарыць па галаве; ударам
давесці да непрытомнасці. Дзед непрыкметна
падабраўся кустамі да карнікаў і, высока
ўгмахнуўшы дубінай, аглушыў аднаго ў зялё-
най касцы. Шчарбатаў. // перан. Чым-н. неча-
каным моцна ўразіць, ашаламіць. Не сказаць,
каб Сымона Чуйку вельмі аглушыла навіна,
што ягонага Рыгора няма на лесапільні ўжо
можа больш за тры гады. Чорны. Гітлераўцы
разлічвалі, што начное забойства страшэнна
ўразіць людзей, аглушыць іх. Шамякін.
3. перан. Разм. Выпіць вялікую дозу чаго-н.
(гарэлкі, спірту). [Міхась] выняў з кішэні пор-
так паўлітроўку.— Поўненькая. 3 чырвонай
галоўкай. Адну такую, Вася, сам аглушыў.
Брыль.
АГЛУШЭННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. аглушаць — аглушыць (у 1 знач.).
2. Спец. Страта звонкім гукам звонкасці і
пераход яго ў адпаведны глухі.
АГЛЯД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. агледзець (у 1 знач.).
2. Абследаванне якога-н. аб’екта для выяў-
лення або праверкі яго стану. Тэхнічны
агляд. Медыцынскі агляд.
3. Афіцыйнае інспектаванне войск каманда-
ваннем на парадзе.
4. Грамадская праверка, паказ чаго-н. Рэс-
публіканскі агляд мастацкай самадзейнасці.
5. Кароткае паведамленне пра з’явы, падзеі,
факты, якім-н. чынам звязаныя паміж сабою.
Міжнародны агляд. Агляд творчасці пісьмен-
ніка. Агляд газет.
АГЛЯДАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
агляду у (2 знач.).
АГЛЯДАЛЫІІК, -а, -ч. Аўтар газетнага, ча-
сопіснага і інш. агляду навін за пэўны час.
Спартыўны аглядальнік. Міжнародны агля-
дальнік.
АГЛЯДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
аглядаць — агледзець (у 1 знач.).
АГЛЯДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да аглянуцца (у 1 знач.).
2. Зал. да аглядаць.
АГЛЯДАЦЬ, -аю, -аеш, ае. Незак. да агле-
дзець.
АГЛЯДВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Пезак. да аглянуцца. Ішла.. [жанчына]
чамусьці крадком і ўвесь час аглядвалася.
Якімовіч.
2. Зал. да аглядваць.
АГЛЯДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да агле-
дзець (у 1, 2 і 4 знач.).
АГЛЯДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
1. Дзеянне паводле дзеясл. аглядацца — агле-
дзецца (у 1—2 знач.), аглянуцца (у 1—2
знач.).
2. Асцярожныя, баязлівыя адносіны ў дзе-
яннях; асцярога. [Вера:] — У гэтых словах —
уся наша Таня, з яе аглядкамі на заўтра. Ма-
шара.
0 Без аглядкі (бегчы, імчацца, дзейнічаць
і пад.) — а) бегчы вельмі хутка, з усіх сіл, не
аглядваючыся. Алесь без вопраткі і босы Бя-
жыць у снег, праставалосы, За хлеў ён чэша
без аглядкі: — А во яны! а во «начаткі»! Ко-
лас; б) рабіць што-н. рашуча, не вагаючыся;
в) рабіць што-н. бесклапотна, не звяртаючы
ўвагі ні на што. 3 аглядкай — асцярожна,
прадбачліва; прыглядаючыся да другіх.
АГЛЯДНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць агляд-
нага; аглядны характар чаго-н.
2. Асцярожнасць, прадуманасць дзеянняў,
учынкаў. Такая агляднасць Вачынскай кіну-
лася мне ў вочы. Пестрак.
АГЛЯДНЫ, -ая, -ае. 1. Які можна агледзець,
акінуць, ахапіць поглядам.
2. Які з’яўляецца аглядам (у 3 знач.).
Аглядны артыкул.
3. Які мае дачыненне да афіцыйнага інспек-
тавання, праверкі.
АГЛЯДЧЫК, -а, м. Службовая асоба, якая
робіць агляд чаго-н. з мэтай праверкі. АгляЗ-
чык вагонаў. Аглядчык засцерагальных лям-
паў.
АГЛЯНЎЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. 1. Паглядзець, павярнуўшы
галаву назад; азірнуцца. Вольга Віктараўна
ідзе борзда, ні разу назад не аглянулася. Ла-
бановіч стаіць, пазірае ёй услед. Колас. // пе-
ран. Кінуць погляд на мінулае, каб даць яму
новую ацэнку. Вялікі Кастрычнік даў магчы-
масць беларускім пісьменнікам аглянуцца з
вышыні заваёў сацыялістычнай рэвалюцыі на
мінулае свайго народа. Дзюбайла.
2. Паглядзець вакол сябе. Лясніцкі памаў-
чаў, аглянуўся навокал і панізіў голас. Ша-
мякін.
3. Апамятацца, заўважыць, прыкмеціць.
1 дзядзька наш не аглянуўся, Як і яго людская
хваля Нясла, бы шчэпку ў перавале. Колас.
0 Не паспець аглянуцца, як ... гл. паспець.
АГЛЯНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
Акінуць позіркам. Міхал падыдзе і прыстане,
I лаву жыцейка агляне. Колас.
АГНАСТЫЦЫЗМ, -у, м. Спец. Ідэалістыч-
нае філасофскае вучэнне, якое адмаўляе маг-
чымасць пазнання аб’ектыўнага свету як
крыніцы нашых адчуванняў.
[Ад грэч. а§П08І08 — невядомы.]
АГНАСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае да-
чыненне да агнастыцызму, агностыка.
АГНЕЗДАВАЦЦА, агняздўюся, агняздўешся,
агняздўецца; зак.і. (1і2асне ўжыв.). Звіць
сабе гняздо дзе-н. (пра птушак). Высокай,
разгалістай стала ігруша. Цыбаты бусел агне-
здаваўся на ёй. Лынькоў.
2. перан. Пасяліцца (пра людзей).— Хату
там купіў [дзед] і пераехаў у Жалезінкі. А по-
тым ужо, як сталі зямлю даваць, у Ходараве
агнездаваўся. Масарэнка.
АГНЁВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а г н я в ы.
Агнёеае мора пажару. □ Іх [людзей] злучыў
спеў гудкоў, Спаяў стук малаткоў. У іх сэр-
цах агнёвая зорнасць. Журба. Там, дзе сонца
агнёвымі крыллямі Хоча слёзы балота выпіць,
ПІэпча хеалямі ціха гуллівымі Чараўніца —
Прыгожая Прыпяць. Чарот. [Раіса] захапля-
лася.. [Лясніцкім], усміхалася яму такой ча-
роўнай даверлівай усмешкай, ад якой гарэла
агнёвай радасцю сэрца. Зарэцкі.
АГНЁЎКА, -і, ДМ -нёўцы; Р мн. -нёвак; ж.
Невялікі матыль — шкоднік расліп. 3 досле-
даў Краснаярскага інстытута лесу і драўніны..
было еядома, што ў Сібіры такія прышчэпы
псуе шышкавая агнёўка, ад якой там ратуюц-
ца або пастаю ДДТ, або апырскваннем. Ду-
боўка.
АГНІСТЫ, -ая, -ае. 1. Які свеціцца, як агонь.
Агністая чырвань на ўсходзе Адсвечвае, грае
пажарам. Колас. Лес зашумеў мацней, захі-
стаўся. Збоку бліснула яркая агністая паласа.
Якімовіч. // Падобны колерам да агню; які ад-
лівае фарбамі агню. 3 табою, клён, я разва-
жаю. 3 тваёй агністай галавой. Броўка. // Пя-
кучы, гарачы, як агонь. Усё дзіка, пустынна
імшыцца, Агністая спёка стаіць. Багдановіч.
2. Палымяны, бліскучы, які ззяе ад узру-
шэння і пачуцця (пра вочы, позірк). Цёмны
сад-вінаград, Цвет бяленькі еішнёеы,— 1 аг-
ністы пагляд, 1 гарачыя словы. Багдановіч.
// керан. Палымяны, страсвы. Любіў жыццё,
свабоду я Душой сваёй агністай... Броў-
ка. // Натхняльны, страсны. Сотні тысяч га-
лодных Узнімаюць, як сцяг, Два агністыя сло-
еы: — Мір і хлеб! Гнебка.
АГНІЦА, -ы, ж. Невялікая пасудзіна з кно-
там, якая напаўняецца драўняным маслам і
запальваецца перад абразамі; лампада. Па ха-
ромах вяльмож і царкоўных званіцах Анямеў
п'яны спеў і патухлі агніцы. Бядуля.
АГШШЧА, -а, н. 1. Гіст. Прыстасаванне, дзе
ў старажытнасці распальвалі і зберагалі агонь.
2. Месца лакалізацыі чаго-н., крыніца, з
якой што-н. пашыраецца.
АГНОСТЫК, -а, м. Паслядоўнік агнастыцыз-
му.
АГНЯ... Першая частка складаных слоў,
якая адпавядае слову а г о н ь, напрыклад:
агнястрэлыіы, агнякрылы і пад.
АГНЯВЬ'І, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне да
агню. Агнявыя ўспышкі. □ Густое воблака
дыму, апярэдзіўшы агнявую лавіну і цяжка
пераплыўшы па прыгнутых калоссях, раптам
накіравалася да лесу. Кулакоўскі. Як высо-
кае залатое жыта пад ветрам, хістаецца полы-
мя, то сцелючыся над долам агнявымі пасма-
мі, то яркімі стужкамі ўзвіваючыся ўгору.
Колас.
2. Які мае колер агню; ярка-чырвонй
I песня, і людзі, і агнявыя пад сонцам грывы
коней — усё ляцела бурай-віхурай уперад ды
ўперад. Лынькоў. Агнявыя еалаконцы Ткуц-
ца ў шоўк чырвоны — Гэта хмаркі ладзяць
сонцу 1 дзяньку кароны. Колас.
3. перан. Які выпраменьвае яркае святло;
бліскучы. Свеціць ласкай з высі агняеое сон-
ца, Хараства красою свет ўвесь адзяе... Гурло.
4. перан. Палымяны, гарачы, парывісты. Гэ-
та здарэнне, гэты агнявы пацалунак панны
Ядвісі напоўніў.. [Лабановіча] шчасцем. Колас.
У век наш крытыкі сур’ёзнай I самакрытык
агнявых Мы падыходзім вельмі грозна Не да
сябе, а да другіх. Купала. //Напоўнены напру-
жанай барацьбой, бурнымі падзеямі. Паэт
[Дудар] не можа без захаплення, без гордасці
гаварыць аб «агнявой нашай эры». Ярош.
5. Звязаны з абстрэлам, стральбой. Яшчэ аг-
нявы налёт артылерыі не скончыўся, як былі
заўважаны танкі. Гурскі.
О Агнявая заслона гл. заслона. Агнявая
кропка гл. кропка. Агнявая пазіцыя гл. пазі-
цыя (у 2 знач.). Агнявы рубеж гл. рубеж. Аг-
нявыя сродкі гл. сродак.
АГНЯЗДОУВАЦЦА, -аецца. Незак. да
агнездавацца.
АГПЯМЁТ, -а, М -мёце, м. Зброя, якая пара-
жае праціўніка струменем агшо,
АГНЯСТРЭЛЬНЫ, -ая, -ае. У выразах: агпя-
стрэльная зброя гл. зброя; агнястрэльная рапа
гл. рана; агнястрэльныя прыпасы гл. прыпас '.
АГНЯЦВЁТ, -у, М -цвёце, м. 1. Тое, што і
братаўка.
2. Агульная назва дарагіх камяпёў.
АГОЙТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Прывыкнуць да чаго-н., асвойтацца. Ка-
меннаму трэба быць, каб жыць у сям’і Вера-
мейчыкаў.. Ды агойталася [Зося] ужо трохі за
колькі год, прыеыкла да грызні. Крапіва.
АГОЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аголенага
(у 2 знач.).
АГОЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
агаліць.
2. у знач. прым. Без адзення; голы. Сумны,
паніклы і ў той жа час суровы ў сваім маў-
чанні, з аголенай галавой,.. [вайсковец] доўга
аглядаў запусцелае селішча. Ракітны. // Ца-
збаўлены покрыва. Аголенае карэнне дрэў.
// Пазбаўлены верхняга слоя; бачны, пе пры-
крыты. Аголеныя горныя пароды. // Пазбаў-
лены расліннасці (пра мясцовасць). Неба
абложанае нізкімі хмарамі, здавалася, усё
цяжэй навісла над аголенай зямлёй. Колас.
3. у знач. прым. Выняты з ножнаў. Казакі
з аголенымі шаблямі, з гіканнем праімчаліся
паўз яго [Юткевіча]. Мікуліч.
4. перан.; у знач. прым. Відавочны па сваёй
сутнасці, непрыкрыты. Аголены цынізм. Аго-
леная праўда.
АГОЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. агольваць — агаліць (у 1, 2, 4 знач.).
АГОЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да агаліцца.
АГОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ага-
ліць.
АГОНІЯ, і, ж. Перадсмяротны стан арга-
нізма, кананне. Вепр дзіка рохкнуў, выскачыў
з рову і ўпаў на снег з разарваным жыватом
і з выпаўшымі вантробамі, б’ючыся ў страш-
най перадсмяротнай агоніі. Колас.
[Грэч. а^бпіа — змаганне.]
АГОНЬ, агню, м. 1. Распаленыя газы, якія
вылучаюцца пры гарэнні і ярка свецяцца; по-
лымя. Уся станцыя гарэла, і дождж, хоць і
быў моцны, аднак не меў сілы заліць гэтае
мора агню. Шамякін. Агонь весела пабег ад
снапа да снапа, салома затрашчала. Якімовіч.
2. Падпаленая куча дроў, галля, ламачча і
пад.; вогнішча. Назбіраўшы яшчэ сушняку,
Міколка з дзедам расклалі невялікі агонь.
Лынькоў.
3. Святло ад асвятляльных прыстасаванняў;
светлавая кропка. У куткавым пакоі ў Няс-
лаўскіх гарэў агонь, хоць на вуліцы яшчэ доб-
ра еідно было. Мурашка. У хаце гарбатага
краўца Лапінкі снедалі пры агні. Брыль. // пе-
ран. Бляск у вачах ад узбуджэння, страсці.
Цёмныя вочы Дакутовіча свяціліся такім аг-
н'ём, што Жэня зразумеў: яго сябра ведае ней-
кую надзвычайную таямніцу. Шчарбатаў.
4. перан. Палымянасць, жвавасць, душэўны
ўздым. Яе, крылатую, цаню, Яна вялікай сла-
еы варта, Крыніца творчага агню — Загартава-
ная упартасць. Хведаровіч. Твар.. [Себастыя-
на] быў халодны. Цеплыня і агонь гарэлі ў ім
у глыбіні. Чорны. Навошта кветкі? У сэрцы
Без іх агню хапае. Калачынскі. // Пра быстра-
га і бойкага чалавека.— Слаўная ў Булыгі най-
мічка, да чаго ж спрытная і ваяўнічая! Агонь!
Такой, браце, пальца ў рот не кладзі...— ска-
заў адзін з парабкоў. Бажко. Сумеўся Богут
з неспадзевы, Пагладзіў вус, пачухаў скронь —
Ого, якія яе [Марыны] спевы! Ох, не кабеці-
на — агднь! Колас. Як што робіць — агонь, а
як што зробіць — у агонь. Прымаўка.
5. Ружзйная, артылерыйская стральба. Ад-
крыць агонь. Весці агонь. Прыцэльны, беспры-
цэльны агонь. □ Нашай групе трэба было ад-
цягнуць на сябе агонь праціўніка, пакуль ас-
ноўныя часці.. наблізяцца з супрацьлеглага
боку і пойдуць на штурм. Карпюк. // Ваенная
камапда.— Агонь па ворагу!—камандую я,
яшчэ зусім не ведаючы, якое выбраць рашэн-
не. Якімовіч.
0 Адамаў агонь — павышэнне тэмпературы
ў час хваробы. Антонаў агонь — заражэнне
крыві, гангрэна. Беглы агонь — часты артыле-
рыйскі агонь, які вядзецца самастойна кож-
наіі гарматай. Бенгальскі агонь — яркае белае
ці каляровае полымя, якое ўтвараецца пры га-
рэнні спецыяльнага саставу (з берталетавай
солі, серы і ішп.), а таксама сам феерверачны
агонь. Блукаючыя агні — блакітныя языкі по-
лымя, піто паяўляюцца ноччу на балоце ў вы-
ніку згарання газу метану, які вылучаецца
пры гніепні. Вечны агонь — агонь, які паста-
янна гарыць каля помнікаў, магіл загінуўшых
герояў як сімвал бяссмерця іх славы. Кін-
жальны агоні. — агонь гармат, кулямётаў, які
адкрывэецца раптоўна на блізкай адлегласці.
Лінія агню — рубеж на пярэднім краі, з якога
вядзецца стральба па праціўніку. Праметэеў
агонь — нязгаснае ўнутранае імкненне да да-
сягнення высокіх мэт, да шчасця ўсіх людзей.
Сустрэчны агонь — агонь, які вядзецца ў ад-
каз на агонь праціўніка. Шквальны агонь —
інтэнсіўны, масіраваны агонь.
0 Агнём і мячом — з бязлітаснай жорст-
касцю. Агонь яго ведае — невядома. Баяцца
як агню гл. баяцца. Гарэць (сінім) агнём гл.
гарэць. (Днём) з агнём не знойдзеш гл. знай-
сці. Жартаваць (гуляць) з агнём гл. жарта-
ваць. Жыць як агонь з вадою гл. жыць. 3 аг-
ню ды ў полымя — з адной непрыемнасці ў
другую, яшчэ болыпую. (Круціцца) як ску-
рат на агні гл. скурат. Падліць масла ў агонь
гл. падліць. Пайсці агнём гл. пайсці. Паміж
двух агнёў — пра становішча, калі небяспека
пагражае з двух бакоў. Прайсці (нраз) агонь,
ваду і медныя трубы гл. прайсці. Пусціць з
агнём гл. пусціць. У агонь і ваду (кінуцца,
пайсці) — пра гатоўнасць ахвяраваць сабой
дзеля каго-, чаго-н. Як агню ўхапіўшы —
вельмі хутка.
АГОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
агораць.
АГОРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Набыць
што-н. з вялікімі цяжкасцямі. [Гушка] адчуў,
як радасная надзея яго ўсяго ўскалыхнула:
сярод добрых людзей, разам з імі, ён як-
небудзь агорае сабе зямлі крыху і пачне жыць
па-чалавечы. Чорны. // Справіцца з чым-н.;
здолець зрабіць што-н. Агораць хату.
АГОРКЛЫ, -ая, -ае. 1. Пра тое, што набыло
горкі смак. Не спазнаўшы месяца мядовага,
Яблынькі прачнуліся удовымі, Доляй падзялі-
ліся з рабінамі — Дзічкамі агорклымі зрабілі-
ся. Барадулін.
2. перан. Пра тое, што надакучыла, абрыдла.
3 двара пачуўся так добра знаёмы, такі ўжо'
агорклы голас: «Мар-ры!» Брыль. // Невынос-
ньт, цяжкі. [Язэп:] — Як там маці? [Даша:] —•
Нічога... 1 зноў настала агорклая цішыня.
Асіпенка.
АГОРКНУЦЬ, -пе; пр. агбрк, -ла і агбркнуў,
-нула; зак. 1. Тое, што і згоркнуць.
2. перан. Вельмі надакучыць, абрыдзець.
Толькі цікуе [сталяр] спадылба, як той воўк,—
сказала мама.— А робіць — ну, што мокрае
гарыць. Агоркла ўжо глядзець на гэту рабо-
ту... Брыль. // Стаць невыносным, цяжкім.
Жыў ён [муж] бедна. Спадзяваўся Свой' пры-
дбаць куточак, Хату вывесці, зямелькі Прыку-
піць шматочак, Бо агоркнуў хлеб батрацкі.
Колас.
АГОРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
агарпуць.
АГОРТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да агарнуцца.
2. Зал. да агортваць.
АГОРТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да агар-
нуць.
АГРА... Першая частка складанаскарочапых
слоў, якая адпавядае слову а г р а н а м і ч-
н ы, напрыклад: агравучоба, аграгурток, агра-
прыём, агралабараторыя, аграмерапрыемства,
аграфізіка.
[Грэч. а§гбв — поле.]
АГРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аграбаць — агрэбці.
АГРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да агрэбці.
АГРАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., каго-што.
1. Сілай адабраць у каго-н. маёмасць, грошы;
абрабаваць. Разам з тым [Гамыра] займаўся і
бандыцтвам, выходзячы на дарогу. Аграбіў
аднаго доктара, падманам заклікаўшы яго да
«хворага». Колас. // Выкрасці чужую маё-
масць. Аграбіць кватэру, магазін.
2. Забраць, абрабаваць паборамі; абабраць.
3. перан. Пазбавіць духоўных сіл; апусто-
Шыць.
АГРАБЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аграбіць.
АГРАБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аграбіць.
АГРАГОРАД, -а, М -дзе, м. Вялікі сельскі
населены пункт, які пабудаваны па тыпуго-
рада і які з’яўляецца цэнтрам буйной вытвор-
чай сельскагаспадарчай адзінкі.—Памятаеш,—
з задавальненнем успамінае.. [Міхал],— як бы-
лі загаварылі ў нас пра будаўніцтва аграга-
радоў. Васілевіч.
АГРАКЛІМАТАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел кліма-
талогіі, які вывучае клімат як фактар сель-
скагаспадарчай вытворчасці.
АГРАКУЛЬТУРА, -ы, ж. Сістэма мерапры-
емстваў, накіраваных на павышэнне культу-
ры земляробства.
АГРАКУЛЬТУРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да агракультуры. Агракультурныя ме-
рапрыемствы.
АГРАЛЕСАМЕЛІЯРАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Звя-
заны з агралесамеліярацыяй. Агралесамелі-
ярацыйныя мерапрыемствы.
АГРАЛЕСАМЕЛІЯРАЦЫЯ, -і, ж. Лесавод-
чыя мерапрыемствы, накіраваныя на паляп-
шэнне кліматычных і глебавых умоў для ат-
рымання высокіх ураджаяў.
АГРАМАДА, -ы, М -дзе, ж. Што-н. велізар-
нае, агромністае; глыба, гмах; аграмадзіна.
Аграмады гор. Белая аграмада Эльбруса.
Каменныя аграмады пірамід. о Як змроч-
ныя здані, з пустымі вачамі Стаялі муроў
аграмады, Трывожнымі днямі, даўгімі начамі
Не ціхла вакол кананада. Хведаровіч.
АГРАМАДЖАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. аграмадзіць і стан па-
водле знач. дзеясл. аграмаджвацца — аграма-
дзіцца.
АГРАМАДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Кніжн. Дзее-
прым. зал. пр. ад аграмадзіць.
2. у знач. прым. У якім індывідуальныя,
прыватныя сродкі вытворчасці ператвораны
ў калектыўна-грамадскія.
АГРАМАДЖВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. аграмаджваць — агра-
мадзіць.
АГРАМАДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Кніжн.
1. Незак. да аграмадзіцца.
2. Зал. да аграмаджваць.
АГРАМАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Кніжн.
Незак. да аграмадзіць.
АГРАМАДЗІНА, -ы, ж. Прадмет вельмі вя-
лікіх памераў. Цагляная аграмадзіна ў чаты-
ры паверхі высілася насупраць гарадскога
парка. Бядуля. Скалануўшыся ўсёй сваёй
аграмадзінай, параход з палёгкай выныраў,
задзіраючы мокры нос аж пад самыя хмары.
Лынькоў.
АГРАМАДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Ператварыц-
ца з індывідуальнага, прыватнага ў калектыў-
на-грамадскае (пра сродкі вытворчасці, гаспа-
дарчыя аб’екты і пад.).
АГРАМАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
што. Ператварыць індывідуальнае, прыватнае
(сродкі вытворчасці, гаспадарчыя аб’екты і
пад.) у калектыўна-грамадскае; абагуліць.
Аграмадзіць зямлю, жывёлу.
АГРАМАДНЫ, -ая, -ае. Незвычайна вялікі.
Над будынкам вакзала калыхаўся аграмаднн
чырвоны сцяг. Лынькоў. Туман насунуўся ра-
зам з адлігай з захаду і за тыдзень з'еў агра-
мадныя гурбы снегу. Алешка.
АГРАМЕЛІЯРАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да аграмеліярацыі.
АГРАМЕЛІЯРАЦЫЯ, -і, ж. Сістэма асу-
шальных або арашальных мерапрыемстваў,
накіраваных на павышэнне ўрадлівасці глебы.
АГРАНАМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аграноміі. Агранамічная навука.
АГРАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аграніць.
АГРАНІЦЬ, -нк>, -ніш, -ніць; зак., што. Ме-
ханічным спосабам зрабіць на чым-н. (каме-
ні, шкле) грані, канты.
АГРАНОМ, -а, м. Спецыяліст у галіне агра-
номіі; арганізатар сельскагаспадарчай вытвор-
часці. Участковы аграном. Аграном-палявод.
[Грэч. адгоз — поле і ношоз — закон.]
АГРАНОМІЯ, -і, ж. Навука пра земляроб-
ства.
[Грэч. адгопошіа.]
АГРАНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аграньваць — аграніць.
АГРАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае, што. Незак.
да аграніць.
АГРАРНІК, -а, м. Разм. Спецыяліст па аг-
рарных пытаннях.
АГРАРНЫ, -ая, -ае. Сельскагаспадарчы, звя-
заны з землекарыстаннем, землеўладаннем.
Аграрная краіна. Аграрная палітыка. Аграр-
ная праграма. Аграрнае пытанне. Аграрнае
заканадаўства. Аграрны крызіс. Аграрны раён.
Аграрны рух.
[Лац. арггагінз.]
АГРАРЫЙ, -я, ж. Кніжн. 1. Буйны земле-
ўладальнік, памешчык-абшарнік.
2. Член партыі буйных землеўладальнікаў,
адной з найбольш рэакцыйных арганізацый у
капіталістычных краінах.
[Ад лац. арцагшз — зямельны.]
АГРАТЭХНІК, -а, м. Спецыяліст у галіне аг-
ратэхнікі.
АГРАТЭХНІКА, -і, ДМ -ніцы, ж. Сістэма
прыёмаў вырошчвання сельскагаспадарчых
культур.
АГРАТЭХНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да агратэхнікі. Агратэхнічныя мерапрыем-
ствы. Агратэхнічныя курсы.
АГРАФКА, -і, ДМ -фцы; Р мн. -фак; ж. Разм.
Своеасаблівая шпілька, якая ўжываецца для
прымацавання чаго-н. да адзення, змацавання
тканін; англійская шпілька.— Міша,— пазва-
ла.. [жанчына] раптам маленькага хлопчы-
ка..— Я табе, сынок, пакладу ў кішэню ключ,
а каб не згубіў, прышпілю аграфкай. Карпюк.
[Фр. ацгаіе.]
АГРАХІМІК, -а, м. Спецыяпіст у галіне аг-
рахіміі.
АГРАХІМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аграхіміі. Аграхімічная лабараторыя.
АГРАХІМІЯ, -і, ж. Навука пра жыўленне
раслін, выкарыстанне ўгнаенняў і хімічных
сродкаў абароны раслін з мэтай атрымання
высокіх устойлівых ураджаяў.
АГРОМНІСТЫ, -ая, -ае. 1. Вельмі вялікі па-
мерамі, аб’ёмам. Як нейкі востраў на агром-
ністым блюдзе чаратовых балот, маляўніча
выступаў старадаўні горад, важнейшы цэнтр
неабсяжнага Палесся. Колас. Ад агромністых
хвой засталіся толькі пашчапаныя пні. Лынь-
коў. Ні раённы гарадок, ні нават Бабруйск
ніяк не маглі раўняцца з гэтым агромністым,
такім неспакойным горадам. Мележ. // Вельмі
вялікі па колькасці; шматлікі. А хто там ідзе,
а хто там ідзе У агромністай такой грама-
дзе?— Беларусы. Купала. Агромністая армія..
застыла насцярожана, чакаючы жаданага сло-
ва каманды. Мелож.
2. Вельмі вялікі па сіле, глыбіні выяўлення.
Як у маўклівых, скупых словах выказаць тое
агромністае, багатае пачуццё, якое ў ім [Ту-
раўцу] жыве? Мележ. У гэтым маналогу —
ніводнага халоднага, абыякавага слова, усё
дыхае агнём агромністага ўзрушэння. Бяроз-
кін.
АГРУБЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць агрубе-
лага.
АГРУБЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў шорсткім,
цвёрдым, шурпатым (пра скуру, паверхню
чаго-н.). Агрубелая скура. □ Туга сцягнуты
шнурок не паддаваўся агрубелым пальцам.
Лынькоў. // Які стаў болып грубым, нізкім
(пра голас). // перан. Які страціў вастрыню,
сілу. Агрубелы слых. Агрубелы нюх.
2. Які стаў вонкава нязграбны, страціў мяк-
касць, тонкасць (пра аблічча, выгляд). Праз
люстэрка мне добра відзён яго [Сцяпана Ры-
горавіча] твар — са складкамі маршчын, кры-
ху агрубелы, напэўна, ад марозу. Кірэйчык.
// Які страціў душэўную далікатнасць, стаў
менш чулым, чэрствым. Агрубелая натура.
Агрубелы чалавек.
АГРУБЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. агрубець.
АГРУБЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стаць
шорсткім, цвёрдым, шурпатым (пра скуру,
паверхню чаго-н.). Бачыць.. [Дуню] хацелася
інакшай: не ў гэтым каляным брызенцв —
камбінезоне, не з рукамі, што, безумоўна, аг-
рубеюць.., а заўсёды светлай, прыгожай. Хад-
кевіч. // Стаць болып грубым, нізкім (пра го-
лас). // перан. Страціць вастрыню, сілу. Слых
ад кананады агрубеў, Сонца задыхаецца ад
дыму. Панчанка.
2. Стаць вонкава нязграбным, страціць мяк-
касць, тонкасць (пра аблічча, выгляд).//Стра-
ціць душэўную далікатнасць, стаць менш
Чулым, чэрствым. За гэту страшную пару не-
злічоных людскіх пакут Глечык ужо агрубеў
нутром. Быкаў.
АГРУБТЦЬ, агрублю, агрўбіш, агрўбіць; зак.,
што. Зрабіць грубейшым, пазбавіць тонкасці.
Многія не паспелі Закончыць дзесяты клас.
Сонца, сівер і слота Твары ім агрубілі. Бу-
раўкін. // Спрасціць; падаць што-н. у заііад-
та абагуленым, прымітыўным выглядзе.
АГРУБЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. агрубляць — агрубіць.
АГРУБЛЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да агруб-
ляць.
АГРУБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, яе. Незак. да агру-
біць.
АГРБІЗАК, -зка, м. Абгрызены кавалак, не-
даедзеная частка чаго-н. Агрызак яблыка. □
На стале і пад сталом валяліся крошкі, агрыз-
кі селядцоў, скарынкі хлеба і коркі ад бутэ-
лек. Колас. // Рэшта якога-н. прадмета, мала-
прыдатная для ўжывання. Агрызак алоўка.
Ц перан. Зневаж. Пра чалавека і інш., яКІмі
пагарджаюць, якія не заслугоўваюць павагі.
[Анікей:] — Мы, рабочыя, прымусім гэты аг-
рызак з царскага стала [Дзяржаўную думу]
яшчэ не так заварушыцца. Гартпы.
АГРЫЗАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да агрызнуцца.
АГРЫЗНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
1. Злосна забурчаць ці забрахаць, пагражаючы
ўкусіць таго, хто закрануў (у адносінах да
некаторых жывёл). Нават самы добры кот,
калі хто нечакана смаргане яго за хвост, аг-
рызнецца. Гарэцкі.
2. перан. Разм. Груба, са злосцю адказаць
на чыё-н. пытанне, заўвагу.— Ды маўчы ты,—
агрызнуўся на жонку Лявон. Сабаленка. Не
хацелася яму [Саньку] аддаваць сваю вушан-
ку чужому хлапцу. Але ж гэты чорны пры-
стаў... Смала, а не чалавек... Ды Сідараў, пэў-
на, не ўмеў і агрызнуцца добра. Чыгрынаў.
// Аказаць супраціўленне. Спачатку нехта
ўдарыў з вінтоўкі, потым на голас вінтоўкі
злосна агрызнуўся і кулямёт. Шашкоў.
АГРЫКУЛЬТУРА, -ы, ж. Уст. Тое, што і
агракультура.
АГРЫКУЛЬТУРНЫ, -ая, -ае. Уст. Тое, што
і агракультурны.
АГРЭБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аг-
рэбці.
АГРЭБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
агрэбці.
АГРЭБКІ, -аў; адз. няма. Разм. Рэшткі сена
пасля стагавання, накладвання воза і пад.—
На, яшчэ на рубель пакладзі агрэбкі. Закус-
ка ж з цябе, помні,— ускінуў Чачык некаль-
кі ахапкаў сябру пад ногі. Пташнікаў.
АГРЭБЦІ, аграбў, аграбёш, аграбё; аграбём.
аграбяцё; пр. агрбб, агрэбла і аграбла; зак.,
што. 1. Тое, што і абгрэбці.
2. Разм. Згрэбці ўсё з якой-н. плошчы.
[Дзядзька:]— Агрэблі мы так свае соткі, зір-
нулі, і страх нас узяў — было поле зялёнае,
а стала чорнае, толькі вяршочкі зялёныя з
зямлі вытыкаюцца. Палтаран.
3. перан. Атрымаць, здабыць, захапіць
што-н. у вялікай колькасці. [Ціток.-] — Каб нам
з вамі папалам дзесятую долю таго, што агроб
наш Іван, то мы б з вамі, пане мой, азалаці-
ліся б. Лобан.
АГРЭГАТ, -а і -у, М -гаце, м. 1. -а. Канст-
руктыўнае спалучэнне ў адно цэлае некалькіх
машын, апаратаў для эфектыўнай сумеснай
работы. Новы матор паставілі, перагрэвы знік-
лі, агрэгат мог працаваць хоць і цэлыя суткі
без перапынку. Кулакоўскі. // Складаная част-
ка машыны, апарата, якая ўяўляецца як адзі-
нае цэлае, напрыклад, рухавік аўтамабіля, ка-
робка перадач.
2. -у. Сукупнасць мінералаў, якія складаюць
горную пароду. Кожная калаідальная частач-
ка прадстаўляе сабой агрэгат з сукупнасці
многіх малекул. Гаркуша. // Усякае рэчыва,
утворанае механічным спалучэннем аднарод-
ных або разнародных частак.
[Ад лац. аццгецаЬів — сабраны, злучаны.]
АГРЭГАТНЫ, -ая, -ае. Які мае асаблівасці
агрэгата (агрэгату). Агрэгатныя станкі. Агрэ-
гатны стан рэчыва.
АГРЭМАН, -у, м. Згода ўрада адной дзяржа-
вы прыняць асобу, прапанаваную іншай дзяр-
жавай у якасці яе дыпламатычнага прадстаў-
ніка.
[Ад фр. а§гёшені — згода.]
АГРЭСАР, -а, м. Той, хто нападае, ажыццяў-
ляе агрэсію; захопнік. Імперыялістычны агрз-
сар. П атэнцыяльны агрэсар.
АГРЭСІЎНАСЦЬ, -і, ж. Імкненне да развяз-
вання грабежніцкай імперыялістычпай вай-
ны; захопніцкая палітыка. // Актыўнае пра-
яўленне варожасці. Бяссілле і перапалох па-
стуха прыспешваюць звера, прыдаюць яму аг-
рэсіўнасць і рашучасць. Масарэнка.
АГРЭСІЎНЬІ, -ая, -ае. Захопніцкі. Агрэсіў-
ная акцыя, палітыка, Агрэсіўны блок. Агрэ-
сіўныя сілы. // Варожы, наступальны. Агрэ-
сіўны тон. Агрэсіўныя дзеянні.
АГРЭСІЯ, -і, ж. Узброены напад адной краі-
ны на другую з мэтай захопу чужой тэрыто-
рыі, заняволення народаў, эканамічнага ці
палітычнага падпарадкавання. Ваенная, імпе-
рыялістычная, узброеная агрэсія. □ Назброю
агрэсіі — атамны гром.. Навекі сваю забарону
кладзём. Танк.
[Лац. а^геззіо — прыступ, напад.]
АГРЭСТ, -у, М -сце, м., зб. і. Кустовая са-
дова-ягадная расліна сямейства агрэставых.
Ад шашы дом аддзяляўся садам з чатырох яб-
лынь і кустамі агрэсту і парэчак. Маўр.
2. Кісла-салодкія ягады гэтай расліны.
АГРЭСТАВЬІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да агрэсту, з’яўляецца агрэстам. Агрэставы
куст. // Прыгатаваны з агрэсту, з агрэстам.
Агрэставае варэнне.
2. у знач. наз. агрэставыя, -ых. Сямейства
двухдольных раслін, да якога адносяцца аг-
рэст, парэчкі і інш.
АГРЭХ, -а, м. 1. Дрэнна ўзараная, прапу-
пічаная пры ворыве лапіна на полі. Вунь на
жытнееым масіве відаць незасеяныя ўвосень
палоскі-агрэхі, парослыя пырнікам і лебядой.
Хадкевіч. У ворыве агрэхі— у кішэні прарэхі.
Прыказка.
2. перан. Усякія недаробкі, недагляды. Моў-
ныя агрэхі. Агрэхі ў працы.
АГРЭЦЬ, агрэю, агрэеш, агрэе; зак., каго-
што. Разм. Моцна ўдарыць; выцяць. Агрэць
палкай каго-небудзь.
АГУ, выкл. 1. Узаемнае акліканне з мэтай
знайсці або не згубіць адзін аднаго. Рыгор
яшчэ раз махнуў капелюшом, крыкнуў: агу!
і яны [Рыгор і Зося] сышлі са сценкі... Гартны.
2. Зварот да малога дзіцяці з мэтай заба-
віць яго.
— Агу, агу!.. Разумны ж які!.. Мележ.
АГУЗАК, -зка, м. 1. Сцягновая частка мяс-
ной тушы.
2. Скура з задняй часткі жывёліны.
3. Тое, што і к а м е л ь.
АГУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. Вы-
маўляць «агу». Малы задаволена вадзіў чор-
нымі гузікамі вачэй, агукаў таксама задаволе-
на нешта сабе пад нос. Васілевіч.
АГУЛАМ, прысл. 1. Усе разам, гуртам. Ра-
біць што-н. агулам. □ [Рыгор:]— Ураднік,
старшына, стражнік, поп, нават дзесяцкія —
усе агулам глумяцца з бедняка. Гартны.
2. Усё, адразу, цалкам (купіць, прадаць).
[Сымон Рапецька:] — Сурвіла купляе [зямлю]
у пана агулам, а людзям будзе па кавалку пе-
рапрадаваць. Чорны.
3. Неканкрэтна, не звяртаючы ўвагі на дэ-
талі, на паасобныя факты. [Паходня:] — Давай
не агулам, а канкрэтна разбяромся ў фактах.
Хадкевіч.
АГУЛЫІА, прысл. 1. У агульных рысах, і
падрабязнасцей і дэталей.
2. Усё адразу, цалкам. Было так цёмна,
прытульна, У гразі-балоце ўсё агульна:
печ, як столь, і сцены, лавы. Колас.
АГУЛЬНА... Першая састаўная частка ск
даных слоў, якая абазначае: 1) агульь
адзіны, абавязковы для ўсіх і ўсяго ў меж.
вызначаных другой часткай слова, напрыі
лад: агульнагарадскі, агульнавайсковы, агу.л
наславянскі; 2) уласцівы ўсім тым, хто н
званы або ўсяму таму, што названа ў друг
частцы слова, напрыклад: агульначалавечі
агульнадэмакратычны; 3) які датычыцца у<
і пашыраецца на ўсіх; уласцівы ўсім (пр.
якасць, уласцівасць, названую ў другой част-
цы складанага слова), напрыклад: агульна
абавязковы, агульнавядомы, агульнакарысіш
4) які закранае самае галоўнае, істотнае, »
прыватны, не спецыяльны, напрыклад: агу.і
наадукацыйны, агульнатэарэтычны.
АГУЛЬНААБАВЯЗКбВЫ, -ая, -ае. Абав:
ковы для ўсіх. Агульнаабавязковая пш:
насць. Агульнаабавязковы этап развіцця.
АГУЛЬНААДУКАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які д
не спецыяльную, а агульную адукацы:
Агульнаадукацыйная школа. Агульнаадір:
цыйныя курсы. // Звязаны з агульнай адук
цыяй. Агульнаадукацыйныя прадметы.
АГУЛЬНААРМЁЙСКІ, -ая, -ае. Адзіны, а'
вязковы для ўсёй арміі. Агульнаармейсн
дысцыпліна.
АГУЛЬНАВАЙСКОВЫ, -ая, -ае. Агулыі
адзіны для ўсіх родаў войск; які ахоплів
ўсе роды войск. Агульнавайсковая тактыг
Агульнавайсковы штаб.
АГУЛЬНАВЯДОМА, безас., у знач. вык. '
усеагульным веданні чаго-н. Агульнавядох
што велічнае заўсёды простае, вычварнас:
рассейвае ўяўленні аб узнёслым і велічны:
У. Калеснік.
АГУЛЬНАВЯДОМАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасв.
агульнавядомага. Агульнавядомасць факта.
АГУЛЬНАВЯДОМЫ, -ая, -ае. Вядомы ўсім.
Агульнавядомыя рэчы.
АГУЛЬНАГАРАДСКІ, -ая,-бе. Агульныдля
ўсяго горада; аб’ядноўвае ўсе гарадскія арга-
нізацыі, мерапрыемствы. Агульнагарадскм,
дэманстрацыя. Агульнагарадскі суботнік.
АГУЛЬНАДАСТУПНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць агульнадаступнага. Агульнадаступнасць
адукацыі.
АГУЛЬНАДАСТУПНЫ, -ая, -ае. 1. Даступ-
ны ўсім для карыстання, куплі і інш. Агум-
надаступныя культурна-асветныя ўстановы.
Агульнадаступная цана.
2. Зразумелы ўсім. Агульнадаступная му-
зыка.
АГУЛЬНАДЗЯРЖАЎНЫ, -ая, -ае. Агульны,
адзіны для ўсёй дзяржавы, які датычыць
ўсёй дзяржавы. Агульнадзяржаўны план.
Агульнадзяржаўныя накапленні.
АГУЛЬНАДЭМАКРАТЫЧНЫ. -ая, -ае. Ула-
сцівы дэмакратычнаму руху ў цэлым, без
класавага раздзялення. Агульнадэмакратыч-
ная аснова. Агульнадэмакратычны рух за мір.
АГУЛЫІАЖЫЦЦЕ, -я, н. Грамадскае жыц-
цё, нормы, уклад грамадскага жыцця. Трэба,
забяспечыць больш дзейсную прапаганду
норм сацыялістычнага агульнажыцця. «Звяз-
да». [Веньямін] даўно прызвычаіўся да агуль-
нажыцця і можа не зважаць на шум, які тры-
вае ў інтэрнаце ледзь не круглыя суткі. Наву-
менка.
АГУЛЬНАЖЫЦЦЁВЫ, -ая, -ае. Звязаны са
звычайным, штодзённым жыццём. Агульна-
жыццёвыя інтарэсы.
АГУЛЬНАЗАВОДСКІ, -ая, -ае. Агульны для
ўсяго завода. Агульназаводскае планаванне.
АГУЛЬНАЗРАЗУМЁЛЫ, -ая, -ае. Зразуме-
лы для ўсіх; даступны разуменню кожнага.
Агульназразумелы выраз. Агульназразумелы
план дзеяння.
АГУЛЬНАКАРЫСНЫ, -ая, -ае. Карысны
ўсім. Агульнакарысная праца. Агульнакарыс-
ная справа.
АГУЛЬНАКЛАСАВЫ, -ая, -ае. Які аб’ядноў-
вае ўвесь клас, уласцівы ўсяму класу. Агуль-
накласавая барацьба.
АГУЛЬНАНАРОДНЫ, -ая, -ае. Агульны,
адзіны для ўсяго народу; які належыць уся-
му народу. Агульнанародная ўласнасць.
Агульнанародныя патрэбы. Агульнанародная
мараль. // Такі, у якім удзельнічае ўвесь на-
род; усенародны. Агульнанародная справа.
АГУЛЬНАНАЦЫЯНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Агуль-
ны, адзіны для ўсёй нацыі; які ахоплівае ўсю
нацыю. Агульнанацыянальная мова. Агульна-
нацыянальная задача. Агульнанацыянальнае
значэнне.
АГУЛЬНАПАЛІТЫЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны
з галоўнымі, агульнымі пытаннямі палітыкі.
Агульнапалітычнае значэнне. Агульнапалі-
тычная падрыхтоўка. Агульнапалітычная ча-
стка даклада.
АГУЛЫІАПАРТЫЙНЫ, -ая, -ае. Агульны,
адзіны для ўсёй партыі; які ахоплівае ўсю
партыю. Агульнапартыйная справа.
АГУЛЬНАПАШЫРАНЫ, -ая, -ае. Пашыра-
ны скрозь, сярод усіх. Агульнапашыраная
з’ява.
АГУЛЬНАПРЫЗНАНЫ, -ая, -ае. Прызнаны
ўсімі. Агульнапрызнаны факт.
АГУЛЬНАПРЫНЯТЫ, -ая, -ае. Звычайны,
прыняты ўсімі; які прымяняецца ўсімі. Агуль-
напрыняты пункт гледжання.
АГУЛЬНАРАСПАУСЮДЖАНЫ, -ая, -ае.
Распаўсюджаны сярод усіх. Агульнараспаў-
сюджаны погляд.
АГУЛЬНАРЭСПУБЛІКАНСКІ, -ая, -ае.
Агульны для ўсёй рэспублікі; распаўсюджа-
ны па ўсёй рэспубліцы. Агульнарэспублікан-
скі план. Агульнарэспубліканскія паказчыкі
вытворчасці.
АГУЛЬНАСАЮЗНЫ, -ая, -ае. Агульны, адзі-
ныдляўсяго Савецкага Саюза; які пашыраец-
ца на ўвесь Савецкі Саюз. Агульнасаюзнае
заканадаўства. Агульнасаюзнае міністэрства.
АГУЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Адзінства, непарыў-
насць, супадзенне. Агульнасць ідэйных пазі-
ный. Агульнасць класавых інтарэсаў.
АГУЛЫІАТЭАРЭТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
агульнае тэарэтычнае значэнне; які ахоплівае
асноўныя тэарэтычныя пытанні пэўнай галі-
ны ведаў. Агульнатэарэтычныя прынцыпы.
Агульнатэарэтычныя пытанні мовазнаўства.
АГУЛЬНАУЖЫВАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Ўласці-
васць агульнаўжывальнага. Агульнаўжываль-
насць слова.
АГУЛЬНАУЖЫВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які ўсі-
мі ўжываецца, усімі выкарыстоўваецца.
Агульнаўжывальны сродак. Агульнаўжываль-
ны выраз.
АГУЛЬНАУСТАНОУЛЕНЫ, -ая, -ае. Уста-
ноўлены для ўсіх або ўсімі. Агульнаўстаноў-
леныя правілы прыёму. Агульнаўстаноўлены
парадак.
АГУЛЬНАЧАЛАВЁЧЫ, -ая, -ае. Уласцівы
ўсім людзям, усяму чалавецтву, які даты-
чыцца ўсіхлюдзей. Агульначалавечая мараль.
АГУЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які ажыццяўляецца
ўсімі, у якім усе ўдзельнічаюць. Агульная
справа. □ — Хлопцы, дзяўчаты, давайце тан-
цаваць! Агульныя танцы! — камандаваў Анд-
рэй. Дуброўскі.
2. Які належыць усім (пэўнай групе, калек-
тыву); калектыўны. Дубейка пахадзіў па па-
рабках, гаворачы, што трэба заводзіць агуль-
ную гаспадарку. Скрыган. Калгасны свіран,
ну, як сонца, Святлее беллю сваіх сцен. А па-
глядзіце на гумёнца — Прад ім старыя гум-
ны — тлен. Прасторна, светла ў ім, утульна.
Зірнеш — каўказская гара. А колькі зложана
дабра. То — ўсё калгасны скарб агульны. Ко-
лас. // Прызначаны для сумеснага карыстан-
ня. Агульная кухня. □ Выло некалькі агуль-
ных пакояў, дзе ў вольны час ' заўсёды шмат
збіралася людзей. Чорны.
3. Які аб’ядноўвае ўсіх у якую-н. групу, ка-
лектыў; сабраны ў адно цэлае. Агульны сход.
Агульны збор.
4. Аднолькавы, уласцівы каму-н. адначасова
з іншым (іншымі); той самы для аднаго і
другога (другіх). Агульная задача. Агульная
мэта. □ Дзед Талаш палічыў сваім абавязкам
не пакідаць Букрэя і партызан, і ён цвёрда
пастанавіў падпарадкаваць свае асабістыя ін-
тарэсы інтарэсам агульным. Колас. Доўга
яшчэ не спалі ў зямлянцы, успаміналі даваен-
ныя дні, колішнія сустрэчы, агульных знаё-
мых. Лынькоў. У Данусі і ў радысткі я знахо-
дзіў штосьці агульнае. Карпюк. Розніца эпа-
хальная! Але пры гэтай гістарычнай розніцы
агульным паміж паэтамі [Міцкевічам і Купа-
лам] было тое, што яны жылі інтарэсамі на-
рода. Палітыка. / у знач. наз. агўльнае, -ага,
н. Шмат агульнага маюць яны [наеелы] з
фальклорнымі казкамі. Казека.
5. Які ахоплівае ўсіх і ўсё, пашыраецца на
ўсіх і на ўсё навокал. Агульнае правіла.
Агульныя недахопы. □ Так, бяда наша агуль-
ная, і еыбрацца з яе нялёгка,— загаварыў
адзін камандзір. Новікаў. Да агульнага стра-
ху за хлопцаў і да гордасці імі ўпляталася..
няўпэўненасць у тым, што і цяпер у іх нешта
выйдзе. Брыль. // Які распаўсюджваецца на
ўвесь арганізм. Агульная паўза сэрца.
6. Які не мае спецыяльнага прызначзння.
Агульны вагон. Агульны стол. Агульная аду-
кацыя. □ — Нічога,— сказала маці.— Пабудзе
ў ізалятары дзень, а потым у агульны цялят-
нік пусцім [цялушку]. Яна ж амаль здаровая
ўжо. Даніленка.
7. Увесь, у поўным аб’ёме, сукупны. Агуль-
ны аб’ём еытворчасці. Агульная плошча па-
севаў. □ Гэта быў напрамак галоўнага ўда-
ру. Ад удачы тут залежаў агульны поспех
аперацыі. Шамякін.
8. Які датычыцца асноў чаго-н. Агульны
курс матэматыкі.
9. Які ўспрымаецца ў цэлым, без уліку дэ-
талеп, дробязей. Агульнае ўражанне. Агуль-
ны ход падзей. Агульны план экспедыцыі. □
Было яшчэ невялікае дапаўненне да агульна-
га малюнка: некаторыя хаты стаялі з павыбі-
прыназоўнікам «да» (ад —да і да — ад) і дру-
гім назоўнікам ужываецца пры абазначэнні
адлегласці паміж чым-н., працягласці граніц
чаго-н. Да Ганусаў ад Глухога еострава бым
кіламетраў пяць на ўсход—у бок пазіцыі
Чырвонай Арміі. Колас.
3. Ужываецца ў значэнні прыназоўнікаў
«каля», «збоку», «непадалёку», пры абазпа-
чэнні прадмета, на мяжы з якім адбываецца
дзеянне. Касіў ад ракі. Легчы ад сцяны.
Часавыя адносіны
4. У спалучэнні з назоўнікам, які мае ча-
савае значэнне, паказвае на момант, з якога
пачынаецца якое-н. дзеянне, стан і пад. Аі
калыскі ў нас Пра Радзіму — найлепшыз
думы. Панчанка. Вісарыён Коркія жыў і/
Тбілісі ад самай вясны. Самуйлёнак. // У спа-
лучэнні з прыназоўнікам «да» (ад — да і
да — ад) і другім назоўнікам ужываецца
пры абазначэнні адрэзка часу, у межах яко-
га адбываецца дзеянне, захоўваецца стан
і пад. Ад вясны вясёлай, ранняй Да восені
позняй Пяе поле трактарамі Весела, пагрозна.
Купала. — Вудзь здарова! —кажу школе,
Сам — на луг, у лес, у поле. Там я з пугай-
дратаванкай Аж да вечара ад ранку, Покум,
мой атрад рагаты Не захоча зноў дахаты.
Крапіва.
5. Пры паўтарэнні назоўніка з часавым
значэннем утварае прыслоўныя спалучэнні,
якія ўказваюць на характар працякання дзе-
яння — перыядычнасць, паслядоўнасць, нара-
станне інтэнсіўнасці яго і пад. Год ад году.
□ Пад самым еільчыкам час ад часу пераклі-
каюцца сонныя лаСтаўкі. Навуменка.
6. Ужываецца пры абазначэнні прыкметы
прадмета паводле часу яго ўзнікнення. Указ
’ Прэзідыума Вярхоўнага Саеета СССР ад
13 чэрвеня 1Э77 года.
Аб’ектныя адносіны
7. Ужываецца пры абазначэнні прадмета,
асобы, з’явы, ад якіх зыходзіць што-н. Ад ма-
заля тая радасць ідзе, ад работы. Лынькоў.
Ад сонца Даніку не цёпла— цёпла ад бацька-
вага салдацкага башлыка, ад вялікага, з чу-
жых плячэй, паўкажушка, ад хады па глыбо-
кай сцежцы. Брыль. // Ужываецца пры аба-
значэнні асобы, пад уздзеянне якой падпадае
другая асоба ці прадмет. Мне часта пападала
ад сястры, але, улучыўшы хеілінку, я забы-
ваўся пра кару і зноў уцякаў. Скрыган.
8. Ужываецца пры пазве прадмета, ад яко-
га аддзяляецца што-н. Ад сасны адламалася
еялікая галіна і павісла над галовамі. Шамя-
кін. Ад родных ніў, ад роднай хаты У панскі
двор дзеля красы Яны, бяздольныя, узяты
Ткаць залатыя паясы. Багдановіч. / у перан.
- ужыв. Ад неба адареаўся і зямлі не да-
стаў. Прыказка, / у безас. ужыв. У Міці ад-
лягло ад сэрца. Навуменка. // Ужываецца
пры ўказанні на цэлае, ад якога засталася
толькі частка. Ад залатой рукі першай у вёс-
цы жняі і праллі засталася толькі кукса.
Брыль.
9. Ужываецца пры назвах прадметаў, з’яў і
пад., ад якіх пазбаўляюцца, якія ліквідуюцца
дзеяннем, выражаным кіруючым словам. Ачы-
сціцца ад пылу. □ Навокал было пуста і ціха.
Нават птушкі і тыя некуды пахаваліся ад
спякоты. Шамякін.
10. Ужываецца пры абазначэнні з’явы, ста-
ну, супраць і для папярэджання якіх выка-
ванымі вокнамі і знятымі з крукоў сёнечны-
мі дзвярыма. Чорны. // Галоўны, вызрачаль-
ны, асноўны. Агульная накіраванасць твора.
Агульны напрамак дзейнасці.
10. Схематычны, павярхоўны, неканкрэтны.
Агульныя распараджэнні. Агульныя апісан-
ні. □ Надзя суцяшала як магла, але сёма ад-
чувала, што ўсе гэтыя суцяшэнні, супйкаенні
былі такімі агульнымі, такімі ўмоўныМІ, што
яна і сама ў іх не верыла. Лынькоў.
О Агульны рынак гл. рынак.
0 Агульнае месца гл. месца. (Зрапсці)
агульную мову гл. мова. Прывесці да агуль-
нага назоўніка гл. прывесці. У агульных ры-
сах гл. рыса.
АГУЛЬШЧЫНА, -ы, ж. Павярхоўнае асвят-
ленне чаго-н.; схематычнасць, неканкрэт-
насць. Я рад, што заціхнуў агульшчыны гром:
Час наш канкрэтны і хуткі. Панчанка. Асаблі-
ва лёгка тут [у публіцыстычных вершах] збіц-
ца на агульшчыну і рыторыку. Бугаёў-
АГУРОК, -рка, м. 1. Агародная расліна ся-
мейства гарбузовых з паўзучым сцйблом і
зялёным прадаўгаватым плодам.
2. Плод гэтай расліны. Насенны агурок.
АГУРОЧНІК, -у, м., зб. Разм. Агўрочнае
бацвінне. [Круміньскі] доўга поўзаў, хаваючы-
ся, па градах, шукаючы свістка ў гарбузах і
ў агурочніку, і ў траве каля плоту. Галавач.
АГУРОЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіпы да
агуркоў. Агурочны цвет.
АГУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
агучыць.
АГУЧВАННБ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. агучваць — агучыць.
АГУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да агу-
чыць.
АГУЧБІЦЬ, агучў, агўчыш, агўчыць; зак.,
што. Зрабіць гукавым (кінафільм).
АД, прыназ. з Р. Спалучэнне з прЫназоў-
нікам «ад» выражае;
Прасторавыя адносінЫ
1. Ужываецца пры абазначэнні месца, прад-
мета, ад якіх пачынаецца рух, перамяшчэнне
каго-, чаго-н.; прыназоўнік «ад» у такім знач.
процілеглы прыназоўнікам «да» і «к». Зір-
нуў.. спадылба Міколка, моўчкі адышоў ад
бацькі. Лынькоў. Калі гаварыць праўду, то
хлопцам не вельмі хацелася адыходзіць ад
агню. Кулакоўскі. // Ужываецца пры абазна-
чэнні месца, пункта, ад якога ў пэўным на-
прамку пашыраецца, разыходзіцца, начына-
ецца што-н. Мястэчка малое: ад нез&брука-
ванай плошчы разыходзіцца шэсць вуліц.
Брыль. // У злучэнні з прыназоўнікам «да»
(ад — да і да — ад) і другім назоўнікам
акрэслівае прастору, у межах якой адбыва-
ецца дзеянне, перамяшчэнне і г. д. [Сень-
ка:] —Пад самым Варысавам знялі з экс-
прэса маю Фаню —• ездзілі мы тады ад Мін-
ска да Уладзівастока. Лынькоў. // У спалу-
чэнні з прыназоўнікам «да» (ад— да) і дру-
гім назоўцікам ужываецца пры абазяачэнні
чарговасці, паслядоўнасці дзеяння. Па гэтых
сцежках можна было ісці па адным чалаее-
ку ад купіны да купіны, месцамі прабіраю-
чыся па бярвенцах-кладках. Колас.
2. Ужываецца пры абазначэнні месйа, якое
з’яўляецца зыходным пунктам пры вызначэн-
ні месцазнаходжання чаго-н. Скіп’ёўскае Пе-
раброддзе стаіць за сем кіламетраў ад еяліка-
га мястэчка Якубавічы. Чорны.//У злўчэнні з
рыстоўваецца што-н. [Міхась:] — Мама шмат
якія расліны ведае. Яна нават збірае іх. Тая,
кажа, ад горла, а тая ад жывата. Чарнышэ^іч-
Ад старасці ды ад смерці няма лекаў на Све-
це. Прыказка.
11. Ужываецца пры абазначэнні грамадска-
га асяроддзя, арганізацыі, ад імя якіх дзейні-
чае, выступае хто-н. Гаварылі выбарныя ад
сялян. Вынесці падзяку ад усяго калектыёУ-
12. Ужываецца пры абазначэнні прадмета,
асобы, з’явы, з якімі супастаўляюцца другія,
падобныя да іх. Аповесць адрозніваецца ад
апавядання больш шырокім апохам жыцЦё-
вых з’яў.
Адносіны параўнання
13. Абл. Ужываецца ў значэнні прыназоўні-
ка «за» (звычайна пры вышэйшай і найвьі-
шэйшай ступені) пры ўказанні на прадмет, з
якім у нейкіх адносіяах параўноўваецца дру-
гі прадмет. Пакінем спадчыну мы для патом-
каў Інакшую ад той, Што ўзялі мы ад прод-
каў на абломках Гісторыі сваёй. Купала.
Азначальныя адносіны
14. Ужываецца пры вызначэнні цэлага, асоб-
най часткай якога з’яўляецца прадмет, паэва-
ны кіруючым назоўнікам. Ключы ад кватэры.
Струны ад гітары. □ Матка ўставала, ставіла
самавар, раздзьмухваючы яго старой халяўкай
ад ботаў. Лынькоў. // Ужываецца пры аба-
значэнні прычыннай залежнасці чаго-н. Цень
ад бярозы. След ад калёс.
15. У спалучэнні з лічэбнікам і прыназоўні-
кам «да» і другім лічэбнікам ужываецца ііры
вызначэнні велічыні, узросту, вагі, якія аб-
мяжоўваюць што-н. У сад прымаюцца дзеці
ад трох да сямі год. // У спалучэнні з пры-
назоўнікам «да» (ад — да) і другім назоўні-
кам або прыметнікам ужываецца пры абазна-
чэнні поўнага ахопу ўсіх прадметаў, улас-
цівасцей і пад., пачынаючы ад дадзенага і
канчаючы яшчэ якім-н. На полі былі ўсе — ад
старога да малога.
Адносіны прыналежнасці
16. Ужываецца пры вызначэнні сферы дзей-
насці асобы, названай кіруючым назоўніцам.
[Пан Мацкевіч-Цат:] Цясней нам сысЦіся
даўно пара: Вы [«ат] — ад пятлі, а я — ад пя-
ра, А працуем над супольнай справай, Кары-
стаемся роўнаю славай. Крапіва. // Пры вы-
значэнні грамадскага асяроддзя,, арганізадыі,
установы, прадстаўніком якіх з’яўляецца на-
званая асоба. Прадстаўнік ад райкома партыі.
Прычынныя адносіны
17. У спалучэнні з назоўнікамі, якія выра-
жаюць пачуцці, перажыванні, фізічныя адчу-
ванні, ужываецца пры абазначэнні прычЫны
якога-н. дзеяння або стану. Чырванець ад со-
раму. о У Лёні аж голас задрыжаў ад $ва~
лявання. Кулакоўскі.
18. Ужываецца пры выражэнні падставы,
матывіроўкі дзеяння або стану, названага кі-
руючым словам. У Хомчыка ад усмешкі пры-
гнуўся яго крыху дзюбаты нос. Пестрак. Ра-
дзіўся новы рупны дзень Ад рос, ад сонца
яркі. Панчанка.
Адносіны спосабу дзеяння
19. Ва ўстойлівых прыслоўных спалучэннях
ужываецца пры абазначэнні спосабу праця-
кання дзеяння. Пісаць ад рукі. Плаціць ад
соткі. □ Міхаіл Андронавіч раззлаваўся.—
Ведаю, ведаю... Ведаеш, дык дай параду, па-
гавары ад душы. Шамякін.
20. Ва ўстойлівых прыслоўных спалучэннях
ужываецца пры абазначэнні ўзаемадзеяння
асоб або прадметаў. Хаваліся адзін ад адна-
го. □ [Пятрусь і Рыгор] зрабілі па некалькі
крокаў адзін ад другога. Гартны.
21. Ва ўстойлівых прыслоўных спалучэннях
ужываецца пры абазначэнні прадмета, з якім
проціпастаўляецца другі прадмет. Адрозніва-
ецца, як неба ад зямлі.
V Ад сілы гл. сіла. Ад цёмнага да цёмнага
гл. цёмны. Ад (чыстага, шчырага, усяго) сэр-
ца гл. сэрца. Ад душы гл. душа.
АД... (а таксама ада... і ад’...), прыстаўка.
1. Ужываецца пры ўтварэнні дзеясловаў і аба-
значае: а) аддаленне ад каго-, чаго-н., на-
прыклад: адысці, адбегчы, адпаўзці, адляцець,
адплысці; б) аддзяленне ад прадмета яго част-
кі або іншага прадмета, цесна з ім звязанага,
напрыклад: адвязаць, адкусіць, адкруціць, ад-
рэзаць, адчапіць; в) завяршэнне і спыненне
дзеяння, часта з адценнем інтэнсіўнасці або
стараннасці, дакладнасці, напрыклад: адгас-
ціць, адгрымець; г) звернутасць дзеяння ў
адказ на што-н., напрыклад: адгукнуцца,
аддзякаваць; д) пазбаўленне, вызваленне ад
чаго-н., вяртанне каго-н. у ранейшы стан,
напрыклад: адвучыць (ад дрэнных пры-
вычак), адбіць (ахвоту), адкачаць (тапельца),
адагрэцца; е) (з часціцай -ся) ухіленне ад ча-
го-н., напрыклад: адгаварыцца, адмовіцца (ад
удзелу), адпісацца; ж) давядзенне працяглым
дзеяннем да страты адчувальнасці, напрык-
лад: адлежаць (бакі), адседзець (нагу), адбіць
(РУКі).
2. Ужываецца пры ўтварэнні прыметнікаў
з абазначэннем паходжання, сувязі іх з
чым-н., напрыклад: аддзеяслоўны, адыменны.
АД’ ..., прыстаўка (гл. ад...). Ужываецца за-
мест «ад...» перад ётавымі галоснымі: «е», «ё»,
«я», напрыклад: ад’ехаць, ад’есціся, ад’яз-
джаць, ад’ядацца.
АДА, прыназ. з Р. Разм. Тое, што і прыназ.
«ад». Звычайна ўжываецца ў спалучэннях
«ада дня», «ада сну». Тым часам, здарэнні
дзень ада дня несупынна ўскладняліся. Гарт-
ны. Хто прыносіць нам вясну, сонцам поплаў
меціць, будзіць поле ада сну? Жаваранак, дзе-
ці. Вітка.
АДА..., прыстаўка (гл. ад...). Ужываецца
замест «ад...»: а) перад двума і болып зычны-
мі, напрыклад: адабраць, адагнаць, адарваць,
адаткнуць; б) перад зычным з наступным
апострафам або мяккім знакам, напрыклад:
адаб’ю, адап’ю, адалью.
АДАБРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адабраць'.
2. у знач. наз. адабранае, -ага, н. Тое, што
сілай узята, забрана ў каго-н. Сваю рэзідэн-
цыю Зюмель Абставіў, як кажуць, на яць,
Каб вораг дрыжаў і не думаў Назад адабранае
ўзяць. Колас.
АДАБРАЦЦА, адбярэцца; зак. Страціць
здольнасць рухацца, дзейнічаць у выніку хва-
робы ці здранцвець ад напружанай працы або
страху, хвалявання і пад. [Якуб Колас] сядзеў
за сталом.. і працаваў, пакуль не адбярэцца
рука. Лужанін.
АДАБРАЦЬ >, адбярў, адбярэш, адбярэ; ад-
бярбм, адберацё; зак., каго-што. 1. Прымусіць
каго-н. аддаць які-н. прадмет; сілай забраць у
каго-н., што-н. Дубінка — скок, скок! Пабег-
ла, адабрала ў ведзьмара гуслі. Якімовіч. Да-
нуся, пакрыўдзіўшыся, адабрала касу і за-
кінула за плячо. Карпюк. Ля сэрца ён хаваў
іх [вершы] і бярог, Каб не знайшлі, не ада-
бралі каты. Танк. // Пазбавіць каго-н. права
карыстацца чым-н. Адабраў пан пасеку, і за
гадоў дваццаць пяць парос на ёй густы ельнік
ды бярэзнік. Гарэцкі. // Пазбавіць каго-, ча-
го-н., забраўшы сабе, забіўшы, зруйнаваў-
шы. [Наталля:]— А пасля да мяне прыйшла
жанчына і сказала, што я адабрала ў яе му-
жа. Скрыган. Толькі адно пачуццё яскрава
жыло ў Арыне: нянавісць.. да Патапчыка. Гэ-
та ён зглуміў яе шчасце, адабраў у яе чала-
века. Чарнышэвіч. [Наста:] Майго любага сына
Адабрала вайна, 1 надзеяй адзінай Засталася
яна [Таццяна]. Глебка.
2. Пазбавіць каго-н. якіх-н. пачуццяў, якас-
цей, права на што-н. Стары Няміра стагнаў
на саломе — трывога, здарожанасць адабралі
ў яго ўсе сілы. Чорны. [Тася:] — А вайна ўсё
зрабіла трагедыяй, усё ў мяне адабрала: і
першае каханне, і сям’ю, і нават права быць
матуляй. Гарбук. Вораг, якога мы пазналі ў
верасні трыццаць дзевятага года, цяпер заха-
цеў адабраць у нас волю і шчасце ўжо назаў-
сёды. Брыль. // Пазбавіць чаго-н., што дае
сродкі на існаванне. [Алаіза Пашкевіч:]—
Я ведаю, што ў вас [рабочых] дзеецца на за-
еодзе. Ведаю, што Сураеіч звольніў трыццаць
чалавек. Выгнаў іх з завода, адабраў кавалак
хлеба. Арабей. У калгасе прыладзіўся [Хлгыль]
вупраж выдаваць: у старых работу адабраў.
М. Стральцоў.
3. Выдаткаваць, патраціць нейкую коль-
касць часу (сілы, сродкаў, здароўя) на выка-
нанне чаго-н. Старшы лейтэнант, які то ха-
дзіў туды-сюды, то паглядваў нецярпліва за
рэчку, падумаў, што гэтая пераправа адбярэ
ў яго многа часу. Мележ. Нямала адабраў
здароўя апошні працэс — групавая справа ма-
лалетніх парушальнікаў. Васілевіч.
4. безас. Страціць здольнасць валодаць
чым-н. У Мяфодзія Паўлавіча на некаторы
час адабрала мову. Чарнышэвіч. Адабрала
ногі, цела змарыла неадольная млявасць.
Дуброўскі.
5. Выбраць з аднастайных прадметаў асоб-
ныя з іх, якія вылучаюцца пэўнай якасцю або
прыкметай. Настаўнік прапануе вучням яшчэ
адабраць патрэоныя слоеы. 6ВЗМЦЭВІ7.
тар:] — Там [у парткабінеце] з ім [загадчыкам
аддзела прапаганды] адбярыце неабходную лі-
таратуру, парайцеся наконт тэмы і плана да-
клада і — дзейнічайце. Сіўцоў.
6. Спец. Выстругаць адборнікам фігурную
паверхню чаго-н.
АДАБРАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адоб-
рыць.
АДАБРЙННЕ, -я, н. Прызнанне чаго-н. пра-
вільным, станоўчым; пахвала, заахвочванне.
Гоман адабрэння. □ Працоўныя Беларусі
яшчэ раз выказалі сеаё гарачае адабрэнне па-
літыкі Камуністычнай партыі і Савецкага
ўрада. «Звязда». Поспехі беларускага народа
ў будаўніцтве новага жыцця выклікалі адаб-
рэнне і гарачыя сімпатыі ў зарубежных сяб-
роў. Пшыркоў.
АДАГНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адагнаць.
АДАГНАЦЦА, адганюся, адгбнішся, адгб-
ніцца; зак. 1. Адагнаць каго-н, прымусіць
пайсці прэч. Хлапчукі абляпілі машыну — не
адагнацца. Васілевіч.
2. Гонячы (жывёлу), аддаліцца куды-н.,
адысці. Мы з авечкамі адагналіся далей ад до-
му, каб паказаць, што нас блізка няма. Лужа-
нін.
АДАГНАЦЬ, адганю, адгбніш, адгбніць; зак.,
каго-што. 1. Сілай або пагрозай прымусіць
адысці ад каго-, чаго-н., перамясціцца. Ада-
гнаць сабаку. □ Мухі і сляпні Не давалі спа-
кою каню, атакуючы яго з усіх бакоў, і Мар-
цін час ад часу саскокваў з драбінкі, каб ада-
гнаць іх. Мележ. Карніцкаму не спадабалася,
як ваююць Барсук і Віхор. Адзін падсцерагаў
акупантаў каля сваіх зямлянак і нікуды не
вылазіў, другі стараўся, колькі ў яго ставала
сілы, адагнаць ворага ад сябе як мага далей.
Паслядовіч. // Перамясціць (ветрам, плынню
і пад.). Баіцца ён [дзядуля], каб не снлылі
[дзеці] на чоўнах тых далёка,— адгоніць вецер
караблі ў акіян шырокі. Дубоўка. // перан.
Пазбавіцца ад чаго-н. (ад якіх-н. думак, па-
чуццяў, унікнуць якога-н. фізічнага ста-
ну). Каб адагнаць сон, яна [Марылька] устала,
прабеглася па беразе, аднак праз нейкі час
паўтарылася тое ж самае. Кулакоўскі.
2. Адвесці, загнаць каго-, што-н. у якое-н.
месца. [Жылінскі:]— Мяне амаль кожную га-
дзіну завуць да тэлефона і ўсё пытаюцца, коль-
кі я трактараў адагнаў на станцыю і пагру-
зіў на платформы. Сіўцоў. // Вярнуць, пры-
гнаць, адвесціна ранейшае месца. Адагнаць
машыну ў гараж. □ Васіль падвёз Ніну да са-
мага яе двара, потым адагнаў каня на канюш-
ню, распрог і пайшоў дадому. Гаўрылкін.
3. Разм. Аддзяліць, праводзячы баразну, ме-
раючы; адсякаючы, адшчэпліваючы, адбіць.
Пойдзем разам з намі сёння, На узгорку, пры
гайку, Пяць гектараў мы адгонім, На цябе і
на дачку. Броўка.
4. Спец. Здабыць шляхам перагопкі. Ада-
гнаць шкіпінар.
АДАГНЎТЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адагнуць.
АДАГНУЦЦА, -гнўся, -гнёшся, -гнёцца;
-гпёмся, -гняцёся; зак. 1. Вьтнрастацца, стаць
роўным. Цвік адагнуўся.
2. Разагнуўшыся, падняцца; выпрастаць
спіну. Напісаўшы, [Аўдоля] уздыхнула з па-
} лёгкай, быууам гоні жыта зжа.іа, ад постаці
цы, [Наста] доўга стаіць у пяску, не можа
адагнуцца. Пташнікаў.
АДАГНУЦЬ, -гнў, -гнёш, -гнё; -гнём, -гняцё;
зак., што. 1. Выпрастаць (што-н. загнутае).
Адагнуць прабой.
2. Згінаючы, адхіліць убок.
АДАГРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне . паводле
знач. дзеясл. адаграваць — адагрэць і адагра-
вацца — адагрэцца.
АДАГРАВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адагрэцца.
2. Зал. да адаграваць.
АДАГРАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак: да ада-
грэць.
АДАГРЭТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адагрэць.
АДАГРЭЦЦА, -грэюся, -грэешся, -грэецца;
зак. Вярнуць сабе страчанае цяпло, нармаль-
ны стан. Панас пазірае на фурманку.., а па-
сля засоўвае рукі глыбока ў кішэні паліто і
там перабірае пальцамі падкладку, камечыць
яе, каб хутчэй адагрэліся пальцы. Галавач.
Ледзь паспее вясной Чарназём адагрэцца,—
Вільгаць парай клубіцца Над цёплай зямлёй.
Аўрамчык.
АДАГРЭЦЬ, -грэю, -грэеш, -грэе; зак., каго-
што. Вярнуць страчанае цяпло, нармальны
стан. Была восень, абодва [Аляксей з тавары-
шам] у трасучым кузаве намерзліся так, што
пасля маці таварыша ніяк не магла адагрэць іх
чаем. Мележ. // перан. Чуласцю, ласкай супа-
коіць, суцешыць. Цёплая рука жанчыны ада-
грэла, растапіла застыглыя камяком пад гор-
лам боль і слёзы, і яны прарваліся. Галавач.
АДАДЗЬМУЦЬ, -мў, -меш, -мё; -мём, -мяцё;
зак., што. Дзьмучы, адцаліць, перамясціць
што-н.
АДАДРАНЫ, -ая ,-ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ададраць.
АДАДРАЦЦА, аддзярэцца; зак. Аддзяліцца
ад чаго-н., адарвацца.
АДАДРАЦЬ, аддзярў, аддзярэш, аддзярэ;
аддзяром, аддзерацё; зак., што. Аддзяліць
што-н. раней прьгмацаванае; адарваць. Ада-
драць дранку. Ададраць кару. □ [Няеада] ада-
драў дошкі ад куткавога акна ў дварэ, улез
праз акно ў хату і адчыніў сенцы. Чорны.
АДАЖЫО. Спец. 1. прысл. Ціха, павольна
(аб тэмпе выканання музычнага твора).
2. нескл., н. Музычны твор або частка яго
ў павольным тэмпе.
[Іт. ас!а§іо.]
АДАЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адазваць (у 2 знач.).
АДАЗВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адазваць.
АДАЗВАЦЦА, адзавўся, адзавёшся, адзавёц-
ца; адзавёмся, адзавяцёся; зак. 1. Адказаць
на кліч, адгукнуцца.— Ці ты помніш тойбор,
Дзе я клікаў цябе, А ты моўчкі пайшла, Ада-
звацца, хоць блізка была, Не змагла? Куля-
шоў. Сеўшы ў човен хісткі, Я ізноў гукаю: —
Дзе ты? Адзавіся! Я даўно шукаю. Гілевіч. //
перан.; на што і без дап. Аднесціся сцачу-
вальна да чаго-н.; адказаць якім-н. пачуццём
на піто-н. Адазвацца на заклік. Адазвацца на
просьбу. □ Сэрца яго [Мікалая] адазеалася
радасным стукам. Дамашэвіч.
2. Падаць голас, абазвацца. Патапчык ехаў
сабе наперадзе і нават ні разу не адазваўся.
Чарнышэвіч.
3. Прагучаць у адказ на які-н. гук, удар.
Ледзь чутным трымценнем яму [матору] ада-
зваліся ў вокнах шыбы. Карпаў. // Адбіцца
(пра гукі). Уздоўж ракі імклівым віхрам пра-
кацілася рэха і адазвалася недзе далёка ў ле-
се. Кулакоўскі.
4. чым, у кім-чым. Выклікаць сабою якое-н.
пачуццё, адчуванне і пад. Смерць Хвядоса
Шынклера адазвалася вялікім болем у сэрцах
тых, хто асабіста ведаў яго, хто быў звяааны
з ім ніцямі дружбы. Арабей.
5. Выказаць сваю думку аб кім-, чым-н.,
даць ацэнку каму-, чаму-н. Мікола, каб неяк
еыклікаць юнака на шчырую гутарку, сам па-
чаў расказваць пра сябе. Пра сваю працу, пра
сваю вышэйшую адукацыю, аб якой, магчыма,
знарок адазваўся зняважліва,— гэта і запом-
ніў Вадзім. Гаўрылкін.
6. Даць сябе адчуць, выявіцца. Адчувала..
[Люба] сябе,як разарваная на кавалкі.. Вель-
мі можа быць, што гэта адазвалася спрацава-
насць. Чорны. [Паўлгнка:] Памагаў [бацька],
пакуль не ўбачыў, што трэба і дачкою памаг-
чы, а як да гэтага стала даходзіць, вось у ім
і адазвалася шляхецкая фанабэрыя. Купала.
АДАЗВАЦЬ, -завў, -завёш, -завё; -завём,
-завяцё; зак., каго-што. Тое, што і адклі-
к а ц ь.
АДАЛЕ, прысл. Абл. Потым, пасля. Бяжыш
скоранька-скоранька, адале распрастаеш рукі,
памахаеш імі і зноў ходу. Лужанін.
АДАМАУ, -ва. У выразах: адамава галава
гл. галава; адамаў агонь гл. агонь; адамаў яб-
лык гл. яблык.
АДАМАШКА, -і, ДМ -шцы, ж. Шаўковая
тканіна з узорамі. 3 адамашкай ружовай на-
вокал дзіцячыя мары Адплываюць таксама
далёка да зор. Глебка.
АДАМАІПКАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з ада-
машкі. Адамашкавы абрус.
АДАМКНЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адамкнуць (у 1, 2 знач.).
АДАМКНЎТЬІ, -ая, -ае. Тое, што і а д а м к-
н ё н ы.
АДАМКНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
1. Адчыніцца; стаць незамкнутым. Замок ада-
мкнуўся. Дзверы адамкнуліся.
2. Адчыніць памяшканне, у якім знаходзіш-
ся; зрабіць свабодным уваход да сябе. Дзікі,
прарэзлівы голас, поўны роспачы, выгук-
ваў: — Адчыні! Адамкніся! Колас.
3. перан. Стаць даступным, магчымым для
каго-н. Спяць дзяды — ім былое абрыўкамі
сніцца: адамкнуўся для іх зачарованы сад.
ДУДар.
0 Рай адамкнуўся каму гл. рай.
АДАМКНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. 1. Адчыніць што-н. замкнёнае. Ада-
мкнуць дзверы. // Зрабіць незамкнёным, ад-
крыць. [Гаўрусь Наляда] адамкнуў вялізны
замок, выняў абадок са скабы, і скрыпучая
палавіна гуменных варот адчынілася. Брыль.
2. Зняць прымкнутае. Адамкнуць штык (ад
вінтоўкі).
3. перан. Зрабіць вядомым тое, што раней
скрывалася, утопвалася; раскрыць. Дагадва-
ецца войт, што Панас і ёсць той ключ, якім
можна адамкнуць месца туляння дзеда Тала-
ша. Колас.
АДАМСІТ, -у, М -сіце, м. Атрутнае рэчыва,
якое раздражняльна дзейнічае на верхнія ды-
хальныя шляхі, выклікаючы спачатку чхан-
не, потым рвоту і галаўныя болі.
[Ад уласнага імя.]
АДАНТАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да аданталогіі.
АДАНТАЛбГІЯ, -і, ж. Навука пра зубы, іх
хваробы і лячэнне.
[Ад грэч. обопіоз — зуб і 1о§о8 — вучэнне.]
АДАНТОЛАГ, -а, м. Урач — спецыяліст у
галіне аданталогіі.
АДАПНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адапнуць.
• АДАПНУЦЬ, -пнў, -пнёш, -пнё; -пнём,
-пняцё; зак., што. Тое, што і а д п я ц ь.
АДАПРАВАЦЬ, -праё і -правае. Незак. да
адапрэць.
АДАПРЭЦЬ, -прэе; зак. Адстаць, аддзяліцца
ад чаго-н. пад уздзеяннем вільгаці, ад пера-
мены тэмпературы. [Нара].. адапрэла ад пнёў
і апаўзла, адвалілася разам са снегам у пер-
шыя вясновыя адлігі. Пташнікаў.
АДАПТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адаптаваць.
АДАПТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тўецца;
незак. Зал. да адаптаваць.
АДАПТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і не-
зак. Прыстасаваць (прыстасоўваць), спрасціць
(спрашчаць) тэкст для тых, хто пачыцае вы-
вучаць замежныя мовы.
АДАПТАР, -а, м. 1. Прылада для электра-
акустычнага ўзнаўлення механічных запісаў
гуку; гуказдымальнік.
2. Спецыяльная касета для ўтрымання пло-
скіх фотаплёнак.
АДАПТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Прыстасаванне ар-
ганізмаў або органаў пачуццяў да наваколь-
яых умоў. Адаптацыя вока.
2. Спрашчэнне (палягчэнне) тэксту (на-
прыклад, літаратурна-мастацкага твора) для
тых, хто пачынае вывучаць замежную мову.
[Ад лац. абаріаііо — прыстасаванне.]
АДАПХНУТЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым зал. пр.
ад адапхнуць.
АДАПХНУЦЦА, -нёцца; зак. Адштурхнуў-
шыся ад чаго-н., адсунуцца, аддаліцца. [Толя]
сеў на лавачку кармы, адапхнуўся ад берага.
Брыль.
АДАПХНУЦЬ, -пхнў, -пхнёш, -пхнё; -пхнём,
-пхняцё; зак., каго-што. Адсунуць, аддаліць
штуршком. Апанаваная страхам Лёдзя ўпіра-
лася рукамі ў падбародак Кашыну і, сцяўшы
зубы, намагалася адапхнуць ад сябе, але гэта
не ўдавалася. Карпаў.//Моцна напіраючы, ад-
ціснуць, прымусіць адысці. [Дзед Мікіта] ада-
пхнуў колькі кабет і стаў наперадзе. Колас.
АДАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адараць 1 (у 2, 3 знач.).
АДАРАЦЦА,, -арўся, -арэшся, ^арэцца;
-арбмся, -арацёся; зак. Разм. 1. Усё ўзараць,
закончыць ворыва.
2. Аддаліцца аручы.
АДАРАЦЬ ', -арў, -арэш, -арэ; -арбм, -арацё;
зак., што. 1. Папрацаваць пэўны час на воры-
ве. Адараў цэлы дзень.
2. Узараць нанава поле, на якім загінулі
пасевы. Адараць лён.
3. Папрацаваць на ворыве для разліку за
што-н. Адараць за доўг.
АДАРАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
рыць. Вольная праца нас адарае Песняю ра-
дасных дзён. Колас.
АДАРВАНАСЦЬ, -і, ж. Стан адзіноты, адчу-
жанасці, адсутнасць сувязі з кім-н, чым-н.
Пазіраючы на гэтыя балоты-пустэлі, Лабано-
віч часамі пачуваў у сэрцы нейкую адарва-
насць ад жыцця і свету Колас. Колькі ра-
зоў здаралася: стамляўся [Якаў], пачынаў
сумаваць у дарозе, уяўляліся нават адзіно-
та, адарванасць ад людзей. Кулакоўскі.
АДАРВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адарваць (у 1, 3, 4 знач.).
АДАРВАЦЦА, -рвўся, -рвёшся, -рвёцца;
-рвёмся, -рвяцёся; зак. 1. Аддзяліцца, адпасці.
Каля берага [Макоўчык] нецярпліва пацяг-
нуўся да галіны, але схапіў толькі кволы па-
растак з некалькімі клейкімі лісткамі. Пара-
стак не вытрымаў і адарваўся. Мележ. Ноч-
чу, калі ўціхамірылася і ўляглося ўсё на ву-
ліцы, мы [палонныя] намацалі слабейшую
ліштву, і яна лёгка адарвалася. Адамчык.
2. Аддзяліцца, адысці ад каго-, чаго-н. По-
стаць адарвалася ад крыжа і наблізілася да
Колі. Пестрак. Танякінуласянасустрач.Пры-
пала да .. [Міколы], абхапіла рукамі за шыю
і не магла адарвацца. Новікаў. // Аддзяліцца
ад зямлі. Самалёт, падскокваючы, пабег м
палянцы, а потым, нібы з еялікімі намагап-
нямі, адарваўся ад зямлі і павіс у паветры.
Сабаленка.
3. Перастаць часова займацца чым-н. па
якой-н. прычыне. Гуляючы з цацкамі на пад-
лозе, .. [Міша] увесь час паглядаў на дарос-
лых,— ці не адарвецца хто-небудзь з іх аі
работы і ці не можна будзе з ім хоць трохі
пагаварыць. Шахавец. Хлопцы разоў пяць
прачыталі лістоўку і ўсё ніяк не маглі ад яе
адарвацца. Якімовіч. [Міхал] адарваўся аі
сваіх думак, падняўся, пайшоў.. [Мані] насу-
страч. Васілевіч.
4. перан. Страціць сувязь з кім-, чым-н,
аддаліцца ад чаго-н. [Гарнастай:]— Мне тут,
хоць бы ты і хацеў, дык ніяк ад людзей не
адарвешся. Навуменка. За гады вучобы.. [Ле-
мяшэвіч] крыху адарваўся ад еёскі, не меў
знаёмых старшынь калгасаў, а ў раманах,
якіх ён перачытаў нямала, і ў кіно старшыні
былі падобныя адзін на аднаго. Шамякін.
Трымаліся.. [кветкі] пры самай зямлі, баючы-
ся адарвацца ад яе цяпла. Вітка. Гэта бым
шчырая роспач маці, якая бачыць неміну-
чую гібель свайго дзіцяці, калі яно адареец-
ца ад яе. Васілевіч. // Вызваліцца ад чаго-н,
Адарвацца ад уплыву старых традыцый.
0 Сэрца адарвалася ў каго гл. сэрца.
АДАРВАЦЬ, -рвў, -рвёш, -рвё; -рвём, -рвяцё;
зак., каго-што. 1. Рыўком, пацягнуўшы, ад-
дзяліць (частку ад цэлага, што-н. прымацава-
нае). Адарваць лісток календара. □ Сцёпк'і
борзда развязаў торбу.., адламаў кусок хлеба,
адарваў надрэзаны кавалачак сала і са сма-
кам стаў сілкавацца. Колас. // звычайна безас.
Адрэзаць, знесці (пра галаву, часткі цела)
машынай, снарадам і пад. Беднай гімназістцы
выбухам першай нямецкай бомбы ў пачатку
вайны адарвала ногі. Карпюк.
2. ад каго-чаго. Рэзкім рухам, пераадольва-
ючы супраціўленне, адняць, аддаліць. Асокін,
крыху схіліўшыся, абняў Карніцкага і ада-
рваў ад падлогі. Паслядовіч. [Леанід] пацам-
ваў халодныя вусны дзяўчыны. Аля хуткс
адарвала сеае губы і схавала твар на яго гру-
дзях. Мележ. Пры апошніх словах хірург ней-
кім упартым рыўком адарваў сваю цяжкую
галаву ад зямлі і флегматычным позірках
акінуў.. субяседнікаў. Васілевіч.
3. перан. Разлучыць. Ад Васіля хлопцаў усё
роўна не адарвеш. Кавалёў. // Аддзяліць, паз-
бавіць сувязі з кім-, чым-н. Добры канец у
яго [Свідраля] разуменні азначаў, што ён зноў
вернецца да ранейшага жыцця, ад якога яго
адарвалі. Дуброўскі.
4. перан. Перашкодзіць займацца чым-н,
адцягнуць (ад думак і пад.). Адарваць ад ра-
боты. □ —Толькі абыякавы чалавек можакі-
нуць пачатую справу, не скончыўшы яе,— ад-
казвае Мікола Пышко.— Хіба ж цяпер мяне
адарвеш ад таго, што тут [на «Нафтабудзе»]
зроблена і робіцца кожны дзень? Грахоўскі.
Раптам знаёмы голас над самым вухам ада-
рваў яго [Петрака] ад чытання. Чорны. Гас-
падыня намагалася больш і цікавей гаварыць,
каб адарваць ад нейкіх зацяжных і, бадай,
невясёлых думак сваіх кватарантаў. Кулакоў-
скі.
0 Адарваць з пупавінай — вырваць з кора-
нем, выкараніць. Вачэй не адарваць — вельмі
захапіцца прыгажосцю каго-, чаго-н. Вушы
(галаву) адарваць (груб.) — набіць, пака-
раць. Гнілому цяляці хваста не адарве —
пра слабага, ціхмянага чалавека. 3 рукамі
адарваць — узяць, купіць што-н. у каго-н.
з вялікай ахвотай. На хаду падноскі ада-
рваць — пра спрыт каго-н.
АДАРОНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адарона-
га; даравітасць, здольнасць. Характар Максі-
ма Астаповіча яскрава адбівае ў сабе некато-
рыя істотныя рысы працоўнага беларуса —
яго адаронасць, працавітасць, высакароднасць.
Луфераў.
АДАРОНЫ, -ая, -ае. Тое, што і адораны
(у 2 знач.).
АДАРФАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адарфаваць.
АДАРФАВАЦЬ, -фўю, -фўеш, -фўе; зак., што.
3 дапамогаю арфы выдаліць са збожжа мякі-
ву, насенне пустазелля, смецце і пад.
АДАРФОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адарфаваць.
АДАРФОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; што. Незак.
да адарфаваць.
АДАРЫЦЬ, адарў, адбрыш, адбрыць; зак.,
каго. 1. Тое, што і абдарыць. I [зямля] ада-
рыла пладамі багатымі Працавітыя рукі
шчаслівых людзей. Грахоўскі. / у перан.
ужыв. Дзяўчына адарыла мяне цёплай ус-
мешкай. Даніленка.
2, перан. Багата надзяліць якімі-н. якасця-
мі, здольнасцямі, уласцівасцямі. Прырода
адарыла яго паэтычным талентам.
АДАСАБЛЁПНЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адасабляць — адасобіць; дзеян-
не і стан паводле знач. дзеясл. адасабляцца —
адасобіцца.
АДАСАБЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да адасобіцца.
2. Зал. да адасабляць.
АДАСАБЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
адасобіць.
АДАСЛАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адаслаць.
АДАСЛАЦЬ, адашлю, адашлёш, адашлё;
адашлём, адашляцё; зак., каго-што. 1. Адпра-
віць, паслаць што-н. каму-н. Адаслаць даку-
менты, пасылку. //Адправіць назад, вярнуць.
[Саханюк:]— Адаслалі б вы сваю падводу да-
моў, а самі тут паначавалі б. Колас.
2. Выслаць каго-н. з якой-н. мэтай, па
якой-н. прычыне. 3 першага ж дня пасля су-
да, як толькі .. [Міхала Тварыцкага] адаслалі
на месца, ён узяўся за работу. Чорны. // Ад-
правіць, пераслаць куды-н. часова. Усе ведалі,
усе адчувалі, што.. будзе моцны бой. Ведаў
пра гэта і Іваноў. Таму ён цвёрда вырашыў
адаслаць у тыл сям’’к>. Кавалёў.
3. Указаць, дзе можна знайсці падрабязную
даведку; зрабіць спасылку на каго-, што-н.
Адаслаць чытача да першага выдання.
АДАСОБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
Аддзяліцца, выдзеліцца з агульнага, цэлага;
заняць асобнае месца. // Адмежавацца ад лю-
дзей. Адчуваючы, што гаеорка Панцялея Іва-
наеіча была падобнаю на сватаўство, Крушы-
нін яшчэ больш адасобіўся ад людзей. Паль-
чэўскі. [Раман] адасобіўся ад усіх, паставіў
свой ложак у кутку пакоя і адгарадзіўся ней-
кай.. шырмай, якую дастаў у тэатральным
рэквізіце. Машара.
АДАСОБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; заг. адасоб;
зак., каго-што. Аддзяліць, выдзеліць з агуль-
нага, цэлага; паставіць асобна, па-за сувяззю
з іншымі. Адасобіць маладняк ад прадукцый-
най жывёлы. Адасобіць адзін працэс ад дру-
гога. // Выдзеліць які-н. даданы член сказа
ў гаворцы паўзамі і інтанацыяй, а на пісь-
ме — знакамі прыпынку. Адасобіць акаліч-
насць, выражаную дзеепрыслоўным словазлу-
чэннем.
АДАСОБЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
адасобленага (у 2 знач.). Пачуццё адасобле-
насці. □ Зацятасць ночы, адасобленасць ад
усяго на свеце, перажытае сёння — абудзілі
ўспаміны аб мінулым. Дуброўскі.
АДАСОБЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адасобіць.
2. у знач. прым. Выдзелены ў гаворцы інта-
нацыяй і паўзамі, на пісьме — знакамі пры-
пынку. Адасоблены прыдатак. Адасобленае
словазлучэнне.
АДАСНАЦЦА, -сплюся, -спішся, -спіцца;
-спімся, -спіцёся; зак. Аднавіць сілы працяг-
лым сном пасля доўгай бяссонніцы; выспацца.
[Алесь] парашыў пайсці дамоў паабедаць, ды
як належыць адаспацца, але з гэтага намеру
нічога не выйшла. Броўка. Толя за гэты час
адаспаўся ў дзедавай будцы, адагрэўся каля
жалезнай печкі. Якімовіч.
АДАСПАЦЬ, -сплю, -спіш, -спіць; -спім,
-спіцё; зак. Разм. Праспаць пэўны час; па-
спаць пасля начной змены, дзяжурства і пад.
Паўсутак адаспаць.
АДАССАЦЬ, -ссў, -ссёш, -ссё; -ссём, -ссяцё;
каго-што. Выссаць нейкую колькасць малака
ці якой іншай вадкасці.
АДАТКНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адаткнуць.
АДАТКНУЦЦА, -ткнёцца; зак. Разм. Ад-
крыцца, адкаркавацца (пра бутэльку і пад.).
/./ Пачаць зноў чуць (пра вушы). Нешта
стрэліла ў еушах, і яны адаткнуліся. Я пачуў
свой голас. Сабаленка.
АДАТКПУЦЬ, -ткнў, -ткнёш, -ткнё; -ткнём,
-ткняцё; зак., што. Разм. Адкрыць, выцягнуў-
шы корак, затычку. Зіна.. адаткнула пляшку,
нахіліла над кубачкам, а малако не палілося.
Кулакоўскі.
г АДАХВОЦІЦЦА, -ахвбчуся, -ахвбцішся, -ах-
вбціцца; зак. Перастаць хацець чаго-н., стра-
ціць ахвоту да каго-, чаго-н.
АДАХВОЦІЦЬ, -ахвбчу, -ахвбціш, -ахвбціць;
зак., каго. ІІрымусіць адвыкнуць ад чаго-н.;
адвучыць, выклікаць неахвоту да чаго-н.; ад-
біць ахвоту хадзіць, рабіць што-н., мець зно-
сіны з кім-н.
АДАХВОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адахвоціць.
АДБАВІЦЬ, -баўлю, -бавіш, -бавіць; зак. Ад-
дзяліць, адняць, памяншаючы колькасць ча-
го-н.
АДБАЛЁЦЬ, -ліць; зак. Перастаць балець,
супакоіцца. Муж .. памёр так даўно, што боль
адбалеў і забыўся. Брыль.
АДБАМБІЦЦА. -блюся, -бішся, -біцца; зак.
Разм. Скончыць бамбіць. Зноў загулі самалё-
ты.— Вяртаюцца, адбамбіліся, гады,— падумаў
Данік. ПІамякін.
АДБАРАБАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак.
што і без дап. 1. Скончыць барабаніць.
2. перан. Без старання, невыразна выка-
наць, прачытаць што-н. Адбарабаніць верш.
Адбарабаніць прамову.
3. Разм. Адслужыць, адпрацаваць доўгі час
на якой-н. малацікавай рабоце, службе. Іва-
наў дзед, Сымон Мурашка, быў калісьці «міка-
лаеўскім» салдатам. Дваццаць пяць год адба-
рабаніў. Брыль.
4. каго і без дап. Хутка прайсці, праехаць;
завезці. [Майбарада:]— То трэба было і чакаць
аўтобуса. Можа абышлося б і дзешавей. Або
можна было і пехатою адбарабаніць. Скры-
ган.— Усё, што магу для цябе зрабіць, гэта
сказаць вось Пятру Іванавічу, каб ён адбара-
баніў цябе на гэтым газіку на пост да старога
Кузьмы. Краўчанка.
АДБАР.АШЦЦЛ, -баранюся, -барбнішся,
-барбніцца; зак. Абараніцца ад нападу, засце-
рагчыся ад чыіх-н. непрыхільных, варожых
дзеянняў. Дамець хоць крыкам памагаў яму,
бо ведаў: не можа быць, каб Ларывон не адба-
раніўся. Сабаленка. [Гаспадары:]—Ой, добры
чалавек, у нас мышэй і пацукоў поўна — мы
ад іх адбараніцца не м.ожам. А цябе, свежа-
га, яны і зусім з’ядуць. Якімовіч.
АДБАРАНІЦЬ, -бараню, -барбніш, -барб-
ніць; зак., каго-што, ад каго-чаго. Абараніць
каго-н., засцерагчы ад чыіх-н. непрыхільных,
варожых дзеянняў. Адбараніць ад хуліганаў.
Адбараніць ад сабак.
АДБАРАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца.
Незак. да адбараніцца.
АДБАРАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
адбараніць.
АДБАЎКА, -і, ж. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адбаўляць — адбавіць.
АДБАЎЛЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ад-
баўляць.
АДБАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
бавіць.
0 Хоць адбаўляй — аб чым-н., чаго ёсць
занадта многа.
АДБЁГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Паздаравець, паправіцца на волі, на вы-
годзе. За лета гэта худзеча так адбегаецца па
цёплым няску, так адап’ецца смачнага вяско-
вага малака, так загартуецца пад давольным
сонейкам і ветрам, што пад восень дзіўна ро-
біцца, няўжо гэта тыя самыя заморкі? Васі-
левіч.
АДБЁГАЦЬ, -аю. -аеш, -ае; зак. Разм. Не
мець магчымасці болып бегаць, скончыць бе-
гаць. Ён ужо адбегаў сваё.
АДВЁГЧЫ, -бягў, -бяжыш, -бяжыць; -бя-
жым, -бежыцё, -бягўць; пр. адбёг, -ла; заг. ад-
бяжы; зак. Бягом аддаліцца на нейкую адлег-
ласць ад каго-, чаго-н. Закруцілася змяя, засі-
пела так, што Ра спалохаўся і адбег назад.
Маўр. // перан. Хутка аддаліцца ад чаго-н.
Хваля адбегла ад берага.
АДБЁГЧЫСЯ, -бягўся, -бяжышся, -бяжыц-
ца; -бяжымся, -бежыцёся, -бягўцца; пр. ад-
бёгся, -лася; заг. адбяжыся; зак. Тое, што і
адбегчы. Ліпачка таксама былаўтойкашы
[разгон сялян-дэманстрантаў]. Яна адбеглася
да плота і пазірала. Сабаленка. Міхалка ахрып
і шчабятаў ціха, к таму ж ён адбегся далёка
ад стала, і старшыня не чуў яго шчэбету.
Чорны.
АДБЕДАВАЦЬ, -бядўю, -бядўеш, -бядўе;
зак. Скончыць, перастаць бедаваць.
АДБІВЛЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Здольнасць (свят-
ла, гукаў, радыёхваль і пад.) адбівацца ад
чаго-н.
АДБІВАЛЬНІК, -а, м. Прыстасаванне для
адбівання светлавых, цеплавых і інш. праме-
няў, хваль. Адбівальнік нейтронаў.
АДБІВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае ад-
носіны да адбівання (светлавых, цеплавых і
інш. праменяў, хваль). Адбівальная здоль-
насць цел.
АДБІВАННЕ, —я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адбіваць — адбіць.
АДБІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адбіцца.
2. Зал. да адбіваць.
0 Адбівацца рукамі і нагамі — рашуча ад-
маўляцца ад чаго-н., усімі сіламі супраціўляц-
ца чаму-н.
АДБІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адбіць,
0 Адбіваць крок — ісці, рытмічна, гучна
ставячы нагу. Адбіваць паклоны — кланяцца.
АДБІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адбіраць—адабраць 1 (у 1, 3 знач.).
АДВІРАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да адбі-
раць (гл. адабраць 1 у 1, 3 знач.).
АДБІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
браць >.
0 Адбіраць вочы — сляпіць, асляпляць.
1 ўсюды чыста, бель такая, Што проста вочы
адбірае. Колас. Адбіраць капейкі—забіраць
апошнія грошы ў таго, у каго іх мала.
АДБІТАК, -тка і -тку, м. 1. -тка. Тое, што
адлюстравалася на гладкай, бліскучай паверх-
ні ў выніку пераламлення светлавога праме-
ня; адлюстраванне. Тут ціха ля ног плешча
чорная хваля азёрная, Адбіткі дубоў і сасонак
чарнеюць з вады. Лойка. Справа і злева міль-
гаюць вуліцы, дамы-палацы, часта іх адбіткі
купаюцца ў забетанаваных водах Неўкі і Фан-
танкі. Лупсякоў. // Цень прадмета, асветлена-
га з процілеглага боку, на якой-н. паверхні.
На бледна-сіняй сцяне, на белых дзвярах па-
латы ўжо [свяціўся] вялікі сонечны квадрат з
адбіткамі рамы. Шамякін.
2. -тка. След, які астаўся на чым-н. ад ін-
шага прадмета. Адбіткі пальцаў. □ Вільготны
пясок увесь спярэшчаны.. слядамі [чаек]. Усю-
дьг адбіткі іх лапак, нібы нейкі складаны, ад-
мысловы ўзор. В. Вольскі.
3. -тку. Тое, што з’яўляецца адлюстраван-
нем, перадачай у вобразах і паняццях чаго-н.
Тое, што азначала карэнныя змены ў агуль-
ным жыццёеым лёсе народа, не магло не знай-
сці свайго адбітку ў сферы мастацтеа, літара-
туры. Перкін.
4. -тку. След, пячаць, адзнака якіх-н. пачуц-
цяў, уздзеянняў, уплываў і пад. На ўсіх рэчах
у хаце ляжаў адбітак маладой свежай дбала-
сці. Васілевіч. Час бяжыць імкліва, нястрым-
на і на ўсё кладзе свой адбітак. Хадкевіч.
5. -тка. Тэкст, малюнкі і пад., адціснутыя
паліграфічным спосабам. I калі, нарэшце,
прэс падымаюць, на кардоне застаецца выраз-
ны адбітак як тэксту. так і малюнкаў. Курто.
АДБІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад ад-
біць.
АДБІЎНЫ -ая, -бе. 1. Якім адбіваюць што-н.
Адбіўны молат.
2. Прыгатаваны шляхам адбівання, размяк-
чэння ўдарамі. Адбіўная катлета. / у знач. наз.
адбіўная, -ой, (-ое), ж. З’есці адбіўную.
АДБІЦЦА, адаб’юся,, адаб’ёшся, адаб’ёц-
ца; адаб’ёмся, адаб’яцёся; зак. 1. (1 і 2 ас.
не ўжыв.). Адкалоцца, адламацца. Ад кубка
адбілася ручка.
2. Даючы адпор, абараніцца ад нападу, ад
чыіх-н. непрыязных, варожых дзеянняў. Не-
спакой узрастаў. Чорт яго ведае, ісці ці не?..
Падумаў: «Калі правакацыя, адаб’юся. Не так
проста ўзяць Галая». Асіпенка. //Абараніцца,
вызваліцца. Не паспеў адбіцца ад адной [пча-
лы], як зараз жа цэлая плойма густой сеткай
замільгацела ў вачах. Дуброўскі. // Пазбавіц-
ца, вызваліцца ад чаго-н. Нельга адбіцца ад
думкі, што гэтыя дзве хаты, нібы тыя заядлыя
маладзіцы-суседкі, пасварыліся і паадварочва-
ліся адна ад адной. Сабаленка.
3. Адстаць ад тых, з кім быў разам. Гэта бы-
ло маленькае дзікае качанятка, якое, відаць,
адбілася ад чародкі. Краўчанка. [Эміль Ііле-
бер] не мог нікога знайсці з сваіх таварышаў.
Ён ведаў, што некаторыя з іх забітыя тут
дзесьці ляжаць. А жывыя напэўна адышлі ку-
дысьці, і ён адбіўся ад іх. Чорны.
4. Аддаліцца, парваць сувязь з кім-, чым-н.
Адбіцца ад дому. // Перастаць рабіць што-н.,
займацца чым-н. □ Няма яму [Міхалу] ня-
дзелькі, свята — Ідзе ды йдзе ён, як закля-
ты; У шчэпку высах з той хады, Ад сну ад-
біўся, ад яды. Колас.
5. Сустрэўшы на шляху перашкоду, змя-
ніць свой напрамак на другі, адваротны (пра
гукі, прамені і пад.). Крыкі, рогат, воплескі
пакаціліся па пустыннай пратоцы і адбіліся
рэхам між дзікіх скал. Маўр.
6. Адлюстравацца на гладкай, бліскучай па-
верхні. Да берага Нёмана прарваўся першы
бранявік. Нават нахабна адбіўся ў спакойнай..
вадзе. Брыль. // перан. Адлюстравацца ў воб-
разах, паняццях (пра з’явы аб’ектыўнай рэ-
альнасці).
7. Выявіцца, атрымаць вонкавае праяўлен-
не (пра пачуцці, стан і пад.). Трывога адбіла-
ся ў .. [Аксені] на твары, і рукі ўжо неяк не-
ахвотна гарнуліся да працы. Пестрак.
8. Выклікаць сабой якое-н. пачуццё, адчу-
ванне; адазвацца. Потым надыдзе зіма, прый-
дзе вясна, вернецца лета і зноў настане во-
сень, залатая і непаўторная, зменяцца даля-
гляды і адаб’юцца навек у душы чалавека.
«Маладосць».
9. Зрабіць уплыў, уздзеянне на каго-, што-н.
Частыя ўзлёты і падзенні адбіліся на здароўі..
Скашынскага. Чарнышэвіч. Адмоўна адбілася
на развіцці байкі і іншых сатырычных жан-
раў блытаніна, якая яшчэ не так даўно мела
месца ў поглядах на сатыру. Казека.
10. Астацца пасля каго-, чаго-н., пакінуць
адбітак. Сляды мядзведзя выразна адбіліся на
мокрым пяску каля берага. В. Вольскі. //
перан. Захавацца ў памяці.
0 Адбіцца ад рук — перастаць слухацца,
перастаць падпарадкоўвацца.
АДБІЦЦЁ, -я, н. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
адбіць (у 2 знач.).
2. Тое, што і адбітак (уЗ знач.). Энтузі-
язм і героіка рэвалюцыі і грамадзянскай вай-
ны знаходзілі.. адбіццё і праяўленне ў тэма-
тыцы і стылі твораў многіх пісьменнікаў. Ада-
мовіч.
АДБІЦЬ, адаб’ю, адаб’ёш, адаб’ё; адаб’ём,
адаб’яцё; зак., каго-што. 1. Ударамі адкалоць,
адшчапіць, адарваць, адкрышыць (частку цэ-
лага або што-н. прымацаванае). [Крамарэвіч]
падняў камень, адбіў прабой і адчыніў сенцы.
Чорны. Камандзіру разведкі, Адаму Бухаўцу,
разрыўною куляй адбіла ў запясці правую
руку. Брыль. // Адкрыць, адчыніць што-н. за-
бітае. Адбіць дзверы, дошку.
2. Сустрэчным ударам адкінуць. Праходзіла
мінута за мінутай, а мне ўсё не ўдавалася ад-
біць яшчэ ніводнага мяча. Карпюк. // Паспя-
хова абараняючыся, прымусіць адступіць;
аказваючы моцнае супраціўленне, спыніць
(напад, атаку і пад.). Праз некалькі хвілін
Арсен быў ужо ў артылерыстаў, перад якімі
стаяла задача адбіць наступленне варожых
танкаў. Кавалёў. Сталі радзіцца [звяры], Як
быць, Як напад ваўка адбіць. Калачынскі. //
перан. Адказваючы на абвінавачанні, прыдзір-
кі і пад., абвергнуць іх. Бальшавікі адбілі ўсе
атакі праціўнікаў, якія спрабавалі раззброіць
расійскі пралетарыят. «Звязда».
3. Сілаю, з боем адабраць каго-, што-н., вяр-
нуць захопленае. Натоўп кінуўся на паліцэй-
скі ўчастак і з поспехам адбіў арыштаваных
таварышаў. Гарэцкі. Мы раніцой адбілі гэту
вёску. Панчанка.
4. Разм. Прывабіць, прыцягнуць да сябе, вы-
клікаць любоў да сябе, прымусіўшы аддаліцца
ад другога. [Жлукта:] Гэты палкі юнак хоча
адбіць у мяне маю жонку. Крапіва. // Адда-
ліць, адхіліць каго-, што-н. ад чаго-н. або ка-
го-н. Адбіць пакупнікоў.
5. Прымусіць баяцца што-н. рабіць, зніш-
чыць, адабраць (ахвоту, жаданне, памяць і
пад.). [Прыстром] хацеў давесці Дзерашу
больш яскрава беззаганнасць сваёй тэорыі,
сваіх думак, раз назаўсёды адбіць у таго ахво-
ту спрачацца. Шынклер. Можа гора і ўтрапен-
не апошніх дзён адбілі ў .. [Аўдоцці] памяць,
замутнілі розум? Мележ.
6. Адкінуць у адваротным кірунку (пра-
мені, гук і пад.).
7. Адлюстраваць што-н. на сваёй гладкай,
бліскучай паверхні. I раніцай дарога, добра
ўмытая, Пасерабрылася, у асфальце чыстым
Адбіла сонца з яснымі блакітамі, Паркан га-
родчыкаў і лес расісты. Калачынскі. Алеся,
бедная Алеся, Краса наднёманскіх дзяўчат!
Ты сінь азёрнага Палесся Адбіла ў сонечных
вачах. Трус. // Адлюстраваць у вобразах, па-
няццях; выказаць.
8. Выявіць, даць вонкавае праяўленне (па-
чуццям, стану і пад.).
9. Выстукаць рытмічнымі ўдарамі. Другі
[хлопец], у сіняй кашулі з вышытым каўня-
ром, сарваўся б з месца, адбіў бы чачотку. Ва-
сілёнак. // Адзначыць ударамі, звонам. Гадзін-
нік адбіў дванаццаць. // Перадаць па тэлегра-
фе. [Маргарыта:]— Не думала, што.. [Барыс]
не дабярэ часу пісьма людскага напісаць. Ад-
ну тэлеграму адбіў: не турбуйся, цалую. Скры-
ган.
10. Ударам (ударамі) пашкодзіць што-н.,
зрабіць балючым. Яшчэ і дагэтуль усе ў вёсцы
памяталі, як.. [Грамабой] адбіў печані Сідара-
ваму хлапцу, калі той незнарок упусціў ка-
рову ў Грамабоеву віку. Крапіва.
11. Завастрыць лязо касы, б’ючы малатком.
12. Аддзяліць, перагарадзіўшы. Гэтаму ста-
лу ўжо і месца падрыхтавалі: высокай фанер-
най фарбаванай шырмай адбілі кавалак па-
коя з акном і дзвярыма проста ў калідор.
Чорны. // Абмераўшы, выдзеліць участак ча-
го-н. Усім хацелася на свае вочы бачыць, што
робіцца, дзе каму які ўчастак адаб'юць. Гала-
вач.
13. Правесці лінію ўдарам вяроўкі або шну-
ра. // Паставіць кляймо.
14. Пабіць (расліны, пасевы). Град адбіў
жыта.
0 Глузды адбіць — пабоямі пашкодзіць ра-
зумовую дзейнасць каго-н. Ногі адбіць (збіць,
набіць) — моцна натаміць ногі, доўга ходзя-
чы. Дзед Тодар здрыгануўся, ступіў да ста-
ла: — Нічога не прыдумаеш. Вілія і пад лёдам
шалёная... Ногі мы адбілі, цзлыя суткі не пры-
сеўшы. Пташнікаў. Адбіць паклон — пакла-
ніцца. [Бабка] закончыла нарэшце сваю ма-
літву і адбіла апошні паклон. Каліна.
АДБЛІСКАЦЬ, -ае; зак. Перастаць бліскаць.
АДБЛІСКВАЦЬ, -ае; незак. Даваць водбліск;
адсвечваць. Вочы адблісквалі зеленаватым
бляскам. □ Дождж з раўчукоў паволі перахо-
дзіў на кроплі, а маланкі адблісквалі ўжо да-
лёка і нясмела. Мурашка.
АДБЛЫТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адблытаць.
АДБЛЬ'ІТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Развязаць, раскруціць тое, чым што-н. заблы-
тана.
АДБЛБІТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Вы-
зваліць, развязваючы, знімаючы вяроўку, ніт-
ку і пад.
АДБЛБІТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адблытацца.
АДБЛЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адблытаць.
АДБОЙ, -ю, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
адбіваць — адбіць (у 2 знач.) і адбівацца —
адбіцца (у 2 знач.).
2. Гукавы сігнал, які апавяшчае аб закан-
чэнні чаго-н. Дзяжурны афіцэр пасля адбою
Абход чарговы робіць. Зарыцкі. Даў адбой
гарніст, і ўсе мы Спаць паклаліся на сене,
Нядзведскі. // перан. Перапынак у працы, дзе-
янні; спачын. Ні ўдзень, ні ўноч не ведалі ад-
бою мы. Макаль.
3. Маркіровачны малаток. Знайшлі два пні
сантыметраў па трыццаць, пабілі іх штраф-
ным адбоем. Ермаловіч. // След, знак ад мар-
кіровачнага малатка. [Хама Хаміч:] — Пад’-
едзьце, Лявон Свірыдавіч, бліжэй... Бачыце —
адбою на бярвеннях няма.— Ну, адбою тут вы
не знойдзеце,— спыніў яго Лявон Свірыда-
віч,— гэта ж верхавіны, а адбой на камлях.
Корбан.
6 Адбою няма (не будзе) ад каго-чаго гл.
няма. Біць (даць) адбой гл. біць.
АДБОЙКА, -і, ж. Спец. Аддзяленне кавал-
каў выкапняў ці пароды ад масіву.
АДБОЙНЫ, -ая, -ае. Які служыць для адбі-
вання чаго-н. Адбойны малаток.
АДБОР, -у, м. Дзеянне паводле дзеясл. ад-
біраць — адабраць 1 (у 5 знач.).
О Натуральны адбор — працэс развіцця жы-
вой прыроды, у якім захоўваюцца арганізмы
найболып прыстасаваныя да ўмоў жыцця.
ІПтучны адбор — адзін з асноўных метадаў
селекцыі, які ляжыць у аснове стварэння і
паляпшэння чалавекам парод свойскай жывё-
лы і сартоў культурных раслін.
АДБОРАЧНЫ, -ая, -ае. Які створаны і слу-
жыць дпя адбору каго-н. Адборачная камісія.
Адборачныя спартыўныя сустрэчы.
АДБОРКА, -і, ж. Спец. Выстругванне адмыс-
ловым гэблікам-адборнікам фігурнай паверх-
ні чаго-н. Адборка карніза.
АДБОРШК, -а, м. Гэблік з вузкім лязом для
выстругвання фігурнай паверхні чаго-н. Яко-
га толькі інструменту ў .. [бацькі] не было!
1 гэблікі, і адборнікі, і калёвачкі, і пазнікі, і
пілкі ўсялякія. Пальчэўскі.
АДБОРНЫ, -ая, -ае. 1. Адабраны з ліку ін-
шых як лепшы; першагатунковы, выдатны,
Адборнае насенне. □ Хата была прасторнаяі
пабудаваная з адборнага матэрыялу. Колас.
Атрад налічваў каля двухсот адборных малай-
цоў. Брыль. Па дарозе Ілью Кавальчуку трап-
ляліся фурманкі і аўтамашыны, нагружаныг
адборнай сухой бульбай. Паслядовіч.
2. Вельмі грубы, непрыстойны. Жанчынл
сыпала паліцаям у твар самыя адборныя, са-
мыя моцныя праклёны. Дамашэвіч.
АДБРАДЗІЦЬ, -браджў, -брбдзіш, -брбдзіць;
зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Закончыць, пера-
стаць брадзіць (пра піва, квас і пад.).
2. Правесці мяжу на сенакосе.
АДБРАКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адбракаваць.
АДБРАКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак., ка-
го-што. Аддзяліць недабраякаснае, бракоўнае.
Адбракаваць маладняк.
АДБРАКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адбракоўваць.
АДБРАКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адбракаваць.
АДБРАКОЎКА, -і, ДМ -кбўцы, ж. Дзеянне
паеодле знач. дзеясл. адбракоўваць —адбра-
каваць.
АДБРАХАЦЦА, -брашўся, -брэшашся, -брэ-
шацца; зак. Разм. груб. Адгаварыцца, адмовіц-
ца ад чаго-н.; выкруціцца.— Ідзі сюды, Анэта,
а то я адна не адбрашуся,— пачула яна голас
суседкі Агаты. Чарнышэвіч.
АДБРЫКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Зак.
да адбрыквацца.
АДБРЫКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Разм. 1. Брыкацца, адбіваючыся ад каго-,
чаго-н. Вася адбрыкваецца, выкручваецца, але
ўстаць не можа. Рунец.
2. перан. Настойліва адмаўляцца ад чаго-н.
непажаданага. [Асмалоўскі:]— От я і кажу,
што так далей працаваць нельга. Няма чаго
адбрыквацца. Возьмемся за справу, скосім і
ўбяром луг, а там — і за жніво. Сіўцоў.
АДБРЫСЦІ, -брыдў, -брыдзёш, -брыдзё;
-брыдзём, -брыдзяцё; зак. Адысці павольна, з
цяжкасцю перастаўляючы ногі.
АДБРЫЦЬ, -брыю, -брыеш, брые; зак. Разм.
Рэзка і прама выгаварыць каму-н.— Вы пачулі
б, як .. [Ралан] умее востра секануць. Ад-
брыць там, дзе гэта трэба. Грамовіч.
АДБРЭХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адбрахацца.
АДБУДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адбудаваць.
АДБЎДАВАЦЦА. -будўюся, -будўешся, -бу-
дўецца; зак. 1. Пабудавацца нанава; аднавіць
тое, што было разбурана, знішчана. Сяло Га-
радзішча, дашчэнту спаленае ў часе вайны
фашыстамі, цяпер адбудавалася. Гурскі. [Ка-
стрыца:] — У нас жа ніводнай хаты не заста-
лося, ні каровы, ні пеўня .. Ну, дзякаваць, ад-
будаваліся скора. Марціновіч.
2. Старанна, усё прадугледзеўшы, пабуда-
вацца. Як папрыгажэў горад! Як адбудаваў-
ся! Ус.
АДБУДАВАЦЬ, -будўю, -будўеш, -будўе;
зак., што. 1. Пабудаваць нанава, аднавіць
што-н. пасля разбурэння. Родны горад! На-
шае багацце! Мы хвіліны дар.ча не патрацім,
Мы сваёй не пашкадуем працы — Адбудуем
светлыя палацы! Броўка.
2. Вельмі странна, усё прадугледзеўшьі, па-
будаваць. Яны прыйшлі на з’езд партыйны,
Каб вырашыць, абмеркаваць, Як лепш адбуда-
ваць краіну, Заводы новыя ўзняць. Танк.
АДБУДОВА, -ы, ж. Дзеянне паводлв дзеясл.
адбудоўваць — адбудаваць (у 1 знач.) •
АДБУДОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адбудоўваць — адбудаваЦь.
АДБУДОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся,-аСЦЦа; не-
зак. 1. Незак. да адбудавацца.
2. Зал. да адбудоўваць.
АДБУДОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адбудаваць.
АДБУКСІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адбуксіраваць.
АДБУКСІРАВАЦЦА, -руецца; зак. Адысці
адкуль-н. на буксіры (пра судна).
АДБУКСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Адвесці на буксіры што-н. Адбуксіра-
ваць баржу.
АДБУКСІРОУКА, -і, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адбуксіраваць.
АДБУХАЦЬ, -ае; зак. Разм. Скончыць бу-
хаць; адгрукаць. Гармата адбухала.
АДБУШАВАЦЬ, -шўю, -шўеш, -шўе; зак.
Перастаць, скончыць бушаваць. Адышлі хала-
ды і слата, адбушавалі першыя навНльніцы.
Хадкевіч.
АДБУЯЦЬ, -яе; зак. Перастаць буяць. Ад-
буяла ў агародах хмельная летняя звляніна.
Навуменка.
АДБЫВАЛАЎКА, -і, ж. У выразе: адбыва-
лаўку адбываць гл. адбываць.
АДБЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адбываць — адбыць (у 1 знач.).
АДБЫВАЦЦА, -аецца. Незак. да адбыцца.
АДБЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
быць (у 1—3 знач.).
0 Адбывалаўку адбываць — працаваць не-
хаця; без жадання, фармальна выконраць ра-
боту, абавязкі.
АДБЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адбыць (у 1, 3 знач.).
АДБЫЦЦА, -бўдзецца; зак. АжыцДявіцца,
прайсці; быць праведзеным. Закладка галоўна-
га корпуса электрастанцыі адбылася праз дзён
тры. Чорны. Поруч.. паведамляецца, што ў су-
боту ў дзесяць гадзін вечара ў клубе адбудзец-
ца прэм’ера п’есы «Васа Жалязнова». Васіле-
віч. // Здарыцца. Прыжмурыў еока Міколка,
на курок націснуў. I што адбылося тут, дык
і сам дзед спачатку нічога не зразу.чеў, бо
стрэльба бахнула, як батарэя гармат. Лынь-
коў. Многа падзей адбьілося за апошнія часы.
Колас.
АДБЫЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адбыць (у 1, 2, 3 і 5 знач.).
АДБЫЦЬ, -бўду,-бўдзеш,-бўдзе; зак. 1. што.
Выканаць якую-н. павіннасць, абавязак; пра-
быць вызначаны тэрмін дзе-н. Цімох Будзік..
адбыў два гады арыштанцкіх рот за падпал
панскай стадолы, сядзеў як крымінальнік.
Колас. Фёдар недзе ў Сібіры адбыў пакаранне
за ўдзел у нейкай рэвалюцыйнай справе. Кор-
бан. // Выканаць што-н. фармальна, як бы
з-пад прымусу. Корч не любіць, каб рабілі
абы-як, абы адбыць. Мележ. А з паперай той
у канторы толькі фармальнасці адбылі, па кні-
гах пазапісвалі: калі мясцком накіроўвае, зна-
чыць, ведае каго! Шынклер.
2. Паехаць, адправіцца куды-н. 3 Цэнтраль-
нага штаба паведамілі, што партызан Уладзі-
мір Струк пасля лячэння ў шпіталі выпісаўся
і адбыў на фронт. Сабаленка.
3. што. Правесці, зрабіць, закончыць што-н.
[Вадзіцель:] — Дык ты, брат, як адбудзеш усе
там справы ў вашым бюро, заходзь начаваць
да мяне на Пушкінскі пасёлак. Васілевіч. Як
вяселле адбылі, Тады прыкмеціў, Вочы карыя
былі... На цэлым свеце Прыгажэйшых не знай-
сці. Дзяргай.
4. Абысціся, абмежавацца чым-н. нязнач-
ным, лёгкадаступным. [Дзед Мікола:] — А не-
барака Васіліса, наша паварыха, зусім разгу-
білася: што варыць? Тут варэнікамі, пельме-
нямі ці пловам не адбудзеш. Скрыпка. Дзяку-
ем не адбудзеш. Прымаўка.
5. Прабыць дзе-н. пэўны тэрмін; закончыць
сваё знаходжанне дзе-н. I вось ужо адбылі,
адгасцявалі, збіраюцца ехаць: Пятро з сынком
Валодзькам зноў — у той свой далёкі Тамбоў,
а Адам з Мікіткам паедзе ў Віцебск. Ракітны.
0 Не адбудзе, не прыбудзе — не будзе ні
выгады, ні страты.
АДБЯГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адбегчыся.
АДБЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
бегчы.
АДВАГА, -і, ДМ -вазе, ж. Смеласць, рашу-
часць, бясстрашнасць. Хваліць за адвагу. На-
брацца адвагі. Не хапае адеагі. □ Для Аленкі
была еялікая спакуса прачытаць той верш, але
адвагі нехватала. Колас. I гэтай песні нельга
сутрымаць, Мы з ёю стрэнем наш вясёлымай:
Адвагу сіл у росквіце гадоў, Усмешку нашых
новых пабудоў. Панчанка.
АДВАДЗІЦЬ, -ваджу, -вадзіш, -вадзіць; зак.,
каго. Прымусіць перастаць што-н. рабіць,
адвыкнуць ад чаго-н. Значыць, гэты чалавек
шкодны і небяспечны. Трэба назаўсёды адва-
дзіць.. [браканьера] ад чорнай справы. Кірэен-
ка. // Адвучыць хадзіць куды-н., мець зносіны
з кім-н. Васіль увесь ажно пыхаў ад прагнага
хацення чым барзджэй сустрэць РыгоразЗо-
сяю і раз назаўсёды адвадзіць яго ад яе.
Гартны.
АДВАЁЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
ваёўваць.
АДВАЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ваяваць.
АДВАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адважыць.
АДВАЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адважваць—адважыць.
АДВАЖВАЦЦА ’, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адважыцца.
АДВАЖВАЦЦА2, -аецца; незак. Зал. да ад-
важваць.
АДВАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
важыць
АДВАЖНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адваж-
нага.
АДВАЖНЫ, -ая, -ае. Які не баіцца небяспе-
кі; смелы, рашучы, бясстрашны. Адважны ча-
лавек. Адважны мараплаеец. Адеажныя сыны
Радзімы. □ Адважныя людзі Савецкай краіны
Пайшлі ў наступленне на тайны прыроды.
Колас. [Маці.-] — Пойдзеш ты у свет і людзі
Хадою адеажнай, Прад табою слацца будзе
Край наш неабсяжны. Купала.
АДВАЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
зак. Асмеліцца зрабіць, сказаць што-н., вы-
явіць рашучасць, адвагу. Прайсціся трэці раз
Сцёпка не адважыўся: лёгка магло стацца так,
што хто-небудзь з суседзяў мог бы звярнуць
на яго ўвагу. Колас. Хлопчыкі і дзяўчаткі,
якія можа ўпершыню ў жыцці адважыліся
адмераць доўгія кіламетры ад сваёй вёскі да
мястэчка, ідуць купляць падручнікі. Наву-
менка.
АДВАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак., што
і чаго. Аддзяліўшы, узважыць частку чаго-н.
Адважыць кілаграм цукру.
АДВАЗІЦЬ, -важў, -вбзіш, -вбзіць; зак.
Скончыць вазіць. // Знасіцца, з’ездзіцца, стаць
непрыгодным.
АДВАКАТ, -а, М -каце, м. Юрыст, які абара-
няе абвінавачанага на судзе, вядзе чыю-н.
справу. [Марыся:]— Хутка будзе суд, а пан
Крукоўскі падкупіў адвакатаў, якія будуць
абараняць Рыгора. Бажко. // Аб тым, хто за-
ступаецца за каго-н.— Пакінь Лазавенка! Я не
люблю адвакатаў,— нахмурыўся Ладынін і
сярдзіта адышоў убок. Шамякін.
[Лац. айуосаіпз — заступнік.]
АДВАКАТУРА, -ы, ж. Тое, што і а д в а-
кадтва. У свой час.. [прамоўца] скончыў
Сарбонскі універсітэт, займаўся адвакатурай.
Лынькоў.
АДВАКАЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
адваката, адвакацтва. Адвакацкая дзейнасць.
Адвакацкая практыка. □ Адвакацкі кабінет
быў прасторны. У ім стаяла некалькі шафаў
з кнігамі, галоўным чынам па адвакацкай спе-
цыяльнасці. Колас.
АДВАКАЦТВА, -а, н. Дзейнасць адваката.
У часе выхаду гэтых кніжак [«Дудка белару-
ская» і «Смык беларускі»] Францішак Багушэ-
віч стала жыў ужо ў Вільні, дзе займаўся ад-
вакацтвам. Клімковіч.
АДВАЛ, -а, м. 1. Частка плуга, акучніка,
якая адразае скібу зямлі і пераварочвае яе;
тое, што іпаліца (у 2 знач.). Плуг падразае
мяжу і адвалам павольна кладзе яе на бок.
Галавач.
2. Перавернутая скіба зямлі.
3. Спец. Насып з пустых парод на горных
распрацоўках.
АДВАЛАКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адвалачыся.
2. Зал. да адвалакаць.
АДВАЛАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
валачы.
АДВАЛАЧЫ, -валакў, -валачэш, -валачэ;
-валачбм, -валачацё; пр. адвалбк, -валакла,
-валаклб; зак., каго-што. Адцягнуць, перанесці
што-н. на іншае месца, убок ад чаго-н.
АДВАЛАЧЫСЯ, -валакўся, -валачэшся, -ва-
лачэцца; -валачбмся, -валачацёся, -валакўцца;
зак. Разм. груб. Пераадольваючы цяжкасці
пакуты, адысці.
АДВАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адваліць.
АДВАЛІЦЦА, -валюся, -валішся, -валіцца;
зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліўшыся,
адарваўшыся, адпасці. Са сцяны, пад акном,
адваліўся карычневы абломак тынку, упаў на
стол. Мележ. // перан. Знікнуць, прайсці (пра
адчуванні, пачуцці). Патапчык крочыў на
Алеся, потым стаў і крута павярнуў убок. Ка-
лі ён знік у гушчарніку, Алесь падняўся. Уся
нуда, здаецца, раптам адеалілася ад яго. Чар-
нышэвіч.
2. Адхіліцца тулавам назад, адкінуцца. Лаў-
ніцкі сеў, адваліўся на спінку крэсла, падрых-
таваўшыся да размовы. Шахавец.
3. Разм. Пад’еўшы, здаволіўшыся, пакінуць
есці. [Пракоп:]—От толькі што адваліўся ад
сваёй бульбы, дык еаша, мабыць, не ўлезе.
Сабаленка.
4. перан. Стаць меншым, паменшаць (пра
мароз, спёку і пад.). Мароз адваліўся, і з неба,
нізка павісшага над вёскай, церушыў драб-
нюткі сняжок. Дуброўскі. Пад вечар, калі
трохі адвалілася гарачыня, на вялікі брукава-
ны двор казармы другога бабруйскага батальё-
на ўвайшоў невысокі дзядок з берасцянай вя-
рэнькаю за плячыма. Грахоўскі.
0 Рукі адваліліся гл. рука. Рукі не адва-
ляцца гл. рука.
АДВАЛІЦЬ, -валю, -валіш, -валіць; зак.
1. што. Адвярнуць што-н. цяжкае ад чаго-н.,
што было прывалена ім ці перашкаджала
чаму-н. АЗваліць каменную глыбу. // Зняць
завалу ў дзвярах, варотах. Прытрымліваючы
рукою крысы кажуха, да брамы падышоў гас-
падар, не спяшаючыся адваліў завалу і адчы-
ніў веснічкі. Пальчэўскі.
2. што. Аддзяліць, выдзеліць, адрэзаць ка-
му-н. значную частку чаго-н. Адваліць лусту
хлеба. / у іран. ужыв. Выхапіў.. [начальнік]
з рук Паранькі паперы і, як бы для адчэпнага,
піша-—выдаць два рулоны. Во, колькі адва-
ліў! Ракітны.
3. ад чаго і без дап. Адысці, адплысці, адля-
цець (пра судна, самалёт і пад.). Параход
плаўна адваліў ад прыстані. Даніленка. На-
рэшце пікіроўшчыкі адвалілі. Я думаў, што
на палянцы сапраўды не асталося нічога жы-
вога. Сабаленка. // Адысці, паменшаць коль-
касна, разысціся. У паўзе, калі пакупнікі ад-
валілі, Аксана разгарнула ілюстраваны ча-
сопіс. Шамякін.
АДВАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адвальваць — адваліць (у 1 знач.).
АДВАЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адваліцца (у 1, 2 знач.).
2. Зал. да адвальваць.
АДВАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
валіць.
АДВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
адвалу. Адвальная паверхня плуга.
АДВАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца. Пра-
валяўшыся пэўны час, скончыць валяцца.
[Плёст:]— Я толькі з рамонту. Амаль тры ме-
сяцы адваляўся. Шашкоў.
АДВАР, -у, м. Вадкасць з наварам таго, што
ў ёй варылася. Рысавы адвар. Адвар з фрук-
таў.
АДВАРАЖЫЦЬ, -ражў, -рбжыш, -рбжыць;
зак., што. Паводле ўяўленняў забабонных
людзей — варажбой зняць чары з каго-н. / у
перан. ужыв. Яны [ударныя брыгады] хутка
прыдуць, Вогнішчы разложаць, Да канца ба-
лота 3 багны адварожаць. Купала.
АДВАРАПЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адварыць.
2. у знач. прым. Звараны, вараны. Стары
моўчкі.. паставіў.. чыгун з халоднаю адвара-
наю бульбаю. Чорны.
АДВАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адварыцца.
2. Зал. да адварваць.
АДВАРВАЦЬ, -аю, -ае, -аеш. Незак. да ад-
варыць.
АДВАРОТ, -а, М -рбце, лг. 1. Адагнуты і пры-
гладжаны (прыпрасаваны) край адзення ці
абутку. Махнач моўчкі адышоў да сваёй скры-
ні і сеў там, а Полаз на дзіва хутка падняўся,
стаў тварам у твар, узяў Лемяшэвіча за адва-
рот пінжака. Шамякін.
2. Адваротны бок чаго-н., напрыклад, кнігі,
канверта, здымка і пад. Адварот паштоўкі.
□ Собіч, не адрываючыся, сачыў, каб не аста-
лося дзе пропускаў, бо часамі подпіс павінен
быць толькі наверсе, а часамі і на адвароце.
Скрыган.
АДВАРОТНЫ, -ая, -ае. 1. Які вядзе назад;
які накіразаны ў супрацьлеглы папярэдняму
руху бок. У адваротным кірунку. Адваротнае
вярчэнне. сі Відаць, чуючы, што на ўзлессі
ірвуцца снарады, людзі кінуліся ў адваротны
бок, да дробнага хмызняку. Мележ. // Які
прыводзіць да зыходнага выніку. Адваротны
хі.х.і.чн.ы арацзс. АЗваратаае «.ератвараккв та-
еару ў грошы.
2. Супрацьлеглы. Адваротны сэнс. Адыман-
не ёсць дзеянне адваротнае складанню. Лага-
рыфм з адваротным значэннем. Адваротная
тэарэма. Адваротны дослед.
3. Супрацьлеглы знешняму, вонкаваму, ле-
вы бок прадмета. [Ніна] узяла са століка ма-
ленькае люстэрка, на адваротным баку якога
быў малюнак — дзеці купаюцца ў рэчцы. Ме-
леж.
4. у знач. наз. адваротнае, -ага, н. Пала-
жэнне, якое з’яўляецца процілеглым дадзе-
наму або патрэбнаму. Доказ ад адваротнага.
। 0 Адваротная сіла закона гл. сіла. Адва-
(ротная прапарцыянальнасць гл. прапарцыя-
нальнасць. Адваротны бок медаля гл. бок.
АДВАРОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адвярнуцца (у 1, 2 знач.).
2. Зал. да адварочваць.
АДВАРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адвярпуць.
АДВАРЫЦЦА, -варыцца; зак. 1. Зварыцца.
Грыбы адварыліся.
. 2. Спец. Аддзяліцца ад чаго-н. пры награ-
ванні ў месцы зваркі.
АДВАРЫЦЬ, -варў. -варыш, -варыць; зак.,
што. 1. Зварыць; зрабіць адвар. [Бабка Аксін-
ня:] — А ў мяне зеллейка такое ёсць, вось ад-
вару і прынясу. Чарнышэвіч.
2. Спец. Награваючы ў месцы зваркі, аддзя-
ліць ад чаго-н. Адварыць рэйку.
АДВАСТРЫЦЬ, -вастрў, -вбстрыш, -вбст-
рыць; зак., што. Зрабіць вострым; навастрыць,
завастрыць. Пара ўжо косы адвастрыць, Каб
да касьбы ўжо недалёкай Змаглі мы выйсці
да зары. Танк.
АДВАЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адваяваць.
АДВАЯВАЦЦА, -ваююся, -ваюешся, -ваю-
ецца; зак. Тое, што і адваяваць (у 3
знач.). [Лякомцаў:\ — Вам адразу трэба пера-
праўляцца на Вялікую зямлю. Ны наваявалі-
ся, Кірыла Пракопавіч, і, прабачце за праў-
дзівае слоеа, адваяваліся. Паслядовіч.
АДВАЯВАЦЬ, -ваюю, -ваюеш, -ваюе; зак.
1. што. У вайне, у барацьбе адабраць захопле-
нае ворагам або завалодаць тым, што нале-
жыць ворагу.
2. перан.; каго-што. Дамагчыся чаго-н., зда-
быць што-н. у выніку барацьбы, настойлівасці,
працы, выратаваць каго-н. [Бабейка:] — Нават
пасля вайны адваявалі гектараў пяцьдзесят у
балота — еунь, бачыце, чарнее ралля, гэта
ўзаралі на зіму. Хадкевіч. [Хірургу] не раз
хацелася кінуць папрок гэтаму ганарліўцу,
якога ён адваяваў ад смерці, але кожны раз
яго спрактыкаваны розум раіў маўчаць. Ва-
сілевіч.
3. Разм. Пазбавіцца сілы, моцы ваяваць.
[Царская дачка:] — Зноў ідзе на наша царства
вялікае войска аж трох каралёў. А бацька
мой стары ўжо — ваяваць не можа. Ці не па-
ехаў бы ты за яго? — Куды мне ехаць,— кажа
салдат.— Я ўжо сваё адваяваў. Якімовіч.
4. Разм. Праваяваць нейкі час, скончыць
ваяваць. Адваяваць два гады. □ Не дачакаўся
ў гэты час суровы Стары шасцідзесятае вяс-
ны, Знайшоў спакой на могілках вясковых,
Адваяваўшы спраўна тры вайны. Звонак.
АДВЁДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. зак. 1. каго-што
і. бе.з дал.- Пцанедапц, на.вец,а.п,ь к;іго.-, што-п..
Нму [Януку Сялібу] хацелася адведаць дом,
Зноў паглядзець на роднае гняздо. Танк. [Ры-
горыха:] — Прыязджае маці, Глафіра Парфі-
раўна, адведаць магілу сына, паглядзець наша
жыццё. Гурскі. [Панна Рузя:] — Ваша раней-
шая настаўніца колькі ўжо часу хварэе, а
вы?.. Хоць бы разочак схадзілі адведаць! Гань-
ба!.. Брыль.
2. чаго. З’еўшы або выпіўшы трохі чаго-н.,
вызначыць смак; пакаштаваць.— Просіць са-
доўнік Наведацца ў сад, Бабка Тадора Адве-
даць чарніц. Броўка. Пакаштуй, калі хочаш,
адведай — Вунь — кубанскія кавуны! Пры-
ходзька.
3. чаго. Спазнаць, зведаць, паспытаць. Гу-
ляюць хмаркі ў небе сінім, I ледзь хвалюец-
ца рака... Так моцна хочацца дзяўчыне Адве-
даць шчаеце рыбака. Іверс.
АДВЁДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адведваць — адведаць.
АДВЁДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ведаць.
АДВЁДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адвесці.
АДВЁДЗІНЫ, -дзін; адз. няма. Сяброўскае
наведванне каго-н. звычайна з якой-н. нагоды.
Бадай кожны раз, прыходзячы да сябра ў ад-
ведзіны, Янка захапляўся прытулкам свайго
прыяцеля, утульнасцю, глухменню. Колас.
Я сяджу пад уражаннем дзедавых адведзін і
ўсміхаюся. Пестрак.
АДВЁДКІ, -дак; адз. няма. 1. Наведванне
жанчыны, якая нарадзіла дзіця. Цётка Па-
раска.. частавала за сталом жанчын. Як павя-
лося ў вёсцы, суседзі і знаёмыя калгасніцы
прыйшлі ў адведкі. Гроднеў.
2. Тое, што і адведзіны.
АДВЁЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адвезці.
АДВЁЗЦІ, -вязў, -вязёш, -вязё; -вязём, -ве-
зяцё; пр. адвёз, -вёзла і -вязла; заг. адвязі;
зак., каго-што. Везучы, вярнуць каго-, што-н.;
завезці куды-н. Машына спачатку адвезла
начальніка, а тады ўжо і самога Сашку за-
імчала да яго новай кватэры. Чорны.
АДВЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
вейваць.
АДВЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
веяць.
АДВЁКУ, прысл. 3 даўніх часоў; спрадвеку.
[Сарока:]— Адвеку на гэтай гары лісы вядуЦ-
ца, ды якія ж пушыстыя. Шарахоўскі.
АДВЁРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адвярнуць.
АДВЁС, -а, м. Груз, падвешаны на шнуры
або нітцы для вызначэння вертыкальнага на-
прамку; грунтвага. Шнур быў без адвеса, і ча-
лавек, яўна хочучы паскорыць работы, зашча-
міў яго канец у калоду. Ракітны.
АДВЁСІЦЬ, -вёшу, -вёсіш, -вёсіць; зак., што.
Адкрыць што-н. завешанае; зняць або адсу-
нуць убок тое, чым было што-н. завешана.
[Жанчына] адвесіла акно, і дождж знадворку
зашумеў мацней. Чорны.
0 Адвесіць губы — надзьмуцца, пакрыў-
дзіцца.
АДВЕСЛАВАЦЦА, -вяслўюся, -вяслўешся,
-вяслўецца; зак. Тое, што і адвеславаць..
АДВЕСЛАВАЦЬ, -вяслўю, -вяслўеш, -вяс-
лўе; зак. Вяслуючы, аддаліцца, ад’ехаць ад
чаго-н. Адвеславаць ад берага.
АДВЁСЦІ, -вядў, -вядзёш, -вядзё; -вядзём,
-ведзяцё; пр. адвёў, -вяла, -вялб; заг. адвядзі;
зак., каго. 1. Ведучы, суправаджаючы, даста-
віць у якое-н. месца. Мікола адвёў Даніка пад
плот і пасадзіў на траве. Брыль. [Доктар:] —
Пазней усе казалі, што яго [Зяму] туды [у ста-
жок] адвяла і схавала Броня. Грахоўскі. // Пе-
равесці (войскі і пад.) на другую пазіцыЮ,
перамясціць назад, у тыл. [Перанечкін:] —
Перадайце Паграбняку: атрад адвесці на поў-
нач ад вёскі. М. Ткачоў.
2. Завесці на некаторую адлегласць ад каго-,
чаго-н. Букрэй адвёў убок начальнікаў аддзя-
ленняў і дзеда Талаша і аддаў загад, каму,
дзе і што рабіць. Колас.
3. Адхіліць; змяніць напрамак руху чаго-П.,
накіраваць убок ад каго-, чаго-н. Зыбін лёгка-
думны, вясёлы на тую пару, паспрабаваў аб-
няць яе, але Жэня адвяла яго рукі. Мелеік.
Сонца ўжо схавалася за далёкім лесам.., а..
[аграном] ходзіць, думае, куды б гэту ваду ад-
весці з поля. Бялевіч. // Змяніць напрамак
позірку, перастаўшы глядзець на што-н. Зда-
валася, што калі хоць на момант адвядзеш во-
ка, то машына абавязкова наскочыць на што-
небудзь. Кулакоўскі. // перан. Даць іншы кі-
рунак, перавесці (увагу, думку і пад.) йа
што-н. іншае. Лапінка, каб адвесці ад Косціка
ўвагу «брата Мішы», запрапанаваў яму заспя-
ваць што-колечы. Брыль. // перан. Папярз-
дзіць што-н. небяспечнае, непрыемнае. [Ма-
рына:] — Пайду сама. Тайком пайду. 1 можа
ліха адвяду, Калі ёсць сэрца ў таго ката [5о-
гута]. Колас. I спалохана ўзняліся 3 трысня-
гоў густых, з аеру Кнігаўкі, каб небяспеку
Ад сваіх адвесці гнёзд. Танк.
4. перан. Адхіліць што-н. неадпаведнае, не-
прыдатнае. Васіль Бусыга быў кандыдат у
валасныя старшыні, але рэеалюцыя і ўсе да-
лейшыя падзеі адвялі яго кандыдатуру. Колас.
5. Даць у чыё-н. распараджэнне; прызна-
чыць, выдзеліць для якой-н. мэты. Гасцінны
гаспадар адвёў два пакойчыкі Цэзарыю Галь-
васу, а Блецька атабарыўся ў мураванай пры-
будоўцы к дому. Чорны. Дык адвядзі [краіна]
ім [сыча.м] пачэснае месца У кнігах, што пі-
шуцца пра вайну, У кнігах пра нашу пера-
могу Песню складзі пра іх не адну. Куляшоў.
// Надаць тое або іншае значэнне, вызначыць
ролю, месца каму-, чаму-н.
6. Правесці, адчарціць. Адвесці палі ў сшыт-
ку.
0 Адвесці вочы — хітруючы, адцягнуць
чыю-н. увагу ад чаго-н. Адвесці душу —па-
дзяліцца з кім-н. тым, што набалела; выказаць
каму-н. свае патаемныя думкі; задаволіць
якое-н. моцнае жаданне. Вачэй не адвес-
ці — аб чым-н. вельмі прыгожым, прывабным.
АДВЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Выс. Існаванне з са-
мага пачатку; спрадвечнасць; далёкае міну-
лае. Мне марыцца: Нібыта той дарогай 3 ад-
вечнасці вярнуліся гады. Кляшторны.
АДВЁЧНЫ, -ая, -ае. Паэт. Які заўсёды існа-
ваў; спрадвечны. Адвечная тайна. Адвечныя
балоты. □ Дзе крыўда адвечная спела, Дзе
сыпала гдра курганы, Рукой пралетарскаю
смелай Гнілы стары лад зруйнаваны. Купала.
Думка-—гэта адеечная, невычэрпная, бяскон-
цая, як само жыццё, крыніца сілы. Дубоўка.
АДВЁШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адвесіць.
АДВЁШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
вешваць.
АДВЁШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
весіць.
АДВЁЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адвеяць.
АДВЁЯЦЦА, -вёецца; зак. Ачысціцца ў час
веяння.
АДВЁЯЦЬ, -вёю, -вёеш, -вёе; зак., што. Вы-
даліць веяннем са збожжа мякіну і інш.
АДВЁРТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Ін-
струмент для закручвання і выкручвання
шрубаў. Падыдзе, перакінецца з .. [тракта-
рыстам] двума словамі, і бачыш: у Сцёпкі ў
руках адвёртка або ключ, ён ужо ляжыць на
спіне пад трактарам і нешта там робіць. Га-
молка.
АДВІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
деясл. адвіваць — адвіць.
АДВІВАЦЦА, -аёцца; незак. Зал. да адві-
ваць.
АДВІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
віць.
АДВІЛЬВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. адвільваць.
АДВІЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Ухіляцца, адмаўляцца ад чаго-н. з дапамогай
хітрыкаў. [Стражнік:] — Прызнавайся, Раман,
нечага адвільваць. Што ты чуў? Колас. Па-
куль галасаваць, ці за таго, ці за другога —
ужо было вырашана.— 1 што б там ні стала —
Яўгена! — Няма там чаго адвільваць! Бара-
навых.
АДВІЛЬНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё. Зак. да ад-
вільваць.
АДВІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адвінуцца.
АДВІНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. Ненадоўга адлучыцца, адысці
куды-н. Антось да воза адвінуўся I зараз з
торбаю вярнуўся. Колас. // Адарвацца ад
якой-н. справы, работы. Адвінуцца на паўга-
дзіны.
АДВІНЦІЦЬ, -вінчў, -вінціш, -вінціць; зак.,
што. Аддзяліць, зняць што-н., круцячы па він-
тавой нарэзцы. Адвінціць гайку. □ Ігнат Пят-
ровіч .. адвінціў нейкія вінцікі, агледзеў лям-
пы, зачысціў правады і.. прыёмнік загаварыў
нармальна. Асіпенка.
АДВІНЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
вінчваць.
АДВІНЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
вінціць.
АДВІСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адвіс-
нуць.
АДВІСЛЫ, -ая, -ае. Які адвіс, апусціўся, ад-
цягнуўся ўніз; абвіслы. Апоўдні.. \Наталя\
села на адвіслую ралу стагодняга дуба, абняла
рукою галіну, прыперлася плячыма да ствала
і задрамала. Чорны. Дуброўскі быў яшчэ ма-
лады чалавек, вельмі паўнацелы, з гладзень-
кай адвіслай складкай пад падбародкам. Ме-
леж.
АДВІСНУЦЬ, -не; пр. адвіс, -ла; зак. Адцяг-
нуцца, апусціцца ўніз; звіснуць. У Стафанко-
віча адвісла губа, і ён ледзьве выгаварыў: —
То ратуйце хлопца, лячыце яго! Чорны. Быў
Аніс ужо слабы, шчокі адвіслі, а замест бага-
тай некалі барады тырчаў рэдкі і белы пушок.
Хомчанка.
АДВІТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Звязаны з адвітан-
нем; выкліканы адвітаннем, расставаннем;
развітальны. Адвітальныя поціскі рук. Адві-
тальная песня.
АДВІТАННЕ, -я, н. Абмен адвітальнымі сло-
вамі, поціскам рук і пад. пры расставанні;
апошняя сустрэча перад разлукай; развітан-
не. 1 застаўшыся адна, .. [Галена] адразу зра-
зумела, што гаварыла Бушмарава маўклівасць
на адвітанні і ссунутыя бровы. Чорны. «Сулі-
ко» на адвітанне Праспявай мне, Генацвале.
Купала.
АДВІТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Абмяняцца адвітальнымі словамі, поціскам
рук і пад. пры расставанні, пры разлуцы; раз-
вітацца. Пакуль Алесь увязваў воз, Патапчык
адвітаўся і пайшоў наперад. Чарнышэвіч.
Дзяўчаты адвіталіся і выйшлі, але Алеська
вярнулася назад. Дубоўка. // Адказаць на ад-
вітанне.
АДВІТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адвітацца.
АДВІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад ад-
віць.
АДВІХНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
Разм. Тое, што і адвінуцца. Сястра Саша
і Ганьчына маці вязуць на продаж клубніку
і бяруць з сабой і Ганьку. Папільнаваць воза,
як мацеры і Сашы спатрэбіцца адвіхнуцца за
якімі пакупкамі. Васілевіч.
АДВІЦЦА, адаўёцца; пр. адвіўся, -вілася,
-вілося; зак. Размотваючыся, адматацца.
АДВІЦЬ, адаўю, адаўёш,, адаўё; адаўём,
адаўяце; пр. адвіў, -віла, -вілб; зак., што. Раз-
віваючы, аддзяліць частку чаго-н. навітага.
АДВОД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адводзіць — адвесці.
2. Заява аб адхіленні каго-н. ад удзелу
ў чым-н. Выступіць з адводам кандыдатуры.
3. Адгалінаванне (у трубе, радыё-, электра-
сетцы і пад.). Адвод ад батарэі.
0 Для адводу вачэй — з мэтай адцягнуць
увагу, для прыліку.
АДВОДАК, -дка, м. 1. Галінка або частка
кораня з вочкамі, пасаджаныя ў зямлю асоб-
на ад мацярынскай расліны. Чаранковы ад-
водак.
2. Пчаліны рой, які толькі што ўтварыўся
і аддзяліўся ад старога. У раёне дзеду па-
шанцавала: ён прывёз аж цэлых дзесяць но-
вых вулляў для перасадак у іх «адводкаў» з
дужых сем’яў. Якімовіч.
АДВОДЗІЦЦА, -вбдзіцца; незак. Зал. да ад-
водзіць.
АДВОДЗІЦЬ, -вбджу, -вбдзіш, -вбдзіць. Не-
зак. да адвесці.
АДВОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. 1.
Дзеянне паводле дзеясл. адводзіць — адвесці
(у 6 знач.).
2. Спец. Прыстасаванне ў станках для пера-
воду рэменя з рабочага шківа на халасты і
наадварот.
АДВОДНЫ, -ая, -ае. Які служыць для адво-
ду чаго-н. убок. Адводная канава. □ На Фін-
ляндскім вакзале са шкляных дахаў і адвод-
ных труб струменямі сплывае дажджавая ва-
да. Лупсякоў.
АДВОЗ, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
адвозіць — адвезці.
АДВОЗІЦЦА, -вбзіцца; незак. Зал. да адво-
зіць.
АДВОЗІЦЬ, -вбжу, -вбзіш, -вбзіць. Незак. да
адвезці.
АДВОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адволь-
нага. Адвольнасць рухаў. Адвольнасць выва-
даў.
АДВОЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Нічым не абмежа-
ваны, вольны, што выконваецца паводле ўлас-
нага жадання. Акружнасць адвольнага ра-
дыуса.
2. Які праводзіцца самавольна, паводле
свайго ўласнага меркавання, капрызу. Адволь-
нае распараджэнне.
3. Непераканаўчы, бяздоказны, які не вы-
клікаецца неабходнасцю, беспадстаўны. Ад-
вольнае тлумачэнне.
АДВОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
ворваць.
АДВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
араць *.
АДВОСТРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адвастрыць.
АДВОСТРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адвастрыць.
АДВУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адвучыць.
АДВУЧВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адвучваць — адвучыць.
АДВУЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адвучыцца (у 1 знач.).
АДВУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адву-
чыць.
АДВУЧЫЦЦА, -вучўся, -вўчышся, -вўчыц-
ца; зак. 1. ад чаго і з інф. Адвыкнуць ад ча-
го-н. Колькі ні смяяліся з .. [Якавенкі] тава-
рышы, ён усё не мог адвучыцца ад гэтага ня-
зграбнага жэста. Мележ. Адвучылася смяяцца
[Малання] за вайну, дык і цяпер яшчэ ўсё
не наважыцца. Кулакоўскі.
2. Разм. Закончыць навучанне, перастаць
вучыцца. Адвучылася Люба ў гімназіі. I ра-
дасна адначасна было ад гэтага і сумна. Му-
рашка.
АДВУЧЫЦЬ, -вучў, -вўчыш, -вўчыць; зак.,
каго-што. 1. Прымусіць адвыкнуць ад чаго-н.
Адвучыць ад дрэннай прывычкі. □ Тры гады,
якія пражыла Малання ў горадзе, адвучылі
Кандрата бачыць у ёй сваю сялянку. Галавач.
[Трахім:] — Мне яшчэ ў маладосці адзін вучо-
ны чалавек гаварыў: «Калі ваўку не даваць
мяса змалку, дык можна адвучыць яго ад дра-
пежніцтва». Пальчэўскі.
2. Разм. Закончыць вучэнне, перастаць ву-
чыць, навучаць.
АДВЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
выкнуць.
АДВЫКЛЫ, -ая, -ае. Які адвык ад чаго-н.;
нязвычны. [Банжын] даўно не іграў, і рукі,
адвыклыя ад клавішаў, спачатку слухаліся
дрэнна. Шыцік.
АДВЫКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. ад ка-
го-чаго і з інф. Страціць якую-н. звычку; ад-
вучыцца ад чаго-н. У хаце.. яшчэ стаяў тыту-
нёвы дым, ад якога .. [Акіліна] даўно адвыкла.
Вітка. Непрыемна было і тое, што прыйдзец-
ца прасіць ласкі, а.. [Максім Сцяпанавіч] даўно
ўжо адвык што-небудзь прасіць. Карпаў. Леа-
польд Гушка за гэты час адвык думаць пра
гэтага чалавека [колішняга пана]. Чорны.
2. ад каго-чаго. Стаць далёкім, чужым ка-
му-н., забыць каго-, што-н. Пятро Пятровіч
адвык за дваццаць год на ўсходзе ад палос,
і ад парадку такога, як тут [у Забалоцці].
Брыль.
АДВЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. Ад-
хіляць, адносіць убок павевам ветру, веяннем.
АДВЯДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адводзіць — адвесці.
АДВЯЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адвязаць.
АДВЯЗАЦЦА, -вяжўся, -вяжашся, -вяжац-
ца; зак. 1. Развязаўшыся, аддзяліцца (аб вя-
роўцы, канаце і пад.). // Вызваліцца ад пры-
вязі, стаць непрывязаньш. Конь адвязаўся. сз
Тыя, якія раней за іншых адвязаліся ад сваіх
парашутаў, без усялякай каманды, механічна,
пасталі з аўтаматамі на варту. Чорны.
2. перан. Разм. Пазбавіцца ад каго-н. дакуч-
лівага, назойлівага або непрыемнага, нежада-
нага. Рыгору хацелася скарэй адвязацца ад
гаспадыні. Гартны. Небяспечны чалавек,—
падумаў пан.— ..Ніяк цяпер не адвяжашся ад
гэтага д’ябла ў чорнай сутане. Бядуля.
3. перан. Разм. Перастаць дакучаць каму-н.
Адвяжыся, аса-назола! — жартаўліва замах-
ваўся на бабку дзед. Даніленка. [Лаяна:] —
Скажу вам яшчэ болей, каб вы ўрэшце адвяза-
ліся ад мяне і не ліплі, як назойлівыя мухі.
Лынькоў.
АДВЯЗАЦЬ, -вяжў, -вяжаш, -вяжа; зак., ка-
го-што. Развязаўшы вузел, аддзяліць. Адвя-
заць вяроўку. // Вызваліць ад прывязі, зрабіць
непрывязаным. [Ваўчок} адвязаў ад слупка
каня і ўзяў у рукі лейцы. Хадкевіч.
АДВЯЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адвязваць — адвязаць.
АДВЯЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак да адвязацца.
2. Зал. да адвязваць.
АДВЯЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адвя-
заць.
АДВЯРНУЦЦА, -вярнўся, -вёрнешся, -вёр-
нецца; зак., ад (да) каго-чаго і без дап. 1. Па-
вярнуцца ўбок ад (да) каго-, чаго-н., павяр-
нуць галаву. [Турцэвіч] прыгарнуў да грудзей
малых і жонку, моцна іх па чарзе пацалаваў,
адвярнуўся, неўзаметку змахнуў з вачэй слёзы
і сказаў вазаку паганяць коней. Гурскі.
2. перан. Выказваючы сваю непрыязнасць,
парваць сувязі, адносіны з кім-н. Бедны да
беднага горнецца, а багаты ад каго хочаш ад-
вернецца. Прыказка. // Адмовіцца ад чаго-н.,
перастаць займацца чым-н. [Бабка:] — А вы
ўсё седзіце над гэтымі кнігамі. А яны сушаць
чалавека. [Лабановіч:] — А ты, бабка, пашап-
чы, каб я ад іх адвярнуўся. Колас. Стары ай-
чым угаеорваў .. ехаць на яго .. зямлю і зай-
мацца гаспадаркай.. Нлебер адвярнуўся ад гэ-
тай прапановы. Чорны.
3. Разм. Адлучыцца, адысціся на кароткі
час. [Бабейка:] — За ім [Саўчуком] я заўсёды
спакойны — куды 6 ні адвярнуўся з калгаса,.
ён усё зробіць як след. Хадкевіч.
0 Бог адвярнуўся ад каго гл. бог.
АДВЯРНУЦЬ, -вярнў, -вёрнеш, -вёрне; зак.,
каго-што. 1. Павярнуць у другі бок. Стары Ка-
зімір спыніўся перад сынам, які сядзеў ў кан-
цы .. стала, і так доўга глядзеў на яго, што
сын аж адвярнуў галаву да акна. Пестрак.
Калі аднаго разу .. [Зося] ішла па вуліцы і
дала «дзень добры» Грамабоісе.., дык тая толь-
кі нос у другі бок адвярнула, плюнула і моцна
скляла Зосю. Крапіва. // перан. Адцягнуць
(увагу, думку і пад.). Цяпер іншыя справы
адвярнулі ўвагу ад дому, ад сям'і, што, здава-
лася, іначай і не павінна быць. Пестрак.
2. Варочаючы, адсунуць. Адвярнулі [браты}
камень, а там нара, ды такая глыбокая — дна
не відаць. Якімовіч. Кузьма падбег к баро.знам
і рукамі адвярнуў скібы раллі, каб паказаць
старую мяжу. Нікановіч. // Паставіць на мес-
ца што-н. перавернутае, абернутае. Мужчыны
дружна падхапілі каляску і адвярнулі, але, ад-
варочваючы, выкінулі панскае сядзенне. Ко-
лас.
3. Адагнаць, накіраваць у другі бок (жывё-
лу). [Міхалка:]— Пачакайце, дзядзечка, я
збегаю карову адвярну ад грэчкі. Чорны.
4. Адагнуць край чаго-н. Чудзін жахнуўся,
умомант адвярнуў халявы і азірнуўся навокал.
Карпюк. Васіль адвярнуў каўнер кажушка.
Колас.
5. безас. Разм. Аб пачуцці непрыязні, агіды.
да каго-, чаго-н. 3 таго часу і адвярнула..
[Яўхіма] ад пчол. Кулакоўскі.
0 Нос адвярнуць — выказаць сваё незада-
вальненне чым-н., паставіцца да чаго-н. з па-
гардай, выявіць незадавальненне чым-н.
АДВЯСЛОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адвеславаць.
АДВЯЧОРАК, -рка, лі. Перадвячэрні час. Сі-
нім снежным адвячоркам Грыбок хадзіў ад
акна да акна па сяле, загадваў ісці .. на сход.
Мележ. Заходзіла сонца, але ўжо на самым
захадзе яно сцьмела, і адвячорак спахмурнеў.
Чорны. Быў ранні адвячорак. Яшчэ недзе
прыветліва свяціла сонца. А пакой ужо напоў-
ніўся змрокам. Шамякін.
АДВЯЧОРКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да адвячорка. Адвячоркавая пара.
АДВЯЧОРКАМ, прысл. хвіліны перад са-
мым вечарам. Невядома, як доўга цягнулася б
гэта гісторыя, каб аднаго разу адвячоркам не
прыйшла да іх настаўніца. Колас. Выйдзі ад- ;
вячоркам у жытное поле 1 паслухай пошум ]
спелых каласоў. Вітка.
АДГАБЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адгабляваць.
АДГАБЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адгабляваць.
АДГАБЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Габлюючы, зрабіць роўным, гладкім.
[Старшыня:] — Не ўсё там [у хаце], праўда, па-
епелі адгабляваць к прыезду гаспадароў, ды
галоўнае ёсць. Якімовіч.
АДГАВАРБІЦЦА, -гаварўся, -гавбрышся, -га-
вбрыцца; зак. Адгаворкамі адмовіцца, ухіліц-
ца ад якой-н. прапановы. [Мікола:]— Я перш
адказваўся, але .. [Васіль] так прыстаў, што
нельга было адгаварыцца, і я мусіў зайсці з
ім к Піню. Гартны. // Апраўдацца, пазбегнуць
пакарання, непрыемнасцей з дапамогаю адга-
ворак. 1 самае цяжкае Клемсу сказаць, а по-
тым няхай злуе яна [жонка], няхай сварыцца,
потым ён зможа адгаварыцца. Галавач.
АДГАВАРЬ'ІЦЬ, -гаварў, -гавбрыш, -гавб-
рыць; зак., каго. Пераканаць не рабіць чаго-н.,
угаварыць адмовіцца ад чаго-н. Хацеў [Со.мік]
на суд падаваць, ды людзі адгаварылі; казалі,
што неяк сорам і судзіцца за дзесяць снапоў
аўса. Крапіва. Зораў у апошні раз паспраба-
еаў адгаварыць Каленіка ад задуманага ім
плана. Паслядовіч.
АДГАВОР, -у, м. 1« звычайна мн. (адгаворы,
-аў). Угаворы, парада не рабіць чаго-н. [Мі-
ша:] — Пасылалі б мяне туды [на будоўлю],
дык я ні адной хвіліны не раздумваў бы і нія-
кіх адгавораў не слухаў. Хадкевіч.
2. Словы, з дапамогай якіх адмаўляюцца
што-н. сказаць або зрабіць; адгаворка. Успамі-
наюцца словы: «Было і страшна, было і весе-
ла..» Гэта, Арцём, гучала ў цябе.. ну, проста
як адгавор. Брыль. // Словы для апраўдання.
На ўсе прычыны адгаворы.
АДГАВОРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адгаворваць —• адгаварыць.
АДГАВОРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адгаварыцца.
2. Зал. да адгаворваць.
АДГАВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адгаварыць.
АДГАВОРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Спасылка на што-н. з мэтай ухіліцца, адмовіц-
ца ад чаго-н.— Ды вось білет у кішэні.— ска-
заў .. [Гвозб], засоўваючы белую, з рудымі ва-
ласкамі, вузкую руку за борт пінжака, нібы
збіраўся дастаць білет, каб Зыбін не падумаў,
што гэта адна адгаворка. Мележ. Лёка заўсё-
ды магла выдумаць якую-небудзь адгаворку.
Асіпенка.
АДГАДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адгадаваць.
АДГАДАВАЦЦА, -дўецца; зак. Адкарміцца,
стаць сытым, тоўстым. [Жук:]— Калі нас
[салдат] так увесь час будуць харчаваць, то
мы за тры гады адгадуемся, як на курорце.
Алешка.
АДГАДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак., каго-
што. 1. Даць магчымасць адрасці, дасягнуць
зпачлых памераў. Адгадаваць бараду.
2. Выгадаваць, адкарміць. Адгадаваць ка-
бана.
АДГАДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адгадаць.
АДГАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разга-
даць загадку; правільна вырашыць пытанне,
якое патрабуе здагадкі, кемлівасці. [Пан:] —
Загадаю вам [беднаму і багатаму] тры загадкі:
што на свеце сыцей за ўсё? што на свеце са-
ладзей за ўсё? што на свеце шпарчэй за ўсё?
Хто адгадае, таму і карова застаецца. Якімо-
віч. // Вызначыць што-н., даведацца аб чым-н.
інтуітыўна, пры дапамозе здагадкі. Волька з
паўслова ўмела адгадаць Міхалаву думку. Ва-
сілевіч. Часамі, седзячы ў сябе на ганку, я
разглядаў гэтыя гамакі і стараўся адгадаць,
каторы з іх Данусін. Карпюк. // Па якіх-н.
прыкметах уведаць аб чым-н. наперад; прад-
бачыць. I так і сяк яны [Даніла і Марынка]
мяркуюць, Каб адгадаць падзеі ход. Колас. //
Пазнаць каго-, што-н. Ціхаміру раптам заха-
целася пашукаць знаёмых, і ён прайшоўся
між лавак, але знаёмых не было, ды і наўрад
ці адгадаў бы ён тут каго, каб нават і былі:
гады ж не так сабе ішлі. Чыгрынаў. Шпалеры
на сценах да таго выцеілі, што нельга адга-
даць іх першапачатковы колер. Пестрак.
АДГАДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адгадваць —адгадаць.
АДГАДВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Угадвацца.
За соснамі адгадваўся блізкі праліў, чутно бы-
ло, як ліжуць гальку хвалі. Лупсякоў.
2. Зал. да адгадваць.
АДГАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адга-
Даць.
АДГАДЗІЦЬ, -гаджў, -гбдзіш, -гбдзіць; зак.
Разм. Робячы што-н. добрае, аддзякаваць за
паслугу. I сабака за дабро ўмее адгадзіць.
Прыказка.
АДГАДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. Адказ
на загадку; рашэнне, якое раскрывае якую-н.
тайну. Як сагрэўся [Ігнат], пачаў здагадвацца,
куды яго вязуць, і спалохаўся нечаканай ад-
гадкі. Галавач.
АДГАДОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
гадоўваць.
АДГАДОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
гадаваць.
АДГАДЧЫК, -а, м. Разм. Той, хто ўмее ад-
гадваць, адгадвае што-н.
АДГАДЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да адгад-
чык.
АДГАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Разм. 1. Адслу-
жыць, адпрацаваць доўгі час на якой-н. цяж-
кай рабоце. Бацька мой у імперыялістычную
шэсць гадоў у палоне адгакаў і жывы вярнуў-
ся. Беразняк. 3 другой паперы бачна, што па-
спытаў Міхалка і вугальныя шахты. Пад зя-
мелькай адгакаў ён кайлом нешта каля пяці
год. «ЛІМ».
2. Адбудаваць. Адгакаць дом.
АДГАЛАСІЦЬ, -лашў, -лбсіш, -лбсіць; зак.
Праплакаць, галосячы, пэўны час. [Параска]
ужо слаба помніць, як забіралі ў [панскі] двор
Язэпку, затое па Васільку адгаласіла разам з
маткаю. Якімовіч.
АДГАЛІНАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адгалінаваць, адгалінавацца.
2. Бакавы адростак, галіна. Жывіць сасну
толькі адзіны корань, што распусціў свае ад-
галінаванні ў процілеглы ад ракі бок. Марці-
новіч.
3. Частка чаго-н., якая выдзяляецца ад ас-
ноўнага напрамку і адыходзіць убок. Адгалі-
наванне чыгуначнага пуці.
АДГАЛШАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адгалінаваць.
АДГАЛІНАВАЦЦА, -нўецца; зак. Утварыць
адгалінаванне.
АДГАЛІНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.,
што. Зрабіць адгалінаванне чаго-н.
АДГАЛІНЁННЕ, -я, н. Тое, што і а д г а л і-
н а в а н н е.
АДГАЛІНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адгалінавацца.
2. Зал. да адгаліноўваць.
АДГАЛІНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адгалінаваць.
АДГАЛОС, -у, м. Тое, што і адгалос ак.
Часта і цяпер у цішы ночы звонкім рдгало-
сам разлягаюцца па балоце гукі гармоніка.
Чарот. Спі, змагар! Над магілаю цеснаЮ Кра-
скі ўзыдуць з пасеяных слёз... Прыйдзе мо-
ладзь не раз к табе з песняю, Смела кінуўшы
ўдаль адгалос. Васілёк.
АДГАЛОСАК, -ску, м. 1. Рэха, водгулле. Ад
песень ад гулкіх плывуць адгалоскі Па шум-
ных дубровах і нівах. Купала. // чаго. Аслаб-
лены адлегласцю гук чаго-н. Неба на ўсходзе
палыхала частымі знічкамі, і адтуль даляталі
зрэдку далёкія адгалоскі грому. Лынькоў.
2. перан.; чаго. Тое, у чым выяўляюцца сля-
ды ўплыву, уздзеяння чаго-н.; рэшткі, вынік
чаго-н. З’явіўшыся яркім адгалоскам нараста-
ючага вызваленчага руху сяля'нства, адлюст-
раваўшы яго класавы пратэст супраць памеш-
чыкаў і царызму, увабраўшы ў сябе нацыя-
нальна-вызваленчыя імкненні шырояіх на-
родных мас, .. [творчасць Багушэвіча] стала
значнай літаратурна-грамадскай з’явай Бела-
русі напярэдадні рэвалюцыі 1905 г. Івашып.
Як адгалосак, як цень свайго мужа, .. [Аўдоц-
ця] жыла яго жыццём. Бядуля.
АДГАЛОССЕ, -я, н., зб. Тое, што і а д г а л о-
С а к. Толькі рэха далятала, Звонкай песні ад-
галоссе. Гілевіч. Сціхла трывожнае адгалоссе
стрэлаў, і зноў рэха насіла над балотамі рос-
пачлівую песню шакалаў. СамуйлёнаК. У га-
рах гулка пакацілася адгалоссе. Быкаў.
АДГАМАНІЦЬ, -маню, -мбніш, -мбнідь; зак.
Закончыць, перастаць гаманіць. Адгамоняць,
бывала, школьнікі— пачынаюць сходзіцца
дзядзькі-грамадаўцы і яшчэ негрампдаўцы.
Таўлай. // перан. Прайсці, закончыцпа (пра
што-н. піумнае, гаманлівае). Адгрукаў гром.
Адгаманіла лета На мове зор малінавых і кве-
так. Панчанка. Даўно прайшоў з апошнім
громам лівень, адгаманіў даўно на полі жні-
вень. Русецкі.
АДГАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. Незак. да адагнацца.
2. За.г. да адганяць.
АДГАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ада-
гнаць.
АДГАРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. Разм.
Перажыць шмат гора. // Пражыць пэўны час,
пераадольваючы цяжкасці. Адгараваць зіму.
с Ёсць родныя. Ды ўсе жывуць сабой,1 толь-
кі верная твая любоў Са мной мой век адгара-
вала. Буйло.
АДГАРАДЗІЦЦА, -раджўся, -рбдзішся, -рб-
дзіцца; зак. Адгарадзіць сябе, свае ўладанні
якой-н. агароджай, заслонай, перагародкай.
Прыбудоўку атынкаваў [Фёдар], выбеліў, ад-
гарадзіўся зялёным парканам і зрабіў свой
уласны выхад на вуліцу. Ракітны. // перан.
Парваць сувязь з кім-н.; адасобіцца, аддзяліц-
ца ад каго-, чаго-н. Юрканс і ў бараку адгара-
дзіўся ад людзей. Броўка. [Пятру Тадаровічу]
пашанцавала, і ён адгарадзіўся ад усяго свету.
Чорны.
АДГАРАДЗІЦЬ, -раджў, -рбдзіш, -рбдзіць;
зак., каго-што ад чаго. Аддзяліць (перагарод-
кай, плотам і пад.) што-н. ад чаго-н. Гаспады-
ня зачыніла дзверы і быццам адгарадзіла па-
кой ад усяго астатняга свету. Савіцкі. // Ад-
дзяліць, з’яўляючыся перагародкай, перашко-
дай. Тут [на месцы, дзе балота злучалася з
ручвом раўчука] павінна была вырасці высо-
кая і моцная грэбля, якая адгародзіць балот-
ца ад раўчука. Якімовіч. // перан. Абараніць
засцерагчы ад чаго-н. небяспечнага або не-
прыемнага. Да радаснага адчування ашчаслі-
віць і.. «адгарадзіць .. [Славу] ад усялякіх
злых намераў» далучалася пачуццё натрэбы
самому збыць з свае галавы ўсё гэта, ачысціц-
ца ад усялякіх слядоў мінулага. Чорны. [Ма-
лашанка:]— Ты што ж... хочаш, каб я ад імя
абкома адгарадзіў цябе ад крытыкі камуні-
стаў? Шамякін. // перан. Пазбавіць сувязі з
кім-, чым-н.; адасобіць. У той дзень Манцэві-
чу пачало здавацца, што яго адгарадзілі ад
усяго свету. Адамчык.
АДГАРВАЦЬ, -ае. Незак. да адгарэць.
АДГАРНУЦЦА, -гбрнецца; зак. Павярнуцца
з аднаго боку на другі (пра лісты ў кнізе).
/ у перан. ужыв. Адгарнулася ноеая староны
ў шматвяковай гісторыі Полацка — старонка
будаўніцтва камунізма. Хадкевіч.
АДГАРНУЦЬ, -тартг.ў, -ібр'не'пі, -тбрне; зкк.,
што. 1. Адгрэбці, адсунуць убок. Адгарнуць
жар у печцы. □ Саўка прылёг, адгарнуў ад
каменя зямлю і памаленьку выкаціў яго з-пад
падрубы. Колас. [Піліп Андрэевіч:] — Пад’ехалі
мы.. да яго, адгарнулі траву ў лодцы, а ў ..
[Сенькі] там не менш трох пудоў рыбы ля-
жыць. Краўчанка.
2. Адсунуць, адхіліць, адвесці ўбок. Добра,
было б адгарнуць з вачэй валасы, прыпусціц-
ца да першага дрэва бягом, каб схавацца пад
ім ад дажджу. Брыль. // Адагнуць, адвярнуць
(пра адзежу і пад.). Кудзіш асцярожна, сле-
дам за Ігнатавай рукой, намацаў рану, адгар-
нуў каўнер кашулі. Галавач.
3. Разгарнуць, адкрыць (кнігу, сшытак і
пад.); павярнуць з аднаго боку на другі (ста-
ронку). Хлапчук дастаў з-пад канапы брудны,
патрапаны альбом, адгарнуў вокладку. Асі-
пенка.
АДГАРОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адгарадзіць.
АДГАРОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адгароджваць — адгарадзіць і
адгароджвацца — адгарадзіцца.
АДГАРОДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адгарадзіцца.
2. Зал. да адгароджваць.
АДГАРОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адгарадзіць.
АДГАРОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Сцяна з дошак, фанеры, бярвення, якой адга-
роджваюць частку памяшкання (у хаце, у
хляве, у гумне і пад.). Праз шчыліны паміж
дрэнна прыпушчаных адна да адной дошчак
сцянной адгародкі Міхалка заўважыў, што па
той бок сцяны гарыць агонь. Чорны. [Віця]
зазірнуў праз акенца, што было ў фанернай
адгародцы, у суседні пакойчык. Нядзведскі.
АДГАРТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Гартаю-
чы, перакінуць, перавярнуць некалькі лістоў.
АДГАРЭЛЫ, -ая, -ае. Які адгарэў, перага-
рэўшы адваліўся, адпаў.
АДГАРЭЦЬ, -рыць; зак. 1. Перагарэўшы ў
якім-н. месцы, адваліцца, адпасці ад чаго-н.
Сук адгарэў.
2. перан. Скончыцца, мінуцца. Што адбале-
ла, Што адгарэла — Лісцем замецена. Каржа-
неўская.
АДГАСЦІЦЬ, -гашчў, -гбсціш, -гбсціць; зак.
Разм. Тое, што і адгасцяваць. Ён [музы-
ка] тут успомніў родны край I што не ў кож-
най хаце адгасціў, 1 не на ўсіх хрысцінах па-
быеаў, 1 не на ўсіх вяселлях адыграў. Танк.
АДГАСЦЯВАЦЬ, -цюю, -цюеш, -цюе; зак.
Разм. Скончыць гасцяваць; пагасцяваць нейкі
час.— А госці вашы, цётка Аксіння, яшчэ доў-
га будуць? — Ды адгасцявалі ўжо. Заўтра па-
едуць. Ракітны.
АДГІН, -у, м. Разм. Месца, па якім што-н.
адагнута. Зламацца на адгіне.
АДГІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адагнуцца.
АДГІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
гнуць.
АДГЛЯНЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адглянцаваць.
АДГЛЯНЦАВАЦЦА, -глянцўюся, -глянцў-
ешся, -глянцўецца; зак. Набыць глянец, стаць
выглянцаваным, адпаліраваным. Яна [дарога]
так адглянцавалася аўтамабільнымі шынамі,
што калі глядзіш на яе седзячы на пярэднім
сядзенні, дык, здаецца, гэта і дарога не даро-
га, а роўная, як струнка, рака. Лынькоў.
АДГЛЯНЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.,
што. Навесці глянец, бляск на што-н.
АДГНІВАЦЬ, -ае. Незак. да адгнісці, адгніць.
АДГНІСЦІ, -гніё; зак. Згніўшы, адваліцца,
адпасці. Дзядзька Цімох плот загарадзіў яшчэ
да мяне з новага частаколу, а гэты — каторы
збуцвеў, у каторага канцы адгнілі — склаў
у кучу на дровы. Баранавых.
АДГНІЦЬ, -гніё; зак. Тое, што і адгнісці.
АДГОДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Разм. Аддзяка, ад-
плата дагаджэннем за дагаджэнне каму-н. [Ба-
буля:]— А з норкі выбегла Мышка, узбегла на
лаўку, на плячо Марыльцы і шэпча ёй на ву-
ха: «Дзеўка-дзявіца, русая касіца, дай мне лы-
жачку кашы. Я табе буду ў адгодзе ў вялікай
прыгодзе». Брыль.
АДГОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
гадзіць.
АДГОН, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
адганяць — адагнаць (у 1, 2, 4 знач.).
2. Малако, з якога сепаратарам аддзелена,
адагнана смятанка. 3 дзесяці машын здадзе-
нага малака сем машын адгону вяртаюць кал-
гасу. Дуброўскі.
3. Црадукт адгонкі парай. Спіртавыя адгоны.
АДГОНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Спец. Дзеянне
паводле дзеясл. адганяць—адагнаць (у 4
знач.).
АДГОННЫ, -ая, -ае. Звязаны з адгонам жы-
вёлы, з утрыманнем жывёлы на адгоне. Ад-
гонная авечкагадоўля. □ То былі яшчэ знаё-
мыя мясціны: летам паромам Ласка з сяброў-
камі пераязджала за раку — на адгонную па-
шу. Даніленка.
АДГОР’Е, -я, н. Адгалінаванне асноўнага
горнага ланцуга. Адгор'і Карпат. о Выступы
скал свяціліся на сонцы, адгор'і танулі ў гу-
стым непраглядным змроку ценяў. Гамолка.
АДГОРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адгарнуць.
АДГОРТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
гарнуць.
АДГОРТВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адгарнуцца.
2. Зал. да адгортваць.
АДГОРТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
гарнуць.
АДГРАБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да адгра-
баць.
АДГРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
грэбці.
АДГРАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Зрабіць грані (у 2 знач.).
АДГРАФІЦЬ, -флю, -фіш, -фіць; -фім, -фіцё;
зак., што. Адлінеіць, падзяліць на графы.
АДГРАФЛЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адграфіць.
АДГРОХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
Пабудаваць што-н. вялікае, грандыёзнае. [Бе-
разінец:] — А еы каля станцыі які новы дом
адгрохалі!.. Ці не кантору думаеце тут змяш-
чаць? Броўка.
АДГРУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адгрузіць.
АДГРУЖАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
гружаць.
АДГРУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
грузіць.
АДГРУЗІЦЬ, -гружў, -грўзіш, -грўзіць; зак.,
што. Пагрузіўшы, падрыхтаваць да адпраўкі.
У гэтым месяцы завод павінен адгрузіць
Індыі тры плоскашліфавальныя станкі.
«Звязда».
АДГРУЗКА, -і, ДМ -зцы; Р мн. -зак; ж.
Дзеянне паводле знач. дзеясл. адгружаць —
адгрузіць.
АДГРУКАТАЦЬ, -качў, -кбчаш, -кбча; зак.
Разм. Перастаць грукатаць. Налі адгрукочуць
трамваі і самазвалы, Пагаснуць у інтэрнатах
запозненыя агні, Па Мінску гадумліва кро-
чыць Янка Нупала, Радкі ненапісаных вершаў
шэпчучы ў цішыні. Бураўкін. // перан. Прай-
сці, мінуцца. Калі паўвека мерна адгрукоча
1 ўжо не так бурліць у жылах кроў, I шлях
жыццёвы, і сваіх сяброў Хто прыгадаць у ці-
шыні захоча, Няхай жа той ніколі не забудзе
Квяцістую дарогу ў родны дом. Хведаровіч.
АДГРУКАЦЁЦЬ, -качў, -каціш, -каціць; зак.
Разм. Тое, што і адгрукатаць.
АДГРУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
1. Перастаць грукаць. Пройдзе час, адгру-
каюць гарматы, Змоўкнуць стрэлы, Знікнуць
хмары дыму. Броўка.
2. перан.; што. Пабудаваць, адбудаваць або
зрабіць што-н. вялікае, значнае.— Заходзьце,
сядайце за стол, цесляры,— Адгрукалі хату на
славу. Бялевіч.
3. што. Адскакаць, станцаваць. Відаць, такі
ўжо клімат тут [на курорце] гаючы, што нават
самавітыя дзядзькі і цёткі, забыўшыся пра
свае радыкуліты, прастрэлы і рэўматычныя
ламоты, адгрукаюць вам «Польку-Янку» ці
«Лявоніху». Вірня.
4. перан.; што. Працуючы, выконваючы аба-
вязак, адбыць, адслужыць нейкі час.
[Юнак:]— Два гады ў аўтароце разам адгрука-
лі. Краўчанка.
АДГРЫЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да ад-
грызці.
АДГРЬ'ІЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адгрызці.
АДГРБІЗЦІ, -грызў, -грызёш, -грызё; -гры-
зём, -грызяцё; зак., што. Грызучы, аддзяліць,
ад’есці. Бярэ .. [хлопец] гэту цыгарышчу і
ажно сапе. Шмаргануў носам і адгрыз канчу-
рык. Грамовіч.
АДГРЫМЁЦЬ, -міць; зак. 1. Перастаць гры-
мець (пра гром). Адгрымела ноччу навальні-
ца, Птушак пазеанчэлі галасы, 1 пяюць на сто
ладоў сініцы — Пэўна, упіліся ад расы. Пан-
чанка. Дождж прамачыў наскрозь Лясныя не-
тры. Гром адгрымеў. Чуваць быў толькі звон.
Свірка. // Скончыць грымець (пра што-н. гуч-
нае). Адгрымеў развітальны салют з вінтовак.
Лынькоў.
2. перан. Прайсці, закончыцца (пра што-н.
буйнае, шумнае). Адгрымела слава. □ Змоўк-
лі бітвы. Развеяўся дым. Адгрымелі часы
баявыя. Броўка. Вайна адгрымела. Салют
Уславіў шляхі перамогі. Глебка.
АДГР9БЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адгрэбці.
АДГРЭБЦІ, -грабў, -грабёш, -грабё; -грабём,
-грабяцё; зак., што. Грабучы, адсунуць убок.
Мікіта адгроб ад варот гной, прычыніў вароты
і пайшоў да стога. Галавач.
АДГУКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адгукнуцца.
АДГУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. Скончыць
гукаць. Адгукала труба, адмычалі каровы, ў
полі пуста — ні голасу, ні аганька. Дудар.
2. каго-што.; перан. Гукаючы, клічучы, вяр-
нуць. Толькі еднасці сіла Долю нам адгукала.
Бялевіч.
АДГУКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адгукнуцца.
АДГУКНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. 1. Адказаць на зварот; ада-
звацца.— А хто не згаджаецца з гэткаю паста-
новаю? — запытаў старшыня.— Я!..— адгук-
нуўся адзін толькі Габрусь. Чарот.— Габрынь-
ка! — Зараз, татка! — адгукнуўся ў глыбі до-
ма звонкі дзявочы галасок. Колас. // Прагу-
чаць, падаць голас у адказ на што-н. Дзесьці
ў канцы вёскі хрыпла заспяваў певень. Яму
адгукнуўся другі, трэці. Шамякін. Вясна гук-
нула, павяла, 1 адгукнулася дарога. Пысін.
2. перан. Адазвацца якім-н. чынам на
якую-н. з’яву, падзею, выказаць свае адносі-
ны да яе. [Якаў Гіс:} — Мы [рабочыя] павінны
адгукнуцца на гэты замах палачоў рашучым
выступленнем — забастоўкаю. Гартны. // Па-
ставіцца спачувальна да чаго-н., падтрымаць.
На шырокай плошчы перад еакзалам ішоў
мітынг у гонар будаўнікоў-добраахвотнікаў,
якія першымі адгукнуліся на заклік камса-
мола. Асіпенка.
3. перан. Выклікаць якое-н. пачуццё, адчу-
ванне ў каго-н. Адна акалічнасць балюча ад-
гукнулася ў Аўгініным сэрцы: у Вепрах хадзі-
лі ўпартыя чуткі, што арышт Мартына Рыля
стаіць у простай залежнасці ад даносу Васіля
Бусыгі. Колас. Хай жа песня ўсюды льецца,
У сэрцах вашых адгукнецца. Купала.
4. перан. Адбіцца на кім-, чым-н., зрабіць
уплыў. Памыліўся ты, і твая памылка рэхам
адгукнецца ва ўсім калгасе. Дуброўскі.
АДГУЛ, -у, м. Водпуск, які даецца за звыш-
урочную працу, дзяжурства. А тым часам Язэп
Кулінчык зачасціў да сваіх. То ў яго заданне
ад рэдакцыі, то выхадны дзень, то адгул за
дзяжурства. Кавалёў.
АДГУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
гуляць.
АДГУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
Разм. 1. Уволю пагуляць, адпачыць. Усе веда-
лі, што Адарка ў апошні час любіць адгуляц-
ца. Лупсякоў.
2. Адпасвіцца на падножным корме (пра
жывёлу). Мой конь, ты добра адгуляўся, Па-
куль я ездзіў на машыне, Мой конь, ты добра
назбіраўся Дарожнай белай канюшыны. Гаў-
русёў.
АДГУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. 1. Правесці
некаторы час на гуляннях. Вось ужо цэлае
лета адгулялі.. [Антон і Надзя] на вечарынках.
Грамовіч. // што. Выкарыстаць чарговы адпа-
чынак, водпуск, дазволены за звышурочныя
работы, дзяжурствы. Адгуляў сын-афіцэр свой
водпуск у вёсцы. Ракітны.
2. што. Адсвяткаваць; згуляць.— У гэтым
доме,— заўважае брат,— на Новы год вяселле
адгулялі. Гілевіч.
3. Перастаць, кончыць гуляць. [Лятун:] —
Стары я, браткі, недалугай раблюся. Што год,
то горш. Але не шкада, сваё адгуляў, сваё ад-
мазоліў. Лынькоў. // перан. Прайсці, закон-
чыцца. Адг-рымела маразамі зіма, адгуляла
завеямі ў палях. Шахавец.
АДГУСЦІ, -гудў, -гудзёш, -гудзё; -гудзём,
-гудзяцё; зак. Перастаць гусці. Колькі-калькі
над пільняй гудкоў адгуло. Зарыцкі. Маўчаць
кулямёты, I міны не выюць. Гарматы сеаё ад-
гулі. Броўка. // перан. Прайсці, мінуцца. Па-
зіцыі аглядвае [абеліск], Дзе бітвы адгулі, Ге-
рояў мужных згадвае, што з бою не прыйшлі.
Калачынскі. Вагата адгуло паводак і адцвіло
на лузе траў. Вялюгін.
АДГУЧАЦЬ, -чыць; зак. Перастаць гучаць.
Песня адгучала.
АДГУШКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
Скончыць гушкаць. Адгушкалі нівы... У лузе,
за стагамі, Влукаў я, нібы жнівень, 3 мокрымі
нагамі. Тармола.
АДГБІРКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адгыркнуцца.
АДГЬ'ІРКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;
зак. Разм. Груба, рэзка, злосна адказаць на
якое-н. пытанне, заўвагу.— Папомніш ты, ха-
муйла! — ціхенька адгыркнуўся Махлярчык...
Гарэцкі.
АДГЭТУЛЬ, прысл. 3 гэтага месца; ад гэтага
месца, адсюль, з гэтай мясцовасці. Што, дзед,
да Праглай адгэтуль далёка? — спытаўся кам-
брыг.— Адгэтуль трэба пад сонца ісці. Брыль.
[Лабановічу] стала цяпер ясным і зразумелым,
чаму.. [Ядвіся] так рвалася адгэтуль хоць на
колькі тыдняў... Колас.
АДДАВАЦЦА, -даюся, -даёшся, -даёцца;
-даёмся, -даяцёся, -даюцца; незак. 1. Незак. да
аддацца.
2. Зал. да аддаваць.
АДДАВАЦЬ, -даю, -даёш, -даё; -даём, -дая-
цё, -даюць; незак. 1. Незак. да аддаць (у 1—7,
9 знач.).
2. чым. Мець які-н. прысмак, пах, колер
чаго-н. пабочнага. Вада аддае балотам. □ Хлеб
пахне троху вугалем і аддае крыху ад яго і
мазутным пахам. Лынькоў. // перан. Разм. На-
гадваць што-н., мець адценне, рысы чаго-н. ін-
шага, сведчыць пра наяўнасць чаго-н. Адда-
ваць літаратуршчынай. □ Быў канец жніўня,
і ночы ўжо аддавалі восенню. Шамякін. Шмат
якія куткі былі тут [на Беларусі] падобны да
яго [Андрэя Мішурына] роднай Смаленшчы-
ны, і толькі смуга па адкрытых даляглядах
была як бы танчэйшая і аддавала сіняеасцю.
Чорны.
АДДАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аддаць.
АДДАЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Знаходжанне на да-
лёкай адлегласці ад каго-, чаго-н. Аддаленасць
ад мора. □ Плыве.. [касцёльны звон] прыглу-
шаны.чі гукамі, нібы з аддаленасці сівых вя-
коў. Бядуля.
АДДАЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аддаляць — аддаліць; дзеянне і
стан паводле знач. дзеясл. аддаляцца — адда-
ліцца.
2. Месца, якое знаходзіцца на значнай ад-
легласці ад чаго-н. Далей разлягаліся лугі з
магутнымі дубамі, што, як вартавыя, стаялі ў
аддаленні адзін ад аднаго. Хадкевіч.
АДДАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад аддаліць.
2. у знач. прым. Які знаходзіцца або адбы-
ваецца на вялікай адлегласці ад чаго-н.; далё-
кі. Тайная паліцыя пачала снаваць сваё гус-
тое павуцінне нават у самых аддаленых і глу-
хіх беларускіх паселішчах. Паыіядовіч. Адда-
леная страляніна пасля ўсяго перажытага..
[жанчынам] была не такой ужо страшнай.
Гурскі. // Які даносіцца здалёк. Галасы лю-
дзей зліваліся ў суцэльны гул, падобна на ад-
далены шум марскога прыбою. Шамякін.
3. у знач. прым. Аддзелены вялікім пра-
межкам часу. Янка Купала пазбегнуў у сваім
перакладзе [«Слова аб палку Ігаравым»] наў-
мыснай стылізацыі пад старажытнасць, што
назіраецца часта ў гістарычных нашых апо-
весцях і раманах, якія адлюстроўваюць адда-
леныя эпохі. Палітыка.
4. у знач. прым. Які не мае непасрэднай су-
вязі з чым-н.; мала падобны. Аддалены гібрыд.
Аддаленае падабенства.
АДДАЛІЦЦА, -далюся, -далішся, -даліцца;
зак. 1. Перамясціцца на нейкую адлегласць
ад каго-, чаго-н. Вада ў Сажы еыцеіла, памя-
лела і так аддалілася ад берага, што рэдка
хто з хлапчукоў даставаў яе каменьчыкам.
Ракітны. // Стаць менш чутным з прычыны
вялікай адлегласці. Гром аддаліўся, толькі ча-
самі далятае яго прыглушаны грукат з далё-
кага, цёмнага краю йеба. Скрыган.
2. перан. Парваць сяброўскія, блізкія адно-
сіны з кім-н.; пачаць цурацца каго-н. Неўзаба-
ве Антон аддаліўся ад усіх і пачалі здагадвац-
ца, што ён перажыў нейкую няўдачу ў жыц-
ці. Чорны.
АДДАЛІЦЬ, -далю, -даліш, -даліць; зак., ка-
го-што ад каго-чаго. 1. Перамясціць каго-,
што-н. на болыпую адлегласць ад каго-, ча-
го-н. Аддаліць гаспадарчы двор ад жылля.
2. Перанесці, прызначыць тэрмін выканання
чаго-н. на пазнейшы час; адтэрмінаваць. [Ва-
лодзю] як бы хацелася аддаліць той момант,
якога ён даўно прагнуў, момант спаткання з
маці. Чорны.
3. Выклікаць адчужанасць, стаць прычынай
адчужанасці. Гэта нязначнае здарэнне кан-
чаткова аддаліла іх.
АДДАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. Незак. да аддаліцца.
2. Зал. да аддаляць.
АДДАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да адда-
ліць.
АДДАНАСЦЬ, -і, ж., каму-чаму. Уласцівасць
адданага; адданыя адносіны да каго-, чаго-н.
Пачуццё адданасці Савецкай радзіме. Бяз-
межная адданасць справе Леніна.
АДДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
аддаць (у 5 знач.).
5 Зак. 3800
АДДАНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты любоўю і
вернасцю да каго-, чаго-н. 1 прывітаю разам
шчыра Адданых партыі людзей. Колас. // Які
выказвае адданасць, вернасць.— Так, так,
пан,— Гулік глядзіць на майстра адданымі еа-
чамі. Навуменка.
АДДАРУНАК, -нка, м. Аддзяка ў выглядзе
падарунка. // перан. Сплата за працу. Сіратлі-
выя бабкі.. выглядам сваім як бы казалі: ..
гэта ўсё, чым магла адплаціць за працу ня-
шчодрая на аддарункі тутэйшая зямля. Ме-
леж.
АДДАРЫЦЬ, -дарў, -дбрыш, -дбрыць; гак.,
каму. Зрабіць падарунак каму-н. у адказ на
атрыманы. // перан. Аддзякаваць, адплаціць
чым-н. за ласку, паслугу,— Возера, лес, зямля
неблагая, ты толькі прылашчы гэтую зямлю —
і яна табе аддорыць,— развёў Рудак рукамі,
паказваючы на прасцяг, які адкрываўся за
сялом. Броўка.
АДДАЦЦА, -дамся, -дасіся, -дасца; -дадзім-
ся, -дасцёся, -дадўцца, зак. 1. каму. Аддаць ся-
бе ва ўладу пераможцы; здацца. [Камісар:] —
Расстраляйце мяне, Толькі ворагу я не ад-
дамся. Глебка. // на што. Аддаць сябе ў чыё-н.
распараджэнне; даверыцца чыёй-н. уладзе.
Кастусь Прыбыткоўскі аддаўся на чужую во-
лю. Чорны. Відаць, хацеў [Андрэй] быць гала-
вой сям’і,— разважала Марына,— ды ўбачыў,
што з гэтага нічога не выходзіць. Аддаўся на
маю ўладу. Так даўно трэба было зрабіць...
Шахавец. // Уступіць у палавую сувязь (пра
жанчыну). Алімпа верыла Валодзю, як верыла
самой сабе, і таму.. аддалася яму. Сабаленка.
2. каму-чаму. Цалкам прысвяціць сябе ча-
му-н. (працы, вучобе, сям’і і пад.). Нельга..
кінуць агульнае справы і аддацца пытанням
прыватнага жыцця. Гартны. Коля з усім улас-
цівым яму захапленнем аддаўся новай рабоце.
Якімовіч. // Захапіцца чым-н., паглыбіцца ў
што-н. (думкі, мары, пачуцці і пад.). Аддацца
ўспамінам. □ Апетыт у Макара рос. Ён увесь
аддаўся ядзе. Бядуля. Пшанічны даеў выня-
тыя з кішэні рэшткі сала і.. суцішыўся — ад-
даўся журбоце. Быкаў.
3. чым. Адазвацца, адбіцца (пра гукі). Гру-
кат і перастук.. колаў [цягніка] разлеглым
водгуллем аддаліся ў пустой каробцы вакза-
ла. Карпаў. // Выклікаць сабой якое-н. пачуц-
цё; адазвацца як-н. Моцны стук над галавою
аддаўся вострым болем у вушах і ў галаве.
Кулакоўскі.
4. безас. Будзе аддадзена, заплачана. Некалі
аддасца.
5. Перастаць злавацца, упарціцца; здацпа.
Ну што ж, пасля, як стары аддасца, даведа-
емся пра ўсе.. яго выкрунтасы. Брыль.
АДДАЦЬ, -дам, -дасі, -дасць; -дадзім, -дасцё,
-дадўць; зак., каго-што. 1. Вярнуць назад узя-
тае ў каго-н. Аддаць доўг. □ ІПто вінен, ад-
даць павінен. Прыказка. // Вылучыўшы свят-
ло, цяпло, вільгаць і пад., уздзейнічаць на
што-н. Аддасць сонейка моц сваю жыватвор-
ную, вылье праменямі гарачымі на зямлю.
Шынклер.
2. Даць, перадаць што-п. каму-н. Марыя ад-
дала дзяўчынцы свой шынель, а сама ўзяла
малога на рукі. Кулакоўскі. Аддай рукамі,
а хадзі нагамі. Прымаўка. // Перадаць што-н.
каму-н. ва ўласнасць або на карыстанне.
[Алесь:] — Я сваю хату аддаю пад калгасныя
яслі. Васілевіч. Мікіта.. быў мужчына га-
рачы, часта лаяўся, соваўся біцца, аднак,
калі прышлося блаславіць Марылю пе-
рад шлюбам — расплакаўся, як бабёр, і ўсё
аддаў пасля, і вяселле справіў, як людзі.
Брыль. // перан. Перадаць што-н., падзяліцца
чым-н. Аддаць вопыт, веды, пачуцці. // перан.
Ахвяраваць кім-, чым-н. дзеля каго-, чаго-н.
Аддаць сілы, здароўе. □ [Азорыч:] Ах, каб
зламаць, разбіць глухія краты. Каб вы-
рвацца на волю і сказаць: Смялей наперад —•
перамога наша! За гэта я не толькі рад па-
мерці, Гатоў па кроплі кроў сваю аддаць.
Глебка. [Ружак:] — Дзесяткі тысяч герояў ад-
далі сваё жыццё за шчасце, свабоду і неза-
лежнасць нашай Радзімы. Шамякін. // Не
ўтрымаць, уступіць што-н. непрыяцелю ў ба-
рацьбе. Хіба ж можам яе [зялглга] мы аддаць
Чорнай бандзе дзяліць і таптаць? Глебка. //
Патраціць час, працу, намаганні на што-н.
Некалькі дзён.. [Тоўхарт] аддаў нейкім сваім
заняткам за сталом, а пасля выехаў пагля-
дзець.. старыя акопы. Чорны. // Здаць што-н.
куды-н. для якой-н. мэты. Аддаць бялізну ў
пральню. Аддаць туфлі ў рамонт. □ Даўно
гатовыя ўспаміны Я ў той жа дзень Аддаў
бы ў друк! Барадулін.
3. Накіраваць на вучобу, службу. Аддаць
у салдаты. □ Любу тым часам бацька аддаў
у гімназію. Мурашка. Аслова невуцтва не
раз Служыла дурням за паказ.— Дык вось, на-
рэшце, узялі Асла ў навуку аддалі. Купала.
// Выдаць замуж. А ўсяму, не сляпы я, была
толькі прычына — Не аддаць Кацярыны за
батрацкага сына. Танк.
4. Прадаць (па якой-н. цане).— А божухна!
Дык ты ж танна аддаў! — заенчыла кабета.
Чыгрынаў. // Заплаціць за купленае. [Цётка
ПалагеяЦ—Гэта ж дваццаць рублёў аддала.
Дорага кабанчыкі. Ермаловіч.
5. 3 некаторымі назоўнікамі ўтварае спалу-
чэнне са значэннем дзеяння ў залежнасці ад
сэнсу назоўніка. Аддаць загад. Аддаць рапарт.
Аддаць перавагу. Аддаць каманду.
6. без дап. Зрабіць рэзкі, кароткі рух назад
пры выстрале (пра зброю). Вінтоўка перш ту-
занула, потым аддала прыкладам у плячо.
Баранавых. // Прымусіць адступіць назад
(пра каня); ад’ехаць заднім ходам на невя-
лікую адлегласць, каб уступіць месца, не пе-
рашкаджаць каму-, чаму-н.
7. безас. Адазвацца болем у якой-н. частцы
цела. Аддало ў спіну.
8. Зак. да аддаваць (у 2 знач.).
9. Спец. Адвязаць, паслабіць якар і пад.
О Аддаць (богу) душу — памерці. Скура-
товічыха больш не ўстала з пасцелі і аддала
богу душу. Чорны. Аддаць голас — прагаласа-
ваць за каго-н. на выбарах. Выбаршчыкі 'за-
яўляюць аб сваёй гатоўнасці аддаць галасы
за лепшых сыноў і дачок народа. «Звязда».
Аддаць даніпу — выказаць павагу, выканаць
доўг пашаны, прызнаць. Аддаць даніну трады-
цыям. Аддаць (даць) «добрай раніцы», «добры
дзень» («дабрыдзень»), «добры вечар», «доб-
рай ночы» («дабранач») — прывітацца ці адві-
тацца, сказаўшы «добрай раніцы», «добры
дзень» і г. д. Ляеон «добры вечар» аддаў, але
гаворкі не пачаў. Чарнышэвіч. Аддаць жыц-
цё за каго-, што-н.’— памерці, абараняючы ка-
го-, што-н. Аўтар успамінае пра тых, што ад-
далі сваё жыццё за перамогу. Бугаёў. Аддаць
забыццю — лічыць забытым што-н., не ўспа-
мінаць аб чым-н. Аддаць за так — аддаць бяс-
платна. Аддаць за чорта лысага — аддаць ка-
го-, што-н. за каго-н. невядомага, чужога. На-
гу аддаў на [імперыялістычнай] вайне за ней-
кага чорта лысага маёра Пігулеўскага. Скры-
ган. Аддаць канцы—а) памерці; [Афіцэр:]
— Панове! Наш паважаны камандзір.. Грыго-
рый Апалінаравіч аддалі канцы! Мележ; б) у
марской справе — адвязаць, паслабіць швар-
товы. Аддаць што на алтар бацькаўшчыны
(навукі, мастацтва, перамогі і пад.) — тое,
што і скласці што на алтар баць-
каўшчыны (навукі, мастацтва,
перамогі і пад.) [гл. скласці). Аддаць
належнае каму-, чаму-н.— ацаніць па заслу-
гах каго-, што-н. Аддаць на суд каму — прад-
ставіць што-н. для разгляду і ацэнкі. Аддаць
пад суд — узбудзіць супраць каго-н. судовую
справу.— Паказвай запісную кніжку! — за-
грымеў кантроль да старасты і ніяк духу
перавесці не можа.— Я аддам цябе пад суд!
Колас. Аддаць пад распіску — распіскай за-
сведчыць згоду атрымаць ці перадаць каго-,
што-н. пад сваю адказнасць. Аддаць паклон —
пакланіцца каму-, чаму-н. Тваёй красе,
тваёй чароўнай сіле Яшчэ не раз паклон,
відаць, аддам. Панчанка. Аддаць перавагу ка-
му-, чаму-н.— прызнаць лепшым, болып мэта-
згодным у параўнанні з іншымі. Што ні ка-
жы, а я аддаю перавагу звычайнаму зямному
транспарту. Лынькоў. Аддаць свой (апошні)
доўг — ушанаваць памяць каго-н., правесці
да магілы. Аддаць у людзі (уст.) — адправіць,
паслаць служыць. Узяла яго хрышчоная маці,
падгадавала трохі дый аддала ў людзі пасвіць
гусей. Явкоўскі. Аддаць чорту душу — пра-
дацца (пра несумленных, здрадлівых людзей,
пра злачынцаў).
АДДАЧА, -ы, ж. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
аддаваць—аддаць (у 1, 2, 5 і 6 знач.).
2. Спец. Каэфіцыент карыснага дзеяння ме-
ханізма. Аддача лямпачкі напальеання. // Ка-
рысць, якая чакаецца ад таго, на што былі
зроблены пэўныя затраты.
АДДЗЁЛ, -а, м. 1. Падраздзяленне ў струк-
туры якой-н. установы або прадпрыемства.
Аддзел кадраў. Планавы аддзел. Раённы ад-
дзел народнай асветы.
2. Адна з частак, на якія падзяляецца
што-н. цэлае на аснове пэўных прыкмет. Ад-
дзелы галаўнога мозгу.
3. Састаўная частка чаго-п. (магазіна, му-
зея, выстаўкі), дзе знаходзяцца аднародныя
прадметы. Аддзел беларускага жывапісу. Га-
лантарэйны аддзел.
4. Раздзел у навуцы, прысвечаны пэўнаму
колу пытанняў. Генетыка — аддзел біялагіч-
най навукі. // Раадзел у газеце або часопісе,
у якім змяшчаюцца артыкулы, аб’яднаныя
тэматычна. Літаратурна-крытычны аддзел га-
зеты.
5. Уст. Выдзелены бацькам сыну надзел
зямлі. Мікодьгм, як большы сын, па спрадвеч-
най завядзёнцы пайшоў на аддзел і паставіў
сабе хату не поруч з бацькавай, а ў другім
канцы водруба. Сабаленка.
АДДЗЁЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аддзяліць.
АДДЗЁРЦІ, -дзярў, -дзярэш, -дзярэ; -дзя-
рбм, -дзерацё; пр. аддзёр, -дзёрла; зак., што.
Тое, што і ададраць.
АДДЗЕЯСЛОЎНЫ, -ая, -ае. Утвораны ад
дзеяслова. Аддзеяслоўны назоўнік.
АДДЗЁЎБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
дзяўбці.
АДДЗІМАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аддзі-
маць.
АДДЗІМАЦЬ, -ак>, -аеш, -ае; незак., што. Ад-
носіць назад або ўбок павевамі ветру. Вецер
аддзімае крысы паліто. // Раз-пораз выдыхаць
ротам паветра ў часе сну або ў стане фізіч-
ных перагрузак. А Лёеа, стоячы побач з тэле-
фоннай будкай, толькі пацее ды аддзімае.
Брыль.
АДДЗІРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
ададрацца.
2. Зал. да аддзіраць.
АДДЗІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
драць, аддзерці.
АДДЗЬМУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Дзьмухаючы, здзьмухнуць.
АДДЗЬМУХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 3 сілай, з шумам выдыхаць паветра.
Прыйшоўшы з кузні, Міша доўга мыўся каля
парога, паліваючы на рукі з кубка, з прыем-
насцю аддзьмухваўся і пырхаў. Арочка.
АДДЗЬМУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аддзьмухаць.
АДДЗЬМУХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Ад-
накр. да аддзьмухаць.
АДДЗЯЖУРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак. 1.
Правесці на дзяжурстве некаторы час. Аддзя-
журыць цэлыя суткі. Ц перан. Прабыць нека-
торы час на цяжкай нецікавай працы, службе.
2. Закончыць дзяжурства. [Чыгуначнік:]—
Вунь лава ў дзяжурцы, але на ёй Мітрошчан-
ка спіць. Аддзяжурыў і спіць. Б. Стральцоў.
АДДЗЯКА, -і, ДМ -дзяцы, ж. Адплата за
зробленае дабро, за паслугу. Суседскай дзяў-
чынцы найлепшы на смак аддала [маці] у ад-
дзяку вялікі праснак. Дубоўка.
АДДЗЯКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
каму. 1. Выказаць удзячнасць, падзякаваць.
[Людзі] прагнуць песні, лоеяць яе на ляту,
ціснуцца да цябе, працягваюць рукі, каб ад-
дзякаваць мастаку-паэту. Пестрак. I не ста-
раецца вельмі Сцяпан, не моршчыць лоб, каб
выдумаць што-небудзь,— само вярзецца. Толь-
кі каб было каму слухаць ды аддзякаваць
Сцяпану вясёлым смехам захаплення. Кра-
піва.
2. Адплаціць падарункам, грашыма або доб-
рап справай за якую-н. паслугу.— Дзіцятка
маё, збавіцель ты наш, чым табе аддзякаваць?
Вазьмі хоць на семачкі,— працягнула Аксіння
зялёненькую паперку. Пальчэўскі. // перан.
Якім-н. учынкам адпомсціць за крыўду.
АДДЗЯЛЁННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. аддзяляць — аддзяліць (у 1—3 знач.)
і аддзяляцца — аддзяліцца.
2. Адгароджаная частка памяшкання. \Нем-
і/ы] спыніліся ў першым аддзяленні склада,
пераставілі некалькі скрынак, параіліся аб не-
чым і накіраваліся ў каморку. Пятніцкі. //
Адна з частак, на якія падзелена што-н., пры-
значанае для захоўвання розных рэчаў, прад-
метаў. Партфель мае два аддзяленні.
3. Частка прадпрыемства, установы і пад.
Машыннае аддзяленне. Хірургічнае аддзялен-
не. Завочнае аддзяленне універсітэта. // Асоб-
ная самастойная ўстанова, арганізацыя і пад.
ў сістэме чаго-н. Паштовае аддзяленне сувязі.
Раённае аддзяленне міліцыі.
4. Ніжэпшае вайсковае падраздзяленне, ча-
стка ўзвода. Стралковае аддзяленне.
5. Самастойная частка канцэрта, тэатраль-
нага прадстаўлення і пад. Першае аддзялен-
не канцэрта.
6. У дарэвалюцыйнай пачатковай школе —
падраздзяленне вучняў адпаведна году наву-
чання; клас. I вось, пасля гадавога перапынку,
я зноў пайшоў у школу. На гэты раз у апошні
клас (тады называлася аддзяленне) народнага
вучылішча ў мястэчку Узда. Крапіва.
АДДЗЯЛЁННЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да аддзялення (у 4 знач.). Аддзялённы
камандзір.
2. у знач. наз. аддзялённы, -ага, м. Каман-
дзір аддзялення. У арміі Бяссонаў доўга слу-
жыў і салдатам, і аддзялённым, і ўзводным,
і ротным — усё ў пяхоце, у танкавую часць ён
трапіў многа пазней. Мележ.
АДДЗЯЛІЦЦА, -дзялюся, -дзёлішся, -дзёліц-
ца; зак. 1. Вылучыцца з агульнай адзінай ма-
сы. Тварог аддзяліўся ад сыроваткі.
2. Адысці, аддаліцца ад каго-, чаго-н. Тры
самалёты аддзяліліся ад групы і накіраваліся
да станцыі. Мележ. Другі раз Васіль бачыў
[Віктара] каля свайго акна ўжо зусім раніцай,
як той аддзяліўся ад сцяны і сышоў на загу-
менне. Лобан. // перан. Адасобіцца ад каго-,
чаго-н. Цяпер.. вельмі востра адчувае Рыгор
Караневіч, што сяло зусім аддзялілася ад яго.
Так — Рыгор Караневіч сам па сабе, а сяло
само па сабе. Скрыган. Міхась адчуваў пасля
сходу, што ўсе мы — хто пайшоў у калгас —
аддзяліліся ад яго, засталіся на тым баку рэч-
кі. Брыль.
3. Стаць самастойным гаспадаром пасля
падзелу маёмасці. Міхал, як толькі ажаніў-
ся, Тады ж ад бацькі аддзяліўся, Бо стала
цесна. Колас.
АДДЗЯЛІЦЬ, -дзялю, -дзёліш, -дзёліць; зак.,
каго-што. 1. Вылучыць з агульнай адзінай ма-
сы што-н. або адасобіць тое, што знаходзіцца
ў злучэнні з чым-н. Аддзяліць бялок ад жаўт-
ка. о [Клаўдзя:]— Колькі я табе гаварыла,
каб аддзяліць калгасных кароў ад агульнага
статка. Шамякін. // Адасобіць, раз’яднаць. Ад-
дзяліць царкеу ад дзяржаеы.
2. Вылучыць, пазнаць. Аддзяліць істотнае
ад выпадкоеага, галоўнае ад другараднага. Ад-
дзяліць праўду ад хлусні.
3. Раздзяліўшы, засланіўшы, адмежаваць.
Новы напор ветру густой заслонай пылу ад-
дзяліў.. [Берднікава] ад групы людзей. Мі-
куліч.
4. Выдзеліць каму-н. долю з агульнай гас-
падаркі і даць магчымасць весці самастойную
гаспадарку. [Данілка:] Дык.. [Сымона і Зось-
ку] аддзяліць тпэба, калі ім кепска з намі
жыць. Купала. [Мікіту Лазуну] не дае спакою
грамадскі выган, дзе ён хацеў бы паставіць
другую хату, каб аддзяліць жанатага сына.
Хромчанка.
АДДЗЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да аддзяліцца.
2. Зал. да аддзяляць.
АДДЗЯЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. Не-
зак. да аддзяліць.
2. Служыць мяжой (у прасторы або часе).
Ад жылога гарадка вытворчую базу аддзяляе
векавы бор, што працягнуўся на пяць кіла-
метраў ушыркі. Грахоўскі. Лічаныя дні, а мо-
жа гадзіны аддзяляюць.. [Нявіднага] ад цём-
нага, жудаснага ў сваёй пустаце і маўклівасці
нябыту. Колас.
АДДЗЯЎБАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аддаяўбаць.
АДДЗЯЎБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што
і аддзяўбці.
АДДЗЯЎБЦІ, -бў, -бёш, -бё; -дзяўбём, -дзеў-
бяцё; зак., што. 1. Аддзяліць, адкусіць дзюбай;
здзяўбці (аб птушках).
2. Аддзяліць дзяўбаннем. Аддзяўбці кава-
лак лёду.
АДДЗЯЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак. Тое,
што і а д д з я к а в а ц ь.
АДДОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
дорваць.
АДДОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адда-
рыць.
АДДРАІЦЬ, -драю, -драіш, -драіць; зак.,
ніто. Спец. Адчыніць што-н. герметычна зачы-
ненае пры дапамозе задрайкі. Аддраіць люк.
АДДРУКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аддрукаваць.
АДДРУКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. 1. Тое, што і надрукаваць.
2. Разм. Старанна выпісаць (літары, лічбы).
АДДРЫЖАЦЬ, -жў, -жьіш, -жьіць; -жым,
-жыцё; зак. Скончыць, перастаць дрыжаць. Ні
болю вострага, ні жалю, 1 струны сэрца ад-
дрыжалі. Колас.
АДДУБАСІЦЬ, -б'ашу, -басіш, -басіць; зак.,
каго. Разм. Бязлітасна пабіць (кулакамі, пал-
кай). Язэпу не хацелася ісці да дзеда. Баяўся,
што дзед расстаўляе яму пастку: заманіць у
хату, а там заб’е або добра аддубасіць. Асі-
пенка.
АДДЎХА, -і, ДМ -дўсе, ж. Разм. 1. Кароткі
перапынак для адпачынку. Два дні ішоў
дождж — сцябаў зямлю без аддухі, без літас-
ці. Пташнікаў.
2. Тое, што і аддушына (у 2 знач.).
АДДЎШЫНА, -ы, ж. 1. Адтуліна для выха-
ду паветра, дыму, пары. Замест акон ледзь
свяціліся надземныя аддушыны. Баранавых.
2. перан. Тое, што дае выхад якім-н. пачуц-
цям, імкненням і пад. Вось хоць бы і тутэйшы
народ: бедны, ледзь-ледзь зводзіць канцы з
канцамі, таўчэцца, кідаецца ў розныя бакі,
шукаючы аддушыны, і мала хто знаходзіць
яе. Колас.
АДДЫМЁЦЬ, -міць; зак. Скончыць, пера-
стаць дымець.
АДДЫМНЫ, -ая, -ае. Такі, які можна зняць,
аддзяліць. Аддымныя дзверцы.
АДДЫХА, -і, ж. Тое, што і а д д у х а. Ма-
шэка плыў, марнеў з нягоды, Аддыху рэдка
меў калі. Купала.
АДДЫХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Перайсці да спакойнага роўнага дыхання
(пасля бегу, рэзкіх рухаў і лад..); перавесці
дух. [Маці] трымае хустку ў руцэ, прыціснула
руку да грудзей, мусіць, задыхалася вельмі,
спатыкаецца ад стомы і страху, падае, узніма-
ецца, сцішае на хвіліну крокі, каб аддыхацца,
ізноў ідзе подбежкам. Галавач. Мімаволі пад-
касіліся ногі, і Анісся прыхілілася да засне-
жанага плоту, каб аддыхацца, сабрацца з дум-
камі. Лынькоў.
АДДЫХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
дыхнупь.
АДДЫХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да аддыхацца.
АДДЫХНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Аднавіць сілы, перамяніўшы або зусім
спыніўшы дзейнасць, работу, занятак і пад.;.
адпачыць. [Мікалай Патапавіч:] — А потыя,
калі ўжо аддыхнула галава, прасвятлелі дуя-
кі, стаў я патрошкі абмяркоўваць сваё стано-
вішча. Кулакоўскі. Людзі сена сушаць, косяць
Ды пагоды ў неба просяць; Аддыхнуць пара б,
дык дзе там! Хто з сялян гультуе летам? Кра-
піва.
АДДЫШКА, -і, ДМ -шцы, ж. Разм. Кароткі
перапынак для адпачынку. А я бягу без ад-
дышкі, 3 галля абтрасаючы зоркі, 3 ялін за-
лацістыя шышкі Нідае пад ногі вавёрка... Ма-
тэвушаў.
АД’ЁЗД, -у, М -дзе, м. Дзеянне паводле дзе-
ясл. ад’язджаць—ад’ехаць (у 1, 2 знач.).
АД’ЁЗДЗІЦЦА, -ёзджуся, -ёздзішся. -ёздзіп-
ца; зак. Разм. Тое, што і ад’ездзіць (у 2
знач.).
АД’ЁЗДЗІЦЬ, -ёзджу, -ёздзіш, -ёздзіць; зак.
1. Праездзіць некаторы час. Ад’ездзіць пяць
гадзін на кані.
2. Перастаць ездзіць; страціць магчымасць
ездзіць. Машына ад’ездзіла сеаё.
АД’ЁНЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак. Скон-
чыць, перастаць енчыць. / у перан. ужые.
Даўно адзванілі ў царкве — адпраўлялася пра-
васлаўная імша. Ад’енчылі таксама і касцель-
ныя зеаны — адпраўлялася імша каталіцка.ч.
Чорны.
АД’ЁСЦІ, ад’ём, ад’ясі, ад’ёсць; ад’ядзім,
ад’ясцё, ад’ядўць; зак., што. 1. З’есці частку
чаго-н.; адкусіць, адгрызці. Кошка ад’ела хеост
у рыбы.
2. і без дап. Разм. Кончыць есці. У вас ад-
пелі — у нас ад’елі. Прымаўка.
0 Ад’есці кішкі (вантробы) каму — тое,
што і пераесці кішкі (вантробы)
каму (гл. пераесці). Сэрца ад’есці — наму-
чыць, давесці да знямогі, дакучаючы чым-н.
непрыемным.
АД’ЁСЦІСЯ, ад’ёмся, ад’ясіся, ед’ёсца; ад’-
ядзімся, ад’ясцёся, ад’ядўцца; зак., на чым.
Разм. Паправіцца, пасыцець на добрых харчах
(звычайна пасля недаядання); адкарміцца. //
Наесціся чаго-н. удосталь, так, каб болып не
хацелася. Ад’есціся яблык.
АД’ЁХАЦЦА, -ёдуся, -ёдзешся. -ёдзецца;
зак. Разм. Тое, што і ад’ехаць (у 1 знач.).
АД’ЁХАЦЬ, -ёду, -ёдзеш, -ёдзе; зак. 1. Еду-
чы, аддаліцца на нейкую адлегласць. Ад’ехаць
на некалькі крокаў. Ад’ехаць хат за дзесяць.
Ад’ехаць ад сяла кіламетраў пяць. Далёка
ад’ехаць.
2. Паехаць куды-н., пакінуць дом (сяло,
горад). Ад’ехала Вольга, і на сэрцы Андрэя
зрабілася н.яжка. Пестрак.
3. Разм. Перастаць шчыльна прылягаць да
чаго-н., адысці. Дзверы ад’ехалі.
АДЖАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аджавапь.
АДЖАВАЦЬ, -жую, -жуёш, -жуё: -жуём,
-жуяцё; зак., што. Жуючы, аддзяліць. // пе-
ран., безас. Аддзяліць, пашкодзіўшы, пакале-
чыўшы чым-н. [Марыл.ч] была з ганьбай: на
правай руцэ тры крайнія пальцы наўскасяк
аджавала трыбай малатарні. Брыль.
0 Табе (яму, ёй) цяляты язык аджавалі гл.
цяля.
АДЖАГНАЦЦА, -атося, -аешся, -аецца: зак.
Уст. Ва ўяўленпі рэлітійных людзей — жагна-
ючыся, адхіліць ад сябе якую-н. бяду, непры-
емнасць, адагнаць нячыстую сілу; адхрысціц-
ца. Аджагнацца ад злога духа. □ Не аджаг-
наўся ты [Мазыр] крыжом, не зратаваўся
спарышом ні ад пакуты, ні ад слёз, якія даў
няўмольны лёс! Дубоўка.
АДЖАРАЦ гл. аджарцы.
АДЖАРКА гл. аджарцы.
АДЖАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аджарцаў, Аджарыі.
АДЖАРТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тўец-
ца; зак. Адказаць на сур’ёзнае пытанне, па-
трабаванне жартам. Але тут я аджартаваўся,
і калі машына пакаціла далей — забыў пра
гэта I ўспомніў толькі цяпер. Караткевіч.
АДЖАРТОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да аджартавацца.
АДЖАРЦЫ, -аў; адз. аджарац, -рца, м.;
адгцарка, -і, ДМ -рцы; мн. аджаркі, -рак; ж.
Народ, які складае асноўпае насельніцтва
Аджарскай АССР.
АДЖАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аджаць (у і знач.).
АДЖАЦЦА, адажнўся, адажнёшся, ада-
жнёцца; зак. 1. Скончыць жніво.
2. Жнучы, аддаліцца ад каго-, чаго-н. Ціток
з Ііараскай аджаліся крокаў на дваццаць упе-
рад, і можна ўжо было без асаблівай асцярогі
гаварыць што хочаш. Лобан.
АДЖАЦЬ, адажнў, адажнёш, адажнё; зак.,
што. 1. Зжаць невялікую частку поля (ад
краю). Аджаць жыта ад дарогі.
2, Разлічыцца, адрабіўшы жнівом. [Самоць-
ка:] — Адрабіў ты.і [Нахлябічу], аджала яму
твая жонка ці не? Чорны.
АДЖЛЎКЦІЦЦА, -кціцца; зак. Апрацавац-
ца, адмыцца ў жлукце.
АДЖЛЎКЦІЦЬ, -кчу, -кціш, -кціць; зак.,
што. Разм. 1. Апрацаваць, адмыць жлукчан-
нем. Аджлукціць бялізну.
2. Прагна адпіць з якой-н. пасудзіны.
АДЖЛУКЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аджлукціць.
АДЖЛУКЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да аджлукціцца.
2. Зал. да аджлукчваць.
АДЖЛУКЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аджлукціць.
АДЖОН, -у, м. Тое, што і а д ж ы н.
АДЖОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
жаваць.
АДЖЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аджываць — аджыць.
АДЖЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
жыць.
АДЖЫВІЦЬ, -жыўлю, -жывііп, -жывіць;
зак., каго-што. Тое, што і ажывіць (у 1
знач.).
АДЖЫЛАК, -лка, м. Адгалінаванне руда-
носнай жылы.
АДЖЬ'ІЛЫ, -ая, -ае. 1. Які аджыў, не адпа-
вядае сучаснасці.
2. у знач. наз. аджылае, -ага, н. Тое, што
аджыло. К. Крапіва [ужо ў ранніх сваіх тво-
рах] не абмяжоўваўся толькі крытыкай ста-
рога, аджылага, а заклікаў змятаць і выкар-
чоўваць усё, што замінала пераможнаму по-
ступу сацыялістычнага ладу. Казека.
АДЖЫН, -у, м. Уст. Адработ жнівом за па-
зыку, паслугу і пад.
аДжынацца, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да аджацца (у 1 знач.).
2. Зал. да аджынаць.
АДЖЫНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
жаць.
АДЖЫТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
аджыць (у 1 знач.).
2. у знач. прым. Мінулы, пражыты. Спявае
дзед песню, а дзедавы думкі сваю песню спя-
ваюць, невясёлую песню, песню аджытага
жыцця. Колас.
3. у знач. прым. Які аджыў сваё; не адпа-
вядае сучаснасці; аджылы. Былі і іншыя вар’-
яты, Што неслі цемру ў свет і жах. А дзе ся-
гоння тыя каты?.. Не ад зямлі, не ад народу,
Не ў іх імя ішлі яны, Аджытай цемры звес-
туны. Такім няма, не будзе ходу. Колас.
4. у знач. наз. аджытае, -ага, н. Тое, што
аджыло.
АДЖЫЎПІЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. незал.
пр. ад аджыць.
2. у знач. прым. Які аджыў сваё, не адпа-
вядае сучаспасці. Аджыўшая тэорыя. Аджыў-
шыя погляды.
3. у зпач. ппз. аджыўтае, -ата, п. Тое, што
аджыло. Разагнала.. [рэвалюцыя], як вецер
разганяе хмары, старое і аджыўшае, прагна-
ла сваіх ворагаў. Каваль.
4. Дзеепрысл. пр. зак. ад аджыць.
АДЖЫЦЦА, -жывёцца; зак. Прайсці, прамі-
нуць, перажыцца. [Ралена:] — Што было, тое
аджылося, а што будзе, тое важней. Чорны.
АДЖЫЦЬ, -жывў, -жывёш, -жыве; -жывём,
-жывяцё; зак. 1. ІІражыць, адслужыць свой
час. Нрыходзіла бабуля, уздыхала, жалілася
на хваробы і старасць: глядзі ж, беражы сябе,
дзетка, мы ўжо аджылі сваё. М. Стральцоў. //
перан. Адысці ў мінулае, ліквідавацца. Не
пакладайцеся на цуды, Бо аджылі свой век
яны. Колас. [Апановіч:] — Фёдар Андрэевіч,
добрая яна рэч — каса, а ўсё ж аджыла яна
сваё. Кірэйчык. // Перастаць адпавядаць па-
трабаванням сучаспасці; устарэць.
2. Вярнуцца да жыцця, стаць зноў жывым;
ажыць. Не мала прайшло часу, пакуль, нарэш-
це, з рота і носа Казіка пайшла вада. Яшчэ
некалькі хвілін — і ён дыхнуў.— Аджыў, бед-
ненькі,— сказала бабка Аксіння і заплакала.
Чарнышэвіч. // Аднавіць сілы, зрабіцца бадзё-
рым, трапіўшы ў іншыя ўмовы.
3. Аоудзіцца з надыходам вясны, ажыць,
зазелянець. Прайшоў дождж, і аджыла ніва.
// Пажвавець, акрыяць духам. Прыйшла вяс-
на. Яна адчувалася ўсюды: нават вераб’і і тыя
аджылі і весела скакалі па чорных вуліцах,
шукаючы сабе пажывы. Чарнышэвіч.
АДЗАВІЗМ, -у, м. Апартуністычная плынь
у РСДРП, што ўзнікла пасля рэвалюцыі 1905 г.
і патрабавала адазвання сацыял-дэмакратыч-
ных дэпутатаў з Дзяржаўнай думы і адмаў-
лення ад легальных форм масавай партыйнай
работы.
АДЗАВІСТ, -а, М -сце, м. Прыхільнік адза-
візму.
АДЗАВІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыпенне
да адзавізму.
АДЗАДУ, прысл. Разм. Тое, што і з з а д у.
Калі параўняліся людзі з дубам, тады.. тыя,
што ішлі адзаду, пацяглі за рукавы пінжака
пана Зыгмунта. Лынькоў.
АДЗВАНІЦЬ, -званю, -звбніш, -звбніць; зак.
1. што. Адзначыць што-н. звонам; празваніць.
На сцяне гадзіннік адзеаніў дванаццаць. Га-
лавач.
2. без дап. Кончыць званіць. Даўно адзвані-
лі ў царкве — адпраўлялася праваслаўная ім-
ша. Чорны.
0 Вушы адзваніць — надакучыць просьбай,
гутаркай каму-н., доўга і настойліва прасіць
каго-н.
АДЗВІНЁЦЬ, -ніць; зак. 1. Празвінець; пера-
стаць звінець, заціхнуць. Яшчэ не адзвінеў
званок у калідоры, а мы імчаліся з другога
паверха ў раздзявалку.. Хадкевіч.//Адгучаць,
перастаць гучаць. Даўно за лесам — ціхім бо-
рам — Адзвінела песня ў жытніх хвалях.
Вітка.
2. перан. Мінуць, прайсці (аб часе). Без па-
ры адцвілі, адзвінелі гады, I цябе [Багданові-
ча] падкасіла нядоля. Васілёк.
АДЗВОН, -у, м. Дадатковы гук, які вынікае
ад удару металічных ці шкляных прадметаў
аб што-н. і далучаецца да асноўнага гуку ці
іпуму. Толькі чутно было, як боўталася з бля-
шаным адзвонам вадкасць у бітонах. Дуб-
роўскі.
АДЗВОНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адзваніць (у 1 знач.).
АДЗЁЖА, -ы, ж. Тое, што іадзенне (у
1 знач.). [Кузьма:]— Справа не ў тым, у якой
адзежы ты ходзіш, а ў тым, што пад гэтай
адзежай ты носіш. Колас. Прытрымліваючы
крыссе тонкай сваёй доўгай адзежы, постаць
пайшла паволі і роўна. Чорны.
АДЗЁЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак; ж. 1.
Памянш. да адзежа. Каб не ежка ды не адзеж-
ка, было б грошай поўна дзежка. Прыказка.
2. Адзінкавы прадмет адзення; тое, што і
а д з е ж ы н а.
АДЗЁЖНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
адзежы; прызначаны для адзежы. Адзежная
шафа. Адзежная тканіна. Адзежнае забеспя-
чэнне.
АДЗЁЖЫНА, -ы, ж. Адзін з прадметаў
адзення. Іван, нічога не кажучы, агарнуў
адзежынай худыя, вострыя плечы [Джуліі].
Быкаў.
АДЗЁННЕ, -я, н. 1. Вырабы з тканіны, фут-
ра і пад., якія надзяюць на сябе. Цёплае
адзенне. Цывільнае адзенне. о Яны некуды
спяшаліся, гэтыя людзі ў нязвыклым адзенні,
у нязвыклым для Міколкі абутку. Лынькоў.
[Настаўнік] выдзяляўся сярод вязняў не толь-
кі сваім гарадскім адзеннем, але паважнасцю
і стройнасцю чалавека інтэлігентнага. Маша-
ра. / у перан. ужыв. Растрэслі адзенне лясы,
Даўно адцвілі верасы. Колас.
2. Спец. Пакрыццё праезджай часткі дарогі,
вуліцы, абліцоўка будынкаў і інш.
АДЗЕРАВЯНЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан адзеравянелага.
АДЗЕРАВЯНЁЛЫ, -ая, -ае. 1.оЯкі стаўцвёр-
дым, як дрэва; ператварыўся ў драўніну. //
перан. Анямелы, здранцвелы. // перан. Неру-
хомы, застылы.
2. перан. Безуважны, абыякавы да нава-
кольнага. Піліпчык прабадзяўся тут [у род-
ным кутку] чатыры дні і здавалася, што ён
быццам адзеравянелы. Чорны.
АДЗЕРАВЯНЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. адзеравянець.
АДЗЕРАВЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Зра-
біцца цвёрдым, як дрэва.
2. Страціць адчувальнасць; анямець, здран-
цвець. Калі Сымон сеў за стол, далоні яго не
хацелі гнуцца, адзеравянелі ад сякеры. Чар-
нышэвіч.
3. перан. Стаць абыякавым да навакольнага.
За гэты дз.ень, нават, праўдзівей сказаць, за
гэтыя гадзіны, .. [Стафанковіч] атупеў, быц-
цам адзеравянеў. Чорны.
АДЗЕРВЯНЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан адзервяпелага.
АДЗЕРВЯНЁЛЫ,-ая, -ае. Тое,што і адзе-
р а в я н е л ы.
АДЗЕРВЯНЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. адзервянець.
АДЗЕРВЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Тое,
што і а д з е р а в я н е ц ь.— Значыцца, у вас
зоркае вока, а ваша сэрца не зусім адзервяне-
ла,— заўважыў Лабановіч. Колас.
АДЗЁРЖАЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
зак. Разм. 1. Устаяць на месцы, захаваць раў-
навагу, не ўпасці. У галаве.. [парабчыхі] ад
слабасці закружылася, яна не магла адзер-
жацца на вышках. Чорны. Голас старога
ўзняўся ад дрыжання, у нейкім адчаі ён пад-
няў уверх галавешку і з усяе сілы выцяў ёю
па галаве Хвядзька. Той захістаўся і не адзер-
жаўся на нагах. Лобан.
2, Застацца дзе-н., прабыць; затрымацца.
Жаўнеры нядоўга адзержаліся ў нашым краі.
Сабаленка.
АДЗЁТАК, -тку, м. Разм. Тое, што і
а д з е н н е.
АДЗЁТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
адзець.
2. у знач. прым. У адзенні. [Рыгор] ляжаў
адзеты на непасланай пасцелі. Гартны.
3. у знач. прым. Забяспечаны адзеннем.
[Міха.л Тварыцкі] быў адзеты і накормлены,
можа якога з паўгода і сям’я яго магла быць
не галодная. Чорны.
0 Адзеты з іголачкі — пра чалавека, які
адзеты ва ўсё новае.
АДЗЁЦЦА, адзёнуся, адзёнешся, адзёнецца;
зак. 1. Надзець на сябе вопратку. [Лабановіч]
кінуў скрыпку на стол.. і, момант падумаў-
шы, адзеўся, узяў палку і пайшоў. Колас.
Гушка прыйшоў у хату, сеў, радасна адчу-
ваючы спачын, пасля вымыўся, адзеўся ў
лепшую адзежыну. Чорны. // Апрануцца
кім-н. Адзецца дзедам-марозам.
2. Набыць сабе неабходнае адзенне. Хто ж
адзецца, пракарміцца Паможа? Дзе падзецца,
прытуліцца, Мой божа? Купала.
3. перан. Пакрыцца чым-н. (звычайна —
лісцем, травой і пад.). Лес з раніцы адзеўся
ў казачную квенень інею. Шамякін.
АДЗЁЦЬ, адзёну, адзёнеш, адзёне; зак., ка-
го-што. 1. Надзець на каго-н. адзенне. Маці
адзела Славу, вынесла на двор, пасадзіла пры
асвечанай сонцам сцяне. Чорны. // Апрануць
кім-н. Адзець мядзведзем.
2. Забяспечыць каго-н. адзеннем. Беглі дні.
Кончылася вайна. Хлопцаў адзелі і абулі. Асі-
пенка. // Даць магчымасць каму-н. адзецца
так або інакш. [Рыльскі:]—Чаму ж ён цябе
не адзене, як чалавека! Ты ж у яго і за гас-
падыню і за гаспадара! Чорны.
3. Тое, што і надзець (у 1 знач.); на-
цягнуць. Сам [Мароз] увайшоў першы, адзеў
рукавіцы, пляснуў раз-два, і адразу халадком
павеяла. Якімовіч. Выказаўшы гэта, Юрка
адзеў кажух і еыйшаў з хаты. Гартны.
4. перан. Пакрыць; ахінуць. Адзець берагі
ракі ў граніт. □ Дубы зялёны плашч адзелі.
Колас.
АДЗЁР, адрў, м. Заразная, пераважна дзі-
цячая, хвароба, якая суправаджаецца высып-
кай, запаленнем дыхальных шляхоў і гарач-
кай. Галена мела моцнае здароўе. Перахва-
рэўшы ў маленстве на адзёр, яна пасля на-
ват і не кашлянула ніколі. Чорны.
АДЗЁРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
адру. Адзёрнае захворванне. // Выкліканы ад-
ром. Адзёрная высыпка.
АДЗІМАК, -мку, м. Веснавы замаразак.
А ўжо нават сам дрыготкі адзімак Вяшчуе
звонка: — Ідзе еясна! Кірэенка.
АДЗІН, аднагб, м.; адна, аднбй (аднаё), ж.;
аднб, аднагб, н.; адны, -ых; ліч. кольк. 1. Лік.
Адзін плюс два. // Колькасць, якая абазнача-
ецца лічбай 1. Адзін метр. Адзін кілаграм.
Адна кніга. □ У хаце быў я адзін, бацька і
маці пайшлі на радзіны да Нічыпара, у яго
нарадзіўся сын. Кулакоўскі. Сем раз адмерай,
адзін — адрэж. Прыказка. / у знач. наз. адзін,
аднаго, м.; адна, аднбй (аднаё), ж. Пра чала-
века. Сямёра аднаго не чакаюць. Прыказка.
Адзін і пры месяцы робіць, а другі і пры сон-
цы спіць. Прыказка.
2. у знач. прым. Без іншых, асобна ад ін-
шых, у адзіноце. Распусціўшы сучча У глухім
прыволлі, Сам адзін расце ён [Эг/б] На далёкім
полі. Купала. Дзед Талаш ізноў адзін і ў па-
ходзе. Колас. Даспявае маліна У зялёным
садку; Ходзіць красна-дзяўчына Адна па
цяньку. Куляшоў. [Славіку] сапраўды ў той
міг нясцерпна хацелася падхапіць.. [!І/ашу]
на рукі і панесці ў невядомую даль, ад люд-
скіх вачэй, дзе б яны маглі застацца адны.
Шамякін. // Пусты, пакінуты, адзінокі. Думаў
дзед і пра сваю хату, што праз колькі дзён
застанецца адна без гаспадароў. Колас. [Пра-
моўца:] — Вы будзеце не адны: шмат, кажу,
такіх ёсць. Маўр. // Тое, што ёсць, без наяў-
насці чаго-н. другога. Аб адной вадзе сыт не
будзеш. Прыказка.
3. у знач. прым. Ніхто іншы або нішто ін-
шае, акрамя названага тут. Не спадабаўся ба-
лет адной пані Вашамірскай. Бядуля. / У спа-
лучэнні з выдзяляльна-абмежавальнай часці-
цай «толькі». Адно толькі стажарышча, пры-
сыпанае снегам, чарнелася засохлымі дубовы-
мі галінамі. Колас. I кожны, хто мяне спы-
тае, Пачуе толькі адзін крык: Што хоць мной
кожны пагарджае, Я буду жыць!—бо я му-
жык! Купала. // Ужываецца для выдзялення
і ўзмацнення значэння таго слова, да якога
адносіцца. Зямля мая савецкая, нідзе я Такой
красы і велічы не бачыў. Ты ў нас адна, адна
такая ў свеце. Панчанка. У бацькі твар зрабіў-
ся дробны, высах і пажаўцеў. Пальцы тонкія
і вострыя — адны косці. Бядуля. / у знач. наз.
аднб, аднагб, н. Пра яго мы ведаем адно: ён
быў студэнтам.
у знач. прым. Той самы, тоесны; ад-
нолькавы. Стаяць на адным месцы. □ I пес-
ня нейкая жывая У дружны тон адзін спявае
I з гэтым небам і зямлёй. Колас. Коні розных
масцей, Стрэльбы розных гатункаў, Толькі
людзі па веры I гарту адны. Броўка. / У спа-
лучэнні са словамі «і той», «і тая», «і тое»,
«і тыя». Адзін і той чалавек. Адна і тая песня.
Адно і тое пытанне. Адны і тыя падзеі.
Іу знач. наз. аднб, аднагб, н. Гаворыць адно
і тое. □ Куды ні глянь — адно і тое: Усюды
стрэльбы і «шнуры» — Стаяць па пары і па
трое На скрыжаваннях «каўняры». Колас.
5. у знач. прым. Суцэльны, непадзельны,
адзіны. Пераблытаны галіны У адзін [ш]алаш
жывы. Колас. [Кулямётчык] ляжаў.. і здаваў-
ся адным целам з кулямётам. Лынькоў. / у
знач. наз. аднб, аднагб, н. [Коркія:] — Вы ве-
даеце, што азначае сіла ўсяго працоўнага на-
рода, з'яднаная ў адно?! Самуйлёнак.
6. у знач. займ. 3 прыназоўнікам «з» ужы-
ваецца для выдзялення асобы, прадмета, з’явы
і пад. або некалькіх асоб, прадметаў з якой-н.
катэгорыі, асяроддзя, раду. Адзін з гасцей
параіў быў праз суд спагнаць з Грамабойчыка
ўтратнае. Крапіва. Спачатку Лясніцкі мерка-
ваў, што здраднік—адзін з гэтых шаснацца-
ці. Шамякін.
7. у знач. прым. У спалучэнні з «другі»
ўжываецца пры пералічэнні, проціпастаўлен-
ні шэрагу прадметаў, з’яў, асоб. Праходзіць
момант, адзін і другі, праходзяць хвіліны ня-
сцерпнай цішыні. Колас. Адзін чалавек—вы-
сокі, з густой барадой, другі— гусім яшчэ ма-
лады хлопец. Чорны. / у знач. наз. адзін, ад-
нагб, м; адна, аднбй (аднаё), ж.; аднб, адна-
гб, н. Гаварыць адно, а думаць другое. Адно
другому не замінае. // у знач. ліч. парадк.
Першы з пералічаных прадметаў, з’яў, асоб
і пад. Адзін жаўнер сядзеў на санях і таптаў
сена, другі падаваў яго бярэмямі, а трэці раз-
біраў стажок. Колас. Адзін пень гарэў, а другі
спіну грэў. Прыказка.
8. у знач. прым. У спалучэнні з «другі»
ўжываецца пры супастаўленні якіх-н. якасцей,
уласцівасцей, дзеянняў і пад., якія, мяняючы-
ся, робяць прадмет, асобу, з’яву і пад. іншы-
мі. Адна справа — паэзія, другая — проза.
9. у знач. неазн. займ. Якісьці, нейкі.
[Дзядзька:]— На вайне гэта было.. Фарсі-
равалі мы адну раку на Палессі. Корбан.
Адзін багаты пан вельмі любіў слухаць каз-
кі. Якімовіч. [Гарлахвацкі:] Што ж гэта за
выкапень? [Туляга:] Гэта далёкі продак ад-
нае нашай хатняй жывёліны. Крапіва.
0 Адзін-адзінокі — які жыве ў адзіноце, не
знаючыся ні з кім. Адзін-адзінюткі — абса-
лютна адзін. Яшчэ ў пачатку ліпеня бывае
зжаўцее адзін-адзінюткі лісток на бярозе. Чор-
чы. Адзін-адным (адна-адною, адно-адным) —
зусім адзін (адна, адно). Хіба ўсе павыміралі,
а ён адзін-адным астаўся. Бядуля (Адзін) бог
ведае гл. бог. Адзін другога варты — пра лю-
дзей, якія ў аднолькавай ступені маюць ад-
моўныя якасці, рысы. Адзін душою — толькі
адзін, болып нікога; без блізкіх. [Пракоп] адзін
душою, што ён будзе рабіць, калі не прыйдзе
сын? Баранавых. Адзін за адным; адзін за
другім — услед, па чарзе, паслядоўна. Паказа-
ліся адзін за адным, з брызентавымі кузавамі
і акенечкамі ў іх, два грузавікі. Янкоўскі.
Адзін канец гл. канец. Адзін крок гл. крок.
Адзін па адзін — а) тое, што і з в о к а н а
в о к а; сам-насам; б) без удзелу іншых. Ве-
чар быў позні, партызаны разышліся па зям-
лянках, і яны [Цярэшка і Уладзік] засталіся
адзін на адзін. Краўчанка. У кабінеце яны
былі адзін на адзін. Гроднеў. Адзін пад адзін
(адна пад адну, адно пад адно) — усе роўныя
па росту, па сіле. Адзін пад адным — адзін за
другога меншы (пра дзяцей). Адзін перад ад-
ным (адна перад адной, адно перад адным) —
не адстаючы, спаборнічаючы. Салому цяпер
скідалі проста на ток, рабіць было лёгка, усе
трое як бы хваліліся адзін перад адным. Ме-
леж. Адзін пры адным (адна пры адной, адно
пры адным) — вельмі блізка, побач, шчыльна,
густа. Бязвусыя чатырохкантовыя каласы ў
паўтары далоні велічынёй стаялі адзін пры
адным. Краўчанка. Адзін у адзін (адна ў адну,
адно ў адно) — адборныя, падабраныя па ад-
нолькавай велічыні, якасці. Кідаліся ў вочы,
распальвалі апетыт белыя грыбкі, адзін у
адзін, маленькія, цвёрдыя. Шамякін. Адзін чав
гл. час. Адзін чорт гл. чорт. Адзін як кол;
адзін як колас; адзін як палец; адзін як
пень — адзінокі, зусім адзін. Адна нага тут,
другая там гл. нага. Адна (толькі) назва гл.
назва. Адна трасца гл. трасца. Адна, як бы-
ліпка ў полі — толькі адна, болып нікога; без
блізкіх. Аднаго поля ягадкі гл. ягадка. Аднаго
разу гл. раз. Адно за адным — пра шэраг па-
дзей, непрыемнасцей і пад., якія ідуць адна
за другой. Адно што — толькі. Не вераць сяб-
рукі, чаму ён з сіняком,— На довады — адно
што рагаталі. Корбан. Адной нагой у магіле
(стаяць) гл. нага. Адны гады; у адных гадах
гл. год. Адны косці гл. косць. Адным вокам
(глянуць, паглядзець, зірнуць і пад.) гл. вока.
Адпым вухам чуць гл. чуць. Адным дыхам
(духам) гл. дых. Адным заходам гл. заход.
Адным махам; за адным махам гл. мах. Ад-
ным мірам мазаны гл. мазаны. Адным сло-
вам гл. слова. За адным — за адным разам.
За адным скрыпам гл. скрып. Іграць у адну
дудку гл. іграць. На адзін зуб. гл. зуб. На
адзін капыл гл. капыл. На адзін лад гл. лад.
На адзін манер гл. манер. На адзін твар гл.
твар. На адной назе гл. нага. Па адным — не
ўсе разам, адзін за адным. Пад адным да-
хам гл. дах. Ставіць на адну дошку гл. ста-
віць. Стрыгчы ўсіх пад адзін грэбень гл.
стрыгчы. У адзін голае гл. голас. У адзін міг
(момант, імгненне) гл. міг. У адно слова гл.
слова. У адной меры гл. мера. У адну дарогу
гл. дарога. У адных гадах гл. год. Усе да ад-
наго — абсалютна усе. (Усе) як адзін — усе
аднадушна; усе да аднаго. Возьмуць стрэль-
бы самі, як адзін паўстануць на ворагаў. Ку-
пала. Усё адно — ніякап розніцы, аднолькава.
Усё (усе) на адзін капыл гл. капыл. Як ад-
ну капейку гл. капейка.
АДЗІНА’, Прысл. да адзіны (у значэнні
ўзмацпяльна-абмежавалыіага слова: «толькі»,
«адпо», «выключна»). Адзіна магчымы спосаб.
Адзіна правільны шлях.
АДЗІНА2... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае слову а д з і н ы
(у 1, 3 знач.), напрыклад: адзінабожжа, адзі-
наборства, адзінаверац, адзінакроўны, адзіна-
началле, адзінаўладдзе.
АДЗІНАБОЖЖА, -а, н. Рэлігія, якая пры-
знае творцам сусвету аднаго бога; монатэізм;
проціл. мнагабожжа.
АДЗІНАБОРСТВА, -а, н. Барацьба адзін на
адзін паміж двума праціўнікамі; паядынак.
Даўней гэта выглядала так. Сустракаліся два
варожыя станы. Асілкі скрыжоўвалі зброю, а
ворагі тым часам, гледзячы з двух бакоў на
адзінаборства, набіраліся злосці, каб рынуцца
пасля ў крывавы бой. Брыль. // Барацьба ад-
наго з некалькімі праціўнікамі адначасова
або са стыхіяй. Сама легенда была несклада-
най: паводле яе, адзін толькі Страцім-лебедзь
адмовіўся ад Ноееага каўчэга, сам уступіў-
шы ў адзінаборства са стыхіяй патопу.
Лойка.
АДЗІНАВЁРАЦ, -рца, лі. Чалавек аднаго з
кім-н. веравызнання.
АДЗІНАВЁРКА, -і, ж. Жан. да адзінаверац.
АДЗІНАВЁРСТВА, -а, н. Вызнанне адпой з
кім-н. веры; агульнасць рэлігіі.
АДЗІНАКІ, -ая, -ае. Разм. Такі самы, ад-
нолькавы. Звычайная, простая з’ява, Закон
адзінакі для ўсіх. Колас.
АДЗІНАКРОЎНЫ, -ая, -ае. Які паходзіць
ад аднаго бацькі, але ад розных маці (пра
дзяцей). // Які звязаны агульнасцю пахо-
джання (аб братэрскіх народах, дзяржавах);
Йад працоўнымі ЗаходняйВеларусііЗаходняй
Украіны навісла пагроза трапіць у рабства
да гітлераўскай Германіі. У такіх умовах Са-
вецкі ўрад прыняў рашэнне аб аказанні дапа-
могі сваім адзінакроўным братам. «Весці».
АДЗІНАНАЧАЛЛЕ, -я, н. Сістэма кіраваппя.
пры якой усё кіраўніцтва сканцэнтравана ў
руках адной асобы. Адзінаначалле ў гаспа-
дарцы.
АДЗІНАНАЧАЛЬНІК, -а, м. Асоба, якая мае
права адзінаначалля.
АДЗІНАРНЫ, -ая, -ае. Які складаецца з ад-
ной часткі, не падвойны. Адзінарнае акно.
Адзінарная пража.
АДЗІНАЎЛАДДЗЕ, -я, н. Сканцэнтраванне
ўлады ў адных руках; паўната, неабмежава-
насць чыёй-н. улады.
АДЗІНАЎЛАДСТВА, -а, н. Тое, што і а д з і-
наўладдзе.
АДЗІНАЦЦАТЫ, -ая, -ае. Ліч. парадк. да
адзінаццаць. Адзінаццатая гадзіна.
АДЗІНАЦЦАЦЬ, -ццаці, Т -ццаццю, ліч.
кольк. Лік. Адзінаццаць памножыць на два.
Ц Колькасць, якая абазпачаецца лічбай 11.
Адзінаццаць дзён.
АДЗІНЁЦ, -нца, м. Зусім адзін, адзінокі, які
адбіўся ад статка (пра жывёл). Зубр-адзінец.
// Адзінокі, бессямейны; бабыль. [Агей] адзін
цяпер, адзінцом павінен будзе дажываць свой
век. Галавач.
АДЗІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. 1.
Першы, найменшы цэлы лік, а таксама яго
лічбавы знак «1». // толькі мн. (адзіпкі,
-нак). Апошняя лічба ў мнагазначпых ліках.
Двухзначны лік складаецца з адзінак і дзе-
сяткаў.
2. Самая нізкая адзнака паспяховасці ў пя-
цібальнай сістэме, якая азначае: «вельмі
дрэнна».
3. У спапучэнні з назоўнікамі або прымет-
нікамі азначае велічыню, якая прынята для
вымярэння аднародных велічынь. Адзінка еы-
мярэння. Грашовая адзінка. Адзінка даўжыні.
Кармавая адзінка. Адзінка паскарэння. Сістэ-
ма адзінак.
4. Кожная асобная істота, прадмет, паасоб-
нік. Аддзел рукапісаў сабраў каля 2000 адзі-
нак рукапісных твораў. «Беларусь». // Служ-
бовае месца ў штатным раскладзе якой-н.
устаповы, арганізацыі. Штатная адзінка. Ва-
кантная адзінка. // толькі мн. (адзінкі,
-пак). Мала хто; паасобныя. 3 вялікай групы
экскурсантаў толькі адзінкі дасягнулі вяр-
шыні гары.
5. звычайна з азначэннем. Самастойная ча-
стка нечага цэлага. Адміністрацыйная адзінка.
Гаспадарчая адзінка. Баявая адзінка.
6. Асобны чалавек; асоба, індывідуум. Ге-
раізм савецкіх людзей — не якасць выключ-
ных адзінак, а масавая з’ява, уласцівасць уся-
го народу.
АДЗІНКАВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адзінка-
вага. Адзінкавасць з’яў.
АДЗПІКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які сустракаецца
не групай, не ў мностве, а ў выглядзе паасоб-
ных адзінак. Адзінкавы выпадак.
2. у знач. наз. адзінкавае, -ага, н. Філасоф-
ская катэгорыя; працэс, з’ява або прадмет з
яго ўласцівасцямі і асноўнымі адзнакамі, якія
адрозніваюць яго ад іншых працэсаў, з’яў або
прадметаў.
АДЗІНОКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адзіпо-
кага.
АДЗІНбКІ, -ая, -ае. 1. Які знаходзіцца, раз-
мяшчаецца адасоблена ад іншых прадметаў.
Люблю сум дзічкі адзінокай, Забытай ў полі
пастуш.камі. Лойка. Над адзінокім ціхім сто-
гам Дыміцца сіняя імгла. Танк.
2. Які не мае сям’і, сваякоў, блізкіх. Гэй,
сустрэнь, любы, Прыгарні, любы, Мяне мала-
дую, Бо ніхто ж мяне, Адзінокую, Не шкадуе.
Глебка. Адзінокі лось пазнаў тады, Што з
людзьмі карысць яму дружыць. Бялевіч.//Які
адчувае сябе чужым сярод людзей, далёкім
ад іх. Пракоп адчуў сябе пабітым і адзінокім.
Колас. // Не характэрны для пэўных умоў,
рэдкі. Адзінокія крокі.
3. Які праходзіць, адбываецца ва ўмовах
адзіноты. Адзінокая старасць.
0 Адзін-адзінокі гл. адзін.
АДЗІНОТА, -ы, ДМ -ноце, ж. 1. Адасобле-
насць у выніку страты родных ці блізкіх або
ў выніку жадання пабыць (пажыць) асобна
ад іншых. Гадзіна адзіноты. Гібець у адзіно-
це. Не пакінуць у адзіноце. На адзіноце (сам)
з сабою. Пабыць (быць) на адзіноце. □ Упер-
шыню ў гэтую хвіліну Максімка адчуў, што
яго назаўсёды пакідае трывожны страх сіроц-
кай адзіноты. Якімовіч. [Яснотка:] — Люблю,
ведаеце, адзіноту. А .. тут такі прыгожы лес,
што так і цягне мяне. Крапіва.
2. Бязлюднасць, сіратлівасць. Адзінотай і.
пустэчай Усюды веяла з палёў. Колас.
3. Стан адзінокага чалавека як вынік адчу-
жанасці, разрыву з навакольным асяроддзем;
адзіноцтва. Адчуць адзіноту. Пачуццё адзіно-
ты. □ [Наталя] адчувала, што.. памылка яе
прывяла да самага страшнага — да адзіноты,
калі ты хаваеш сябе ад другіх. Скрыган.
АДЗШОЦТВА, -а, н. Тое, што і адзінота
(у 2, 3 знач.).
АДЗІНОЧКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -чцы,
Т -ай (-аю); Р мн. -чак; ж. 1. Той, хто адзін,
без сям’і, не ў пары. Усе настаўніцы і на-
стаўнікі-адзіночкі харчаваліся ў сталовай.
Дубоўка. // Той, хто робіць што-н., займаецца
чым-н. адзін, без удзелу, без дапамогі іншых.
Герой-адзіночка. Саматужнік-адзіночка.
2. Тое, што разлічана на аднаго чалавека.
Лодка-адзіночка. Пасадзіць у адзіночку.
О Маці-адзіночка гл. маці.
АДЗІНОЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які робіцца, адбы-
ваецца асобна, адасоблена ад іншых падоб-
ных; адзінкавы. Адзіночны стрэл. // Які не
мае побач падобных сабе, размешчаны па ад-
ным, асобна. [/еан:]— Будзем біць адзіночныя,
пераважна легкавыя [машыны]. Новікаў. Па
тратуары аддаваліся гулка крокі адзіночнага
чалавека. Бядуля.
2. Такі, які выконваецца, ажыццяўляецца
сіламі аднаго, без удзелу, без дапамогі другіх.
Адзіночны промысел.
3. Прызначаны для аднаго, разлічаны па
аднаго. Адзіночная камера. // Звязаны са зна-
ходжаннем у адзіноцтве, у ізаляванні ад ін-
шых. Адзіночнае зняволенне.
О Адзіночны лік гл. лік (у 6 знач.).
АДЗІНСТВА, -а, н. 1. Цэльнасць, непадзель-
насць. Адзінства камуністычнай партыі.
Адзінства камуністычнага руху. Інтэрнацыя-
нальнае адзінства пралетарыяту. Маральна-
палітычнае адзінства. о На базе агульнасці
карэнных інтарэсаў рабочых, сялян, інтэліген-
цыі склалася непарушнае сацыяльна-палітыч-
нае і ідэйнае адзінства савецкага народа. Пра-
грама КПСС. // Сканцэнтраванасць чаго-н. у
адным месцы, у адных руках, у адных рамках
і пад. Адзінства месца, адзінства часу і адзін-
ства дзеяння — характэрныя асаблівасці кла-
січнай трагедыі.
2. Спалучэнне ў адным цэлым, непарыў-
насць сувязі. Адзінства тэорыі і практыкі.
Адзінства формы і зместу.
3. Агульнасць, супадзенне, поўнае падабен-
ства. Адзінства думкі.
АДЗІНЫ, -ая, -ае. 1. Толькі адзін. Адзіны
сын. Адзіная ўцеха. □ Сцерагчы маю краіну,
Як мой скарб святы, адзіны, Паклянуся я.
Колас. А быць можа— хто знае! — Гэта ты
і была, Ты, адзіная ў свеце, Лёс мой, зорка
мая. Гілевіч.
2. Цэлы, непадзельны; з’яднаны. Адзіная
сям'я народаў. □ Партыя, урад наш — мы
ўсе адзіны. Колас. Галоўныя героі і мноства
сюжэтна нязначных персанажаў ствараюць
уяўленне адзінага і адначасова вельмі шмат-
аблічнага вобраза народа, які з’яўляецца ге-
роем «Векапомных дзён». Дзюбайла.
3. Агульны для ўсіх, той самы, аднолькавы.
Адзіныя патрабаванні. Адзіная сістэма. Адзі-
ны арфаграфічны рэжым. Адзіны погляд.
Адзінае кіраўніцтва. □ Для сучаснага этапа
нацыянальна-еызеаленчай барацьбы народаў
характэрным з'яўляецца той факт, што ў мно-
гіх краінах склаўся або складаецца адзіны
нацыянальны фронт. «Звязда». Задача ў нас
была адна, I лёс адзіны нас сасватаў. Аст-
рэйка.
АДЗІНЮСЕНЬКІ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і
а д з і н ю т к і.
АДЗІНЮТКІ, -ая, -ае. Разм. Зусім адзін.
0 Адзін-адзінюткі гл. адзін.
АДЗІХАЦЁЦЬ, -ціць; зак. Перастаць зіха-
цець. Адзіхацелі зоры.
АДЗІЧЭЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адзічэ-
лага.
АДЗІЧЗЛЫ, -ая, -ае. Тое. што і з д з і-
ч э л ы.
АДЗІЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан паводле
знач. дзеяс.л. адзічэць.
АДЗІЧЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Тое, што і
здзічэць.
АДЗНАКА, -і, ДМ -знацы, ж. 1. Метка, знак,
пастаўленыя з мэтай абазначыць што-н., па-
казаць на што-н. Адзнака на дрэве. Адзнака
на карце. // Запіс, штамп і пад., якія свед-
чаць што-н.— Адзінае, што я магу зрабіць,—
сказаў .. [дзяжурны па станцыі\, разглядаючы
паперкі,— гэта адзнаку аб прычынах затры-
мання грузу. Самуйлёнак. [Паліцай:]— Бачы-
це, бачыце, пан афіцэр, тут [у кнізе запісу
хворых] ёсць свежыя адзнакі аб выпісцы.
Лынькоў. // Прадмет, які служыць умоўным
абазначэннем чаго-н. Тры стужкі — адзнакі аб
раненнях, ордэны і медалі на гімнасцёрцы
самі сабой сведчылі аб яго шляху ў гады
вайны. Хадкевіч. // Знак, які астаўся пасля
чаго-н. на якой-н. паверхні; след. Абапал да-
рог усюды віднеліся адзнакі нядаўніх баёў —
чорныя варонкі, скарэжаныя машыны. Ме-
леж. Дзе была запляснелая сінь, Там няма
і адзнакі балота. Глебка.
2. Знак, прыкмета, акалічнасць, паводле
якіх можна пазнаць, вызначыць што-н. Ад-
знакі хваробы. □ I вось яно выхадзілася, вы-
стаялася гэтае новае жыццё, набыло такія
адзнакі, по, якіх відаць было, што стаяць яму
назаўсёды. Лынькоў. Прывычка гаварыць сам
з сабой у некаторых ёсць адзнака блізкай ці
сапраўднай старасці. Чорны. // Прыкмета,
акалічнасць, якая прадвяшчае, прадказвае
што-н. Радавалі вока дружныя ўсходы яра-
вых; па ўсіх адзнаках, ураджай павінен быць
добры. Гурскі.
3. Асаблівасць, рыса, якімі асоба, прадмет
і пад. адрозніваюцца ад іншых асоб, прадме-
таў і пад.— Пад языком у.. [сакаляняці] зна-
ходзіцца зубец — характэрная адзнака ўсіх
сокалаў,— гаворыць Лёня. В. Вольскі. Разам
з тым.. [Крапіва] дбайна збярог і традыцый-
ныя ўласцівасці, традыцыйныя адзнакі баеч-
нага жанру. Казека.
4. Агульнапрынятае абазначэнне ступені ве-
даў і паводзін навучэнцаў. Марынку не заці-
кавіў па-сапраўднаму ні адзін прадмет, ёй
было ўсё роўна, што вучыць, абы атрымаць
добрую адзнаку. Шыцік. Гартаючы сшыткі,
Святлана прыкмеціла, што ў іх было многа
добрых і выдатных адзнак. Шахавец.
5. Ганаровы знак, ордэн, медаль і пад. Ма-
ці беражна з хусцінкі Зорку з гонарам вы-
мала.— Бацька твой — баец славуты, Гэта
бацькава адзнака. Броўка.
О Дыплом з адзнакай гл. дыплом.
АДЗНАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адзначыць.
АДЗНАЧАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адзначыцца.
2. чым. Мець якія-н. адметныя, характэрныя
рысы; вызначацца чым-н. [Драўляны ложак]
адзначаўся той асабліеасцю, што за кожным
недалікатным дотыкам... распадаўся. Таўлай.
3. Назірацца, выяўляцца. Адзначаліся на..
[твары] сляды перажытых пакут і нават
ухмылкі былі, хоць шчырыя, ды панурыя.
Чорны.
4. Зал. да адзначаць.
АДЗНАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
значыць.
АДЗНАЧЫЦЦА, -чыцца; зак. 1. Адзначыць
сябе, сваё прозвішча ў спісе; зарэгістравацца.
Трэба, каб Валера ўжо адзначыўся [і/ касе]
і ехаў далей, а ён яшчэ і сюды не прыбыў.
Місько.
2. Стаць прыкметным; абазначыцца, вы-
явіцца. Вочы яе [бабкі] ажывіліся, а на твары
адзначылася ўнутранае перакананне ў сіле
сва[ёй] здольнасці. Колас.
3. Азнаменавацца чым-н. Перадмайскія дні
адзначыліся новымі працоўнымі поспехамі.
АДЗНАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак. 1. Зра-
біць знак на чым-н. з мэтай паказаць на
што-н.; абазначыць. Адзначыць у плане выка-
наныя мерапрыемствы. Адзначыць камандзі-
роўку. □ Мы набліжаліся да крыніц. Пракля-
тых, іх нават не адзначылі на самых падра-
бязных вайсковых картах-кіламетроўках. Кар-
пюк. // Будучы знакам, абазначыць, вылу-
чыць.— Вяху!.. Вяху садзі!..— крычыць здалё-
ку ТКэнька.— Вяху... Яна ля зломанай бярозы.
Вяхой адзнач! Пташнікаў.
2. Запісаць, паставіць адзнаку для ўліку,
для рэгістрацыі.— О, значыць, вы халасцяк! —
нібы ўзрадаваўшыся нечаму, усклікнула..
[Раіса Пятроўна].— А чаму вы пра гэта ў да-
мавой кнізе не адзначылі? Ракітны.
3. перан. Звярнуць увагу на каго-, што-н.;
заўважыць, прыкмеціць. «Значыць, ужо не
Дануся, а Данута!» — адзначыў я сабе. Кар-
пюк. // Звярнуць увагу на што-н.; зазначыць.
1 яшчэ, што можна адзначыць з мінулага
дзеда Талаша, дык гэта тое, што ў яго бацькі
было деанаццаць дзяцей. Колас.
4. Вылучыць сярод іншых за якія-н. заслу-
гі (падзякай, узнагародай і пад.). Адзначылі
іх усенародна, I іх так узрушыў той стан:
Была ім [майстрам] прысвоена годнасць Па-
чэсных байцоў-партызан. Колас. Таму было б
варта райкому На дошцы на мемарыяльнай
Адзначыць удзельнікаў гэтай Будоўлі, па-
трэбнай і слаўнай. Танк.
5. Ушанаваць чым-н. якую-н. дату, падзею.
Адзначыць свята поспехамі ў працы. □ Пар-
тызанскі атрад вырашыў адзначыць свята Ка-
стрычніка разгромам нямецкага гарнізона.
Васілеўская.
6. Вызначыць, выявіць. 1 трудна было адзна-
чыць колер гэтых вачэй, што свяціліся, як
дзве роўныя, прадаўгавата-круглыя ялінкі.
Колас.
0 Нельга не адзначыць — нельга не звяр-
нуць увагі, нельга не нагадаць. Трэба адзна-
чыць — трэба звярнуць увагу, трэба нагадаць.
АДЗНАЧ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адзначыць (у 1, 2, 4 і 5 знач.).
АДЗЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адазвацца.
АДЗЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
зваць.
АДЗЫЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., чаго.
Разм. Зрабіць ласку, даць крыху чаго-н. [Ан-
тон Пракопавіч:] — Хата мне патрэбна? Дык з
якой трасцы яе ляпіць? Дайце цэглы палац
ыураваны пастаўлю. А то на печ адзычаць —
і ўсё. Карамазаў.
АДЗЮЛЬТЭР, -а, м. Нявернасць мужа,
жонкі.
[Фр. асЬіІІёге.]
АДЗЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адзяваць — адзець і адзявацца —
адзецца.
АДЗЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адзяваць — адзець (у і знач.).
АДЗЯВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца і (ра-
дзей) адзяюся, адзяёшся, адзяёцца; адзяёмся,
адзеяцёся; незак. 1. Незак. да адзецца.
2. (у спалучэнні з акалічнаснымі словамі).
Насіць адзенне таго або іншага фасону, той
або іншай якасці. Адзявацца з густам. Адзя-
вацца па модзе. □ Марына пачала прыгожа
адзявацца і выбрала сабе сталую прычоску,
якая так была ёй да твару. Чорны. Цяпер най-
больш шыкоўна адзяваліся нэпманы, іх сын-
кі і дочкі. Паслядовіч.
3. Зал. да адзяваць.
АДЗЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае і (радзей) адзяю,
адзяёш, адзяё. Не.зак. да адзець.
АДКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкаваць.
АДКАВАЦЬ, -кую, -куёш, -куё; -куём, -куя-
цё; зак., каго-што. 1. Выкаваць. Адкаваць на-
рог.
2. Аддзяліць што-н. прыкаванае; раскаваць.
Адкаваць каня.
АДКАВЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкавяліць.
АДКАВЯЛІЦЬ, -вялю, -вёліш, -вёліць; зак.,
што і чаго. Разм. Адрэзаць вялікі кавалак
(хлеба, сала і пад.); адкроіць. Старшына ледзь
прыкметна паціснуў плячыма, падміргнуў на-
смешліва хлопцам і, многазначна кашлянуў-
шы, адкавяліў кавалак сала. Васілевіч. [Паў-
лік] пабег у хату, адкавяліў лусту хлеба, па-
сыпаў яе соллю і вынес Андрушку. Лобан.
АДКАЗ ', -у, м. 1. Выкліканыя пытаннем або
зваротам словы, выказаныя вусна ці пісьмова.
Даць адказ. Ухіліцца ад адказу. □ Я ў той
жа дзень, мой дарагі татуля, Пішу табе свой
франтавы адказ. Астрэйка. // Расказванне вуч-
нем урока; выклад матэрыялу на пастаўленае
пытанне. Грунтоўны адказ.
2. Пачуццё, рэакцыя; водгук (у 4 знач.). Ад-
каз жывога арганізма на раздражненне. //Вы-
кліканыя чым-н. дзеянні, учынкі. Калектыві-
зацыя была адказам на многія жыццёвыя пы-
танні і грамадскія праблемы. Адамовіч.
3. Вынік рашэння матэматычнай задачы,
прыкладу. Адказ сышоўся.
і. Тое, што і адказнасць (у 1 знач.).
За зло мы ўсе адказ нясём... Колас.
АДКАЗ 2. У выразе: да адказу — да нельга,
да канца. Мы цішком прытаіліся ля дзвярэй,
а сэрца ў кожнага трывожна стукацела і нер-
вы наструніліся да адказу. С. Александровіч.
АДКАЗАЦЦА, -кажўся, -кажашся, -кажац-
ца; заг. адкажыся; зак. Тое, што і адмо-
в і ц ц а.
АДКАЗАЦЬ, -кажў, -кажаш, -кажа; заг. ау-
кажы; зак. 1. каму, на што і без дап. Сказаць,
паведаміць што-н. у адказ на зварот ці запы-
танне. Адказаць на пытанне. □ Ну, куды пой-
дзем? — запытала Зося.— Вядома, што да Лі-
ня,— адказала Гэля. Гартны. // Паслаць адказ
на чыё-н. пісьмо. [Бабуля:]-—Ужо мінула два
месяцы, а мой [сын] яшчэ не адказаў на пісь-
мо. Бядуля. // што. Расказаць настаўніку
Ўрок.
2. без дап. Адазвацца, адклікнуцца на голас,
покліч і пад. Выйшаў з хаты пастушок, 1 зай-
граў ён у ражок.. 1 кароўкі ўміг яму Адказа-
лі: «Му-му-му!..» Журба. Засмяяўся мужчына,
на смех якога другі мужчынскі голас таксама
весе.ла і моцна адказаў.. па-нямецку. Брыль.
3. чым. Павесці сябе пэўным чынам, выказ-
ваючы свае адносіны да чаго-н.; ужыць якія-н.
захады, дзеянне ў адказ на што-н. На жарты
адказаць жартамі. □ I сумаеаць яшчэ так ра-
на.., Калі на шум лясны ў тумане Умееш пес-
няй адказаць. Танк. Не адказалі [ворагі] нівод-
ным стрэлам: агонь наш быў трапны. Янкоў-
скі.
4. за што і без дап. Быць пакараным, панес-
ці адказнасць за каго-, што-н. [Каршукоў:]
— Ну, ды мне што. Я за сваё адкажу, не
баючыся. Ядзі шкада. Сідаронак ёй не даруе.
Асіпенка.
5. без. дап. Разм. Выйсці са строю, сапса-
вацца. Тармазы ў машыне адказалі.
АДКАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся,» -аецца. Не-
зак. да адказацца.
АДКАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ао. 1. Незак. да ад-
казаць.
2. Прымаць на сябе адказнасць (у 1 знач.),
несці адказнасць за каго-, што-н. Адказваць
за выкананне вытворчага плана.
0 Адказваць галавою за каго-, што-н.—
браць на сябе поўную адказнасць за каго-,
што-н.
АДКАЗНАСЦЬ, -і, ж. 1. Ускладзены на ка-
го-н. або ўзяты кім-н. абавязак; даваць спра-
ваздачу пра якія-н. свае дзеянні і быць га-
товым адказваць за іх вынікі. Несці адказ-
насць. Ваяцца адказнасці. Ускласці адказ-
насць. Браць на сябе адказнасць. Пад аса-
бістую адказнасць. Прыцягнуць да адказнас-
ці. Павысіць адказнасць. Нрымінальная ад-
казнасць. Адчуваць цяжар адказнасці.
2. Сур’ёзнасць, важнасць чаго-н. Адказнасць
моманту. Адказнасць даручэння.
0 Несці адказнасць гл. несці.
АДКАЗНЫ, -ая, -ае. 1. Чалавек, на якога
ўскладаецца адказнасць; які нясе адказнасць
за каго-, што-н. Адказны рэдактар. Адказны
дзяжурны. / у знач. наз. адказны, -ага, м.; ад-
казная, -ай, ж. Адказны за вечар. □ I кім жа
яны, і чаму ж яны Так бязлітасна перагружа-
ны? Не адказныя, не начальнікі, А пакутнікі-
сумяшчальнікі. Крапіва. Адна з.. [жанчын],
самая старэйшая ўзростам, Гарпіна, была вы-
значана адказнай за даенне і размеркаванне
малака. Галавач. // Звязаны з разуменнем
важнасці чаго-н., гатоўнасці адказваць за ка-
го-, што-н. Адказныя адносіны да справы.
2. Надзвычай важны, значны. Адказная ра-
бота. Адказная задача. Адказнае даручэнне.
Адказная роля. Адказная пасада.
АДКАЗЧЫК, -а, м. 1. Асоба, якой прад’яўле-
ны судовы іск. Справа ў судзе разглядаецца
пры ўдзеле істца і адказчыка.
2. Разм. Той, хто нясе адказнасць, адказвае
за што-н.
АДКАЗЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да адказчык.
АДКАЗЫРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
Прывітаць па-вайсковаму, прыклаўшы правую
руку да казырка.— Камандзір партызанскай
брыгады імя Шчорса слухае вас!— хвацка ад-
казыраў ІПуст. Шчарбатаў.
АДКАЛАСАВАЦЬ, -сўе; зак. Выпусціць ко-
лас. Лета было ў.. разгары. Даўно адкаласава-
ла жыта. Шашкоў.
АДКАЛ0ЦЦА, -калюся, -кблешся, -кблецца;
зак. 1. Аддзяліцца, адваліцца ад таго, што ко-
лецца, бурыцца.
2. перан. Парваць сувязь з кім-, чым-н., вый-
сці са складу якой-н. арганізацыі, групы і
пад. Адкалоцца ад таварышаў. □ Хто б мог
падумаць, што паненка сапраўды адколецца
ад шляхты. Бажко.
• АДКАЛОЦЬ, -калю, -кблеш, -кбле; зак., ка-
го-што. 1. Колючы, аддзяліць; адламаць, ад-
шчапаць. Хвалі крыгу адкалолі, Вір пад кры-
гай забурліў. Лодку ўзяць Сымон не здолеў,
Так на крызе і паплыў. А. Александровіч.
[Максім] секануў другі раз на вяршок вышэй
і адкалоў тоўстую трэску. Шамякін.
2. перан. Разлучыць з кім-н., аддзяліць ад
каго-, чаго-н.
3. Разм. Зрабіць, сказаць што-н. нечаканае,
недарэчнае.яАдкалоць штуку. □ Пры сустрэ-
чы з Шаманскім Якуб Малашчыцкі адкалоў
той жа завучаны рэверанс са словамі: «Ваша
чэсць». Дуброўскі.
АДКАЛУПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкалупаць.
АДКАЛУПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Ад-
дзяліць, калупаючы; адкрышыць, адарваць
пазногцем, пальцам ці якой-н. прыладай. Ан-
тон нереова пальцамі адкалупаў нейкую ка-
рынку на зрубе. Грамовіч.
АДКАЛУПВАЦЦА, -аецца; неэак. Зал. да
адкалупваць.
АДКАЛУПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкалупаць.
АДКАЛУШЦЬ, -луплю, -лўпіш, -лўпіць; зак.,
што. Разм. Аддзяліць, укалупнуўшы; адка-
лупнуць. Наклаўшы люльку, выняў [дзядзь-
ка] скалку, Адкалупіў ён цыру галку I га-
сіць крэсівам. Колас.
АДКАЛУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адкалупіць, адкалупнуць.
АДКАЛУПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адкалупліваць.
АДКАЛУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкалупіць.
АДКАЛУПНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., чаго. Аднакр. да адкалупваць. Красан на-
хіліўся над узаранай зямлёй, ад скібы адка-
лупнуў невялічкі .. [камячок], панюхаў, пра-
цягнуў аграному. Стаховіч.
АДКАМАНДЗІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
еодле знач. дзеясл. адкамандзіраваць.
АДКАМАНДЗІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
вал. пр. ад адкамандзіраваць.
АДКАМАНДЗІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе;
зак., каго. Накіраваць на працу ці на вучобу
ў іншае месца, у другую ўстанову, арганіза-
цыю. Пецю праўленне адкамандзіравала на
курсы трактарыстаў і камбайнераў. Шамякін.
// Паслаць куды-н. са службовым даручэннем.
Адкамандзіраваць інспектара для праверкі ра-
боты школ раёна.
АДКАМАНДЗІРОЎВАЦЦА, -аецца; незак.
Зал. да адкамандзіроўваць.
АДКАМАНДЗІРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш,-ае. Не-
зак. да адкамандзіраваць.
АДКАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкапаць.
АДКАПАЦЦА, -аюся -аешся, -аецца; зак.
Капаючы, вызваліцца з-пад таго, чым засыпа-
ны; выбрацца наверх. Адкапацца з-пад снеж-
нага абвалу.
АДКАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Капаючы, адкрыць, дастаць з-пад чаго-н.;
вызваліць засыпанае, заваленае чым-н. Па-
куль адкапалі ракету, давялося папацець.
Бурмакоў вырашыў перавезці яе куды-небудзь
па імшару, каб часам буран не засыпаў зноў.
Шыцік. Мішурын перавязаў сваю руку вы-
шэй локця і пачаў шукаць на слых, адкуль
стогне чалаеек. Здароеай рукой ён яго неўза-
баве адкапаў з-пад цэглы. Чорны. // Выкапаць.
Гэты клён Той вясной я знайшоў у гаі, Адка-
паў там ашчадна, Прынёс. Броўка.
2. Адкідаць што-н. ад (з) чаго-н. Адкапаць
снег ад ганка.
3. Разм. Выканаўшы сваю норму, кончыць
капаць, капацца. Траншэю.. [Пшанічны] выра-
шыў не капаць, хай гэта робіць Глечык, а ён
ужо адкапаў сваё. Быкаў. // Зрабіцца непры-
годным для капання, знасіцца ад доўгага
ўжывання. Гэта лапата сваё адкапала.
перан. Разм. Адшукаць, знайсці, здабыць
што-н. забытае, малавядомае і пад. Рыгор
цяпер выконваў абавязкі загадчыка і выпад-
кова адкапаў артыкул у «бяздоннай папцы».
Даніленка.
АДКАПЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Разм. груб. Скрывіўшы, адставіць; адвесіць
(пра губы). Аляксей Ісаевіч зморшчыў лоб,
смешна адкапыліў губу. Хомчанка. Зазваніў
званок. Гэта званіў наш маўклівы вартаўнік,
што заўсёды хадзіў адкапыліўшы ніжнюю
цяжкую губу. Адамчык.
АДКАРАСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак., ад каго-чаго. Разм. Пазбегнуць, пазба-
віцца чаго-н., ухіліцца, адчапіцца, адвязацца
ад чаго-н. Моцна прысцігнула гора. Здавалася,
канца і краю няма яму і ніколі ад яго не ад-
караскацца. Крапіва. Каб як адкараскацца ад
надакучлівых думак.., [іеан] хутчэй засігаў
далей. Быкаў.
АДКАРАСКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да адкараскацца.
АДКАРКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адкаркаваць.
АДКАРКАВАЦЦА, -кўецца; зак. Адаткнуц-
ца, адкрыцца (пра ўсё, што закрыта кор-
камі).
АДКАРКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. Выняць корак, затычку з чаго-н.; ада-
ткнуць, адкрыць. Аднекуль паявілася шклян-
ка, Пачосак адкаркаваў пляшку і наліў поў-
ную Андрэю. Сабаленка.
АДКАРКОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкаркоўваць — адкаркаваць.
АДКАРКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адкаркавацца.
2. Зал. да адкаркоўваць.
АДКАРКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкаркаваць.
АДКАРМІЦЦА, -кармлюся, -кбрмішся, -кбр-
міцца; зак. Разм. Зрабіцца сытым, укормле-
ным; ад’есціся. Адкарміцца на добрых харчах.
АДКАРМІЦЬ, -кармлю, -кбрміш, -кбрміць;
зак., каго. Тое, што і выкарміць ( у 2
знач.). Адкарміць свіней. // Добрай ежай, кор-
мам паправіць; аздаравіць. Я тады быў малы
і бачыў, як гаспадар стараецца гэтага каня
адкарміць і падняць на ногі. Чорны.
АДКАСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкасаць.
АДКАСАЦЦА, -аецца; зак. 1. Адвярнуцца,
апусціцца (пра адзенне). Рукавы адкасаліся.
2. перан.; ад каго-чаго. Вызваліцца, пазба-
віцца ад чаго-н. дакучлівага, непатрэбнага;
адчапіцца. [Ратушняк] баяўся заснуць, але,
каб адкасаўся сон, трэба было злазіць з саней
і ісці ззаду. Пташнікаў.
АДКАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Адвяр-
нуць, апуеціць што-н. закасанае. Выйшаў
Грыша на грудок, абцёр з ног гразь, адкасаў
калашыны. Пальчэўскі.
АДКАСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкасваць — адкасаць.
АДКАСВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адкасацца.
2. Зал. да адкасваць.
АДКАСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адка-
саць.
АДКАСІЦЦА, -кашўся, -кбсішся, -кбсіцца;
зак. Разм. 1. Закончыць касьбу.
2. Кінуць касіць, перастаць працаваць на
касьбе па нейкіх прычынах. Ну, дзе там ужо..
[дзядзьку Еўтуху]: стары, адкасіўся чалавек.
Бялевіч.
3. Косячы, прайсці пэўную адлегласць. Ад-
касіцца ад мяжы на дзесяць крокаў.
АДКАСІЦЬ, -кашў, -кбсіш, -кбсіць; зак.
1. Пракасіць каля чаго-н. Адкасіць ад мяжы.
2. Адпрацаваць на касьбе за што-н. [Мыш-
кін;] — Улетку ці адажне жонка, ці сам адко-
сіш, няхай ужо, па-суседску разлічымся. Га-
лавач.
3. Перастаць касіць, зрабіўшы норму або
страціўшы сілы.
4. Пакасіць пэўны час. Тры дні адкасіць.
АДКАСНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
Адстаць, адчапіцца, адвязацца. [Аугіяя;] —
Адкасніся ад мяне. Ідзі прэч. Колас. [Хмялеў-
скі:] — Ды каб я ад Халусты адкаснуўся, то
чалавекам стаўбы. Чарнышэвіч. Калі любіш —
ажаніся, а не любіш — адкасніся. Прыказка.
0 Адкаспіся ад маёй галавы — перастань
дакучаць, адчапіся.
АДКАТ, -у, М -каце, м. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкочваць — адкаціць і адкочвац-
ца — адкаціцца.
2. Спец. Зваротпы рух ствала ці ўсёй гарма-
ты пасля стрэлу. Тысячы жэрлаў гармат з ад-
катам узрыгваюць першы агонь. Брыль.
АДКАТАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызначаны
для адкаткі, звязаны з адкаткай. Адкатачны
еагон. Адкатачныя работы.
АДКАТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Спец. Вываз зда-
бытых карысных выкапняў з забояў і шахтаў.
Напалову завершана механізацыя працэсаў
бурэння, падземнай адкаткі руды і пароды.
«Полымя».
АДКАТЧЫК, -а, м. Горнарабочы, які працуе
на адкатцы.
АДКАЦІЦЦА, -качўся, -кбцішся, -кбціцца;
зак. 1. Коцячыся, перамясціцца ў які-н. бок
на пэўную адлегласць. Кола далёка адкаціла-
ся ад двара і, трапіўшы ў разору, бездапамож-
на ляжала на баку. Колас. Яблык ад яблыні
далёка не адкоціцца. Прыказка.
2. перан. Адступіць, адысці пад напорам
праціўніка. Змятай хваляй адкаціўся вораг,
Па-над полем кружаць крумкачы. Панчанка.
// Аддаліцца. Хваля адкацілася ад берага.
АДКАЦІЦЬ, -качў, -кбціш, -кбціць; зак., ка-
го-што. Коцячы, перамясціць што-н. у іншае
месца. Адкаціць калодку з-пад ног. Адкаціць
калёсы ўбок. □ Ужо адкаціў кулямёты Да
самай мяжы батальён. Куляшоў.
АДКАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго. Вяр-
нуць чалавеку прытомнасць. Адкачаць та-
пельца.
АДКАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
качваць.
АДКАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адка-
чаць.
АДКАІПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкашлівацца — адкашляцца.
АДКАШЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адкашляцца.
2. Зал. да адкашліваць.
АДКАПІЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкашляць.
АДКАІПЛЯНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; зак. Аднакр.
да адкашляць.
АДКАШЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
1. Кашляючы, прачысціць глотку, выдаліць з
яе што-н. кашлем. Стары адкашляўся, як пе-
рад доўгім выступленнем, і пачаў дакладваць
прыглушаным голасам. Шамякін.
2. Скончыць кашляць.
АДКАШЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што і
без дап. Тое, што і адкашляцца. Ад-
кашляць макроту.
АДКВІТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Тое, што і расквітацца (у2 знач.);
адпомсціць. Быццам ён [Абалі] з неастылым
задорам юначым Адквітацца цяпер захацеў
да астачы За бацьку, Сярмяжнага майстра
бяздомнага, За дзеда, Загнанага парабка цём-
нага. Зарыцкі.
АДКВІТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Раз-
лічыцца з кім-н., адплаціўшы тым жа самым.
// У спорце — выйграць у праціўніка столькі
ж, колькі выйграў ён; адгуляць. Адквітаць
гол.
АДКВІТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адквітацца.
АДКВІТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
квітаць.
АДКВІТНЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. Скончыць
цвісці; адцвісці. Даўно адквітнелі каштаны
1 восень апала з дубоў. Прыходзька. // Пра-
жыць маладыя гады, страціць свежасць; па-
старэць. Часам сумна становіцца дужа, Што
ўжо восень, завяла трава, I што ты адквітне-
ла, як ружа. Смагаровіч.
АДКІДАПНЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкідаць — адкідаць.
АДКІДАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да адкі-
Даць.
АДКІДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Адкі-
нуць што-н. за некалькі разоў. Адкідаць ка-
менне ўбок.
АДКІДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адкі-
Даць. .
АДКІДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкідваць — адкінуць.
АДКІДВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адкінуцца.
2. Зал. да адкідваць.
АДКІДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адкі-
нуць.
АДКІДНЫ, -ая, -бе. Які можа адкідвацца,
адкінуцца (у 2 знач.) (пра што-н., замацаванае
адным краем). У зале рассядаліся гледачы:
стукалі адкідныя крэслы, шморгалі ногі. Кар-
пюк. Чорная, з адкідным верхам машына ішла
па самай сярэдзіне вуліцы. Лобан.
АДКІДЫ, -аў; адз. няма. Непрыгодныя рэшт-
кі чаго-н., адходы; смецце; нечыстоты. Адкі-
ды вытворчасці. Адкіды арганізма. // перан.
Падонкі чалавечага грамадства, маральна
апусцелыя людзі, злачынпыя антыграмадскія
элемепты. Адкіды грамадства.
АДКІНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкінуць.
АДКІНУЦЦА, -нуся, -нешся, -пецца; зак.
1. Адхіліцца, адваліцца назад (пра чалавека,
пра часткі яго цела). Ільіч весела засмяяўся,
аж неяк адкінуўся назад, а потым пасуравеў
і нахмурыў бровы, якія сышліся на пераноссі.
Гурскі. Максім сядзеў спіной да акна, адкінуў-
шыся назад, на пачарнелы дубовы падакон-
нік. Кудравец. // Адваліцца, легчы на сніну.
Палкоўнік,- злосны і зняможаны, адкінуўся на
падушку, з пакутніцкім выглядам заплюшчыў
вочы. Чорны. // Хутка перамясціцца, аддаліц-
ца ад чаго-н. Інстынктыўна, як сядзеў, [Ігнат]
адкінуўся яшчэ далей у глыб вагона. Галавач.
[Сцяпан:]— Добра, што ў.. [чалавека] якраз
граблі на возе былі, то ён стаўпцом.. [сабаку]
па лбе стукнуў, дык той адкінуўся, а то па-
рваў бы, з воза б сцягнуў. Крапіва.
2. Раптоўна адчыніцца, адваліцца, адпасці.
Рэзка адкінуліся брызентавыя дзверцы ў ку-
заве. У вочы ўдарыў свет дня. Арабей. // Пад-
няцца, апусціцца, адсунуцца ўбок (пра тое,
што закрывае, захінае). Адкінуліся шторы—
і ў акне з'яві'лася постаць.
3. Вярнуцца зноў, аднавіцца (пра хваробу).
[Маці:]— 3 хваробай не жартуй: яшчэ другім
наваратам адкінецца. Якімовіч.
4. перан. Перастаць цікавіцца, аддаліцца.
I вось Тоня датанцавалася: адкінуўся Косцік,
адкінуўся ў найвялікшым сумненні. Ракітны.
АДКІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
1. Кінуўшы, перамясціць убок, назад, наперад.
[Яарп] папляваў у далоні, глыбока капнуў
рыдлёўкай старое вогнішча, адкінуў зямлю
ўбок. Шамякін. // Рэзка, з сілай адштурхнуць,
адвесці ад сябе каго-, што-н. [Лёдзя] адкінула
Яўгенавы рукі, усхапілася і адышла ад акна.
Карпаў. / у безас. ужыв. 3 усёй сілы Алег на-
ціснуў на кнопку, і яго адразу адкінула на-
зад. Гамолка. // перан. Вярнуць да пройдзе-
най стадыі ў развіцці чаго-н. А вайна ўсё
адкінула назад, сям’ю па свеце раскідала.
Кавалёў.
2. Атакаваўшы, прымусіць адступіць. На-
тхнёныя першай удачай, танкісты Анішчанкі
кінуліся ў атаку і пасля кароткага жорсткага
бою адкінулі ворага. Гурскі.
3. Не прыняць чаго-н., адмовіцца ад чаго-н.
Ці ж кепска ў свой мізэрны бюджэт уключыць
якіх рублёў пятнаццаць за скуру ліса.. Хто ж
адкіне гэта? Шынклер. [Стафанковіч унуку:]
— Я табе прынясу, .. падарую, рабі, што са-
бе хочаш, такія рэчы, што ніхто не адкіне.
Чорны. Ц перан. Вызваліцца, адмовіцца ад
якіх-н. прывычак, думак, пачуццяў і пад.
Хлопцы адкінулі ў адносінах да Маі ранейшае
панібрацтва і стараліся быць галантнымі.
Карпюк. Перш за ўсё, як зусім Непатрэбную
рэч, Жаль, што сэрца сціскаў мне, Адкінуў я
прэч. Куляшоў.
4. Адвесці ўбок ці апусціць уніз што-н., за-
мацаванае адным краем. Хвошч адамкнуў ку-
фэрак, адкінуў вечка і задаволена пацёр твар
абедзвюма рукамі. Лупсякоў. // Рэзкім рухам
адвярнуць, адагнуць край чаго-н., што звісае,
пакрывае. Адкінуць з грудзей коўдру. □
Вольга адкінулс. з ілба непакорную пасму ва-
ласоў і з дакорам паківала галавой. Давшенка.
// Адвесці назад, убок; закінуць (галаву, ру-
ку, нагу). Пан узяў рог пакручасты, Пазалоча-
ны, блішчасты, Важна выставіў нагу, Галаву
крыху адкінуў Ды расправіў грудзі, спіну I ў
ражок той тру-гу-гу. Колас.
5. Зменшыць на пэўную колькасць пры ады-
манні; адняць. Адкінуць сем ад пятнаццаці. //
Не прыняць пад увагу пры лічэнні, ацэнцы ка-
го-, чаго-н. Улічыць галоўнае, адкінуць выпад-
ковае.
6. Вярнуць чужое (знойдзенае, украдзенае
і пад.); падкінуць.
7. безас. Вярнуцца (пра хваробу). Ен быў
прастудзіўся, не вылежаў, пайшоў раманта-
ваць свой грузавік, і яго адкінула зноў. «Ра-
ботніца і сялянка».
8. Адбіць, стварыць (цень, водсвет і пад.).
Электрычнае святло адкінула роўны водсеет
на людскія твары. У стэпе, залітым месячным
святлом, курган адкінуў густы цень.
0 Адкінуць хвост (погі, капыты) — захва-
рэць, памерці.
АДКШАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адкіпаць—адкіпець (у 1 знач.).
АДКШАЦЬ, -ае. Незак. да адкіпець (у 1
знач.).
АДКІПЁЛЫ, -ая, -ае. Які згус, ссеўся пры
высокай тэмпературы.
АДКШЁЦЬ, -піць; зак. 1. (1 і 2 ас. не
ўжыв.). Згуснуць, ссесціся ад кіпення. Мала-
ко адкіпела.
2. перан. Уціхнуць, супакоіцца. Адкіпеў я,
раптоўна зачах На радзімай тваёй зямлі. Бі-
чэль-Загнетава. / у безас. ужыв. Адкіпела на
душы.
АДКЛАД, -у, М -дзе, м. Перанясенне на
болып позні час; адтэрміноўка. I яшчэ была
адна прычына, што таксама казала за адклад:
сёння якраз прыйшоў ліст ад Аленкі. Колас.
Адклад не ідзе на лад. Прыказка. 3 адкладу
няма ладу. Прыказка.
АДКЛАДАЙНЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. адкладаць — адкласці (у 2, 3 знач.) і
адкладацца — адкласціся.
2. Тое, што і адклады.
АДКЛАДАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адкласціся.
2. Зал. да адкладаць.
АДКЛАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
класці.
АДКЛАДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкладваць — адкласці.
АДКЛАДВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адкласціся.
2. Зал. да адкладваць.
АДКЛАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
класці.
АДКЛАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкласці.
АДКЛАДШЯ, -ая, -бе. Які адкладваецца,
апускаецца. Адкладная спінка крэсла, канапы,
□ Грынь быў у пінжаку і белай сарочцы з
адкладным каўняром, хоць дзень выпаў ха-
ладнаваты і хадзіў еецер. Мележ.
АДКЛАДЫ, -аў; адз. няма. Спец. Збор, аса-
дак арганічных і неарганічных рэчываў у вы-
ніку іх паступовага намнажэпня. Дэвонскія
адклады.
АДКЛАНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да адкланяцца.
АДКЛАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
Развітацца, кланяючыся. Госці адкланяліся і
выйшлі.
АДКЛАСЦІ, -кладў, -кладзёш, -кладзё; -кла-
дзём, -кладзяцё; зак., што. 1. Адлажыць убок,
палажыць побач. Пачуўшы стукат у дзверы,
Карызна адклаў убок пяро і, паціраючы рукі,
крыкнуў бадзёра і весела: — Уваходзь! Зарэц-
КІ. [Рудзько] адклаў лічыльнікі ўбок, змёў да-
лоняй махорку са стала ў падстаўленую ло-
дачкай другую далонь і адарваў новы кавала-
чак газеты. Дуброўскі. // Палажыць асобна,
аддзяліць. Адкласці сапсаваныя фрукты ў
асобную скрынку. / у перан. ужыв. Ўжо' зіма
свае ўборы На другі адклала год. Броўка. //
Зберагчы якія-н. сродкі, паклаўшы іх асобна;
сэканоміць. Адкласці грошы.
2. Назбіраць, назапасіць; утварыць адкла-
ДЫ. За доўгія гады возера адклала на дне
многа ілу.
3. Палажыць яйкі для захавання патомст-
ва. Самка авадня здольна адкласці да 500
яечак.
4. Апусціць, адагнуць, адкінуць (аб прадме-
тах, прымацаваных да чаго-н. адным краем).
Анісім ад звонкасці Алімпінага голасу прабу-
дзіўся, адклаў каўнер кажуха і пачаў .. услу-
хоўвацца ў Алімпіны словы. Сабаленка.
5. Перанесці на болып позні час; адтэрміна-
ваць. Прыйшлося адкласці падарожжа на заўт-
ра. Маўр. Старыя раяць шлюб адкласці, А ма-
ладыя прагнуць шчасця,— Вось тут, як ка-
жуць, і кукуй! Крапіва.
6. У геаметрыі — адмераўшы, адзначыць ад-
рэзак на прамой. На прамой АВ адкласці ад-
рэзак СД.
7. перан. Пакінуць след, адбітак, не знік-
нуць бясследна, зрабіць уплыў. Уражанні дзя-
цінства адклалі выразны адбітак на душы ча-
лавека. «Полымя».
АДКЛАСЦІСЯ, -кладзёцца; зак. 1. Назбірац-
ца, назапасіцца, асесці ў якім-н. месцы. Змы-
тая з гор гразь адклалася на ніжніх схілах,
утварыўшы ўрадлівыя наносныя глебы.
2. перан. Адлюстравацца, захавацца; запас-
ці (у памяць, душу і пад.). А гэтая [гіадзея],
і асабліва тое, як.. [Ларывончык] даваў гасцін-
ца дзяўчынцы, адклалася ў памяці, як той ад-
бітак, якога нічым не сатрэш. Сабаленка.
3. Перанесціся на болып позні час; адтэрмі-
навацца. А я яшчэ спадзяваўся: а можа, ча-
сам, адкладзецца [паездка]. Васілевіч.
АДКЛЁЕНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адклеіць.
АДКЛЁІЦЦА, -клёіцца; зак. Аддзяліцца, ад-
стаць (пра што-н. прыклеенае). Марка адклеі-
лася.
АДКЛЁІЦЬ, -клёю, -клёіш, -клёіць; зак.,
што. Аддзяліўшы, зняць прыклеенае; ада-
рваць, адляпіць. Адклеіць канверт.
АДКЛЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адклейваць — адклеіць.
АДКЛЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адклеіцца.
2. Зал. да адклейваць.
АДКЛЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
клеіць.
АДКЛЕЙМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адклеймаваць.
АДКЛЕЙМАВАЦЬ, -кляймўю, -кляймўеш,
-кляймўе; зак., каго-што. Паставіць кляймо на
пэўных прадметах, групе прадметаў; заклей-
маваць. Адклеймаваць лес. Адклеймаваць жы-
вёлу на забой.
АКЛЁПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адклёпваць — адкляпаць.
АДКЛЁПВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адкляпацца.
2. Зал. да адклёпваць.
АДКЛЁПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
кляпаць.
АДКЛЁПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Тое, што і а д-
клёпванне.
АДКЛЁЎВАЦЬ, -ае. Незак. да адкляваць.
АДКЛІКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адклікаць — адклікаць (у 2 знач.).
АДКЛІКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адклікаць.
АДКЛІКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адклікнуцца.
2. Зал. да адклікаць.
АДКЛІКАЦЬ, -клічу, -клічаш, -кліча; зак.,
каго-што. 1. Паклікаўшы, прымусіць адысці
куды-н.; адазваць. А калі выйшлі з зямлянкі,
Жаўна адклікаў Лясніцкага ўбок. Шамякін.
2. Вярнуць назад, прапанаваўшы спыніць
выкананне ранейшых абавязкаў. Адклікаць
дэпутата. Адклікаць часці з фронту. сз Праз
два гады Анціпава адклікалі ў горад на пар-
тыйную работу. Хадкевіч.
АДКЛІКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
клікаць.
АДКЛІКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. Адказаць на чый-н. зварот, кліч; адазвац-
ца, адгукнуцца. Затрашчала галлё—пранёсся
еодгук. Толькі пташкі адклікнуліся! Гартны.
// Падаць пра сябе вестку. Колькі ні пісалі,
а ён [лётчык] не адклікнуўся. Дайліда. // Пра-
гучаць у адказ; адазвацца адгалоскам. Горы
адклікнуліся рэхам.
2. Выявіць пэўным чынам свае адносіны да
чаго-н. Горача адклікнуліся камуністы на ле-
нінскі наказ. // Выказаць спачуванне, гатоў-
насць садзейнічаць чаму-н.
3. Абудзіцца, выявіцца пад уплывам чаго-н.
(пра ўспаміны, пачуцці). Чыё можа сэрца ад-
клікнуцца песняй, Дастойнай тваёй маладосці
пачэснай? Глебка.— Ой, што ты робіш! — ска-
зала.. [дзяўчына], і ў маім сэрцы адклікнуўся
яе звонкі, нейкі гуллівы голас. Марціновіч.
АДКЛЮЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адключыць.
АДКЛЮЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адключыцца.
2. Зал. да адключаць.
АДКЛЮЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ключыць.
АДКЛЮЧБІЦЦА, -ключўся, -ключышся,
-ключыцца; зак. Перастаць дзейнічаць у выні-
ку раз’яднання з агульнай сістэмай. Светафор
аўтаматычна адключыўся. // перан. Пакінуць
ранейшы занятак, адарвацца ад каго-, чаго-н.;
супакоіцца. «Хочуць, каб я ў белых штоніках
гуляў паміж кветак і кіпарысаў і да канца
сеаіх дзён быў курортнікам, каб адключыўся
ад тае энергіі, якую мне дае жыццё»,— думаў
Катаводаў. Грахоўскі.
АДКЛЮЧЫЦЬ, -ключў, ключыш, -ключыць;
зак., што. Спыніць дзеянне чаго-н., раз’яднаў-
шы яго з агульнай сістэмай; выключыць. Ад-
ключыць званок, тэлефон.
АДКЛЮЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адключаць — адключыць.
АДКЛЯВАЦЬ, -клюё; зак., каго-што. Клюю-
чы, ад’есці, адарваць (пра рыбу). Адкляваць
чарвяка.
АДКЛЯЙМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., ка-
го-што. Тое, што і адклеймаваць. На
тым жа тыдні Тарэнта выклапатаў сабе лесу,
а яшчэ цераз паўтара ці два тыдні прыехаў у
Шапятоўку аб’ездчык і адкляйміў у лесе
дваццаць дзве сасны. Галавач.
АДКЛЯПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкляпаць.
АДКЛЯПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
1. Адбіць, аддзяліць прыкляпанае. Адкляпаць
заклёпкі.
2. Накляпаць касу. [Высеўка:]— Вельмі ж
любіў.. [Яўтух] касьбу. Можа, таму, што ў
пракосе далёка ззаду пакідаў усіх, а можа,
таму, што многія прасіліся, каб ён касу ад-
кляпаў,— толькі касьбы чакаў, як вялікага
свята. Бялевіч.
АДКОЛ, -у, м. Дзеянне паводле дзеясл. ад-
колваць — адкалоць (у 1, 2 знач.).
АДКОЛАТЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкалоць.
АДКОЛВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адкалоцца.
2. Зал. да адколваць.
АДКОЛВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
калоць.
АДКОПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкопваць — адкапаць.
АДКОПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адкапацца.
2. Зал. да адкопваць.
АДКОПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
капаць.
АДКОРМ, -у, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкормліваць — адкарміць.
АДКОРМАЧНІК, -а, м. Адкормленая на за-
бой жывёліна; кормнік.
АДКОРМАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
адкорму. Адкормачны пункт.
АДКОРМЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Стан адкормлена-
га; укормленасць. Ступень адкормленасці жы-
еёлы.
АДКОРМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкарміць.
АДКОРМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
гнач. дзеясл. адкормліваць — адкарміць.
АДКОРМЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адкарміцца.
2. Зал. да адкормліваць.
АДКОРМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкарміць.
АДКОС >, -у, м. 1. Нахільная паверхня'гары,
узгорка і пад.; адхон. Трыма крокамі .. [Парх-
еен] перайшоў схілісты адкос, лёг на зямлю
і прыгледзеўся. Чорны. // Бакавая пакатая
паверхня дарожнага палатна, насыпу і пад.
Берагавы адкос. □ На адкосах дарог густа
цвіце блакітны падарожнік. Брыль. [Тры ча-
лавечыя фігуры] падняліся з выемкі, успаўз-
лі па адкосе на палатно.. і доўга пазіралі й
той бок, дзе за тэлеграфным слупам стаяў з
карабінам у руках Грышка. Чарот. Раслі м'а-
сты, еысокія адкосы, і рэйкі струнамі віліся
ўдаль. Машара.
2. Спец. Нахільная паверхня, якая ідзе пад
вуглом; старана чаго-н. (якога-н. будынка,
збудавання).
АДКОС 2 -у, м. Адработ касьбой за паслугу,
пазыку і пад. Ніякі калгас не будзе пазычаць
збожжа ў другім калгасе на аджон ці на ад-
кос. Лужанін.
АДКОСНЫ, -ая, -ае. Спец. Які зроблены або
які ідзе нахільна, наўскос. Адкосная пад-
порка.
АДКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
каваць.
АДКОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкаціць.
АДКОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адкочваць — адкаціць.
АДКОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адкаціцца.
2. Зал. да адкочваць.
АДКОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адка-
ціць.
АДКОІПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкасіць.
АДКОПІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адкошваць — адкасіць (у 1, 2 знач.).
АДКОШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
кошваць.
АДКОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
касіць (у 1. 2 знач.).
АДКРАДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкрадваць — адкрасці.
АДКРАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
красці.
АДКРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкрасці.
АДКРАСАВАЦЬ, -сўе; зак. 1. Скончыць кра-
саваць, адцвісці. Прасёлак віўся між жытнё-
вых палеткаў, і прыемна было ісці ім, калі па-
абапал кланялася і ціха шапацела кранутае
подыхам ветрыку калоссе, якое толькі што ад-
красавала і налівалася цяпер. Хадкевіч.
2. перан. Страціць прыгажосць, свежасць,
паблякнуць. Адкрасавала дзяўчына дачасу.
АДКРАСОЎВАЦЬ, -ае. Незак. да адкраса-
ваць.
АДКРАСЦІ, -краду, -крадзеш, -крадзе; зак.,
каго-што. Украсці тое, што было забрана, ада-
брана. Позна ўночы вярнуўся Максім, прыеёз
трохі сена. Проста сказаць, адкраў у палякаў.
Колас. // Украспі. I Лявону Шулю раптам ро-
біцца сорамна і ніякавата, што ён адкраў
улоў, адкраў не ў каго-небудзь, а ў свайго
пляменніка. Сачанка.
АДКРОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адкроіць.
АДКРОІЦЬ, -крбю, -крбіш, -крбіць; зак.,
што, чаго. Адрэзаць ад цэлага ці вялікага ка-
валка (часцей пра хлеб). А гаспадыня, увесь
час шчабечучы, проста не даючы гасцям
уставіць і паўслова, як ні спяшалася, а па-
спела толькі адкроіць ад доўгай белай булкі
дзве і яшчэ дзее лустачкі. Брыль. // перан.
Сказаць што-н. рэзкае, грубае. I тут жа сказ
адкроіў мудры На гэты конт Лямец Аўген.
Колас.
АДКРОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
кройваць.
АДКРОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
кроіць.
АДКРУЖЫЦЦА, -крўжыцца; зак. Перастаць
кружыцца. Адкружылася і асела ўзнятае вет-
рам смецце. Лужанін.
АДКРУЖЫЦЬ, -кружу, -крўжыш, -крў-
жыць; зак. Прабыць нейкі час кружачы. У ся'б-
роў па школе даўні звычай — На кірмаш сы-
сціся, Пагуляць... 1 на каруселі маляўнічай
Разам адкружыць хвілінак пяць. Куляшоў.
АДКРУЦІЦЦА, -кручўся, -крўцішся, -крў-
ціцца; зак. 1. (7 і 2 ас. не ўжыв.). Раскруціў-
шыся, аддзяліцца. Вось адзін сноп .. стаў раз-
лазіцца, аб’язджаць, пэўна перавясла было ня-
моцнае ці адкруцілася. Мележ. // Адшруба-
вацца. Шруба адкруцілася.
2. (7 і 2 ас. не ўжыв.). Павярнуўшыся, ад-
крыцца. Нран адкруціўся.
3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зламацца, адарвац-
ца ад пакручвання ў розныя бакі; перакруціц-
ца. Спелая макаўка лёгка адкруцілаея.
4. Кончыць круціцца, адкружыцца. Адкруці-
ліся пары ў вальсе.
5. Разм. Ухіліцца, вызваліцца ад чаго-н. з
дапамогай выдумак, хітрыкаў; пазбегнуць ча-
го-н. Пасля таго, як.. [і^акір] зразумеў, што ад-
круціцца ніяк не выпадзе, ён шмат што нам
расказаў. Мікуліч.
АДКРУЦІЦЬ, -кручў, -крўціш, -крўціць;
зак., што. 1. Круцячы ў адваротны бок, рас-
кручваючы, аддзяліць. Адкруціць дрот ад слу-
па. // Круцячы назад па разьбе, зняць; адшру-
баваць. Адкруціць гайку.
2. Павярнуўшы ўбок, адкрыць. Адкруціць
кран.
3. Круцячы, адарваць. Уладзік распрануўся,
адкруціў з вянка цыбулі адну галоўку, набраў
конаўкай вады, потым адрэзаў скібку хлеба і
сеў за стол. Грамовіч.
4. Раскручваючы, разгарнуць, раскрыць.
[Несцер:] — Адкруціла, разгарнула \жанчына]
паперку ды як закрычыць і—у непрытом-
насць. Кулакоўскі.
5. Прапрацаваць пэўны час, круцячы што-н.
0 Адкруціць галаву — бязлітасна пакараць;
расправіцца (у сэнсе пагрозы). Адкруціць
вушы — не вельмі строга пакараць, накруціў-
шы вупіы.
АДКРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкруціць.
АДКРУЧВАННЕ, -я н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкручваць—адкруціць.
АДКРУЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адкруціцца.
2. Зал. да адкручваць.
АДКРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
круціць (у 1—4 зпач.).
АДКРЫВАЛЬНІК, -а, м. Чалавек, які ад-
крыў, адкрывае піто-н. першы, упершыню.—
Дык ёсць жа і рабочыя, што робяць адкрыц-
ці,— не вытрымлівае Веньямін.— Напрыклад,
Паўзуноў. Ён жа інжынерам не быў. [Муд-
рык:] — Якраз наадварот. Па духу ён адкры-
еальнік. Няеажна, што не ведаў тэорыі. Наву-
менка.
АДКРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкрываць — адкрыць.
АДКРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адкрыцца.
2. Зал. да адкрываць.
АДКРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
крыць.
АДКРЬ'ІТАСЦЬ, -і, ж. Шчырасць, праўдзі-
васць, даверлівасць. За бабчыну адкрытасць і
шчырасць Аўгіня ад радаснай весці не магла
стрымацца, каб не адказаць тым жа. Колас.
Галене.. [Зоктар] здаўся цікавым і сімпатыч-
ным за гэтую сваю адкрытасць. Чорны.
АДКРЫТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Паштовая картка для адкрытага пісьма; паш-
тоўка. // Фатаграфічная картка такога ж па-
меру.
АДКРЫТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкрыць. Свет Новы, адкрыты Налумбам,
Завецца ўжо светам старым, Са дня, калі
стрэл з «Аўроры» Пачуўся краінам усім. Ку-
ляшоў.
2. у знач. прым. Нічым не адгароджаны, не
заслонены, свабодны для агляду. Адкрытая
мясцовасць. Адкрыты бераг. Адкрытая пазі-
цыя. // Нікім не абаронены, даступны для во-
рага. Адкрыты фланг.
3. у знач. прым. Нічым не прыкрыты, аго-
лены. Хадзіць з адкрытай галавой. Смажыць
на адкрытым агні. Адкрытая рана. Адкрыты
пералом. Ц Без покрыву зверху, з бакоў. Ад-
крытая машына. Адкрытая сцэна. // 3 вялікім
выразам. Адкрытае плацце. Адкрытыя туфлі.
// Не падземны; з агаленнем пласта. Адкрыты
спосаб здабычы каменнага вугалю.
4. у знач. прым. Тое, што і разгорнуты
(у 4 знач.). Адкрытая кніга. □ Важаты па-
глядзеў на адкрыты лісток настольнага кален-
дара. Якімовіч.
5. у знач. прым. Пазбаўлены скрытнасці,
шчыры. Загарэлы, абветраны твар капітана
быў адкрыты, ігросты, выклікаў прыхільнасць
сваімі правільнымі прыгожымі рысамі. Краў-
чанка. [Дзед] усміхаецца шчыраю, адкрытаю
ўсмешкаю. Грахоўскі. // Не замаскіраваны,
не тайны, яўны. Гэта быў першы выпадак
адкрытай сутычкі Карызны з Зеленюком. За-
рэцкі. Да Данусінай маці я адчуваў пашану:
адкрытых еорагаў я паважаў. Карпюк. // Такі,
які адбываецца пры людзях. Адкрытая раз-
мова.
6. у знач. прым. Даступны для ўсіх. Адкры-
ты партыйны сход. Адкрыты канцэрт. Адкры-
ты конкурс.
О Адкрытае галасаванне гл. галасаванне.
Адкрытае мора гл. мора. Адкрытае піеьмо гл.
пісьмо. Адкрытае пытанне гл. пытанне. Ад-
крыты рахунак гл. рахунак. Адкрыты склад
гл. склад. Адкрыты ўрок гл. урок.
0 Абвясціць адкрытым што гл. абвясціць
(у 2 знач.). Адкрытая душа гл. душа. Адкры-
ты лоб гл. лоб. Адкрыты свет гл. свет. Дзень
адкрытых дзвярэй гл. дзень. 3 адкрытай ду-
шой гл. душа. 3 адкрытым сэрцам гл. сэрца.
Пад адкрытым небам гл. неба.
АДКРЫЦЦА, -крыюся, -крыешся, -крыецца;
зак. 1. Аказацца адкрытым, адчыпіцца. Пакой
адкрыўся. // Рассунуцца, расхінуцца або пад-
няцца ўверх. Згасла сеятло, і адкрылася за-
слона. Карпюк. Шлагбаум адкрыўся, і з-за на-
сыпу вынырнула фурманка, аблепленая сал-
датамі, за ёй другая, трэцяя, чацвёртая. Дама-
шэвіч. // перан. Стаць даступным, магчымым
для каго-н. Так адкрыліся перад Янкам дзее-
ры ў бібліятэку пана Сігізмунда Чахоеіча.
С. Александровіч. Каб справаю і славай на-
радніцца У гэты дзень братэрства і надзей,
Пе толькі што адкрылася граніца—Там сэр-
цы ўсе адкрыліся ў людзей. Панчанка.
2. Паказацца, паўстаць перад вачамі. Нёман
адкрыўся хлопцам урачыста ціхі, велічны.
Брыль. [Аня і Саша] ўз’ехалі на ўзгорак, і по-
зірку адкрылася ўся іх вёска ў зеляніне са-
доў. Шамякін. Разабралі рыштаванні, і.. [до.ч]
адкрыўся людзям, радуючы вочы сваім. хара-
ством, сваёй чысцінёй, сваёй маладосцю. Ме-
леж.
3. перан. Стаць зразумелым каму-н. [Леанід
Аляксеевіч:] — Сёння мы ўзняліся ўжо на та-
кую вышыню, з якой ва ўсёй велічы адкры-
ліся перад намі ясныя далягляды нашай бу-
дучыні, імя якой — камунізм. Якімовіч. Мне
зноў адкрылася, маю душу па-свойму ўразіла
непаўторная беларуская прыгожасць, абаяль-
ная сіла паэзіі — народнай і таму вялікай.
Брыль. Для мяне адкрыўся сеет мастацтва,
а праз яго— шырокае эмацыянальнае пазнан-
не жыцця. Сяргейчык. // Стаць відным, да-
ступным. Хто дакранаўся кнігі той 3 адкры-
тай, шчыраю душой.., Таму адкрыўся на зямлі
Да камунізма шлях жыццёвы. Танк.
4. Расказаць пра сябе адкрыта, шчыра; пры-
знацца ў чым-п. Толькі не было чалавека,
якому Іван мог бы адкрыцца, з кім мог бы
раздзяліць сваю тугу, свае дакоры сумлення.
Новікаў. Пасля Памыйка адкрыўся Рыгору,
што ён з’яўляецца карэспандэнтам некалькіх
сталічных і правінцыяльных газет. Гартны.
Мне цяжка было ведаць, што не да канца я
магу перад табою адкрыцца. Скрыган.
5. Пачаць сваё існаванне, дзейнасць (пра
ўстанову, прадпрыемства і пад.). Школа ад-
крылася. // Пачацца. Адкрылася падпіска на
газеты. Адкрыўся тэатральны сезон. Адкрыла-
ся выстаўка. □ [Андрэй:]— Жонка да дня на-
раджэння купіла мне ў падарунак стрэльбу.
Вісіць на сцяне, чакае, калі адкрыецца сезон
на качак. Шахавец.
6. Перастаць зажываць, гаіцца; прарваць
(пра рану). Адкрылася старая рана, і трэба
было зноў рабіць аперацыю — вымаць асколкі.
Васілевіч.
0 Вочы адкрыліся ў каго гл. вока.
АДКРЫЦЦЁ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адкрыць.
2. Тое, што выяўлена, стала вядомым у вы-
ніку даследаванняў, пошукаў і пад. Навуко-
вае адкрыццё. Найвялікшым дасягненнем на-
вукі з’яўляецца адкрыццё атамнай энергіі.
// Тое, што неспадзявана для каго-н. устаноў-
лена, выяўлена, пазнана. Для Валі было ад-
крыццём, што Леанід піша вершы. Шахавец.
I раптам зусім нечакана адкрыццё: майстар
дакументаў побач — Іван Харытонавіч. Нові-
каў.
АДКРЫЦЬ, -крыю, -крыеш, -крые; зак., ка-
го-што. 1. Тое, што і адчыніць. Адкрыць
акно. Адкрыць шафу. □ Міхась адкрыў сун-
дук і хутка знайшоў там, на дне, хімічны ка-
рандаш. Якімовіч. // Распячатаць, разарваць.
Хвіліну.. [Маша] паглядала на канверт, не ад~
важваючыся адкрыць, затым хутка разарвала
яго і, нічога не гаворачы, упілася вачыма ў
пісьмо. Мележ. // Адаткнуць што-н., адкарка-
ваць. Адкрыць бутэльку. // Пакруціўшы, па-
вярнуўшы кран, клапан і пад. пусціць у дзе-
янне што-н. Адкрыць ваду. Адкрыць газ. Ц
Расплюшчыць (пра вочы).— Што такое? Якое
данясенне?— раптоўна адкрыў вочы Перапеч-
кін і паспрабаваў падняць галаву. М. Ткачоў.
// Агаліць, зняўшы што-н. звер.ту. Стала го-
рача, і Іван адкрыў галаву. Чарнышэвіч.
2. Даць шырокія магчымасці для развіцця
чаго-н. Ты [партыя] у людзі нас вывела, род-
ная, Нам адкрыла прасторы жыцця. Непача-
ловіч.
3. Арганізаваць, стварыць што-н. і абвяс-
ціць пра пачатак дзейнасці яго. Адкрыць за-
вод. Адкрыць яслі.
4. Паслужыць пачаткам чаго-н.; пачаць
што-н. Вялікая Кастрычніцкая сацыялістыч-
ная рэвалюцыя адкрыла новую эру ў гісторыі
чалавецтва. Адкрыць тэатральны сезон.
5. Абвясціць пра пачатак пасяджэння, веча-
ра і пад. Адкрыць сход. □ Усе з нецярплі-
васцю чакалі, калі дырэктар школы адкрые
вечар і раскажа аб жыцці дзеда Ягора.
Скрыпка.
6. Заўважыць, знайсці ў выніку экспедыцыі
або навуковага даследавання нешта зусім но-
вае або даўно забытае. Пры дапамозе мікра-
скопа былі адкрыты мікраарганізмы. □ Калі
заўважыў Архімед Між з'яў цікавую прыкме-
ту, Яе ён вывучыў як след— Адкрыў закон,
вядомы свету. Непачаловіч. Калумб, караблі
правёўшы Праз акіян свае, Адкрыў Амеры-
ку,— Новым Назваўшы светам яе. Куляшоў.
// Выявіць наяўнасць, існаванне чаго-н. шля-
хам даследавання. Адкрыць радовішча алма-
заў. □ [Дзянісаў:] — Палёт на Месяц — гэта
выдатна! Ён дапаможа нашай навуцы адкрыць
многа новага, пашырыць яе гарызонты. Га-
молка.
7. Зрабіць вядомым тое, што доўгі час
скрывалася, утойвалася, было невядомым;
раскрыць. Адкрыць сакрэт. □ Адкрыла маці
дачцэ сваю тайну, праўду аб тым, хто яе баць-
ка. Колас. Вялікія справы, роўныя чалавечаму
лё’су, кранулі.. [Марыну] і адкрылі перад яе
маладой душой свае таямніцы. Чорны.
8. Заўважыць у кім-, чым-н. невядомыя да
гэтага здольнасці, якасці. [Аркадзь:]— А я,
брат, пад старасць раптам «адкрыў» у сабе
талент. Васілевіч. Г. А. Ціхаў адкрыў здоль-
насць папараці выпраменьваць інфрачырво-
ныя прамені. Матрунёнак.
О Адкрыць агонь — ваенная каманда па-
чаць страляць. Адкрыць лік — а) у спор-
це — атрымаць першае ачко ў сваю карысць;
б) дамагчыся першага баявога трафея. Ад-
крыць рахунак — а) пра ўкладчыка: зрабіць
уклад у банк; б) пра банк: пачаць выдаваць
грошы па рахунку.
0 Адкрыць Амерыку — сказаць, аб’явіць
тое, што даўно вядома. Адкрыць вочы каму —
дапамагчы каму-н. убачыць, уразумець праў-
ду пра каго-н., паказаць сутнасць каго-, ча-
го-н. Адкрыць дзверы куды — даць свабодны
доступ. Адкрыць (раскрыць) душу (сэрца) —
шчыра расказаць пра свае думкі, пачуцці
каму-н. Адкрыць рот — пачаць гаварыць; вы-
казвацца. Адкрыць свет — зрабіць чыё-н. жыц-
цё радасным, шчаслівым. Адкрыць сэрца —
прызнацца ў каханні.
АДКРЫЧАЦЦА, -чўся, -чышся, -чыцца; зак.
Крычучы, выказаць што-н.; выкрычацца. Шы-
бянкоў адкрычаўся і сеў на месца. Зарэцкі.
АДКРЫЧАЦЬ, -чў, -чыш, -чыць; зак. 1.
што. Крычучы, выказаць што-н. Як толькі..
[маці] адкрычала сваё і выйшла ў кухню,
хлопцы, вядома, пачалі патроху штурхацца і
хіхікаць. Брыль.
2. Перастаць крычаць, спыніць крык. Са-
лаўі адпелі, зязюлі адкувалі, Адкрычаў сіва-
грак і ўдод. Куляшоў. // Спевам, крыкам аб-
вясціць што-н. Пеўні поўнач адкрычалі —
Позні час. Колас.
АДКРЫШВАЦЦА, -аецца. Незак. да ад-
крышыцца.
АДКРЫШЫЦЦА, -крышыцца; зак. Адла-
мацца, адпасці кавалачкамі, драбкамі ад ча-
го-н. крохкага, цвёрдага. / у перан. ужыв.
[Суздалеў:] — Вячэрняя зорка не вытрымала,
і ад яе адкрышыліся маленькія кавалачкі.
Чыгрынаў.
АДКР9СЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкрэсліць.
АДКРЭСЛІВАЦЦА, -аецца; незак. За.г. да
адкрэсліваць.
АДКРЗСЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адкрэсліць.
АДКРЗСЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Аддзяліць або выдзеліць рыскай. Версан чыр-
воным алоўкам адкрэсліў на яшчэ вільготным
аркушы газеты тэкст, набраны больш буйным
шрыфтам. Мехаў.
АДКУВАЦЬ, -куё; зак., што і без дап. Тое,
што і адкукавацьўуі знач.). 7 здаецца,
Зязюля даўно адкуеала, I не чутна За вокна-
мі Зеону вясны. Грахоўскі.
АДКУКАВАЦЬ, -кукўю, -кукўеш, -кукўе;
зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжые.). Кончыць, пера-
стаць кукаваць. Сарочы лес паціху шумеў, на
нешта скардзіўся, навяваючы смутак. Зязюлі
тут ужо адкукавалі, адлапаталі крыллямі.
Няхай.
2. перан. Разм. Адбыць нейкі час у цяжкіх
умовах. [Змітрук:]— У каталажцы дзесяць
дзён адкукаваў і зноў іду да таго самага чор-
та. Брыль.
АДКУЛЬ, прысл. 1. пытальнае. 3 якога мес-
ца? — Адкуль самі будзеце, дзядуля? — запы-
таўся я. Скрыган. Баян замоўк. Да баяніста
Падходзіць дзед.— Скажы, браток, Адкуль ты?
Дзе твой край-куток? Колас. Выраз яўнага
здзіўлення мільгануў на тварах: што гэта за
чалавек, адкуль з’явіўся 'ён у такую пару...
Лынькоў. // 3 якой крыніцы? ад каго? — Эдэм!
Эдэм!..— смяялася яна.— Адкуль бярэш ты
гэтакія словы! 3. Астапенка.— Адкуль у цябе
гэтулькі дабра? — пытаецца багаты брат у
беднага. Якімовіч. // Ужываецца ў клічна-
пытальных сказах пры выказванні нязгоды,
адмаўлення чаго-н. [Суседка:]— А я казала
свайму: не сей у панядзелак. Пільнуйся ста-
рога Юстыня! Йе паслухаў. йу і вырас ля-
нок... Толькі адна кудзеля і будзе. Адкуль
той кужаль! Чарнышэвіч.
2. адноснае. Ужываецца як злучальнае сло-
ва: а) для падпарадкавання даданых сказаў
месца (часта ў адпаведнасці з суадноснымі
словамі «там», «туды», «адтуль» у галоў-
ным сказе). Крамарэвіч ускінуў руку, і гра-
ната разарвалася там, адкуль крычалі. Чор-
ны. Маша хітра ўсміхнулася і глянула ту-
ды, адкуль усё мацней і мацней даносіўся
стукат матацыкла. Кулакоўскі. [Лабановіч:] —
Унь там Мікуцічы, а вось дарога на станцыю.
Ідзіце, адкуль прыйшлі. Колас; б) для падпа-
радкавання даданых азначальных сказаў (ча-
ста ў адпаведпасці з суадносным словам
«той» у гэлоўным сказе). Дзед прытаіўся
за дубам і стаў углядяцца ў той бок, адкуль
даносілася.. шорганне ног невядомага чала-
века. Колас. Мы з бацькам стаім і глядзім у
той бок, адкуль да нас ідзе па лугавой дарозе
чалавек. Брыль. Каця.. згладжеае крайкі зля-
жалае зямлі, адкуль толькі што выняла ма-
дэлі. Скрыган; в) для падпарадкавання да-
даных дапаўняльных сказаў. [Дзед Бадыль:]
Пакутуем, чалавеча. Проста гінем і не веда-
ем, адкуль паратунку чакаць. Крапіва. Адкуль
у старой бяруцца сілы, цярплівасць, пры-
вет — ніхто з нас не дзівіцца. Брыль.
0 Адкуль (толькі) ногі ўзяліся гл. нага.
АДКУЛЬ-НЁБУДЗЬ, прысл. 3 якога-н. мес-
ца. Ц 3 пкой-н. крыніцы.
АДКУШЦЦА, -куплюся, -кўпішся, -кўпіцца;
зак. Заплаціўшы грошы, вызваліцца ад якой-н.
залежнасці, ад якіх-н. абавязкаў; выкуп
сябе. Дзед.. мог бы адкупіцца ад паноў
вольніцу, ды, на жаль, не адкупіўся. Гарэі
Усцім узяў у мяне з рук пляшку, пагляд
яе на сонцы і сказаў: — Дык што ты, гэт
квасам адкупіцца хочаш? Сабаленка. / Г
вясельны звычай, калі затрымліваюць ма
дых, патрабуючы выкупу.
АДКУПІЦЬ, -куплю, -кўпіш, -кўпіць; з<
каго-што. 1. Атрымаць права на што-н., зап.
ціўшы грошы; купіць. [Дзед:] — А пасля ад>
пілі ў пана лес купцы, высеклі, а бацькі >
шыя зямлю адкупілі і поле зрабілі. Галав;
Вось паслы і кажуць: — Хоча цар Адкупі
тваёй жалейкі чар. Танк. // Узяць на водк}
заарандаваць. Адкупіць рыбалоўныя промь
лы на год.
2. Разм. Купіўшы што-н., аддаць у зам
чаго-н. сапсаванага, згубленага і пад. Адк
піць бібліятэцы згубленую кніжку.
АДКУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. п
ад адкупіць.
АДКУПЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; н
зак. 1. Незак. да адкупіцца.
2. Зал. да адкупляць.
АДКУПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да а,
купіць.
АДКУПНБІ, -ая, -6е. 1. Гіст. Які мае адв<
сіны да водкупу. Адкупныя грошы.
2. у знач. наз. адкупнбе, -бга, н. Разм. Тоі
што і барыш (у 1 знач.).— Значыцца,
павінен адкупное ставіць? — Сачыўка перавс
дзіў усё на жарт, але Антон заўважыў, шт
той пачынае злаваць. Савіцкі.
АДКУППІЧЫК, -а, м. Гіст. Той, хто набьг
права на які-н. від дзяржаўных даходаў, па
даткаў.
АДКУСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач
дзеясл. адкусваць — адкусіць.
АДКУСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад
кусваць.
АДКУСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад
кусіць.
АДКУСІЦЬ, -кушў, -кўсіш, -кўсіць; зак., штс
і чаго. Кусаючы, аддзяліць частку ад цэлага,
Пасля кожнай чаркі Антаніна Міхайлаўна
брала хлеб, і, перш чым адкусіць, падносіла
яго да носа і нюхала, а потым ужо клала ў
рот і закусвала. Колас. // Адцяць шчыпцамі,
кусачкамі. Адкусіць кавалак дроту.
АДКУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адкусіць.
АДЛАВІЦЬ, -лаўлю, -лбвіш, -лбвіц-з; зак.
1. Злавіць, вылавіць нейкую частку каго-н.
У 1939 годзе адлавілі для фермы двух, а ў
1940 годзе шэсць лісянят. В. Вольскі.
2. Скончыць лавіць, перастаць займацца
лоўляй каго-п.
АДЛАЖБіЦЬ, -лажў, -лбжыш, -лбжыць;
зак., што. Тое, што і адкласці (уі знач.).
АДЛАКІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адлакіраваць.
АДЛАКІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.г
што. Пакрыць лакам; зрабіць лакіроўку
чаго-н.
АДЛАМАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адламаць.
АДЛАМАЦЦА, -лбміцца; зак. Зламаўшыся,
аддзяліцца, адпасці. Ад сасны адламалася вя-
лікая галіна. Шамякін.
АДЛАМАЦЬ, -ламлю, -лбміш, -лбміць; зак.,
што і чаго. Зламаўшы, аддзяліць частку ад
цэлага. Васіль нахіліўся.. і аВламаў галінку
г вясёлымі кучаравымі коцікамі. Шамякін.
// Аддзяліць без нажа кавалак чаго-н. [Алесь]
адламаў хлеба, узяў гурок і са смакам закусіў.
Чарнышэвіч. // Адбіць, адкрышыць. Адламаць
кавалак пароды.
АДЛЁГА, -і, ДМ -лёзе; Р мн. -лёг; ж. Абл.
Адліга. / зімы ў хлюпаце адлег Каля жалез-
най пройдуць брамы. Хадыка.
АДЛЁГЛАСЦЬ, -і, ж. 1. Прамежак паміж
двума прадметамі. За дзедам на некаторай ад-
легласці пайшлі і яго сыны. Колас. // Адрэзак
шляху пэўнай велічыні, працягласці. За мі-
нуту штучны спадарожнік праходзіць велі-
зарную адлегласць. □ Дзімін, відаць, хваля-
ваўся, бо рукі ў яго былі закладзены за спіну
і мераў ён адлегласць— крокаў дзесяць туды,
крокаў дзесяць назад — таропка, нецярпліеа.
Карпаў. // Прамежак у часе. Адлегласць доў-
гую да перамогі Гадамі давялося вымяраць.
Аўрамчык.
2. Болып-менш аддаленае месца; далечыня.
Перадача электрычнай знергіі на далёкія ад-
легласці.
0 Трымаць на адлегласці гл. трымаць.
АДЛЁГЛЫ, -ая, -ае. Аддалены (у прасторы,
часе, паводле стунені развіцця).
АДЛЁГЧЫ, -ляжа; -лягуць; пр. адлёг, -лёг-
ла і -лягла, -лягло; зак. 1. (звычайна са сло-
вамі «сэрца», «ад сэрца», «на сэрцы»), Пера-
стаць адчувацца, знікнуць, супакоіцца; па-
слабіцца. (пра трывогу, хваляванне, боль
і пад.). 1 трывога ад сэрцаў Тады адлягла, Як
з ракі па канаве Вада загула. Куляшоў. Сэр-
ца не камень, адляжа. Прыказка. // безас.
Адчуць палёгку, супакой. Ларыса супакоіла-
ся, на сэрцы ў яе адлягло. Кулакоўскі.
2. Спасці, паменшаць (пра мароз, холад).
Мароз адлёг, і нават зрэдку пакапвала са
стрэх. Чарнышэвіч. / у безас. ужыв. ІІад рані-
цу як быццам адлягло.
АДЛЁЖАЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца; зак.
Лежачы, аднавіць сілы (пасля хваробы, сто-
мы і пад.); ачуняць, акрыяць. [Аржанец:]—
Нічога, Максіме. Адлежышся там недзе, як у
роднай маці, а потым ужо не па версе, не ноч-
чу, а нізам па еольнай старонцы, у светлым
еагоне прыедзеш. Брыль.
АДЛЁЖАЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак. 1.
што. Доўга або ў нязручнай паставе лежачы,
выклікаць зняменне, ацёк якой-н. часткі це-
ла. Адлежаць нагу.
2. без дап. Хварэючы, праляжаць пэўны час
у пасцелі.
0 Месца (вугла і пад.) не адлежыць — ля-
жапнем шкоды не зробіць (як дазвол прылег-
чы, паляжаць, паначаваць).
АДЛЁЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. ІІезак. да адлежацца.
2. перан. Ухіляцца ад якой-н. працы, аба-
вязку.
АДЛЁЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
лежаць.
0 Адлежваць бакі — гультаяваць, пазбя-
гаць працы.
АДЛЁЖКА, -і, ДМ -жцы, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. адлежацца.
АДЛЁЖНЫ, -ая, -ае. Абл. Адліжны. Чор-
ныя еежы.. вырысоўваліся на змрочным ад-
лежным пебе. Чорпы.
АДЛЁЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; зак. Разм. Пера-
стаць чапляцца, адчапіцца. [Малодка:] — Ах
ты, рагатун пракляты! Адлезь, табе кажу, а
то, брат, поўху зловіш. Гарэцкі.
АДЛЁПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адляпіць.
АДЛЁПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. ІІезак.
да адляпіцца.
2. Зал, да адлепліваць.
АДЛЁПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адляпіць.
АДЛЁТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак. Пра-
быць, перажыць лета. Алешына ўжо, канеш-
не, адлетавала, і, гледзячы на яе, сапраўды
думалася пра познюю восень. Кулакоўскі.
АДЛЁТ, -у, М -лёце, м. Дзеянне паводле
дзеясл. адлятаць—адляцець (у 2 знач.).
АДЛЁТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. Скончыць
лётаць. Адлёталі ў паветры апошнія пушыс-
тыя сняжынкі. Кірэйчык.
2. Разм. Пралётаць пэўны час. Адлётаць тры
гады.
АДЛЁТНЫ, -ая, -ае. Які адлятае на новае
месца; пералётны. Усё было і адышло, і еось
пад нагамі ўжо шастае апалы асенні ліст, а
над галавой, дзесьці высока ў небе, чуваць
трубныя крыкі адлётных жураўлёў. Краў-
чанка.
АДЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адліваць — адліць (у 1—4 знач.); адліўка.
АДЛІВАНЫ, -ая, -ае. Выраблены ліццём;
літы, адліты. Адліваныя кулі. Адліваныя дэ-
талі.
АДЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адліцца.
2. Тое, што і адліваць(у2 знач.). Ужо
здалёку відаць вежы цэркваў і касцёлаў, якія
золатам у небе адліваюцца. Бядуля.
3. Зал. да адліваць (у 1 знач.).
АДЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Незак.
да адліць (у 1—4 знач.).
2. чым. Даваць водбліск, водсвет; пералі-
вацца колерамі. Вада дрыжала пад еетрам,
адлівала ад месяца срэбрам. Чорны. // Моцна
свяціцца колерам таго матэрыялу, з якога
зроблены, якім пакрыты прадмет. Яркай зе-
лянінай адлівалі палі кукурузы. Шашкоў.
// Даваць адценне новага колеру. ІНыбы еа-
гонаў у цемры адлівалі цёмна-сіняй мутнай
марской гладдзю. Барашка. Плечы і крылы..
[пеўня] адліеалі золатам, .. на нагах краса-
валіся шпоры. Крапіва.
АДЛІГА, -і, ДМ -лізе; Р мн. -ліг; ж. Па-
цяпленне пасля марозу зімой, з павышэн-
нем тэмпературы вышэй нуля. 3 раніцы па-
ееяў заходні вецер, нагнаў хмар і прынёс ад-
лігу. Чарнышэвіч. Адліга. Капае са стрэх,
1 вецер дзьме еільготны з поўдня, Счарнеў і
асядае снег. Грахоўскі.
АДЛІЖВАЦЬ, -ае. Незак. да адліжыць.
АДЛІЖНЫ, -ая, -ае. Які з’яўляецца ў выні-
ку адлігі, звязаны з адлігап. [Красана] непа-
коіла, каб не хлынула адліжная вада на пад-
рыхтаваную пляцоўку. Стаховіч. Заходні ее-
цер даносіў той няўлоўны своеасаблівы пах
снегу, які адчуваецца ў адліжныя дні. Ша-
мякін.
АДЛІЖЫЦЬ, -жыць; безас., зак. Стаць ад-
ліжным (пра цёплае з раставаннем снегу
надвор’е). Калі адліжыла і засеяціла сонца,
я выняў з акенца салому, каб усім у хляве
стала лепш. Брыль.
АДЛІК, -у, м. Дзеянне паеодле знач. дзеясл.
адлічыць.
АДЛІНЁЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адлінеіць.
АДЛІНЁІЦЬ, -лінёю, -лінеіш, -лінеіць; зая.?
ніто. Аддзяліць лініяй (лініямі), Адлінеіць
палі ў сшытку.
АДЛІНЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адлінейваць.
АДЛІНЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адлінеіць.
АДЛІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; -нём, -няцё; зак.
Аднакр. да адліць (у 1, 2 знач).
АДЛІНЙЦЬ, -яе; зак. Скончыць ліняць; вый-
сці з перыяду лінькі.
АДЛІПАЦЬ, -ае. Незак. да адліпнуць.
АДЛШНУЦЬ, -не; пр. адліп, -ла; зак. Ад-
стаць, адляпіцца.
АДЛІТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адлітаваць.
АДЛІТАВАЦЦА, -тўецца; зак. Тое, што і
адпаяцца.
АДЛІТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; з«хк., шж
Тое, што і адпаяць.
АДЛІТОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адлітоўваць — адлітаваць.
АДЛІТОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адлітавацца.
АДЛІТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
літаваць.
АДЛІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад ад-
ліць.
АДЛІЎ, -ліву, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
адліваць — адліць (у 2 знач.).
2. Перыядычнае паніжэнне ўзроўню вады
ў адкрытым моры. За суткі на моры бывае
два прылівы і два адлівы. // перан. Спад У
развіцці чаго-н.; убыванне чаго-н. Пест-
рак раскрывае ў рамане ўсю складанасць рз-
валюцыйна-вызваленчага руху, паказвае яго
прылівы і адлівы. Хромчанка. Шумеў натоўп,
як марскі прыбой, чутны прылівы і адлівы
людскога гоману. Гурскі.
3. Блік, водсвет на паверхні чаго-н.; дадат-
ковае адценне, якое адсвечваецца на фоае
асноўнага колеру. На галінках тонкіх дрэм-
люць злблікі I палаюць жарам снегіры, Па-
глядзіш — здаецца, гэта яблыкі Бліскаюць ад-
.лівамі зары. Смагаровіч. Андрэй распрануўся
і сеў на лаву, прыгладзіўшы рукою цёмна-
русыя валасы з залацістым адлівам. ПестраК.
АДЛІЎКА, -і, ДМ -ліўцы; ж. 1. Дзеянне па-
еодле дзеясл. адліваць — адліць (у 4 знач.);
тое, што іліццё (у 1 знач.).
2, Спец. Вырабы, атрыманыя з дапамогай
ліцця; тое, што іліццё (у 2 знач.). Добра-
якасная адліўка. □ Апока скаланулася, за-
трэслася як у ліхаманцы, адліўка паслухмяна
адстала ад фармовачнай зямлі і знікла ў лго-
ку. Карпаў.
АДЛІЎНЫ, -ая, -бе. Прызпачаны для адліву,
сцёку чаго-н. Адліўныя трубы.
АДЛІЎІПЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст
па адліўцы рэчаў, дэталей.
АДЛІЎПІЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да адліўшчык.
АДЛІЦЦА, адальецца і адліёцца; зак. 1.
Быць зробленым з дапамогай ліцця.
2. Тое, што і адліць (у 2 знач.).
0 Адатыоцца каму чые слёзы гл. сляза.
АДЛІЦЬ, адалыб, адальёш, адальё; адальём,
адальяцё і адлію, адліёш, адліё; адліём, аД-
ліяцё; заг. адлі; зак. 1. чаго. Выліць частку
вадкасці з якой-н. пасудзіны. Адліць вады з
вядра.
2. Адхлынуць, сцячы з якой-н. часткі це.ча
(пра кроў). Кроў адліла ад твару.
3. каго. Разм. Абліўшы (абліваючы) вадой,
прывесці каго-н. да прытомнасці. Сыны адлілі
бацьку халоднай вадой і пад вечар павезлі ў
горад у бальніцу. Галавач.
4. што. Вырабіць ліццём; выліць. Адліць
балванку. / у перан. ужыв. Каса, і сякера,
і цэп малацьбітны Магутную волатаў сілу
далі: Марозы і спёкі далі гарт нязбытны —
Мне песню, як звон, як пярун, адлілі. Купала.
5. Скончыць ліць. Адснавалі прадвеснія
хмары, Адлілі праліўныя дажджы. Гурло.
АДЛІЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адлічыць.
АДЛІЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адлічваць — адлічыць.
АДЛІЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
лічваць.
АДЛІЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
лічыць.
АДЛІЧЫЦЬ, -лічў, -лічыш, -лічыць; зак.,
што. 1. Налічыўшы, аддзяліць пэўную коль-
касць чаго-н. Адлічыць сто рублёў.
2. Лічачы ад умоўнай адзнакі, паказаць,
назваць колькасць чаго-н. Гадзіннік адлічыў
дванаццаць.
3. Вылічыць, утрымаць з якой-н. сумы.
Адлічыць з зарплаты за прагул.
'і. Выключыць з ліку членаў якой-н. арга-
нізацыі, групы, з ліку навучэнцаў якой-н. на-
вучальнай установы і пад; вызваліць ад па-
сады, звольніць. Са знішчальнага батальёна
нас адлічылі як непаўналетніх. Навуменка.
АДЛІЧ9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адлічыць.
2. звычайна мн. (адлічэнні, -яў). Адлічаная
сума. Адлічэнні ад абароту. Адлічэнні ў не-
падзельны фонд.
АДЛОЖЫСТЫ, -ая, -ае. Адхонны, пакаты;
некруты. Па сцежцы на нізкім адложыстым
беразе ішлі двое. Самуйлёнак.
АДЛОМАК, -мка, м. Адламаны кавалак ча-
го-н.; абломак. Адломак касы. □ Невядома,
з якіх часоў стаялі над імі [палоскамі вады]
засохшыя адломкі старых спарахнелых але-
шын, як свечкі, і маркотна глядзелі ў неба.
Колас.
2. перан. Рэшткі таго, што раней існавала.
Чырвонай Арміі Адважныя атрады Далёка
кінулі Адломкі белых зграй. Лявонны.
АДЛОМВАЦЦА, -аецца. Незак. да адла-
мацца.
АДЛОМВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адламаць.
АДЛОМЛЕНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д-
л а м а н ы.
АДЛОМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адломліваць — адламаць.
АДЛОМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адламацца.
2, Зал. да адломліваць.
АДЛОМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адламаць.
АДЛОЎ, -лбву, м. Спец. Дзеянне паводле
дзеясл. адлоўліваць — адлавіць (у 1 знач.).
АДЛОЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адлавіць (у 1 зпач.).
АДЛОЎЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адлавіць (у 1 знач.). Паўліку асабліва спада-
балася, як адлоўліваюць рыбу невялікімі ме-
талічнымі сачкамі. Рунец.
АДЛУШЦЦА, -лўпіцца; зак. Аддзяліцца,
адарвацца (пра што-н. прымацаванае, пры-
клеенае). Шпалеры ў кутку адлупіліся. Пад-
клейка ў чаравіках адлупілася.
АДЛУШЦЬ, -луплю, -лўпіш, -лўпіць; зак.
1. што. Аддзяляючы, зняць з чаго-н. (кару,
лупіны і пад.). Адлупіць наклейку з бутэль-
кі. □ Косцік выцягнуў з-пад ложка свае ста-
рыя чаравікі, адлупіў у адным з іх \сцілку\
і схаваў за яе сакрэтную пісульку. Паслядо-
віч. // Разм. Адарваць. Адлупіць рукаў.
2. каго. Разм. Моцна набіць, адлупцаваць.
Здаецца, калі Іван счапіўся з Вавілам, на
вуліцы нікога не было, але ў клубе ўжо га-
варылі, што Іван з Алёшам адлупілі Пухці-
ка. Кудравец.
АДЛУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адлупіць.
АДЛУШПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адлупліваць—адлупіць.
АДЛУПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адлупіцца.
2. Зал. да адлупліваць.
АДЛУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адлупіць.
АДЛУПЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адлупцаваць.
АДЛУПЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.,
каго. Разм. Моцна набіць; адлупіць (у 2
знач.). ЛІаці, не разабраўшыся, расперазала
фартух і адлупцаеала Грышу паскамі. Паль-
чэўскі.
АДЛУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адлучыць.
АДЛУЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адлучыцца.
2. Зал. да адлучаць.
АДЛУЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
лучыць.
АДЛУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
лучыць.
АДЛУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Адыход адкуль-н. на пэўны час; часовая ад-
сутнасць. Самаеольная адлучка. Быць у ад-
лучцы.
АДЛУЧБІЦЦА, -лучўся, -лўчышся, -лўчыц-
ца; зак. Пакінуць якое-н. месца на пэўны час;
выйсці, адысці. Адлучыцца з дому. □ Марын-
ка ўспомніла, як Паходня.. падышоў і паца-
лаваў яе, сказаўшы, што адлучыцца на якую
гадзіну на калгасны двор па спраеах. Хадке-
віч. // Аддзяліцца, адысці ад каго-, чаго-н.
□ Гадзіны дзве ўся калона рухалася разам
з партызанамі. Потым партызаны адлучыліся
і пайшлі кожны сваім маршрутам. Колас.
Віктар адлучыўся ад в&рот і знік у цемрадзі.
Лобан.
АДЛУЧЫЦЬ, -лучў, -лўчыш, -лўчыць; зак.,
каго-што. 1. Пазбавіць сувязі з кім-, чым-н.;
аддзяліць, адасобіць ад каго-, чаго-н., ізаля-
ваць. Трэба не мець сэрца, каб адлучыць
дзяўчынку ад сям’і ў такі час. Пальчэўскі.
[Агата:]— Ён [бык] раззлавана матаў галавой,
не разумеючы, чаму яго адлучылі ад усяго
статка. Броўка. // Адняць дзіця ад грудзей;
адняць, адсадзіць цяля ад каровы. // Раздзя-
ліць, стаць мяжой, граніцай паміж чым-н.
Пясчаны перашыек адлучыў ліманы ад во-
зера.
0 Адлучыць ад царквы — прызнаць чу-
жым царкве, якому-н. веравызнанню; выклю-
чыць з рэлігійнай абшчыны.
Адлюстраваць
АДЛУЧЭННЕ, -я, н. У выразе: адлучэнне
ад царквы — прызнанне чужым царкве, яко-
му-н. веравызнанню; выключэнне з рэлігій-
най абшчыны.
АДЛУПІЧВАЦЦА, -ваецца. Незак. да ад-
лушчыцца.
АДЛУШЧЫЦЦА, -шчыцца; зак. Адлупіў-
шыся, адваліцца.
АДЛЮСТРАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне і
стан паводле знач. дзеясл. адлюстроўваць —
адлюстраваць і адлюстроўвацца — адлюстра-
вацца.
2. Адбітак прадмета на гладкай люстранай
паверхні. Адлюстраванне лодкі ў возеры ні-
чым не адрозніеалася ад рэальнай лодкі на
паверхні. В. Вольскі. Пазаўчора я аглядаў у
вадзе нейкай пушчанскай сажалкі сваё даволі
журботнае адлюстраванне. Брыль. // Адбітак
у нашай свядомасці з’яў аб’ектыўнай рэаль-
насці. Ленінская тэорыя адлюстравання. □
Матэрыялізм — прызнанне «аб’ектаў у сабе»
або па-за розумам; ідэі і адчуванні — копіі
або адлюстраванні гэтых аб’ектаў. Прецілег-
лае еучэнне (ідэалізм): аб’екты не існуюць
«па-за розумам»; аб’екты есць «камбінацыі
адчуванняў». Ленін.
3. Тое, што ўвасабляецца, выяўляецца ў
мастацкіх вобразах, малюнках і пад. У вер-
шах, апаеяданнях і байках, з якімі К. Крапі-
еа выступіў у друку, шырокія масы працоў-
ных убачылі адлюстраеанне сеаіх поглядаў,
думак і пачуццяў. Казека.
4. Тое, што з’яўляецца вонкавым выяўлен-
нем чаго-н.; адбітак. Хоць Дзядзюля і не раз-
біраўся лішне ў тонкасцях тых адлюстраван-
няў, якія кладзе душа на твар, усё ж ён..
падумаў, што гэтая жанчына ўжо, мусіць,
глыбока ведае цану з’явам свету. Чорны.
АДЛЮСТРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад адлюстраваць.
2. у знач. прым. Які ідзе яе непасрэдна ад
крыніцы, а ад паверхні прадмета, што адлю-
страваў яго. Адлюстраванае святло.
АДЛЮСТРАВАЦЦА, -рўецца; зак. 1. Адбіц-
ца ад гладкай бліскучай паверхні, узяць ад-
варотны напрамак (пра светлавыя прамені).
2. Даць свой адбітак, малюнак на люстра-
най паверхні. Вада сцякла ў нізкія месцы і
стаяла там, і ў ёй адлюстравалася хмарыстае
неба. Чорны. // Адбіцца ў свядомасці чалаве-
ка ў форме вобразаў і паняццяў (пра з’явы
аб’ектыўнай рэальнасці).
3. Знайсці выяўленне, увасобіцца ў мастац-
кіх вобразах. // Выявіць свае найболып іс-
тотныя рысы, якасці, асаблівасці; праявіцца.
У той ці іншай меры грамадска-палітычная
тэрміналогія адлюстравалася ў старабелару-
скіх помніках розных жанраў. Булыка.
4. Выявіцца, атрымаць знешняе праяўлен-
не. Рыгор заеярнуў каня, спыніў яго і спа-
койнымі вачыма, у якіх адлюстраеалася тро-
шачкі іранічная ўсмешка, паглядаў на брата.
Сабаленка.
АДЛЮСТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. 1. Адкінуць у адваротным нанрамку
светлавыя прамені. Азёрная гладзь адлюст-
раеала сеятло месяца.
2. Узнавіць, перадаць чый-н. вобраз на сва-
ёй люстранай паверхні. Сажалка адлюстрава-
ла пышныя кароны пахіленых вербаў, коле-
ры неба. Галавач. Тады хмарка папрасіла со-
нейка: — Адлюструй мяне, калі ласка, на тым
вунь загончыку ільну! Карпюк. // Адбіць, пе-
радаць у вобразах ці паняццях аб’ектыўную
рэальнасць (пра здольнасць чалавека пазна-
ваць навакольны свет).
3. Увасобіць у мастацкіх вобразах; абмаля-
ваць, паказаць. Раскрываючы вобраз Гушкі,
К. Чорны праўдзіва, глыбока і шматгранна
адлюстраваў супярэчлівы і пакутны шлях
беларускага сялянства ў рэвалюцыю. Луфе-
раў. // Перадаць, ахарактарызаваць сутнасць,
змест, унутраныя асаблівасці чаго-н. [Сцяпан]
пачаў у галаве складаць гэтае пісьмо, падбі-
раць такія словы і выразы, якія б дакладна
адлюстравалі яго душэўны стан, яго радасць.
Шамякін.
4. Паказаць якім-н. вонкавым выяўленнем.
Яго твар адлюстраваў нястрымную радасць.
Погляд дзяўчыны адлюстраваў парыў душы
і хваляванне.
АДЛЮСТРОВАК, -рбўка. м. Разм. Тое, што і
адлюстраванне (у 2, 4 знач.). Анічога
ў хаце не робіць [дачка] зусім, толькі цешыц-
г^гг гўггё ггдлюегргггўкггм гг^гггм. Ду&оўка. 1 перггд
вачыма ў цябе будзе не Няфёд, а цэлае чала-
вечае жыццё. Адлюстровак нейкага часу, воб-
раз хараства і высакароднасці простай чала-
вечай душы. Скрыган.
АДЛЮСТРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адлюстравацца.
2. Зал. да адлюстроўваць.
АДЛЮСТРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адлюстраваць.
АДЛЮТАВАЦЬ, -тўе; зак. Пеоастаць люта-
ваць (звычайна пра мароз). Адлютавалі ма-
разы. Цвет абляцеў духмяны з вішні. Зарыц-
кі. // перан. Аб спыненні вайны, разгулу рэ-
акпыі. Родная вінтоўка! Ты прыйшла са мной
у Сарочы лес, і не выпушчу цябе з рук, па-
куль не адлютуе вайна і зямля не ачысціцца
ад брнду, а над галавой не засвеціць чыстае
неба. Няхай.
АДЛЯГАПЬ. -ае. Незак. да адлегчы.
АДЛЯЖАЦЦА, -жўся, -жышся. -жыцца;
зак. Тое, што і адлежацпа. [Пархвен] лёг
на ложак, каб адляжацца ад хваробы, і на-
казаў праз людзей Марылі, што захварэў.
Чорны.
АДЛЯЖАЦЬ. -жў, -жь'пп. -жыпь: зак. Тое,
што і адлежаць. [Падліпскі:]— Дадому
вярнуўся нездаровы і нядужы, тыдні тры ад-
ляжаў у пасцелі, на чацвёрты крышку ачу-
няў, устаў на ногі. Адамчык.
АДЛЯПІЦЦА, -лепіцца; зак. Адстапь, ад-
клеіцца (пра што-н. прыліплае, прылепле-
нае). Сыры свежы пясок адляпіўся ад .. па-
дэшваў і ляжаў строчкай на падлозе. Пест-
рак.
АДЛЯШЦЬ, -ляплю, -лёпіш, -лёпіпь: зак.,
што. Аддзяліць, адарваць што-н. прыліплае,
прылеппенае. Адляпіць марку.
АДЛЯСКАПЬ. -аю. -аеш, -ае; зак. Скончыць
ляскаць, стукаць, бразгаць. Балаголаўская
буда адляскала коламі па лясной дарозе, вы-
ехала на палявы прастор і ўжо набліжалася
да маіх родных аселіц. Сабаленка.
АДЛЯТАЦЦА, -аецца. Незак. да адляцецца.
АДЛЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ляцець.
АДЛЯЦЁЦЦА, -ляціцца; зак. 1. Летучы, пе-
рамясціцца, аддаліцца на пэўную адлегласць.
[Бацька:] — [Наршачок] адляціцца ад нас да-
лёка наперад і сядзе на тэлеграфны слуп.
Чорны.
2. Адскочыць, адкінуцца ад моцнага ўдару,
штуршка.
АДЛЯЦЁЦЬ, -лячў, -ляціш, -ляціць; -ляцім,
-леціцё; зак. 1. Летучы, перамясціцца, адда-
ліцца ад каго-, чаго-н. на пэўную адлегласць.
Дзяцел толькі глянуў скоса, адляцеў за пару
сосен і пачаў «тук-тук» нанова. Вось і ўся яго
размова! Дубоўка.
2. Вылецеўшы, пакінуць якое-н. месца; па-
ляцець. Самалёты адбамбіліся і адляцелі на
захад. Сабаленка. Калі Аляшкевіч расказаў
пра старое вялізнае гняздо чорных буслоў і
пра тое, што яны яшчэ не адляцелі, а ўжо
надышоў кастрычнік, я яму не паверыў. Са-
мусенка. // перан. Мінуць, адысці, знікнуць
(пра час, мары, надзеі і пад.). Праходзіў час,
плылі нядзелі, Далёка бежанства, шпіталь,
I дні дзяцінства адляцелі Кудысь у выцвіў-
шую даль. Колас. Мы даўно не тыя,— адля-
целі, нібы сны, мары маладыя. А. Вольскі.
3, Адслочыдь, адаінуцца ўбов ад моцнага
ЎДару, штуршка. [Хланчук:] — Ды каб я крут-
нуўся, яны [дзяўчынкі] на дзесяць крокаў
адляцелі б. Рунец.
4. Разм. Адарвацца, зваліцца, адпасці (пра
што-н. прымацаванае). Раптам адляцела ко-
ла, пакацілася з дарогі. Вось схілілася дадо-
лу, чырканула, як нарогам. Дубоўка. Лісты ў
спцкоту не жаўцелі — Згарнуліся ў колер
свой 1 адляцелі без надзеі На кроплю праўды
дажджавой. Пысін.
АДМАБІЛІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
заа. пр. ад адмабілізаваць.
АДМАБІЛІЗАВАЦЦА, -зўецца; зак. Перай-
сці з мірнага стану ў стан гатоўнасці да
ваенных дзеянняў; закончыць мабілізацыю
свйіх сіл. Мястэчка.. поўнасцю адмабілізава-
лася, паслаўшы мужчын прызыўнога ўзросту
на зборныя пункты. Навуменка.
АДМАБІЛІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.,
што. Перавесці з мірнага стану ў стан гатоў-
насці да ваенных дзеянняў; закончыць мабі-
ліаацыю. Адмабілізаваць армію.
АДМАБІЛІЗОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не.зак.
да адмабілізаваць.
АДМАЙСТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Зрабіць што-н. з асаблівым стараннем;
выштукаваць. Гусаку старому, каб хадзіў ля
дому, Адмайструю тапкі На крывыя лапкі.
Шушкевіч.
АДМАКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адмакаць — адмокнуць.
АДМАКАЦЬ, -ае. Незак. да адмокнуць.
АДМАКРОЦЬ, -эе; зак. Праняцца вадой,
зрабіцца мокрым. Сонца прыгравала з кож-
ным днём усё мацней і мацней, адмакрэлі і
пацямнелі лагчыны, першыя праталіны за-
чарнеліся на палях. Лынькоў.
АДМАЛАЦІЦЦА, -лачўся, -лбцішся, -лб-
ЦІЦца; зак. Разм. Усё змалаціць, закончыць
малацьбу. Калгас рана адмалаціўся.
АДМАЛАЦІЦЬ, -лачў, -лбціш, -лбціць; зак.,
каео-што. 1. Разм. Змалаціць, перастаць ма-
лаціць, зрабіўшы норму або страціўшы сілы.
[Пцхілка:] — Не, братачка, я сваё адмалаціў.
Шкадую толькі, што не ў пару паміраю. Са-
ВІІ(КІ.
2. Адпрацаваць на малацьбе за доўг, па-
слугу.
3. перан. Разм. Моцна набіць, адлупцаваць
каго-н. [Тіатаржнік:]— 1 на стайні так адма-
лацілі— Ракам поўз дамоў, ісці не мог. Бя-
левіч.
4. перан.; што і без дап. Разм. Невыразна,
у хуткім тэмпе прачытаць, выказацца; адба-
рабаніць. Даклад не прачытаў, а адмалаціў.
АДМАЛІЦЦА, -малюся, -мблішся, -мбліцца;
зак. 1. Маленнем, просьбай спрабаваць вы-
прасіць у бога сабе дараванно, адагнаць ад
сябе зло. Ад смерці не адмолішся. Прыказка.
2. Разм. Скончыць маліцца. Адстагнаў, ад-
маліўся, адплакаў даўно ўжо наш працоўпы
народ. Машара.
АДМАЛІЦЬ, -малю, -мбліш, -мбліць; зак.,
што. Маленпем спрабаваць выпрасіць у бога
дараванне, адхіліць (бяду, грэх і пад.). Ад-
маліць грахі.
АДМАЛКУ, прысл. 3 малых год, з маленст-
ва; змалку. А якая ж навука патрэбна для
тых, што да працы вялікай рыхтуюць малых,
навучаюць у школе адмалку дзяцей? Дубоў-
ка. Засталася там ніва, Што адмалку карміла,
Застагася крыніца, Што вадою паіла. Броўка.
АДМАЛОЦЬ, -мялю, -мёлеш, -мёле; зак. 1.
Папрацаваць пэўны час, мелючы што-п. Ад-
малоў тры дні запар.
2. Адпрацаваць на мліве.
3. Скончыць малоць. Млын адмалоў.
АДМАЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адмаляваць.
АДМАЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
каго-што. Разм. 1. Старапна, па-майстэрску
намаляваць. // Намаляваць у смешным, кары-
катурным плане.
2. Упрыгожыць узорамі, малюнкамі; разма-
ляваць. // перан. Вобразна апісаць; абмаля-
ваць.
АДМАРОЖАІІНЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. адмарозіць.
АДМАРОЖАНЬІ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адмарозіць.
2. у знач. прым. Пашкоджаны марозам.
АДМАРОЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адмарожваць — адмарозіць.
АДМАРОЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адмарожваць.
АДМАРОЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адмарозіць.
АДМАРОЗІЦЬ, -рбжу, -рбзіш, -рбзіць; зак.,
што. Пашкодзіць на марозе якую-н. частку
цела. [Жанчына:]— Мусіць, нагу адмарозіла:
коле, як іголкамі. Асіпенка.
АДМАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адматаць.
АДМАТАЦЦА, -аецца; зак. Размотваючыся,
аслабнуць або аддзяліцца. Вяроўка адмата-
лася.
АДМАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Зма-
таць, пераматаць на што-н. частку наматана-
га; зматаўшы, аддзяліць. Метраў дзесяць
жылкі адматалі, астатнюю перавязалі на
шпульцы шпагацінай. Жычка.
АДМАЎЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адмаўляць — адмовіць і адмаў-
ляцца — адмовіцца. // Адмоўны адказ на
просьбу, патрабаванне і пад. [Лінкевіч] уяў-
ляў, што яго просьбу можа задаволіць стар-
шыня, і таму зразумеў словы Шаманскага, як
адмаўленне. Дуброўскі.
2. Непрызнанне чаго-н. Сіла рамана [«Трэ-
цяе пакаленне»] Кузьмы Чорнага ў адмаў-
ленні старога і сцверджанні новага, у вя.іі-
кай мастацкай праўдзе, з якой робіць гэ-
та. Галавач.
3. Тое, што факгам свайго існавапня ад-
маўляе, выключае магчымасць існавання ча-
го-н. іншага.
АДМАЎЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да адмовіцца.
2. Зал. да адмаўляць (у 2, 3 знач.).
АДМАУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. Не-
зак. да адмовіць.
2. Выступаць праціўнікам чаго-п.; не пры-
знаваць існавання, зпачэння, мэтазгоднасці
чаго-н. Адмаўляць існаванне бога. □ У про-
цівагу В. Дуніну-Марцінкевічу паэт-грамадзя-
нін Ф. Багушэвіч адмаўляў увесь тагачасньі
дзяржаўны лад. Шкраба. Помніць толькі [Сяр-
гей], што ён нешта нігілістычна адмаўляў,
і не столькі ад цвёрдага пераканання, колькі
ад простай мужчынскай упартасці. Шамякін.
3. Абвяргаць што-н., не згаджацца з кім-,
чым-н. Да гэтага часу Скуратовіч прызнаўся,
што некалькі разоў бачыўся з Толікам, але
адмаўляў. удзел сына ў забойствах. Чорны.
[Уладзік:]— А таму нам [настаўнікам] трэба
дагаварыцца загадзя, як трымацца на допы-
це, што казаць, а пра што маўчаць або адмаў-
ляць зусім, каб не было супярэчлівых пака-
занняў. Колас.
АДМАЎЧАЦЦА, -чўся, -чышся, -чыцца; зак.
Прамаўчаць, ухіліўшыся ад адказу, гутаркі.
Мяне сустрэлі рогатам і крыкамі: «Раскажы,
як ты хадзіў на спатканне!» Я адмаўчаўся.
Шамякін.
АДМАХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Тое, што і адмахнуцца.
0 Махалам не адмахнуцца — ніякімі сіламі
не прымусіць адчапіцца.
АДМАХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. Прама-
хаць пэўны час чым-н. Хлопцы адмахалі..
косамі цэлы тыдзень. Машара.
2. што. Разм. Прайсці, праехаць вялікую
адлегласць. П[е]рад ім [аграномам] ізноў шля-
хі ляжаць, 1 мусіць ён спяшацца— Яшчэ па-
трэбна адмахаць, Напэўна, вёрст дванаццаць.
Броўка.
3. Разм. Хутка, спрытна зрабіць, выканаць
што-н. [Шпулькееіч] чакаў, пакуль Стафанко-
віч [увайшоўшы ў сабор] адмахае сеаю нор-
му прыжоў і стане на сваё месца. Чорны.
АДМАХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. II е-
зак. да адмахнуцца.
0 Адмахвацца рукамі і нагамі — наадрэз
адмаўляцца ад каго-, чаго-н.
АДМАХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
махнуць.
АДМАХНЎЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
і аднакр. 1. Махнуўшы чым-н., адагнаць ад
сябе, пе дапусціць да сябе каго-н. Адмах-
нуцца ад камара. // Махнуць рукой (рукамі)
у знак пратэсту, нязгоды, незадаволепасці
чым-н.— Калі варта, дык і палаяць не пашко-
дзіць,— нецярпліва адмахнулася ад мужа ру-
кою Вера Васільеўна. Паслядовіч.
2. перан. Разм. Адмовіцца рабіць што-н., не
паспрабаваўшы разабрацца, не ўдзяліць увагі
чаму-н.; несур’ёзна аднесціся да якой-н.
справы. Васіль адмахнуўся ад пустых размоў.
Шамякін. А швагер мой — нібы зусім цвяро-
зы, нібы назаўсёды хочучы адмахнуцца ад
таго, што было — апусціў еочы. Брыль.
АДМАХНУЦЬ. -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
гак., што. Узмахам рукі, галавы адкінуць.
Заяц адмахнуў грыўку вышэй на лоб, узва-
жыў бот на руцэ, пастукаў костачкамі паль-
цаў па падэшве, прыцмокнуў. Хомчанка.
АДМАЦАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які сведчыці»
пра адмацаванне, зняцце з уліку. Адмаца-
еальны талон.
АДМАЦАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводлс
знач. дзеясл. адмацоўваць — адмацаваць і ад-
мацоўвацца — адмацавацца.
АДМАЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адмацаваць.
АДМАЦАВАЦЦА, -цўюся, -цўешся, -цўец-
ца: зак. Зняцца з уліку.
АДМАЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак., ка-
го. Зняць з уліку адкуль-н. // Скасаваць пры-
мацаванае. ]Юра:] — 1 цяпер я прапаную адма-
цаваць, пакуль не позна, Толю ад Мішы, каб
не мець у звяне лішняга двоечніка. Якімовіч.
АДМАЦОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
чезак. 1. Незак. да адмацавацца.
2. Зал. да адмацоўваць.
АДМАЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адмацаваць.
АДМАЧЫЦЬ, -мачў, -мбчыш, -мбчыць; зак.,
што. 1. Намачыць што-н., каб лягчэй аддзя-
лялася. Адмачыць бінт на ране.
2. Трымаючы ў якой-н. вадкасці, зрабіць
болып прыгодным для выкарыстання, выма-
чыць. Адмачыць салёнае мяса. Адмачыц»
скуры.
АДМЕЖАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адмежаваць, адмежавацца.
АДМЕЖАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адмежаваць.
АДМЕЖАВАЦЦА, -мяжўюся, -мяжўешся,
-мяжўецца; зак. 1. Аддзяліць мяжой свае ўла-
данні ад чужых.
2. Заняць адасобленае ад каго-, чаго-н. ста-
новішча; аддзяліцца. [Грушэўскі] паспрабаваў
яшчэ раз-другі, кінуў гэты метад і адмежа-
еаўся ад дзяўчат. Каршок. // перан. Выка-
заць сваю нязгоду, поўнае разыходжанне з
кім-, чым-н. Адмежавацца ад памылковых
поглядаў.
АДМЕЖАВАЦЬ, -мяжўю, -мяжўеш, -мя-
жўе; зак., што. 1. Правёўшы мяжу, аддзяліць
што-н. ад чаго-н. Адмежаваць сваю дзялянку.
Д Сваім размяшчэннем раздзяліць што-н.
Доўга стаяў задуманы Арцём Коркія на пяс-
чанай касе, што адмежавала мора ад балота.
Самуйлёнак.
2. перан. Аддзяліць, адасобіць адну з’яву
ад другой.
АДМЁЛЬ, -і і (радзей) АДМЁЛІНА, -ы, ж.
Тое, што і водмель. Чайка кружыць над
гатокай, Свішча кулічок з адмелі. Зарыцкі.
АДМЁНА, -ы, ж. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адмяняць, адменьваць — адмяніць.
2. Дзеянне паводле знач. дзеясл. адмяняц-
ца, адменьвацца— адмяніцца; змена, пера-
мена.
АДМЁНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмяніць.
АДМЁННАСЦЬ, -і. ж. Асаблівасць, якой
вылучаецца хто-, што-п. сярод іншых.
// Што-н. непадобнае да звычайнага, штодзён-
нага. [Даніла] таксама заўважыў адменнасць
у бацькавым настроі. Сабаленка.
АДМЁННІК, -а, м. Тое, што і с і н о н і м.
Існаванне сінонімаў мае свае гістарычныя
падставы. У арабскай мове, як было падліча-
на ў свой час, ёсць тысяча адменнікаў для
слова «меч» і чатыры тысячы для слова «ня-
шчасце». Лужапін.
АДМЁННЫ, -ая, -ае. 1. Не такі, як усе;
своеасаблівы, адметны. Як і штогод, для кож-
нага чалавека вясна прынесла нешта новае,
адменнае, непаўторнае. Хадкевіч. — Форма! —
весела выкрыкваў .. [Пракогі], надаючы гэ-
таму слову адменны, аднаму яму зразумелы
сэнс. Вітка.
2. Самы лепшы, надзвычайны. Адменных
вуліц, плошчаў тут нямала, 1 кветнікаў, і веч-
на свежых рос. Панчанка. Боцікі і сапраўды
былі адменныя'—новенькія, бліскучыя, на
еысокіх абцасах. Курто.
АДМЁНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адмяніцца.
АДМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адмяніць.
АДМЁРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмераць.
АДМЁРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Ме-
раючы, аддзяліць або адзначыць пэўную
колькасць чаго-н. Адмераць тры літры мала-
ка. □ Участак, які адмерала Вера, запісалі
на яе імя. Галавач. Сем разоў адмерай, адзін
раз адрэж. Прыказка. // Разм. Прайсці, пра-
ехаць пэўную адлегласць. Толькі надвячор-
кам сябры прыйшлі ў Панямонь, адмераўшы
дзесяткі лішніх вёрст, каб замесці свае сляды.
Колас. // Разм. Лічачы, нанесці каму-н. пэў-
ную колькасць удараў бізуном, шомпалам і
пад. Дарэмна.. [Лявон] ляжаў пластом на
зямлі і лічыў, колькі ўдараў адмерае яму гэ-
ты баязлівеы Юзік. Дамашэвіч.
АДМЁРВАЦЦА. -аецца; незак. Зал. да ад-
мерваць.
АДМЁРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
мераць.
АДМЁРЗЛЫ, -ая, -ае. Загублены, пашко-
джаны марозам. Адмерзлыя парасткі. // Ска-
лелы, азяблы. Адмерзлыя рукі.
АДМЁРЗНУЦЬ, -не; пр. адмёрз, -мёрзла;
зак. Загінуць ад марозу; вымерзнуць. Агуркі
адмерзлі. // Разм. Страціць гібкасць, адчуваль-
насць на хопадзе; прымерзнуць; моцна азяб-
нуць (пра часткі цела). Пальцы адмерзлі. □
Але здаровая ступня ўжо, мабыць, адмерз-
ла — значыць, .. [Сотнікаў] зусім аставаўся
без ног. Быкаў.
АДМЁРЛЫ, -ая. -ае. Які перастаў існаваць,
адмёр.
АДМЁРНЫ. -ая, -ае. Размерны, рытмічны,
аднастайны. Бурлівая рэчка і млын гутарлі-
еы Адмерным, раскоцістым плюскатам вод
Складалі мне рытму мастацкія звівы. Купала.
АДМЁРЦІ, адамрэ; пр. адмёр, -мёрла; зак.
Страціць жыццяздольнасць, загінуць; стаць
нежывым (пра часткі арганізма, расліны).
Клеткі тканак адмерлі. Знізу сучкі на дрэве
адмерлі. // перан. Страціць жыццяздоль-
насць; знікнуць (пра грамадскія з’явы, асаб-
лівасці быту і пад.).
АДМЁСЦІ, -мятў, -мяцёш. -мяцё;, -мяцём,
-мецяце, -мятўць; пр. адмёў, -мяла, -мялб;
заг. адмяці; зак., што. Падмятаючы, адсунуць
убок. Адмесці смецце з праходу. Адмесці снег
ад ганка. // перан. Адхіліць, адкінуць што-н.
як непатрэбпае ці нерэальнае. Выступіла Ма-
ша. Яна смела адмяла ад Шароўкі ўсе лішнія
абвінавачанні. Шамякін.
АДМЁТА, -ы, ДМ -мёце. ж. Прыкмета, ха-
рактэрная рыса. Спрадвечная адмета восе-
ні — цішыня — жыла тут. Пташнікаў.
АДМЁТНАСЦЬ, -і, ж. Якасць адметнага;
характэрнасць. У гэтым лісце [Багдановіча],
асабліва ў яго канцоўцы, сапраўды добра
вызначаны асноўныя вартасці паэтычнай ад-
метнасці Купалы. Лойка.
АДМЁТНЫ, -ая, -ае. Не надобны да іншых;
своеасаблівы, непаўторны, характэрны. Леа-
польд Гушка быў адметны ад тутэйшых лю-
дзей: штосьці было адмысловае ў яго вымаў-
ленні. Чорны. Лес жыў сваім адметным жыц-
цём таемнасці і зачараванасці. Адамчык.
АДМЁЦЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмссці.
АДМЁЦІНА, -ы, ж. Знак, пастаўлены для
выдзялення чаго-н., указання на што-н.; мет-
ка. [Дзед] спакойны, бо ніхто не адважыцца
выкапаць дрэўца без адмеціны. Асіпенка. //
След ад чаго-н. Кулі прасвірчэлі ў паветры,
слізганулі па насціле моста, упляміўшы яго
белымі рванымі адмецінамі. Лынькоў.
АДМІЛЬГАЦЬ, -ае; зак. 1. Скончыць, пера-
стаць мільгаць. Адмільгалі прыдарожныя
прысады.
2. перан. Прайсці, змяніцца (пра час, гады
і пад.). [Хор:] Дзесяць год, школьных год ад-
мільгалі, 1 расстацца нам час настае. Бачыла.
АДМІНІСТРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. адміністраваць.
АДМІНІСТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; не-
зак. Кіраваць, падмяняючы жывое кіраўніц-
тва загадамі і распараджэннямі. [Захараў:] —
Вашы ўпаўнаважаныя тады б менш адмініст-
равалі і падмянялі старшынь калгасаў, а маг-
лі б на месцы ўзначаліць спаборніцтва, пра-
верку і кантроль за выкананнем абавязацель-
стваў. Сіўцоў.
АДМІШСТРАТАР, -а. м. Службовая асоба,
якая кіруе арганізацыяй, установай і пад. Ся-
род жа людзей найболей яскрава выдзялялася
постаць Кандрата Казея, таго самага Казея..,
якога не так даўно Чыкілевіч называў Пра-
кону як кандыдата ў добрыя адміністратары
ў калгас. Колас. // Распарадчык. Але адміні-
стратар надышоў 1 пераправіў Пустышова
' на галёрку. Корбан.
АДМШІСТРАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да адміністратара. Адміністратарскі
голас.
АДМІНІСТРАТЬ'ІЎНЫ, -ая, -ае. Тое, што і
адміністрацыйны.
АДМШІСТРАЦЬ'ІЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае
дачыненне да адміністрацыі. Адміністрацый-
нае спагнанне. Адміністрацыйнае ўмяшанне.
Адміністрацыйная адзінка. Адміністрацыйныя
меры. Адміністрацыйныя расходы. // Уласці-
вы адміністратару. Адміністрацыйныя здоль-
насці.
2. Які мае дачыненне да органаў дзяржаў-
нага кіравання. Адміністрацыйны апарат. Ад-
міністрацыйны цэнтр. Адміністрацыйныя ор-
ганы. Адміністрацыйны падзел.
0 У адміністрацыйным парадку гл. пара-
дак.
АДМШІСТРАЦЫЯ, -і, ж. Органы кіраван-
ня ва ўстанове, арганізацыі, на прадпрыемст-
ве; службовыя асобы якога-н. органа кіраван-
ня, кіраўнічы персанал. Адміністрацыя заво-
да. Ваенная адміністрацыя.
[Ад лац. асІпііпЫгаГіо — кіраванне.]
АДМІРАЛ, -а, м. 1. Воінскае званпе вышэй-
шага каманднага саставу ў ваенна-марскім
флоце. // Асоба, якая мае такое званне.
2. Вялікі дзённы матыль сямейства німфа-
лід.
[Ад араб. атіг аІ-ЬаЬг — уладар мора.]
АДМІРАЛЦЁЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да адміралцейства.
АДМІРАЛЦЁЙСТВА, -а, н. 1. У царскай
Расіі і ў Англіі — міністэрства ваенна-мар-
скога флоту; марское ведамства.
2. Уст. Раён порта, дзе размешчаны верфі,
майстэрні і склады для пабудовы, рамонту і
абсталявання ваенных караблёў.
АДМІРАЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да адмірала. Адміральскі сцяг. Адміральскі
загад.
АДМІРАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адміраць — адмерці.
АДМІРАЦЬ, -ае. Пезак. да адмерці.
АДМОВА, -ы, ж. Тое, што і адмаўлен-
н е (у 1 знач.). Таццяна не знаходзіла сабе
месца. Адмова Лясніцкага ўзяць яе на гэту
аперацыю, у якой прымала ўдзел уся брыгада,
пакрыўдзіла і ўсхвалявала яе. Шамякін.
К твайму аконцу каля ганка Падходзіць ва-
ражыць цыганка. I, чуючы твае адмовы, Шы-
піць пракляцця злыя словы. Багдановіч.
АДМОВІЦЦА, -мбўлюся, -мбвішся, -мбвіц-
ца; заг. адмбўся; зак. 1. Не згадзіцца рабіць
што-н.; выказаць сваю нязгоду займацца
чым-н. Пасля сканчэння акадэміі Зіну і Ніну
хацелі пакінуць у аспірантуры, але яны катэ-
гарычна адмовіліся. Гурскі. Дзед Талаш і
Пупрэй мелі ўсе падставы адмовіцца на сён-
няшні дзень ад разведкі мястэчка. Колас. //
Не прыняць чаго-н., адхіліць. Адмовіцца ад
падарунка. □ [Дзед:]— А пра вас, малых,
дык і гаварыць няма чаго,— ад салодкага вы
ніколі не адмовіцеся. Рылько.
2. Парваць сувязі з роднымі, блізкімі; адра-
чыся. Але Паддубны не можа адмовіцца ад
Ганны, адштурхнуць яе ад сябе, нанесці цяж-
кую рану гэтаму блізкаму і дарагому чала-
веку. Хромчанка.
3. Не прызнаць за сваё, не пацвердзіць ча-
го-н. Адмоеіцца ад сваіх абяцанняў. Адмовіц-
ца ад подпісу. // Перастаць трымацца чаго-н.;
адступіцца ад чаго-н. Адмовіцца ад веры. Ад-
моеіцца ад сваіх поглядаў.
АДМОВІЦЬ, -мбўлю, -мбвіш, -мбвіць; заг.
адмбў; зак. 1. Не задаволіць чыёй-н. просьбы,
патрабавання; не згадзіцца даць што-н.,
каму-н. У Валодзі многа, вельмі многа сяб-
роў-прыяцеляў, якім ён дапамагае, і яны яму
ні ў чым не адмовяць. Вішнеўскі. // Абмежа-
ваць у чым-н., пазбавіць чаго-н. Адмовіць
сабе ва ўсім неабходным.
2. Не даць згоды на шлюб. Вера прыйшла..
з намерам адмовіць сватам, як раіла маці, з
павагаю, не трацячы сваёй годнасці. Дуб-
роўскі.
АДМОКЛЫ, -ая, -ае. 1. Які зрабіўся мяккім
ад вільгаці, адсырэў, намок.
2. Які загінуў ад лішку вільгаці (пра рас-
ліны). [/Канчына], сагнуўшыся ледзь не да
самай зямлі, нешта перакопвала жалезня-
ком — як пасля даведаліся, адмоклы лён. Са-
чанка.
3. Які сапсаваўся, расклеіўся ад вільгаці.
АДМОКНУЦЬ, -не; пр. адмбк, -ла; зак. 1.
Зрабіцца мяккім ад вільгаці; адсырэць, на-
мокнуць. У цёплай вадзе лыка вельмі хутка
адмокла.
2. Загінуць ад лішку вільгаці, вымакнуць
(пра расліны). У нізіне жыта адмокла.
3. Намокшы, адстаць, аддзяліцца.
АДМОЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмаліць.
АДМОЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адмаліцца (у 1 знач.).
2. Зал. да адмольваць.
АДМОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адмаліць.
АДМОР, -у, м. Паступовае пагалоўнае ад-
міранне, масавае выміранне; падзеж жывё-
лы, птушак, насякомых. Адмор пчол.
АДМОТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адмотваць — адматаць.
АДМОТВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адматацца.
2. Зал. да адмотваць.
АДМОТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
матаць.
АДМОЎЕ, -я, н. Слова, якое адмаўляе сэнс
другога слова або фразы (часціцы «не», «ні»,
безасабова-прэдыкатыўныя словы «няма»,
«нельга»),
АДМОУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмовіць.
АДМОЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адмоўна-
га. У гэтым рамане паказан таксама поп, але
ён паказан як жывы чалавек, з усімі сваімі
адмоўнасцямі і дадатнасцямі. Чорны.
АДМ6ЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які адмаўляе што-н.
Адмоўны адказ. Адмоўны займеннік. □ [Гэля]
раптам вырвала руку і зрабіла ёю адмоўны
мах. Гартны. // Які паказвае на адсутнасць
чаго-н.; процілеглы чаканаму. Адмоўны вы-
н і к.
2. Дрэнны сваімі якасцямі, уласцівасцямі;
вартьі асуджэння, ганьбы. Адмоўны перса-
наж. □ [Сцёпка:] «Пішы ў газету.., асвятляй
сучаснае жыццё вёскі, змагайся з яе адмоў-
нымі бакамі». Колас. // Неадабральны, асу-
джальны. Адмоўны водгук. Выхоўваць у дзя-
цей адмоўныя адносіны да рэлігіі.
3. Пабудаваны, заснаваны на паняццях,
якія што-н. адмаўляюць. Адмоўнае суджэн-
не. Адмоўны метад доказу.
4. Меншы за нуль. Адмоўны лік.
5. Спец. Суадносны з тым відам электрыч-
насці, матэрыяльныя часціцы якога называ-
юцца электронамі. Адмоўны электрычны за-
рад.
6. у знач. наз. адмбўнае, -ага. Тое, што ха-
рактарызуецца адмоўнымі якасцямі; проці-
леглае дадатнаму. Мікола недалюбліваў ча-
мусьці Паўлюкоўскага і заўсёды знаходзіў у
яго паводзінах і нават у вершах адмоўнае.
Машара.
АДМОЎЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адмаўчацца.
АДМОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адмачыць.
АДМОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адмочваць — адмачыць.
АДМОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
мочваць.
АДМОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
мачыць.
АДМУРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Пабудаваць з каменя ці з цэглы; вы-
мураваць. Адмураваць дом.
АДМУЦІЦЬ, -мучў, -мўціш, -мўціць; зак.,
што. Спец. Аддзяліць адны часткі сумесі ад
другіх, перамешваючы з вадой і даючы асес-
ці цяжэйшым. Адмуціць вапну.
АДМУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адмуціць.
АДМУЧВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. адмучваць — адмуціць.
АДМУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
муціць.
АДМУЧЫЦЦА, -мўчуся, -мўчышся, -мўчыц-
ца; зак. Прамучыцца пэўны час. [Дзед:] — Я і
так буду ўсё жыццё локці сабе кусаць — гэ-
та ж праз мяне ты амаль цэлы год у канцла-
геры адмучыўся, ледзь жывы астаўся. Са-
чанка. // Скончыць, перастаць мучыцца. // Па-
мерці; смерцю пазбавіцца ад мук.— Гарыць
увесь [пра закатаванага фашыстамі да непры-
томнасці хлопчыка] ... Дзе толькі сілы бя-
руцца! Тут і мужык не вытрымае ... Той,што
сувязны быў, памёр. Адмучыўся бедалага.
Бураўкін.
АДМУЧЫЦЬ, -мўчу, -мўчыш, -мўчыць; зак.
Прамучыць пэўны час.
АДМЫВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адмываць — адмыць.
АДМЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адмыцца.
2. Зал. да адмываць.
АДМЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
мыць.
АДМЫКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адмыкаць — адамкнуць, адмыкацца —
адамкнуцца.
АДМЫКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адамкнуцца.
2. Зал. да адмыкаць.
АДМЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адамкнуць.
АДМЫСЛОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
мысловага. Я стараюся прыслухацца, як пра-
цуе матор, але нічога асаблівага не магу рас-
пазнаць. Гудзе роўна, настойліва — можа ў
гэтым і ёсць яго адмысловасць. Скрыган.
АДМЫСЛОВЫ, -ая, -ае. Своеасаблівы, ад-
метны, непаўторны. Адмысловы танцор. □
Палескае неба мае свае адмысловыя найтан-
чэйшыя адценні. Чорны. Хто б падумаў, зда-
гадаўся, Што ў такіх аковах Быў Тарас бага-
ты скарбам, Скарбам адмысловым. Купала. //
Спецыяльны, асобага прызначэння. Адмысло-
выя прысмакі. □ [Хлопцам] ужо шыюць мат-
кі трусы, рыхтуюць рукзакі, падбіраюць ад-
мысловую пасуду. Якімовіч. // Цудоўны, вы-
датны. Рыбак быў дзядзька наш Антоні, Як і
работнік, адмысловы. Колас.
АДМЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адмыць.
АДМЫЎКА, -і, ДМ -мыўцы, ж. Спец. Дзе-
янне паводле дзеясл. адмываць — адмыць
(у 3 знач.).
АДМЫЦЦА, -мыюся, -мыешся, -мыецца;
зак. 1. Змыць з сябе бруд, пыл і пад.; памыц-
ца. Адмыцца ад мазуту.
2. Зрабіцца чыстым ад мыцця. Рукі адмы-
ліся. // Знікнуць, вывесціся ад мыцця (пра
плямы, пахі і пад.).
3. Спец. Ачысціцца ад прымесей прамы-
ваннем.
АДМЫЦЬ, -мыю, -мыеш, -мые; зак., што.
1. Мыючы, ачысціць ад чаго-н.; вымыць.
Я толькі цяпер заўважаю на Міхайлавых да-
лонях чорныя крапінкі. 1х не адмылі ні вада,
ні час. Даніленка. А маці цэлы экзамен учы-
нілі [жандары], загадалі ёй вагон звонку ад-
мыць. Лынькоў. // Мыццём зняць, вывесці
(плямы, пахі і пад.). Адмыць чарнільныя
плямы. □ Рукі пахнуць травой — лебядой,
Сырадоем і кропам. Гэтых пахаў ніякай вадой
Не адмыеш ні троху. Гілевіч. // перан. Зняць
віну, ганьбу, грэх, вярнуць гонар. [Змітрок:] —
Бруд, калі ён зверху, адмываецца, а вось ка-
лі душа чорная, яе ніколі не адмыеш! Вадано-
саў. Нікому, нават Кастусю, ніколі.. [Толя] аб
гэтым не гаварыў. Нічым, здавалася яму, на-
ват тысячай забітых ім фашыстаў, нельга бу-
дзе хоць трохі адмыць з яго страшную гань-
бу. Брыль.
2. Размываючы плынню, патокам, аддзя-
ЛІЦЬ. Рака адмыла частку берага.
3. Спец. Аддзяліць, ачысціць ад прымесей
прамываннем. Адмыць залаты пясок.
АДМЫЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Ін-
струмент, якім замест ключа можна ада-
мкнуць замок.— Іірабуй адмычкі,— сказаў
Уладзік. Мэндрык забразгаў вязкай дробных
жалезін і пачаў прабаваць імі замок. Крапіва.
АДМЯЖОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адмяжоўваць — адмежаваць і
адмяжоўвацца — адмежавацца.
АДМЯЖОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адмежавацца.
2. Зал. да адмяжоўваць.
АДМЯЖОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адмежаваць.
АДМЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
мякнуць.
АДМЯКНУЦЬ, -не; пр. адмяк, -ла; зак. Зра-
біцца мякчэйшым ад вільгаці; адсырэць, раз-
мякнуць. Гразь на штанах, мусіць, яшчэ з
Карчаватак. Падсохла на сонцы за дзень,
пасля зноў адмякла ў рацэ, калі цягалі калё-
сы. Пташнікаў. // Аслабнуць, адваліцца (пра
мароз, холад). Удзень было сонечна, марозна
і ціха, а перад захадам сонца неба пачало
хмурыцца, адмяк мароз і з усходу павеяў ве-
цер. Чарнышэвіч.
АДМЯНІЦЦА, -мяшбся, -мёнішся, -мёніцца;
зак. Зрабіцца інакшым; змяніцца, перамяніц-
ца. Гэй, папраўся ты, Адмяніся ты, Разбудзі-
ся ты, Поле роднае! Купала. Каб жа ён ажа-
ніўся, Можа б ён адмяніўся. 3 нар.
АДМЯНІЦЬ, -мяню, -мёніш, -мёніць; зак.,
што. 1. Спыніць існаванне чаго-н.; ліквідаваць.
У Рубанаўцы калісь хутары зрабілі, потым
вайна, рэвалюцыя, хутары самі рубанаўцы ад-
мянілі. Галавач. // Аб’явіць што-н. раней пры-
нятае, узаконенае несапраўдным; скасаваць.
Адмяніць прысуд. □ [Сцяпан Тамашэвіч:]—
Мы склікалі агульны сход жыхароў і імем
Савецкай улады адмянілі загады акупацый-
ных улад. Залескі. // Даць распараджэнне,
каб аб’яўлепае, намечанае не адбылося. Ад-
мяніць экскурсію. Адмяніць паездку за горад.
2. Замяніць па тое, што болып падыходзіць;
абмяняць.
АДМЯНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. Незак. да адмяніцца.
2. Зал. да адмяняць.
АДМЯНЙЦЬ, -яю, -яепі, -яе. Незак. да ад-
мяніць.
АДМЯРАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да адмя-
раць.
АДМЯРАЦЬ, -аю, -аеш, ае. Незак. да адме-
раць.
АДМЯРЗАЦЬ, -ае. Незак. да адмерзнуць.
АДМЯСІЦЬ, -мяшў, -мёсіш, -мёсіць; зак.^
што. 1. Скопчыць мясіць.— Перамог ты, сы-
нок, свайго настаўніка, падкасіў. Адмясіў я
ўжо сваю гліну, адмясіў... Бялевіч.
2. Разм. Набіць, надаваць. Адмясіць бакі.
3. Разм. Прайсці, месячы нагамі. [Мешкя-
ліс:] — Паспрабуй такую даль адмясіць, дык
ні за што і ўзяцца не захочаш. Броўка.
АДМЯТАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
мятаць.
АДМЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
месці.
АДНА гл. адзін.
С Адна-адною; адна перад адной, адна ў
адну гл. адзін.
АДНА... Першая частка складаных прымет-
нікаў і назоўнікаў, якая адпавядае слову
адзін (у 2, 8 знач.), напрыклад: адна-
арачны, аднаасабовы, аднакласнік, адна-
тыпны.
АДНААКТОВЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
аднаго акта. Аднаактовая п’еса.
АДНААКТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тб-
вак; ж. Разм. П’еса, якая складаецца з адпаго
акта. Пасля аднаактоўкі аб’явілі: — Цяпер вы-
ступіць селянін з-ігад Глуска, які прыйшоў
да нас у семінарыю. С. Александровіч.
АДНААСОБНІК, -а, м. Селянін, які мае-
асобную, самастойную гаспадарку і не з’яў-
ляецца членам сельскагаспадарчай арцелі.
АДНААСОБНІЦА, -ы, ж. Жан. да адна-
асобнік.
АДНААСОБНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да аднаасобніка, належыць яму; не гра-
мадскі, пе сацыялістычны. Аднаасобніцкая
псіхалогія. □ Зрэдку наводдаль ад вёсак ка-
валкі поля, падзеленага на шнуры. Гэта адна-
асобніцкая зямля. Галавач.
АДНААСОБНІЦТВА, -а, н. Становішча ад-
наасобніка. [Грасыльда:] — Кінуў тады наш
Міхал сваё аднаасобніцтва, сагнаў некуды
каня, відаць, прадаў недзе далёка ад Лонвы,
і пайшоў у лес на падсочку. Пташнікаў.
АДНААСОБНЫ, -ая, -ае. Які належыць ад-
ной асобе, адпаасобпіку. Аднаасобная ўлада.
Аднаасобная гаспадарка.
АДНАБАКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
пабаковага (у 5 зпач.). Аднабаковасць назі-
ранняў і ацэнак. □ Аднабаковасць, неразгор-
нутасць вобраза ў Дуніна-Марцінкевіча ў
значнай ступені абумоўлена асаблівасцямі
жанру. Ярош.
АДНАБАКОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае што-н.
толькі з аднаго боку; які мае толькі адзін бок.
Аднабаковы трыкатаж. Авёс з аднабаковай
мяцёлкай.
2. Які ахоплівае, закранае толькі адзіп бок.
Аднабаковае запаленне лёгкіх.
3. Які адбываецца толькі ў адным кірунку;
які накіраваны сваім дзеяннем у адзін бок.
Аднабаковы рух транспарту. Аднабаковая ра-
дыётэлефонная сувязь.
4. Які ажыццяўляецца адным бокам, адной
асобай. Аднабаковае спыненне ваенных дзе-
янняў. Аднабаковыя гарантыі.
5. Вузкі, абмежаваны, які ахоплівае толькі
адзіп бок з’явы, дзейнасці, інтарэсаў; пакіра-
ваны на штосьці адпо, па шкоду другому. Ад-
набакоеае выхаеанне. Аднабаковае развіццё.
АДНАБАРТОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і ад-
набортны.
АДНАБОКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аднабо-
кага. Аднабокасць у развіцці. Аднабокасць
пазіцыі.
АДНАБОКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адзін бок
большы або розныя па якіх-н. прыкметах
бакі.
2. перан. Накіраваны ў адзін бок, аднабако-
вы паводле свайго дзеяння, выяўлення. [Нас-
ця:]— Сорамна табе, Таня, зайздросціць чу-
жому каханню, ды яшчэ такому аднабокаму.
Шамякін.
АДНАБОРТНЫ, -ая, -ае. Які мае гузікі толь-
кі па краі аднаго борта. Аднабортнае паліто.
АДНАВАЛЁНТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
аднавалентнага.
АДНАВАЛЁНТНЫ, -ая, -ае. Які мае здоль-
насць адным атамам утрымліваць адзін атам
вадароду. Калі атам элемента далучае або за-
мяшчае адзін атам вадароду, элемент называ-
ецца аднавалентным.
АДНАВЁРАЦ, -рца, м. Чалавек той жа ве-
ры, што і другі або другія.
АДНАВЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Жан. да аднаверац.
АДНАВЁСЛАВЫ гл. аднавясловы.
АДНАВІЦЕЛЬ, -ю, м. 1. Спец. Рэчыва, з да-
памогай якога выклікаецца рэакцыя аднаў-
леняя — выдзяленне кіслароду з саставу
складаных рэчываў. Вадарод з яўляецца моц-
ным аднавіцелем хімічных злучзнняў.
2. Сродак для аднаўлення ранейшага коле-
ру валасоў.
АДНАВІЦЦА, -наўлюся, -нбвішся, -нбвіц-
ца; зак. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Вярнуцца да
ранейшага стану, выгляду; адрадзіцца, узна-
віцца. Аднавілася зямля. □ У вёсцы Янава,
як і ўсюды на вызваленай зямлі, аднавіўся
калгас. Марціновіч.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). перан. Зноў узнік-
нуць у памяці; прыпомніцца. [Святлане] са-
мой часта прыходзілася брацца за падручнік,
каб тое-сёе аднавілася ў памяці. Шахавец.
3. Вярнуцца ў ранейшае службовае ці гра-
мадскае становішча, Аднавіцца ў правах. Ад-
навіцца на працы.
ў. Пачацца зноў пасля пэўнага перапынку.
Заняткі ў школе аднавіліся.
АДНАВІЦЬ, -наўлю, -новіш, -нбвіць; зак.,
што. 1. Вярнуць да рапейшага стану, выгляду
што-н. пашкоджанае, парушанае, заняпалае;
адрадзіць; узнавіць. Аднавіць разбураную гас-
падарку. Аднавіць завод. Аднавіць камсамоль-
скую арганізацыю. Аднавіць пашкоджаны
тэкст. □ Зарастуць травой магілы; Мы адно-
вім нашы сілы, Адбудуем край. Бядуля.
2. перан. Прыпомніць, нанава ўявіць што-н.
забытае; узнавіць. Спачатку.. [Стафанковіч] не
ўспомніў таго моманту гісторыі гэтага фрэн-
ча, калі ён знік з яго кватэры. Але пакрысе,
момант за момантам, памяць яго аднавіла ў
сабе гэтую справу. Чорны.
3. Вярнуць каму-н. ранейшае службовае ці
прававоа становішча. На праўленні Станісла-
ва Лінкевіча аднавілі ў правах члена арцелі
«Светлы шлях». Дуброўскі.
4. Пачаць зноў перарванае дзеянне, адносі-
ны. Аднавіць знаёмства.
5. Выдзеліць з хімічных злучэнняў кісла-
род і далучыць вадарод.
АДНАВОКІ, -ая, -ае. 3 адным вокам. Адна-
вокі музыкант Савоська, які быў спецыяльна,
запрошан Габрусём для кірмашу, спрытнн
хадзіў кручкамі па цымбалах. Чарот.
АДНАВОР, -у, м. У выразе: (сеяць) у адна-
вор — пра сяўбу на полі, узараным адзін раз.
Азіміну сяк-так абсеялі, дзе ў аднавор, а дзе
і па бульбянішчы. Сабаленка.
АДНАВОСЕВЫ, -ая, -ае. 3 адной воссю. Ад-
навосевы аўтапрычэп.
АДНАВУХІ, -ая, -ае. 3 адпым вухам,- Набе-
гаўшыся ўволю, .. [дзедаў] скакун з’яеіўс.г
назад, з’явіўся аднавухі, з абкарнаным хва-
стом. Лынькоў.
АДНАВЯСКОВЕЦ, -кбўца, м. Жыхар або
ўраджэнец вёскі ў дачыненні да кагосьці ін-
шага з гэтай вёскі. Перасяленцы пазнаюць
сваіх былых аднаеяскоўцаў і з мужчынамі,
якія выходзяць на вуліцу, вітаюцца. Галавач.
АДНАВЯСКОУКА, -і, ДМ -кбўцы; Р мн.
-кбвак; ж. Жан. да аднавясковец.
АДНАВЯСЛОВЫ, -ая, -ае. Які мае адно вяс-
ло, абслугоўваецца адпым вяслом. Аднавяс.ю-
вая лодка.
АДНАГАДОВЫ, -ая, -ае. 1. Узрост якога
адзін год. Аднагадсеая дзяўчынка.
2. Які праходзіць свой цыкл развіцця (ад
прарастання насення да наступнага адміран-
ня каліва) на працягу аднаго года. Кукуру-
за — аднагадовая расліна. Аднагадовыя травы.
АДНАГАЛОВЫ, -ая, -ае. Які мае адну гала-
ву. Аднагаловы арол (пра герб).
АДНАГАЛОСНАСЦЬ, -і, ж. Поўная згода
ўсіх у якім-н. пытанні, справе. // Аднадушная
падача галасоў за адно і тое самае рашэнне
пры галасаванні. Прынцып аднагалоснасці ў
Савеце Бяспекі ААЙ.
АДНАГАЛОСНЫ, -ая, -ае. Агульны, адна-
душны; прыняты ўсімі ўдзельнікамі сходу,
пасяджэння і пад.
АДНАГАЛОСЫ, -ая, -ае. Напеў, які скла-
даецца з адной мелодыі, які не суправаджаец-
ца іншымі мелодыямі. Як тачанкі, са стро-
катам аднагалосым Па шляху праімчалі ка-
сілкі з гары... Аўрамчык. // Прызначаны для
выканання адным голасам або адным інстру-
ментам. Аднагалосая песня.
АДНАГОДАК, -дка, м. 1. Чалавек аднаго го-
да нараджэння з кім-н.; равеснік. Зусім яшчэ
нядаўна ўсе ў двары гаварылі, што Наташа і
Віця аднагодкі і што ў школу яны пойдуць
разам. Курто.
2. Расліна ці жывёліна ўзростам у адзін
год; гадунец, пярззімак (пра жывёл).
АДНАГОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Жан. да аднагодак.
АДНАГОРБЫ, -ая, -ае. 3 адяым гарбом. Ад-
нагорбы вярблюд.
АДНАГУЧНЫ, -ая, -ае. Які аднастайна, ма-
натонна гучыць.
АДНАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аднадзіць.
АДНАДЗЁНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Насякомае, якое жыве вельмі кароткі час
(ад некалькіх гадзін да некалькіх дзён). Ма-
тылёк-аднадзёнка.
2. Пра што-н. недаўгавечнае, што мае зна-
чэнне, вартасць нядоўгі час. Верш-аднадзён-
ка. Ц Газета, якая выйшла адзін раз. У гэ-
ты ж час [у 1932 г.] у Львове выходзіць бела-
руская аднадзёнка «На пераломе», у якой
з’явіўся верш «Заштрайкавалі гіганты-камі-
ны» ўпершыню за подпісам Максім Танк.
С. Александровіч.
АДНАДЗЁННЫ, -ая, -ае. 1. Які працягваец-
ца, развіваецца толькі адзін дзень; разлічаны
на адзін дзень. Аднадзённая выстаўка. Адна-
дзённы паход.
2. Налічаны, зароблены за адзін дзень. Ад-
надзённы заробак.
АДНАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго.
Прымусіць адвыкнуць ад чаго-н.; адвучыць
ад якой-н. эвычкі, схільнасці і лад. Ц Выклі-
каць нежаданне хадзіць куды-н., перашко-
дзіць мець сувязь з кім-н.
АДНАДОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае семя з ад-
ной семядолі. Аднадольныя расліны. // у знач.
наз. аднадбльныя, -ых, Назва класа такіх рас-
лін. Вядома каля 30 тысяч відаў аднадоль-
ных.
АДНАДОМНАСЦЬ, -і, ж. Знаходжанне муж-
чынскіх (тычынкавых) і жаночых (песціка-
вых) кветак на адным каліве расліны.
АДНАДОМНЫ, -ая, -ае. Такі, у якога муж-
пыясюя (тычынкавыя) і жапочыя (песціка-
выя) кветкі знаходзяцца на тым самым ка-
ліве. Аднадомныя расліны.
АДНАДУМЕЦ, -мца, м. Чалавек аднолька-
вых з кім-н. думак, поглядаў, перакананняў.
3 маладых год Людвік глыбока паважаў баць-
кавы погляды на жыццё, заўсёды быў яго
аднадумцам і супольнікам у барацьбе з экс-
плуататарамі. Кулакоўскі.
АДНАДУМНІК, -а, м. Тое, што і а д н а-
думец. Валяслаў быў.. бацькаў .. самы гара-
чы аднадумнік. Чорны.
АДНАДУМНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты адна-
думствам; які мае агульнасць думкі, погля-
даў, перакананняў. Аднадумнае рашэнне.
АДНАДЎМСТВА, -а, н. Адзіны кірунак ду-
мак; згода ў поглядах. У гомане, які за імі
[словамі] ўзняўся, не чуваць было ўжо друж-
нага аднадумства — пайшло па натоўпе блы-
танае замяшанне. Зарэцкі.
АДНАДУПІНАСПЬ, -і, ж. Адзінства думак,
пачуццяў, настрояў.
АДНАДУШНЫ, -ая, -ае. Які прымаецца,
выказваецца ўсімі, прасякнуты згодай, адзін-
ствам: дружны. Аднадушнае адабрэнне.
АДНАДЎШША, -а, н. Тое, што і а д н а-
душнасць.
АДНАЗАРАДНЫ, -ая, -ае. Які напаўняецца
(зараджаецца) адным зарадам. Адназарадная
стрэльба.
АДНАЗМЁННЫ, -ая, -ае. Які адбываеппа ў
адну змену, складаецца з адной змены. Адна-
гменная работа.
АДНАЗНАЧНЫ. -ая, -ае. 1. Тоесны паводле
сэнсу, значэння. Адназначныя выразы.
2. Які мае толькі адно значэнне. Адназнач-
нае слова.
3. Які складаецца з аднаго знака. Адна-
значны лік.
АДНАІСНЫ, -ая, -ае. Які мае з кім-, чым-н.
адну сутнаспь: непадзельны.
АДНАЙМЁННЫ, -ая. -ае. Які мае тое самае
імя, такую самую назву. Аднайменныя элек-
трычныя зарады. □ Паводле рамана «Баць-
каўшчына» ў 1932 годзе К. Чорны напісаў
аднайменную п’есу, у якой захойваецца ас-
ноўная сюжэтная лінія рамана. Луфераў.
АДНАК (зрэдку ў спалучэнні з часціцай
«жа»). 1. злучнік супраціўны. Ужываецца для
сувязі процілеглых сказаў і членаў сказа. Па
сваім значэнні адпавядае злучніку «але» з
абмежавальным адценнем. Качак пакуль што
няма, аднак яны могуць быць. Брыль. Каб
адагнаць сон, [Марылька] устала, прабегла
па беразе, аднак праз нейкі час паўтарылася
тое ж самае. Кулакоўскі. // У гэтым жа зна-
чэнні злучае сказы і члены сказа са значэн-
нем неадпаведнасці. Сашы было не да гэтага
хараства, аднак і яна звярнула ўвагу на такі
цуд прыроды. Шамякін. Ападаў ветравы хо-
лад і цяплела надвор’е. Аднак жа вецер гу-
ста халадзіў цела. Чорны.— Што толькі тут
можна насіць? — прабурчаў Алесь, узважыў-
шы сумку на руцэ, аднак закінуў сабе за
спіну. Шыцік. // Ужываецца ў складаназа-
лежных уступальных сказах для проціпа-
стаўлення галоўнай часткі даданай. У кватэ-
ры хоць і ўсё, здаецца, было па-ранейшаму,
аднак адчувалася раптоўная, рэзка падкрэс-
леная пустата. Зарэцкі. Хаця Уолтэр меў пад
шэсцьдзесят, аднак быў бадзёры, рухавы. Га-
молка.
2. пабочн. Тым не менш, усё я', усё-такі.
Адна за адной загарэлася некалькі машын,
два танкі наскочылі на міны. Капітан, аднак,
не спыняўся, настойліва вёў роту на нямец-
кія пазіцыі. Мележ. [Рыгор:] «Што яна [Ган-
на] робіць цяпер? Цікавая, аднак, дзяўчына!
I трэба ж было мне з ёю спаткацца». Гартны.
АДНАКАЛЁЙКА, -і, ДМ -лёйцы; Р мн. -лё-
ек; ж. Разм. Аднакалейная чыгунка.
АДНАКАЛЁЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адну чы-
гуначную каляю. Аднакалейная дарога.
АДНАКАЛЁННЫ, -ая, -ае. Які мае адно ка-
лена (у 3, 4 знач.). Аднакаленнае вудзільна.
АДНАКАЛІБЕРНЫ, -ая, -ае. Аднаго каліб-
ру. Аднакаліберныя гарматы.
АДНАКАЛЯРбВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д-
н а к о л е р н ы.
АДНАКАМПЛЁКТНЫ, -ая, -ае. Які склада
ецца з аднаго камплекта. Аднакамплектная
школа.
АДНАКАШЙТНЫЯ, -ых. Жывёлы, якія
маюць суцэльныя, нераздвоеныя капыты.
Аднакапытныя жывёлы.
АДНАКАРЙННЫ, -ая, -ае. Які мае ў сваім
складзе агульны з іншым словам ці з іншы-
мі словамі корань. Аднакарэнныя словы. Ад-
накарэнныя назоўнікі.
АДНАКАЎШОВЫ, -ая, -ае. Які мае адзін
коўш. Аднакаўшовы экскаватар.
АДНАКАШНІК, -а, м. Разм. Таварыш па
сумесным навучанні, выхаванні. Спаць даео-
дзілася мне, як і болыаасці маіх аднакашні-
каў, на мулкіх «святых» лаўках сінаногі. Бя-
дуля. Наперадзе чарнее яшчэ адзін коннік,
то набліжаючыся, то аддаляючыся. Гэта едзе
таварыш. аднакашнік. Лупсякоў.
АДНАКВАТЭРНЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з адной кватэры. Аднакватэрны дом.
АДНАКІ, -ая. -ае. Разм. Тое, што і а д-
н о л ь к а в ы. Праўда, не заўсёды грэбля з
аднакаю сілай бунтавала сялянскія душы.
Колас. Рыгор разглядаў у змроку аднакія
прыземістыя абсаджаныя садкамі ха.ткі. Гарт-
ны. [Дубіку] хоць бы што — ён заўсёды адна-
кі. Скрыган.
АДНАКЛАСНІК, -а, м. Той, хто вучыцца
або вучыўся ў адным класе з кім-н. Са шко-
лы.. [Пеця і Даша], як суседзі, заўсёды вяр-
таліся разам, часцей — у шумным натоўпе
аднакласнікаў. Ракітны.
АДНАКЛАСНІЦА, -ы, ж. Жан. да адна-
класнік.
АДНАКЛАСНЫ, -ая, -ае. Уст. 3 адным го-
дам навучання — аб навучальных установах
у дарэвалюцыйны час. Між тым, у мястэчку
ёсць толькі дзее пачагковыя школы: двух-
класная міністэрская і аднакласная жаночая.
Колас.
АДНАКЛЁТАЧНЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з адной клеткі (пра жывёльныя і раслінныя
арганізмы). Аднаклетачныя водарасці. Адна-
клетачныя бактэрыі.
АДНАКЛЁТКАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д-
наклетачны.
АДНАКЛУБНІК, -а, м. Той, хто належыць
да таго ж спартыўнага клуба, аб’яднання.
АДНАКЛУБНІЦА, -ы, ж. Жан. да аднаклуб-
нік.
АДНАКОЛЕРНЫ, -ая, -ае. Афарбаваны ў
адзін колер; аднаго колеру; аднатонны. [Неба]
нейкае непрыхільнае, мабыць, таму, што
чысцюткае, аднаколернае — густа-блакітнае.
Марціновіч.
АДНАКОЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Аднаколавая, лёгкая тачка. [Васіль:] еА ручкі
ў гэтых аднаколках якраз як у плузе...» Ку-
лакоўскі.
АДНАКОННЫ, -ая, -ае. 1. Прыстасаваны
для ўпрагання аднаго каня; запрэжаны ад-
ным канём. Аднаконны плуг. Аднаконная
фурманка.
2. Які мае аднаго каня (пра аднаасобніц-
кую гаспадарку).
АДНАКРАТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
накратнага. Аднакратнасць дзеяння. Адна-
кратнасць дзеяслова.
АДНАКРАТНЫ, -ая, -ае. Які адбываецца
за адзін прыём, не паўтараючыся (пра ней-
кае дзеянне або з’яву); аднаразовы.
АДНАКРОЎНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д з і-
накроўны.
АДНАКУРСНІК, -а, м. Той, хто вучыцца
або вучыўся на адным курсе з кім-н. Да по-
езда заставалася многа часу, і.. [Лемяшэвіч]
вырашыў заглянуць у школу, у якой праца-
ваў настаўнікам адзін яго сябра-аднакурснік.
Шамякін.
АДНАКУРСНІЦА, -ы, ж. Жан. да адна-
курснік.
АДНАЛЁТАК, -тка, м. Аднагадовая рас-
ліна.
АДНАЛЁТНІК, -а, м. Тое, што і а д н а л е-
т а к.
АДНАЛІНЁЙНЫ, -ая, -ае. Аднабаковы, па-
вярхоўны, схематычны. Адналінейны паказ
рэчаіснасці ў мастацкім творы.
АДНАЛЮБ, -а, м. Мужчына, які любіць
усё жыццё толькі адну жанчыну.
АДНАЛЮБКА, -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак; ж.
Жанчына, якая любіць усё жыццё толькі ад-
наго мужчыну.
АДНАЛЙМПАВЫ, -ая, -ае. Забяспечаны ад-
ной электроннай лямпай. Адналямпавы ра-
дыёпр ыёмнік.
АДНАМАСНЫ, -ая, -ае. Аднолькавай масці
з другой жывёлінай. Аднамасныя коні.
АДНАМАТОРНЫ, -ая, -ае. 3 адным мато-
рам. Аднаматорны самалёт.
АДНАМАЧТАВЫ, -ая, -ае. 3 адной мачтай.
Аднамачтавая шхуна.
АДНАМЁРНЫ, -ая, -ае. Аднолькавай меры,
працягласці; раўнамерны. Рыгор зірнуў на
Зосю і ўгледзеў, што яе бялесыя льняныя
валасы, заўсёды акуратненька расчэсаныя на
прабор і завітыя ў дзве аднамерныя па даў-
жыні і таўшчыні касы, на скорую руку былі
згорнуты ў куклу. Гартны.
АДНАМЁСНЫ, -ая, -ае. Прыстасаваны, раз-
лічаны на аднаго чалавека. Аднамесны сама-
лёт. Аднамесная лодка.
АДНАМЫСНІК, -а, м. Разм. Тое, што і
аднадумец. Ты была вельмі патрэбна мне
як сябра, як памочнік, як аднамыснік. Скры-
ган.
АДНАМЫСНЫ, -ая, -ае. Які прытрымліва-
ецца адных думак, поглядаў з кім-н.
АДНАНОГІ, -ая, -ае. Які мае толькі адну
нагу. Амелька стаяў сярод хаты, абапёршыся
на сваю драўляную нагу. Дзеці спалохана
глядзелі на аднаногага чалавека. Краўчанка.
АДНАПАВЯРХОВЫ, -ая, -ае. Які мае адзін
паверх. Драўляны аднапавярховы дом.. стаяў
уздоўж левага краю двара, вокнамі да сонца.
Нядзведскі.
АДНАПАКАЁВЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з аднаго пакоя. Аднапакаёвая кватэра.
АДНАПАЛАТНЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з адной заканадаўчай палаты. Аднапалатная
парламенцкая сістэма.
АДНАПАЛУБНЫ, -ая, -ае. Які мае адну
палубу. Аднапалубнае судна.
АДНАПАЛЧАНІН, -а; мн. -чане, -чан; м.
Той, хто служыць ці служыў у адным палку
з кім-н. Паслухаў бы, як там [у Гдыні] шу-
міць прыбой, Як несціхана шалясціць галлі-
сты Магутны бук па-над магілай іх — Адна-
палчан-таварышаў маіх. Зарыцкі.
АДНАПАЛЬЦЫ, -ая, -ае. Які мае на руцэ,
назе, лапе адзін палец. Аднапальцыя жывёлы.
АДНАПАРТБІЙНЫ, -ая, -ае. Які мае толькі
адну палітычную партыю. Аднапартыйная
сістэма.
АДНАПЛАНАВЫ, -ая, -ае. Аднаго плану,
аднаго падыходу, адналінейны; адной філа-
софскай канцэпцыі. Разнапланавасць таго
ці іншага акцёра часам ідзе ад тэатра, якому
трэба пашыраць рэпертуар, а найчасцей ад
рэжысёра, які не хоча затрымліваць артыста
на аднапланавых ролях. «Беларусь».
АДНАПЛЁЧЫ, -ая, -ае. Які мае адно пля-
чо. Аднаплечы рычаг.
АДНАПЛЯМЁННІК, -а, м. Той, хто нале-
жыць да аднаго з кім-н. племя.
АДНАПЛЯМЁННІЦА, -ы, ж. Жан. да адна-
пляменнік.
АДНАПЛЯМЁННЫ, -ая, -ае. Які належыць
да аднаго з кім-н. племя.
АДНАПОЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адна-
полага.
АДНАПОЛЫ, -ая, -ае. Які мае палавыя ор-
ганы толькі аднаго полу (мужчынскія або
жаночыя). Аднаполая кветка.
АДНАПРАХОДНЫЯ, -ых. Атрад самых
прымітыўных млекакормячых, якія адзнача-
юцца наяўнасцю аднаго выхаду — клаакі.
АДНАПУТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так, ж.
Чыгуначны шлях з аднаго пуці. Рэйкі ўезджа-
най аднапуткі беглі па жвіры амаль на ўзроў-
ні зямлі. Быкаў.
АДНАПУТНЫ, -ая, -ае. Які мае адзін пуць.
Аднапутны ўчастак дарогі.
АДНАРАЗОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
наразовага.
АДНАРАЗОВЫ, -ая, -ае. 1. Які адбываецца
або ўтвараецца адзін раз; аднакратны. Адна-
разовая выплата.
2. Санраўдны для выкарыстання толькі
адзін раз. Аднаразовы пропуск.
АДНАРОГ, -а, М -рбзе, м. 1. Марская жывё-
ліна сяменства дэльфінавых з доўгім біўнем
у верхняй сківіцы.
АДНАРОГІ, -ая, -ае. 3 адным рогам. Адна-
рогі насарог.
АДНАРОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адна-
роднага. Аднароднасць — асноўная адзнака
раствораў. □ У паэзіі Багдановіча — у асно-
ве, унутры— адзінства пошукаў, роздуму,
працы і— на паверхні— ніякага адзінства
почырку, ніякай аднароднасці формы. Лойка.
АДНАРОДНЫ, -ая, -ае. Які належыць да
таго самага роду, разраду; аднолькавага ха-
рактару; падобны. Аднародныя з’явы. Адна-
родныя збудаванні. // Аднолькавы ва ўсіх
сваіх частках. Аднародная маса. Аднароднае
асяроддзе.
О Аднародныя члены сі.аза гл. член.
АДНАРЎКІ, -ая, -ае. Які мае адну руку.
Каля самае брамы брыгаднага двара Хрысцю-
ка аклікнуў начны вартаўнік, аднарукі Кас-
тусь Парфёнчык. Дуброўскі.
АДНАРУЧ, прысл. Браць, рабіць што-н,
адной рукой.
АДНАРУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Невялікая піла, прыстасаваная для работы
адной рукой; нажоўка. Сякера.. [Васілю] спа-
дабалася, а лучок, на яго думку, не заслугоў-
ваў павагі. Усёй сваёй формай ён нагадваў
сталярскую аднаручку. Чарнышэвіч.
АДНАРУЧНЫ, -ая, -ае. Прыстасаваны для
работы адной рукой. Аднаручны спінінг.
АДНАСАСТАУНЫ, -ая, -бе. У выразе: адпа-
састаўпы сказ гл. сказ.
АДНАСЁЛЕЦ, -льца, лі. Разм. Жыхар або
ўраджэнец сяла ў дачыненні да каго-н. з гэ-.
тага ж сяла. Тодар.., астаўшыся ад усіх сваіх
аднасельцаў, упрасіў прыёмшчыка не пакі-
даць яго аднаго з жытам назаўтра. Чорны.
АДНАСІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае магут--
насць роўную адной конскай сіле. Аднасіль-
ны матор.
АДНАСІЦЬ, -нашў, -нбсіш, -нбсіць; зак.,
што. 1. Пранасіць пэўны час вопратку, абу-
так.
2. Скончыць, пакінуць насіць ранейшую
вопратку, абутак.
АДНАСКЛАДОВАСЦЬ, ,-і, ж. Уласцівасць
аднаскладовага. Аднаскладовасць слова.
АДНАСКЛАДОВЫ, -ая, -ае. Які змяшчае
ў сабе адзін склад (пра слова).
АДНАСЛОЎНЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з аднаго слова. Аднаслоўная каманда. Адна-
слоўны адказ.
АДНАСПАЛЫІЫ, -ая, -ае. Разлічаны длц
спання аднаму чалавеку.
АДНАСТАЙНАСЦЬ, -і. ж. Уласцівасць ад-
настайнага.
АДНАСТАЙНЫ, -ая. -ае. 1. Аднолькавы,
пязменлівы на ўсім працягу. Тут была вялі-
кая тэрыторыя, аднастайная сваёй прыродай.
Чорны. Магло здацца, што ні моладзь, якая
тут сабралася, нічога больш не ўмела ска-
каць, ні музыка — іграць, акрамя гэтай адна-
стайнай полькі. Лобан. Поезд ішоў сваёй ад-
настайнай хадою. Пестрак.
2. Які выяўляецца ў аднолькавым гучанні;
манатонны. А яшчэ запомніўся мне аднастай-
ны і роўны шум пушчы, што стаяла ўся ў
красе асенняга золата. Краўчанка. Спачатку..
[Антонік] не мог разабраць ні аднаго слова,
галасы зліваліся ў аднастс.йны гул. Мележ.
3. Аднародны паводле складу, будовы. Гле-
ба з аднастайнай структурай.
4. Падобны адзін на адзін; зроблены на
адзін узор. Тоўстым пластом лёг на саламя-
ных стрэхах снег і, здаецца,яшчз ніжэй пры-
гінае да зямлі старасвецкія будынкі, шэрыя,
нізкія, аднастайныя. Колас.
АДНАСТВОЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Аднаствольная стрэльба. За плячыма ў Лаў-
рэна тырчэла стрэльба-аднастволка. Якімовіч.
АДНАСТВОЛЬНЫ, -ая, -ае. 3 адным ства-
лом. Аднаствольны мінамёт.
АДНАСТВОРКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адну
створку. Аднастворкавыя вокны.
АДНАСТОПНЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
адной стапы. Аднастопны радок верша.
АДЯАСТРУШГЫ, -ая, -ае. 3 а.тяоіі струяоіі.
Аднаструнная ліра.
АДНАСХІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адзін
схіл. Аднасхільны дах.
АДНАСЯЛЬЧАНІН, -а; мн. -чане, -чанаў і
-чан; м. Тое, што і аднаселец. Мо ён
[Калінін] у родны кут паехаў к зямлякам
I там з аднасяльчанамі гаворыць. Зарыцкі.
[Старшыня:]— Іду на вуліцу і сустракаю бы-
лога свайго аднасяльчаніна, калісьці разам
свіней пасвілі. Шахавец. На чацвёртым тыдні
вайны на вачах усёй вёскі фашысты павссі-
лі.. аднасяльчаніна Розума Фёдара. Сіняўскі.
АДНАСЯЛЬЧАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн.
-нак; ж. Жан. да аднасяльчанін.
АДНАТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак., што.
Адзначыць, запісаць, занатаваць.
АДНАТОМНІК, -а, м. Аднатомнае выданне.
Аднатомнік твораў М. Багдановіча.
АДНАТОМНЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
аднаго тома. Аднатомнае выданне.
АДНАТОННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адна-
тоннага. Але, высока ацэньваючы дар Кола-
са, патрабавальнасці Багдановіч не зніжаў.
Ён сурова гаварыў аб аднатоннасці вершаў
зборніка. Лойка.
АДНАТОННЫ, -ая, -ае. 1. Нязменлівы, ад-
настайны паводле тону, гучання; манатонны.
Аднатонныя песні спявала восень, жалобна
шумеў аголены лес. Колас. Ііоч звініць за
акном аднатоннымі кроплямі. Скрыган.
2. Аднаколерны. Аднатонны стэп. Афарбоў-
ка лесу ніколі не бывае аднатоннай.
АДНАТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аднатаваць.
АДНАТЫПНЫ, -ая, -ае. Тое, што і ад-
н а т ы п о в ы.
АДНАТЫПОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
натыповага. Аднатыповасць станкоў.
АДНАТЫПОВЫ, -ая, -ае. Аднаго ці падоб-
нага тыпу. Аднатыповыя ўмовы. Аднатыпо-
выя вобразы.
АДНАЎКОСНЫ, -ая, -ае. Які косяць адзін
раз на працягу лета. Аднаўкосная канюшына.
АДНАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аднаўляць — аднавіць і стан па-
водле знач. дзеясл. аднаўляцца — аднавіцца.
АДНАУЛЁНЧЫ, -ая, -ае. Звязаны з аднаў-
леннем, які адносіцца да аднаўлення. Аднаў-
ленчы перыяд. Аднаўленчыя працэсы. //Пры-
значаны для аднаўлення. Аднаўленчыя бры-
гады.
АДНАУЛЙЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да аднавіцца.
2. Зал. да аднаўляць.
АДНАУЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
навіць.
АДНАФАЗНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае адну
фазу.
АДНАФАМІЛЕЦ, -льца, м. Той, хто мае з
кім-н. няродным аднолькавае прозвішча. [Ры-
гор] здзіўлена пазіраў на мужчыну, не адваж-
ваючыся спытацца, ці той самы гэта Кіры-
люк, ці, можа, які аднафамілец. Арабей.
АДНАФАМІЛІЦА, -ы, ж. Жан. да аднафа-
мілец.
АДНАЦЫЛІНДРАВЫ, -ая, -ае. Які мае
адзін цыліндр (пра матор).
АДНАЧАСНА, прысл. Тое, што і адна-
ч а с о в а.
АДНАЧАСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адна-
часнагя,
АДНАЧАСНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д н а-
часовы. Адначасны спеў. Адначасны по-
зірк.
АДНАЧАСОВА, прысл. 1. Прысл. да адна-
часовы.
2. У аднолькавай ступені, разам. Варвара
і разгубілася і абрадавалася адначасова ад
такога нечаканага павароту справы. Васі-
левіч.
АДНАЧАСОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
начасовага.
АДНАЧАСОВЫ, -ая, -ае. Які адбываецца,
робіцца ў адзін час з чым-н. іншым. Аднача-
совыя падзеі. Адначасовае навучанне чытан-
ню і пісьму. Адначасовае абслугоўванне трох
станкоў.
АДНАЧЛЁН, -а, м. Найпрасцейшы від ал-
гебраічных выразаў элементарнай алгебры.
АДНАЧЛЁННЫ, -ая, -ае. 1. Які складаецца
з аднаго члена. Адначленны сказ.
2. Які азначае сабой адначлен. Адначлен-
ная формула.
АДНАШЛЮБНАСЦЬ, -і, ж. Форма шлюбу,
пры якой можна быць у шлюбе адначасова
толькі з адной асобай; манагамія.
АДНАІПЛЮБНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да адйашлюбнасці.
АДНАІП9РСНЫ, -ая, -ае. Які мае шэрсць
аднаго колеру; не стракаты.
АДНАЯРУСНЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
аднаго яруса; размешчаны ў адзін ярус.
АДНЁКВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. аднеквацца; адмаўленне, ухі-
ленне ад чаго-н.
АДНЁКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Разм. Адмаўляцца, адгаворвацца, адпі-
рацца (у 2 знач.). Дзяўчына доўга маўчала,
аднеквалася, што нічога не ведае. Няхай.
АДНЁКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Аднакр. да аднеквацца.— Нічога мне не
трэба,— аднекнулася маці.— Хіба ж галодная
ці голая? Сачанка.
АДНЁКУЛЬ, прысл. 3 нейкага, не вельмі
вядомага месца; з невядомай дакладна кры-
ніцы. Аднекуль, як па сігналу, пачынае збі-
рацца сям’я. Скрыган. Ужо аднекуль з лесу
ці з саду на ржышча пад свежы сноп заля-
цеў жоўты лісток. Чорны.
АДНЕРАСТАВАЦЬ, -тўе; зак. Скончыць не-
раст. Акунь ужо аднераставаў.
АДНЁСЕНАСЦЬ, -і, ж. Суадноснасць паміж
сабой чаго-н. падобнага; адпаведнасць.
АДНЁСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аднесці.
АДНЁСЦІ, -нясў, -нясёш, -нясё; -нясём,
-несяцё; пр. аднёс, -нёсла; заг. аднясі; зак.,
Каго-што. 1. Аддаць, вярнуць пазычанае ці
ўзятае на часовае карыстанне. Аднесці кнігу
ў бібліятэку.
2. Тое, што і занесці (у 1 знач.). Жан-
Чыны ўзялі на рукі і аднеслі ў хату Міронаеу
жонку. Галавач. Каб лішне не цягацца з му-
Кой ды з розным другім харчам, рашылі ад-
Несці іх.. да маці. Лынькоў. // Адвесці ад
Чаго-н. руку ці тое, што знаходзіцца ў ру-
Цэ.— Гэта? — Юрка аднёс малюнак на выцяг-
Нутую руку.— Гэтанашы Руднічы, Коля. Кур-
'го. Зблізку зусім не відаць. Толькі калі вы~
Цягнуць на ўсю руку ды аднесці кнігу
ад вачэй, тады можна што разабраць. Кра-
Іііва.
3. Падхапіўшы сваёй плынню, перамясціць
інто-н. (пра вецер, ваду, натоўп і пад.). У ні-
;>е Тоня бачыла сігнальныя партызанскія агні
I баялася, што вецер можа далёка аднесці яе
ад пасадачнай пляцоўкі. Шчарбатаў. Празры-
ста-быстраю ракой плыву, 1 хвалям у затоку
Не аднесці, Хоць час пасыпаў снегам галаву,
I мне яго не змесці, не атрэсці. Пушча.
/ у безас. перан. ужыв. Прайшло нямала дзён
8а працай, Нямала сноў аднесла ў дым. Ма-
ракоў.
4. Аддаліць што-н. ад чаго-н.; перасунуць,
Лерамясціць. Аднесці будынкі ад берага ракі.
Аднесці плот ад дарогі.
5. перан. На аснове падабенства ўключыць
Прадмет ці з’яву ў склад якіх-н. прадметаў
ці з’яў; залічыць у пэўную групу; класіфіка-
Наць. Лабановіч прыглядаецца да.. [Вольгі
Віктараўны], мяркуе, да якой катэгорыі жан-
Чын аднесці. Яна нагадвае яму тургенеўскую
нігілістку. Колас. // Дастасаваць да пэўнага
Часу, звязаць з пэўным перыядам. // Пера-
даць ў чыё-н. распараджэнне, залічыць на
Чый-н. рахунак. Аднесці да ведання саюзных
рэспублік заканадаўства аб будове судоў
саюзных рэспублік.
6. Перанесці на далей; адкласці. Аднесці
экзамены на восень.
0 Аднесці на чый рахунак — палічыць ві-
йаватым каго-н. у чым-н.
АДНЁСЦІСЯ, -нясўся, -нясёшся, -нясёцца;
'Нясёмся, -несяцёся; пр. аднёсся, -нёслася;
заг. аднясіся; зак. Паставіцца пэўным чынам
да каго-, чаго-н.; выявіць свае адносіны да
Каго-, чаго-н. Уважліва аднесціся да жадан-
'няў дзіцяці.
АДНІКЕЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
Што. Пакрыць слоем нікелю.
АДНІМАЕМАЕ, -ага, н. Велічыня (лік),
якая аднімаецца ад другой велічыні (ліку).
АДНІМАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. аднімаць — адняць.
АДНІМАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адняцца.
2. Зал. да аднімаць.
АДНІМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да ад-
йяць.
АДНО. 1. ліч. гл. адзін.
2. часціца абмежавальная. Разм. Толькі,
выключна; болып нічога. [Андрэй] адно хму-
рыць твар і злосна страсае на лоб кучму бяз-
ладных сваіх валасоў. Зарэцкі. [Стары:] — Га-
варыць можна адно тады, калі добра ведаеш
чалаеека. Бажко. Шпакі каля дарогі цэлы
дзень адно крычаць. Колас. / У спалучэнні з
словам «што». Зянон Ляпіч.. адно што да-
пытваў — катаваў сябе: чаму правароніў мо-
мант, калі немцы набліжаліся да вёскі?
М. Ткачоў.
3. часціца ўзмацняльная (часта ў спалу-
чэнні з часціцай «ж»), Разм. Узмацняе мо-
мант нечаканасці, раптоўнасці наступлення
дзеяння. Вачу — адно ж зноў паваліў снег.
Гляджу — адно ж едуць госці.
4. злучнік супраціўны. Разм. Злучае члены
сказа і сказы з адносінамі неадпаведнасці
[звычайна ў спалучэнні са слова.мі «што»,
«толькі»). Йа свайму значэнню адпавядае
злучнікам «толькі», «аднак». [Андрэй] жыў
там некалькі дзён, а цяпер перабраўся на
кватэру, вельмі добрую, адно што цесную.
Чорны. Наталя не перамянілася, адно толькі,
што папаўнела. Скрыган. / У спалучэнні з
часціцан «ж». [Цёця Каця:] Мне здавалася
раней, што ваша жонка чарнявая, адно ж яна
бландзінка. Крапіва.
5. злучнік далучальны. Разм. Далучае ска-
зы, якія дапаўняюць або ўдакладняюць выка-
заныя раней думкі. Навакол былі лясы, кары
хапала, адно еш на здароўе. Чорны. У вайну..
[Нолацк] быў дашчэнту разбуран нямецка-фа-
шысцкіАі захопнікамі, адно ляжалі горы ру-
ін, тырчалі абломкі сцен. Хадкевіч.
АДНОЙЧЫ, прысл. Аднаго разу. I вось ад-
нойчы вечарам.. [бацька] выняў з футляра
сваю скрыпку. Брыль. Аднойчы я адпачываў
на Каўказе, у Хосце. Скрыган. [Маці:] — Я за
гэты хвойнік так аднойчы палаялася з Алгель-
кам, што ён і цяпер баіцца сустракацца са
мной. Шамякін. // Адзін раз. Дачка адыходзі-
ла цвёрда, аднойчы зірнула назад. Дубоўка.
АДНОЛЬКАВА, прысл. 1. Прысл. да ад-
нолькавы.
2. У роўнай меры, ступені. Найбольш на-
сцярожыў яго [пагранічніка].. абутак: ва ўсіх
трох аднолькава новыя боты з чырвонага юх-
ту. Брыль.
АДНОЛЬКАВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
нолькавага.
АДНОЛЬКАВЫ, -ая, -ае. Такі, які нічым не
адрозніваецца ад іншых, такі самы. [Ло-
лаз:] — У аднолькавым мы становішчы былі
пасля акупацыі. Адны галавешкі ды каміны
засталіся. Шамякін. I аднолькавае гора У нас
некалі было, I адзін і той жа вораг, I адно
і тое ж зло. Астрэйка. // Які ніколькі не змя-
ніўся; такі, як заўсёды.
АДНОРАК, -рка, м. Разм. Адгалінаванне,
запасны ход ад асноўнай нары. Пад адной
з іх [ялгн] нара барсука з некалькімі запас-
нымі адноркамі. В. Вольскі.
АДНОСІНА, -ы, ж. 1. Лік, які атрымліваец-
ца ад дзялення адной велічыні на другую.
Геаметрычная адносіна. Лік, які паказвае,
колькі працэнтаў дадзены лік складае ад дру-
гога ліку, называецца працэнтнай адносінай.
2. Дзелавая папера з запытаннем ці паве-
дамленнем аб чым-п. Сяргей пачаў разбіраць
прысланыя ўчора адносіны і распараджэнні.
Шахавец.
АДНОСІНЫ, -сін; адз. няма. 1. Характар
паводзін, абыходжання каго-н. з кім-, чым-н.
Выхаваць сацыялістычныя адносіны да срод-
каў вытворчасці. □ Дзіўнымі былі адносіны
Максіма да Машы. Шамякін. Дзеці нейкім
сваім дзіцячым пачуццем разбіраюцца ў шчы-
расці дарослых, у адносінах іх да сябе. Васі-
левіч. // Погляд на што-н., разуменне чаго-н.
Камуністычныя адносіны да працы.
2. Сувязі паміж людзьмі, пэўнымі групамі
ці краінамі, якія ўзнікаюць у працэсе іх дзей-
насці, суіснавання. Дыпламатычныя, гандлё-
выя, эканамічныя адносіны. Адносіны паміж
настаўнікамі і вучнямі. Таварыскія адносіны.
3. Узаемная сувязь, залежнасць з’яў або іх
кампапентаў. Адноеіны прычыны да выніку.
Пытанне аб адносінах свядомасці да матэрыі.
і. Дачыненне да каго-, чаго-н., сувязь з
кім-, чым-н. I прозвішча яго— Дарожка — ні-
якіх адносін, здаецца, да дзятлаў не мае. Які-
мовіч.
0 Ва ўсіх адносінах — з любога пункту
гледжання. У адносінах да каго, чаго — ужы-
ваецца ў якасці прыназоўніка са значэннем
папрамку дзеяння.
АДНОСІЦЦА, -нбшуся, -нбсішся, -нбсіцца;
заг. аднбсься; незак. 1. Незак. да аднесціся.
2. Уваходзіць у састаў, разрад чаго-н.; на-
лежаць да ліку якіх-н. з’яў, прадметаў. Нарач
адносіцца да азёр, якія не зарастаюць раслі-
намі. В. Вольскі. Самае галоўнае, што нас
яднала,— гэта тое, што мы адносіліся да ліку
пакрыўджаных. Дамашэвіч.
3. Быць аднесеным да пэўнага часу, быць
звязаным з пэўным перыядам. Першыя паэ-
тычныя вопыты Янкі Купалы адносяцца да
1902 года.
4. Знаходзіцца ў пэўнай адпаведнасці, су-
адносінах з чым-н. // Даваць пры дзяленні на
другі лік пэўную дзель (заўсёды ў параўнан-
ні з другой парай велічынь). Дзевяць адно-
сіцца да трох, як тры да аднаго. Плошчы
двух трохвугольнікаў адносяцца, як здабыткі
іх асноў да еышыні.
5. Зал. да адносіць.
АДНОСІЦЬ, -нбшу, -нбсіш, -нбсіць; заг.
аднбсь. Незак. да аднесці.
АДНОСНА. 1. прысл. У нейкай меры, сту-
пені; болып ці менш; параўнальна. Цяпер..
[юнакі і дзяўчаты] адносна ціха, паддаўшыся
агульнаму настрою, адпачываюць у цяні.
Брыль.
2. прыназ. з Р. Спалучэпне з прыназоўні-
кам «адносна» выражае аб’ектныя адносі-
ны: прыназоўнік паказвае на асобу, прадмет
або паняцце, да якога мае дачыненне тое,
што выказваецца. Адносна гэтай справы яшчэ
нельга нічога сказаць. □ У нас няма сум-
нення адносна адзінай ідэйнай прыроды су-
часнай савецкай літаратуры сацыялістычна-
га рэалізму. Перкін.
АДНОСІІАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адноснага
(у 1 знач.). Матэрыялістычная дыялектыка
Маркса і Энгельса безумоўна ўключае ў сябе
рэлятывізм, але не зводзіцца да яго, г. зн.
прызнае адноснасць усіх нашых ведаў не ў
сэнсе адмаўлення аб’ектыўнай ісціны, а ў
сэнсе гістарычнай умоўнасці межаў набліжэн-
ня нашых ведаў да гэтай ісціны. Ленін.
О Тэорыя адноснасці гл. тэорыя.
АДНОСНЫ, -ая, -ае. 1. Які вызначаецца
пры супастаўленні, параўнанні з чым-н.; рэ-
альны, правільны толькі пры пэўных умовах.
Абсалютная і адносная ісціна. сі [Заранік:]—
А наконт глухамані, дык гэта разуменне ад-
носнае: не такія мясціны ў нас ператвараюц-
ца, ды так шпарка, што, прыехаўшы туды
сёння, вы не пазнаеце, што было там учора.
Хадкевіч. // Прыкметны толькі пры супастаў-
ленні з чым-н. менш значным, адчувальным;
параўнальна невялікі. Але генерал.. меў ра-
цыю: гэта было адноснае зацішша. Мележ.
2. У граматыцы — які паказвае адносіны да
чаго-н., між чым-н. Адносны прыметнік. Ад-
носны займеннік.
АДНОЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аднавіць.
АДНОШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аднасіць.
АДНЯСЕННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпосіць — аднесці.
АДНЙТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адняць.
АДНЙЦЦА, -німецца; пр. адняўся, -няла-
ся, -нялбся; зак. Пра часткі цела — пера-
стаць дзейнічаць у выніку паралічу. Рука
аднялася.
АДНЯЦЬ, -німў, -німеш, -німе і (радзей)
адымў, адымеш, адыме; пр. адняў, -няла, -ня-
лб; заг. аднімі і (радзей) адымі; зак., каго-
што. 1. Раз’яднаць з чым-н., аддзяліць ад ча-
го-н. Рыгор паспешна супыніў станок і адняў
разец. Гартны. // Адрэзаць, ампутаваць (ка-
нечнасць або частку яе). Адняць нагу.
2. што ад чаго. Паменшыць лік на некалькі
адзінак. Ад пятнаццаці адняць сем.
3. безас. Паралізаваць, пазбавіць здольна-
сці гаварыць, рухацца і пад. Мову адняло.
Ногі адняло.
ў. Прымусіць патраціць што-н. (час, сілы і
пад). Вячэра адняла больш за гадзіну.
5. Спыніць кармленне малаком маці; адву-
чыць ссаць грудзі.
АДОБРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адобрыць.
АДОБРЫВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адобрываць.
АДОБРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адобрыць.
АДОБРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак., што.
Станоўча аднесціся да чаго-н.; ухваліць. Ка-
лі.. [Сцёпка] даведаўся, што Аленка збіраец-
ца далей вучыцца, то адобрыў яе намер. Ко-
лас. // Згадзіцца з чым-н., прыняць (праект,
план і пад.). [Іі'іен.ч:]— А гэта — інжынерскія
разлікі. Іх можна або адобрыць, або забрака-
еаць. Шыцік.
АДОЗВА, -ы, ж. Пісьмовы або вусны зварот
да каго-н. з заклікам, просьбай. [Маша:] — Во
навіна якая! Мы будзем ставіць подпісы пад
Адозвай за мір. Шамякін.
АДОЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адолець.
АДОЛЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак., каго-што.
1. Перамагчы ў барацьбе; асіліць.— Добра! —
прамовіў генерал-палкоўнік.— Гэта па-гвар-
дзейску. Сябе выратаваў і ворага адолеў. Ме-
леж. // Вынесці ўсе цяжкасці, пераадолець
перашкоды. [Бобрык:]— Калі чалавек ведае,
што ідзе да вялікай мэты, то якая б ні была
цяжкая дарога, ён не спыніцца, адолее ўсё.
Дуброўскі.
2. Перасіліць, перамагчы ў сабе якія-н. жа-
данні, пачуцці і пад. [Алёшын:] Не маю сіл
адолець я сумненні. Бачыла. [Аксіння] адоле-
ла, як магла, хваляванне, пачала развязваць
клунак. Мележ. Атрымалася суха, ніяк не
магла адолець [Вера] стомленасць і адчуванне
страшнай адзіноты. Мікуліч. // Авалодаць
усёй істотай (пра жаданні, пачуцці і пад.).
Цела адразу адолела салодкая знямога. Бы-
каў. Клопаты зноў адолелі Андрэя. Шахавец.
3. Справіцца з чым-н., асіліць якую-н. спра-
ву.— Давай, Міцечка, пілу,— сказаў тата, па-
ставіўшы ў снег сякеру,— адолеем гэта дрэва,
ды пойдзем і мы дахаты на гарачую бульбу.
Пальчэўскі. // Перамогшы цяжкасці ў выву-
чэнні, авалодаць, засвоіць. Адолець латынь.
сз Тое, што за адзін год Міця адолеў два кла-
сы, параўняўшыся з Сюзанай, адбылося зноў
жа не без яе дапамогі, хоць яна аб гэтым не
ведае. Навуменка. [Змітрок:] Я цяпер столь-
кі кніг па электрычнасці прывёз з горада,
што змагу трымаць [экзамен] за інстытут, калі
ўсе іх адолею. Губарэвіч. // Рухаючыся, прай-
сці, пераадолець які-н. цяжкі шлях. Прыста-
лі коні-—хоць ты плач, Як гэты шлях адо-
лець! Смагаровіч. // Разм. 3 цяжкасцю з’есці,
выпіць што-н. (звычайна аб вялікай колька-
сці). Адолець кацялок кашы.
4. Разм. Дакучаючы, пазбавіць спакою; за-
мучыць. [Мікола:] — Як жа гэта выйшла, што
калгасніцу куры і козы адолелі? Скрыпка.
АДОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адо-
лець.
АДОМЕТР, -а, м. Прылада для вымярэння
пройдзенай адлегласці.
[Ад грэч. ОСІО8 — дарога і шеігоп — мера.]
АДОНАК, -нка, м. Подсціл з галля, жэрдак,
на які кладуць стог; стажар’е. Працавалі
дружна: жанчыны зграбалі сена ў валкі, муж-
чыны складалі ў копы і падносілі іх на на-
сілках да адонкаў. Сабаленка. [Шаф'ёр] збегаў
да старога адонка, выцягнуў адтуль дзве су-
хія жардзіны і за некалькі хвілін зладзіў на-
сілкі. Кулакоўскі.
АДОНІС, -у, м. Лекавая расліна сямейства
казяльцовых; гарыцвет.
АДОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адарыць.
АДОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
рыць.
АДОРВЕНЬ, -я, м. Спец. Адарваная глыба
горнай пароды, прынесеная ледавіком. Адор-
вені дэвонскіх парод.
АДПАВЁДНА. 1. прысл. Належным чынам,
суразмерна.
2. прыназ. з Д і Т. Згодна чаму і згодна з
кім-чым; у залежнасці ад чаго-н. Пан Длуго-
шыц, кожны раз сустракаючы ноеага госця,
еыказваў усе адзнакі гаспадарскай радасці і
шляхетнасці: кланяўся, ветліва паціскаў ру-
ку, кідаў тую ці іншую фразу, адпаведна вы-
падку ці асобе госця. Колас.— Думка асушыць
Калхіду з’яеілася даўно,— гаварыў Андрэй
Міхайлавіч.— Яна ўмацрўвалася адпаведна з
ростам тэхнікі. Самуйлёнак.
АДПАВЁДНАСЦЬ, -і. ж. Узгодненасць, роў-
насць ці падабенства з’яў, прадметаў у якіх-н.
адносінах. Адпаведнасць вытворчых адносін
ступені развіцця прадукцыйных сіл.
0 У адпаведнасці з чым — згодна з чым-н.
АДПАВЁДНЫ, -ая, -ае. 1. Патрэбны, які
падыходзіць для дадзенага выпадку. Палкоў-
нік у адпаведных месцах усміхаўся, .. часам
нават у знак згоды злёгку ківаў галавой.
Лынькоў. [Марыне Паўлаўне], відаць, .. [цяж-
ка] было знайсці адпаведны тон — яна баяла-
ся, каб не раззлаваць.. [Карызну]. Зарэцкі.
2. Які адпавядае чаму-н. Як вядома, многія
словы ў беларускай мове адрозніваюцца па-
між сабою толькі па цвёрдасці або мяккасці
адпаведных зычных. Юргелевіч. На адпавед-
ных паваротах рэчкі, паміж двума радамі ча-
роту паказалася святло фараў. Брыль. // Які
вынікае з чаго-н. папярэдняга. Пленум пры-
няў па дакладзе адпаведную пастанову. □
Сцёпка замяўся, а стрэлачнік атакаваў яго
яшчэ больш энергічна, зрабіўшы з гэтага ад-
паведны вывад. Колас.
АДПАВЯДАННЕ, -я, н. Разм. Тое, што і
адказ (у 1 знач.). На добрае пытанне доб-
рае і адпавяданне. Прыказка. Якое пытанне,
такое і адпавяданне. Прыказка.
АДПАВЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., чаму.
1л Быць у суладнасці, стасавацца з чым-н.;
гарманіраваць. Пейзаж тут новы, і ёк, к,а Ззі'
ва адпавядае душэўнаму стану галоўнага ге-
роя. Кучар. У годзе ёсць адзіная пара, што
сталаму адпавядае ўзросту. Русецкі.
2. Быць вартым чаго-н., падыходзячым для
якіх-н. мэт; задавалыіяць. [У. 1. Ленін] звяр-
таў асаблівую ўвагу на тое, наколькі света-
погляд пісьменніка, яго бачанне рэчаіснасці
адпавядаюць думкам і пачуццям народныХ
мас. Івашын.
3. Супадаць, быць роўным, аднолькавым з
чым-н. Цана павінна адпавядаць вартасці та-
вару. Копія адпавядае арыгіналу. □ Тое..
[ўяўленне] аб рабфаку, што склалася ў Сцёп-
кі дома, зусім не адпавядала таму рабфаку,
які Сцёпка бачыў цяпер перад сабою. Колас.
4. Быць у пэўных суадносінах, сувязі 3
чым-н. Болыаасці цвёрдых адпавядаюць мяк-
кія зычныя, у выніку чаго ўтвараюцца суад-
носіны зычных у беларускай мове па цвёрда-
сці і мяккасці. Юргелевіч.
АДПАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. адпадапь — адпасці (у 1 знач.).
АДПАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пасці.
АДПАДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпадаць — адпасці.
АДПАІЦЬ, -паю, -пбіш, -пбіць; заг. адпаі;
зак., каго. 1. Адкарміць малаком; выгадаваць
на пойле. Адпаіць цяля.
2. Разм. Вылечыць, давесці да нармальнага
стану якім-н. пітвом, лякарствам.
АДПАЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпайваць — адпаяць.
АДПАЙВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпаяцца.
2. Зал. да адпайваць.
АДПАЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
паяць.
АДПАКУТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак.
Пражыць пэўны час у пакуце, мучэнні. [Ган-
на:]—Родненькі мой, Петрусёк, шчасце маё,
я ўжо адпакутавала даволі, колькі нацярпе-
лася знявагі без цябе. Нікановіч. // Пазбавіц-
ца пакут, кончыць пакутаваць. Край ты мой,
край — залатое Палессе! Ты адпакутаваў, зні-
шчыў нягоды. Дубоўка.
АДПАЛ, -у, м. Спец. Дзеянне паводле дзе-
ясл. адпальваць—адпаліць (у 2 знач.).
АДПАЛАСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак.
Разм. 1. чаго. Адрэзаць, адарваць паласу яко-
га-н. матэрыялу і пад.
2. перан.; каго. Моцна набіць каго-н. (рэ-
мепем, плёткай), пакінуўшы па целе рубцы,
палосы. Вясковыя хлапчукі-падшывальцы
грамадою ішлі за бацюшкам, напамінаючы
яму, як ён сігяеаў і скакаў з Купрыяніхаю
і як яго чуць Купрыян не адпаласаваў на
прыгуменні. Чарот.
АДПАЛАСКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпаласкаць.
АДПАЛАСКАЦЦА, -лбшчацца; зак. Адмыц-
ца, палошчучыся. Настольнік добра адпалас-
каўся.
АДПАЛАСКАЦЬ, -лашчў, -лбшчаш, -лбшча;
зак., што. Палошчучы ў вадзе, адмыць, выпа-
ласкаць.
АДПАЛАЦЬ, -ае; зак. Перастаць палаць.
Дровы адпалалі. Зара адпалала. Ц перан.
Улегчыся, уціхнуць (пра якія-н. бурныя па-
Дзеі).
АДПАЛЕНЫ, -ая, -а.е. Дзеенрым. зал. нр.
ад адпаліць.
АДПАЛІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпаліраваць.
АДПАЛІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Паліруючы, зрабіць што-н. гладкім, блі-
скучым. Адпаліраваіть шкло, стол, шафу.
АДПАЛІРОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адпаліроўваць.
АДПАЛІРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адпаліраваць.
АДПАЛІЦЬ, -палю, -паліпі, -паліць; зак.,
што. 1. Спаліць частку прадмета. Адпаліць
канец бервяна. // Перапаліўшы, аддзяліць.
Адпаліць кавалак вяроўкі.
2. Спец. Апрацаваць тэрмічным спосабам
метал, шкло, каб надаць ім неабходныя
якасці.
3. перан. Зрабіць, сказаць што-н. нечака-
нае. [Алесь:] «Ці мала што можа адпаліць во-
раг у апошнюю хвіліну». Броўка. —А ты ча-
го з лесу ад мяне ўцякаў? — звярнуўся не-
знаёмы да Грышкі.— Спужаўся вас, дык і
ўцякаў,— адпаліў, не думаючы, Грышка і пе-
равёў свой погляд на бацьку. Чарот.
0 Адпаліць штуку — зрабіць што-н. неда-
рэчнае, непатрэбнае.
АДПАЛОСКВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адпаласкацца.
2. Зал. да адпалоскваць.
АДПАЛОСКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпаласкаць.
АДПАЛУДНАВАЦЬ, -ную, -нуеш, -нуе; зак.
Кончыць палуднаваць. Адна змена адпалуд-
навала, пачынае другая.
АДПАЛЬВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпальваць — адпаліць.
АДПАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
пальваць.
АДПАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
паліць.
АДПАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Звязаны з ад-
палам, прызначаны для адпалу. Адпальныя
работы. Адпальная печ.
АДПАМПАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпампаваць.
АДПАМПАВАЦЬ, -пўю, -пўеш, -пўе; зак.
Адліць з дапамогаю помпы.
АДПАМПОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпампоўваць — адпампаваць.
АДПАМПОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адпампоўваць.
АДПАМПОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адпампаваць.
АДПАНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.
1. Пражыць нейкі час у раскошы, па-панску.
[Любка:] — А цяпер мая справа — Спі, гу-
ляй— маю права. За цябе адгуляю, За цябе
адпаную. Бялевіч.
2. Разм. Скончыць, перастаць панаваць, кі-
раваць кім-н. Адпанавалі багацеі.
АДПАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпарыць.
АДПАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпарваць — адпарыць.
АДПАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпарыцца.
2. Зал. да адпарваць.
АДПАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
парыць.
АДПАРОЦЦА, -пбрацца; зак. Адарваўшыся
па шве, аддзяліцца (пра што-н. прышытае).
АДПАРОЦЬ, -парў, -пбраш, -пбра; зак., што.
Разрэзаўшы, разарваўшы ніткі па шве, аддзя-
ліць прышытае. Адпароць каўнер. □ Жон-
ка— не рукаў, не адпораш. Прыказка.
АДПАРЫРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпарыраваць.
АДПАРЬ'ІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; заг.
адпарыруй; зак. 1. Адбіць удар праціўніка
(звычайна пры фехтаванні). Чарапіцкі з мес-
ца кінуўся да Барвіны.., але той ужо стаяў на
нагах, гатовы адпарыраваць удары. Пестрак.
2. перан. Абвергнуць, адхіліць чые-н. дова-
ды, папрокі. Калі ж дакладчык прабаваў ад-
парыраваць рэпліку, у пакоі ўспыхваў гучны
рогат. Стаховіч.
АДПАРЫЦЦА, -рыцца; зак. Адстаць, аддзя-
ліцца пад уздзеяннем пары, цеплыні.
АДПАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Размякчыўшы парай, гарачай вадой. аддзя-
ліць. Твае ж рукі прапахлі смалой, Мазалёў
ты з далоні сухой Не адпарыш гарачай вадой.
Бялевіч.
АДПАС, -у, м. Адкорм, адгул жывёлы на
пашы.
АДПАСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпасваць — адпасвіць.
АДПАСВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адпасвіцца.
2. Зал. да адпасваць.
АДПАСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пасвіць.
АДПАСВЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпасвіць.
АДПАСВІЦЦА, -пасўся, -пасешся, -пасёцца;
-пасёмся, -пасяцеся, -пасўцца і -пасўся, -пас-
вішся, -пасвіцца; -пасвімся, -пасвіцеся, -пас-
вяцца; пр. адпасвіўся, -пасвілася; заг. адпасі-
ся; зак. 1. Адкарміцца, адгуляцца на паднож-
ным корме; ад’есціся.
2. Скончыпь пасвіцца.
АДПАСВІЦЬ, -пасў, -пасеш, -пасё; -пасём,
-пасяцё, -пасўць і -пасў, -пасвіш, -пасвіць;
-пасвім, -пасвіце, -пасвяць; пр. адпасвіў, -пас-
віла; заг. адпасі; заг. 1. Правесці. на пасьбе
пэўны час. Адпасвіць сваю чаргу.
2. каго. Адкарміць на падножным корме.
Адпасвіць цялят на канюшыне.
АДПАСЦІ, -падў, -падзёш, -падзё; -падзём,
-падзяцё; зак. 1. Аддзяліўшыся, адарваўшыся
ад чаго-н., адваліцца. Сукі на старадрэвіне
засохлі і адпалі. □ Вучні атынкавалі ўсе мес-
цы, дзе адпала тынкоўка, пафарбавалі парты.
«Звязда». Молат гучна грымне — Ржа-луска-
адпадзе. Бядуля.
2. Страціць сувязь з кім-, чым-н., выйсці
са складу якога-н. аб’яднання. Ад сістэмы ка-
піталізму адпаў шэраг краін Еўропы і Азіі.
3. перан. Страціць значэнне, сэнс; аказацца
неістотным, непатрэбным. Цяпер, калі праб-
лема зямлі адпала, калі зямлі хапае, колькі
хочаш, нашы бацькі хочуць аддаваць сеаіх
дзяцей у навуку. Дамашэвіч. // Прайсці, знік-
нуць. Ахвота адпала.
АДПАСЦІЦЦА, -пасўся, -пасёшся, -пасёц-
ца; -пасемся, -пасяцёся, -пасўцца; пр. адпас-
ціўся, -цілася; заг. адпасіся; зак. Тое, што і
адпасвіцца.
АДПАСЦІЦЬ, -пасў, -пасёш, -пасё; -пасём,
-пасяцё, -пасўць; пр. адпасціў, -ціла; заг. ад-
пасі; зак., каго і без дап. Тое, што і а д.-
п а с в і ц ь.
АДПАЎЗАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпаўзаць — адпаўзці.
АДПАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
паўзці.
АДПАЎЗЦІ, -зў, -зёш, -зё; -зём, -зяцё; зак.
Рухаючыся паўзком, аддаліцца ад чаго-н., за-
няць новае месца. Тоня адпаўзла за яліну і
нарыхтавалася да бою. Шчарбатаў.
АДПАЦЁЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты налётам
вільгаці.
АДПАЦЁЦЬ, -ёе; зак. Пакрыцца налётам
вільгаці. Шыбы адпацелі. / у перан. ужыв.
Вось так і загінуў куточак лясны, I хвоі сма-
лой адпацелі. Бялевіч.
АДПАЧКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпачкавацца.
АДПАЧКАВАЦЦА, -кўецца; зак. 1. Узнік-
нуць шляхам бясполага размнажэння, развіц-
ца з почкі. 3 апалай галінкі адпачкаваўся
куст агрэсту.
2. перан. Аформіцца ў самастойную адзін-
ку, выдзеліўшыся з агульнага цэлага. 3 бры-
гады адпачкаваўся атрад падрыўнікоў.
АДПАЧКОЎВАЦЦА, -аецца. Незак. да ад-
пачкавацца.
АДПАЧНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Тое, што і а д п а ч ы ц ь.
АДПАЧЫВАЛЬНЯ, -і, ж. Уст. Спальня
(звычайна ў багатым доме).
АДПАЧЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпачываць — адпачыць.
АДПАЧЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпачыць.
АДПАЧЫВАЮЧЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
незал. цяпер. ад адпачываць.
2. у знач. наз. адпачываючы, -ага, м. Той,
хто дзе-н. адпачывае. 3 акіяна нахлынула
раптам вялікая хваля і нечакана акаціла ўсіх
адпачываючых халоднай вадой. Лынькоў.
3. Дзеепрысл. незак. ад адпачываць.
АДПАЧЫН, -у, м. Тое, што і адпачы-
н а к (у 1 знач.).
О Адпачын металу — аднаўленне ўласціва-
сцей металу пры нагрэве да тэмпературы,
меншай за тэмпературу рэкрышталізацыі.
АДПАЧЫНАК, -нку, м. 1. Перапынак у ра-
боце, у якім-н. занятку для аднаўлення фізіч-
ных ці разумовых сіл. Летні адпачынак
школьнікаў. □ Врыгада стала на работу ў
той жа дзень, пасля кароткага адпачынку.
Чорны. Цалюткі дзень без адпачынку Збірала
ягады дзяўчынка. Муравейка.
2. Часовае вызваленне ад службы, работы
для аднаўлення сіл, лячэння і пад.; водпуск
(у 2 знач.). Грамадзяне СССР маюць права на
адпачынак. о Бацька якраз атрымаў чарго-
вы адпачынак і чакаў сына, каб разам па-
ехаць у вёску, да цёткі Глашы. Гамолка.
АДПАЧЫЦЬ, -чнў, -чнёш, -чнё; -чнём, -чня-
цё; заг. адпачні; зак. Аднавіць сілы, зрабіўшы
перапынак у рабоце, у якім-н. занятку. Ногі
замлелі і ў роце гарыць, Якраз бы цяпер ад-
пачыць. Жычка. Ігнась узлез па прыступках
на ганак. 1х толькі пяць, а як змарыўся. На
ганку ён адпачыў і зайшоў у хату. Чарны-
шэвіч.
АДПАШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпасціць.
АДПАЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпаяць.
АДПАЯЦЦА, -яецца; зак. Аддзяліцца на
тым месцы, дзе прыпаяна, пад уздзеяннем
высокай тэмпературы. Кран адпаяўся.
АДПАЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што. Аддзя-
ліць прыпаяную частку награваннем. Ад-
паяць ручку самавара.
АДПЕРАЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адперазаць.
АДПЕРАЗАЦЦА, -перажўся, -пяражашся,
-пяражацца; заг. адперажыся; зак. Зняць з
сябе папругу, пояс; расперазацца.
АДПЕРАЗАЦЬ, -перажў, -пяражаш, -пяра-
жа; заг. адперажы; зак., што. Зняць папругу,
пояс.— Ну, вы там, шчанюкі, марш дадому,—
абурана крыкнуў Даміра і зрабіў выгляд, што
хоча адперазаць рэмень. Асіпепка.
АДПЁРЦІ, адапрў, адапрэш, адапрэ; ада-
прбм, адапрацё; пр. адпёр, -пёрла; заг. ада-
пры; зак., што. 1. Адчыніць, зняўшы запоры
(зашчэпку, засаўку, завал). 3 гучным клопа-
там вецер Вароты адпёр і запёр. На кані сва-
ім дзеці Уз’ехалі ціха на двор. Куляшоў.
2. Разм. Хутка аднесці што-н. цяжкае. Ад-
перці мех бульбы на воз.
АДПЁРЦІСЯ, адапрўся, адапрэшся, ада-
прэцца; адапрбмся, адапрацёся; пр. адпёрся,
-пёрлася; заг. адапрыся; зак. 1. Адчыніцца
(пра што-н. запёртае). Вароты адперліся. □
Казлянятачкі, Белянятачкі, Адамкніцеся, Ада-
прыцеся... Барадулін.
2. Разм. Не прызнацца ў чым-н., адмовіцца
ад чаго-н.
АДПЁТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак. Разм.
Нацярпецца гора, адпакутаваць. [Сымон:] —
Собіла ж мне ў палон тады трапіць, два гады
адпетаваў. Лынькоў.
АДПЁТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпець.
2. у знач. прым. Непапраўны, безнадзейны
ў сваіх недахопах. Зноў лынды б’е, лайдак ад-
петы, і не збіраецца як трэба працаваць. Кор-
бан.
АДПЁЎ, адпёву, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпяваць — адпець.
АДПЁЦЬ, -пяю, -пяёш, -пяё; зак. 1. што і
без дап. Тое, што і адспяваць.
2. каго. Выканаць над нябожчыкам абрад
адпявання.
АДПЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпячы.
АДПЁРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адперці.
АДПІВАЦЦА, -аюся, -аэшся, -аецца; незак.
1, Незак. да адпіцца.
2. Зал. да адпіваць.
АДПІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
піпь.
АДПІЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпілавапь.
АДПІЛАВАЦЬ, -лўю, -лўеш, -лўе; зак., што.
Адрэзаць пілою. Адпілаваць канец бервяна.
АДПІЛОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпілоўваць — адпілаваць.
АДШЛОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адпілоўваць.
АДПІЛОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпілаваць.
АДШЛОЎКА, -і, ДІН -цы, ж. Спец. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. адпілоўваць — адпіла-
ваць.
АДПІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пяць.
АДПІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпіраць — адперці.
АДПІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адперціся.
АДПІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
перці.
АДШСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпісаць.
АДПІСАЦЦА, -пішўся, -пішашся, -пішацца;
гак. Разм. Ухіліцца ад выканання чаго-н., на-
пісаўшы фармалыіы адказ. 1 пры ўсім тым..
[ліст] напісан не абы-як, не для таго, каб ад-
пісацца,— на дзвюх старонках хворы пісьмен-
нік [Кузьма Чорны] разабраў плюсы і мінусы
абодвух апавяданняў. Мележ.
АДПІСАЦЬ, -пішў, -пішаш, -піша; зак. 1.
што, каму. Даць пісьмовы адказ на запытан-
не, пісьмо і інш.— А ты, Павел, адпішы
Эльзе, перадай прывітанне ад усіх нас. Чар-
нышэвіч.
2. што, каму. Разм. Перадаць у спадчыну
па завяшчанні, апісаць. [Цар.'] — Каторы з
вас дастане тую свінку.., таму ўсё царстеа
адпішу! Якімовіч.
3. каго. Уст. Зняўшы з уліку, перавесці, пе-
радаць куды-н. Адпісаць з часці салдата.
4. Уст. Адабраць па вопісу; канфіскаваць.
Адпісаць панскую маёмасць у фонд дзяр-
жавы.
АДПІСВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адпісацца.
2. Зал. да адпісваць.
АДШСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пісаць.
АДПІСКА, -і, ДМ -цы; Р мн. -сак; ж. 1.
Дзеянне паводле знач. дзеясл. адпісаць.
2. Пісьмо з якім-н. паведамленнем, данясен-
нем, адказам. // Фармальны адказ, які не за-
кранае сутнасці справы. Канцылярская ад-
піска.
АДПІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад ад-
піць.
АДПІХАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпіхаць — адапхнуць і адпіхацца —
адапхнуцца.
АДПІХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адпіхнуцца.
2. Зал. да адпіхаць.
АДПІХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
пхнуць.
АДШХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпіхваць — адпіхнуць і адпіхвацца —
адпіхнуцца.
АДШХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адпіхнуцца.
2. Зал. да адпіхваць.
АДШХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
піхнуць.
АДПІХНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
Тое, што і адапхнуцца.
АДПІХНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; зак. Тое, што
і адапхнуць.
АДПІЦЦА, адап’юся, адап’ёшся, адап’ёцца;
адап’ёмся, адап’яцёся; заг. адпіся; зак. Разм.
Паздаравець, набрацца сіл, ачуняць, часта
п’ючы што-н. Адпіцца малаком.
АДПІЦЬ, адап’ю, адап’ёш, адап’ё; адап’ём,
адап’яцё; заг. адпі; зак., чаго, што і без дап.
1. Выпіць трошкі, частку чаго-н. Жанчына
села, крыху адпіла з чаркі. Шамякін.
2. Перастаць, скончыць піць.
АДПЛАКАЦЦА, -плачуся, -плачашся, -пла-
чацца; зак. Разм. Адпрасіцца ад чаго-н. з да-
памогай плачу. Раз Іван, моцна пакрыўджа-
ны, адважыўся зайсці ў кусты на бераг рэч-
кі... Тут, думаў ён, ніхто яму не перашко-
дзіць адплакацца за ўсё. Колас.
АДПЛАКАЦЬ, -плачу, -плачаш, -плача; зак.
1. Скончыць, перастаць плакаць.
2. Праплакаць пэўны час.
3. што. Выказаць, плачучы, свой душэўны
боль. Язэпка ўжо адплакаў, колькі мог, сваю
разлуку з домам. Якімовіч. Адплачце, гусі,
Сум над балатамі. Кляшторны.
АДПЛАТА, -ы, ДМ -плапе, ж. 1. Разлік,
плата (за працу, паслугу, доўг); аплата. [Бай-
кач:] Што вам трэба? [Пякарская:] Ад-
плата па векселях. Гурскі. [Сёмка:] — Уся
сям'я працуе цэлы год, а ў канцы — нічагу-
сенькі ў адплату. Гартны. [Сімон:] — Зямлю
іхнюю.. [жанчын] бяру сабе ў адплату доў-
гу. Самуйлёпак. // Аддзяка за клопат, дбанне.
2. перан. Помста, кара за злачынства, крыў-
ду. [Алёшын:] Яшчэ душа адплатаю гарыць —
Ні смерці жах, ні чорны цень магілы Агонь
душы не здольны пагасіць. Бачыла.
АДПЛАЦІЦЦА, -плачўся, -плацішся, -пла-
ціцца; зак. 1. Разм. Заплаціць належнае за
працу, доўг; разлічыцца. [Каменка:] — Баяцца
[сяляне], што як дадуць рамантаваць рабочым
[інвентар], дык не адплацяцца потым. Гала-
вач. [Марына:] — Возім пану — нельга адпла-
ціцца. Хоць ідзі ўжо з торбай за парог. Бяле-
віч. // Аддзякаваць за клопат, дбанне. I ўсё
шчыра табе [хлеб] паслугоўвалі так, Наб на
воку нас, бедных, ты меў... А ты што нам зра-
біў, адплаціўся ты як? Купала.
2, перан. Панесці якое-н. пакаранне за свае
ўчынкі, дзеянні. [Рыгор:] — Разбурыла палі-
цыя і забастовачны камітэт і арганізацыйны
камітэт.. Колькі было арыштаў ды высы-
лак! Яшчэ, можна сказаць, я лёгка адплаціў-
ся. Гартны.
АДПЛАЦІЦЬ, -плачў, -плаціш, -плаціць;
зак. 1. Аддзячыць, узнагародзіць за што-н.
(клопат, працу і пад.). Я адплаціў народу,
Чым моц мая магла: Зваў з путаў на свабоду,
Зваў з цемры да святла. Купала. [Зямля] ад-
плаціць увосень хлебаробу за яго шчырую
працу багатым ураджаем. «Звязда». // Адка-
заць якімі-н. дзеяннямі, учынкамі, словамі на
чые-п. дзеянні, учынкі, словы. Пявольнікі
працы адплацяць паўстаннем За раннюю ста-
расць, за слёзы маленства. Глебка. У бачыўшы
на твары Паліны непрыязнасць, цяпер ужо
не схаваную, .. [Шмякаў] зразумеў сапраўд-
ны сэнс Палініных слоў і адплаціў ёй іраніч-
ным позіркам. Савіцкі.
2. перан. Адпомсціць за крыўду, злачын-
ства. Ды знайшоўся.. адзін чалавек, што ад-
плаціў пану за ўсе людскія слёзы і крыўды.
Якімовіч. [Салдаты:] — Дамоў напраеіліся мы,
Каб адплаціць за ўсе нягоды I ганьбу з на-
шага народу Крывёй праклятых гадаў змыць.
Танк.
0 Адплаціць (плаціць) той я;а манетай —
адказаць тым жа, такім жа ўчынкам, такімі
ж адносінамі.
АДПЛАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адплаціць.
АДПЛАЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адплаціцца.
2. Зал. да адплачваць.
АДПЛАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
плаціць.
АДПЛЁСЦІ, -плятў, -пляцёш, -пляцё; -пля-
цём, -плецяцё, -плятўць; зак., што. Аддзяліць,
расплятаючы.
АДПЛЁСЦІСЯ, -пляцёцца; -плятўцца; зак.
Аддзяліцца ад чаго-н. сплеценага.
АДПЛЁЦЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адплесці.
АДПЛЁУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да адплявацца.
АДПЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пляваць.
АДПЛІКНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. Абл. Адшпіліць (гузік, аплік, за-
пінку). Кастусь абрадавана ўзяў шапку, на-
дзеў яе на галаву, і, адплікнуўшы, адгарнуў
яе еерх і закрыў ім патыліцу і вушы. Гала-
вач. Адплікнуў ён [мухамор] пінжачок Модны
свой, у крапку. Калачынскі. // Адкрыць, ад-
шчапіць (пра сумачку, рыдыкюль і пад.).
[Піна] адплікнула свой рыдыкюльчык і даста-
ла невялікую насовачку. Кавалёў.
АДПЛЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
плысці, адплыць.
АДПЛЫСЦІ, -плывў, -плывёш, -плывё;
-плывём, -плывяцё; зак. 1. Плывучы, адда-
ліцца на нейкую адлегласць ад каго-, чаго-н.
Адплысці ад берага.
2. Перамясціцца куды-н.; пасплываць.
У даль начную адплылі Усе хмурынкі, што
так ззялі Красой дзівоснай для зямлі. Астрэй-
ка. Туман адплыў на ўзлессе ракі. Броўка. //
перан. Павольна, плаўна аддаліцца. Бяроза-
еыя прысады- парадзелі, бы расступіліся, ад-
плылі ўбок, і неяк адразу ж за імі з'явіўся
камбайн. Савіцкі. // Мінуцца, знікнуць. Ад-
плылі ў таямнічую далеч яго [Сяргея] баса-
ногія гады, адплылі і не вернуцца. Шахавец.
Думкі пра малодшага сержанта хутка без
следу адплылі. Мележ.
3. Выйсці ў плаванне. Ціха ў порце, бо на
параходзе У Аргенціну адплыў жывы тавар.
Танк.
АДПЛЫЦЦЁ, -я, н. Адыход (судна) ад бе-
рага; выхад у плаванне. Адплыццё парахода.
АДПЛБІЦЬ, -плывў, -плывёш, -плывё; -плы-
вём, -плывяцё; зак. Тое, што і адплысці.
АДПЛЮІПЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адплюшчыць.
2. у знач. прым. Не закрыты павекам, рас-
плюшчаны (пра вочы). [Ніна:]— Думаеш, я
не заўважаю, як ты падоўгу ляжыш у ложку
з адплюшчанымі вачыма і ад нечага трывож-
нага не можаш заснуць. Шахавец.
АДПЛЮШЧВАЦЦА, -аецца. Незак. да ад-
плюшчыцца.
АДПЛЮШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адплюшчыць.
АДПЛГОШЧЫЦЦА, -плюшчыцца; зак. Ад-
крыцца, расплюшчыцца (пра вочы). Павекі
вачэй заварушыліся, сілячыся адплюшчыцца.
Якімовіч.
АДПЛЮШЧЫЦЬ, -плюшчу, -плюшчыш,
-плюшчыць; зак., што. Адкрыць, расплю-
шчыць (пра вочы). Калі.. [Завішнюк] адплю-
шчыў вочы, убачыў, як над лесам, над самымі
Мсціжамі, там, куды вяла шаша, гарыць за-
рава. Пташнікаў.
АДПЛЯВАЦЦА, -плююся, -плюёшся, -плю-
ецца; -плюёмся, -плюяцёся; зак. 1. Плюючы,
ачысціць рот ад чаго-н. [Аўдзей:]— Учора па-
вёў„ [кабылу] да калодзежа.., а яна як вы-
рвецца з маіх рук ды як капане заднімі нага-
мі, дык увесь твар мне- заляпіла, ледзь ад-
пляваўся. Кулакоўскі.
2. перан. Сплёўваючы, выказаць агіду да
чаго-н., нежаданне мець з кім-н. справу.
АДПЛЯВАЦЬ, -плюю, -плюёш, -плюё; -плю-
ём, -плюяцё; зак. Пляўком выдаліць што-н.
з рота.
АДПЛЙСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Пера-
стаць пляскаць.
АДПЛЯСКАЦЬ, -пляшчў, -плёшчаш, -плё-
шча; зак., што. Плешчучы, надаць чаму-н.
адпаведную форму.
АДПЛЯТАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адплесціся.
2. Зал. да адплятаць.
АДПЛЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
плесці.
АДПОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпаіць.
АДПОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпойваць — адпаіць.
АДПОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
пойваць.
АДПОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
паіць.
АДПОМСЦІЦЦА, -мшчуся, -мсцішся, -мсціц-
ца; зак. Тое, што і адпомсціць. [Бэсман:]
1 я ім не дарую Ні вёсак спаленых, ні слёз
дзяцей.. За ўсё адпомшчуся. Глебка. Перад
вечарам сказалі, што тут лепш.. [Міхалку] не
быць: на гэтай адзіноце можа з’явіцца Толік
і адпомсціцца. Чорны. / у безас. ужыв. Праз
міг Над нетрамі лясоў Галасіў трубач...— Мы
іх [уланаў] дагонім. I за ўсё Адпомсціцца...
Не плач! Броўка.
АДПОМСЦІЦЬ, -мшчу, -мсціш, -мсціць; зак.
Адплаціць за здзекі, крыўду; учыніць помсту
каму-н. 1 Раманюк ля таго кургана пакляўся
адпомсціць ворагу і за пакутніцкую смерць
Тараса і за ўсіх нас. Краўчанка. Падаб’юць —
дапаўзу на руках, Каб вінтоўку ўзяць I за
тое, што бачыў адпомсціць. Панчанка.
АДПОМШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпомсціць.
АДПОР, -у, м. Адбіццё нападу. Толькі ўзні-
ме вораг зброю — Мы адпор яму дадзім. Жур-
ба. // Процідзеянне каму-, чаму-н. Рэвалю-
цыйная літаратура дапамагала вызваленчым
сілам Народнага фронту даць рашучы адпор
фашысцкай ідэалогіі. У. Калеснік.
АДПОРАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпароць.
АДПОРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпароцца.
2. Зал. да адпорваць.
АДПОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пароць.
АДПОЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Скончыць
поўзаць.
АДПОЎЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
поўзаць.
АДПРАВА, -ы, ж. Набажэнства. Ніжэй, на
шырокім зялёным сухадоле.. паставілі.. лю-
дзі над крыніцаю каплічку. У ільінскую пят-
ніцу бывае тут адправа. Гарэцкі. Перад абе-
дам Вінцэнты зрабіў жалобную адправу.
Чорны.
АДПРАВАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адправадзіць.
АДПРАВАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адправадзіць.
АДПРАВАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго. Разм. Прымусіць пайсці адкуль-н.; гру-
ба, бесцырымонна адаслаць; прагнаць.
АДПРАВІЦЦА, -праўлюся, -правішся, -пра-
віцца; зак. 1. Пайсці, паехаць, рушыць ку-
ды-н.; выправіцца. Адправіцца ў падарожжа.
□ Трэба паспець арганізаваць спрытную
брыгаду, каб увечары адправіцца ў рэйд. Мі-
куліч. Бацька.. адправіўся агледзець жытні
палетак. Гартны.
2. Адысці (пра цягнік, параход і пад.). Цяг-
нік вось-вось павінен.. адправіцца. Кулакоў-
скі.
0 Адправіцца да святых на чай (чай
піць) — памерці. Адправіцца на той свет —
памерці.
АДПРАВІЦЬ, -праўлю, -правіш, -правіць;
зак., каго-што. 1. Накіраваць, адаслапь каго-н.
куды-н. У тую ж ноч палонных салдат і афі-
цэраў.. пад канвоем конных чырвонаармей-
цаў.. адправілі ў вёску Высокая Рудня. Ко-
лас. Пасля ранення.. [Міхала] перапраўлялі
на. партызанскі аэрадром, каб адправіць на
Вялікую зямлю. Карпаў. // Справіць провады
каму-н., развітацца з ім; справіць вяселле.
Адправіць навабранцаў у армію. Адправіць
замуж. Адправіць у падарожжа. // Паслаць
каго-н. куды-н., каб пазбавіцца яго прысут-
насці; адпусціць. [Ніна:] — Мясцовых адпра-
вілі па дамах, а параненых прафесар забраў
да сябе на кватэру. Мікуліч. [Алёшын:] Адзі-
ны выхад іх [жанчын і дзяцей] ад смерці
збавіць — У час зацішша з крэпасці адпра-
віць. Бачыла.
2. Звольніць каго-н. з работы; вызваліць ад
якіх-н. абавязкаў. Адправіць на пенсію. □
...Ужо з дзіцем ты лішняя ў хаце; На службе
цябе разлічылі, адправілі —.. Не стала там
хлеба дзіцяці. Купала.
3. Даць сігнал на адпраўку; дазволіць ад-
праўку. 1 я на таго чалавека крыўдую, Што
некалі рана адправіў цягнік. Ляпёшкін.
4. Паслаць карэспандэнцыю, пасылку і пад.
Адправіць тэлеграму. о Апоўдні [Заранік]
схадзіў у Старыцу на пошту і адправіў пакет
у Мінск. Хадкевіч.
5. Не згадзіцца прыняць.
6. Адслужыць набаЖэнства. Адправіць імшу.
0 Адправіць на той свет — забіць, давесці
ца смерці, загубіць.
АДПРАГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адпрагаць — адпрэгчы.
АДПРАГАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпрэгчыся.
2, Зал. да адпрагаць.
АДПРАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
прэгчы.
АДПРАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
прасці.
АДПРАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
прасці.
АДПРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпрасці.
АДПРАСАВАНЫ >, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпрасаваць '.
АДПРАСАВАНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпрасаваць 2
АДПРАСАВАЦЦА!, -сўецца; зак. Зрабіцца
гладкім пад дзеяннем праса. Бялізна добра
адпрасавалася.
АДПРАСАВАЦЦА2, -сўецца; зак. Спец.
Сціснуцца над дзеяннем прэса, стаць спраса-
ваным2.
АДПРАСАВАЦЬ !, -сўю, -сўеш, -сўе; зак.,
што. Выгладзіць што-н. прасам. [Ганя] асця-
рожна зняла з вешалкі бацькаў касцюм і
звычайна, нібы Змітрок ужо даўно яго насіў,
сказала: — Я адпрасавала крыху... Вось, тры-
май. Ваданосаў.
АДПРАСАВАЦЬ 2, -сўю, -сўеш, -сўе; зак.,
што. Спец. Апрацаваць прэсам, вырабіць
прасоўкай. Адпрасаваць дэталь.
АДПРАСІЦЦА, -прашўся, -прбсішся, -прб-
сіцца; зак. Просячы, дамагчыся дазволу пай-
сці, паехаць куды-н.; адмовіцца ад чаго-н., не
ўдзельнічаць у чым-н. У нядзелю, калі цы-
вільныя рабочыя не працавалі.. [Эдварду Ля-
вару] ўдалося адпрасіцца раней на некалькі
гадзін пакінуць работу. Чорны. Ячны хацеў
падкаціць мяне да самага парога, але я ад-
прасіўся, пайшоў пехатой. Брыль. // Просячы,
выбавіцца з цяжкага становішча. Ледзь ад-
прасіўся [ад чарцей] бедны Янук. I ўжо да са-
май смерці не браў у рот гарэлкі. Сачанка.
Ад смерці не адкупішся і не адпросішся.
Прыказка.
АДПРАСОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адпрасавацца ‘.
2. Зал. да адпрасоўваць.
АДПРАСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпрасаваць ’.
АДПРАСЦІ, -прадў, -прадзёш, -прадзё; -пра-
дзём, -прадзяцё; зак. 1. Прадучы, паменшыць,
спрасці нейкую колькасць ільну, воўны і пад.
2. Адрабіць за што-н. прадзеннем. Адпрасці
за доўг.
АДПРАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. адпраўляць — адправіць (у
1—4 знач.).
АДПРАЎЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. адпраўляць — адправіць (у 1—4 знач.)
і адпраўляцца — адправіцца.
2. Спец. Тое, што пасылаецца, адпраўляец-
ца поштай. Паштовыя адпраўленні.
АДПРАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адправіць.
АДПРАЎЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да адправіцца.
2. Зал. да адпраўляць.
АДПРАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
правіць.
АДПРАЎНІК, -а, м. Тое, што і адпраў-
шчык. Адпраўнік тэлеграмы.
АДПРАЎНЫ, -ая, -бе. 1. Такі, з якога ад-
праўляюць каго-, што-н., адкуль адпраўляюц-
ца. Адпраўны пункт.
2. перан, Такі, з якога зыходзяць; зыходны,
пачатковы. Тэма грамадзянскай вайны паслу-
жыла [Чорнаму] толькі фонам і як бы адпраў-
ным пунктам для выхаду ў с'ённяшні дзень.
Лужанін.
АДПРАЎПІЧЫК, -а, м. Той, хто адпраўляе
што-н. з аднаго месца ў другое. Адпраўшчык
кантэйнера. Адпраўшчык бандэролі.
АДПРАЎШЧЫЦА, -ы, ж. Яіан. да адпраў-
шчык.
АДПРАЦАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адпрацаваць.
2. у знач. прым. Які пабыў у рабоце і стаў
непрыдатным. Адпрацаваная пара.
АДПРАЦАВАЦЦА, -цўюся, -цўешся, -цўец-
ца; зак. Скончыць працу. Там дзень, там два-
тры, там за паўднёўку ўпраеіцца [Лейба Ях-
ніч], з кажуха кажушок зробіць, з буркі світ-
ку. Адпрацуецца і пайшоў у другую вёску.
Чарнышэвіч. // Стаць непрыдатным да працы.
АДПРАЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.
1. Разлічыцца за даўгі, атрыманыя грошы і
пад. сваёй працай; адрабіць. Тады Бай-Цзы
злітаваўся і згадзіўся, каб яму гэтыя грошы
адпрацавалі. Маўр.
2. Скончыць, перастаць працаваць. Васіль
быў хіба задаволены тым, што адпрацаваў,
што сёння больш рабіць не трэба. Мележ. //
Перастаць працаваць, стаўшы непрыгодНым
для працы. [Вейс] ужо адпрацаваў сваё і еый,-
шаў на пенсію. Арабей. // Знасіцца ад працяг-
лага выкарыстання (пра машыны і пад.).
3. Папрацаваць нейкі час. Адпрацавалі
[камсамольцы] па чатыры дні ў лесе і пер-
шыя аддалі свой заробак на ўзнос. Паль-
чэўскі.
4. Дамагчыся майстэрскага выканання. Ад-
працаваць гімнастычную праграму.
АДПРАЦОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адпрацоўваць.
АДПРАЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпрацаваць.
АДПРАЦОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. адпрацоўваць — адпрацаваць (у
1, 4 знач.).
АДПРОШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адпрасіцца.
АДПР9ГЧЫ. -прагў. -пражэш, -пражэ; -пра-
жбм, -пражаце, -прагўць; пр. адпрбг, -прэгла
і -прагла; заг. адпражы; зак., каго. Вызваліпь
ад запрэжкі, зняць вупраж; выпрагчы. Раман
Шулядзяк толькі што адпрог з плуга каня I
пусціў яго папасвіцца ў маладым дубняку.
Колас. Калі заехалі на двор, Раёк паклікаіі
свайго жвавага сына-падлетка і сказаў, каб
адпрог каня і навязаў на лужку, а сам разам
з гасцямі пайшоў у хату. Сіўцоў.
АДПРЭГЧЫСЯ, -пражэцца; -прагўцца; пр.
адпрбгся, -прэглася і -праглася; зак. Вызваліц-
ца ад запрэжкі, выпрагчыся. Конь адпрогся.
АДПРЭЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад алпрэгчы.
АДПРЭЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Разм. Пезап.
да адпрэчыць.
АДПРЭЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак. Разм.
Адхіліць, не даць чым-н. займацца, прымусіць
пакінуць месца, пасаду. [Сымон:] Я думаю!
Гэта ж не жартачкі! — ад усяго адпрэчылі, і
рук няма за што зацяць. Купала. 1 чаму..
[Васіль] не абсек тады Клыбіка, не адпрэчыў:
знайшоў калі гаварыць пра школьныя спра-
вы, пагаварыў бы днём! М. Стральцоў.
АДПУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпудзіць.
АДПУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
пуджваць.
АДПУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -аэ. Незак. да
адпудзіць.
АДПУДЗІЦЬ, -пўджу, -пўдзіш, -пўдзіць;
зак., каго. 1. Спалохаўшы, адагнаць. Спачатку
хлопцы сядзелі моўчкі і толькі зрэдку перага-
ворваліся шэптам, баючыся адпудзіць рыбу.
Ваданосаў.
2. перан. Адштурхнуць ад сябе сваімі сло-
вамі, учынкамі і пад. Чарнікевіч адказаў не
адразу. Ён баяўся першым неасцярожным
словам адпудзіць гэту дзяўчыну. Лобан.
АДПУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Пужаючы, прымусіць адмовіцца ад
якіх-н. дзеянняў, намераў; пужаючы, пра-
гнаць. [Яосця:] — Каля палянкі, на галінках
нізкіх елачак, я знарок клаў забітых вужоў,
каб адпужаць пастухоў. Карпюк.
АДПУЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
пужваць.
АДПЎЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пужаць.
АДПУСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеяел. адпускаць— адпусціць (у 1—5 знач.).
АДПУСКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпусціцца.
2. Зал. да адпускаць.
АДПУСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пусціць.
АДПУСКНАЯ, -бй (-бе), ж. Дакумент аб
водпуску. Праверыць адпускную. // Дакумент,
паводле якога за паншчынай прыгонны ад-
пускаўся на волю; вольная. Атрымаць адпу-
скную.
АДПУСКНІК, -а, м. Той, хто ідзе ў адпачы-
нак, знаходзіцца ў водпуску.— Куды зям-
ляк? — Ды от.. у водпуск, на пабыўку пасля
шпіталю ,. Адпускнік раптам як успомніў
што. Ён вельмі ажывіўся, нецярпліва стаў
паглядаць на дарогу, на бярозы. Чорны.
АДПУСКНІЦА, -ы, ж. Жан. да адпускнік.
АДПУСКШЙ, -ая, -6е. 1. Які мае дачыненне
да водпуску. Адпускны месяц. Адпускны бі-
лет.
2. у знач. наз. адпускньія, -ых. Зарплата за
водпуск. Атрымаць адпускныя.
О Адпускная цана гл. цана.
АДПУСЦІЦЦА, -пушчўся, -пўсцішся, -пўс-
ціцца; зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аслабнуць,
зрабіцца менш нацягнутым, заціснутым. Гай-
кі адпусціліся. Супоня адпусцілася. □ Груза-
вік — відаць, у ім адпусціліся тармазы — зад-
нім ходам павольна коціцца ўніз да рэчкі.
Хомчанка.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Страціць гарт ад на~
гравання (пра металічныя рэчы, вырабы).
3. перан. Палагаднець, змякчыцца; стаць
болып згаворлівым. [Люба:] Родная матка не
мачыха: пазлуе і адпусціцца. Козел.
4. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Уст. Зняцца, дара-
вацца (пра грэх, віну і пад.). Гісторыяй
асуджаны паны; Ім не адпусціцца віна —
ІІрыпомніцца ім здзек... Колас.
АДПУСЦІЦЬ, -пушчў, -пўсціш, -пўсціць;
зак., каго-што. 1. Дазволіць каму-н. пайсці, па-
ехаць ці адлучыцца. Капітан адпусціў паста-
вога, а сам пачаў пісаць пратакол. Якімовіч.
У пачатку вёскі Салаўёў адпусціў машыну..
і пайшоў далей пехатою. Шахавец. // Абслу-
жыўшы, задаволіўшы чые-н. патрэбы, даць
магчымасць пайсці. Доўга давялося чакаць,
пакуль Нічыпар адпусціць пакупнікоў.
Б. Стральцоў. // Даць мажлівасць пайсці на
новую працу, вучобу і пад. [Сазон:] — Коню-
хам пастанавілі прызначыць Карэньку, а..
[Пліма] адпусцілі ў леснікі. Ермаловіч.
2. каго. Даць каму-н. свабоду, выпусціць з
няволі. Адпусціць затрыманага. □ [Таццяна:]
Дайце слова, Што вы адпусціце мяне на волю,
1 скажу вам праўду. Глебка. // За паншчы-
най — вызваліць ад прыгоннай залежнасці,
даць адпускную, вольную. Адпусціць прыгон-
нага на волю.
3. Перастаць стрымліваць, сціскаць; выпус-
ціць з рук. Міцька неахвотна адпусціў паль-
цы, вызваліў .. [Храпкевічаў] каўнер. Шамя-
кін. Галінка, якую адпусціў.. Казак, спружы-
ніла і балюча сцебанула мяне па твары. Кар-
пюк.— Ага, папаўся! — дзед схапіў Язэпа за
вуха. Язэп адпусціў падол, і соль пасыпалася
на зямлю. Асіпепка. // што. Зрабіць менш на-
цягнутым, паслабіць. Адпусціць папружку.
Адпусціць тармазы. □ Вайтовіч адпусціў
трошкі вальней сырамятныя лейцы. Пальчэў-
скі. // Разм. Зменшыцца, сціхнуць, перастаць
мучыць каго-н. (пра хваробу, болі, пачуцці).
[ІІірдун:] — Вожа ж мой. А як жа я чакаў!
Кожную раніцу. Калі гэта, думаю, тая хваро-
ба адпусціць?! Не пускалі мяне. Нікога не
пускалі. Караткевіч. // Аслабець, памякчэць,
паменшыцца (пра надвор’е). Мароз адпусціў.
/ у безас. ужые. 3 раніцы трохі адпусціла. Па-
мякчэла зямля, раставаў першы кволы сня-
жок. Грахоўскі.
4. што. Выдаць пэўную колькасць чаго-н,
прадаць. Адпусціць тавары са склада. // На-
значыць, выдзеліць пэўныя сродкі для якой-н.
мэты, асігнаваць. Адпусціць сродкі на капі-
тальнае будаўніцтва. Ц Вызначыць пэўны
тэрмін. Адпусціць тры дні на вяселле.
5. што. Адгадаваць (валасы, ногці і пад.).
Адпусціць бараду.
6. Уст. Дараваць (віну, грахі, доўг і пад.).
7. што. Сказаць што-н. вострае, нечаканае
або недарэчнае. Бабініч адпусціў такія словы
аб іх спяванні, што і прывычныя жанкі[паў-
скоквалі] з месца. Колас.
8. Спец. Зрабіць мякчэйшым, зменшыць
гарт.
0 Адпусціць душу на пакаянне (жарт.) —
адпчсціць, не чапаць.
АДПУШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпусціць.
АДІІУІПЧЭННЕ, -я, н. Уст. Дараванне гра-
хоў, віны і пад. Адпушчэнне грахоў.
0 Казёл адпушчэння гл. казёл.
АДПЬІРСКВАЦЬ, -ае; незак. Адбіваць, ад-
люстроўваць што-п. ад якой-я. паверхні. Сон-
ца ўжо было не відаць. Толькі макаўкі ліп і
каштанаў заліты яго развітальным сеятлом,
а шкляныя чарапічыны-акенцы дахаў, павер-
нутых на захад, адпырсквалі, нібы гуляючы
люстэркам, промні. Брыль.
АДПЫРХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. Аддзімаючыся носам, ротам, адгашіць
ваду. [Чалавек] качаецца, нібы цюлень, у
марской пене, спакойна, нават абыякава ад-
пырхваецца ад салёнай вады. Брыль.
АДПЯВАННЕ. -я, н. Царкоўны абрад, які
выконваецца над нябожчыкам перад паха-
ваннем. А бацюшка параіў з’ездзіць у другі
прыход, калі [АнЗрэй] хоча, каб хлопчык з
адпяваннем быў пахаваны. Чарот.
АДПЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго.
Спраўляць над нябожчыкам абрад адпяван-
ня. Калі пакідаў свет музыка, Яго на стале
адпявалі. Танк.
АДПЯКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адпячыся.
2. Зал. да адпякаць.
АДПЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
пячы.
АДПЯРАЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адпяразваць — адперазаць.
АДПЯРАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да адперазацца.
АДПЯРАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адперазаць.
АДПЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адпяць.
АДПЯЦЬ, адапнў, адапнёш, адапнё; ада-
пнём, адапняцё; пр. адпяў, -пяла; заг. адапні;
зак., каго-што. 1. Аддзяліць, адгарадзіць, па-
весіўшы што-н. (штору, занавеску і пад.).
[Юрканс] адпяў свой ложак у кутку тоўстай
коўдрай і займеў нешта накшталт асобнага
пакоя- Броўка.
2. Адвязаць пасак (падпінак). Воганчык
успомніў, што жарабок не кормлены з начы.
Вярнуўшыся раніцай з Карчаватак, ё'н кінуў
яго пад асверам на двары нераспрэжанага.
Не адпяў нават, забыўся. Пташнікаў.
АДПЯЧАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адпячатаць.
АДПЯЧАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Рас-
крыць, распакаваць. Адпячатаць канверт.
АДПЯЧАТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адпячатваць.
адпячатваць, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адпячатаць.
АДПЯЧЫ, -пякў, -пячэш, -пячэ; -пячбм,
-печацё, -пякўць; пр. адпёк, -пякла, -пяклб;
зак., што. Пратрымаўшы даўжэй, чым трэба
ў печы, перапячы. Адпячы хлеб.
АДПЯЧЫСЯ, -пячэцца; -пякўцца; зак. Пра-
быўшы залішне доўга ў печы, перапячыся.
Хлеб адпёкся.
АДРАБІЦЦА, -раблюся, -рббішся, -рббіцца;
зак. Разм. Скончыць работу. // Стаць непры-
датным да работы.
АДРАБІЦЬ, -раблю, -рббіш, -рббіць; зак.
1. Разлічыцца за даўгі, атрыманыя грошы і
пад. сваёй працай.— Дзякуй вам, дзякуй! —
пачаў паўтараць.. Даніла і ледзь не кланяец-
ца гаспадыні.— Мы заплацім, як прыедзе сын,
а то я адраблю вам, кашоў напляту. Кула-
коўскі.
2. Разм. Скончыць працаваць. Адрабіўшы,
можна і адпачыць. // Перастаць рабіць, па-
працаваўшы доўгі час, аддаць працы многа
сіл, стаць пепрыгодным для працы. [Сын з ня-
весткай:] — Не табе, старой, сягоння Раўна-
вацца з намі, Ты сваё ўжо адрабіла, Справім-
ся і самі. Русак.— Дзед ужо не работнік...—
ледзьве прагаварыла маці праз плач.— Дзед
сваё адрабіў... Якімовіч. // Знасіцца ад пра-
цяглай работы (пра машыны, прылады
і пад.).
3. Папрацаваць нейкі час. Пастушэня гу-
таркай кароткай быў узрушан, хоць нямала
ён у праектнай адрабіў канторы, розных шмат
спраектаваў мастоў. Русецкі.
4. чаго, што. Зрабіць так, каб вярнуць што-н.
да ранейшага стану. Адно для Сцёпкі было
ясна: цяпер ён за парогам бацькавай хаты.
Таго, што зрабілася, назад не адробіш. Колас.
АДРАБЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ад-
рабляць.
АДРАБЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
рабіць (у 1, 4 знач.).
АДРАБОТ, -у, М -боце, м. Тое, што і а д -
р а б о т а к.
АДРАБОТАК, -тку, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. адрабіць (у 1 знач.).
2. толькі мн. (адраббткі, -аў). Праца селя-
ніна сваімі прыладамі і коньмі на памешчы-
ка, кулака за доўг, зямлю. Парабкам [фон
Крош] плаціў вельмі мала, уся вёска хадзіла
да яго на адработкі. Арабей.
АДРАБОТАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да адработку (у 2 знач.). Адработачная
рэнта. Адработачная гаспадарка.
АДРАДЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Здольны адра-
джаць, аджыўляць. [Купала:] — А хіба «жывая
вада» з нашых казак гэта не народная вера ў
адраджальную сілу зямлі? Лужанін.
АДРАДЖАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адвадзіцца.
2. Зал. да адраджаць.
АДРАДЖАЦЬ, -аю, -аеш, ае. Незак. да ад-
радзіць.
АДРАДЖ9ННЕ, -я, н. 1. Абуджэнне да но-
вага жыцця; аднаўленне пасля перыяду раз-
бурэння, заняпаду і пад. Мікалай усёй сваёй
істотай адчуваў вясенняе адраджэнне. Да-
машэвіч. 3 другой паловы XIX стагоддзя
амаль адначасова пачалося адраджэнне ўкра-
інскай і беларускай пісьменнасці еа ўмовах
царскага самадзяржаўя і развіцця капіталі-
стычных адносін. Юргелевіч. У кароткіх і
простых словах расказаў Сцёпка сходу аб за-
дачах эканамічнага адраджэння краіны. Ко-
лас. // Аднаўленне, адбудова чаго-н. знішча-
нага, разбуранага. Пасляваеннае адраджэнне
завода. □ А нам варта было б з зялёнага
дрэва, як з лёгкай рукі, і пачынаць адра-
джэнне свайго калгаса. Кулакоўскі.
2. (з вялікай літары). Перыяд у культур-
ным і ідэалагічным развіцці раду краін Еўро-
пы, які наступіў пасля сярэдневяковага за-
стою, з зараджэннем капіталістычных адпо-
сін, і адзначаны росквітам навук і мастацт-
ваў; Рэнесанс. Простая беларуская сялянка
нагадвала партрэты жанчын італьянскіх май-
строў часоў Адраджэння. Бядуля.
АДРАДЖ9НСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да адраджэння. Адраджэнскі рух. Ад-
раджэнскія ідэі.
АДРАДЗІЦЦА, -рбдзіцца; зак. Стаць зноў
жывым; аджыць. // Абудзіцца да новага жыц-
ця; аднавіцца, паявіцца зноў. I адродзіцца,
уваскрэсне Ціхая слава твая, Хірасіма. Дзяр-
гай.
АДРАДЗІЦЬ, -раджў, -рбдзіш, -рбдзіць;
зак., што. Аднавіць пасля перыяду разбурэн-
ня, заняпаду, часовага знікнення; выклікаць
уздым, росквіт чаго-н. Адрадзіць прамысло-
васць, гаспадарку. Адрадзіць традыцыі. □ Тое,
што.. [Наталля Нятроўна] так хвалюецца, ад-
радзіла ў Сяргея надзею, якая амаль ужо зга~
сала. Шамякін. [Андрэй:] «Ты сваім лістом ус-
хвалявала мяне да апошняга, адрадзіла ўсё,
што было між намі». Пестрак.
АДРАЗАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да ад~
рэзацца.
2. Зал. да адразаць.
АДРАЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
рэзаць.
АДРАЗНЫ, -ая, -бе. 1. Прыстасаваны для
адразання, які адразаецца. Адразны талон.
2. Не суцэльны, прышыты. Адразная су-
кенка.
3. Прызначаны для адразання. Адразны
станок.
АДРАЗУ, прысл. 1. У той самы момант, не-
адкладна, зараз жа. Чытаць пачаў ён [Богут]
і адразу Агнём успыхнуў яго твар. Колас. Ма-
ці, стомленая за дзень, адразу засынае. Бяду-
ля. // Адначасова. Коннікі ўварваліся ў цэнтр
мястэчка адразу з усіх пяці вуліц. Брыль. //
Непасрэдна за чым-н. (у прасторавых і часа-
вых адносінах). Адразу за агароджай, што вы-
сілася побач з ліцейным цэхам, пачыналася
поле. Шыцік. Завіхурыла адразу пасля каляд.
М. Стральцоў.
2. За адзін раз, з першага разу. [Люсан:] —
У сумцы змяшчалася вялікая акумулятарная
батарэя, здольная аддаць адразу ўвесь.. зарад.
Шамякін. [Апанас:] — Малады ты яшчэ, Зэнак.
Як гэта ты адразу зробіш, каб усё было як
мае быць... Чорны.
3. 3 самага пачатку, ад першага разу. Хло-
пец адразу не спадабаўся Мажэйку. Шахавец.
Вялізны санаторый адразу здаўся Казанцаву
сапраўдным лабірынтам. Васілевіч.
АДРАІЦЬ, -раю, -раіш, -раіць; заг. адрай;
зак. Параіць не рабіць чаго-н., адгаварыць ад
Чаго-н. Ходзячы па палосках,.. [каморнік] па-
спрабаваў з адным, з другім пагаварыць, каб
адраіць араць, але хутка.. безнадзейна махнуў
рукой і пайшоў у еёску. Галавач. [Марына:]—•
Нашаму заводу былі прапанавалі выпускаць
легкавыя машыны, аднаму цэху, ці што, але
Арцём Паўлавіч адмовіўся.— Ці не ты адраі-
ла? — усміхнуўся Андрэй. Шахавец.
АДРАІЦЦА, -раіцца; зак. Выдзеліцца з ста-
рога роя і стаць самастойным роем.
АДРАІЦЬ, -раю, -раіш, раіць; раім, -раіцё;
зак. Аддзяліць частку пчол для ўтварэння
повага роя.
АДРАКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адрачыся.
АДРАМАНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад адрамантаваць.
АДРАМАНТАВАЦЬ, -тўю. -тўеш, -тўе; зак.,
што. Паправіць, зрабіць прыгодным для кары-
стання што-н. сапсаванае. Адрамантаваць
трактар. □ Стафанковічы адрамантавалі
млын, як мае быць, і гаспадар пусціў яго ў
ход у першую вялікую адлігу. Чорны. // пе-
ран. Жарт. Вылечыць.
АДРАНАК, -нку, м. Абл. 1. Ранак. Брыду
адранкам ля ракі, збіваючы расу, I самапал
на два куркі На еыпадак нясу. Броўка.
2. Ранішняя пасьба кароў. Сонца стаяла вы-
сока — бралася пад паўдня. Такой парой го-
Няць дамоў з адранку скаціну. Пташнікаў.
• АДРАНЦВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Стан адранцвела-
Раней усімі сіламі.. [Мацвей] імкнуўся пе-
рамагчы ў Марыне тую адранцвеласць, якая
доўга не праходзіла пасля таго, як яна вярну-
лася з фашысцкай няволі. Шарахоўскі.
АДРАНЦВЁЛЫ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ў
стане адранцвення. // Які страціў адчуваль-
насць; знямелы, здранцвелы, адзеравянелы.
Коля тым часам прывязаў каня да маладой
сасонкі, а сам пачаў тупаць па дарозе, размі-
наючы адранцвелыя ногі. Якімовіч. Уплёўшы-
ся за .. [еяроўку] адранцвелымі пальцамі,
Ігнась разгойдваў язык звана. Чарнышэвіч.
АДРАНЦВЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. адранцвець.
АДРАНЦВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Стаць
нерухомым, замерці, знямець.— Змоўчы, быд-
лаі — гаркнуў раптам палкоўнік, і пан Зыг-
мунт зусім адранцвеў. Лынькоў. Прыдушаная
нечуванаю бядотаю, маці раптам адранцвела
і доўга не магла паварушыцца. Якімовіч. //
Страціць адчувальнасць, адзеравянець. [Міка-
лай:] —Эх, і любіла.. [Ніна] песні! Да поўначы
іншы раз слухала. У мяне ўжо адранцвеюць
пальцы, а яна ўсё просіць іграць і пець. Шаш-
коў. Малілася [Лісавета] горача і доўга, не чу-
ла, што адранцвелі калені, але малітеы не
прыносілі супакаення. Чарнышэвіч.
АДРАПАРТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
Аддаць рапарт; далажыць пра што-н. па пра-
вілах вайсковай службы. Дзяжурны па часці
гучна адрапартаваў палкоўніку і саступіў
убок, даючы дарогу. Алешка.— Таварыш ка-
мандзір узвода,— адрапартавала Рыма,— за-
данне выканана, еарожы эшалон, які ішоў на
фронт, падарваны. Васілеўская. // перан.
Разм. Коратка паведаміць пра што-н.— Ёсць
маскоўская, старка, кагор, катлеты і мяса ту-
шанае,— завучаным тонам адрапартавала..
[афіцыянтка] прыезджым. Асіпенка.
АДРАС, -а, м. 1. Надпіс на паштовым ад-
праўленні, у якім указваецца месцазнахо-
джанне атрымальніка. Сяргей прачытаў над-
піс на некалькіх старых канвертах. На ўсіх —
адзін адрас: дэпутату Вярхоўнага Саеета. Ша-
мякін. // Указанне месцазнаходжання каго-,
чаго-н. Прамчала віхрам конніца I знікла ў
шызай далі. Дзяўчаты непакояцца, Што адра-
соў не далі. Гаўрусёў.
2. Пісьмовае прывітанне ў гонар якой-н.
урачыстай падзеі, звычайна юбілею. Паднесці
прывітальны адрас.
О Зваротны адрас — адрас адпраўшчыка.
[Фр. аЗгеззе.]
АДРАСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адрасаваць.
АДРАСАВАЦЦА, -сўецца; незак. Зал. да ад-
расаваць.
АДРАСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак. і не~
зак., што. Накіраваць (накіроўваць), паслаць
(пасылаць) што-н. на пэўны адрас. Адраса-
ваць пісьмо маці. // Накіраваць (накіроўваць),
звярнуць (звяртаць) да каго-, чаго-н. Я адра-
сую слова Да Аб’яднаных Нацый. Куляшоў.
АДРАСАНТ, -а, М -нце, м. Той, хто пасылае
паштовае адпраўленне; адпраўнік.
АДРАСАТ, -а, М -саце. м. Той, каму адраса-
вана паштовае адпраўленне. Толькі кінь лі-
сток у скрыню, Ён сваёй дарозе рад, Дойдзе,
знойдзе, не загіне, Жыў бы толькі адрасат.
Куляшоў.
АДРАСНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
адраса. Адрасная кніга.
О Адрасны стол гл. стол.
АДРАСТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адрастаць — адрасці.
АДРАСТАЦЬ, -ае. Незак. да адрасці.
АДРАСЦІ, -сцё; зак. Вырасці зноў насля та-
го, як было зрэзана, падстрыжана (пра вала-
сы, расліны і пад.). Як толькі парасткі крыху
падняліся, Маня асцярожна адрэзала іх вост-
рым нажом.. Праз нейкі час парасткі адраслі
зноў. Якімовіч. Марына змянілася. Валасы на
яе галаве адраслі і пагусцелі, вочы сталі вялі-
кія. Чорны.
АДРАСЦІЦЬ, -рашчў, -рбсціш, -рбсціць; зак.,
што. Тое, што і адгадаваць (у 1 знач.).
Нулеш], прыкінуўшыся хворым, за-
стаўся ў вёсцы, стаіўся, адрасціў бараду.
Шамякін.
АДРАТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адратаваць.
АДРАТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак., каго-
што. Выратаваць ад гібелі, знішчэння; убе-
рагчы ад таго, што немінуча нясе бяду або
гібель. Цяпер пан Длугошыц еярнуўся ў сваё
радавое гняздо, вярнуўся, як чалавек, які та-
піўся і якога адратавалі ад смерці. Колас.
АДРАТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адратаваць.
АДРАЎНЁЛЫ, -ая, -ае. Які набыў уласці-
васці драўніны. Адраўнелы парастак.
АДРАЎНЕННЕ, -я, н. Стан паеодле знач.
дзеясл. адраўнець.
АДРАЎНЁЦЬ, -ёе; зак. Набыць уласцівасці
драўніны.
АДРАЧЫСЯ, -ракўся, -рачэшся, -рачэцца;
-рачбмся, -рачацёся, -ракўцца; зак., каго-чаго
і ад каго-чаго. 1. Адмовіцца ад сваіх правоў
на што-н. Адрачыся ад спадчыны. Адрачыся
ад трона. □ [Грамабой:] — У людзей языкі
доўгія: скажуць —• Яначка зямлі адрокся.
Крапіва. // Кінуць, не ўзяць. Пусціў Тодар
ведзьмара. Усхапіўся той ды наўцекача — і
сарочкі адрокся. Якімовіч.
2. Не прызнаць за сваё. [Купала:] Я даў
абяцанне дзядзьку Раману, думаю, што і ён
ад свайго слова не адрачэцца. Вітка. [Бэс-
ліан..’] Як вам не сорам: Сказаць і адрачыся
ўласных слоў! Глебка. // Адмовіцца ад былых
поглядаў, перакананняў, веры. Адрачыся ад
царквы. // Адмовіцца ад каго-н. блізкага
(сваякоў, сяброў, аднадумцаў і пад.). Што
тут думаць! Усё перадумана. Не разумее ста-
рая, што.. [Іллюк] ніколі не адрачэцца ад Ва-
сіліны. Хадкевіч. // Парваць сувязь, аддаліц-
ца ад чаго-н. Ён ад свету сябе адлучыў, Ён
адрокся ад скарбаў культуры. Глебка. // Ад-
мовіцца ад якіх-н. звычак, занятку і пад. Уда-
вец-удалец Ад маны не ўбярогся; Ад світа-
нак-гулянак, Ад дарог не адрокся. Бічэль-За-
гнетава.
АДРАЧ9ННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адрачыся.
2. Афіцыйны дакумент пра адмаўленне ад
сваіх правоў. Падпісаць адрачэнне.
АДРАЧ9НЕЦ, -нца, м. Той, хто адрокся ад
ранейшых сваіх поглядаў, перакананняў;
здраднік. Кулю прымай, Адрачэнец шалёны!..
Лойка.
АДРОДДЗЕ, -я, н. Зневаж. Чый-н. патомак,
нашчадак. [Ганна:] — Тут жа яго [маёра] рас-
стралякь/ Наб нідзе не пакідаць за сабой ад-
роддзе панскае! Нікановіч. [Чачык:] — Паду-
маеш, начальнікам еялікім зрабіўся.. Калі я
злодзей, то ты тады адроддзе зладзейскае.
Пташнікаў. /Ужываецца як лаянка. [Агата:]
— Ідзі, адроддзе воўчае, адгэтуль! Бядуля.
АДРОДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адрадзіць.
2. у знач. прым. Які адрадзіўся, аднавіўся.
Адроджаная зямля. Беларускі народ ганарыц-
ца сваімі адроджанымі гарадамі і вёскамі.
АДРОЕК, -рбйка, м. Малады рой пчол, які
нядаўна аддзяліўся ад старога роя.
АДРОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адраіць.
АДРОЗНЕННЕ, -я, н. Рыса, асаблівасць,
якая робіць адметнымі адзін прадмет, адну
з’яву ад другога прадмета, другой з’явы. Кла-
савыя адрозненні ў грамадстве. Дыялектныя
адрозненні.
О Знакі адрознення гл. знак.
АДРОЗНІВАЦЦА, -аецца; незак., ад каго-
чаго. Мець асаблівасці, рысы, якія адрозніва-
юць адзін прадмет ад другога. [Маладзейшы]
вельмі адрозніваўся ад свайго панурага тава-
рыша і выглядам, і жвавасцю рухаў. Самуй-
лёнак.
АДРОЗНІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да адрозніць.
2. З’яўляцца адметнай асаблівасцю, адзна-
кай аднаго прадмета, адной з’явы ў параўнан-
ні з іншымі прадметамі, з’явамі. Толькі тое
магло б больш-менш адрозніваць гэтую сям’ю,
што старэйшая дачка.. любіла шмат і весела
смяяцца. Брыль.
АДРОЗНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-што.
Заўважыць розніцу паміж прадметамі, з’ява-
мі; распазнаць, вылучыць. [Сцяпан:] — Іншага
сабаку — ваўкарэзіну нават спрактыкаванаму
воку цяжка адрозніць ад ваўка. Пальчэўскі.
На нарозе з’явіліся дзве невялічкага росту бя-
лявыя дзяўчынкі, настолькі падобныя адна да
аднае, што іх можна было адрозніць толькі па
прычосках. Грахоўскі.
АДРОСЛЫ, -ая, -ае. Які адрос пасля стрыж-
кі, скошвання. Адрослыя валасы. Адрослая
атава.
АДРОСТАК, -тка, м. Частка чаго-н., якая
адыходзіць убок; адгалінаванне. Які куст, та-
кі і адростак. Прыказка. // Адгалінаванне
якога-н. органа. Адростак сляпой кішкі. □
На трэцім і чацеёртым годзе жыцця рогі лася
маюць тры адросткі. В. Вольскі.
АДРОІПЧВАЦЬ, таю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
расціць.
АДРУБЫ гл. водруб.
АДРУБНЫ, -ая, -6е. Які мае дачыненне да
адрубоў. Адрубная гаспадарка.
АДРУЗЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які страціў пруг-
касць, свежасць; вялы, зморшчаны (пра твар,
скуру і пад.). Адрузлы, з чырвона-карычневы-
мі плямамі загару, твар у Бабейкі ільсніўся
ад поту. Хадкевіч. Чорныя вочкі хутка гляну-
лі і зноў схаваліся пад адрузлымі павекамі.
Самуйлёнак.
АДРУЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. адрўз, -ла;
зак. Разм. Стаць адрузлым. Усё скрозь закіпе-
ла: снег адруз, з узгоркаў паімчалі ручаіны.
Броўка.
АДРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адрываць — адарваць (у 1, 4 знач.)
і адрывацца — адарвацца (у і знач.).
АДРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адарвацца.
2. Зал. да адрываць.
АДРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
рваць.
АДРЫВІСТЫ, -ая, -ае. Які раптоўна абры-
ваецца; перарывісты (пра гукі). Зусім неда-
лёчка раздалося некалькі адрывістых стрэ-
лаў. Лынькоў. Брэх вясковых сабак пераклі-
каўся з глухім адрывістым брэхам нямецкіх
аўчарак. Васілевіч. // Пра гаворку, якая пера-
пыняецца частымі паўзамі, складаецца з асоб-
ных слоў, кароткіх, рэзкіх выказванняў. Злос-
на і падоўгу круціць дзяжурны ручку апара-
та, а пасля гэтак жа злосна і падоўгу крычыць
у трубку адрывістыя, неразборлівыя словы.
Галавач.
АДРЫГАЦЦА, -аецца. Незак. да адры-
гнуцца.
АДРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адры-
гнуць.
АДРЫГНУЦЦА, -нёцца; зак. 1. Выйсці, вы-
даліцца са стрававода, са страўніка пры ад-
рыжцы. // безас. Пра адрыжку. Лдрыгнуцца
цыбуляй.
2. перан. Разм. Выклікаць непрыемныя для
каго-н. вынікі; адбіцца пэўным чынам за
зробленае каму-н. зло. [Сёмка:] Гні, пане,
дрэўца, пакуль гнецца, Прыйдзе пара — адры-
гнецца. Гпебка.
АДРЫГНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Выдаліць газы, часцінкі ежы пры ад-
рыжцы.
АДРЬІЖКА, -і, ДМ -жцы, ж. 1. Выхад са
стрававода, страўніка праз рот газаў, іншы
раз з часцінкамі ежы. Елі Пшыбыцкі з Андру-
совічам доўга і прагна, аж пакуль не апана-
вала абодвух адрыжка. Курто. Я ўзненавідзеў
гэтых мукамолаў 1 пасечнікаў (рыжыя баро-
ды, Святыя твары, сытая адрыжка). Пан-
чанка.
2. перан. Разм. Праяўленне чаго-н. аджыла-
га; перажытак. Адрыжка мінулага.
АДРБІНА, -ы, ж. Халодная будыніна для
захоўвання кармоў, сельскагаспадарчага ін-
вентару; пуня. 3 чыстай рэчкі Быстрыцы
Светлай чыстай вадзіцы, А з адрыны Каню-
шыны, А са свірна макухі, А мякіны з-пад
павеці Для кароўкі Пястухі Нанасілі гуртам
дзеці. ПІушкевіч.
АДРБІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Адысці на-
зад, адступіць, адхлынуць. Натоўп адрынуў
назад.
АДРБІУ, -рыву, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адрываць — адарваць, адрывацца —
адарвацца.
2. перан. Страта, разрыў сувязі з чым-н.
Адрыў формы ад зместу. Адрыў мастацтва ад
жыцня.
<) Без адрыву ад вытворчасці — працяг-
ваючы працаваць. У адрыве ад...— не пад-
трымліваючы сувязі з кім-, чым-н.
АДРЫУНБІ, -ая, -бе. Такі, ад якога можна
што-н. (лісткі, старонкі) адрываць; зроблены
так, што можа быць адарваны. [Наўмыснік]
кожны дзень адрываў лісток з адрыўнога ка-
лендара і пакутна адчуваў, як павольна цяг-
нуцца дні. Чорны. 3 часу, як мы на дарозе па-
кінулі іх [Марыну і Максіма), Колькі згубіў
каляндар наш лісткоў адрыўных? Куляшоў.
АДРЭГУЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адрэгуляваць.
АДРЭГУЛЯВАЦЦА, -люецца: зак. Прыйсці
ў неабходны для работы стан; стаць адрэгу-
ляваяым.
АДРЭГУЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Рэгулюючы машыну, механізм, прывес-
ці ў неабходны для работы стан. Майстар сам
спусціў і прыправіў форму, сам адрэгуляваў
накладку, сам зрабіў заліўку і змазку машы-
ны. Брыль. Люда злуецца: «Няўжо вы не мо-
жаце самі адрэгуляваць [сеялку] — падцягнуць
сашнікі да штангі?» Хадкевіч.
АДРЭДАГАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адрэдагаваць.
АДРЭДАГАВАЦЬ, -гўю, -гўеш, -гўе; зак.,
што. Правесці рэдагаванне якога-н. тэксту.
Садовічу, Райскаму і Тукалу даручылі напі-
саць пратакол настаўніцкага сходу і адрэда-
гаваць пастанову. Колас. Не наспеў Якаў Сця-
панавіч адрэдагаваць замеіку, як на парозе
з’явіўся яе аўтар. Паслядовіч.
АДРЭЗ, -а, м. 1. Кавалак тканіны, адрэзаны
для пашыву чаго-п. Дзядуля адчыніў [куфар]
і дастаў адтуль адрэз моцнага корту цёмнага
колеру. Якімовіч. Ці не занадта яркая рас-
фарбоўка для маёй старой? — разгладжваючы
крыху пакамечаны адрэз на плацце, спытаў ..
[Нрасан] у Гашы. Стаховіч.
2. Тое, што іабрэз (у 1 знач.). [Анд-
рэй:] — Дзе ў каго ёсць якія адрэзы, вінтоўкі,
няхай бяруць з сабою ў лес. Пестрак.
0 Даць галаву на адрэз гл. даць.
АДРЭЗАК, -зка, м. 1. Невялікі адрэзаны ка-
валак чаго-н. [Васіль] адрэзаў з братам не-
калькі дошак на столь. Пасіавіў адрэзкі пры
сцяне на козлы, каб можна было браць зверху.
Мележ.
2. Абмежаваная частка чаго-н. Адрэзак ча-
су. Адрэзак шляху. □ Застава лейгэнанта
Усава ў няроўнай барацьбе.. трымала давера-
ны ёй адрэзак граніцы. Брыль.
3. пераважна мн. (адрэзкі, -аў). Землі, ад-
рэзаныя ад сялянскіх надзелаў у часе рэфор-
мы 1861 г. ў Расіі.
АДРЭЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адрэзаць.
<> Адрэзаная скіба (луста), адрэзаны ка-
валак гл. скіба.
АДРЭЗАЦЦА, -рэжацца; зак. Быць адрэза-
ным (гл. адрэзаць у 1 знач.).
АДРЭЗАЦЬ, -рэжу, -рэжаш, -рэжа; зак.
1. што. Аддзяліць частку чаго-н. рэжучым ін-
струментам. Выняўшы свежую, дамашняй вы-
печкі, буханку хлеба, [цётка] адрэзала акра-
ец. Скрыпка. Сем разоў адмерай, адзін раз
адрэж. Прыказка.
2. што. Аддзяліць частку зямельнага ўча-
стка. [Якуб] не раз абводзіў вачыма раўніну
Жагулавага поля, абкружанага з усіх бакоў
высокай сцяной бору, і стараўся ўгадаць, з
якога боку адрэжуць у Жагулы лішні кусок
зямлі, дзе давядзецца Якубу забудавацца. Кра-
піва. Карычанцы прыйшлі, каб ім панскай
зямлі адрэзалі па кавалку. Скрыган.
3. што, ад чаго што. Аддзяліць, разлучыць,
пазбавіўшы зносін, сувязі з кім-, чым-н. Ад-
рэзаць авангард ад галоўных сіл.
4. што. Перагарадзіць (дарогу, праход і
пад.). Трэба было хутчэй дапаўзці да лесу,
пакуль бранееікі не адрэзалі нам дарогу. Кар-
пюк. Матка развязвае матузы ад фартуха, ста-
новячыся бліжэй да дзвярэй, каб адрэзаць
Міколку ўсякія шляхі да адступлення. Лынь-
коў. // Зрабіць немагчымым дасягненне якой-н.
мэты. Некалькі разоў парыеаўся [Іван] вяр-
нуцца .. назад дадому, але жонка адрэзала
ўсе шляхі да гэтага звароту: перасварылася
з усім калгасам. Васілевіч.
5. без. дап. Разм. Рэзка і ў катэгарычнай
форме сказаць, заявіць. [Камендант:] — Кідай
зброю!..— 1 не падумаю,— адрэзала Юзя. БаЖ-
ко.— Мне з вамі няма аб чым гаварыць,— ад-
рэзала Ніна і пакінула Гаркуна пасярод хаты.
Гроднеў.
0 Як (нажом) адрэзаць — катэгарычна
(сказаць), рашуча прыпыніць якое-н. дзе-
япне.
АДРЭЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адрэзваць — адрэзаць (у 1, 2 знач.).
АДР93ВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адрэзацца.
2. Зал. да адрэзваць.
АДРЭЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
рэзаць.
АДРЭКАМЕНДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад адрэкамендаваць.
АДРЭКАМЕНДАВАЦЦА, -дўюся, -дўешся,
-дўецца; зак. Назваць пры знаёмстве сябе,
свой занятак.— Я Рапецкі! — адрэкамендаваў-
ся Ані маленькі чалавечак з дробненькім тва-
рам. Карпюк.— Вы старшыня сельсавета? —
спытаў ён і, заўважыўшы,што Васіль Ціхана-
віч прыглядаецца да яго, адрэкамендаваўся: —
Я загадчык аддзела прапаганды і агітацыі
райкома. Сіўцоў.
АДРЭКАМЕНДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе;
зак., каго. 1. Знаёмячы, назваць каго-н., яго
занятак. — Знаёмцеся, вось,— адрэкамендава-
ла яго Антаніна Лятроўна,— Леанід Іванавіч,
наш гісторык і кіраўнік школьнай самадзей-
насці. Васілевіч.
2. Ахарактарызаваць у якасці каго-н,—
Вось, бацька, прывёў я ваяку! Нартызанам
хоча быць,— адрэкамендаеаў Цімох Саўку
Мільгуна. Колас.
АДРЭКАМЕНДОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся,
-аецца; незак. 1. Незак. да адрэкамендавацца.
2. Зал. да адрэкамендоўваць.
АДРЭКАМЕНДОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не-
зак. да адрэкамендаваць.
АДРЭНАЛІН, -у, м. Рэчыва, якое выдзяля-
ецца надныркавымі залозамі або вырабляец-
ца сінтэтычна і служыць лекавым сродкам.
Раствор адрэналіну.
АДРЭПЕЦІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад адрэпеціраваць.
АДРЭПЕЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Рэпетыцыямі дамагчыся патрэбнага вы-
канання чаго-н. Адрепеціраваць спектакль,
песню, танец.
АДСАДАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які служыць
для аддзялення карысных выкапняў ад пу-
стых парод шляхам адсадкі. Адсадачная ма-
шына.
АДСАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсадзіць.
АДСАДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. адсаджваць — адсадзіць (у 1—4 зпач.).
АДСАДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
саджваць.
АДСАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
садзіць.
АДСАДЗІЦЬ, -саджў, -садзіш, -садзіць; зак.,
каго-што. 1. Пасадзіць асобна ад каго-, чаго-н.
Велая [трусіха] паспрабавала залезці ў карыт-
ца нават з лапкамі, і Данік асцярожна адса-
дзіў яе. Краўчанка. [Пецю] назаўтра ж адса-
дзілі на заднюю парту, аднаго — на ім на ўро-
ках аж скура гарэла. Пташнікаў.
2. Разм. Прымусіць пакінуць якое-н. месца,
не даць доступу да чаго-н. Прыбытнага адса-
дзілі ад стала, потым выціснулі з бакоўкі. Ку-
лакоўскі.
3. Спыніць кармленне матчыным малаком,
размясціць асобна ад маткі. Адсадзіць цяля.
4. Пасадзіць яшчэ раз нанава (пра раслі-
ны). [Несцер:] — Усе.. пасохлыя дрэвы адса-
дзілі занава. Кулакоўскі.
5. Спец. Струменем вады або паветра аддзя-
ліць карысны выкапень ад пустой пароды.
0 Адсадзіць пячонкі (нутро) (груб.) — моц-
на збіўшы, пашкодзіць унутраныя органы.
АДСАДКА, -і, ДМ -дцы, ж. Спец. Дзеянне
паводле дзеясл. адсадзіць (у 5 знач.).
АДСАЛЮТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
Аддаць салют. Адсалютаваць пераможцам. Ад-
салютаеаць эскадры караблёў. □ Поезд ады-
шоў, і на пероне застаўся толькі начальнік
станцыі, які, адсалютаеаўшы апошняму кан-
дуктару, нейкі час глядзеў услед апошняму
вагону. Пестрак. Шыковіч павярнуўся, адса-
лютаваў рукой. Шамякін.
АДСАПНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; зак.
Адзін-другі раз выдыхнуць з сілаю, каб пера-
весці дух; перадыхнуць. Тады Юзік апамя-
таўся, адсапнуўся ўсімі грудзьмі і расказаў
зболыаага ўсё, як яно было. Баранавых. Тут
крытык выпіў з кілішка суседа, адсапнуўся і
зноў загаварыў. Бядуля.
АДСАПЦІСЯ, -сапўся, -сапёшся, -сапёцца;
зак. Перастаць цяжка дыхаць, сапці; адды-
хацца. Нарэшце, кавалак паслу[хмяна] лёг на
вызначанае яму месца на версе шліхты. Муж-
чыны разагнулі натруджаныя спіны і крыху
адсапліся. Крапіва. Віцька Свіст вылаяўся,
пастаяў, адсопся і зноў пачаў капаць.Вшішў.
АДСАРТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсартаваць.
АДСАРТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
што. Сартуючы, адабраць. Адсартаваць насен-
не. Адсартаваць збожжа.
АДСАРТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адсартоўваць.
АДСАРТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адсартаваць.
АДСВЁТ, -у, М -свёце, м. Тое, што і в о д-
с в е т. Ужо сонца пакінула пакой. Толькі ад-
на сцяна мылася яго адсветам. Гартны. Вакі
.. [хмарак] чорныя, краі залацяцца чырвоным
адсветам. Чорны. Тваё сэрца — адсвет бліска-
віц. Колас.
АДСЬЕ-ІВ АННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адсвечваць.
АДСВЁЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Тое, што
і адсвечваць (у 2 знач.). Высокі барада-
ты дзед жвава махаў вяслом, рассякаючы яс-
ную гладзь ціхай Свіслачы, у якой як у люст
ры, адсвечваліся водбліскі полымя. Якімовіч.
Сонца заходзіла чыста, на мокрых платах ад-
сеечвалася яно і аж калола ў вочы. Чорны.
Вочы чалавека .. гарэлі.. дзіўным бляскам. Ці
то застыглая жорсткасць.., ці то захапленне
бойкай адсвечвалася ў іх позірку. Лынькоў.
2. Адліваць якім-н. колерам. Смуглявы твар
адсвечваўся бронзай. Шахавец.
АДСВЁЧВАЦЬ, -ае; незак. 1. Адбіваючы
святло, свяціцца, даваць водсвет. Конь пры-
ціх, супакоіўся, ледзь адсвечвала нерухомая
падкова. Лынькоў. // Адліваць колерам чаго-н.
або якім-н. колерам. Золатам адсвечвала па-
жоўклае лісце вішняку. «Маладосць».
2. Адбівацца на чым-н. Выгібы хваль, раз-
варушаных лодкай, пабліскваюць, адсвечва-
юць на пясчаным дне. Брыль. [Міхалковіч:]
Унь, бачыш, бляск. Гэта, мусіць, сонца ад шыб
. адсвечвае. Чорны. // перан. Адбівацца (у ва-
чах, на твары — пра душэўны стан). Але ў
[Рыгоравай} ухмылцы адсвечвала сур’ёзна-л
ўвага да Ганны. Гартны.
АДСВІСТАЦЬ, -свішчў, -свішчаш, -свішча;
зак. Скончыць свістаць. У дубах салаўі адсві-
сталі. Пысін.
АДСВЯЖЫЦЬ, -жў, -жыш, -жыць; зак. Вяр-
нуць ранейшую сілу якіх-н. пачуццяў, уяў-
ленняў; аднавіць у памяці. [Дзядзька:]—
Хвароба Ніны нібы прабудзіла ва мне, адсвя-
жыла, сабрала ў адно ўсю любоў да дзяцей,
да ўсіх, вядома, не толькі нашых. Брыль.
АДСВЯНЦАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Адсцябаць, адлупцаваць. [Вадзік:] — Ка-
лі ты зараз жа не сціхнеш, дык я цябе так
адсвянцаю, што свету не ўбачыш. Асіпенка.
[Міхал:]— Як адсвянцаю разоў сто, Як ад-
луплю — тры дні не сядзе! Колас.
АДСВЯТКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адсвяткаваць.
АДСВЯТКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. 1. Закончыць святкаваць. Адгрымелі са-
люты ў гонар перамогі, людзі адсвяткавалі
сваё найвялікшае свята. Шахавец.
2. Справіць свята, наладзіць урачыстасць з
якой-н. нагоды. Адсвяткаваць юбілей. о Калі
нас куля праміне, Мы адсвяткуем нашу стрэ-
чу. Астрэйка.
АДСВЯЦІЦЦА, -свёціцца. Зак. да адсвеч-
вацца. Запеўшы пахеалай нязведанай далі, К
вядомай павернецца [думка] долі людской;
Адсвеціцца ў слёзах, як свечка ў крышталі,
Ды ў свет зноў за сонцам, за новай зарой!
Купала.
АДСЁДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адседжваць — адседзець.
АДСЁДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адседзецца.
АДСЁДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
седзець.
АДСЁДЗЕЦЦА, -сёджуся, -сёдзішся, -сёдзіц-
ца; зак. Перабыць, пераседзець які-н. час у
бяспечным месцы, ратуючыся ад чаго-н., ча-
каючы зручнага моманту для чаго-н. Перад
самай атакай.. [Гвыш] схаваўся у траншэі,..
каб там адседзецца. Няхай. // перан. Ухіліцца
ад працы, выканання свайго абавязку. I пас-
ля сходу Дзям’ян на работу не выйшаў. Спа-
дзяваўся як-небудзь адседзецца, пакуль Кур-
ловіча не заменяць другім. Дуброўскі.
АДСЁДЗЕЦЬ, -сёджу, -сёдзіш, -сёдзіць; зак.
1. што. Доўга або ў нязручнай паставе седзя-
чы, давесці да адранцвення якую-н. частку
цела. Адседзець нагу.
2. Прабыць, праседзець нейкі час дзесьці.
[Эма] скардзілася, што ёй цяжка, што.. [/ван]
не камагае у хатняй рабоце. А яму хіба лёгка
было? Яна ж адседзіць, адбалбоча .. восем га-
дзін, і ўсё, які там цяжар. Марціновіч.
3. Адбываючы пакаранне, прабыць які-н.
тэрмін у турме. Я. Колас за ўдзел у настаў-
ніцкім з’ездзе і рэвалюцыйныя творы адседзеў
тры гады ў мінскім астрозе. Казека.
АДСЁДКА, -і, ДМ -дцы, ж. Разм. Адбыванне
пакарання ў турме. [Клопікаў] завёў неяк буй-
ныя гешэфты ў трэсце вагонных рэстаранаў,
куды пралез быў, але ў хуткім часе вылецеў
адтуль з гучным трэскам і некалькімі гадамі
ціхай адседкі. Лынькоў. У Гродзенскі астрог
прыгналі.. [Зосю] пасля года адседкі ў пінскіх
казематах. Сабаленка.
АДСЁНВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл, адсейваць — адсеяць і адсейвацца —
адсеяцца.
АДСЁНВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адсеяцца.
2. Зал. да адсейваць.
АДСЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сеяць.
АДСЁК, -а, м. Спец. Ізаляванае аддзяленне
карабля, самалёта і пад.; памяшканне спе-
цыяльнага прызначэння. □ [Паліва] надзей-
на ізалявана ад адсекаў, дзе захаваны запасы
канцэнтраваных прадуктаў харчавання, еады,
вадкага кіслароду. Шыцік.
АДСЁКЧЫ, -сякў, -сячэш, -сячэ; -сячбм,
-сечацё, -сякўць; пр. адсёк, -сёкла. Тое, што
і а д с я ч ы.
АДСЁКЧЫСЯ, -сячэцца; -сякўцца; пр.
-сёкся, -сёклася. Тое, што і адсячыся.
АДСЁЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адсяліць.
АДСЁСЦІ, -сяду, -сядзеш, -сядзе; зак. 1. Ад-
дзяліцца, адстаць (пра малако, хлеб і пад.).,
Цётка Хіма, набраўшы ў жменьку з карца ва-
ды, абгладжвала кожны бохан, мо для таго,
каб блішчала скарынка, а мо каб ён не адсеў,
і накрыла доўгім вышываным ручніком. Саба-
ленка. // Распасціся на тварожыстую масу і
сыроватку; адкіпець (пра малако). Прывезла
[етарая] малако і парыць пачала. Яно ж яшчэ
не закіпела, Як тут жа і адсела. Корбан.
2. Здаць назад. Тады [Ратушняк] узяў ту-
зануў за лейцы — конь падагнуў яшчэ горш
галаву і адсеў назад у аглоблях: не пайшоў.
Пташнікаў.
3. перан. Разм. Адлегчы, спасці. Ганна Ку-
харава знарок мігнула Зосі і паклікала пайсці
на двор «паглядзець, ці мароз адсеў». Крапі-
ва. I ўсе згрызоты нейк адселі, I ўсе тут зноў
павесялелі. Колас.
АДСЁУ, -сёву, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адсейваць, адсяваць — адсеяць і ад-
сейвацца, адсявацца — адсеяцца.
2. Тое, што адсеялася ў часе прасейвання,
што аказалася непрыдатным, што не адпавя-
дае запатрабаванням і асталося за межамі
чаго-н. У трэцяй, апошняй, групе застаўся са-
мы адсеў,— старыя мужчыны, ужо не касцы,
і падлеткі — яшчэ не касцы. Брыль.
АДСЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адсячы (адсекчы).
АДСЁЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адсеяць.
АДСЁЯЦЦА, -сёюся, -сёемся, -сёецца; зак.
1. {1 і 2 ас. не ўжыв.). Аддзяліцца шляхам
прасейвання. Вотруб’е адсеялася ад мукі.
2. Кончыць сяўбу. Платон усміхаецца: «Во
адсеемся, тады на цэлы тыдзень вазьму ад-
гул». Асіпенка. // Перастаць сеяць па якой-н.
прычыне. [Корбут:] — Адсеяўся я, Васіль...
Цяпер буду сядзець тут на беразе з вудаю...
Савіцкі.
3. перан. Выбыць з ліку, складу чаго-н.
[Кавалеўскі:] — Я праглядаў вашы зводкі. У
вас адсеялася тысяча семсот чалавек. Кар-
паў.
АДСЁЯЦЬ, -сёю, -сёеш, -сёе; зак., каго-што.
1. Прасейваючы, аддзяліць. Насыпала [маці]
свежае жытняй мукі, Пазаддзе адсеяла I ас-
цюкі I доўга пасля, не шкадуючы сілы, Кра-
мянае цеста Мясіла, мясіла. Грахоўскі. // пе-
ран. Пазбавіць сваю памяць, свае ўяўленні
ад другараднага, неістотнага.
2. перан. У выніку адбору вывесці каго-н. з
ліку, складу чаго-н., адлічыць.
3. Пасеяць нанава на месцы вымаклага, не-
ўзышоўшага.
4. Закончыць сяўбу. Язэпка ведаў, што як
пачынаецца вясна, войт не дасць перадышкі,
пакуль не адсеюць усе панскія палеткі. Які-
мовіч.
АДСЁРБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., чаго. Разм.
Трошкі ад’есці, адпіць (чаго-н. рэдкага). Ад-
сёрбаць булёну.
АДСЁРБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сёрбаць.
АДСЁРБНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., чаго.
Аднакр. да адсёрбаць.
АДСІГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Прай-
сці. [Бацька:]— За невялікім шчупачком ..
[спінінгіст], небарака, вёрст сорак за дзень ад-
сігае, ды разоў сто ў ваду нырае, ратуючы
свой апарат. Шашкоў.
АДСКАКАЦЬ, -скачў, -скачаш, -скача; зак.,
што. 1. Праехаць наўскач якую-н. адлегласць.
Ля поплава злазіць Дзяўчынка з каня.. Пры-
села. Піляхі затамілі за дзень. Сто вёрст ад-
скакала Пякельных, як вар. Куляшоў.
2. Выканаць які-н. танец; станцаваць. Мы й
тое помнім — I не жах, Як адскакалі танцаў
гггмат У зрэбньгх Галіфэ-штанах Пад дружны
гул ад голых пят. Броўка. // Скончыць ска-
каць. Адскакаўшы сваё, пайшлі нарэшце да-
моў жанчыны, і пачаліся сапраўдныя танцы.
М. Стральцоў.
АДСКАКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адскакваць — адскочыць.
АДСКАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
скочыць (у 1—4 знач.).
АДСКОК, -у, м. Дзеянне паводле дзеясл. ад-
скочыць (у 1, 2 знач.).
АДСКОКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адскокваць — адскочыць.
АДСКОКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
скочыць.
АДСКОКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм.
Скокнуўшы, аддаліцца.
АДСКОЧЫЦЦА, -скбчуся, -скбчышся, -скб-
чыцца; зак. Тое, што і адскочыць (у 1,
2 знач.). Уладзік адскочыўся ўжо за крокаў
трыццаць, трасе на старога кулаком і кры-
чыць. Крапіва.
АДСКОЧЫЦЬ, -скбчу, -скбчыш, -скбчыць;
заг. адскбч; зак. 1. Аддаліцца ад каго-, ча-
го-н. хутка, скокам. [Алонцы] рынуліся да
труса, але з страшэнным крыкам адскочылі
назад: нешта так укусіла іх за ногі, што аж
уваччу пацямнела. Маўр. Як толькі.. [Турсе-
егч] адышоўся. Лабановіч зноў таемна пасту-
каў у шкло і борздзенька адскочыў. Колас. //
перан. Размясціцца ў аддаленні. Ніводнага
гуку ні на прыстані, ні на вёсцы, што адско-
чыла ў поле ад стромкага берага. Ракітны.
2. Ударыўшыся, стукнуўшыся аб што-н., ад-
ляцець у процілеглым напрамку ці ўбок.
Я падняў нават кій, намерваючыся запусціць
ім у жалезную бочку.., але ў апошнюю хвілі-
ну стрымаўся, бо пабаяўся, што адскочыць
кій ад бочкі і яшчэ трапіць каму-небудзь у га-
лаву. Карпюк.
3. Разм. Пачаць расці, адрасці. Пад яло-
ваю лапай з сонечнага боку адскочыў кусцік
зялёнай, па-вясноваму свежай травы. Лужа-
нін.
4. Аддзяліцца, адарвацца, адляцець. На
дзвярах вісеў замок. Даміра пакратаў за дуж-
ку, яна адскочыла. Асіпенка. [Дзераш] разы
чатыры ўдарыў.., потым падважыў пешняй.
1 цэлая ёмкая і важкая скіба гліны адскочы-
ла. Шынклер.
5. Разм. Адлучыцца на кароткі час. [Вэ-
яя:] — Пакуль ты будзеш гэтым займацца[ка-
лоць свіней], я пехатой адскочу на хутары,
прыгавару пару япрукоў. Чорны.
0 Недалёка адскочыць — быць амаль ад-
нолькавым з кім-н. у чым-н.
АДСКРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адскрабаць — адскрэбці.
АДСКРАБАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адскрэбціся.
2. Зал. да адскрабаць.
АДСКРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
скрэбці.
АДСКРЬ'ІГАЦЬ, -ае; зак. Закончыць (пера-
стаць) скрыгаць. Адгрымелі мае лесапільныя
варштаты, адскрыгалі пілы. Гарэцкі.
АДСКРЬІПёЦЬ, -плю, -піш, -піць; -пім, -пі-
цё; зак. Скончыць (перастаць) скрыпець. Ва-
зы адскрыпелі ў нізіне I стаў аглушальны
спакой. Панчанка.
АДСКР9БВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. адскрэбваць — адскрэбці.
АДСКРЭБВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адскрэбціся.
2. Зал. да адскрэбваць.
АДСКРЭБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адскрэбці.
АДСКРЗБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адскрэбці.
АДСКРЭБЦІ, -скрабў, -скрабёш, -скрабё;
-скрабём, -скрабяцё; пр. адскрбб, -скрэбла
і -скрабла; зак., што. Скрабучы, зняць што-н.
з паверхні, абчысціць паверхню; саскрэбці.
Адскрэбці гразь з ботаў.
АДСКРЭГіЦІСЯ, -скрабўся, -скрабёшся,
-скрабёцца; пр. адскрббся,-скрэблася і-скраб-
лася; зак. 1. Абчысціць сябе, адскрабаючы
што-н.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Зняцца, абчысціцца
пры адскрабанні. Фарба лёгка адскрэблася.
АДСКУБНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., чаго. Скубануўшы, адарваць. Адскубнуць
воўны, ваты, сена. // перан. Уварваць, зда-
быць што-н. для сваёй асабістай карысці не-
сумленным шляхам. [Дзед:] — Кожны за свае
дрыжаў і наравіў яшчэ чужога адскубнуць.
Шуцько.
АДСЛАЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адслаіць.
АДСЛАІЦЦА, -слбіцца; зак. Аддзяліцца
слаямі; асесці слаямі.
АДСЛАІЦЬ, -слаю, -слбіш, -слбіць; заг. ад-
слаі; зак., што. Аддзяліць слаямі; прымусіць
асесці, асадзіць слаямі. Адслаіць кару. Адсла-
іць рэчыва з раствору.
АДСЛАНІЦЦА, -сланюся, -слбнішся, -слб-
ніцца; заг. адсланіся; зак. Разм. 1. Адхінуў-
шыся, адсунуўшыся ўбок, перастаць засла-
няць сабою каго-, што-н. Як толькі адслані-
лася газета, Максімка хуценька накрыў га-
лаву коўдрай. Сабаленка.
2. перап. Выявіцца, праясніцца. [Лабано-
віч:] — Пачакаю трохі: да дванаццатага жніў-
ня застаецца не так ужо многа. А можа і да
гэтага часу што-небудзь адслоніцца. Колас.
АДСЛАНІЦЬ, -сланю, -слбніш, -слбніць;
зак., што. 1. Адсунуць, адхінуць, адвесці ўбок.
Адсланіць фіранку. Адсланіць засланку. сз
[Сымон] глядзіць, як бы чаруе, Ён шукае тую
ніць, Каб заслону цемраную Ёй адсунуць, ад-
сланіць. Колас.
2. Зрабіць незаслоненым; адкрыць. Адсла-
ніць печ. а [Насця:] «Ды вецер хмары пера-
гоніць, I сонца твар свой нам адслоніць». Ко-
лас.
АДСЛАНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
адсланіцца.
2. Зал. да адсланяць.
АДСЛАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
сланіць.
АДСЛОЕНЫ, -ая; -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адслаіць.
АДСЛОЙВАННЕ, -я, ж Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адслойваць.
АДСЛОЙВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незатц
да адслаіцца.
2. Зал. да адслойваць.
АДСЛОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
слаіць.
АДСЛУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адслужыць.
АДСЛЎЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; што. Незац.
да адслужыць.
АДСЛУЖЙЦЦА, -служўся, -слўжышся,
-слўжыцца; зак. Тое, што і адслужыць
(у 1 знач.). Адслужыўшыся некалі ў войску,
Сомік не прыйшоў адразу дадому, а яшчз не-
дзе прападаў гады са два. Крапіва. I акурат
у гэты самы час адслужыўся і вярнуўся з ар-
міі Васіль. Васілевіч.
АДСЛУЖЫЦЬ, -служў, -слўжыш, -слў-
жыць; зак. 1. Прабыць на службе, папраца-
ваць нейкі час. Міхал Міцкевіч, які адслужыў
на панскай службе дваццаць год з хвосцікам,
стаў прасіць у ляснічага Рачкоўскага лесу на
хату. С. Алексапдровіч. // Адбыць тэрмін вай-
сковай службы; скончыць служыць. Юстын
ужо адслужыў у арміі, дэмабілізаваўся і за,-
раз працаваў на заводзе. Няхай.
2. Службай адплаціць, адрабіць за што-н.
[Тбрт.-] — Бяры, дзед, яго [чарцяня] да сябе,
няхай адслужыць за шкоду. Якімовіч. // Зра-
біцца непрыгодным, перастаць адпавядаць
свайму прызначэнню.— Шкада лагера,— уз-
дыхнуў Жэнька.. — Але нічога... Сваё ён ад-
служыў і памірае са славаю, як герой. Шд-
мякін.
3. Адправіць набажэнства. Усе думалі, што
Гэлька загінула. Бацька хацеў ужо імшу ад-
служыць. Чарот.
АДСЛУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Пра-
слухаць што-н. Адслухаць дзве лекцыі.
АДСМАКТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсмактаць.
АДСМАКТАЦЬ, -смакчў, -смбкчаш, -смбц-
ча; зак., што і чаго. 1. Смокчучы, адпіць
чаго-н.
2. Выдаліць вадкасць або газ якім-н. пры-
стасаваннем, помпай і пад.
АДСМАЛІЦЬ, -смалю, -смаліш, -смаліць;
зак., каго-што. Разм. 1. Сказаць, зрабіць
што-н. нечаканае, незвычайнае. [Сашка] вы-
піў яшчэ адну чарку і адсмаліў: — Практы-
кант! Ваша вока заўсёды збіраецца падмірг-
нуць. Чаму гэта яно так? Чорны.
2. Моцна збіць, адлупцаваць. А не даго-
дзіш — бяда: зараз пацягнуць гайдукі на
стайню і так адсмаляць раменнымі бічамі,
што цэлы тыдзень будзе ані сесці, ані легчы.
Гарэцкі.
АДСМАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адсмаліць.
АДСМОКТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адсмоктваць — адсмактаць.
АДСМОКТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адсмоктваць.
АДСМОКТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адсмактаць.
АДСМЯЙЦЦА, -смяюся, -смяешся, -смяёц-
ца; -смяёмся, -смеяцёся; зак. Скончыць (пе-
растаць) смяяцца. [Дзядзька Ахрэм] адсмяяў-
ся, адкашляўся і ўжо, відаць, ад чыстай ду-
шы: — Даўно не рабіў такога абутку — не ве-
даю, ці атрымаецца што. Пянкрат.
АДСНАВАЦЬ, -сную, -снуёш, -снуё; -снуём,
-снуяцё; зак. Скончыць (перастаць) снаваць.
Адснаваць кросны. / у перан. ужыв. Адснава-
лі прадвеснія хмары, Адлілі праліўныя даж-
джы. Гурло.
АДСОПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адсапціся.
АДСОРБЦЫЯ, -і, ж. Спец. Паглынанне час-
цінак газу, пары або асобных састаўных час-
цінак раствору паверхневым слоем другога
рэчыва; паверхневае паглынанне, у адрознен-
не ад абсорбцыі — паглынання ўсім аб’ёмам
рэчыва.
[Ад лац. асі — да і зогЬеге — паглынаць.]
АДСОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адсунуцца.
2. Зал. да адсоўваць.
АДСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сунуць.
АДСОЎНЫ, -ая, -ае. Прыстасаванне для ад-
соўвання. Адсоўныя дзверы.
АДСОХЛЫ, -ая, -ае. Які адмёр, высах. Ад-
сохлая галінка.
АДСОХНУЦЬ, -сбхне; пр. адсбх, -ла; зак.
1. Адмерці, засохнуць.
2. Разм. Страціць здольнасць рухацца, дзей-
нічаць. [Драпеза:] — Ў твайго, кажу, бацькі
адсохла б рука, каб яго хто прымусіў так
рабіць. Паслядовіч. Адсохні тая рука, што на
бацьку падымаецца. Прыказка.
<> Каб табе язык (мазгі, рукі) адсох(лі),
гл. язык. Хай адсохнуць (у мяне) рукі і но-
гі — клятва ў тым, што я зраблю, зрабіў і пад.
што-н. або што не зраблю, не зрабіў і пад.
чаго-н.
АДСПАВЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Выгаварыць каму-н., пакрытыкаваць,
словам ушчуць. [Шыманскі:] — Чуў я, чуў,
што цябе сёння адспавядалі. Сабаленка.
АДСПЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адспяваць.
АДСПЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што і
без дап. Кончыць спяваць. Адспявалі жнеі
На палях шырокіх. Глебка. Дні нязменнымі
шляхамі Сабіраліся ў страі. Перайшла вясна
садамі, Адспявалі салаўі. Броўка. // Не змаг-
чы спяваць па якой-н. прычыне. [Лабано-
еіч:] — Чаму ты, бабка, не ідзеш на вуліцу
песні спяваць?— ІІяма, панічыку!.. Адспява-
ла я ўжо сваё. Колас.
АДСТАВАІІНЕ, -Я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. адставаць — адстаць (у 1—4 знач.).
АДСТАВАЦЬ, -стаю, -стаёш, -стаё; -стаём,
-стаяцб. Незак. да адстаць.
АДСТАВІЦЬ, -стаўлю, -ставіш, -ставіць; зак.
1. што. Пераставіць, адсунуць убок. Выпілі
да дна, толькі старая, ледзь паспытаўшы, ад-
ставіла чарку ўбок. Броўка. // Адвесці ўбок,
выставіць (руку, нагу, губы і пад.). [Іван Іва-
наеіч] крочыў спераду, моцна адставіўшы ад-
ну руку, і цягнуў каляску. Карпюк. Жвір ад-
ставіў нагу і затупаў наском туфля па пад-
лозе. Адамчык. Тодар аж губы адставіў, і ву-
сы яго светлыя натапырыліся ад здзіўлення.
Крапіва.
2. перан.; каго. Вызваліць ад выканання
якіх-н. абавязкаў; пазбавіць магчымасці зай-
мацца якой-н. справай. I хоць Костуся ад
працы ў сельсавеце і адстаеілі, але і ён прый-
шоў. Чорны.
3. што і без дап. Каманда для адмены па-
пярэдняй каманды, для спынення якіх-н. дзе-
янняў. [Урач:]— Сёння ўначы адыходзіць ка-
раван, трэба будзе неадкладна паведаміць
амерыканцам...— Адставіць! — сціснуйшы ку-
лакі, прашаптала Галіна Пятроўна. Шамякін.
АДСТАГНАЦЬ, -стагнў, -стбгнеш, -стбгне;
зак. 1. Перастаць стагнаць. Адстагнаў, адма-
ліўся, адплакаў даўно ўжо наш працоўны на-
род. Машара. // перан. Скончыць пакутаваць;
памерці.
2. Прастагнаць пэўны час.
АДСТАЛАСЦЬ, -і, ж. Стан адсталага; нізкі
ўзровень развіцця. Культурная адсталасць. □
ІІацыянальная палітыка Савецкага ўрада бы-
ла накіравана на тое, каб лікеідаваць адста-
ласць раней прыгнечаных нацый. Пшыркоў.
Мухтар паведаміў мне, што гэтыя паўгода ён
тут не сядзеў, склаўшы рукі, а ліквідаваў
сваю, як ён сказаў, тэхнічную адсталасць. Ва-
сілёнак.
АДСТАЛЫ, -ая, -ае. 1. Які астаўся ззаду
пры перамяшчэнні, руху. Адсталая ад выраю
птушка.
2. Які адстаў у эканамічным развіцці. [Мак-
сіманаў:] — Наш раёнпа сярэдніх паказчыках
не лічыцца адсталым. Шахавец. 3 кабінета
першага сакратара выляталі па адным чыр-
воныя і мокрыя ад поту старшыні адсталых
калгасаў. Шамякін.
3. Які знаходзіцца на нізкім узроўні раз-
віцця ў параўнанпі з іншымі. Адсталая на-
роднасць. Адсталая тэхніка. □ Думкі нават
самых адсталых, цёмных, несвядомых людзей
за апошнія гады пайшлі ў іншы бок. Чорны.
/ у знач. наз. адсталы, -ага, м.; адста.чая, -ай,
ж. Выйсці з ліку адсталых. // Які не адпавя-
дае патрабаванням часу, устарэлы. Адсталыя
погляды. Адсталая тэорыя.
АДСТАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Канчатковае
звальненне з вайсковай службы, а таксама
(да рэвалюцыі) з цывільнай дзяржаўнай
службы. Падаць у адстаўку. Прыняць адстаў-
ку. Капітан у адстаўцы. // У капіталістычных
краінах — расфарміраванне кабінета міпіст-
раў, адыход ад улады ўрада ці паасобных мі-
ністраў. // Прызнанне непрыгоднасці чаго-н.
Сіла Скарыны і заключаецца ў тым, што ён..
выдаў кнігі на даступнай свайму народу мове
і тым самым даў адстаўку ў літаратуры як
мёртвай латыні, так і бяздушнай царкоўна-
славяншчыне. Алексютовіч.
АДСТАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адставіць (у 1 знач.).
АДСТАЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ад-
стаўляць.
АДСТАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
ставіць (у 1, 2 знач.).
АДСТАЎНІК, -а, м. Той, хто знаходзіцца ў
адстаўцы (цяпер звычайна пра ваенных).
[Максім Сілыч] — адстаўнік-пенсіянер, жонка
таксама нідзе не працуе, так што на ўсё лета
прыехалі зноў. Марціновіч.
АДСТАЎНЬ'І, -ая, -бе. Які знаходзіцца ў ад-
стаўцы. Трапіў [Цімох] на сядзібу ІПыпшын-
скага Яна — Адстаўнога маёра, былога улана.
Куляшоў. Такая ўвага да яго, «адстаўнога
настаўніка», як ён называў сябе, не магла б
не крануць, калі б дырэктар прыйшоў адзін.
ІПамякін. // Разм. Якога адхілілі. Дамоў пры-
ехаў. Кажуць, трэці дзень Грыміць тваё вя-
селле (я ж нс веру). Вянок з гароху хочуць
мне надзець Сябры, як адстаўному кавалеру.
Барадулін.
0 Адстаўной казы барабаншчык гл. бара-
баншчык.
АДСТАЦЬ, -стану, -станеш, -стане; зак.
1. Рухаючыся павальней за іншых або затры-
маўшыся, апынуцца ззаду. Дзед Цярэшка ад-
стаў і пайшоў следам. Грахоўскі. Тацяна
амаль што бегла, каб не адстаць ад .. [Ляс-
ніцкага]. Шамякін. // Выйшаўшы ў дарозе
з цягніка, машыны і пад., не паспець сесці
назац, не паехаць. Баючыся адстаць ад цягні-
ка, некаторыя жанкі выйшлі на платформу,
падзівіліся на вакзал. Васілевіч.
2. Апынуцца ззаду, не паспець за другімі
ў выкананні якога-н. плана, задання ў выніку
маруднай або дрэннай працы. У .. [Юркі]
зноў была запазычанасць па англійскай мове,
і ён, пакуль ліквідаваў яе, адстаў ад хлоп-
цаў. Карпаў. // з адмоўем «не». Старацца ра-
біць не горш за іншых. [Канапелька:] — А на-
конт сенажаці спраеа ясная — пойдзе Арцём,
дык і я не адстану. Бажко.
3. Не дасягнуць патрэбнага ўзроўню ў вы-
ніку замаруджанага развіцця. Адстаць у раз-
віцці. Вытворчасць адстае ад попыту. □ Мы,
што жылі пад уладай паноў, на цэлых двац-
цаць год адсталі ад нашай радзімы. Брыль.
4. У выніку запаволепага ходу паказваць
больш ранні час, чым папраўдзе (пра гадзін-
нік). Гадзіннік адстае на пяць мінут.
5. Аддзяліцца ад чаго-н.; перастаць шчыль-
на прылягаць да чаго-н.; адысці. [Жанчы-
на:] — Я ўжо не помню, куды.. [Пеця] тады
хадзіў, толькі ў дарозе ў яго ад ботаў адсталі
падэшвы. Сіняўскі.
6. Перастаць дакучаць, назаляць каму-н.;
адчапіцца. Маці, каб хутчэй я адстаў, сказа-
ла:—Ведаць усё будзеш — без пары састарэ-
еш. Сачанка. Дойдуць, урэшце, да жытла, аба-
грэюцца, паядуць гарачае бульбачкі, і ўся
хвароба адстане. Быкаў.
0 Ад рук і ног адстаць — аб крайняй сту-
пені зморанасці.
АДСТАЮЧЫ -ая, -ае. 1. Які не спраўляец-
ца з выкананнем плана, задання і інш.; які
мае дрэнныя паказчыкі, адзнакі ў працы, ву-
чобе. Адстаючы калгас. Адстаючы ўчастак.
Адстаючыя вучні.
2. у знач. наз. адстайчы, -ага, м.; адстаю-
чая, -ай, ж. Той (тая), што не спраўляецца
з выкананнем плана, задання і пад.; той
(тая), што мае дрэнныя паказчыкі, адзнакі
ў працы, вучобе.
АДСТАЯЛЫ, -ая, -ае. Які адстаяўся, уста-
ляваны. Адстаялы побыт.
АДСТАЯЦЦА, -стаіцца; зак. 1. Пастаяўшы
нейкі час, даць асадак, адстой (пра вад-
касць). Семнаццаціметровая тоўшча вады ад-
стаялася, утварыўшы тры слаі. М. Страль-
Цоў.
2. перан. Набыць канчатковы ўстойлівы вы-
гляд (пра думкі, погляды). Усё там [у ма-
ленстве'] ясна, міла здалёк, адстаялася ў часе,
выдатна вынашана, нават і ў сорак пяць га-
доў. Брыль.
АДСТАЯЦЬ, -стаю, -стаіш, -стаіць; зак. 1.
Прастаяць нейкі час. Адстаяць гадзіну ў чар-
зе. // Прастаяць да канца; адбыць. □ [Люба
Лук’янская:] — Наша фабрыка была ў прары-
ве, трэба было выцягваць. Я тры змены ад-
стаяла на рабоце. Чорны.
2. Разм. Стаміць доўгім стаяннем. Адстаяць
ногі на варце.
3. перан. Абараніць каго-, што-н. ад нападу
ворага; не даць захапіць. Не прадам свой на-
род я ніколі, Беларусь у баях адстаю. Астрэй-
ка. // Абараніць, засцерагчы ад дамаганняў,
замаху, недружалюбных або варожых дзеян-
няў. Адстаяць заваёвы Кастрычніка. □ [Галь-
яш і Міхась] цвёрда вырашылі, што калі ста-
раста выдасць каменданту Рыгора, адстаяць
яго што б там ні было. Гурскі. // Адхіліць пя-
рэчанні, давесці доказамі што-н. У барацьбе
з рэвізіяністамі Ў. I Ленін адстаяў і развіў
тэарэтычныя асновы партыі — дыялектычны
і гістарычны матэрыялізм. «Звязда».
АДСТОЕНЫ, -ая, -ае. Які адстаяўся; у яко-
га ўтварыўся асадак.
АДСТОЙ, -ю, м. Часцінкі, якія выдзеліліся
з вадкасці і аселі на дно.
АДСТОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адстойваць, адстойвацца.
АДСТОЙВАЦЦА, -аецца. Незак. да адста-
яцца.
АДСТОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
стаяць.
АДСТОЙНІК, -а, м. Басейн або рэзервуар,
у якім, адстойваючыся, ачышчаецца вадкасць.
Нізінная роўнядзь была перакапана, зрэзана
каналамі, прамавугольнікамі сажалак, пера-
гароджана дамбамі, на якіх відаць былі роз-
ныя, большыя і меншыя, збудаванні — адстой-
нікі, фільтры, помпавыя станцыі. Хадкевіч.
АДСТОЙНЫ, -ая, -ае. Які прызначаны, слу-
жыць для ачышчэння вадкасці шляхам ад-
стойвання. Адстойная камера. Адстойны бак.
АДСТРАКАТАЦЬ, -качў, -кбчаш, -кбча; зак.
Скончыць, перастаць стракатаць. На палях
адстракаталі жняяркі.
АДСТРАЛЙНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстраляць.
АДСТРАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
зак. Скончыць, перастаць страляць.
АДСТРАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. 1. каго.
Забіць (з прамысловай або якой-н. іншай мэ-
тай) на паляванні пэўную колькасць якой-н.
дзічыны.
2. Скончыць, перастаць страляць.
АДСТРАЧБІЦЬ, -страчў, -стрбчыш, -стрб-
чыць; зак., што. 1. Прастрачыць, прашыць
што-н. Адстрачыць складку. // Выстрачыць,
аздобіць строчкай. Адетрачыць барты пін-
жака.
2. Скончыць страчыць (пра кулямёт і
інш.).
АДСТРОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстроіць.
АДСТРОІЦЬ, -стрбю, -стрбіш, -стрбіць; зак.,
каго-што. Абладзіць, агледзець; аздобіць. Ад-
строіць кватэру.
АДСТРОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адстройваць — адстроіць.
АДСТРОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адстройваць.
АДСТРОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адстроіць.
АДСТРОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстрачыць.
АДСТРОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
строчваць.
АДСТРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адстрачыць.
АДСТРУГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстругаць.
АДСТРУГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Стругаючы, зрабіць роўным, гладкім; адгаб-
ляваць. Перш за ўсё стальніцу ўдвух Адстру-
галі, узяўшы струг. Калачынскі.
АДСТРУГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
стругваць.
АДСТРУГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адстругаць.
АДСТРЫГАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
стрыгаць.
АДСТРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адстрыгчы.
АДСТРЫГЧЫ, -стрыгў, -стрыжэш, -стрыжэ;
-стрыжбм, -стрыжацё, -стрыгўць; зак., што.
Адрэзаць нажніцамі. Адстрыгчы бараду.
АДСТР9Л, -у, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адстрэльваць — адстрэліць; адстрэль-
ванне.
АДСТР5ЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстрэліць.
АДСТРЭЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Разм. Адарваць куляй, снарадам. Адстрэліць
палец. □ Пры.. [Баніфацыю Скашынскім] бы-
ла сястра.. Сястры гэтай ён, яшчэ будучы па-
ручнікам, выпадкова адстрэліў нос. Чарны-
шэвіч.
АДСТРЭЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адстрэльваць — адстрэліць; ад-
стрэл.
АДСТР9ЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Адбівацца, страляючы. Людвік у міг
вока перабег па кладках на другі бераг, залёг
і стаў адстрэльвацца, каб затрымаць ворага.
Кулакоўскі.
2. Зал. да адстрэльваць.
АДСТРЭЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адстрэліць, адстраляць (у 1 знач.).
АДСТР9ЛЫПЧЫК, -а, м. Той. хто робіць
адстрэл.
АДСТУКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адстукаць.
АДСТУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. што.
Стукам, ударамі церадаць што-н. Адстукаць
мелодыю. Адстукаць тэлеграму. Ц Разм. На-
друкаваць на машынцы. Адстукаць старонку
тэксту. // Прабіць, адлічыць (пра час). Ад-
стукаў гадзіннік Дванаццаць гадзін, Год но-
вы страсае Сняжок на парозе. Хведаровіч.
2. Прапрацаваць нейкі час (малатком, сяке-
рай, тэлеграфным ключом і пад.). Пайшоў
наш хлопец да местачковага шаўца Янкеля..
стукаць малатком, ладзячы атопкі. Адстукае
ён там патрэбныя гадзіны і зноў ходзіць па
.мястэчку. Шахавец. [Мірон Сцяпанавіч Бель-
скі] тры гады на тэлеграфе адстукаў. Ракітны.
.// Разм. Перастаць стукаць, спыніць стук.
3. перан. Разм. Адбыць прызначаны тэрмін
(зняволення, службы).— Судзіўся? — гледзя-
чы ва ўпор; запытаўся.. [Рыбакоў] у паддо-
пытнага..— Судзіўся, грамадзянін начальнік.
— За што? — Са.чі, ведаеце, самагонку гнаў,
тры гады, як піць даць, адстукаў. Асіпенка.
АДСТУКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
стукваць.
АДСТУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
стукаць (у 1 знач.).
АДСТУПАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які носіць харак-
тар адступлення; звязаны з адступленнем.
Адступальныя баі. Адступальны марш.
АДСТУПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. адступаць — адступіць (у 1, 5, 6 знач.).
АДСТУПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адступіцца.
АДСТУПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ступіць.
АДСТУШЦЦА, -ступлюся, -стўпішся, -стў-
піцца; зак. 1. Ступіўшы адзін або некалькі
крокаў назад, убок, аддаліцца ад каго-, ча-
го-н.; адступіць. «Ці ісці, ці не?» — усумніўся
Рыгор і нават адступіўся некалькі крокаў ад
брамы. Гартны. Бачу, што чалавек.. зусім не
жадае са мною гаварыць. I я адступіўся ад
дзвярэй. Кавалёў. // Саступіўшы ўбок, пера-
стаць засланяць дарогу, святло каму-, чаму-н.
Бяссонаў адступіўся, прапусціў машыну паўз
сябе. Мележ.
2. перан. Аказацца на далейшай адлегласці
ад чаго-н. Ясеняў і цяпер многа па дварах,
хоць вёска даўно ўжо адступілася ад лесу.
Арочка.
3. перан. Адмовіцца ад чаго-н.; перастаць
дамагацца чаго-н. Саўка хацеў паквітацца з
войтам і яго прыяцелямі, парваць з імі кан-
такт і адступіцца ад той бруднай ролі, на
якую падбілі яго. Колас. // Адкаснуцца, адча-
піцца. [Ганна:]—Як жа адступіцца ад гэтых
сватоў, ад бяды гэтай,— каб бацька зразумеў,
ухваліў яе, каб мачыха не асудзіла. МелеЖ.
Я думаў, стражнікі пабаяцца нас дваіх і ад-
ступяцца. Не будуць жа яны страляць у нас!
Якімовіч.
4. Парваць адносіны, сувязь з кім-п.; пакі-
нуць каго-н. па волю лёсу; адвярнуцца ад ка-
го-н. [Вялічка:]— Максім, калі будзе што са
мною — не адступіся ад майго Уладзі, як бы
я табе прыпаручыў яго. Чорны.
5. Перастаць прытрымлівацца (абяцанняў,
поглядаў, перакананняў і пад.), адрачыся ад
чаго-н. Адступіцца ад прысягі. □ Спраеядлі-
васць вымагае зазначыць, што не было яшчэ
такога здарэння, каб Самабыліха адступілася
ад свайго слова. Колас. // Пайсці на прымі-
рэнне, згоду. Ганна чула душою адно: аду-
маўся, адступіцца рашыў [Васіль]. Мележ.
6. перан. Адысці, аддаліцца ад першакры-
ніцы, ісціны і пад. [Сакратар:] — Ты ж глядзі,
каб ні на крок не адступіўся ад тэксту. Саба-
ленка. [Завуч:] — I калі.. [карэспандэнт] не
напіша пра твае ўцёкі, то адступіцца ад праў-
ды. Рунец.
АДСТУПІЦЬ, -ступлю, -стўпіш, -стўпіць;
зак. 1. Ступіўшы назад, убок, аддаліцца, ады-
сці ад каго-, чаго-н. Сяўрук ужо адступіў
крыху назад, бо нехта, мусіць знячэўку, разоў
два сыпануў яму на ногі мокрай, напалам з
глеем зямлі. Кулакоўскі.— Кр-рам-нёў? —
усклікнуў Алік і адступіў на крок назад, нібы
хацеў лепш разгледзець хлопца. Шашкоў.
// перан. Стаць больш аддаленым ад чаго-н.,
адсунуцца. Паплылі сіняватыя дымкі, весела
затрашчала, разгараючыся, сучча. Паляна ні-
бы пашырылася, цемень адступіла ў бакі. Сі-
кяўскі. Ц перан. Слаць мепта важным, менпі
значным. Адступіць на задні план.
2. Адысці назад пад націскам праціўніка,
пакінуўшы свае ранейшыя пазіцыі. Чые гар-
маты страляюць, .. [Пракоп] не ведаў, але
цяпер ён быў упэўнены, што нашы не адсту-
пілі. Якімовіч.
3. перан. Адмовіцца ад сваіх намераў, за-
дум; спасаваць. Тыя ж людзі, што зрабілі..
[шлях], праявіўшы ў працы сапраўдны по-
дзвіг, у другой справе здаліся, адступілі перад
значна меншым і цяпер, выходзіць, смяяліся
самі з сябе. Ракітны. Я ўжо рашыў дазво-
ліць.. [жанчыне] спатканне, але нешта ўст-
рымлівала мяне сказаць ёй пра гэта адра-
зу, адразу адступіць перад ёю. Васілевіч.
4. перан. Перастаць прытрымлівацца ча-
го-н.; парушыць што-н. прынятае, устаноўле-
нае. Адступіць ад жыццёвай праўды. Адсту-
піць ад плана.
5. Разм. Паменшыцца; адлегчы; спасці. На-
рэшце мароз адступіў — сад дацвітаў. Васі-
левіч.
6. Пішучы, друкуючы, пакінуць месца ад
краю ліста. Адступіць на 2 сантыметры ад
краю.
АДСТУПЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паеодле
дзеясл. адступіць (у 1—4 знач.).
2. Устаўка ў тэкст якога-н. літаратурнага
твора, не звязаная з яго асноўнай тэмай або
сюжэтнай лініяй; устаўка ў вуснае апавя-
данне. Пасля гэтага невялікага філалагіч-
нага адступлення, мы вярнуліся зноў
да пытання аб чайках. В. Вольскі. // Адхілен-
не ад тэмы даклада, паведамлення.— Праўда,
час тады быў іншы, не такі, як цяпер,— Анд-
рэй Давыдавіч абвёў зрокам прысутных, нібы
просячы ў іх дазволу зрабіць маленькае ад-
ступленне ўбок. Кулакоўскі.
О Лірычнае адступленне — а) прасякнутая
лірыкай, эмоцыямі частка мастацкага твора,
якая перапыняе паслядоўнае развіццё сюжэ-
та (рамана, аповесці, паэмы і пад.); б) перан.
Адхіленне ад тэмы гаворкі, бяседы пад уплы-
вам якіх-н. уласных пачуццяў.
АДСТУПШК, -а, м. Той, хто адступіўся,
адрокся ад ранейшых поглядаў, пераканан-
няў. Адступнік ад веры. Палітычны адступ-
нік. □ Тыя затонцы, што не запісаліся на
сходзе ў калгас, цяпер еышэй пападымалі га-
ловы і даволі зняважліва пазіралі на адступ-
' нікаў, на тых, што павыпісваліся з калгаса.
Колас. // ІІагард. Той, хто здрадзіў каму-, ча-
му-н. [Сымон:] На такога будуць тыкаць паль-
цамі і шаптаць асцярожна: «адступнік, душа-
прадавец!» Купала.
АДСТУПШЦА, -ы, ж. Жан. да адступнік.
АДСТУПНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да адступніка, адступніцтва.
АДСТУПНІЦТВА, -а, н. Здрада ранейшым
поглядам, перакананням. Нідзе адступніцтва
і здрады Не знойдзе вораг між случчан. Аст-
рэйка.
АДСТУПНЫ, -ая, -бе. 1. Які прапануецца
каму-н. за згоду адступіцца, адмовіцца ад ка-
го-, чаго-н. Адступныя грошы.
2. у знач. наз. адступнбе, -бга, н. Разм. Пла-
та, якая прапануецца каму-н. за згоду адсту-
піцца, адмовіцца ад каго-, чаго-н. [Паціеўскі:]
Яны згадзіліся, што Пшыкальскі дасць Пыт-
левічу адступнога, і Пытлевіч сабе сваю студ-
ню выкапае. Чорны.— Я табе адступнога
дам,— запрапанаваў «святы». Колькі ты про-
сіш? Навуменка. Андрэй набраў шуфель жы-
та, патрос над засекам і, нібы адступнога,
сыпануў у няпоўны мех. Грахоўскі.
АДСУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсудзіць.
АДСУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адсудзіць.
АДСУДЗІЦЬ, -суджў, -сўдзіш, -сўдзіць; зак.,
каго-што. Атрымаць, адабраць, вярнуць што-н.
праз суд. Слёз у .. [Настасі] не было; яна даў-
но выплакала іх, яшчэ да таго дня, калі Юрка
прыехаў з суда са страшнай весткай аб тым,
што Халуста адсудзіў у іх хутар. Чарнышэвіч.
АДСУКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адсукаць.
АДСУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае і -сучў, -сўчаш,
-сўча; зак., што. 1. Рассукаўшы, аддзяліць.
Адсукаць нітку.
2. Адвіць, адматаць з цэўкі.
АДСУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сукаць.
АДСУНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адсунуць.
АДСУНУЦЦА, -сўнуся, -сўнешся, -сўнецца;
зак. 1. Перамясціцца на нейкую адлегласць;
пасунуцца. Світае... За кратамі, паміж веццем
дзвюх бяроз, там, дзе быў месяц, які ўжо ад-
СўПуўСЛ І Пйблек, калоссе перастала ыаняц-
ца, заціхла, чакаючы сонца. Брыль. // Размяс-
ціцца далей, аддаліцца. Бабуля адсунулася
на самы край лаўкі, у цянёк пад ліпай, але і
тут яе даставалі гарачыя прамені. Сіняўскі.
// перан. Стаць менш значным, менш важным.
Кожны думаў цяпер толькі аб тым, каб выра-
тавацца і выжыць, а ўсё іншае адсунулася
ўбок. Маўр.
2. Адчыніцца, адкрыцца, раскрыцца, адхі-
нуцца. Шэрая тканіна адсунулася ад запечка,
напялася, задрыжала, як на ветры, знікла.
Пташнікаў. У гэты час загрукалі жалязякі,
і дзверы адсунуліся. С. Александровіч.
АДСУНУЦЬ, -сўну, -сўнеш, -сўне; зак., што.
Перасунуць на нейкую адлегласць што-н. ад
каго-, чаго-п. Патржанецкі хлёбнуў чаю і
адсунуў ад сябе шклянку. Чарнышэвіч. Як
толькі замільгалі ў акне чырвонаармейскія
шапкі, «дзяўчына» старанна ўзялася месці
хату. Адсунула стол і пачала вымятаць з-пад
кута. Крапіва. // Адводзячы ўбок, адкрыць
што-н. Адсунуць завалу.
Міхалка чуў, што Скуратовіч выйшаў у чы-
стыя сенцы, адсунуў зас[а[ўку ў дзвярах.
Чорны. // Сунучы, адхінуць, адсланіць. Лары-
са села пры акне, адсунула фіранку і пачала
глядзець у сад. Мурашка. // перан. Зрабіць.
менш важным, менш значным. Будзённае
жыццё падхапіла Паходню імклівай плынню
і заняло яго думы, адсунуўшы на задні план
асабістае. Хадкевіч. // перан. Вылучыцца, да-
сягнуць значных поспехаў, апярэдзіўшы ін-
шых. [Купрыян:]—Ну, ты, брат Мікіта, і до-
ка! Але ж і на выдумкі хват! Усіх інжыне-
раў далёка Пакінуў, адсунуў назад! Колас.
АДСУПОНІЦЬ, -супбню, -супбніш, -супб-
ніць; зак., каго-што. Развязаць супоню, рас-
прагчы каня; рассупоніць.
АДСУПОНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да.
адсупоніць.
АДСУТНАСЦЬ, -і, ж. Стан паводле знач.
дзеясл. адсутнічаць.
АДСУТНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Не
знаходзіцца, не прысутнічаць дзе-н. у пэўны
час; не быць у наяўнасці. І"ут былі ўсе на-
стаўнікі, адсутнічаў адзін Даніла ІІлатонавіч.
Шамякін. Абодва адразу падаліся ў штаб, каб
даведацца, што тут здарылася, калі яны ад-
сутнічалі. Мележ.
АДСУТНЫ, -ая, -ае. 1. Які адсутнічае. II а-
казанні сведак, адсутных па законных пры-
чынах, суд пастанавіў агаласіць у свой час.
Колас.
2. Які не выяўляе ніякай цікавасці да на-
вакольнага; безуважны (пра выраз вачэп,
твару). Адсутны погляд.
3. у знач. наз. адсўтны, -ага, м. Той, хто
адсутнічае. Адзначыць адсутных.
АДСЦЯБАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсцябаць.
АДСЦЯБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго. На-
біць, сцябаючы; адлупцаваць. [Стары:]— Нас
пагналі ў скарбовае гумно, а там адсцябалі
лазою. Чорны.
АДСЫЛАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адсылаць — адаслаць.
АДСЫЛАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
сылаць.
АДСЫЛАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
слаць.
АДСЫЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Дзеянне паводле знач. дзеясл. адсылаць —
адаслаць.
АДСЫПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адсыпаць 1 — адсьшаць.
АДСЫПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адсыпаць.
АДСЫПАЦЦА, -сыплецца; зак. 1. Высыпац-
ца ў нейкай колькасці (пра што-н. сыпкае).
2. перан. Разм. Выбыць з ліку, складу каго-,
Чаго-н.; адсеяцца (у 3 знач.). Выпускнікоў
засталося чалавек пяць ці шэсць. Рэшта ад-
сыпаліся. Якімовіч.
3. перан. Разм. Загінуць (пра мэладняк
птушак і жывёл).
АДСЫПАЦЦА і, -аецца; незак. 1. Незак. да-
адсыпацца.
2. Зал. да адсыпаць *.
АДСЫПАЦЦА2, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да адаспацца.
АДСЫПАЦЬ, -сыплю, -сыплеш, -сыпле; зак.
Аддзяліць частку якога-н. сыпкага рэчыва
або дробных прадметаў, перасыпаўшы ку-
ды-н. Адсыпаць мукі. □ —А ты не бядуй,—
уцешыла дзяўчынка Косціка,— У наступны
раз я навучу цябе, як зачараваць гарлачык.
Тады набярэш поўны. А зараз дай я табе тро-
хі адсыплю. Даніленка.
АДСЫПАЦЬ', -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сыпаць.
АДСЫПАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ада-
спаць.
АДСЫПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. адсыпаць — адсыпаць.
АДСЫРВАЦЬ, -ае. Незак. да адсырэць.
АДСЫРЭЛЫ, -ая, -ае. Які стаў сыры, віль-
готны. Хтосьці незнаёмы чыркаў запалкамі,
а яны, мусіць, адсырэлыя, не запальваліся.
Чорны.
АДСЫРЭЦЬ, -эе; зак. Увабраўшы ў сябе
вільгаці, стаць сырым. Ісці было вельмі цяж-
ка, валёнкі за дзень адсырэлі, здаваліся пудо-
еымі. Лупсякоў.
АДСЫСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; каго-што. Не-
зак. да адассаць.
АДСЫХАЦЬ, -ае. Незак. да адсохнуць.
АДСЮЛЬ, прысл. 1. 3 гэтага месца; ад гэта-
га месца. Адсюль, з лясной паляны, На бітву
і ў разведку Хадзілі партызаны. Аўрамчык.
Да гарадка адсюль было вёрст трыццаць. Чор-
ны. // 3 гэтай мясцовасці. Ен родам адсюль,
са Стоўбцаў.
2. 3 папярэдняга разважання; у выніку гэ-
тага. [Вейс:] — Калі злачынца злоўлены ці
ўрэшце так пакараны сваімі рабочымі, трэба
і зрабіць адсюль належныя вывады. Лынь-
коў.
<> Адсюль-адтуль — з розных месцаў па-
троху. Ні адсюль, ні адтуль — раптоўна, не-
маведама адкуль.
АДСЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адсяваць — адсеяць і адсявацца — ад-
сеяцца.
АДСЯВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адсеяцца.
2. Зал. да адсяваць.
АДСЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сеяць.
АДСЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
сесці.
АДСЯДЗЁЦЦА, -сяджўся, -сядзішся, -ся-
дзіцца; -сядзімся, -седзіцёся; зак. Тое, што
іадсёдзецца.
АДСЯДЗЁЦЬ, -сяджў, -сядзіш, -сядзіць; -ся-
дзім, -седзіцё; зак. Тое, што і адсёдзець.
АДСЯКАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле дзеясл.
адсякаць — адсячы (у і, 2 знач.).
АДСЯКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адсячыся, адсекчыся.
2. Зал. да адсякаць.
АДСЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Незак.
да адсячы (у 1 знач.), адсекчы.
2. Аддзяляць чым-н. (рыскай, палоскай і
пад.) частку чаго-н. Верх высокай тэлемачты
адсякала ў небе барвовая палоска. Пташні-
каў. // Спец. Аддзяляць частку геаметрычнай
плоскасці, адрэзка прамой.
3. Пазбавіць магчымасці рухацца ў пэў-
ным напрамку. На захад, адсякаючы адыход
у Турэц, імчаліся коннікі. Брыль,
4. Незак. да адсячы, адсекчы (у 3 зпач.).
АДСЯЛІЦЦА, -сялюся, -сёлішся, -сёліцца;
зак. Аддзяліцца, пасяліўшыся на новым
месцы.
АДСЯЛІЦЬ, -сялю, -сёліш, -сёліць; зак., ка-
го. Аддзяліць, пасяліўшы на новае месца.
АДСЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да адсяліцца.
2. Зал. да адсяляць.
АДСЯЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да адся-
ліць.
АДСЯЧЫ, -сякў, -сячэш, -сячэ, -сячом, -се-
чацё, -сякўць; пр. -сёк, -сёкла, зак., што.
1. Аддзяліць, ударыўшы з размаху чым-н.
вострым. Вайна і яшчэ адну пакінула адме-
ціну: на левай руцэ.. [у Сцяпана] не хапала
двух апошніх пальцаў — адсекла снарадам.
Ракітны. [Агей:]— Куды ж без зямлі мне, ня-
ма мне тады ходу ў жыцці... лепш рукі мне
адсекчы, чым без зямлі быць. Галавач. // пе-
ран. Рашуча пазбавіцца чаго-н., парваць су-
вязь з чым-н. [Каваль:] — Не куру. [ Хло-
пец:] — Зусім? — Кінуў.— Ну, малайчына. Ая
сабе сказаў: да Першага мая, а там — адся-
ку. Савіцкі.
2. Зак. да адсякаць (у 2, 3 знач.).
3. Адказаць, сказаць у рэзкай, катэгарыч-
най форме. А машыніст на ўсе пагрозы нібы
адсек: — Не павязу! Дудар.
АДСЯЧЫСЯ, -сячэцца; -сякўцца; пр. -сёк-
ся, -сёклася; зак. Аддзяліцца ў выніку ўдара
чым-н. вострым.
АДСЯЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
адсячы (у 1, 2 знач.), адсекчы.
0 Даць галаву на адсячэнне гл. даць.
АДТАВАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. адтаваць—адтаць.
АДТАВАЦЬ. -таё. Незак. да адтаць.
АДТАЙВАННЕ. -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. адтайваць — адтаяць.
АДТАЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
тайваць.
АДТАЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
таяць.
АДТАЛЫ, -ая, -ае. Які адтаў, падтаў пад
уздзеяннем цяпла. Сцежка яшчэ не абсохла,
адталая зямля ўгіналася пад нагамі і было
мякка ступаць. Пташнікаў. Даніла.. праз ад-
талы ражок шыбы ўбачыў Ларысу. Кулакоў-
скі. Адразу запахла сырой адталай зямлёй.
Шамякін.
АДТАНЦАВАЦЬ, -танцўю, -танцўеш, -тан-
цўе; зак. Скончыць, перастаць тапцаваць;
пратанцаваць пэўны час.
АДТАШЦЦА, -тбпіцца; зак. Згарнуцца, ад-
дзяліўшыся ад сыроваткі; стварожыцца (пра
малако).
АДТАШЦЬ, -тапліб -тбпіш, -тбпіць; зак...
што. 1. Падаграваючы, прымусіць згарнуцца,
аддзяліцца; стварожыць (пра малако).
2. Ператварыць у вадкі стан; растапіўшы,
расплавіўшы, аддзяліць адно рэчыва ад дру-
гога. Адтапіць сала.
АДТАПТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адтаптаць.
АДТАПТАЦЬ, -тапчў, -тбпчаш, -тбпча; зак.,
што. 1. Наступаючы на што-н., пашкодзіць.
Гэтак скачуць — хто патроху, хто памногу.
Нейкі конік адтаптаў чмялісе ногу. Еагда-
новіч.
2. Разм. Моцна натрудзіць, натаміць хадою
ногі. [Маці:]— Бачыш, мая дачушка! Ты
адтаптала ногі, Ты абхадзіла дарогі. Глебка.
АДТАПЫРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адтапырыць.
АДТАПЫРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адтапырыцца.
2. Зал. да адтапырваць.
АДТАПЫРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адтапырыць.
АДТАПЬ'ІРЫЦЦА, -рыцца; зак. Вытырк-
нуцца, выпнуцца.— Дазволь мне, Кавалёў,—
левы вус Гурына адтапырыўся, як штык.
Чарнышэвіч. Аблазіўшы адзін куст, [Валодзя]
пераходзіў да другога, ад другога—да трэ-
цяга, пакуль кішэні ватоўкі не адтапырыліся
ад арэхаў. Ваданосаў.
АДТАПЬ'ІРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Аддзяліць ад чаго-н., адставіць (руку і інш.).
[Пчолка].. адтапырыць крылцы і лезе з га-
лоўкай у маленькую кветачку. Пташнікаў.
Галя адтапырыла тонкія губы, прыжмуры-
ла вочы.. і адмоўна крутнула галавою. Дуб-
роўскі. // Расхіпуць, разгарнуць. Сахрон
прысеў да нас на дошкі, кульцяпкаю правай
рукі.. адтапырыў кішэню штаноў. Сачанка.
АДТАРАБАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., ка-
го-што. Разм. Адцягнуць, завалачы куды-н.
што-н. [Майбарада:]— Адтарабанілі мы.. [ма-
шыну] тады ў механічную майстэрню ў саў-
гас, заключылі ўмову на капітальны рамонт.
Скрыган. // Завезці, адвезці. Позняй восен-
ню бацька запрог каня і адтарабаніў мяне ў
вёску Цюцькі. Сабаленка.
АДТАЦЬ, адтане; зак. Выйсці з замарожа-
нага стану; вызваліцца ад лёду, снегу пад
уздзеяннем цяпла. [Несцер:]— Вось крыху ад-
тане зямля — прынясу з дому шчэпы і паса-
джу на гэтым месцы. Кулакоўскі. Праз ноч
зямля адтала, зрабілася мяккай. Якімовіч. //
перан. Памякчэць, падабрэць, пазбыцца суро-
васці. Сама Волька, заўважаючы ў сабе.. зме-
ну, не магла не дзівіцца, як яе жаночае сэрца
адтала, сагрэлася і само пачало грэць. Васі-
левіч.
АДТАЧЫЦЬ, -тачў, -тбчыш, -тбчыць; зак.
Зрабіць вострым, натачыць. Адточыць серп
Рыгорка для Марылі, 3 пілы касу наладзіць.
А. Александровіч. // перан. Удасканаліць май-
стэрства, зрабіць выразным (мову, стыль).
Можна сказаць, што ў гэтай форме [аглядаў]
Багдановіч адтачыў сваё пяро крытыка, тут
упершыню бліснуў трапнасцю назіранняў,
тонкім пранікненнем у канкрэтныя з’явы лі-
таратурнага працэсу. Лойка.
АДТАЯЦЬ, -таю. -таеш, -тае; зак. 1. (1 і
2 ас. не ўжыв.). Тое, што і а д т а ц ь. Вокны
ў карчме адтаялі, і за імі відаць было, як
застыў на дрэеах пушысты некрануты іней.
Пестрак.
2. што. Вывесці з замарожанага стану, раз-
марозіць. Адтаяць мяса. Адтаяць халадзільнік.
АДТОК, -у, м. Сцяканне якой-н. вадкасці ў
другое месца; проціл. прыток. Адток крыві.
АДТОПЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адтапіць.
2. у знач. прым. Пра кіслае малако, у якім
тварог аддзелены ад сыроваткі. Адтопленае
малако.
АДТОПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адтопліваць — адтапіць.
АДТОПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адтапіцца.
2. Зал. да адтопліваць.
АДТОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адтапіць.
АДТОПТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
топтвапь.
АДТОПТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
таптаць.
АДТОРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Выняць,
выцягнуць корак, шпунт і пад. Чорт падско-
чыў, з бочкі шпунт адторкнуў — I закапаў на
дарогу дзёгаць. Барадулін.
АДТОЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адтачыць.
2. у знач. прым. перан. Дасканалы па фор-
Ме. Адточаны верш.
АДТОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адточваць — адтачыць.
АДТОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
точваць.
АДТОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
тачыць.
АДТРАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адтрапаць.
АДТРАПАЦЬ, -траплю, -трэплеш, -трэпле;
зак. 1. Трэплючы, ачысціць ад кастрыцы. Змя-
ла ў мяльніцы я лён, Адтрапала лён трап-
лом,— Засвяціў, як цудны сон, Лён шаўковым
валакном. Купала.
2. Перастаць займацца трапаннем; скон-
чыць трапанне.— Ай, дзеткі,— сказала [Стэ-
бба].— Я ўжо сваё і адцерла і адтрапала. Чар-
нышэвіч.
3. Разм. Прайсці пехатою. Адтрапаць трыц-
цаць кіламетраў.
АДТРУБІЦЬ, -трублю, -трўбіш, -трўбіць;
зак. Пратрубіць што-н., кончыць трубіць. Ад-
трубілі піянерскія горны. Адтрубіць збор.
АДТРЭПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
трапаць.
АДТЎЛІНА, -ы, ж. Адкрытае пустое месца
ў чым-н. суцэльным; дзірка, шчыліна, праход,
пройма. Праз адтуліну ў дзвярах прабіваўся
сцюдзёны струмень. Савіцкі. Антось падбег
да акна, спіной засланіў разбітую шыбу і
азірнуўся, шукаючы вачыма рэч, якая б маг-
ла заткнуць адтуліну. Мележ. [Казік] нават
чуў, як два разы скрыгануў ключ у адтуліне
замка. Чарнышэвіч.
АДТЎЛЬ, прысл. 3 таго месца, з таго боку.
Вецер дзьме не ад нас, а насустрач, з бало-
та,— адтуль павінен з’явіцца той, каго мы ча-
каем. В. Вольскі. Нарэшце Пацейчык развя-
заў торбу і дастаў адтуль хлеб і кусок сала.
Чорны.
АДТЎПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм„
1. Прайсці пэўную адлегласць. [Мікалай:] —
Пехатой вёрст трыццаць.. адтупаў. Пальчэў-
скі.
2. Скончыць, перастаць хадзіць па якой-н.
прычыне. Адтупаў, адхадзіў сваё па зямлі да-
рагі чалавек — маці. Ракітны.
АДТУПІАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адтушаваць.
АДТУШАВАЦЬ, -шўю, -шўеш, -шўе; зак.,
што. Тушуючы, налажыць цені на малюнак.
АДТУІПОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адтушоўваць — адтушаваць.
АДТУШОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адтушоўваць.
АДТУШОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адтушаваць.
АДТЫКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адтыкаць— адаткнуць.
АДТЫКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адаткнуцца.
2. Зал. да адтыкаць.
АДТЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак, да ада-
ткнуць.
АДТЫНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. Тое, што і атынкаваць.
АДТЭРМІНАВАННЕ, -я, н. Тое, што і а д-
тэрміноўка.
АДТЭРМІНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адтэрмінаваць.
АДТЭРМІНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.,
што. Перанесці выкананне чаго-н. на пазней-
шы тэрмін. Адтэрмінаваць плацяжы. // Пра-
доўжыць тэрмін годнасці чаго-н. Адтэрміна-
ваць пропуск.
АДТЭРМІНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да адтэрміноўваць.
АДТЭРМШОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адтэрмінаваць.
АДТЭРМІНОЎКА, -і, ДМ -нбўцы; Р мн.
-нбвак; ж. Дзеянне паводле знач. дзеясл. ад-
тэрміноўваць — адтэрмінаваць.
АДУБЁЛАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
адубелага.
АДУБЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які адубеў,
акалеў; змёрзлы. Уначы ад марозу лопаліся
бярвенні ў сценах, а неяк раніцай Сяргейка
знайіаоў у сенцах двух адубелых вераб’ёў.
Хомчанка. // Які стаў нягнуткі ад холаду;
скарчанелы. Здавалася, што адубелыя рукі не
вытрымаюць, міна паляціць уніз. Новікаў.
2. Цвёрды, каляны ад вады, холаду. Галіна
адварочвалася, пазірала ў самы куток машы-
ны, дзе, уеаткнуты між рамай і брызентам,
калыхаўся адубелы ад вады зялёны плагач-
накідка. Пташпікаў.
АДУБЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм. 1. Вель-
мі змерзнуць, застыць ад холаду; скарчанець.
Стары Ням.іра адубеў, стоячы на скавышы.
Чорны.
2. Стаць нягнуткім, непаслухмяным;
страціць адчувальнасць, здольнасць рухацца;
агрубець. [Дар’я:] А чаму.. [рукі] граблямі
сталі? Чаму яны адубелі? Ад бульбы, што
кожны дзень чышчу. Ад бялізны, што мыю?
Губарэвіч. // Ахалодаць, адзеравянець (пра
нябожчыка). [Юзэфа:]— Спіць [Акцызнік]. Як
з ног зваліўся. Не дабудзішся, не даклічаш-
ся... Што калода. Можа ўжо і адубеў дагэ-
туль. Пташнікаў.
АДУБЯНЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д у б е-
лы. Адубянелы ад марозу Выцягваў Саўка
з тайніка Сабе й Лявону папяросу. Гаўрусёў.
АДУБЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм. Тое,
што і адубець. [Прыборны:]— Дадумаў-
ся, ліха на цябе, у лістападзе Днепр пера-
плываць. Зусім адубянець мог на сярэдзіне.
Шамякін. Васіль Ціханавіч.. стаяў.. і думаў,
як адеажыцца сказаць пра смерць Дзяніса.
Гэта трэба зрабіць сёння — для гэтага ж ён
і прыйшоў сюды, але адчуваў, што язык нібы
адубянеў. Сіўцоў.
АДУВАНЧЫК, -а, .м. Расліна сямейства
складанакветкавых са сцяблом з малочным
сокам, жоўтымі кветкамі і пушыстым семем,
якое разносіцца ветрам. Каля дарогі раслі
адуванчыкі. □ Чатыры леты Прабеглі над
бяляваю галоўкай, Якая, быццам спелы аду-
еанчык, Качаецца пад ветрам вольных пе-
сень. Караткевіч.
АДУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; заг. адўжай зак.,
каго-што. 1. Падужаць, перамагчы, адолець,
узяць верх над кім-, чым-н.; справіцца з кім-,
чым-н. Пачуў [Васіль], як брыдкая млоснасць
кволіць рукі, ногі, усяго. Стараўся адужаць
яе. Мележ. ІПто нам мяцеліца, Вецер і сцю-
жа? Што маладосць нашу Зможа адужаць?
А. Александровіч. // Авалодаць якім-н. рамя-
ством, умельствам. [Дзед:] — Малады яшчэ ты
дужа падымаць у кузні молат. Рамяство маё
адужаць — гэта іншая размова. Дубоўка.
2. Змагчы, здолець. Конь такі, што гадай, ці
адужае прывалачы сто.гькі лесу. Мележ. [Гі-
ляр:] — Я згодзен ісці пехатой да самых Ба-
цяновіч і несці на сябе столькі арэхаў, колькі
адужаю, абы ў нас сталася так, як тут. Ду-
боўка.
АДУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; заг. адужай; зак.
Набрацца сілы; ачуняць пасля хваробы. Мы
адлятаць гатовы ў родны край, Туды, дзе
адужалі нашы крылы. Барадулін. Каб адужа-
лі дрэўцы, Каб цешыліся сэрцы, Калі там за-
шуміць здалёк Зялёны хвойнік ці гаёк. Лужа-
нін. Некалькі месяцаў Марыля жыла ў эва-
куацыі, пакуль трошкі адужаў сынок. Кула-
коўскі.
АДУЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да адў-
жаць.
АДУЖЭЛЫ, -ая, -ае. Які стаў дужэйшы;
які паправіўся пасля хваробы.
АДУЖЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. 1. Тое, што
і а д у ж а ц ь.
2. перан. Палепшыць сваё маёмаснае ста-
новішча. [Сцяпан і Волька] пачалі будаваць
гэту маленькую хатку, спадзеючыся, што, як
адужэюць, паставяць новую, прасторную і
светлую. Скрыган.
АДУКАВАнАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адука-
ванага, ступень адукацыі; вучонасць. [Яша]
стаў вучыцца, але пачынаць прыйшлося з
другога класа, бо як ні стараўся хлапец пака-
заць сваю партызанскую адукаванасць, на
большае не выцягнуў. Кулакоўскі.
АДУКАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адукаваць.
2. у знач. прым. Які атрымаў шырокую
адукацыю, мае рознабаковыя веды. [Янка]
вучыўся ў беларускай гімназіі, і здаваўся нам
тады вельмі адукаваным і разумным чалаве-
кам. Брыль. // Інтэлігентны, культурны, выха-
ваны. Каб Раманчык быў паэт, ён цяпер зла-
жыў бы самую жаласную элегію самому сабе,
але ён — толькі проста адукаваны чалавек,
здольны глыбока адчуеаць. Колас.
АДУКАВАЦЦА, -кўюся, -кўешся, -кўецца;
зак. Набыць адукацыю, прайсці выхаванне.
АДУКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак., каго.
Даць каму-н. адукацыю, выхаванне; наву-
чыць. [Кузьма:] — Настачка, якая ты цяпер
харошая! Адукаваць цябе, што гэта будзе за
жонка! Колас.
АДУКАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да адукацыі. Адукацыйная справа. Адука-
цыйны ўзровень.
0 Адукацыйны цэнз гл. цэнз.
АДУКАЦЫЯ, -і, ж. 1. Навучанне, асвета.
Грамадзяне СССР маюць права на адукацыю.
2. звычайна з азначэннем. Сукупнасць ве-
даў, набытых у выніку навучання. Вышэй-
шая, спецыяльная, сярэдняя адукацыя. □
Бацька Казіміра, Адам Рэклайціс, юрыст па
адукацыі, уласнік трохсот дзесяцін зямлі ра-
зам з лесам, удзельнічаў у паўстанні 1863 го-
да. Пестрак.
АДЎМ, -у, м. Тое, што і одум.
АДУМАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Падумаўшы і зразумеўшы няправільнасць
сваіх паводзін, намераў і пад., адмовіцца ад
іх, змяніць іх. Ды адумалася Чапля, Што
дарма за Жураўля, За балотнага суседа, Яна
замуж не пайшла. Танк.
2. Разм. Выйсці з задуменнасці, усвядоміць
што-н. (пасля чаго-н. нечаканага, раптоўна-
га); апамятацца, схамянуцца; сабрацца з дум-
камі. Сашка падышоў да самага таго стала,
дзе быццам быў прэзідыум. I ўжо сеўшы, ён
адумаўся, што тут жа яго ніхто не ведае.
Чорны.
АДУМВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да адумацца.
АДЎРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адурыць.
АДЎРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адурваць— адурыць.
АДУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аду-
рыць.
АДУРМАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адурманіць.
АДУРМАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца;
зак. 1. Паддацца дурману, ап’яніць сябе.
2. перан. Затлуміць сабе галаву, атруціць
сваю свядомасць памылковымі ўяўленнямі.
АДУРМАНІЦЬ, -ніо, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. 1. Затуманіць чыю-н. свядомасць; ап’я-
ніць. У твар дыхнула водарам вясны. I адур-
маніў сіні хмель лясны. Бураўкін.
2. перан. Зацямніць, атруціць свядомасць
шкоднымі ідэямі, памылковымі ўяўленнямі.
3. перан. Ашукаць.
АДУРМАНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адурманьваць — адурманіць.
АДУРМАНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адурманіцца.
2. Зал. да адурманьваць.
АДУРМАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адурманіць.
АДУРНЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і з д у р-
н е л ы.
АДУРНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Тое, што
і здурнець.
АДУРЫЦЬ, адурў, адўрыш, адўрыць;
зак., што. Ў выразе: адурыць галаву — нада-
кучыць гаворкай, просьбамі, прапановамі;
угаворамі прымусіць што-н. зрабіць.
АДЎРЭЛЫ, -ая, -ае. Які дайшоў да аду-
рэння. А дзе абоз — бачу адзаду, здалёк: спу-
джаныя коні, адурэлае быдла, звар’яцелыя
людзі. Гарэцкі.
АДУРЭННЕ, -я, н. Стан паводле знач. дзе-
ясл. адурэць.
АДУРЗЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Тое, што і
здурнець.
АДУСЮЛЬ, прысл. 3 розных месцаў, з усіх
бакоў. Шмат адусюль прыходзіла людзей:
3 суседніх вёсак, з дальніх хутароў. Танк.
У класе падняўся рогат, адусюль чуліся вясё-
лыя жарты і выгукі. Краўчанка.
АДУТЛАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адут-
лаватага.
АДУТЛАВАТЫ, -ая, -ае. Тое, што і а з ы з-
лы (у 1 знач.). Твар у астравіцяніна быў
круглы, з адутлаватымі шчокамі. Беразняк.
АДУХАВІЦЬ, -хаўлю, -хавіш, -хавіць; зак.,
каго-што. Прыпісаць жывёле, рэчы, з’яве рэ-
чаіснасці найвышэйшыя духоўныя здольнас-
ці. // Духоўна ўзвысіць, авысакародзіць.
АДУХАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адухаўляць — адухавіць.
АДУХАЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
адухаўляць.
АДУХАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
адухавіць.
АДУХОЎЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аду-
хоўленага.
АДУХОЎЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адухавіць.
2. у знач. прым. Які выяўляе актыўную ра-
боту думкі, хараство, высакародпасць душы.
Адухоўлены твар. □ [Паўлюк] любіў высту-
паць перад людзьмі, асабліва перад моладдзю.
Калі выходзіў на сцэну, увесь быў адухоўле-
ны, узрушаны. Сабаленка.
АДУІПАВІЦЬ, -шаўлю, -шавіш, -шавіць;
зак., што. Надзяліць уласцівасцямі жывых
істот.
АДУШАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адушаўляць — адушавіць.
АДУПІАЎЛЁНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аду-
шаўлёнага.
АДУШАЎЛЁНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад адушавіць.
2. у знач. прым. Які належыць да свету
жывых істот; жывы. // Які адносіцца да ка-
тэгорыі назоўнікаў, што азначаюць назвы
жывых істот. Адушаўлёны назоўнік.
АДУШАЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
адушаўляць.
АДУШАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
адушавіпь.
АДФАРМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал
пр. ад адфармаваць.
АДФАРМАВАЦЬ, -мўю, -мўеш, -мўе; зак.,
што. Спец. Надаць чаму-н. пэўную форму.
АДФАРМОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адфармоўваць.
АДФАРМОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адфармаваць.
АДФІЛЬТРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адфільтраваць.
АДФІЛЬТРАВАЦЦА, -рўецца; за». Аддзя-
ліцца ў час фільтравання.
АДФІЛЬТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. 1. Ачысціць, прапусціўшы праз фільтр.
Адфільтраваць ваду.
2. Аддзяліць фільтраваннем. Адфільтраваць
прымесі.
АДФІЛЬТРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да адфільтроўваць.
АДФІЛЬТРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адфільтраваць.
АДФРЭЗЕРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Спец. Апрацаваць фрэзай, фрэзерам.
АДФРЭЗЕРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да адфрэзероўваць.
АДФРЭЗЕРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адфрэзераваць.
АДФЫРКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. 3 шумам выдыхнуць паветра праз нос,
рот. 3 вады вылез Рахуба. Вылез, адфыркаўся
I падаўся да сваёй машыны. Васілёнак.
АДФЫРКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да адфыркацца.
АДФЫРКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;
зак. Аднакр. да адфырквацца.
АДХАДЗІЦЬ, -хаджў, -хбдзіш, -хбдзіць; зак.
1. Прахадзіць куды-н., дзе-н. пэўны час. Такі
ўжо заведзены лад у паноў: хто не адходзіць
у школу да чатырнаццаці год — плаці штраф
або адседжвай у каталажцы пры гміне.
Брыль. [Дська:] — Прыйшоў дадому, тут табе
толькі ведай гуляй, на вячоркі хад/зі, а ён лёг
і ляжыць.— Я пасля сваё адхаджу,— сказаў
Кастусь,— як ачуняю. Галавач.
2. Скончыць, перастаць хадзіць па якой-н.
прычыне.— Не-е, сусед. Прыйшоў адвітацца.
Мне ўжо тут не жыць. Не жылец я ў Лон-
ее...— [Парыпан] уздыхнуў і нагнуўся над
сталом, загаварыў цішэй.— Адхадзіў я сваё па
лесе... Пташнікаў.
3. Разм. Адлупцаваць каго-н. чым-н. [Аж-
рэм:] На цябе не крычаць трэба, а вось гэ-
тым кіем адхадзіць. Губарэвіч. Нават і пасля
таго, як шафёр добра адхадзіў мяне скураны-
мі рукавіцамі за тое, што я пачапіўся за борт,
думка працаваць на аўтамашыне не пакідала
мяне. Сергіевіч.
4. Клопатамі, пільным доглядам вырата-
ваць ад смерці; адхаяць. [Начхім:] — [Каржа-
невіча] накіравалі ў шпіталь. Ледзь адхадзілі,
а потым камісавалі. Алешка. [Жанчына:] —
А гэтага бычка, што я ледзь адхадзіла, яшчэ
паіць трэба. Кулакоўскі.
<> Адхадзіць ногі — змарыцца, стаміцца
(ад хады).
АДХАЙВАЦЦА, -аецца. Незак. да адхаяцца.
АДХАЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
хаяць.
АДХАПІЦЬ, -хаплю, -хбпіш, -хбпіць; зак.,
што. 1. Паспешліва адняць. [Аляксей] нала-
жыў свае дужыя, запэцканыя ў мазуту рукі
на белы падаконнік, але тут яа паспешліва
адхапіў іх і схаваў за спіну. Шамякін. Любка
нечакана стукнула яму па руцэ і крыкну-
ла: — Не лезь! — Паліцай адхапіў руку, як ад
прыску. Дамашэвіч.
2. Разм. Набыць, дастаць, ухапіць; зарваць.
Зямля была вельмі ўрадлівая. Ксавэр Блецька
ведаў, які кавалак адхапіць ад Гальваса.
Чорны.
3. Разм. Зарабіць, атрымаць. Адхапіць двой-
ку. Адхапіць вымову.
АДХАРКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адхаркаць.
АДХАРКАЦЦА, -аюся, -аепіся, -аецца; зак.
Харкаючы, сплюнуць макроту, слізь.
АДХАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Пахар-
каўшы, сплюнуць макроту, слізь,
АДХАРКВАЛЬНАБ, -ага, н. Лякарства, якое
КДХАТУКВА'ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адхаркваць — адхаркаць і ад-
харквацца — адхаркацца.
АДХАРКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адхаркацца.
2. Зал. да адхаркваць.
АДХАРКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
харкаць.
АДХАРКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;
зак. 1. Харкнуўшы, сплюнуць макроту.
2. Аддзяліцца пры харканні.
АДХАРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Харк-
нуўшы, сплюнуць макроту. Слухаючы, што
яму гавораць, пан Вільчыцкі гучна адхаркнуў
і плюнуў зверху міма мужыка. Брыль.
АДХАЦЁЦЦА, -хбчацца; безас., зак., з інф.
Разм. Перастаць хацецца; перахацецца; рас-
хацецца.— О-о, то выдатна!—карыя вочкі
згаслі, і чалавеку, мусіць, адхацелася гава-
рыць. Карпюк.
АДХАЦЁЦЬ, -хачў, -хбчаш, -хбча; зак., з
інф. Разм. Пакінуць хацець, страціць ахвоту
рабіць што-н.; перахацець; расхацець.
АДХАЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адхаяць.
АДХАЯЦЦА, -аецца; зак. Разм. Выбавіцца
з хваробы; ачуняць, акрыяць. Дык цяпер рап-
там страшна стала дзядзьку Паўлу; зноў тая
немач вярнулася, ад якой ледзьее адхаяўся!
Чорны.
АДХАЯЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго. 1. Разм.
Вярнуць прытомнасць, жыццё; адратаваць.
Міхась затуліў.. [жорава] халатам. А сябрукі,
адбіраючы жорава, затузалі хлопца так, што
ён самлеў. Хлопцы спалохаліся, адхаялі яго,
завялі дахаты і жорава яму аддалі. Брыль.
2. Ачысціць, адмыць, агледзець.
АДХВАРЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Разм. Пе-
рахварэць на што-н., пахварэць які-н. час. Ад-
хварэў на грып. Адхварэла два месяцы.
АДХВАСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адхвастаць.
АДХВАСТАЦЬ, -хвашчў, -хвбшчаш, -хвб-
шча; зак., каго-што. 1. Разм. Адсцябаць, ад-
лупцаваць (дубцом, бізупом, пугай і пад.). //
перан. Бязлітасна, рэзка пакрытыкаваць, вы-
лаяць.
2. Хвоцічучы, адбіць, аддзяліць бруд. Дождж
сек са злосцю і ахвотай, здавалася, ён шалеў
ад вялікай радасці, што змог нарэшце ад-
хвастаць, абмыць засмужаную пасля бруднага
верхаводдзя зямлю. Пташнікаў.
АДХВАТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
хватваць.
АДХВАТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
хваціць.
АДХВАЦІЦЬ, -хвачў, -хваціш, -хваціць;
зак., што. Тое, што і адхапіць.
АДХВАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адхваціць.
АДХІЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адхіляць — адхіліць і адхіляц-
ца — адхіліцца.
2. Адступленне ад чаго-н., неадпаведнасць
чаму-н., розніца ў параўнанні з чым-н. Адхі-
ленне ад правіл. Адхіленні ад нормаў. □
Гэта была, без малога, простая лінія. Было
адно нязначнае адхіленне ўбок, якога можна
не браць на ўвагу. Лінія была якраз на за-
хад. Чорны.
АДХІЛЕНЫ, -ая, -ае, Дзееп^ым, зцд, Ц,
АДХІЛІЦЦА, -хілюся, -хілішся, -хіліцца;
зак. 1. Падацца, нахіліцца ўбок; адхінуцца.
Бацюшка адхіліўся ў другі бок і, каб не пры-
кмеціў Пётра, перажагнаўся. Чарот.
2. Збіцца, адысці ад прамога кірунку, ухі-
ліцца ад галоўнага.— Куды ж мы адхіліліся?
Дзе ж тут гумно? — раздумліва спытаў Ляс-
ніцкі. Шамякін. За гэту бамбёжку Косця ат-
рымаў ад.. начальства еымову — ён адхіліўся
ад маршруту. Навуменка.
3. Адгарнуцца, адсланіцца. Пачуліся крокі.
Фіранка адхілілася, і ў бакоўку глянула гас-
падыня. Пестрак.
4. перан. Пакінуць займацца чым-н., ду-
маць, гаварыць пра што-н., перакінуўшы ўва-
гу на што-н. іншае, заняўшыся чым-н. ін-
шым; адысці ўбок. Ну, не буду вам расказ-
ваць пра тыя дзівы, якія я ўбачыў назаўтра,
бо тады я адхілюся ў бок ад галоўнага. Ва-
сілёнак.
АДХІЛІЦЬ, -хілю, -хіліш, -хіліць; зак., што.
1. Хілячы, адвесці ўбок, прыняць; адхінуць;
адвярнуць. Асцярожна адхіліў .. [Міколка]
бацькаву руку ад рэгулятара. Лынькоў.
[Аляксей] улавіў Зосіна хваляванне, сціснуў
яе галаву далонямі і асцярожна адхіліў ад
сваіх грудзей. Карпаў.
2. Адняць, адхінуць што-н. прыхіленае; ад-
гарнуць, адагнуць (край, канец чаго-н.). Ва-
нева мама адхіліла посцілку, якая вісела..
замест дзвярэй, унесла вядро з вадой, кубак,
стала паліваць вазоны. Карпюк.
3. перан. Не прыняць, не прызнаць, адверг-
нуць. Адхіліць абвінавачанне. Адхіліць прось-
бу, прапанову. Ц Не дапусціць, прадухіліць.
Хлопец адчуваў — на яго насоўваецца бяда,
але ён не меў сілы адхіліць яе. Гамолка. Ма-
ленькае ўласнае захапіла.. [Хадкевіча} у па-
лон, моцнай рукой адхіліла ўсё пабочнае, за-
гадала думаць толькі аб сабе. Васілевіч.
АДХІЛЙЦЦА, -яюся, -яепіся, -яецца; незак.
1. Незак. да адхіліцца.
2. Зал. да адхіляць.
АДХІЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да адхі-
ліць.
АДХІНАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адхінаць — адхінуць.
АДХІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да адхінуцца.
2. Зал. да адхінаць.
АДХІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
хінуць.
АДХІНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адхінуць.
АДХІНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. 1. Адхіліцца, адсланіцца (пра
тое, што захінае). Папера адхінулася, і я
ўбачыў, як у вялікіх чорных вачах дзяўчынкі
з’явіўся жах, а рукі ў яе задрыжалі. Карпюк.
Вось-вось зараз адхінецца фіранка і за ёю
з’явіцца Зіна. Асіпенка.
2. Падацца ўбок, адступіцца, адхіліцца ад
чаго-н.; адарвацца. Рыбкін адхінуўся ад спін-
кі крэсла, сеў прама і вольна. Гамолка. Спа-
лоханы машыніст адхінуўся ад акна, жорстка
схапіў.. [Ірыніну] руку. Лынькоў. [Каця] па-
лажыла Гарбачэню руку на плячо і, як ма-
лое дзіця, якое апяклося аб шкло лямпы, ад-
хінулася ад яго. Гурскі.
3. перан. Адступіцца, адмовіцца ад каго-,
чаго-н. Адам Влецька адчуў усёй сваёй істо-
тай, што Гальвас, як ад чаго агіднага, адхі-
нуўся ад яго. Чорны.
4. перан. Адлучыцца, адысці на кароткі час.
Адхінуцца на хвілінку.
АДХІНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. 1. Адхіліць, адсланіць (тое, чым
захінута што-н.). Ліпачка павярнулася да ак-
на, трошачкі адхінула фіранку і глядзіць,
углядаецца ў месячную ноч. Сабаленка. На
Эльбрусе 3 белых дзвюх еяршыняў Раніца
зняла смугі пялёнку, Быццам бы з грудзей
сваіх Дзяўчына Адхінула прасціну спрасон-
ку. Аўрамчык.
2. Адхіліць, адвесці ўбок. Пётра разумее,
што трэба ўзняцца, узяць еілкі і выняць з
печы чыгун з вадою, але не можа адхінуць
дааоні ад скроняў. Галавач. А Сымонка, як
прыкуты, Не мог пальцам зварухнуць, ІІе моз
гэтых чараў путы Ні разбіць, ні адхінуць.
Колас.
АДХІСНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. 1. Рэзка падацца ўбок; ад-
хіліцца.— ІІе трэба гэтага, Мартын! — устры-
вожана сказала Аўгіня. I ўсім целам адхіс-
нулася ад яго, каб вызваліцца з яго рук. Ко-
лас. [Параска] адхіснулася ад акна і стаілася
за сцяною. Лобан.
2. перан. Адступіцца, рашуча адмовіцца ад
каго-, чаго-н. Хай бы хоць што-кольвек бы-
ло ў .. [ІСосціка] Станіслававага, .. [Галя] б не
адвярнулася, не адхіснулася б ад яго. Саба-
ленка.
АДХЛАННЕ, -я, н. Кароткае аблягчэнне ад
цяжкай працяглай работы, перадышка. Маў-
кліва церпяць парабкі вякоў — Ні продыху,
ні адхлання. Барадулін.
АДХЛШНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся; -няцёся; зак. Разм. Дыхнуўшы, выда-
ліць з горла тое, чым захліпнуўся.
АДХЛІПНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Разм. Тое, што і адхліннуцца.
Лыкнуў Яначка чарку і аж вочы вырачыў з
непрывычкі, дух заняло, насілу адхліпнуў.
Крапіва.
АДХЛЫНУЦЬ, -не; зак. 1. Пацячы, па-
мкнуцца ў адваротным напрамку (пра ваду).
Вада адхлынула ад берага. □ Васіль увесь
сумеўся, адчуў, як у яго ад твару адхлынула
кроў. Краўчанка. // Раптоўна адступіць, ады-
сці (пра пачуцці і пад.). Гора на момант ад-
хлынула ад дзіцячага сэрца, і Косцік заснуў.
Пестрак.
2. перан. Адысці назад, адступіць (пра на~
тоўп людзей). Тады гітлераўцы павярнулі ду-
лы аўтаматаў на натоўп. Усе адхлынулі і на
момант замоўклі. Пальчэўскі. // Адхіснуцца,
аддаліцца ад каго-н. Убачыўшы, што Міша
цалкам захапіўся ўжо новай мэбляй, дзяўча-
ты адхлынулі ад яго. Карпюк.
АДХОД, -у, М -дзе, м. Тое, што і а д ы х о д.
АДХОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адхадзіць.
АДХОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адхадзіць.
АДХОДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца; не-
зак. Тое, што і адыходзіцца.
АДХОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак. Тое,
што і адыходзіць.
АДХОДЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д ы-
х о д л і в ы.
АДХОДНАЕ, -ага, н. Тое, што і а д ы х о д-
н а е.
АДХОДНАЯ, -ай, ж. Тое, што і а д ы х о д-
н а я.
АДХОДНІК, -а, м. Тое, што і а д ы х о д-
н і к.
АДХОДЫ, -аў; адз. адхбд, -у, М -дзе, м.
Рэшткі якой-н. вытворчасці, што могуць быць
выкарыстаны ў іншых мэтах. Рацыянальна
выкарыстоўваць адходы металу. // Страты
пры вырошчванні жывёлы. Адходы малад-
няку.
АДХОН, -у, м. Пахілая паверхня гары, бе-
рага і пад.; схіл. Тры дзесяткі хат з ліпавымі
прысадамі ўздоўж.. вуліцы.. збягалі па ад-
хоне ўзгорка да ручая. Хадкевіч. // Бакавая
паверхня дарожнага палатна. У туманах па-
вольна, засцілаючы дарожны адхон густым.
дымам, пад’язджаў да горада поезд. Галавач.
0 Пусціць пад адхон гл. пусціць.
АДХОНІСТЫ, -ая, -ае. Не круты, спадзістЬі,
пахілы. [Іван і Джулія] дабеглі ў самы ніз
лагчынкі, прабраліся праз рададэндран ііа
другі яе бок — невысокі, адхоністы ўзлобак —
і знясілена пайшлі ўгору. Быкаў.
АДХОННЕ, -я, н. Тое, што і адхо н. Суро-
вая, маўклівая гара, Імхом сухім зарослае ад-
хонне. Лойка.
АДХОННЫ, -ая, -ае. Тое, што і а д х о н і-
сты. Разложыстыя круглаверхія вербы, уз-
няўшы над вадою карэнне, абступаюць ад-
хонны пясчаны бераг. Колас.
АДХОПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адхопліваць.
АДХОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адхапіць.
АДХРЫСЦІЦЦА, -хрышчўся, -хрысцішся,
-хрысціцца; зак., ад чаго. Разм. Адвязацца, аД-
чапіцца ад каго-, чаго-н.; хрысцячыся, пазба-
віцца, паводле ўяўленпя набожных ліо-
дзей, ад нячыстай сілы. [Сымонка:]— Дзед-
ка, чуеш: во — спявае! Ці ж не чуеш, дзедка?
вунь!— Гэта здань теая такая: Адхрысціся,
хлопча, плюнь! Колас. // перан. АдкараскаЦ-
ца, адгаварыцца, адвязацца. Андрэй Руды ха-
цеў забраць сваіх старых у мястэчка, але тьія
адхрысціліся: — Ідзі ты ад нас, згінь! Вада-
носаў.
АДХРЫШЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецтіа.
Незак. да адхрысціцца.
АДХУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Хукаючы, адагрэць. Адхукаць рукі. // перан.
Вярнуць сілы, ажывіць (доглядам, увагай і
пад.). [Харытон:]— Мяне, як і Змітрака, Не
святыя, якім я раней верыў, а Хвядос выцяг-
нуў з магілы... Ён і Мітрафана адхукаў-
Бажко.
АДХУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аД-
хукаць.
АДЦАДЗІЦЬ, -цаджў, -цэдзіш, -цэдзіць;
зак., што. Цэдзячы, адліць; аддзяліць рэдкае,
вадкасць ад гушчы, прымесей. 3 печы спрыт-
на злезла гаспадыня, схапіла на запечку ану-
чу і анучаю выхапіла з пячуркі чыгунок ды
панесла яго ў кут ля парога, каб адцадзіць
над цэбрам бульбу. Галавач.
АДЦВІСЦІ, -цвіцё; зак. Закончыць, паь’і-
нуць цвісці. Растрэслі адзенне лясы, Даўно
адцвілі верасы і травы павялі. Колас. Кветкі
адцвілі, на іх месцы з’явіліся маленькія агу~
рочкі. Бяганская. // перан. Адкрасаваць (пра
маладосць, жыццё і пад.). Як шчасліва, сонеч-
на адцвілі гэтыя апошнія гады. Пяць год
таму назад сышліся.. [Ірына і Ігнась], пажа-
ніліся. Лынькоў. Так... Здараецца ў жыцці—
Што ты сядзеш будзеш баяць. Дні паспеЛІ
адцвісці, А надзеі зацвітаюць. Крапіва.
АДЦВІТАННЕ, -я, н. Стан паводле знач-
дзеясл. адцвітаць—адцвісці.
АДЦВІТАЦЬ, -ае. Незак. да адцвісці.
АДЦЁНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. нд
адцяніць.
АДЦЁННЕ, -я, н. 1. Разнавіднасць якога-н.
колеру (гуку і пад.). Галава, шыя і ўвесь ніз
у гэтай птушкі [сіваграка] блакітна-сіняга ко-
леру з зеленаватым адценнем. В. Вольсій-
Увесь мокры, у гразі, я стаяў і разглядаў віі-
лікую, прыгожую, з бронзавым адценнем рьі-
біну. Ляўданскі. [Нандратовіч] прыгубіў
шклянку з вадою.— Таварышы! — Голас яіо
гучны з металічным адценнем. Алешка.
2. Разнавіднасць якой-н. з’явы; лёгкі адбі-
так чаго-н. Недзе далёка прагрукаў гром, і
зноў дрыготлівым адценнем далёкага святла
праляцела ўначы бледная зарніца. Самуйлё-
нак. Густыя бровы, прычым левае з лёгкім
заломам, надавалі твару адценне лёгкага
здзіўлення і дзіцячай наіўнасці. Васілевіч.
3. Тонкая розніца ў ступені праяўлення
пачуцця, настрою, стану і пад.; нязначнае
змяненне сэнсу слова. Апошнія словы прафе-
сар вымавіў з адценнем злосці. Галавач.—•
Для цябе, здаецца, усе харошыя,— з адценнем
насмешкі заўважае Мартын. Колас. Вудучы
прызнаным знаўцам мовы,.. [Чорны] прагна
ўслухоўваўся ў мелодыю сказа, у яго гука-
выя і сэнсавыя адценні, з цікаўнасцю ловя-
чы кожнае незнаёмае слова. Вітка.
АДЦЁРЦІ, адатрў, адатрэш, адатрэ; ада-
трбм, адатрацё, адатрўць; пр. адцёр, -цёрла;
заг. адатры; зак., што. 1. Трэннем выдаліць
што-н. прыстаўшае, прысохлае. Адцерці
пляму.
2. Расціраючы, вярнуць адчувальнасць ка-
му-, чаму-н. Адцерці рукі.
3. Разм. Моцна напіраючы, адсунуць; вы-
цесніць. [Назарэўскі:] — Такім парадкам мяне
адцерлі ад маці і я астаўся адзін сярод на-
тоўпу. Чорны. // перан. Прымусіць пакінуць
каго-, што-н. Відаць было, што памочнік ха-
цеў заеалодаць адзін увагаю панны Ядвісі, а
настаўніка адцерці. Колас.
4. Разм. Прыціснуўшы, прычыніць боль,
пашкодзіць; адціснуць, адцяць. Адцёр дзвяра-
мі пальцы. / у безас. ужыв. Адцерла нагу
колам.
АДЦЁРЦІСЯ, адатрэцца; пр. адцёрся, -цёр-
лася; заг. адатрыся; зак. 1. Знікнуць, сысці ў
выніку сцірання, чысткі. Пляма адцерлася.
2. Тручыся, праціскаючыся, непрыкметна
адысці. Чалавек з мехам адцёрся назад.
Чорны.
АДЦЁРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адцерці.
АДЦІНАК, -нка, м. Абмежаваная частка ча-
го-н.; адрэзак. [Паходня] адчуў, што адзін ад-
цінак яго жыцця ў Старыцы скончыўся, на-
дышоў другі, куды больш складаны і сталы.
Хадкевіч.
АДЦІНАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да адці-
наць.
АДЦІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
цяць.
АДЦІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адціраць — адцерці.
АДЦІРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адцерціся.
2. Зал. да адціраць.
АДЦІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
церці.
АДЦІСКАЛЬНІК, -а, м. Спец. Прыбор, пры-
стасаванне для адціскання чаго-н.
АДЦІСКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які пры-
значаны для адціскання. Адціскальны прэс.
АДЦІСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адціскаць — адціснуць.
АДЦІСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адціснуцца.
2. Зал. да адціскаць.
АДЦІСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
ціснуць.
АДЦІСНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адціснуць.
АДЦІСНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Знаходзячыся пад ціс-
кам, выпусціць вадкасць, вільгаць. [Паўлін-
ка:] Можа б, мамка, прыціснулі сыр, бо да
заўтрашняга не адціснецца. Купала.
2. Пад націскам адысці, адступіць; выйсці
з цеснаты, натоўпу. Адціснуцца на задні
план. □ Які там мог быць строй! Натоўп ня-
даўніх салдатаў толькі яшчэ гусцей збіўся ў
чатырохкутніку двара, адціснуўся трохі ад
ворагаў. Брыль.
3. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Пакінуць пры на-
цісканні свой адбітак, след; адбіцца. I ліс-
цейка як адціснулася тысячы год назад, так
і захавала свой малюнак у акамянелым дрэве.
Лынькоў.
АДЦІСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
1. Прыціснуўшы, пашкодзіць. Левую руку..
[Сухарукаму] адціснула калода ў лесе. Бяду-
ля. // Пераціснуўшы, аддзяліць; адрэзаць.
2. Сціскаючы, аддзяліць вадкасць, вільгаць;
выціснўць. Адцсснуць ягады.
3. Наступаючы, націскаючы, прымусіць ад-
ступіць, адысці. Паўлюк трымаўся каля дзе-
да, ведаючы, што з ім будзе бліжэй да тры-
буны, а самога могуць і адціснуць. Шамякін.
// перан. Прымусіць пакінуць, адысці ад ка-
го-, чаго-н.— Чуеш, брат Стары,— шапнуў Са-
довіч прыяцелю,— давай, брат, адціснем Най-
дуса! Колас.
4. Націснуўшы, пакінуць адбітак на чым-н.
Адціснуць след.
5. Спец. Зрабіць адбітак тэксту, малюнка;
аддрукаваць. Адціснуць газетную паласу.
АДЦУРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.,
каго-чаго. Адрачыся, пакінуць прызнаваць
роднае, блізкае, сваё; парваць сувязь, адносі-
ны з кім-, чым-н. [Мужчына:] — Хто ж табе
прынясе.. [зямлю]? Думаеш, сам пан Ёдка
адцураецца ды прыйдзе, ды паклоніцца табе,
ды скажа: — Дарагія мае мужчынкі! Так мне
абрыдла гэта зямля! Скрыган. Хто роднага
краю цураецца, той і маткі сваёй адцураецца.
Прыказка. // Кінуць, забыць што-н. у страху,
паніцы. [Тварыцкага] апанаваў такі жах, што
ён кінуўся адгэтуль ходу, адцураўшыся
і знойдзенага на дарозе недаломка дугі. Чор-
ны. // Пакінуць верыць чаму-н., перастаць
прызнаваць за ісціну што-н. А цётка Магда
не стрывае 1 Дзівака свайго палае: — Чаго,
кацьмак, там заваліўся? Пайшоў бы ў цэркву,
памаліўся, Зусім ты бога адцураўся: Пятнац-
цаць год як спавядаўся! Колас.
АДЦ9ДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адцадзіць.
АДЦ9ДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
цэджваць.
АДЦЭДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адцадзіць.
АДЦЭНТРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адцэнтраваць.
АДЦЭНТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Спец. Правільна ўстанавіць у адносіпах
да цэнтра.
АДЦЯГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адцягаць.
АДЦЯГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Пакінуць цягацца, бадзяцца, валачыцца.
АДЦЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
1. Доўга пранасіць адзенне, абутак. Пяць га-
доў адцягаў боты.
2. Адцягнуць у некалькі заходаў. Адцягаць
галлё ўбок.
АДЦЯГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адцягваць.
АДЦЯГВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
аццнгнуціга.
2. Зал. да адцягваць.
АДЦЯГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
цягнуць.
АДЦЯГНЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адцяг-
ненага (у 2 знач.); абстрактнасць.
АДЦЯГНЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адцягнуць (у 5 знач.).
2. Мысленнае вылучэнне і адасабленне ад-
знак якіх-н. канкрэтных аб’ектаў; абстрага-
ванне, абстракцыя.
АДЦЯГНЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адцягнуць.
2. у знач. прым. Які мае адносіны да аб-
стракцыі; атрыманы шляхам абстракцыі. Ад-
цягненае паняцце. Ц Заснавазы ва абстрак-
цыі, які карыстаецца метадам абстракцыі. Ад-
цягненае мысленне. Адцягненае ўяўленне. //
Далёкі ад штодзённага жыцця, ад рэчаіснасці,
не звязаны з ёю. Адцягнены вобраз.
АДЦЯГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адцягнуць.
АДЦЯГНУЦЦА, -цягнўся, -цягнешся, -цяг-
нецца; зак. 1. Павольна адысці, ад’ехаць убок.
Абоз адцягнуўся ад вёскі.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адвіснуць пад ця-
Жарам. Галіна аднаго дрэва на самай дарозе
адцягнулася ўніз. Чорны.
3.(1 і 2 ас. не ўжыв.). Адкласціся на па-
знейшы час. Ад’езд адцягнуўся. □ [Люба] уз-
радавалася .. званку: нехта ідзе, і хоць на
Нейкі час адцягнецца немінуча-непрыемная
размова. Марціновіч.
АДЦЯГНУЦЬ, -цягнў, -цягнеш, -цягне; зак.,
што. 1. Адсунуць, перамясціць цягнучы; ад-
Весці ўбок. Адцягнуць курок. □ [Аксіння] кі-
Нулася было да распасцёртай постаці на пад-
лозе, але яе груба адцягнулі назад, да дзвя-
рэй. Лынькоў. Жанчына падбегла, схапіла
дзіця за ручку і скоранька адцягнула ўбок.
Скрыган.
2. Пацягнуўшы, напяць; нацягнуць. Адцяг-
нуць шнур. Ц Цягнучы, выклікаць пачуццё
болю. Адцягнуць руку.
3. Падоўжыць каваннем; зрабіць танчэй-
іпым. Адцягнуць болт. Адцягнуць касу. //
Зрабіць даўжэйшым; выцягнуць.— А ў цябе
вушы маці адцягнула!—не стрымаў абразы
Сярожа.— Таму і доўгія. Ваданосаў.
4. Якімі-н. дзеяннямі прымусіць змяніць на-
йрамак руху ў свой бок; адвесці. Адцягнуць
сілы еорага. □ Нашай групе трэба было ад-
цягнуць на сябе агонь праціўніка, пакуль ас-
ноўныя часці, хаваючыся за будынкамі вёскі,
наблізяцца з супрацьлеглага боку і пойдуць
на штурм. Карпюк.
5. перан. Адхіліць думкі, увагу і пад. ад ча-
го-н., прымусіць забыцца пра што-н. Гэтыя
размовы мелі тую карысць, што на некаторы
час адцягнулі думкі хлопцаў ад голаду. Маўр.
Заўважыўшы чалавека, .. [ласіха] не будзе
ўцякаць, як заўсёды, а, наадварот, выйдзе на-
перад, пакажацца яму на вочы і пастараецца
адцягнуць увагу ад таго месца, дзе яна схава-
ла сваё дзіця. В. Вольскі.
6. перан. Перанесці на пазнейшы час, ад-
класці на потым. Аратыя як разышліся, дык
адцягнулі полудзень, і да паўдня скрозь рал-
ля адно чарнела ўся спрэс роўная, без межаў.
Чорны.
0 Голасу не адцягнуць — не мець сілы
ўголас сказаць што-н. За вушы не адцягнеш —
пра вельмі смачную яду.
АДЦЯЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак; ж.
1. Рух, пры якім халодная зброя, бізун і пад.
пры ўдары адцягваецца крыху назад. Удар з
адцяжкай.
2. Разм. Наўмыснае адцягванне выкананпя
чаго-н., перанясенне чаго-н. на пазнейшы час.
Адцяжка водпуску.
3, Спец. Снасць (трос, канат і пад.), якой
умацоўваюць што-н., адцягваючы яе ўбок.
Садоўнікі ўзварушвалі .. зямлю каля тоўстых
дрэў, папраўлялі на ствалах драцяныя адцяж-
кі. Паслядовіч.
АДЦЯЖНЫ, -ая, -бе. Спец. Які прызнача-
ны служыць для адцягвання чаго-п. Адцяж-
ная спружына.
АДЦЯКАЦЬ, -ае. Незак. да адцячы.
АДЦЯНІЦЬ, -цяню, -цёніш, -цёніць. Зак. да
адцяняць.
АДЦЯНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Вылучацца,
стапавіцца болып прыкметным, акрэсленым.
У ружовасці снегу адцяняюцца [адбіткі] кон-
скіх падкоў. Бядуля.
2. Зал. да адцяняць.
АДЦЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак., што.
1. Вылучаць, накладваючы цень, робячы цям-
нейшым па тоне. Адцяняць контуры на ма-
люнку. // Рабіць ярчэйшым, выразнейшым,
падкрэсліваць колер, тон чаго-н. [Дануся] бы-
ла ў белай сукенцы-тэнісцы, якая так прыго-
жа адцяняла смуглае, загарэлае цела. Кар-
шок.
2. Вьілучаць, падкрэсліваць, рабіць болып
прыкметным. Вольга была апранена ў нешта
падобнае да чорнага жакеціка, які адцяняў
яе стройную постаць. Пестрак. // перан. Пад-
крэсліваць, рабіць выразным, узмацняць. Дзе-
нідзе на сценах захаваліся квадраты шпале-
раў у свежым выглядзе. Гэта яшчэ больш ад-
цяняла запушчанасць пакоя. Бядуля.
АДЦЯРПЁЦЬ, -цярплю, -цёрпіш, -цёрпіць;
зак. Кончыпь цярпець; адпакутаваць.
АДЦЯСНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адцясняць — адцясніць.
АДЦЯСНІЦЬ, -цясню, -цясніш, -цясніць;
-цяснім, -цесніцё; зак., каго. Націскаючы, ада-
пхнуць, адсунуць ад чаго-н. // Прымусіць ад-
ступіць. Камсамольцы, настаўнікі і сярод іх
старшыня калгаса наблізіліся да Зарэчнага і
крыху адцяснілі Цярэшку. Сабаленка.
АДЦЯСНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ад-
цясняпь.
АДЦЯСНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
цясніць.
АДЦЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адцяпь.
АДЦЯЦЬ, адатнў, адатнёш, адатнё; адат-
нём, адатняцё; зак., што. Адсячы, адрэзаць.
Пчолы ўраз сабралі сілы Ды адцялі шэршню
крылы. Калачынскі. / у безас. ужыв. Суджана
хлапцу: быў малым — дурным, падсадзіў паль-
цы ў сячкарню, дык яму іх адцяла. Кулакоу-
скі. Беспрацоўны пры немцах тэлеграфіст Сі-
ла Прохаравіч, якому адцяла нагу гадоў двац-
цаць назад, калі ён яшчэ ездзіў кандуктарам,
узяўся за такую невысокую плату грэць і пад-
носіць ваду. Навуменка.
АДЦЯЧЫ, -цячэ, -цякўць; пр. адцёк, -цякла,
-цякло; зак. Сцякагочы, перамясціцца (аб вад-
кіх і сыпучых целах); адхлынуць. Кроў ад-
цякла.
АДЧАЙ, -ю, м. 1. Стан крайняй безнадзей-
насці, упадку духу з прычыны гора, непрыем-
насці; роспач. «Што рабіць, што рабіць?» —
у адчаі шаптала .. [Антаніна] і кінулася ў ка-
нюшню, што стаяла поруч, да Лявона. Васіле-
віч. Ах, як.. [Жэлі] цяжка было сказаць апош-
нія словы! Яна вымавіла іх з горыччу і нават
з адчаем. Мележ. Фінал .. большасці навел
Мапасана— беспрасветны адчай. Галавач.
2. Рашучасць, адвага, вялікая рызыка, без-
разважная храбрасць. Адзін немец трымаў
лескі, а другі, ускарабкаўшыся па іх пад са-
мую страху, сцягваў з сена нейкую жанчыну.
Жанчына з адчаем адбівалася. Колас. Вада ў
лодцы ўсё прыбывала, і ніякая сіла ўжо не
магла спыніць яе. Са злым адчаем выбіваліся
з сіл Федзя і Ільюша. Каваль. Камандзір
палка толькі дзівіўся адчаю і смеласці хлап-
цоў і Ганны. Нікановіч.
АДЧАЙВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Паддавацца адчаю, траціць надзею,
падаць духам. [Багуцкі:] — А вы не адчайвай-
цеся, пан шэф. У вас такія заваёеы! Лынькоў.
[Усевалад:]— Не, я не адчайваюся, ты ж ба-
чыш. Толькі неяк крыўдна трохі — чаму та-
кая несправядлівасць? Мне здаецца, будучы-
ня — гэта перш за ўсё хараство. Скрыган.
2. Рашацца, адважвацца на што-н. смелае,
рызыкоўнае.
АДЧАЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць адчай-
нага.
АДЧАЙНЫ, -ая, -ае. 1. Поўны адчаю, ад-
чайнасці; роспачны.— Мама!—даляцеў ад-
чайны дзіцячы крык, перамешаны з плачам.
Васілевіч. Паплылі думкі, сумныя, адчайныя,
нейкія недарэчныя. Гамолка.
2. Рашучы, адважны, безразважны; небяс-
печны, рызыкоўны, дзёрзкі. [Пятра] апанава-
ла неразумная адчайная адвага. Шамякін. Ад-
чайная думка застраміла кухару мазгі, і ён
паманіў князёеага ката выстаўленымі паль-
цамі. Гарэцкі.
АДЧАКАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчаканіць.
АДЧАКАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
1. Вырабіць шляхам чаканкі. Адчаканіць ме-
даль. Адчаканіць надпіс.
2. і без дап. Вымавіць раздзельна і выраз-
на. «Я сказаў, што вядзе гэтым разам Ячны.
Усё, можаш ісці»,— адчаканіў пан Шпэк.
Брыль. Скрозь пару.. [Разнюхайлін] уставіў
свае круглыя еочы на Стафанковіча і густым
басам адчаканіў: — Можа сказаць, жывём і
хлеб жуём, мірна дні свае дажываем. Чорны.
АДЧАКАНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адчаканьваць.
АДЧАКАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адчаканіць.
АДЧАЛ, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
адчальваць — адчаліць.
АДЧАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак. 1. што.
Адвязаць прычал.
2. Адплысці ад берага (аб суднах, лодках
і пад.). Воддаль, выбраўшы момант, каб не
замінаць руху буксіраў, ад берага адчаліў па-
ром з калгасным грузавіком. Ракітны. // пе-
ран. Разм. Адправіцца, паехаць куды-н. [Ма-
рынка;]— 2Ы аумаеш, я намерваюся доўга за-
ставацца тут? Заўтра ж адчалю ў Мінск. Хад-
кевіч. У горадзе Камені жыла .. родная сяст-
ра [Ьасько\ — доктар, і ён адчаліў туды, дзе
не так даўно, як было чуць у еёсцы, яны су-
месна купілі дом. Ермаловіч.
АДЧАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. адчальваць — адчаліць.
АДЧАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
чальваць (гл. адчаліць у 1 знач.).
АДЧАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
чаліць.
АДЧАПІЦЦА, -чаплюся, -чэпішся, -чэпіц-
ца; зак. 1. Расчапіўшыся, аддзяліцца ад ча-
го-н. У палавіне дарогі.. \тэлефаніст\ зачапіў-
ся палою за сухі корань быльніку і, каб ад-
чапіцца, чуць-чуць прыпадняўся. Чорны.—
Пачакай, не гарачыся толькі, адчэпімся,—
спакойна казаў Мірон і паступова, павольна
вызваліў човен. Маўр.
2. перан. Разм. Пакінуць дакучаць каму-н.;
адстаць, адвязацца, пакінуць у спакоі. Ох, гэ-
ты кашаль,— калі ён, нарэшце, адчэпіцца.
Брыль.— Адчапіся ты,— гаварыла Марына.—
Лезеш сляпіцаю толькі са сваім. Скрыган.
3. перан. Разм. Пазбавіцца, вызваліцца ад
каго-, чаго-н. дакучлівага, непрыемнага, ухі-
ліцца ад выканання чаго-н. Сказаць, не так
і патрэбна.. [Пракопу] гэтая работа — проста
хочацца хоць чым-небудзь заняць рукі, каб
адчапіцца ад надакучлівых думак. Колас.
Доўга ўгаворваў брат брата, і той нарэшце
згадзіўся са слабай, няпэўнай усмешкай —
абы адчапіцца. Мікуліч.
АДЧАШЦЬ, -чаплю, -чэпіш, -чэпіць; зак.,
што. 1. Расчэпліваючы, аддзяліць што-н. пры-
чэпленае. Шаманскі спрытна адчапіў плугі, і
трактар лёгка пабег наперад. Дуброўскі. Зняў
[Алесь] ватоўку, скруціў яе і перавязаў абор-
кай, якую адчапіў ад ашыйніка сабакі. Вада-
носаў.
2. Зняць што-н. начэпленае. Адчапіць зна-
чок.
АДЧАПНЫ, -ая, -бе. Такі, які можа быць
адчэплены.
АДЧАРАНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. Адсадзіць чаранок якой-н. расліны.
АДЧАРЦІЦЬ, -чарчў, -чэрціш, -чэрціць;
зак., што. Тое, што і адкрэсліць.
АДЧАСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адчасаць.
АДЧАСАЦЬ, -чашў, -чэшаш, -чэша; зак.,
каго-што. 1. Чэшучы, сякерай зняць частку
чаго-н. Адчасаць край дошкі.
2. Разм. Адсцябаць, набіць. [Сё'мка:] — Вы-
ла навука, Сеў у панскія сані без друка, Мя-
не і адчасалі бізунамі. Глебка.
АДЧАЯЦЦА, -чаюся, -чаешся, -чаецца. Зак.
да адчайвацца.
АДЧУВАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ад-
чувальнага. Адчувальнасць скуры. Адчуваль-
насць фотаплёнкі. Адчувальнасць сейсмогра-
фа. // перан. Выразнасць, яскравасць. Адчу-
вальнасць вобраза.
АДЧУВАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які адчуваецца;
здольны выклікаць адчуванне. Недзе дал'ёка
зашумеў бор, і па маім твары прабег лёгкі,
ледзь адчувальны подых ветру. Ляўданскі.
Рыгор уздыхнуў — раптоўная думка, нібы
нешта жыеое, адчувальнае, стукнула ў сэрат
Краўчанка.
2. Моцны, значны. Партызаны, партызаш
Веларускія сыны! Вылі гэтыя словы.. еел-
нымі ў сваёй мудрай прастаце і.. адчуваі.
нымі ў сеаёй спапяляючай нянавісці. Лылц.
коў. Пры сваіх нязначных стратах партызаніу
нанеслі адчувальны ўдар па ворагу. Бь
рашка.
АДЧУВАННЕ, -я, н. Спец. 1. Псіхічны прі ।
цэс успрымання асобных уласцівасцей прац
метаў і з’яў аб’ектыўнага свету пры іх яе,
пасрэдным уздзеянні на органы пачувдя],.
Адчуванне ёсць еобраз матэрыі, якая рухае^
ца. інакш, як праз адчуванні, мы ні аб якіі
формах рэчыва і ні аб якіх формах руху '
чога даеедацца не можам; адчуванні выхд,
каюцца дзеяннем рухаючайся матэрыі на ші
шы органы пачуццяў. Ленін.
2. Перажыванне, уражанне, прадчуванвя
3 адчуеаннем непапраўнага няшчасця.. стн
ры падводзіў эшалон да станцыі. Мележ. Мн
рына Паўлаўна праз цэлы дзень жыла ў ру
жовым чадзе новага адчування. Зарэцкі
// Успрыманне свядомасцю, разуменне; пазна
ванне. Паэтычнае адчуванне свету. Адчуван
не рэчаіснасці.
3, Самаадчуванне, стан.
АДЧУВАЦЦА, -аецца. Незак. да адчуцца
АДЧУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад'
чуць.
АДЧУЖАНАСЦЬ, -і, ж. Стан адчужанага;
адсутнасць блізкасці, давер’я, разумення;
адасобленасць, халоднасць у адносінах. Ду-
шу.. [Рыгора] паступова агортваў холад адчу-
жанасці, адзіноцтва. Краўчанка.
АДЧУЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Не звязаны з ін-
шымі, адасоблены.
2. Які выражае халоднасць, адчужзнне,
абыякавасць да каго-н. [Дзяўчынка] паволыы
падыходзіла да нас і глядзела на цесляра ўсё
тым жа адчужаным позіркам. Ракітны.
3. Спец. Адабраны ў каго-н. на падставе
закону ў карысць дзяржавы або грамадсюх
арганізацый.
АДЧУЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.і
незак. 1. Стаць (станавіцца) чужым, далёкім
каму-н.; адасобіцца (адасабляцца). А сказам
[Ніна] слоеа за Тараса — адчужаўся [АнЗрэй].
не гаеорыць з ёй. Русецкі.
2. толькі незак. Зал. да адчужаць (у 2
знач.).
АДЧУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., кагс-
што. 1. Выклікаць адчужанасць, рабіць далё
кім каму-н.; аддаляць. Поўнач у нейкай сту-
пені робіць чалавека ідэалістам, але калі і
адчужае яго ад людзей, дык затым толькі,
каб зноў прылучыць да іх. М. Стральцоў.
2. Спец. Адбіраць на падставе закону ў ка-
го-н. якую-н. маёмасць у карысць дзяржавы
або грамадскіх арганізацый.
АДЧУЖ9ННЕ, -я, н. 1. Спыненне або ад-
сутнасць блізкасці паміж кім-н.; аддаленне,
адасабленне. Хоць.. адкрытых канфліктаў
між.. [Аўгіняй і Евай] і не бывала, але іх
раздзяліла мяжа адчужэння. Колас.
2. Спец. Дзеянне паводле дзеясл. адчужадь
(у 2 знач.).
О Паласа адчужэння гл. паласа.
АДЧУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адчуць. Я доўга выношваў цьмяна адчутую
патрэбу штосьці ўзнікшае зразумець і ска-
заць. Гарбук.
АДЧЎЦЦА, -чўецца; зак. 1. Аказацца па-
знаным органамі пачуццяў; пачуцца. Пад на-
гамі ўпершыню адчулася цвёрдая зямля. Ба-
рашка. // Дайсці да свядомасці, стаць зразу-
мелым. Мне адчулася нешта сапраўды новае,
вельмі сугучнае нашаму часу. Кулакоўскі.
А галоўнае — паўней адчулася радасць пра-
цы. Карпаў.
2. Аказацца перажытым кім-н.; пакінуць
след, адбіцца на кім-, чым-н. Уздзеянне рэва-
люцыйнага руху найбольш ярка адчулася на
творчасці Я. Купалы. Ярош.
АДЧЎЦЬ, -чўю, -чўеш, -чўе; зак., што.
1. Пазнаць органамі пачуццяў; пачуць. 3 він-
тоўкаю кінуўся Палазок на афіцэра, але ў
гэты ж момант адчуў гарачы боль у левым
плячы. Колас. Метраў за трыста ад берага
хлопцы адчулі пад нагамі зямлю. Маўр.
2. Зведаць, перажыць што-н. Васіль зразу-
меў, што пытанне непрыемна кальнула дзеда,
і адчуў сябе ніякавата, пачырванеў. Кулакоў-
скі. // Усвядоміць, зразумець. Аляксей пагля-
дзеў у сінія Юльчыны вочы і раптам адчуў,
што, вядома, Юлька вернецца. Даніленка.
У першыя дні.. [Раман] адчуў сябе шчаслі-
вым. Цешча і жонка чым маглі дагаджалі
яму. Чарнышэвіч.
0 Адчуць глебу пад нагамі — знайсці, ад-
чуць чыю-н. падтрымку. Даць сябе адчуць
гл. даць.
АДЧЫБЎЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
што. Разм. Зрабіць што-н. незвычайнае; такое,
што выклікае здзіўленне. [ПІарахоўскі:]—Ле-
тась «ФД» гэтакі адчыбучылі, Амерыку пера-
крылі. Шынклер.
АДЧЫКРЫЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
што. Разм. Адрэзаць, адцяць. [Валько:]—
У Міхаліны першай гарод адчыкрыжым. Гэ-
та — палітыка. Закон для ўсіх роўны: кінуў
калгасную працу — давай сюды зямлю. Савіц-
кі. // перан. Рэзва і рэзка сказаць што-н. Тац-
цяна яшчэ памаўчала з момант, а тады рап-
там адчыкрыжыла з смелай злосцю. Зарэцкі.
АДЧЫНЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчыніць.
2. у знач. прым. Свабодны для доступу, не
зачынены.
0 Дзверы адчынены перад кім гл. дзверы.
Ламацца ў адчыненыя дзверы гл. ламацца.
АДЧЫНІЦЦА, -чыніцца; зак. 1. Адкрыцца
(пра акно, дзверы, века скрыні, куфра
і пад.). Я адшчапіў кручок, піхнуў рукою
форткі. Акно адчынілася, у хату дыхнула
еясна. Брыль. У гэты момант адчыніліся ва-
роты, і ў Гарадок уехала фурманка з гнядым
касманогім конікам. Ракітны.
2. Тое, што і адкрыцца (у 5 знач.).
[Скрылевіч:] Дзякуючы сяму-таму з дужэй-
шых, улез у Інстытут сельскай гаспадаркі,
які тады толькі што адчыніўся. Крапіва.
3. Стаць даступным, магчымым. Свет новы
адчыніўся перад Ігнасём ва ўсёй прыеабнай
і бліскучай прынаднасці. Мурашка.
АДЧЫНІЦЬ, -чыню, -чыніш, -чыніць; зак.,
што. 1. Адводзячы, знімаючы або адстаўляю-
чы ўбок тое, чым перакрыты ўваход ці выхад,
пройма ў якое-н. памяшканне, у якую-н. па-
судзіну і пад., зрабіць даступнай унутраную
або знешнюю прастору; адкрыць; проціл. за-
Чыніць. Адчыніць хату. □ Вярнуўся Сцёпка
з паходу на досвіце, ціхенька адчыніў адрын-
пу, дзе спалі двое меншых яго братоў, Алесь
і Юрка. Колас. // Зняць накрыўку; адвесці
Дзверы і пад. Адчыніць вароты. □ Данік не
вытрымаў, узлез з каленьмі на акно, адчыніў
фортачку і задрыжаў — не то ад холаду, не
то ад голасу жанчыны. Брыль. // Пусціць у
памяшканне, даць увайсці каму-н. [Рыгор]
падняўся на ўсходы да свае кватэры і пазва-
ніў. Ніхто не з’яўляўся адчыніць. Гартны.
2. Тое, што і адкрыць (уЗ знач.). Па-
дабраўшы з сваіх «хлопаў» хлапцоў і дзяў-
чат, [нан Вашамірскі] адчыніў у сябе студыю.
Бядуля. [Андрэй:]—Часцей заязджайце, ды,
калі можна, кніжак і газетак нам сюды пры-
Шліце: на гэту зіму школку думаем адчыніць.
Чарот.
<> Адчыніць дзверы — а) даць шырокую
Дарогу для свабоднага паступлення куды-н.,
стварыць спрыяльныя ўмовы; б) зайсці, наве-
Даць.
АДЧЫНЙЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
адчыніцца.
2. Зал. да адчыняць.
АДЧЫНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ад-
чыніць.
АДЧЬ'ІСЦІЦЦА, -чышчуся, -чысцішся, -чыс-
Шцца; зак. Знікнуць пасля чысткі. Пляма ад-
чысцілася. // Зрабіцца чыстым, пасвяжэць
пасля чысткі. Бутэлька адчысцілася.
АДЧЫСЦІЦЬ, -чыпічу, -чысціш, -чысціць;
заг. адчысць; зак., каго-што. 1. Чысцячы,
зняць, вывесці. Адчысціць іржу. Ц ад чаго.
Вычысціць, пазбавіць бруду, плям. Адчыс-
Ціць боты ад бруду.
2. перан. Разм. Высарамаціць, адчытаць.
Волька так адчысціла старую, што тая можа
з месяц, перш чым выйсці на вуліцу, азіра-
лася ў абодва бакі — ці няма дзе часам Воль-
кі паблізу. Васілевіч.
АДЧЫТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Зрабіць справаздачу аб сваёй рабоце, дзей-
насці і пад. Адчытацца перад выбаршчыкамі.
Адчытацца за камандзіроўку.
АДЧЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае, зак. Разм.
Ц што. Прачытаць што-н.; кончыць чытаць.
Адчытаць лекцыі ў інстытуце.
2. каго. Зрабіць каму-н. строгую заўвагу,
вымову; прабраць. [Ярмоленка:] — А ты яго
здораеа адчытаў. Цяпер Післяка і на парог
канцылярыі не зацягнеш! Сіўцоў.
АДЧЬ'ІТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адчытацца.
2. Зал. да адчытваць.
АДЧЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
чытаць.
АДЧЫШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчысціць.
АДЧЫІПЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адчысціцца.
2. Зал. да адчышчаць.
АДЧЫШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
чысціць.
АДЧ9П, -а, м. 1. Адзін або некалькі ваго-
наў, адчэпленых ад поезда. Яшчэ і яшчэ па-
сіллае Шчупак уперад адчэпы, і кожны з іх
ідзе на свой, загадзя вызначаны, пуць. Ва-
сілёнак.
3. -а. Прыстасаванне для вызвалення зачэп-
леных пад вадой кручка, блешні. Адчап—
важкае металічнае кальцо на доўгім шнуры.
Вудзільна прадзяецца праз кальцо, якое за-
тым слізгае ўніз па лёсцы і сваёю еагой уда-
рае па кручках. Матрунёнак.
АДЧЭПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Дзеянне паводле
дзеясл. адчэпліваць — адчаніць і адчэплівац-
ца —адчапіцца (у 1 знач.).
АДЧЭПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчапіць.
АДЧ9ПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адчэпліваць — адчапіць і адчэп-
лівацца — адчапіцца.
АДЧЭПЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адчапіцца.
2. Зал. да адчэпліваць.
АДЧЭПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адчапіць.
АДЧ9ПНАЕ, -ага, н. Тое, што даецца ка-
му-н., робіцца для каго-н. і пад., каб адча-
піўся. [Ірына] пайшла. Сабрала вузялок.Узя-
ла кошык яек— для адеоду вачэй, на адчэп-
нае. Лынькоў. [Ціток:] — Ай, пане Гантман,
дзе нашае з еамі не прападала... Дайце вы
ўжо хлопцам адчэпнага. Лобан.
АДЧ9ПШЧЫК, -а, м. Рабочы, які робіць
адчэпку.
АДЧЭПШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да адчэп-
шчык.
АДЧЭРПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчэрпаць.
АДЧЭРПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што і ча-
го. Чэрпаючы, узяць, адабраць частку чаго-н.
вадкага, сыпучага і пад.
АДЧЭРПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
чэрпваць.
АДЧЭРПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
чэрпаць, адчэрпнуць.
АДЧЭРПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., чаго.
Аднакр. да адчэрпаць.
АДЧЭРЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адчарціць.
АДЧЭРЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
чэрчваць.
АДЧЭРЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
чарціць.
АДЧЭСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
чэсваць.
АДЧЭСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
часаць (у 1 знач.).
АДШАЛЯСЦЁЦЬ, -лясціць; зак. Кончыць
шалясцець. Адшалясцеў барвовым лісцем ка-
стрычнік, мінулі халодныя.. дні і ночы ліста-
пада, пачаўся снежань. Сіўцоў. / у перан.
ужыв. Дні прайшлі, адшалясцелі зоры На га-
рачых крыллях навальніц. Трус.
АДІПАПАЦЁЦЬ, -паціць; зак. Кончыць ша-
пацець. Дакошаны лугі, адшапацела жыта,
На сцежкі падаюць пажоўклыя лісты. Гра-
хоўскі.
АДШАРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адшараваць.
АДШАРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Адчысціць, адцерці шараваннем. Адша-
раваць кацёл. □ Нрыйшоў, нарэшце, час, калі
ўжо можна было густа змазаць і скласці ін-
струменты, адшараваць рукі набела. Кулакоў-
скі.
АДШАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. (1 і 2
ас. не ўжыв.). Кончыць шастаць (у 1 знач.).
Вецер лісцем адшастаў і сціх.
2. што. Разм. Адрэзаць пілою. Адшастаць
кругляк дубу.
АДШВАРТАВАЦЦА, -тўецца; зак. Адысці
ад прычала (пра судна).
АДШВАРТОЎВАЦЦА, -аецца. Незак. да ад-
швартавацца.
АДШКАДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак.,
што. Разм. 1. Даць, шкадуючы, ашчаджаючы.
Гною, бывала,— як ні мала ў хляве,— пад
бульбу ледзь наскрабеш, а пад лён гаспадар
адшкадуе. Палтаран.
2. Пакіпуць шкадаваць, не шкадаваць бо-
лей.
АДШКУМАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Абы-як, не разбіраючыся, наспех ада-
драць. Гіотым.. [Іван] ад камбатавых новых
летніх ануч адшкуматаў два белыя матузы.
Няхай.
АДШЛІФАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад адшліфаваць.
2. у знач. прым. Які мае гладкую, выгла-
джаную паверхню. Аня села на адшліфава-
ныя поручні сходкаў і з дзіцячым захаплен-
нем з’ехала ўніз. Карпюк.
АДШЛІФАВАЦЦА, -фўецца; зак. Пад
уздзеяннем чаго-н. набыць гладкую паверх-
ню. [Віктар:] — Па дарозе.. [камяні] або пе-
рацерліся ў пясок, або адшліфаваліся ў круг-
лыя галачкі. Маўр.
АДШЛІФАВАЦЬ, -фўю, -фўеш, -фўе; зак.,
што. 1. Апрацаваць шляхам шліфавання. Ад-
шліфаваць дэталь. // Зрабіць роўным, гладкім.
2. перан. Згладзіць шурпатасці мовы, сты-
лю. Нічога, нічога, браце Брыль! — заспакой-
ваў яго старшыня.— Дапамажы, браце, пра-
весці нам работу ў асноўным, а ўжо дэталі
адшліфуем мы самі. Колас.
АДШЛІФОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адшліфавацца.
2. Зал. да адшліфоўваць.
АДШЛІФОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшліфаваць.
АДШЛІФОЎКА, -і, ДМ -ўцы. ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. адшліфоўваць — адшлі-
фаваць.
АДШМАРГНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём,, -ня-
цё; зак., што. Рэзкім рухам адвесці назад,
убок (занавеску і пад.). Косця ўсхапіўся з
ложка.., падышоў да акна, адшмаргнуў фі-
ранкі — у пакоі скупа павіднела. Адамчык.
АДШМАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Неакуратна адарваць, ададраць, адрэ-
заць. Напіхаў я сабе банак у кішэні. Хлеба
адшматаў добры кавалак і таксама пайшоў
на сваё месца. Гарэцкі.
АДШМОРГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адшморгваць.
АДШМОРГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшмаргнуць.
АДШМУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
Разм. Аддзяліпь, адрэзаць чым-н. тупым.
АДШПАРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак. Разм.
Набіць, адхвастаць (у 1 знач.).
АДШШЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адшпіліць.
АДШШЛІЦЦА, -шпіліцца; зак. Стаць не-
прышпіленым; расшпіліцца. Каўнер адшпі-
ліўся. // Выпасці з пятлі; разняцца. Гузік ад-
шпіліўся. Кнопка адшпілілася.
АДШПІЛІЦЬ, -шпілю, -шпіліш, -шпіліць;
зак., што. Адняць, адпусціць прышпілепае.
Адшпіліць медаль. // Разняць часткі зашпіль-
кі.— А вось паглядзім! — упарта сказаў Мі-
рон, адшпіліў рэмень і ўзяўся за жалезную
спражку. Маўр. [Сцяпан] адшпіліў спражку,
зняў ашыйнік і, усміхнуўшыся, кінуў яго сы-
ну пад ногі. Пальчэўскі.
АДШШЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адшпільваць — адшпіліць.
АДШШЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адшпіліцца.
2. Быць прышпільным. Капюшон плашча
адшпільв аецца.
АДШШЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшпіліць.
АДШШЛЙЦЦА, -яецца; незак. Тое, штО і
адшпільвацца.
АДШШЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. Тое,
што і адшпільваць.
АДШПУНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адшпунтаваць.
АДШПУНТАВАЦЦА, -тўецца; зак. Ст;>ць
адшпунтаваным.
АДШПУНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зёк-,
што. Вырваць, выбіць шпунт; адкрыць. А&-
шпунтаваць бочку з півам.
АДШПУНТОУВАННЕ, -я. н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. адшпунтоўваць — адшпунта-
ваць.
АДШПУНТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адшпунтавацца.
2. Зал. да адшпунтоўваць.
АДШПУНТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да адшпунтаваць.
АДШІІУРЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. і незак.
Разм. Адкідаць (адкідаць), шпурляючы.
АДШПУРНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. Разм. Адкінуць, шпурнуўшы. Ад-
шпурнуць камень.
АДШРУБАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адшрубаваць.
АДШРУБАВАЦЦА, -бўецца; зак. АддзяЛІЦ-
ца, верцячыся, круцячыся па вінтавой нарэз-
цы. Гайка адшрубавалася.
АДШРУБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш, -бўе; заг. ад-
шрубўй; зак., што. Адняць, зняць, верцячы,
круцячы па вінтавой нарэзцы; адкруціць. Ва-
дзік адшрубаваў ніпель камеры, і хлопцы па
чарзе пачалі дзьмуць. Гамолка.
АДШРУБОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адшрубавацца.
2. Зал. да адшрубоўваць.
АДШРУБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшрубаваць.
АДШТАБНАВАНЫ, -ая. -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адштабнаваць.
АДІПТАБНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.,
што. Прашыць строчкай; зрабіць шзо. Ад-
штабнаваць рукавы.
АДШТАПАВАЦЬ, -пўю, -пўеш, -пўе; з/ік-,
што. Тое, што і адштабнаваць.
АДШТОРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак. Пад-
няць, адхіліць штору.
АДШТУКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адштукаваць.
АДШТУКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; здк.,
што. Разм. 1. Прыдаць закончаны выгляд, ХО-
раша адстроіць, вырабіць. Адштукаваць до-
мік. □ Вылепіўшы і адштукаваўшы фігуры
і пешкі, Іван Сарока афарбоўваў іх у адпа-
ведныя колеры, і тады ўжо выраб атрымліваў
пуцёўку ў жыццё. Колас.
2. Аздобіць, упрыгожыць, размаляваць. Ад-
штукаваць кватэру. Адштукаеаць цацку.
АДШТУРХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адштурхваць — адштурхнуць і
адштурхвацца — адштурхнуцца.
АДІПТЎРХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адштурхнуцца.
2. Пад дзеяннем узаемнага штуршка адда-
ляцца адзін ад другога. Аднайменныя элект-
рычныя зарады адштурхваюцца.
3. Зал. да адштурхваць.
АДШТУРХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адштурхнуць.
АДІПТЎРХНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся, -няцёся; зак. Упёршыся ў што-н.,
штуршком адсунуцца, аддзяліцца ад чаго-н.
[Прафесар] лёгенька адштурхнуўся кончыкамі
пальцаў ад дна, варухнуў плячыма, падняўся
і паплыў. Галавач. // перан. Узяць што-н. за
зыходны, адпраўны пункт (у сваіх разважан-
нях, рабоце і пад.).
АДШТУРХНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -ня-
цё; зак., каго-што. 4. Тйтурхнуць ад сябе; ад-
сунуць штуршком. [Ядвіся] раптоўна абхапіла
рукамі яго шчокі і, умомант прыблізіўшы яго
галаву, пацалавала. а потым з сілаю адштур-
хнула яго і кінулаея за дзверы. Колас.
2. перан. Парваць сувязь, блізкія адносіны
з кім-н., аддаліць ад сябе, праявіўшы раўна-
душнасць, халоднасць. Прыязнасць да Паход-
ні ў Янукееіча была і цяпер, ён лічыў яго
сваім выхаванцам, не верыў у плёткі і паклё-
пы і не хацеў адштурхнуць ад сябе. Хадкевіч.
// Выглядам, паводзінамі выклікаць непры-
язнасць, агіду. У гэтым прызнанні было
столькі нявіннай прастаты, шчырай даверлі-
васці, што такая вестка мяне не толькі не
адштурхнула, а зрабіла паненку яшчэ болыа
прывабнай. Канпюк.
АДШТУРХОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да адштурхнуцца.
2. Пад уздзеяннем узаемнага штуршка ад-
даляцца адзін ад другога.
3. Зал. да адштурхоўваць.
АДШТУРХОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. ІІезак.
да адштурхнуць.
АДШУГАЦЬ, -ае; зак. Перастаць шугаць.
Полымя адшугала. □ Не вярнуцца больш
горкай бядзе — Наеальніцы, вятры адшугалі...
Васілёк.
АДШУКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адшукаць.
АДШУКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адшукаць.
АДШУКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Знайсціся, аб’явіцца. Дзеці пражылі разам
восем год. Потым адшукалася маці Чэрскай.
Галавач.
АДШУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Знайсці, выявіць у выніку пошукаў, нама-
ганняў. Яша з дапамогай людзей адшукаў
сякіх-такіх родзічаў, але жыў у іх толькі да
канца зімы. Кулакоўскі. Ідуць гідролагаў ат-
рады Даўніх рэчышч адшукаць сляды. Зво-
нак.
АДШУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. адшукваць — адшукаць.
АДШЎКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да адшукацца.
2. Зал. да адшукваць.
АДШУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
шукаць.
АДІПУМЁЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак. Кон-
чыць, перастаць шумець. Дождж адшумеў па
бярэзніку, па дубняку, Ціха зрабілася ў леее.
Куляшоў. Адшумелі свой час неспакойныя
восеньскія вятры. Колас. // перан. Прайсці, за-
кончыцца (пра што-н. шумнае, гучнае). Тры
гады таму назад на гэтай зямлі адшумела
вайна. Брыль. Адшумеў лістапад, адзвінелі
дажджы. Панчанка.
АДШЧАБЯТАЦЬ, -бячў, -бёчаш, -бёча; зак.
Перастаць шчабятаць. Свой спеў салавейка ў
галлі адшчабеча. Купала.
АДШЧАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. гір.
ад адшчапаць.
АДШЧАПАЦЦА, -аецца; зак. Пры шчапдн-
ні аддзяліцца, адкалоцца,
АДШЧАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., шта і
чаго. Шчапаючы, аддзяліць, адарваць. Адшча,-
паць лучыны на распалку.
АДШЧАПЕНЕЦ, -ндта, м. Тоіі, хто адкмоў-
ся, адарваўся ад свайго асяроддзя, калекты-
ву; той, ад каго адрокся калектыў. [Другі з
камунараў:] Не нам з адшчапенцамі Такімі
ўжо братацца, 3 няўдалай «брыгадаю» Пара
нам рассватацца. Купала.
АДШЧАПЁНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да адшчапенец.
АДШЧАПЁНСТВА, -а, н. Адкол. адрыў ад
калектыву.
АДШЧАШЦЦА, -шчэпіцца; зак. 1. Адка-
лоцца, аддзяліцца. Трэска лёгка адшчапілася.
2. перан. Адысці, адступіцца ад каго-, ча-
го-н. [Пракоп].. чужы для ўсіх, лішні. Адшча-
піўся ад грамады, ад сям’і, як пень тырчыць
на іх дарозе. Колас. Перад.. [Кавалёвай] <гя-
дзеў Іван Лазоўскі і пераконваў, што з дач-
кою Лідай жыць не можа, раздзяліліся, а ад-
шчапіцца няма куды. Дуброўскі.
3. Адкрыцца (пра кручок, зашчапку).
4. Адшпіліцца (пра што-н. прышпіленае,
заішііленае). Адшчапіўся значок.
АДШЧАПІЦЬ, -іпчаплю, -шчэпіш, -шчэпіць;
зак., што. 1. Адкалоць, аддзяліць (трэску, лу-
чыну). Толькі ў Мажэйкі куля адшчапіла ў
аўтамаце кавалак прыклада, а ў Салаўёва
быў прастрэлены рукаў. Шахавец. Маланка
адшчапіла .. ніжнюю галіну, і яна павісла
ўздоўж камля. ПІамякін.
2. Адкрыць, адкінуць (кручок, зашчапку).
[Мужчына] адшчапіў кручкі, піхнуў на двор
абедзве рамы акна і высадзіў, ледзь не п,ад
дождж, сваю лысіну. Брыль. Ігнась адшчапіў
і ўважна агледзеў цёмныя сенцы без столі.
Мурашка.
3. Адшпіліць, зняць прышчэпленае. Дзямід
Сыч падышоў да ІПайтана і адшчапіў кара-
бін. Паслядовіч.
АДШЧАПЛЙЦЦА, -ляецца; незак. 1. Незак.
да адшчапіцца.
2. Зал. да адшчапляць.
АДШЧАПЛЯЦЬ, -ляю, -ляеш, -ляе. Незак.
да адшчапіць.
АДШЧЬ'ІКВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да адшчыкнуцца.
2. Зал. да адшчыкваць.
АДШЧЫКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшчыкнуць.
АДІПЧЫКНУЦЦА, -нёцца; зак. Разм. Ада-
рвацца ў выніку шчыпка. Ліст адшчыкнуўся
і застаўся ў руцэ.
АДШЧЫКНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -ня-
цё; зак., што і чаго. Разм. Адарваць шчып-
ком, адшчыпнуць. Таццяна не ўцерпела, ад-
шчыкнула адзін пялёстак, паспытала яго.
Марціновіч.
АДШЧЫПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
адшчыпваць.
АДШЧЫПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшчыпнуць.
АДШЧЫПНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адшчыпнуць.
АДШЧЫПНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -ня-
цё; зак., што і чаго. Шчыпком аддзяліць, ада-
рваць. Я знячэўку адшчыпнуў лісток ад віна-
граду, а потым зрабіў руку трубачкаю, па~
клаў лісток і стрэліў. Баранавых. [Міхась] ад-
шчыпнуў толькі маленькі кавалак хлеба і
ўкінуў яго ў рот. Шахавец.
АДШЧ9П, -а, м. Кавалак, адшчапаны ад
чаго-н. Адшчэп каменя. Дошка з адшчэпам.
АДШЧ9ПАК, -пка, м. Тое. што і а д ш ч э п.
Салдат прыі/стаі/ на насхі, г/схіліаючы і/горг/
тоненькі адшчэпак дрэва, на якім трапятала
нябачная кропля агню. Самуйлёнак.
АДШЧЭПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад адшчапіць.
АДШЧ9ПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. і. Незак.
да адшчапіцца.
2. Зал. да адшчэпліваць.
АДШЧЭПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адшчапіць.
АДШЫВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ад-
шываць.
АДШЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
шыць.
АДШЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
адшыць.
АДІПЫЦЦА, -шыюся, -шыешся, -шыецца;
зак. Разм. Скончыць шыць, пакінуць шыць.
АДШЫЦЬ, -шьію, -шыеш, -шые; зак., што.
1. Адрабіць шыццём.
2. і без дап. Скончыць шыць.
3. Разм., каго. Адахвоціць, адбіць ахвоту
наведваць каго-н.; пазбавіцца ад каго-н. Сла-
вік ламаў галаву, якім чынам адшыць Тара-
са і хоць на кароткі час застацца з .. [Ма-
шай] з вока на вока. Шамякін.
АДЫГЁЕЦ гл. адыгейцы.
АДЫГЁЙКА гл. адыгейцы.
АДЫГЁЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да адыгейцаў.
АДЫГЁЙЦЫ, -аў; адз. адыгеец, -гёйца, м.;
адыгёйка, -і, ДМ -гёйцы; мн. адыгёйкі, -гёек;
ж. Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Адыгейскай аўтаномнай вобласці.
АДЫГРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад адыграць.
АДЫГРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Іграючы, вярнуць прайгранае; тое, што і
адыграць (у 1 знач.). Хто прайграў, таму
хацелася адыграцца і яшчэ зарабіць. Колас.
2. перан. Разм. Умела выйсці з няёмкага
становішча, не астацца ў даўгу, спагнаць.
[Іваніцкі] уступіў у спрэчку, думаючы адыг-
рацца тут, пасля спрэчкі з Ігнасём. Мураш-
ка. // Спагнаць злосць на кім-н. [Роб:] — Вы
хацелі адыграцца на нас — але не ўдалося!
Гамолка.
АДЫГРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што 1. Іг-
раючы, вярнуць прайгранае. Ужо смерць ру-
кі пацірае: — Не адыграеш, брат, да дня Свай-
го жыцця, кісета, люлькі, Свайго муіакета і
каня. Танк.
2. і без дап. Разм. Кончыць іграць. Ён [му-
зыка] тут успомніў родны край, 1 што не ў
кожнай хаце адгасціў, 1 не на ўсіх хрысці-
нах пабываў, 1 не на ўсіх вяселлях адыграў.
Танк.
0 Адыграць ролю — мець значэнне, ака-
заць уздзеянпе.
АДЫГРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да адыграцца.
2. Зал. да адыгрываць.
АДЙГРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
адыграць (у 1, 3 знач.).
АДЫГРЫШ, -у, м. Разм. Што-н. адыгранае
(грошы, рэчы і пад.).
АДЫЁЗНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. УласцівасЦЬ
адыёзнага.
АДЫЁЗНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які выклікае
крайне адмоўныя адносіны да сябе; крайне
адмоўны, непажаданы. Адыёзная асоба.
[Ад лац. осііовнз — ненавісны, агідны.]
АДЫМАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. адымаць — адняць.
АДЫМАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
адняцца.
2. Зал. да адымаць.
АДЫМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад-
няць.
АДЫМЁННЫ, -ая, -ае. Утвораны ад назоў-
ніка або прыметніка. Адыменнае прыслоўе.
АДЫМЖЭЦЬ, -жыць, зак. Скончыць ім-
жэць, перастаць ісці (пра дробны дождж,
імжу).
АДЫМЧАЦЬ, -чў, -чыш, -чыць; -чым, -чы-
цё; зак., каго-што. Разм. Хутка рухаючыся,
адвезці (завезці) або аднесці (занесці). Ша-
фёр мяне адымчаў у горад.
АДЫСЁЯ, -і, ж. Кніжн. Блуканні і пада-
рожжы, звязаныя з рознымі перашкодамі і
прыгодамі; апавяданне пра гэтыя прыгоды.
Неяк здарылася так, што закончыўшы сваю
паўночную адысею і прыехаўшы ў Мінск, не
бачыліся мы са «старым» даволі доўгі час.
М. Стральцоў.
„ АДЙСТАР, прысл. Уст. Якраз як, кропля
ў кроплю. Сын адыстар бацька.
[Ад лац. аіііпзіаг — падобна.]
АДЫСЦІ, адыдў, адыдзеш, адыдзе; пр. ады-
шоў, -шла, -шлб; заг. адыдзі; зак. 1. Цакінуць
ранейшае месца; ідучы, аддаліцца ад каго-,
чаго-н. Ілька адышоў ад вогнішча на ўзгорак.
Каваль. Прабіраючыся праз заросшае куста-
мі балота, Палазок адышоў далёка ўправа і
згубіў сяброў. Колас. // Разм. Пайсці, адпра-
віцца куды-н. Дзеці адышлі ў майстэрню і
моўчкі селі за кравецкім сталом. Пестрак. //
Адправіцца з месца стаянкі па свайму мар-
шруту. Аўтобус ужо даўно адышоў, а.. [дзяў-
чына] усё ніяк не магла скрануцца з месца.
Астрэйка. // Перайсці жыць у новае месца,
пакінуўшы хату, родных; аддзяліцца. I рад
бы быў стары Верамейчык, каб сын адышоў
куды-небудзь з хаты.. Але, як відаць, нікуды
не думае адыходзіць Юзік. Крапіва. // Пера-
мясціцца, аддаліцца (пра падзеі, з’явы пры-
роды і пад.). Ваенная хваля адышла на захад
і ў горадзе паспакайнела. Чорны. Сонца даў-
но адышло за небасхіл. Галавач. // перан.
Падняцца ў якіх-н. адносінах на вышэйшую
ступень. Сын не далёка адышоў ад бацькі- //
Пакінуць свае ранейшыя пазіцыі; адступіць.
Казакі зняліся з пазіцыі і адышлі за Нёман.
Брыль.
2. перан. Перастаць займацца якой-н. спра-
вай, пакінуць ранейшы занятак. Адысці ад
літаратуры. // Адхіліцца ад ранейшага на-
прамку ў рабоце, гутарцы, разважаннях і
пад. Адысці ад тэмы размовы. □ Мастацкая
праўда дыктавала пісьменніку [Петрусю-
Броўку] задачу дзейнічаць не па шаблону,
можна нават сказаць, павярнуць трошачкі
стырно, адысці ад логікі завяршэння еобра--
за героя. Кучар. // Парваць сувязь з кім-,
чым-н.; зрабіцца далёкім, чужым для каго-,
чаго-н. Ад людзей адбіўся Габрусь. Ад жыц-
ця агульнага, таварыскага адышоў. Шынклер.
3. Адстаць, аддзяліцца, перастаць шчыльна
прылягаць да чаго-н. Завесы адышлі. □ На-
рэшце камень павярнуўся і адышоў ад сцяны.-
Арабей.
4. Дайсці да звычайнага, нармальнага ста-
ну; перастаць хварэць, адчуваць педаматапіте-.
Малая ўжо за гэты час адышла, адужала. Ва-
сілевіч. 3 якой дарогі ні вяртаўся б Ваўчок,.
якія б клопаты яго ні турбавалі, ён ведаў,
што дома адыдзе, адпачне, збярэцца з думка-
мі і сіламі. Хадкевіч. // Зрабіцца зноў адчу-
вальным, рухомым (аб змерзлых, здранцве-
лых частках цела). Рукі сагрэліся і адышлі.
□ — Нідзе так асабліва і не баліць,— удзяч-
на адказаў Даніла,— калені толькі нібы му-
рашкі пакусваюць, але дарма, адыдуць,— ка-
лі.. патру.. рукамі. Кулакоўскі. // Супакоіцца,
прыйсці ў сябе пасля зведанага перапалоху,
гневу, хвалявання і пад. Юрка ўжо адышоў
ад разгубленасці. Брыль. У вачах Каралёва
былі зларадныя агеньчыкі, а Дрозд яшчэ не
адышоў ад перапуду. Карпюк. // Дайсці да
ранейшага стану; адтаць, адагрэцца, ажыць
(пра глебу, расліны і пад.). Зямля адышла. □
Дрэвы ў дзедавым садку ў вайну абгарэлі, але
за гэты час некаторыя з іх адышлі, дзед па-
садзіў некалькі новых яблынь. Грамовіч.
5. Перайсці ва ўласнасць каго-н. другога.
Цяпер сэрца старога радуецца: не толькі се-
нажаць, але і панскае поле за рэчкай і па
гэты бок адышло круплянскаму калгасу. Са-
баленка.
6. Закончыцца, мінуць. Абед адышоў. Жні-
во адышло. □ Будзем жыць мы без панскай
апекі. Адышла, адцвіла іх пара. I панам не-
вярнуцца. Колас. // Перастаць існаваць;
зрабіцца гісторыяй, мінуўшчынай, леген-
дай. Тых часін, што адышлі ў туманы, за-
сталіся сведкамі курганы. А. Вольскі. // Па-
мерці. Я ўспомніў маё знаёмства з Міхаілам
Міхайлавічам [Прышвіным] .. і думаў, што
добра вось так: зрабіць усё што мог і адысці.
Брыль.
7. Зак. да адыходзіць (у 2 знач.).
8. Разм. Перастаць дакучаць, турбаваць.
[Міхал] ірвануў.. [Зосю] за руку: — Адыдзі!
Чорны.
<> Адысці на задні (на другі план) — стра-
ціць актуальнасць, стаць другарадным. Адыс-
ці ў нябыт (у мінулае) — не астацца ў памя-
ці людзей.
АДЫСЦІСЯ, адыдўся, адыдзешся, адыдзец-
ца; пр. адышбўся, -шлася, -шлбся; заг. ады-
дзіся; зак. Ідучы, аддаліцца ад якога-н. мес-
ца. Лявонка пачаў збіраць ягады і не заўва-
жыў, як адышоўся ў бок ад статка. Шуцько.
Стары паказаў мне месца, дзе сесці, а сам
адышоўся крокаў за дваццаць і таксама сеў.
Ляўданскі. // Перамясціцца, аддаліцца (аб
падзеях, з’явах прыроды і пад.). За дзень
еайна адышлася далёка наперад. Чорны. //
перан. Прайсці новы этап, падняцца ў якіх-н.
адносінах на вышэйшую ступень. [Лабанові-
чу] вельмі падабаліся такія гутаркі з гэтымі
простымі людзьмі, якія яшчэ так мала ады-
шліся ад часоў першапачатковай людской
культуры. Колас.
АДЫХОД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. адыходзіць — адысці (у 1, 2 і 6
знач.). // Адбыццё, адпраўленне. Заставалася
шмат часу да адыходу поезда. Колас.
2. Тое, што і а д х о д ы.
0 На адыход, на адыходзе — перад тым, як
пайсці, пакінуць каго-н.; на развітанне.
АДЬІХОДАК, -дку, м. У выразе: на адыхо-
дак — тое, што і на адыход [гл. адыход).
Неўзабаве ўсе разышліся, толькі некалькі
мужчын і хлапцоў спынілася на вуліцы за-
курваць на адыхойак. Чорны.
АДЫХОДЗІНЫ, -дзін; адз. няма. У выразе:
на адыходзіны — тое, што і на адыход
(гл. адыход).
АДЬІХОДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца.
Незак. да адысціся.
АДЫХОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак.
1. Незак. да адысці (у 1—6 знач.).
2. Адступаць, змяняць сваё месцазнахо-
джанне. Каналы збяруць стаячыя балотныя
завадзі, .. будзе наступаць чалавек, .. будзе
адыходзіць вялікае балота. Самуйлёнак. // Ад-
галіноўвацца, вылучацца з чаго-н. агульнага,
асноўнага. Дзедаў стажок, вазоў на пяць, ста-
яў непадалёку ад сядзібы ўскрай балота, ад
якога адыходзіла густая бародка нізкаросла-
га хмызу. Колас. Чатыры .. вуліцы, нібы пу-
чок промняў, адыходзілі ад саду. Шамякін.
0 Што яму (ёй, ім) адыходзіць — гэта яму
(ёй, ім) не цяжка, гэта для яго (яе, іх) са-
мая дробязь.
АДЫХОДЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ады-
ходлівага.
АДЫХОДЛІВЫ, -ая, -ае. Здольны хутка
забываць крыўду, супакойвацца пасля гневу,
злосці. Адыходлівае сэрца,- □ Бацька ў злос-
ці быў чалавек не зацяты — наадварот, вель-
мі адыходлівы. Сабаленка. Працаваць трэба
было разам, ды Шаліма і не ўмеў доўга тры-
маць злосці, быў на дзіва адыходлівы. Асі-
пенка.
АДЫХОДНАЕ, -ага, н. Тое, што робіццана
адыход самым апошнім.
АДЬІХОДНАЯ, -ай, ж. Малітва, якую чы-
таюць над тым, хто памірае. // перан. Выклі-
каная адыходам; развітальная. Ужо даўно
вызвоньвае адыходную зіме наша калгасная
кузня. Брыль.
АДЫХОДНІК, -а, м. Селянін, які часова
ідзе з вёскі на пабочныя заработкі. (Днтон.-]—
Людзей многа прыбавілася ў вёсцы, розныя
адыходнікі дадому вярнуліся. Рылько.
АДЫХОДНІЦТВА, -а, н. Часовы адыход
сялян з вёскі на пабочныя заработкі. Праца-
ваць на адыходніцтве.
АДЫХОДНЫ, -ая. -ае. Які звязаны з ады-
ходам (у 1 знач.). Пачаўся славуты адыход-
ны рэйд атрада далёка на поўнач. Брыль.
О Адыходны промысел гл. промысел.
АДЫХОДЫ, -аў; адз. адыхбд, -у, М -дзе, м.
Тое, што і а д х о д ы.
АДЫЧПЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які мае дачы-
ненне да оды, уласцівы одзе. Адычны стыль.
АДЭКАЛОН, -у, м. Спіртавы раствор розных
пахучых рэчываў, вядомы як асвяжальны гі-
гіенічны сродак. Асвяжыцца адэкалонам.
[Фр. еан <іе Соіодпе — «кёльнская вада».]
АДЭКАЛОННЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да адэкалону, уласцівы адэкалону. Адэ-
калонны пах.
АДЭКВАТНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласцівасць
адэкватнага.
АДЭКВАТНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Такі, што
поўнасцю супадае з чым-н., роўны чаму-н.
Адэкватныя паняцці.
АДЭКЗАМЕНАВАЦЦА, -нўюся, -нуешся,
-нўецца; зак. Разм. Кончыць экзаменавацца,
здаваць экзамены. Студэнты адэкзаменава-
ліся.
АДЭКЗАМЕНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе;
зак., каго. Прыняць ва ўсіх экзамен, экзаме-
ны; скончыць экзаменаваць. Адэкзаменаваць
паступаючых у інстытут.
АДЭНОІД, -а, М -дзе. м. Пухлінападобнае
разрастанне лімфатычных утварэнняў наса-
глоткі.
АДЭНОМА, -ы, ж. Дабраякасная пухліна,
якая можа развівацца ў розных залозістых
органах і тканках.
[Ад грэч. асіеп — залоза.]
Адэпт, -а, М -пце, м. 1. Азнаёмлены з тай-
намі якога-н. вучэння, секты і пад.
2. перан. Заўзяты паслядоўнік, прыхільнік
якога-н. вучэння, ідэі. Адэпты анархізму.
АД’ЮНКТ, -а, М -кце, м. 1. У СССР — аспі-
рант вышэйшых навучальных ваенных уста-
ноў.
2. У Заходняй Еўропе і ў дарэвалюцыйнай
Расіі — малодшая навуковая пасада, памоч-
нік прафесара, акадэміка, а таксама асоба,
якая займае гэту пасаду.
[Ад лац. асі) чпс 1п8 — прылічаны.]
АД’ЮНКТУРА, -ы, ж. Аспірантура вышэй-
шых ваенных навучальных устаноў.
АД’ЮНКЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ад’юнкта, уласцівы ад’юнктам.
АДТОТАНТ, -а, М -нце, м. Афіцэр, прызна-
чаны для выканання даручэнняў военачаль-
ніка або абавязкаў штабной службы. У хату
ўвайшоў Міша Глінскі, ад’ютант камандзіра.
Кулакоўскі.
[Ад лац. асЦШапз, асірііапіія — памочнік.]
АД’ЮТАНЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ад’ютанта, уласцівы ад’ютантам.
АД’ЯДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да ад’есціся.
2. Зал. да ад’ядаць.
АД’ЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад’есці.
0 Сэрца ад’ядаць — непакоіць сваімі паво-
дзінамі, учынкамі.
АД’ЯЗДЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да ад’ехацца.
АД’ЯЗДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ад’-
ехаць.
АД’ЯЗНЫ, -ая, -бе. Звязаны з ад’ездам.
Старшыня Мінскага ваенсавета Станіслаў
Берсан усё часцей і часцей падпісваў ад'яз-
ныя дакументы таварышам. Мехаў.
АЁР, -у, м. Шматгадовая травяністая рас-
ліна сямейства ароідных з доўгімі мечапа-
добпымі лісцямі і тоўстым паўзучым карэ-
нішчам, з своеасаблівым вострым пахам.
Хлеб чорны, хлеб жытні,— Мацунак здаровы,
Ты пахнеш аерам 1 лістам кляновым. Броўка.
I тут жа травы розныя: валяр'ян, цыкута,
святаяннік, а за імі, зусім у вадзе — трысцё,
аер, кіёўкі. Дубоўка.
АЁРАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а е р н ы.
АЁРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аеру._
АЖ. 1. часціца ўзмацняльная. Ужываецца
для інтанацыйнага вылучэння слова ці слова-
злучэння, да якога адносіцца. Цімафей Міро-
навіч аж кладзецца ад вясёлага нястрымна-
га смеху. Зарэцкі. Здаецца, аж сюды, да сама-
га лесу, далятаў гул вялізнага пажару, узнік-
шага за якую хвіліну. Лынькоў. Раса высы-
хала, сонца прыгравала моцна, лес аж звінеў
ад птушыных галасоў. Чорны. // Падкрэслівае
самую крайнюю мяжу выяўлення якой-н.
уласцівасці. За гаем, на полі, аж да самага
возера, іскрылася пад месяцам светлая сцеж-
ка. Асіненка. [Вера:]— Насля разлукі з табой
я ў той жа вечар паехала аж за Чалябінск.
Пестрак. [Русаковіч:] Цяпер у нас матэрыялу
хапае. Для мяне — аж занадта. Крапіва.
2. часціца ўзмацняльная. Ужываецца для
выражэння нечаканасці або рацтоўнасці на-
ступлення якіх-н. падзей. [Яазарэўскі:] — Ра-
ніцай прачнуліся — аж.. [Толіка] ужо няма.
Чорны. [Мартын Рыль:] — Гэта мы выходзім
з лесу на паляну, аж як гаркне наш Марка
Балук: «Стой, лапаць скінуўсяі» Колас. Пры-
глядаюся, аж тут траха не ўсе нашы свая-
кі і суседзі. Якімовіч.
3. злучнік супраціўны. Злучае сказы з уза-
емна неадпаведным значэннем, якое ўсклад-
няецца адценнем нечаканасці, раптоўнасці.
Бруй увайшоў у хату і спыніўся каля паро-
га: у хаце нікога нв было. Завярнуўся і хацеў
ужо ісці назад, аж з печы пачуўся голас. Ко-
лас. А я думаю, хто гэта ідзе к гумну. Думаў,
Максімка памагаць, аж гэта ты. Чорны. [Ску-
ратовіч:] — Думаў устаць зацемна, жэрдак на
плот спусціць некалькі. Аж ужо і сонца
ўзышло. Чорны.
4. у знач. выніковага злучніка. Далучае
сказы, якія паказваюць на вынік асабліва на-
пружаных падзей ці якую-н. прыкмету самай
высокай ступені. Бег што сілы, без аглядкі,
Аж блішчалі ў хлопца пяткі. А. Александро-
віч. Гул матораў, цяжкі, абрывісты, поўніў
усё паветра, аж звінелі шырокія шыбы дэпоў-
скіх акон. Лынькоў. Булай скамячыў ліст ват-
ману, сціснуў кулакі, аж пабялелі пальцы.
Шыцік.
АЖАБРАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
каго. Зрабіць жабраком. [Карны атрад]аруда-
ваў шмат дз’ён і выехаў пасля ўжо таго, калі
спустошыў і ажабрачыў людзей. Чорны.
АЖАНІЦЦА, ажанюся, ажэнішся, ажэніц-
ца; заг. ажаніся; зак. Уступіць у шлюб (пра
мужчыну). Іван толькі зімою ажаніўся з ..
[Матронаю], і жылі яны надта згодна. Колас.
Калі любіш — ажаніся, а не любіш — адкасні-
ся. Прымаўка.
0 3 зямлёю (сырою) ажаніцца — загінуць,
памерці.
АЖАНІЦЬ, ажаню, ажэніш, ажэніць; зак.,
каго з кім і без дап. Зак. да ажаніць.
АЖАРАБІЦЦА, -рэбіцца; зак. Прывесці, на-
радзіць жарабя (пра кабылу, асліцу, вярблю-
дзіцу).
АЖАРЭБ, -у, м. 1. Роды ў кабыл, асліц,
вярблюдзіц; жарабенне.
2. Прыплод кабыл, асліц, вярблюдзіц.
АЖЙО, часціца і злучнік. Разм. Тое, што і
а ж.
АЖУР', -у, м. 1. Негустое, скразное вязан-
не, вышыванне, разьба і пад. Вышыць ажурам.
2. Лёгкая празрыстая тканіна. Пакрывала з
ажуру.
[Ад фр. а іопг — скразны, ажурны.]
АЖУР2, прысл. Такое вядзенне рахунка-
водства, калі запісы ў бухгалтарскіх кнігах
робяцца ў дзень завяршэння аперацыі.
0 (Усё) у ажуры — усё ў парадку, усё як
належыць.
[Ад фр. а .[онг — на сённяшні дзень.]
АЖУРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ажурнага.
АЖУРНЫ, -ая, -ае. Празрысты, скразны
(пра тканіны, вязаныя і разныя вырабы).
Ажурная фіранка. // Тонкай работы, лёгкі.
Ажурная мэбля. Ажурная архітэктура. Ажур-
ны каркас.
АЖЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. ажываць — ажыць.
АЖЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ажыць.
АЖЫВІЦЦА, ажыўлюся, ажывішся, ажы-
віцца; зак. 1. Ажыць, прачнуцца. Прырода
ажывілася.
2. Зрабіцца болып ажыўленым, вясёлым,
жыццярадасным. Заўважыўшы людзей, Ра-
ман ажывіўся і значна павесялеў. Колас. Лю-
дзі, высыпаўшы з душнага памяшкання, ажы-
віліся, абудзілі вуліцу смехам і гоманам.
Дуброўскі.
3. Зрабіцца шумным, поўным руху, дзей-
насці. Пасекі ажывіліся... Зусім новыя людзі
насялілі іх. Чарот. Празвінеў лясны званок,
1 адразу ажывіўся, 1 на ўсе лады заліўся 3
краю ў край зялёны бор. Бачыла.
4. Зрабіцца болып актыўным; пайсці жы-
вей, хутчэй. Работа гуртка адразу ажывілася,
колькасць аматараў тэхнікі падвоілася. Ша-
мякін.
АЖЫВІЦЬ, ажыўлб, ажывіш, ажывіць;
зак., каго-што. 1. Вярнуць да жыцця, зноў
зрабіць жывым. Пабегла ваўчыха на высокую
гару, дастала пляшачку жывой вады. Вярну-
лася і ажывіла Івана. Якімовіч. // перан. Вы-
клікаць яркае ўяўленне пра што-н., аднавіць
у памяці забытае. Ажывіць у памяці былое.
2. Зрабіць ажыўленым, вясёлым, бадзёрым.
Гэты ліст надта ўзрадаваў Аленку, ажыеіў,
падняў яе настрой, выклікаў цэлы рад новых
пытанняў у сувязі з грамадскаю работаю.
Колас. Салодкае, духмянае паветра, звонкае
шчабятанне п'тушак ажывілі настрой. Дудо.
3. Напоўніць жыццём, дзейнасцю, рухам.
Мужыкі запоўнілі прасторную хату, .. ажыві-
лі здаровымі галасамі. Каваль.
4. Узмацніць, актывізаваць дзейнасць ча-
го-н. Ажывіць работу семінара. Ажьгвіць
гандаль.
АЖЫЖАЛЬНІК, -а, м. Спец. Прыбор для
ператварэння газаў у вадкасць.
АЖЫЖОННЕ, -я, н. Спец. Ператварэнне
газаў у вадкі стан шляхам ахаладжэння.
АЖБІНА, -ы, ж. 1. Кустовая ягадная раслі-
на сямейства ружакветных з калючымі сцяб-
ламі. Масюк і Сушыцкі ў гэты час сядзелі ў
канцы вёскі пад кустом ажыны. Пальчэўскі.
2. часцей мн. (ажыны, ажын). Чорна-шы-
зыя ядомыя ягады гэтай расліны, з выгляду
падобпыя на маліны. [Наза:] — Але я ўсю пуш-
чу гэту Абягаю з лета ў лета. Пакажу, дзе
шмат чарніц, Шмат малін, ажын, суніц. Му-
равейка.
АЖІЙНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ажыны. Ажынавы куст. // Прыгатаваны з
ажын. Ажынавы настой. Ажынавае варэнне.
АЖЫННІК, -у, м., зб. Кусты, зараснік
ажын.
АЖЫТАЦЫЯ, -і, ж. Уст. Узбуджаны стан,
моцнае хваляванне.
[Фр. а^ііаііоп.]
АЖЫУЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан ажыўленага. Ажыўленасць руху.
АЖЫУЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. ажыўляць — ажывіць і ажыў-
ляцца — ажывіцца.
АЖЫУЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад ажывіць.
2. у знач. прым. Вясёлы, бадзёры, узбуджа-
ны. Калі Віктар адышоў, Мая, усё яшчэ ўзра-
даеаная, ажыўленая, са шчаслівымі іскрамі ў
вачах, хапіла Мікалая за руку і засмяялася.
Карпюк. Грукаючы ботамі, у пакой забез
ажыўлены Валодзя. Даніленка. // Які выяў-
ляе ажыўленне. Ажыўлены позляд. Ажыўле-
ная ўсмешка. Ц Цікавы, жывы, займальны.
Ажыўленая размова. // Поўны руху, мітусні,
дзейнасці; піумны. Ажыўлены парк.
АЖЫУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да ажывіцца.
2. Зал. да ажыўляць.
АЖЫУЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
ажывіць.
АЖЫЦЦЁУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ажыццявіць.
АЖЫЦЦЯВІЦЦА, -явіцца; зак. Здзейсніц-
ца, збыцца; стаць рэальнасцю. Задума ажыц-
цявілася. □ А з ім [Цікаўным] ідзе рука ў
руку, дачка з ім Сонца — Мілаеіца. I будуць
так ісці,— пакуль іх Слова не ажыццявіцца.
Дубоўка.
АЖЫЦЦЯВІЦЬ, -яўлю, -явіш, -явіць; зак.,
што. Здзейсніць, выканаць на практыцы; зра-
біць рэальнасцю. Ажыццявіць велічныя пла-
ны пабудовы камунізма. □ Савецкая ўлада
нацыяналізавала прамысловасць, чыгункі,
банкі, зямлю. Яна ліквідавала памешчыцкае
землеўладанне і ажыццявіла спрадвечную
мару сялянства аб зямлі. Праграма КПСС.
1 наша пакаленне маладое, Якое выстаяла
пад цяжарам, Ажыццявіць з настойліеасцю
тое, Што наспяеала ў бацькоўскіх марах. Аў-
рамчык.
АЖЫЦЦЯУЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. ажыццяўляць — ажыц-
цявіць і ажыццяўляцца — ажыццявіцца.
АЖЫЦЦЯУЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Не-
зак. да ажыццявіцца.
2. Зал. да ажыццяўляць.
АЖЫЦЦЯУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
ажыцпявіць.
АЖЫЦЬ, ажывў, ажывёш, ажывё; ажывём,
ажывяцё; зак. 1. Вярнуцца да жыцця; зноў
стаць жывым, аджыць. I вось зараз, каб так
давялося I бабулька мая ажыла, Дык пачу-
ла б, што ў нашую вёску Песня зноў з Украі-
ны прыйшла. Чарнушэвіч.
2. Абудзіцца з надыходам вясны, аджыць,
зазелянець. У выніку многіх турбот дубок
ажыў і наступнаю вясною добра развіўся. Лу-
жанін. // Разм. Зноў набыць адчувальнасць,
здольнасць дзейнічаць (пра часткі цела).
// Пажвавець, акрыяць духам.
3. перан. Зноў стаць бадзёрым, жыццяра-
дасным; ажывіцца, павесялець. Чалавек
ажыў, забыўся на свае ранейшыя сумныя
трывозі. Чорны.
4. перан. Праявіцца з новай сілай; адра-
дзіцца (пра думкі, пачуцці, уяўленні і пад.).
У чалавека ажыла праза да ратунку. 1 тое,
што ў ратунак ён не еерыў, яшчэ больш па-
вялічвала язо імкненне. Чорны. I адразу ў
піянераў Ажыла размовы плынь: Як патрэб-
на жыць, каб змераць Свет завоблачных вы-
шынь? Кірэенка.
5. Напоўніцца жыццём, рухам, дзейнасцю.
Страсянула старая званком — і ў адзін мо-
мант усё ў школе ажыло, зазуло, як у раіс-
тым вуллі. Кулакоўскі. Дарозі раптам ажылі.
Абозы раненых і бежанцаў пайшлі, Як хвалі,
бурай гнаныя, на ўсход. Танк.
АЖЫЯТАЖ, -у, м. 1. Штучнае, спекуля-
тыўнае павышэнне ці паніжэнне курсу бір-
жавых папер або цэн на тавары ў капіталі-
стычным грамадстве з мэтай атрымання пры-
бытку.
2. Тое, што і ажытацыя.
[Фр. а§іоіа§е.]
АЗ, аза, м. 1. Старадаўняя назва літары
«а». Аз, букі, еедзі...— а, б, в...
2. займ. У царкоўнаславянскай мове — на-
зва першай асобы адз. ліку.
3. толькі мн. (азы, азбў). Самы пачатак.
0 Пачаць з азоў зл. пачаць.
АЗАГАЛОВІЦЬ, -лбўлю, -лбвіш, -лбвіць;
зак., што. Даць назву, загаловак чаму-н. Аза-
заловіць твор.
АЗАГАЛОУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад азагаловіць.
АЗАГАЛОУЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да азагалоуліваць.
АЗАГАЛОУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да азагаловіць.
АЗАДАК, -дка, м. Задняя частка тулава жы-
вёлы. Конь падкінуў азадкам, скочыў і пабез
спорным трухам, не спыняючыся, па цвёрдай
дарозе. Мурашка. Руды наш стаў дабёр і зла-
дак, Аж чуць цягае ўжо азадак, Не верыцца,
што ёсць і косці, I закруціўся зграбна хвос-
цік. Крапіва. // Задняя частка тушы. // Разм.
Частка цела чалавека ніжэй спіны.
АЗАДАЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
азадачанага ’.
АЗАДАЧАНЫ і, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад азадачыць *.
2. у знач. прым. Які знаходзіцца ў замя-
шанні, разгубленасці, замінцы; збянтэжаны.
Цяпер яны стаялі каля пісьмовага стала ўсе:
натапыраны Варушка, азадачаны Васіль
Пятровіч, абыякавы Понтус і ціхамірная Ала.
Карпаў.
АЗАДАЧАНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азадачыць 2.
АЗАДАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. азадачваць2 — азадачыць2.
АЗАДАЧВАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
азадачыць ’.
АЗАДАЧВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
азадачыць 2.
АЗАДАЧЫЦЬ ', -чу, -чыш, -чыць; зак., каго.
Паставіць каго-н. у складанае становішча;
прывесці ў замяшанне, разгубленась; збянтэ-
жыць. Настрой у.. [Ваўчка] быў вясёлы,
адказнае даручэнне райкома як быццам не
толькі не азадачыла яго, а ўліло новую энер-
гію. Хадкевіч.
АЗАДАЧЫЦЬ 2, -чу, -чыш, -чыць; зак., ка-
го-што. Тое, што і абзадачыць.
АЗАДДЗЕ, -я, н., зб. 1. Тое, што і п а з а д-
дзе.
2. Тое, што знаходзіцца, цягнецца ззаду.
АЗАКЕРЫТ, -у, М -рыце, м. Мінерал, які
напамінае з выгляду пчаліны воск і ўжыва-
ецца для вырабу мазяў, крэмаў і пад.; горны
воск. _ _
[Ад грэч. 020 — пахну і кегоз — воск.]
АЗАКЕРЫТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да азакерыту, уласцівы азакерыту.
АЗАЛАЦІЦЦА, -лачўся, -лбцішся, -лбціцца;
зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Асвяціўшыся, на-
быць залацісты колер, адценне. 3-пад ног уз-
няўся, затрапятаў на вачах жаўрук, засвяціў-
ся раптам на чырвоных промнях сонца, аза-
лаціўся Мыслівец. // Набыць жоўты, залаці-
сты колер; пажоўкнуць. Надышла восень і
парк азалаціўся.
2. перан. Нажыцца, разбагацець. Хто мае
здольнасць, сілы, рукі I гаспадарскія навукі,
Той азалоціцца, мужчынкі! Прыдбае хлеба
і скацінкі 1 будзе жыць ён сабе панам I
складваць грошы чыстаганам. Колас. [Ці-
ток:] — Каб нам з вамі,. дзесятую долю таго,
што агроб наш Іван, то мы б з вамі, пане мой,
азалаціліся б. Лобан.
АЗАЛАЦІЦЬ, -лачў, -лбціш, -лбціць; зак.,
каго-што. 1. Асвяціўшы, надаць чаму-н. зала-
цісты колер, адценне. Сонца к небасхілу Па-
спяшала рупна на спакой начны I у раз
апошні лес азалаціла... Гурло. // Зрабіць па-
жоўклым; пазалаціць. Азалаціла восень поле
іржышчам, дрэвы лісцем, гумны снапамі; аб-
веяла хаты жытнім пылам; вострым пахам
кастрыцы напоўніла вуліцу. Чорны.
2. Разм. Шчодра ўзнагародзіць. [Лазука:} —
Дык я ж і кажу, што гэты лён азалаціў і наш
калгас, і нас саміх. Сабаленка. [Парторг:} —
Тут у аднаго дзядзькі ёсць у садку з паўдзе-
сятка дрэў, дык яны яго азалацілі. Бялевіч.
АЗАЛЁЛЬІ, -ая, -ае. Змерзлы, азяблы.
Я палажыў свае азалелыя рукі на.. [Нініны}
нешырокія плечы і маўчаў. Мыслівец. Грукае
дзяцел у азалелы ствол. Барадулін. Трывож-
на сцяўся азалелы ранак. Бічэль-Загнетава.
АЗАЛЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. Змерзнуць,
азябнуць.
АЗАЛЕЯ, -і, ж. Паўднёвая дэкаратыўная
кустовая расліна сямейства верасовых з жоў-
тымі і інш. кветкамі. Недалёка ад вёскі За-
мошша, каля Жыткавіч, ёсць участак зямлі з
раслінай, узрост якой, па сцвярджэнні вучо-
ных, мільён гадоў. Гэта пантыйская азалея —
старажытная і амаль усюды вымерлая рас-
ліна. А тут на невялікім кавалачку палескай
зямлі яна захавалася. «Звязда».
[Ад грэч. агаіеоз — сухі.]
АЗАЛОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азалаціць.
АЗАНАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. азанаваць.
АЗАНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азанаваць.
АЗАНАВАЦЦА, -нўецца; зак. і незак. Спец.
1. Напоўніцца (напаўняцца), насыціцца (на-
сычацца) азонам. У час навальніцы паветра
азануецца.
2. толькі незак. Зал. да азанаваць.
АЗАНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак. і не-
зак. Спец. 1. Ператварыць (ператвараць) у
азон (пра кісларод).
2. Зрабіць (рабіць) азанізацыю. Азанаваць
пакой.
АЗАНАТАР, -а, м. Прылада для атрымання
азону, для азанавання паветра.
АЗАНІЗАЦЫЯ, -1, ж. Спец. Ачышчэнне
азонам з мэтай абясшкоджання і ліквідацыі
дрэннага паху.
АЗАРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
азарыцца.
2. Зал. да азараць.
АЗАРАЦЬ, -ае. Незак. да азарыць.
АЗАРТ, -у, М -рце, м. Заўзятасць, гарач-
насць, моцнае захапленне. Спартыўны азарт.
Увайсці ў азарт. Брацца за што-н. з азартам.
□ А раніцай — усім на здзіўленне — вяртаўся
[Івян] свежы, вясёлы і з азартам уключаўся
ў работу. Данілевіч. [Дзяўчат} ахапіў працоў-
ны запал, ад іх біла маладосцю, здароўем,
натхненнем, азартам. Карпюк.
[Ад фр. ііаяагіі — выпадак, выпадковасць;
рызыка.]
АЗАРТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць азарт-
нага.
АЗАРТНЫ, -ая, -ае. Заўзяты, гарачы, поўны
захаплення, палымяны. Азартная гульня.
Азартны агеньчык (у вачах). □ 3 іншых
[кунэ} даносілася абы-што — то азартныя вы-
крыкі карцёжнікаў.., то невыразная гамонка,
то смяшок, то дзіцячы плач. Місько.
АЗАРЫЦЦА, -рыцца; зак. 1. Ярка асвяціц-
ца; стаць агністым. Усё навокал азарылася
веснавым святлом. □ Неяк адразу ноч азары-
лася чырвоным полымем, а над ім падымаўся
ўгору дым. Асіпенка.
2. перан. Ажывіцца, павесялець. Твар аза-
рыўся радасцю.
3. Нечакана праясніцца ад думкі, здагадкі
(пра свядомасць, розум).
АЗАРЫЦЬ, -рыць; зак., што. 1. Асвяціць,
зрабіць бачным. Салют азарыў горад. Святло
ад лямпы азарыла твар. □ Маланка яркая
на міг кароткі Юнацкі азарыла сілуэт. Гаў-
русёў.
2. Зрабіць вясёлым, ажыўленым. Сэрца лас-
кай азарыць. □ Ты спляці з вясновых кветак
Радасці узоры, У цябе ж такія вочы, Што
душу азораць. Русак.
3. Нечакана праясніць свядомасць, розум
(пра думку, здагадку). У поцемках яго [іс-
панца} душы Затлела іскра спачування, Якая
ўспыхнула на міг I розум азарыла думкай.
Аўрамчык.
АЗАР9ННЕ, -я, н. Кніжн. 1. Дзеянне павод-
ле дзеясл. азараць — азарыць (у 1 знач.) і
стан паводле знач. дзеясл. азарацца — аза-
рыцца.
2. Нечаканае праясненне свядомасці, разу-
мення чаго-н. Плылі думкі.. I раптам прый-
шло азарэнне і радасць. Карпаў.
АЗАТНАВАТЫ. -ая, -ае. Тое, што і а з о-
ц і с т ы, але з болып слабай ступенню акіс-
лення азоту. Азатнаваты вокіс.
АЗАТНАВАЦІСТЫ, -ая, -ае. Які ўтрымлі-
вае ў сабе азот у самай малой ступені акіс-
лення. Азатнавацістая кіслата.
АЗБЁСТ, -у, М -сце, м. Вогнетрывалы міне-
рал валакністай будовы, які шырока выка-
рыстоўваецца ў тэхніцы; горны лён. Радові-
шча азбесту. Здабыча азбесту.
[Грэч. азЬезіоэ — незгасальны, пастаянны.]
АЗБЁСТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да азбесту. Азбеставы завод. // Зроблены з
азбесту. Азбеставыя трубы.
А.ЗБУКА, -і, ДМ -буцы. ж. 1. Сукупнасць
літар якой-н. пісьменнасці, размешчаных у
пэўным парадку; алфавіт.
2. Вучэбны дапаможнік для пачатковага
навучання грамаце; буквар.
3. перан. Прасцейшыя палажэнні якой-п,
навукі, справы; аснова чаго-н. Вядома, тава-
рышы новаіскраўцы, мы вельмі цэнім азбуку
сацыял-дэмакратыі, але мы не хочам заста-
вацца вечна на адной азбуцы. Ленін.
О Азбука Морзе — сістэма ўмоўных знакаў
для нерадачы літар на тэлеграфным апараце.
Нотпая азбука — сістэма нотных знакаў, якія
служаць для перадачвг музычнвгх гукаў.
АЗБУКОУШК, -а, м. Уст. У старой белару-
скай і рускай пісьменнасці — род тлумачаль-
нага філалагічнага і энцыклапедычнага слоў-
ніка л. Зізаній і П. Бярында не толькі былі
знаёмы з Ноўгарадскімі азбукоўнікамі, але
і карысталіся імі пры ўкладанні сваіх слоў-
нікаў. Суднік. Да асобных помнікаў прыкла-
даліся цэлыя слоўнічкі — так званыя азбу-
коўнікі, пазней — алфавіты, а затым лексіко-
ны. Шакун.
АЗБУЧНЫ, -ая, -ае. 1. Уласцівы азбуцы.
Азбучны парадак. Азбучныя малюнкі.
2. перан. Агульнавядомы, агульнапрыняты.
Азбучная ісціна. Азбучнае палажэнне.
АЗВАЦЦА, азавўся. азавешся, азавецца;
азавёмся, азавяцёся; зак. Разм. Тое, што і
абазвацца. Стаў клікаць Дубяга бацькоў
і сям’ю. Кругом абышоў ён сялібу сваю. Ні-
хто не азваўся. Танк. Недзе забрэша сабака,
азаеецца другі на гэты халаднаваты брэх і
сціхне, залезшы ў будку. Скрыган.
АЗВЯРЗЛАСЦЬ, -і, ж. Стан азвярэлага.
Мацвеевы вочы гарэлі раптоўнай азвярэлц-
сцю. Чорны.
АЗВЯРЭЛЫ, -ая, -ае. Злы, шалёны, раз’-
юшаны. Азвярэлыя карнікі палілі наваколц-
ныя вёскі, расстрэльвалі жанчын, дзяцей. ІПа-
мякін.
АЗВЯРЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Страціць ча-
лавечыя якасці; зрабіцца шалёным, раз’юша-
ным; набыць звярынае аблічча; звар’яцець.
[Паніч:] Ты, мой міленькі, азвярэў і не пом-
ніш сам, што кажаш. Купала.
АЗГЛЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і аскле лы.
// перан. Агідны, паскудны. Той век нам
спадчыну пакінуў, Азглелы еек, струхлелы
свет, Мяжой цераз усю краіну Нядоля пра-
арала след. Лужанін.
АЗГЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Тое, што і
асклець. Рукі памерзлі, азглелі. Глебка.
АЗДАБЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. аздабляць — аздобіць.
2. Тое, што ўпрыгожвае каго-, што-н. Ляп-
ное аздабленне. Ёлачнае аздабленне.
АЗДАБЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да аз-
дабляць.
АЗДАБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аа-
добіць.
АЗДАРАВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
Палепшыць, узнавіць здароўе; паправіцца,
ачуняць. А цяпер цётка гаварыла, як добра
[Алежку] будзе ў іх,— вядома ж, ён аздара-
вее, панравіцца тут за лета. Вышынскі.
АЗДАРАВіЦЦА, -раўлюся, -рбвішся, -рб-
віцца; зак. Палепшыцца, стаць нармальным,
пасвяжэць. Спусцілася сонца за лес, пацягну-
ла халадком пасля спякоты, аздаравілася
наветра. Нікаповіч.
АЗДАРАВІЦЬ, -раўлю, -рбвіш, -рбвіць; зак.,
каго-што. 1. Палепшыць стан здароўя ка-
го-н.; зрабіць здаровым. // Зрабіць больш
спрыяльным для здароўя. Аздаравіць мясцо-
васць. Аздаравіць умовы працы.
2. перан. Зрабіць болып нармальным, пра-
вільным, здаровым, давесці да патрэбнага
стану.
АЗДАРАУЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аздараўляць — аздаравіць.
АЗДАРАУЛЁЙЧЫ, -ая, -ае. Накіраваны на
паляпшэнне стану здароўя каго-н. Аздараў-
ленчыя мерапрыемствы. Аздараўленчыя ўста-
новы.
АЗДАРАЎЛЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
аздараўляць.
АЗДАРАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
аздаравіць.
АЗДОБА, -ы, ж. Тое, што ўпрыгожвае, аз-
дабляе што-н. Стракатая аздоба вітрын. □
Асаблівай аздобай вучнёўскай калоны былі
дошкі транспарантаў. Навуменка. Малаваж-
ная тэма так і астанецца малаважнай, якімі
б літаратурнымі аздобамі яе ні ўпрыгожвалі.
Скрыган.
АЗДОБІНА, -ы, ж. Разм. лаянк. Пра няўда-
лага, дурнога чалавека.
АЗДбБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
Упрыгожыцца, прыбрацца, набыць прыемны
выгляд. [Яблыня].. налілася вясновым сокам,
набрыняла пупышкамі, распусціла маленькія
лісточкі і наеат ледзь-ледзь аздобілася ў бе-
лую квецень. М. Ткачоў.
АЗДОБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., каго-
што. Упрыгожыць, надаць прыемны выгляд.
Аздобіць сцены мазаікай. □ Даніла Саротнік
стаў ля.. [дзяўчат], і хутка яго юнацкі басок
аздобіў песню мужчынскім голасам. Чарны-
шэвіч. Шукаем, творым мы багацце ўпарта
на полі, у горах, дзе хто мае змогу, каб ім
аздобіць сонечнае заўтра. Дубоўка. Прарэза-
ла неба вясёлка дугой, Аздобіла далі красою
сеаёй. Журба. // перан. Зрабіць болып поў-
ным, багатым на ўнутраны змест. Казку дзіў-
ную чуў у юнацтве: Некі еолат, ці то чара-
дзей, Стагоддзі правёў у бунтарстве, Каб аздо-
біць шчасцем людзей. Чарот.
АЗДОБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аздобіць.
АЗДОБЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да аздобіцца.
2. Зал. да аздобліваць.
АЗДОБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Негак. да
аздобіць.
АЗДОБНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аздобы, служыць для аздобы. Паўшаўкоеы
аздобны шнур. Аздобны цэх. Аздобныя ра-
боты.
АЗЕЛЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. азеляняць — азеляніць.
АЗЕЛЯНЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азеляніць.
АЗЕЛЯНІЦЬ, азеляню, азялёніш, азялё-
ніць; зак., што. Пасадзіць дрэвы, кусты і пад.
там, дзе няма расліннасці. Азеляніць вуліцы,
берагі ракі.
АЗЕЛЯНЙЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да азелянення. Азеляняльныя работы.
□ Дуб чырвоны ва ўмовах Палесся можна з
поспехам культываваць побач з сасной, а так-
сама скарыстоўваць у азеляняльных пасад-
ках. «Весці».
АЗЕЛЯНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да азе-
ляняць.
АЗЕЛЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да азе-
ляніць.
АЗЕРБАЙДЖАНЕЦ гл. азербайджанцы.
АЗЕРБАЙДЖАНКА гл. азербайджанцы.
АЗЕРБАЙДЖАНСКІ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да Азербайджана, азербайджанцаў.
Азербайджанская мова.
АЗЕРБАЙДЖАНЦЫ, -аў; адз. азербайджа-
нец, -нца, м.; азербайджанка, -і, ДМ -нцы; мн.
азербайджанкі, -нак; ж. Народ, які складае
асноўнае насельніцтва Азербайджанскай ССР.
АЗЁРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
возера. Азёрная затока. Азёрны басейн. Азёр-
ная вада. □ Праз азёрны прасцяг Прыванд-
руюць крылатыя [гусі-лебедзі] Па шляхах,
па агнях, Над ляснымі Дрысвятамі. Лі’жанін.
II Які жыве ў возеры. Калі Лемяшэвіч пад-
чапіў першага невялічкага шчупачка, белага,
прыгожага, не падобнага да сваіх чорных
азёрных братоў, Аляксей бег паглядзець на
яго метраў за дзвесце. Шамякін. // Які пры-
значаны для плавання па возеры. Азёрны
флот. Азёрнае судна. Азёрная лайба. // Бага-
ты на азёры. Нарачанскі азёрны край. Брас-
лаўшчына і Полаччына — азёрны куток Бе-
ларусі. □ У азёрным краі, дзе багністыя мелі
І пясчанмя берагі, жыла сям’я кулікоў.
П. Ткачоў.
АЗЁРЫ гл. возера.
АЗІМША, -ы, ж. Пасевы, усходы азімых
збожжавых культур. Негарачае асенняе сонца
лашчыць пажоўклыя бярозавыя гаі, шырокія
гагоны зялёнай азіміны. Навуменка. Варанец-
кі схадзіў на поле азіміны, паглядзеў, ці доб-
ра яна ўрунела. Дуброўскі. Лёгкі подых еет-
ру даносіць з поля ледзь чутны водар спелай
азіміны і салодкі пах грэчкі. Асіпенка.
АЗІМКА, -і, ДМ -мцы, ж. Азімая пшаніца
ў адрозненне ад яравой (яркі).— Зайдзіце ў
любую хату калгасніка.. і вы на стале ўбачы-
це калі не пірог, то бліны або аладкі з пыт-
ляванай пшанічнай мукі, хоць летась наша
азімка не ўрадзіла. Вішнеўскі.
АЗІМУТ, -а, М -муце, м. Спец. 1. Вугал па-
між плоскасцю мерыдыяна і плоскасцю, якая
праходзіць праз пункт назірання і нябеснае
цела або іншы прадмет.
2. Вугал, які ўтвараецца ўзятым напрамкам
руху і напрамкам на поўнач.
АЗІМУТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
дачыненне да вызначэння азімута. Азімуталь-
ны круг компаса.
АЗІМУТНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае дачы-
пенне да азімута. Азімутны вугал.
АЗІМЫ, -ая, -ае. 1. Які высяваецца, прарас-
тае і кусціцца восенню, зімуе пад снегам, а
потым летам спое. Азімая пшаніца. Азі-
мыя культуры. I у знач. наз. азімыя, -ых.
Падкормка азімых. Араць поле пад азімыя.
Азімыя пасеяны ў лепшыя агратэхнічныя
тэрміны.
2. Які мае адносіны да культур, што вы-
сяваюцца восенню. Азімы палетак. Азімая
сяўба.
О Азімая соўка гл. соўка.
АЗІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Пезак. да азірнуцца.
2. перан.; на каго-што і без дап. Быць ас-
цярожным, дзейнічаць з асцярогай, узгадня-
ючЫ свае ўчынкі з чыімі-н.; аглядвацца.
Азірацца на аўтарытэт. Азірацца на старэй-
шых. □ [Банадысь:] — I не абсячэ ніхто ад
студні, гэтак намерзла! А-яй, што за людзі.
Кожны ўсё на другога азіраецца. Чорны.
3. Зал. да азіраць.
АЗІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. 1. Не-
зак. да азірнуць. Сашка ўсё круціў галавой і
азіраў неба: хоць бы хутчзй той каршун пры-
лятаў, а то нешта ў сон хіліць. Даніленка. На
праспект выходзіць Пастушэня, ён ужо за-
быў, куды ідзе, азірае жоўтыя прысады, з
любасцю ўглядаецца ў фасады, як у твары
дарагіх людзей. Русецкі.
2. Рабіць агляд чаго-н. у думках; успамі-
наць. Хоць я няволяй цяжка змучан I з род-
ным берагам разлучан, Ды я душою ажываю,
Як вокам мыслі азіраю Цябе, мой луг і бе-
раг родны. Колас. Пісьменнік [Пятрусь Вроў-
ка] нібы з вышынь сваёй чалавечай сталасці,
новым прасветленым поглядам азірае шлях,
які прайшла яго краіна, і свой уласны жыц-
цёвы шлях. Бярозкін.
АЗІРНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. 1. Павярнуўшыся, аглянуцца,
паглядзець назад. [Пятрусь] азірнуўся назад:
маці працягвала ўдагонку яму рукі, яе пад-
трымлівала чарнакудрая дзяўчынка. Каваль.
2. Паглядзець вакол сябе; агледзецца. Толь-
кі выбіўшыся з сілы, задыханы,.. [Грэчка]
спыніўся і азірнуўся навокал. Мележ. Хлоп-
чык схаваў бязмен пад кашулю, высунуў га-
лаву з дзвярэй на двор, азірнуўся ва ўсе бакі
і, колькі духу, памчаўся па сцежцы на загу-
менне. Брыль. / у перан. ужыв. 0, як бы я
хацеў спачатку Дарогу жыцця па парадку
Прайсці яшчэ раз, азірнуцца, Сабраць з да-
рог каменні тыя, Што губяць сілы маладыя.
Колас.
Не паепееш (не паспеў, не паспела)
азірнуцца, як„. гл. паспець.
АЗІРНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё; зак.,
што. Акінуць поглядам. Чалавек ступіў за
фіранку, больш строга азірнуў бакоўку, як
бы вымерваючы, ці стане тут той тапчанчык.
Скрыган.
АЗІЯТ, -а, М -яце, м. 1. Карэнны жыхар
Азіі.
2. Уст. зневаж. Грубы, жорсткі, некультур-
ны чалавек. Ці ж чалавек ён? азіят, Душа за-
цятая, ліхая, Такіх паноў і свет не знае. Ко-
лас.
АЗІЙТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Жап
да азіят.
АЗІЯТЧЫНА, -ы, ж. Уст. пагард. Грубасць,
некультурнасць, адсталасць.
АЗІЯЦКІ. -ая, -ае, 1. Які мае адносіны да
Азіі, азіятаў. Ніхто не ведае, што .. [Наталя]
ляжыць еось у гэтай белай палаце, у гэтым
далёкім азіяцкім гарадку. Скрыган.
2. Уст. пагард. Грубы, жорсткі, некультур-
ны. Азіяцкія адносіны.
АЗЛАБЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
'дзеясл. азлабляць — азлобіць і стан паводле
знач. дзеясл. азлабляцца —: азлобіцца.
АЗЛАБЛЙЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
.зак. 1. Яезак. да азлобіцца.
2. Зал. да азлабляць.
АЗЛАБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аз-
лобіць.
АЗЛОБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
1. Стаць злосным, выявіць зласлівыя адносі-
ны да ўсяго навакольнага. Азлобіцца на ўвесь
свет.
2. Атрымаць моцнае раздражненне, адчуць
злосць супраць каго-н.; раззлавацца.
АЗЛОБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; заг. азлабі;
зак., каго-што. Зрабіць злосным, зласліва на-
строіць да ўсяго навакольнага.
АЗЛОБЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць азлоб-
ленага.
АЗЛОБЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад азлобіць.
2. у знач. прым. Які зрабіўся (стаў) злос-
ным у выніку няўдачы, непрыемнасці і пад.;
зласліва настроены да ўсяго навакольнага.
// Які выяўляе злосць, бязлітаснасць. Азлоб-
лены погляд.
АЗМРОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азмрочыць.
АЗМРОЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да азмрочыцца.
2. Зал. да азмрочваць.
АЗМРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
азмрочыць.
АЗМРОЧЫЦЦА, -чыцца; зак. 1. Пацям-
нець, стаць змрочным, цёмным.
2. Стаць панурым, сумным (звычайна пра
погляд, твар). // Стаць менш радасным з-за
якога-н. засмучэння, непрыемнасці. 1 вось ра-
дасць ужо азмрочылася, хоць чалавек спачат-
ку і намагаўся адолець злосць. Асіпенка.
АЗМРОЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
/што. 1. Зацямніць, ахутаць цемрай.
2. Зрабіць сумным, маркотным, журботным.
Маленства дзяцей азмрочыла вайна. □ [Лаза-
вому] стала шкада, што ён азмрочыў такі
светлы вечар настаўніцы. Васілевіч. Такому
каханню можна было пазайздросціць, аднак
я быў перакананы, што яшчз ні адна хму-
рынка не азмрочыла яго, яно яшчэ не прай-
шло праз выпрабаванне. Чарнышэвіч. //
Крыўдзячы, зрабіць менш радасным, прыем-
ным. [Няшчасце], відаць, знарок цікавала за
хлапчуком, каб у самы прыемны час азмро-
чыць яго радасць. Пальчэўскі.
АЗНАЁМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца. Зак.
да знаёміцца (у 2 знач.). Азнаёміцца з паста-
новай сходу. Азнаёміцца з флорай Палесся.
АЗНАЁМІЦЬ, -млю, -міш, -міць. Зак. да
знаёміць (у 2 знач.).
АЗНАЁМЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Знаёмства з
чым-н., веданне чаго-н. Азнаёмленасць з літа-
ратурай. Азнаёмленасць з абставінамі. Азна-
ёмленасць з мясцовасцю.
АЗНАЁМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азнаёміць.
АЗНАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Даступны для
азначэння, які можа быць азначаны, які мае
ў сабе азначэнне каго-, чаго-н. Азначальная
табліца сямействаў раслін.
2. Які з’яўляецца азначэннем (у 2 знач.).
Азначальны сказ. Азначальны займеннік.
АЗНАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад азначыць.
АЗНАЧАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
азначыцца.
2. Зал. да азначаць.
АЗНАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
1. Вызначаць характэрныя рысы чаго-н., да-
ваць фармуліроўку чаму-н. Азначаць геагра-
фію як навуку.
2. Мець значэнне, які-н. сэнс. Ціток зірнуў
на Кандрата і маргнуў яму адным вокам, што
азначала: нічога, хлопцы, я вам памагу. Ло-
бан. Аднаго разу, у выхадны дзень,.. [Сяргей
Аляксандравіч] тры разы пастукаў у сцяну,
што азначала: «Зайдзі да мяне, тэрміновая
справа». Ляўданскі. Я зайшоў.. [у бібліятэку],
каб заглянуць у энцыклапедыю і даведацца,
што азначае на грэчаскай або лацінскай мо-
вах слова «Данута». Карпюк.
3. Незак. да азначыць (у 2, 3 і 4 знач.).
АЗНАЧЫЦЦА, -чыцца; зак. 1. Стаць пры-
метным; абазначыцца, вырысавацца. Пахмур-
нымі ценямі азначыліся маршчыны на лбе.
Пестрак. Бялявыя валасы Алеся яшчэ выраз-
ней азначыліся на падушцы. Броўка.
2. перан. Намеціцца, вызначыцца. Азначыў-
ся круг сяброў.
АЗНАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
1. Зак. да азначаць (у 1 знач.).
2. Ахарактарызаваць што-н., вызначыць.
Віктар не мог знайсці тое слова, якім бы ён
мог азначыць свае адносіны да Паўла. Грод-
неў. [Міхайлаў:]— Поступ міру — вось як аз-
начыў бы я цяггерашнія дні. Карпаў.
3. Паказаць кірунак, шлях каму-, чаму-н.
Жартуе [Смалячкоў:] «Пайду і азначу шлях,
Такі, каб хутчэй Прывёў да разгрому [фа-
шыстаў]». Броўка. // Вылучыць на фоне ча-
го-н. [Васіль] не зачыніў варот, і шэрань зна-
дворку азначыла падмецены ток з горкай мя-
кіны ў кутку. Мележ.
4. Абумовіць сабой, прадвызначыць. Пера-
мога Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай
рэвалюцыі азначыла сабой найвялікшы пава-
рот у гісторыі чалавецтва.
АЗНАЧЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. азначаць — азначыць (у 1 знач.).
2. Абагульненне, якое раскрывае змест,
сэнс чаго-н., характарызуе асноўныя рысы
чаго-н.; вывад. Сэнсавае азначэнне. Вобразныя
азначэнні. Мастацкія азначэнні. □ Што зна-
чыць даць «азначэнне»? Гэта значыць перш
за ўсё падвесці данае паняцце пад іншае,
больш шырокае. Ленін.
3. Даданы член сказа, які абазначае пры-
кмету, уласцівасць другога члена сказа і ад-
казвае на пытанні: які? чый? каторы?
АЗНАЯМЛЁННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. азнаямляць — азнаёміць і азна-
ямляцца — азнаёміцца.
АЗНАЯМЛЁНЧЫ, -ая, -ае. Які мае на мэце
азнаямленне з кім-, чым-н. Азнаямленчая па-
ездка. Азнаямленчая практыка.
АЗНАЯМЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да азнаёміцца.
2. Зал. да азнаямляць.
АЗНАЯМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
азнаёміць.
. АЗОЙСКІ, -ая, -ае. У выразе: азбйская эра
гл. эра.
[Ад грэч. а — не-, без- і гое — жыццё.]
АЗОН, -у, м. Газ (відазменены кіспарод),
які ўтвараецца ў час навальніцы ад дзеяння
электрычнага разраду і інш.; мае моцныя
акісляльныя і ачышчальныя ўласцівасці. Са-
сновыя лясы багатыя на азон.
[Ад грэч. о2о — пахну.]
АЗОРАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
азоранага. Мяккая задуменнасць і ўнутраная
душэўная азоранасць яго [Куляшова] верша
ўвесь час суправаджаюцца моцнымі, цвёрды-
мі, мужнымі інтанацыямі і рытмамі. Перкін.
АЗОРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
азарыць.
АЗОТ, -у, М азоце, м. Хімічны элемент, бяс-
колерны газ, які не падтрымлівае гарэння,
складае значную частку паветра, з’яўляецца
адным з галоўных элементаў жыўлення рас-
лін. Атмасферны азот. Звязаны азот.
[Фр. аюіе ад трэт. а — не-, без- і тое —
жыццё.]
АЗОТАБАКТЭР, -у, м. Мікроб, які засвойвае
з паветра азот і ўзбагачае глебу азоцістымі
рэчывамі.
АЗОТАБАКТЭРЬ'ІН, -у, м. Угнаенне, якое
мае ў сабе азотабактэр.
АЗОТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
азоту. Азотная прамысловасць. Азотны завод.
II Які мае ў сабе азот. Азотнае ўгнаенне.
Азотная кіслата.
АЗОЦІСТЫ, -ая, -ае. Які мае ў сабе азот.
Азоцістая кіслата. Азоцістыя злучэнні.
АЗЫВАЦЦА, -аюся, -аепіся, -аецца. Незак.
да азвацца.
АЗЫЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да азыз-
нуць.
АЗЬ'ІЗЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць азызлага;
ацёчнасць. Васіль Міронавіч нібы крыху з.мі-
зарнеў у твары — з яго сышла тая азызласць,
што бывае ў людзей пасля працяглага і шчы-
рага прыпадання да бога Бахуса. Колас.
АЗЫЗЛЫ, -ая, -ае. 1. Хваравіта тоўсты,
апухлы. Азызлы твар. Азызлыя рукі. □ Хада
насцярожанай стала — страцілі ногі былую
гнуткую цвёрдасць.. Цяпер ныюць ногі, цяЖ-
кія, азызлыя. Лынькоў.
2. Азяблы, настылы. На ўзгорачку, у ку-
сточку, пырхала нейкая азызлая птушачка.
Гарэцкі. Федзя запомніў больш за ўсё тую
апошпюю восень — познюю, сырую, з азыз-
лай зямлёй і нізкімі аблокамі, якія ледзь не
чапляліся за еершаліны дубоў. Хомчанка.
АЗЫЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Ацячы,
апухнуць. [Дзеці] апухлі і азызлі з голаду, ЗУ~
сім не падобны да тых вяртлявых скакуноў,
якімі.. [Габрусь] бачыў іх раней. Чарот.
2. Азябнуць, змерзнуць. Яўхімка доўга не
выходзіў з нашай хаты. Я ўжо азыз на хола-
дзе, чакаючы яго. Сабаленка.
АЗЙБЛЫ, -ая, -ае. Які настыў, змёрз на
холадзе. Азяблыя рукі самі шукаюць цяпла
за пазухай і ў кішэнях. Быкаў. Насустрач
дню азяблыя асіны Працягваюць вільготныя
лісты. Панчапка.
АЗЯБНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Адчуць хо-
лад, змерзнуць. [Валошын:] А ў чьгм ты пой-
дзеш? Ты ж уся азябла. Бяры пінжак. Глео-
ка. Дрыжаць і лапочуць Чародкі асін: Пад
еетрам паўночным Азяблі зусім. Крапіва.
АЗЯРКО, -а, н. Тое, што і а з я р ц о.
АЗЯРОД, -а, М -дзе, м. Прыстасаванне з
слупоў і жэрдак для дасушвання збажыны,
травы і пад.; пярэплат. Збажына была пажа-
та і звезена з поля. Яна дасыхала ў азяродах
або ў рэдка расстаўленых на гумнішчах баб-
ках і крыжыках. ІПахавец.
АЗЯРОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак.
Закладаць снапы ў азярод для дасушвання.
АЗЯРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
азярода. I не паспеў [Юзік] еокам акінуць
азяродныя рэбры, як счуў: не то кашлянуў
нехта, не то замармытаў, зашамацеў. Бара-
навых.
АЗЯРЦО, -а, н. Памянш. да возера; невялі-
кае возера.
АЗЯРЫНА, -ы, ж. Памянш. да возера; не-
вялікае возера. У іх [дзядзькі і Костуся] ра-
ней была намова Схадзіць у луг на азярыны
I патрывожыць род тхарыны, На рэчцы зага-
радзь паправіць 1 новы буч яшчэ паставіць.
Колас.
АЗЯРЫНГЧА, -а, н. Месца, дзе некалі было
возера.
АЙ, выкл. Часта вымаўляецца з паўтарэн-
нем: ай-ай і ай-ай-ай. 1. Выказвае боль, спа-
лох, страх. Ай, баліць! Ай, баюся!
2. Выказвае здзіўленне, захашіенне, ра-
дасць і пад. Вось дык дзеці! Ай, малайцы!
Вока радуецца! Гурскі.
3. Выказвае жаль, засмучэнне і пад. Дай-
шла да.. [Журавінкі] ўчора падвечар чутка,
што начальнік палітаддзела можа ў калгас
наведацца. I ай жа позна дайшла! Што цяпер
можна зрабіць? Лобан.
4. у знач. выкл. ах. Ай, як хораша ў лесе!
АЙВА, -ы, ж. 1. Паўднёвае пладовае дрэва
сямейства ружакветных.
2. Плод гэтага дрэва, падобны на яблык і
грушу, цвёрды, даўкі на смак. / у знач. зб.
Варэнне з айвы.
[Цюрк.]
АЙВОВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
айвы. Айвовы сад. // Прыгатаваны з айвы.
Айвоеае варэнне.
АЙКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. айкаць.
АЙКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Вымаўляць,
выкрыкваць «ай» ад болю, жалю, здзіўлення
і пад. Халуста пачаў бегаць па млыне, хапац-
ца рукамі за галаву, вохкаць, айкаць, ста-
гнаць, стукаць кулакамі ў грудзі. Чарнышэ-
віч.
АЙКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
айкаць.
АЙМАК, -а, м. 1. У Бурацкай АССР і Горна-
Алтайскай аўтаномнай вобласці — мясцовая
назва раёна.
2. У Мангольскай Народнай Рэспубліцы —
буйная адміністрацыйна-тэрытарыяльная
адзінка.
АЙМАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аймака. Аймачны савет.
АЙРАН, -у, м. Прадукт і напітак з малака,
распаўсюджаны ў Сібіры, Сярэдняй Азіі, Кры-
ме і на Каўказе. Мы бурым другі тыдзень ры-
пучую зямлю. Працуем да зялёных квадратаў
у вачах і п’ём айран. Лукша.
[Цюрк.]
АЙСБЕРГ, -а, м. Плывучая ледзяная гара,
абломак ледавіка. I вось ужо адкрытая пра-
стора, Там-сям, як лебедзь, айсберг праплыве.
Звонак. Праз чорныя ночы, між айсбергаў
хмурых Плылі яны [караблі] ў далі ў ліхія
марозы. Броўка.
[Англ. ісеЬег^ з сканд.]
АЙСОР гл. айсоры.
АЙСОРКА гл. айсоры.
АЙСОРЫ, -аў; адз. айсбр, -а, м.; айсбрка, -і,
ДМ -рцы; мн. айсбркі, -рак; ж. Уст. Тое, што і
а с і р ы й ц ы.
АЙЦЁЦ, айца, м. Уст. 1. Служка культу.
2. Мужчына ў дачыненні да сваіх дзяцей;
бацька. Так званіў ён [звон], так ён клікаў,
Каб пазнаць дабро адзіна, Каб айцец не крыў-
дзіў сына. Колас. Ці я ў мамкі не радзілася,
Ці ў айца не гадавалася. 3 нар.
О Духоўны айцец — свяшчэннік, які спа-
вядае каго-н. пастаянна. Святы айцец — па-
чцівы зварот да служыцеля культу.
АЙЦОЎСКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае адносіны
да айца; бацькоўскі. Слёзы ў старога цяклі і
дрыжалі айцоўскія рукі. Багдановіч.
АЙЧЬ'ІМ, -а, м. Муж маці ў адносінах да яе
дзяцей ад папярэдняга шлюбу; няродны баць-
ка. Рос Васіль без бацькі, з айчымам, які яго
не любіў. Навуменка.
АЙЧЫНА, -ы, ж. Тое, што і бацькаў-
шчына (у 1 знач.). Савецкая Айчына. □
Ляці ж, мой спеў, звіні няспынна Ты над Ай-
чынаю маёй. Журба.
АЙЧЫННЫ, -ая, -ае. Які мае дачынбнне да
айчыны. Айчынныя героі. Айчынны фронт. //
Створаны ў межах сваёй дзяржавы; не за-
межны. Айчынная наеука. Айчынныя станкі.
Айчынныя тавары.
АКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акаваць.
АКАВАЦЬ, акую, акуёш, акуё, акуём, акуя-
цё; зак., што. Абабіць металам што-н. Ака-
ваць колы.
АКАВІТА, -ы, М -віце, ж. Уст. 1. Гарэлка,
настоеная на карэннях. // Лепшы гатунак га-
рэлкі.— Набяру я мёду, налію ў карыта, пад-
лію гарэлкі—будзе акавіта. Дубоўка.
2. перан. Паэт. Казачнае пітво, якое дае ма-
ладосць і прыгажосць; жыватворчы напітак.
Вячорная цьмянасць твая, Красавік, Мой дух
акавітаю поіць. Глебка.
[3 лац. ацна х'ііае — вада жыцця.]
АКАДЭМІЗМ, -у, м. 1. Чыста тэарэтычны
кірунак у навуковай рабоце і навучанні,
адарванасць іх ад практыкі, ад патрэб гра-
мадскага жыцця. Акадэмізм у выкладанні.
2. Напрамак у выяўленчым мастацтве, які
ўстанавіў пэўныя традыцыйныя правілы вы-
карыстання класічных узораў і супрацьста-
яў рэалістычным кірунку ў мастацтве.
АКАДЭМІК, -а, м. 1. Вышэйшае вучонае
званне, якое прысвойваецца буйнейшым ву-
чоным, мастакам і пад. Акадэмік Акадэміі
навук БССР. Акадэмік Акадэміі мастацтваў
СССР. // Асоба, якая мае такое званне.
2. Разм. Той, хто скончыў курс вышэйшай
навучальнай установы, якая носіць назву
акадэміі, або вучыцца ў ёй.
АКАДЭМІСТ, -а, м. Прыхільнік акадэмізму
(у 2 знач.).
АКАДЭМІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ака-
дэмічнага (у 3, 4 знач.); адарванасць ад
практыкі, ад патрэб жыцця.
АКАДЭМІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да акадэміі. Акадэмічнае выданне.
2. Навучальны. Акадэмічная гадзіна. Ака-
дэмічны год.
3. Які прытрымліваецца ўстаноўленых тра-
дыцый, канонаў у навуцы, мастацтве; уласці-
вы акадэмізму (у 2 знач.). Акадэмічны жы-
вапіс.
4. перан. Чыста тэарэтычны, не звязаны з
практыкай; уласцівы акадэмізму (у 1 знач.).
О Акадэмічны тэатр гл. тэатр.
АКАДЭМІЯ, -і, ж. 1. Вышэйшая дзяржаў-
ная навуковая ўстанова, у задачу якбй ува-
ходзіць развіццё навук або мастацтваў. Ака-
дэмія навук Беларускай ССР.
2. Назва некаторых вышэйшых навучаль-
ных устаноў па спецыяльных галінах навукі.
Сельскагаспадарчая акадэмія. Ваенна-палі-
тычная акадэмія.
О Акадэмія мастацтваў — вышэйшая ма-
стацкая школа і вышэйшая навучальная
ўстанова ў галіне выяўленчага мастацтва.
[Ад грэч. акаЛешіа — мясцовасць каля Афін,
дзе была заснавана Платонам (4 ст. да н.э.)
філасофская школа. Першапачаткова — назва
міфічнага героя Акадэма.]
АКАЗАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аказаць.
АКАЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аказаць.
АКАЗАЦЦА, акажўся, акажашся, акажац-
ца; зак. 1. Трапіць куды-н., апынуцца дзе-н.
Паліна, вясёлая і рухавая, адразу ж аказала-
сл м гшонізлаў. Уіам.Гіў, Гоммь, у лгм у
той час жыла.. сям’я [Кавалёвых], аказаўся
на крыжавых дарогах рэвалюцыі. Дуброўскі.
// Ацынуцца ў якім-н. становішчы. Аказацца
на волі. Аказацца ў небяснецы.
2. Стаць, з’явіцца на справе, у сапраўднас-
ці якім-н., кім-, чым-н. [Страмілін:] Там будзе
відаць, чыё асвятленне акажацца больш пра-
вільным. Крапіва. Пятро аказаўся чалавекам
гаспадарлівым. Пальчэўскі. // безас. Стацьвя-
домым, відавочна выявіцца. У .. [Савося і Ак-
сені], аказалася, было даўнішняе, старое ка-
ханне. Гамолка.
3. Знайсціся, быць у наяўнасці. Чыстай па-
перы за вокладкамі не аказалася. Лобан.
4. Падаць голас, вестку; азвацца, загава-
рыць. Старая, відаць, разы са два збіралася
загаварыць з палякам, глядзела нават на яго,
нямогла трасучы падбароддзем, ды так дагэ-
туль і не сабралася аказацца. Брыль. [Аста-
ноеіч:] — Можа.. [Вялічка] там жыее сабе
шчасліва. 1 табе, адзінокаму бацьку, калі-
небудзь акажацца. Чорны. // Адгукнуцца,
прагучаць. Вось аказаўся і гудок цягніка, у
якім апынулася Марылька. Якімовіч. // Вы-
даць сваю прысутпасць. Мне здаеалася, што
калі б я не ўстаў сам з-за стала, не аказаўся,
дык яна б магла мяне замкнуць на ўсю ноч.
Сабаленка. // Напомніць пра сябе, паявіцца
зноў. Пройдуць гады, а старыя звычаі, як
тая хранічная хвароба, не-не ды і акажуцца.
Асіпенка.
0 Аказацца за бортам — тое, што і а п ы-
нуцца за бортам (гл. апынуцца).
АКАЗАЦЬ, акажў, акажаш, акажа; зак.,
што. Зрабіць, здзейсніць. Аказаць дапамогу.
Аказаць давер’е. Аказаць паслугу. Аказаць
уплыў. Аказаць супраціўленне.
АКАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да аказацца.
2. у знач. пабочн. аказваецца. Як выяўля-
ецца, высвятляецца. Аказваецца, вечарам, ка-
лі мы палеглі спаць, з захаду насунуліся
хмары і закрылі ўсё неба. Рунец.— Вось ба-
чыш,— усміхнуўся бацька,— аказваецца, мы
ўжо зразумелі адзін аднаго. Бажко.
3. Зал. да аказваць.
АКАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ака-
заць.
АКАЗІЯ, -і, ж. 1. Зручны выпадак для па-
ездкі або перасылкі чаго-н. спадарожным
транспартам. Ц Зручны, спрыяльны выпадак.
2. Нечаканае здарэнне, непрадбачаны вы-
падак.— Ого, вы сёння багата жывяце! —
усклікнуў Сяргей.— Што ў вас за аказія та-
кая, што трэба віном паліваць? Машара.
АКАЙМАВАННЕ, -я, н. Тое, што і а к а й-
м о ў к а.
АКАЙМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акаймаваць.
АКАЙМАВАЦЬ, -мўю, -мўеш, -мўе; зак.,
што. Абшыць, абкружыць чым-н. у выглядзе
каймы. // Стаць каймою, абкружыць сабою
што-н. Дашчаная агароджа акаймавала ня-
даўна пусты яшчэ, у грудах руін квартал, і
з-за яе відаць ужо цагляная кладка сцен.
Хадкевіч.
АКАЙМОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
акаймоўваць.
АКАЙМОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акаймаваць.
АКАЙМОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Палоска,
якая акружае край чаго-н. Пыл густым пла-
стам укрываў.. твар [Собаля], чорнай акай-
моўкай засох у кутках пухлявых пругкіх вус-
наў. Паслядовіч.
АКАЛАЦІЦЬ, -лачў, -лбціш, -лбціць; зак.,
што. Абабіць калоцячы; абтрэсці. У садзе да-
спявалі грушы і познія яблыкі, і дзед баяўся,
каб хто не залез і не акалаціў іх. Рунец. //
Уручную зболыпага абмалаціць, абабіць (пра
снапы жыта). Увосень за школаю ды за ін-
шымі справамі.. [Рыгор] толькі жыта на на-
сенне акалаціў ды змалоў крыху, і цяпер яго
турбавала думка пра малацьбу. Крапіва.
АКАЛЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Змерзлы, моцна
азяблы. Акалелыя пальцы. □ Акалелыя да
касцей,.. [дзеці] позна вярталіся дамоў, і ма-
ці сваімі рукамі, сваім целам сагравала іх,
здранцвелых і стом-леных, і плакала... Чарны-
шэвіч.
2. Мёртвы, здохлы (часцей пра жывёлу).
АКАЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Змерзнуць,
моцна азябнуць.— Ты ж акалеў, еунь пальцы
якія,— смеючыся казала.. [леснічыха] Сяргею.
Шамякін.
2. Памерці (часцей пра жывёлу).— А я ду-
мала, ці не акалеў часам! — пакпіла Ганна.—
Стаіць, як слуп пры шляху! Мележ.
АКАЛЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акалечыць.
АКАЛЁЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
Стаць калекай. Акалечаў.. [Асядовіч] таму,
што не хацеў жыць сумленна і справядліва,
а падаўся на злачынную, зладзейскую сцеж-
ку. Чорны.
АКАЛЁЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Пашкодзіць які-н. орган, зрабіўшы траў-
му; зрабіць калекам. [2-гі падарожны:] О дзя-
куй, дзякуй, чалавеча! Я рад спачыну; бала-
зе, К таму сказаць, і акалечыў Свой большы
палец на назе. Купала. [Тол/чак:]—Не бачы-
це, ці што? Акалечыў чалавека, звяруга, ды
збег. Бажко.
АКАЛІНА, -ы, ж. Вокісел, які ўтвараецца
на паверхні распаленага металу пры яго ап-
рацоўцы. Жалезная акаліна. Пах акаліны. □
3 кожнай хвілінай.. [жалеза] набывала новыя
колеры, адценні: з распалена-белага пера-
тварылася ў малінавае, пасля ў чырвонае, а
яшчэ праз хвіліну пацямнела, пакрылася сі-
няй акалінай. Гамолка.
АКАЛІЧНАСНЫ, -ая, -ае. Які выконвае
ролю акалічнасці (у 3 знач.). Акалічнасны
даданы сказ.
АКАЛІЧНАСЦЬ, -і, ж. 1. Падзея, факт, якія
суправаджаюць што-н., могуць уплываць на
што-н.; той або іншы бок справы, падзеі.
[Мірон і Віктар] узялі на ўвагу і тую акаліч-
насць, што дажджы ў нас ідуць з захаду.
Маўр. 3 размоў з Віталееым.. [Анатоль] вынес
адну немалаважную акалічнасць: будаваць
камунізм без сеядомых адносін да працы
нельга. Асіпенка.
2. пераважна мн. (акалічнасці, -сцей).Умо-
вы, якія вызначаюць становішча каго-, чаго-
небудзь; абставіны. У момант вялікіх душэў-
ных зрухаў або напружанай змены падзей
ці жыццёвых акалічнасцей людзі і старыя
робяцца, як дзеці. Чорны.
3. Даданы член сказа, які ўказвае на час,
месца, спосаб дзеяння і пад. Акалічнасць
прычыны. Акалічнасць часу. Акалічнасць мес-
ца. Акалічнасць спосабу дзеяння.
АКАЛІЧНЫ, -ая, -ае. Уст. паэт. Тое, што і
навакольны. Акалічны народ гуслі знаў
гусляра: Песня-дума за сэрца хапала. Купа-
ла. Святочны трэба было выбраць дзень, Каб
на аблаву з акалічных сёл Магло сыйсціся
як найбольш людзей. Танк.
АКАЛОДАК, -дка, м. 1. Падраздзяленне пу-
цявой дыстанцыі. Засталося атрымаць сталую
пасаду дзе-небудзь на лініі, замкнуцца ў вуз-
кія рамкі свайго акалодка. Шынклер.
2. Падраздзяленне паліцэйскага гарадскога
ўчастка ў дарэвалюцыйнай Расіі.
3. Уст. Лячэбны пункт пры воінскай часці.
[Старшыня:]— Заўтра я павяду ўсіх.. у ака-
лодак рабіць уколы. Каваль.
АКАЛОДАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да акалодка (у 2 знач.). Акалодачнае
памяшканне.
2. у знач. наз. акалбдачны, -ага, м. Тое, што
і акалодачны наглядчык. Патарга-
ваўшыся яшчэ трохі, акалодачны паказаў ру-
кою на паліцыю і сказаў: «Калі ты будзеш
стаяць на сваім, дык завяду ў акалодак!» Ко-
лас.
О Акалодачны наглядчык гл. наглядчык.
АКАЛОТ, -у, М -лбце. м. Жытнія снапы
пасля няпоўнага папярэдняга ручнога абма-
лоту. Да самага поўдня Тарэнта прабыў у
гумне. Дамалочваў акалот. Галавач. Хто ма-
лаціў снапы пранікам, хто абіваў аб калоду.
Увачавідкі расла гара акалоту і буйнага, як
пацеркі, зерня. Асіпенка.
АКАЛОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акалаціць.
АКАЛОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
акалочваць.
АКАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акалаціць.
АКАЛЬЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акальцаваць.
АКАЛЬЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.
1. што. Зрабіць кругавую абмазку ствала дрэ-
ва для захавання ад шкоднікаў. // Зрабіць
кругавы зрэз кары са ствала дрэва.
2. каго. Надзець пазначанае кольца на лап-
ку птушкі, на хвост рыбы для вывучэння
шляхоў іх руху і над. Акальцаваць птушку.
АКАЛЬЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акальцаваць.
АКАЛЙЦЬ, -яе; незак., каго-што. Знаходзіц-
ца, размяшчацца вакол каго-, чаго-н.; акру-
жаць. Апісанне вясковай галечы, якая акаляе
героя, не з’яўляецца самамэтай. У. Калеснік.
АКАЛЯЮЧЫ, -ая, -ае. Тое, што і н а в а -
К 0 л ь н ы.
АКАМАДАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
дачыненне да акамадацыі.
АКАМАДАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Прыстасаван-
не да чаго-н. Акамадацыя органаў мовы. Ака-
мадацыя гукаў (у мове).
О Акамадацыя вока — здольнасць вока
прыстасоўвацца да разгляду прадметаў на
розных адлегласцях.
[Лац. ассотосіаііо.]
АКАМАДЗІРАВАЦЦА, -руецца; зак. і не-
зак. Спец. 1. Прыстасавацца (прыстасоў-
вацца).
2. толькі незак. Зал. да акамадзіраваць.
АКАМАДЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., што. Спец. Прыстасаваць (прыста-
соўваць).
АКАМПАНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; не-
зак. Тое, што і акампаніраваць.
АКАМПАНЕМЁНТ, -у, М -нце, м. Музычнае
суправаджэнне спеваў, дэкламацыі або ігры
на інструменце. // перан. З’явы, падзеі, якія
суправаджаюць што-н., ствараюць гукавы
фон чаму-н. Паліцыянты .. балявалі, спявалі
і танцавалі пад акампанемент жудасных стог-
наў ахвяры. Бядуля.
[Фр. ассотрадпешепі.]
АКАМПАНІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. акампаніраваць.
АКАМПАНІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе;
незак. Суправаджаць спевы, дэкламацыю або
ігру музычнага інструмента акампанементам.
Акампаніраваць хору на баяне.
АКАМПАНІЙТАР, -а, м. Той, хто акампа-
ніруе.
АКАМПАНІЯТАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн.
-рак; ж. Жан. да акампаніятар.
АКАМЯНЁЛАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць ака-
мянелага.
2. звычайнамн. (акамянёласці,-ей). Акамя-
нелыя рэшткі жывёл або раслін.
АКАМЯНЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў цвёр-
дым як камень, ператварыўся ў камень. Ака-
Мянелы раствор. о 1 лісцейка як адціснулася
тысячы год назад, так і захавала свой малю-
нак у акамянелым дрэве. Лынькоў. // перан.
Які стаў цвёрды, сухі ад працяглага ляжан-
вя. 1 стаялі счарнелыя печы 3 пераваранай
бульбай, 3 выкіпеўшай капустай, 3 акамяне-
лым хлебам. Блатун. Зямля стала зусім ака-
мянелай. Каваль.
2. перан. Які стаў нерухомым, замёр; засты-
лы, аслупянелы. Ваня стаяў акамянелы. ІІя-
ўжо праўда? Новікаў.
3. перан. Які страціў здольнасць выяўляць
якія-н. пачуцці; абыякавы да ўсяго. На пя-
рэдняй парце, сціснуўшы галаву далонямі,
сядзела з акамянелым тварам Рая. Шамякін.
Пеця стаяў з акамянелым сэрцам, абхапіўшы
рукамі худыя плечы маці, і таксама плакаў.
Сіняўскі.
АКАМЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. акамянець.
АКАМЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стаць
цвёрдым як камень; ператварыцца ў камень.
На тым узгорку, за дарогаю Руды пясок ака-
мянеў. Камейша. // Стаць цвёрдым, сухім ад
працяглага ляжання.
2. перан. Стаць нерухомым, замерці; за-
стыць, аслупянець. Стафанковіч спачатку па-
цягнуў к сабе футра, пасля адхапіў ад яго
рукі, як ад агню, і акамянеў у маўклівай по-
зе. Чорны.
3. перан. Страціць здольнасць выяўляць
якія-н. пачуцці (ад вялікага гора, хваляван-
ня), стаць абыякавым да ўсяго. [Луізе] хаце-
лася плакаць, крычаць, кудысьці бегчы, але
сэрца акамянела ад крыўды, ногі не слуха-
ліся. Шашкоў.
АКАНАПАЦІЦЬ, -пачу, -паціш, -паціць;
зак., што. Пазабіваць, пазатыкаць пазы, шчы-
ліны пакуллем, мохам і пад. Аканапаціць ха-
ту, вокны.
АКАНАПАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аканапаціць.
АКАНАПАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аканапачваць.
АКАНАПАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да аканапаціць.
АКАНІТ, -у, М -ніце, м. Травяністая раслі-
на сямейства казяльцовых з жоўтымі, сінімі,
фіялетавымі кветкамі; боцікі.
АКАНІЦЫ, -ніц; адз. аканіца, -ы, ж. Да-
шчаныя або жалезныя створкі, якімі закры-
ваюцца знадворку вокны. Акно зачынена
аканіцамі, святла ў ім не відаць. Хадкевіч.
У сцяну ля акна дробна, часта стукае аканіца
і паціху тоненька пішчыць. Галавач.
АКАННЕ, -я, н. Вымаўленне ў ненаціскных
складах замест гукаў «о», «э» гука «а», якое
ўласціва беларускай і рускай літаратурньтм
мовам. Аканне дысімілятыўнае. Акамне неды-
сімілятыўнае.
АКАНОМ, -а, м. Гіст. Службовец у панскім
маёнтку, які кіраваў гаспадаркай. Вінцук
ужо сам быў з вусамі і кіраваў маёнткам,
праз аканомаў, зразумела. Гурскі. [Сцёпка:] —
Як загарэўся панскі свінушнік, дык аканом
загадаў і на жарабцы еаду вазіць. Якімовіч.
АКАНОМКА, -і, ж. Тое, што і а х м і с т-
р ы н я.
АКАНОМСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аканома.
АКАНТ, -а і -у, М -нце, м. 1. -у. Паўднёвая
травяпістая расліна з вялікім лісцем, разме-
шчаным разеткай.
2. -а. Спец. Скульптурнае ўпрыгожанне ка-
пітэлі, карніза і пад. у выглядзе лісцяў гэтаіі
расліны.
[Грэч. акапіЬоз.]
АКАНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акантаваць.
АКАНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак., што.
1. Аздобіць, абшыць кантам1 (у 2 знач.).
Акантаваць манжэты. Акантаваць фатагра-
фію.
2. Спец. Апрацаваць (камень, брус і пад.)
так, каб атрымаўся кант 1 (у 1 знач.).
АКАНТОВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
акантоўкі. Гранітныя акантовачныя брусы.
Акантовачны шнур.
АКАНТОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. акантоўваць — акантаваць.
АКАНТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
акантоўваць.
АКАНТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акантаваць.
АКАНТОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, чым
акантоўваюць; кант 1 (у 2 знач.). Акуляры ў
сіняй акантоўцы. □ Вузкая стужка шашы
нібы зусім сціснулася ў белай акантоўцы
прыдарожных слупоў. Асіпенка.
АКАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акапаць.
АКАПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Выкапаць акопы, траншэі, земляныя шчылі-
ны, зрабіць насыпы для абароны ад варожага
агню. Салдаты акапаліся, заслалі акопы тра-
вой і ўклаліся спаць. Хомчанка. Вара.. зноў
выскоквае са шчыліны і паўзе туды, дзе ака-
паўся Глінскі. Кулакоўскі. // перан. Знайсці
сабе надзейны прытулак; надоўга асесці.
А на хутары, паціху, Акапаўся зноў Кузьма.
Агародніцтвам заняўся, Засадзіў вялізны сад.
Броўка.
АКАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Тое,
што і абкапаць.
АКАПЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.,
што. Адзначыць капцамі межы якой-н. пло-
шчы зямлі. Дзяды вяроўкай мералі папары,
Акапцавалі сто валок зямлі. Грахоўскі.
АКАРДЭАНІСТ, -а, М -сце. м. Музыкант,
які іграе на акардэоне.
АКАРДЭАНІСТКА, -і, М -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да акардэаніст.
АКАРДЭОН, -а, м. Храматычны гармонік
з клавіятурай фартэпіяннага тыпу для пра-
вай рукі.
[Фр. ассогйёоп.]
АКАРКАВЁННЕ, -я, н. Спец. Змяненне аба-
лонак раслінных клетак, у выніку якога яны
становяцца непранікальнымі для вады, па-
ветра.
АКАРЫКАТЎРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад акарыкатурыць.
АКАРЫКАТУРВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. акарыкатурваць — ака-
рыкатурыць.
АКАРЫКАТЎРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не-
зак. да акарыкатурыць.
АКАРЫКАТУРЫЦЬ, ~РУ, -рыш, -рыць; зак.,
каго-што. Абсмяяць, раскрытыкаваць, пака-
заць каго-, што-н. у карыкатурным, смешным
выглядзе. Акарыкатурыць вобраз.
АКАРЫНА, -ы, ж. Італьянскі духавы на-
родны музычны інструмент з гліны або фар-
фору, па гуку падобны на флейту.
АКАРЬІЦЬ, акарў, акбрыш, акбрыць; зак.,
што. Зняць кару, ачысціць ад кары. Гаспадар
не меў сілы ці часу.. акарыць [бярвенне], і
яно пайшло на глум пад дажджамі. Чорны.
АКАСЦЯНЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан акасцянелага.
АКАСЦЯНЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў цвёр-
дым як косць, ператварыўся ў косць.
2. Адубелы, застылы (пра труп). Аднаго
ранку Збігнеў знайшоў сябра ў гушчары не-
жывога.. Т ам Дамарацкі і прыкрыў яго, ака-
сцянелага, галлём. Карпюк. // Які страціў
гнуткасць, адчувальнасць.
3. перан. Які застыў у пэўных формах, пе-
растаў развівацца.
АКАСЦЯНЁННЕ, -Я, н. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. акасцянець.
АКАСЦЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стаць
цвёрдым, як косць; ператварыцца ў косць.
2. Акалець, адубець, застыць (пра труп).
// Страціць ад холаду гнуткасць, адчуваль-
насць; змерзнуць.
3. перан. Застыць у якіх-н. формах, пера-
стаць развівацца.
АКАТАЛІЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акаталічыць.
АКАТАЛІЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. акаталічваць — акаталічыць.
АКАТАЛІЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
акаталічваць.
АКАТАЛІЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акаталічыць.
АКАТАЛІЧЫЦЦА, -чыцца; зак. Стаць пры-
хільнікам каталіцкай веры, прыняць каталіц-
кую веру.
АКАТАЛІЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
каго. Схіліць у каталіцкую веру.
АКАФІСТ, -а, М -сце, м. У хрысціянскай
набажэнскай літаратуры — асобны від малі-
тоўна-хвалебных песень у гонар Хрыста, ба-
гародзіцы і святых. Чытаць акафіст. □ Айцец
Варлам хеіліны чхнуць не мае,— Малебны
служыць дзень у дзень, Заказы на акафісты
прымае. Корбан.
[Грэч. акаІЬізіоз — літаральна такі, у час
якога не сядзяць.]
АКАЦІЦЦА, акбціцца; зак. Нарадзіць ка-
цянят, ягнят, казлянят, зайчанят і пад.
АКАЦЫЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынепне
да акацыі.
АКАЦЫЯ, -і, ж. Дрэва або куст сямейства
мімозавых. Велая акацыя. Жоўтая акацыя.
[Ад грэч. аке — калючка.]
АКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Вымаўляць
у ненаціскных складах замест гукаў «о», «э»
гук «а».
АКАЧАНЁЛЫ, -ая, -ае. Які астыў, змёрз
на холадзе; адубелы. Рыбакі часамі прыплы-
валі сюды на вастраносых чаўнах і, расклаў-
шы агонь, адагравалі над ім акачанелыя ад
вады рукі. ІПахавец.
АКАЧАНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Астыць,
змерзнуць; адубець. У галаве.. [дзеда Талаша]
з'явілася новая думка: садраць з воўка скуру,
покі ён не акачанеў — гэта будзе дзедаў тра-
фей. Колас.
АКАЮЧЫ, -ая, -ае. Якому ўласціва аканне.
Акаючыя гаеоркі. Акаючае вымаўленне.
АКАЯННЫ, -ая, -ае. 1. Пракляты, адхіле-
ны царквою, грахаводны, паганы. // Бесчала-
вечны, жорсткі, ганебны. Акаянная душа.
Акаянны чалавек. // Ужываецца як лаянка-
вае слова. Ірад акаянны.
2. у знач. наз. акаянны, -ага, м. Жорсткі,
ганебны чалавек.
АКВАЛАНГ, -а, м. Апарат для дыхання
пад вадою.
[Ад лац. ацна — вада і англ. Іппц — лёгкае.]
АКВАЛАНГІСТ, -а, М -сце, м. Плывец, які
карыстаецца аквалангам. Заўважыўшы аква-
лангіста, .. [зелянушкі] асядаюць на дно ў
такой позе, нібы на іх хвастах з’явіліся гру-
зілы. Матрунёнак.
АКВАЛАНГІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да аквалангіст.
АКВАМАРЫН, -у, м. Каштоўны камень сі-
нявата-аялёнай або блакітнай афарбоўкі, раз-
навіднасць берылу.
[Ад лац. ацча шагіпа — марская вада.]
АКВАМАРЫНАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае да-
чыненне да аквамарыну. Аквамарынавае
шкло. II Зроблены з аквамарыну. Акеамары-
навы пярсцёнак.
2. Колеру аквамарыну. Аквамарынавы фон.
АКВАНАЎТ, -а, М -ўце, м. Даследчык мо-
ра, які праводзіць назіранні пад вадой.
АКВАНАУ’ГКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
/Кан. да акванаўт.
АКВАРЫУМ, -а, м. 1. Штучны вадаём або
шкляная пасудзіна для ўтрымання і гадоўлі
рыб, водных жывёл і раслін. Маарскі аква-
рыум.
2. Збудаванне, спецыяльная ўстанова для
вывучэння і дэманстрацыі водных жывёл і
раслін.
[Лац. ацпагіціа.]
АКВАРЫУМНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да акварыума. Акварыумныя рыбы.
АКВАРЭЛІСТ, -а, М -сце, м. Мастак, які
піша акварэллю.
АКВАРЭЛЬ, -і, ж. 1. Фарбы, якія разбаўля-
юцца вадой, а таксама жывапіс гэтымі фар-
бамі. Выконваць малюнкі акварэллю. Накі-
ды акварэллю.
2. Карціна ці малюнак, напісаныя такімі
фарбамі. Выстаўка акварэлей.
АКВАРЭЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да акварэлі. Акварэльны жыеапіс. Аква-
рэльны партрэт. Акварэльныя фарбы.
АКВАТОРЫЯ, -і, ж. Участак воднай па-
верхні. Акваторыя порта.
[Ад лац. ацпа — вада.]
АКВЕДУК, -а, м. Збудаванне ў выглядзе
моста, якое служыць для пераводу і падтрым-
кі водаправодных труб, арашальных і гідра-
энергетычных каналаў цераз равы, цясніны,
даліпы рэк, чыгункі і дарогі. Рымскія акве-
дукі.
[Ад лац. ацпаесіпсіпз — водаправод.]
АКВЁЦІЦЦА, аквёціцца; зак. Паэт. Убрац-
ца, набыць прыемны выгляд, стаць прыга-
жэйшым; расквеціцца, расцвісці.
АКВЁЦІЦЬ, аквёчу, аквёціш, аквёціць;
зак., што. Паэт. Надаць каму-, чаму-н. прыго-
жы, прыемны выгляд пры дапамозе каго-, ча-
го-н. Пе рассыплецца краса — Яна дажджом
пялёсткаў белых Аквеціць новы зорны сад.
Глебка.
АКВЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аквеціць.
АКВЁЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
аквеціцца.
2. Зал. да аквечваць.
АКВЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аквеціць.
АКЁНЦА, -а, н. Памянш. да акпо; малое
акно.
АКІДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае і АКІДВ АЦЬ, -аю,
-аеш. -ае. Незак. да акінуць.
АКІНУТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць акінутага.
АКІНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад акінуць.
2. у знач. прым. Пакінуты без увагі, кло-
пату, догляду. Збуцвелы асунуўся вугал Ста-
годняй акінутай хаты. 1 свет мой абведзены
кругам Акенцаў падслепаеатых. Вітка. Н'ар-
мавік ідзе праз вялікі Вайткевічаў сад — не-
дагледжаны, абветраны, акінуты сад. Пест-
рак.
АКІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
Перастаць займацца кім-, чым-н, пакінуць
каго-, што-н. без увагі, догляду; закінуць, кі-
нуць. [Яначка:] Скрыўдзіў нас бог: здароўе
ў мяне адабраў, ёй вочы засланіў. I людзі
нас акінулі. Крапіва.
0 Акінуць вокам (вачыма) — агледзець ка-
го-, што-н., глянуць на каго-, што-н. Як вокам
акінуць, пе акінуць вокам — пра мноства ка-
го-, чаго-н., пра вялікую прастору і пад.
АКІСЛЁННЕ, -я, н. Рэакцыя, пры якой ад-
бываецца злучэнне якога-н. рэчыва з кісла-
родам. Акісленне металаў. Акісленне арга-
нічных рэчываў. Рэакцыя акіслення.
АКІСЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акісліць.
АКІСЛІЦЦА, -ліцца; зак. Спец. Падпасці
пад акісленне; злучыцца з кіслародам.
АКІСЛІЦЬ, -ліць; зак., што. Спец. Выклі-
каць акісленне.
АКІСЛЙЛЬНІК, -у, м. Спец. Рэчыва, здоль-
нае выклікаць акісленне.
АКІСЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Здольны вы-
клікаць акісленне. Акісляльныя працэсы.
Акісляльнае дзеянне. Акісляльныя ўласці-
еасці.
АКІСЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
акісліцца.
2. Зал. да акісляць.
АКІСЛЯЦЬ, -яе. Незак. да акісліць.
АКІЯН, -а, м. 1. Водная прастора паміж
мацерыкамі. Паўночны Ледавіты акіян.
2, перан. Што-п. неабсяжнае, неабдымнае,
нязмерная маса чаго-н. Даставайце з вышак
сані—Гайда сцежкі праціраць I па белым
акіяне Удоўж і ўпоперак гуляць. Колас.
Права маю я тым ганарыцца, Што любімая
праца мая — Спраў вялікіх малая драбні-
ца — Уліваецца чыстай крыніцай У работы
людской акіян. Непачаловіч.
О Паветраны акіян — атмасфера.
[Грэч. океапоз.]
АКІЯНАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да акіянаграфіі. Акіянаграфічнае
вывучэнне антарктычных водаў.
АКІЯНАГРАФІЯ, -і, ж. Раздзел акіянало-
гіі, які вывучае форму, памеры і глыбішо
акіянаў і мораў, характар іх берагоў, будову
дна, рух вады і яе хімічныя ўласцівасці.
АКІЯНАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
пенне да акіяпалогіі.
АКІЯНАЛОГІЯ, -і, ж. Комплекс навук аб
фізічных, хімічных, геалагічных і іншых пра-
цэсах і з’явах, якія адбываюцца ў Сусветным
акіяне. Інстытут акіяналогіі Акадэміі наеук
СССР.
АКІЯНАЎТ, -а, М -ўце, м. Даследчык акія-
на, які праводзіць назіранні пад вадой.
АКІЯНІЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае дачы-
ненне да ўяутранага жыцця акіяпа (у 1
знач.). Акіянічныя воды. Акіянічныя цячэн-
ні. Акіянічны клімат. Акіянічныя адклады.
// Які жыве ў акіяне. Акіянічная фауна.
АКІЯІІОГРАФ, -а, м. Спецыяліст у галіне
акіянаграфіі.
АКІЯНОЛАГ, -а, ж. Спецыяліст у галіне
акіяналогіі.
АКІЯНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
знешняга жыцця акіяна; такі, які павінен
быць на акіяне. Акіянскі вал. Акіянскі флот.
Акіянскае падарожжа.
АКЛАД, -а, М -дзе, м. 1. Размер заработнай
платы, устаноўлены ў адпаведнасці з пасадай
работніка.
2. Тое, што і абклад (у 2 знач.).
АКЛАДЗІСТЫ, -ая, -ае. Шырокі і густы
(пра бараду). 3 барадой акладзістай Пуху ле-
бядзінага Дзед-Мароз прыладзіўся Пад яе
[ёлкі] галінамі. Васілёк.
АКЛАДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. Уст.
Тое, што і вокладка. I кнігі з скрынкі
выкідае [Алесь], 1 пад сталом іх растрасае,
А ненавісныя «начаткі» Парваў па самыя
акладкі. Колас.
АКЛАДНЫ, -ая, -бе. У выразах: акладны
ліст гл. ліст2; акладныя даходы гл. даход;
акладное страхаванне гл. страхаванне.
АКЛАДНЯ, -і, ж. Тое, што і паліца (у
2 знач.).
АКЛЁЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аклеіць.
АКЛЁІЦЬ, аклёю, аклёіш, аклёіць; зак.,
што. Тое, што і абклеіць.
АКЛЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аклейваць — аклеіць.
АКЛЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аклейваць.
АКЛЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аклеіць.
АКЛЁЙКА, -і, ж. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аклейваць — аклеіць.
АКЛЁЙШЧЫК, -а, м. Тое, што і а б-
клейшчык.
АКЛЁЙШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да аклей-
шчык.
АКЛІКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да аклікнуцца.
2. Зал. да аклікаць.
АКЛІКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аклікнуць.
АКЛІКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аклікнуць.
АКЛІКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
^д&звацца, надаць голас. Смуглявы малады
чалавек толькі ўсміхнуўся і аклікнуўся ад-
ным словам: — Здорава! Колас.
АКЛІКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго. На-
зваць па імені, крыкнуць што-н. каму-н., каб
звярнуць увагу, спыніць. Выйшла [дзяўчына]
на ганак светлай, чароўнай Зарой світання.
Можа, аклікнуць шчасце сваё мне, Сваё ка-
ханне? Танк. Недалёка ад лесу адзін з пада-
рожнікаў, што ішоў ззаду і паглядаў на сон-
ца, раптам аклікнуў таварыша. Якімовіч.
АКЛІМАТЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад акліматызаваць.
АКЛІМАТЫЗАВАЦЦА, -зўюся, -зўешся,
-зўецца; зак. Прыстасавацца да іншага кліма-
ту.— Шчыра кажучы,— загаварыў стары пас-
ля моцнай зацяжкі,— на Сахаліне так аклі-
матызаваўся, што, здаецца, лепшага месца
і няма. Сіняўскі. Некалькі год назад з леса-
гадавальніка «Мяшчэрская», што на Арлоў-
шчыне, была завезена і белая акацыя; яна
тут добра акліматызавалася. «Звязда». // пе-
ран. Прывыкнуць да новых абставін, асярод-
дзя (пра чалавека). Разам з імі завіхаецца
наЭ талеркай не.знаё.чы і аЭчувае сябе нібы
сяроЭ сеаіх. Акліматызаваўся! Карпюк.
АКЛШАТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўсш, -зўе;
зак., каго-што. Прыстасаваць расліну, жывё-
ліну да новага клімату, да новых жыццёвых
умоў.
[Ням. аккіішаіізіеіеп.]
АКЛІМАТЫЗАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае-
дачыненне да акліматызацыі.
АКЛІМАТЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Прыстасаванне
да новых кліматычных і іншых жыццёвых
умоў.
АКЛІМАТЫЗОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся,
-аецца; незак. 1. Незак. да акліматызавацца,
2. Зал. да акліматызоўваць.
АКЛІМАТЫЗОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не-
зак. да акліматызаваць.
АКМЕІЗМ, -у, м. Мадэрнісцкая плынь у
рускай літаратуры, якая ўзнікла ў 1912—
1913 гг. і адстойвала прынцыпы «чыстага
мастацтва», індывідуалізм.
[Ад грэч. акше — вяршыня.]
АКМЕІСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік ак--
меізму.
АКМЕІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж..
Жан. да акмеіст.
АКМЕІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
акмеізму.
АКНО, -а; мн. вбкны, акбн, вбкнам; н.
1. Праём у сцяне будыніны для святла і па-
ветра. Дом на пяць акон. // Зашклёная рама.
Уставіць акно. Разбіць акно. // Падаконнік..
Налажыць на акно. Сядзець на акне. // Рас-.
туліна ў якім-н. апараце, машыне. Скідальнае
акно ў жняярцы. // перан. Выхад, доступ да
чаго-н. Рэеалюцыя адкрыла нашым людзям
акно ў шырокі свет. «Полымя».
2. Рэшткі вадаёма ў балоце, дрыгве; апа-
рына. Дзе-нідзе свінцовымі вокнамі зманліва
блішчалі праёмы вады. Ракітны.
3. Разм. Вольны прамежак часу ў раскла-.
дзе заняткаў педагога.
О Венецыянскае акно — вялікае акно, якое
складаецца з трох частак (звычайнага акна
і двух паўакон па баках). Глухое акно —
акно, зробленае для формы, а не для кары-
стання. Італьянскае акно — акно з трох ці
чатырох створак.
0 Чортава акно — тлыбокая ўпадзіна з ва-
дою сярод балота.
АКОВЫ, акбў; адз. няма. 1. Тое, што і
к а й д а н ы.
2. перан. Тое, што скоўвае, абмяжоўвае
каго-, што-н., перашкаджае каму-, чаму-н. Ка-
ланіяльныя аковы. Рэлігійныя аковы. □ Пом-
ніш ты, як у дзень вераснёвы Векавыя апалі
акозы. Танк.
АКОЛІЦА, -ы, ж. 1. Тое, што і в а к о л і-
ца (у 2 знач.). А стаў Андрэйка першым
старшынёй Найпершага ў аколіцы калгаса.
3. Астапенка. Аколіцу абляцела вестка, што
заўтра ля каменя будзе вялікі фэст. Пестрак.
Чуў ты гома мінскіх аколіц заводскіх? Таўбін.
2. Уст. Плот з варотамі ў канцы вёскі. Доў-
га стаіць, прыслухоўеаецца [Яўтух] да шора-
хаў у садку, да рокату трактара ў полі, да вя-
сёлых песень дзяўчат за аколіцай. Бялевіч.
Гэй, пайду ж я па вуліцы У тое поле за ако-
ліцу. Багдановіч. За аколіцай ходзяць дзяўча-
ты. і гукаюць красуню-вясну. Кляшторны.
АКОЛІЧНЫ, -ая, -ае. Навакольны, сумеж-
ны, суседні. \Пан:]— Заўтра ж Оай ведаць му-
жыкам аколічных вёсак, хай прыходзяць да-
мяне. Чарот. Як жонка ч/іена сельсказа. Саве-
та.. [СіЭарыаа] еедае ўсе аколічныя навіны-
і не вытрымае, каб не вылажыць іх усе да
адной перад Арынай. Чарнышэвіч.
АК0ЛЫШ, -а, м. Тое. што і аколышак.
АКОЛЫШАК, -шка, м. Абадок у некато-
рых мужчынокіх галаўных уборах, да якога
прымацоўваецца верх. Шапкі насілі.. [настаў-
нікі] чорныя і белыя летнія — з шырокімі
круглымі вярхамі, з машастовымі аколышка-
мі. Колас.
АКОЛЫІІЧЫ, -ага, м. Гіст. Адно з вышэй-
шых баярскіх званняў у Старажытнай Русі,
а таксама асоба ў гэтым званні.
АКОНАМ, -а, м. Тое, што і а к а н о м.
АКОННЕ, -я, н., зб. Вокны. Пад аконнем не
раз Я з мяшэчкам хадзіў. Колас. / у перан.
ужыв. Я ў той вечар ціхі-сонны Адчыню ду-
шы аконне. Хведаровіч.
АКОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
акна. Аконнае шкло. Аконная рама. Аконны
праём.
АКОНШЧЫК, -а, м. Разм. Сталяр, які ро-
біць аконныя рамы.
АКОП, -а, м. Земляное ўмацаванне ў вы-
глядзе выкапанага рова з насыпам (валам),
якое прыкрывае ад куль і асколкаў; тран-
шэя. Толькі сягоння спраў кожнаму шмат:
Коласу — вырасціць жменю зярнят, Сонцу —
стаптаныя травы падняць, Ветру — акопы
пяском зараўняць. Танк. Баязліўца куля і ў
акопе страчае, смелага і на акопе мінае. Пры-
казка.
АКОПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акопваць — акапаць і акопвацца —
акапацца.
АКОПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да акапацца. Пехацінцы хутка зай-
малі пры рацэ рубяжы, акопваліся. Мележ.
2. Зал. да акопваць.
АКОПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ака-
паць.
АКОПНІК, -а, м. Разм. Той, хто знаходзіц-
ца ў акопах; салдат, франтавік. Гранатны
бой-азонь Акопнікі ўзнялі. Пушча. Але пачуў
,я нешта новае ад салдат-акопнікаў. Якімовіч.
АКОПНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
акопа. Акопныя работы.
О Акопная вайна гл. вайна.
АКОРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад акарыць.
2. у знач. прым. Ачышчаны ад кары. I вочы
яго і нос, непамерна доўгі і чырвоны, пабіты
на дзірачкі, як акораная чачоткавая бяроза, і
ўся постаць дзеда Піліпа ператвараецца ў
знак запытання. Колас. Сярод акораных ва-
скова-жоўтых елак былі раскіданы буданы.
Карпаў.
АКОРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акорваць—акарыць.
АКОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да акор-
ваць.
АКОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ака-
рыць.
АКОРД, -а, М -дзе. м. Гарманічнае спалу-
чэнне некалькіх музычных гукаў. [Зынга] ці-
хенька бярэ на гармоні некалькі нясмелых
акордаў. Чорны. Калі б тая радасць і тое шча-
сце.. маглі б спяваць і звінець сваімі акорда-
мі, то наша еуха чула б найцікавейшую на
свеце музыку. Колас. // Гул; гукі. Акорд ма-
шын. Акорды лета.
О Акорд струн — набор струн для смычко-
’.вага або шчыпковага інструмента.
0 Заключны (апошні, развітальны) акорд—
дзеянне, з’ява, падзея і пад., якімі што-н. за-
вяршаецца, заканчваецца.
[Іт. ассогсіо.[
АКОРДАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да акорда. Акордавая музыка.
АКОРДНЫ, -ая, -ае. Які выкояваецца, ро-
біцца паводле дагавору; здзельны. Акордная
заработная плата. Акордная работа.
АКОР’Е, -я, н., зб. Разм. Кавалкі кары.
АКОРЫНА, -ы, ж. Разм. Кавалак кары.
АКОСАК, -ска, м. Старая, з вузкім, зрэза-
ным палатном каса. На двары, чутно, Васіль-
ка клепле касу. Яму Маня знайшла недзе ако-
сак, каб хапіла сілы пацягнуць яго на Васіль-
кавы дванаццаць гадоў. Паўлаў.
АКОТ, -у, М акбце, м. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. акаціцца.
АКОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акоўваць — акаваць.
АКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да акоў-
ваць.
АКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ака-
ваць.
АКОЎКА, -і, ДМ -ўцы. ж. Тое. чым акаваны
які-н. прадмет. Жалезная акоўка прыклада
звонка ляснула, і адразу на боты пырснула
кроў. Асіпенка.
АКР, акра, м. Мера зямельнай плошчы ў
Англіі і Паўночнай Амерыцы, роўная 4047 ьА
[Англ. асге.]
АКРАБАТ, -а, М -баце, м. Умелы гімнаст;
выканаўца складаных гімнастычных нумароў
у цырку. Акрабат-комік.
[Ад грэч. акгоЬаіео — які падымаецца
ўверх.]
АКРАБАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да акрабат.
АКРАБАТБІЗМ, -у, м. Спрыт, дасканаласць
у выкананні гімнастычных практыкаванняў.
АКРАБАТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Від гім-
настыкі і цыркавога ўмельства.
АКРАБАТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да акрабатыкі. Акрабатычная гімнасты-
ка. Акрабатычны нумар.
2. Спрытны, уласцівы акрабату.
АКРАВАК, -раўка, м. 1. Абрэзак, кавалак,
шматок чаго-н. (скуры, тканіны і пад.). Ву-
лічнае акно.. было заткнута кажушным ак-
раўкам. Вітка. [Мікодым:] — Пашукай у куф-
ры, можа, які акравак чырвонага ёсць! Саба-
ленка.
2. Наогул частка чаго-н. Сцямнела неяк
адразу, толькі там, дзе на сконе дня было па-
казалася сонца, дрыжаў акравак барвовага
неба, як ад далёкага пажару. Пташнікаў.
АКРАВЁРШ, -а, м. Верш, у якім пачатко-
выя літары радкоў складаюць якое-н. імя,
слова або фразу.
АКРАЕК, -райка, м. 1. Край чаго-н. У небе
з-за гор выплыў ускудлачаны акраек хма-
ры — хутка насоўваўся дождж. Быкаў.
2. Тое, што і акравак.
АКРАЕЦ, -райца, м. Кавалак хлеба, пірага,
булкі, адрэзаны ад непачатага краю. Акраец
хлеба. Адрэзаць (адкроіць) акраец. □ На ад-
ным канцы століка ляжаў загорнуты ў дама-
тканы абрус акраец хлеба. Колас. // Кавалак
хлеба. Хоць ёсць у запасе ў нас леташні хлеб,
Ды з ноеага ўраджаю Спяклі мы, і вось на
еячэрнім стале Ляжыць перад намі акраец.
Танк. // Паэт. Што-н. падобнае на акраец хле-
ба. Акраец пачырванелага сонца ўжо ледзь
віднеўся з-за эглайнаўскай вежы. Броўка.
0 Свой акраец хлеба — хлеб, кавалак хле -
ба; хлеб як сродак існавання. Мець свой ак-
раец хлеба.
АКРАЙ, прыназ. з Р. Разм. Ускрай чаго-н.
Акрай таго лесу, які ўсё жыццё сваё варта-
ваў яго бацька, арандаваў.. [Лявон Бушмар]
ад князя добрую дзялянку зямлі. Чорны.
АКРАМЯ, прыназ. з Р. 1. Апрача, за вы-
ключэннем каго-, чаго-н., не лічачы каго-,
чаго-н. У пакоі нікога не было, акрамя старой.
Самуйлёнак. Есць пахвалы, якія для разум-
нага чалавека горш за разгром, бо ён адчувае,
што аб яго працы больш нічога нельга ска-
заць, акрамя агульных слоў — «добра», «вар-
та ўвагі», «крок наперад», «уклад у навуку,
літаратуру». Шамякін.
2. Болып каго-, чаго-н., у дадатак да каго-,
чаго-н. Акрамя «зайцавага хлеба» ў бацька-
вай скрынцы бывае шмат якіх цікавых рэчаў.
Лынькоў.
0 Акрамя таго (у знач. пабочн.) —да таго
Ж. Акрамя таго, .. [вучням] хацелася адчуваць
сябе незалежнымі і сталымі, і яны не заўва-
жылі, як зноў ператварыліся ў свавольных і
смяшлівых дзяцей. Шамякін.
АКРАМЯНЁЦЬ, -ёю, -ёепг, -ёе; зак. Разм.
Ажыць, зрабіцца пругкім, крамяным. Мінуў
яшчэ дзень, і раптам познім адвячоркам, на
захадзе сонца, раслінкі пачалі ажываць: лі-
сточкі акрамянелі і натапырыліся. Якімовіч.
АКРАШЦЦА, акраплюся, акрбпішся, акрб-
піцца; зак. Пакрыцца кроплямі, пырскамі ча-
го-н. Акрапіцца расою. □ Праўда, адразу і
лоб і твар акрапіліся потам. Гамолка.
АКРАШЦЬ, акраплю, акрбпіш, акрбпіць;
зак., каго-што. Апырскаць, пакрыць кропля-
мі чаго-н. Акрапіць вадою. Акрапіць расою. □
Відаць, я пад сонцам цыганскім радзіўся, Ці,
мо, акрапілі бягучыя еоды, Што ўсе адпачын-
кі.. У жыцці размяняў на вандроўкі, паходы.
Тапк. // Разм. Выпіўшы віна, адзначыць
пгго-н. Для завяршэння ладнай справы Хады-
ка выняў штось з-пад лавы, 1 ставіць ён на
стол.. бутэльку. Каб акрапіць сваю зямельку.
Колас.
АКРАПЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акрапляць — акрапіць.
АКРАПЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да акрапіцца.
2. Зал. да акрапляць.
АКРАПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
акрапіць.
АКРАСА, -ы, ж. 1. Аздоба, якая ўпрыгож-
вае што-н. звонку, надае прыемны выгляд;
упрыгожанне. 1 рабіне зноў радасна стала,
Што жыццё і акрасу прыдбала. Журба. Мне
здаецца, што гэта была яшчэ адна.. характэр-
насць [Я. Чорнага]: слухаць, як з чужога го-
ласу гучыць слова, гэтая найпершая акраса
любога твора. Скрыган.
2. Скорам, тлушч, якімі запраўляюць стра-
ву; закраса. Калі ў яе [Магрэты] часамі стра-
ва Выходзіла няўдала, Тады заўсёды яна
справу Акрасай папраўляла. Крапіва.
АКРАСІЦЬ, акрашу, акрасіш, акрасіць;
зак., каго-што. 1. Тое, што і закрасіць.
2. Зрабіць весялейшым, цікавейшым (жыц-
цё, існаванне). Для Алесіка.. [Лабановіч] ку-
піў мультановую кашульку і паясок, бо шка-
да было закіданага хлапчука і хацелася чым-
небудзь акрасіць яго жыццё. Колас.
АКРАЎКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да акраўка.
АКРАШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акрасіць.
АКРОПАЛЬ, -я, м. Гіст. Узвышаная ўмаца-
ваная частка горада ў старажытных грэкаў;
крэпасць, крэмль. Афінскі акропаль.
АКРОПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акрапіць.
АКРУГА, -і, ДМ -крўзе; Р мн. акрўг; ж.
1. Адміністрацыйна-палітычнае, гаспадарчае,
вайсковае і пад. падраздзяленне дзяржаўнай
тэрыторыі. Нацыянальная акруга. Выбарчая
акруга. Вучэбная акруга. Адміністрацыйна-
эканамічная акруга. Тэрытарыяльная акруга.
2. Тое, што і наваколле (у 1 знач.).
Бацька, дзед і прадзед умелі іграць на скрып-
цы і былі скамарохамі для ўсяе акругі. Га-
рэцкі.
АКРУГЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць акругла-
га. Вячэрняя сукенка з цёмнага аксаміту, з
вялікім дэкальтэ яшчэ больш падкрэслівала
матава-белы, крыху з ружовым адценнем ко-
лер скуры, акругласць грудзей, шыі, плячэй.
Карпюк.
АКРУГЛЁЛЫ, -ая, -ае. Які зрабіўся круг-
лым.
АКРУГЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акругляць — акругліць і стан паводле
знач. дзеясл. акругляцца — акругліцца.
АКРУГЛЕНЬІ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад акругліць.
2. у знач. прым. Які мае закругленыя аб-
рысы. Флігель .. упіраецца сваім акругленым
фасадам у бок вялізнага парку. Бядуля.
АКРУГЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
Зрабіцца круглейшым; набыць акруглую фор-
му; акругліцца. Алёшка вымыў пражку ў ра-
се і стаў абчышчаць яе ад іржы. Раптам вочы
яго акруглелі, на твары з’явілася ні то здзіў-
ленне, ні то спалох.. Значыць, тут ён, баць-
ка, загінуў. Якімовіч.
АКРУГЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Стаць круглым, болып круглым; набыць
акруглую форму. Ад нечаканасці і здзіўлен-
ня ў Дзямідчыка акругліліся еочы. Краўчанка.
// Папаўнець у целе. Аднойчы Граноўская
заўважыла, што сын раптам пачаў папраў-
ляцца, неяк акругліліся шчокі, папаўнелі.
Гурскі. А на Пятровіча калі зірнуць — Раздаў-
ся ўшыркі, акругліўся, Нібы гарбуз той, сока-
мі наліўся. Валасевіч. // перан. Канчаткова
скласціся, аформіцца (пра думку, мову і
пад.). Сапраўды, жанчына тая не надта ра-
зумная, не вельмі разборлівая, і яна будзе..
[Хвядосу] ва ўсім памагаць. I толькі гэтая
думка акруглілася, як загула ззаду машына.
Кавалёў. // Закончыцца, дасягнуць круглага
ліку. [Рыгор Іванавіч:] — Восьмы дзесятак
акругліўся летась чалавеку, а на адпачынак
ні за якія грошы не хоча. Ляўданскі.
АКРУГЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
1. Зрабіць круглым; надаць чаму-н. акруглую
форму. Далёкія кусты ў тонкім прыцемку
раскупчасціліся, акруглілі свае абрысы і ў
гордасці сваёй ядлаўцовай застылі перад адзі-
нокай вярбою. Чорны. // Зрабіць болып кам-
пактным. Невядома, што будзе далей з арэн-
даю, бо скарб хоча пусціць гэтую зямлю на
замену з сялянамі на канцы вясковых шну-
роў, якія падыходзяць або ўкліняюцца ў
скарбовы лес, каб такім чынам акругліць кня-
жацкія ўладанні. Колас. Ц перан. Разм. На-
даць закончаны выгляд (думцы, фразе і пад.).
2. Выразідь у круглых лічбах. Акругліць
дзесятковы дроб.
3. перан. Разм. Давесці да гпачных паме-
раў; павялічыць. Акругліць суму.
АКРУГЛЫ, -ая, -ае. Які мае закругленыя
лініі, абрысы, акругленую форму. У памяці
Тоні паўстаў прыгожы, у меру акруглы твар
маладой жанчыны. Асіпенка. Выраз.. цёмных
акруглых вачэй [Ядвісі] часта змяняўся. Ко-
лас.
АКРУГЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. ІІезак. да акругліцца.
2. Зал. да акругляць.
АКРУГЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
акругліць.
АКРУГОВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да акругі. Акруговы суд. Акруговая камісія.
АКРУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акружыць.
АКРУЖАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
акружыцца.
2. Зал. да акружаць.
АКРУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да акру-
жыць.
АКРУЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акружыць.
АКРУЖНАСЦЬ, -і, ж. Замкнёная крывая лі-
нія, усе пункты якой знаходзяцца на адноль-
кавай адлегласці ад цэнтра; лінія, якая аб-
мяжоўвае плошчу круга; акружына. Даўжы-
ня акружнасці. Акруйснасць гя.чнога іаара. //
Замкнёная лінія, якая праведзена вакол ча-
го-н. акруглага і служыць для вымярэння
таўшчыні, аб’ёму і пад. Акружнасць грудной
клеткі.
АКРУЖНЫ, -ая, -бе. Які размешчаны ва-
кол чаго-н.; кружны, абходны. Акружная чы-
гунка. □ [Міканор] устаў і пайшоў далей
акружной сцежкай. Кулакоўскі.
АКРУЖЫНА, -ы, ж. Тое, што і а к р у ж-
н а с ц ь.
АКРУЖЫЦЦА, акружўся, акрўжышся,
акрўжыцца; зак. Акружыць сябе кім-, чым-н.;
стварыць сабе кампанію, акружэнне.
АКРУЖЫЦЬ, акружў, акрўжыш, акрў-
жыць; зак., каго-што. 1. Стаць, размясціцца
вакол каго-, чаго-н., утварыўшы круг або за-
мкнёную лінію. Дзяўчаты акружылі ложак
настаўніцы. Брыль. // Быць, аказацца разме-
шчаным вакол каго-, чаго-н. Лес акружыў
поле.
2. Абвесці, абнесці чым-н.; размясціць што-
небудзь вакол чаго-н.; акаймаваць. Акружыць
горад валам. □ Каб не смелі яблыньку Пала-
маць вятры, Мы акружым дрэўцамі У радочкі
тры. Тарас.
3. Абысці кругом, узяць у кальцо, пазбавіў-
шы магчымасці выхаду, адстушіення; аса-
дзіць. Акружыць ворага. □ Тым часам гене-
рал Бялоў даў загад, каб частка людзей пеша
акружыла горад. Мікуліч. Ляснік хутка вый-
шаў з пакояў, а пан стаў меркаваць, як бы
акружыць лес і зрабіць аблаву. Чарот.
4. перан. Стварыць для каго-н. кампанію,
акружэнне, прыблізіўшы да яго патрэбных,
жаданых людзей. Акружыць дзіця нянькмі.
Акружыць блізкімі. // Стварыць ваколкаго-н.
пэўную атмасферу; устанавіць пэўныя адно-
сіны да каго-н. Акружыць увагай і клопатш.
Акружыць пашанай жанчыну-маці.
АКРУЖЭНЕЦ, -нца, м. Разм. Ваеннаслужа-
чы, які быў або знаходзіцца ў кальцы варо-
жых войск, у акружэнні. ІІаходня прыйшоу
у партызаны як акружзнец, калі фронт ба)
ужо далёка на ўсходзе і вакол гаспадарші
гітлераўцы. Хадкевіч. У атрадзе знайшліа
танкісты з былых акружэнцаў, і машыкі/
ўключылі ў спіс партызанскага ўзбраення.
Шчарбатаў.
АКРУЖЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводлі
знач. дзеясл. акружаць — акружыць.
2. Становішча, пры якім хто-, што-н. знахо-
дзіцца ў кальцы варожых войск. Трапіць ;
акружэнне. □ Ішлі байцы, якія выбраліся з
нямецкага акружэння. Чорны.
3. Навакольныя абставіны, умовы існаван-
ня каго-, чаго-н. Геаграфічнае акружэнне. Кн-
піталістычнае акружэнне. // Акружаючыя лю-
дзі, асяроддзе, у якім знаходзіцца хто-н. Бм-
гое акружэнне. Уплыў акружэння.
АКРУТНЫ, -ая, -ае. 1. Свавольпы, вельмі
жорсткі (пра чалавека з норавам). Дзеялаы
тое за прыгонам. Быў у таго пана, акрутнагч
і злога пана Дастаеўскага, малады музыкг.
Гарэцкі.
2. Цяжкі, безвыходны. Саўка папаў ц
акрутнае становішча... Ён зацяўся і ўпартг
адмаўляў, што бачыўся з паўстанцамі і гава-
рыў з імі. Колас.
АКРУЦІЦЦА, акручўся, акрўцішся, акрў-
ціцца; зак. Разм. Тое, што і абкруціцца
(у 1, 2, 4 знач.).
АКРУЦІЦЬ, акручў, акрўціш, акрўціць;
зак., каго-што. Тое, што і абкруціць (уі,
3, 4 знач.).
АКРЫВАВІЦЦА, -ваўлюся, -вавішся, -ва-
віцца; зак. Пакрыцца, вымазацца крывёю,
стаць акрываўленым.
АКРЫВАВІЦЬ, -ваўлю, -вавіш, -вавіць;
зак., каго-што. Параніўшы, пусціць кроў; за-
мазаць у кроў. Акрывавіць вопратку. □ Пры-
цёр Іван плугам сваю мяжу, адсунуў яе хоць
трохі да чужой палоскі, за што яму тады і
акрывавілі суседзі галаеу. Брыль.
АКРЫВАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акрывавіць.
АКРЫВАЎЛІВАЦЦА, -аіося, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да акрывавіцца.
2. Зал. да акрываўліваць.
АКРЫВАЎЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да акрывавіць.
АКРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да акрыцца.
2. Зал. да акрываць.
АКРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак, да
акрыць.
АКРЫВЁЦЬ, -ею,-ёеш,-ёе; зак. Разм. Стаць.
крывым, кульгавым. [Несцер:] — Нульгаю, ча-
лавеча, акрывеў, што зробіш. Кулакоўскі.
АКРЫДЫ, -аў; адз. няма. У выразе: кар-
міцца акрыдамі гл. карміцца.
[Ад грэч. акгісіев — саранча.]
АКРЫЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць акры-
ленага. Кідалася ў вочы і яшчэ адна новая.
рыса ў вобліку Ладуцькі— яго нейкая акры-
ленасць, упэўненасць. Краўчанка.
АКРЫЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акрыліць.
АКРЫЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Прасякнуцца душэўным уздымам; натхніц-
ца; ажывіцца.
АКРЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго.
Узняць у каго-н. душэўны стан, натхніць;
падбадзёрыць. Наступленне Чырвонай Арміі
пад Масквой акрыліла падпольшчыкаў. Нові-
каў. Вясновай паводкай жыццё забурліла, Бо
Леніна слова усіх акрыліла. Хведаровіч.
АКРЫЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да акрыліцца.
2. Зал. да акрыляць.
АКРЫЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
акрыліць.
АКРЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акрыць.
АКРЫХІН, -у, м. Сінтэтычны супрацьма-
лярыйны прэпарат.
АКРЫЦЦА, акрыюся, акрыешся, акрыец-
ца; зак. 1. Накрыцца, ахінуцца чым-н. Акрыц-
ца посцілкай. □ Агонь прыграваў яго збоку,
еоўчая [ш]кура, якою акрыўся дзед, зверху.
Колас.
2. перан. Пакрыцца; ахутацца, завалачыся.
Быццам хусцінай еясельнаю, вішанька цве-
там акрылася. Бураўкін. [Зосін] твар.. збя-
леў, смуткам акрыліся вочы. Гартны.
АКРЫЦЬ, акрыю, акрыеш, акрые; зак., ка-
го-што. 1. Накрыць; ахінуць. Ніна падышла і,
разгарнуўшы скрутак, акрыла плечы Амілі
квяцістым шоўкам, пацалавала сяброўку.
Алешка.
2. Пакрыць; ахінуць, агарнуць. Густа жыта
маладое Поле ўсё акрыла, Лапушное, сакаў-
ное — Проста глянуць міла. Колас.
АКРЫЯЛЫ, -ая, -ае. 1. Які паправіўся, па-
здаравеў, ажыў.
2. перан. Падбадзёраны духам, з прыўзня-
тым настроем. Андрэй на нарах стос газет
разгарнуў і, светлы, акрыялы, маляваў дамы
ёй [Піне] і кварталы, горада далёкі сілуэт.
Русецкі.
АКРЫЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. 1. Папра-
віцца пасля хваробы, ачуняць; набрацца сіл,
акрэпнуць. [Нупрэй:]— Думалі, ні за што не
выжыве [Язэп]. Аж месяц-другі пасядзеў до-
ма і акрыяў трохі. Сачанка. Ранены крыху
акрыяў, але не настолькі, каб як след аха-
піць розумам сваё становішча. Шарахоўскі.
// Дасягнуць (пасля ваеннага разбурэння і
пад.) ранейшага стану. Вёска яшчэ не зусім
акрыяла ад трох акупанцкіх пажараў. Брыль.
2. перан. Ажыць душой. Іван.. чамусьці па-
збыўся ўсіх сваіх ранейшых трывог і на гэ-
тым лугаеым прыволлі проста акрыяў душой.
Быкаў. [Актота:]— Каб мне хоць слоўца пра
майго Казіка сказаў — дзе ён, што з ім,—
дык я ўся душой бы акрыяла, свет перада
мной адкрыўся б. Краўчанка.
АКРЭДЫТАВАНЫ, -ая, -ае. Спец. 1. Дзее-
прым. зал. пр. ад акрэдытаваць.
2. у знач. прым. Які звязаны з дыплама-
тычным прадстаўніцтвам у замежнай краіне.
Акрэдытаваны пасол.
3. у знач. прым. Якому выдадзены разліко-
вы акрэдытыў. Акрэдытаваная асоба.
АКРЭДЫТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тў-
ецца; незак. Спец. Зал. да акрэдытаваць.
АКРЭДЫТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
і незак., каго. Спец. 1. Упаўнаважыць (упаў-
наважваць) каго-н. на атрыманне грошай
або на правядзенне гандлёвых аперацый.
2. Прызначыць (прызначаць) каго-н. ды-
пламатычным прадстаўніком пры замежным
урадзе.
[Ад лац. ассгесіеге — давяраць.]
АКРЭДЫТЫУ, -тыва, м. Спец. 1. Грашовы
дакумент, у якім змяшчаецца распараджэнне
адной крэдытнай установы другой аб выпла-
це каму-н. пэўнай сумы.
2. Вярыцельная грамата, якая пацвярджае
паўнамоцтвы дыпламатычнага прадстаўніка
нры ўрадзе другой краіны.
[Фр. ассгёсііііі'.]
АКРЭДЫТЫЎНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да акрэдытыва. Акрэдытыўнае да-
ручэнне. Акрэдытыўная форма разліку,
АКРЭПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Акры-
яць, паправіцца пасля цяжкай хваробы, на-
брацца сіл. Відаць, не акрэп яшчэ камісар
пасля гестапаўскага засценка. Кулакоўскі.
// Стаць мацнейшым, здольным супрацьдзей-
нічаць. [Мяснікоў:] Акрэпне Піцер — гэта ўсё:
Як снежная лавіна з стромкіх гор, Змятаючы
з дарогі перашкоды, Кастрычнік пройдзе па
Расіі. Клімковіч. // Стаць мацнейшым, здара-
вейшым. Сэрца мацярок нашых ляжыць
больш да слабейшага дзіцяці, пакуль яно не
акрэпне, да таго, што ў дарозе, пакуль не вер-
нецца, да меншага, пакуль не дарасце. Кар-
пюк.
2. Усталявацца, умацавацца. Новы ж свет
акрэпне і ўзбагацее тады, калі кожны яго
будаўнік будзе добрым гаспадаром. Гартны.
// Пра з’явы прыроды. Праз які тыдзень зіма
акрэпла. Пянкрат.
3. Стаць цвярдзейшым (пра грунт, глебу).
Напярэдадні прайшоў спорны веснавы
дождж, першы ў гэтым годзе. Ён абмыў з
зямлі ўсю смугу, што засталася ад зімы; поле
выглядала чыстым, яно нібы памаладзела. Да-
рога акрэпла. Шахавец.
АКРЭСЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць акрэс-
ленага.
АКРЭСЛЕННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акрэсліваць — акрэсліць.
АКРЭСЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад акрэсліць.
2. у знач. прым. Які склаўся, трывала ўста-
ляваўся; выразны. Дзед Талаш ізноў адзін і.
ў паходзе. Ідзе ён ляснымі нетрамі, цёмнымі
пушчамі, ідзе з акрэсленаю мэтаю. Колас.
За дваццаць год, якія правёў былы паўстанец
1863 г. далёка ад радзімы, яго грамадзянскія
ідэалы не толькі не развеяліся, а набылі
больш акрэслены і мэтанакіраваны характар.
С. Александровіч.
АКРЭСЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Пезак.
да акрэсліцца.
2. Зал. да акрэсліваць.
АКРЭСЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акрэсліць.
АКРЭСЛІЦЦА, -ліцца; зак. 1. Стаць бач-
ным, выдзеліцца. У еарухлівым святле акрэс-
ліўся кружок цыферблата. Мележ.
2. Набыць ясны, выразны характар. У па-
чатку 30-х гадоў выразна акрэсліліся погляды
К. Чорнага на жыццё і мастацтеа, склаўся
яго светапогляд. Луфераў. Так акрэсліўся
наступны этап уздыму грамадскай гаспадар-
кі — ліквідацыя разрыву паміж земляробст-
вам і жывёлагадоўляй. Дуброўскі.
АКРЙСЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
1. Дакладна вызначыць межы чаго-н. (тэры-
торыю раснаўсюджання, кола пытанняў ці
абавязкаў, аб’ём матэрыялу і пад.). Тут жа
гуртам акрэслілі круг Саўкавых абавязкаў,
а таксама дамовіліся і аб плаце. Колас. Сяб-
ры! У будаўнічых рашучых паходах, Дзе
сэрцы палаюць любімай зарой, На карце вя-
гікіх жывых пяцігодак Мы творчыя справы
акрэслім мяжой. Куляшоў. У новай гаспадар-
цы трэба было нанава перагледзець планы,
вызначыць напрамак развіцця, акрэсліць за-
дачы на бягучы год. Дуброўскі. // Вызначыць
месцазнаходжанне чаго-н. Карэкціроўшчык..
сядзеў на зрубе адрынкі, стараючыся праз
бінокль.. дакладна акрэсліць месцазнаходжан-
не браневіка. Брыль.
2. Даць азначэнне чаму-н., вызначыць
якое-н. наняцце. [Гв.лін.а:] — Ці зболеу бы ты,
Лявоне, акрэсліць, што такое чалавечае шчас-
це? Васілевіч.
АКСАМІТ, -у, М -міце, м. Шаўковая ткані-
на з кароткім густым ворсам; мошаст. Аксеня
была ў новай сукенцы з вішнёвага аксаміту.
Чорны. / У паэтычных параўнаннях. Ці ў
верасах іскрыцца павуціна,' Ці зелянее руні
аксаміт. Кірэенка.
[Ад грэч. Ьехатііоз — з шасці нітак.]
АКСАМІТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аксаміту. // Зроблены з аксаміту. Растапы-
раныя, кароткія і пухлыя белыя .. пальцы
выразна выдзяляліся на цёмна-зялёным акса-
мітавым абрусе. Галавач. Люба была без ху-
сткі, у адной аксамітавай кофтачцы. Ша-
мякін.
АКСАМІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
1. Стужка з аксаміту. Гукан пільна агледзеў..
[Гарусевіча]. Як заўсёды, гарнітур быццам
толькі што з-пад праса, чаравікі — з-пад акса-
міткі чысцільшчыка. Шамякін.
2. звычайна мн. (аксаміткі, -так). Травяні-
стая расліна сямейства складанакветных з
жоўтымі або карычневата-пурпурнымі квет-
камі.
АКСАМІТНІК, -у, лг. Травяністая дэкара-
тыўная расліна сямейства аксамітнікавых.
АКСАМІТНІКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае ад-
носіны да аксамітніку.
2. у знач. наз. аксамітнікавыя, -ых. Сямей-
ства траў, радзей кустоў ці дрэў з цэласным
супраціўным або чаргаваным лісцем і дроб-
нымі кветкамі.
АКСАМІТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аксаміту. // Зроблены з аксаміту. Дзед.. у
чорнай. аксамітнай ярмолцы.. здаваўся мне
чарадзеем. Бядуля. // 3 уласцівасцямі акса-
міту, падобны на аксаміт. Сіняк на ўвесь ло-
бік і кроў прасочваецца праз тонкую аксаміт-
ную скурку. Крапіва. // перан. Прыемны,
мяккі (пра голас, гукі). Аксамітны басок.
АКСАМІЦІСТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 уласціва-
сцямі аксаміту, падобны на аксаміт. Аксамі-
цістая фотапапера.
АКСЕЛЕРАТАР, -а, ле. Прыстасаванне, якое
рэгулюе пастунленне гаручай сумесі ў цы-
ліндры рухавіка ўнутранага згарання для
змянення колькасці абаротаў, а таксама не-
даль, якая прыводзіць у дзеянне гэта прыста*
саванне.
[Ад лац. ассеіегаге — паскараць.]
АКСЕЛЕРАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Паскоранае
фарміраванне арганізма ці асобных ям
частак.
[Ад лац. ассеіегаііо — паскарэнне.]
АКСЕЛЬБАНТ, -а, М -нце, м. Наплечны
шнур на мундзіры як прыналежнасць формы
некаторых ваенных чыноў у дарэвалюцыйнав
рускай арміі і ў арміях некаторых зарубеж-
ных краін. Тонкі афіцэр з аксельбантамі, і
доўгай прылізанай галавой падышоў да сп-
ла, пасунуў вялікае крэсла і сеў. Самуйлёнак.
// Наплечная нашыўка на адзенні лакеяў.
[Ням. АсНвеІЬапсІ.]
АКСЕСУАР, -а, м. 1. Прыналежнасць
чаго-н.
2. звычайна мн. (аксесуары, -аў). Пабоч-
ныя з’явы, дэталі, якія дапаўняюць што-н,
ствараюць фон для галоўнага (у жывапісе,
літаратуры, скульптуры). Яшчэ больш про-
сталінейн.а.-алегарьгчныя фігуры Капіталу і
Працы ў вершы «Два». Яны, праўда, дадзеж
з разнастайнымі аксесуарамі ў рэзкім кант-
расце адзін аднаму, але проціпастаўляюцца
тут не болыа як «носьбіты» пэўных паняц-
цяў. Перкін. // Прадметы тэатральнага абста-
лявання; бутафорыя.
[Фр. ассеззоіге.]
АКСІДАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. аксідаваць.
АКСІДАВАНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
цёмную, нержавеючую паверхню ў выніку
аксідавання. Аксідаваныя гаплікі і гафтачкі.
АКСІДАВАЦЦА, -дўецца; незак. Зал. дн
аксідаваць.
АКСІДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак. і не-
зак., што. Спец. Дзейнічаць акісленнем на
верхні слой металу для засцярогі ад карозіі
або надання прыгожага знешняга выгляду.
[Ад грэч. ахуз — кіслы.]
АКСІЁМА, -ы, ж. Палажэнне, якое не па-
трабуе доказу і прымаецца ў якасці зыходна-
га прынцыпу якой-н. тэорыі. // перан. Віда-
вочнае сцвярджэнне, бясспрэчная ісціна.
[Грэч. охіоша.]
АКСІЯМАТЫКА, -і; ДМ -тыцы, ж. Сукуп-
насць аксіём, пакладзеных у аснову той або
іншай навукі. Аксіяматыка геаметрыі.
АКСІЯМАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да аксіёмы. // 3 уласцівасцямі аксіёмы.
АКСЮМАРАН, -а, м. Стылістычны прыём
наўмыснага спалучэння слоў процілеглага
сэнсу, у выніку чаго ўзнікае новы сэнсавы
змест (белая варона, гаючы боль).
[Грэч. ахўтотоп — дасціпна-недарэчнае.]
АКТ, -а, М акце, м. 1. Разавае выяўленнч
чалавечай дзейнасці; учынак, падзея. Уз’яд-
нанне Заходняй Беларусі з Усходняй—важ-
ны гістарычны акт. Агрэсіўны акт. Тэрары-
стычны акт. □ Смельчакі, якія, зняўшы па-
ставых, укралі Віцю.., завяршылі яшчэ адзін
акт сапраўднай дружбы. Брыль.
2. Афіцыйны дакумент; пратакол, запіс аб
якім-н. юрыдычным факце. Дзяржаўны акт
на вечнае карыстанне зямлёй. Абвінаваўчы
акт. Скласці акт. Старадаўнія акты і гра-
маты.
3. Закончаная частка драматычнага твора
або спектакля. Камедыя ў трох актах.
О Акты грамадзянскага стану — запісы
спецыяльнымі органамі фактаў нараджэння,
смерці, шлюбу і пад.
[Лац. асіпз.]
АКТАВА, -ы, ж. 1. Спец. Восьмая ступень
гамы, а таксама інтэрвал паміж бліжэйшымі
аднайменнымі гукамі рознай вышыні.
2. Вельмі нізкі бас.
3. Спец. Васьмірадковая страфа, у якой
першыя шэсць радкоў аб’яднаны дзвюма
перакрыжаванымі рыфмамі, а два апошнія —
сумежнай рыфмай.
[Лац. осіауа — восьмая.]
АКТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
акта (у 2 знач.). Актавыя запісы.
О Актавая зала гл. зала.
АКТАЭДР, -а, м. Спец. Цела, абмежаванае
васьмю правільнымі трохвугольнікамі; вась-
міграннік.
[Ад грэч. окіо — восем і Ьесіга — аснова, па-
верхня, старана.]
...АКТНЫ, -ая, -ае. Другая частка склада-
ных прыметнікаў, першая частка якіх лічэб-
нік, што паказвае на колькасць актаў. Трох-
актная камедыя. Аднаактны балет.
АКТРКІСА, -ы, ж. /Кан. да акцёр.
АКТУАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ак-
туальнага; адпаведнасць запатрабаванням су-
часнасці. Актуальнасць тэмы. Страціць акту-
альнасць.
АКТУАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Вельмі важны
для данага моманту; такі, які адпавядае су-
часнасці, надзённы. Актуальнае пытанне. □
Пляханаў ухітрыўся трактаваць гэту тэму
[анархізм і сацыялізм], зусім абышоўшы са-
мае актуальнае, злабадзённае і палітычна
найбольш істотнае ў барацьбе супраць анар-
хізму, іменна адносіны рэвалюцыі да дзяр-
жавы і пытанне аб дзяржаве наогул! Ленін.
2. Спец. Які сапраўды існуе, праяўляецца;
проціл. патэнцыяльны. Актуальная кіслот-
насць.
[Лац. асіпаііз.]
-я, іі. Дзеянне павоОле
знач. дзеясл. актывавадь.
АКТЫВАВАЦЦА, -тывўецца; незак. Зал.
да актываваць.
АКТЫВАВАЦЬ, -тывўю, -тывўеш, -тывўе;
зак. і незак., што. Спец. Зрабіць (рабіць)
актывацыю чаго-н.
АКТЫВАТАР, -у, м. Спец. Рэчыва, якое
паскарае, актывізуе цячэнне хімічнай рэ-
акцыі.
АКТЫВАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Вывядзенне з
нядзейнага стану ў дзейны; узмацненне дзей-
нага стану. Актывацыя малекул. Актывацыя
ферментаў.
АКТЫВІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад актывізаваць.
АКТЫВІЗАВАЦЦА, -зўюся, -зўешся, -зўец-
ца; зак. і незак. 1. Стаць (станавіцца) болып
актыўным, дзейным.
2. толькі незак. Зал. да актывізаваць.
АКТЫВІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак. і
незак. Выклікаць (выклікаць) актыўнасць;
зрабіць (рабіць) актыўным. Атрадам было за-
гадана актывізаваць баявыя дзеянні на варо-
жых камунікацыях — чыгунках і шасейных
дарогах. Йяхай.
АКТЫВІЗАТАР, -а, м. Усё тое, што акты-
візуе, робіць болып дзейным.
АКТЫВІЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. актывізаваць і стан паводле
знач. дзеясл. актывізавацца.
АКТЫВІСТ, -а, М -сце, м. Актыўны член
якога-н. капектыву; грамадскі работнік.
[Бацька], даваенны калгасны актывіст, пера-
давы ў вобласці жывёлавод, загінуў у пар-
тызанах. Кавалёў. [Ніна] з працавітай сям’і:
ведаю бацьку яе, актывіста з суседняй вёскі.
Брыль.
АКТЫВІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да актывіст.
АКТЫВІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да актывіста, належыць яму. Актывісцкі па-
чын.
АКТЫНІЙ, -ю, м. Радыеактыўны элемент,
серабрыста-белы метал, які здабываецца з
уранавай руды.
АКТЫНІЯ, -і, ж. Марская жывёліна тыпу
кішачнаполасцевых з праменепадобнымі
шчупальцамі для захоплівання здабычы.
[Ад грэч. акііз, акііноз — прамень.]
АКТЫУ, -тыву, м. 1. Найболып дзейная,
ініцыятыўная частка якой-н. арганізацыі, ка-
лектыву. Партыйны актыў. Камсамольскі ак-
тыў. Аўтарскі актыў. Вытворчы актыў.
2. Частка балансу, якая ўключае ўсе віды
каштоўнасцей прадпрыемства (грошы, тава-
ры і інш.); проціл. пасіў. // перан. Поспе-
хі, дасягненні, перавагі чые-н. Запісаць
у актыў.
[Ад лац. асііунз — дзейны, дзейсны.]
АКТЫУНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць актыў-
нага; дзейны ўдзел у чым-н., энергічная дзей-
насць; проціл. пасіўнасць. Налітычная, рэва-
люцыйная, працоўная актыўнасць. Праяўлен-
не актыўнасці. □ Узрастанне актыўнасці на-
родных мас у будаўніцтве новага жыцця —
закон эпохі сацыялізма. Праграма КПСС.
АКТЫЎНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Разм. Быць заўсёды актыўным, дзейным; ар-
ганізоўваць, задаваць тон у чым-н., дзейні-
чаць.
АКТЫЎНЫ, -ая, -ае. 1. Дзейны, энергічны;
ігроціл. ‘п.агЛў ціл. Аігтгл^н,іл член прафсаюза.
сз Мэта савецкіх літаратараў адча— быць
актыўнымі прапагандыстамі ідэй камуністыч-
най партыі. «Звязда».
2. Які хутка развіваецца. Актыўны працэс
у лёгкіх.
О Актыўнае выбарчае права гл. права. Ак-
тыўны рахунак гл. рахунак. Актыўны баланс
гл. баланс.
АКТЭТ, -а, М -тэце, м. 1. Музычная п’еса
для васьмі галасоў або інструментаў.
2. Ансамбль з васьмі выканаўцаў (спевакоў
або музыкантаў).
[Ням. Окіей ад лац. осіо — восем.]
АКУКЛІВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне. па-
еодле знач. дзеясл. акуклівацца — акукліцца.
АКУКЛІВАЦЦА, -аецца. Незак. да акук-
ліцца.
АКУКЛІЦЦА, -ліцца; зак. Спец. Ператва-
рыцца з лічынкі ў кукалку.
АКУЛА, -ы, ж. Вялікая драпежная марская
рыба з вераценападобным целам і вялікай
пашчай. / у перан. ужыв. Біржавыя акулы.
Імперыялістычныя акулы.
[Ад стараж. нарв. Ііакаіі.]
АКЎЛАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
акулы. Акулавы хвост.
2. у знач. наз. акўлавыя, -ых. Падклас дра-
пежных рыб.
АКУЛАЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да акулачыцца.
АКУЛАЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Стаць кулаком.
АКУЛІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акуліраваць.
АКУЛІРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
акуліраваць.
АКУЛІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і
незак., што. Спец. Прышчапіць (прышчэплі-
ваць) адну расліну вочкам другой расліны.
Акуліраваць дзічку.
[Ад лац. оспінв — вока.]
АКУЛІРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн. -рбвак;
ж. Спец. Дзеянне паводле знач. дзеясл. аку-
ліраваць.
АКУЛІРОЎШЧЫК, -а, м. Той, хто робіць
акуліроўку.
АКУЛІСТ, -а, М -сце, м. Урач, спецыяліст
па хваробах вачэй.
[Фр. оспіізіе ад лац. оспіня — вока.]
АКУЛЬТНЫ, -ая, -ае. У містычных вучэн-
нях і ўяўленнях — звышнатуральны, таемны,
звязаны з так званым «тым светам».
[Ад лац. ОССПІІЦ8 — схаваны, тайны.]
АКУЛЬТУРВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. акультурваць — акуль-
турыць і акультурвацца — акультурыцца.
АКУЛЬТУРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
акультурваць.
АКУЛЬТУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акультурыць.
АКУЛЬТУРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак.,
што. 1. Зрабіць прыгодным для вырошчвання
сельскагаспадарчых раслін. Акультурыць
глебу.
2. Ператварыць дзікую расліну ў культур-
ную. Акультурыць лясную яблыню.
АКУЛЬТБІЗМ, -у, м. Агульная назва міс-
тычных вучэнняў, якія сцвярджаюць, быццам
у прыродзе існуюць таямнічыя, звышнату-
ральныя сілы, з якімі людзі нібыта могуць
уступаць у зносіны пры дапамозе магічных
дзеянняў, заклінанняў і пад.
[Ад лац. ОССНІІН8 — схаваны, тайны.]
АКУЛЯР, -а, м. Шкло ў аптычнай прыла-
дзе, якое накіравана да вока назіральніка.
Акуляр перыскопа.
[Ад лац. осніагіз — вочны.]
АКУЛЯРЫ, -аў; адз. няма. 1. Аптычная
прылада з двух шкельцаў з аглабелькамі.
Служыць для выпраўлення недахопаў зроку
або засцярогі вачэй ад пашкоджанняў. Ад
шкельцаў акуляраў, як ад люстэрак, па тра-
ве скакалі сонечныя зайчыкі. Хомчанка. У пі-
сара былі чорныя вусы, праўда, кароткія, і
рэзка азначанае месца барады, заросшае ка-
роткаю густою шэрсцю, невялікі задзёрты
нос і прыплюшчаныя блізарукія вочы, пры-
крытыя цёмнымі акулярамі. Колас.
2. Кружок болып светлай або цёмнай афар-
боўкі вакол вачэй у жывёл.
<> Акуляры наставіць гл. наставіць. Гля-
дзець праз ружовыя акуляры гл. глядзець.
АКУЛЙРЫСТЫ, -ая, -ае. Разм. Які носіць
акуляры, з акулярамі. Вусаты, акулярысты,
вельмі дабрадушны, .. [Бабарыка] паглядзеў
на Собіча ўзбоч акуляраў. Скрыган.
АКУМУЛІРАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне
паводле знач дзеясл. акумуліраваць.
АКУМУЛІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад акумуліраваць.
АКУМУЛІРАВАЦЦА, -руецца; зак. і незак.
Спец. 1. Сабрацца (збірацца), засяродзіцца
(засяроджвацца), сканцэнтравацца (канцэнт-
равацца).
2. толькі незак. Зал. да акумуліраваць.
АКУМУЛІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., што. Спец. Сабраць (збіраць), зася-
родзіць (засяроджваць), сканцэнтраваць
(канцэнтраваць).
[Лац. асспшпіаге.]
АКУМУЛЯТАР, -а, м. Прыбор для накап-
лення энергіі з мэтай далейшага яе выкары-
стання. Акумулятар сонечнай энергіі.
[Лац. асспшніаіог—збіральнік.]
АКУМУЛЯТАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да акумулятара. Акумулятарная бата-
рэя. Акумулятарная лямпачка.
АКУМУЛЯТЬТЎНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да акумуляцыі. Акумулятыўны працэс.
АКУМУЛЯЦЫЯ, -і, ж. Спец. Збіранне. на-
капленне, канцэнтраванне. Акумуляцыя энер-
гіі. Акумуляцыя капіталу.
[Лац. асснтніаііо — накапленне.]
АКУНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да акунуцца.
2. Зал. да акунаць.
АКУНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аку-
нуць.
АКУНЁВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да акуня.
2. у знач. наз. акунёвыя, -ых. Сямейства
драпежных рыб, да якога адносяцца акунь,
ёрш, судак.
АКУНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым, зал. пр. ад
акунуць.
АКУНУЦЦА, -пўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. 1. Апусціцца ў ваду на некато-
ры (звычайна кароткі) час. Ліда раней за
ўсіх зайшла на глыбокае месца, акунулася і
паплыла. Шамякін. Калі мы самі ўрэшце ад-
важыліся акунуцца, адразу зразумелі, чаму
так мала плыўцоў на гэтым гарачым беразе.
Лынькоў. // перан. Быць ахопленым чым-н.;
апусціцца ў што-н. Праваднік уключыў элек-
трыку, і купэ акунулася ў бледна-зялёнае
святло. Васілевіч. Мы выйшлі з сада на сена-
жатную дарогу і акунуліся ў сінія, шаўковыя
туманы. Пестрак.
2. перан. Поўнасцю аддацца якой-н. справе.
Восенню 1904 года Алаіза Пашкевіч пераеха-
ла ў Вільню, каб у губернскім горадзе аку-
нуцца ў рэвалюцыйныя справы. С. Александ-
ровіч. і
0 Акунуцца з галавой у што — поўнасцю
аддацца якой-н. рабоце, дзейнасці.
АКУНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё; зак.,
каго-што. Апусціць у вадкасць на некаторы
(звычайна кароткі) час. Лясніцкі ўпаў перад..
[ручаём] на калені, потым лёг ніцма, напіўся
і акунуў у халодную ваду галаву. Шамякін.
АКУНЬ, -я, м. Драпежная рыба сямейства
акунёвых зеленавата-жоўтага колеру з чор-
пымі папярочнымі палоскамі і з чырванава-
тымі ніжнімі плаўнікамі.
АКУПАНТ, -а. М -нце, м. Той, хто ўдзель-
нічае ў акупацыі; захопнік. Палескія людзі
заўсёды як героі змагаліся з усялякімі аку-
пантамі на беларускай зямлі. Чорны. Разбі-
тых шыбаў шкло валялася наўкруг, Вятры
разносілі падушак белы пух, Нарабаваныя у
бедных хатах транты Вывозілі цюкамі аку-
панты. А. Александровіч.
АКУПАНЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
акупантаў. Не аднаму добраму чалавеку Жэ-
ня памагала вырвацца з акупанцкага пекла
і перайсці да партызанаў. Кулакоўскі. Дара-
гога майго падкасіла Акупанцкая куля ў баі.
Бялевіч.
АКУПАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да акупацыі. Акупацыйныя парадкі. Аку-
пацыйны рэжым. // Які ажыццяўляе рэжым
ваеннай акупацыі. Акупацыйныя ўлады.
АКУПАЦЫЯ, -і, ж. Часовы захоп тэрыто-
рыі адной дзяржавы ўзброенымі сіламі дру-
гой. Акупацыя краіны. Гады акупацыі.
[Лац. осспраііо — захоп.]
АКУШРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад дзеясл. акупіраваць.
АКУШРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
акупіраваць.
АКУПІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., што. Заняць (займаць) узброенымі сі-
ламі чужую тэрыторыю без атрымання на гэ-
та суверэнных правоў. // перан. Разм. Заняць,
захапіць пэўнае месца, памяшканне. Врыга-
дзіры і аграномы.. акупіравалі ўсю кантору.
Дуброўскі.
АКУШЦЦА, акўпіцца; зак. Аплаціцца;
прынесці даход, які пакрывае зробленыя рас-
ходы. Давайце запросім еучоных, няхай зро-
бяць эканамічны аналіз гаспадаркі, дадуць
навуковыя прагнозы. Далібог, акупяцца за-
траты. Шамякін. // перан. Разм. Апраўдаць
сябе, даць станоўчыя вынікі. Твар [айца
Ніколы] робіцца тужлівым. Але гэта цягнец-
ца толькі момант, бо яго турбота, яго, можна
сказаць, пакута шчодра акупілася еынікам
намаганняў. Колас.
АКУПІЦЬ, акуплю, акўпіш, акўпіць; зак.,
што. Вярнуць патрачаныя на што-н. сродкі;
пакрыць выдаткі даходам. Цаліна дала дзяр-
жаве самы танны хлеб, а новыя саўгасы ўжо
здолелі акупіць затраты, зробленыя на іх за-
снаванне. Барсток. // перан. Разм. Выкупіць,
скупіць, загладзіць. Паправіць памылку і
акупіць еіну.
АКУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад акупіць.
АКУПЛІВАЦЦА, -аецца. Незак. да акупіцца.
АКУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
акупіць.
АКУПЛЯЦЦА, -яецца. Незак. да акупіцца.
АКУПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аку-
піць.
АКУПНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Узнаўленне ра-
нейшых расходаў у выглядзе грашовых сум,
матэрыяльных каштоўнасцей.
АКУРАК, -рка, м. Рэшта выкуранай або не-
дакурапай папяросы, цыгары; недакурак. Ка-
ля пасцелі стаяў кволенькі столік, на ім было
некалькі кніг, пустая папяровая скрынка ад
гільз ды пара акуркаў. Колас.
АКУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акурыць.
АКУРАТ, прысл. Зусім дакладна; якраз.
Пад нагамі ў Косціка апынулася пара дзіця-
чых чаравічкаў, звязаных шнуркамі. Косцік
аадхапіў іх — акурат будуць Людмілцы ці
Наташцы. Арабей. [Эмілія] трапляла акурат
на такіх людзей, з якімі можна было дагава-
рыцца. Маўр. Занёсшы ў кладовую вупраж і
выходзячы з канюшні.., [Марцін] акурат уба-
чыў Вольгу, што вярталася з поля. Мележ.
АКУРАТПАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць акурат-
нага. У хлопца выявіліся добрыя арганізатар-
скія здольнасці, старанне, настойлівасць і
акуратнасць у рабоце. Кулакоўскі.
АКУРАТНЫ, -ая, -ае. 1. Які захоўвае пара-
дак, дакладнасць. Акуратны еучань. □ Ры-
горка рабіў, што хацеў, і нават лічыўся аку-
ратным брыгадзірам. Дуброўскі.
2. Які ўтрымліваецца ў парадку, старанна
зроблены, дакладна выкананы або выконва-
ецца (пра дзеянне, прадмет). Акуратная пра-
ца. Акуратнае адзенне. п Ніколі яшчэ не бы-
ло такога акуратнага ворыеа. Бялевіч.
АКУРАТЬІСТ, -а, М -сце, м. Разм. Чалавек,
які вызначаецца акуратнасцю ў працы, без-
дакорнасцю ў паводзінах, ахайнасцю адзен-
ня і пад. Іван Мацвеевіч хоць і вельмі кру-
тога нораву чалавек, але вялікі акуратыст.
Хведаровіч.
АКУРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акурваць — акурыць.
АКУРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аку-
рваць.
АКУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аку-
рыць.
АКУРЫЦЬ, акурў, акўрыш, акўрыць; зак.,
што. Тое, што і абкурыць (у 1 знач.).
АКУСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. 1. Раздзел
фізікі, які вывучае гукавыя з’явы.
2. Чутнасць гукаў у якім-н. памяшканні,
абумоўленая формай і матэрыялам гэтага
памяшкання. Акустыка тэатральнай залы.
Дрэнная акустыка.
[Ад грэч. акнзіікоз — слыхавы.]
АКУСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да акустыкі. Акустычныя апараты. Акустыч-
ныя ваганні.
АКУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
акупь.
АКУЦЬ, акую, акуёш, акуё; акуём, акуяцё;
зак., каго-што. Тое, што і акаваць.
АКУЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад акучыць.
2. у знач. прым. Абгорнуты, абсыпаны зям-
лёю пры дапамозе акучніка. Акучаная бульба.
АКУЧВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. акучваць.
АКУЧВАЦЦА, -аецца; Незак. Зал. да акуч-
ваць.
АКУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аку-
чыць.
АКУЧНІК, -а, м. Плуг з дзвюма паліцамі
для акучвання бульбы ці агародных раслін;
абганялка.
АКУЧЫЦЬ, -чу, -чыш. -чыць; заг. акўч;
зак., што. Узрыхліўшы глебу, абгарнуць ёю
сцяблы раслін каля нізу. Акучыць бульбу.
АКУШЗР, -а, м. Урач, спецыяліст па аку-
шэрству.
[Фр. ассопсЬенг.]
АКУШ9РКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Жанчына з сярэдняй медыцынскай адукацы-
яй, якая мае права самастойна аказваць да-
памогу пры родах.
АКУІШЭРСКІ, -ая, -ае. Які мае> дачыненне
да акушэрства, акушэра. Акушэрскія курсы.
Акушэрская практыка.
АКУШ5РСТВА, -а, н. 1. Галіна медыцыны,
якая вывучае дзетародную функцыю жанчы-
чыны, сродкі ўрачэбнай дапамогі пры цяжар-
насці, родах і ў пасляродавы перыяд. Спе-
цыяліст па акушэрству. Лекцыі па акушэр-
ству.
2. Дзейнасць акушэра, акушэркі. Займацца
акушэрствам.
АКЦЁР, -а, м. Прафесійны выканаўца ро-
ляў у спектаклі. [Буйніцкі] быў тыповым, ак-
цёрам старога складу на так званыя харак-
тарныя, бытавыя ролі. «Полымя». // Разм.
Пра чалавека, які паказвае сябе інакшым,
чым ён ёсць; прытворшчык.
[Фр. асіепг.]
АКЦЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да акцёра, акцёрства.
АКЦЁРСТВА, -а, н. Занятак, прафесія ак-
цёра; тэатральнае мастацтва. // Аб прытвор-
стве, штучнасці і манернасці ў паводзінах.
АКЦІіІЗ, -у, м. 1. У капіталістычных краі-
нах — ускосны падатак на прадметы шыро-
кага спажывання, які прадпрыемцы ўключа-
юць у прадажную цану тавару.
2. Разм. уст. Назва ўстаноў, якія збіраюць
такі падатак. Служыць у акцызе.
АКЦБІЗНІК, -а, м. Уст. Служачы ў акцызе
(у 2 знач.). Вёрст з трыццатак ад горада аб-
рабавалі аднаго акцызніка ды забілі на смерць
паштара. Мурашка.
АКЦБІЗНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да акцызу. Акцызны збор. Акцызны чыноў-
нік.
2. у знач. наз. акцызны, -нага, м. Тое, што
і акцызнік.
АКЦЫЯ ‘, -і, ж. Дзеянне, накіраванае на
дасягненне пэўнай мэты. Міралюбівая акцыя
Савецкага ўрада. Дыпламатычная акцыя. Ак-
цыя помсты. А-грэсіўная акцыя. □ [Ког] не
раз рабіў.. [Вейсу] непрыемнасці, пачынаючы
якую-небудзь акцыю, не дамовіўшыся, не па-
раіўшыся з ім. Лынькоў.
[Ад лац. асііо — дзеянне.]
АКЦЫЯ2, -і, ж. Цэнная папера, якая свед-
чыць пра ўнясенне пэўнага паю ў капіталі-
стычнае прадпрыемства і дае права яе ўла-
дальніку на ўдзел у справах і прыбытках гэ-
тага прадпрыемства. Валодаць акцыямі. Ску-
піць акцыі. Трымаць акцыі. Рост каштоўна-
сці акцый. □ Вольшая частка банкірскага
капіталу зусім фіктыўная і складаецца з даў-
гавых патрабаванняў (вэксаляў), дзяржаў-
ных папер (якія прадстаўляюць ранейшы ка-
пітал) і акцый (пасведчанняў на атрыманне,
будучага даходу). Маркс. Шалёна несліся ў
гару акцыі фабрык і заводаў. Гартны. Трыво-
гу, трывогу б’е бізнесмен, Усюды на біржах
падаюць акцыі. Вітка.
0 (Яго, яе, іх) акцыі павышаюцца — пра
павышэнне чыйго-н. значэння, уплыву. Акцыі
падаюць — пра зніжэнне чыйго-н. значэння,
уплыву.
[Фр. асііоп.]
АКЦЫЯНЁР, -а, м. Уладальнік акцый;
удзельнік акцыянернага прадпрыемства.
АКЦЫЯНЁРНЫ, -ая, -ае. Заснаваны на ак-
цыях. Акцыянернае таварыства. Акцыянер-
ная кампанія. Акцыянерны капітал.
АКЦЫЯНЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да акцыянера.
АКЦЗПТ, -у, М -нце, м. 1. Націск у слове.
// Знак націску.
2. Своеасаблівае вымаўленне, уласцівае для
тых, хто гаворыць на чужой мове. Гаварыць
з акцэнтам. Ц Адметнасць вымаўлення ў той
ці іншай мясцовай гаворцы або мове. Ураль-
скі акцэнт. Палескі акцэнт. □ Вясковы, бела-
рускі акцэнт не псаеаў, а як бы скрашваў вы-
сечаныя з граніту сказы. Гартны. Мы цокалі
на польскай мове —.. [Стася] з паморскім ак-
цэнтам, скорагаворкай, а я нараспеў, як усе
беларусы. Бажко.
0 Рабіць акцэнт на чым-н. гл. рабіць.
[Лац. ассепінз.]
АКЦЭНТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. акцэнтаваць.
АКЦЭНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акцэнтаваць.
АКЦЭНТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
акцэнтаваць.
АКЦЭНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і
незак., што. 1. Паставіць (ставіць) акцэнт (у
1 знач.).
2. перан. Асабліва вылучыць (вылучаць),
падкрэсліць (падкрэсліваць) пэўную думку ў
выказванпі. Артыкул чытаў я сам. Стараўся
акцэнтаваць на тых мясцінах, якія мне зда-
валіся найбольш удалымі і пераканаўчымі.
Сабаленка
АКЦЭНТАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да акцэнталогіі.
АКЦЭНТАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел мовазнаў-
ства, які вывучае сістэмы націску ў мовах і
іх развіццё.
АКЦЭНТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
акцэнту (у 1 знач.).
О Акцэнтны верш гл. верш.
АКЦЭНТУАЦЫЯ, -і, ж. Сістэма акцэнта-
ванпя ў якой-н. мове, у якім-н. помніку пісь-
меннасці.
АКЦЭПТ, -у, М -пце, м. Спец. 1. Згода ўсту-
піць у дагавор на прапанаваных умовах.
2. Форма безнаяўнага разліку між аргані-
зацыямі сацыялістычнай гаспадаркі, а так-
сама згода на аплату грашовых дакументаў
(рахункаў, чэкаў, вэксаляў).
[Ад лац. ассерінв — прыняты.]
АКЦЭПТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад акцэптаваць.
АКЦЭПТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
акцэптаваць.
АКЦЭПТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, тўе; зак. і
незак., што. Спец. Прыняць (прымаць), за-
цвердзіць (зацвярджаць) да аплаты грашовы
дакумент (рахунак, чэк, вэксаль). Акцэпта-
ваць рахцнак.
АКЦЭПТАНТ, -а, М -нце. м. Асоба, якая
прыняла грашовы дакумент да аплаты.
АКЦЭПТНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае дачы-
ненне да акцэпту. Акцэптная форма разліку.
АКЦЯБРАТЫ, -ат; адз. акцябрбнак, -нка, м.
Школьнікі малодшых класаў (звычайнаі—3),
якія рыхтуюцца стаць піянерамі. Ягоны [Ле-
ніна] смех, Яго вясёласць Гарыць на тварах
акцябрат, Жыве ў рабоце камсамола, У пес-
нях маладых дзяўчат. Глебка.
АКЦЯБРОНАК гл. акцябраты.
АКЫН, -а, м. Народны паэт-імправізатар і
спявак у некаторых народаў Азіі (казахаў,
кіргізаў і інш.). Ляці, мая песня, ляці і спя-
вай, Суседа-акына як след прывітай. Купала.
АКЫШ, выкл. Выкрык, якім адпуджваюць
курэй, птушак.— Акыш! — раптам пачуўся ў
сенцах грозны бас дзядзькі Антося. Брыль.
— Акыш, каб цябе! — закрычаў дзед на жу-
раўля. Разанаў.
АЛАВЯННІК, -а, м. Майстар, які вырабляе
рэчы з волава.
АЛАВЙНЫ, -ая, -ае. 1. Зроблены з волава.
На камодзе.. стаялі.. алаеяныя з замыслава-
тымі ўзорамі талеркі. Бядуля. Дзед Талаш
наўперад набіў стрэльбу, усыпаў шчодрую
порцыю пораху і на гэты раз залажыў у ру-
лю круглую алавяную кулю. Колас.
2. Які складаецца з волава, мае ў сабе во-
лава. Алавяныя зліткі. Алавяныя руды. Ала-
вяная соль. // Звязаны са здабычай, апрацоў-
кай волава. Алавяны руднік. Алавяная пра-
мысловасць.
3. Чым-н. падобны да волава, такі, як у во-
лава. Ночы свае недаспаныя Трэба скасіць і
звязаць, Звезці снапы алавяныя, Працы па-
лову аддаць. Танк. I зноў над вёскай плылі
дні У чорных хмарах алавяных, Галечу ўсім
няслі яны, Згрызоты новыя і раны. Броўка.
АЛАГІЗМ, -у, м. Што-н. нелагічнае, несумя-
шчальнае з лагічным мысленнем. // Стылі-
стычны прыём разрыву лагічных сувязей у
мове з мэтай камізму, іроніі і пад.
[Ад грэч. а — не-, без- і Іодізтоз — разва-
жанне.]
АЛАГІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць алагіч-
нага.
АЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Нелагічны, несумя-
шчальны з лагічным мысленнем.
АЛАДКА, -і, ДМ. -дцы; Р мн. -дак; ж. Блі-
нок, спечаны на патэльні звычайна з адной
лыжкі цеста. Пячы аладкі.
АЛАПАТ, -а, М -паце, м. Урач, які ў про-
цілегласць гамеапату прытрымліваецца звы-
чайнай сістэмы лячэння. Назва дадзена га-
меапатамі.
АЛАПАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да алапатыі. Алапатычныя сродкі лячэння.
АЛАПАТЫЯ, -і, ж. Устарэлая назва, дадзе-
ная гамеапатамі звычайным (негамеапатыч-
ным) метадам лячэння.
[Ад грэч. аііоз — другі і раіЬоз — пакута,
хвароба.]
АЛАТРАПІЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Выкліканы,
створаны алатропіяй.
АЛАТРОПІЯ, -і, ж. Спец. Здольнасць адна-
го і таго ж хімічнага элемента ўтвараць роз-
ныя простыя рэчывы.
[Грэч. аііоз — іншы і Ігброз — паварот, на-
прамак.]
АЛАХ, -а, м. Назва бога ў мусульман.
0 Адзін алах ведае — нікому не вядома.
Алах яго ведае — невядома, не ведаю.
АЛБАНЕЦ гл. албанцы.
АЛБАНКА гл. албанцы.
АЛБАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
Албаніі, албанцаў. Албанская мова.
АЛБАНЦЫ, -аў; адз. албанец, -нца, м.-
албанка, -і, ДМ -нцы; мн. албанкі, -нак; ж.
Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Албаніі.
АЛГАРЬ'ІТМ, -у, м. Сукупнасць правіл,
якія вызначаюць змест і паслядоўнасць апе-
рацый рашэння задач адпаведнага класа.
АЛГАРЫТМІЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да алгарытму. Алгарытмічная праграма.
АЛГЕБРА, -ы, ж. Вялікі раздзел матэматы-
кі, які вывучае агульныя законы дзеянняў
над велічынямі незалежна ад іх лікавых зна-
чэнняў. Падручнік па алгебры. Элементарная
алгебра.
[Араб. аІ-цаЬг.]
АЛГЕБРАІСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст у
галіне алгебры.
АЛГЕБРАІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да алгебры. Алгебраічны дроб. Алгебраіч-
ны выраз. Алгебраічная формула.
АЛЕ *, злучн. I. супраціўны. 1. Злучае про-
цілеглыя члены сказа і сказы; па свайму зна-
чэнню адпавядае словам «а», «аднак», «наад-
варот». 1 вось ён, горад, зноў перад намі, ска-
лечаны, але жывы. Шамякін. 3 партызанамі
поруч ступала невысокая жанчына, яшчэ ма-
ладая, але з плецівам першых маршчын каля
вачэй. Мележ. Палешукі стаялі, як строгія і
справядлівыя суддзі, але сур’ёзныя твары іх
часта рабіліся вясёлымі, і дружныя покаты
смеху напаўнялі вуліцу. Колас. // Прылучае
процілеглыя члены сказа і сказы з абмежа-
вальным адценнем; адпавядае слову «аднак».
Малады чалавек гаварыў па-беларуску, але з
моцным польскім акцэнтам. Колас. [Максім:]
•—Чалавечына добры, розуму — бездань, але
трошкі і старазаветны. Брыль. Слухачы за-
смяяліся, але іх смех быў прыязны. Мележ.
// Падкрэслівае проціпастаўленне галоўнага
•сказа даданаму ўступальнаму або аднаго з
членаў сказа другому з уступальнымі злуч-
нікамі «хоць», «хаця» і інш. Стары млын
хоць ужо і не працаваў доўгі час, але грэбля
была яшчэ моцная і ўтварала прасторны
стаў. Чарнышэвіч. Хоць і холадна яшчэ, ма-
розна, але паварочвае ўжо на вясну. Арабей.
[Сымон:]— Хоць малады [Грышка], але, ві-
даць, бывалы. Танк. // Ужываецца ў спалу-
чэнні са злучнікам «затое» пры замяшчаль-
ным проціпастаўленні. Пясчаныя глебы, але
затое колькі іншых выгод! Шамякін. [Свідэр-
с«г:] Свідэрскі не ваяка, гэта так, Але затое
псршы між гуляк. Глебка.
2. Злучае члены сказа і сказы з узаемным
выключэннем; па свайму значэнню адпавядае
злучнікам «а», «аднак». [Яўмень:] Ты веда-
еш, але казаць не хочаш! Чарот. Зморанасць
усяго цела магла скончыцца толькі пасля сну,
але спаць не даваў холад. Чорны. У гэтым баі
маёр Караневіч быў ранены, але не пакінуў
каманднага пункта. Крапіва. Нявідны стаяў
і цярпліва лавіў зручны момант, каб выйсці
з свае засады. Але момант гэты не налуч'аў-
ся. Колас.
3. Злучае сказы, у адным з якіх выказва-
ецца неадпаведнасць таму, аб чым гаворыцца
ў другім сказе. Столь гатова была ўпасці, але
яе трымалі тры свежа абструганыя жардзіны.
Чорны. Быў.. [дзед Талаш] там ці не быў,на-
пэўна ніхто не ведаў. Але ж людзі называлі
яго імя. Колас.
II. далучальны. 1. Далучае сказы і члены
сказа, якія развіваюць, дапаўняюць або па-
ясняюць выказаную думку, паўтараючы пры
гэтым адно з слоў папярэдняга сказа ці сло-
вазлучэння. Ты ад мяне цяпер далёка, Але
і з той далечыні Гараць вясёлкай яснавокай
Твае прывабныя агні. Колас. Кожны выбірае
сам сабе шлях да шчасця, але толькі яно не
заўсёды даецца лёгка і проста. Паслядовіч.
[Несцяровіч:]— Людзей нам патрэбна многа,
але такіх, якія працуюць. Чорны.
2. Далучае члены сказа і сказы, звязаныя
паміж сабой часавай паслядоўнасцю (часта
ў спалучэнні з прыслоўямі часу або словамі,
якія абазначаюць час). На лесніковым двары
забрахаў сабака, але зараз жа сціх, відаць,
пазнаўшы гаспадара. Паслядовіч. Люба зачы-
ніла дзверы, але праз хвіліну хтосьці пачаў
стукаць у іх. Чорны. 3 аднаго паста абазваў-
ся кулямёт, але пасля першага стрэлу з
«трыццацьчацвёркі» ён змоўк. Мележ.
3. Ўжываецца ў пачатку самастойных ска-
заў пры рэзкім пераходзе да новай думкі або
новай тэмы выказвання; адпавядае злучніку
«ДЫ». Нават Ячны і той маўчаў... Але што я
кажу,— ён, бадай, лепш за ўсіх разумеў, што
за свята было для Івана ў той дзень. Ёрыль.
[Пан:] — Бяры сабе з маёнтка, што пажадаеш,
ды ідзі дахаты, каб я цябе болыа не ба-
чыў! — Добра,— кажа дзяўчынка.— Але мне
хочацца на адыход цябе віном пачаставаць.
Якімовіч.
4. Выкарыстоўваецца ў мове адной асобы
пры адказе самому сабе ці нязгодзе з самім
сабою або на пачатку рэплікі пры адказе су-
-бяседніку. [Лютынскі:] Тут канечне доктар
патрэбен. Але дзе нам узяць яго? Крапіва.
На возеры мяце пазёмка, рухомы снег схаваў
ворагаў, якія заляглі, накрыліся халатамі і,
безумоўна, некуды паўзуць. Але куды? Ад-
ступаюць назад ці падпаўзаюць да берага, да
нас? Шамякін. [Ніна:] «Мусіць, доля, лёс мой
такі ўжо, што суджана прапасці ні за што...
Але ж не! Знайду і на.. [Лявона} ўправу...»
Галавач.
III. у знач. нескл. наз., н. Акалічнасці, якія
перашкаджаюць ажыццяўленню чаго-н. Ні-
якіх «але».
АЛЁ2, часціца. 1. сцвярджальная. Ужыва-
ецца пры сцвярджальным адказе або згодзе
з чым-н. [Наведвальнік:]— Магу вас запэў-
ніць, тыя [стравы] надзвычай каларыйныя.
[Жанчына:] — Ну, але, але. А от ці смач-
ныя, а? Васілёнак.
2. узмацняльная [у спалучэнні ё часціцай
«ж» і наступным «і»). Выказвае здзіўленне,
захапленне, абурэнне, іронію. Але ж і наваль-
ніца! Але ж і нягоднік! Але ж і ты добры,
нечага сказаць. □ [Купрыян:]— Ну, ты, брат
Мікіта, і дока! Але ж і на выдумкі хват!
Колас.
АЛЕАГРАФІЧНЬІ, -ая, -ае. Спец. Які звяза-
ны з алеаграфіяй, выкананы пры дапамозе
алеаграфіі.
АЛЕАГРАФІЯ, -і, ж. 1. Устарэлы спосаб
узнаўлення карцін, якія намаляваны алейны-
ліі фарбамі.
2. Копія карціны, малюнка, атрыманая
такім спосабам.
[Ад лац. оіешп — алей і грэч. цгарЬо — пішу.]
АЛЕАНАФТ, -у, м. Машыннае змазачнае
масла.
АЛЕАНДР, -а, м. Паўднёвая вечназялёная
расліна сямейства кутравых з вузкім лісцем
.1 вялікімі белымі або ружовымі пахучымі
кветкамі. Вялікі ўчастак зямлі быў абсаджа-
ны алеандрамі. Кусты спляліся і ўтварылі
жывую вечназялёную агароджу. Шамякін.
[Фр. оіеашіге.]
АЛЕАНДРАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да алеандра. Алеандравы куст.
АЛЕБАРДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Старажытная
зброя — сякера на доўгім дрэўку, якое за-
канчваецца кап’ём.
[Фр. ЬаІІеЬапіе з араб.]
АЛЕБАСТР, -у, м. 1. Празрысты дробназяр-
ністы гіпсавы камень, які ўжываецца для
арнаментных вырабаў.
2. Абпалены і размолаты белы гіпс, які вы-
карыстоўваецца ў будаўніцтве як вяжучы ма-
тэрыял.
[Грэч. аІаЬавІгоз, ад назвы горада ў Егіпце.]
АЛЕБАСТРАВЬІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да алебастру. Алебастравая гара. // Зроб-
лены з алебастру. Алебастравая ваза.
АЛЕГАРЫЗМ, -у, м. Алегарычны спосаб аб-
малёўкі, адлюстравання. Алегарызм апавя-
данняў Коласа з цыкла «Казкі жыцця» не
з’явіўся адыходам пісьменніка ад рэалізму.
«Полымя».
АЛЕГАРЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць але-
гарычнага.
АЛЕГАРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да алегорыі. Алегарычны жанр. // Пабуда-
ваны на алегорыі, іншасказальны. Алегарым-
ны вобраз.
АЛЕГОРЫЯ, -і, ж. У літаратуры і мастац-
тве — выказванне адцягненага паняцця пры
дапамозе канкрэтнага мастацкага вобраза;
іншасказальнасць. Боязь, каб дзённік не па-
паў каму-небудзь у рукі і не расчыніў таям-
ніцы яго душы, прымушала [Лабановіча] шу-
каць адмыслоеыя спосабы і формы запісаў,
ужываць розныя алегорыі. Колас.
[Грэч. аііецогіа — іншасказанне.]
АЛЁГРА. 1. прысл. Хутка, ажыўлена (пра
тэмп выканання музычнага твора).
2. нескл., н. Музычны твор або яго частка
ў хуткім тэмпе.
[Іт. аііецго — весела.]
АЛЕГР9ТА. 1. прысл. У тэмпе менш хут-
кім, чым алегра.
2. нескл., н. Музычны твор або яго частка
ў такім тэмпе. Алегрэта з 7-ай сімфоніі Бет-
ховена.
[Іт. аііе^геііо.]
АЛЕДЗЯНЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Тое, што і аб-
ледзянелы.
2. Халодны, як лёд; змерзлы, адубелы,
скарчанелы. Ні ў кога не хапала адвагі ўвай-
сці ў аледзянелую ваду. Галавач.
АЛЕДЗЯНЁННЕ, -Я, н. Дзеянне і стан па-
водле дзеясл. аледзянець (у 1 знач.).
АЛЕДЗЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Тое,
што іабледзянець.
2. Зрабіцца халодным, як лёд; змерзпуць,
адубець, скарчанець.
АЛЕЕПАДОБНЫ, -ая, -ае. Які нагадвае
алей, мае яго ўласцівасці.
АЛЕІН, -у, м. Тэхпічная алеінавая кіслата.
[Ад лац. оіешп — алей.]
АЛЕІНАВЫ, -ая, -ае. У выразе: алеінавая
кіелата гл. кіслата.
АЛЁІСТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць алеістага;
ступень наяўнасці, утрымання алею ў чым-н.
Алеістасць сланечнікавага семя.
АЛЁІСТЫ, -ая, -ае. 1. Які ўтрымлівае ў са-
бе алей, мае прымесь алею. // Які мае нека-
торыя якасці алею; падобны на алей. Алеіс-
тая вадкасць.
2. Блішчасты, глянцавы, як бы пакрыты
алеем. Алеісты ліст.
АЛЁЙ, алёю, м. 1. Тлушч з расліннага на-
сення: канаплянага, макавага, ільпянога, гар-
чычпага, сланечнікавага і пад. Канапляны
алей. Какосавы алей. □ Пасля наварыстай
капусты і гарачых дранікаў з алеем Юрка
забраўся на палаткі. Курто. [Варановічаў
кі/лі:] — Калі ў каго які з гарнец канапель ці
семя ёсць, дык ён еыцісне якую бутэльку
алею і ў Тадулічах. Чорны.
2. Аліўкавы тлушч, які выкарыстоўваецца
ў царкоўным абыходку; ялей. Самы просты,
звычайны пачатак: нарадзіўся адзін чалавек.
Першым поп за яго ўзяў падатак, мазануў
алеем па галаве. Дубоўка. // перан. Прытвор-
ная ласкавасць, празмерная ліслівасць. Со-
чыцца мірны алей з языкоў У лорда Сесіля і
Поля Банкура 1 ў тых, што за імі ў цяньку
стаяць. Крапіва. Ухмылка крывіць яго пыскі,
3 іх чуць не капае алей. Марына кланяецца
нізка, 1 Богут зорыць весялей. Колас.
АЛЁЙНАСЦЬ, -і, ж. Ступепь, колькасць
алею ў чым-н. Алейнасць насення сланечніку
вагаецца ў вельмі шырокіх межах: ад 28—30
да 45-47%.
АЛЁЙНІК, -а, м. Тое, што і алейшчык.
АЛЁЙНІЦА, -ы, ж. Бутэлька, бляшанка, ка-
ністра для алею.
АЛЁЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які звязаны з алеем,
утвораны алеем, складаецца з алею. Алейная
пляма. Алейная скалка ў супе.
2. Выкананы фарбамі, якія расцёрты на
алеі, звязаны з ужываннем такіх фарбаў.
Алейны жывапіс. Алейны партрэт. Алейная
фарба.
3. 3 якіх вырабляецца алей (пра расліны).
Алейныя культуры.
4. Які адносіцца да вытворчасці алею.
Алейны завод.
АЛЁЙНЯ, -і; Р мн. -няў; ж. Прадпрыемства
па вытворчасці алею. На пабудове камбіната
ішла падрыхтоўка да пуску млына, алейні,
ваўначоскі. Сташэўскі.
АЛЁЙШЧЫК. -а, м. Спецыяліст па вытвор-
часці алею; алейнік.
АЛЁКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. Па-
цвярджаць што-н., сказанае другім, вымаў-
ляючы «але».
АЛЕКСАНДРЫЙСКІ, -ая, -ае. Звязапы з
Александрыяй як з цэнтрам эліністычнай
культуры. Александрыйскі музей. Александ-
рыйская бібліятэка.
О Александрыйскі верш гл. верш. Алек-
сандрыйская папера гл. папера. Александрый-
скі стручок гл. стручок.
АЛЕКСАНДРЫТ, -у, М.-рыце, м. Каштоў-
ны камень смарагдава-зялёнай афарбоўкі пры
дзённым святле і чырвона-фіялетавы пры
штучным асвятленні.
АЛЁНЕВЫ, -ая, -ае. 1. Які належыць але-
ню; зроблены са скуры аленя. Аленевы рог.
Аленевыя боты. Аленевая шапка.
2. у знач. наз. алёневыя, -ых. Сямейства
жвачных парнакапытных жывёлін.
О Аленевы мох гл. мох.
АЛЕНЕГАДОВЕЦ, -дбўца, м. Спецыяліст па
аленегадоўлі; аленявод.
АЛЕНЕГАДОУЛЯ, -і, ж. Развядзенне і вы-
рошчванне аленяў як галіна жывёлагадоўлі.
АЛЕНЕГАДОЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да аленегадоўлі. Аленегадоўчы саўгас.
Аленегадоўчая ферма.
АЛЁНІНА, -ы, ж. Мяса аленя.
АЛЁНЬ, -я, м. Свойская і дзікая жвачная
жывёліна атрада парнакапытных з галіна-
стымі рагамі і кароткім хвастом. Паўночны
алень. Алень-марал. Плямісты алень. Язда на
аленях.
АЛЕНЯБЫК, -небыка, м. Жвачная жывёлі-
на атрада парнакапытных з доўгімі спіральна
закручанымі рагамі, якая водзіцца ў Цэнт-
ральнай і Паўднёвай Афрыцы.
АЛЕНЯВОД, -а, м. Тое, што і аленега-
д 0 в е ц.
АЛЕНЯНЯ і АЛЕНЯНЁ, -няці; мн. -няты,
-нят; н. Дзіцяня аленя.
АЛЕРГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
алергіі. Алергічны стан. Алергічнае захвор-
еанне.
АЛЕРГІЯ, -і, ж. Змененая адчувальнасць ці
рэактыўнасць арганізма на паўторнае дзеян-
не некаторых рэчываў.
[Грэч. аііоз — другі і егдоп — дзеянне.]
АЛЕУТ гл. алеуты.
АЛЕУТКА гл. алеуты.
АЛЕУТЫ, -аў; адз. алеўт, -а, М алеўце, .«.;
алеўтка, -і, ДМ -тцы; мн. алеўткі, -так; ж.
Карэннае насельніцтва Алеуцкіх астравоў.
АЛЕУЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
алсутаў. Алеуцкая мова.
АЛЁШКАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і альхо-
вы, алешнікавы. [Воўк] паеолі пасунуў
праз алешкавы параснік, што ля ракі. Лынь-
коў.
АЛЁШНІК, -у, м., зб. 1. Альховы лес, за-
раснік альховых кустоў. За полем пачынаўся
гай з густога алешніку і бярэзніку. Якімовіч.
Густы алешнік і месцамі лаза зялёнай сця-
ной аплялі азёрныя бёрагі з усіх бакоў. Га-
лавач.
2. Альховыя дровы, будаўнічы матэрыял
з вольхі і пад. Воз алешніку.
АЛЁШНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да алешніку. На алешнікаеым узгорку выбра-
лі месца, каб будаеаць першы барак для ра-
бочых. Чорны.
АЛЁШЫНА, -ы, ж. 1. Лісцевае дрэва сямей-
ства бярозавых; вольха. На балоце між гус-
тых алешын пасуцца авечкі. Грамовіч.
2. толькі адз. Драўніна, матэрыял гэтага
дрэва.
АЛЁЯ, -і, ж. Дарога, абсаджаная з абодвух
бакоў дрэвамі або кустамі; дарожка ў садзе
ці парку; прысады. Ад шляху пайшла бяро-
завая алея і ўперлася ў разложысты сад. Пе-
страк. У парку грымеў аркестр, па асеетле-
ных алеях цяклі бясконцыя людскія ручаі.
Хадкэвіч.
АЛЁ, выкл. Вокліч, які ўжываецца ў час
размовы па тэлефоне як адказ на тэлефонны
выклік, у значэнні «слухаю», «слухайце», «ка-
ля тэлефопа».
[Англ. Ьаііо.]
АЛЁС, алёсу і альсў, м. Абл. Нізкі заліўны
луг; зарослая хмызняком або трысцём нізіна;
забалочанае месца. Побач з дарогай ляжаў
цёмны дрымучы алёс. Там сярод дрэў угадва-
ліся лаза, чарот і зялёныя завадзі. Ракітны.
Нялёгка дарогаю гэтай ісці, Па алёсах глу-
хіх, у еысокім трысці. Зарыцкі.
АЛЁСАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
алёсу. '
АЛЖЫРАЦ гл. алжырцы.
АЛЖЫРКА гл. алжырцы.
АЛЖЫРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да алжырцаў, Алжыра.
АЛЖЫРЦЫ, -аў; адз. алжырац, -рца, м.;
алжырка, -і, ДМ. -рцы; лм..алжыркі, -рак; ж.
Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Алжыра.
АЛІБІ, нескл., н. Знаходжанне абвінавача-
нага ў момант, калі адбывалася злачынства,
у другім месцы, як доказ невінаватасці ў зла-
чынстве.
[Лац. аІіЬі— дзе-небудзь у іншым месцы.]
АЛІВА, -ы, ж. 1. Вечназялёнае паўднёвае
дрэва сямейства маслінавых; масліна. Дык
няхай гучыць над сеетам слова, Слова гневу
ходзіць па зямлі, Каб пад сонцам цвіў мой
край сасновы 1 алівы вашыя цвілі!.. Руд-
коўскі.
2. Ядомы плод гэтага дрэва.
3. Алей, атрыманы з яго пладоў.
4. Змазачнае масла. [Пракоп:] Трактар каш-
туе вялікіх грошай: і сам ён дарагі, і бензін
шілаціць трэба, аліву. Колас. У ваччу яшчэ
•стаялі высокія сцены, чорныя з жаўтаватым
водлівам, машынная аліва на жалезных прэн-
тах і калёсах. Чорны.
[Лац. оІІУа.]
АЛІВІН, -у, м. Сілікат магнію і жалеза;
паўкаштоўны камень зеленаватага колеру
розных адценняў.
[Ад лац. оііуа — масліна.]
АЛІГАРХ, -а, м. 1. У антычныя і сярэдпе-
вяковыя часы — член алігархічнага ўрада.
2. Прадстаўнік буйнога манапалістычнага
капіталу.
АЛІГАРХІЧІІЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да алігархіі. Алігархічны лад. Алігархічнае
кіраўніцтва.
АЛІГАРХІЯ, -і, ж. I. У антычныя часы і
сярэдневякоўе — дзяржаўны лад, заснаваны
на панаванні невялікай групы найболып ба-
гатых і знатных асоб, а таксама пануючая
група. Венецыянская алігархія.
2. перан. Палітычнае і эканамічнае пана-
ванне невялікай групы імперыялістаў, прад-
стаўнікоў буйнога манапалістычнага капіта-
лу. Фінансавая алігархія.
[Грэч. оІідагсЬіа— улада нямногіх.]
АЛІГАТАР, -а, м. Тупарылы кракадзіл, які
водзіцца ў Паўночнай Амерыцы і Паўднёвым
Кітаі. Місісіпскі алігатар. Кітайскі алігатар.
[Англ. аіііцаіог з ісп. еі Іацагіо — яш-
чарка.]
АЛІЗАРЙН, -у, м. Фарбавальнае рэчыва,
якое вырабляецца з карэння марэны або з
мінералаў. Чырвоны алізарын.
[Фр. аіізагіпе з араб.]
АЛІЗАРБІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да алізарыну. // Зроблены з алізарыну.
Алізарынавыя фарбы. Алізарынаеае чарніла.
АЛІЛУЙШЧЫК, -а, м. Іран. Чалавек, які
празмерна ўсхваляе каго-, што-н., наносячы
гэтым шкоду справе.
АЛІЛУЙШЧЬІНА, -ы, ж. Іран. Празмернае
ўсхваленне каго-, чаго-н.
АЛІЛЎЯ, выкл. Хвалебны малітоўны выгук
у набажэнствах іудзейскай і хрысціяпскай
рэлігій. / у знач. наз. алілўя, нескл. Спяваць
алілуя.
[Грэч. аііііпіа ад стараж.-яўр. Ьаіеііі ІаЬ —
хваліце Іегову.]
АЛІМЁНТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аліментаў. Аліментныя справы ў судзе.
АЛІМЁНТШЧЫК, -а, м. Разм. Той, хтопла-
ціць аліменты.
АЛІМЁНТШЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жанчына,
якая плаціць аліменты.
АЛІМЁНТЫ, -аў; адз. няма. Сродкі, якія
выплачваюцца на ўтрыманне непрацаздолі-
ных дзяцей ці бацькоў асобамі, якія звязаші
з імі адносінамі роднасці. Плаціць алімет.
Атрымліеаць аліменты. Закон аб аліментаі.
[Ад лац. аіітепінш — утрыманне, харча-
ванне.]
АЛІМП, -а, м. 1. (3 вялікай літары). Гараў
паўночнай Фесаліі, на якой, паводле вераван-
няў старажытных грэкаў, жылі багі; зборы-
шча багоў.
2. Жарт. і іран. Пра абраннікаў якога-н.
грамадства. Літаратурны алімп.
[Грэч. Оіушроз.]
АЛІМШЕЦ, -пійца, м. 1. У старажытнагрэ-
часкай міфалогіі — бог, жыхар Алімпа.
2. Пра чалавека з урачыста важным, веліч-
на спакойным абліччам.
3. Удзельнік алімпійскіх гульняў.
АЛІМПІЙКА, -і, ДМ -пійцы; Р мн. -піек; ж
Жан. да алімпіец (у 3 знач.).
АЛІМПІЙСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіші
да Алімпа. Алімпійскія багі.
2. Урачыста-спакойны, непарушны. Лелія-
шэвіч цярпліва чакаў у настаўніцкай, спа-
чатку абураючыся, потым — з алімпійскіх
спакоем: сядзеў і перачытеаў школьныя пра,-
грамы. Шамякін.
О Алімпійскія гульні гл. гульня.
АЛІМШЯДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. У стара-
жытных грэкаў — чатырохгадовы перыяд па-
між двума святкаваннямі алімпійскіх гуль-
няў, які служыў адзінкай летазлічэння.
2. Міжнародныя спартыўныя спаборніцтвы,
якія на ўзор старажытнагрэчаскіх алімпій-
скіх гульняў праводзяцца раз у чатыры гады.
3. У СССР — агляд самадзейнага мастацтва
(спевакоў, танцораў, музыкантаў і інш.).
Алімпіяда мастацкай самадзейнасці шком-
нікаў.
[Грэч. Оіушріаз.]
АЛІТЭРАЦЫЯ, -і, ж. Паўтарэнне аднолька-
вых або блізкіх зычных для ўзмацнення гу-
кавой выразнасці паэтычнай мовы, якое дася-
гаецца адпаведным падборам слоў, напры-
клад: Голасам моцы, ціха і еажна Гром пра-
каціўся ўгары. Колас.
АЛІУКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да алівы. Аліўкаеы гай. Ц Які здабываецца з
алівы.
2. Жоўта-зялёны. Матэрыя аліўкавага ко-
леру.
АЛКАГАЛІЗМ, -у, м. Хваравітая, пастаян-
ная цяга да алкагольнага пітва; п’янства.
АЛКАГАЛІЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак;
ж. Жан. да алкаголік; п’яніца.
АЛКАГАЛІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да алкаголю, алкаголікаў.
АЛКАГОЛІК, -а, м. Той, хто хварэе на алка-
галізм; п’яніца.
АЛКАГОЛЬ, -ю, м. 1. Вінны спірт. // Разя.
Наогул гарэлка і гарэлачныя вырабы.
2. толькі мн. (алкаголі, -яў). Спец. Шэраг
арганічных злучэнняў, у склад малекул якіх
уваходзіць група атамаў кіслароду і вадаро-
,ду: спірты.
[Ням. АІкоЬоІ з араб.]
АЛКАГОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да алкаголю, змяшчае ў сабе алкаголь. А.іка-
гольнае атручэнне. Алкагольныя напіткі.
АЛКАЛОІД, -у, М -дзе, м. Спец. Арганічнае
рэчыва, падобнае на шчолач, якое мае ў са-
бе азот і вызначаецца моцным фізіялагічным
дзеяннем.
АЛКАЛОІДНЫ, -ая, -ае. Спец. Які склада-
ецца з алкалоідаў, звязаны з алкалоідамі.
АЛМАЗ, -а і -у, м. 1. -у. Празрысты, звы-
чайна бясколерны, каштоўны камень, які сва-
ім бляскам і цвёрдасцю перавышае ўсе ін-
піыя мінералы і самацветы; агранены ў пэў-
ную форму, называецца брыльянтам. У снеж-
най завеі гарэлі алмазам Старыя крамлёўскія
вежы. Колас.
2. -а. Тонкі асколак гэтага каменя, устаў-
лены ў аправу з дзяржаннем, прыстасаваны
для рэзання шкла; шкларэз.
[Цюрк.]
АЛМАЗНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
алмазу (у 1 знач.). Алмазныя россыпы. Алмаз-
ны бляск. Ц Зроблены з алмазу (алмазаў);
упрыгожаны алмазам. Алмазныя каралі. Ал-
мазная шпілька.
АЛМАЗЧЫК, -а, м. Спецыяліст па вырабу
алмазаў (у 1 знач.).
АЛО, выкл. Разм. Тое, што і а л ё.
АЛОВАК, албўка, м. Тое, што і к а р а н-
д а ш. Чорны аловак. Хімічны аловак. Каля-
ровыя алоўкі.
АЛОЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
алоэ. Алойны сок. Алойны ліст.
АЛОЎКАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да алоўка. Алоўкавая фабрыка. // Зроблены,
выкананы алоўкам. Алоўкавыя запісы. Алоў-
кавы партрэт.
АЛОЭ, нескл., н. Тое, што і альяс.
АЛТАЕЦ гл. алтайцы.
АЛТАЙКА гл. алтайцы.
АЛТАЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
алтапцаў, Алтая. Алтайскія горы. Алтайскія
мовы. '
АЛТАЙЦЫ, -аў; адз. алтаец, -тайца, м.;
алтайка, -і, ДМ -тайцы; мн. алтайкі, -таек; ж.
Народнасць, якая складае частку насельніцт-
ва Горна-Алтайскай аўтаномнай вобласці.
АЛТАР, -а, м. 1. У старажытных народаў —
месца, на якое ўскладаліся ахвярапрынашэн-
ні і перад якім адпраўляліся культавыя аб-
рады.
2. Усходняя частка царквы, дзе знаходзіц-
ца прастол, аддзеленая ад агульнага памяш-
кання іканастасам. [Вінцук\ стаяў і глядзеў
у дол, але адчуў, што цікаўныя бабулькі ўжо
знайшлі яго і глядзяць не ў бок алтара, а на
яго. Чарнышэвіч.
0 Узлажыць (прынесці) на алтар бацькаў-
шчыны (навукі, мастацтва, перамогі і пад.)
гл. узлажыць.
[Лац. аііаге ад аііпз — высокі.]
АЛТАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
алтара, звязаны з ім. Алтарныя дзверы. Ал-
тарная разьба.
АЛТБІН, -а, м. Старадаўняя руская манета
вартасцю ў тры капейкі.
АЛФАВІТ, -а, М -віце, м. Сукупнасць літар
якой-н. пісьменнасці, размешчаных у пэўным
парадку; азбука. Беларускі алфавіт. Лацінскі
алфаеіт.
[Грэч. аірйа і Ьеіа.]
АЛФАВІТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да алфавіта. Алфавітнае пісьмо. Алфавітная
кніга. // Размешчаны паводле алфавіта. Ал-
фавітны паказальнік. Алфавітны каталог.
АЛХІМІК, -а, м. Той, хто займаўся алхіміяй.
АЛХІМІЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да алхіміі.
АЛХІМІЯ, -і, ж. Сярэдневяковае містычнае
вучэнне, якое папярэднічала навуковай хіміі
і было накіравана на адшуканне «філасоф-
скага каменя» як цудадзейнага сродку для
лячэння ўсіх хвароб, для ператварэння про-
стых металаў у золата і пад.
АЛЫЧА, -ы, ж. 1. Паўднёвае пладовае дрэ-
ва сямейства ружакветных, род дробнай
слівы.
2, зб. Плод гэтага дрэва. Варэнне з алычы.
[Цюрк.]
АЛЫЧОВЫ, -ая, -ае. Зроблены, прыгатава-
ны з алычы.
АЛЬБАТРОС, -а, м. Вялікая марская вада-
плаўная птушка атрада буравеснікаў з доў-
гімі вузкімі крыламі і моцнай выгнутай дзю-
бай. Амаль над галавой плаўна і.. лёгка кру-
жыў беласнежны альбатрос. Гамолка.
[Фр. аІЬаігоз.]
АЛЬБІНІЗМ, -у, м. Спец. Адсутнасць ужы-
вёльнага або расліннага арганізма нармаль-
най пігментацыі.
[Ад лац. аІЬпз — белы.]
АЛЬБІНОС, -а, м. Чалавек, жывёла або рас-
ліна з адзнакамі альбінізму.
АЛЬБІНОСКА, -і, ДМ -нбсцы; Р мн. -сак; ж.
Жан. да альбінос.
АЛЬБО, злучнік. Ужываецца ў тых самых
значэннях. што і злучнік «або».
АЛЬБОМ, -а, м. 1. Сшытак або кніга з чы-
стымі лістамі для вершаў, песень, малюнкаў,
фатаграфій, паштовак і пад. Сямейны альбом.
2. Тэматычны збор відаў, малюнкаў, чарця-
жоў і інш., пераплеценых разам або складзе-
ных у папку.
[Фр. аІЬпш.]
АЛЬБОМНЬІ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
альбома. Альбомны ліст. // Прызначаны для
альбома. Альбомныя вершы.
АЛЬБУМІН, -у, м. Спец. Просты бялок, які
раствараецца ў вадзе. Малочны альбумін.
Крывяны альбумін.
[Ад лац. аІЬпшеп, аІЬпшіпіз — бялок.]
АЛЬБУМІНАВЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да альбуміну, звязаны з альбумі-
нам. Альбумінавы гаеод. Альбумінавая фата-
графічная папера. // Які прыгатаваны з аль-
буміну, складаецца з альбуміну. Альбуміна-
вая мука. Альбумінавы хлеб.
АЛЬВЕАЛЙРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да альвеолаў.
О Альвеалярныя зычныя гл. зычны. Аль-
веалярнае паветра гл. паветра.
АЛЬВЕОЛЫ, -аў; адз. альвебла, -ы, ж.
1. Найдрабнейшыя пузыркі, якія ўтвараюцца
лёгачнай тканкай і да якіх падыходзяць кан-
цавыя разгалінаванні крывяносных жылак.
2. Ямкі ў сківіцах, дзе змяшчаюцца карані
зубоў.
АЛЬДРАВАНДА, -ы, М -дзе, ж. Водная на-
сякомаедная рэліктавая расліна сямейства
расянкавых.
АЛЬКОУ, -кбва, м. Ніша для ложка ў сця-
не пакоя.
[Фр. аісоче з араб.]
АЛЬКОУНЫ, -ая, -ае. 1. Звязаны з алько-
вам, прызначаны для алькова. Алькоўная фі-
ранка.
2. перан. Амурны, залётны, рамантычны.
Алькоўныя сакрэты, тайньг.
АЛЬМА-МАТЭР, -ы, ж. Старадаўняя назва
універсітэта ў лексіконе студэнтаў.
[Лац. аіша таіег — маці-карміцелька.]
АЛЬМАНАХ, -а, М—у, м. Зборнік літаратур-
на-мастацкіх, гістарычных і публіцыстычных
твораў розных аўтараў.
[Ад араб. аітапай. — каляндар.]
ІЛЬПАКА, нескл., н. 1. Свойская бязрогая
млекакормячая жывёліна роду ламаў сямей-
ства вярблюдавых, якую разводзяць у выса-
кагорнай зоне Пэру і Балівіі. // Поўсць гэтай
жывёліны.
2. Высокагатунковая тканіна, зробленая з
поўсці альпака.
[Амерыканскае аірака або аіраца.]
АЛЫІАРЫ. Спец. 1. прысл. Па намінальнай
цане (пра курс каштоўных папер). Плаціць
альпары.
2. нескл., н. Роўнасць біржавай і наміналь-
най вартасці каштоўнай паперы.
[Іт. аі рагі — нароўні.]
АЛЬПЕНШТОК, -а, м. Доўгая палка з вост-
рым жалезным наканечнікам, з дапамо-
гай якой узыходзяць на высокія горы, леда-
вікі.
[Ням. Аірепяіоск.]
АЛЫПЙСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да Альпаў.
2. Які размешчаны, знаходзіцца на гарах;
высакагорны. Альпійскі луг. Альпійская рас-
ліннасць.
АЛЬПІНІЗМ, -у, м. Від спорту; высакагоб-
ньі турызм.
АЛЬПІНІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто займа-
ецца альпінізмам. База альпіністаў.
АЛЬПІНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да альпініст.
АЛЫІІНІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да альпінізму, альпініста. Альпінісцкі паход.
Алыгінісцкі лагер.
АЛЬПІНІЯДА, -ы, ДМ -дзе; Р мн. -яд і
-ядаў; ж. Масавы паход альпіністаў.
АЛЬСОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а л ё с а в ы.
Паднялася ўжо альсовая трава, і навокал бы-
ла такая духмянасць, што, здавалася, яе не
толькі ўдыхаў бы, а піў бы. Сабаленка.
АЛЬТ, -а, М альце; мн. альты, -бў, м. 1. Ніз-
кі дзіцячы або жаночы голас. Вучань звон-
кім альтам адказваў, а.. [настаўніца] папраў-
ляла яго меладычным галаском. Ермаловіч.
Гэтыя начныя хоры складаліся галоўным чы-
нам з дзявочых альтоў і дыскантоў. Васіле-
віч. // Той, хто спявае такім голасам. Малады
зычны альт выводзіў пявучыя мелодыі арыі.
Гартны.
2. Другая па вышыні партыя шматгалоса-
га музычнага твора.
3. Музычны смычковы або медны духавы
інструмент нізкага рэгістру.
АЛЬТАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Летняя паркавая або садовая пабудова для
адпачынку; сховішча ад дажджу і сонца. Не
так даўно расце сядзіба, А паглядзі, што ёсць
у ёй: Садок, альтанка ў форме грыба, Дзе
ўтульнасць знойдзеш і спакой. Колас.
АЛЬТОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
альта.
АЛЬТРУІЗМ, -у, м. Бескарыслівае служэнне
іншым, гатоўнасць ахвяраваць для другіх
сваімі асабістымі інтарэсамі; проціл. эгаіа
[Фр. аіігпізте.]
АЛЬТРУІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто ў сваёй
дзейнасці кіруецца пачуццямі альтруізму.
АЛЬТРУІСТКА, -і, ДМ -тцы, Р мн. -так; х
Жан. да альтруіст.
АЛЬТРУІСТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасш
альтруістычнага.
АЛЬТРУІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да альтруізму, заснаваны на альтруіз-
ме, прасякнуты альтруізмам. Альтруістычіа
ўчынак.
АЛЬТЫМЁТР, -а, м. Авіяцыйны баромеір,
які паказвае ў метрах вышыню пад’ёму; вы-
шынямер.
[Ад. лац. аііпз — высокі і грэч. шеігео-
мераю.]
Альтыст, -а. М -сце, м. Музыкант, як
іграе на альце.
АЛЬТЭРАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Павышэнне або
паніжэнне гуку на паўтона або на цэлы тоа
[Ад лац. аііегаііо — ’змяпенне.]
АЛЬТЭРНАТЫВА, -ы, ж. 1. Неабходнасш
выбару паміж дзвюма магчымасцямі, адна і
якіх выключае другую.
2. Кожная з гэтых магчымасцей.
[Фр. аііегпаііуе ад лац. аііегпаге — чарга-
вацца.]
АЛЬТЭРНАТЫЎНЫ, -ая, -ае. Які дапускае
адну з дзвюх магчымасцей. Альтэрнатыўкп
пытанне.
АЛЬТЭРНАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Заканамернае
чаргаванне гукаў фанетычна розных, але
этымалагічна блізкіх у словах з агульнай ас-
новай (пяку — пячэш); чаргаванне марфех
(гарачы — гаручы).
[Лац. аііегнаііо — чаргаванне.]
АЛЬФА, -ы, ж. Назва першай літары грэ-
часкага алфавіта.
О Альфа-прамені — паток дадатна зара-
джаных часцінак — ядраў атамаў гелію, якія
ўзнікаюць пры радыеактыўным распадзе не-
каторых рэчываў. Ад альфы да амегі —аі
пачатку да канца. Альфа і амега — пачатак і
канец чаго-н.; усё галоўнае.
[Грэч. аНа.]
АЛЬХОВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вольхі. Альховыя дровы. Альховы ліст. Ц
Зроблены з вольхі. Альховыя начоўкі. □ Хоць
альховы, абы новы. Прымаўка.
АЛЬХОУНІК, -у, м., зб. Тое, што і алеш-
н і к.
АЛЬЦІНГ, -а, м. Парламент у Ісландыі.
АЛЫПАНІК, -у, м. Тое, што і алешнік.
АЛЫПЫНА, -ы, ж. Тое. што і алешына.
А гэта я пачуў ад тых альшын, Што выраслі
на берагах Разліва. Танк.
АЛЫПЭЎНІК, -у, м., зб. Тое, што і а л е ш-
н і к.
АЛЬЯНС, -у, м. Саюз, арганізаваны на
аснове дагаворных абавязацельстваў.
АЛЬЯС, -у, м. Шматгадовая травяністая
трапічная расліна сямейства лілейных з тоў-
стымі прадаўгаватымі калючымі лістамі; алоэ.
На вокнах, як і раней, стаяў рагаты калючы
альяс. Броўка.
АЛЬЯСАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
альясу. Альясаеыя лісты.
АЛЮВІЙ, -ю, лі. Адклады, якія ўтварылісяз
рачных наносаў.
[Лац. аііпхіо.]
АЛЮВІЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які ўтварыўся з
наносаў рэк у рачных далінах. Алювіяльная
глеба.
АЛЮМІНІЕВЫ, -ая, -ае, Які мае дачынеяне
да алюмінію. Алюмініевая прамысловасць. //
Які мае ў сабе алюміній. Алюмініевы сплаў.
I/ Зроблены з алюмінію. Алюмініевыя талеркі.
АЛЮМІНІЙ, -ю, м. Хімічны элемент, лёгкі
метал серабрыста-белага колеру.
[Ад лац. аінтен, аінтіпіз — галун.]
АЛЮР, -у, м. Спосаб хады альбо бегу каня
(рысь, галоп і інш.).
[Фр. аіінге.]
АЛЯНІЦА, -ы, ж. Самка аленя. Па рэдкім
ягадніку і мху, крута выгнуўшы шыю, імчыць
аляніца, а следам за ёю гарэзнае алянятка з
кароткім хвосцікам-кутасом. Лось.
АЛЯПАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аля-
паватага.
АЛЯПАВАТЫ, -ая, -ае. Зроблены без густу,
груба. Аляпаваты ўзор. Ц перан. Грубы, няў-
клюдны. Аляпаватае разважанне.
АМАЗбНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Жанчына-коннік. [Таня:] — Я недзе чытала,
што ў даўнія часы былі жаночыя войскі. Зда-
ецца, амазонкамі звалі. Новікаў.
2. Доўгая жаночая сукенка для язды на ко-
нях. Імчаліся конна маладыя паненкі ў чор-
ных амазонках. Бядуля.
3. часцей мн. (амазбнкі, -нак). Паводле грэ-
часкай міфалогіі — ваяўнічае племя жанчын.
АМАЛАДЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. амаладзіць, амаладзіцца.
АМАЛАДЗІЦЦА, -ладжўся, -лбдзішся, -лб-
дзіцца; зак. Стаць маладым, маладзейшым. //
Уключыць у свой склад болыпую колькасць
моладзі (пра арганізацыю).
АМАЛАДЗІЦЬ, -ладжў, -лбдзіш, -лбдзіць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць маладзейшым. II
Увесці моладзь у склад чаго-н. Амаладзіць
праўленне.
2. Узмацняючы дзейнасць залоз унутранай
сакрэцыі, вярнуць арганізму ўжо страчаныя
адзнакі маладосці. // Абрэзаць сучча і голле
старога дрэва для ўзмацнення росту маладых
парасткаў.
АМАЛОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад амаладзіць.
АМАЛОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. амалоджваць — амала-
дзіць і амалоджвацца — амаладзіцца.
АМАЛОДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да амаладзіцца.
2. Зал. да амалоджваць.
АМАЛОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
амаладзіць.
АМАЛЬ, прысл. Мала чаго не хапае да ча-
го-н„ ледзь не.., каля, блізка, прыблізна каля...
Лапата была старая, іржа амаль наскрозь
праела жалеза. Самуйлёнак. Амаль без асаб-
лівых прыгод дабраліся.. [Астап і Міколка] да
горада. Лынькоў.
АМАЛЬГАМА, -ы. ж. Сплаў некаторых ме-
талаў (золата, срэбра і інш.) з ртуццю, а
такса.ма раствор металу ў ртуці.
[Фр. атаіцате з араб.]
АМАЛЬГАМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад амальгамаваць.
АМАЛЬГАМАВАЦЦА, -мўецца; незак. Зал.
да амальгамаваць.
АМАЛЬГАМАВАЦЬ, -мўю. -мўеш, -мўе;
зак. і незак., што. Сплавіць (сплаўляць) які-
небудзь метал з ртуццю, а таксама раства-
рыць (раствараць) які-н. метал у ртуці. //
Пакрыць (пакрываць) амальгамай. Амальга-
маваць люстра.
АМАН. Тое, што і а м і н.— Няхай ад гэтае
ночы ўсё забудзецца і аман,— трывожна па-
прасіў Сяргей. Чорны.
АМАНАЛ, -у, м. Выбуховае рэчыва, якое
выкарыстоўваецца ў ваеннай і горнай справе.
, А ў часе будаўніцтва ўсё наўкола грымела
ўзрывамі дынаміту і аманалу. Галавач. Мы
горны Алашань прайшлі, крышылі скалы ама-
налам. Дубоўка.
аманАлавы, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аманалу. Аманалавы выбух.
АМАНІМІКА, -і, ДМ -міцы, ж. 1. Сукуп-
насць амонімаў якой-н. мовы.
2. Раздзел лексікалогіі, які вывучае амо-
німы.
АМАНІМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аманіміі, амонімаў.
АМАНІМІЯ, -і, ж. Гукавое супадзенне слоў,
якія адрозніваюцца паміж сабою значэннем.
АМАР, -а, м. Вялікі марскі рак атрада дзе-
сяціногіх.
[Фр. Ьотагсі.]
АМАРАЛІЗМ, -у, м. Адсутнасць маральных
прьінцыпаў.
АМАРАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ама-
ральнага. Амаральнасць паводзін.
АМАРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены маралі.
Амаральны чалавек. Амаральны ўчынак.
АМАРТЫЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал. да
амартызаваць.
АМАРТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак., што. Зрабіць (рабіць) амартызацыю
чаго-н.
АМАРТЫЗАТАР, -а, м. У машынах, апара-
тах — прылада, якая аслабляе дзеянне штур-
шкоў, удараў.
АМАРТЫЗАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да амартызацыі. // Які служыць для
амартызацыі. Амартызацыйнае прыстасаван-
не.
АМАРТЫЗАЦЫЯ, -і, ж. 1. Паступовае зні-
жэнне вартасці машын, будынкаў, інструмен-
ту і пад. у выніку зношвання. // Перанясенне
вартасці машын, будынкаў і інш. на пра-
дукцыю.
2. Аслабленне дзеяння штуршкоў, удараў
пры дапамозе спецыяльных прылад.
[Ад лац. апюгіізаііо — аслабленне.]
АМАРЬІЛІС, -у, м. Дэкаратыўная цыбуль-
ная расліна сямейства амарылісавых з прыго-
жымі рознага колеру кветкамі.
[Грэч. ататііііз.]
АМАРЫЛІСАВЬІ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да амарылісу.
2. у знач. наз. амарылісавыя, -ых. Сямейст-
ва шматгадовых цыбульных раслін.
АМАТАР, -а, м. 1. Ахвотнік да чаго-н. Ама-
тар на выдумкі. Аматар музыкі. □ [Прыбор-
ны] быў вялікі аматар усяго надзвычайнага,
прыгодніцкага. Шамякін.
2. Той, хто займаецца чым-н. не як прафе-
сіянал; любіцель. Рыбалоў-аматар. □ Гэта бу-
дуць свае, калгасныя артыстычныя кадры з
досыць высокай кваліфікацыяй. Цяжка ска-
заць, хто яны: аматары ці прафесіяналы?
Дуброўскі.
[Фр. атаіенг ад лац. атаіог.]
АМАТАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Жан. да аматар.
АМАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аматара, аматараў. Аматарскі спектакль.
АМАТАРСТВА, -а, н. Занятак аматара, ама-
тараў.
АМБА. Разм. Ужываецца ў значэнні «усё»,
«канец», «смерць». [Зёлкін:] Пеця... ты яшчэ
нічога не чуў пра нашага Чарнавуса? Амба...
Крапіва. [Скакун:]Жыве чалавек і раптам не
стала чалавека, амба, каюк. Гурскі.
АМБАРАС, -у, м. Уст. Клопаты, турботы,
непакой. Колькі амбарасу Каля гэтай справы!
Крапіва.
[Фр. етЬатгаз.]
АМБІТНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а м б і ц ы й-
н ы. Пісар жа быў таўстаморды-, амбітны,
уладалюбны. Гарэцкі.
АМБІЦБІЙНЫ, -ая, -ае. Поўны амбіцыі, з
амбіцыяй. Амбіцыйная заява.
АМБІЦЫЯ, -і, ж. Празмернае пачуццё аса-
бістай годнасці; самалюбства. Прафесійная
амбіцыя. Збіцца на амбіцыю. □ Таймс-сквер.
Натоўп. Над ім з амбіцыяй Гарлае нейкі кан-
дыдат. Панчанка.
0 Амбіцыя без амуніцыі — пра беспадстаў-
ную амбіцыю. Кідацца ў амбіцыю гл. кідацца.
(Толькі) без амбіцыі — без крыўды, без не-
здавальнення. (Чалавек) з амбіцыяй — пра
фанабэрыстага, ганарлівага чалавека.
[Лац. атЬіііо.]
АМБбН, -у, м. Узвышэнне V царкве перад
так званымі царскімі варотамі. Мікіта адпу-
скаецца і, хлюпаючы лапцямі, зноў ідзе да
амбону. Колас. Перасталі з амбонаў казаць
казанне папы — лепш цішком паскардзіцца
дзе надзейнаму чалавеку. Скрыган.
АМБРА, -ы, ж. Рэчыва. падобнае на воск,
якое выдзяляецца кашалотамі; выкарыстоў-
ваецца ў парфумерыі. // Уст. Духі.
[Фр. ашЬте.]
АМБРАЗУРА, -ы, ж. 1. Праём у збудаван-
нях абарончага характару, бранявежах і пад.,
праз які страляюць; байніца. Амбразура до-
та. □ [Валодзя:] — Гераізм — гэта, калі чала-
век вядзе самалёт на таран, калі закрывае
сваім целам амбразуру. Шамякін. Аказалася,
што.. [партызаны] ляжалі перад амбразурамі
нямецкага дота ў адкрыты.ч полі. Карпюк.
2. Акоппы ці дзвярны праём у дамах, вежах
і пад. [Сяпгей:] — [Пемцы] доты ставяць усю-
ды, амбразуры ў дамах вырэзваюць, спадзя-
юцца, значыць, біцца за кожны дом. Мележ.
[Фр. етЬгадаге.]
АМБРОЗІЯ, -і, ж. 1. Род аднагадовых і
шматгадовых травяністых раслін сямейства
складанакветных.
2. У грэчаскай міфалогіі — нектар, ежа ба-
гоў, якая падтрымлівала вечную маладосць і
прыгажосць.
[Грэч. ашЬгозіа.]
АМБУЛАТбРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да амбулаторыі. Амбулаторны прыём.
Амбулаторны ўрач. Амбулаторны хворы.
АМБУЛАТОРЫЯ, -і, ж. Лячэбная ўстанова
для аказання медыцынскай дапамогі ў самой
установе і дома.
[Ад лац. ашЬпІаіогіцз — рухомы, які хо-
дзіць.]
АМБУШУР, -а, м. Частка духавога інстру-
мента, якая бярэцца ў рот альбо прыціскаец-
ца да губ.
АМЁГА, -і, ДМ амёзе, ж. Назва апошпяй
літары грэчаскага алфавіта.
0 Ад альфы да амегі гл. альфа. Альфа і
амега гл. альфа.
[Грэч. о ше§а.]
АМЁЖНІК, -у, м. Травяністая расліна ся-
мейства парасонавых. [Леў Раманавіч:] —
[Зязюльчынаму лёну і асацэ] спадарожнічае
ніцая лаза і чарот, амежнік і мудронка, багун
і чылібуха. Асіпенка.
АМЕРЫКАНЕЦ гл. амерыканцы.
АМЕРЫКАНКА гл. амерыканцы.
АМЕРЫКАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да амерыканцаў, Амерыкі. Амерыканская лі-
таратцра. Амерыканскі мацярык.
АМЁРЫКАНЦЬІ, -аў; адз. амерыканец,
-нца, м.; амерыканка, -і, ДМ -нцы; мн. аме-
рыканкі, -нак; ж. Насельніцтва Злучаных
Штатаў Амерыкі.
АМЕРЬ'ІЦЫЙ, -ю, м. Радыеактыўны хіміч-
ны элемент.
АМЕТЫСТ, -у, М -сце, м. Каштоўны камепь
фіялетавага альбо фіялетавага з блакітным
адценнем колеру. У шкатулцы, у чыстай мо-
край анучцы, ляжаў рэдкай прыгажосці цёл-
на-фіялетавы аметыст. «Маладосць».
[Грэч. ашеіЬузіоз.]
АМЕТЫСТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аметысту. Аметыставыя прыіскі. // Які
зроблены з аметысту або ўтрымлівае аме-
тыст. Аметыставы пярсцёнак. // Які мае ко-
лер аметысту.
АМЁЦІ, -яў; адз. няма. Дробныя кавалачкі
саломы, каласоў, мякіны і пад., гпто абмя-
таюцца з зерня ў час малацьбы. [Анюта:] —
Я пабегла амецяў курам набраць — хай бы
перабіралі. Лобан. У варыўні кацёл умурава-
ны, там грэецца вада, і ён, Юзік, еялікім
каўшамі вару аблівае амеці. Баранавых.
АМЁЦЦЕ, -я, н. Тое. што і а м е ц і.— Ня-
многа ўжо ячменю, капы паўтары застало-
ся,— падбадзёрвае Баранок, выграбаючы
амецце. Крапіва.
АМЁБА, -ы, ж. Найпрасцейшая аднакле-
тачная жывёліна, якая не мае пастаяннап
формы. _
[Ад грэч. атоіЬе — змяненне.]
АМІДАПІРЫН, -у, м. Болепатольны і га-
рачкапаніжальны лекавы прэпарат.
АМІН. 1. часыіца. Заключнае слова маліт-
ваў, пропаведзей; азначае «так», «правільна».
2. у знач. наз. амін. -у, м. Разм. Канеп.усё,
снончана. _
[Грэч. атеп ад стараж.-яўр.]
АМІНАКІСЛбТЫ, -аў. Арганічныя кісло-
ты — бясколерныя крышталічныя рэчывы,
болыпаспь якіх добра раствараецца ў вадзе.
АМІНЫ, -аў. Вугляродзістыя злучэнпі, вы-
творныя аміяку.
АМІЯК, -у, м. Бясколерны газ з рэзкім не-
прыемным пахам, які ўтвараецца пры злу-
чэнні азоту з вадародам.
[Ад грэч. ашшопіакоп — смалістая ка-
медзь.]
АМІЯЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аміяку. Аміячны завод. // Які мае ў сабе
аміяк. Аміячная салетра. Аміячная соль.
АМЛЁТ, -у, М -лёце. м. Яечня з разбоўта-
ных яец, у якую дабаўлена малако і мука.
[Фр. атеіеііе.]
АМНІСТЫЯ, -і, ж. Поўнае альбо частковае
вызваленне ад пакарання засуджаных судом
асоб, якое праводзіцца актам вярхоўнай ула-
ды. Вабейку судзілі за махлярства, ён прася^
дзеў гады са тры, вызваліўся па амністыі і
вярнуўся дахаты. Хадкевіч.
[Ад грэч. атпезііа — дараванне.]
АМН1СЦІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. амнісціраваць.
АМНІСЦІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад амнісціраваць.
АМНІСЦІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
амнісціраваць.
АМШСЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., каго. Вызваліць (вызваляць) па ам-
ністыі. Амнісціраваць засуджаных.
АМОНІЙ, -ю, м. 1. Аднавалентная група
атамаў азоту і вадароду, якая ўваходзіць у
састаў многіх солей (сернакіслы амоній, хло-
рысты амоній і інш.).
2. Парашок, які ўжываецца замест драж-
джэп,
[Ад грэч. ашшопіакііоп — смалістая ка-
медзь.]
АМОНІМ, -а, м. Слова, якое гучыць адноль-
кава з іншым словам, але адрозніваецца ад
апошняга значэннем.
[Грэч. Ііотоа — аднолькавы і опуша — імя.]
АМОРФНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аморф-
нага; бясформеннасць; расплывістасць.
АМОРФНЬІ, -ая, -ае. 1. Спец. Які не мае
крышталічнай будовы. Аморфнае рэчыва.
Аморфны стан.
2. Які не мае форм змянення. Аморфныя
мовы.
3. перан. Бясформенны; расплывісты.
Аморфны твор.
[Ад грэч. атогріюз — бясформеннасць.]
АМІІЁР, -а, м. Адзінка вымярэння сілы
электрычнага току.
[Ад уласнага імя.]
АМПЕРМЁТР, -а, м. Прыбор. пры дапамозе
якога вымяраецца сіла электрычнага току.
АМПІР, -у, м. Мастацкі стыль, які ўзнік у
часы Напалеона I, пашыраны галоўным чы-
нам у архітэктуры і прыкладным мастацтве;
позні класіцызм. Будынак у стылі ампір.
[Ад фр. етріге — імперыя.]
АМШРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
ампіру; у стылі ампір. Ампірная мэбля.
АМПЛІТУДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Розніца ме-
жаў, паміж якімі змяняецца якая-н. перамен-
ная велічыня. Амплітуда хістання маятніка.
Амплітуда гадавой тэмпературы. Амплітуда
крывянога ціску.
[Ад лац. атрііішіо — велічыня.]
АМПЛІТУДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да амплітуды.
АМПЛІФІКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.
і незак. Спец. Накапіць (накопліваць) адна-
родныя. элементы мовы (сінонімы, параўнан-
ні і інш.).
АМПЛІФІКАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Стылістыч-
ны прыём, накапленне аднародных элементаў
мовы (сінэнімаў, параўнанняў і інш.) для
ўзмацнення выразнасці.
[Лац. ашріійсаііо.]
АМПЛУА, нескл., н. Пэўнае характэрнае
кола роляў, якія выконваюцца акцёрам. Час-
та пішуць і кажуць, што роля Самахвальскага
стаіць убаку, асобна, у маёй творчасці, што
яна нібыта не ў маім амплуа. Сяргейчык.
// перан. Круг заняткаў каго-н. [Смірын:]—
Дык якое ж ваша амплуа: артапедыя ці су-
дова-медыцынская экспертыза? Алешка.
[Фр. ешріоі — ужыванне, роля.]
АМПУЛА, -ы, ж. 1. Герметычна запаяная
шкляная пасудзіна невялікіх памераў, у якой
захоўваюцца ў стэрыльным выглядзе невялі-
кія дозы лякарстваў, крыві і пад. Ампула з
вакцынай.
2. Спец. Пухірападобнае расшырэнне роз-
ных органаў, якія маюць форму трубкі.
[Лац. ашрпііа.]
АМПУТАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад ампутаваць.
2. у знач. прым. Адрэзаны пры хірургіч-
най аперацыі. Абмацаўшы асцярожна ампу-
таваную нагу, .. [Цулукідзе\ выцер слёзы і
ціха загадаў: — Оля, падрыхтуйце да пера-
вязкі. Мележ.
АМПУТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
ампутаваць.
АМПУТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і
незак., што. Зрабіць (рабіць) ампутацыю.
1 руку і нагу неадкладна трэба было ампута-
ваць. Васілевіч.
АМПУТАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да ампутацыі, прызначаны для ампута-
цыі. Ампутацыйны інструмент.
АМПУТАЦЫЯ, -і, ж. Адсячэнне, адняцце
якога-н. органа (звычайна канцавога) пры
дапамозе хірургічнай аперацыі. Ампутацыя
нагі. Ампутацыя грудной залозы. □ [Кастусь]
нядаўна дэмабілізаваўся, прыйшоў «па чыс-
тай» дадому з прычыны ампутацыі праеай
рукі ніжэй локця. Васілевіч.
[Лац. атрпіаііо — адсячэнне.]
АМУЖЫЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Разм. Стаць падобным на мужыка (у 1
знач.) па сваіх поглядах, звычках і пад.
АМУЛЁТ, -а, М -лёце, м. Невялікі прадмет,
што посяць на целе як магічны сродак, быц-
цам бы здольны засцерагчы ад няшчасця,
хваробы і пад.; талісман.
[Лац. атпіеіпт.]
АМУЛЁВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
омуля. Амулёвая ікра.
АМУНІЦЫЯ, -і, ж. Рыштунак байца. акра-
мя зброі і адзення. Трэба, лонданскі грузчык,
За партамі сачыць, Каб не даць Амуніцыяй,
зброяй грузіць Ні лінкора, Ні баржы нівод-
най. Танк. // Болып шырока: адзенне і пры-
лады. Вадалазная амуніцыя. Амуніцыя рыба-
лова. □ [Наганаў:] Адкуль на табе гэтая ня-
мецкая амуніцыя? Губарэвіч.
<> Пры поўнай амуніцыі — з усім тым, што
баец павінен мець у паходзе.
[Ад фр. атппіііоппег — забяспечваць рыш-
тункам.]
АМУР, -а, м. У рымскай міфалогіі — бог ка-
хання, якога малявалі ў выглядзе малога
хлопчыка з лукам і стрэламі. [Лукавіцын]
умеў трымаць сэрца сваё на аброці, прыкры-
ваючы яго ў патрэбныя моманты панцырам
практычнага розуму ад небяспечных стрэл
амура. Крапіва.
[Фр. Атопг ад лац. Атог.]
АМУРАУ, -рава. Які належыць амуру. Аму-
рава страла.
АМУРНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Займацца любоўнымі справамі, мець любоў-
ныя адносіны.
АМУРНЫ, -ая, -ае. Любоўны. Амурныя
справы.
АМФАРА, -ы, ж. Вялікая звужаная ўніз
круглая пасудзіна з дзвюма ручкамі і вузкім
горлам. Была пашырана ў аптычным свеце
і ў Кіеўскай Русі.
[Лац. атрЬога з грэч.]
АМФІБІЯ, -і, ж. 1. Земнаводная жывёліна
(лягушкі, трытоны і інш.), лічынкі якой ды-
хаюць жабрамі, а дарослыя асобіны — лёг-
кімі.
2. Расліна, якая жыве ў вадзе, але можа
жыць і на сушы.
3. Самалёт, які можа ўзлятаць і садзіцца
на ваду і на сушу; аўтамабіль, танк, якія мо-
гуць рухацца на вадзе і на сушы.
[Грэч. ашрЫЬіоз — земнаводны.]
АМФІБРАХІЙ, -я, м. У вершаскладанні —
трохскладовая стапа, у якой націскны склад
знаходзіцца паміж двума пенаціскпымк, Нгь
прыклад: Я бачыў, / як вёцер / па пблі / гу-
ляў, / Зямлю у / зрываў і / бярбзкай / хі-
ляў. / Купала.
[Грэч. ашрЬіЬгасЬуз.]
АМФІТЭАТР, -а, м. 1. У Старажытнай Грэ-
цыі і Рыме — адкрытае збудаванне для маса-
вых відовішчаў, у якім рады для гледачоў
спускаліся ўніз уступамі і ішлі паўкругам
альбо кругам.
2. У сучасным тэатры — рады крэслаў,
а таксама частка залы за партэрам.
3. у знач. прысл. амфітэатрам. Паўкругам,
які ідзе ўверх. Раскінуцца амфітэатрам.
[Грэч. ашрЬііЬёаігоп.]
АМПІАЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б ы м-
шэлы. У нагах у яго [хорама] рассцілаўся
абшар Хвоек гонкіх і пахані чорнай, Сонных
вёсак шары, хат аміаалых, як мар. Купала.
АМШАШК, -а, м. Уцепленае памяшканне
для зімоўкі пчол. [Міхалка] не раз чуў ад
дзеда, што ў вуллі любяць забягаць мышы...
Асабліва зімою, калі вуллі стаяць у амшані-
ку. Якімовіч.
АМШАРА, -ы, ж. Тое, што і м ш а р а. Хо-
дзіць Боця ў чырвоных боцях па дрыгве, ам-
шарах. Дубоўка.
АМШАРЫНА, -ы, ж. Тое, што і і м ш а р ы-
н а. Каржакаватыя хвойкі саступалі месца
багунніку, а далей распасціраліся пухнатыя
амшарыны, гасцінны прытулак журавоў і
чапляў. Лынькоў.
АМШАРЫСТЫ, -ая, -ае. Тое, што і і м -
ш ы с т ы. Амшарыстае балота.
АМШЬ'ІЦЬ, амшў, амшыш, амшыць; зак.,
што. Тое, што і абымшьіць. Амшыць
сцены.
АМШЭЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б ы м ш э-
л ы. Амшэлая страха. □ Андрэй прыпыняўся
і.. аглядаў ствалы дрэў, каб па амшэлых ба-
ках пазнаць, дзе поўнач. Пестрак.
АМШЭЦЬ, -эе; зак. Тое, што і а б ы м-
ш э ц ь.
АМЫЛЁННЕ, -я, я. Спец. Раскладанне ар-
гапічных злучэнпяў вадою са шчолачамі.
АМЙГЛЫ, -ая, -ае. Абл. Падсохлы, прывя-
лы без вады ў гарачую пару. Нясцерпная га-
рачыня. Амяглую кветку лілея Раскрыла, як
рот качаня, I, ледзьве трываючы, млее. Аўрам-
чык.
АМЯЛА, -ы, ж. Шматгадовая вечназялёная
расліна з белымі ядавітымі ягадамі, якая па-
разітуе на дрэвах.
АМЯЛУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Невялікая лясная птушка атрада вераб’івш
са стракатым апярэннем і чубком на галаве.
Толькі казытаў душу свіст ружовых амялу-
шак, якія абляпілі голле маладой рабіны.
Хомчанка.
АМЯРЦВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Тое, што і аб
мярцвеласць.
АМЯРЦВЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які страціў адчу-
вальнасць, зрабіўся мёртвым (пра клеткі,
тканкі і пад.).
2. перан. Які страціў рухомасць пад уплы-
вам чаго-н. Не варушачыся, як амярцвелы,
у шынялі і кепцы, ..[незнаёмы] насцярожам,
і як бы палахліва глядзеў на Післяка. Сіўцоў.
// Які заціх, перастаў быць ажыўленым.
Амярцвелы горад. // Які пазбавіўся мараль-
ных сіл, адчувае спустошанасць; які перастаў
актыўна рэагаваць на падзсі. Нават гром ы-
нанады Не развее тугі 3 амярцвелага сэрца.
Глебка.
3. перан. Які страціў жыццёвасць, значэн-
не; аджыў. Амярцвелыя традыцыі.
АМЯРЦВЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. амярцвіць і стан паводле знач.
дзеясл. амярцвець.
АМЯРЦВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стра-
ціць адчувальнасць, зрабіцца мёртвым (пра
клеткі, тканкі і пад.).
2. перан. Страціць рухомасць пад уплывам
чаго-н. Амярцвець ад жаху. // Перастаць
быць ажыўленым, заціхнуць. Вуліцы амярц-
велі. // Пазбавіцца маральных сіл; адчуць
спустошанасць; перастаць актыўна рэагаваць
на падзеі. Душа амярцвела.
3. перан. Страціць жыццёвасць, значэнне;
аджыць.
АМЯРЦВЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад амярцвіць.
АМЯРЦВІЦЬ, -влю, -віш, -віць; зак., каго-
што. 1. Выклікаць амярцвенне клетак, тканак
і пад.
2. перан. Пазбавіць цікавага, жывога змес-
ту. Амярцеіць цікавую справу.
3. перан. Пакінуць без выкарыстання, ужы-
вання. Амярцвіць капітал.
АМЯШЧАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца;
зак. Зрабіцца мешчанінам, абывацелем.
амяіпчаньвацца, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да амяшчаніцца.
АН..„ прыстаўка гл. а 2...
...АНА. Другая частка складана-скарочапых
слоў, якая сама з’яўляецца скарачэннем слоў:
аддзел народнай асветы, напры-
клад: райана. гарана, аблана.
АНАБАПТБІЗМ, -у, м. Рэлігійны рух, які
пачаўся ў Германіі ў 16 ст. супраць афіцый-
най царквы і яе догматаў і набыў форму са-
цыяльнага пратэсту супраць феадальнага
прыгнёту.
[Ад грэч. апаЬарііго — зноў хрышчу.]
АНАБАПТЫСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік
анабаптызму.
АНАБАПТЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да анабаптыст.
АНАБАПТЫСЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да анабаптызму і анабаптыста. Ана-
баптысцкі рух.
АНАБІЁЗ, -у, м. Часовае запаволенне або
спыненне жыццёвых працэсаў у арганізме
пад уплывам неспрыяльных умоў (напры-
клад, пры ахаладжэнні, адсутнасці вады).
I
I
Анагр
[Ад грэч. апаЬіовів — ажыўленне.]
АНАГР, -а, м. Дзікі асёл, які водзіцца ў
Паўднёва-Заходняй Азіі.
[Грэч. апа^гоз.]
АНАГРАМА, -ы, ж. Перастаноўка літар у
слове, пры якой атрымліваецца новае слова,
напрыклад: нос — сон, ліпа — піла.
[Грэч. апа^гатта.]
АНАКОНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Самая вялікая
змяя сямейства ўдававых, якая водзіцца ў
трапічных лясах Гвіяны, Бразіліі, Пэру.
АНАКРЎЗА, -ы, ж. Лішні безнаціскны
склад у пачатку верша, напісанага ямбам,
анапестам ці амфібрахіем.
[Грэч. апакгоцзів.]
АНАКРЭАНТБІЧНЫ, -ая, -ае. Які апявае
радасці жыцця, каханне, весялосць. Анакрэ-
антычная паэзія.
АНАЛАГ, -а, м. Тое, шТо з’яўляецца адпа-
веднасцю з чым-н., падабенствам чаго-н.
[Ад грэч. апаІо§оз — адпаведны.]
АНАЛАГІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ана-
лагічнага.
АНАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Заснаваны на
аналогіі. Аналагічны метад.
2. Які з’яўляецца аналогіяй; падобны да
чаго-н. Аналагічны выпадак. □ [Сідарук] ус-
помніў, што ў апошнія дні атрымалі анала-
гічныя лісты і яшчэ некаторыя з таварышаў.
Галавач.
АНАЛІЗ, -у, м. 1. Метад навуковага дасле-
давання, які заключаецца ў расчляненні цэ-
лага на састаўныя часткі. Аналіз філасофска-
га паняцця прычыннасці. Аналіз заканамер-
насцей развіцця капіталістычнага грамадства.
Статыстычны аналіз. Навуковы аналіз..Ц Раз-
бор, разгляд чаго-н. Аналіз творчасці пісь-
менніка. Аналіз чалавечых узаемаадносін.
2. Вызначэнне саставу і ўласцівасцей рэ-
чыва. Аналіз крыві. Якасны аналіз. □ Быст-
рым позіркам Міхал акінуў калонку лічбаў
на дошцы з дадзенымі хімічнага аналізу.
Карпаў.
[Ад грэч. апаіувіз — раскладанне.]
АНАЛІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал. да
аналізаваць.
АНАЛІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; незак.,
што. Рабіць аналіз чаго-н. Аналізаваць змест
урока. Аналізаваць хімічнае рэчыва. □ [Ла-
бановіч:] — Я пачынаю аналізаваць самога
сябе і вынікамі застаюся незадаволены. Ко-
лас. [Калатухін:] Як юрыст, вы павінны ўмець
аналізаваць факты. Мележ.
АНАЛІЗАТАР, -а, м. 1. Прылада, пры дапа-
мозе якой робіцца аналіз складаных рэчываў,
з’яў і пад. Аналізатар газаў.
2. Сукупнасць органаў (органы пачуццяў,
нервовыя шляхі і клеткі кары галаўнога моз-
гу), якія раскладаюць з’явы навакольнага
свету на болып простыя элементы. Аналіза-
тар святла.
АНАЛІТЫК, -а, м. 1. Спецыяліст, які зай-
маецца аналізам чаго-н. Хімік-аналітык.
2. Чалавек, які мае схільнасць аналізаваць
з’явы навакольнага свету, адносіны паміж
людзьмі, адчуванні, перажыванні свае асабі-
стыя і тых, хто яго акружае. Пісьменнік-
аналітык.
АНАЛІТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які грунтуецца
на выкарьістанні аналізу. Аналітычны метад.
2. Які служыць для аналізу (у 2 знач.).
Аналітычная вага.
23 і Ананізм
3. Які мае схільнасць да аналізу; уласцівы
аналітыку. Аналітычны розум.
О Аналітычная геаметрыя гл. геаметрыя.
Аналітычная хімія гл. хімія. Аналітычныя
мовы гл. мова.
АНАЛОГІЯ, -і, ж. 1. Падабенства ў якіх-н.
адносінах паміж прадметамі ці з’явамі. Поў-
ная аналогія. Вонкавая аналогія.
2. Спец. Форма высновы, калі, грунтуючы-
ся на падабенстве двух прадметаў, з’яў у
якіх-н. адносінах, робяць вывад пра іх пада-
бенства ў іншых адносінах. Гістарычныя ана-
логіі. Падабраць па аналогіі. Шукаць анало-
гію.
[Грэч. апаіойіа.]
АНАЛОЙ, -ю, м. Высокі столік у царкве, з
пакатым верхам, на які кладуць у часе на-
бажэнства кнігі, абразы і іншыя прадметы.
Дзяк гэтак спалохаўся, што прысеў за ана-
лой, на якім ляжалі кніжкі, і пазіраў на дзве-
ры, ці ўцякаюць людзі. Чарот.
[Грэч. апаіо^іоп.]
АНАЛЫ, -аў; адз. няма. Запісы гістарыч-
ных падзей у храналагічным парадку (у ста-
ражытных краінах і ў час сярэдневякоўя на
Захадзе). // Наогул запісы.
[Лац. аппаіез.]
АНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Заднепраходны. Аналь-
ны праход.
[Лац. апаііз.]
АНАМАЛІЯ, -і, ж. Адхіленне ад нормы, ад
агульнай заканамернасці, ненармальнасць.
Анамаліі ў развіцці арганізма.
О Магнітная анамалія — адхіленне магніт-
най стрэлкі пад уплывам скрытых у зямлі
мас жалеза^
[Грэч. апошаііа — няроўнасць.]
АНАМАЛЬНЫ, -ая, -ае. Звязаны з анама-
ліяй; які адхіляецца ад нормы, ад агульнай
заканамернасці, ненармальны. Анамальнае
развіццё. Анамальная з'ява.
АнАмАСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. 1. Сукуп-
насць уласных імён мовы.
2. Раздзел мовазнаўства, які вывучае ўлас-
ныя імёны. _
[Ад грэч. опошазііке — які адносіцца да
наймення.]
АНАМАТАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да анаматалогіі.
АНАМАтАЛОГІЯ, -і, ж. Тое, што і а н а-
мастыка (у 2 знач.).
[Ад грэч. опоша — імя і 1о§оз — вучэнне.]
АНАМНЕЗ, -у, м. Звесткі пра мінулае хво-
рага і гісторыю яго захворвання, сабраныя
ўрачом пры апытванні самога хворага і бліз-
кіх яму асоб. _
[Ад грэч. апашпезіз — прыпамінанне.]
АНАНАС, -а і -у, м. 1. -а. Травяністая тра-
пічная расліна. // -у, у зкач. зб. Вырошчван-
не ананасу.
2. -а. Плод гэтай расліны, залацістага коле-
ру, прадаўгаватай формы, духмяны і сакаўны.
[Ісп. апапаз.]
АНАНАСАВЬІ, -ая, -ае. Тое, што і а н а-
н а с н ы.
АНАНАСНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ананасу. Ананаснае лісце. // Йрыгатава-
ны з ананасаў. Ананаснае варэнне.
АНАНІЗМ, -у, м. Ненармальнае (без пала-
вога акта) задавальненне палавога пачуцця
шляхам раздражнення палавых органаў.
[Ад уласнага імя.]
АНАНІМ, -а, м. 1. Аўтар пісьма, запіскі або
літаратурнага твора, які ўтойвае сваё імя.
2. Літаратурны твор без подпісу, невядома
кім напісаны. _
[Ад грэч. апопутоз — безыменны.]
АНАНІМКА, -і, ДМ -мцы; Р т. -мак; ж.
Пісьмо без подпісу, невядома кім напісанае.—
Ананімка— гэта паклёп, ясна,— пачырванеў-
шы ад абурэння так, нібы яго апарылі, ска-
заў Заранік. Хадкевіч.
АНАНІМНЫ, -ая, -ае. 1. На якім не пазна-
чаны аўтар, без подпісу аўтара. Ананімная
літаратура. Ананімнае пісьмо. □ Валодзя По-
лаз на поўны голас філасофстеаваў аб под-
ласці людзей, якія пішуць ананімныя пісьмы.
Шамякін.
2. Які ўтойвае сваё імя, не ставіць подпісу
пад пісьмом, творам. Ананімны аўтар.
АНАНІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто займаец-
ца ананізмам.
АНАНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да ананіст.
АНАНСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад анансаваць.
АНАНСАВАЦЦА, -сўецца; незак. Зал, да
анансаваць.
АНАНСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак. і не-
зак., што і аб чым. Зрабіць (рабіць) анонс аб
чым-н., аб’явіць (аб’яўляць).
АНАПЕСТ, -а, М -сце, м. У вершаскладан-
ні — трохскладовая стапа з _націскам на
апошнім складзе, напрыклад: Не кляні/це мя-
нё, / Што так смўт/на пяю. Купала.
[Грэч. апараізіоз.]
АНАПЕСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які складаецца
з анапестаў. Анапестычны верш.
АНАРМАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які адступае ад
агульнай нормы, ненармальны.
[Ад грэч. а — не і лац. погшаііз — нар-
мальны.]
АНАРХА-СІНДЫКАЛІЗМ, -у, м. Дробнабур-
жуазная рэакцыйная апартуністычная цлынь
у міжнародным прафсаюзным руху, якая лі-
чыла сіндыкаты за адзіную мэтазгодную ар-
ганізацыю рабочых і адмаўлялася ад класа-
вай барацьбы.
АНАРХА-СІНДЫКАЛІСТ, -а, М -сце, м.
Лрыхілызін эвэрха -сілдынаяізму.
АНША-СШЦЬІКАЛШЦКІ, -ая, -ае. Які
мае дачыненне да анарха-сіндыкалізму, звя-
заны з ім.
АНАРХІЗМ, -у, м. Дробпабуржуазная рэак-
цыйная палітычная плынь, якая адмаўляе не-
абходнасць дзяржаўнай улады, ролю партыі
рабочага класа і выступае супраць арганіза-
ванай палітычнай барацьбы за дыктатуру
пралетарыяту.
АНАРХІСТ, -а, М -сце, л«. 1. Прыхільнік
анархізму, член арганізацыі анархістаў.
2. Разм. Чалавек, які не падпарадкоўваец-
ца правілам вытворчай і грамадскай дысцып-
ліны.
АНАРХІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да анархіст.
АНАРХІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да анархістаў, звязаны з імі. Анархісцкая ар-
ганізацыя. // Уласцівы анархістам. Анархісц-
кае вучэнне.
АНАРХІЧНЫ, -ая. -ае. 1. Які мае дачынен-
пе да аяархізму, анархіі.
2. Схільны да анархіі.
АНАРХІЯ, -і, ж. Такі стан грамадства, калі
няма арганізаванай улады, законаў, абавяз-
ковых нормаў паводзін. // Адсутнасць плана-
вай арганізацыі. Анархія еытворчасці. Ц Разм.
Везуладдзе; беспарадак; хаос. [Бярозін:]-
У яго [Дулебы] зоне ўсе камбрыгі падпараН-
коўваюцца яму, усякая анархія будзе строгі
карацца. Шчарбатаў.
[Грэч. апагсЫа.]
АНАТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводм
знач. дзеясл. анатаваць.
АНАТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад анатаваць.
АНАТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. ді
анатаваць.
АНАТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і не-
зак., што. Скласці (складаць) анатацыю.
АНАТАМ, -а, м. Спецыяліст у галіне ана-
томіі або прэпаравання трупаў.
АНАТАМІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодм
знач. дзеясл. анатаміраваць.
АНАТАМІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад анатаміраваць.
АНАТАМІРАВАЦЦА, -руецца; незак. За.і.
да анатаміраваць.
АНАТАМІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., што. Прэпараваць труп, разрэзаць
(разразаць) яго для навуковых або судова-
медыцынскіх мэт.
АНАТАМІЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Спецыяльна абсталяванае памяшканне
пры навучальнай устапове для ўскрыцця тру-
паў; анатамічны тэатр.
АНАТАМІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да анатоміі. Анатамічны атлас.
2. Які мае дачыненне да анатаміравання.
О Анатамічны тэатр гл. анатамічка.
АНАТАЦЫЯ, -і, ж., чаго. Кароткая харак-
тарыстыка кнігі, артыкула і пад., якая ў ас-
ноўным перадае іх змест і дае ацэнку. Аната-
цыя кнігі.
[Ад лац. аппоіаііо — заўвага.]
АНАТОМІЯ, -і, ж. Навука пра знешнюю і
ўнутраную будову жывога арганізма. Анато-
мія чалавека. // Будова арганізма, органа.
Анатомія мозгу.
[Ад грэч. апаіоше — рассячэнне.]
АЛАФАРА. -ы. ж. Стылістычвы лрыём.ля
заключаецца ў тым, што паўтараюцца фра-
зы, словы ці гукі на пачатку суседніх рыт-
мічных радоў (радкоў, строір і інпі.); на-
прыклад: Здароў, марозны, звонкі вечар! Зда-
роў, скрыпучы, мяккі снег! Багдановіч.
[Грэч. апарЬога — паўтарэнне.]
АНАФАРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які звязаны з
анафарай, мае ў сабе анафару. Анафарыч-
ныя радкі.
АНАФЕМА, -ы, ж. 1. Адлучэнне ад царквы,
пракляцце. Абвяшчаць анафему.
2. Разм. Ужываецца як лаянкавае слова.
Прэч адсюль, анафема!
[Грэч. апаШеша — пракляцце.]
АНАХРАНІЗМ, -у, м. 1. Памылковае адня-
сенне падзей, з’яў адной эпохі да другбй.
2. З’явы, погляды, думкі, якія з’яўляюцца ,
ўстарэлымі для пэўнай эпохі. Сапраўды, ці
не гучаць у наш час анахранізмам словы, г I
якімі звяртаецца няхай сабе малалетні Сы-
мон да дзеда Курылы. Навуменка. і
[Ад грэч. апа — назад і сіігопоз — час.] ]
АНАХРАНІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які памылкова
адносіцца да пэўнай эпохі, не адпавядае
храналогіі.
2. Які з’яўляецца анахранізмам для пэў-
нага часу; устарэлы.
АНАЭРбБ гл. анаэробы.
АНАЭРОБНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да анаэробаў. Анаэробныя бактэрыі. Ц Якія
выклікаюцца анаэробамі. Анаэробная інфек-
цыя.
АНАЭРОБЫ, -аў; адз. анаэрбб, -а, м. Арга-
нізмы, якія могуць жыць без свабоднага кіс-
лароду; проціл. аэробы.
[Ад грэч. ап — без, аег — паветра і Ьіоз —
жыццё.]
АНГАЖЬІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ангажыраваць.
АНГАЖБІРАВАЦЦА, -руюся, -руешся, -ру-
ецца; зак. і незак. Уст. 1. Прыняць (пры-
маць) ангажэмент.
2. толькі незак. Зал. да ангажыраваць.
АНГАЖБІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., каго. Уст. 1. Запрасіць (запрашаць)
асобных артыстаў або цэлы калектыў на пра-
цу на пэўны тэрмін па дагаворы.
2. Запрасіць (запрашаць) даму на танец,
АНГАЖЭМЁНТ, -а, М -нце, м. Уст. Запра-
шэнне асобных артыстаў або цэлых калек-
тываў на працу на пэўны тэрмін па дага-
воры.
[Фр. епйаяешепі.]
АНГАР, -а, м. Спецыяльнае памяшканне, у
якім захоўваюцца, стаяць і рамантуюцца
самалёты. Загудзеў матор, узняўшы перад
самалётам вецер, і, быццам хаваючыся ад гэ-
тага ветру, пабеглі назад ангары. Шахавец.
Ззаду, як на далоні, відзён стаў увесь гэты
аўстрыйскі гарадок, пярэднюю палову якога
займалі доўгія, быццам ангары, гмахі завода.
Быкаў.
[Фр. Ьапцат.]
АНГАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ангара. Ангарнае абсталяванне.
АНГЕЛ, -а, м. Тое, што і а н ё л.
[Грэч. а§^е1оз.]
АНГІДРЫД, -у, М -рыдзе, м. Вокісел, які
пры злучэнні з вадой дае кіслату.
[Ад грэч. ан — без- і Ьусіог — вада.]
АНГІДРБІТ, -у, М -рыце, м. Мінерал (бяз-
водны сернакіслы кальцый), які ў злучэнні
з вадой дае гіпс.
[Ад грэч. ап — без- і Ьуйог — вада.]
АНГІНА, -ы, ж. Запаленне слізістай абалон-
кі зева, асабліва міндалепадобных залоз.
[Лац. ап^іпа.]
АНГЛАМАН, -а, м. Чалавек, які захапляец-
ца ўсім англійскім.
АНГЛАМАНІЯ, -і, ж. Захапленне ўсім анг-
лійскім.
АНГЛАСАКС гл. англасаксы.
АНГЛАСАКСОНСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіньт да англасаксаў.
АНГЛАСАКСЫ, -аў; адз. англасакс, -а, м.
Народнасць, якая ўтварылася ў Англіі ў 7—
10 стст. пасля англасаксонскага заваяванняў
выніку змяшання англаў, саксаў, ютаў і ча-
еткова элементаў кельцкіх плямён.
АНГЛАФІЛ, -а, м. Прыхільнік англіпскай
нацыі, культуры і пад.
АНГЛАФІЛЬСТВА, -а, н. Поыхільнасдь да
англіпскай нацыі, культуры і пад.
АНГЛАФОБ, -а, м. Чалавек, які ненавідзіць
усё англійскае.
АНГЛАФОБСТВА, -а, к. Нянавісць да ўсяго
англійскага.
АНГЛІЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Англіі, англічан. Англійская мова. Забас-
тоўка англійскіх гарнякоў. □ На парозе
з'явіўся наглядчык у зялёным англійскім
шынялі. Самуйлёнак.
АНГЛІКАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да пануючай у Англіі разнавіднасці пратэ-
станцкай рэлігіі. Англіканская царква.
АНГЛІЦЫЗМ, -а, м. Слова або моўны вы-
раз, запазычаныя з англійскай мовы.
[Фр. ап§1ісі8ше.]
АНГЛІЧАНЕ, -чан; адз. англічанін, -а, м.;
англічанка, -і, ДМ -нцы; мн. англічанкі, -нак;
ж. Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Англіі.
АНГЛІЧАНІН гл. англічане.
АНГЛІЧАНКА гл. англічане.
АНГОРСКІ, -ая, -ае. У выразах: ангорская
каза гл. каза; ангорская кошка гл. кошка;
ангорскі трус гл. трус.
АНГСТРЭМ, -а, м. Адзінка вымярэння даў-
жыпі, роўная адной дзесяцімільярднай долі
метра.
АНДАНТЭ. 1. прысл. Сярэдне-павольна,
плаўна (пра тэмп выканання музычнага
твора).
2. нескл., н. Музычны твор або яго частка,
якія выконваюцца ў сярэдне-павольным
тэмпе.
[Іт. ашіапіе.]
АНДАНЦІНА. 1. прысл. Некалькі хутчэй,
чым андантэ.
2. нескл., н. Музычны твор або яго частка,
якія выконваюцца хутчэй, чым у сярэдне-
павольным тэмпе.
[Іт. апбапііпо.]
АііДАРАК, -а, м. Саматканая паласатая або
клятчастая спадніца. Доўгі бабчын андарак
цягнуўся краем па падлозе. Мележ. Сіні анда-
рак.. з белымі поперак палосамі блішчыць
па-святочнаму. Каваль.
АНДАРАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да андарака. Андарачныя тканіны.
АНДАТРА, -ы, ж. Грызун з каштоўным
бліскучым густым футрам бурага колеру. //
Футра гэтага грызуна.
АНДАТРАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да андатры. // Зроблены з футра андатры.
Андатравая шапка.
АНДУЛЯТАР, -а, м. Спец. Тэлеграфны пры-
ёмны апарат, які дае бесперапынны запіс
сігналаў на папяровай стужцы.
АНДБІЕЦ гл. андыйцы.
АНДЫЙКА гл. апдыйцы.
АНДБІЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
андыйцаў. Андыйская мова.
АНДБіЙЦЫ, -аў; адз. апдыец, -дыйца, м.;
андыйка, -і, ДМ -дыйцы; мн. андыйкі, -дыек;
ж. Народнасць, якая складае частку насель-
ніцтва Дагестапскай АССР.
АНДЫНАРНІК, -а, м. Прыгонны селянін,
які атрымліваў ад памешчыка андынарыю.
АНДЫНАРЫЯ, -і, ж. Месячная натураль-
ная плата прадуктамі і адзеннем; такую
плату памешчыкі выдавалі прыгонным сяля-
нам, якія пе мелі ў сваім карыстанні зямлі
і працавалі на памеіпчыцкім полі. Назаўтра
пан даў загад аканому павялічыць андына-
рыю Якіму. Нікановіч.
АПЕКДАТЫСТ, -а, М -сце, м. Чалавек, які
любіць анекдоты і добра іх расказвае.
АНЕКДАТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
анекдатычнага.
АНЕКДАТЬ'ІЧІІЫ, -ая, -ае. 1. Які нагадвае
сабою анекдот. Анекдатычнае апавяданне.
Анекдатычны выпадак.
2. Неверагодны, недарэчны, варты анекдо-
та. Анекдатычнае паведамленне.
3. Як з анекдота. Анекдатычная слава. □
[Тужыкаў]— тугадум, як той анекдатычны
фін,— на пытанне, якое задалі раніцай, ад-
кажа ўеечары. Шамякін.
АНЕКДОТ, -а, М -дбце. м. 1. Кароткае апа-
вяданне пра смешнае або незвычайнае зда-
рэнне. Наконт тытулавання па бацьку.. [Іван
Мацвеевіч] зараз жа расказаў гаспадыні пі-
кантны анекдот. Бядуля. Праўда, пра.. нека-
торыя арыгінальныя погляды [Понтуса] ха-
дзілі анекдоты. Карпаў.
2. Разм.Незвычайнае смехатворнае здарэнне.
[Ад грэч. апексіоіоз — нявыдадзены.]
АНЕКСІЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да анексіі.
АНЕКСІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
анексіраваць.
АНЕКСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., што. Зрабіць (рабіць) анексію.
АНЁКСІЯ, -і, ж. Далучэнне пры дапамозе
сілы якой-н. краіны або яе часткі да другой
дзяржавы.
[Ад лац. аппехіо — далучэнне.]
АНЕКСІЯНІСТ, -а, М -сце, м. Прыхільнік
анексіі.
АНЕКСІЯНІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да анексіяністаў.
АНЕМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да анеміі; малакроўны. // перан. Вялы, кво-
лы; бяздзейны.
АНЕМІЯ, -і, ж. Змяншэнне колькасці кры-
ві ў арганізме або змяненне яе саставу; ма-
лакроўе.
[Грэч. апаітіа.]
АНЕМОГРАФ, -а, м. Прыбор для беспера-
пыннай аўтаматычнай рэгістрацыі хуткасці і
напрамку ветру.
АНЕМОМЕТР, -а, м. Метэаралагічны пры-
бор для вымярэння хуткасці ветру.
АНЕМОНА, -ы, ж. Травяністая расліна ся-
мейства казяльцовых з жоўтымі, белымі або
ружовымі кветкамі, якія лёгка адлятаюць ад
ветру; кураслеп.
[Грэч. апешоз — вецер.]
АНЕРОІД, -а, М -дзе, м. Металічны баро-
метр.
[Ад грэч. а — не-, без-, пегоз — вадкі,
еійоз — від.]
АНЕСТЭЗІЙНЫ, -ая, -ае. Які выклікае ане-
стэ.зію. Анестэзійныя сродкі.
АНЕСТЭЗІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад анестэзіраваць.
АНЕСТЭЗІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал.
да анестэзіраваць.
АНЕСТЭЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., што. Абязболіць (абязбольваць) пры
дапамозе анестэзійных сродкаў.
АНЕСТЭЗІЯ, -і, ж. 1. Страта або паслаб-
ленне ўспрымальнасці да знешніх раздраж-
пенняў.
2. Абязбольвапне пры дапамозе анестэзій-
ных сродкаў. Мясцовая анестэзія. Агульт
анестэзія.
[Ад грэч. апаізіЬезіа — неадчувальнасць.1
АНЕЎРЫЗМА, -ы, ж. Мясцовае расшырэн-
не артэрыі, выкліканае пашкоджаннем, змя-
неннем яе сценак.
[Ад грэч. апеш-узта — расшырэнне.]
АНЁЛ, -а. м. 1. У рэлігійным вучэнні-
пасланец бога, якога малявалі ў выглядзе
юнака з крыламі. — 0! — выгукнуў.. [парты-
зан] маладым голасам.— Хто ты? Анёл з неба
ці зорка вячэрняя? Шамякін.
2. перан. Увасабленне чаго-н. дадатнага,
ідэальнага. Анёл прыгажосці. Анёл цярплі-
васці. □ А сам.. [Паходня], калі на тое пай-
шло, не такі ўжо анёл, не такі чысцюля, як
прыкідваецца,— дадаў Шнітаў. Хадкевіч.
АНЁЛАК. -лка, м. 1. Памянш. да анёл.
2. Пра дзіця, маладую дзяўчыну ці юнака
мілага. прыемнага выгляду. Гэта дзіця —
сапраўдны анёлак.
АНЁЛЬСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да анёла (у 1 знач.).
2. перан. Разм. Вельмі лагодны, пяшчотны,
далікатны. Анёльскі голас. Анёльскае абліч-
ча. □ Тавар беластоцкі, каторы пагорш, Ён
[гандляр] з ласкай анёльскай збывае за грош.
Панчанка.
АНЁРЫ, _-аў; адз. анёр, -а, м. У выразе:
з усімі анёрамі (уст.) — з усім, што нале-
жыць, з усімі неабходнымі рэчамі; з усімі
падрабязнасцямі.
[Ад фр. Ішппепгз — фігуры (у картачнай
гульні).]
АНІ, прысл. (звычайна з адмоўем). Ні-
колькі, зусім. [Янка:] — Можа з раніцы яны
[трусы] I не кормлены ані? Гілевіч. Як гэп
дзіўна ўсё ж — яна [Наста] ані Ганебнай
смерці не баіцца сёння! 3. Астапенка.
АНІВОДНЫ, -ая, -ае. Разм. Ні адзін, зусім
ні адзін. У лесе аніводнага гуку, толькі го-
ман працяжны, ціхі ўгары. Галавач. Я не чуў
пра цябе, мой народ, Аніводнага слова бла-
гога. Гілевіч.
АНІГАДКІ, прысл. Разм. 1. Адпавядае вы-
разу: хоць бы што. Нашкодзіў і анігадкі. □
Іменна, галубок, драч. Мы яго дзеркачом за-
вём,— разгаварыўся дзед Мікалай.— Кажуць,
птушка тая пехатой шыбуе з самой Афрыкі.
Ідзе і ідзе сабе і анігадкі. Даніленка.
2. Спакойна, са спакойнай душой. Было
ўсё прадугледжана для таго, каб за пагодаю
схапіць сена, скідаць яго ў стагі і быць ані-
гадкі на ўсю зіму. Сабаленка. ,
АНІДЗЁ, прысл. Разм. Нідзе, зусім нідзе. |
Анідзе, хоць свет прайдзі ты, такога хараства
не ўбачыш. Дубоўка. Анідзе нас так не суст- |
ракалі На дарогах вёскі і бары, Як перад |
азёрамі ў Тракаі Замка старажытнага муры.
Калачынскі.
АНІЗВАННЯ, прысл. Разм. Зусім, аніколькі. I
I дзіўная рэч — анізвання не з’яўлялася ў..
[Клецькі] думкі аб сваёй старасці. Чорны.
АНІКОЛІ, прысл. Разм. Зусім ніколі; век.
Сваёй роднай зямлі, дзе радзіўся, Мне аніко-
лі нідзе не забыць. Кірэенка. Чаму ж аніколі
ніякіх трывог Не ўбачыш у іншых на твары?
Гілевіч. Гэтак кажуць спрадвеку: калі пад
страхой Галубоў завядзецца пара, Аніколі
ўжо самай грознай парой Перуны ў гэты дом
не ўдараць. Чэрня.
АНІКОЛЬКІ, прысл., займ. Тое, што і ні-
К 0 л ь к і.
АНІЛІН, -у, м. Алеіетая ядавітая вадкаспь
без колеру, якая ўжываецца пры вырабе
фарбаў, лякарстваў і пад.
[Ад араб. ап-піі — індыга.]
АНІЛІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аніліну. Анілінавы завод. // Які ўтрымлі-
вае анілін. Анілінавыя фарбы.
АНІМАЛІСТ, -а, М -сце, м. Мастак або
скульптар, які паказвае ў сваіх творах пера-
важна жывёл.
АНІМІЗМ, -у, м. Адухаўленне першабыт-
ным чалавекам прадметаў, сіл і з’яў прыро-
ды; ненавуковае ўяўленне пра існаванне ду-
ха, душы і пад. ў кожнай рэчы.
АНІМІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да анімізму. Анімістычныя погляды.
АНІС, -а і -у, м. 1. -у. Аднагадовая травяні-
стая эфіраалейная расліна сямейства парасо-
навых, а таксама яе насенне.
2. -у. Старадаўні сорт паволжскай яблыні,
на якой растуць сакаўныя, кісла-салодкія
яблыкі з анісавым араматам.
3. -а. Плод гэтай яблыні.
[Грэч. апізоп.]
АНІСАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да анісу.
2. Зроблены з анісу (у 1 знач.). Анісавы
алей. // Настоены на анісе (у 1 знач.). Ані-
савая гарэлка.
АНІСАЎКА, -і, ДМ -ўцы ж. 1. Гарэлка,
настоеная на анісе. Там за чаркай моцнай
анісаўкі.. [войт] трошкі палагаднеў і нават
развесяліўся. Бажко.
2. Тое, што і а н і с (у 2 знач.).
АНІХТО, анікбга, М ані аб кім; займ. Разм.
Зусім ніхто, ні адзін чалавек. Не, народа
майго аніхто не сагне! Панчанка. [Сярго:]
Ведайце, што нас Не пераможа ў дружбе
аніхто. Глебка.
АНІЧОГА, прысл. Разм. Зусім нічога.
[Вера:] — Дык я анічога не думаю. Зарэцкі.
Салдат анічога не мог сказаць у тую хвіліну.
Чорны.
АНІЧУЦЬ, прысл. Разм. Зусім не. Анічуць
не шкада. Анічуць не баліць. □ I раптам
еось гэта аднекуль нахлынула Такая туга,
такая самоцішча, Што станеш наўмысля пад
цёмнымі ліўнямі — I не, не крануць, анічуць
не замочышся. Панчанка.
АНІІПТО, анічбга, М ані аб чым; займ.
Разм. Зусім нішто, ні адзін прадмет.
АНІЯК, прысл. Разм. Ніяк; зусім; зусім ні-
як. Не магу аніяк Н з уласным асвойтацца
ценем. Куляшоў. Збоку магло здавацца, што
дзяўчына.. [Станкевіча] аніяк не цікавіць.
Алешка. [Эльза] сябе адчувала так, быццам
тутэйшыя людзі аніяк не маглі абысціся без
яе. Чорны. // Ніякім чынам. Без.. [нажа] ані-
як нельга было даступіцца да зайца. Маўр.
АНІЯКІ, -ая, -ае. Разм. 1. займ. Зусім ні-
які. Навокал не было аніякага гуку. Чорны.
Некалькі дзён не было аб Ігнаце аніякіх чу-
так. Лынькоў.
2. у знач. прым. Вельмі дрэнны, нічога не
варты. [Журавсль:]— Шыя выгнута вужакай,
Хараства ні ў чым няма I убор твой аніякі,
I нягодная сама [Чапля]. Танк.
АНКАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да анкалогіі. Анкалагічны дыспансер.
АНКАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел медыцыны, які
вывучае пухліны і метады іх лячэння.
[Ад грэч. опкоз — уздутасць і 1о§оз — ву-
чэнне.]
АНКЕР, -а, м. 1. Прыстасаванне ў гадзін-
нікавым механізме, якое звязвае хадавое
кольца з маятнікам і забяспечвае раўнамер-
насць ходу гадзінніка.
2. Металічная дэталь, якая служыць для
змацавання састаўных частак збудаванняў,
машын.
[Ням. Апкег.]
АНКЕРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да анкера (у 1 знач.). Анкерны ход.
2. Які мае адносіны да анкера (у 2 знач.).
Анкерны болт.
АНКЁТА, -ы, ДМ -кёце, ж. Апытальны ліст
для збору пэўных звестак. Насля гэтых ім-
клівых пытанняў Філістовічу далі запоўніць
анкету. Паслядовіч. [Бародка] уважліва і з
цікавасцю перачытаў анкету, біяграфію.
ПІамякін.
[Фр. епцпёіе.]
АНКЁТНЫ, -ая, -ае. Звязаны з анкетай.
Анкетныя звесткі.
АНКОЛАГ, -а, м. Урач — спецыяліст па
анкалогіі.
АНОД, -а, М -дзе, м. Электрод з дадатным
зарадам; проціл. катод.
[Ад грэч. анойоз — пад’ём, узыходжанне.]
АНОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
анода. Анодны ток. Анодная батарэя.
АНОНС, -а, л4. Папярэдняя аб’ява пра бу-
дучыя гастролі, канцэрты і пад.
[Фр. ашюпсе.]
АНОФЕЛЕС, -а, м. Малярыйны камар.
[Ад грэч. апорйеіез — шкодны.]
АНСАМБЛЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да ансамбля.
АНСАМБЛЬ, -я, м. 1. Мастацкая зладжа-
насць у якім-н. выкапанні (харэаграфічным,
музычным). Новы выканаўца ўносіў у спек-
такль сеае адценні, і трэба было, каб яны
гарманічна ўліліся ў агульны ансамбль спек-
такля. «Полымя». // Стройнае адзінства ча-
стак чаго-н. цэлага. Архітэктурны ансамбль.
Гарадскі ансамбль. □ Злучаныя паміж сабою
крылы будынка ўтвараюць прыгожы ан-
самбль вакол двара. «Маладосць».
2. Група артыстаў, якія выступаюць разам
і складаюць адзіны мастацкі калектыў. Ан-
самбль песні і танца. □ Пасля лекцыі высту-
паў калгасны ансамбль, а затым пачаліся
агулыіыя танцы. Дуброўскі.
3. Музычны твор для некалькіх музыкан-
таў ці спевакоў. Дуэт цымбалаў — прыгожы
ансамбль. «Маладосць».
[Фр. епзешЫе — разам.]
АНТАБЛЕМЁНТ, -а, М -нце, м. Спец. Верх-
няя гарызантальная частка будынка, якая
апіраецца на калоны і складаецца з карпіза,
фрыза і архітрава.
[Фр. епіаЫешепі.]
АНТАБУС, -у, м. Прэпарат для лячэння
алкагалізму.
АНТАГАНІЗМ, -у, м. Непрымірымыя супя-
рэчнасці. Нласавы антаганізм. □ Антаганізм
буржуазіі і пралетарыяту прымушае буржуа-
зію імкнуцца захаваць пэўныя сродкі і ўста-
новы старой улады, каб ужываць гэтыя срод-
кі супроць пралетарыяту. Ленін.
[Ад грэч. апіа§опі8шо5 — барацьба.]
АНТАГАНІСТ, -а, М -сце, м. 1. Непрымі-
рымы праціўнік. 1
2. звычайна мн. (антаганісты, -аў). Органы
або рэчывы, функцыі і ўзаемадзеянні якіх
процілеглыя адзін аднаму.
АНТАГАНІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Поўны анта-
ганізму; непрымірымы, варожы. Антагані-
стычныя класы буржуазнага грамадства.
АНТАГЕНЁЗ і АНТАГЕНЁЗІС, -у, м. Спец.
Індывідуальнае развіццё жывёльнага або
расліннага арганізма ад моманту яго зара-
джэння да смерці.
[Ад грэч. оп, опіоэ — існае і §епеэіз — па-
ходжанне, развіццё.]
АНТАГЕНЕТБІЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які
мае адносіны да антагенезу (антагенезісу);
які звязаны з індывідуальным развіццём жы-
вёльнага або расліннага арганізма. Антагене-
тычнае ріцзвіццё арганізма.
АНТАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да анталогіі2.
АНТАЛОГІЯ', -і, ж. Зборнік выбраных
твораў, часцей за ўсё вершаў, якія належаць
розным аўтарам. Анталогія беларускай паэ-
зіі. Анталогія беларускай народнац песні.
[Ад грэч. апіЬоІодіа — букет кветак (назва
зборнікаў выбраных твораў старажытнагрэ-
часкап паэзіі).]
АНТАЛОГІЯ2, -і, ж. У дамарксісцкай фі-
ласофіі — метафізічнае вучэнне аб асновах
быцця, якое цалкам супрацьпастаўляецца
гнасеалогіі і логіцы; у марксісцкай філасо-
фіі — вучэнне аб аб’ектыўнай ' дыялектыцы
матэрыяльнага свету, заснаванае на яго на-
вуковым пазнанні і звязанае з гнасеалогіяй
і логікай. _
[Ад грэч. оп, опіоя — існае і 1о§оз — ву-
чэнне.]
АНТАНІМІЧНЫ, -ая, -ае. Процілеглы па
сэнсу (пра словы).
АІІТОН, -у, м. Разм. Тое, што і а н т о -
наўка. Вось антоны, вось апорты, Вось і
слуцкія вам бэры Тут еісяць, нібы збаны.
Крапіва.
АНТОНАЎ, -нава. У выразе: антонаў агонь
гл. агонь.
АНТОНАЎКА, -і, ДМ -наўцы; Р мн. -навак;
ж. 1. Пашыраны сорт зімовай яблыні, на
якой растуць бупныя, жоўтыя, віннакіслыя
яблыкі. Пад цяжарам пахучых залатых яблы-
каў згіналі да зямлі галіны антонаўкі. Васі-
левіч.
2. Плод гэтай яблыні. За хатамі спеюць
улетку антонаўкі. Чорны. Наліліся антонаўкі
сокам густым, Абцяжарылі нізкія яблыні.
Панчанка.
АНТОНІМЫ, -аў; адз. антбпім, -а, м. Пары
•слоў з процілеглым зпачэннем: праўда —
хлусня, дабро — зло і пад.
[Ад грэч. апіі — супраць і опуша — імя,
пазва.1
АНТРАКТ, -у, М -кце. м. 1. Перапынак па-
між двума актамі ў спектаклі. паміж двума
аддзяленнямі канцэрта і пад. Пасля антракту
ў зале панавала ўрачыстая цішыня. Мікуліч.
// перан. Перапынак у якім-н. дзеянні, пра-
цэсе і іпш. Абед з антрактам.
2. Музычны твор, які выконваецца паміж
дзеямі, карцінамі опернага ці драматычнага
спектакля. Сімфанічны антракт.
[Фр. спігасіе.]
АНТРАПА... Першая састаўная частка I
складаных слоў, якая П'аказвае на адносіны ‘
іх да чалавека.
АНТРАПАГЕНЁЗ, -у, м. Раздзел антрапа-
логіі, які вывучае працэсы эвалюцыі чалаве-
ка на розных этапах.
[Ад грэч. апПігороз — чалавек і ^епезіз -
паходжанне.]
АНТРАПАГРАФІЯ, -і, ж. 1. Графічны па-
каз формы цела і касцей чалавека.
2. Апісанне асобных чалавечых рас і на-
роднасцей.
АНТРАПАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да антрапалогіі. Антрапалагічная лі-
таратура. Антрапалагічны музей.
АНТРАПАЛОГІЯ, -і, ж. Навука, якая вы-
вучае біялагічную прыроду чалавека.
[Ад. грэч. апійгороз — чалавек і 1о§оз — ву-
чэнне.]
АНТРАПАМАРФІЗМ, -у, м. 1. Адна з форм
анімізму — перанясенне псіхічных уласцівас-
цей чалавека на з’явы і прадметы прыроды.
2. Уяўленне багоў у выглядзе людзей, якое
ўласціва для многіх рэлігій.
[Ад грэч. апіЬгороз — чалавек і шогрЬе —
від.]
АНТРАПАМАРФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да антрапамарфізму.
АНТРАПАМЁР, -а, м. Інструмент для наву-
ковых вымярэнняў чалавечага цела.
АНТРАПАМЕТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
дачыненне да антрапаметрыі. Антрапамет-
рычныя дадзеныя.
АНТРАПАМЁТРЫЯ, -і, ж. Антрапалагіч-
нае даследаванне, якое заключаецца ў вымя-
рэнні чалавечага цела і яго частак.
[Ад грэч. апіЬгороз — чалавек і теігоп —
мера.]
АНТРАПАМОРФНЫ, -ая, -ае. Спец. Чала-
векападобны. Антрапаморфныя малпы.
АНТРАПАФАГ, -а. м. Людаед.
[Грэч. апіЬюрорЬа§оз.]
АНТРАПАФАГІЯ, -і, ж. Людаедства.
[Грэч. апіЬгорорЬа^іа.]
АНТРАПАЦЭНТРЫЗМ, -у, м. Антынавуко-
вы, рэлігійны погляд, паводле якога чалавек
з’яўляецца цэнтрам і канчатковай мэтай су-
свету.
АІІТРАПАЦЭНТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
дачыпенне да аптрапацэнтрызму.
АНТРАПОІДЫ, -аў; адз. антрапбід, -а, М
-дзе, ж. Чалавекападобныя малпы.
АНТРАПОЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне
антрапалогіі.
АНТРАЦЫТ, —у, М -цыце, м. Від каменна-
га вугалю, які мае чорны колер, яркі бляск і
вызначаецца вялікай цеплатворнасцю.
[Ад грэч. апігах — вугаль.]
АНТРАЦЫТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да антрацыту. Антрацытавы пласт.
АНТРАЦЫТНЬІ, -ая, -ае. Тое, што і а н т-
р а ц ы т а в ы.
АНТРАША, нескл., н. Балетнае па, лёгкі
скачок уверх, у час якога танцор ударае не-
калькі разоў нагой аб нагу.
0 Выкідваць антраша гл. выкідваць !.
[Фр. епігесЬаі.]
АНТРЫКОТ, -у, М -кбце, м. Міжрэбравая
частка ялавічыны. // Смажаніна з ялавічы-
ны; адбіўная ялавічная катлета.
[Фр. епігесбіе.]
АНТРЭПРЫЗА, -ы, ж. У капіталістычных
краіпах — прыватыае тэатральнае нрадпры-
емства.
[Фр. епігергізе.]
АНТРЭПРЭНЁР, -а, м. У капіталістычных
краінах — прыватны тэатральны прадпры-
емец.
[Фр. енігергепепг.]
АНТРЭПРЭНЁРСТВА, -а, н. Дзейнасць ант-
рэпрэнёра.
АНТРЭСОЛІ, -яў; адз. аптрэсбль, -і, ж.
1. Верхні паўпаверх дома.
2. Верхні паўярус у высокіх пакоях, звы-
чайна ў выглядзе галерэі.
3. Разм. Дашчапы памост пад столлю, які
выкарыстоўваецца для хавання рэчаў.
[Фр. епігезоі.]
АНТЫ, -аў. Назва ўсходнеславянскіх пля-
мён 4—7 стст., якія жылі паміж Днястром і
Дняпром.
АНТЫ... Прыстаўка, якая ўжываецца для
выражэння процілегласці аоо варожасці ча-
му-н., напрыклад: антываенны, антымастац-
кі, антырэлігійны.
АНТЫАЛКАГОЛЬНЫ, -ая, -ае. Проціалка-
гольны, накіраваны супраць алкаіалізму.
Антыалкагольная прапаганда. Антыалкаголь-
ны сродак.
АНТЫЫЁТЫКІ, -аў; адз. антыбіётык, -у,
м. Хімічныя рэчывы арганічнага паходжан-
ня, якія заглушаюць рост тых ці іншых бак-
тэрый або знішчаюць іх.
АНТЫБІЯТЫЧІІЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да антыбіётыкаў. Антыбіятычныя рэ-
чывы.
АНТЫВАЁННЫ, -ая, -ае. Накіраваны суп-
раць вайны. Антываенная дэманстрацыя.
АНТЫВІРУС, -а, м. Лячэбны сродак, які
мае ўласцівасць затрымліваць размнажэнне
таго віду мікроба, ад якога ён атрыманы.
АНТЬІГЁН, -у, м. Рэчыва, якое пры ўвя-
дзенні ў арганізм можа прывесці да ўтварэн-
ня антыцел.
АНТЫГЁННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да антыгену. Антыгеннае рэчыва.
АНТЫГІГІЕНІЧНЫ, -ая, -ае. Які не адпа-
вядае, супярэчыць патрабаванням гігіены.
АПТЬІГІСТАРБІЧНЫ, -ая, -ае. Які супярэ-
чыць прынцыпам гістарызму. Антыгістарыч-
ны падыход да з’яў рэчаіснасці.
АНТЫГРАМАДСКІ, -ая, -ае. Шкодны для
інтарэсаў грамадства; варожы грамадству.
\Скуратовіч, Седас]—гэта людзі, у якіх на
першае месца выступае антыграмадская звя-
рыная сутнасць. Барсток.
АПТЬІГУМАННАСЦЬ, -і, ж. Накіраванасць
супраць чалавечнасці, гуманнасці.
' АНТЫГУМАННЫ, -ая, -ае. Які пярэчыць
прынцыпам гуманнасці, чалавечнасці. \Купа-
ла] выкрывае антыгуманную сутнасць сучас-
нага яму сацыяльна-палітычнага ладу, засна-
ванага на праве «сільнага» прыгнятаць «сла-
бых», на пакутах мільёнаў працоўных. Іва-
шын.
АНТЫДЗЯРЖАЎНЫ, -ая, -ае. Варожы ін-
тарэсам дзяржавы.
АНТЫДЫЯЛЕКТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які су-
пярэчыць прынцыпам дыялектыкі; накірава-
ны супраць дыялектыкі.
АІІТЫДЭМАКРАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Накіра-
ваны супраць дэмакратыі; варожы інтарэсам
народу.
АНТЫДЭТАНАТАР, -а, м. Прэпарат. які
дабаўляецца ў бензін для папярэджання дэ-
танацыі ў рухавіках унутранага згарання.
АНТЫІМПЕРЫЯЛІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. На-
кіраваны супраць імперыялізму, проціпа-
стаўлены яму. Антыімперыялістычны рух.
Антыімперыялістычныя сілы. Антыімперыя-
лістычны лагер.
АНТЫКАМУНІЗМ, -у, м. Варожая камуні-
стычнай практыцы буржуазная ідэалогія, ас-
ноўным зместам якой з’яўляецца паклёп на
сацыялістычны лад, фальсіфікацыя палітыкі
і мэт камуністычных партый, вучэння марк-
сізма-ленінізма.
АНТЫКАМУНІСТБІЧНЫ, -ая, -ае. Накіра-
ваны супраць камунізма; варожы камунізму.
АНТЫКВАР, -а, м. 1. Прадавец антыквар-
ных прадметаў.
2. Уст. Аматар і збіральнік прадметаў ста-
ражытнага мастацтва, старых і рэдкіх кніг
і пад.
АНТЫКВАРНЫ, -ая, -ае. 1. Вельмі стары
і каштоўны. Антыкварная кніга.
2. Які мае адносіньі да старых каштоўных
прадметаў. Антыкварны магазін.
АНТЫКЛЕРЫКАЛІЗМ, -у, м. Палітычная
плынь, накіраваная супраць клерыкалізму.
АНТЫКЛЕРЫКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да антыклерыкалізму.
АНТЫЛОПА, -ы, ж. Жвачная жывёліна
атрада парнакапытных.
АНТЫМАРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які супярэ-
чыць маралі; амаральпы.
АНТЬІМАРКСІСЦКІ, -ая, -ае. Накіравапы
супраць марксізма; які супярэчыць прынцы-
пам марксізма.
АНТЬІМАСТАЦКІ, -ая, -ае. Пазбаўлены
мастацкасці; які супярэчыць мастацкаму
густу.
АНТЫМАСТАЦТВА, -а, н. Тэндэнцыі ў су-
часпым заходнім мастацтве, што выражаюц-
ца ў імкненні ствараць творы, якія супярэ-
чаць законам віду або жанру мастацтва.
АНТЫМІЛІТАРЬТЗМ, -у, м. Масавы міжна-
родны рух супраць палітыкі мілітарызму і
імперыялістычных войнаў.
АНТЫМІЛІТАРЫСТ, -а, М -сце, м. Пры-
хільнік антымілітарызму.
АНТЫМІЛІТАРЫСЦКІ, -ая, -ае. Накірава-
ны супраць мілітарызму.
АІІТЬІМОШЯ, -і, ж. У выразе: разводзіць
антымоніі гл. разводзіць.
АНТЫНАВУКОВЫ, -ая, -ае. Накіраваны
супраць навуковых тэорый, палажэнняў; не-
навуковы. Антынавуковае ўяўленне.
АНТЫНАРОДНЫ, -ая, -ае. Варожы інтарэ-
сам народу. Антынародная палітыка царыз-
му. Антынародпая вайна.
АНТЫНОМІЯ, -і, ж. Спец. Супярэчнасць
паміж двума палажэннямі, якія ўзаемна вы-
ключаюць адно аднаго і ў той жа час пры-
знаюцца аднолькава правільнымі.
[Грэч. апііпошіа.]
АНГЫПАРТЫЙНЫ, -ая, -ае. Накіраваны
супраць ідэйных і арганізацыйных прынцы-
паў партыі, супярэчны з імі.
АНТЫПАСАТЫ, -аў; адз. антыпасат, -а.
М -саце, м. Пастаянныя паветраныя плыні ў
высокіх слаях атмасферы ў трапічных шы-
ротах.
АНТЫПАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Непрыемны,
агідны; проціл. сімпатычны.
АНТЫПАТЫЯ, -і, ж. Пачуццё цепрыяз-
насці, агіды; проціл. сімпатыя. Занадта вялі-
кая справа вырашалася, каб звяртаць увагу
на свае асабістыя сімпатыі і антыпатыі. Ша-
мякін.
АНТЫШРЫН, -у, м. Лекавы сродак, які
заспакойвае боль і зніжае тэмпературу.
АНТЫПОД, -а, М -дзе, м. 1. толькі мн.
(антыпбды, -аў). Насельнікі двух дыямет-
ральна процілеглых пунктаў паверхні зям-
нога шара.
2. перан. Людзі, груны людзей і паД-, якім
уласцівы процілеглыя погляды, якасці, гу-
сты. Ваця.. па сутнасці такі ж індывідуаліст-
мешчанін, як і яго антыподы ў творы. Ада-
мовіч.
АНТЫРЭЛІГІЙНЫ, -ая, -ае. Накіраваны
супраць рэлігіі; атэістычны. Што на «Біб-
лію» К. Крапівы зрабіў уплыў беларускі
антырэлігійны фальклор — агульнсівядома.
Шкраба.
АНТЫРЭЧЫВА, -а, н. Форма матэрыі, про-
цйгеглая. рэчыву, у якім элементарныя час-
цінкі маюць, у прыватнасці, процілеглы
электрычны зарад (электрон — дадатры, пра-
тон — адмоўны і пад.).
АНТЫСАВЕТЫЗМ, -у, м. Варожая СССР,
савецкаму ладу рэакцыйная ідэалогія і палі-
тыка сучаснага капіталізму, заснаваная на
наўмысным скажэнні тэорыі і практыкі на-
вуковага камунізма; варожыя адносіны да
савецкага ладу, Савецкага Саюза; антысавец-
кая прапаганда.
АНТЫСАВЁЦКІ, -ая, -ае. Накіраваяы суп-
раць Савецкай улады, варожы ёй. Антыса-
еецкая дзейнасць.
АНТЫСАНІТАРНЫ, -ая, -ае. Які супярэ-
чыць патрабаванням санітарыі. Антысанітар-
ны стан.
АНТЫСАЦЫЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Супрацьгра-
мадскі.
АНТЫСЕЙСМІЧНЫ, -ая, -ае. Здольпы суп-
рацьстаяць штуріпкам землетрасення.
АНТЫСЕМІТ, -а, М -міце. м. Той, хто ва-
рожа ставіцца да яўрэяў.
АНТЫСЕМІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да антысеміт.
АНТЫСЕМІТЫЗМ, -у, м. Нацыяналішая ня-
навісць да яўрэяў, якую рэакцыянеры ства-
раюць штучна і распальваюць у класавых і
палітычных мэтах.
АНТЫСЕМІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да антысемітызму і да антысеміта. Антысе-
міцкія настроі.
АНТЫСЁПТЫК гл. антысептыкі.
АНТЫСЁПТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. 1. Абез-
заражванне ран шляхам выкарыстання хі-
мічных рэчываў, якія знішчаюць хваробныя
мікраарганізмы.
2. зб. Сродкі, якімі робіцца абеззараж-
ванне.
АНТЫСЁПТЫКІ, -аў; адз. аптысёптык, -у,
м. 1. Хімічныя рэчывы, якія выкарыстоў-
ваюцца ў медыцыне для знішчэння мікробаў.
Часцей за ўсё ўжываюцца пры лячэвні ран.
2. Сродкі для засцярогі ад гніення драўля-
ных частак будынкаў, шпалаў і пад.
АНТЫСЕПТЫЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да антысептыкі.
АНТЫТАКСІНЫ, -аў; адз. антытаксін, -у,
м. Рэчывы, якія выпрацоўвае арганізм пад
уплывам таксінаў і' якія здольныя абясшко-
джваць гэтыя таксіны.
АНТЫТАКСІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да антытаксіну.
АНТЫТЭЗА, -ы, ж. 1. Процілегласць; про-
ціпастаўленне. // Стылістычны лрыём супа-
стаўлення процілеглых або кантрастных па-
няццяў і вобразаў.
2. Спец. Тое, што і антытэзіс.
АНТЫТЭЗІС, -а, м. Спец. Суджэнне, якое
проціпастаўляецца тэзісу.
АНТЫЎРАДАВЫ, -ая, -ае. Накірававы
супраць урада. Нічога ў дэфензіўшчыкаў не
выйшла са стварэннем масавай крыміналь-
най спраеы па абвінаеачванню кампартыі За-
ходняй Беларусі ў антыдзяржаўнай, анты-
ўрадавай дзейнасці. Сабаленка.
АНТЫФАШЫСТ, -а, М -сце, м. Праціўнік
фашызму, удзельнік барацьбы з фашызмам.
АНТЫФАШЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да антыфашыст.
АНТЫФАШЫСЦКІ, -ая, -ае. Накіраваны
супрадь фашы.чму. Антыфашысцкі рцх..
АНТЫХРЫСТ, -а, М -сце. м. 1. Паводле
вучэння хрысціянскай царквы галоўны пра-
ціўнік Хрыста. [Пятрусь:]— Залатыя рукі
[у сына]! Ды што ж без галавы. Талстога
знайшоў, антыхрыста. Адрокся ад царквы
святое, ад бога, ад роду, ад бацькоў. Брыль.
2. Разм. Ужываецца як лаянкавае слова.
АНТЫЦЁЛЫ, -аў; адз. антыцёла, -а, н. Рэ-
чывы, якія ўтвараюцца ў арганізме пры
ўвядзенні ў яго чужародных бялкоў, бактэ-
рый і іх ядаў.
АНТЫЦЫКЛОН, -у, м. Зона з высокім ат-
масферным ціскам, якая размяшчаецца па-
мі;к цыклонамі і характарызуецца ясным,
сонечным надвор’ем.
АНТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. 1. Свет старажытных
грэкаў і рымлян, іх культура.
2. Уласцівасць антычнага (у 2 знач.).
АНТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Старажытнагрэча-
скі або старажытнарымскі (пра культуру,
мастацтва, грамадскі лад і пад.). Антычнаг
рабства. Антычная дэмакратыя. Антычная
культура. Антычная літаратура. Антычны
свет. Антычнае мастацтва.
2. Які нагадвае прыгажосцю статуі стара-
жытнага свету; класічна правільны (пра ры-
сы твару, формы цела і пад.). Антычны
профіль.
АНТЭІІА. -ы, ж. Праваднік або сістэма
праваднікоў, якія служаць для выпрамень-
вання радыёхваль у час радыёперадачы або
для іх улоўлівання ў час прыёму. Антэна
перадатчыка. Прыёмная антэна. Рамачнал
антэна.
[Ад лац. апіенпа — мачта.]
АНТЭННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
антэны.
АНУ, выкл. Разм. 1. Выражае заклік ці
прымушэнне да дзеяння.— Ану, сып! Палі! —
пачаў прытупваць фарсісты салдат, нябача-
ныя каленцы выкідваць, запрашаючы іншых
у круг. Гурскі.— Ты чаго тут? — гневаецца
жанчына, пазнаўшы сына.— Ану, еылазь!
Гарбук.
2. (у спалучэнні з Р займ. 2 і 3 ас. адз. і
мн.). Адпавядае па значэнню словам: «адча-
піся», «адвяжыся» і пад. [Ярына:]— Ану
цябе, Ігнат! От, як прыстане, дык хоць ты
яму кол на галаве чашы. Бажко.
3. (у спалучэнні з часціцай «Ж»), Можа
быць. Ану ж ды выйдзе што-небудзь.
АНУЛЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ануляваць.
АНУЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ануляваць.
АНУЛЯВАЦЦА, -люецца; незак. Зал. да
ануляваць.
АНУЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак. і
незак., што. Скасаваць (касаваць), прызнаць
(прызнаваць) несапраўдным. Ануляваць да-
гавор.
АНУЛЙЦЫЯ, -і, ж. Прызнанне несапраўд-
ным (якога-н. акта, дагавору, права і пад.);
скасаванне.
АНУЧА, -ы, ж. 1. Кавалак, абрэзак тканіны
(звычайна такой, якая ўжо была ва ўжыт-
ку). [Лабановіч:]— Паколькі лесу ў раёне
Дгямянавага Гуза няма, дык ты прымацуй
да ёмкага кія дзяружку, хустку ці проста
анучу і такім саматужным сцягам памахай
мне. Колас.
2. Рваныя паношаныя рэчы; старое адзен-
не. Хата.. не зліняла, смецця ў хаце больш
не стала, анучы з палатак не прапалі. Чорны.
3. Кавалак тканіны, якоп абмотваюць ногі
перш чым абуцца. [Бацька] уставаў на золку,
выцягваў з пячуркі падсохлыя анучы, абу-
ваўся ў лапці. Навуменка.
4. толькі мн. (анўчы, -аў). Пагард. Убран-
не, строі.
5. перан. Бесхарактарны, бязвольны чала-
век. Ануча, а не чалавек,— запярэчыў Гала-
скок. Хто што хоча, тое і робіць. Крапіва.
0 Як анучаю па зубах — сказаць каму-н.
што-н. непрыемнае.
АНЎЧНІК, -а, м. Той, хто збірае анучы (у 1
і 2 знач.) або скуплівае іх у абмен на якія-н.
тавары. Праходзілі праз Пасадзец розныя лю-
дзі: дзегцяры, анучнікі, карабейнікі-пешахо-
ды. Бядуля.
АНУЧНІЦА, -ы, ж. 1. Жан. да анучнік.
2. Разм. Жанчына, якая захапляецца ўбо-
рамі, строямі.
АНУЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
анучы (у 1, 2 і 3 знач.).
АНУЧЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і а н у -
ча (у 1, 3 знач.).
АНФАС, прысл. Тварам да таго, хто гля-
дзіць.
[Фр. еп Іасе.]
АНФІЛАДА, -ы, ДМ -дзе. ж. Доўгі рад па-
кояў, у якіх дзверы размешчаны па адной
прамой лініі.
[Фр. епПІайе.]
АНФІЛАДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да анфілады.
АНЧАР, -а і -у. м. 1. -а. Трапічнае паўднё-
ваазіяцкае дрэва з ядавітым млечным сокам.
2. -у. Драўніна гэтага дрэва.
[Малайск.]
АНЧОУС, -а, м. Дробная марская рыба ся-
мейства, блізкага да селядцоў; хамса.
[Ісп. апсЬоа.]
АНІПЛАГ, -а. м. Аб’ява ў тэатры, кіно аб
тым, птто ўсе білеты прададзены.
0 Прайсці з аншлагам гл. прайсці.
[Ням. АпзсЫа^.]
АНПІЛЮС, -а, м. Палітыка захопу Аўстрыі,
якую праводзілі германскія імперыялістыч-
ныя колы пасля 1-й сусветнай вайны.
[Ням. АпясЫпр — далучэнне.]
АНЯМЁЛАСЦЬ, -/, ж. Стан анямелага.
АНЯМЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Пра чалавека, які
страціў здольнасць гаварыць. // Той, хто
страціў на некаторы час мову (ад здзіўлен-
ня, радасці і пад.).
2. Застылы ў нерухомасці пад уплывам
якога-н. пачуцця. Гэта Волечка! Але чаму
яна не бяжыць подскакам .. насустрач [Нява-
ду], а стаіць, як анямелая, і не адрывае ад
яго вачэй?! Чорны. Міхалка стаяў анямелы
на грэблі каля заставак. Бядуля.
3. Ціхі; пазбаўлены гукаў. 1 часамі ў стэ-
пах анямелых, Калі толькі ты ды цішыня —
Нечакана і незразумела Мёртвыя размовы
зноў звіняць. Панчанка. Заснуў пасёлак аня-
мелы. Колас.
4. Неадчувальны.— А я быў ужо заснуў,—
сказаў Сімон і пацёр анямелую шчаку. Са-
муйлёнак. // Нечуллівы. [Васіль], дзіўна, ні
аб чым не думаў, нічога не шкадаваў, у аня-
мелай душы яго была важкая і жорсткая
спусцеласць. Мележ.
АНЯМЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. анямець.
АНЯМЁЦЬ, -ёю, -ёеш. -ёе; зак. 1. У выніку
хваробы стаць нямым, страціць здольнасць
гаварыць. // Страціць на некаторы час мову
(ад здзіўлення, нечаканай радасці і пад.).
Аж анямеў Музыка з болю, Жалейку ўба-
чыўшы сваю. Танк. Вартавыя ад жаху зусім
анямелі. Аўрамчык.
2. Застыць у нерухомасці пад уплывам
якога-н. пачуцця; замерці. Зірнуў ЦГарзюк]
на зямлю і анямеў: за брамаю на зямлі рас-
кіданыя пучкі пралесак. Баранавых.
3. Замоўкнуць, заціхнуць; перастаць гу-
чаць. Цяпер анямела ўсё, Ніхто не спяе, не
зайграе, Здаецца, што дрэвы на шлях Пры-
гнуліся з чорных нягод. Броўка.
4. Страціць адчувальнасць, гнуткасць.
[Несцяровіч] не хацеў сядзець, яму хацелася
прайсці пехатой кіламетраў дваццаць, так
анямелі ад дзённай сядні ногі. Чорны. // Пе-
растаць быць чулым. Але сэрца не вырвала-
ся, не паляцела, яно анямела тады, калі не-
чым спляжаны Курт Філінгер, угрызнуўшы
зубамі чужое зямлі, нібы праваліўся скрозь
яе, страціўшы прытомнасць. Сабаленка. [Ва-
лошын:] Таццяна, я цябе магу забыць Хіба
тады, як анямее сэрца. Глебка.
АНЯМЁЧАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. анямечыцца.
АНЯМЁЧАНЫ, -ая. -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад анямечыць.
АНЯМЁЧВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. анямечваць.
АНЯМЁЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да анямечыцца.
2. Зал. да анямечваць. _
АНЯМЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
анямечыць.
АНЯМЁЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Зрабіцца падобным на немца па мове,
звычаях; засвоіць мову, звычаі немцаў.
АНЯМЁЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго.
Прымусіць стаць падобным на немца па мове
і звычаях.
_ АОРДА, -ы, ДМ -рце, ж. Галоўная артэрыя
ў арганізме пазваночных і чалавека, якая
выходзіць з левага жалудачка сэрца і жы-
віць артэрыяльнай крывёю ўсе органы цела,
акрамя лёгкіх.
[Грэч. аогіс.]
АОРЫСТ, -а, М -сце, м. Спец. У грэчаскай,
стараславянскай і некаторых іншых мовах —
адна з форм нрошлага часу дзеяслова, якая
выражае імгненнасць і закончанасць дзе-
яння.
[Грэч. аогіэіоз.] -
АПАВЁШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апавясціць.
АПАВІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да апавіцца.
2. Зал. да апавіваць.
АПАВІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апа-
віць.
АПАВІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апавіць.
АЙАВІЦЦА, апаўюся, апаўёшся, апаўёцца;
апаўёмся, апаўяцёся; зак. 1. Апавіць сябе
чым-н. Апавіцца шалікам.
2. перан. Пакрыцца з усіх бакоў, ахутац-
ца; заслацца (дымам, туманам). На сцяне
партрэт Янкі Купалы ўжо апавіўся змрокам.
Пестрак.
АПАВІЦЬ, апаўю, апаўёш, апаўё; апаўём,
апаўяцё; зак., што. 1. Абматаць, абкруціць
што-н. чым-н. Апавіць галаву стужкай. //
Размясціць вакол чаго-н., абкружыць. Здаец-
ца, недарэчным было да гэтых вочак-васіль-
коў, да льняных кудзеркаў, што вянком апа-
вілі твар яе [Ганнін] белы, браўнінг пры поя-
се, маленькая карабінка за плячыма, куля-
мётная стужка цераз плячо... Нікановіч. //
Аплесці сабой (аб раслінах).
2. перан. Пакрыць з усіх бакоў, ахутаць;
заслаць (дымам, туманам). Лісце алае засы-
пае роў, Нушчу чорную апавіў туман. Ка-
раткевіч. Ціхі ночы спакой усё наўкол апа-
віў. Гурло. // Ахапіць, абняць (пра пачуцці).
Невыразна лёгкі, як дымок, сум апавіў сэр-
ца. Мурашка.
АПАВЯДАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
апавядальнага.
АПАВЯДАЛЫІІК, -а, м. 1. Той, хто апавя-
дае, расказвае аб чым-н.— Ага, цікаеа,— ус-
помніў наш апавядальнік,— як сям’я Белаву-
са апынулася ў лесе. Гурскі. // Той, хто ўмее
добра, выразна апавядаць. Словам,.. [кравец]
быў не злы чалавек, гаварун, добры апавя-
дальнік. Барсток.
2. Аўтар апавяданпяў; пісьменнік. Мала-
дыя апавядальнікі паглыбіліся ў працу над
шырокімі палотнамі — раманамі і аповесця-
мі. «Маладосць».
АПАВЯДАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да ацавя-
дальнік.
АПАВЯДАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да апавядання (у 1 знач.), які змяшчае
апавяданне. Апавядальны сказ. Апавядальны
жанр. // Спакойны, эпічны. Твор [Шамякіна
«Глыбокая плынь»] быў вывераны на леп-
шым вымяральніку: сэрцы чытача. Апавя-
дальны тон рамана глыбока хвалюе. Кучар.
АПАВЯДАЙНЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апавядаць.
2. Невялікі мастацкі апавядальны твор,
звычайна ў прозе. Гумарыстычнае апавядан-
не. □ Усё зразумела Даніку яшчэ і таму,
што ў апавяданні, якое чытала ім настаўні-
ца, гаварылася пра такіх жа, як ён, дзяцей
вясковай беднаты. Брыль.
АПАВЯДАЦЦА, -аецца; незак. 1. Расказ-
вацца, апісвацца; з’яўляцца зместам чаго-н.
У другой казцы апавядаецца пра дзяўчыну.
Лойка.
2. Зал. да апавядаць.
АПАВЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Рас-
казваць, апісваць; паведамляць аб чым-н.
Турсевіча вельмі насмяшыла адно здарэнне
на чыгунцы, і аб гэтым апавядаў ён цяпер
Лабановічу. Колас. Потым маці пачала апавя-
даць пра жыццё калгаса. Дуброўскі.
АПАВЯСЦІЦЬ, -вяшчў, -вясціш, -вясціць;
-вясцім, -весціцё; зак., каго-што, аб чым і з
дадан. Паведаміць аб чым-н., давесці
да ведама каго-н. Апавясціць важную
навіну. Апавясціць аб прыездзе. □ —Людзей
трэба апавясціць! — нецярпліва прамовіла..
[Ганна]. Мележ.
АПАВЯШЧАЛЬНІК, -а, м. 1. Той, хто апа-
вяшчае, аб’яўляе што-н.
2. Уст. Традыцыйны персанаж класічных
трагедый, які апавяшчае гледачоў аб падзеях
за сцэнай.
АПАВЯШЧАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да апа-
вяшчальнік (у 1 знач.).
АПАВЯШЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначапы
для апавяшчэння. Апавяшчальныя сродкі.
АПАВЯШЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апавяшчаць.
АПАВЯШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апавясціць.
АПАВЯШЧЭННЕ, -я, н. Дзеяннв паводле
знач. дзеясл. апавяшчаць — апавясціць.
АПАГАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апаганіць.
АПАГАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.
1. Стаць брудным, паганым.
2. перан. Стаць апаганеным. Душа апагані-
лася.
АПАГАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак. 1. што.
Забрудзіць, сапсаваць чым-н. брудным; запа-
ганіць. Анаганіць хату. // Наздзекавацца, аб-
няславіць што-н., якое-н. месца, забрудзіўшы
яго. Апаганіць магілу. ।
2. каго-што. Наздзекавацца з каго-, чаго-н.,
зрабіўшы ганебны ўчынак. Апаганіць дзяў-
чыну. Апаганіць імя. I
3. што. Якім-н. учынкам, словам зрабіпь '
непрыемнасць. Апаганіць настрой.
АПАГАНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле ,
знач. дзеясл. апаганьваць — апаганіць.
АПАГАНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да I
апаганьваць.
АПАГАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да I
апаганіць.
АПАГЁЙ, -я, м. 1. Пункт арбіты Месяца
ці штучнага спадарожніка Зямлі, найбольш ;
аддалены ад цэнтра Зямлі.
2. перан. Вышэйшая ступень, найвышэп-
шы росквіт чаго-п. Дайшло да апагея агуль-
нае захапленне тады, калі на сцэне з’явіўся
Патрулін, вядомы рэвалюцыянер. Зарэцкі.
[Грэч. арб^еіоз.]
АПАГбДЗІЦЦА, -дзіцца; безас., зак. Разм.
Тое, што і распагодзіцца. II а захадзе
раз’яснівалася. К вечару, відаць, збіралася
апагодзіцца. Пташнікаў.
АПАД, -у, М -дзе, м., зб. Плады, што апалі
з дрэў ад ветру, непагоды. Цябе любіў я і
люблю, Мой звонкі лістапад, Бы ў грудзі,
грукае ў зямлю Антонавак апад. Хведаровіч.
АПАДАК гл. ападкі (у 2 знач.).
АПАДАННЕ, -я, «. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ападаць — апасці.
АПАДАЦЬ, -ае; незак. 1. Незак. да апасці.
2. Спускацца ўніз, даваць нахіл у які-н.
бок. Я бачу, як адным сваім краем сяло ўда-
ецца ў жыты. Другі канец яго ападае ў ні-
гіну. Скрыган.
АПАДКАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ападкаў (у 1 знач.).
АПАДКІ, -аў; адз. ападак, -дка, м. 1. толькі
мн. Атмасферная вільгаць, якая выпадае на
зямлю ў выглядзе дажджу, снегу і пад.
«Дзень без ападкаў»,— грыміць перадача,
А дзень той з раніцы слёзна плача. Лужанін.
[Наталька:]— Павінен.. [чалавек] думаць аб
тым, як лепш прыстасавацца да сонца і да
тых жа атмасферных ападкаў. Кулакоўскі.
2. Тое, што і а п а д. У Булыгавым садзе
Лейба ўжо наводзіць свой парадак — выкош-
вае палыц, падбірае і зносіць у кучу ападкі.
Бажко.
АПАЗІЦЫННАСЦЬ, -і, ж. Адмоўныя адно-
сіны да каго-, чаго-н., нязгода з чым-н.
АПАЗІЦЫЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які сведчыць
аб адмоўных адносінах да каго-, чаго-н., аб
нязгодзе з чым-н. Апазіцыйныя настроі.
2. Які мае адносіны да апазіцыі; складае
апазіцыю (у 2 знач.). Апазіцыйныя партыі.
Апазіцыйны блок.
АПАЗІЦЫЯ, -і, ж. 1. Супрацьпастаўленне
сваіх поглядаў, сваёй палітыкі якой-н. іншай
палітыцы, іншым поглядам; супрацьдзеянне,
супраціўленне.
2. Група людзей унутры якога-н. грамад-
ства, арганізацыі і пад., якая супрацьпастаў-
ляе свае погляды, сваю палітыку поглядам,
палітыцы болыпасці. Парламенцкая апазі-
цыя. □ Імкнучыся перашкодзіць перамозе
апазіцыі, улады Дамініканскай Рэспублікі
рэзка ўзмацнілі рэпрэсіі. «Звязда».
АПАЗІЦЬІЯНЁР, -а, м. Удзельнік, пры-
хільнік апазіцыі.
АПАЗІЦЫЯНЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн.
-рак; ж. Жан. да апазіцыянер.
АПАЗНАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які прызнача-
ны служыць для апазнавання. [Ірына Анто-
наўна:] — Не ведаю. Самалёт быў, казалі, без
апазнавальных знакаў. Мележ. [Хлонец] ірва-
нуў — расшпіліў два верхнія гузікі мундзіра,
выняў з-пад кашулі і сарваў са шнурка цёп-
лы апазнавальны жэтон. Брыль.
АПАЗНАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апазнаваць — апазнаць.
АПАЗНАВАЦЬ, -знаю, -знаёш, -знаё; -зна-
ём, -знаяцё. Незак. да апазнаць.
АПАЗНАННЕ, -я, «. Устанаўленне тоесна-
сці асобы, рэчы або прадмета па пэўных пры-
кметах і асаблівасцях.
АПАЗНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апазпаць.
АПАЗНАЦЬ, -знаю, -знаеш, -знае; зак.,
каго-што. Пазнаць каго-, што-н. па якіх-н.
адзнаках, прыкметах. Пні доўгія, але высокія,
і лёгка іх апазнаць, што яны з-пад сякеры.
Пташнікаў. // Устанавіць тоеснасць асобы
або рэчы пры судовым следстве. Кажуць,
што.. труп [Вінцука] апазналі на Наеагран-
скай шашы. Сабалепка. [Юзэф:]— Калі ж я
апазнаў.. [Лявона Капу], ён папярэдзіў, што,
калі я толькі заікнуся дзе, што за сляпы
жыве ў Тураве, знойдзе мяне і на тым свеце.
Сачанка.
АПАЗНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апазняцца — апазніцца.
АПАЗНІЦЦА, апазнюся, апбзнішся, апбз-
ніцца; зак. Тое, што і спазніцца.
АПАЗНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца. Не-
зак. да апазніцца.
АПАІЦЬ, апаю, апбіш, апбіць; зак., каго.
1. Напаіць болып чым трэба, празмерна. Апа-
іць каня. □ —Го, браток,— смяяліся мужчы-
ны.— Апоіць цябе цётка малаком. Хадановіч.
2. Уст. Йапаіць з мэтаю атруціць, адурма-
ніць.— Можа, чары хто кінуў на іх, апаілі мо
зеллем благім? Гэты лёх вартавалі ўтраіх і
заснулі адзін за другім. Машара.
АПАК, —у, м. Сорт белай гліны, якая ідзе
на выраб пасуды.
АПАКАЛШСІС, -а, м. Адна з хрысціянскіх
царкоўных кніг, якая змяшчае містычныя
прароцтвы пра канец свету.
[Ад грэч. арокаіурвіз — адкрыццё.]
АЙАКАЛШСІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да апакаліпсіса.
АПАКАЛШТЫЧНЫ, -ая, -ае. Тое, што і
апакаліпсічны.
АПАКОВЫ, -ая, -ае. Зроблены з апаку.
АПАКРЫФІЧНЫ, -ая. -ае. Які мае адно-
сіны да апокрыфаў. Апакрыфічная літара-
тура.
АПАЛ і, -у, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апальваць — апаліць.
2. Тое, чым што-н. апальваецца (дровы,
драўнінныя адыходы, торф і пад.); паліва.
Але яшчэ пытае люты, Зіму прывёўшы на
прычал, Ці добра, людзі, еы абутыР Як вы
багаты на апал? Колас.
3. Апрацоўка гліняных вырабаў высокай
тэмпературай.
АПАЛ 2. -у, м. Празрысты шклопадобны
камень (звычайна малочнага колеру з бла-
кітнаватым ці жаўтаватым адлівам), некато-
рыя гатункі яго лічацца каштоўнымі. А там
Урал Хавае скарбы руд, Тапаз, апал, Цудоў-
ны ізумруд. Зарыцкі.
АПАЛА, -ы, ж. У дапятроўскай Расіі —
гнеў, няміласць цара да баярына, вяльможы,
які ў чым-н. правінаваціўся; кара, якая на-
кладалася на такога вяльможу. // перан. Ня-
міласць, непрыхільнасць.
АПАЛАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да апалу2. Апалавы камень. // Які зроблены
з апалу2 або ўтрымлівае апал2. Апалаеы
пярсцёнак. // Малочна-белы з жоўтым або
блакітным адценнем; такога ко.херу, як
апал2. На апалавым небе не было нівсднай
хмурынкі. Мікуліч.
АПАЛАГЁТ, -а, М -гёце, м. Кніжн. Актыў-
ны абаронца якога-н. вучэння, ідэі, парадкаў.
Апалагеты капіталізму.
АПАЛАГЁТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Кніжн.
Галіна багаслоўя, якая мае задачай абарону
хрысціянскай догмы. // перан. Выкліканая
якімі-н. прычынамі, але не абгрунтаваная аба-
рона чаго-н.; усхвалепне.
АПАЛАГЕТЫЧНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які
мае адносіпы да апалагета, апалагетыкі.
АПАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які мае
адносіны да аполага.
АПАЛАК, -лка, м. Разм. ПІто-п. апаленае,
абгарэлае.
АПАЛАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апалаць.
апаласканы, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апаласкаць.
АПАЛАСКАЦЬ, -лашчў, -лбшчаш, -лбшча;
зак., каго-што. 1. Злёгку абмыць. [Бабка] уну-
ку і ваду на рукі палівае, і кажа, каб хоць
шыю сабе апаласкаў, бо яна ад загару і пылу
стала чорная як зям.гя. Пестрак.
2. перан. Абгаварыць каго-н. [Вашыно-
вгч."] — У нас.. народ такі. Дзе што якое па-
чуюць, дык.. як паднімуць гаворку. Усіх па
костачках разбяруць, усіх апалошчуць.
Чорны.
АПАЛАСНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апаласнуць.
АПАЛАСНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
зак. Злёгку абмыцца. [Маргарыта:]— Дайце
я яго [Барыса] з дарогі трохі да ладу прывя-
ду. Хадзем, хоць апаласніся. Скрыган.
АПАЛАСНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., каго-што. Злёгку абдаўшы вадою, аб-
мыць. Адчувалася патрэба асвяжыцца, пад-
трымаць абяссілеўшае за бяссонную ноч
стомленае цела, апаласнуць пачырванеўшыя
ад зморы вочы. Колас. Я ўжо не памятаў, як
на скорую апаласнуў боты і адным духам
выскачыў на бераг. Ракітны.
АПАЛАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
Правеяць, ачысціць ад мякіны крупы, зба-
жыну пры дапамозе апалушак.
АПАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апаліць.
АПАЛІНА, -ы, ж. Тое. што і абпаліна.
АПАЛІТЫЗМ, -у, м. Тое, што і а п а л і-
тычнасць. _.
АПАЛІТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апа-
літычнага; ухіленне ад удзелу ў грамадска-
палітычным жыцці.
АПАЛІТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які стаіць убаку
ад грамадска-палітычнага жыцця або ўхіля-
ецца ад удзелу ў ім. [Маргун] пачакаў, па-
куль выйдзе ІПаевіч, і ўзяўся даваць мне
праборку: — Бачыш, беспартыйны, апалітыч-
ны чалавек, а робіць тое, што трэба. Саба-
ленка.
АПАЛІЦЬ, апалю, апаліш, апаліць; зак.,
што. Тое, што і абпаліць.
АПАЛОГІЯ, -і, ж. Кніжн. Абарона, усхва-
ленне каго-, чаго-н. у пісьмовай або вуснай
форме.
[Грэч. ароіоціа.]
АПАЛОНІК >, -а, м. Хвастатая лічынка жа-
бы. У школе мы будзем назіраць, як з гэтага
жабурыння вырастуць жывыя апалонікі. Які-
мовіч.
АПАЛОНІК2, -а, м. Вялікая лыжка, якой
разліваюць страву. Восілене прысела каля
Каспара і драўляным апалонікам наліла ўсім
страеы. 'Броўка. Там, над ахутанымі парай
катламі, з павісшым у паветры на паўдарозе
апалонікам стаяла Ліда. Карпюк.
АПАЛОСКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апалоскваць.
АПАЛОСКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаласкаць, апа.таснуць.
АПАЛОЦЬ, апалю, апблеш, апбле; зак.,
што. Полючы, ачысціць ад пустазелля. Апа-
лоць граду. Апалоць буракі.
АПАЛУБАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае ад-
носіны да апалубкі (у 1 знач.). Апалубачныя
работы. // Прызначаны для апалубкі. Апалу-
бачны лес.
АПАЛУБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
Спец. Пакрыць, аблажыць апалубкай (у 2,
3 знач.).
АПАЛУБКА, -і, ДМ -бцы. ж. Спец. 1. Дзе-
янне паводле знач. дзеясл. апалубіць.
2. Р мн. -бак. Драўляная ці металічная
форма, якая ўжываецца пры бетонных і жа-
лезабетонных збудаваннях і знімаецца насля
зацвярдзення бетону. Адны папраўлялі апа-
лубку, рыхтуючы яе да ўкладкі бетону, дру-
гія еязалі арматуру, счышчалі снег, разраў-
ноўвалі замёрзлую зямлю. Хадкевіч.
3. Р мн. -бак. Абшыўка, абкладка знадвор-
ных частак збудавання. [Старшыня калга-
са:] — Я вось і прыйшоў параіцца з вамі, як
лепш рабіць, ці апалубкай, ці, можа, рыхта-
ваць цэментныя пліты ды выкладаць іх.
Сергіевіч.
АПАЛУБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апалубіць.
АПАЛУБІПЧЫК, -а, м. Рабочы, які рыхтуе
апалубку.
АПАЛУІПКІ, -шак; адз. няма. Невялікія
начоўкі для зернеачысткі ў хатніх умовах.
АПАЛЧЗНЕЦ, -нца, м. Удзельнік, баец
апалчэння. Парадзелі рады апалчэнцаў, шмат
было забітых, багата параненых, аднак полк
трымаўся, не адступаў. Гурскі. Апалчэнцы
ўліліся ў рэгулярныя войскі. «Маладосць».
АПАЛЧЭНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да апалчэнец.
АПАЛЧЭННЕ, -я, н. 1. У старажытнасці —
войска, якое ў час вайны набіралася з шыро-
кіх народных мас.
2. Дапаможнае войска, якое фарміруецца
ў час надзвычайных абставін на добраахвот-
ных асновах з асоб, якія вызвалены ад вай-
сковай службы. Такімі ж доўгімі здаваліся і
ўсе наступныя дні, аж пакуль .. [Сяргей] не
трапіў у народнае апалчэнне. Шахавец.
АПАЛЧЭНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да апалчэння, апалчэнца. Апалчэнскі полк.
АПАЛЫ, -ая, -ае. 1. Які асыпаўся з дрэў,
галініг. д. (пра лісце, кветкі і пад.). У праз-
рыстым паветры запахла выкапанай бульбай,
апалым лісцем. Карпюк. // Які нізка апусціў-
ся, абвіс. Апалыя галлны.
2. Схуднелы. Апалыя шчокі.
3. Які толькі што выпаў (пра снег). На
дварэ перадеясеннія дні. На сцежках свежа
апалы чысты снег. Галавач.
4. перан. Які пагоршыўся, сапсаваўся (пра
настрой). А гэта ўсё разам яшчэ больш па-
мацняла апалы настрой маладога настаўніка.
Колас.
АПАЛЬВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апальваць — апаліць.
АПАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апальваць.
АПАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаліць.
АПАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ў
апале. Апальны князь.
АПАЛЬНЯ, -і. ж. Тое, што і абпальня.
АПАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто паліць печы
ў службовым памяшканні або працуе ў
кацельнай. Апальшчык у калідоры грукнуў
дровамі аб жалезны ліст ля печкі. Караткевіч.
АПАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да апаль-
шчык.
АПАЛЯЧАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. апалячыць і стан паводле знач.
дзеясл. апалячыцца.
АПАЛЯЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апалячваць — апалячыць і стан
паводле знач. дзеясл. апалячвацца—апаля-
чыцца.
АПАЛЯЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да апалячыцца.
2. Зал. да апалячваць.
АПАЛЯЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак, да
апалячыць.
АПАЛЯЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Засвоіць мову, звычкі, культуру паля-
каў; стаць падобпым да паляка. У абвінава-
чанні нават гаварылася, што Крупскі апаля-
чыўся— маўляў, гаворыць з падначаленымі
па-польску і нават танцуе мазурку. Сіпакоў.
АПАЛЯЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., ка-
го. Прымусіць апалячыцца. [Лтоба.-] 1 вы,
дзядзька, далі сябе апалячыць?! Проста не
хочацца верыць у гэта. Козел.
АПАМЯТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Пасля моцнага душэўнага ўзрушэння, пе-
ражывання, разгубленасці зноў пачаць спа-
койна разважаць і дзейнічаць.— Як ты сюды
трапіла?— першая апамяталася Валя. Кар-
паў. Не чакаючы, пакуль немцы апамятаюц-
ца,.. Туравец загадаў адыходзіць. Мележ.
2. Адумаўшыся, зразумець памылковасць
сваіх паводзін, адмовіцца ад сваіх намераў.
[Лабыш:] Дачушка! Апамятайся, што ты га-
ворыш! Козел.
3. Прыйсці да памяці; апрытомнець. [Люд-
вік.’] — А як мае быць апамятаўся я праз не-
калькі дзён у шпіталі. Чорны.
4. Агледзецца, заўважыць. Мы і не апамя-
таліся, як мінуўся мамін адпачынак. Які-
мовіч.
АПАНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. за.г. пр.
ад апанаваць.
АПАНАВАЦЬ, -нўе; зак., каго-што. 1. Аха-
піць, авалодаць поўнасцю (пра настрой,
думкі, пачуцці, а таксама пра фізічны стан
чалавека). [Таццяна:]— Сэрца адзінокае апа-
нуе сум. Глебка. Толькі ўжо за вёскай..
[Паташу] апанаваў страх. ІПамякін. Але но-
гі чамусьці не слухаліся, вяласць апа-
навала ўс-ё цела. Шахавец. // Перамагчы,
узяць верх (над настроем, думкамі, пачуц-
цямі і пад.). Але нешта на гэты раз стрыма-
ла.. [Сашу], нешта апанавала яго звычайную
рашучасць. Мележ.
2. Напасці ў вялікай колькасці, акружыць
з усіх бакоў. Калі ж апанавалі ганчакі,..
[воўк] агрызнуўся, шчэрачы клыкі. Танк.
Некалькі местачковых балаголаў апанавалі
Лабановіча і цягнулі яго кожны на сваю
фурманку, вырываючы з рук чамаданы. Ко-
лас. // З’явіцца ў вялікай колькасці. Сястра
раней працаеала, а цяпер дзеці апанавалі.
Дамашэвіч.
АПАНЁНТ, -а, М -нце, м. Той, хто.выступае
на публічпым дыспуце, у публічнай спрэч-
цы з абвяржэннем чыіх-н. доказаў, палажэн-
няў і пад. I вось Кухарчыкава дысертацыя
гатова. Яна ляжыць у галоўнага апанента,
доктара навук, прафесара Мітрафана Івана-
віча Сініцкага. Сабаленка. // Наогул той, хто
выступае як праціўнік у спрэчцы. Багдано-
віч быў не так вучань Карскага, як яго па-
плечнік і апанент. Лойка.
[Ад лац. орропеп?, орропепііз — які пярэ-
чыць.]
АПАНЁНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да апанент.
АПАНІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
Выступаць у якасці апанента на дыспуце,
спрэчцы; быць чыім-н. апанентам. // Наогул
пярэчыць каму-н. у спрэчцы.
АПАНОУВАЦЬ, -ае. Незак. да апанаваць.
АПАНТАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апан-
танага. Шчасце наша, еідаць, у самой апан-
танасці. Брыль. 3 нейкай апантанасцю.. [Ба-
лоцкі] выскачыў з машыны, не зачыніў за
сабою дзверцаў і кінуўся ў кантору. Дуб-
роўскі.
АПАНТАНЫ, -ая, -ае. 1. Ахоплены крайнім
душэўным узрушэннем, якое бурна выяўля-
ецца. Як апантаны, паімчаўся Косця да клу-
ба. Шыцік. // У якім адчуваецца крайняе ду-
шэўнае ўзрушэнне. Недзе далёка ззаду па-
чуўся апантаны крык. Пестрак.
2. у знач. наз. апантаны, -ага, м. Чалавек,
ахоплены крайнім душэўным узрушэннем.
Я гэтак гарачыўся і гневаўся, што Давідзюк
глядзеў на мяне, як на апантанага. Саба-
ленка.
АПАНЎРАЦЬ, -аю, -аепГ, -ае; зак. Разм.
Зрабіцца панурым. Блецька заныў, зусім
апанураў і змоўк языком і душой. Чорны.
АПАНЧА, -ы, ж. Старадаўняе верхняе
адзенне ў выглядзе шырокага плашча.
[Цюрк.І
АПАНЯТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
што. У прысутнасці панятых вызначыць па-
меры і ступень якой-н. шкоды, скласці акт.
[Ляснік Якаў:] — Гэтакую сасонку зваліць.
Каб заўтра кеіток купіў у канторы, а то
прыйду апанятую! Лобан.— Апанятаваць тое
ворыва трэба,— тграпанаваў Якім. Дуброўскі.
АПАНЯТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апанятаваць.
АПАПЛЕКСІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да апаплексіі; звязаны з апаплексіяй.
О Апаплексічны ўдар гл. ўдар.
АПАПЛЁКСІЯ, -і, ж. Кровазліццё ў мозг
або закупорка мазгавых сасудаў, якія выклі-
каюць параліч; інсульт.
[Грэч. ароріеквіа.]
АПАРАЖНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апаражніць.
АПАРАЖНІЦЦА, -ражнюся, -рбжпішся,
-рбжніцца; зак. 1. Стаць пустым, парожнім.
Апаражніліся першыя бутэлькі і першыя. та-
леркі. Крапіва.
2. Разм. Схадзіць па сваёй патрэбе.
АПАРАЖНІЦЬ, -ражню, -рбжніш, -рбж-
ніць; зак., што. Зрабіць пустым, парожнім,
[Юзя:] — Апаражні конаўку ды схадзі, калі
хочаш, за грэблю па суніцы. Бажко. // Вы-
зваліць, зрабіць свабодным. Пніцкі.. апараж-
ніў месца за сталом. Чорны. // З’есці, выпіць
усё да дна. Каб не ггакрыўдзіць кухараў,..
[Віця] узяўся за лыжку і непрыкметна для
самога сябе апаражніў усю міску. Корзун.
АПАРАЖНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да апаражніцца.
2. Зал. да апаражняць.
АПАРАЖІТЯЦЬ. -яю, -яеш, -яе. Незак. да
апзфаткніць.
я
апараны, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад апарыць.
2. у знач. прым. Які мае сляды пашко-
джання парай або кіпнем. Апараныя рукі.
0 (Выскачыць) як апараны — раптоўна,
хутка (выскачыць).
АНАРАСІЦЦА, апарбсіцца; зак. Нарадзіць
парэсят.
АПАРАТ, -а і -у, М -раце, м. 1. -а. Спецы-
яльны прыбор для выканання якой-н. рабо-
ты. Тэлефонны апарат. Даільны апарат. Фа-
таграфічны апарат. Тарпедны апарат.
2. -у. Сукупнасць органаў, якія выконва-
юць пэўную функцыю ў арганізме. Зрокавы
апарат. Слыхавы апарат. Апарат кровазва-
роту.
3. -у. Сукупнасць дзяржаўных устаноў,
якія абслугоўваюць пэўную галіну кіраўніцт-
ва ці гаспадаркі. // Работнікі гэтых устаноў.
О Вестыбулярны апарат — орган у хры-
бетных жывёлін і чалавека, які з’яўляецца
часткай унутранага вуха і служыць для ка-
ардынацыі рухаў і захавання раўнавагі.
Дыфузійны апарат — апарат для атрымання
шляхам дыфузіі каштоўных рэчываў з раз-
дробненаіі сыравіны. Касмічны апарат — спе-
цыяльны апарат, прызначаны для палёту ў
касмічнай прасторы. Крытычпы апарат —
варыянты і заўвагі ў навуковым выданні лі-
таратурнага ці гістарычнага тэксту. Навуко-
вы апарат — паказальнікі, каментарыі, бі-
бліяграфія і пад. ў навуковым выданні.
[Ад лац. аррагаіпз — абсталяванне.]
АПАРАТНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да апарата, звязаны з апаратам (у 1 знач.).
2, у знач. наз. апаратная, -ай, ж. Памяш-
канне, дзе размешчана апаратура. Апаратная
тэлецэнтра.
АПАРАТУРА, -ы. ж.. зб. Сукупнасць апа-
ратаў для якой-н. работы. Медыцынская апа-
ратура. Хімічная апаратура. // Абсталяванне
лабанатопыі. пэха і інш.
АПАРАТЧЫК, -а, м. Рабочы. які наглядае
за пнапай апапатуры.
АПАРАТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да апаратчык.
АПАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апанваць — апарыць.
АПАРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да апарыцца.
АПАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апа-
рыпь.
АПАРНЯ. -і, ж. Спец. Памяшканне. у якім
што-н. параць з мэтай ачышчэння, размяк-
чэння і інш.
АПАРОЖНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апаражніпь.
АПАРОЖНІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апарожніваць.
АПАРОЖШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаражніць.
АПАРбС, -у, м. Роды ў свінні.
АПАРбЦЬ, апарў, апбраш, апбра; зак.
Разм. Знайсці ў выніку пільных пошукаў.
\Цімох 'Сымонавіч:\— А тым часам я не па-
баяўся з дачкой і з сынам — вы іх хутка паба-
чыце, яны баравікоў апаролі добрых—на-
браць арэхаў і пасадзіць іх у старыцы, дзе іх
ніколі не было. Дубоўка.
АПАРТАМЕНТЫ, -аў; адз. апартамёнт, -а,
М -нпе, м, Уст., часам іран. Вялікія раскош-
яыя пакоі. Ленін, калі гэта трэба было, пры-
маў і ў пышных дзяржаўных апартаменш
«Маладосць». Мацвей Давідзюк вадзіў ліяш
па не вельмі раскошных апартаментах
дакцыі. Сабаленка.
[Ад фр. аррагіешепі — памяшканне.]
АПАРТУНІЗМ, -у, м. Варожая марксізму-'
ленінізму плынь у рабочым руху і ў прале-
тарскіх партыях, якая прапаведуе згодніцт-
ва з буржуазіяй, падпарадкаванне інтарэсаў
пралетарыяту інтарэсам буржуазіі і адмаў-
ленне ад рэвалюцыйных метадаў барацьбы.
[Ад лац. оррогіпннв — зручны.]
АПАРТУНІСТ, -а, М -сце, м. Прыхілыіі
апартунізму; той, хто праводзіць палітыку
апартунізму. Правы апартуніст, Левы аплр
туніст.
АПАРТУНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так
ж. Жан. да апартуніст.
АПАРТУНІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да апартунізму. Апартуністычш
палітыка. АпартуніА'ычная плынь.
АПАРТУНІСЦКІ. -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да апартуністаў. Апартунісцкая група.
АІІАРТЭІД, -у, М -дзе. м. Кніжн. Палітыка
расавага раздзялення і дыскрымінацыі.
АПАРШЫВЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Рам.
Зрабіцца паршывым, пакрыцца паршой.
АПАРЫНА, -ы, ж. Разм. Месца ў балоце,
дрыгве, якое пе зарасло мохам і напоўнена
вадою; акно. Раз, ходзячы па балоце, уваліў-
ся.. \бацюшка\ дзесь у апарыну па самы по-
яс. Колас.
АПАРЫСТЫ, -ая, -ае. Тое, што і п а р ны’
\Вейс:\ — Поту на целе як у самы апарысты
летні дзень. Шынклер.
АПАРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца: зак.
Пашкодзіць сабе скуру гарачай парай або
кіпнем. Хонеў хлопец быў ускочыў у цэбар
з лугам і не апарыўся толькі затым, што луг
быў халодны. Чорны.
АПАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. 1. Пашкодзіць скуру гарачай парай або
кіпнем. Апарыць рукі.
2. Абліць кіпнем. Апарыць мякіну.
АПАСАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Баяцца каго-, чаго-н.; непакоіцца з-за ма-
гчымасці якога-н. выпадку. Апасацца ліхога
чалавека. □ \Даніла:\ Скіба нават апасаўся,
каб.. \Рыгор\ чаго.. \Кацярыне\ не выказаў
пра нас. Крапіва.
2. Сцерагчыся чаго-н. Апасацца інфекцыі.
АПАСКА, -і, ДМ -цы, ж. Разм. Асцярож-
насць, выкліканая прадбачаннем нядобрага,
непрыемнага. Хадзіць з апаскай. Гаварыць
з апаскай. Ц Боязь, страх. Што ты глянулс ,
з такой апаскаю? Глебка. Вялікай апаскі н.г-
ма—з Журавіч немцы паўцякалі. Навумешга.
АПАСКУ ДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зм. !
пр. ад апаскудзіць.
АПАСКУДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; |
незак. 1. Незак. да апаскудзіцца.
2. Зал. да апаскуджваць.
АПАСКУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. 1
да апаскупзіпь.
АПАСКУДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца; ।
зак. 1. Зрабіцца брудным, запэцкацца.
2. перан. Сапсавацца; зрабіцца дрэнным,
непрыголным.
АПАСКУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. 1. Зрабіць брудным, запэцкаць.
2. перан. Зусім сапсаваць; зрабіць дрэн- I
ным, непрыгодным. I
АПАСЛІВЫ, -ая, -ае, Разм. Які дзейнічае,
обіць што-н. з апаскай, асцярожна; засця-
южлівы. // Які выяўляе апаску, поўны за-
цярожлівасці. Апаслівы позірк.
АПАСРОДКАВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеян-
в паводле' знач. дзеясл. апасродкаваць.
АПАСРОДКАВАНЫ, -ая, -ае. Кніжн. 1.
Дзеепрым. зал. пр. ад апасродкаваць.
2. у знач. прым. Дадзены не непасрэдна, а
праз каго-, што-н. іншае. Уплыў Міцкевіча
па беларускіх паэтаў другой паловы XIX
стагоддзя быў апасродкаваны. Лойка.
АПАСРОДКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.
і незак., што. Кніжн. ІІаказаць (паказваць)
пе непасрэдна, а праз каго-, што-н. іншае;
паслужыць (служыць) перадатачным срод-
кам.
АПАСТЫЛЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Разм.
Вельмі надакучыць, апрыкраць; зрабіццаня-
мілым, невыносным. [Паўліна:]— Апастыле-
ла была за хваробу нават сама сабе. Сачанка.
АПАСТЫЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які вельмі на-
дакучыў, апрыкраў; зрабіўся нямілым, невы-
носным. Не бачыць, не чуе нічога [Мар’яна},
I свет стаўся ёй апастылы. Колас. Натураль-
на, што кожны з нас з нецярплівасцю чакаў
заканчэння работы Асамблеі, каб хутчэй па-
збавіцца ад апастылай атмасферы і дыхнуць
свежым паветрам. Лынькоў.
АПАСТЫЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак., з кім і без дап. Разм. Лаяцца, сва-
рыцца. [Гаццяна:]— Вунь.. [мужыкі] стаяць,
маўчаць, як вады ў рот набраўшы. Хай дур-
кыя бабы крычаць, хай апастыляюцца, а мы,
разумненькія, памаўчым, паглядзім, як яно
куды. Зарэцкі. // Задзірацца, трымаць сябе
задзірліва. [Сы.мон:] — Нам апастыляцца з
немцам з-за якога глупства няварта. Лынь-
коў.
АПАСТЭРЫЁРНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Уласці-
васць апастэрыёрнага.
АПАСТЭРЫЁРНЫ, ~ая, -ае. Спец. Заснава-
ны на вопыце; які вынікае зівопыту; проціл.
апрыёрны.
АПАСТЭРЫЁРЫ, прысл. Спец. На падста-
ве вопыту, вопытных дадзеных; проціл.
апрыёры.
[Лац. а розіегіогі.]
АПАСЦІ, ападзё; зак. 1. Асыпацца, адва-
ліцца (пра лісце, кветкі і пад.). Асенні дзень.
Шумяць бары,— Пара лістам апасці. Глебка.
То шышка зваліцца з хваіны, То сук збуцве-
лы ападзе. Астрэйка. // перан. Знікнуць, пра-
пасці. Няхай мой смутак ападзе, як лісце во-
сеньскага бору. А. Вольскі.
2. Паменшыцца ў аб’ёме, спасці. Назаўтра
Ціхану стала лепш. Пухліна апала. Дуброў-
скі. // Стаць худым, упалым. Стафанковічаў
твар стаў зямлісты, вызначылася худзізна на
скронях, нейк у адзін момант вытырклі ску-
лы, апалі шчокі. Чорны. // Аслабець, стра-
ціць сілу. Сонца даўно пераваліла за паўдня,
гарачыня апала. Чарнышэвіч. Гул матораў на
самай высокай ноце раптам апаў. Алешка. //
Памепшыцца, панізіцца ўзроўнем. Цяпер мы
кожны дзень бегалі да балотца глядзець, на-
колькі апала вада. Якімовіч.
3. Апусціцца; упасці. Жэрдачка апала ўніз
адны.м канцом, і пакуль хлопец паспеў пера-
рэзаць другі матузок, па жэрдцы шугану-
лі ўніз сухія.. кумпякі. Брыль. Кропля даж-
джу мне апала на твар 3 хмары паўночнай.
Танк. // Упасці, звіснуць (пра валасы, ткані-
ны і пад.). «Мой далёкі мілы сябра!» — па-
вольна прачытала Ніна Пятроўна і адкінула
рукою кудзеркі валасоў, што апалі ёй налоб.
Краўчанка.
4. Асесці, пакрыць сабою ўсю паверхню.
[Заранік] любіў горад і ў гэты позні час, калі
ўжо крыху прыціх еячэрні вулічны шум,
рассеяўся і апаў пыл, змоўкла музыка ў га-
радскім парку. Хадкевіч. Яны [бяссмертнікі]
ад першых дзён еясенніх Да позняй восені
цвітуць, Пакуль на вымаклую зелень Снягі
ізноў не ападуць. Прыходзька. // Апусціцца,
распаўсюдзіцца панізе, выпасці (аб расе, ту-
мане і пад.). Апасці не паспелі росы У той
перадсвітальны міг А ён [Врэст], нібы юнак
Матросаў, Краіну засланіў грудзьмі. Вітка.
5. перан. Апусціцца, легчы на што-н. Цёп,-
лы вечар апаў На калгасныя нівы і хаты.
Танк. А цішыня такая нечуваная Апала на
балоты і палі. Панчанка. Мрок лёг на самую
зямлю, апаў надоўга,— асенняя ноч бяскон-
цая. Пташнікаў.
6. перан. Пагоршыцца(пра настрой, пачуц-
ці і пад.). Вядома? што тут прабіцца не было
ніякай магчымасці, і ў ІПуста адразу апаў
настрой. Шчарбатаў. Пешта радаснае, гордае
ўзнялося ў Юркавых грудзях, але тут жа
апала. Карпаў.
АПАТБІТ, -у, М -тыце, м. Мінерал, які
з’яўляецца састаўной часткай болыпасці вы-
вергнутых парод і выкарыстоўваецца для вы-
рабу фасфатных угнаенняў.
[Ад грэч. араіао — падманваю (першапа-
чаткова гэты мінерал з цяжкасцю адрозніва-
лі ад іншых).]
АПАТЫТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да апатыту. Апатытавая руда.
АПАТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апа-
тычнага.
АПАТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адпосіны
да апатыі. Апатычны стан. // Які выяўляе
апатыю. Гэта быў доўгі маўклівы мужык з
апатычным выразам беднага на расліннасць
твару. Зарэцкі.
2. Які знаходзіцца ў стане апатыі; схіль-
ны да апатыі; абыякавы. У спамінаўся першы
муж — сумны дома і апатычны на рабоце.
КарпаЎ.
АПАТЫЯ, -і, ж. Стан душэўнай абыяка-
васці, раўнадушнасці. У .. [Касі] з’явілася да
ўсяго апатыя, зарадзілася няўпэўненасць у
сваіх поглядах. Карпюк. [Карызну] агарнула
цяжкая апатыя — яму хацелася аднаго: скон-
чыць як найхутчэй гэты няўдалы сход і ад-
пачыць. Зарэцкі.
АПАЎДШ і АПАУДНЯ, прысл. У сярэдзі-
не дня; апоўдні.
АПАЎЗАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апаўзаць — апаўзці.
АПАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаўзці.
АПАУЗЦІ, -зў, -зёш, -зё; -зём, -зяцё; пр.
апбўз, апаўзла, апаўзлб; зак. 1. Спаўзці ўніз
(пад дзеяннем цяжару); асесці. Зямля апаўз-
ла. □ Радзецкі ўзмахнуў рукамі, сутаргава
ўхапіўся за дрэва з дуплом, але не ўтрымаўся
і апоўз на зямлю. Гурскі.
2. Тое, што іабпаўзці.
АПАЎНОЧЫ, прысл. Тое, што і а п о ў-
н ачы.
АПАФЕОЗ, -у, м. 1. У Старажытнай Грэцыі
і Рыме — абрад абагаўлення героя, імперата-
ра і інш.
2. Услаўленне, ушанаванне якой-н. асобы,
з’явы і пад. [Паэма П. Броўкі] «Хлеб» — гэта
апафеоз мірнай працы сейбіта-хлебароба, па-
этызацыя яго штодзённых спраў. Бярозкін.
3. Заключная частка спектакля, канцэрта
з удзелам усіх выканаўцаў, у якой услаўля-
юцца народ, герой, выдатная гістарычная ці
грамадская падзея.
[Грэч. ароШеозіз.]
АПАХМЯЛІЦЦА, -хмялйся, -хмёлішся,
-хмёліцца; зак. Разм. Тое, што і п а х м я -
ліцца. [Бацька] усё ж не ўтрываў, прахры-
пеў да старой, ці не знайшла б чаго апахмя-
ліцца. Мележ.
АПАХМЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца.
Незак. да апахмяліцца.
АПАШКІ, прысл. Разм. Тое, што і н а-
апашкі. Станіслаў зняў свой пінжак і на-
кінуў .. [Ралі\ апашкі на плечы. Сабаленка.
АПАШЛЁННЕ, -я. н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апашляць — апошліць і стан паводле
знач. дзеясл. апашляцца — апошліцца.
АПАШЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
апошліцца.
2. Зал. да апашляць.
АПАШЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
апошліць.
АПАЭТЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апаэтызаваць.
АПАЭТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.,
каго-што. Паказаць, падаць каго-, што-н. у
паэтычным, ідэалізаваным выглядзе. [Максі-
му] хацелася неяк узняць, апаэтызаваць Ма-
шу. Шамякін. Трэба быць сапраўды паэтам,
каб у эпічным творы так апаэтызаваць воб-
раз зямлі. «Полымя».
АПАЯСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апаясаць.
АПАЯСАЦЦА, апаяшўся, апаяшашся, апа-
яшацца; зак. 1. Надзець на сябе пояс; пад-
перазацца.
2. перан. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Абкружыцца
чым-н. Апаясаўся ён [Ленінград] марскою сі-
нявой. Зарыцкі.
АПАЯСАЦЬ, апаяшў, апаяшаш, апаяша;
зак., каго-што. 1. Надзець на каго-н. пояс,
падперазаць каго-, што-н.
2. перан. Працягнуцца вакол чаго-н., аб-
кружыць, ахапіць сабоп што-н. Праз агня-
вую заслону, што апаясала аэрадром, здава-
лася, нельга было прабіцца ні жалезу, ні
сталі. Шахавец. Праходзячы ў той дом [маў-
залей] бясконцаю чаргою, яго [Ільіча] не
стужкай мы жалобнай абвілі, Апаясалі мы
яго жывой ракою, Жывы людскі вянок навек
яму сплялі. Куляшоў. Сто вежаў Прагі зала-
той, Каменных дзіў яго [Яна Жыжкі] радзі-
мы, Апаясаў фабрычны строй 3 узвіхранай
чупрынай дыму. Лужанін.
АПАЯСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да апа-
ясаць.
АПЁКА, -і, ДМ апёцы, ж. 1. Мерапрыемст-
вы па ахове правоў і інтарэсаў асоб, якія
не могуць самі весці сваіх спраў. Устанавіць
апеку над малалетнім. Ц Нагляд над дзяржа-
вай (ахова яе правоў, клопаты пра яе раз-
віццё і пад.), які ператвараецца капіталі-
стычнымі краінамі ў эксплуатацыю і аграб-
ленне падапечных дзяржаў. Міжнародная
апека.
2. Нагляд, кантроль над чыёй-п. дзейна-
сцю. Выйсці з-пад апекі.
3. Асобы, установы, арганізацыі, якія
ажыццяўляюць апеку.
АПЕКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апекаваць.
АПЕКАВАЦЦА, апякўюся, апякўешся,
апякўецца; незак. 1. над кім-чым. Клапаціц-
ца пра каго-, што-н., накіроўваць дзеянні,
ахоўваць чые-н. інтарэсы. Крушынскі апека-
ваўся над сваімі рабочымі. Бядуля.
2. Зал. да апекаваць.
АПЕКАВАЦЬ, апякўю, апякўеш, апякўе;
незак., каго-што. Ажыццяўляць апеку (у 1,
2 знач.). Калі дзеці вырасталі і станавіліся
самастойнымі, бацька іх больш не апекаваў.
Бачыла.
АПЕЛЬСІН, -а, м. 1. Паўднёвае пладовае
дрэва сямейства рутавых.
2. Плод гэтага дрэва.
[Гал. арреізіеп.]
АПЕЛЬСІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да апельсінаў. Апельсінавыя долькі. // Пры-
гатаваны з апельсінаў. Апельсінаеае варэн-
не. Апельсінавы сок.
АПЕЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак. і
незак. 1. Падаць (падаваць) скаргу ў вы-
шэйшую інстанцыю на рашэнне ніжэйшай.
2. да каго-чаго. Быклікаць (выклікаць) пад-
трымку, спачуванне і пад, Апеляваць да та-
варышаў. Апеляваць да грамадскай думкі.
АПЕЛЯНТ, -а, М -нце, м. Асоба, якая па-
дае або падала апеляцыю.
АПЕЛЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да апеляцыі (у 1 знач.). Апеляцыйны суд.
Апеляцыйная камісія.
АПЕЛЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Скарга ў вышэйшую
інстанцыю на рашэнне ніжэйшай.
2. Зварот да каго-, чаго-н. дзеля падтрымкі,
спачування і пад. Апеляцыя да братоў па
крыві была, такім чынам, апеляцыяй да бра-
тоў па барацьбе, у якіх паэт шукаў пад-
трымкі, разумення і спагады. Лойка.
[Лац. ареііаііо.]
АПЁНДЫКС, -а, м. 1. Адростак сляпоп
кішкі.
2. Кароткі шланг для запуску і выпуску
газу ў ніжняй частцы абалонкі дырыжабля.
[Ад лац. аррепсііх — прыдатак.]
АПЕНДЫЦБІТ, -у. М -цыце, м. Запаленне
апендыкса (у 1 знач.).
АПЁНЬКА, -і, ДМ -ньцы; Р мн. -нек; ж.
Познаасенні жаўтаватага колеру ядомы
грыб, які расце каля пнёў або карэнняў дрэў.
Вакол старых.. пнёў выцягвалі адна перад
другой угору доўгія шыі апенькі. Васілевіч.
АПЕРАДЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які апярэдж-
вае, дае лепшыя ў параўнанні з іншымі вы-
нікі. Апераджальны рост цяжкай прамысло-
васці.
АПЕРАДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апярэдзіць.
АПЕРАЗАЦЦА, аперажўся, апяражашся,
апяражацца: зак. Разм. Падперазацца чым-н.
АПЕРАЗАЦЬ, аперажў, апяражаш. апяра-
жа; зак., каго-што. 1. Надзець пояс і пад.
2. Абвязаць каго-н. поясам і пад. // пе-
ран. Абкружыць, абнесці, абгарадзіць што-н.
чым-н. Іван Грозны пабудаваў некалькі крэ-
пасцей у ваколіцах горада, а самы горад
аперазаў земляным валам. Хадкевіч.
3. Разм. груб. Ударыць. Гэлька са злосцю
схапіла палку і з усёй сілы аперазала сабаку.
Чарот.
АПЁРАНЫ, -ая, -ае. Які пакрыўся пер’ем;
увабраўся ў пер’е. Ка.гі ж здараўся часам
выпадак такой незвычайнай важнасці, што
на траву.. звальваўся з гнязда толькі што
апераны верабейчык,— шчасце не мела гра-
ніц! Брыль.
АПЕРАТАР, -а, м. 1. Уст. Доктар, які пра-
водзіць аперацыю (у 1 знач.); хірург.
2. Кваліфікаваны рабочы, які кіруе рабо-
тап складанага механізма або ўстаноўкі.
Аператар стаіць збоку, а фрэза машыны, ні-
бы слухаючыся рукі ўмелага майстра, рэжа
на тоўстай пласцінцы пяціканцовую зорку,
гатым другую складаную геаметрычную фі-
гуру. «Звязда».
3. Службовая асоба на транспарце, якац
прымае распараджэнні дьіспетчара і паве-
дамляе яму звесткі аб руху.
4. Спецыяліст, які праводзіць кіназдымкі;
кінааператар.
АПЕРАТАРСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да аператара.
2. у знач. наз. аператарская, -ай, ж. Па-
мяшканне, у якім працуе аператар.
АПЕРАТЫЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апе-
ратыўнага. Аператыўнасць у рабоце. Апера-
тыўнасць кіраўніцтва. □ Для большай апе-
ратыўнасці, рухавасці атрада была выдзеле-
на група партызан пад камандай Фёдара Іла-
рыёнавіча Паўлоўскага. Чорны. Гонар мілі-
цыі быў закрануты, і яна праявіла незвычай-
ную аператыўнасць. Шамякін.
АПЕРАТЫЎНЫ, -ая, -ае. Здольны хутка і
правільна выконваць практычныя задачы;
дзейсны.— Абавязак кур'ера быць аператыў-
ным, загады выконваць бездакорна. Васі-
левіч.
АПЕРАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. 1. Прызначаны
для аперацыі, звязаны з аперацыяй (у 1
знач.); хірургічны. Аперацыйны стол. Апера-
цыйнае ўмяшанне. □ Кал-І іх, бацькоў, упус-
цілі ў аперацыйны пакой,— маці з плачам
кінулася да стала. Брыль. // у знач. наз. апе-
рацыйная, -ай, ж. Памяшканне ў бальніцы,
дзе аперыруюць. Тата выходзіў з аперацый-
най, сястра здымала з яго халат і маску. Бя-
ганская.
2. Звязаны з аперацыяй (у 2 знач.). Апера-
цыйны план кампаніі. □ Некаторыя часці,
батальёны, роты біліся самастойна, без агуль-
нага аперацыйнага кіраўніцтва. Колас. //
Прызначаны для непасрэднага, практычнага
ажыццяўлення чаго-н. Аперацыйны аддзел.
Аперацыйныя органы. □ Чуліся галасы, што
наспеў ужо час аб'яднаць усе атрады адзі-
ным аперацыйным цэнтрам, падпарадкаваць
баявую дзейнасць усіх атрадаў адзінаму апе-
рацыйнаму плану. Лынькоў.
3. Які мае адносіны да аперацыі (у 3
знач.). Канец аперацыйнага года.
4. Прызначаны для аперацыі (у 4 знач.).
Аперацыйныя станкі.
АПЕРАЦЫЯ, -і, ж. 1. Механічнае ўздзеян-
не на тканкі і органы цела (ускрыццё, выда-
ленне і пад.) з мэтай лячэння. Пластычная
аперацыя. □ Адкрылася старая рана, і трэба
было зноў рабіць аперацыю — вымаць аскол-
кі. Васілевіч.
2. Сукупнасць баявых дзеянняў, аб’ядна-
ных адной мэтай, адным заданнем. Насту-
пальныя аперацыі. □ Удалая аперацыя су-
праць атрада немцаў набывала славу — ка-
залі, што партызанская армія вось-вось ува-
рвецца ў горад. Мікуліч.
3. Гандлёвая, фінансавая і пад. здзелка.
Часамі здаралася так, што ў касе аперацый
было мала, рабіць не было чаго, а аставацца
там.. [Марыне} было цяжка. Скрыган.
4. Асобная закончаная частка тэхналагіч-
нага працэсу, якая выконваецца на адным
рабочым месцы. Аперацыя па фармоўцы дэ-
талей. Аперацыі на такарным станку. // Асоб-
нае дзеянне сярод многіх іншых, з якіх скла-
даецца работа якой-н. установы. Аперацыі
па страхаванні.
5. Разм. жарт. Дзеянне або шэраг дзеян-
няў, накіраваных на дасягненне пэўнай мэ-
ты. Клопікаў.. высмаркаўся, асцерагаючыся,
каб не вельмі былі трубнымі гукі пры гэтай
далікатнай аперацыі. Лынькоў.
АПЁРВАЦЦА, -аецца. Незак. да аперыцца
(у 1 знач.).
АПЁРЦІСЯ, абапрўся, абапрэшся, аба-
прэцца; абапромся, абапрацёся; пр. абапёрся,
абаперлася; зак. Тое, што і абаперціся.
АПЕРЦЬІПІРАВАЦЦА, -руецца; незак.
Зал. да аперцыпіраваць.
АПЕРЦЫПІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе;
зак. і незак., што. Спец. Асвоіць (асвойваць)
на аснове папярэдняга вопыту.
АПЕРЦЭПЦЫЙПЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
дачыненне да аперцэпцыі.
АПЕРЦ9ПЦЫЯ, -і, ж. Спец. Залежнасць
успрыняцця ад папярэдняга індывідуальна-
га вопыту, ранейшых уяўленняў і запасу ве-
даў.
[Ад лац. ай — пры і регсерііо — успры-
няцце.1
АПЕРЫРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аперыраваць.
АПЕРЫРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аперыраваць (у 1 знач.).
АПЕРЫРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
аперыраваць.
АПЕРЫРАВАЦЬ, -рую. -руеш, -руе; незак.
1. таксама зак., каго. Рабіць (зрабіць) каму-н.
аперацыю (у 1 знач.). Аперыраваць хворага.
2. Праводзіць, выконваць ваенныя апе-
рацыі.
3. чым. Карыстацца чым-н., выконваць
пэўныя дзеянні над чым-н. Аперыраваць ліч-
бамі. Аперыраваць фактамі.
АПЕРЫЦЦА, -рыцца: зак. 1. Пакрыцца, аб-
расці пер’ем, убрацца ў пер'е (пра птушак).
Не аперыліся птушкі, Ды лятуць з гнязда у
служкі. Бічэль-Загнетава.
2. перан. Падужаць, пасталець (пра лю-
дзей). Пабыўшы з год на вольным паветры,
Людміла паправілася, або, як жартуючы пра
яе казалі, аперылася; паружавелі шчокі, са-
ма яна падрасла, аформілася як дзяўчына.
Гурскі. // Палепшыць, замацаваць сваё матэ-
рыяльнае становішча.
АПЁРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. Пакрыць, упрыгожыць пер’ем.
АПЕРЭТА, -ы, ДМ -рэце, ж. 1, Музычна-ва-
кальны твор камедыішага характару з эле-
ментамі размовы. Ц Сцэнічнае выкананне
такога твора.
2. Тэатр, у якім ставяцца музычна-вакаль-
ныя творы камедыйнага характару.
3. Трупа тэатра аперэты.— Аперэта пры-
ехала,— нясмела перарвала.. думкі [Грушэў-
скага} Аня, кіўнуўшы галавой на афішу. Кар-
пюк.
ГТт ппрт’рТТл I
АПЕРЭТАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да аперэты, звязаны з аперэтай. Апе-
рэтачны акцёр. Аперэтачнае амплуа.
2. Які нагадвае тое, што бывае ў аперэце;
такі, да якога нельга ставіцца сур’ёзна. Апе-
рэтачныя прыгоды. Аперэтачнае адзенне. □
Шэравокія, светлавалосыя, іканапісныя, з
вішнёвымі вуснамі і ненатуральна ружовымі
шчокамі, ..[студэнтьі] вельмі нагадвалі апе-
рэтачных пастушкоў. Караткевіч.
АПЕРЭТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Разм. Тое, што і аперэта.
АПЁСЦІЦЬ, апёшчу, апёсціш, апёсціць.
Разм. Зак. да песціць.
АПЕТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апець.
АПЕТЫТ, -у, М -тыце, м. Жаданне есці.
Добры апетыт. Не мець апетыту. □ На нейкі
момант.. [Паліна] суцішылася, назіраючы,
з якім рпетытам есць сястра. Сіўцоў. // звы-
чайна мн. (апетыты, -аў); перан. Жаданне
наогул, імкненне да чаго-н. Але ўласніцкія
апетыты ўсё болыа разгараюцца. Лазун ха-
цеў бы валодаць усёй вёскай, трымаць яе ў
сваіх руках, аблытаць павуцінай даўгоў.
Хромчанка.
О Воўчы апетыт — вельмі вялікі, нястрым-
ны апетыт. Наганяць апетыт гл. наганяць.
[Ад лац. арреНіпз — жаданне.]
АПЕТЫТНЬІ, -ая, -ае. Смачны, прыгожы
на пагляд, які выклікае жаданне есці, узбу-
джае апетыт. Апетытны пах. □ [Ксёндз Мар-
цэвіч] спакойна прысунуў да сябе апетытны
ружовы пульхны торт, які выглядаў, нібы
яснае сонца. Бядуля. // перан. Разм. Прываб-
ны (звычайна пра жанчын).
АПЁЦЬ, апяю, апяёш, апяё; апяём, апеяцё;
зак., каго-што. Уславіць, адлюстраваць у пес-
нях, вершах. Колькі светлых хвілін, незабыў-
ных спатканняў гэты дзень нам прынёс— не
апець песняру. Машара.
АІІЁЧАК, -чка, м. Каменны ці гліняны пад-
мурак печы.
АПЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апячы.
0 Як апечаны — пра вялікую ўзруша-
насць чалавека.
АПЁК, -у, м. 1. Пашкоджанне цела агпём,
сонцам, радыяцыяй ці чым-н. іншым гара-
чым, пякучым. Тэрмічны, хімічны, электрыч-
ны апёк. □ [Доктар:] — На твары слядоў ад
апёку ўжо і цяпер амаль не відаць. Мележ.
2. Месца на целе, пашкоджанае агнём ці
чым-н. гарачым, пякучым. [Доктар:] — Наш
хворы ў цяжкім стане — На твары адны апё-
кі, На ногі ён скора ўстане, А вось ці зале-
чым шчокі. Нядзведскі.
АПІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абапіцца.
АШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
піць.
АПІЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апілаваць.
АПІЛАВАЦЬ, -лўю, -лўеш, -лўе; зак., што.
Апрацаваць што-н. з краёў або з усіх бакоў
пілою ці напільнікам. Апілаваць бярвенне.
Апілаваць металічную пласцінку.
АПІЛКІ, -лак; адз. няма. Дробныя частачкі
матэрыялу, якія ўтвараюцца пры апрацоўцы
яго пілой або напільнікам; пілавіннв. Зазві-
нела піла, Застагнала сасна; Пры дарозе, Як
слёзы, апілкі. А. Александровіч.
АШЛОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апілоўваць — апілаваць.
АПІЛОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апілоўваць.
АПІЛОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апілаваць.
АПІЛОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. апілоўваць — апілаваць.
АПІЛОЎШЧЫК, -а, м. Той, хто апілоўвае
што-н.
АПІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. Не-
зак. да абапяць.
АПІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да абаперціся.
АПІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аба-
перці.
АіііРЫШЧА, -а, н. Тое, што і а п о р а (у
1, 3 знач.). Сам, [Лоўгач] нядаўна блукаў у
змрочным карагодзе супярэчлівых думак, ва-
гаўся, шукаў апірышча ў жыцці, каб не апу-
сціцца, каб жыць па-людску. Савіцкі. Думкі
пра сына былі цяпер адзіным апірышчам
[Антона]. Чорны.
АПІСАЛЬЙАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апі-
сальнага. Цішка Гартны глыбока пранікае ў
падзеі, часткова пазбаўляецца натуралістыч-
най апісальнасці і схематызму, якія часам
адчуваліся ў яго ранніх творах. Хведаровіч.
АПІСАЛЬНІЦТВА, -а, н. Йатуралістычнае
а'пісанне без спробы тыпізацыі, ацэнкі. Тут
[у апавяданні] ужо прыкметна імкненне аўта-
ра не да апісальніцтва, а да тыпізацыі, мас-
тацкага абагульнення з’яў жыцця, характа-
раў людзей. Ларчанка.
АПІСАЛЬНЫ, -ая, -ае. Пабудаваны на апі-
санні, абмежаваны адным апісаннем. Апі-
сальная заалогія. Апісальны курс граматыкі.
АПІСАННЕ, -я, н. Слоўная, пісьмовая або
вусная, абмалёўка каго-, чаго-н. Трэцяе апа-
вяданне пачынаецца апісаннем вечара: як
заходзіла сонца, як узнімаўся туман, як пах-
лі веснавыя дрэвы. Чорны. Тут пачну я апі-
санне, Як пішацца ў казках, Бо іначай не
выходзіць — Слухайце, хто ласкаў! Купала.
АПІСАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад апісаць.
2. у знач. прым. Такі, усе стораны, грані
якога з’яўляюцца датычнымі да акружнасці,
паверхні (пра многавугольнік, мнагагран-
нік) або на якім ляжаць усе вяршыні ўпіса-
нага многавугольніка, мнагагранніка (пра
акружнасць, шар). Апісаны трохвугольнік.
Апісаная прызма.
АПІСАЦЬ, апішў, апішаш, апіша; зак.,
каго-што. 1. Падрабязна расказаць пра каго-,
што-н.; абмаляваць каго-, што-н. сродкамі
пісьмовай мовы. Я не буду ўнутр залазіць
Падзеяў саўгасных, Апішу толькі, што бачыў
Болей-меней ясна. Купала. // перан. Зрабіць
тое самае вусна.
2. У сістэматычным парадку пісьмова пе-
радаць асаблівасці, прыметы або склад ча-
го-н. з навуковай мэтай. Апісаць гаворку.
Апісаць старажытны рукапіс.
3. Скласці поўны спіс якіх-н. рэчаў дзеля
іх уліку. Апісаць інвентар. // Зрабіць улік і
ацэнку маёмасці пры накладанні на яе
арышту. Прыйшла сельсаввцкая камісія і
апісала малатарню. Чорны. // Завяшчаць
што-н. каму-н. Апісаць хату на дзяцей.
4. Начарціць адну фігуру вакол другой з
захаваннем пэўных умоў. Апісаць акруж-
насць вакол трохвугольніка.
5. Зрабіць рух па крывой. перамясціцца па
крывой. Калі ракета апісала дугу і падала
ўжо на зямлю, Арцыховіч.. заўважыў сілуэт
салдата. Алешка.
АШСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апісваць — апісаць.
АПІСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да апіс-
ваць.
АШСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апі-
саць
АШСКА, -і, ДМ -цы; Р мн. -сак; ж. Памыл-
ка ў пісьмовым тэксце, зробленая праз няў-
важлівасць, рассеянасць. Зрабіць апіска.
АПЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аплаваць.
АПЛАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што
і абплаваць. Адзін з нашай рыбацкай..
тройкі казаў, што на Свіцязі ён адчувае ней-
кую незвычайную лёгкасць, як ні на адной
іншай вадзе, якіх ён, дарэчы, аплаваў.. ня-
мала. Брыль.
АПЛАВІЦЦА, -віцца; зак. Расплавіцца па
краях, па паверхні.
АПЛАВІЦЬ, аплаўлю, аплавіш, аплавіць;
зак., што. 1. Расплавіць край або паверхню
чаго-н., нагрэўшы да высокай тэмпературы.
2. Спец. Ачысціць ад прымесей пры
плаўцы.
АІІЛАДЗІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле зчач. дзеясл. апладзіраваць; плясканне ў
далоні.
АПЛАДЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; не-
зак. Пляскаць у далоні (у знак ухвалы або
прьтвітання). Гледачы горача апладзіравалі
артыстам, доўга не даючы ім пайсці са сцэ-
ны. Рамановіч.
[Ад фр. ароіашііг.]
АПЛАДНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апладняць — апладніць.
АПЛАДНІЦЦА, аплбдніцца. Зак. да аплад-
няцпа (у 1 знач.).
АПЛАДНІЦЬ, апладню, аплбдніш, аплбд-
ніць. Зак. да апладняць.
АПЛАДНЯЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Здольнасць да
аплапнення.
АПЛА ДНЙЛЬНІК, -а, м. Той, хто аплад-
няе.
АПЛАДНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Станавіц-
па аплодненым. Усё так дзіўна проста!
Колькі год Тлумачыла яна [Настаі малым
у школе, Як кветка апладняецца. 3. Аста-
пенка.
2. Зал. да апладняць.
АПЛАДНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак., каго-
што. 1. Даваць пачатак развіццю арганізма
шляхам зліцця мужчынскай і жаночай пала-
вых клетак.
2. перан. Станавіцца крыніцай творчай сі-
лы. Творчасць рамантыкаў прагрэсіўных
апладняў рэвалюцыйна-дэмакратычны і на-
цыянальна-вызваленчы рух, які раз-пораз
успыхваў у розных частках Еўропы. Наву-
менка.
АПЛАЦЫСМЁНТЫ, -аў; адз. няма. Пляс-
канне ў далоні (у знак ухвалы або прыві-
тання). Новага старшыню павіншавалі апла-
дысментамі, і на гэтым сход закончыўся.
Шахавец.
[Фр. арріапсіівзетепіэ.]
АПЛАКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аплакаць.
АПЛАКАЦЬ, аплачу, аплачаш, аплача;
зак., каго-што. Наплакацца з выпадку чы-
ёй-н. смерці, страты чаго-н. Тысячы матак
аплакалі ўсё: тугу і голад, пакуты і смерць
сяброў. Брыль. // перан. Адчуць і выказаць
сваё гора, смутак з выпадку якога-н. ня-
шчасця. Перш чым Максім Багдановіч апла-
ча ў вершы «Слуцкія ткачыхі» трагедыю
прыгонных беларускіх дзяўчат.., слуцкія па-
ясы апіша Адам Міцкевіч. Лойка.
АПЛАКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аплакваць — аплакаць.
АПЛАКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аплакваць.
АПЛАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аппакаць.
АПЛАМБАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад апламбаваць.
2. у знач. прым. Апячатаны пломбаю.
АПЛАМБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш, -бўе; зак.,
што. Накласці на што-н. пломбу; запячатаць
пры дапамозе пломбы.
АПЛАМБОЎВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апламбоўваць — апламбаваць.
АПЛАМБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апламбаваць.
АПЛАМБОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. апламбоўваць — аплам-
баваць.
АПЛАТА, -ы, ДМ -лаце, ж. 1. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. аплачваць — аплаціць.
2. Грошы (матэрыяльныя каштоўнасці),
якія выплачваюцца за што-н. Пагадзінная
аплата. Дадатковая ап.тата. Аплата працы
калгаснікаў.
АПЛАТКА, -ткі. ж. 1. Абалонка з крух-
мальнага цеста або жэлаціну для парашко-
вых лякарстваў; капсуля. Прымаць хінін у
аплатках. // Лякарства ў такой абалонцы, у
капсулі.
2. Уст. Маленькі кружок клейкай паперы
або клейкага рэчыва для запячатвання пісь-
маў, склепвання папер. [Канапелька:\—
А гэтыя, як на іх ... папяровыя аплаткі ёсць?
Бажко.
3. Аладачка з прэснага цеста, якая выка-
рыстоўваецца католікамі і пратэстантамі
прьт прычаспі.
[Ад лац. оЫаіа (мн.) — прынашэнні.]
АПЛАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аплаўляць — аплавіць.
АПЛАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аплавіць.
АПЛАЎЛЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
аплаўляпь.
АПЛАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
аплавіць.
АПЛАЦІЦЦА, аплаціцца; зак. Стаць, зра-
біцпа аплачаным.
АПЛАЦІЦЬ, аплачў. аплаціш, аплаціць:
зак., што. Аддаць грошы за што-н., у замен
чаго-н.; пакрыць якія-н. выдаткі. Аплаціць
працу. // Пагасіць што-н., заплаціўшы адпа-
ведную суму грошай. Аплаціць рахунак.
// Даць плён, аддзячыць. [Кукуруза] добра
аплаціаа хлебаробам за іх працу. «Звязда».
// перан. Страціць што-н. (жыццё, шчасце 1
пад.) у імя чаго-н. [Зарэчны:] Зарына! Ты
лёс мой адзіны!.. Гатоў за цябе я памерці,
Каханне жыццём аплачу! Вачыла.
АПЛАЧАНЫ. -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аплаціць.
АПЛАЧВАННЕ, -я, н. Тое. што і а п л а-
т а (у 1 знач.).
АПЛАЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
аплаціцца.
2. Зал. да аплачваць.
АПЛАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аплаціць.
АПЛЁСЦІ, аплятў, апляцёш. апляцё; апля-
цём, аплецяцё, аплятўць; пр. аплёў, апляла,
аплялб; заг. апляці; зак., што. 1. Абвіць
чым-н. гнуткім; пакрыць густым перапля-
ценнем з чаго-н. Дзед Ігнат аплёў пасудзіну
бяростай, прыгнаў да яе драўлянае вечка,
засмаліў па краях жывіцай. Васілевіч. // Аб-
віць, акружыць сабой, утвараючы шчыльнае
спляценне. Густы алешнік і месцамі лаза
зялёнай сцяной аплялі азёрныя берагі з усіх
бакоў. Галавач.
2. перан. Разм. Аблытаць хітрыкамі, ашу-
каць. [Язэп:]— Апляла.. [Мальвіна] мяне, як
павг/к муху. Чарнышэвіч.
АПЛЁЦЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад аплесці.
2. у знач. прым. Які мае аплётку (з дуб-
цоў, дроту і пад.). У кутку стаяла вялікая
аплеценая бутля. Паслядовіч.
АПЛЁВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад апляваць; тое, што і апляваны.
2. у знач. прым. Зганьбаваны, пагарджаны.
Ідуць хадою непакорных Пад сцяг апошняй
барацьбы Усе пасынкі стагоддзяў чорных,
Аплёванай зямлі рабы. Хадыка.
0 Як аплёваны — пра чалавека, якога не-
заслужана зняважылі, абняславілі.
АПЛЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Ма-
тэрыял, якім што-н. аплятаецца. Йакрыць
дрот аплёткай.
АПЛЁЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аплёўваць — апляваць.
АПЛЁЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да аплявацца.
2. Зал. да аплёўваць.
АПЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апляваць.
АПЛІК, -а, м. Абл. Металічны кручок для
зашпільвання адзення. Заплікнуўшы праз пя-
ты ў дзесяты аплікі даматканай жакеткі,
Ігнась выладзіўся на вакзал. Мурашка.
АПЛІКАТА, -ы, М -каце, ж. У геаметрыі —
назва аднаго з трох лікаў, які вызначае
становішча пункта ў прасторы адносна пра-
мавугольнай сістэмы каардынатаў.
[Лац. арріісаіа — прыкладзеная.]
АПЛІКАТУРА, -ы, ж. 1. Спосаб размерка-
вання пальцаў, найболып зручны пры ігры
на музычных інструментах.
2. Лічбавае абазначэнне над нотамі парад-
ку размеркаваппя пальцаў музыканта.
[Ад лац. арріісаге — прыладжваць.]
АПЛІКАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да аплікацыі.
АПЛІКАЦЫЯ, -і, ж. 1. Спосаб стварэння
арнаменту, мастацкага ўзору або малюнка
шляхам наклейвання (нашыўкі) на што-н.
кавалачкаў рознакаляровай матэрыі, паперы
і пад.
2. Арнамент, узор, малюнак, створаны та-
кім чынам.
[Ад лац. арріісаііо — прыкладванне, на-
клейванне.]
АПЛІЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Пя-
целька для плацянога кручка (апліка).
АПЛОДНЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аплод-
ненага.
АПЛОДНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр..
ад апладніць.
АПЛОМБ, -у, м. Саманадзейнасць, сама-
ўпэўпенасць у гутарцы або ў паводзінах.
Гаварыць з апломбам. 3 апломбам брацца
за што-небудзь.
[Фр. арІошЬ.]
АПЛОТ, -у, М -лбце, м. Надзейная абарона,
цвярдыня, апора. Толькі самастойная рабо-
чая партыя можа быць цвёрдым аплотам у
барацьбе з самадзяржаўем, і толькі ў саюзе
з такой партыяй, у падтрыманні яе могуць
актыўна праявіць сябе ўсе астатнія бараць-
біты за палітычную свабоду. Ленін.
АПЛЬ'ІВАТЫ, -ая, -ае. Разм. Які аплыў ад
дзеяння вады, вільгаці. Аплыватыя стрэхі.
// 3 чым-н. аплыўшым. Аплыватыя хаты
(хаты з аплыўшымі стрэхамі).
АПЛЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аплыць.
АПЛЬ'ІВІНА, -ы, ж. Частка грунту, якая
аплыла ўніз. У рэльефе катлавіны можна
бачыць прыбярэжныя апоўзні, аплывіны і
берагавыя валы. Прырода Беларусі.
АПЛЫСЦІ, аплывў, аплываш, аплывё;
аплывём, аплывяцё; зак. 1. (1 і 2 ас. нг
ўжыв.). Растаць, растапіцца зверху, з краёў
і пачаць сцякаць, пакрываючы што-н. рэшт-
камі растопленага рэчыва. Свечка аплыла.
2. Ацячы, заплыць тлушчам; азызнуць.
Твар аплыў.
3. (1 і 2 ас. не ўжыв.}. Пад дзеяннем ва-
ды, вільгаці пачапь апаўзаць. Бераг аплыў.
б. Тое, што і а б п л ы с ц і.
АПЛЬ'ІЦЬ, аплывў, аплывёш, аплывё;
аплывём, аплывяцё; зак. Тое, што і аплы-
с ц і.
АПЛЮХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак,
Разм. Апырскацпа, абліцца. Аплюхацца
граззю.
АПЛЮХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Апырскаць, абліць.
АПЛЮХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да аплюхацца,
2. Зал. да аплюхвапь.
АПЛЮХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аплюхаць.
АПЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апляваць.
АПЛЯВАЦЦА, аплююся, аплюёшся, аплю-
ёцца; аплюёмся, аплюяцёся; зак. Разм.
Апляваць, апырскаць сябе слінай.
АПЛЯВАЦЬ, аплюю, аплюёш, аплюё; аплю-
ём, аплюяцё; зак., каго-што. 1. Пакрыць ка-
го-, што-н. пляўкамі.
2. перан. Беспадстаўна зняважыць, згань-
біць, абняславіць каго-, што-н. Злосць і крыў-
да агарнулі лесніка. Яго так зняважылі,
аплявалі. Колас.
АПЛЯВУХА, -і, ДМ -вўсе, ж. Разм. груб.
Удар рукой па шчацэ. Пажылы капітан раз-
махнуўся з усяго пляча і заляпіў такую
аплявуху Коху, што той пахіснуўся назад.
Лынькоў. // перан. Тое, што абражае, пры-
ніжае чыю-н. годнасць, чые-н. пачуцці.
АПЛЯВУШЫЦЬ, -вўшу, -вўшыш, -вўшыць;
зак., каго. Разм. груб. Даць аплявуху; уда-
рыць рукой па шчацэ, па твары. Ад страху
я заплюшчыў вочы і чакаў: вось, вось
дзядзька Цімох аплявушыць мяне — моцна,
моцна еытне. Баранавых.
АПЛЯТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які выкарыстоў-
ваецца для аплёткі.
АПЛЯТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. аплятаць — аплесці.
АПЛЯТАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да апля-
таць.
АПЛЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. 1. Незак. да
аплесці.
2. Разм. Прагна, са смакам есці. Адам сеў
на траву, раздзёр селядца, запэцкаўшы паль-
цы аб еантробы, і пачаў з галадухі аплятаць,
заядаючы сухім пячэннем. Чыгрынаў.
АПОВЕСЦЬ, -і, ж. 1. Мастацкі твор апавя-
дальнага характару, які займае прамежкавае
месца паміж раманам і апавяданнем. Апо-
весць К. Чорнага «Вясна». □ —Хачу напі-
саць аповесць, як на Палессі жылі дзве пры-
гожыя краскі-панны і што з гэтага вый-
шла,— смяялася Габрынька. Колас.
2. Апавяданне пра якую-н. падзею ў яе
паслядоўным' развіцці. Моўчкі слухаў Ігнась
журботную апоеесць сына невядомых баць-
коў. Мурашка. Стары тым часам цягнуў сваю
аповеснь. Бядуля.
АПОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апаіць.
АПОЙ. -Ю, м. Дзеянне паводле знач. дзе-
ясл. апаіць і стан паводле знач. дзеясл. аба-
піцца.
АПОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апойваць—апаіць.
АПОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да апой-
ваць.
АПОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаіпь.
АПОЙКА, -і, ДМ -йцы. ж. Шкура малочна-
га цяляці.
АПОЙКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачынен-
не да апойкі. Апойкавая шкура.
2. Зробпены з апойкі. Апойкавыя боты.
АПОЙНЫ. -ая, -ае. Які апойвае, ап’яняе,
дурманіць. Знадворку цягнула свежым, лёг-
кім і апойным паветрам. Гартньт.
АПОКА-і, ДМ апбцы, ж. Спец. Прыста-
саванпе, у якім робіцпа ліцепная форма.
АПОКА2, -і, ДМ апбцы, ж. Асадкавая цвёр-
дая лёгкая горная парода, багатая на крэ-
менязём.
АПОКРЫФЫ, -аў: адз. апбкрыф, -а, м.
Старажытныя рэлігійныя кнігі, забароненыя
царквой, таму што іх змест не поўнасцю
супадаў з патрабаваннямі афіцыйнага вера-
вучэння.
[Ад гпэч. арокгурЬоз — тайны.]
АПОЛАГ, -а, м.. Кароткае алегарычнае апа-
вяданно з жыцця жывёл, якое мае выразна
выказаную мараль.
[Грэч. аро!о§оз — апавяданне.]
АПОЛАК, -лка, м. Крайняя дошка, выпук-
лая з аднаго боку, якая атрымліваецца пры
апілоўцы бярвенняў. Ля дзвярэй прыбудоўка
з аполкаў, нешта накшталт сянец, два акны,
з аднаго боку і другога. Чорны. А дзядзька
моўчкі стаў збірацца: Дастаў сякерку і свяр-
дзёлак, Пад паху сунуў ён аполак На латакі
і на падстаўкі. Колас.
АПОЛАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апалоць.
АПОЛВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да апол-
ваць.
АПОЛВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апа-
лоць.
АПОЛЕЦ, -льца, м. Абл. Вялікі кавалак
свінога сала, які атрымліваецца пры раз-
біранні тушы. Энзэ і сапраўды грунтоўны,—
аполец сала, бохан хлеба, пара каўбас, з ко-
шык бульбы і яблыкі. Брыль.
АПОЛКАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з аполкаў.
[Мікуць] заехаў пад самы аполкавы хлеў, дзе
было гаспадарчае прыладдзе. Чорны.
АПОМНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.
1. Апрытомнець. Доўга ляжала Гэлька на
беразе паміж высокай травы і пахучых лу-
гавых кветак, пакуль апомнілася і адпачыла.
Чарот. // Прыйсці ў стан цвярозай развагі
пасля моцнага душэўнага ўзрушэння. [Люба]
не магла адразу апомніцца, такое.. з’яўленне
[Стафанковіча] сюды было нечаканае і дзіў-
нае. Чорны.
2. Зразумеўшы памылковасць сваіх паво-
дзін, адмовіцца ад іх; абдумацца.— Што вы
робіце? Апомніцеся! — прагучаў чыйсьцімоц-
ны, абураны голас. Пестрак.
АПОНА, -ы, ж. Тое, чым накрываюць (апі-
наюць) што-н. Алесь не спяшаўся. Ён паса-
дзіў Майку ў чацвёртыя сані, захутаў яе но-
гі мядзееджай апонай і працягнуў лейцы
на вольнае месца. Караткевіч. // Тое, што
ахутвае, ахінае з усіх бакоў. Праз шарава-
тую апону вільготнай смугі прабіваецца сон-
ца, асеятляючы абрысы еялікага горада. Лу-
жаніп.
АПОРА, -ы, ж. 1. Тое, на што апіраюцца.
на што можна абаперціся. [Мірон і Віктар]
чапляліся за кожную ламачыну, за леташні
чаротнік, каб толькі знайсці сабе апору.
Маўр. // перан. Тое, што бяруць як зыходны
пункт; тое, што з’яўляецца асновай чаго-н.
Вопыт папярэднікаў— апора для далейшых
даследаванняў. «Полымя»
2. Частка збудавання, на якую апіраюцца
іншыя часткі і якая служыць для іх асновай.
Плошча апоры.
3. перан. Сіла. якая падтрымлівае каго-н.,
садзейнічае ўмацаванню чаго-н. У працы, ва
ўсведамленні сябе галоўнай фігурай жыцця
знаходзіць лірычны герой духоўную і матэ-
рыяльную апору свайго існавання. Навумен-
ка. Савецкі Саюз — магутная апора ў ба-
рацьбе за далейшае ўмацаванне пазіцый са-
цыялізма. «Звязда». // Падтрымка, дапамога:
той, хто аказвае іх. Галоўнай.. апорай.. былі
тыя прадукты, што прывозіў з Нурганішча
Крушынскі. Бядуля. Ні ў жонцы, ні ў сыне
не знаходзіў.. [Пракогі] апоры ў сваіх адно-
сінах да калгаса. Колас.
АПОРКІ, -каў; адз. апбрак, -рка, м. Ста-
рыя боты з адрэзанымі халявамі. Апоркі, аб
якіх ішла размова. былі бязлітасна разбітыя
і зношаныя. Якімовіч.
АПОРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
апоры (у 1, 2 знач.). Апорная база. Апорны
пункт. □ Даволі значны стратэгічны пункт
Рагачоў ператвараўся захопнікамі ў моцны
апорны вузел. Брыль. // Які з’яўляецца апо-
рай (у 2 знач.). [Косця:\— Калі вось гэтыя
апорныя калоны ўстаноўлены, можна адразу
ставіць на іх раму. Шыцік.
АПОРТ,-у, М-рце, м. І.Сорт зімовай яблы-
ні, на якой растуць буйныя чырванабокія
яблыкі.
2. Плод гэтай яблыні.
АПОРЬІНА, -ы, ж. Тое, што і а п о р а (у
1 знач.). [Клён\ стаіць цяпер недзе ў полі,
прывязаны перавяслам да слупка, трымаец-
ца гэтай \саламянай\ ручкай за апорыну, як
той маленькі хлопчык. Брыль.
АПОСТАЛ, -а, м. 1. Паводле евангелля —
кожны з дванаццаці вучняў Хрыста, прапа-
веднікаў яго вучэння.
2. перан.; чаго. Заўзяты паслядоўнік і руп-
лівы прапаведнік якой-н. ідэі, вучэння. Апо-
стал дабра і зла.
3. Царкоўная новазапаветная кніга, якая
складаецца з «Дзеянняў апосталаў» і іх
«Пасланняў».
[Грэч. арозіоіоз — пасланец.]
АПОСТАЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да апостала (у 1 знач.). Апостальскія пропа-
ведзі.
АПОСТРАФ, -а, м. Надрадковы знак у вы-
глядзе коскі.
[Грэч. арозігорйоз — звернуты ўбок, назад.]
АПОСУМ, -а, м. Невялікая жывёліна з
сямейства сумчатых пацукоў, якая водзіцца
ў Амерыцы.
АПОЎДНІ, прысл. Тое. што і апаўдні.
Апоўдні да вёскі падышла група людзей.
Лынькоў. Апоўдні сонца праз малюсенькае
акенца засвяціла.. \Явічу\ у твар. Чорны.
Апоўдні \зруб\ пакрыўся сеткай крокваў і
лат. Брыль.
АПОЎЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апаўзці.
АПОЎЗЕНЬ, -зня, м. Маса грунту, пароды,
якая пад дзеяннем цяжару спаўзае па схіле.
АПОЎЗІНЫ, -зін; адз. няма. Звязаныя кан-
цамі бярозавыя ці іншыя дубцы, якія ўскла-
даюцца на стог для ўмацавання сена. Ваць-
ка сек апоўзіны на другі наш стог, а маці..
вязала іх. Сачанка.
АПОЎЗЛЫ, -ая, -ае. Які апоўз, апусціўся.
Апоўзлы бераг. □ На сцэну выйшаў мужык
у чырвонай кашулі, у апоўзлых штанах і ў
лапцях. Самуйлёнак.
АПОЎЗНЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да апоўзня. Апоўзневыя працэсы. Апоўзневы
грунт.
АПОЎНАЧЫ, прысл. У 12 гадзін ночы.
Гадзіны за тры да заходу сонца цянькамі
накіраваўся Гамыра на Папоўскія хутары, а
апоўначы быў ужо на засадзе, вартуючы вы-
ганы і папары. Колас.
АПОПІЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апошліпь.
АПОІПЛІЦЦА, -ліцца; зак. 1. Стаць по*
шлым, нікчэмным, вульгарным.
2. Стаць збі'тым, зацяганым ад частага
ўжывання.
АПОШЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Зрабіць пошлым; выставіць як дробнае,
нікчэмнае. Апошліць пачуцці.
АПОШНІ, -яя, -яе. 1. Які знаходзіцца на
самым канцы чаргі, шэрагу падобных прадме-
таў, з’яў. На апошняй платформе, хутаючы-
ся ў каўнер кажуха, стаяў вартавы. Мележ.
Зораў у апошні раз паспрабаваў адгаварыць
Каленіка ад задуманага ім плана. Паслядо-
віч. Апошняму госцю лыжка ў качарэжніку.
Прыказка. // Перадсмяротны. [Зарэчяы.] Сяб-
ры, таварышы мае, Мой час апошні настае.
Бачыла.
2. Адзіны, астатні. I мы не раз з табою ў
бітвах Сухар апошні раздзялялі. Прыходзь-
ка. // Які падыходзіць к канцу, канчаецца.
Сабраўшы апошнія сілы, плюнуў Васіль про-
ста ў вочы палкоўніку. Лынькоў. // у знач.
наз. апбшняе, -яга, н. Тое адзінае, што за-
сталося. [Туляга:\ [Гарлахвацкі\ шчыры, ду-
шэўны. Гатоў з чалавекам апошнім падзя-
ліцца. Крапіва.
3. Які адбыўся непасрэдна перад чым-н.
Але гэта былі не апошнія словы развітання.
Янкоўскі. // Які толькі што з’явіўся, самы
новы. Апошнія паведамленні. Апошняе да-
сягненне тэхнікі. Апошняя мода. □ Прахо-
дзяць суседзі і ціха пытаюцца Пра Дон і
Растоў, пра навіны апошнія. Панчанка. Асаб-
ліва.. [Зоя] любіла кінаартыстаў, запісвала
новыя песні з апошніх фільмаў і адчувала
сябе шчасліваю. Грахоўскі. // Які толькі што
мінуў (пра тэрмін, час). Гэта вада фактычна
і была.. адзінай ежай [Мірона і Віктара} за
апошнія суткі. Маўр.
4. Канчатковы, рашаючы, заключны. Апош-
няя цана. Апошняе слова. □ Ведаю — страт
яшчэ будзе нямала 1 ў пераможным апош-
нім баі. Танк.
5. Вышэйшы, крайні. Апошні сродак. о
Міхалка заўважыў, што бацька гатоў быў
пайсці на самую апошнюю сваю прыніжа-
насць, абы накарміць сваіх дзяцей. Чорны.
6. Самы нязначны з усіх падобных; дрэн-
ны. [Вайсак:\ — Калі я п’ю, я не чалавек та-
ды, я апошняя жывёліна, без волі, без розу-
му. Лынькоў. // Непрыстойны (пра брыдкія
словы). Узлавалася Юля на яблыньку, пача-
ла яе лаяць апошнімі словамі. Якімовіч.
7. Гэты, толькі што названы. Стала ві-
даць, хто што думае і хто чаго хоча, і хто
сам не ведае, што яму думаць і чаго хацець.
А гэткія, апошнія, таксама былі. Чорны.
0 Апошні акорд гл. акорд. (Апошні)
крык моды гл. крык. Апошні з магікан —
апошні прадстаўнік чаго-н. Апошняе елова
(навукі і тэхнікі) гл. слова. Апошняя гадзіна
гл. гадзіна. Апошняя дарога гл. дарога. Да
апошняга — поўнасцю, да канца, без астачы.
Да апошняга каліва гл. каліва. Да апошняй
капейкі гл. капейка. Да апошняй кроплі (кап-
лі) крыві гл. кропля. Да (апошняй) ніткі гл.
нітка. 3 апошніх сіл гл. сіла. Не ты (я, ён,
яна) першы, не ты (я, ён, яна) апошні гл.
першы.
АПРАБАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апрабаваць.
АПРАБАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апрабаваць.
АПРАБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш, -бўе; зак.,
што. і. Узяць на выпрабаванне, паставіць
на (пад) выпрабаванне, перш чым пачаць
карыстацца (якім-н. механізмам). Апраба-
ваць трактар. // Правесці аналіз, вызначыць
якасць, змест чаго-н. Апрабаваць руду.
2. Даць апрабацыю, афіцыйна ўхваліць- на
аснове праверкі або шырокага абмерка-
вання.
3. Спец. Правесці апрабацыю (у 2 знач.).
АПРАБАЦЫЯ, -і, ж. 1. Афіцыйнае ўхва-
ленне, якое выносіцца на падставе выпраба-
ванняў, праверкі. Апрабацыя навучальных
праграм.
2. Спец. Абследаванне гатунковых якасцей
пасеваў сельскагаспадарчых культур, парод
жывёлы для адбору лепшых з іх. Палявая
апрабацыя бульбы.
[Лац. арргоЬаііо.]
АПРАБОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. апрабоўваць — апрабаваць (у 1 знач.).
АПРАБОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апрабоўваць.
АПРАБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апрабаваць (у 1 знач.).
АПРАВА, -ы, ж. 1. Рамка, абалонка, у
якую ўстаўляецца што-н. Заскочыла ў хату
Аленка.., зірнулася ў люстэрачка ў бляша-
най аправе і на вуліцу выйшла. Колас.
// Рамка ці што-н. падобнае, што з’яўляецца
аздобай чаго-н. Шабля ў сярэбранай аправе.
2. Тое, што акружае як рамка. У раскош-
най аправе праменняў з’явілася сонца. Са-
муйлёнак.
3. Металічнае пакрыццё, якое аздабляе
абраз; абклад.
АПРАВАЧНЫ, -ая, -ае. Які служыць, вы-
карыстоўваецца для аправы (у 1, 3 знач.).
АПРАВІЦЦА, апраўлюся, аправішся, апра-
віцца; зак. 1. Паправіцца, ачуняць; аднавіць
свае сілы. Але гэтым разам не памёр стары,
аправіўся. Гарэцкі. Андрыяну Цітавічу хаце-
лася нешта такое гаварыць, нешта такое ра-
біць, каб Уладзік хутчэй аправіўся ад гора,
ад пакутлівых перажыванняў. Марціновіч. //
Дасягнуць ранейшага або блізкага да раней-
шага стану. Аправіцца ад вайны.
2. Разм. Спаражніцца. Параўняўшыся з..
[вярбою], Булякін весела, жартаўліва ска-
мандаваў: — Стой! Аправіцца, пакурыць! Ко-
лас.
АПРАВІЦЬ, апраўлю, аправіш, аправіць;
зак., што. Ўставіць у аправу. Аправіць партрэт.
АПРАДМЁЦІЦЬ, -мёчу, -мёціш, -мёціць;
зак., што. Кніжн. Надаць абстрактнаму па-
няццю прадметную сутнасць.
АПРАДМЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апрадмеціць.
АПРАДМЁЧВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. апрадмечваць — апрад-
меціць.
АПРАДМЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да апрадмеціць.
АПРАМЁНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апраменіць.
АПРАМЁНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. Тое, што і абпраменіць.
АПРАМЁНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апраменьваць — апраменіць.
АПРАМЁНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апраменьваць.
АПРАМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апраменіць.
АПРАМЁТНЫ, -ая, -ае. 1. Такі, як упекле;
пякельны. // перан. Незвычайны па ступені
праяўлення. На міг здалося, што навокал
апраметная цемрадзь. Карпаў. Прыўзнімаю
галаву .. і жахаюся: пада мною — прадонне.
Чорная, як сажа, апраметная бездань. Са-
чанка.
2. у знач. наз. апрамётная, -ай, ж. Пекла,
падземнае царства.— А вы, бацюшка,— пера-
біў яго Андрэй,— у Чыжэвічы да свае Юлькі
ўсё яшчэ па лёдзе ходзіце ці праз мост? Па
лёдзе цяпер страшна, праваліцеся ў апрамет-
ную. Чарнышэвіч.
АПРАМЯНЁННЕ, -я, н. Тое, што і а б-
прамяненне.
АПРАНАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
двеясл. апранаць — апрануць.
АПРАНАХА, -і, ДМ -насе, ж. Разм. Прад-
мет верхняга адзення. Паздзіраў .. [дзядзь-
ка] з ног валёнкі, Апранаху скінуў з плеч.
Крапіва. Накінуўшы на плечы нейкую апра-
наху, Ніна выскачыла на вуліцу. Асіпенка.
АПРАНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да апрануцца.
2. Насіць вопратку якога-н. фасону або ў
адпаведаасці з акалічнасцямі. Любяць і
ўмеюць хораша апранацца ў Заполлі. Бяле-
віч. Успомнілася, што Станеўскі апранаўся
не па сваіх сродках і абыходзіўся з усімі з
робленай добразычлівай фамільярнасцю. Кар-
пюк.
АПРАНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да апрануць.
2. Даваць магчымасць насіць вопратку
якога-н. фасону або ў адпаведнасці з акаліч-
насцямі. Апранаць дзіця па апошняй модзе.
сд У выхадныя дні апранаць.. [Пніцкі] пачаў
чыстую.. жакетку. Чорны.
АПРАНЕНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а п р а-
н у т ы.
АПРАНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад апрануць.
2. у знач. прым. У вопратцы, не раздзеты.
У вольны час не цягнула паваляцца апра-
нутаму на ложку ці схадзіць у гарадскі
парк. Лось.
АПРАНУЦЦА, -нўся, -нешся, -нецца; зак.
1. Адзецца ў якую-н. вопратку. Папалудна-
ваўшы, Люба апранулася ў кажушок і са-
бралася ісці. Мурашка.
2. Забяспечыць сябе неабходнай вопрат-
кай. [Дэвіс:] — Вам трэба.. прыстойна апра-
нуцца, набыць абутак. Васілевіч.
3. Адзецца прыгожа, выстраіцца.— А ця-
пцр — дадому! — падаў каманду Грыб.— Ап-
раніся, як на вяселле! Ваданосаў.
4. перан. Пакрыцца чым-н. Дрэвы апрану-
ліся ў зялёнае ўбранне. Берагі апрануліся
ў бетон і граніт.
АПРАНУЦЬ, -нў, -неш, -не; зак., каго-што.
1- Адзець каго-н. [Маці] апранула малую і па-
ставіла за стол на лаву. Брыль. // Адзець,
нццягнуць на сябе якую-н. вопратку. Пад
д'зень.. [Толіку] стала холадна, і ён апрануў
кцжух. Чорны. Васіль Дзянісавіч надзеў ха-
лат, апрануў паліто, глыбей насунуў кепку
і ўзяў у рукі партфель. Мележ.
2. Забяспечыць неабходнай вопраткай.
Апрануць сям’ю.
3. Адзець прыгожа, выстраіць. Апрануць
як на баль.
4. перан. Пакрыць. Веснавая цёплая ноч
толькі што апранула зямлю і раскідала свае
таемныя чары. Колас.
5. перан. Увасобіць што-н. у якой-н. форме.
Апрануць мядзведзем.
АПРАСНЁННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. апрасняць—апрэсніць і
стан паводле знач. дзеясл. апрасняцца —
апрэсніцца.
АПРАСНЯЛЬНІК, -а, м. Спец. Апарат для
ачысткі вады ад раствораных у ёй солей.
АПРАСНЯЛЬНЫ, -ая. -ае. Які прызнача-
ны. служыць для апраснення.
АПРАСНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак.
да апрэсніцца.
2. Зал. да апрасняць.
АПРАСНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
апрэсніць.
АПРАСТАВАЛОСІЦЦА, -лбшуся, -лосішся,
-лбсіцца; зак. Дапусціць промах; даць маху;
схібіць. Няхай сабе жарты, няхай смех —
а не хочацца, каб перад жанчынаю апраста-
валосіцца. Скрыган.
АПРАСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апрастаць.
АПРАСТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Вызваліцца, ачысціцца ад чаго-н.
2. Абл. Нарадзіць. Адзін кандытар вельмі
плакаў, што жонка ў яго павінна праз коль-
кі дзён апрастацца ад цяжару. Гарэцкі.
АПРАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Вызва-
ліць, ачысціць ад чаго-н. Накінуліся браты
на жабракову торбу і як бачыш усю апра-
сталі. Якімовіч.
АПРАСЦІЦЦА, апрашчўся, апрбсцішся,
апрбсціцца; зак. Зрабіцца прасцейшым у
звычках, спосабе жыцця і пад.— Апросцімся,
браты/ — гукнуў.. [Веньямін}, не сыходзячы
з ганка, прычэсваючы ўскудлачаныя вала-
сы.— Будзем як дзеці! Навуменка.
АПРАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апратаць.
АПРАТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Набыць выгляд чыстага, здаровага чалаве-
ка; абмыцца.
2. Паздаравець, паправіцца. [Жанчына]
больш як год хавала [Івана] ў сваёй хаце,
пакуль ён не апратаўся і не пайшоў у пар-
тызаны. Сачанка.
АПРАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Вызваліць, ачыспіць ад усяго непатрэбнага;
надаць чысты, прыбраны выгляд; абмыць.
Гэтая [жонка] неяк апратала, улагодзіла..
[Адама], і наеат яе деое дзяцей ад першага
мужа.. нібы і не замінаюць гаспадару. Саба-
ленка. [Марыля:]— Скідай з сябе ўсё. Апра-
таю цябе трохі ды пойдзеш. Прыняла б я
цябе, Амелька, ды сыны не захочуць. Вялі-
кія ўжо хлопцы параслі. Лобан.
АПРАТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Зал. да апратваць.
АПРАТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апратаць.
АПРАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Разм. Тое, што і вопратка. А маладзень-
кія ялінкі Пад белым пухам чуць заметны;
Яны так мілы, так прыветны, Бы тыя кра-
сачкі-дзяўчаткі, Надзеўшы гожыя апраткі.
Колас. Стала холадна адразу ўсяму, і здава-
лася, што цела толькі пад адным кажухом,
што на ім няма больш ніякай апраткі. Пташ-
пікаў.
АПРАТЭСТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. апратэставаць.
АПРАТЭСТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад апратэставаць.
АПРАТЭСТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
што. 1. Заявіць пратэст супраць чаго-н.; не
згадзіцца з чым-н. Апратэставаць рашэнне
суддзі.
2. Засведчыць афіцыйна факт няплаты ў
тэрмін па вэксалю.
АПРАТЭСТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да апратэстоўваць.
АПРАТЭСТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да апратэставаць.
АПРАЎДАЛЫІЫ, -ая, -ае. Які заключае
ў сабе апраўданне. Апраўдальны прыгаеор.
АПРАЎДАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апраўдаць.
2. Прызнанне падсуднага невінаватым;
прыгавор суда, які адхіляе прад’яўленае пад-
суднаму абвінавачанне. Адвакат патрабаваў
апраўдання падабароннага.
3. Довады, якімі можна апраўдаць каго-,
што-н. [Паходня:]—Ты шукаеш апраўдання,
Захаравіч, супакойваеш самога сябе. Хадке-
віч. // Тлумачэнне, у якім прыводзяцца пад-
ставы, якія дазваляюць апраўдаць каго-,
што-н. У Косці еыреалася міжволі ні то ап-
раўданне, ні то просьба, ні то скарга. Карпюк.
АПРАЎДАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад апраўдаць.
2. у знач. прым. Які знаходзіць апраўданне
ў чым-н. Усё гэта радавала Ганну і выкліка-
ла апраўданую гордасць за мужа. Васілевіч.
АПРАЎДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Даказаць сваю невінаватасць. Гарык па-
мкнуўся быў апраўдацца, але слухаць яго
доказы не было ўжо каму. Скрыпка.
2. Пацвердзіцца; аказацца правільным, не
дарэмным. Здагадкі мае не апраўдаліся. Дзяў-
чынка аказалася працавітай. Асіпенка.
3. Акупіцца, атрымаць кампенсацыю. Вы-
даткі ўсе апраўдаліся.
АПРАЎДАЦЬ, -аю. -аеш, -ае; зак., каго-
што. 1. Даказаць чыю-н. невінаватасць. [Ма-
шы] хацелася апраўдаць Максіма. Шамякін.
// Вынесці прыгавор, які заключае прызнан-
не падсуднага невінаватым.
2. Даказаць магчымасць чаго-н. [Лабано-
віч.'] — Калі за прыродаю пайсці, то можна
апраўдаць рознае глупства, асабліва, калі
пры гэтым пачнеш яшчэ патураць сабе. Ко-
лас. // Паслужыпь асновай для апраўдання
чаго-н. Памог выпадак, які паклаў канец ва-
ганням Веры Антонаўны і крыху апраўдаў
яе ў вачах Васіля Пятровіча. Карпаў,
3. Праявіць сябе вартым чаго-н. Умей ад-
важна, друг, змагацца I ворагаў перамагаць,
Каб добры гонар сына працы Жыццём і смер-
цю апраўдаць. Глебка.
4. Кампенсаваць, акупіць. [Осіпаеа:] —
Больш, хоць забі, не дам. А то і ягад сваіх не
апраўдаю. Пятніцкі.
5. Афіцыйна пасведчыць дакументамі зроб-
леныя выдаткі.
АПРАУДВАЦЦА, -аюся, -аешся. -аецца; не-
зак. 1. Незак. да апраўдацца.
2. Тлумачыць свае паводзіны, учынкі.—
Якраз з Алесем Садоеічам на станцыі з’ехалі-
I
ся і разам дадому ішлі,— як бы апраўдваўся
Лабановіч за свой «парожні» выгляд. Колас.
3. Зал. да апраўдваць.
АПРАЎДВАЦЬ. -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да апраўдаць.
2. Абараняць каго-н., даказваючы яго неві-
навагасць, справядлівасць яго ўчынкаў і па-
водзін.— Лепш разумная мана, чымся нера-
зумная праўда,— апраўдвала Вашамірскага
бабуля. Бядуля.
АПРАЎКА, -і, ДМ -раўцы; Р мн. -равак; ж.
1. Дзеянне паводле знач. дзеясл. аправіць.
2. Спец. Прыстасаванне для замацавання
на металарэзных станках інструменту або
дэталі.
АПРАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апраўляць — аправіць.
АПРАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аправіць.
АПРАЎЛЯЦЦА, -яюся, -яешся. -яецца; не-
зак. 1. Незак. да аправіцца.
2. Зал. да апраўляць.
АПРАЎЛЯЦЬ, -яю, -яетп, -яе. Незак. да
аправіць.
АПРАЦАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апра-
цаванага.
АПРАЦАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад апрацаваць.
2. у знач. прым. Атрыманы ў працэсе апра-
цоўкі. Зліткі шкла ператвараюцца ў апраца-
еаныя лінзы. «Маладосць».
АПРАЦАВАЦЦА, -цўецца; зак. Разм. На-
быць неабходныя ўласцівасці ў працэсе апра-
цоўкі, ужывання.
АПРАЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; зак.,
каго-што. 1. У працэсе вытворчай апера-
цыі абрабіць што-н. Апрацаеаць дзталь. □ Са
шкурамі было шмат клопату: трэба было
зняць іх, крыху апрацаваць, падсушыць. Маўр.
// Уздзейнічаць чым-н. з мэтай надаць па-
трэбныя якасці, уласцівасці. Апрацаваць што-
небудзь кісл'атой. // Спец. Ачысціць, дэзінфі-
цыраваць. Няўпэўненымі рухамі [Саша] апра-
цаеала .. чорную ранку, з дапамогай Анато-
ля старанна забінтавала. Шамякін. // Разм.
Зрабіць артылерыйскі абстрэл або бамбар-
дзіроўку пазіцый непрыяцеля.
2. Падрыхтаваць для пасеву, пасадкі. Адзін
толькі «Свецік» Назара Трацюка апрацаваў
сёлета.. тысячу восемсот гектараў! Пасля-
довіч.
3. Надаць чаму-н. завершаны выгляд; зра-
біць болып дасканалым. [Крушынскі і Стэф-
ка] разам меркавалі.., разам апрацавалі пра-
граму. Бядуля. Вось вам верш, які мой сусед
апрацаваў, пакуль мы з вамі гутарылі. Кра-
піва.
4. Разм. Уздзейнічаць на каго-н. у пажада-
ным кірунку, схіліць на свой бок. [Платон:] —
Не ведаю я, як можна апрацаваць шляхціца,
калі ён, можна сказаць, нарадзіўся мужыцкім
ворагам. Чарнышэвіч.
АПРАЦІВЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Стаць
агідпым, невыносным для каго-н. Яго гаспа-
дар Сымон Ракуцька здорава такі .. апраці-
ееў [Паліводскаму] сваёю хатняю гаворкаю
заўсёды аб хлебе і вопратцы. Чорны. Усё..
[Яэлг] раптам апрацівела: і сённяшні вечар з
нечаканай трывогай ад сустрэчы з Ласухам,
падман маці. п’яны голас Сцяпана. Савіцкі.
АПРАЦОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апрацоўваць—апрацаваць.
АПРАЦОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да апрацавацца.
2. Зал. да апрацоўваць.
АПРАЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апрацаваць.
АПРАЦОЎКА, -і, ДМ -ўцы. ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. апрацаваць.
0 Браць у апрацоўку гл. браць.
АПРАЦОЎЧЫ, -ая, -ае. 1. Прызначаны для
апрацоўкі. Апрацоўчая машына. Апрацоўчая
прамысловасць.
2. Які мае адносіны да апрацоўкі. Апрацоў-
чыя работы.
АПРАЧА, прыназ. з Р. 1. За выключэннем
каго-, чаго-н. Усе партызаны, апрача сакрата-
ра, былі незнаёмыя людзі. Шамякін.
2. Звыш чаго-н., у дадатак да чаго-н. На
папялішчы, апрача печы, тарчалі шкіяеты
абгарэлых жалезных ложкаў. Якімовіч.
0 Апрача таго (у знач. пабочн.) — акрамя
таго, да таго ж.
АПРАІПЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да апрасціцца.
АПРАІПЧ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апрашчацца — апрасціцца.
АПРОЧ, прыназ. з Р. Тое. што і апрача.
Нічога нг скажаш, апроч: век жыві і век ву-
чыся. Грамовіч. Ганначка вельмі пільна па-
глядзела ў той бок і нічога, апроч светлай
плямкі ў сіне-зялёнай смузе лесу, не ўбачыў-
шы, сказала: — У іх ёсць хлопчык Ігар.
Брыль. Апроч усяго, Аўгіння ўмела накіра-
еаць справу так, што еерх заставаўся за ёю.
Колас.
АПРУЦЯНЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Застылы,
скарчанелы (пра труп, часткі мёртвага цела).
Ляжаў .. [Аліелька] апруцянелы, з раскінуты-
мі рукамі, пасінелы, агідны, як і ўсё яго
жыццё. Сабаленка.
2. Які страціў адчувальнаспь; анямелы,
адубелы.
АПРУЦЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
1. Застыць, скарчанець (пра труп, часткі
мёртвага цела). [Ракуцька:] — Паспеў я яшчэ
заўеажыць, як дрыгнулі яго [немца] ногі і
апруцянелі навек. Чорны.
2. Страціць адчувальнасць; анямець, аду-
бець. Цела проста апруцянела і страціла
здольнасць што-небудзь успрымаць. Чарны-
шэвіч.
АПРЫЁРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апры-
ёрнага: незалежнасць ад вопыту.
АПРЫЁРНЫ, -ая, -ае. Які папярэднічае
вопыту, не залежыць ад яго; які не заснава-
ны на вопыце; проціл. апастэрыёрны. [Жу-
раўскі:] — Але лабараторыя — тая ж практы-
ка. Апрыёрныя вывады правяраюцца досле-
дамі, вопытам. Шамякін.
АПРЫЁРЫ. прысл. 1. Незалежна ад вопы-
ту, да вопыту; проціл. апастэрыёры.
2. перан. Не правяраючы чаго-н. загадзя.
[Лац. а — ад і ргіогі — які папярэднічае.]
АПРЫКРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Надаку-
чыць з-за адпастайнасці, паўтарэння чаго-н.;
стаць непрыемным, прыкрым, нязносным.
Я рад, што змоўклі оды — Апрыкралі яны:
Дзе оды, там заўсёды Есць месца для маны.
Непачаловіч. А тут, на Грабскім хутары,
душна, цесна і даўно апрыкрала ўсё. Луп-
сякоў.
АІІРЫКРЫ, -ая, -ае. Які стаў непрыемным,
прыкрым, нязносным з-за аднастайнасці.
паўтарэняя і пад. А ў сэрцы дзяеочмм схава-
на так многа апрыкрага жалю. Дубоўка.
АПРЫТОМНЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Прыйс-
ці да прытомнасці, ачуцца. Пад раніцу спа-
ла пякельная гарачка, і.. [Максімка] апры-
томнеў. Сабаленка. Сарокін апрытомнеў на
судне-кране, калі знялі скафандр. Данілевіч.
// Апамятацца, набыць здольнасць спакойна
дзейнічаць і разважаць. Па тым, што да іх
падбег толькі адзін чалавек, Арлоўскі здага-
даўся, што бой яшчэ не скончаны. Ад гэтай
думкі ён адразу апрытомнеў. Паслядовіч.
АПРЫХОДАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. апрыходаваць.
АПРЫХОДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апрыходаваць.
АПРЫХОДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; зак.
Спец. Запісаць у прыход. Сёння камісія ад
праўлення калгаса апрыходавала стагі сена,
што сёй-той быў накасіў без дазволу на кал-
гаснай сенажаці. Сачанка.
АПРЫЧНІК, -а, м. Служылы дваранін, які
ў час царавання Івана IV знаходзіўся ў ра-
дах апрычніны (у 2 знач.). // перан. Пагард.
Аб парскім паліцэйскім, жандару.
АПРЫЧНІНА, -ы, ж. 1. Сістэма надзвычай-
ных мерапрыемстваў. ажыццёўленых Іва-
нам IV для разгрому баярска-княжацкай апа-
зіцыі і ўмацавання Рускай цэнтралізаванай
дзяржавы.
2. Спецыяльнае войска Івана IV, якое вы-
сочвала і выкараняла «крамолу».
3. Землі, якія былі адабраны Іванам IV у
баяр і знаходзіліся ў яго кіраванні.
АПРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
апрычніны. Апрычнае войска. Апрычныя
ўладанні.
АПРЭГЧЫСЯ, апрагўся, апражэшся, апра-
жэцца; апражбмся, апражацёся, апрагўцца;
зак. Разм. груб. Сканаць, здохнуць ад чаго-н.
празмернага. Юрка не скажа Акцызніку ні
слова, ён яго зусім не чуе, хай той крычыць,
аж апражэцца,— ён думае зусім-зусім пра
другое. Пташнікаў.
АПРЭСНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апрэсніць.
АПРЭСШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да апрэсніцца.
2. Зал. да апрэснівапь.
АПРЗСНІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Тое,
што і апрасняць.
АПР9СНІЦЦА, -ніцца: зак. Зрабіцца прэс-
ным, ачыспіпца ад солей.
АПРЭСНІЦЬ, -ню, -ніш. -ніць; зак. Зрабіць
прэсным, ачысціць ад солей.
АПРЭТАВАЦЬ. -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і не-
зак. Спец. Апрацаваць (апрацоўваць) ткані-
яу, скуру асобымі рэчывамі для надання кан-
чатковага выгляду.
АПРЭТЎРА, -ы, ж. Спец. 1. Апрацоўка тка-
ніны, скуры і пад. асобымі рэчывамі для
наданпя канчатковага выгляду.
2. Лак для скуры.
]Ад фр. арртёіет — канчаткова апрацоў-
ваць.]
АПРЭТУРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да апрэтуры.
АПСІДА, -ы, ДМ -дзе. ж. Спец. Паўкруглы
(радзей шматвугольны) выступ у сцяне хры-
сціянскіх царкоўных будынкаў; абсіда.
[Ад грэч. арзіз (арзпіоз) — скляпенне.]
АПТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аптаваць.
АПТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тўецца;
зак. і незак. Спец. 1. Выбраць (выбіраць) для
сябе тое ці іншае грамадзянства, карыстаю-
чыся правам аптацыі.
2. толькі незак. Зал. да аптаваць.
АПТАВАЦЬ, -тўю, -тўеіп^ -тўе; зак. і не-
зак., каго. Спец. Ажыццявіць (ажыццяўляць)
у адносінах да каго-н. права аптацыі.
АПТАВІК, -а, м. Буйны гандляр, які вядзе
аптовы гандаль.
АПТАНТ, -а, М -нце, м. Асоба, якая мае
права на аптацыю.
АПТАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Выбар грамадзян-
ства, які звычайна дазваляецца зрабіць на-
сельніцтву тэрыторыі, што перайшла ад ад-
ной дзяржавы да другой.
[Лац. оріаііо — жаданне.]
АПТОВЫ, -ая, -ае. Які звязаны з гандлем
оптам; які робіцца оптам. Аптовы гандаль.
Аптовыя цэны.
АПТЫМАЛЬНЫ, -ая, -ае. Найболып спры-
яльны для чаго-н., найболып адпаведны ча-
му-н., найлепшы. Аптымальныя нормы высе-
ву. Аптымальны водна-паветраны і цеплавы
рэжым.
АПТЫМІЗМ, -у, м. Бадзёрае і жыццяра-
даснае светаадчуванне, пры якім чалавек ве-
рыць у светлую будучыню; схільнасць ва
ўсім бачыць добрае; проціл. песімізм. Рэдак-
тарскі аптымізм захапляў і радаваў Лабано-
віча, бо яму хацелася, каб гэтак яно і было.
Колас. У гэтай бяздумнай бадзёрасці сучас-
най моладзі і светлым аптымізме было неш-
та новае, народжанае новай эпохай. Карпюк.
[Ад лац. оріішнз — найлепшы.]
АПТЫМІСТ, -а, М -сце, м. Аптымістычна
настроены чалавек. Па сваёй натуры Сапега
быў вялікі аптыміст. Васілёнак.
АПТЫМІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да аптыміст.
АПТЫМІСТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
аптымістычнага.
АПТЫМІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты
аптымізмам, жыццярадасны. Але, нягледзя-
чы на такое гарэнне і завіруху ў думках,
пасля таго як убачыў таполі і раку, да..
[Шыковіча] вярнулася звычайная аптымі-
стычная здольнасць любавацца наваколь-
ным: зімой, дрэвамі, жанчынамі, дзецьмі.
Шамякін.
АПТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Звязаны з опты-
кай; які мае адносіны да оптыкі. Аптычная
майстэрня. □ Пятроц навёў аптычны прыцэл
і выпусціў першую чаргу. Лупсякоў.
2. Які ўзнікае па законах адбіцця і пра-
ламлення праменяў святла; светлавы. Ап-
тычная з’ява. Горны крышталь мае аптыч-
ную актыўнасць.
АПТ9КА, -і, ДМ -тэцы, ж. 1. Установа, дзе
па рэцэптах урачоў робяцца і адпускаюцца
лякарствы, прадаюцца санітарна-гігіенічныя,
касметычныя і інш. прадметы. [Кузняцоў:] —
1 не задумвайцеся, неадкладна ідзіце праца-
ваць у аптэку. Новікаў.
2. Набор лякарстваў, неабходны для пер-
шай дапамогі або хатняга лячэння; аптэчка.
Хатняя аптэка.
0 Як у аптэцы — вельмі дакладна.
[Ад грэч. ароіЬеке — склад.}
АПТЭКАР, -а, м. 1. Уст. і разм. Работаік
аптэкі, які робіць лякарствы; фармацэўт.
2. Уст. Уладальнік аптэкі.
АПТЭКАРКА, -і, ж. Жан. да аптэкар.
АПТ9КАРСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да аптэкара. Аптэкарская пасада.
2. Звязаны з аптэкай. Аптэкарскія тавары.
АПТЭКАРЫХА, -і, ДМ -рысе, ж. Уст. Жон-
ка аптэкара.
АПТЭЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Па-
мянш. да аптэка (у 2 знач.). Апошні з ап-
тэчкі бінток, Апошняму рану бінтуе [маці].
Бялевіч.
АПТЭЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аптэкі. Аптэчная шафа.
АПУБЛІКАВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апублікаваць.
АПУБЛІКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апублікаваць.
АПУБЛІКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.
Надрукаваць, зрабіць вядомым праз змя-
шчэнне ў друку. Газеты апцблікавалі інфар-
мацыйнае паведамленне аб Пленуме Цэнт-
ральнага Камітэта КПСС.
АПУБЛІКОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апублікоўваць.
АПУБЛІКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да апублікаваць.
АПУКА, -і, ДМ -цы, ж. Беларуская народ-
ная камандная гульня ў мяч.
АПУСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апускаць—апусціць і апускацца —
апусціцца.
АПУСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да апусціцца.
2. Зал. да апускаць.
АПУСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апус-
ціць.
АПУСКЛІВЫ, -ая, -ае. Неахайны, недагле-
джаны. [Тварыцкі] быў апусклівы, няголены.
Чорны. // Запушчаны, недагледжаны. Буды-
ніна стала нязграбнай і апусклівай: адзін
вугал асеў, вушакі пакасіліся. Крапіва.
АПУСКНБІ, -ая, -бе. Які можна апусціць.
Апускная лямпа.
АПУСТОШАНАСЦЬ, -і, ж. Стан апустоша-
нага; душэўная пустата. Унутраная апусто-
шанасць.
АПУСТОШАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. апустошыць.
АПУСТОШАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад апустошыць.
2. у знач. прым. Пазбаўлены маральных
сіл, духоўнага зместу; няздольны да творча-
га жыцця. Апустошаная душа.
АПУСТОШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеяел. апустошваць — апустошыць.
АПУСТОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апустошыць.
АПУСТОШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
каго-што. 1. Зрабіць пустым; спустошыць.
Падумай, Германія, сёнкя, не потым, Не дай
апустошыць сваёй жа зямлі. Бачыла.
2. перан. Пазбавіць маральных сіл, духоў-
нага зместу; зрабіць няздольным да творча-
га жыцця.
АПУСЦЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў пустым,
пустэльным^ бязлюдным. Народ не разыхо-
дзіўся, а сядзеў і глядзеў на апусцелую сцэ-
НУ- Броўка. Стаяў той асабліва прыгожы
дзень, якія бываюць звычайна ў канцы жніў-
ня месяца, калі даўно скончана жніво, зве-
зена жыта ў гумны, і над апусцелым полем
дружна ўзлятаюць [чародкі] шпакоў — прад-
веснікаў блізкае восені. Лынькоў.
АПУСЦЁННЕ, -я, н. Стан паводле дзеясл.
апусцець (у 2 знач.).
АПУСЦЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стаць
пустым, пазбавіцца таго, што змяшчаецца,
напаўняе. Федзя сачыў за.. [бычком], не ад-
рываючы вачэй, аж пакуль не апусцела вяд-
ро. Гамолка. // Стаць пустым, голым. Не пу-
жайся, што бедная ніва Апусцела з канца
да канца. Купала.
2. Стаць бязлюдным, пустым, нежылым. Хі-
ма спехам выбралася са сваімі пажыткамі, і
Гарасёў падворак апусцеў назаўсёды. Ра-
кітны.
АПУСЦІЦЦА, апушчўся, апўсцішся, апўс-
ціцца; зак. 1. на што і без дап. Перамясціцца
ніжэй, знізіцца. Ніжэй апусцілася асенняе
сонца. Шамякін. Торбачка з кнігамі і сшыт-
камі апусцілася амаль на цяглі. Брыль. Не-
прагляднае неба, здаецца, апцсцілася на стрэ-
яі хат. Пестрак.
2. на што і без дап. Знізіўшыся, сесці на
што-н. Пасля гадзіннага пералёту самалёт
апусціўся на [адзін] з аэрадромаў горада.
Лынькоў. Чапля апусцілася на вялікі сук
каля гнязда. В. Вольскі.
3. Сесці або легчы на што-н. Пярэднія бай-
цы апусціліся на лёд і папаўзлі. Краўчанка.
Анежка апусцілася на невялічкі курганок,
навокал аброслы верасамі. Броўка. // Знізіц-
ца, прыняўшы другую паставу. Апусціцца на
калені.
4. на што і без дап. Наблізіўшыся да па-
верхні зямлі, ахінуць, ахутаць што-н. Вячэр-
ні змрок ужо апусціўся на горад. Хадкевіч.
[Дзяўчына:]—А прыходзь, як пацямнее, Як
апусцяцца туманы на зямлю. Русак. На двор
павольна апусціўся На лёгкіх крылах сон.
Корбан.
5. на (у) што. Сысці на ніжэйшае месца, на
ніжэйшы паверх. Апусціцца ў вестыбюль.
6. ІІаглыбіцца ў што-н., улезці ў сярэдзі-
ну чаго-н.; паглыбіўшыся, дасягнуць дна.
[Андрэй] набраў як мага больш паветра ў
лёгкія і апусціўся на дно. Скрыпка. Каршун
апусціўся ў ваду аж па самае бруха. В. Воль-
скі. [Якавенка] падняўся на вежу, апусціўся
ў люк. Мележ.
7. без дап. Спусціўшыся, перагарадзіць до-
ступ куды-н. Заслона апусцілася. Пілагбаум
апусціўся. Ц Пахіліўшыся, звесіцца. Галава
апусцілася. Апусцілася зламаная галінка.
8. перан.; без дап. Перастаць клапаціцца
пра свой знешні выгляд. Пасля таго, як за-
бралі бацьку, маці зусім апусцілася, ні сама
не бралася за венік, ні Ліпачцы не загадвала.
Сабаленка. // Дайсці да чаго-н. непрыстой-
нага, няўхвальнага. Апусціцца да пошласці.
0 Апусціцца на дно — аказацца сярод па-
допкаў грамадства. Рукі апусціліся ў каго гл.
РУка.
АПУСЦІЦЬ, апушчў, апўсціш, апўсціць;
зак., каго-што. 1. Перамясціць у болып нізкае
становішча; паставіць, палажыць ніжэй, чым
было. Баец апусціў аўтамат і паспяшыў Пра-
копу на дапамогу. Якімовіч. Павал апусціў
хамут з калень на зямлю і слухаў. Чорны. //
Нахіліць, нагнуць. Юрка зачырванеўся і таму
апусціў галаву, каб не заўважыла Люська.
Навуменка. Жоўтымі матылямі злятае з бя-
роз дачасна засохлае лісце, у знямозе апус-
цілі вецце гнілабокія вербы. ПІашкоў. // Скі-
раваць уніз (позірк, вочы). [Бабуля:] — Не...—
адказала я, паглядзела на .. [Ціхана] і апус-
ціла вочы. Бядуля.
2. Змясціць куды-н., у што-н., у сярэдзіну
чаго-н. Апусціць невад пад лёд. □ Па даро-
зе Рыгор апусціў у скрынку лісты. Гартны.
Верачкі больш няма: сёння мы апусцілі ў
глыбокую, вузкую яму сасновую трунку з
найбольшым шчасцем маёй сястры. Ёрыль.
3. Спусціць; вызваліўшы замацаваны край,
даць упасці.— Апусціце шторы,— захваляваў-
сяБергнер. Гурскі. Апусцілі заслону, выйшаў
ніўскі настаўнік, падняў руку, каб суцішыць
расхваляваных дзяцей. Пальчэўскі. // Пера-
весці з вертыкальнага становішча ў гарызан-
тальнае, адчыняючы або зачыняючы што-н.
Апусціць шлагбаум.
4. Зрабіць пропуск, прапусціць, выклю-
чыць (з тэксту і пад.). Скараціўшы так лёгка
і механічна свой даклад, Бародка, знарок ці
незнарок — невядома, апусціў даволі важ-
ную частку. Шамякін.
5. Аслабіць догляд; запусціць, занядбаць.
Як і гаспадаром застаўся [Верамейчык], на-
пінаў усе жылы, каб гаспадаркі не апусціць,
каб прыдбаць яшчэ што ды ад людзей не
астацца. Крапіва.
6. Абл. Перастаць займацца чым-н. [Садо-
вгч.-] — 1 самае важнае — ніякае стравы для
галавы. Не чытаў нічога і школу апусціў.
Колас.
0 Апусціць вушы — а) зрабіцца пасіў-
ным, абыякавым па якой-н. прычыне; б) за-
вянуць (пра расліны). Апусціць крылы —
страціць энергію, бадзёрасць. Апусціцьнос —
тое, што і павесіць нос (гл. паве-
сіць). Апусціць рукі — страціць здольнасць
або жаданне займацца чым-н. Апусціць (пад-
туліць) хвост — стаць болып сціплым, менш
прэтэнцыёзным, збавіць самаўпэўненасць.
АПУТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апутаць.
АПУТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што і
а б л ы т а ц ь.
АПУХА, -і, ДМ апўсе, ж. Футравая абшыў-
ка па краях адзення або абутку. Апуха да-
ражзй кажуха. Прымаўка.
АПУХАННЕ, -я. н. Дзеянне і стан паводле
знач. дзеясл. апухаць — апухнуць.
АПУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апух-
нуць.
АПУХЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць апухлага.
АПУХЛЫ, -ая, -ае. Які апух, ацёк. Малень-
кія спрытныя рукі пяшчотна дакраналіся да
ран, да апухлага цела. Новікаў. Перад..
[Йонасам} стаяў з памятым тварам і апухлы-
мі чырвонымі павекамі Кузьма Шавойка.
Броўка.
АПУХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. апўх, -ла;
зак. Павялічыцца ў аб’ёме, раздацца (пра па-
верхню цела ці яе частку) у выніку траўмы
або якога-н. захворвання. Нага апухла, ві-
даць, дужа баліць, і.. [хлапчук] увесь час згі-
наецца над ёю ды хукае на яе. Галавач.
АПУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апушыць.
АПУШВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. апушваць — апушыць (у 1 знач.).
АПУШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
апушыцца.
2. Зал. да апушваць.
АПУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апу-
шыць.
АПУШЧАНЫ, -ая,-ае. Дзеепрым. зал.прлі
апусціць.
0 Як у ваду апушчаны — маркотны, за-
смучаны.
АПУШЧЭІШЕ, -я, н. Дзеянне паводн
дзеясл. апускаць — апусціць (у 1, 2, 4, 5 і
6 знач.) і апускацца — апусціцца (у 1 знач.).
АПУШЫНА, -ы, ж. Дошка каля краю даху,
страхі. 1 тонуць асверы, пярэплаты, Рогі
апушын За пылам дарожным, За шэрым м-
катам гары. Танк.
АПУШЫЦЦА, -шйцца; зак. 1. Пакрыцца
пухам, пушыстай шэрсцю (пра жывёл). [А-
ранька] паказвае трох шэранькіх трусяняі,
якія ледзь паспелі апушыцца, і гладзіць іі
усіх разам азызлай ад холаду рукой. Ракітны,
2. Пакрыцца, абцерусіцца чым-н. пушы-
стым, лёгкім. Дрэвы апушыліся інее.ч. Ц
Увабрацца ў зеляніну, пакрыцца лісцем.
[Рыгор:]— А дзе тЫ.. хлеб возьмеш, ка.й
зямелька скрозь аблогаю ляжыць. Гаруе зя-
мелька... А бярозы вунь як апушыліся. Са-
віцкі.
АПУШЫЦЬ, -шыць; безас., зак. Разм. Па-
вялічыцца ў памерах, раздзьмуцца (пра жы-
вот).
АПУШЫЦЬ, -шў, -шыш, -піыць; зак., шп
1. Абшыць па краях футрам (пра адзенне,
абутак).
2. Пакрыць, абцерусіць краі або ўсю па-
верхню чаго-н. чым-н. пушыстым, лёгкім.
Скроні .. [Ларывончыка] нібы хто лёгкай па-
рошай апушыў. Сабаленка. Выпаў першы
снег.. Апушыў стрэхі, выбеліў вуліцы. Ма-
шара.
АПУШ9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. апушыць (у 1 знач.), апушыцца (у
2 знач.).
2. Пушыстае покрыва жывёл, а таксама ва-
ласкі, якія пакрываюць сцябло і лісты раслін.
АПЫЛЁННЕ, -я, н. 1. Перанос пылку квет-
кі з тычынак на рыльца песціка, у выніку
чаго адбываецца апладненне. Штучнае апы-
ленне.
2. Дзеянне паводле дзеясл. апыліць (у 2
знач.).
О Перакрыжаванае апыленне — перанясен-
не пылку з'тычынак кветак адной расліяы
на рыльцы песцікаў кветак другой расліпы.
АПЫЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апыліць.
АПЫЛІЦЦА, -ліцца; зак. Стаць апылены.н.
АПЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
1. Зрабіць апыленне (у 1 знач.). «Колькі ж..
яны зробяць вылетаў за дзень! — думае..
[Міхалка].— Колькі кветак апыляць, колькі
мёду назносяць у соты!» Якімовіч.
2. Пакрыць пылападобным атрутным са-
ставам расліны, глебу, вадаёмы з мэтай зніш-
чэння шкодных насякомых або ўзбуджальні-
каў хвароб.
АПЫЛКАВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апылкаваць, апылкавацца.
АПЫЛКАВАЦЦА, -кўецца; зак. Тое. што і
а п ы л і ц ц а.
АПЫЛКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак,
Тое, што і апыліць (у 1 знач.).
АПЫЛКОУВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да апылкавацца.
2. Зал. да апылкоўваць.
АПЫЛКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апылкаваць.
АПЫЛЬВАЛЬНІК, -а, м. Апарат для апыль-
вання расліп; апыляльнік (у 2 знач.).
АПЫЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. апыльваць — апыліць (у 2 знач.).
АПЫЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
апыліцца.
2. Зал. да апыльваць.
АПЫЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апыліць (у 2 знач.).
АПЫЛЯЛЫПК. -а, м. 1. Пераносчык пыл-
ку кветак з тычынак на песцік (насякомыя,
птушкі, вецер, вада).
2. Тое, што і апыльвальнік.
АПЫЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
апыліцца.
2. Зал. да апыляць.
АПЫЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Пезак. да апы-
ліць (у 1 знач.).
АПЬІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да аяынуцца.
АПЫНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. Трапіць куды-н., аказацца
дзе-н. Апынулася Арынка ў горадзе. Колас.
Спалоханыя малпы еыскачылі з клеткі і мі-
гам апынуліся на мачтах. Маўр. II Трапіць
у якое-н. становішча. Апынуцца ў няволі.
Апынуцца ў бядзе. □ Для.. [шафёра] цяпер
была яснай небяспека, у якой яны апынулі-
ся. Якімовіч. Трэба было дбаць аб людзях,
якія апынуліся ў няшчасці. Гурскі.
0 Апынуцца (аказацца) за бортам — ака-
зацца выключаным з якой-н. справы. Апы-
нуцца (быць) на розных берагах — разысці-
ся ў поглядах, перакананнях з кім-н. За дзе-
сятаю гарою апынуцца — аказацца ў вельмі
далёкім месцы.
АПЫРСКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апьтрскаць.
АПЫРСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Абліцца, пакрыцца пырскамі.
АПЫРСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. Абліць, пакрыць пырскамі, дробнымі
кроплямі. Апырскаць расліны хімічным са-
ставам. Апырскаць граззю.
АПЫРСКВАЛЬНІК, -а, м. Апарат для апыр-
сквання раслін. Ручны апырсквальнік.
АПЫРСКВАННЁ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апырскваць — апырскаць.
АПЫРСКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да апырскацца.
АПЫРСКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апырскапь.
АПЫТАЛЬНІК, -а, м. Пералік пытанняў
па якой-н. тэме, па якім-н. прадмеце; анкета.
Скласці апытальнік.
АПЫТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае шэраг пы-
танняў, на якія патрэбна адказаць. Апы-
тальны ліст. Апытальныя даныя.
АПЫТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апытаць.
АПЫТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апытапь.
АПЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што. 1.
Звярнуцца да многіх з адным і тым жа пы-
таннем. Апытаць суседзяў. // Выклікаць па
чарзе (вучняў) для праверкі ведаў. Апытаць
вучняў. // Зрабіць допыт каму-н. Апытаць
падсуднага. □ [Беразоўскі:] — Злодзей ты,
Макар, і шэльма, якіх мала... На закону я
павінен апытаць цябе, скласці пратакол і
пасадзіць за крадзеж. Чарнышэвіч.
2. Разм. Знайсці што-н., распытваючы.
Апытаць кватэру.
АПЫТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апытваць — апытаць.
АПЫТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. даапыт-
ваць.
АПЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да апы-
таць.
АПЭЦКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апэцкаць.
АП9ЦКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Запэцкацца, забрудзіцца. Апэцкацца крэй-
даю.
АПЗЦКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-шть.
Разм. Запэцкаць, забрудзіць. Апэцкаць твар.
АПЯВАЛЬНІК, -а, м. Той. хто ўслаўляе,
славіць каго-, што-н. (пра паэтаў).
АПЯВАННЕ, -я, к, Дзеянне паводле знач.
дзеясл. апяваць — апець.
АПЯВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да апя-
ваць.
АПЯВАЦЬ. -аю, -аеш, -ае. Незак. да апець.
АПЯКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да апячыся.
2. Зал. да апякаць !.
АПЯКАЦЬ', -аю, -аеш, -ае. Незак. да апя-
чы.
АПЯКАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. Тое, што і апекаваць. Маці.. апя-
.кала адзінага свайго сынка за пяцярых
бацькоў і пяцярых матак. Быкаў.
АПЯКУН, апекуна, м. 1. Асоба, якой дару-
чана апека, апякунства. Прызначыць апе-
куна.
2. перан. Той, хто ахоўвае, абараняе каго-,
што-н. [Варакса:] — А ты, Міхал, добранькім
апекуном выступіў. Карпаў.
АПЯКУНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да апякчн.
АПЯКУНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да апякунства. Апякунскія абавязкі. Апя-
кунская камісія.
АПЯКУНСТВА, -а, н. 1. Абавязкі па апе-
цы. Узяць каго-н. пад сваё апякцнства.
2. перан. Дакучлівы клопат аб кім-н., на-
гляд за кім-н. Аднак Сяргей не змог доўга
цярпеііь такога апякунства і ўмяшання ў яго
сямейныя. сппавы. Рамановіч.
АПЯКУНСТВАВАЦЬ, -ствую, -ствчеш,
-ствуе; незак. Быць апекуном. // перан. Кла-
паціцца аб кім-, чым-н, ахоўваць, абараняць
каго-. што-н.
АП’ЯНЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які знаходзіцца ў
стане ап’янення; захмялелы. Пятро, крыху
ап’янелы ад выпітага лікёру, абнімаў.. [Лю-
бу] і цалаваў у вусны, у гарачыя шчокі. Ша-
мякін.
2. перан. Узбуджаны чым-н. Агіянелы ад
шча.сня.
АП’ЯНЁННЕ, -я, н. 1. Стан паводле знач.
дзеясл. ап’янець.
2. перан. Захапленне. экстаз, самазабыццё.
Любінь мнзыку да агіянення.
АП’ЯНЁЦЬ, -ёю. -ёеш, -ёе: зак. 1. Стаць
п’япым. упіцца. Пасля трэцяй шклянкі Візэ-
нер агіянеў. Шамякін. [Стойба:] — Толькі я
адразу агіянеў, бо дагэтуль ніколі не піў.
Асіпенка.
2. перан. Прыйсці ў стан захаплення, узбу-
джанасці, экстазу ад якога-н. моцнага ўра-
жання, перажывання. Ап’янець ад радасці.
Ап’янець ад шчасця. Ап'янець ад поспехаў.
АП’ЯНЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ап’яніць.
АП’ЯНІЦЬ, -ніць; зак., каго-што. 1. Пры-
весці да стану ап’янення; напаіць. Пах ба-
гуну ап’яніў чалавека.
2. перан. Прывесці да стану захаплення,
узбуджанасці, экстазу. Слава ап’яніла яго.
□ Застаецца ў памяці вобраз калгаснага
брыгадзіра — рамантыка, якога расчуліла,
ап’яніла вясна. Бярозкін.
АП’ЯНЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які п’яніць, ад
якога хмялеюць, упіваюцца. Сярод дрэў,
яшчэ не апранутых у вясновае ўбранне, ча-
ромха нагадвала вялізны букет, ад якога
цягнула .. ап’яняльным пахам. Стаховіч.
АПЯНЯЦЬ, -яе. Незак. да ап’яніць.
АПЯРАЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аперазаць.
АПЯРАЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апяразваць — аперазаць і апя-
развацца — аперазацца.
АПЯРАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да аперазацца.
2. Зал. да апяразваць.
АПЯРАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аперазаць.
АПЯР9ДЖАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. апярэдзіць.
АПЯР9ДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад апярэдзіць.
АПЯРЭДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апярэджваць — апярэдзіць.
АПЯРЭДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
апярэджваць.
АПЯРЗДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
апярэдзіць.
АПЯРЭДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., ка-
го-што. 1. Рухаючыся ў адным кірунку з
кім-, чым-н., апынуцца наперадзе; абагнаць.
Мартын раптам скідае з сябе павольнасць.
Абагнаць Аўгіню, апярэдзіць яе і першым
даплыць да забітай качкі! Колас. // Зрабіць
што-н. раней за другога. Лёня ўжо збіраўся,
як толькі яны наблізяцца да скрыжавання,
пастукаць па брызенце, але яго апярэдзіў
Хоміч. Брыль.
2. перан. Дасягнуць лепшых вынікаў у па-
раўнанні з кім-, чым-н.; апынуцца наперадзе
каго-, чаго-н. у якіх-н. адносінах; перавы-
сіць. Апярэдзіць графік.
АПЯРЭННЕ. -я, н. Пер’евае покрываўпту-
шак; пер’е. Як пеўнік першым пасля пуху
апярэннем, .. Алесь не мог нацешыцца фор-
меннай вопраткай, шэрай з сярэбранымі га-
лунамі. Брыль.
О Хваставое апярэнне самалёта — верты-
кальныя і гарызантальныя плоскасці на зад-
няй частцы самалёта.
АПЯЧАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад апячатаць.
АПЯЧАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. За-
бараніць доступ да чаго-н., наклаўшы сур-
гучную пячатку. Апячатаць кватэру. □ [Ма-
каль:] — Я прасядзеў гадзіны паўтары, як
дурань, на лесвіцы, а пасля тгайшоў дахаты,
узяў сургуч, шнурок, медны пятак I апяча-
таў.. \Чапруковы\ дзверы. Рамановіч.
АПЯЧАТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. апячатваць — апячатаць.
АПЯЧАТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. де
апячатваць.
АПЯЧАТВАЦЬ, -аго, -аеш, -ае. Незак, За
апячатаць.
АПЯЧЫ, апякў, апячэш, апячэ; апячбм,
апечацё, апякўць; пр. апёк, апякла, апяклб;
зак., каго-што. 1. Агнём ці чым-н. гарачым,
едкім, пякучым пашкодзіць скурнае покры-
ва; прычыніўшы боль, абпаліць. Сухія іголкі
хвоі затрашчалі, шуганула полымя, і Цімох
знячэўку апёк сабе руку. Колас. Андрэйка
прыціснуўся да плота, балюча апёк крапівой
лоб, але сцярпеў, нават не зварухнуўся. Ва-
даносаў. // Прычыніць пякучы боль, моцна
ўдарыўшы чым-н. Угары матнуўся пас высо-
ка I ў тую ж самую хвіліну Агнём апёк Але-
сю спіну. Колас.
2. перан. Раптоўна авалодаць кім-н., вы-
клікаўшы моцныя пачуцці; усхваляваць,
уразіць. Самае праўдзівае з праўдзівых Сло-
ва [лпр] людзям сэрца апякло. Звонак.
АПЯЧЫСЯ, апякўся, апячэшся, апячэцца;
апячбмся, апечацёся, апякўцца; пр. апёкся,
Э'Пяклася, апяклбся; зак. 1. Атрымаць апёк,
пагакодзіць сабе што-н. агнём або чым-н. га-
рачым, едкім, пякучым. Апячыся крапівою.
□ Каля вады намочышся, каля агню апя-
чэшся. Прыказка.
2. перан. Разм. Пацярпець няўдачу, неча-
кана сустрэць перашкоду пры спробе зра-
біць што-н. [Тодар Амяльянавіч:] — Не ве-
даю, як ты там у сваім «Каапгандлі», а я не
раз ужо апёкся на гэтакіх справах. Вірня.
АПЯЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
апяяць.
дпяяць, апяю, апяёш, апяё; апяём, апея-
цё; зак., каго-што. Паэт. Уславіць, адлюстра-
ваць у песнях, вершах; апець. Стан твой
гібкі, стан дзявочы, апяяў бы звднкім вер-
шам. Машара.
АР, -а, м. Мера зямельнай плошчы ў мет-
рычнай сістэме, якая раўняецца 100 м2; адна
сотая гектара.
[Фр. аге.]
АРАБ гл. арабы.
АРАБЁСКА, -і, ДМ -цы; Р мн. -сак; ж.
1. Складаны арнамент фантастычнага харак-
тару з геаметрычных фігур і стылізаваных
лісцяў, кветак і пад.— першапачаткова ў пом-
ніках арабскага мастацтва. Чырвонымі ара-
бескамі Ліеце лес ураніў. Караткевіч.
2. Невялікі музычны твор.
[Іт. агаЬезсо.]
АРАБІЗМ, -а, м. Слова або выраз, запазы-
чапыя з арабскай мовы.
АРАБІНА, -ы. ж. Тое. што і р а б і н а. За
парканам спелі яблыкі і арабіны. Чорны.
АРАБІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да арабіны.
О Арабінавая (рабінавая) ноч гл. ноч.
АРАБІННІК, -у, м., зб. Тое, што і р а-
б і н н і к.
АРАБІСТ, -а, М -сце. м. Спецыяліст па
арабскай мове, арабскай культуры.
АРАБІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Сукуп-
насць дысцыплін, якія вывучаюць мову, пісь-
меннасць, культуру і гісторыю арабаў.
АРАБКА гл. арабы.
АРАБСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
арабаў. Арабская мова. Арабскае мастацтва.
О Арабскі конь гл. конь. Арабскія лічбы
гл. лічба.
АРАБЫ, -аў; адз. араб, -а, м.; арабка, -і,
ДМ -бцы; мн. арабкі, -бак; ж. Вялікая група
народаў, якія насяляюць Пярэднюю Азію і
Паўночную Афрыку.
АРАВА, -ы, ж. Разм. Бязладнае, шумнае
зборышча, натоўп. Арава хлопцаў вярнула-
ся ў хату. // Вялікая колькасць каго-н.; мно-
ства. Пабачыўшы Валю, уся арава кінулася
наўцёкі. Няхай.
АРАГАВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ара-
гавелага.
АРАГАВЁЛЫ, -ая, -ае. Які зацвярдзеў, пе-
райшоў у рагавое ўтварэнне.
АРАГАВЁННЕ, -я. н. Стан паводле знач.
дзеясл. арагавець.
АРАГАВЁЦЬ, -ее; зак. Зацвярдзець, пера-
тварыцца ў рагавую луску (пра вонкавыя
слаі скуры).
АРАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да араграфіі.
АРАГРАФІЯ, -і, ж. Раздзел фізічнай геа-
графіі, які вывучае рэльеф зямной паверхні.
[Ад грэч. огоз — гара і цгарію — пішу.]
АРАКУЛ, -а, м. 1. Месца, храм, дзе ў Ста-
ражытнай Грэцыі, Рыме і краінах старажыт-
нага Усходу жрацы прарочылі ад імя бога.
Дэльфійскі аракул. Дадонскі аракул.
2. Бажаство, якое прарочыць; жрэц, што
дае адказы, прароцтвы' быццам ад імя бога.
// перан. Кніжн. Асоба, чые меркаванні пры-
зпаюцца бясспрэчнай ісцінай, адкрыццём.
3. Уст. Варажбітная кніга.
[Лац. огаспіпт.]
АРАКЧ9ЕЎСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аракчэеўшчыны; дэспатычны. жорсткі,
уласцівы аракчэеўшчыне. Аракчэеўскі рэ-
жым. Аракчэеўскія ваенныя паселішчы.
АРАКЧ9ЕЎПІЧЫНА, -ы, ж. 1. У пачатку
19 ст. ў Расіі — рэжым неабмежаванага палі-
цэйскага дэспатызму, сістэма лютай ваен-
шчыны ў кіраванні.
2. перан. Становішча, пры якім невялікая
група людзей дэспатычна і самавольна рас-
параджаецца ў якой-н. галіне грамадскага
жыцця.
[Ад імя Аракчэева. дзяржаўнага дзеяча-
дэспата часоў Паўла I і Аляксандра I.]
АРАЛА. -а. н. Уст. паэт. Прылада для во-
рыва, саха. Хіба тут цесна? свету мала? Ня-
ма работы для арала ці для сярпа, або для
коскі? Колас.
АРАМЁЙКА гл. арамейцы.
АРАМуЕП гл. арамейпы.
АРАМЁЙСКІ, -ая. -ае. Які мае адносіны
да арамейцаў. Арамейская культура.
АРАМЁЙПЫ, -аЎ; адз. арамёец, -мёйца. м.;
арамёйка, -і, ДМ -мёйцы; мн. арамёйкі,
-мёек; ж. Гіст. Плямёны, якія гаварылі на
мовах семітычнай сістэмы. вядомыя ў стара-
жытныя часы ў Сірыі і Месапатаміі.
АРАНГУТАН, -а, м. Буйная чалавекапа-
добная малпа з жорсткай рыжай поўсцю,
якая жыве па астравах Суматра і Каліман-
тан.
[Малайск. огап^-піап.]
АРАНДАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. арандаваць.
АРАНДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад арапдаваць.
АРАНДАВАЦЦА, -дўецца; незак. Зал. да
арандаваць.
АРДНДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак. і
незак., што. Узяць (браць) у арэнду. Пер-
шыя часы побыту дома Лабановіч хадзіў па
полі, што яны арандавалі ад скарбу, аглядаў
засевы збожжа. Колас. Дзед арандаваў ста-
рую сялянскую хатку з гародам для бульбы.
Бядуля.
АРАНДАТАР, -а, м. Той, хто арандуе
якую-н. нерухомую маёмасць.
АРАНДАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да арандатара.
АРАНДАТАРСТВА, -а, н. Дзейнасць аран-
датара.
АРАНЖАВЫ, -ая, -ае. Які мае чырвона-
жоўтую (адну з сямі асноўных колераў
спектра) афарбоўку; падобны да колеру
апельсінаў. Аранжавае неба.
[Ад фр. огап§е — апельсін.]
АРАНЖАРЭЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да аранжарэі. Аранжарэйныя рамы.
Аранжарэйная тэмпература. // Вырашчаны
ў аранжарэі. Аранжарэйныя кветкі.
0 Аранжарэйная расліна гл. расліна.
АРАНЖАРЭЯ, -і, ж. Цёплае зашклёнае
памяшканне для вырошчвання і зімоўкі паўд-
нёвых раслін або для несезоннага атрыман-
ня пладоў, гародніны і кветак; цяпліца.
Аранжарэі Батанічнага саду. □ Якіх толькі
раслін не ўбачыш пад шклянымі дахамі
аранжарэй! В. Вольскі.
[Фр. огап^егіе.]
АРАНЖЫРАВАЦЦА, -руецца; незок. Зал.
да аранжыраваць.
АРАНЖЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і незак., што. Зрабіць (рабіць) аранжыроў-
ку. Вялікі рускі кампазітар Глінка гаварыў,
што музыку стварае народ, а кампазітары яе
толькі аранжыруюць. «Беларусь».
[Ад фр. аггапдег — прыводзіць у парадак.]
АРАНЖЫРОЎКА, -і, ДМ -ўцы'. ж. Спец.
1. Апрацоўка якой-н. мелодыі для выканан-
ня на інструменце або для голасу з супра-
ваджэннем музычнага інструмента.
2. Перапрацоўка, прыстасаванпе музычна-
га твора для выканання яго на іншым інст-
руменце або іншым голасам, які прадугле-
джаны арыгіналам; таксама аблегчанае пе-
ралажэнне твора для выканання на тым жа
інструменце. Аранжыроўка аркестравага
твора для фартэпіяна.
АРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. араць.
араны, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
араць.
2. у знач. прым. Тое, што і вораны (у
2 знач.).
АРАП, -а, м. Ашуканеп. жулік.
0 Браць на арапа гл. браць.
АРАПНІК, -а, м. Кароткі раменны бізун.
АРАСІЦЦА, арбсіцца; зак. Пакрыцца ра-
сой, кроплямі чаго-н.: увільготніцца. Па пас-
целі.. [Ермалай Трыфанавіч] здагадаўся, што
госць зусім не спаў і пайшоў ад яго ноччу ж,
бо і прымятая яго нагамі мурава зноў паспе-
ла ранкам арасіцца і падняцца ад зямлі.
Галавач.
АРАСТЦЬ, арашў, арбсіш, арбсіць; зак., ка-
го-што. 1. Апырскаць, пакрыць кроплямі ча-
го-н.; увільготніць. Не дарэмна кроў гарачая
Прасторы стэпаў арасіла. Танк. Толькі буй-
ныя кроплі слёз арасілі стомленыя вочы
зняволеных. Кавалёў.
2. Напаіць вільгаццю, увільготніць (глебу,
зямлю); штучна змачыць або прамачыць
глебу. Арасіць засушлівыя землі. □ [Міка-
лай Патапавіч:\ — Трэба падумаць, ці нельга..
\участак\ паліць ці арасіць як-небудзь. Кула-
коўскі.
АРАТАЙ, -я, м. Тое, што і а р а т ы. За ба-
разною ішоў аратай, Ціха на коніка нукаў.
Тарас. \Трактар\ выглядаў жывой сталёвай
істотай, нейкім дзівосным аратаем, які ў хві-
ліну мог узорваць вялікі шнур. Бядуля.
АРАТАР, -а, м. Асоба, якая гаворыць пра-
мову; прамоўца. // Той, хто валодае майстэр-
ствам слова, красамоўствай. \Купала':\ Ты
любога аратара перагаворыш. Вітка. Блізнюк
выйшаў на сцэну за трыбуну і, размахваючы
рукамі, як той сапраўдны аратар, пачаў гава-
рыць. Сабаленка.
[Лац. огаіог.]
АРАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аратара, майстэрства аратара.
АРАТАРСТВАВАЦЬ, -ствую, -ствуеш,
-ствуе; незак. Разм. іран. 3 прэтэнзіяй на
красамоўства гаварыць пра што-н.
АРАТОРЫЯ, -і, ж. Вялікі музычны твор
для хору, салістаў-спевакоў і аркестра, на-
пісаны на драматычны сюжэт і прызначаны
для канцэртнага выканання.
[Іт. огаіогіо ад лац. ого — гавару, прашу.]
АРАТЫ, -ага, м. Той, хто арэ зямлю; зем-
ляроб. Дзе араты плача, там жняя скача.
Прыказка.
АРАЎКАРЫЯ, -і, ж. Вечназялёнае хвойнае
дрэва сямейства араўкарыевых.
АРАХІС, -у, м. 1. Травяністая алейная ба-
бовая расліна.
2. зб. Плады гэтай расліны, якія спажыва-
юцца; земляныя або кітайскія арэхі.
[Ад грэч. агасіііз — зепле.]
АРАХІСАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да арахісу (у 1 знач.). Арахісавыя пасевы.
I/ Прыгатаваны з арахісу (у 2 знач.). Арахі-
савы алей. Арахісавая халва.
АРАХОЎНІК, -у, м. Тое. што і а р э ш-
нік. На кручах арахоўнік рос I трос на
крцчы росы. Куляшоў.
АРАЦЦА, арэцца; незак. Зал. да араць.
АРАЦЬ, арў, арэш, арэ; арбм, араце; не-
зак. што і без дап. Апрацоўваць зямлю плу-
гам. Араць на зіму. □ Хто тры разы арэ,той
тры снапы бярэ. Прыказка. Каб свінні рогі,
арала б дарогі. Прыказка. Як ні ары, абычор-
ным дагары. Прымаўка. Ой, пайду я лугам,
лугам, Дзе мой мілы арэ плугам. 3 нар.
АРАЧНЫ. -ая, -ае. Які мае адносіны да
аркі. Арачны мост. □ I тут мы ўбачылі вы-
сокую зялёную клумбу, а над ёю — белыя
лёгкія арачныя вароты. Сачанка.
АРАШАЛЬНІК, -а, м. Спец. Арашальны
канал.
АРАШАЛЬНЫ. -ая, -ае. Які мае адносіны
да арашэння. Арашальныя работы. Ц Які
прызначаны, служыць для арашэння. Ара-
шальныя збудаванні. Арашальны трубапра-
вод. Арашальная сістэма.
АРАШАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
арасіцца.
2. Зал. да арашаць.
АРАШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ара-
сіць.
АРАШОНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад арасіць.
АРАШ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. арашаць — арасіць.
АРБА, -ы; мн. арбы, -аў; ж. Высокі двух-
колы воз у Сярэдняй Азіі, а таксама доўгі
чатырохколы — на Украіне, у Крыме, на Каў-
казе. Гамрэкелі стаяў на двары, наглядаючы
за работай парабкаў, якія грузілі на арбу
мяхі з агуркамі. Самуйлёнак.
АРБАЛЁТ, -а, М -леце, м. Сярэдневяковая
ручная кідальная прылада ў еўрапейскіх
краінах — удасканалены лук; самастрэл, са-
мапал.
[Фр. агЬаІёіе.]
АРБІТА, -ы, ДМ -біце, ж. 1. Шлях руху
нябеснага цела. Арбіта Венеры. Арбіта Ме-
сяца.
2. перан.; чаго. Кніжн. Сфера дзеяння, па-
шырэпня чаго-н. Арбіта ўплыву.
3. Вочная ўпадзіна; вачніца. Расказвалі,
напрыклад, што гітлераўскі генерал Гофмач
пры адным упамінанні імя Каўпака стана-
віўся барвовы ад гневу, і яго пукатыя вочы
ажно вылазілі з арбіт. Краўчанка.
[Лац. огЬііа.]
АрбіТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які ажыццяўляец-
ца па арбіце. Арбітальны палёт. Ц Які руха-
ецца або прызначаны для руху па арбіце,
які знаходзіцца на якой-н. арбіце. Арбіталь-
ная ракета.
АРБІТР, -а, л«. Суддзя, пасрэднік у прымі-
рэнчым або трацейскім вырашэнні спрэчак;
трацейскі суддзя. У гэтых спрэчках Лемяшэ-
віч выступаў у ролі арбітра. Шамякін. // Суд-
дзя ў спартыўных спаборніцтвах.
[Лац. агЬііег.]
АРБІТРАЖ, -у, м. Вырашэнне арбітрамі
спрэчак, якія не падлягаюць кампетэнцыі
суда; трацейскі суд.
[Фр. агЫігаде.]
АРБІТРАЖНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен
не да арбітражу. Арбітражная камісія.
АРГ... Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
ву а р г а н і з а ц ы й н ы, напрыклад: аргка-
мітэт, аргбюро, аргпытанне, аргсакратар.
АРГАДДЗЁЛ, -а, м. Арганізацыйны аддзел.
АРГАІІАТЭРАПЕЎТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які
мае дачыненне да арганатэрапіі.
АРГАНАТЭРАПІЯ, -і, ж. Лячэнне лекамі,
прыгатаванымі з органаў і тканак жывёл.
[Ад грэч. ог§апоп — орган і Шегареіа — ля-
чэнне.]
АРГАНАЎТЫ, -аў; адз. аргапаўт, -а, м.
У старажытнагрэчаскай міфалогіі героі, якія
плавалі ў Калхіду па залатое руно.
[Грэч. Агцопапіаі ад Аг§о — пазва карабля
і паніез — мараплавец.]
АРГАНІЗАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан арганізаванага. Арганізаванасць дзеян-
няў. Арганізаванасць мас. □ Рабочы клас
Расіі вызначаўся самай высокай у свеце рэ-
еалюцыйнасцю, арганізаванасцю і меў вялікі
вопыт класавай барацьбы. Праграма КПСС.
АРГАНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад арганізаваць.
2. у знач. прым. Падпарадкаваны пэўнаму
плану, парадку, упарадкаваны. Партызанскі
рух меў арганізаваны характар. Арганізава-
нае змаганне.
3. у знач. прым. Аб’яднаны, згуртаваны
для якой-н. мэты, які ўваходзіць у склад
якога-н. аб’яднання, арганізацыі. [Сцёпка:]—
Я ўжо думаю паступіць у камсамол, каб
быць арганізаваным і весці барацьбу з бур-
жуазіяй за наша сялянскае жыццё. Колас.
4. у знач. прым. Які вызначаецца сабра-
насцю, самадысцыплінай, уменнем дзейні-
чаць дакладна і планамерна.
АРГАНІЗАВАЦЦА, -дўецца; зак. 1. Узнік-
нуць, утварыцца (пра які-н. грамадскі орган,
установу, аб’яднанне і пад.).
2. Аб’яднацца, згуртавацца для якой-н. мэ-
ты. Арганізавацца ў партызанскі атрад,
АРГАНІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.,
каго-што. 1. Заснаваць што-н. такое, што мае
грамадскі характар. Арганізаваць краязнаў-
чы гурток.
2. Падрыхтаваць, упарадкаваць; наладзіць.
Арганізаваць сацыялістычнае спаборніцтва.
Арганізаваць работу інструктарскіх груп. Ар-
ганізаваць сустрэчу. Арганізаваць будаўніцт-
ва дарог. Арганізаваць серыйны выпуск ма-
шын. // перан. Разм. Дастаць, здабыць або
падрыхтаваць што-н. для каго-н.— Ды вось
ніяк не збяруся, каб запрасіць вас,— вінава-
та сказаў Андрэй.— Добра, што напомнілі.
Арганізуем такую справу. Шахавец.
3. Аб’яднаць, згуртаваць для якой-н. мэ-
ты; ахапіць якой-н. арганізацыяй. Арганіза-
ваць сялянства ў калгасы. □ [Кастусь] нават
кулямёт меў і арганізаваў атрад. Чорны.
4. Унесці ў што-н. пэўны парадак, плана-
мернасць; упарадкаваць. Арганізаваць свой
рабочы час. Арганізаваць падрыхтоўку вуч-
няў да экзаменаў. Арганізаваць увагу дзяцей.
АРГАНІЗАТАР, -а, лі. Той, хто арганізуе
што-н., з’яўляецца ініцыятарам чаго-н. Арга-
нізатар вытворчасці. Арганізатар рэвалюцый-
ных мас. □ Газета — не толькі калектыўны
прапагандыст і калектыўны агітатар, але так-
сама і калектыўны арганізатар. Ленін. Сюды,
у глыбокі варожы тыл, дайшоў .. голас Каму-
пістычнай партыі—• кіраўніка і арганізатара
партызанскай барацьбы. Брыль. Бумажкоў,
галоўны арганізатар атрада, быў і яго ка-
мандзірам. Чорны. // Той, хто валодае здоль-
насцямі да арганізацыйнай работы.— Які ж
з мяне вучоны? — Мілоўскі махнуў рукой.—
Як арганізатар, кажуць, што я нядрэнны, а
да вучонага мне яшчэ далёка. Галавач.
АРГАНІЗАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да арганізатара. Арганізатарскі талент.
Арганізатарскія здольнасці. // Накіраваны на
арганізацыю чаго-н. Арганізатарская дзей-
насць. □ Мы павінны паставіць справу так,
каб праверка выканання арганічна спалуча-
лася з жывой арганізатарскай работай. Ма-
шэраў.
АРГАНІЗАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да арганізацыі (у 1 знач.). Арганіза-
цыйны камітэт. Арганізацыйная работа. Ар-
ганізацыйны вопыт. Ідэйнае і арганізацыйнае
згуртаванне партыі. Арганізацыйны канф-
лікт. Арганізацыйныя формы.
АРГАНІЗАЦЫЯ, -і, ж. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. арганізаваць, арганізавацца.
2. Аб’яднанне, саюз людзей, грамадскіх
груп, дзяржаў, з’яднаных агульнай прагра-
май дзеяння; дзяржаўная, партыйная ці гра-
мадская ўстанова. Нізавая партыйная арга-
нізацыя. Арганізацыя Аб’яднаных Нацый.
Спартыўная арганізацыя. Будаўнічая аргані-
зацыя.
3. Будова чаго-н., лад. Сацыялістычная
арганізацыя сельскай гаспадаркі. Саветы —
сацыялістычная форма палітычнай аргані-
зацыі.
і. Фізічная ці псіхафізічная будова асобна-
га арганізма.
[Фр. огцапізаііоп.]
АРГАНІЗМ, -а, м. 1. Усякая жывая істота,
расліна. Прасцейшыя арганізмы. Жывёльны
арганізм. Раслінны арганізм.
2. Сукупнасць фізічных і душэўных якас-
цей якога-н. чалавека. Толькі моцны, загарта-
ваны арганізм мог вытрымаць такія жорст-
кія выпрабаванні. Паслядовіч.
3. перан. Тое, што нагадвае сабой склада-
нае арганізаванае адзінства. Грамадскі арга-
нізм. Партыйны арганізм. Тэатр нагадвае са-
бой грандыёзны мастацкі арганізм. □ Мо-
ладзь вучылася ў дарослых, а гімназія на-
гадвала маладую клетачку ў складаным ар-
ганізме рэвалюцыйна-вызваленчага руху.
У. Калеснік. Магутных артэрыяў свежую
кроў Па ўсім арганізме краіны Няспынна
нясе цягніковы строй Скрозь буры, завеі і
стыніі Лявонны.
[Лац. ог^апівшпз.]
АРГАНІЗОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да арганізавацца.
2. Зал. да арганізоўваць.
АРГАНІЗОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
арганізаваць.
АРГАНІЗЎЮЧЫ, -ая, -ае. Які выконвае
функцыю арганізатара. Арганізуючая роля
партыі.
АРГАНІКА, -і, ДМ -ніцы. ж. Разм. 1. Арга-
нічная хімія.
2. Арганічныя ўгнаенні.
АРГАНІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант. які
іграе на арганах.
АРГАНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да арганіст.
АРГАНІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць арга-
нічнага2 (у 2 знач.); непарыўная звяза-
насць, суцэльнасць.
АРГАНІЧНЫ ’, -ая, -ае. Які мае адносіны
да арганізма (у 1 знач.); які характарызуец-
ца жыццёвымі працэсамі; жывы. Арганічнае
жыццё. Арганічны свет. Арганічная прырода.
// Які ўтварыўся ў выніку разлажэння жы-
вёльных і раслінных арганізмаў; які нагадвае
сабой прадукт такога разлажэння. Чым далей
у глыбіню возера, тым больш арганічных
часцінак прымешваецца ў азёрныя адкладан-
ні. Прырода Беларусі.
О Арганічная хімія гл. хімія.
АРГАНІЧНЫ2, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да органа (у 1 знач.); які датычыцца
ўнутранай будовы органаў чалавека. Арга-
нічны парок сэрца.
2. перан. Унутраны, які датычыцца самой
сутнасці, асноў чаго-н.; непарыўна звязаны
з чым-н. Арганічнае адзінства тэорыі з прак-
тыкай. □ Сувязь паміж часткамі і цэлым
настолькі арганічная, што варта пісьменніку
змяніць імя героя, як светацені ў творы пе-
рамяшчаюцца. Адамовіч.
АРГАННЫ. -ая, -ае. Які мае адносіны да
арганаў. Арганныя трубы. // Прызначаны для
выканання на арганах. Арганная музыка.
Арганны харал.
АРГАНОІДЫ, -аў; адз. арганбід, -а, м. Спец.
Пастаянныя часткі жывёльнай або расліннай
клеткі, якія выконваюць пэўныя функцыі ў
яе жыццядзейнасці.
АРГАНЫ, -аў; адз. аргйн, -а, м. Духавы
клавішны музычны інструмент вялікіх паме-
раў, што складаецца з набору драўляных і
металічных труб, у якія мяхамі напампоўва-
ецца паветра. Мяккім музычным громам ад-
клікаюцца арганы. Колас. Мы станавіліся
ззаду і слухалі музыку арганаў. Чорны. Ма-
гутныя гукі арганаў хапалі за душу і наво-
дзілі сум. Карпюк.
[Ад грэч. огдаооп— інструмент.]
АРГАТЫЗМ, -а, м. Слова, якое запазыча-
на літаратурнай мовай з якога-н. арго.
АРГАТЙЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да арго, да аргатызма.
АРГЕНЦІНЕЦ гл. аргенцінцы.
АРГЕНЦІНКА гл. аргенцінцы.
АРГЕНЦІНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аргенцінцаў, Аргенціны. Аргенцінскія
стэпы.
АРГЕНЦІНЦЬІ, -аў; адз. аргенцінец, -нца,
м.; аргенцінка, -і, ДМ -нцы; мн. аргенцінкі,
-нак; ж. Народ, які складае асноўнае насель-
ніцтва Аргенціны.
АРГО, нескл., н. Умоўныя выразы, словы,
якія ўжываюцца ў якой-н. адасобленай або
прафесійнай групе, гуртку і пад.; жаргон.
Жабрацкае арго.
[Фр. агдоі.]
АРГОН, -у, м. Хімічны элемент, газ без ко-
леру і паху, які ўваходзіць у склад паветра
(выкарыстоўваецца для напаўнення элек-
трычных лямпаў, у рэкламных асвятляльных
прыладах і інш.).
[Ад грэч. агдоа — нядзейны.]
АРГОНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аргону. Аргонавыя трубкі.
АРГТОХНІКА, -і, ж. Арганізацыйная тэхні-
ка (комплекс тэхнічных сродкаў для механі-
зацыі і аўтаматызацыі кіраўнічых і інжы-
нерна-тэхнічных работ).
АРГУМЁНТ, -а, М -нце. м. 1. Лагічны до-
вад, які служыць асновай для доказу чаго-н.
Важкі аргумент. Недарэчны, неабходны, пе-
раканаўчы, трапны аргумент. Шукаць аргу-
менты.
2. Спец. Незалежная пераменная велічыня.
[Лац. агдпшепінт.]
АРГУМЕНТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеод-
ле знач. дзеясл. аргументаваць.
АРГУМЕНТАВАНЫ, -ая, -ае. Які атрымаў
дастатковую аргументацыю. Аргументаваная
думка.
АРГУМЕНТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал.
да аргументаваць.
АРГУМЕНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
і незак., што. Прывесці (прыводзіць) доказы,
аргументы (у 1 знач.). Ходас ніколі не ўмеў
так ясна аргументаваць свае думкі, як гэта
рабіў Косця. Шамякін.
АРГУМЕНТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. аргументаваць.
2. Сукупнасць аргументаў. Дастатковая ар-
гументацыя. Лагічная аргументацыя.
АРГУС, -а. м. 1. У старажытнагрэчаскай мі-
фалогіі — стовокі вартаўнік, якога багіня Ге-
ра паставіла вартаваць Іо, дачку аргонскага
цара.
2. перан. Кніжн. уст. Пільны ахоўнік, вар-
тавы. // Сімвал пільнасці.
3. Лясная птушка сямейства фазанавых.
АРДА, -ы, ДМ -дзё; мн. брды, -аў; ж. 1. На-
зва дзяржаўных утварэнняў, якія вылучылі-
ся пасля драблення мангольскай дзяржавц
Чынгісхана, а таксама стаўка, месцазнахо-
джанне яе правіцеляў. Залатая арда. Крых-
ская арда. Астраханская арда. // Назва саю-
заў вандроўных плямёнаў.
2. Мангола-татарскае войска, якое ўварва-
лася ў межы старажытнай Русі. // Пра пол-
чышчы азвярэлых варожых войск. Фашысц-
кія орды. □ Паўстань, народ, злучы ўсе сілы
Супроць тэўтонскае арды, Супроць пачеары
тупарылай, Што нішчыць сёлы, гарады! Ко-
лас.
3. перан. Шумны і неарганізаваны натоўп,
зборышча. Наляцелі скурадзёры — Паны чор-
наю ардой. Танк.
[Ад цюрк. огіін — палатка хана.]
АРДАЛІЯ, -і; Р мн. -яў; ж. Спосаб, якім
вызначалі ў сярэднія вякі вінаватасць ці не-
вінаватасць абвінавачанага праз катаванне
агнём, вадой і пад.
[Лац. огсіаііа.]
АРДЫНАРАЦ, -рца, м. 1. Уст. Афіцэр для
даручэнняў пры камандуючым.
2. Ваеннаслужачы пры камандзіру абопрн
штабе для сувязі, выканання асобных дару-
чэнняў і асабістых паслуг.
[Ням. Огбоннанг, фр. оічіоппапс.е — ве-
ставы.]
АРДЫНАРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць арды-
нарнага.
АРДЫНАРНЫ, -ая, -ае. 1. Які нічым не
вызначаецца, звычайны, нават пасрэдны.
2. Уст. У абазначэнні вучоных пасад — |
штатны, патрэбны паводле штату, які займае
кафедру (кіруе кафедрай); проціл. экстра-
ардынарны (звышштатны). Ардынарны пра-
фесар. Ардынарны акадэмік.
[Лац. огйінатіпя.]
АРДЫНАТА, -ы, ДМ -наце; Р мн. -аў; ж.
У геаметрыі — назва аднаго з двух (трох) лі-
каў, якая вызначае становішча пункта на
плоскасці адносна прамавугольнай сістэмы
каардынатаў.
[Ад лац. отйіпаШз — упарадкаваны.]
АРДЫНАТАР, -а, м. Доктар бальніцы, клі-
нікі і пад., які лечыць пад кіраўніцтвам за-
гадчыка аддзялення. Ардынатар пры стацыя-
нары.
[Ад лац, огйіпаіог — распарадчык.]
АРДЫНАТАРСКАЯ, -ай, ж. Доктарскі па-
кой у бальніцы або клініцы.
АРДЫНАТУРА, -ы, ж. 1. Род практычнай
медыцынскай аспірантуры. Клінічная арды-
натура. і
2. Пасада ардынатара.
3. Уст. Пасада ардынарнага прафесара.
АРДЫНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынепне да
арды.
АРДЭН, -а, м. Парода ламавых коней.
У стайні, апанаваны еясельным настроем, вы-
хваляўся сваёю годнасцю гнеды ардэн. Кра-
піва.
АРДЭНАНОСЕЦ, -нбсца, м. Чалавек аба
арганізацыя, якія ўзнагароджаны ордэнам.
Партызан-ардэнаносец. Завод-ардэнаносец.
АРДЭНАНОСКА, -і, ДМ -цы; Р мн. -сак; ж.
Разм. Жанчына, узпагароджаная ордэнам.
АРДЭНАНОСНЫ, -ая, -ае. Узнагароджаны
ордэпам. Ардэнаносны калгас. Веларусь ардэ-
наносная.
АРДЭНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
ардэна. Ардэнская парода коней.
АР’ЕРГАРД, -а, М -дзе, м. Частка войска
або флоту, якая зндходзіцца ззаду галоўных
сіл для аховы паходнага руху з фронту ў
тыл. Франтаеікі спакойна рыхтаваліся ў да-
рогу. Пастроіліся ў баяеую калону, прыкрылі
яе моцным ар’ергардам. Лынькоў. Атрад ..
[Лубяна] знаходзіўся ў ар’ергардзе, ён паеі-
нен быў абараняць раненых і хворых. Ша-
мякін.
[Фр. аггіёге-^агсіе — тылавая ахова.]
АР’ЕРГАРДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да ар’ергарда. Ар’ ергардны бой. Ар’ергард-
ныя часці.
АРЖАНЫ, -ая, -бе. Тое, што і ж ы т н і.
АРКА, -і, ДМ арцы; Р мн. арак; ж. 1. Дуга-
падобнае перакрыцце праёма ў сцяне (акна,
дзвярэй) або пралёту паміж дзвюма апорамі-
слупамі, устоямі моста і інш. Ля ўзбярэжжа..
[Нэля] міжвольна павярнулася ў бок чыгункі
і ўбачыла сталёвыя аркі моста, што навіслі
над ракою. Лупсякоў.
2. Дэкаратыўнае збудаванне ў выглядзе ва-
рот, з праездамі, завершанымі скляпеннем.
Трыумфальная арка.
[Іт. агсо ад лац. агспз — дуга.]
АРКАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а р а ч н ы.
Аркавы пралёт.
АРКАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Шэраг арак ад-
нолькавай велічыні і формы, якія апіраюцца
на слупы або калоны.
[Фр. агсабе.]
АРКАН, -а, м. Доўгая вяроўка з рухомай
пятлёй на канцы, якой ловяць жывёлу; ласо.
9 I на аркане не зацягнеш гл. зацягнуць.
[Цюрк.]
АРКАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак., каго-
што. Лавіць арканам.
АРКЁСТР, -а, м. 1. Сукупнасць музычных
інструментаў, што ўдзельнічаюць у выканан-
ні музычнага твора; калектыў музыкантаў,
якія сумесна выконваюць музычны твор.
Сімфанічны аркестр. Духавы аркестр. Зводны
аркестр. Аркестр цымбалістаў. □ Барабан,
дзве скрыпкі і цымбалы, Невялікі аркестр, а
выгляд сталы. Лужанін.
2. Месца перад сцэнай у тэатры, дзе зна-
ходзяцца музыканты.
[Ад грэч. огсЬезіга — пляцоўка перад сцэ-
най у старажытнагрэчаскім тэатры.]
АРКЕСТРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аркестраваць.
АРКЕСТРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
аркестраваць.
АРКЕСТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і
незак., што. 1. Выкласці (выкладаць) аркест-
равы музычны твор у выглядзе партытуры.
2. Перакласці (перакладаць) для аркестра
які-н. музычны твор. Аркестраваць фартэпі-
янную п’есу.
АРКЁСТРАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аркестра (у 1 знач.). Аркестравае су-
праваджэнне. Аркестравы ансамбль.
2. Прызначаны для выканання аркестрам,
напісаны для аркестра. Аркестравы твор.
АРКЕСТРАНТ, -а, М -нце, м. Музыкант, які
іграе ў аркестры.
АРКЕСТРАНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да аркестрант.
АРКЕСТРАНЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да аркестранта. Аркестранцкая група.
АРКЕСТРОУКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн. -рб-
вак; ж. Дзеянне паводле знач. дзеясл. аркест-
раваць; інструментоўка.
АРКТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. (з вялікай лі-
тары). Паўночная палярная вобласць зямно-
га шара.
[Ад грэч. агкіікоз — паўночны.]
АРКТБІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Арктыкі. Арктычныя моры. Арктычныя
льды.
АРКУШ, -а, м. Стандартны кавалак папе-
ры, кардону, фанеры і пад. Аркуш ватмана,
кардону. □ Пракоп раздаў аркушы паперы ў
косую лінейку, агрызак хімічнага алоўка.
Грахоўскі. Ля сцяны стаяў вялікі аркуш фа-
неры. Лупсякоў. [Собіч] браў то адны карткі,
то другія, запісваў на аркушах паперы лічбы,
паціскаў плячыма, дзівіўся. Скрыган. Аўгін-
ня пацела над літарамі. Аркуш паперы зда-
ваўся ёй велізарным жытнім полем, якога
яна не здолее зжаць. Бядуля.
О Аўтарскі аркуш — адзінка вымярэння
аб’ёму літаратурнага твора, роўная 40 000
друкарскіх знакаў. Друкаваны аркуш — шас-
наццаць старонак друкаванага тэксту як
адзінка вымярэння аб’ёму кнігі.
[Польск. агкпзх з лац. агснз — дуга.]
АРКУШНЫ, -ая, -ае. Які мае выгляд арку-
ша (пра паперу).
АРЛАН, -а, м. Буйная драпежная птушка,
якая жыве каля водных прастораў і корміц-
ца пераважна рыбай; марскі арол.
АРЛЕКІН, -а, м. Традыцыйны персанаж
італьянскай «камедыі масак», слуга-блазан у
касцюме з рознакаляровых шматкоў і ў чор-
най паўмасцы, надораны дасціпнасцю і ўмен-
дем спрытна выходзіць са складанага ста-
новішча.
[Іт. агІессЬіпо.]
АРЛЕКШАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Тэатральная
п’еса, у якой галоўную ролю выконвае ар-
лекін.
АРЛЕКІНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да арлекіна. Арлекінскі касцюм.
АРЛЁЦ, арляцў, м. Распаўсюджаная раз-
моўная назва раданіту.
АРЛІНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне да
арла. Арліная дзюба. Арліны ўзмах крылаў.
Арліны клёкат.
2. перан. Горды, смелы, праніклівы (пра
погляд, вочы). Сыны зямлі арліным зрокам
У цьме спрадвечнае смугі Знайшлі другія бе-
рагі, Каб волю даць людскім патокам. Колас.
0 Арлінае племя гл. племя. Арліны нос гл.
нос.
АРЛІЦА, -ы, ж. Самка арла.
АРЛЯК. -ў, м. Адзін з відаў папараці.
АРЛЯНЁ гл. арляня.
АРЛЙНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Гульня, якая складаецца з адгадкі: ляжа пад-
кінутая манета гербавым малюнкам (арлом)
ці процілеглым бокам (рэшкай).
АРЛЯНЯ і АРЛЯНЁ, -няці; мн. -няты, -нят;
н. Птушаня арла.
АРМАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Вялікае злучэнне
караблёў, самалётаў або танкаў, якія дзейні-
чаюць узгоднена. Армада бамбардзіроўшчы-
каў. □ Крышылі ўзбярэжжа лінкоры снара-
дамі, Армады крылатыя засцілі свет. Пан-
чанка.
[Ісп. агтагіа — флот.]
АРМАТЎРА, -ы, ж. 1. Сукупнасць прылад
і прыстасаванняў для якога-н. апарата, ма-
шыны, канструкцыі. Арматура паравога кат-
ла. // Намплект прадметаў для абсталявання
электрычнага асвятлення. Асвятляльная ар-
матура'.
2. Сталёвы каркас жалезабетонных збуда-
ванняў, а таксама сукупнасць металічных ча-
стак, якія ўводзяцца ў які-н. матэрыял, у
якое-н. збудаванне, каб павялічыць іх тры-
валасць.
[Ад лац. агшаіпга — узбраенне.]
АРМАТУРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да арматуры. Арматурная се.тка. Арматурны
каркас. Арматурныя работы.
АРМАТЎРІПЧЫК. -а. м. Рабочы, які выраб-
ляе, устанаўлівае або абслугоўвае арматуру.
АРМАТУРШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да арма-
туршчык.
АРМЁЕЦ, армёйца, м. Той, хто служыць у
арміі; вайсковец. Вайна адгрымела. Салют
Уславіў шляхі перамогі. I выпаў армейцу
маршрут На новыя выйсці дарогі. Глебка.
АРМЁЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
арміі (у 1—4 знач.), армейца; вайсковы. Ар-
мейская служба. Армейскі корпус. Армей-
ская форма.
АРМІЯ, -і; Р мн. -ій; ж. 1. Сукупнасць уз-
броеных (сухапутных. марскіх, паветраных)
сіл дзяржавы. Савецкая Армія. Служыць у
арміі. Прызывацца ў армію.
2. Сухапутныя ўзброеныя сілы (у адроз-
ненне ад ваенна-марскіх і ваенна-паветраных
сіл).
3. Злучэнне з некалькіх корпусаў або ды-
візій аднаго або некалькіх родаў войск, якія
прызначаны для вядзення ваенных аперацый.
Танкавая армія. Армія Заходняга фронту.
Рэзервовая армія.
4. У дакастрычніцкап Расіі — асноўная ма-
са сухапутных войск, якая не мела службо-
вых прывілей, у адрозненне ад гвардыі.
5. перан.; каго-чаго. Вялікая колькасць лю-
дзей, аб’яднаных якой-н. агульнай справай,
прыкметай. Працоўная армія. Армія бараць-
бітоў за мір. Армія сельскіх настаўнікаў. □
Арміі грабароў і машын пайшлі ў наступлен-
не на балоты. Льтнькоў. // Вялікая колькасць
каго-н. Але гэта было нішто перад усёй коль-
касцю пінгвінавай арміі. Маўр.
О Дзеючая армія — часці арміі, якія ў час
вайны знаходзяцца на фронце. Кадравая ар-
мія —тое, што і кадравае войска (гл.
войска). Чырвоная Армія —назва Савецкай
Арміі з 1918 да 1946 года.
[Фр. апнёе ад лац. агшо — узбройваю.]
АРМЯК, -а, м. Старадаўняя сялянская
верхняя адзежына з тоўстага саматканага
сукна ў выглядзе світкі. За коньмі па лугах,
па лесе У старэнькім сноўдаў [Саўка} армя-
ку. Гаўрусёў.
АРМЙНЕ, -мян; адз. армянін, -а, м; авмян-
ка, -і, ДМ -нцы; мн. армянкі, -нак; ж. Народ,
які складае асноўнае насельніцтва Армян-
скай ССР.
АРМЯНІН гл. армяне.
АРМЯНКА гл. армяне.
АРМЙНСКІ, -ая. -ае. Які мае дачыненне да
Арменіі, армян. Армянскі тэатр.
АРМЯЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
армяка. Армячнае сукно.
АРНАМЕНТ, -у, М -нце, м. 1. Узор (жыва-
пісны, скульптурны і інш.), у аснове якоп
ляжаць геаметрычныя, раслінныя і жывыіь-
ныя матывы, што паўтараюцца ў строга вы-
трыманым стылі. Веларускі арнамент. Рас-
лінны, геаметрычны, скульптурны арнамет.
□ Усё прымерваўся [Іван Масладуда}, пры-
кідваў, ці падыдзе да.. [шафы] той ці іншы
арнамент, які-небудзь незвычайны ўзор.
Лынькоў.
2. Тое. што і арнаментыка.
[Ад лац. огпашепінт — упрыгожанне.]
АРНАМЕНТАВАННЕ. -я, н. Дзеянне павоЭ-
ле знач. дзеясл. арнаментаваць.
АРНАМЕНТАВАНЫ, -ая, -ае, Дзеепрьш.
зал. пр. ад арнаментаваць.
АРНАМЕНТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал.
да арнаментаваць.
АРНАМЕНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
і незак., што. Упрыгожыць (упрыгожваць)
арнаментам.
АРНАМЕНТАЛІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж.
Сукупнасць арнаментальных сродкаў у
якім-н. мастацкім стылі. Пошукі новай фор-
мы, адэкеатнай новаму, рэвалюцыйнаму змес-
ту, прыводзяць ужо ў 20-я гады асобных
пісьменнікаў да.. арнаменталістыкі ў прозе.
Пшыркоў.
АРНАМЕНТАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
арнаментальнага (у 2 знач.). Арнаменталь-
насць мовы. □ Тут тая ж схільнасць да ар-
наментальнасці, да своеасаблівага рытму ска-
за, да паэтызацыі мовы прозы. Арабей.
АРНАМЕНТАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які з’яўля-
ецца арнаментам; складаецца з арнаменту
(у 1 знач.). Арнаментальны роспіс.
2. Пышны, вычварны; багаты на ўпрыго-
жанні. Арнаментальны стыль. Арнаменталь-
ная проза. □ Але існуюць нейкія грані, ней-
кі рубеж, пераступіўшы якія лёгка збіцца на
залішне арнаментальную квяцістасць, на чы-
ста вонкавую дэкарацыйнасць. Бярозкін.
АРНАМЕНТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Упрыгожанне
арнаментам. Асабліва цікавай выдалася мас-
тацтвазнаўцу арнаментацыя знадворных ба-
коў царквы ў дольных частках муроў. Ліс.
2. Характар арнаменту, сукупнасць эле-
ментаў арнаменту ў якім-н. стылі, творы мас-
тацтва.
АРНАМЕНТНЫ, -ая, -ае. Які звязаны з ар-
наментам (у 1 знач.). Арнаментнае пано.
Арнпментныя малюнкі.
АРНАМЕНТОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. арнаментаваць.
АРНАМЁНТЫКА, -і, ДМ -тыцы. ж. Тое,
што і арнаментацыя (у 2 знач.). Ад-
ной з асаблівасцей беларускай арнаментыкі
ў разьбе з'яўляецца прастата і выразнасць
ліній, што выклікана перавагай геаметрыч-
ных узораў разьбы. «Беларусь».
2. Сукупнасць гукаў, якія аздабляюць ас-
ноўную меладычную лінію.
АРНАМЕНТЫСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст
па рысаванню, кладцы, лепцы арнаментаў.
АРНАУТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Гатунак яра-
вой цвёрдай пшаніцы са шклопадобным бе-
лым зернем.
АРНІТАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да арніталогіі.
АРНІТАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел заалогіі, які
вывучае птушак.
[Ад грэч. огпіз — птушка і Іоцоз — вучэнне.]
АРІІІТОЛАГ, -а, м. 'Спецыяліст па арніта-
логіі.
АРОЛ, арла, м. 1. Буйная драпежная з за-
гнутай дзюбай птушка, якая жыве пераваж-
на ў гарыстых або стэпавых мясцовасцях.
Стэпавя арол. Арол-беркут. Белы арол. □ За
вагонам вагон Мчыцца змеем ліхім.. Так ні
конь, ні алень, Ні арол не ляціць. Колас.
Арлу з савою не па дарозе. Прымаўка. Над
пешым арлом і сарока з калом. Прымаўка.
2. перан. Пра чалавека мужнай прыгажос-
ці, адважнага, удалага, смелага. [Дзед:] —
Зірпі толькі, што за арол! Колас.— Ты вунь
глянь на арлоў сваіх,— паказвае.. [Краўцоў]
Ігнату на хлапцоў. Кавалёў.
О Двухгаловы арол — малюнак (фігура)
арла з дзвюма галовамі на дзяржаўным гер-
бе царскай Расіі.
0 Глядзець арлом гл. глядзець. Ляцець ар-
лом гл. ляцець. Хадзіць арлом гл. хадзіць.
АРПЙДЖЫО, 1. прысл. Спец. Спосаб выка-
нання акордаў, пры якім тоны, што іх скла-
даюць, бяруцца не адначасова, а па чарзе,
звычайна ад ніжняга да верхняга.
2. у адз. нескл.; мн. арпёджыі, -яў, н. Сам
акорд, які выконваецца гэтым спосабам.
[Іт. агре^ціо.]
АРСЕНАЛ, -а, м. 1. Склад зброі і ваеннай
амуніцыі. Арсенал Петрапаўлаўскай крэпас-
ці. // перан.; чаго. Запас, вялікая колькасць
чаго-н. Арсенал выхаваўчых сродкаў. □ Мы
павінны дамагацца, каб кожная новая кніга,
што выходзіць у свет, ішла ў арсенал баль-
шавіцкай зброі. Чорны. На яе [прыказкі]
ўзбраенні — увесь арсенал сатырычных срод-
каў—ад іранічнай усмешкі да знішчальнага
сарказму. Шкраба.
2. Уст. Прадпрыемства. якое вырабляе і ра-
мантуе зброю і ваенную амуніцыю.
[Фр. агзепаі.)
АРСЕНАЛЕЦ, -льца, м. Той, хто працуе ў
арсенале.
АРСЕНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынеп-
не да арсенала. Арсенальны двор. Арсеналь-
ны вартаўнік. Арсенальны майстар.
АРТ... ІІершая састаўная частка складаных
слоў, якая адпавядае слову а р т ы л е р ы й-
скі, напрыклад: артабстрэл, артдывізіён,
артпадрыхтоўка, артагонь, артбатарэя, арт-
полк. арткурсы.
АРТАДАКСАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Улас-
цівасць артадаксальнага. Артадаксальнасць
поглядаў.
АРТАДАКСАЛЬНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які
няўхільна трымаецца якога-н. вучэння, све-
тапогляду; паслядоўны.
[Ад грэч. огІЬоДокзоз — прававерпы.]
АРТАДОКС, -а, м. Кніжн. Чалавек артадак-
сальяых поглядаў.
АРТАДОКСІЯ, -і, ж. Кніжн. Артадаксаль-
ная прыхільнасць да якога-н. вучэння, цвёр-
дая паслядоўнасць у поглядах.
АРТАПЕД. -а, М -дзе, м. Урач — спецыяліст
па артапедыі.
АРТАПЕДБІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да артапедыі. Артапедычнае лячэнне.
// Прызначаны для лячэння якіх-н. дэфарма-
цый цела, для іх кампенсацыі. Артапедыч-
ная гімнастыка. Артапедычны абутак.
АРТАПЁДЫЯ, -і, ж. Раздзел медыцыны,
які ўключае вывучэнне, лячэнне і прафілак-
тыку стойкіх скрыўленняў, дэфармацый паз-
ваночніка і канечнасцей.
[Ад грэч. 0ГІІЮ8 — прамы, правільны і раі-
<1еіа — выхаванне.]
АРТРЫТ, -а, М -рыце, м. Запаленне суста-
ваў інфекцыйнага паходжання. Рэўматычны
артрыт.
[Ад грэч. агіЬгоп — сустаў.]
АРТЫКЛЬ, -я, м. Часціца. якая дадаецца ў
некаторых мовах да назоўніка для адрознен-
ня яго роду, пэўнасці і няпэўнасці.
[Ад лац. агііспіпя — член, частка, раздзел.]
АРТЫКУЛ, -а, м. 1. Навуковы або публі-
цыстычны твор невялікага памеру ў зборні-
ку, часопісе або газеце. Газетны, публіцы-
стычны артыкул.
2. Асобны раздзел, параграф у розных
юрыдычных дакументах. Артыкул крымі-
нальнага кодэкса. Артыкулы дысцыплінарна-
га статута.
3. Раздзел фінансавага плана, каштарыс,
які вызначае крыніцу даходаў або мэту рас-
ходаў. Расходны артыкул.
4. Разрад, від чаго-н. Важны артыкул экс-
парту.
5. Тып вырабу, умоўнае абазначэнне тава-
раў. А.ртыкул тканіны.
[Ад лац. агііспіпз — частка, раздзел.]
О Перадавы артыкул — рэдакцыйны арты-
кул, змешчаны на першым месцы ў газеце,
часопісе, у якім асвятляюцца найважнейшыя
надзённыя пытанні.
АРТЫКУЛЯВАЦЦА, -люецца; незак. Зал.
да артыкуляваць.
АРТЫКУЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; не-
зак. Утвараць артыкуляцыю.
АРТЫКУЛЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да артыкуляцыі.
ЛРТЫКУЛЯЦЬІЯ, -і, ж. 1. Работа органаў
мовы, якая неабходна для вымаўлення пэў-
нага гука, а таксама становішча органаў
мовы пры вымаўленні таго або іншага гука.
Артыкуляцыя губ. Артыкуляцыя гука.
2. Спосаб выкананпя паслядоўнага рада
гукаў пры спевах і ігры на музычных інст-
рументах.
[Ад лац. агііспіаііо.]
АРТЫЛЕРЫЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да артылерыі. Артылерыйскія снарады.
Артылерыйскі агонь. Артылерыйскія заводы.
Артылерыйскі салют. Артылерыйскі палігон.
О Артылерыйская падрыхтоўка гл. пад-
рыхтоўка.
АРТЫЛЕРЫСТ, -а, М -сце, м. Вайсковец,
які служыць у артылерыі.
АРТЫЛЁРЫЯ, -і, ж. 1. зб. Від узбраення,
якое складаецца з гармат розных капструк-
цый і калібраў. Самаходная, процітанка-
вая, зенітная артылерыя. Цяжкая, дальна-
бойная, рэактыўная артылерыя.
2. Род войск з такім узбраеннем. Служыць
у артылерыі.
3. Навука пра будову і дзеянне гармат, а
таксама ппа іх выкарыстанне ў баі.
[Фр. агііііегіе.]
АРТЫСТ, -а, М -сце, м. 1. Той, хто займаец-
ца публічным выкананнем твораў мастацтва
('акцёр. спявак, музыкант і г. д.). Оперны ар-
тыст. Артыст эстрады. Цыркавы артыст. На-
родны артыст рэспублікі.
2. перан. Разм. Той, хто валодае вялікім
майстэрствам у якой-н. галіне, таленавіта ро-
біць што-н. Артыст сваёй справы.
[Фр. агііеіе.]
АРТБІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да артыст.
АРТЫСТЫЗМ, -у, м. Высокае майстэрства,
віртуознасць. Да гэтага часу я дзівіўся пра-
цавітасці, вялікай велічы таго, што зроблена,
мужным формам, яснаму зроку мастака, ар-
тыстызму, з якім выканана кожная драбніца,
і не ведаў, што гэтага мала. Скрыган.
АРТЫСТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ар-
тыстычнага; высокае майстэрства, віртуоз-
насць. Артыстычнасць выканання.
АРТЫСТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да артыста. Артыстычныя здольнасці.
// Уласцівы артысту. Артыстычная натура.
2. Які вызначаецца артыстызмам; майстэр-
скі, віртуозны.
АРТЫШОК, -а, м. Травяністая расліна ся-
мейства складанакветных з трубчастымі, мя-
сістымі фіялетгвымі кветкамі. // Мясістая
кветкавая галоўка гэтай расліны, якая ўжы-
ваецца ў ежу.
[Ням. АгНзсЬоке.]
АРТЭЗІЯНСКІ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ў
глыбокіх ваданосных слаях пад натуральным
ціскам; глыбінны. Артэзіянскія воды. // пе-
ран. Вельмі глыбокі, глыбінны. Высокая куль-
тура творчасці.. заключаецца ў.. выдатным
уменні пранікаць у артэзіянскія глыбіні ча-
лавечых сэрцаў. Адамовіч.
О Артэзіянскі калодзеж гл. калодзеж.
[Ад назвы фр. правінцыі Артуа (лац. Агіе-
8ІПШ).]
АРТЭРЫЯ, -і; Р мн. -яў; ж. 1. Крывяносны
сасуд, які нясе кроў ад сэрца да розных ор-
ганаў цела. Лёгачная артэрыя. Сонная ар-
тэрыя.
2. перан. Шлях зносін (асабліва водны).
Транспартная артэрыя. □ Самая буйная рач-
ная артэрыя Поўначы БССР — Заходняя
Дзвіна. Прырода Беларусі.
[Грэч. агіегіа.]
АРТЭРЫЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да артэрыі (у 1 знач.). Артэрыяльная
кроў. Артэрыяльны крывяны ціск.
АРТЭРЫЯСКЛЕРОЗ, -у, лг. Хранічнае за-
хворванне артэрый, якое выяўляецца ў па-
таўшчэнні і пашчыльненні іх сценак.
АРЎД, -а, М -дзе, м. Абл. Адгароджапае
месца ў клеці, куды ссыпаЮць збожжа, муку
і пад.; засек. [Сцяпан:] Яшчэ я на тое ёсць,
і ў сваёй хаце гаспадар, а не госць! Жыта
повен аруд і сала не адзін пуд. Купала. По-
там крывавым абліты здабытак ехаў у пан-
скія свірны, аруды. Дубоўка. Руні ў аруды
не кладуць. Прымаўка.
АРУДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; незак.
Разм. 1. чым. Дзейнічаць пры дапамозе
якой-н. прылады. Арудаваць сякерай, пяром,
пікай. □ [/ван] закручвае на пальцы еузел
і пачынае арудаваць іголкай. Лынькоў.
2. Распараджацца, кіраваць чым-н.; гаспа-
дарыць дзе-н. [Зіна.'] — [Муж] на «анамаліі»
арудуе, а.. [Фрося]— дырэктар навукова-да-
следчай станцыі. Васілевіч. // Праяўляць
дзейнасць (звычайна адмоўную); дзейнічаць.
[Віхура:] На будаўніцтве не ўсё ў парадку.
Відаць, чыясьці рука лоўка арудуе. Гурскі.
Уперадзе.. [Галаўнёў] заўважыў Карпенку,
які з купкай байцоў арудаваў сярод фашы-
стаў. Дудо.
АРФА >, -ы; Р мн. -аў; ж. Шчыпковы му-
зычны інструмент у выглядзе вялікай трох-
вугольнай рамы з нацягнутымі на ёй стру-
намі.
О Эолава арфа — скрынка з тонкіх дошча-
чак з нацягнутымі на ёй струнамі, якія гу-
чаць пад дзеяннем ветру (ад імя міфічнага
грэчаскага ўладара вятроў Эола).
[Ням. Нагіе.]
АРФА2, -ы; Р мн. -аў; ж. Сельскагаспадар-
чая машына для ачысткі зерня пасля ма-
лацьбы ад мякіны і смецця. Стаяць пад кры-
тым дахам Арфы, сеялкі, плугі. Калачынскі.
АРФАВАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто працуе
на арфе 2.
АРФАВАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да арфа-
валыпчык.
АРФАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. арфаваць.
АРФАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад арфаваць.
2. у знач. прым. Ачышчаны арфаваннем.
Арфаваны ячмень.
АРФАВАЦЦА, -фўецца; незак. Зал. да ар-
фаваць.
АРФАВАЦЬ, -фўю, -фўеш, -фўе; незак.,
што і без дап. Ачышчаць арфай зерне ад
мякіны і смецця. 3 няяснымі надзеямі.. [Ску-
ратовіч] пайшоў у гумно арфаваць на насен-
не жыта. Чорны. Як ішла лён абіваць, Пад
нагамі цёрся жвір; Нібы семя арфаваць,—
За мной следам брыгадзір. Купала.
АРФАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да арфаграфіі. Адзіны арфаграфічны
рэжым. Арфаграфічны слоўнік. Арфаграфіч-
ныя памылкі.
АРФАГРАФІЯ, -і, ж. Сістэма правіл напі-
сання слоў пэўнай мовы; правапіс. // Сту-
пень засваення правіл правапісу.
[Ад грэч. огйюз — правільны і ^гарію —
пішу.1
АРФАЭШЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да арфаэпіі. Арфаэпічныя нормы белару-
скай літаратурнай мовы.
АРФАЭПІЯ, -і, ж. Сістэма правіл, якія вы-
значаюць правільнае літаратурнае вымаўлен-
не. Пытанні арфаэпіі. Беларуская літаратур-
ная арфаэпія. // Ступень засваення правіл
вымаўлення.
[Ад грэч. огйіоз — правільны і ероз — мова.]
АРФІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант, які іграе
на арфе.
АРФІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да арфіст.
АРХАІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад архаізаваць.
АРХАІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал. да
архаізаваць.
АРХАІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак. і не-
зак., што. Пераняць (пераймаць) прыёмы
старых пісьменнікаў, майстроў мастацтва,
засвоіць (засвойваць) іх манеру, асаблівасці
іх творчасці. // Зрабіць (рабіць) што-н. па-
добным на старое.
АРХАІЗАЦЫЯ, -ыі, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. архаізаваць.
АРХАІЗМ, -а, м. Застарэлая з’ява, перажы-
так мінулага. / сам.. [дзяк], прапахлы цар-
коўнымі канонамі, выпетранымі і бяздушны-
мі, лампадным алеем і воскам царкоўных
свечак, здаецца нейкім прыкрым архаізмам,
еарожым да ўсяго, што свежа і молада. Ко-
лае. // Слова, моўны выраз, граматычная
форма, што выйшла з агульнага ўжывапня.
[Грэч. агсііаізтов.]
АРХАІКА, -і, ДМ -іцы, ж. Старажытнасць,
старадаўнасць, а таксама адметныя рысы
старадаўнасці, старажытнасці.
АРХАІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто прытрым-
ліваецца старадаўніх форм у літаратурнай
або мастацкай творчасці.
АРХАІСТКІЧНЬІ, -ая, -ае. Які пераймае
старадаўнія формы (пра творы літаратуры,
мастацтва).
АРХАІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць архаіч-
нага.
АРХАІЧНЫ, -ая, -ае. Старажытны, стара-
даўні. // Устарэлы, такі, што цяпер не ўжы-
ваецца. Архаічнае слова. Архаічны выраз.
[Грэч. агскаіоз — старажытны.]
АРХАНГЕЛ, -а, м. У хрысціянскай рэлі-
гіі — апёл вышэйшага рангу. Можна, скажам,
давесці, што Пятрусь Маргун падобен з тва-
ру да архангела Міхаіла, што я — не я і хата
не мая. Колас. _
[Ад грэч. агсЬе — пачатак, улада і а^е-
1о- — анёл.]
АРХАНГЕЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да архангела.
АРХАР. -а, м. Дзікі горны баран, які во-
дзіцца ў гарах Цэнтральнай Азіі.
АРХАРАВЕЦ, -раўца, м. Разм. лаянк. Буян,
свавольнік; абадранец, валацуга.
[Ад уласнага імя маскоўскага обер-паліц-
майстра і губернатара ў канцы 18 ст. Арха-
рава.]
АРХЕАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
пеііне да археаграфіі. Археаграфічная ка-
місія.
АРХЕАГРАФІЯ, -і, ж. Гістарычная навука,
якая займаецца збіраннем, апісаннем і рас-
працоўкай метадаў публікацыі пісьмовых
помнікаў мінулага і падрыхтоўкай іх да вы-
дання.
[Ад грэч. агсЬаіоз — старажытны і цга-
рію — пішу.]
АРХЕАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да археалогіі. Археалагічныя раскопкі.
Археалагічная экспедыцыя.
АРХЕАЛОГІЯ, -і, ж. Гістарычная навука,
якая вывучае быт і культуру старажытных
пародаў па матэрыяльных помніках, што
дайшлі да нас.
[Грэч. агсЬаіо!о§іа — апавяданне пра даў-
ніну.1
АРХЁЙСКІ, -ая, -ае. У выразе: архейская
эра гл. эра.
[Ад грэч. агсЬаіоз — старажытны.]
АРХЕОГРАФ, -а, м. Вучоны, спецыяліст па
археаграфіі.
АРХЕОЛАГ, -а, м. Вучоны, спецыяліст па
археалогіі.
АРХЕТЫП, -а, м. 1. Самы старажытны ру-
капіс твора, які служыць першакрыніцай для
паступных копій. // Першы адбітак друка-
ванага выдання.
2. Спец. Старажытнейшая, першапачатко-
вая форма слова.
[Грэч. агсЬёІуроп — першавобраз, арыгінал,
першаўзор.]
АРХІ... 1. Прьтстаўка са значэннем вышэй-
шай і пайвышэйшай ступені прыкметы, якая
названа ў другой частцы слова, напрыклад:
архіасцярожны, архінебяспечны, архіхутка,
архіправільна, архіапартуністычны, архі-
модпы.
2. Першая частка складаных слоў, якая
абазначае старшынствы праваслаўных і ката-
ліцкіх царкоўных званняў: архіепіскап, архі-
мандрыт, архірэй.
[Грэч. агсЬі.]
АРХІБІСКУП, -а, м. Тое, што і а р х і е-
п і с к а п.
АРХІБІСКУПСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да архібіскупа.
АРХІВАЗНАУСТВА, -а, н. Навуковая ды-
сцыпліна, якая вывучае і распрацоўвае тэо-
рыю, методыку, гісторыю і арганізацыю ар-
хіўнай справы.
АРХІВАРЫУС, -а, м. Супрацоўнік архіва,
хавальнік фондаў.
АРХІВІСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст па
архіўнай справе.
АРХІДНЫЯ, -ых. Сямейства аднадольных
шматгадовых травяністых раслін, да якіх ад-
носяцца архідэі, ятрышнік і пад.
АРХІДЭЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да архідэі.
АРХІДЗЯ, -і, ж. ІПматгадовая травяністая
трапічная расліна сямейства архідных з дух-
мянымі кветкамі дзівоснай формы і разна-
стайнай афарбоўкі. // Кветка гэтай расліны.
[Ад грэч. огсЬійіоп — ядро, ядзерца.]
АРХІЕПІСКАП, -а, м. Духоўнае званне, ся-
рэдняе паміж епіскапам і мітрапалітам, а так-
сама асоба, якая носіць гэты тытул; старшы
епіскан; архібіскуп.
[Грэч. агсЬіерівкороз.]
АРХІЕПІСКАПСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да архіепіскапа.
АРХІМАНДРЫТ, -а, М -рыце, лг. Вышэйшае
духоўнае званне для манахаў, тытул ігуме-
на, а таксама асоба, якая носіць гэта званне.
[Грэч. агсЬі — галоўны і ташіга — мана-
стыр.]
АРХІМАНДРЫЦКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да архімандрыта.
АРХІПАСТЫР, -а, м. Старадаўняе пачці-
вае званне вышэйшых чыноў духавенства:
епіскапа, мітрапаліта, патрыярха; старшы
пастыр.
АРХІПАСТЫРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да архіпастыра.
АРХІПЕЛАГ, -а, л. Група марскіх астра-
воў, якія блізка ляжаць адзін каля аднаго.
[Грэч. агсЬіре1а§оэ.]
АРХІР9Й, -я, м. Агульная, неафіцыйная
назва для епіскапа, архіепіскапа, мітрапа-
літа.
[Ад грэч. агсЬіегёпз.]
АРХІРЭЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да архірэя. Архірзйская служба.
АРХІТРАУ, -трава, м. Спец. Галоўная бэль-
ка, піжняя частка антаблемента.
[Фр. агсЬіІгах'е.]
АРХІТЭКТАНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да архітэктонікі. // Які адпавядае
архітэктоніцы.
АРХІТ9КТАР, -а, м. Спецыяліст у галіне
архітэктуры; дойлід.
АРХІТЭКТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да архітэктара.
АРХІТЭКТОШКА, -і, ДМ -ніцы, ж. 1. У ар-
хітэктуры. выяўленчым мастацтве. літарату-
ры, музыцы і кіно — будова мастацкага
твора, арганічная ўзаемасувязь яго галоўных
і другарадных элементаў; кампазіцыя.
2. Агульная карціна геалагічнай будовы,
асаблівасцей залягання або знаходжання гор-
ных парод той або іншай мясцовасці.
[Ад грэч. агсЫіекіопік — будаўнічае май-
стэрства.1
АРХГГЭКТУРА, -ы, ж. Майстэрства праек-
тавання, будавання і мастацкага афармлення
пабудоў; дойлідства. Архітэктура старажыт-
ных грэкаў. // Навука пра ўзвядзенне будын-
каў. Курс архітэктуры. // Характар, стыль
пабудовы. Гатычная архітэктура. Беларуская
народная архітэктура.
О Арганічная архітэктура — адзін з кірун-
каў архітэктуры, які ўзнік у 30-я гг. 20 ст.
ў ЗША і атрымаў пашырэнне ў Італіі, Бразі-
ліі і іншых краінах.
[Лац. агсЬііесінга.]
АРХІТЭКТУРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
пенне да архітэктуры. Архітэктурны інсты-
тут, ансамбль. Архітэктурныя помнікі. Архі-
тэктурная дэталь.
АРХІЎ, -хіва, м. 1. Установа, якая збера-
гае, сістэматызуе і апісвае пісьмовыя і гра-
фічныя помнікі мінулага з мэтай навуковага
і практычнага іх выкарыстання. // Аддзел
установы, дзе захоўваюцца старыя дакумен-
ты, скончаныя справы і пад.
2, Збор пісьмаў, рукапісаў, фатаграфій і
пад., якія маюць адносіны да дзейнасці
якой-н. установы, асобы. Партызанскі архіў.
Рукапісны архіў Янкі Купалы.
О Здаць (спісаць) у архіў каго-што гл.
здаць.
[Лац. агсіііунт.]
АРХІЎНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
архіва. Архіўныя матэрыялы, дакументы. Ар-
хіўны даведнік. Архіўны фонд.
АРЦЁЛЬ, -і; Р мн. -ей; ж. Аб’яднанне асоб
той або іншай прафесіі (рамяства) для су-
польпай працы з удзелам у даходах паводле
дамоўленасці і агульнай адказнасцю; тава-
рыства. Рыбалавецкая арцель. □ Арцель —•
гэта шырока распаўсюджаная ў Расіі форма
таварыства, прасцейшая форма свабоднай
каапврацыі, падобная да той, якая існуе ў па-
ляўнічых плямён у часе палявання. Энгельс.
Арганізацыя арцелі па асушцы Рэгелеўшчы-
ны ўзняла вялікі шум. Чарнышэвіч.
О Сельскагаспадарчая арцель — форма ка-
лекты’ўнай гаспадаркі сацыялістычнага тыпу,
добраахвотнае аб’яднанне сялян на аснове
абагульнення асноўных сродкаў вытворчасці
для вядзення калектыўнай працай буйной
калектыўнай сельскагаспадарчай вытворча-
сці; калгас.
АРЦЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да арпелі. Арцельная гаспадарка.
АРЦЁЛЫПЧЫК, -а, м. Уст. Член, удзель-
нік аппелі.
АРЦЁЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Уст. Яіан. да ар-
цельшчык.
АРШЫН, -а, м. 1. Мера даўжыні. роўная
71,12 см, якой карысталіся на Беларусі, у Ра-
сіі да ўвядзення метрычнай сістэмы.
2. Лінейка такой даўжыні. Складаны ар-
шын.
0 Аршын з шапкай — малы, невысокі ро-
стам. Бачыць на тры аршыны пад зямлёю
гл. бачыць. Мераць на свой аршын гл. ме-
раць. Мераць на стары аршын гл. мераць.
Мераць усіх (усё) на адзін аршын гл. ме-
раць. Як (быццам) аршын праглынуў гл.
праглынуць.
[Цюрк.]
АРШЫННЫ, -ая, -ае. Памерам у адзін аг,-
шын. Аршынныя дровы. Аршынныя літары.
АРЫГІНАЛ, -а, м. 1. Тое. што з’яўляецца
прадметам узнаўлення, капіравання, спісван-
ня і пад.; проціл. копія, спіс. Арыгінал кар-
ціны, рукапісу. // Тэкст, які перакладаецца
на іншую мову. Блізкасць перакладу да ары-
гінала. Чытаць у арыгінале. // Спец. Рукапіс,
з якога робіцца набор. Вычытаць арыгінал.
2. Непадобны да іншых (пра чалавека);
дзівак.
[Ад лац. огідіпаііз — першапачатковы.]
АРЫГІНАЛКА. -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Жан. да арыгінал (у 2 знач.). |
АРЫГІНАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
арыгінальнага. Прэтэнзія на арыгінальнасць. ;
АРЫГІНАЛЬНІЧАННЕ, -я, н. Разм. Дзеян-
не паводле знач. дзеяс.і. арыгінальніЧаць.
АРЫГІНАЛЬНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; не- і
зак. Разм. Старацца быць непадобным да
іншых; дзівацкімі ўчынкамі, меркаваннямі
звяртаць на сябе ўвагу.
АРЫГІНАЛЬНЫ, -ая. -ае. 1. Які з’яўляец-
ца арыгіналам (у 1 знач.); сапраўдны, пер-
шапачатковы. Арыгінальны рукапіс.
2. Створаны самастойна; не запазычаны, не
перакладны. Арыгінальнае мастацкае рашэн-
не. Арыгінальны рэпертуар. □ Цікавымі па-
этычнымі творамі з’яўляюцца першыя арыгі-
нальныя беларускія байкі. Казека.
3. Непадобны да іншых, самабытны. Ары-
гінальны падыход. □ Адчувалася, што.. ў..
[Чорнага] ёсць свежыя назіранні і сваё, ары-
гінальнае ўспрыманне свету. Барсток. [Баб-
роў:] — Я хачу толькі сказаць, калегі, што
думка Іеана Іванавіча вельмі арыгінальная.
Гамолка. // Своеасаблівы, незвычайны. Нават
форма цела ў ментуза надзвычай арыгіналь-
ная: вялікая, сплюснутая спераду галава,
шырокая пашча з мясістымі, тоўстымі губа-
мі, кароткія вусікі на падбародку. Матрунё-
нак. Твор [«Вялікае сэрца»] пачынаецца з
арыгінальнай дэталі, якая адразу характары-
зуе галоўнага героя. Луфераў.
АРЫЕНТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. арыентаваць, арыентавацца (у 1, 2
знач.).
АРЫЕНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад арыентаваць.
АРЫЕНТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тўец-
ца; незак. 1. Вызначаць паводле якіх-н. ары-
енціраў сваё становішча на мясцовасці або
кірунак свайго руху. Уменне арыентавацца
на мясцовасці. // Разбірацца ў размяшчэнні
чаго-н., уяўляць сваё месцазнаходжанне.
У Янкі не было ахвоты цягацца з кашом па
хв[о]йн[і]ках, ён слаба арыентаваўся ў лесе
дый вочы меў блізарукія. Колас.
2. перан. Разбірацца ў чым-н. [Андрэй] доб-
ра арыентуецца ў складанай абстаноўцы, уз-
начальвае кіраўніцтва забастоўкай, стварае
акружком, райкомы. Хромчанка.
З. перан.; на каго-што. Вызначаць кірувак
сваёй дзейнасці, ліпію сваіх паводзін у за-
лежнасці ад каго-. чаго-н.; спадзеючыся на
каго-, што-н.
АРЫЕНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак.,
каго-што. 1. Даваць магчымасць вызначыць
сваё становішча на мясцовасці або кірунак
сванго руху. // Надаваць патрэбны кірунак
(карце, прыладзе і пад.) адносна напрамкаў
свету. Арыентаваць касмічны лятальны апа-
рат.
2. перан. Памагаць каму-н. разабрацца ў
чым-н. Арыентаваць у пытаннях палітыкі.
3. перан.; на каго-што. Ставіць перад кім-,
чым-н. пэўную мэту, задачу; указваць ка-
му-н. кірунак далейшай дзейнасці. Выказван-
не Янкі Купалы пра зборнік «На этапах»
арыентавала даследчыкаў уважліва і чула
адносіцца да твораў заходнебеларускага паэ-
та [Максіма Танка\. У. Калеснік.
[Ад фр. огіепіег.]
АРЫЕНТАЛІЗМ, -у, м. Кніжн. 1. Вывучэн-
не Усходу, захапленне Усходам, яго культу-
рай.
2. Усходні, арыентальны характар, адценне
чаго-н. Арыенталізм стылю.
АРЫЕНТАЛІСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст
па арыенталістыцы: усходазнавец.
АРЫЕНТАЛІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы. ж. Су-
купнасць навук, якія вывучаюць гісторыю,
эканоміку, мовы, мастацтва і пад. краін Ус-
ходу; усходазнаўства.
АРЬІЕНТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Характэрны для
краін Усходу; усходні. Арыентальны стыль у
выяўленчым мастацтве.
[Лац. отіепіаіів — усходні.]
АРЫЕНТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. арыентаваць, арыентавацца (у 1
знач.); вызначэнне свайго месцазнаходжання.
2. перан. Уменне разабрацца ў якіх-н. пы-
таннях, абставінах і пад.; дасведчанасць у
чым-н. Добрая арыентацыя ў новай літара-
туры.
3. перан.; на каго-што і без дап. Накірава-
насць навуковай, грамадскай і інш. дзейна-
сці, якая вызначаецца разлікам на каго-,
што-н., залежнасцю ад каго-, чаго-н. Арыен-
тацыя на народную мову.
[Фр. огіепіаііоп.]
АРЫЕНЦІР, -а, л. 1. Указальнік, указаль-
ная прылада для арыентацыі. Светлавы ары-
енцір.
2. Асобны прадмет на мясцовасці, з дапа-
могай якога лёгка разабрацца, арыентавацца.
3. перан. Кірунак дзейнасці, мэта, устаноў-
ка, арыентацыя. Выбраць надзейны арыен-
цір. □ Лепшыя ўзоры вуснай народнай
творчасці служылі арыенцірам для перада-
вых беларускіх пісьменнікаў, указваючы ім
шлях да сапраўднай народнасці і рэалізму.
Ларчанка.
АРЫЕНЦІРбВАЧНЫ, -ая. -ае. 1. Які слу-
жыць, прызначаны для арыенціроўкі. Ары-
енціровачны пункт, палёт.
2. Патрэбны або дастатковы для арыенці-
роўкі, прыблізны, папярэдні. Арыенціровач-
ныя даныя. Арыенціровачная глыбіня. Ары-
енціровачны тэрмін, каштарыс.
АРЫЕНЦІРбУКА, -і, ж. Тое, што і а р ы-
е н т а ц ы я.
АРЫЕЦ гл. арыйцы.
АРЫЁЗА, нескл., н. Невялікая лірычная
арыя, якая чаргуецца з рэчытатывам.
[Іт. агіояо.]
АРЬ'ІЙКА гл. арыйцы.
АРЫЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
арыйцаў.
АРЫЙЦЫ, -аў; адз. арьіец, арыйца, м.;
арыйка, -і, ДМ арыйцы; мн. арыйкі, арыек;
ж. 1. Народы і плямёны, што гаварылі на
індаіранскіх мовах, у адрозненне ад сусед-
ніх заваяваных імі народаў. У буржуазнай
этнаграфіі і антрапалогіі — назва індыйцаў,
іранцаў і іншых народаў, якія гавораць на
мовах усходняй групы індаеўрапейскіх моў,
перанесена пазней на ўсе народы, якія раз-
маўляюць на індаеўрапейскіх мовах.
2. У расісцкай нямецкай літаратуры —
прадстаўнікі «вышэйшай», нямецкай расы.
[Ад санскр. агуа — высакародны.]
АРЫК, -а, м. У Сярэдняй Азіі — абвадняль-
ная канава.
[Цюрк.1
АРЫСТАКРАТ. -а, М -раце. м. Той, хто
належыць да арыстакратыі (у 1 знач.).
АРЫСТАКРАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да арыстакрат.
АРЫСТАКРАТЫЗМ. -у, м. Уласцівая ары-
стакратам манера паводзін, знешняя вытан-
чанасць.
АРЫСТАКРАТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць арыстакратычнага.
АРЫСТАКРАТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае
адносіны да арыстакратыі (у 1 знач.).
Арыстакратычная сям’я. Арыстакратычны
ліцэй.
2. Уласцівы арыстакрату; вытанчаны. Ары-
стакратычныя манеры. Арыстакратычнае па-
ходжанне.
3. Які характарызуецца пануючай роляй
арыстакратыі. Арыстакратычны спосаб праў-
лення.
АРЫСТАКРАТЫЯ, -і, ж. 1. У класавым
грамадстве — вышэйшае саслоўе, прывілея-
ваны слой пануючага класа, радавая знаць.
Зямельная арыстакратыя. □ [Пан Яндрыхоў-
скі:] У тую залу, якая бачыла цвет польскай
арыстакратыі,.. [Дрыль] пусціў чараду му-
жыцкіх дзяцей. Крапіва. // Прывілеяваная
частка якога-н. класа або якой-н. сацыяль-
най групы. Фінансавая арыстакратыя. □
Пасля набажэнства радавітая шляхта, паны-
абшарнікі і ваенная арыстакратыя заходзяць
да ксяндза Пацейкоўскага на «шклянку гар-
баты». Колас.
2. Гіст. Форма дзяржаўнага кіравання,
пры якой улада знаходзіцца ў руках не-
шматлікай прывілеяванай групы радавой
знаці.
[Грэч. агізіокгаііа — панаванне лепшых.]
АРЫТМІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць арыт-
мічпага.
АРЫТМІЧНЫ, -ая, -ае. 3 парушаным рыт-
мам, нерытмічны; проціл. рытмічны.
[Ад грэч. адмоўя «а» і гуІЬтоз — рытм.]
АРЫТМІЯ, -і, ж. Парушэнне нармальнага
рытму сардэчных скарачэнняў.
АРЬІФМЁТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Раздзел
матэматыкі, які займаецца вывучэннем най-
прасцейшых уласцівасцей лікаў і дзеянняў,
якія робяцца з_імі.
[Грэч. агііЬтеІіке.]
АРЫФМЕТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да арыфметыкі. Арыфметычная пра-
грэсія. Арыфметычны разлік. Арыфметычнае
дзеянне. Сярэдні арыфметычны (лік). Сярэд-
няя арыфметычная (велічыня).
АРЫФМОГРАФ, -а, м. Лічыльная машына
для мехапічнага выканання ары'фмеіычных
дзеянняў з аўтаматычным запісам вылічэн-
няў.
[Ад грэч. агііЬшоз — лік і §гарЬо — Пішу.]
АРЫФМОМЕТР, -а, м. Настольная лічыль-
ная машына для механічнага выканання
чатырох арыфметычных дзеянняў.
[Ад грэч. агіІЬшоз — лік і шеігео — вымя-
раю.]
АРЙЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адноеіны да
арыка.
АРЬППТ, -у, М -шце, м. 1. Узяцце пад вар-
ту; пазбаўленне волі. Трымаць пад арыштам.
Зняць арышт. Пазбегнуць арышту.
2. Забарона распараджацца чым-н., якая
накладаецца судовымі органамі. Арышт ліаё-
масці. Накласці арышт на маёмасць.
О Дамашні арышт — знаходжанне пад вар-
тай у сябе дома.
[Ням. Аггеві.]
АРЫШТАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад арыштаваць.
2. у знач. наз. арыштаваны, -ага, м.~, арыш-
таваная, -ай, ж. Той (тая), хто знаходзіцца
пад арыштам.
АРЫШТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
каго-што. 1. Пазбавіць каго-н. волі з узяццем
пад варту. Панура ступаючы па свежым,
яшчэ не рыпучым снезе,.. [хлопчык] думаў,
за што гэта фашысты арыштавалі маму. Ку-
лакоўскі.
2. Накласці арышт на што-н., забараніць
распараджацца чым-н.
АРЫПІТАНТ, -а, М -нце, м. Уст. Той, хто
пазбаўлены волі, знаходзіцца пад вартай.
0 Нагаварыць сорак бочак арыштантаў
гл. нагаварыць.
АРЫШТАНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Уст. Жан. да арыштант.
АРЫШТАНЦКІ, -ая, -ае. Уст. 1. Які мае
адносіны да арыштанта. Арыштанцкі халат.
Арыштанцкія роты, камеры.
2. у знач. наз. арыштанцкая, -ай, ж. Па-
мяшканне для кароткачасовага ўтрымання
арыштантаў. Сядзець у арыштанцкай.
АРЫШТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынепне
да апышту (у 1 знач.).
АРЫІПТОЎВАЦЦА. -аецца; незак. Зал. да
арыштоўваць.
АРЫШТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
арыштаваць.
АРЫЯ, -і, ж. 1. Вакальны твор для аднаго
голасу (звычайна састаўная частка оперы,
араторыі і пад.).
2. Інструментальная музычная п'еса пеў-
чага характару.
[Іт. агіа.]
АРЭАЛ, -а, м. Спец. Вобласць патуральнага
пашырэння якога-н. прадмета, з’явы. Арэал
распаўсюджання пшаніцы.
[Ад лац. агеа — плопгча, прастора.]
АРЭАПАГ, -а, м. Вышэйшы оргап судовай
і палітычнай улады ў Старажытных Афінах.
// перан. Сход аўтарытэтных асоб для ра-
шэння якіх-н. пытанняў.
[Грэч. Агеіоз ра^оз — узгорак бога вайны
Арэса V Старажытных Афінах.]
АРЭЛІ, -яў; адз. няма. Збудаванне, на якім
гушкаюцца для забавы; гушкалка. На дубе
вісяць арэлі—пяньковая вяроўка, замата-
ная канцамі за самы тоўсты сук. Сачанка.
АРЭНА, -ы, ж. 1. Пакрытая пяском іі
апілкамі круглая пляцоўка пасярэдзіне цц
ка, на якой паказваюцца цыркавыя нуюц
У цырку Вараны быў у жанглёра... Увол»,
аўса, не знаў на працы зморы: Па кд
толькі ён арэну абягаў. Корбан. // перц
чаго. Месца, дзе адбываецца што-н, Зян
Беларусі не раз была арэнай жорсткіх і:
ваў, не адна варожая зграя палягла.. к
ударамі з’яднаных сіл рускіх, беларугц.
ўкраінцаў. Хромчанка.
2. перанц чаго або якая. Ніва, галіна даі
насці. Літаратурная арэна. Арэна іптэлш,-
альнай дзейнасці. Арэна барацьбы. Прац^
ная арэна. ПІахматная арэна. □ Незвьпаіа.
шырокая і разнастайная ў сучасных умшц
дзейнасць нашай партыі на міжнародні:
арэне. Брэжнеў.
[Лац. агепа — пясок.]
АРЭНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Часовае карв
станне нерухомай маёмасцю на дагаворнш
асновах.
2. Плата за карыстанне маёмасцю. Пл
ціць арэнду.
[Польск. агешіа з лац.]
АРЭНДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне д
арэнды. Арэндная плата. Арэнднае пагаі-
ненне.
АРЭОЛ, -у, м. 1. Круг ззяння, бляску ва-
кол светлавой кропкі, распаленага прадмета,
Арэол Месяца. □ А яскравае сонца са сеаіі
праменяў саткала бліскуча-залацісты арш
над Пасекамі. Чарот. // Ззянне, якое малю-
ецца па абразах, карцінах рэлігійнага зместу
і пад. вакол галавы або над галавой бога ні
святога як сімвал боскасці, святасці; німб.
2. перан.-, чаго або які. Атмасфера славы,
пашаны і пад., якая акружае каго-, што-н,
Арэол славы, прыгажосці.
3. Спец. Светлая палоса, якая ўтвараецца
на фатаграфічным здымку вакол ярка асвет-
леных бліскучых прадметаў або тых, што I
свецяцца.
[Ад лац. апгеоіпз — пазалочаны.]
АРЭОМЕТР, -а, м. Прылада. пры дапамозе
якой вызначаецца шчыльнасць вадкасці,
удзельная вага рэчыва і пад.
[Ад грэч. агаіоз — няшчыльны, разрэджаны
і ніеігео — вымяраю.]
АРЭХ, -а і -у, м. 1. -а. Плод, семя ў выгля-
дзе ядра ў цвёрдай шкарлупцы. Грэцкія, кед-
равыя арэхі. Пражаныя арэхі. Рваць, вы-
лушчваць арэхі. □ Смачны жабе арэх, ды
зубоў бог не даў. Прыказка. / -у, у знач. зо.
Міндалевы, мускатны арэх. // -а. Аднанасен-
ны плод некаторых раслін, з цвёрдым дра-
вяністым каляплоднікам (напрыклад: дуба,
каштана і інш.).
2. -а. Дрэва або куст, на якім растуць та-
кія плады.
3. -у. Прыгожая, цвёрдая драўпіна такіх
дрэў, якая ідзе на сталярныя вырабы.
4. -у. Спец. Гатунак каменпага вугалю.
0 Арэх-свістун — пусты арэх. Зарабіць
на арэхі гл. зарабіць. Моцны арэх — нра
што-н. цяжкае для дасягнення, апалодапня.
АРЭХАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіныда
арэха. Апэхавая шкарлупіна. Арэхавы куст.
Арэхавае дрэва. // Прыгатаваны з арэхамі, з
арэхаў. Арэхавая мука. Арэхавы торт.
2. Зроблены з дпаўніны арэха. Арэхавая
мэбля. □ АІаёр і Жарыкай трапілі ў невялі-
кую залу: пасярэдзіне стаяў круглы стол,
накрыты белай сурвэткай, арэхавы стары бу-
фет займаў ледзь не палову пакоя. Асіпенка.
3. у знач. наз. арэхавыя, -ых. Сямейства
раслін, да якога адносяцца ляшчыпа, грэцкі
арэх, пекан і інш.
АРЭХАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны на
арэх, круглы.
АРЭХАЎКА, -і, ДМ -хаўцы; Р мн. -хавак;
ж. Лясная пеўчая птушка сямейства вераб’і-
ных, якая харчуецца насеннем хвойных
дрэў, пераважна кедра; кедраўка.
АРЭШАК, -шка, м. Памянш. да арэх.
О Чарнілыіы арэшак (спец.) — хваравітая
нарасць на дубовых лісцях, якая мае ду-
більную кіслату; яблычкі (у старыя часы вы-
карыстоўвалася для прыгатавання чарніла).
АРЭШКАВЫ, -ая, -ае. Разм. Зроблены з
арэшыны. Арэшкавы кій.
АРЭШНІК, —у, м. Арэхавае кустоўе; ля-
шчыннік. Пыіана спляталіся па адхонах ба-
латкага вострава густыя тгараснікі малінні-
ку, арэшніку, маладога бярэзніку і дубняку.
Лынькоў. Ці ж можна словамі перадаць, як
Даніла падбіраў клён, бярозу, дуб, асіну на
цабэркі, вёдры, начоўкі і лыжкі, арэшнік на
абручы з сваіх лепшых запасаў. Бядуля.
АРЭШНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіпы
да арэшніку. Арэшнікавы зараснік.
АРЭШЫНА, -ы, ж. 1. Лісцевае дрэва ся-
мейства бярозавых, на якім растуць плады,
вядомыя пад назвай лясных арэхаў; ляшчы-
на. Хусцінка белая мільгнулася і знікла Па-
між арэшын. Панчапка. Тонкая арэшына са-
гнулася і зашастала па лісці. Бажко.
2. толькі адз. Драўніна гэтага дрэва; матэ-
рыял.
АС, -а; Р мн. асаў; м. Лётчык-знішчальнік,
які выдатна авалодаў лётным і баявым май-
стэрствам, майстар паветранага бою.
[Фр. аз — туз.]
АСА, -ы; мн. вбсы. вбсаў; ж. Перапончата-
крылае з джалам насякомае. Залацістымі
іголкамі прашывалі паветра навокал яго
[ствала дрэва\ імклівыя жоўтыя восы. Лынь-
коў.
0 Асою лезці ў вочы гл. лезці.
АСАБІСТЫ, -ая, -ае. 1. Які належыць пэў-
най асобе, якім карыстаецца гэта асоба. Аса-
бістая ўласнасць, бібліятэка, зброя, думка.
Асабісты вопыт. // Прызначаны для абслугі
якой-н. асобы. Асабістая ахова. Асабісты
прадстаўнік. Асабісты сакратар. // Уласцівы
пэўнай асобе. Асабісты недахоп. Асабістыя
якасці, перажыванні.
2. Які датычыцца якой-н. асобы, закранае
яе інтарэсы. Асабістая крыўда. Асабістыя
правы грамадзян. Асабістая патрэба. // Звя-
заны з прыватным, сямейным жыццём, з
прыватнымі. сямейнымі адносінамі пэўнай
асобы. Асабістае шчасце. / у знач. наз. аса-
бістае, -ага, н. Гарманічнае спалучэнне аса-
бістага з грамадскім. // Які накіраваны на
пэўную асобу, закранае яе. Асабістая знява-
га. Асабісты вораг.
3. Які ажыццяўляецца пэўнай асобай, які
зыходзіць ад пэўнай асобы. Асабісты пры-
клад. Асабістая прысутнасць, ініцыятыва, за-
цікауленасць.
АСАБЛІВАСЦЬ, -і, ж. Характэрная, адмет-
ная ўласцівасць, якасць, прыкмета каго-.
'Таго-н. Псіхічныя асаблівасці чалавека. Асаб-
лівасці правапісу.
АСАБЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Не падобны да ін-
шых; не такі, як усе, адметны. [Лялькевічу}
хацелася сказаць.. [С'ашы} нейкія асаблівыя,
надзвычай цёплыя і сардэчныя словы. Ша-
мякін.
2. Болып значны, чым звычайна. Максім
з нейкай асаблівай акуратнасцю павесіў на
куст складзены і ўсё яшчэ доўгі ру[ч[нік.
Брыль.
АСАБНЯК, -а, м. Дом багатага ўласніка,
пабудаваны асобна для адпой сям’і. Белы
двухпавярховы асабняк.. быў аддзелены ад
вуліцы нешырокім палісаднікам. Маўр.
АСАБОВЫ, -ая, -ае. 1. Які ўласцівы пэў-
най асобе; які мае дачыненне да пэўнай
асобы.
2. Які выражае граматычную катэгорыю
асобы. Асабовыя канчаткі дзеяслова. Асабо-
выя займеннікі.
О Асабовая справа гл. справа. Асабовы
рахунак г.г. рахуяак. Асабовы склад гл.
склад2.
АСАВЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. Тое. што і
асалавелы.
АСАВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм. Тое,
што і асалавець.
АСАВІК, -а, м. Абл. Ядомы грыб з чырво-
най шапкай; падасінавік. Паміж леташніх
лістоў Чырванее асавік, А за ім — кароль
грыбоў, Сам магутны баравік. Глебка. Лепей,
вядома, было прайсці ў лажок і там карча-
ваць чырвонагаловыя асавікі. Васілевіч.
АСАДА', -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Тое, што і
аблога (у 2 знач.). Асада крэпасці. Асада
горада. Зняць асаду.
2. Гіст. Сядзіба асадніка. Яшчэ калі паны
пачалі хапаць каля вёсак зямлю і рабіць са-
бе асады, сын Альшэўскага — лекар і вядомы
забойца—выдаў бацьку карнікам за сувязь
з беларускімі партызанамі. Бажко.
АСАДА2, -ы, ДМ -дзе. ж. 1. Стан паводле
дзеясл. асаджваць 1 — асадзіць *. Яшчэ больш
важная навука—Умець дагнаць касу да ла-
ду 1 даць ёй выклепку, асаду. Колас.
2. Дзяржанне ў прыладах працы, інстру-
менце (малатку, долаце, гэблі і пад.). Асада
нажа.
3. Рамка. Партрэт у прыгожай асадзе.
4. Тое, што і шуфляда (у 2 знач.).
АСАДАК, -дку, м. 1. Драбнюткія частачкі
якога-н. рэчыва. якія выдзеліліся з раствору,
вадкасці і аселі на дно. I вось чалавек ля
горна зняў з сагана зусім круглую бутэльку
з еузкім рыльцам, ускалаціў нейкі асадак і
паказаў чалавеку з паласой. Караткевіч.
2. перан. Цяжкае, непрыемнае пачуццё,
якое застаецца пасля якой-н. непрырмнай
размовы, падзеі і пад. Словы маці неяк ураз
змылі ўеесь той непрыемны асадак на душы.
Шамякін. Па сэрцы.. [Віталя\ застаўся нейкі.
трывожны асадак. Васілёнак. [Сцепуржын-
скі].. пасмялеў. Аднак жа брыдкі асадак
страху і прыкрасці ў яго астаўся. Чорны.
3. звычайна мн. (асадкі, -аў). Спец. Гор-
ныя пароды, якія ўтварыліся некалі на дне
былых вадаёмаў шляхам асядання мінераль-
ных і арганічных рэчываў; асадкавыя гор-
ныя пароды.
АСАДЖАНЫ і, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асадзіць '.
АСАДЖАНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асадзіць 2.
АСАДЖАНЫ3, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асадзіць3.
АСАДЖАНЫ4, -ая, -ае, Дзеепрым. зал. пр.
ад асадзіць4.
АСАДЖВАННЕ >, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асаджваць 1— асадзіць’.
АСАДЖВАННЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. асаджваць2 — асадзіць2 (у 1 знач.).
АСАДЖВАЦЦА , -аецца; незак. 1. Незак.
да асадзіцца.
2. Зал. да асаджваць'.
АСАДЖВАЦЦА2, -аецца; незак. Зал. да
асаджваць 2.
АСАДЖВАЦЦА3, -аецца; неэак. Зал. да
асаджваць3.
АСАДЖВАЦЦА 4, -аецца; незак. Зал. да
асаджваць 4.
АСАДЖВАЦЬ', -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асадзіць *.
АСАДЖВАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асадзіць 2.
АСАДЖВАЦЬ3, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асадзіць 3.
АСАДЖВАЦЬ 4, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асадзіць4.
АСАДЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асадзіць4.
АСАДЗІСТЫ, -ая, -ае. Які асеў, аселы; пры-
садзісты. Побач — будынак самой дырэкцыі,
доўгі, нізкі і асадзісты. Пестрак.
АСАДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. 1. Умацавацца,
надзецца на што-н. // Уставіцца ў аправу,
рамку. // Аказацца ў асадзе (у 4 знач.) (пра
акно, дзвепы).
АСАДЗІЦЬ >, асаджў. асадзіш, асадзіць;
зак., што. Умацаваць што-н. на чым-н., на-
дзець на што-н.; прымацаваць. Асадзіць ка-
су. // Уставіць у аправу, у рамку; аправіць.
// Паставіць асаду ў вокны, дзверы. Асадзіць
акно.
АСАДЗІЦЬ2, асаджў, асадзіш, асадзіць;
зак., каго-што. 1. Прымусіць рэзка спы-
ніць, запаволіць бег. [Карла] ураз асадзіў
каня, крута яго завярнуў і паскакаў прэч
пад агульны рогат касцоў. Зарэцкі. // Пры-
мусіць адступіць, падацца пазад, асесці. [Ба-
гацель:] — Спачатку асадзі крыху назад, хай
буферы вагонаў сціснуцца, а потым і пера-
вядзі рэверс на пярэдні ход. Васілёнак. Кні-
гаўка крычыць, адводзіць драпежніка за Вят-
ранку, а на птушанят ужо заглядзелася га-
дзюка: маленькія, але прагныя вочкі яе аса-
дзілі іх у траеу, пякуць, гатовы праглынуць.
Бажко. // Прымусіць апусціцца ўніз. Уначы
прайшоў дождж, патушыў пажары, асадзіў
пыл і дым. Шамякін.
2. Разм. Зваліць ударам. Вось.. [Міхал] ад-
наго дзябёлага фашыста штыком пракалоў,
другога прыклйдам асадзіў, завязалася ба-
рацьба з трэцім. Гурскі.
3. перан. Прымусіць каго-н., хто страціў у
чым-н. пачуццё меры і пад., перамяніць тон,
прыціхнуць, змоўкнуць; абарваць1 (у 5
знач.). Цытвараў даўно назіраў за Чыжыка-
вым, падбіраў факты і меркаваў у зручны
момант выступіць і асадзіць яго, калі не зу-
сім, то на доўгі час. Алешка.
АСАДЗІЦЬ3, асаджў, асадзіга, асадзіць;
зак., каго-што. Акружыпь войскам умацава-
пы пункт. Асадзіць горад, крэпасць. Цперан.
Акружыць, стоўпіцца вакол каго-, чага-а,
дамагаючыся чаго-н.
АСАДЗІЦЬ4, асаджў, асадзіш, асадзіці;
зак., што. Прымусіць вылучыцца з раствору,
вадкасці і апусціцца на дно ў выглядзе
асадку.
АСАДКА, -і, ДМ -дцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. асядаць — асесці (у і знач.).
2. Дзеянне і стан паводле дзеясл. аса-
дзіць 1 (у 1 знач.).
3. Спец. Глыбіня апускання судна ў ваду.
Карабель з глыбокай асадкай. Няпоўнм
асадка.
4. Спец. У кавальскай справе — ковачная
аперацыя, пры якой павялічваецца таўшчы-
ня загатоўкі за кошт яе вышыні.
5. Тое, што і асада2(у2іЗ знач.). Яа
сценах віселі розныя малюнкі ў прыгожьч
асадках. Колас. // Драўляная частка якога-н.
інструмента, прылады, якая з’яўляецца дзяр-
жаннем металічнай або якой-н. іншай часткі.
Асадка долата. □ Дзед Трыфан любіў бус-
лоў, як любіў ён і галубоў, для якіх спецы-
яльна на гарышчы хаты стаеіў асадкі старых
рашотаў, і птушкі ў іх вілі гнёзды. Сабален-
ка. // Пісьмовая прылада — палачка, у якую
ўстаўляецца пяро; тое, што і р у ч к а (у
3 знач.). А тым часам галоўнае было ўсё
ўперадзе: дастаць аркуш паперы для кант-
ракта, асадку, чарніла, пяро. Колас. Прывыч-
ным вокам Варанецкі агледзеў іх, прывыч-
ным жэстам узяў асадку і падпісаў некалькі
паперак. Скрыган. А ў рабочым пакоі ляжа-
ла асадка і пачаты ліст да маскоўскага сяб-
ра. Лужанін.
АСАДКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да асадку (у 1 знач.). Асадкавы слой.
2. Спец. Які ўтварыўся шляхам асядання
мінеральных і арганічных рэчываў і наступ-
нага іх ушчыльнення і змянення. Асадкавыя
горныя пароды.
АСАДНІК, -а, м. У Польшчы ў перыяд з
1920 па 1939 год — урадавы пасяленец-кала-
ніст на заходнебеларускіх, пераважна пагра-
нічных землях.
АСАДНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асадніка; які належыць асадніку. Асадніцкія
надзелы. Асадніцкі фальварак, дом.
АСАДНІЦТВА, -а, н., зб. Асадніцкае (ка-
ланісцкае) саслоўе, асаднікі.
АСАДНЫ, -ая, -ае. Які мае адпосіны да
асады 1 (у 1 знач.), звязаны з асадай. Асад-
нае станоеішча. Асадны рэжым. // Прызна-
чаны для асады. Асадная артылерыя. Асад-
ныя вежы.
О Асадныя сяляне гл. селянін.
АСАЁД, -а, М -дзе, м. Драпежная птушка
сямейства ястрабіных, якая жывіцца пера-
важна насякомымі, у прыватнасці восамі.
АСАКА, -і, ДМ асацэ, ж. Шматгадовая тра-
вяністая расліна сямейства асаковых з вуз-
кім, доўгім і жорсткім лісцем. Лясная, пяс-
чаная асака. □ Па адзін і па другі бок даро-
гі ляжалі чатырохкутныя сажалкі, як вяліз-
ныя люстры, акаймаваныя густымі кустамі
светлалістага лазняку, буйнай асакі і кветак.
Чарнышэвіч.
АСАКОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да асакі. Навокал агню і дуба насцелена
многа асаковага сена, каб мякчэй было адпа-
чываць касцам. Пестрак.
2. у знач. наз. асакбвыя, -ых. Сямейства
раслін, да якога адносяцца асака, падвей,
чарот і інш.
АСАЛАВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аса-
лавелага. Зноў знікла асалавеласць, з’явілася
яшчэ большая натхнёнасць, чым раней. Бя-
Дуля.
АСАЛАВЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў расслаб-
леным; санлівы, атупелы. Асалавелы выгляд.
Асалавелыя вочы. □ Іван і ўраднік надзя-
ваюць шапкі, бяруць пад ручкі асалавелага
старшыню і, хістаючыся, вядуць яго з хаты.
Сяргейчык.
АСАЛАВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Стаць
расслабленым, санлівым у выніку зморана-
сці або ап’янення; атупець. Калачык разы
тры зацягнуўся дымам, асалавеў, пасядзеў
некалькі хвілін, абапёршыся на стол, тады
падсунуўся да Алеся, зашаптаў ціхенька, со-
чачы вачамі за Арынай. Чарнышэвіч.
АСАЛАПЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
Разгубіцца, збянтэжыцца, страціць дцоль-
насць разумець. Зелянюк на момант асала-
пеў, але зараз жа ўзяў сябе ў рукі. Зарэцкі.
Агей стаяў утрупянелы і не ведаў, што яму
падумаць.— Што асалапеў? — крыкнулі недзе
зверху. Крапіва.
АСАЛОДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Вышэйшая сту-
нень задавальпення, адчування прыемнага.
Перайсці ж уброд раку летам — адна асало-
да. Колас. Сейбіт меў асалоду — Жыта слаў-
на ўрадзіла! Броўка. Бародка ўзяў са скры-
начкі на стале папяросу і моўчкі закурыў,
з асалодай зацягнуўся і зажмурыўся, нібы
раптам прыдумаў сродак, як абараніцца ад
нечаканай навалы. Шамякін.
АСАМБЛЁЯ, -і, ж. 1. Агульны сход членаў
якой-н. міжнароднай арганізацыі. Генераль-
ная Асамблея Арганізацыі Аб’яднаных На-
цый.
2. Уст. Баль, вечар з забавамі ў эпоху
Пятра I.
[Фр. аззетЫёе.]
АСАНАНС, -у, м. Паўтарэнне ў вершы ад-
нолькавых або падобных галосных гукаў;
недакладная рыфма, у якой супадаюць толь-
кі націскныя галоспыя гукі.
[Фр. аззопапсе.]
АСАНАНСНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да асанансу. Асанансныя рыфмы.
АСАННА, -ы, ж. У выразе: спяваць асанну
гл. спяваць.
[Стараж.-яўр. Ьазаппа! — Слава!]
АСАРАМАЦІЦЦА, -мачўся, -мацішся, -ма-
ціцца; зак. Разм. Асарамаціць сябе.
АСАРАМАЦІЦЬ, -мачў, -маціш, -маціць;
зак., каго. Разм. Паставіць каго-н. у станові-
шча, якое прымушае адчуць сорам, няём-
касць. Андрушка ўзяў з рук у Мацвея плуг.
Яму цяпео было страшна асарамаціць сябе
перад Мацвеем. Лобан.
АСАРОМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца;
зак. Зрабіўшы непрыгожы ўчынак, трапіць
у няёмкае становішча; асароміць сябе. Я ні-
колі яшчэ нікому не пісаў пісем. Мне і ха-
целася гэта зрабіць, і баяўся, каб не асаро-
міцца пеоад цёткай Марыляй. Якімовіч.
АСАРОМТЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., каго.
Паставіць у становішча, якое прымушае
адчуць сорам. няёмкасць. [Патапавіч:]— Гэ-
ты мой сваток Саладуха асароміў усіх нас
тьім свінарнікам. Кулакоўскі.
АСАРОМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асароміць.
АСАРТЫМЁНТ, -у, М -нце, м. Падбор раз-
настайных відаў і гатункаў тавараў у ганд-
лёвым прадпрыемстве або вырабаў у вы-
твррчым. // Падбор аднародных прадметаў
розных гатункаў. Асартымент гальштукаў,
тканін.
[Фр. аззогіішепі.]
АСАРТЫМЁНТНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сійы да асартыменту.
АСАТАНЁЛЫ, -ая, -ае. Які дайшоў да
крайняй лютасці, злосці. Яны [хлопцы], як
асцтанелыя, рэзалі .. невады, сцягвалі іх на
бераг. Няхай. Вечарамі і ўначы дралі.. [ля-
гушкі] горла, як асатанелыя, на ўсе лады.
М^леж.
АСАТАНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Дайсці да
крайняй лютасці, злосці. [Бабка Марыя:]—
Нолькі жыву, такога не бачыла... I пабылі
яны трт яшчэ толькі-толькі.., а ўжо асатане-
лі. Няхай.
АСАЦЫІРАВАЦЦА, -руецца; зак. і незак.,
з Чым. Кніжн. Уступіць (уступаць) у сувязь
па асацыяцыі (у 3 знач.). У свядомасці чы-
таЧа фальклорная сапраўднасць звычайна
асццыіруецца з уяўленнем аб гераічнай са-
прайднасці. У. Калеснік.
АСАЦЫІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.
і Чезак., што. Спец. Устанавіць (устанаўлі-
ваць) асацыяцыю (у 3 знач.).
АСАЦЫЯТЫУНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
асацыятыўнага.
АСАЦЫЯТЫЎНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да асацыяцыі (у 3 знач.). Асацыя-
тыўны працэс. Асацыятыўная сувязь.
АСАЦЫЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Аб’яднанне асоб
абц арганізацый аднаго роду дзейнасці. Аса-
Цьг,яцыя навуковых супрацоўнікаў. Края-
знаўчая асацыяцыя.
‘2. Група, спалучэнне, злучэнне чаго-п.Л са-
цы.яцыя малекул. Зорная асацыяцыя. Аса-
ЦЬіяцыя раслін.
>3. Спец. Заснаваная на нервова-псіхічных
працэсах сувязь паміж асобнымі ўяўлення-
мі, думкамі, пачуццямі, пры якой адно вы-
клікае другое. Асацыяцыя па падабенстве.
[Лац. аззосіаііо — злучэнне.]
АСАЧЫЦЬ, асачў, асбчыш, асбчыць; зак.,
ка'ео-што. Разм. Знайсці, высачыць, да-
підіьнаваць. Асачыць дзіка. □ Хапіліся тут
леснікі I пану данеслі, што ноччу раліну
яны асачылі. Танк. [Трахім:] — Выйшаў я
паціхеньку на дрывотню, асачыў, дзе воўк
сядзіць, і застрэліў праз шчыліну. Паль-
чэўскі.
АСВА, -ы, ж. Абл. Аса. Янук толькі гудзеў
сабе пад нос, не сціхаючы, як асва ў акне, за-
ляцеўшы, ў хату. Пташнікаў.
АСВАЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асвоіць.
АСВЕЖАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асвежаваць.
АСВЕЖАВАЦЬ, асвяжўю, асвяжўеш, асвя-
жўе; зак., каго-што. Зняць шкуру з забітай
жьівёліны і выпатрашыць тушу.
АСВЁЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асвяжыць.
АСВЁР, -а, м. Абл. Журавель калодзежа.
Б°т зробяць [людзі] азёры і рэкі, крыніцы
I студні, а к студням — і зруб і асвер! Ку-
пала.
АСВЁТА, -ы, ДМ -вёце, ж. Навучанне, аду-
кацыя. Народная асвета. Санітарная асвета.
АСВЁТЛЕНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
асветленага.
2. Фізічная велічыня, роўная адносіне па-
току святла да плошчы паверхні, на якую
ён падае.
АСВЁТЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асвятліць.
АСВЁТНІК, -а, м. 1. Той, хто пашырае ве-
ды, асвету. Полацк — радзіма вядомага куль-
турнага дзеяча Беларусі 16 стагоддзя, асвет-
ніка і гуманіста, першадрукара Францыска
Скарыны.
2. Прадстаўнік заходнееўрапейскай прагрэ-
сіўнай ідэалогіі 17—18 стст. Французскія
асветнікі. // Прадстаўнік рускай і славян-
скай перадавой грамадскай думкі 18—19 стст.
Рэвалюцыйныя рускія асветнікі.
АСВЁТНІЦА, -ы, ж. /Кан. да асветнік.
АСВЁТНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да асветніцтва. Асветніцкая дзейнасць. Ас-
ветніцкія ідэі.
АСВЁТНІЦТВА, -а, н. 1. Ідэйны рух заход-
нееўрапейскай прагрэсіўнай буржуазіі 17—
18 стст. // Рух рускай і славянскай перада-
вой грамадскай думкі 18—19 стст. Склад пе-
.сень Чачота быў абумоўлен часамі наіўным
асветніцтвам філаматаў. Лойка.
2. Асветніцкая дзейнасць.
АСВЁТНЫ, -ая, -ае. Які служыць асвеце.
Асветныя ўстановы.
АСВЁЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асвеча-
нага.
АСВЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асвяціць'.
АСВЁЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да асвяціцца.
2. Зал. да асвечваць.
АСВЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асвяціць ].
АСВІНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асвы. Падасінавікаў у чырвоных берэтах Пад
старою асвінай асінай знайшоў. Танк.
АСВІСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асвістаць.
АСВІСТАЦЬ, асвішчў, асвішчаш, асвішча;
зак., каго-што. Свістам выказаць сваё не-
ўхвалепне, асуджэнне, пагарду да каго-, ча-
го-н. Гардыенка спрабаваў апраўдацца, але
яго асвісталі. Чарнышэвіч.
АСВІСТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асвістаць.
АСВОЕНАСЦЬ, -і, ж. Ступень асваення
чаго-н. Рэзка адрозніваецца асвоенасць гле-
бавых масіваў на ўзвышшах і ў нізінах. Пры-
рода Беларусі.
АСВОЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
асвоіць.
АСВОІЦЦА, асвбюся, асвбішся, асвбіцца;
зак. Прывыкнуць да незнаёмага асяроддзя,
абставін і пад.; адчуць сябе свабодна дзе-н.
На другой ці трэцяй рэпетыцыі, калі Наташа
больш-менш асвоілася ў хоры, Ала Міхай-
лаўна даручыла і ёй запяваць нейкую пес-
ню. Краўчанка. Учора Пеця здаваўся маўклі-
вым.. Сёння асвоіўся, пасмялеў. Навуменка.
АСВОІЦЬ, асвбю, асвбіш, асвбіць; зак.,
што. 1. Навучыцца карыстацца чым-н., ава-
лодаць чым-н. Асвоіць новую тэхніку. Асво-
іць замежную мову. // Навучыцца вырабляць
што-н. Асвоіць вытворчасць новых станкоў.
// Засвоіць, зразумець што-н. Іван памагаў
па матэматыцы — прагрэсіі, лагарыфмы, сі-
нусы і косінусы Міця асвоіў як мае быць.
Навуменка.
2. Уключыць у круг сваёй гаспадарчай
дзейнасці; абжыць. Асвоіць цалінныя землі.
// Выкарыстаць (грошы, сродкі і пад.). Асво-
іць фонды. Асвоіць спадчыну. Асвоіць бю-
джэт.
АСВОЙВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асвойваць — асвоіць.
АСВОЙВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да асвоіцца.
2. Зал. да асвойваць.
АСВОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асвоіць.
АСВОЙТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Тое. што і асвоіцца. [Дзяўчынка]
хутка асвойталася, пасмялела і разгаварыла-
ся. Сачанка. Пакрысе качкі асвойталіся і па-
чалі браць ежу з Люсіных рук. Даніленка.
АСВОЙТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да асвойтацца.
АСВЯДОМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак.,
што. Усвядоміць, зразумець усё да канца,
цалкам.
АСВЯДОМЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
асвядомленага. Здзіўляў Іван усіх сваёй асвя-
домленасцю. Шахавец.
АСВЯДОМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асвядоміць.
АСВЯДОМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да асвядомліваць.
АСВЯДОМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да асвядоміць.
АСВЯЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які прыносіць,
дае асвяжэнне. Удзень.. [мянтуз], як правіла,
спіць дзе-небудзь у нары пад берагам, пад
карчамі і каменнямі, дзе нават у самы поў-
дзень стаіць паўзмрок і *такі прыемны для
яго асвяжальны халадок. Матрунёнак.
АСВЯЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да асвяжыцца.
2. Зал. да асвяжаць.
АСВЯЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асвя-
жыць.
АСВЯЖЫЦЦА, асвяжўся, асвяжышся, асвя-
жыцца; асвяжымся, асвежыцёся; зак.
1. Стаць свежым, чыстым. Змог расою за ноч
асвяжыцца Прагавіты да вільгаці стэп. Аст-
рэйка.
2. Пабыўшы на свежым паветры, абліўшы-
ся вадой і г. д„ аднавіць свае сілы, вярнуць
сабе бадзёрасць. Уся група, абудзіўшыся,
прыняла параду Малашкіна—асвяжыцца ў
рэчцы, што і было зроблена з вялікай пры-
емнасцю. Пестрак. // перан. Набрацца новых
уражанняў, рассеяцца. I часта ў дні вучобы,
калі быў стомлены, заўсёды спяшаўся туды
[на Красную плошчу], каб асвяжыцца і на-
брацца бадзёрасці. Сяргейчык.
3. Аднавіцца ў памяці.
АСВЯЖЫЦЬ, асвяжў, асвяжыш, асвя-
жыць; асвяжым, асвежыцё; зак., каго-што.
1. Зрабіць свежым, чыстым. Першы снег
асвяжыў паветра, зрабіў яго прыемным для
чалавека. Галавач. Разам з кветкамі ў пакой
уварвалася вясна. асвяжыла яго, упрыгожы-
ла. Васілевіч. // Выклікаць адчуванне свежа-
сці, халадку; ахаладзіць. I хоць Алесю ў
той час не хацелася піць, ён нахіліўся, і
прыемны халадок асвяжыў яго ўсяго.
Броўка.
2. Аднавіць сілы, вярнуць бадзёрасць. Та-
цяна.. напілася, чэрпаючы ваду прыгаршча-
мі, прамыла вочы. Вада асвяжыла, прагнала
сон. Шамякін.
3. Абнавіць, паднавіць. Асвяжыць фарбы.
Асвяжыць туалет. □ Учора.. [суседка] прый-
шла да іх, пасядзела трошкі, пагаварыла, ды
кажа: — Пайду хіба дахаты. Думаю к святу
аканіцы асвяжыць. Пальчэўскі.
4. Аднавіць у памяці. Трэба было яшчэ раз
перад дзяржаўным экзаменам.. асвяжыць усё
ў сваёй памяці. Шахавец.
АСВЯЖЭННЕ. -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. асвяжаць — асвяжыць; дзеянне і стан
паеодле знач. дзеясл. асвяжацца — асвя-
жыцца.
АСВЯТЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асвятляць — асвятліць.
2. Свягда а'д як<ж-н. л-рйгшды'. Дзёліка-е
асеятленне. Электрычнае асвятленне.
3. Сукупнасць прылад святла. Правесці
электрычнае асвятленне.
4. перан. Растлумачэнне, дэтальны разгляд
чаго-н. Навуковае асвятленне пытання. Нега-
тыўнае асвятленне. Знайсці шырокае асвят-
ленне ў друку.
АСВЯТЛІЦЦА, асвётліцца; зак. Стаць бач-
ным, асветленым. Толя падсек і на канцы
лёскі, пад вадой пачулася даўно чаканае да-
лікатнае супраціўленне. Потым растрывожа-
ная павврхня вады асвятлілася бляскам лу-
скі. Брыль. // перан. Ажывіцца, прасвятлець
ад якой-н. думкі, пачуцця і пад. Замкнёны
твар незнаёмага асвятліўся ветлаю ўсмеш-
каю. Колас.
АСВЯТЛІЦЬ, асвятлю, асвётліш, асвётліць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць светлай якую-н.
прастору; напоўніць святлом памяшканне.
Мігун не вытрымаў і асвятліў мясцоеасць
ракетай. Алешка. 3 горна, як агнявая птуш-
ка, узляцела полымя, сыпанула іскрамі ў
столь, зашумела і асвятліла кузню чырвоным
бляскам. Чарнышэвіч. // Накіраваць святло
на які-н. прадмет, зрабіць яго бачным. [Цёт-
ка Марына] з ліхтаром нахілілася да.. [Рама-
ненкі], асвятліла яго твар. Шамякін. // перан.
Ажывіць, зрабіць радасным, вясёлым. Тан-
кіст-музыка, як дзяўчына, Усмешкай твар
сеой асеятліў. Колас.
2. Забяспечыць асвятляльнымі прыстаса-
ваннямі, прыборамі, устаноўкамі; правесці
электрычнае святло. Асвятліць вуліцу. Асвят-
ліць дом.
3. перан, Падрабязна расказаць пра што-н.,
растлумачыць, зрабіць агляд чаго-н. Асвят-
ліць падзеі тыдня. □ [Лізунок:] — Вось, таеа-
рышы, дазвольце вам тое-сёе сказаць і, як
кажуць, асеятліць пытанне, каб была нейкая
яснасць. Гаўрылкін.
АСВЯТЛЯЛЬНІК, -а, м. 1. Асоба, на аба-
вязку якой ляжыць асвятленне сцэны, ства-
рэнне светлавых эфектаў і пад. У час дзеяння
на сцэне асвятляльнікі на дзіва лёгка і хутка
арыентуюцца сярод мноства ўсялякіх пра-
жэктараў, люстраў, кандэлябраў. «Мала-
досць».
2. Тое, што і свяцільня.
АСВЯТЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які прызначаны
Для штучнага асвятлення. Асвятляльны пры-
бор. Асвятляльныя ракеты.
АСВЯТЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
Дсвятліцца.
2. Зал. да асвятляць.
АСВЯТЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
асвятліць.
АСВЯЦІЦЦА, асвёціцца; зак. Стаць бач-
Цым, светлым; напоўніцца святлом. На ўзбя-
Рэжнай успыхнулі ліхтары, асеяціліся мач-
ты парахода і ілюмінатары. Лупсякоў. Налі
Зазвінела першая скаварада і родны твар
асвяціўся гарачым подыхам полымя,— я не
вытрымаў больш, азваўся: — Добрай раніцы,
Мама. Брыль. // перан. Ажывіцца, прасвят-
Лець пад уплывам якога-н. пачуцця, думкі і
Цад. Твар Андрэя асвяціўся радасцю.
Скрыпка.
АСВЯЦІЦЬ і, асвячў, асвёціш, асвёціць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць светлым, напоўніць
святлом. Першыя прамені сонца асвяцілі
аяршыні дрэў і зазіхацелі на паляне, пакры-
тай буйнымі кроплямі расы. В. Вольскі. По-
л.ымя ад ядлоўцу шуганула высока і асвяці-
л.а далёкую бярозу. Пестрак. На завароце ..
Святло з фар асвяціла зараснік над ровам.
Чорны. // перан. Ажывіць, сагрэць якім-н.
Цачуццём і пад. Лёгкая ўсмешка, выкліканая
ўспамінамі аб далёкім мінулым, прабегла
Па.. [Любіных] вуснах, асвяціла вочы, твар.
Васілевіч. Не хапае той, якая б асвяціла яго
[Веньяміна] жыццё каханнем, стала б другой
ггалавінай. Навуменка. // перан. Пра думку,
адагадку, якая ўзнікла раптоўна. Старасту
Ссвяціла ўрэшце добрая думка. Колас. // пе-
ран. Зрабіць светлым, радасным. Загоім ра-
Ны, адбудуем Сеае сялібы зруйнаваны, Сваю
н.раіну маладую Сеятлом асвецім нечуваным.
Купала.
2. перан. Тое, што і асвятліць (у 3
знач.). Асвяціць у выступленні міжнарод-
н,ыя падзеі. □ Ён [Бародка] жартаваў з
Людзьмі, цікавіўся, як уладзіліся на начлег,
п.расіў выступаць, нават падказваў пытанні,
Якія варта асвяціць сакратару партарганіза-
Цыі. Шамякін.
АСВЯЦІЦЬ 2, асвячў, асвяціш, асвяціць;
зак., што. 1. Выканаць над чым-п. царкоўны
а.брад надання святасці. Асвяціць ваду. Асвя-
Ціць пірог.
2. Кніжн. Зрабіць свяшчэнпым, ушанаваць.
АСВЯЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асвя-
Ціць2.
АСВЯЧОНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
а.д асвяціць 2.
АСВЯЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
дзеясл. асвяціць2 (у 1 знач.).
АСЁДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да аседзецца.
АСЁДЗЕЦЦА, асёджуся, асёдзішся, асё-
Дзіцца; зак. Разм. Надоўга застацца жыць
ііа адным месцы; прывыкнуць да яго. [Алім-
Ца] і раней думала, што маці не вельмі асе-
дзіцча там, на хутары. Сабаленка.
АСЕІН, -у, м. Арганічнае рэчыва касцей і
Храсткоў.
[Ад лац. оз (оззів) — косць.]
АСЁКЧЫ гл. асячы.
АСЁКЧЫСЯ гл. асячыся.
АСЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аселага.
Аселы спосаб жыцця. □ Расказвалі, што гэ-
ты Сымон Ракуцька, пакуль выбраць сабе
для аселасці месца, доўга выглядаў, дзе каб
цішэй і глушэй. Чорны.
АСЁЛІЦА, -ы, ж. Наваколле паселішча. Ся-
лом.. (Ігнась з таварышамі] ісці не наважва-
ліся, а звярнулі на аселіцу, па выхаджанай
сцежцы паўз гумны пайшлі к Ігнасю дахаты.
Мурашка. Іду, а над крыніцаю Туман бяля-
вы сцелецца, I дыхае аселіца Пахучай меду-
ніцаю. Гілевіч.
АСЁЛІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аселіцы.
АСЁЛІШЧА, -а, н. Месца, занятае пабудо-
вамі, гародамі, садамі; сядзіба. Рабіла.. [Га-
лена] яшчэ ў бацькі, але жыць перайшла
ўжо на новае сваё з Костусем хатняе аселі-
шча. Чорны. Адсюль, з дзедавага двара, доб-
ра відаць ранейшае Міцева аселішча— паля-
вы пераезд, будка, сасна. Навуменка. // Пры-
тулак, месца жыхарства. Ішоў гэты чалавек
[Санкоўскі] праз жыццё з клункам за пля-
чамі, не маючы сталага аселішча. Пестрак.
АСЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які ўшчыльніўся, зля-
жаўся, стаў ніжэйшы, чым быў, асеў. Аселы
снег. Аселая зямля. Аселая хата.
2. Які апусціўся, апаў, асеў на дно чаго-н.,
на паверхню якога-н. прадмета. Аселае пару-
шынне. Аселы пыл. Аселы туман.
3. Які знайшоў сабе пастаяннае месца
(жыхарства, працы).
АСЕМЯНАТАР, -а, лг. Спецыяліст па штуч-
наму асемяненню жывёл на злучпых пунктах.
АСЕМЯНАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да штучнага асемянення жывёлы.
АСЕМЯНЁННЕ, -я, н. 1. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. асемяняць — асемяніць.
2. Збліжэнне мужчынскай і жаночай пала-
вых клетак, якое папярэднічае апладненню.
АСЕМЯНІЦЬ, ~ню, -ніш, -ніць; зак., каго.
Спец. Апладніць шляхам штучнага ўвядзен-
ня спермы.
АСЕМЯНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
асемяняць.
АСЕМЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
асемяніць.
АСЕНІЗАТАР, -а, м. Той, хто займаецца
асенізацыяй.
АСЕНІЗАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да асенізацыі. Асенізацыйныя машы-
ны. Асенізацыйны абоз.
АСЕНІЗАЦЫЯ, -і, ж. Сістэма мерапрыем-
стваў для ачышчэння мясцовасці ад нечы-
стотаў і адкідаў; паляпшэнне гігіенічных
умоў мясцовасці.
[Ад фр. аззаіпіезешепі — аздараўленне.]
АЁЁННІ, -яя, -яе. Які мае адносіны да во-
сені; звязаны з восенню, які адбываецца во-
сенню; восеньскі. Асенняе раўнадзенства.
Асеннія месяцы. □ У Заборцах было некаль-
кі хат, больш прасторных і светлых, дзе ў
доўгія асеннія вечары збіралася моладзь. Ко-
лас. Золь асенняя, туман. Шэпчуць жоўклыя
лісты. Ноч — сяброўка партызан, Друг іх
верны — лес густы. Крапіва.
АСЁПТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Папярэдж-
ванне заражэння раны пры дапамозе абез-
заражвання фізічпымі метадамі (кіпячэннем,
парай) усіх прадметаў, якія датыкаюцца да
яе. Правілы хірургічнай асептыкі.
[Ад грэч. адмоўя «а» і веріікбв — гніласпы.]
АСЕПТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да асептыкі; абеззаражаны. Асептычкм
павязка.
АСЁСЦІ, асяду, асядзеш, асядзе; гак.ЕІД-,
нізіцца, ушчыльніўшыся, зляжаўшыся. Ні
дварэ стаяла адліга. Волкі, цеплаваты вецер
гнаў па небе шэрыя хмары. Снег за ночасеў.
Асіпенка. Вада падмыла сцяну катлавам,
зямля асела і засыпала пляцоўку. Савіцкі.
[Сцяпану] ветліва растлумачылі, што йол
толькі што пабудаваны і атынкоўваць яго
адразу нельга, трэба пачакаць з год, каб асе- і
лі сцены. Шамякін.
2. Падаючы, апускаючыся, сесці на дно,
прыстаць да чаго-н. [Геня] стаяў, млеючы аі
нецярплівасці, калі асядзе каламута. Якімо-
віч. На лісце прыдарожных дрэў, на збажы-
ну і траву аселі першыя кроплі расы. Чар-
нышэвіч. Даўно асеў на лісце дрэў, на зем-
ніну агародаў пыл, узняты статкам. Паль-
чэўскі. // Апанаваць, апусціцца, ахінуць з
усіх бакоў (пра цішыню, цемень і пад.). Нод
лугам — ад лесу да самай чыгункі — ізноў
асела цішыня. Брыль. Змрок асеў на пагос-
це. Смагаровіч! // Апусціцца ніжэй. Памалу
хмары аселі над кругаглядам. Чарнышэвіч.
// перан. Зрабіць уплыў на псіхічны стан,
настрой. У момант згінуў яго [Лясніцкага] ра-
дасна-ўзняты настрой, асела на сэрцы нештн
цяжкае, даўкае. Зарэцкі.
3. Апусціцца на што-н., сесці ад страты сі-
лы, ад зпямогі. Ігнат узрушана абхапіў ру-
камі галаву і стомлена асеў на ўслон. Мележ.
4. Перастаць лётаць, сесці на што-н. (пра
насякомых, птушак). На дрэве асеў рой. □
Стогнуць за лесам Доўгія балоты — там аселі
жураеы. Пташнікаў.
5. Перастаць пераязджаць з месца на мес-
ца. спыніцца на пастаянна. Кідаўся Тодар з
аднаго месца на другое і нідзе грунтоўна
асесці не мог. Чарнышэвіч. Сяліліся тут чае-
цей маладажоны — прымакі, механізатары,
настаўнікі, якія вырашылі асесці ў вёсцы
назаўсёды. Ракітны. Хадзілі чуткі, што кра-
вец недзе асеў жыць на сталым месцы. Чор-
ны. Ц Знайсці недзе прыпынак на некаторьі
час ці на пастаянна; не вярнуцца на раней-
шае месца пасля працяглых блуканняў.
[Авяр’ян:] — Сам знаеш, колькі закалюжан-
цаў ды грынёўцаў асела па заводах у гора-
дзе за тыя гады. Пташнікаў. // перан. Затры-
мацца, замацавацца (пра свядомасць, па-
мяць). Радкі з паэмы аселі ў памяці. Савіц-
кі. «Дадому»,— неяк адразу асела ў свядо-
масці. Кулакоўскі.
6. перан. Пасля ўзбуджэння раптам аціх-
нуць; спыніць актыўную дзейнасць. Вачачы,
што з усіх бакоў пачалі збягацца падзён-
шчыкі, гаспадар асеў і, брыдка вылаяўшыся,
заспяшаўся ў свае пакоі. Бажко. Выслухаў-
шы Жывіцкага, [Сяргей] раптам змоўк, нейк
асеў, нават як бы збянтэжыўся. Чорны.
7. Страціць сілу, паслабець.— Ужо? — асеў
у.. [Мпяі] голас, прагучаў ненатуральна кво-
ла. Васілевіч.
АСЁСЦІСЯ, асядуся, асядзешся, асядзец-
ца; зак. (рэдка). Тое, што і асесці (у 1,
2, 5 знач.).
АСЁТР, асятра, м. Буйная прамысловая
рыба, каштоўная сваім мясам і ікрой.
АСЕЦІН гл. асеціны.
АСЕЦТНКА гл. асеціны.
АСЕЦІНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Асеціі, асецінаў. Асецінская мова. Асе-
цінская парода авечак.
АСЕЦШЫ, -аў; адз. асецш, -а, м.; асецін-
і;а, -і, ДМ -нцы; мн. асецінкі, -нак; ж. Народ,
гякі складае асноўнае насельніцтва Паўноч-
| на-Асецінскай АССР і Паўднёва-Асецінскай
| аўтаномнай вобласці.
I АСЁЦЬ, -і, ж. Прыбудоўка да тока, у якой
Ісушаць снапы.
| АСЁЧКА, -і, ДМ -чцы; Р т. -чак; ж. Ад-
Ісутнасць выстралу пры спуску курка ў вы-
I ніку няспраўнасці зброі або патрона. Тадэў-
I чык.. прыцэліўся і націснуў курок.— Асечка!
I Порах, мабыць, мокры... Бядуля. // перан.
I Разм. Няўдача, прамашка ў якой-н. справе.
I Відаць, Вародка разлічеаў на іншы эфект:
па-мужчынску пажартуюць — і ўсё.. Але яў-
на атрымалася асечка, і Арцём Захаравіч
ураз забыўся на кулінарыю, павярнуўся да
Лемяшэвіча расчырванелы, калючы. Ша-
мякін.
АСЁЛ, асла, м. 1, Роднасная каню ўючная
свойская жывёліна, звычайна шэрай афар-
боўкі, з доўгімі вушамі.
2. Лаянк. Пра дурнога, тупога, упартага
чалавека.
АСІГНАВ.АННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асігнаваць.
2. часцей мн. Асігнаваная сума. Асігнаеан-
ні на сацыяльна-культурныя мерапрыемствы.
Асігнаванні на лячэбнае харчаванне. Асігна-
ванні на ахову працы.
АСІГНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асігнаваць.
АСІГНАВАЦЦА, -нўецца; незак. Зал. да
асігнаваць.
АСІГНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак., што.
Выдзеліць пэўныя грашовыя сродкі на якія-н.
патрэбы, выдаткі. На развіццё сельскай
гаспадаркі дзяржава асігнавала вялікія
сродкі.
АСІГНАЦЫЯ, -і, ж. Назва папяровых гра-
шовых знакаў, якія выпускаліся ў Расіі з
1769 да 1843 г. Курс рубля асігнацыямі. Раз-
мен асігнацый. // Папяровы грашовы знак
наогул.
[Фр. авзіцпаііоп.]
АСІГНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
асігноўваць.
АСІГНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; Незак. да
асігнавапь.
АСІГНОЎКА, -і, ДМ -нбўцы; Р мн. -нбвак;
ж. Дакумент, адрасаваны банку распарадчы-
кам крэдыту, паводле якога банк праводзіць
выплату або пералічэнне асігнаванай сумы.
АСІЛАК, -лка, м. Герой беларускіх казак,
легенд, воін незвычайнай сілы, мужнас-
ці і розуму; волат. Выхапіў асілак Дуба-
вік свой востры меч і адсек цмоку ўсе тры
галавы. Якімовіч.
АСІЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
асіліць.
АСІЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
1. Аказацца мацнейшым у барацьбе, сутыч-
цы, бітве; перамагчы, адолець. Непакорных,
гордых не магло Нішто ў змаганні з ворагам
асі.гіць. Танк.— Не змаглі вы самі асіліць Во-
лата, дык мы з ім расправімся,— выхвалялі-
ся заморцы. Пальчэўскі. // перан. Перасіліць,
пераадолець, перамагчы пачуццё хваляван-
ня, страху і пад. Не зможа нас лютае гора
асіліць. Танк.
2. Выканаць работу, што патрабуе фізіч-
ных намаганняў, вялікай затраты часу. Мо
таму, што не ўсе пакасілі За ракою лугі-му-
рагі, Не паспелі за дзень мы асіліць Копы
знесці, злажыць у стагі? Неначаловіч. // За-
своіць, зразумець што-н.; справіцца з чым-н.,
пераадолеўшы цяжкасці, перашкоды. Асіліць
англійскую мову.
АСІЛКАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да асуіка, належыць асілку. // Такі, як у
асілка. Шчыток, якім чалавек прыкрываў
свой твар, надаваў яго постаці нешта веліч-
нае, асілкавае. Сабаленка. Можа тысячны
раз.. [Галіна Адамаўна] залюбаеалася яго
[Яраша] асілкавай постаццю, што ўся імкнец-
ца ў неба за галубамі. Шамякін.
АСІЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асі-
ліць.
АСІМЕТРЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
асіметрычнага.
АСІМЕТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Несіметрычны,
нераўнамерны, непрапарцыянальны.
АСІМЕТРЫЯ, -і, ж. Адсутнасць або пару-
шэнне сіметрыі.
[Ад грэч. авуштеігіа — несуразмернасць.]
АСІМІЛЯВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асіміляваць.
АСІМІЛЯВАЦЦА, -люецца; зак. і незак.
1. Прыпадобніцца (прыпадабняцца) да ка-
го-, чаго-н.
2. толькі незак. Зал. да асіміляваць.
АСІМІЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак. і
незак., каго-што. 1. Прыпадобніць (прыпа-
дабняць) сабе; ператварыць (ператвараць)
адно ў другое, падобнае да яго.
2, Спец. Засвоіць (засвойваць). Асіміля-
ваць вуглярод паветра. Асіміляваць умовы
знеіаняга асяроддзя.
АСІМІЛЯТАР, -а, м. 1. Той, хто праводзіць
асіміляцыю, прыхільнік асімілятарства.
2. Спец. Арганізм або частка арганізма,
якая асімілюе пажыўныя рэчывы.
АСІМІЛЯТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да асімілятарства.
АСІМІЛЯТАРСТВА, -а, н. Прымусовае на-
вязванне прыгнечаным нацыянальнасцям
мовы і культуры пануючай нацыі.
АСІМІЛЯТЫЎНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да асіміляцыі (у 1 знач.). Асімілятыў-
нае аканне.
АСІМІЛЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які асімілюе,
прыводзіць да асіміляцыі. Асіміляцыйны
працэс.
АСІМІЛЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. асіміляваць (у 1 знач.) і стан павод-
ле знач. дзеясл. асімілявацца; прыпадаб-
ненне.
2. Спец. Працэс засваення расліннымі і
жывёльнымі арганізмамі знешніх пажыўных
рэчываў.
[Лац. аззітііаііо.]
АСІНА, -ы, ж. 1. Лісцевае дрэва сямейства
вярбовых з зеленавата-шэрай гладкай карой.
Шапацелі лісцем вечна трывожныя асіны.
Чарнышэвіч. / у знач. зб. У нізінцы паміж
ялін пачала пракідацца асіна.
2. толькі адз. Драўніна гэтага дрэва. 3 по-
ля пахне ядл[о]ўц[а]м, а з вуліцы — дымам
сырой асіны ў печах. Чорны.
0 Асіна плача па кім — пра чалавека, які
сваімі ўчынкамі заслужыў пакаранне.
АСІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асіны. Асінавы ліст. Асінавы гай. // Зробле-
ны з асіны. Асінавы клін.
0 Забіць асінавы кол гл. забіць.
АСІНІНА, -ы, ж. Тое, што і асіна (з аД-
ценнем адзінкавасці).
АСІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Па-
мянш.-ласк. да асіна; маладая а.сіна. Як асін-
ка затрасецца, тады волік напасецца. ПрЫ-
казка.
0 Асінку заламаць гл. заламаць.
АСІННІК, -у, м. 1. Асінавы лес, хмызняк.
Шуміць драбналессе: малады бярэзнік, асін-
нік, алешнік. □ Навокал рос змешаны лес,
траплялі стромкія сосны, прысадзістыя елкі,
йярэзнік і асіннік, пры дарозе кусціўсл яд-
ловец. Гурскі.
2. Асінавыя дровы, будаўнічы матэрыял з
асіны і інш. Навазіць асінніку.
АСІННІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да асінніку.
АСІНХРОННЫ, -ая, -ае. Не ацначасовы,
не аднолькавы. Асінхронная машына. Асін-
хронная муфта. Асінхронны рухавік.
[Ад грэч. а — не, без і вупсЬгопоб — адна-
часовы.]
АСІНЫ -ая, -ае. Які мае адносіны да асы.
0 Асінае гняздо гл. гняздо.
АСІПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асіп-
нуць.
АСІПЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асіплага.
АСІПЛЫ, -ая, -ае. Які страціў чысціню і
гучнасць голасу; сіпаты. Асіплыя гудкі. □
Глухаватым, асіплым голасам.. \Андрэй Іва-
навіч] запеў калыханку. Лынькоў.
АСІПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. асіп, -ла;
зак. Страціць чысціню і гучнасць голасу;
стаць сіпатым. Агні згаслі ў вачах, і голас
асіп, быццам глытнуў з гарачае смагі сцто-
дзёнай вады. Мікуліч. / у перан. ужыв. Але
голас фагота Чамусьці асіп, Вось і флейты
сыгралі Апошняе скерца. Глебка.
АСІРАЦЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асіра-
целага. Ганна выцірала дзецям тварыкі фар-
тухом і крыху плакала, нічога не кажучы
пра сваю жаночую асірацеласць. Пестрак.
АСІРАЦЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў сіратою.
Пасылаліся з далёкага фронту пісьмы ў глу-
хія закуткі палескіх вёсак, і часта адказам
на гэтыя пісьмы быў горкі плач асірацелых
дзяцей і маладых удоў. Колас. Пан Чапкоў-
скі загадаў .. [Анэлі] карміць сваім малаком
асірацелых шчанят. Бядуля. // перан. Які
страціў блізкага, любімага чалавека. II перан.
Пакінуты гаспадарамі, насельнікамі; запус-
пелы, закінуты. Асірацелае сяло. □ Асіраце-
лыя старыя дубы ў чорных шапках бусліных
гнёздаў спакойна стаялі, не варушачы нівод-
ным лістом. Колас. Гарэлі хаты, недаўменНа
раўлі асірацелыя каровы. Брыль.
АСІРАЦЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Стаць сі-
ратою. Да.. [хлапчука] падышла адна з жаН-
чын і, пагладзіўшы па галаве, сказала: —
Асірацеў ты, хлопча, сіратою праз што зра-
біўся, .. божачка мой. Галавач. // перан. Ад-
чуць сябе адзінокім, страціўшы блізкага, ліО-
бага чалавека. Сям’я арлоў асірацела — Арла
магутнага не стала. Колас. // перан. Апус-
цець, стаць бязлюдным, пустэльным. Палег-
кі апусцелі, асірацелі птушыныя гнёзды, ды
густыя, чорныя хмары суцэльнай заслонан
навіслі над зямлёю. Кавалёў. [Марына:] — Ад-
ны, сыночак, мы, адны! Забралі татку ў нас
паны, Асірацела наша хата. Колас.
АСІРАЦІЦЬ, -рачў, -рбціш, -рбціць; зак, I
каго. Зрабіць каго-н. сіратою (сіротамі). [А'а-
рытон:] — «За што ж гэта,— сказаў я Анто-
сю,— ты, не падумаўшы, Ігнатавых дзяцеі
асіраціў?» Бажко. Враты беларусы! Хіба мы
даруем фашысцкім гадам тое, што яны раз-
бурылі нашы гарады, што яны асірацілі гз-
тулькі нашых дзяцей? Купала. // перан. Зра-
біць адзінокім, пазбавіўшы блізкага, дараго-
га чалавека. Але і яго ж, Міхала, вайна так-
сама асіраціла, адабрала ў яго сям'ю, дох.
Васілевіч.
АСІРОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. I
ад асіраціць.
АСІРБІЕЦ гл. асірыйцы.
АСІРЬ'ІЙКА гл. асірыйцы.
АСІРЬ'ІЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненяе
да Асірыі, асірыйцаў.
АСІРЫЙЦЬІ, -аў; адз. асірыец, -рыйца, л.;
асірыйка, -і, ДМ -рьійцы; мн. асірыйкі, -ры-
ек; ж. Насельніцтва Асірыі, адной з самых
старажытных вялікіх дзяржаў Пярэдняй
Азіі, якая існавала з канца 3 тысячагоддзя
і да канца 7 стагоддзя да н. э.; народнасць,
якая жыве ў Іраку, Іране, Сірыі і СССР.
АСІСТЭНТ, -а, М -нце, м. 1. Памочнік пра-
фесара, доктара, рэжысёра і г. д.
2. Асоба, якая займае малодшую выклад-
чыцкую пасаду ў вышэйшых навучальных
установах.
[Ад лац. а88і5Іеп8, азяізіепііз — прысутны,
памагаты.]
АСІСТЭПТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да асістэнт.
АСІСТЭНЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да асістэнта. Асістэнцкая пасада. Асістэнц-
кія абавязкі.
АСІСЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; кезак.,
каму і без дап. Выконваць абавязкі асістэн-
та (у 1 знач.). Прыйшла сястра і сказала,
што Смірніцкі кліча.. [Ніну] да сябе і яна бу-
дзе асісціраваць пры аперацыі. Шахавец.
АСКАБАЛАК, -лка, м. Разм. Кавалак дрэ-
ва, абломак чаго-н., асколак металу.— А кыш-
кыш-кыш!..— шпурляю на курэй аскаба-
лак.— Каршуна няма на вас. Баранавых.
Грысь па сеаёй гаспадарскай звычцы пры-
нёс у хату некалькі сухіх аскабалкаў. Кула-
коўскі. Танк зароў, наехаў на пліту гусені-
цай і крутануўся. Гранітныя аскабалкі пырс-
нулі ва ўсе бакі. Лужанін. Марыля схапіла
бутэльку і бразнула яе аб печ. Дробныя аска-
балкі шкла зазвінелі па хаце. Корбан. Аска-
балкам жалеза.. [Васілю] перабіла плячо, моц-
на ўдарыла ў грудзі. Лынькоў.
АСКАБЛІЦЬ, аскаблю, аскббліш, аскбб-
ліць; зак., што. Абскрэбці, абдзерці, абчыс-
ціць. Аскабліць бервяно.
АСКАЛ, -у, м. Тое, што і в ы с к а л. — За-
ходзьце, заходзьце,— мяккім голасам гава-
ры.ў Гарастовіч, але Сафрону здавалася, што
той сабачы аскал так і застаўся на яго тва-
ры. Чарнышэвіч. [Галіна Адамаўна] ўвесь
час бачыла гэты зларадны аскал, хоць выраз
твару нечаканай госці быў увесь час спачу-
вальны ці абуральна-сур'ёзны. Шамякін.
АСКАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аскаліпь.
АСКАЛЁПАК, -пка, м. Разм. Тое, што і
а с к а б а л а к. У расчыненай грубцы ладна.
гарэлі хвойныя аскалёпкі. Быкаў. / у перан.
ужыв. [Сітоў] пасмяяўся з маіх страхаў:
«Хведар проста некультурны. Аскалёпак ста-
рога Зарэчча». Асіпенка.
АСКАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Тое,
што і выскаліць.
АСКАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аскаліць.
АСКАНДАЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца;
гак. Разм. Трапіць у няёмкае, непрыемнае
становішча; зняславіць сябе, набрацца сора-
му. Спевакі баяцца аскандаліцца перад но-
вым чалавекам, ды яшчэ валасным пісарам,
і трымаюць галасы ў граніцах пэўнай ды-
сцыпліны. Колас. [Ангсім:]—Тры дні, братцы,
я хадзіў за дзікам. А яго няма і няма.
«Ну,— думаю,— аскандаліўся». Адно ж сёння
ўсё ж асачыў яго. Гурскі.
АСКАРБШАВЫ, -ая, -ае. У выразе: аскар-
бінавая кіслата гл. кіслата.
АСКАРОМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца;
зак. Уст. разм. Пачаць есці скаромнае пасля
п&сту або парушыць пост, з’еўшы скароішае.
У нас жа ў хлеўчуку вёўся сякі-такі парсюк,
бацька яго наважыў адгадаваць, каб хоць
было чым аскароміцца на вялікдзень. Саба-
ленка.
АСКАРЫДЫ, -аў; адз. аскарыда, -ы, ДМ
-дзе, ж. Доўгі круглы чарвяк, які паразітуе
ў кішэчніку млекакормячых і чапавека.
[Ад грэч. авкагів, азкагісіоз — гліст.]
АСКЁПАК, -пка, м. Адколаты ад чаго-н.
кавалак; аскалёпак. Аскепкі шкла. Аскепак
люстэрка. // Тонкая пласцінка дрэва, якая
адколата ўсцяж слаёў. Смалістыя аскепкі. /
у перан. ужыв. Аскепкі старога свету.
АСКЁТ, -а, М -кёце, м. 1. У старажытнас-
ці — хрысціянскі падзвіжнік, які знясіль-
ваў сябе постам і доўгай малітвай.
2. Вельмі ўстрыманы чалавек, які вядзе
суровы спосаб жыцця.
[Ад грэч. азкеіез — падзвіжнік.]
АСКЕТЫЗМ, -у, м. 1. Рэлігійна-этычнае ву-
чэпне, якое прапаведуе падаўленпе патрэб
чалавека і «ўсмерчанне плоці» для дасягнен-
ня маральнай дасканаласці. Сярэдневяковы
аскетызм.
2. Крайняе ўстрыманне, адказ ад жыццё-
вых даброт.
АСКЕТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аскетызму, аскета. Аскетычнае жыццё.
АСКІРЗАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да аскірзнуцца.
АСКІРЗНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
зак. Разм. Тое, што і агрызнуцца (у 2
знач.).
АСКЛЁЛЫ, -ая, -ае. Халодны, застылы,
скарчанелы. 3 дрэў капала халодная раса, і
стаялі яны панурыя і асклелыя, маўклівыя
і непрывабныя. Чарнышэвіч.
АСКЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Прамерзнуць
ад сцюжы, марозу; застыць, скарчанець.
АСКЛІЗЛЫ, -ая, -ае. Абл. Аслізлы. Паста-
яў [Макоўчык] хвіліну панура, павольна пай-
шоў уніз, упіраючыся абцасамі ботаў у
асклізлы грунт. Мележ.
АСКЛЮДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асклюдаваць.
АСКЛЮДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; зак.,
што. Тое, што і абсклюдаваць.
АСКЛЮДОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асклюдаваць.
АСКОБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аскабліць.
АСКОЛАК, -лка, м. Адколаты ад чаго-н.
кавалак. Асколак каменя, гранаты. □ Дахо-
дзяць толькі гукі—выццё снарадаў, скрогат
выбухаў, сіпенне асколкаў... Мележ. Сярод
лужыны валяліся асколкі цудоўнай Сонінай
чарніліцы. Курто. // перан.; чаго. Тое, што
захавалася ад мінулага, зніклага. Асколкі
старога свету. □ Трухлявая салома і пар-
кан — Далёкае мінуўшчыны асколкі. Колас.
АСКОЛАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да асколка. Асколачная рана. Ц Які разры-
ваецца на шматлікія асколкі, разлічаны на
паражэнне асколкамі. Асколачная граната.
Бомба асколачнага дзеяння.
АСКОМА, -ы, ж. Непрыемнае вяжучае ад-
чуванне ў роце, абвостранае адчуванне на
зубах ад чаго-н. кіслага. У Сяргейкі ад аско-
мы нават рот пачало зводзіць. Хомчанка. //
перан. Непрыемнае адчуванне ад чаго-н.,
што вельмі надакучыла. ПІто ім [маладым]
славы аскома? Ім адна ўзнагарода — Ведаць,
верыць, што шчасце не здрадзіць народу.
Грачанікаў.
0 Аскому нагнаць (набіць) гл. нагнаць.
АСКРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводлз
знач. дзеясл. аскрабаць — аскрэбці.
АСКРАБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аскрабаць.
АСКРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аскрэбці.
АСКР9БВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аскрэбваць — аскрэбці.
АСКРЭБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аскрэбваць.
АСКРЭБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аскрэбці.
АСКРЭБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аскрэбці.
АСКР9БЦІ, аскрабў, аскрабёш, аскрабё;
аскрабём, аскрабяцё; зак., што. Тое, што і
абскрэбці.
АСКРЭБЦІСЯ, аскрабўся, аскрабёшся,
аскрабёцца; зак. Тое, што і абскрэбціся.
АСКУБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да аску-
баць.
АСКУБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аскубці.
АСКЎБВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аскубваць — аскубці.
АСКУБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аскубваць.
АСКУБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аскубці.
АСКУБЕНЫ і АСКУБЛЕНЫ, -ая, -ае.
Дзеепрым. зал. пр. ад аскубці.
АСКЎБЦІ, аскубў, аскубёш, аскубё; аску-
бём, аскубяцё; зак., каго-што. Тое, што і а б-
с к у б ц і.
АСЛАБАНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аслабаняць—аслабаніць; дзеян-
не і стан паводле знач. дзеясл. аслабаняц-
Ца — аслабаніцца.
АСЛАБАНЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аслабаніць.
АСЛАБАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.
Разм. 1. (1 і2ас.не ўжыв.). Стаць парожнім,
Пічым не занятым. Кошык аслабаніўся. //
Стаць свабодным, нікім не занятым. Нватэра
Ослабанілася.
2. Вызваліцца ад працы, спраў. Аслабаніц-
ца ад клопатаў.
3. Тое, што і вызваліцца (у і знач.).
АСЛАБАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак. Разм.
1. што. Зрабіць лустым, парожнім, нічым не
занятым. Госці.. павесілі верхнюю вопратку
на вешалку, якую Вольга гасцінна аслабані-
ла ад свайго адзення. Корбан. Трэба было
скарэй сцерці гэты лён, каб аслабаніць ток.
Чарнышэвіч. // Пакінуць, вызваліць што-н.
[Начальнік:]—У дваццаць чатыры гадзіны
аслабаніць гэту кватэру. Лынькоў.
2. каго-што. Тое, што і вызваліць (у
1, 2 знач.). Аслабаніць ваеннапалонных. Ас-
лабаніць горад.
3. каго-што. Вызваліць каго-, што-н. з таго
або ад таго, што трымае, не адпускае. Асла-
баніць сініцу з сіла. // Даць палёгку каму-,
чаму-н. Аслабаніць рукі. // перан. Перастаць
абцяжарваць, скоўваць каго-н. у яго дзеян-
нях, учынках. Аслабаніць ад апекі.
каго. Дазволіць не выконваць які-н. аба-
вязак. [Кацярына:]— Ад усякіх іншых работ
аслабачіце, каб можна было сядзець усё ле-
цечка толькі на сваім участку. Кулакоўскі.
// Вызваліць, зняць з пасады. Абдумаўшы
грунтоўна коўзкае пытанне, Заяву падала
[Діса:] «Прашу аслабаніць па ўласнаму жа-
данню». Валасевіч.
АСЛАБАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да аслабаніцца.
2. Зал. да аслабаняць.
АСЛАБАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
аслабаніць.
АСЛАБЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў фізічна
слабым, нядужым. Галя дакранулася аслабе-
лай рукой да шчакі Алесі. Шамякін. // Які
страціў ранейшую душэўную сілу. Аслабелы
духам. // Які страціў ранейшую палітычную
і эканамічную магутнасць. // Які стаў менш
вострым на ўспрыманне, прытупіўся. Асла-
белы зрок.
2. Які зменшыўся ў сіле свайго выяўлення.
АСЛАБЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Зрабіц-
ца фізічна слабым, нядужым. [Алесь:] —
Мяне ранілі, я аслабеў, не магу ісці. Адам-
чык. У .. [Макса Вэла] аслабелі рукі і ногі,
ён дрыжаў. Гамолка. // Страціць ранейшую
душэўную сілу. Аслабець духам. Воля асла-
бела. Ц Страціць ранейшую палітычную і
эканамічную магутнасць, // Стаць мепш
вострым на ўспрыманне, прытупіцца. Мне
нават падумалася, ці не аслабелі ад пажыло-
га ўжо ўзросту яго [Ціхона] заўсёды неспа-
койныя вочы? Паслядовіч.
2. Зменшыцца ў сіле свайго выяўлення.
Парадзела група, у якой быў Наляда, асла-
беў агонь супраціўлення. Гурскі. [Пракоп:]—
Апошнія паведамленні зараз будуць. Можа
што пра марсіянскую касмічную лабарато-
рыю скажуць. Нешта сігналы ў апошні час
аслабелі. Шыцік. Шпарка трацячы свядо-
масць, .. [Кастусь] прабег колькі крокаў, і
хада яго адразу аслабела. Чорны.
АСЛАБІЦЦА, -блгося, -бішся, -біцца; зак.
Стаць слабейшым, паслабіцца. Вузел, нарэш-
це, аслабіўся пад яе пальцамі, Ігнаціха рас-
шмаргнула завязку і, глянуўшы ў мяшок,
прысела ад радасці—у ім было поўна курэй.
Капыловіч.
АСЛАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., каго-
што. 1. Пазбавіць каго-, што-н. яго былой сі-
лы. [Камандзір:] — Справа ясная: раздзяліц- I
ца — гэта напалову аслабіць нашы сілы. I
Брыль. 1
2. Зменшыць сілу, ступень, напружанасць I
чаго-н. Аслабіць дысцыпліну, рэжым, увагу. I
Аслабіць выхаваўчую работу. I
3. Зрабіць не такім нацягнутым, не такім I
тугім. Аслабіць папругу. □ I зноў ляцець... I
Дуга хай звоніць, Пакуль конь лейцы не ас- I
лабіць. Чарот. Конь падаўся назад.. і аслабіў I
пастронкі. Чорны. // Зрабіць не такім напру- I
жаным. Дзяўчына.. намерылася пацягнуць I
вочап і раптам адумалася, аслабіла рукі. I
Мележ. _ I
0 Аслабіць гайкі — знізіць патрабаванні. I
АСЛАБЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле I
знач. дзеясл. аслабляць — аслабіць. I
2. Стан паводле знач. дзеясл. аслабець. I
АСЛАБЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. В
пр. ад аслабіць. I
2, у знач. прым. Знясілены, пазбаўлены сі- I
лы. // Зменшаны ў сіле чаго-н. // Менш сцяг- I
нуты, сціснуты. 1
АСЛАБЛЬІ, -ая, -ае. Тое. што і аслабе- I
Л ы. Празвінеў трамвай, засвяціўшы вокна- I
мі, нібы дапамагаючы аслабламу восеньска,- I
му сонісу. Шахавец. I
АСЛАБЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ас- I
лабляць. I
АСЛАБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да I
аслабіць. I
АСЛАБНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. аслаб, I
-ла; зак. Разм. 1. Тое, што і аслабець. |
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць менш нацяг- I
нутым, тугім. Вабуля ляжыць галавой на по- I
куце, нізка над вачыма абвязаная хусткай, I
якая аслабла і аб'ехала на вочы. Брыль. I
0 Аслаблі гайкі ў каго гл. гайка. I
АСЛАНІЦЬ, асланю, аслбніш, аслбніць: I
зак., каго-што. Разм. Ахінуць, акружыць, за- I
сланіць. |
АСЛАНЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да асла- I
няць.
АСЛАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да асла-
ніць.
АСЛЁПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асляпіць.
АСЛЁПЛЫ, -ая, -ае. Які аслеп, стаў сля- ।
пым. Мядзяных сонцаў кроплі зграбае ў шап- |
ку з пліт аслеплы ў Севастопалі хрыпаты ін-
еалід. Вялюгів. I
АСЛЁПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. аслёп, -ла;
зак. 1. Стаць оляпым, страціць зрок. [Зось-
ка:] Што ж гэта я, значыцца, аслепну? [Да-
нілка:] Можа і аслепнеш. Але ты і ўжо не
ўсё бачыш. Купала. // перан. Перастаць пра-
пускаць святло. Побач — пародыя на ма-
газін, Вокны аслеплі ад тлустай гразі. Пан-
чанка. // перан. Стаць цёмным, непрагляд-
ным. Аслепла ўсё, I толькі свеціць «Сляпак»
паходны ў бліндажы. Калачынскі. // Часова
перастаць бачыць, адрозніваць прадметы.
Мядзведзь на хвіліну аслеп. Бядуля. Увай-
шоў.. [Янка] у палац, глянуў угору, траха не
аслеп. Якімовіч.
2. перан. Перастаць заўважаць, разумець
тое, што адбываецца вакол.
АСЛІЗЛЫ, -ая, -ае. Пакрыты сліззю, граз-
зю; коўзкі. Іліко шараваў аслізлыя бочкі,
тужыў і зрэдку плакаў. Самуйлёнак. Трава
была мокрая, аслізлая. Асіпенка.
АСЛІЗНУЦЬ, -не; зак. Разм. Пакрыцца
сліззю; стаць коўзкім.
АСЛІННІК, -у, м. Двухгадовая расліна з
пахучымі жоўтымі кветкамі, якія раскрыва-
юцца ўвечары.
АСЛІНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асла. Аслінае мяса. □ Каб сонца засланіць —•
вушэй асліных мала. Крапіва. // перан. Такі,
як у асла. Асліная ўпартасць.
АСЛІЦА, -ы, ж. Самка асла.
0 Валаамава асліца — пра пакорнага,
маўклівага чалавека, які нечакана выкажа
сваю думку або пратэст супраць чаго-н.
АСЛОНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асланіць.
АСЛУПАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аслупаваць.
АСЛУПАВАЦЬ, -пўю, -пўеш, -пўе; зак.,
што. Разм. Паставіць слупы, абазначыць слу-
памі. Аслупаваць участак зямлі. □ Пан Валь-
вацкі запрасіў каморніка і загадаў яму ад-
мераць і аслупаеаць луг. Крапіва.
АСЛУПЯНРЛЫ, -а.я, -ае. Які сгаў нерухо-
мы ад моцнага ўзрушэння; анямелы ад здзіў-
лення. Скончыўшы чытаць,.. [дзяўчына] ней-
кі час стаяла ў аслупянелай задуме і раптам
прытулілася ілбом да дрэва і заплакала. Чор-
ны. Анежка стаяла, аслупянелая ад нечака-
насці. глядзела ўслед Алесю. Броўка.
АСЛУПЯНЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дгеясл. аслупянець. Не відаць было, ці.. [гас-
падар] куды гэтак пільна ўзіраецца, ці про-
ста закамянеў у дзіўным аслупяненні. За-
рэцкі.
АСЛУПЯНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Знеру-
хомець ад моцнага ўзрушэння; анямець ад
здзіўлення і інш. Раптам Гарпіна схамянула-
ся і ўся аслупянела ад здзіўлення — гэта ж
па радыё назыеалі яе імя, зеярталіся да яе!
Краўчанка. У схапіўшыся, ён [Вайцех] сеў і
аслупянеў адразу: недалёка, якраз насупраць
яго, ля бярэзніку, дзесяткі два дзікоў калаш-
мацілі мэдлікі пшаніцы, як толькі маглі.
Пташнікаў. На дзядзьку-кухара глядзелі, Як
бы яны [дзеці] аслупянелі. Колас.
АСЛУХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Добра не пачуць, не разабраць, што ска-
зана,— Дзвесце пудоў? — аж нахіліўся цераз
стол Даніла. Ці не аслухаўся ён? Пальчэў-
скі.
2. Уважліва паслухаць нейкі час; услухац-
ца. Аслухаўшыся,.. [Міхась] кашлянуў яшчэ
раз, ужо сумыслу, ізноў па школе пайшоў
шум. Колас.
АСЛУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Тое, што і абслухаць. [Шафёр:] — Мы
раздзелі м.алога, урач агледзеў яго, аслухаў.
Кулакоўскі.
АСЛУХВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ас-
лухваць.
АСЛУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аслухяпь.
АСЛЯК, -а, м. 1. Дзікі асёл.
2. Тое. што і м V л
АСЛЯНЯ і АСЛЯНЁ, -няці; мн. -няты, -нят;
н. Дзіцяня асла.
АСЛЯПІЦЬ, асляплю, аслёпіш, аслёпіць;
зак., каго-што. 1. Пазбавіць зроку, зрабіць
сляпым. // Часова пазбавіць здольнасці ба-
чыць. На ганку.. [Кастуся] адразу асляпіла
сонца і гаіава ажно закружылася ад чыста-
га паветра. Галавач. // перан. Зрабіць моцнае
ЎРажанне на каго-н. Усе гэтыя думкі яскра-
вым святлом пражэктара асвяцілі перад..
[Андрэем] усё жыццё і на нейкі момант асля-
пілі яго. Галавач.
2. перан. Пазбавіць здольнасці правільна
зразумець што-н., разабрацца ў чым-н. Злосць,
лютая злосць асляпіла, затуманіла розум.
Шамякін. Святло радасці захапіла, асляпіла..
[Аксану]. Кавалёў. / у безас. ужыв. I чаму ёй
[Марылі] не ведаць было ў п[а]ру пра Івана,
чаму не знайшоўся добры чалавек ды не ска-
заў ёй гэтага, чаму яе самую асляпіла? Брыль.
АСЛЯПЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. асляпляць — асляпіць і
асляпляцца — асляпіцца.
2. перан. Няздольнасць правільна мерка-
ваць пра што-н.; неразуменне таго, што ад-
бываецца, дзеецца.
АСЛЯПЛЯЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
асляпляльпага.
АСЛЯПЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які слепіць
вочы сваім вельмі яркім ззяннем, бляскам.
Аеляпляльная маланка. □ Рассыпаючы
асляпляльныя іскры, дзевяцікласнікі рас-
кройвалі на каеалкі заржаўленае цела танка.
Сцрыпка. Вакол было мора — шырокае,
асляпляльнае, гулкае. Лось. // Разм. Бліску-
ча-белы. Асляпляльны абрус.
2. перан. Які робіць моцнае ўражанне, за-
чароўвае прыгажосцю, бляскам і пад. Тумі-
лін нёс нам асляпляльную ўсмешку. Савіцкі.
АСЛЯПЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
асляпляць.
АСЛЯПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
асляпіпь.
АСЛЯЦІНА, -ы, ж. 1. Аслінае мяса.
2. Лаянк. Тое. што і асёл (у 2 знач.).
АСМАКАВАЦЦА, -кўюся, -кўешся, -кўец-
ца; зак. Упадабаць што-н. па смаку. Люба
ўсміхнулася: — Гэта мядзведзі.— I расказала
пра тое, як мядзведзі асмакаваліся ў мёдзе.
Васілевіч.
АСМАЛАК, -лка, м. Кавалак абвугленага
ДРэва, галавешка. Яловы асмалак. □ I не
было тут жывога месца, Адно чорныя асмал-
кі абсечаных снарадамі ствалоў. Лойка.
АСМАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асмаліпь.
АСМАЛІЦЦА >, асмалюся, асмалішся, асма-
ліцца: зак. Тое. што і абсмаліцца1.
АСМАЛІЦЦА 2, асмалюся, асмалішся, ясма-
ліцца: зак. Тое, што і абсмаліцца2.
АСМАЛІЦЬ ’, асмалю, асмаліш, асмаліць;
зсік., каго-што. Тое, што і абсмаліць1.
АСМАЛШЬ2, асмалю, асмаліш, асмаліць;
зак., што. Тое, што і абсмаліць2.
АСМАЛЬВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асмальваць—асмаліць'.
АСМАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да асмаліцца'.
2. Зал. да асмальваць.
АСМАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асмаліць ’.
АСМАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асмапаў, належыць ім (у афіцыйных назвах,
якія адносяцца да старой султанскай Тур-
цьіі); тое, што і турэцкі. Асманская ім-
перыя.
АСМАНЫ, -аў. Старая назва туркаў. (Па-
водле імя султана Асмана I, заснавальніка
А.смапскай імперыі).
АСМАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае ад-
носіны да осмасу. Асматычны ціск.
АСМЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асмейваць — асмяяць.
АСМЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
асмейваць.
АСМЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асмяяць.
АСМЁЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Набрацца рашучасці, адважыцца што-н. зра-
біць, сказаць і пад. Нарэшце ранічкаю, калі
не зусім яшчэ развіднелася, Саўка асмеліўся
зайсцг ў Цімохаў двор. Колас.
АСМЁЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго.
Прыдаць каму-н. смеласці, рашучасці, адвагі.
Ты [гусляр] адважыўся мне на сляпы пера-
кор Вызваняці сусветныя трэлі; Платы маю
шмат я для такіх непакор, Хто сябе проці
мне стаць асмеліў. Купала.
АСМЁЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да асмеліцца.
АСМЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асмеліць.
АСМОЛ, -у, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асмольваць — асмаліць 2.
2. Смалістая драўніна хвойных парод. Пнё-
вы асмол.
АСМОЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асмаліць2.
АСМОЛКА, -і, ДМ -лцы, ж. Тое, што і
а с м о л (у 1 знач.).
АСМОЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асмольваць — асмаліць 2.
АСМОЛЬВАЦЦА, -аецца. Незак. да асма-
ліцца 2.
АСМОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Нсзак. да
асмаліць 2.
АСМОЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст
па асмолцы.
АСМОЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да асмоль-
шчык.
АСМУГЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асмугла-
га. Асмугласць ляжала на.. [Волеччыных]
шчоках. Чорны.
АСМУГЛЫ, -ая, -ае. 1. Тое, што і с м у г -
лы. // Абветраны; загарэлы. Сустрэну я мі-
лага, прыгожага свайго, надзену на галаву
яму васількова-блакітны вянок, і ўсміхнецца
мілы ды пацалуе ў асмуглыя еусны. Каваль.
Асмуглыя рукі яе [дзяўчыны] Захінаюць ка-
жушок стары. Глебка.
2. Тое, што і асмужаны (у 2 знач.).
Глядзіць [месяц] на дол, на лес асмуглы, Як
нейкі дбалы вартаўнік. Колас. I назаўсёды
асталася дзесьці і каляіністая сцежка паўз
лес, г асмуглае неба, і маці. Чорны.
АСМУЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад асмужыць.
2. у знач. прым. Туманны, імглісты; па-
крыты смугой. Я вельмі люблю.. бялюткія,
заснежаныя палі, па-зімоваму асмужанае вя-
чэрняе неба, маўклівыя ў шэрані прысады.
Асіпенка. У асмужанай красе Твой бачу, во-
сень, воблік. Панчанка. // Пацямнелы. Мес-
цам каля хлявоў яшчэ прытаіліся кучкі аб-
ледзянелага, асмужанага снегу. Крапіва.
3. у знач. прым. Абпалены сонцам; абвет-
раны, загарэлы. На Зосі была зялёная ў чыр-
воных палосах вязаная кофта, яна пасавала
да асмужанага, чарнабровага твару з заду-
меннымі чорнымі вачыма. Хадкевіч. Пастры-
жаны, схуднелы, з асмужаным, пацямнелым
тварам, бацька весела расказваў, якую с.м,
ную зеарылі яны.. бульбу і як здорава с
яе, запіваючы бульбяным жа варам. Мехк
АСМУЖЫЦЬ, асмўжыць; зак. 1. што. Зг
цягнуць, пакрыць смугою, туманам, інеем,
пад.
2. каго-што. Абпаліць, апячы сонцам; аб
ветрыць. Колькі я пражыву, не ведаю. А :»
целася б шмат пражыць, Навальніцамі ўсіі
і ветрамі Вусны ўдосталь свае асмужы^
Бураўкін. Яе [песню] асмужыць сонцам по)
дзень, Асвеціць полюса брыльянт. Танк.
АСМЙГЛЫ, -ая, -ае. Які страціў звычаіі
ную вільготнасць; перасохлы. Па дарозе с;
стракаліся вёскі і ля хат, часам у глыбока
задуме, шчыльна сцяўшы асмяглыя вусш
мацяркі-сялянкі з дзецьмі. Галавач. Аслія-
лая, знявечаная зямля чакала людскіх руі
«Работніца і сялянка». // Прывялы ад гара-
чыні (аб раслінах). В'юць фашыстаў ня
батальёны, Курчыцца асмяглая трава. См-
гаровіч.
АСМЯГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Страціц)
звычайную вільготнасць; перасохнуць.
Прывянуць ад гарачыні (аб раслінах).
АСМЯЛЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў смелыні
пасмялеў, набраўся адвагі. Вінцэсь, як і
першы раз, сядзеў поруч з Таняй і, асмялі-
лы ад лішніх чарак, абяцаўся к еосені зво(
прыехаць у Бярэзнікі. Навуменка.
АСМЯЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Стаці'
смелым, пасмялець, набрацца адвагі. Хлопціц
супакоіліся, асмялелі і адчувалі сябе гначмі
лепш, як у цёмным небяспечным лесе. Маўр.І
Андрэйка, пачуўшы голас чалаеека, асмялеу.
Кавалёў.
АСМЯЯННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знт.і
дзеясл. асмяяць. I
АСМЯЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. оА
асмяяць.
АСМЯЯЦЬ, асмяю, асмяёш, асмяё; асмяём.1
асмеяцё; зак., каго-што. Тое, што і аб-
с м я я ц ь.
АСНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.I
ад аснаваць.
АСНАВАЦЦА, аснуёцца; зак. Узнікнуці,]
утварыцца. арганізавацца; тое, што і за-
снавацца (уі знач.).
АСНАВАЦЬ, асную, аснуёш, аснуё; аснуёмі
аснуяцё; зак., што. 1. Зрабіць аснову тка-
ніны.
2. Пачаць будаваць што-н.; закласці. Асна-
ваць падмурак. // Паставіць, устанавіць.
зноў на тым самым селішчы хату аснаваў.І
Сачанка.
3. перан. Тое, што і заснаваць (у 1,
2 знач.). |
АСНАСТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Тое. што і
асн ашчанне.
АСНАСЦІЦЦА, аснашчуся, аснасціпіся,
аснасціцца; зак. 1. Забяспечыцца снасцямі,
прыладамі.
2. Забяспечыць сябе неабходнымі тэхніч-
нымі сродкамі; абсталявацца.
АСНАСЦІЦЬ, аснашчу. аснасціш, аснас-
ціць; зак., каго-што. 1. Забяспечыць што-н.
снаспямі.
2. Забяспечыць неабходнымі тэхнічнымі
сродкамі, абсталяваннем.
АСНАЦКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае дачынен-
не да аснача, аснацтва. Аснацкая песня. □
I долечку сірочую хрысціла бабка з вокан,
каб толькі не сурочыла зайздрослівае вока.
Ды вытрымка аснацкая яго [Ульяаава] вяла
ў навуку па Волзе ўверх: юнацкая Казань
шуміць на вулках. Вялюгін.
АСНАЦТВА, -а, н. Уст. Аснацкі промысел.
АСНАЧ, -а, м. Уст. Працаўнік на сплаве
лесу; плытагон. Дзьме вецер у твар аснача
маладога... Удалеч імкнецца Дзвіна. Зарыцкі.
Каля кроснаў — ткачы, На плытах — асначы,
На палях за плугамі — аратыя. Дзяргай.
АСНАЧЫЦЬ, -чу, -чыпі, -чыць; незак. Уст.
Займацца аснацтвам.
АСНАШЧАНАСЦЬ, -і, ж. 1. Забяспечанасць
чаго-н. снасцямі.
2. Забяспечанасць тэхнічнымі сродкамі, аб-
сталяваннем. Тэхнічная аснашчанасць сель-
скай гаспадаркі.
АСНАШЧАННЕ, -я, н. Снасці, прылады,
якімі што-н. забяспе.чваецца; аснастка. Асна-
шчанне рыбалавецкага судна.
АСНАШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аснасціць.
АСНАШЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да ас-
нашчаць.
АСНАШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аснасціць.
АСНАШЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аснашчваць — аснасціць.
АСНАШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
аснасціць.
АСНАШЧЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. аснашчаць — аснасціць (у 2 знач.).
2. Тое, што і аснашчанне.
АСНЁЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад аснежыць.
2. у знач. прым. Пакрыты снегам. А бяро-
:іы схілялі галіны На прасторны аснежаны
шлях. Астрэйка. Аснежаныя зараснікі паблі-
зу нагадвалі нейкі казачны лес. Хадкевіч.
АСНЁЖЫЦЬ, -жыць; зак., каго-што. 1. Па-
крыць снегам каго-. што-н. Снежань малады
аснежыў голы сад. Глебка.
2. перан. Зрабіць сівым, пасерабрыць вала-
сы. Маладосць прамчыць з званкамі I галаву
гады аснежаць, Мы будзем сэрцам юнакамі.
Хадыка.
АСНОВА, -ы, ж. 1. Частка прадмета, на
якой замацоўваюцца астатнія яго часткі;
каркас, касцяк. Хлопцы.. прынеслі з лесу
дзее расохі і ўбілі іх у зямлю. Наверсе па-
клалі перакладзіну, і аснова шалашыка бы-
ла гатова. Чарнышэвіч. Рухаюцца ўперад ас-
новы будучых машын на галоўным канвее-
ры, абрастаючы ўсё новымі вузламі і дэталя-
мі. Данілевіч.
2 Грунт ці штучнае збудаванне, на якім
трымаецца, знаходзіцца што-н.; падмурак.
Аснова вежы. Ц Ніжняя плоскасць, якой
прадмет, збудаванне датыкаецца да паверхні
чаго-н. // Ніжняя частка якога-н. прадмета
ці збудавання. Стог у асноее меў каля пяці
метраў. □ Дваццатага чэрвеня мы ўжо
змаглі прыступіць да падрыхтоўкі бетоннай
асновы, а ў верасні распачалі ўкладку бетона.
«Полымя».
3. перан. Тое. што складае ядро чаго-н.,
з’яўляецца зыходным матэрыялам для ўтва-
рэння, стварэнпя чаго-п.; узор, пачатак. На-
родная аснова літаратурнай мовы. □ Мы ба-
чылі. што Маркс у 1845 годзе, Энгельс у 1888
і 1892 гг. уводзяць крытэрый практыкі ў ас-
нову тэорыі пазнання матэрыялізму. Ленін.
У аснову паэмы «Магіла льва» пакладзена
народная легенда пра Машэку. Шкраба. Мы
песні сваёй Налажылі ў аснову I чыстую
праўду, 1 чыстую мову. Лужанін. // Тое га-
лоўнае, на чым грунтуецца, будуецца што-н.
/ тут у першы раз Міхала Вось гэта думка
напаткала: Купіць зямлю, прыдбаць свой
кут, Каб з панскіх выпутацца пут, I там за-
жыць сабе нанова: Свая зямля—вось што
аснова! Колас. // звычайна мн. (аенбвы,
-нбў). Пачаткі, прынцыпы (пра лад, сістэму
і пад.). Хістаўся стары лад у самых асновах
сваіх, у муках болю нараджаўся другі, новы
парадак. Колас. I рушыць ён [час] і рве ас-
новы ўсе старыя, Дрыжыць прад сілай той і
цемра і туман. Гурло.
4. звычайна мн. (аснбвы, -нбў). Зыходныя,
галоўныя палажэнні якой-н. навукі, тэорыі
і пад. Асновы агратэхнікі. Тэарэтычныя ас-
новы марксізма-ленінізма. Эстэтычныя асно-
вы паэзіі. Асновы навукова-атэістычнага
светапогляду. Фізіялагічныя асновы чалаве-
чай псіхікі. Асновы мічурынскага вучэння.
5. Падоўжныя ніткі ў тканіне. Выў пад
рукамі ў іх [ткачых] не шоўк, А просты, ка-
ляровы Па густу выбраны уток 1 тонкая ас-
ноеа. Арочка.
6. Частка слова, якая раскрывае яго лек-
січнае значэнне і ў якую, апрача кораня,
можа ўваходзіць прыстаўка і суфікс.
7. Старана геаметрычнай фігуры, перпен-
дыкулярная да яе вышыні. Аснова трохву-
гольніка. Аснова сегмента.
8. Злучэнне, якое ўтварае пры ўзаемадзе-
янні з кіслотамі соль.
0 Закласці асновы чаго гл. закласці. Ля-
жаць у аснове чаго; легчы ў аснову чаго гл.
ляжаць, легчы. На аснове чаго — зыходзячы
з чаго-н., апіраючыся на што-н.; на падставе.
Узяць за аснову гл. ўзяць.
АСНОВАТВОРНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які дае
аснову (у 3 знач.) чаму-н.; асноўны, галоў-
ны. Асноватворныя працы класікаў марксіз-
ма-ленінізма.
АСНОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асноўваць — аснаваць.
АСНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. на чым.
Тое, што і грунтавацца. Разважанне
асноўвалася на вядомых Чыкілевічу выпад-
ках. Колас.
2. Зал. да асноўваць.
АСНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ас-
наваць.
АСНОЎНЫ >, -ая, -ае. Найболып важны,
істотны, галоўны. Асноўны закон. Асноўная
думка. Асноўныя сродкі вытворчасці. Асноў-
ная задача. Асноўная спецыяльнасць. / у знач.
наз. аснбўнае, -ага, н. Звераў рашыўся на
самае асноўнае, што магло яго выручыць.
Алешка.
О Асноўпы капітал гл. капітал.
0 У асноўным — у агульных, істотных ры-
сах. у галоўным.
АСНОЎНЫ 2, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асновы (у 5 знач.). Асноўныя ніткі.
АСНОЎНЫ3, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да асновы (у 8 знач.). Асноўны вокісел. Ас-
ноўная соль.
АСОБА, -ы, ж. 1. Сукупнасць уласцівасцей
пэўнага чалавека, якія складаюць яго інды-
відуальнасць. Усебаковае развіццё асобы. //
Чалавек з пункту погляду яго характару,
паводзін, становішча і г. д. Гераічная асоба.
Бязвольная асоба.
2. Асобны чалавек у грамадстве; індыві-
дуум. Роля асобы ў гісторыі. Прыватная
асоба.
3. (з адценнем іроніі). Чалавек, які тры-
мае сябе важна, ганарліва; персона. Ну, сло-
вам, дзядзька наш — асоба! Колас. // У спа-
лучэнні з ускоснымі склонамі займеннік?
«свой» або прыметніка «уласны» азначае:
самога сябе, самому сабе і г. д. Машыніст
па-свойму зразумеў усмешку, як пэўную
даніну сваёй асобе. Лынькоў. [Саламон] зла-
віў сябе на тым, што вельмі дбае аб сваёй
уласнай асобе. Бядуля.
4. Пра чалавека (часцей жаночага полу),
калі не хочуць назваць яго імя. Асоба, якая
званіла, відаць, пакрыўдзілася і павесіла
трубку. Гурскі.
5. Граматычная катэгорыя, якая паказвае
адносіны дзеяння да таго, хто гаворыць; ад-
значаецца як формай дзеяслова, так і пэў-
най групай займеннікаў. Асоба дзеяслова.
Дзеяслоў у трэцяй асобе.
О Давераная асоба — чалавек, якому
што-н. давяраецца, які можа дзейнічаць ад
імя таго, хто давярае. Дзеючая асоба — пер-
санаж у драматургічным творы. Зацікаўле-
ная асоба — асоба, якая мае інтэрас да
якой-н. справы. Службовая асоба — асоба,
якая займае якую-н. пасаду ў дзяржаўным
апараце. Трэцяя асоба — асоба, якая з’яўля-
ецца пабочнай у адносінах да спрэчкі паміж
двума бакамі. Юрыдычная асоба — установа,
прадпрыемства ці арганізацыя як носьбіт
правоў і абавязкаў.
АСОБІНА, -ы, ж. Кожны асобны арганізм,
які самастойна існуе; індывідуум.
АСОБПА, прысл. Убаку ад іншых. паасоб-
ку. Дзяўчаты і падлеткі ішлі асобна. Мележ.
Пакуль вернемся, каб усё гэта перабраў: мак
асобна, пясок — асобна. Якімовіч. // Толькі
аднаму, без іншых. [Фёдар Мікалаевіч:] — Ну,
я яму [Шугаеву] асобна выкажу падзяку.
Крапіва. // Паасобку, разлучыўшыся, у адзі-
ноце. Разам — цесна, асобна — моташна. Пры-
казка.
АСОБНАСЦЬ, -і, ж. 1. Адметнасць, асаблі-
васць чаго-н; своеасаблівасць. У памяці чы-
тача затрымалася колькі новых імён і ясней
адзначыліся асобнасці літаратурных твораў
цікавейшых папярэднікаў пісьменнікаў. Баг-
дановіч.
2. Самастойнасць, адасобленасць. Асобнасць
[пісьмовай мовы Вялікага княства Літоўска-
га] ад царкоўнаславянскай, старарускай і
рускай літаратурнай моў у сённяшнім разу-
менні гэтага слоеа відочная. Чамярыцкі.
АСОБНЫ, -ая, -ае. 1. Які вылучаны з шэ-
рагу іншых, існуе асобна побач з іншымі.
Але ў таленце асобнага чалавека скандэнса-
ваны вопыт многіх пакаленняў людзей. Ада-
мовіч. // Некаторы, адзінкавы. [Маханько:] —
Тое, што ў мінулым годзе было толькі на
асобных участках, павінна перайсці на шы-
рокія плошчы. Кулакоўскі. Чуваць былі
асобныя словы, смех, паасобныя еясёлыя
выкрыкі. Лынькоў. // Адасоблены ад іншых,
спецыяльна прызначаны для чаго-н.; адмы-
словы. Зося моўчкі пачала аглядаць: кухня
і тры пакоі. I з кожнага ў кухню асобны ход.
Чорны. // Своеасаблівы, адметны. Так, і праў-
да: непадобны Быў Сымонка да другіх: Гэп
быў хлапчук асобны. Колас. Гэты быў нібы
зусім асобны свет. Маўр.
2. Які з’яўляецца самастойнай тактычнай
адзінкай, што не ўваходзіць у склад больш
буйнага вайсковага злучэння. Асобны ба-
тальён. Асобная брыгада.
АСОБЬІ, -ая, -ае. 1. Які мае спецыяльныя
функцыі, спецыяльнае прызначэнне. Ад’ю-
тант для асобых даручэнняў. □ Начальнік
асобага аддзела Жукаўскай брыгады .. пры-
ехаў да «Міцькі» з цікавай весткай. Брыль.
2. Адметны, не падобны да іншых; асаблі-
вы, свой, толькі яму ўласцівы; індывідуаль-
ны. Запісаць сваю асобую думку.
АСОВЫ, -ая, -ае. Абл. Асінавы. Мы грэлі-
ся каля пячуркі, у якой млява, з трывожным
папіскваннем дыміліся асовыя галавешкі.
Хведаровіч.
АСОТ, -у, М асбце, м. Пустазелле сямей-
ства складанакветных, якое расце на палях,
пры дарогах, у лясах і агародах. Цябе чакае
ўжо ралля Прыгожай вольнай нівы,— Няма
асоті/, ні былля... Год будзе урадлівы. Чарот.
АСОТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асоту.
АСОУВАЦЦА, -аецца. Незак. да асунуцца
(у 1, 3 знач.).
АСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асу-
нуць.
АСОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
асачыць.
АСОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асочваць—асачыць.
АСОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да асоч-
ваць.
АСОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аса-
чыць.
АСОЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. Разм. Аблава, аб-
ход і акружэнне звера загоншчыкамі; асоч-
ванне. Асочка ваўкоў.
АСПАВАТЫ, -ая, -ае. Тое, што і в а с п а-
в а т ы.
АСПЁКТ, -у, М -кце, м. Кніжн. Пункт по-
гляду, з якога разглядаюцца прадметы, па-
няцці, з’явы; разуменне чаго-н. у пэўнай
плоскасці. Другі важны аспект у рабоце з
чалавекам — паеышэнне яго сацыяльнай, гра-
мадзянскай адказнасці, усталяванне пачуцця
дысцыпліны, высокай культуры ў працы.
Машэраў. Але прырода ў Коласа, паэта-селя-
ніна, не толькі прадмет любавання, яна, калі
хочаце, мае сацыяльны аспект. Навуменка.
[Ад лац. азресіпз — погляд.]
АСПІД і, -а, М -дзе, м. 1. Ядавітая змяя,
якая водзіцца ў трапічных і субтрапічных
краінах.
2. Разм. лаянк. Пра благога, падступнага
чалавека.
[Гпэч. азрів.]
АСПІД2, -у, М -дзе, м. Уст. Слаісты міне-
рал чорнага колеру, які раней ішоў на вы-
творчасць грыфельных дошак; тое, што і
аспідны сланец (гл. сланец).
]Ад грэч. іазріз — яшма.]
АСПІДНЫ, -ая. -ае. 1. Які мае дачыненне
да аспіду 2. Аспідны сланец. II Зроблены з
аспіду. Аспідная дошка.
2. Чоряьт. як аспід2.
АСПІРАНТ, -а, М -нце, м. Асоба, якаярых-
туецца да самастойнай навуковай або педа-
гагічнай дзейнасці пры навукова-даследчай
або вышэйшай навучальнай установе і пад
кіраўніцтвам высокакваліфікавапага спецыя-
ліста.
[Ад лац. азрігапз, аврігапііа — які дамага-
ецца, імкнецца, шукае.]
АСПІРАНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да аспірант.
АСПІРАНТЎРА, -ы, ж. Сістэма падрых-
тоўкі пры вышэйшых навучальных устано-
вах або павукова-даследчых інстытутах пра-
фесарска-выкладчыцкіх і навуковых кадраў.
[Люба:] — Сур’ёзная, ну і разумная, нічога
не скажаш, прафесар раіў ёй [Веры] у аспі-
рантуру падавацца пасля інстытута. Лынь-
коў. // Дзейнасць, вучоба аспіранта.
АСШРАНЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аспіранта, аспірантуры. Аспіранцкі тэрмін.
АСПІРАТАР, -а, м. Прыстасаванне. з дапа-
могай якога бяруцца пробы паветра, газаў
і пад., каб вызначыць іх хімічны састаў,
колькасць пылу, вільгаці і інш.
[Ад лац. азрігаге — дзьмуць.]
АСПІРАЦЫЯ, -і, ж. 1. Высысанне вадкасці
або паветра з якой-н. хворай поласці цела.
// Пранікненне ў дыхальныя шляхі чаго-н.
пабочнага.
2. Спец. Абяспыльвапне вытворчых памяш-
канняў шляхам высысання пылу. Цэнтраль-
ная аспірацыя.
[Лац. азрігаііо — дыханне.]
АСПІРЫН, -у, м. Медыцынскі прэпарат.
белае крышталічнае рэчыва, якое суцішае
боль і паніжае тэмпературу; ацэтылсаліцы-
лавая кіслата.
[Ням. Азругіп, фр. азрігіпе.]
АСПР9ЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аспрэчыць.
АСПРЭЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аспрэчваць — аспрэчыць.
АСПРЭЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
аспрэчваць.
АСПРЭЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да аспрэчыць.
2. што. Імкнуцца дасягнуць чаго-н. спа-
борніцтвам. Аспрэчваць першае месца на
спаборніцтвах.
АСПРЭЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
Выступіць у спрэчках з абвяржэннем чыіх-н.
думак, сцверджанняў; даказаць у спрэчцы
памылковасць, беспадстаўнасць чаго-н.
АСТАВАЦЦА, астаюся, астаёшся, астаёц-
ца; астаёмся, астаяцёся. Незак. да астацца.
АСТАЛЁЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да асталявацца.
АСТАЛОП, -а, м. Разм. лаянк. Дурань, ёлу-
пень; бесталковы. Іванок зняважліва трасе
галавою.— Я буду пытацца ў гэтага валаса-
тага асталопа! — Пабойся бога, сынок! Што
ты гаворыш! Ён жа [бацюшка] служка божы.
Колас.
АСТАЛЯВАЦЦА, -лююся, -люешся, -люец-
ца; зак. Пасяліцца, асесці. Адным словам,
жыхарства гэтай вёскі выяўляла сабою праў-
дзівых дзяцей лесу, якія як бы зусім яшчэ
нядаўна асталяваліся тут і толькі што пера-
ходзілі ад аднае формы жыцця да другой.
Колас. // Уладкавацца на працу, кватэру і
пад. Назаўтра к вечару ён [Сашка] ужо аста-
ляваўся і на працы і на кватэры, так што к
дванаццаці гадзінам ночы быў ужо вольны.
Чорны. // Размясціцца, спыніцца. Незадаволе-
ныя, мы пачалі аглядвацца і перамаўляцца,
ці не лепш асталявацца ў якім-небудзь гум-
не. Марціновіч. // перан. З’явіўшыся, зама-
цавацца. Ад нараджэння ў нутры маім веч-
ным госцем асталявалася гультайства. Паль-
чэўскі. На хмурных дарогах надоўга асталя-
валася восень. Чорны.
АСТАНКІ, -аў; адз. няма. Цела нябожчы-
ка; прах. Радзіма — гэта і той курганок зям-
лі, дзе ляжаць астанкі бацькоў, дзядоў і пра-
дзедаў. Сачанка.
АСТАННЕ, -я, н. Тое, што і развітан-
н е. Прасілі на астанні перадаць паклон
Маскве. Броўка. [Храпавіцкі:]— Э, давайце
ўжо на астанні па чарцы.. на дарогу. Му-
рашка.
АСТАТАК, -тку, м. 1. Частка чаго-н., якая
засталася нявыкарыстаная, незатрачаная.
[Пятровіч:] — 1 хоць твайму ён [Зарэчны]
сэрцу міл, Збяры ў душы астаткі сіл, Развей
апошняе сумненне. Бачыла. Тады мы пады-
ходзілі да кухні са сваім посудам — хто з
бляшанкай, а хто з чыгунком ..,— і повар
раздаваў астатак ежы. Чыгрынаў.
2. звычайна мн. (астаткі, -аў). Тое, што
яшчэ збераглося, уцалела (ад разбурэння,
гібелі і пад.). Мы скінем з дарогі астаткі
гнілога. Колас. Мільгаюць бярозы — астаткі
даўнейшых прысад. Гілевіч. // Сляды чаго-н.
мінулага, зніклага. Адбыўся Зосін расказ
пра тыя справы, што назаўсёды .. адагналі
ад Галены астаткі ўсялякай няпэўнасці на-
конт аднаго чалавека. Чорны.
3. толькі мн. (астаткі, -аў). Адходы яко-
га-н. вытворчага працэсу. Кіслотныя астаткі.
4. толькі адз. Апошняя частка чаго-н. Ас-
татак адпачынку. Астатак доўгу. □ Што ж
яна [Вера] скажа? Гэтае пытанне не еылазі-
ла ў яго [Мікалая] з галавы ўвесь астатак
дня і назаўтра да абеду. Дамашэвіч.
0 Да (оез) астатку — поўнасцю, цалкам.
На астатку — пад канец, напаследак; пры
развітанні. Пасланец.. сказаў на астатку:
«Сустрэнемся на барыкадах». Пестрак.
АСТАТКАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і р э ш т-
к а в ы.
АСТАТНІ, -яя, -яе. 1. Які астаўся, іншы.
Сцяпан Андрэевіч з брыгадай пайшоў адкоп-
ваць заводскія рэчы, а ўсе астатнія людзі
ўзяліся за ачыстку галоўнага корпуса. Гур-
скі. / у знач. наз. астатнія, -іх. Чакаючы, па-
куль падыдуць астатнія, хлопцы сядзелі на
бярвеннях і, пыхкаючы цыгаркамі, еялі не-
таропкія гутаркі,— адпачывалі. Шахавец. /
у знач. наз. астатняе, -яга, н. [Міхайлаў:] —
У нашага чалавека .. ёсць здаровае і закон-
нае жаданне — самому пажыць у камунізме.
Ігнараеаць гэта жаданне нельга. А астатняе
прыйдзе само сабою. Карпаў.
2. Такі, за якім не ідзе другое; які знахо-
дзіцца ў самым канцы шэрагу прадметаў,
з’яў і пад.; апошні. Падходзь чужы і хатні
Заглянуць раз астатні Вось на таго, што
дзетак Без часу кінуў гэтак. Купала. // Пе-
радсмяротны. Там карнікі паляць нявінных
людзей, У гумны сагнаўшы іх разам, у стай-
ні. Там крык разлягаецца немы, астатні,Ста-
рых, і жанчын, і маленькіх дзяцей. Зарыцкі.
3. Які застаўся к канцу; апошні. Усе га-
ды, як пайшоў бацька на вайну, .. [лгацг] ба-
ялася і падумаць аб тым, каб спыніць сына-
ву вучобу. Намагалася з астатняй сілы.
Якімовіч. // у знач. наз. астатняе, -яга, н.
Тое адзінае або невялікае, што засталося.
БгЭны астатнім падзеліцца. Астатняе аддала
дзіцяці.
<5 3 астатніх слоў, астатнімі словамі (аб-
зываць, лаяцца) гл. слова.
АСТАЦЦА, астанўся, астанёшся, астанёц-
ца; астанёмся, астаняцёся; зак. 1. Пабыць
яшчэ нейкі час дзе-н.; не пакінуць якога-н.
месца. [Доктар:] — У першыя дні вайны пай-
шла.. [Надзя] з таварышкай да яе бацькоў
перачакаць ліхалецце, ды так і асталася тут.
Васілевіч. Мяне мінаюць журавы з апошнім
развітальным крыкам. Іх пераймі і запытай,
Няхай дадуць астацца згоду. Астрэйка. Калі
.. [А</рс] набіраў сабе людзей, астацца на за-
водзе ўдалося і Валодзю Кастрыцкаму. Чор-
ны. // з інф. Затрымацца з якой-н. мэтай.
Алена асталася дажынаць гоні жыта. Чар-
нышэвіч. Галілей астаўся чакаць старшыню.
Зарэцкі. Пасля налёту не прыйшоў катэр, і..
]То«я] вымушана была астацца начаваць.
Шамякін. // Пабыць з кім-н., у каго-н. Ас-
тацца з дзецьмі. // Не перайсці (у наступпы
клас). Астацца на другі год.
2. (1 і 2 ас.^не ўжыв.). Захавацца, уцалець,
не знікнуць. [Мужчына:]— Вінтоўкі то можа
і знайшліся б, каб добра пашукаць. Можа ў
каго ад нямецкага фронту асталіся. Чорны.
[Ларыса:]— Павер мне, што ў мяне нічога не
асталося ад тых ранейшых пачуццяў. Ло-
бан. Яго [Богута] няма, а ў мірнай хатцы Ас-
таўся чад яго пагроз. Колас. // Аказацца ў
наяўнасці (пасля выкарыстання, выдатка-
вання і пад.). Адно толькі будзённае зрэб’е
асталося ў .. [маці]: нават і пасажная ўся
адзежына, што ад бацькі прынесла, пайшла
ў ход. Чорны. // Аказацца нявыкарыстаным
або непераадоленым кім-н. (пра адлегласць
і час). Да горада асталося кіламетраў шэсць.
□ Дзесяць дзён асталося да канца гаспадар-
чага квартала. Чорны. У пачатку восені па-
ехала Аленка ў Загор’е. Апошні год астаўся
ёй павучыцца. Колас. // каму, на каго. Да-
стацца каму-н., прыйсціся на долю каго-н.
Уся спадчына асталася сыну.
3. Не перастаць быць якім-н., кім-н., зна-
ходзіцца ў якім-н. стане. [Зося:] — А ты [Мі-
хал] такі самы і астаўся, як і змалку быў.
Чорны. // з інф. Не змяніць свайго становіш-
ча, стану. [Гарус] паклаў.. [лісты] на стол пе-
рад сабою, падпёрся локцямі і гэтак астаўся
сядзець над імі. Чорны. Сажалка так і аста-
лася нявыкапанай. Колас.
4. Аказацца, апынуцца ў якой-н. ролі, ста-
не, становішчы і пад. Астацца ўдавой. □
[Міхал:]— Пустым той кут не астанецца. Не
будзе нас — другі там сядзе. Колас. Пасля
сходу [Пніцкі] астаўся адзін. Чорны. Сасноў-
скі, як вынікала са слоў Дзімінай, астаўся
не зусім задаволены самой намесніцай. Кар-
паў. II без чаго. Аказацца без чаго-н. Астац-
ца без дроў. Астацца без абеду. □ Завойка-
ла Хадося. Што рабіць? Як гэта без агароду
астацца? Гроднеў. На бога спадзяешся— без
кашулі астанешся. Прыказка. Пераступілі
фашысты наш парог ды асталіся хто без
рук, а хто без ног. Прыказка.
5. Аказацца ззаду, адстаць. [Зося] злезла з
еоза і пайшла, разглядаючы ўсё, як бы на-
віну якую; асталася і ішла адна. Чорны. «Я
даганяў каня, але астаўся», значыць, адстаў,
не збегся. Лужанін. [Алена:] — Па-твойму,
мне адпачываць не трэба.. Каменная я. Цэлы
дзень, сагнуўшыся, адна, каб ад людзей не
астацца... Ледзь ніву кончыла. Чарнышэвіч.
6. безас., каму і з інф. Трэба толькі, неаб-
ходна толькі. Ён ужо зрабіў усё, толькі гро-
шы асталося атрымаць.
0 Астацца без рук — моцна стаміцца, зне-
магчыся ад работы рукамі. Астацца з но-
сам — пацярпець няўдачу. Астацца ў дур-
нях — а) прайграць у картачнай гульні «ў
дурня»; б) перан. Быць падманутым, ашука-
ным.
АСТАЧА, -ы, ж. 1. Тое, што асталося пас-
ля аддзялення часткі; рэшткі чаго-н. Бава-
р[ац].. выліў у сваю чарку астачу з бутэлькі,
не спяшаючыся выпіў і падаўся з альтанкі
да запрэжанай фуры. Ракітны. За канаўкаю
чалавек прывязаў каня да мізэрнай астачы
плота. Чорны.
2. Спен. Велічыня., якая атрымліваепц.а пры
адыманні ад дзеліва здабытку дзельніка на
цэлую дзель. Дзяленне без астачы. Астача
ад дзялення.
0 Без астачы — цалкам, поўнасцю.
АСТАЧАРЦЁЛЫ, -ая, -ае. Які да немагчы-
масці апрыкраў, надакучыў.
АСТАЧАРЦЁЦЬ, -ёю, -ёеш, ёе; зак. Разм.
Вельмі надакучыць; абрыднуць, апрыкраць.
/ дзе запыніцца яна [лава людзей]? Астачар-
цела ёй вайна. Колас. Але астачарцелі ўсе
Старых канонаў рытмы. Танк.
АСТМА, -ы, ж. Прыступы задышкі ў выні-
ку хваробы сэрца або бронхаў. Бранхіяльная
астма. Сардэчная астма.
[Ад грэч. азіЬша — задышка.]
АСТМАТЫК, -а, м. Разм. Хворы на астму.
АСТМАТЫЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Жан. да астматык.
АСТМАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да астмы. Астматычны кашаль. Астматычны
бранхіт.
АСТОЙ, -ю, м. Цяжкае пачуццё, якое
астаецца пасля якой-н. падзеі, хваляван-
ня, перажывання. Пасля суда над Ваеш-
кам усё ж астаецца нейкі цяжкі астой.
Шынклер.
АСТОЙВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Гіе-
зак. да астояцца.
АСТОЙЛІВАСЦЬ, -і, ж. Спец. Здольнасць
судна захоўваць раўнавагу пры плаванні.
Астойліеасць карабля.
АСТОЙЛІВЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае астой-
лівасць. Астойлівае судна.
АСТОЯ, -і, ж. Слуп, клетка пад мостам;
паля.
АСТОЯЦЦА, астбюся, астбішся, астбіцца;
зак. 1. Стаць спакойным, перастаць калыхац-
ца (звычайна пра вадкасць). Вада перастала
кіпець, астоялася, і тады на дне бляшанкі
Антон Ягоравіч убачыў зусім зялёныя жыт-
нія зярняткі. Чыгрынаў. Там вырывалася з
балота Жоглаўка— рака-крыніца, варушыла
ваду, не давала астояцца. Пташнікаў.
2. Утрымацца на нагах. Кірэй захістаўся,
паліцаі памкнуліся падтрымаць яго, але ён
адпіхнуў іх рукі, сабраў апошнія сілы і ас-
тояўся. Дамашэвіч.
АСТРА, -ы, ж. Травяністая дэкаратыўная
расліна сямейства складанакветных з буй-
нымі кветкамі рознай афарбоўкі без паху. На
тумбачцы каля ложка хворага ў шкляным
збанку стаялі прыгожыя ссежыя кветкі —
белыя і ружовыя астры, цёмна-карычневыя
гваздзікі. Краўчанка.
[Ад грэч. акігон — зорка.]
АСТРА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае слову з о р н ы,
напрыклад: астрафізіка. астралогія.
[Ад грэч. азігоп — зорка.]
АСТРАБАТАНІКА, -і, ДМ -ніцы. ж. Раз-
дзел астрабіялогіі, які вывучае біялагічныя
праблемы існавання расліннасці на іншых
планетах.
АСТРАБІЯЛОГІЯ, -і, ж. Навуковая ды-
сцыпліна, якая даследуе жыццё ў Сусвеце
ва ўсіх яго пра;/вах.
АСТРАВБІ гл. востраў.
АСТРАГЕАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел геалогіі,
які займаецца вывучэннем будовы планет.
АСТРАКІЗМ, -у, м. 1. У Старажытнай Грэ-
цыі — выгнанне небяспечных для дзяржавы
грамадзян, што вырашалася шляхам тайна-
га галасавання чарапкамі, на якіх пісалася
імя выгнанніка.
2. перан. Выгнанне, ганенне.
[Грэч. озігакізшоз, ад озігакоп — чарапок.]
АСТРАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да астралогіі. Астралагічныя прадка-
занні.
АСТРАЛІТ, -у, М -ліце. м. 1. Шкляны
сплаў чырвонага колеру.
2. Род выбуховага рэчыва.
АСТРАЛОГІЯ, -і, ж. Ілжывае вучэпне аб
уплыве нябесных свяціл на зямныя падзеі і
жыццё людзей (як і ў старажытнасці, зай-
маецца прадказаннем будучага па размяш-
чэнні нябесных свяціл).
[Грэч. азігоп — зорка і Іоцоз — вучэнне.]
АСТРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Зорны. Аст-
ральны свет.
АСТРАЛЯБІЯ, -і. ж. Вугламерны інстру-
мент, які даўней выкарыстоўваўся для вы-
значэння становішча нябесных цел, пазней
пры здымцы планаў мясцовасці; цяпер заме-
нены тэадалітам.
[Грэч. азігоп — зорка і ІаЬеіп — узяць.]
АСТРАМЕТРЬ'ІСТ, -а, М -сце, м. Спецыя-
ліст у галіне астраметрыі.
АСТРАМЕТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да астраметрыі. Астраметрычныя ра-
боты. Астраметрычныя назіранні.
АСТРАМЁТРЬІЯ, -і, ж. Раздзел астраноміі,
які займаецца вызначэннем бачнага месца-
знаходжання нябесных цел і вымярэннем
часу.
[Ад грэч. азігоп — зорка і шеігео — мераю.]
АСТРАНАВІГАЦЫЯ, -і, ж. Раздзел астра-
поміі, прысвечаны вызначэнню становішча і
курсу карабля ці самалёта па нябесных свя-
цілах.
АСТРАНАМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да астраноміі. Астранамічная абсерва-
торыя. Астранамічныя назіранні. Астрана-
мічная гадзіна.
О Астранамічныя лічбы гл. лічба.
АСТРАНАЎТ, -а, М -ўце, м. Спецыяліст у
галіне астранаўтыкі; тое што і к а с м а-
н а ў т.
АСТРАНАЎТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Наву-
ка аб палёце лятальных апаратаў у сусвет-
нап прасторы. Інстытут астранаўтыкі.
[Ад грэч. азігоп — зорка і паціез — мара-
плавец.]
АСТРАНАЎТЬ'ІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да астранаўтыкі. Астранаўтычны.
кангрэс.
АСТРАНОМ, -а, м. Спецыяліст у галіне аст-
раноміі.
АСТРАНОМІЯ, -і, ж. Навука пра нябесныя
целы і сістэмы нябесных цел, іх паходжанне,
будову, законы руху, хімічны састаў.
[Грэч. аяігоп — зорка і пошоз — закон.]
АСТРАЎЛЯНІН, -а, м. Жыхар вострава.
АСТРАЎЛЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Діан. да астраўлянін.
АСТРАЎНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
вострава. Астраўная тэрыторыя. Астраўная
расліннасць. // Які знаходзіцца, размяш-
чаецца на востраве, астравах. Астраўная
дзяржава.
АСТРАФІЗІК, -а, м. Спецыяліст у галіне
астрафізікі
АСТРАФІЗІКА. -і, ДМ -зіцы. ж. Раздзел
астраноміі, які вывучае фізічныя з’явы і хі-
мічныя працэсы ў нябесных целах.
АСТРАФІЗІЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да астрафізікі. Астрафізічныя назіранні.
Астрафізічныя з'явы.
АСТРОГ, -а, М -рбзе, м. Уст. 1. Месца, дзе
трымаюць зняволеных; турма. Сцяпан толь-
кі пазалетась, калі прыйшлі таварышы, вяр-
нуўся з панскага астрога, прычакаўшы, на-
рэшце, таго, за што пакутаваў. Брыль. [Га-
рус:~\ — Мяне польскія жандары пасадзілі бы-
лі разам з табою [Галенай] у астрог. Чорны.
2. У старажытнасці — умацаваны горад, аб-
несены тынам.
АСТРОЖНІК, -а, м. Уст. Той. хто пасаджа-
ны ў астрог (у 1 знач.); арыштант. А ў Лу-
кішках, у Картуз-Бярозе, у пастарунках ды
ў падзямеллях звіняць ланцугамі астрожнікі,
паміраюць тыя людзі, якія сваю долю гука-
лі з усходу, якія ленінскую праўду сеялі ў
сэрцах заняволеных людзей. Бялевіч. // Аст-
рожны наглядчык.
АСТРОЖНІЦА, -ы, ж. Уст. Жан. да аст-
рожнік.
АСТРОЖНЫ, -ая, -ае. Уст. 1. Які мае ад-
носіны да астрога. Астрожны рэжым.
2. у знач. наз. астрбжны, -ага, м. Тое, што
і астрожнік.
АСТРОЛАГ, -а, м. Той, хто займаецца аст-
ралогіяй.
аструганы, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад астругаць.
АСТРУГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Тое, што і абстругаць.
АСТРЎГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. астругваць — астругаць.
АСТРУГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
астругваць.
АСТРУГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
астругаць.
АСТРЫГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. астрыгаць — астрыгчы і астры-
гацца — астоыгчыся.
АСТРЫГАЦЦА. -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да астрыгчыся.
2. Зал. да астрыгаць.
АСТРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
астрыгчы.
АСТРЫГЧЫ, астрыгў, астрыжэш, астры-
жэ; астрыжбм, астрыжацё, астрыгўць; каго-
што. Зрэзаць валасы, шэрсць, ногці каму-н.
нажніцамі, машынкай. Кн стаў насіць галіфэ
і валасы астрыг. Чорны. Голай аўцы не аст-
рыжэш. Прыказка.
АСТРІЯГЧЫСЯ, астрыгўся, астрыжэшся,
астрыжэцца; астрыжбмся, астрыжацёся, аст-
рыгўцца; зак. Зрэзаць сабе валасы нажніца-
мі або машынкай; пастрыгчыся.
АСТРЫЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад астрыгчы. ‘
АСТЎДЖАНЫ, -ая. -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад астудзіць.
АСТЎДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да астудзіцца.
2. Зал. да астуджваць.
АСТУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
астудзіць.
АСТУДЗІЦЦА, астуджўся, астўдзішся, ас-
тўдзіцца; зак. Стаць халодным або халадней-
шым. За ноч вада астудзілася.
АСТУДЗІЦЬ, астуджў, астўдзіш, астўдзіць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць халодным або ха-
ладнейшым. Астудзіць ваду. а А на дварэ
было парна. Навальніца і ноч не астудзілі
дзённай гарачыні. Асіпенка. Паліць гарачае
сонца, I вецер яго не астудзіць. Танк.
2. перан. Разм. Стрымаць, суцішыць сілу,
палкасць якога-н. пачуцця, жадання і пад.
От што значыць час: ён можа астудзіць, па-
тушыць самы вялікі пажар пачуццяў. Саба-
ленка. Наведванне пісара Васількевіча яшчэ
болей астудзіла ў настаўніку жаданне да да-
лейшых візітаў. Колас. Васіль ураз астудзіў
гэтага вяртлявага чалавека. Шамякін.
АСТУПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да аступіцца.
АСТУПІЦЦА, аступлюся, астўпішся, астў-
піцца; зак. Разм. 1. Няёмка, няўдала ступіць.
Імкнучыся хутчэй ісці, ён [Клышэўскі] асту-
піўся і ўляцеў па шыю ў самую багну. Броў-
ка. Я.. пабег у Зачэпічы. Ля Барылавай кузні
аступіўся, падвярнуў нагу. Бажко.
2. перан. Памыліцца ў чым-н. [Старшы-
ня:] — Я наогул думаю: добра чалавек ро-
біць — пахвалі, аступіўся — крытыкуй, не за-
пускай. Прокша. А што, калі ў чым аступіш-
ся, не тое скажаш? Ермаловіч.
АСТЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. астываць — астыць.
АСТЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ас-
тыць.
АСТЫГМАТЫЗМ, -у, м. Спец. Недахоп ап-
тычнай сістэмы або праламляльнай здольна-
сці вока, які заключаецца ў тым, што пра-
мені, выйшаўшы з аднаго пункта, не збіра-
юцца зноў у адным фокусе і адбітак (ад-
люстраванне) атрымліваецца расплывістым.
[Ад грэч. «а» — не і зіі§ше — пункт, метка.]
АСТЫГМАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да астыгматызму.
АСТЫЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў халодным,
прастыў. Мацей прынёс з-пад паветкі бярэм-
ца дроў, пакідаў іх у рэдкі душок астылай
печы. М. Стральцоў.
2. перан. Які стаў спакайнейшым. Не асты-
лы ад уражанняў дня, Васіль Пятровіч зноў
і зноў спрабаваў загаварыць з.. [Верай Анто-
наўнай] пра работу камісіі. Карпаў.
АСТЫНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Тое, што і
а с т ы ц ь.
АСТЬ'ІТ, -у, М -тыце. м. Спец. Запаленне
косці.
[Ад грэч. озіеоп — косць.]
АСТЫЦЬ, астыну, астынеш, астыне; зак.
1. Стаць халодным, прастыць. Чай астыў.
Абед астыў. □ Куй жалеза, пакуль не асты-
ла яно! Купала. Ііятрусь падкіоаў вуг[о]лле
ў топку, каб параеоз не астыў часам. Лынь-
коў. Хата за ноч добра такі астыла. Значыць,
памацнеў мароз. Пестрак. // Аддаўшы цяпло,
прыйсці ў нармальны стан (пра цела). Як
конь астыў, [фурманшчык] звадзіў яго пад
студню напаіць і ўсыпаў яму аўса. Чорвы.
Відаць, іх [двух ма.іадых хлопцаў] вось толь-
кі што выклікалі з вечарынкі, яны яшчэ не
астылі ад полькі. Лужанін.
2. перан. Стаць спакайнейшым, страціць
жвавасць. [Крушынскі:] — Я ўжо астыў.
Мне сёлета стукнула сорак год. Бядуля. II
Супакоіцца, апамятацца пасля гневу, злосш
і пад. Валя ўмомант астыла, і ў словах яе
не было ні злосці, ні знявагі да мачыхі. Ва-
сілевіч. // Страціць да каго-, чаго-н. ціка-
васць, перастаць цікавіцца кім-, чым-н.
У Леаніда ўзнікла раўніеае падазрэнне — а
можа, яна [Аля] ўжо астыла да яго, можа,
гэта спатканне ўжо не ў радасць? Мележ.
[Мацвей:] — Я загаруся: вот, здаецца б, усё
зрабіў — а назаўтра вазьму і астыну. Лобан.
Перамяніўся і.. [Баран] сам. Стаў крыкліеы
дома, менш баеіўся з дзецьмі, астыў да жон-
кі. Дамашэвіч. // Аслабець, знікнуць (нра па-
чуцці). Каб не даць астыць пачуццю .. салі-
дарнасці, ён голасна крыкнуў: — Вольга!
Жонка, стань перада мной, як ліст перад тра-
вой: ідзі сустракаць маіх прыяцеляў! Колас.
АСТЭА... Першая частка складаных слоў,
якая па значэнню адпавядае словам косць
і к а с ц я в ы, напрыклад: астэасклероз, ас-
тэалогія, астэаміэліт.
АСТЭАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да астэалогіі.
АСТЭАЛОГІЯ, -і, ж. Раздзел анатоміі. які
вывучае форму і структуру касцей.
[Ад грэч. озіеоп — косць і Іо^оз — вучэнне.]
АСТЭАМІЭЛІТ, -у, М -ліце, м. Спец. Запа-
ленне касцявога мозгу, якое звычайна па-
шыраецца на ўсе слаі косці.
[Ад грэч. озіеоп — косць і шуеіоз — мозг.]
АСТЭАСКЛЕРОЗ, -у, м. Спец. Хваравітае
ўшчыльненне косці.
[Н.-лац. О8іео8с1его=і5.]
АСТЭАТАМІЯ, -і, ж. Спец. Аперацыя рас-
сячэння косці з мэтай выпраўлення яе або
падаўжэння.
[Ад грэч. озіеоп — косць і іоше — рэзанне.]
АСТЭНІК, -а, лі. 1. Чалавек, будове цела
якога характэрны высокі рост, хударляваспь,
доўгая шыя, выцягнуты чэрап, вузкі, рэзка
акрэслены твар.
2. Чалавек, які пакутуе ад астэніі.
АСТЭНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да астэніі.
АСТЭНІЯ, -і, ж. Стан агульнай слабасці
арганізма; бяссілле.
[Ад грэч. азйіепеіа.]
АСТЭОЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне ас-
тэалогіі.
АСТЭРОІДЫ, -аў; адз. аетэрбід, -а, М -дзе,
м. Малыя планеты, якія абарачаюцца вакол
Сонца, галоўным чынам паміж арбітамі Мар-
са і Юпітэра.
[Ад грэч. азігоп — зорка і еісіоз — выгляд.]
АСУДЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які асуджае.
Асуджальны позірк.
АСУДЖАНАСЦЬ, -і, ж. Стан асуджгнага.
Асуджанасць лёсу.
АСУДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад асудзіць.
2. у знач. прым. Такі,4 якому суджана гі-
бель.
3. ;/ знач. наз. асўджаны, -ага, м.; асўджа-
ная, -ай, ж. Той (тая), хто прызнаны вінава-
тым і нясе кару згодна з судовым прыга-
ворам.
АСУДЖАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да асу-
джаць.
АСУДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асу-
ДЗІЦЬ.
АСУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
асуджваць.
АСУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асудзіць.
АСУДЖ9ННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. асудзіць.
АСУДЗІЦЬ, асуджў, асўдзіш, асўдзіць; зак.,
каго-што. 1. Прызнаўшы вінаватым, вынесці
абвінаваўчы прыгавор.
2. Прызнаць заганным. ганебным што-н.;
выказаць неадабрэнне каму-, чаму-н. Адна
толькі Волька, ідучы паўз хату Ляеона, рэд-
ка калі прамінала, каб не асудзіць уголас
старых. Васілевіч. Старэйшыя жанчыны су-
роеа асудзілі [Таццяну] за тое, што яна кі-
нула дзіця. Шамякін.
3. перан.; на што або з інф. Аддаць, пакі-
нуць (на волю лёсу, на голад і пад). Фа-
шысцкія акупанты імкнуліся зрабіць парты-
занскія раёны эонай пустэчы, еынішчыць
пасевы і тым самым асудзіць насельніцтва і
народных мсціўцаў на голад. «Звязда».
АСУНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад асунупь.
2. у знач. прым. Стомлены, схуднелы, змар-
нелы. Асунуты твар. □ Напалоханая маці
моўчкі перавяла погляд на сына, ён, зблажэ-
лы і асунуты, з ускудлачанымі на галаве ва-
ласамі .. ляжаў на лаве. Гурскі.
АСУНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. Паступова апусціцца ўніз, асесці; спаўзці.
1 застагнала вёска, затрашчалі трухлявыя
перакладзіны зрубаў, асунуліся на зямлю са-
ламяныя стрэхі. Бажко. Глянуў угару Тарас-
ка, на сосны. А на галінах— поўна снегу.
Вісіць глыбамі. Вось-еось асунецца ўніз.
Юрэвіч.
2. Паволі апусціцца (пра чалавека або пра
жывёлу); зваліцца, асесці. 7 толькі за поў-
нач.. [Геня] млява асунуўся на зямлю і за-
снуў моцным сном спрацаванага чалавека.
Якімовіч.
3. перан. Моцна схуднець (пра твар або
пра чалавека са схуднелым тварам); змар-
нець. [Ян Стафанкоеіч] з выгляду вельмі на-
кнога пастарэў, асунуўся, стаў сухі і. здаец-
ца, яшчэ даўжэйшы, як быў. Чорны. Твар яе
[Калістрыхі] пацямнеў, асунуўся. Пташнікаў.
Ад цяжкіх думак і гора за цэлы дзень беда-
лага асунуўся, пахуднеў і на захадзе сонца
ледзьее давалокся да вёскі следам за каро-
вамі. Хадановіч.
АСУНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што. Ссу-
нуць з чаго-н. уніз, заваліць што-н. Асунуць
край ямы.
АСУЧАСНІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асучасніць.
АСУЧАСНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Зрабіць такім, які болып адпавядаў бы духу
сучаснасці. Асучасніць п’есу.
АСУШАК, -шка, м. Край булкі свежага
хлеба; сухі кавалак хлеба. [Якаў] адламаў
кавалачак асушка, к роту паднёс. Лобан.
АСУШАЛЬНІК, ,-а, м. Спец. Асушальны
роў.
АСУШАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да асушэння. Асушальныя работы. // Які
прызначаны, служыць для асушэння. Асу-
шальны канал.
АСУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
асушыць.
АСУШАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да асу-
шаць.
АСУШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае, Незак. да асу-
шыць.
АСУШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асушваць — асушыць.
АСУШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да асуш-
ваць.
АСУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асу-
шыць.
АСУШКА, -і, ДМ -шцы, ж. Тое, што і
асушэнне. Пачаліся вялікія работы па
асушцы спрадвечных беларускіх балот. Пас-
лядовіч.
АСУШЫЦЬ, асушў, асўшыш, асўшыць;
зак., што. 1. Зрабіць сухім, адвёўшы лішак
вады. Асушыць балота.
2. Выпіць тое, што змяшчаецца, знаходзіц-
ца ў чым-н. Іван Антонавіч.. схапіў конаўку
з вадой і асушыў яе да дна. Асіпенка.
0 Асушыць вочы — перастаць плакаць.
Асушыць слёзы каму — суцешыць каго-н.
АСУШ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. асушаць — асушыць (у 1 знач.).
АСФАЛЬТ, -у, М -льце, м. 1. Прыродная
або штучная чорная смалістая маса, якая
выкарыстоўваецца ў некаторых галінах пра-
мысловасці і якой пакрываюць дарогі, тра-
туары. Тхнула смалістым вод[а]рам, ішлі ды-
мы... Людзі мяшалі кіпучы асфальт. Чорны.
[Хлонцы] падняліся на ўзвышша, адтуль бы-
ла відаць пакрытая асфальтам дарога. Гур-
скі.
2. Дарога, тратуар, пакрытыя такой масай.
Ледзь чутна шасцяць па асфальце таксі. На-
вуменка. Асфальт скончыўся. Далей пайшла
брукаваная шаша. Корбан.
[Ад грэч. азрйаііов — горная смала.]
АСФАЛЬТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асфальтаваць.
АСФАЛЬТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад асфальтаваць.
АСФАЛЬТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
асфальтаваць.
АСФАЛЬТАВАЦЬ, -тўю. -тўеш, -тўе; зак.
і незак., што. Пакрыць (пакрываць) асфаль-
там (у 1 знач.). Асфальтаваць вуліцу.
АСФАЛЬТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да асфальту. Асфальтавая вытворчасць. //
Пакрыты асфальтам. Асфальтавыя тратуары.
АСЦА, -ы, ж. Абл. Сліна. Шмігельскі ледзь
яблыкам не ўдавіўся. Асцы поўны рот на-
бегла, і ён цвыркнуў на ток. Лобан. Ужо
спаўдня і ўжо касцу Аж гоніць з голаду ас-
цу. Крапіва.
АСЦЁПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асцяпаць.
АСЦЕРАГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Прымаць якія-н. меры перасцярогі;
быць асцярожным. У той дзень была галалс-
дзіца, тратуары зрабіліся слізкімі, і Валіку
прыходзілася ўвесь час асцерагацца, каб не
пакаўзнуцца. Жычка.— Ах, сынок, ці ж так
можна? Асцерагайся, не лезь на ражон!--
маліла маці і несла то вішань, то свежага
малака, то ягад. Карпюк. // каго. Быць асця~
рожным у сваіх адносінах з кім-н.; пабой-
вацца каго-н. Падпольнае і партызанскае
жыццё наеучыла яго [Косцю] асцерагацца
ворага, не падпускаць яго да сябе. ЯкімовіН.
Князь.. славіўся адвагай і вельмі запальчы-
вым характарам, і.. яго асцерагаліся. Самуй-
лёнак. А Грышка, дык той проста лічыў Ка-
зюка не сваім хлопцам і казаў усім асцера-
гацца яго. Чарот.
2. чаго або з інф. Устрымлівацца ад ча-
го-н., пазбягаць чаго-н. з перасцярогі. Асце-
рагаліся партызаны да пары да часу выдаць
свой баявы сакрэт. Лынькоў. Сотнікаў адчу-
еаў, як проста было ператварыцца з напар-
ніка ў абузу, і найбольш асцерагаўся мена-
еіта таго, хоць і еедаў, што калі здарыцца
найгоршае — еыйсце для сябе знойдзе сам, не
абцяжарыць нікога. Быкаў.
АСЦЕРАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. Раіць асцерагацца каго-, чаго-н., пера-
сцерагаць ад чаго-н. шкоднага, небяспечнага,
што здольна зрабіць зло.— Ты толькі, Мі-
хась, не накідвайся адразу на яду,— асцера-
гаў Міхася Пятрусь. Колас. Але май на ўва-
зе, што яна, Зося, нічога не забыла і ніколі
не забудзе. 1 мільёны не забудуць. I ты не
асцерагай яе ад мінулага. Яна не баіцца
яго. Шамякін.
АСЦЕРАГЧЫ, -рагў, -ражэш, -ражэ; -ра-
жбм, -ражацё, -рагўць. Зак. да асцерагаць.
АСЦЕРАГЧЫСЯ, -рагўся, -ражэшся, -ра-
жэцца; -ражбмся, -ражацёся, -рагўцца. ЗаК.
да асцерагацца.
АСЦЁ, -я, н., зб. Тонкія. доўгія асцюкі на
каласах некаторых злакаў (ячменю, жыта,
пшаніцы).
АСЦІНА, -ы, ж. Асцё; адзін вусік асця або
частачка яго.
АСЦІСТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асцістага.
Асцістасць коласа.
АСЦЫЛОГРАФ, -а, м. Прыбор, які ўжыва-
ецца ў тэхніцы, медыцыне і інш. для назіран-
ня і запісу электрычных працэсаў.
[Ад лац. овсііінт — хістанне, ваганне і
грэч. цгарііо — пішу.]
АСЦЫЛЙТАР, -а. м. Спец. Любая сістэма
цел, здольная рабіць ваганні (механічныя,
электрамагнітныя і пад.).
[Ад лац. овсіііпт — хістанне, ваганне.]
АСЦЮК, -а, м. Тонкі доўгі вусік на кала-
сах некаторых злакаў (ячменю, жыта, шпа-
ніцы). Ячменныя асцюкі з пылам забіеаліся
яму за каўнер. Чорны. Салавейка ўдавіўся
ячменным асцюком. Прыказка.
АСЦЮКАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ас-
цюкаватага.
АСЦЮКАВАТЫ, -ая, -ае. Багаты на асцю-
кі, з асцюкамі. Асцюкаватая пшаніца.
АСЦЯБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. каго-што.
Пабіць, абхвастаць (чым-н. гнуткім, тонкім).
АСЦЯБЛІЦЦА, -ліцца; зак. Развіваючыся,
выйсці ў сцябло (аб раслінах).
АСЦЯПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Аба-
біць з вопраткі пыл і інш.
АСЦЯРОГА, -і, ДМ -рбзе, ж. 1. Асцярож-
ныя, далікатныя адносіны да каго-, чаго-н.,
выкліканыя бояззю пашкодзіць, патурбаваць.
Я трымаў яе [/ру] у абдымках, пяшчотна, з
асцярогай, як злоўленую маладую птушку.
Пташнікаў. Падсунуўшыся блізка да Зосі,
яна [Тэкля] з асцярогаю кранулася яе рукі.
Гартны.
2. Ахоўныя меры, якія выкліканы неаб-
ходнасцю папярэдзіць непрыемную нечака-
насць. Не палілі агнёў, нават цыгаркі і тыя
з асцярогай хавалі ў рукаў. Шахавец.
АСЦЯРОЖЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласціваспь
асцярожлівага.
АСЦЯРОЖЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і а с-
ц я р о ж н ы.
АСЦЯРОЖНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асця-
рожнага. Далейшая размова збліжае іх [Ла-
Ьанов'іча і Вольгу Віктараўну], рассейвае тое
недавер’е і тую асцярожнасць, што замі-
наюць еыяўленню шчырасці і адкрытасці
паміж людзьмі, асабліеа малазнаёмымі. Ко-
лас. Як бы там ні было, ён [Парпакевіч]
ужыў, якую мог, асцярожнасць, каб толькі
ўсё абышлося ціха. Чорны.
АСЦЯРОЖНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Дзейнічаць з асцярогай, быць асцярожным.
АСЦЯРОЖНЫ, -ая, -ае. Які дзейнічае з
аглядкай, асцярогай. імкнецца прадбачыць
магчымую непрыемнасць, небяспеку. Выдаў
майстар кнігу, Вынасіў сумленна. Асцярож-
ны крытык Пахеаліў: — Не дрэнна! Лужанін.
У Пракопе сядзеў усё яшчэ стары Пракоп,
асцярожны, падазроны, недаеерлівы. Колас.
// Які робіцца з асцярогаю, так, каб не звяр-
нуць чыёй-н. увагі, не пашкодзіць што-н., не
патурбаваць каго-н. Старая не спала ад болю
ў нагах, і асцярожны стук у шыбу не раз-
будзіў яе, а проста спалохаў. Брыль. // Да-
лікатны, акуратны. Асцярожныя моцныя ру-
кі прытулілі дзяўчынку да гімнасцёркі. Гар-
бук. Тут [у небе] трэба быць асцярожным:
ледзь недагледзіш — і ўспамінай як зеалі.
Гамолка.
АСЫПАК, -пку, м. Тое, што асыпалася з
гары ў выніку разбурэння пароды.
АСЫПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асыпаць — асыпаць і асыпацца —
асыпацца.
АСЫПАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад асыпаць.
2. у знач. прым. Разм. Пакрыты высыпкай,
болькамі (пра твар, губы і інш.).
АСЫПАЦЦА, -плецца; зак. 1. Адваліўшы-
ся, разваліўшыся, асунупца ўніз. Цяпер ён
[мурашнік] даходзіў да другога сука. I рап-
там асыпаўся, аб’ехаў. Чорны. Толькі пабел-
ка на ёй [вехы] з гадамі асыпалася, і еежа
выглядае цяпер чырвонай. Краўчанка.
2. Апасці (пра лісце, зерне і пад). Асыпа-
ліся пялёсткі вяргіні. // Застацца без лісця,
пялёстак; агаліцца. Пасох верас, парудзела
папараць, не адскочыла нават ад зямлі, асы-
паўся багун і ягаднік. Пташнікаў.
АСЫПАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
асыпацца.
2. Зал. да асыпаць.
АСЯДЛАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад асядлаць.
АСЯДЛАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Прымацаваць сядло на спіне каня. Прач-
нуўся Дубяга далёка да дня, Хутчэй асядлаў
баяеога каня. Танк.
2. Разм. Сесці верхам на што-н. Асядлаць
бервяно. □ [Сцёпка] нарэшце ўхапіўся за га-
ліну, падцягнуўся і асядлаў яе. П. Ткачоў.
/7 Размясціцца па абодва бакі чаго-н. Асяд-
лаць дарогу. □ Танкавы корпус асядлаў абе-
дзве шашы: на Смаленск і Сураж. Асіпенка.
3. перан. Разм. Поўнасцю падпарадкаваць
сабе, прымусіць дзейнічаць па свайму жа-
данню. [Міхась:] — 3 нейкімі косамі ўсе ды з
мянташкамі — на старым парадку. А мы са
шеаграм тэхніку асядлаем. Брыль.
АСЯКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да асячыся (асекчыся).
2. Зал. да асякаць.
АСЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асячы
(асекчы).
АСЯЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. асяліцца.
АСЯЛІЦЦА, асялюся, асёлішся, асёліцца;
зак. Разм. Пасяліцца дзе-н. на сталае (асе-
лае) пражыванне; асталявацца жыць дзе-н.
[Зелянюк:]— Ты мне во што скажы, Тацця-
на, дзе, у каго тут найлепш мне асяліцца?
Зарэцкі. А потым людзі пачалі перабірацца
сюды бліжэй і асяліліся тут, у лесе, на рас-
цяробе. Мурашка.
АСЯЛОК, -лка, м. 1. Дробназярністы та-
чыльны камень; брусок.
2. Спец. Камень для выпрабавання каш-
тоўных металаў.
3. перан. Тое, што з’яўляецца сродкам вы-
прабавання, выяўлення якіх-н. уласцівасцей,
якасцей і пад. На асялку [адносін да] прыро-
ды правяраецца дабрата чалавека, яго, калі
хочаце, маральныя якасці. Шкраба.
АСЯНЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
асяніць.
АСЯНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго. Вы-
сок. Нечакана з'явіцца, узнікнуць (пра дум-
ку, здагадку і пад.); прыйсці на думку ка-
му-н. Раптам Барыса асяніла яшчэ адна ідэя.
Асіпенка. 1 новая думка асяніла.. [цётку
Ганну]. Шамякін.
АСЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ася-
ніць.
АСЯРОДАК, -дка, м. 1. Сярэдняя частка
сцябла ці ствала расліны, якая адрозніваец-
ца сваёй болыпай або меншай цвёрдасцю.
Начамі на пажарышчы відаць было, як втя-
' гарвалі асяродкі ў дуплаватых смалістых
: соснах ды кедрах-веліканах. Пальчэўскі. //
Металічны або з якога-н. іншага матэрыялу
: шпень, устаўлены ў што-н. Асяродак каран-
даша. Асяродак транефарматара. // Сярэдзіна
якога-н. прадмета. Асяродак плода.
2. Сярэдняя, цэнтральная частка чаго-н.
Понізу іх [пагоркаў] разлягалася сенажаць,
а ў асяродку яе — паважная Шчара. Вышын-
скі. // перан. Цэнтр, засяроджанне чаго-н.
Асяродак культуры. Асяродак рэвалюцыйна-
га руху. // Тое галоўнае, што выклікае най-
болыпую ўвагу ўсіх. Нампазіцыйны асяро-
дак. □ 1 клуня, і кожная рэч у ёй, каб уме-
, лі гаварыць, расказалі б цікавую гісторыю
сеайго паходжання і ў самым асяродку быў
бы дзед Ваўтрук. Колас.
АСЫПАЦЬ, -плю, -плеш, -пле; зак., каго-
што. 1. Абсыпаць з усіх бакоў чым-н.; па-
крыць усяго слоем чаго-н. сыпучага. Тут вяс-
на асыпала ўсё цветам. Танк.
2. Скінуць лісце, пялёсткі, іголкі і пад.;
агаліцца. Асыпаў сад свае пялёсткі.
3. перан.; чым. Шчодра, багата абдарыць
чым-н.; накіраваць на каго-н. што-н. у мно-
стве. Асыпаць пахваламі. □ —Тады... я не
пайду. Зусім не пайду! — Сказала [Макрына],
мяркуючы асыпаць Яўгена іскрамі злосці.
Баранавых.
4. безас. Разм. Пакрыць высыпкай, абкі-
даць (губы, рот, цела).
АСЫПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асы-
паць.
АСЬМША, -ы, ж. 1. Старая мера аб’ёму
сыпкіх цел, роўная палове чвэрці ці '/» бочкі
(каля 105 л). Цешыла яе [лшці] і тое, што
скупы Вінцук усё ж прыеёз нам за нашу
службу дзве асьміны жыта і два мяшкі буль-
бы. Якімовіч.
2. Пасудзіна мерай на тры пуды збожжа.
Мераць асьмінаю. □ На вербах бзры там
раслі, на соснах — гарбузы з асьміну. Дубоўка.
АСЭНСАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць асэн-
саванага. Асэнсаванасн.ь успрыманняў.
АСЭНСАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. асэнсаваць.
АСЭНСАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад асэнсаваць.
2. у знач. прым. Разумны, прадуманы.
Асэнсаваная работа. Асэнсаванае запамінан-
не.
АСЭНСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; зак., што.
Зразумець, усвядоміць сэнс, значэнне чаго-н.
I дзіўныя пачуцці апанавалі мяне: да болю ў
сэрцы захацелася паехаць туды, на поўдзень,
дзе ідзе, шырыцца страшная бітва, якую на-
ват цяжка асэнсаваць. Шамякін.
АСЭНСОЎВАННЕ, -я, н. -Дзеянне паводле
знач. дзеясл. асэнсоўваць — асэнсаваць.
АСЭНСОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
асэнсоўваць.
АСЭНСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
асэнсаваць.
АСЭСАР, -а, м. 1. Гіст. У Старажытным Ры-
ме, у сярэдневяковай Еўропе, у дарэвалю-
цыйнай Расіі і ў некаторых буржуазных
дзяржавах—судовая службовая асоба, зася-
дацель. [Няміра:]— Гэтулькі знайшлося асэ-
сараў, як толькі паны прыйшлі, што кожна-
му мы ўсёй еёскаю вінаеатыя то таго, то гэ-
тага, то за гэтае, то за тое асталіся. Чорны.
2. Разм. іран. Важны, уплывовы чалавек.
[Паеал:]—Ён [поп] думае, калі дачку аддаў
за армейскага камандзіра, дык ужо вельмі
вялікі асэсар? Чорны.
О Калежскі асэсар — грамадзянскі чын
восьмага класа дарэвалюцыйнай Расіі.
[Лац. аззезвог.]
АС9САРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
асэсара, належыць асэсару. Асэсарскі суд.
АСЯВЫ, -ая, -бе. Тое, што і в о с е в ы.
АСЯГНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. Ахапіць, акінуць, спасцігнуць.
А хараства, а пекнаты — не асягнеш і дум-
кай шчырай. Дубоўка.
АСЯДАННЕ, -я, н. Дзеянне- паводле знач.
дзеясл. асядаць — асесці.
АСЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да асесці.
3. Тое, што і асяроддзе (у 1 знач.).
1х [вучняў] часта грубаватыя выхадкі ці зва-
роты непасрэдна да яго.. (настаўнік\ прапус-
каў між вушэй, ведаючы той грубы асяро-
дак, з якога яны выйшлі. Колас.
АСЯРОДАЧНЫ, -ая, -ае. Тое, што і а с я-
роджавы. Асяродачная драўніна.
АСЯРОДДЗЕ, -я, н. 4. Сукупнасць прырод-
ных або сацыядьных умоў, у якіх працякае
жыццядзейнасць якога-н. арганізма. Геагра-
фічнае асяроддзе. Сацыяльнае асяроддзе. □
3 поля зроку савецкіх вучоных не павінны
выпадаць праблемы навакольнага асяроддзя
і народанасельніцтва, якія абвастрыліся за
апошні час. Брэжнеў. // Сацыяльна-бытавыя
абставіны, у якіх працякае жыццё чалавека.
Мяшчанскае асяроддзе. // Супольнасць лю-
дзей, якія звязаны агульнасцю сацыяльна-
бытавых умоў існавання, агульнасцю прафе-
сіі, заняткаў і пад. Рабочае асяроддзе. Паэ-
тычнае асяроддзе. □ Трапіўшы ў асяроддзе
людзей, блізкіх яму,.. [Аляксей] ужо не мог
прапусціць ні аднаго канцэрта. Вітка.
2. Спец. Рэчывы, целы, якія запаўняюць
якую-н. прастору і маюць пэўныя якасці.
Воднае асяроддзе. Вескіслароднае асяроддзе.
Пажыўнае асяроддзе.
АСЯРОДКАВЫ, -ая, -ае Які мае дачынен-
не да асяродка (у 1 знач.). Асяродкавы слой.
Асяродкавае рэчыва.
АСЯТРОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да асятра. Асятровая юшка. Асятровая ікра.
2. у знач. наз. асятрбвыя, -ых. Сямейства
рыб, да якога адносяцца: асетр, бялуга, сяў-
руга, сцерлядзь і інш.
АСЯТРКІНА, -ы, ж. Мяса асятра.
АСЯТРЫННЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да асятрыны.
АСЯЦЁР, асятра, л. Тое, што і а с е т р.
АСЯЧЫ і (радзей) АСЁКЧЫ, асякў, ася-
чэш, асячэ; асячбм, асечацё, асякўць; пр.
асёк, -ла; зак., каго-што. Тое, што і а б с я-
чы (абсекчы).
АСЯЧЫСЯ і (радзей) АСЁКЧЫСЯ, ася-
кўся, асячэшся, асячэцца; асячбмся, асеча-
цёся, асякўцца; пр. асёкся, -лася; зак. 1. (1
і 2 ас. не ўжыв.). Не зрабіць выстралу (пра
ружжо, рэвальвер і інш.).
2. Нечакана спыніць гаворку. запнуцца на
слове. Надзя неяк адразу асеклася, пачырва-
нела. Кулакоўскі. // Пацярпець няўдачу ў
чым-н. [Аксіння:]— Асеклася раз, дык цяпер
разумнейшай буду. Гурскі.
АТ, выкл. 1. Пры перадачы абвяржэння,
рашучага адмаўлення.— Ат, не крывіце ду-
шою, дзядзька Цымбал,— высокім нецярплі-
вым голасам умешваецца Ульяна. Скрыган.—
Ат, не прыставай. Я доўга не буду, толькі
пабачу аднаго чалавека і прыйду,— супакоіў
[жонку] Лявон. Дамашэвіч. Сідар кіне неда-
курак на гямлю, растопча яго і скажа, зне-
важальна зірнуўшы на Кручка: — Ат, глуп-
ства. Чарнышэвіч.
2. Пры перадачы непрыемнасці, адчаю;
эх.— Ат!— махнуў рукой стары.— Выў дуб,
ды сваё адшумеў. Хадзем вось лепш у хату.
Брыль. [Бацька:]—Ат, скруцілася дурніца.
Ніякага зладу з ёю [Гэлькай] няма. Грахоў-
скі.— Ат, што было, то было,— не залюбіў
Сцяпан і, каб перавесці гаворку, зноў пачаў
пра сала. ГроднеЎ.
3. Пры перадачы бесклапотнасці, нядбалас-
ці; няхай, так. Навіну радасную гэту [пры-
лёт жаваранка] Паслаў адразу у газетц.
А што, калі не надрукуюць? Ат, жаваранка
й так пачуюць! Вітка. [Цёця Сіма:] — Ат!
Зробім усё і без тае цёткі, менш мітусні ў
кватэры будзе. Дубоўка. [Васіль Сямёнавіч:]
— Ат, што там доўга гаварыць альбо вельмі
браць да галавы, калі ўсё ідзе на лад... Па-
слядовіч.
4. Пры выказванні незадаволенасці, пры-
красці. [Тарэнта:] — Ат, каб не казаць дрэн-
нага слова, не чалавек ты, Мікіта, душы не
маеш чалавечай, братавай. Галавач. [Маці:] —
Ат, знайшоў каго слухаць — Данілу. Той
спіць і ў сне партфель бачыць. Асіпенка.
АТАБАРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да атабарыцца.
АТАБАРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. Разм. Уладкавацца, размясціцца. Гасцін-
ны гаспадар адвёў два пакойчыкі Цэзарыю
Гальвасу, а Блецька атабарыўся ў мурава-
най прыбудоўцы к дому. Чорны.
АТАВА, -ы, ж. Трава, якая вырасла ў той
жа год на пакошы. На лугах ужо рассціла-
лася гялёнымі аксамітамі пяшчотна-кволая
атава. Колас. Проста атаву скасіць, ды не
проста ў хлеў скласці. Прыказка.
АТАВАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атаварыць.
АТАВАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. атаварваць —атаварыць.
АТАВАРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
атаварваць.
АТАВАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атаварыць.
АТАВАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Выдаць або атрымаць тавар у пагашэнне
якога-н. абавязацельства. [Юля:] — Жэня ўжо
атаварыла картачкі: масла, кансервы ёсць.
Васілевіч.
АТАВІЗМ, -у, м. Спец. Праяўленне ў чала-
века, жывёл і раслін такіх прыкмет, якія
былі ўласцівы іх далёкім продкам. // перан.
Рэшта, паўтарэнне чаго-н., што было ўлас-
ціва папярэднікам. Палітычны атавізм.
[Ад лац. аіаупз — продак.]
АТАВІСТЬІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да атавізму. Атавістычныя праяўленні.
АТАЙБАВАЦЦА, -бўюся. -бўешся, -бўецца;
зак. Разм. Уладкавацца, размясціцца; атаба-
рыцца. Вельмі ж Толіку хацелася, каб на та-
полі пасяліліся буслы. I яны не падвялі
хлопца. Прыляцелі, зрабілі сабе дамоўку і
атайбаваліся жыць. Вітка. Вясна скончылася,
і лета атайбавалася на полі. Чорны.
АТАЙМАВАЦЦА, -мўюся, -мўешся, -мўец-
ца; зак. Аціхнуць, супакоіцца; тое, што і
утаймавацца.
АТАКА, -і, ДМ атацы, ж. Імклівы напад
на пазіцыі праціўніка. Ісці ў атаку. Псіхіч-
ная атака. Лабавая атака. □ Батарэя, у якой
служыў Зыбін і ў якой засталася толькі адна
гармата, адбіеала атаку нямецкіх танкаў.
Мележ. Пад шчыльнай завесай агню парты-
заны падняліся ў атаку. Навуменка. / У спар-
тыўных гульнях. Люблю я ў футболе юнац-
кую сілу, Дакладнасць удараў, атак прыга-
жосць. Панчанка. // перан. Рэзкае абвастрэн-
не хваробы. Паведамленне ўрача аб тым,
што хворая перанесла першую атаку рэўма-
тызму ў нямецкім лагеры, узварухнула [Яра-
ша]. Шамякін. // перан. Разм. Дзеянне, накі-
раванае на дасягненне якой-н. мэты. Тым ча-
сам маці даставала Чыгунчык з печы, лыж-
ку брала I верашчаку налівала. А за сталом
на верашчаку Падгатаўлялі ўжо атаку. Ко-
лас. Давайце песняй весці людзей За каму-
нізм у атаку. Панчанка.— А як гэта ты, су-
сед, умудрыўся Антосевых качак перастра-
ляць? — Макарчук перайшоў у атаку на Сі-
няўскага. Курто.
[Фр. аПадне.]
АТАКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атакаваць.
АТАКАВАЦЦА, -кўецца; незак. Зал. да
атакаваць.
АТАКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак. і не-
зак. Зрабіць (рабіць) імклівы напад на па-
зіцыі праціўніка. [Сцяпанаў] паспеў ужо ата-
каваць чацвёрку «фокераў», аб якіх папя-
рэджваў наводчык. Алешка. / У спартыўных
гульнях. Пешкі белых атакавалі пазіцыю
чорнага караля. // перан. Разм. Настойліва і
неаднаразова дамагацца чаго-н. Забыўшыся
на свае абавязкі гаспадара,.. [Лявон] атака-
ваў свайго госця безліччу пытанняў. Лынь-
коў.
АТАКЕЛАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад атакелажыць.
АТАКЕЛАЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
атакелажваць.
АТАКЕЛАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да атакелажыць.
АТАКЕЛАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
што. Спец. Забяспечыць, абсталяваць таке-
лажам.
АТАМ, -а, м. Найдрабнейшая часцінка хі-
мічнага элемента, якая захоўвае яго ўласці-
васці і складаецца з ядра і электронаў. Атам
кіслароду. Мечаны атам. Расшчапленне
атама.
[Ад грэч. аіошоз — непадзельны.]
АТАМАН, -а, м. 1. Выбарны начальнік дру-
жыны.
2. У дарэвалюцыйнай Расіі — назначаны
або выбарны начальнік у казацкіх войсках
і пасяленнях, які выконваў ваенныя, палі-
тычныя і адміністрацыйныя функцыі. Вай-
сковы атаман. Казацкі атаман. Станічны ата-
ман. □ Цярпі, казак, атаманам будзеш. Пры-
маўка.
3. Важак, завадатар (банды, групы, шай-
кі). Агллган бандытаў. // перан. Завадатар,
важак, канавод. У гэтых гульнях дзеці вёскі
Чарамхі мелі свайго атамана. Бядуля.
АТАМАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Шырокая мяккая канапа з трыма здымнымі
падушкамі замест спінкі і з валікамі па
краях.
[Фр. ойошапе з тур. ОіЬтпап — Асман,
уласнае імя].
АТАМАХОД, -а, М -дзе, м. Судна з атам-
ным рухавіком. Усё, што збудавалі нашы
рукі, Усё, што мы стварылі на зямлі,— Ата-
маходы і сімфоній гукі Спачатку толькі дум-
камі былі. Грахоўскі.
АТАМІЗМ, -у, м. Тое, што і а т а м і-
с т ы к а.
АТАМІСТЫКА. -і, ДМ -тыцы, ж. Вучэнне
пра будову матэрыі, згодна якому матэрыя
складаецца з асобных, надзвычай малых час-
цінак — атамаў.
АТАМІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да атамістыкі. Атамістычная тэорыя.
АТАМНІК, -а, м. Спецыяліст у галіне атам-
най энергіі.
АТАМНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
атама. Атамная энергія. Атамны век. Атам-
ная маса. Атамнае ядро. // Які адносіцца да
выкарыстання атамнай энергіі. Атамная
электрастанцыя. Атамная фізіка. Атамны ле-
дакол. Атамны рэактар. Атамная вайна,
зброя, бомба.
АТАМПІЧЫК, -а, м. Прыхільнік выкары-
стання атамнай бомбы.
АТАНАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць у му-
зыцы ладавай асновы з яе найбольш важнай
якасцю — прыцягненнем гукаў да ладавага
цэнтра.
АТАНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да атанальнасці.
АТАНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
атаніі.
АТАНІЯ, -і, ж. Аслабленне пругкасці і эла-
стычнасці тканак арганізма; вяласць, сла-
басць тканак і мускулаў.
[Грэч. аіопіа — расслабленасць, вяласць.]
АТАРА, -ы, ж. Вялікі гурт авечак; чарада.
АТАРАПЁЛАСЦЬ, -і, ж. Стан атарапелага.
АТАРАПЁЛЫ, -ая, -ае. Збянтэжаны, раз-
гублены. // Які выяўляе збянтэжанасць, раз-
губленасць. Атарапелы выгляд.
АТАРАПЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Прыйсці
ў замяшанне, разгубіцца ад нечаканасці,
спалоху. У зале засмяяліся. Тодар атарапеў
ад нечаканасці і абразы. Крапіва. Дыхнула
полымем яму аж у самы твар. Выжлятнік
закашляўся, адскочыў быў, атарапеў. Пташ-
нікаў.
АТАСКОП, -а, м. Медыцынскі інструмент
для даследавання_вуха; вушное люстэрка.
[Ад грэч. йз (оібз) — вуха і зкорёо — гля-
джу.]
АТАЎБАВАЦЦА, -бўюся, -бўешся, -бўецца;
зак. Разм. Уладкавацца, размясціцца; атаба-
рыцца. Хацеў і там адзін карчмар атаўбавац-
ца ды шынкарыць. Дубоўка. Хата стаяла за-
бітая, пакуль не атаўбаваўся ў ёй прышлы
салдат. Лужанін.
АТАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ата-
чыць.
АТАЧОНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
атачыць.
АТАЧЫЦЬ, атачў, атбчыш, атбчыць; зак.
Тое, што і а к р у ж ы ц ь (у 1, 2 знач.);
агарнуць. Мы перажылі нават блакаду. На-
шы Дзямідавы груды была атачыла цэлая
эсэсаўская дывізія. Сабаленка.
АТАЧ9ННЕ, -я, н. Дзеянне і стан паеодле
знач. дзеясл. атачаць — атачыць.
АТАШЭ, нескл., м. Службовая асоба пры
дыпламатычным прадстаўніцтве, якая з’яў-
ляецца спецыялістам-кансультантам у
якой-н. галіне. Вайсковы, гандлёвы аташэ.
// Малодшы дыпламатычны ранг (у ведамст-
ве замежных спраў).
[Фр. айасііё.]
АТАЯСАМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак.
Нніжн. Тое, што і атоесніць.
АТАЯСАМЛЕННЕ, -я, н. Тое, што і а т а я-
самліванне.
АТАЯСАМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад атаясаміць.
АТАЯСАМЛІВАННЕ, -я, н. Кніжн. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. атаясамліваць — атая-
саміць.
АТАЯСАМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
атаясамліваць.
АТАЯСАМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да атаясаміць.
АТАЯСНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
атоесніць.
АТЛАНТ, -а, М -нце, м. 1. Мужчынская
статуя, якая падтрымлівае перакрыцце бу-
дынка, порціка і звычайна прыстаўляецца да
сцяны або калоны. Атланты Эрмітажа.
2. Першы шыйны пазванок у вышэйшых
пазванковых.
АТЛАС, -а, м. Зборнік геаграфічных, гіста-
рычных і інш. карт, а таксама табліц, ма-
люнкаў, чарцяжоў, схем і пад. Геаграфічны
атлас. Заалагічны атлас.
[Паводле імя міфічнага велікана Атланта
(грэч. Аііаз).]
АТЛАС, -у, м. Тканіна з гладкім, бліску-
чым правым бокам. Чорны атлас.
[Араб. аііаз — гладкі, малакаштоўны — пра
шоўк.]
АТЛАСНЫ, -ая, -ае. Які мае ўласцівасці
атласу. Атласнае перапляценне. □ А ліст на
дрэвах, як атласны, Гамонку радасную меў...
Гурло. // Зроблены з атласу. На.. [Ядвісі] бы-
ла чырвоная атласная кофтачка, якая вельмі
ішла да яе смуглага твару. Колас. У сваім
атласным квяцістым плацці.. [Маня] здавала-
ся на возе снопам яркіх летніх красак. Васі-
левіч.
АТЛЕТ, -а, М -лёце, м. I. Спартсмен, які
займаецца атлетыкай. Атлет найлягчэйшай
вагі.
2. Чалавек моцнага складу і вялікай фізіч-
най сілы.
[Ад грэч. аііііеіез — барэц, асілак.]
АТЛЕТЫЗМ, -у, м. Добра развітыя фізіч-
ныя якасці спартсмена; накіраванасць трэні-
ровак на развіццё такіх якасцей.
АТЛЁТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Сістэма гім-
настычных практыкаванняў, якія развіваюць
сілу, спрыт, вынослівасць.
О Лёгкая атлетыка — від спорту, які ахоп-
лівае хадзьбу, бег, скачкі, кіданне кап’я,
дыска, штурханне ядра і пад. Цяжкая атле-
тыка — комплекс фізічных практыкаванняў
па падыманню цяжараў (штангі, гіры, гантэ-
лі і інш.).
АТЛЕТЫЧНЫ, -ая, -ае. I. Які мае дачы-
пенне да атлетыкі. Атлетычныя практыка-
ванні.
2. Які мае дачынепне да атлета; уласцівы
атлету. Атлетычны склад. Атлетычныя пле-
чы. Атлетычны выгляд.
АТЛЁТ, -а, М -лёце, м. Разм. Быстры, ра-
шучы, лоўкі, адчайны малады чалавек. Дзеў-
ка яна [Ганна] не цаца была, а Ванька — ат-
лёт. Век бы ён Ганны не ўзяў, каб на Грыба-
еа дабро не пагнаўся. Брыль. [Мітрафан:] —
Слаўны, братка, у цябе сувязны. Атлёт! Баж-
ко. У гэтым стомленым, азызлым і, мусіць,
маральна зламаным чалавеку цяжка было
пазнаць былога віленскага фарсуна, атлёта
і бадзёрага прыгажуна-мужчыну. Карпюк.
АТЛУМІЦЬ, атлумлю, атлўміш, атлуміць;
зак., каго-што. Разм. Затуманіць шумам,
крыкам; адурманіць; збіць з толку, з тропу,
з панталыку. Атлуміць галаву.
АТЛУМЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад атлуміць.
2. у знач. прым. Даведзены крыкам, шу-
мам, мітуснёю да адурэння, выбіты з нар-
мальнага стану.
АТЛУСЦЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
атлусцелага.
АТЛУСЦЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў прыкмет-
на тлустым. Яны [Язэп і Гальяш] стаялі по-
бач. Здаравенныя, з фальварковымі атлусце-
лымі мордамі. Караткевіч.
АТЛУСЦЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. атлусцець.
АТЛУСЦЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Стаць
прыкметна тлустым, разбыцца.
АТМАСФЁРА, -ы, ж. 1. толькі адз. Газапа-
добная абалонка Зямлі і некаторых іншых
планет. Высокія слаі зямной атмасферы.
2. толькі адз. Паветра. [Пранук:]—Колькі
дзён дажджы ішлі. Вільгаці багата ў атма-
сферы. Лынькоў.
3. Адзінка вымярэння ціску. Ціск больш за
сто атмасфер.
4. Спец. Газ ці сумесь газаў, прызначаныя
для правядзення ў іх асяроддзі якіх-н. дзе-
янняў. Зварка ў атмасферы вадароду. Атма-
сфера кабіны касмічнага карабля.
5. перан. Навакольнае асяроддзе, абставі-
ны. Атмасфера ідэйнай барацьбы. Атмасфера
давер’я. Атмасфера павагі да чалавека пра-
цы. Атмасфера працоўнага ўздыму. □ Усе
гэтыя клопаты і справы адганялі думкі ад
хваробы, уносілі ў невялічкую леснічоўку..
дух змагання, атмасферу баявога напружа-
нага жыцця. Лынькоў.
[Ад грэч. аітоз — дыханне і ярЬаіга —
шар.]
0 Атмасфера згушчаецца — пра ўзнікнен-
не напружанага становішча, абставін. Раз-
радзіць атмасферу — паслабіць напружанне
ў якіх-н. абставінах.
АТМАСФЁРНЫ, -ая, -ае. Які маецца ў ат-
масферы. Атмасферны азот. // Які адбываец-
ца ў атмасферы, утвараецца ў ёй. Атмасфер-
ная электрычнасць. Атмасферныя ападкі. //
Уласцівы атмасферы. Атмасферны ціск.
АТОЕСНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак. Кніжн.
Прызнаць тоесным з чым-н.
АТОЖЫЛАК, -лка, м. 1. Малады парастак
расліны. Каранёвы атожылак. Вішнёвыя
атожылкі. □ Дрэвы так раскупчасціліся ато-
жылкамі і шырокімі лапушнымі лістамі, што
цяжка было знізу разглядзець, што робіцца
на верхавіне. Вітка. А недзе ў шафе — паха-
вальны ліст — Яе ўдаўства мандат бестэрмі-
новы... 1 зноў з пупышкі выбухае ліст — Ато-
жылак вясновае абновы. Макаль.
2. Адгалінаванне руданоснай жылы.
3. перан. Наіпчадак, патомак. Сыны ўзмуж-
нелі, унукі падраслі — Атожылкі няскоранай
дубровы. Жычка.
АТОЛ, -а, м. Каралавы востраў, які мае
форму суцэльнага ці разарванага кольца.
[Англ. аіоіі з мальдыўскага аіоіп.]
АТОПКІ, -аў; адз. атбпак, -пка. м. Старыя
зношаныя чаравікі, боты і пад. Старыя атоп-
кі з растапыранымі ўгору халявамі то крыху
макрэлі ад расы, то прысыпаліся ўчарашнім
пылам. Кулакоўскі. На.. [хлопцу] была чор-
ная касаваротка з белымі, як на гармоніку,
гузікамі, на босых нагах — атопкі ад старых
валёнак. Грахоўскі.
АТОСНІК, -а, м. Драўляны або жалезны
падцяжнік, які надзяваецца на вось і за які
прымацоўваецца атоса.
АТОСЫ, атбс; адз. атбса, -ы, ж. Драцяныя
або з жалезных прутоў, рэменю і інш. цяжы
ў возе. Антось агледзеў тут прылады, Калё-
сам добра даў «памады»,.. А напамадзіўшы
калёсы, Паправіў вітыя атосы. Колас.
АТРАД, -а, М -дзе, м. 1. Часовае ці паста-
яннае аб’яднанне ўзброеных сіл. Партызан-
скі атрад. Дэсантны атрад. Атрад тарпедных
катэраў. Ц Група людзей, арганізаваная для
выканання якога-н. задання. Санітарны ат-
рад. Атрад па барацьбе са шкоднікамі палёў.
2. Частка якога-н. вялікага калектыву, аб’-
яднаная адзінай прафесіяй, задачамі, імкнен-
нямі. Настаўнікі — адзін з самых буйных ат-
радаў савецкай інтэлігенцыі. Камуністычная
партыя — перадавы атрад працоўных.
3. У піянерскай арганізацыі — падраздзя-
ленне піянерскай дружыны, якое аб’ядноўвае
звычайна піянераў аднаго класа.
4. Спец. Падраздзел класа ў сістэматыцы
жывёл. Атрад грызуноў. Атрад матылёў.
АТРАДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
атрада (у 1, 2, 3 знач.). Атрадны збор. Ат-
радны важаты. Атрадныя заняткі. Атрадны
доктар. □ Адгрымела блакада, і ў атрадным
баявым жыцці настаў.. момант зацішша.
Брыль. У групе коннікаў быў памочнік ка-
мандзіра атрада, атрадны пісар і яшчэ сёй-
той з партызанскага начальства. Янкоўскі.
АТРАКЦЫЁН, -а, м. 1. Эфектны нумар
цыркавой або эстраднай праграмы.
2. звычайна мн. (атракцыёны, -аў). Назва
забаў у парках, на святочных гуляннях (ка-
руселі, гушкалкі і інш.).
[Фр. аКгасІіон.]
АТРАМАНТ, -у, М -нце, м. Уст. Тое, што і
ч а р н і л а.
АТРАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атрапаць.
АТРАПАЦЦА, атраплюся, атрэплешся, ат-
рэплецца; зак. Тое, што і абтрапацца
(у 1 знач.).
атрапАць, атраплю, атрэплеш, атрэпле;
зак., што. Тое, што і абтрапаць (у 1
знач.). Тады бацька атрапаў рукі аб штаны
і павярнуўся да сына, пільна ўглядаючыся
ў яго. Кудравец.
0 Рукі атрапаць (атрэсці) — катэгарычна
адмовіцца ад чаго-н.
АТРАПІН, -у, м. Ядавітае рэчыва, якое
здабываецца з раслін беладонны, блёкату,
дурнап’яну і выкарыстоўваецца ў медыцын-
скай практыцы як болепатольны сродак.
АТРАСАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да атрэсціся.
2. Зал. да атрасаць.
АТРАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да атрэ-
сці.
АТРАФІРАВАНЫ, -ая, -ае. Які атрафіра-
ваўся, страціў жыццяздольнасць.
АТРАФІРАВАЦЦА, -руецца; зак. і незак.
Зменшыцца (змяншацца), страціць (страч-
ваць) жыццяздольнасць (пра органы, часткі
жывога арганізма). Я ўжо гадоў дзесяць не
адчуваю пахаў. Калі хадзіў у школу, часта
прастуджваўся, мае органы. [нюху] атрафіра-
валіся, і цяпер пахла што ці смярдзела, а для
мяне ўсё роўна. Карпюк.
АТРАФІЯ, -і, ж. Страта жыццяздольнасці
і змяншэнне памераў органа, асобных тка-
нак арганізма ў выніку парушэння харча-
вання або працяглай бяздзейнасці. // перан.
Страта, прытупленне якой-н. уласцівасці,
здольнасці і пад.
[Ад грэч. аігорЬео — чахну.]
АТРУПЯНЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які страціў
з перапуду самавалоданне; аслупянелы. [Стэ-
фа] яшчэ некалькі хвілін стаяла атрупяне-
лая. Новікаў.
АТРУПЯНЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
Вельмі спалохацца, страціць самавалоданне;
аслупянець.
АТРУСІЦЦА, атрўсіцца; зак. Нарадзіць
трусянят (пра трусіху).
АТРУСКІ, -скаў; адз. няма. Непатрэбныя
рэшткі чаго-н.
АТРУТА, -ы, ДМ -рўце, ж. 1. Ядавітае рэ-
чыва, якое згубна дзейнічае на жывы арга-
нізм; яд. Атрута для мышэй.
2. перан. Тое, што шкодна ўплывае на ка-
го-, што-н. [Пан Зяленскі:] — О-о... пан любіць
жарты, але старыя жартаў не любяць, на~
вошта яны, яны атрута старому сэрцу. Лынь-
коў. [Дзядзька:] — Ну ж і балота! Вось атру-
та, То не работа мне — пакута: Ступіў два
крокі і спыняйся. Колас.
АТРУТНЫ, -ая, -ае. 1. Які з’яўляецца ат-
рутай, здольны выклікаць атручэнне; ядаві-
ты. Атрутныя газы. Атрутнае рэчыва. // Які
змяшчае атруту. Атрутны дым. □ [Балоты]
дыхалі атрутнаю парнаю цеплынёй. Самуй-
лёнак. [Лабановіч:]— Але ці думаў ты, збі-
раючы еось гэтыя «кветкі», што сярод іх
могуць быць і атрутныя? Колас.
2. перан. Які пагражае небяспекай, адмоў-
на дзейнічае на каго-, што-н. Як жа трэба
збяднець, Каб на крохі атрутнай прыманкі
Нашу мужную праўду Цішком размяняць у
душы 1 панесці з сабой Трохрублёвую праў-
ду цыганкі! Гілевіч. Разагнула стан дзявочы
Беларусь магутна, Пахаваўшы лёс сірочы,
Панскі гнёт атрутны. Колас.
АТРУЦІЦЦА, -ручўся, -рўцішся, -рўціцца;
зак. Памерці ад атруты. [Хімка:] — Дык гля-
дзі ж, каб нічога не чапаў,— еоцатам можна
атруціцца. Гурскі. // Пашкодзіць сабе арга-
нізм атрутным рэчывам.
АТРУЦІЦЬ, -ручў, -рўціш, -рўціць; зак.,
каго-што. Прымусіць памерці, даўшы атру-
тьт. [Стэфа:] — Пікада сабаку. А што з ім?
[Гаспадыня:] — Атруцілі. I ведаю нават хто.
Савіцкі.— Мама, мама!—пачаў Юрка.— Ты
ведаеш, чаму наш Лёнька памёр? Гэта ж
Хімка атруціла яго? Гроднеў. // Пашкодзіць,
ужыўшы атрутнае рэчыва. Міхал памёр ад
сухот, мусіць, бо на вайне атруцілі яму лёг-
кія ўдушлівым паветрам. Чорны.
2. Зрабіць шкодным што-н., усыпаўшы ат-
руты. Атруціць ваду.
3. перан. Зрабіць шкодны ўплыў на каго-,
што-н. [Леанарда:'\— Душу мне атруцілі ба-
гачы. Клімковіч.
4. перан. Пазбавіць радасці, зрабіць не-
прыемным. [Аўгіння:]— Пэўна ж, я сама еі-
навата: на багацце пагалілася. А гэта багац-
це мне еылезла бокам і атруціла мне жыц-
цё. Колас. Ды хіба мог я меркаваць тады,
што гэты рахманы Паулюк атруціць маё
жыццё. Быкаў.
АТРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атруціць.
АТРУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзе-
ясл. атручваць — атруціць (у 1—3 знач.).
АТРУЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да атруціцца.
2. Зал. да атручваць.
АТРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атруціць.
АТРУЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. атруціцца.
АТРЫВУТ, -а, М -бўце, м. 1. Неабходная,
істотцая, неад’емная ўласцівасць прадмета
або з’явы, у адрозненне ад выпадковых, мі-
нучых. Рух ёсць атрыбут матэрыі.
2. Пастаянная нрыналежнасць, характэр-
ная прыкмета. У кутку над тумбачкай пры-
цягвалі ўвагу размешчаныя ў строгім парад-
ку сцяг, барабан і горн — слаўныя піянер-
скія атрыбуты. Краўчанка.
3. Тое, што і азначэнне (у 2 знач.).
[Ад лац. аіІгіЬпіпш.]
АТРЫБУТЫУНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
атрыбутыўнага.
АТРЫБУТЫУНЫ, -ая, -ае. Азначальны.
Атрыбутыўная сувязь. Атрыбутыўныя адно-
сіны.
АТРЫМАЛЬНІК, -а, м. Той, хто атрымлі-
вае што-н. Атрымальнік пісьма.
АТРЫМАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да атры-
мальнік.
АТРЫМАЛЬНІЦКІ. -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да атрымальніка.
АТРЫМАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. атрымаць.
АТРЫМАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атрымаць.
АТРЫМАЦЦА, -аецца; зак. 1. Выйсці, удац-
ца, аказацца якім-н. (у выніку якога-н. дзе-
яння). Новая кватэра атрымалася даволі
ўтульная. Шахавец. Жарту не атрымалася,
атрымалася голая, суровая праўда. Васілевіч.
// Разм. Стаць, зрабіцца кім-н. 3 яго атры-
маецца добры доктар.
2. Здарыцца, адбыцца як вынік чаго-н. Як
цікава атрымалася тады, у дзень.. першай
сустрэчы з Андрэем. Васілевіч. Ды толькі
канфуз атрымаўся з пуцёўкаю — Не ў той,
заблудзіўшы, ён [лектар] трапіў калгас. Не-
пачаловіч.
АТРЫМАЦЬ, -аю, -аепг, -ае; зак., каго-што.
1. Узяць ад каго-н. што-н. перададзенае, пе-
расланае. Атрымаць тэлеграму. Атрымаць па-
дарунак. // Узяць грашовую ці якую іншую
плату за працу, дзейнасць. Атрымаць зар-
плату. Атрымаць пенсію. Ц Аказацца ўзнага-
роджаным або пакараным. Атрымаць прэ-
мію. Атрымаць ордэн. Атрымаць пяцёрку на
экзамене. Атрымаць падзяку. Атрымаць па-
пярэджанне. // Узяць на карыстанне. Атры-
маць кватэру. Атрымаць новую машыну. //
Пакарыстацца чыімі-н. паслугамі. Атрымаць
медыцынскую дапамогу. Атрымаць кансуль-
тацыю. Атрымаць параду. // Набыць якое-н.
званне, годнасць. Атрымаць ступень канды-
дата навук. Атрымаць званне народнага паэ-
та. Атрымаць назву. // Узяць на падставе
папярэдняй дамоўленасці, згоды. Атрымаць
па спадчыне. Атрымаць у доўг. // Набыць
папулярнасць. Атрымаць прызнанне. Атры-
маць шырокую вядомасць. Ц Набыць якую-н.
якасць у выніку чаго-н. Атрымаць добрае
выхаванне. Атрымаць спецыяльнасць.
2. Прыняць да выканання. Атрымаць за-
гад. Атрымаць заказ. // Набыць права на вы-
кананне чаго-н. Атрымаць згоду. Атрымаць
дазвол. Атрымаць права. Атрымаць слова.
3. Дабіцца, дамагчыся чаго-н. Атрымаць
высокі ўраджай. Атрымаць вялікі надой ма-
лака. Атрымаць добрыя вынікі. Атрымаць пе-
рамогу. // Аказацца прызначаным куды-н.
Атрымаць пасаду. Атрымаць месца.
4. Здабыць, вынайсці што-н. у працэсе по-
шукаў, даследаванняў. Атрымаць бялок хі-
мічным шляхам. Атрымаць новае паліва.
5. Разм. Аказацца пабітым. Атрымаць па
заслугах. Атрымаць па шыі.
АТРЫМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да атрымацца.
2. Зал. да атрымліваць.
АТРЫМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атрымаць.
АТРЭПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да атрапацца.
2. Зал. да атрэпваць.
АТРЭПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да атра-
паць.
АТРЭП’Е, -я, н., зб. 1. Адыходы, якія
атрымліваюцца пры трапанні лёну, пянькі.
2. Старое, зношанае адзенне; лахманы.
Хадзіць у атрэп’і.
3. перан. Элементы грамадства, якія дай-
шлі да маральнага разлажэння; падонкі.
[Арцыховіч:] — Ды што з гэтым белагвар-
дзейскім атрэп’ем гаварыць! Лобан.
АТРЭСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
атрэсці.
АТРЭСЦІ, атрасў, атрасёш,, атрасё; атра-
сём, атрасяцё; пр. атрбс, атрэсла і атрасла;
зак., што. Трасучы,- ачысціць што-н. ад ча-
го-н.; абтрэсці. Старэйшая дзяўчына падня-
лася, атрэсла са спадніцы траву і пясок. Асі-
пенка. Капеж зіме хвіліны лічыць, атрэслі
снег цяжкі лясы. Машара. // Абабіць што-н.
трасучы, калоцячы; абкалаціць. Атрэсці гру-
шу. // перан. Пазбавіць ад чаго-н. нежадана-
га, непрыемпага, дакучлівага. Народы на-
шы чорнай долі здзек атрэслі, I больш гісто-
рыя кайданаў не начэчіць. Пушча. Зноў за-
цвітуць лугі, даліны, 1 атрасуць свой сон ля-
сы. Колас.
0 Рукі атрэсці гл. атрапаць.
АТРЭСЦІСЯ, атрасўся, атрасёшся, атра-
сёцца; атрасёмся, атрасяцёся; пр. атрбсся,
атрэслася і атраслася; зак. Трасучыся, ачыс-
ціцца ад чаго-н. Алесь прыйшоў з гумна, ка-
ля парога атросся, абмёў з лапцей снег. Чар-
нышэвіч. // Асыпацца, апасці ад уздзеяння
чаго-н. // перан. Пазбавіцца ад чаго-н. нежа-
данага, непрыемнага, дакучлівага. Так на са-
мым парозе жыцця чалавек быў пляснуты
няўмольным лёсам у непралазную гразь бя-
ды і згрызот, ад якіх потым ужо не так лёг-
ка было атрэсціся. Майхровіч.
АТУ, выкл. Вокліч на паляванні з сабака-
мі, які азначае: бяры, лаві, хапай. Ату яго!
АТУЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. атуліць.
АТУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
атуліць.
АТУЛІЦЦА, атулюся, атўлішся, атўліцца;
зак. Ахутацца, ахінуцца. Залацеюць на пер-
шых праменнях сонца пяскі Сухіх грудоў,
сівым туманам атулілася Гнілое балота. Ко-
лас. У вадзіцы у крынічнай Чысценька па-
мыйся, Лрыбярыся ў кветкі-краскі, Сонцам
атуліся. Купала.
АТУЛІЦЬ, атулю, атўліш, атўліць; зак.,
каго-што. Агарнуць, ахінуць з усіх бакоў.
Дай сваім плашчом цябе я атулю, мая на-
дзея. Танк. Цішыня косамі шаўковымі атулі-
ла саламяныя хаты. Лынькоў. // перан. Агар-
нуць, акружыць, надзяліць чым-н. Сарву бя-
лявую лілею, Надзею ласкай атулю. Пушча.
Гзткім шчырым каханнем яе атуліў, 3 гэт-
кай ласкай глядзеў ў яе сумныя вочы. Ку-
. пала.
АТЎЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да атуліцца.
2. Зал. да атульваць.
АТУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ату-
ліць.
АТУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. Незак. да атуліцца.
2. Зал. да атуляць.
АТУЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ату-
ліць.
АТУМАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атуманіць.
АТУМАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.
1. Зацягнуцца, пакрыцца туманам, смугою;
затуманіцца. // Зацягнуцца, страціць празры-
стасць (пра вочы).
2. перан. Страціць здольнасць ясна ду-
маць, разважаць; затуманіцца. [Стэфа:] — Ату-
манілася галава... Усё пераблыталася. Савіцкі.
АТУМАШЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак. 1. што.
Зацягнуць, пакрыць туманам, смугою; зату-
маніць.
2. перан.; каго-што. Пазбавіць магчымасці
ясна думаць, разважаць. Ап’яніў [лес] багу-
ном надоўга. Атуманілі розум дурніцы. Бі-
чэль-Загнетава. Адчуванне блізкай радасці ад-
сунула, атуманіла нейкім бяздумным мроівам
усё тое, што было на апошнім часе. Савіцкі.
АТУМАНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да атуманіцца.
2. Зал. да атуманьваць.
АТУМАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атуманіць.
АТУПЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
атупелага. Такія моманты бывалі ў жыцці
Сашкі Стафанковіча, момантны жывёльны
страх быццам бы прарываў атупеласць яго
галавы і сэрца. Чорны.
АТУПЁЛЫ, -ая, -ае. Які страціў здоль-
насць разумець. У гэтыя хвіліны ён быў як
атупелы. Чорны. // Які выяўляе атупенне
сваім знешнім выглядам.
АТУПЁННЕ, -Я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. атупець.
АТУПЁЦЬ, -ею, -ёеш, -ёе; зак. Страціць
(у выніку зморанасці, хваробы і пад.) здоль-
насць разумець, усведамляць; стаць някемлі-
вым, тупым. За гэты дзень, нават, праўдзівей
сказаць, за гэтыя гадзіны, ён [Стафанковіч\
атупеў, быццам адзеравянеў. Чорны.
АТУПЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. атупляць.
АТУПЛЯЦЬ, -яю. -яеш, -яе; незак. Пры да-
памозе пэўнага ўздзеяння на разумовыя
здольнаспі чалавека прыводзіць да атупення.
АТУХАЦЬ, -ае. Незак. да атухнуць.
АТУХНУЦЬ, -не; пр. атўх, -ла; зак. Пасла-
бець, перастаць зырка гарэць.
АТЎШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
атушыць.
АТУШЫЦЬ, атушў, атўшыш, атўшыць;
зак., што. Разм. Прымусіць атухнуць; пату-
шыць. Атушыць агонь. // перан. Паслабіць
развіццё якога-н. працэсу, дзеяння.
АТЫНКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзвепрым. зал.
пр. ад атынкаваць.
АТЫНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.
Пакрыць сцены, столь тынкам.
АТЫНКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атынкаваць.
АТЫНКОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Тое, што
і т ы н К. Сям-там са столі адарваліся кава-
лачкі атынкоўкі. Лынькоў.
2. Тое, што і тынкоўка.
АТЫНКОЎШЧЫК, -а, м. Тое, што і т ы н-
к о ў ш ч ы к.
АТЫНКОЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да атын-
коўшчык.
АТЫЧКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад атычкаваць.
АТЫЧКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; зак.,
што. Абставіць, абазначыць вехамі, тычкамі
што-н. Атычкаваць участак зямлі.
АТЫЧКОЎВАННЁ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. атычкоўваць — атычкаваць.
АТЫЧКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
атычкоўваць.
АТЫЧКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
атычкаваць.
АТЫЧНЫ, -ая, -ае. У выразе: атычны ды-
ялект гл. дыялект.
[Ад грэч. аШкоя.]
АТЭІЗМ, -у, м. Адмаўленне існавання бога,
адмаўленне рэлігіі.
[Ад грэч. «а» — без- і (Ьеоз — бог.]
АТЭІСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік атэізму.
АТЭІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да атэіст.
АТЭІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да атэізму.
АТЭЛЬ, -я, м. Гасцініца. Для турыстаў па-
будаваны шматлікія раскошныя і сціплыя
атэлі, вілы, рэстараны, кафэ, купальні. Мележ.
[Фр. Ьбіеі.]
АТЭЛЬЁ, нескл., н, 1. Майстэрня для па-
шыву адзенпя, абутку, рамонту бытавой тэх-
нікі. Атэльг мод. Тэлевізійнае атэлье.
2. Майстэрня мастака, скульптара, фато-
графа.
[Фр. аіеііег.]
АТЭЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
атэля
АТЭРАСКЛЕРАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да атэрасклерозу. Атэрасклератыч-
ная гангрэна.
АТЭРАСКЛЕРОЗ, -у, м. Захворванне сар-
дэчна-сасудзістай сістэмы.
[Грэч. аіЬега — кашка і вкіегозів — зацвяр-
дзенне.]
АТЭСТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад атэставаць.
АТЭСТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
атэставаць.
АТЭСТАВАЦЬ. -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і не-
зак., каго-што. 1. Даць (даваць) водгук, ха-
рактарыстыку. — Разумны! — з павагай атэ-
стуе .. [Насця\ парторга. Васілевіч.
2. Прысвоіць (прысвойваць) званне каму-н.
Кансерваторыю закончыў Агафон Па класу,
як гаворыцца, вакала.— Выдатны барытон!—
Камісія яго атэставала. Валасевіч.
0 Атэставаць сябе — паказаць (паказваць)
сябе з якога-н. боку.
АТЭСТАТ, -а, М -таце, м. 1. Афіцыйны да-
кумент аб сканчэнні навучальнай установы.
[Генадзій:] Атэстат магу прадставіць, а наконт
сталасці мяркуйце самі. Крапіва. // Пасвед-
чанне аб прысваенні вучонага або спецыяль-
нага звання. Атэстат прафесара. Атэстат
старшага навуковага супрацоўніка. Атэстат
майстра сельскагаспадарчай вытворчасці.
2. Дакумент на права атрымання ваенна-
служачым грашовага, харчовага і інш. забес-
пячэпня, а таксама дакумент, па якім утры-
манец ваепнаслужачага атрымлівае частку
яго грашовага забеспячэння. Харчовы, гра-
шовы атэстат.
3. У дарэвалюцыйнай Расіі — пасведчанне
аб праходжанні службы, якое выдавалася
пры адстаўцы.
4. Дакумент, які пацвярджае пародзістасць
свойскай жывёлы.
О Атэстат сталасці — пасведчанне аб за-
канчэнні сярэдняй агульнаадукацыйнай шко-
лы (у дарэвалюцыйнай Расіі — мужчынскай
гімназіі).
АТЭСТАЦЫЙПЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да атэстацыі. Атэстацыйная камісія.
Атэстацыйнае пасведчанне.
АТЭСТАЦЫЯ, -і, ж. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. атэставаць.
2. Ацэнка, водгук, характарыстыка, якая
даецца каму-, чаму-н. Лемяшэвіч не захацеў
больш выслухоўваць атэстацыі людзей, якіх
ён не ведаў, з якімі ні разу не сустракаўся.
Шамякін.
[Лац. аІіезіаНо.]
АУЛ, -а, м. Паселішча на Каўказе і ў Ся-
рэдняй Азіі. Грузінка, і сонца, і снежнтяя
горы, Віно вінаграднае, месяц і зоры, Шчас-
лівыя сонечна саклі. аулы... О, колькі прасто-
ру для думкі чулай! Купала.
АЎЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
аула. Аульны саеет.
АЎПЕЎ, -ева. У выразе: аўгіевы стайні
гл. стайня.
[Ад імя легендарнага цара старажытнагрэ-
часкай міфалогіі Аўгія.]
АЎГУР, -а, м. 1. У Старажытпым Рыме —
жрэп, які тлумачыў уяўную волю багоў па
шчабятанню і палёце птушак.
2. Іран. Пра таго, хто свае спепыяльныя ве-
ды ператварае ў тайну. хто робіць выгляд,
што ведае асаблівыя тайны.
[Лац. ап§пг.]
АУДАВЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў удаўцом
(удавой). Аўдавелы мужчына.
АЎДАВЁЦЬ, -ёю. -ёеш, -ёе: зак. Стапь
удаўцом або ўдавой. Ніна, як і Люба, за вай-
ну аўдавёла, засталася адна з двума дзецьмі.
Васілевіч. Апошнімі гадамі Вялічка аўдавеў
і жыў з адным толькі сваім хлопцам. Чорпы.
АЎДОТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. 1.
Начная птушка атрада сеўцападобных з шэ-
ра-пясчаным апярэннем, якая сустракаецца
на поўдні Беларусі.
2. Абл. Назва невялікай азёрпай рыбкі; род
дробнай плоткі.
АЎДЫЁНЦЫЯ, -і, ж. Высок. і іран. Афі-
цыйны прыём у высокапастаўленай асобы.
— Ну добра..,— урачыста абвясціў Вейс,
узняўшыся ў крэсле, каб паказаць, што
аўдыенцыя канчаецца. Лынькоў. — Прыходзь
жа сюды не пазней трох дзён, раскажаш
нам, што здабудзеш за гэты час. Апознішся,
то можа мяне не застанеш тут.—• На гэтым
і скончыў дзед Талаш сеаю аўдыенцыю. Ко-
лас.
[Лац. ашііепііа — слуханне, выслухванне.]
АЎДЫТОРЫЯ, -і, ж. 1. Памяшканне, пры-
значанае для чытання лекцый, дакладаў.
Сцёпка ўвайшоў у аўдыторыю, дзе прымалі
экзамены па матэматыцы. Колас. Гэта была
вялізная, чалавек на сто, аўдыторыя з чорнай
дошкай ля дзвярэй. Кудравец.
2. зб. Слухачы лекцыі, даклада, прамовы і
пад. Дзіцячая аўдыторыя. □ Калі зала запоў-
нілася слухачамі, .. [Пілацееў] прыйшоў і ад-
разу стаў каля трыбуны, пакланіўшыся аўды-
торыі. Галавач. 3 прычыны таго, што .. аўды-
торыя [дзеда Талаша] складаецца з аднаго
толькі слухача, а часу ў яго няма, бо пады-
ходзіць начальнік заставы, дзед абмяжоўва-
ецца кароткім адказам. Колас.
[Лац. ашШогінт.]
АЎКЦЫЁН, -у, м. Публічны продаж, пры
якім рэч набываецца тым, хто дае за яе най-
большую суму; таргі. Прадаць з аўкцыёну.
[Лац. ансііо (апсііопіз) — павелічэнне.]
АЎКЦЫЁННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аўкцыёну. Аўкцыённы продаж.
АЎКЦЫЯНІСТ, -а, М -сце, м. Афіцыйная
асоба, якая ажыццяўляе продаж з аўкцыёну.
АЎЛАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., кім-чым.
Тое, што і авалодаць.
АЎРАЛ, -у, м. 1. Сумесная работа на мар-
скім судне, у якой удзельнічае ўся каманда.
2. перан. Празмерна спешная работа ўсяго
калектыву, выкліканая адсутнасцю планамер-
насці ў працы. Па вадзе, падкасаўшыся, бе-
галі хлапчукі і дзяўчаткі, будавалі земляныя
«плаціны». Але вада рвала іх, і тады аб’яўляў-
ся аўрал: крычалі, папракалі адзін аднаго,
камандавалі. Шамякін. Для мар і спрэчак
ночы не хапала, а ў дзверы грукаў раніцай
прафорг.— Выходзь, навукі геніі, аўралам ад
утылю ачысцім двор! Русецкі.
[Англ. очег аіі — наверх усе.]
АЎРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аўралу. Аўральная работа.
АЎСТРАЛІЕЦ гл. аўстралійцы.
АЎСТРАЛІЙКА гл. аўстралійцы.
АЎСТРАЛІЙСКІ. -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да Аўстраліі, аўстралійцаў. Аўстралійскія
мовы. Аўстралійскі мацярык.
АЎСТРАЛІЙЦЫ, -аў: адз. аўстраліец, -ліп-
па, м.; аўстралійка, -і, ДМ -лійцы; мн. аўстра-
лійкі, -ліек; ж. 1. Карэннае насельніцтва
Аўстраліі.
2. Сччаснае насельніцтва Аўстраліі.
АЎСТРЫЕЦ гл. аўстрыйпы.
АЎСТРЫЙКА гл. аўстрыйцы.
АЎСТРЬТЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да Аўстрыі, аўстрыйцаў.
АЎСТРЫЙЦЫ, -аў: адз. аўстрыец, -рыйца,
м.; аўстрыйка, -і, ДМ -рыйцы; мн. аўстрый-
кі, -рыек; ж. Народ. які складае асноўпае на-
сельніцтва Аўстрыі.
АЎСЮК, -ў, м. Аднатадовая расліна сямей-
ства злакавых; пустазелле, падобнае на авёс.
АЎСЙНІК, -а, м. Крылатае насякомае, якое
жыве ўсяго некалькі дзён; падзёнка. Рыба
цяпер лепш бярэцца на аўсянікаў. Колас.
АЎСЯНІЦА, -ы, ж. Кармавая расліна з ся-
мейства злакавых. Аўсяніца лугавая.
АЎСЯНІШЧА, -а, н. Поле, з якога сабраны
ўраджай аўса або на якім папярэдняй куль-
турай быў авёс. Трэба было яшчэ з’ездзіць на
Багуціцкую паляну, праверыць, як там аралі
пад грэчку мінулагодняе аўсянішча. Краў-
чанка.
АЎСЯНКА -і, ДМ -нцы, ж. Аўсяныя кру-
пы. // Каша з такіх круп. // Мука з аўса.
АЎСЯНКА2, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Пеўчая птушка з атрада вераб’іных, якая кор-
міцца пераважна насеннем раслін. Садовая
аўсянка. Чаротная аўсянка.
АЎСЯНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да аўса. Аўсянае поле. Аўсяная салома.
2. Які прыгатаваны з аўса або з прадуктаў
яго апрацоўкі. Аўсяная мука. Аўсяны кісель.
АЎТ, -а, М аўце, м. У спартыўных гуль-
нях — становішча, калі мяч, шайба і пад. вы-
ходзіць за рысу спартыўнай пляцоўкі.
[Ад англ. опі — па-за.]
АЎТА...1 Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню
словам: 1) аўтамабільны, напрыклад:
аўтагараж, аўтазавод, аўтакалона, аўтапарк,
аўтатранспарт; 2) а ў т а м а б і л ь, напрык-
лад: аўталесавоз, аўтасамазвал, аўтацыстэрна.
АЎТА...2 Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню слову
а ў т а м а т ы ч н ы, напрыклад: аўтаперадача,
аўтасчэпка, аўтазборка.
АЎТА...3 Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню слову
самаходны, напрыклад: аўтавагон, аўта-
дрызіна, аўтагрэйдар.
АЎТА...4 Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
вам: свой, уласны або аснове с а м а ...,
напрыклад: аўтабіяграфія, аўтапартрэт, аўта-
гравюра, аўтакаментарыі.
[Ад грэч. апіоз — сам.]
АЎТААМАТАР, -а, м. Вадзіцель аўтамабі-
ля, які мае пасведчанне шафёра-аматара.
АЎТАБАЗА, -ы, ж. Транспартнае прадпры-
емства па арганізацыі перавозак на аўтама-
білях, а таксама месца стаянкі, захавання
запасных частак і рамонту аўтамабіляў. Пра-
цавань на аўтабазе. Інжынер аўтабазы.
АЎТАБІЯГРАФІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць аўтабіяграфічнага.
АЎТАБІЯГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да аўтабіяграфіі, уключае элементы
аўтабіяграфіі. // Звязаны з жыццём аўтара,
з’яўляецца яго аўтабіяграфіяй. Аўтабіягра-
ф/ічны твор. Аўтабіяграфічны матэрыял. Аўта-
біяграфічныя апавяданні.
АЎТАБІЯГРАФІЯ, -і, ж. Апісанне свайго
жыцця.
АЎТАБЛАКІРОВАЧНЬІ. -ая. -ае. Які мае
дачыненне да аўтаблакіроўкі. Аўтаблакіро-
вачнае прыстасаванне.
АЎТАБЛАКІРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн.
-рбвак; ж. Сістэма аўтаматычнай сігналіза-
цыі для рэгулявання руху паяздоў.
АЎТАВАКЗАЛ, -а, м. Вакзал міжгародніх
аўтобусных зносін.
АЎТАГАРАЖ, -а, м. Аўтамабільны гараж.
АЎТАГЁН, -у, м. Спосаб рэзання і зваркі
металаў; тое, што іаўтагенная зварка
(гл. зварка), аўтагеннае рэзанне (гл.
рэзанне).
[Ад грэч. апіодепея — самародны.]
АЎТАГЁННЫ, -ая, -ае. У выразах: аўта-
генная зварка гл. зварка; аўтагеннае рэзанне
гл. рэзанне.
АЎТАГЁНШЧЫК, -а, м. Разм. Рабочы, які
займаецца аўтагеннай зваркай.
АЎТАГРАВЮРА, -ы, ж. Гравюра, адцісну-
тая з дошкі, гравіраванай самім аўтарам
малюнка.
АЎТАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае ад-
носіны да аўтографа. Аўтаграфічная калек-
цыя.
2. Які з’яўляецца аўтографам. Аўтаграфіч-
ны надпіс.
АЎТАГУЖАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны
да аўтамабільных і гужавых перавозак. Аўта-
гужавы транспарт. Аўтагужавы шлях.
АЎТАДАРОЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да будаўніцтва і абслугоўвання аўтама-
більных дарог. Аўтадарожны тэхнікум.
АЎТАДАФЭ, нескл., н. Гіст. Публічнае
спальванне ерэтыкоў і ерэтычных кніг па
прысуду інквізіцыі ў сярэднія вякі.
[Партуг. апіо сіа іе.]
АўТАДРОМ, -а, м. Спецыяльна абсталява-
нае месца для выпрабавання аўтамабіляў, а
таксама для аўтамабільных спаборніцтваў.
[Фр. апіобготе.]
АЎТАДРЫЗІНА, -ы, ж. Дрызіна з рухаві-
ком унутранага згарання.
АЎТАДЫСПЁТЧАР, -а, м. Аўтаматычнае
прыстасаванне для выканання функцый дыс-
петчара.
АЎТАЖБІР, -а, м. Устарэлы тып лятальна-
га апарата.
[Фр. апіоцуге ад грэч. апіоз — сам і §у-
гоч — круглы.]
АЎТАЗАВОД, -а, М -дзе, м. Завод, які вы-
рабляе аўтамабілі і іх часткі.
АЎТАЗАВОДЗЕЦ, -дца, м. Работнік аўта-
мабільнага завода.
АЎТАЗАПРАЎШЧЫК, -а, м. Аўтаматыч-
нае прыстасаванпе для запраўкі аўтамабіляў
гаручым.
АЎТАІНСПЁКТАР, -а, м. Службовая асоба,
якая занята наглядам за правільнасцю аўта-
мабільнага і інш. руху на дарогах.
АЎТАГНСПЁКЦЫЯ. -і, ж. Нагляд за пра-
вільнасцю аўтамабільпага руху, а таксама
дзяржаўны орган, які ажыццяўляе гэты на-
гляд.
АЎТАКАЛОНА, -ы, ж. Група аўтамабіляў,
якія размешчаны або рухаюцца выцягнутай
лініяй адзін за адным. // Прадпрыемства аў-
татранспарту.
АЎТАКАРМЎШКА, -і. ДМ -шцы; Р мн.
-шак; ж. Кармушка, у якую корм для жывё-
лы паступае аўтаматычна.
АЎТАКАРЫ, -аў; адз. няма. Самаходны
вазок для перавозкі грузаў, багажу.
АЎТАКЛАЎ, -лава, м. Пасудзіна, прызна-
чаная для награвання чаго-н. пад высокім
ціскам.
[Фр. апіосіахе ад грэч. аціоз — сам і лац.
СІЭУІ8 — ключ.]
АЎТАКРАМА, -ы, ж. Аўтобус, прыстасава-
ны пад пераязны магазін.
АЎТАКРАІІ, -а, м. Грузападымальны кран
на аўтамабільным шасі.
АЎТАКРАНАЎШЧЫК, -а, м. Машыніст,
які абслугоўвае аўтакран.
АЎТАКРАТ, -а, М -раце, м. Кніжн. Высока-
пастаўленая асоба з неабмежаванай уладай;
манарх, самадзержац.
[Грэч. аніокгаіез.]
АЎТАКРАТЫЧНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які
мае адносіны да аўтакратыі.
АЎТАКРАТЬІЯ. -і, ж. Кніжн. Форма кіра-
вання, пры якой адной высокапастаўленай
асобе належыць неабмежаваная ўлада; сама-
дзяржаўе, манархія.
[Грэч. аніокгаіеіа.]
АЎТАЛІТАГРАФІЯ, -і, ж. Літаграфія з ма-
люнка, якая выканана на камені самім аў-
тарам.
АЎТАЛЯТЎЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак;
ж. Разм. Тое, што і аўтамайстэрня.
АЎТАМАБІЛЕБУДАВАННЕ, -я, н. Галіна
прамысловасці, якая вырабляе аўтамабілі.
АЎТАМАБІЛЕБУДАЎНІК, -а, м. Работнік
аўтамабілебудаўнічай прамысловасці.
АЎТАМАБІЛЕБУДАЎНІЧЫ, -ая, -ае. Які
мае адносіны да аўтамабілебудавання.
АЎТАМАБІЛІЗМ, -у, м. Аўтамабільная
справа; аўтамабільны спорг.
АЎТАМАБІЛІСТ, -а, М -сце, м. Той, хто
займаецца аўтамабілізмам; вадзіцель аўтама-
біля.
АЎТАМАБІЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да аўтамабіліст.
АЎТАМАБІЛЬ, -я, м. Экіпаж з рухавіком
унутранага згарання для перавозкі пасажы-
раў, грузаў па бязрэйкавых дарогах. Легка-
вы аўтамабіль.
[Фр. аніошоЬіІе ад грэч. аніоз — сам і лац.
шоЬШз — рухомы.]
АЎТАМАБІЛЬНЫ, -ая. -ае. Які мае дачы-
ненне да аўтамабіля. Аўтамабільны завод.
Аўтамабільныя дарогі. Аўтамабільны транс-
парт. Аўтамабільная катастрофа.
АЎТАМАГІСТРАЛЬ, -і, ж. Шырокая, з па-
лепшаным пакрыццём шашэйная дарога для
масавага хуткага аўтамабільнага руху.
АЎТАМАЙСТ9РНЯ, -і, ж. Майстэрня на
аўтамабілі для рамонту машын у палявых
умовах; аўталятучка.
АЎТАМАТ, -а, М -маце, м. 1. Апарат (ма-
шына, станок), які самастойна, без непасрэд-
нага ўдзелу чалавека выконвае работу. Тэле-
фон-аўтамат. Аўтамат-піла.
2. Від ручной аўтаматычнай зброі; піста-
лет-кулямёт. Гадзіны паўтары з лесу даносі-
лася сапраўдная кананада: бесперапынна
стракаталі аўтаматы, мерна і гулка білі кара-
біны. Матрунёнак.
[Ад грэч. апіотаіоз — самарухомы.]
АЎТАМАТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да аўтамата (у 2 знач.). Аўтаматная чарга. □
Дыверсанты на хаду заядла агрызаліся
шчодрым аўтаматным агнём. Брыль.
АЎТАМАТОРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да аўтамабільных матораў, іх канструя-
вання і вытворчасці.
АЎТАМАТРЫСА, -ы, ж. Чыгуначны (паса-
жырскі або службовы) вагон з уласным руха-
віком.
[Фр. апіошоігісе.]
АЎТАМАТЧЫК, -а, м. 1. Рабочы, які аб-
слугоўвае аўтамат (у 1 знач.). Токар-аўта-
матчык.
2. Ваец, узброены аўтаматам (у 2 знач.).
Голуб памятаў, як паласнула шэра-гялёную
нямецкую калону першая чарга яго аўтамат-
чыкаў... Васілевіч.
АЎТАМАТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да аўтамат-
чык (у 1 знач.).
АЎТАМАТЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад аўтаматызаваць.
АЎТАМАТЫЗАВАЦЦА, -зўецца; незак.
Зал. да аўтаматызавапь.
АЎТАМАТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе;
зак. і незак., што. 1. Выкарыстаць (выкары-
стоўваць), укараніць (укараняць) аўтама-
тычныя прыборы, прыстасаванні, машыны ў
вытворчасці. Аўтаматызаваць тэхналагічны
працэс.
2. Зрабіць (рабіць) аўтаматычным (у 2
знач.). Аўтаматызаваць рухі.
АЎТАМАТЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паеод-
ле знач. дзеясл. аўтаматызаваць і стан павод-
ле знач. дзеясл. аўтаматызавацца.
АЎТАМАТЫЗМ, -у, м. Механічнасць, не-
свядомасць, неадвольнасць (дзеянняў, ру-
хаў).
АЎТАМАТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. 1. Галіна
навукі і тэхнікі. якая распрацоўвае метады
і сродкі аўтаматызацыі вытворчых працэсаў.
2. Сукупнасць механізмаў, прыстасаван-
няў, якія дзейнічаюць аўтаматычна.
АЎТАМАТЫЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які дзейнічае
з дапамогай аўтамата. Аўтаматычны тормаз.
2. Несвядомы, міжвольны, машынальны.
Аўтаматычныя рухі.
О Аўтаматычная лінія гл. лінія.
АЎТАМАШЫНА, -ы, ж. Тое, што і а ў т а -
м а б і л ь.
АЎТАМАШЫНІСТ, -а. М -сце, м. Аўта-
матычнае прыстасаванне, якое выконвае
функцыі машыніста поезда.
АЎТАМОТАЛАТАРЭЯ -і, ж. Латарэя, у
якой разыгрываюцца аўтамабілі, матацыклы
і пад.
АЎТАНОМІЯ, -і, ж. Самакіраванне; права
самастойна вырашаць справы ўнутранага за-
канадаўства і кіравання. Дэмакратычная
дзяржава паеінна прызнаваць аўтаномію роз-
ных абласцей, асабліва абласцей і акруг з
розным нацыянальным саставам насельніцт-
ва. Ленін.
[Грэч. апіопотіа.]
АЎТАНОМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць аўта-
номнага.
АЎТАНОМНЫ, -ая, -ае. Які карыстаецца
аўтаноміяй, мае аўтаномію. Аўтаномная рэс-
публіка. Аўтаномная вобласць.
АЎТАПАГРЎЗЧЫК, -а, м. Машына на аў-
тамабільным хаду для пагрузкі, разгрузкі і
перамяшчэння грузаў.
АЎТАПАЁННЕ, -я, н. Паенне жывёлы з
аўтапаілак.
АЎТАПАІЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Спецыяльнае прыстасаванне для паення
жывёлы з аўтаматычнай падачай вады.
АЎТАПАКРЫШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн.
-шак; ж. Аўтамабільная пакрышка.
АЎТАПАРК, -а, м. Аўтамабільны парк.
АЎТАПАРТРЭТ, -а, М -рэце, л«. Партрэт
мастака, скульптара, які выкананы ім самім.
АЎТАПІЛОТ, -а, М -лбце, м. Прыстасаван-
не для аўтаматычнага кіравання лятальным
апаратам.
АЎТАПОЕЗД, -а, .м. Састаў з аўтамабіля-
цягача і прычэпа або паўпрычэпа.
АЎТАПРАБЁГ, -у, м. Прабег калоны аўта-
мабіляў па зараней вызначаным маршруце з
выпрабава.чьнай і агітацыйнай мэтай.
АУТАПРЫЧЭП, -а, м. Спецыяльны дадат-
ковы кузаў, які прычэпліваецца да грузавога
аўтамабіля.
АЎТАР, -а, м. Стваральнік літаратурнага
або іншага мастацкага твора, навуковай пра-
цы, праекта і пад. Аўтар рамана. Аўтар гіпо-
тэзы. Аўтар сімфоніі.
[Лац. аніот.]
АЎТАРАМОНТНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да рамонту аўтамабіляў, прызначаны
для яго. Аўтарамонтныя майстэрні.
АЎТАРКІЯ, -і, ж. 1. Эканамічная палітыка
гаспадарчага адасаблення краіны.
2. У філасофіі стоікаў — самазадаволенасць
як ідэал дабрачыннасці чалавека.
[Грэч. апіагкеіа — самадастатковасць, сама-
задаволенасць.]
АЎТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аўтара, належыць яму. Аўтарскі тэкст. Аўтар-
ская задума. Аўтарскае права.
О Аўтарскі аркуш гл. аркуш.
АЎТАРСТВА, -а, н. Прыналежнасць твора
аўтару. Як адно з першых заканамерна ўзні-
кае.. пытанне адносна аўтарства ілюстрацый
і аздоб, якія надалі выданням Скарыны такі
высокі мастацкі ўзровень. Ліс.
АЎТАРУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Ручка для пісання, у якой чарніла аўтама-
тычна падаецца да пяра.
АЎТАРЬІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аўтарызаваць.
АЎТАРЫЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал.
да аўтарызаваць.
АЎТАРЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак. і
незак., што. Афіцыйна ўхваліць (ухваляць)
пераклад, копію, рэпрадукцыю і пад. свайго
твора.
[Ад фр. апіогізег — дазваляць.]
АЎТАРЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. аўтарызаваць.
[Фр. апіогізаііоп.]
АЎТАРЫТАРНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласці-
васць аўтаоытарнага.
АЎТАРЬІТАРНЫ, -ая, -ае. Кніжн. 1. За-
снаваны на безагаворачным падпарадкаван-
ні ўладзе, аўтарытэту.
2. Які імкнецца ўмацаваць свой аўтарытэт.
[Ад фр. аніогііаіге — уладны.]
АЎТАРЫТЭТ, -а і -у, м. 1. -у. Агульнапры-
зпанае значэнне, уплыў. Карыстацца аўтары-
тэтам. Падарваць аўтарытэт. Мець аўтары-
тэт. □ Аўтарытэт Маркі Балука высока ста-
яў у вачах тутэйшых партызан. Колас.
2. -а. Асоба, якая карыстаецца заслужанай
павагай, мае ўплыў. {Русаковіч:}—Але другі
аўтарытэт так заваліць дарогу да добрай
справы, што цераз яго і не пералезеш. Кра-
піва.
[Ням. Апіогііаі з лац.]
АЎТАРЫТЭТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
аўтарытэтнага.
АЎТАРЫТЭТНЫ, -ая, -ае. 1. Які карыста-
ецца аўтарытэтам. Аўтарытэтны таварыш.
Аўтарытэтны вучоны. Ц Які заслугоўвае да-
вер’я. Аўтарытэтная крыніца. Аўтарытэтная
камісія.
2. Які не дапускае пярэчанняў; уладны
(пра тон, жэст, выгляд і пад.). Голас [касца]
быў упэўнены, аўтарытэтны. Вядуля.
АЎТАРЭФЕРАТ, -а, М -раце, м. Рэферат
твора (звычайна навуковага), напісаны самім
аўтарам. Аўтарэферат дысертацыі.
АЎТАСАМАЗВАЛ, -а, м. Грузавы аўтама-
біль, кузаў якога механічна перакульваецца.
АЎТАСТОП, -а, м. 1. Прыстасаванне для
аўтаматычнага спынення поезда пры пады-
ходзе яго да закрытага пуцявога сігналу.
2. Сістэма арганізаванага выкарыстання
турыстамі спадарожных машын для праезду
часткі шляху.
АЎТАСТОПАВЕЦ, -паўца, м. Той, хто во-
зіць на аўтамабілі людзей, якія маюць тало-
ны аўтастопа (у 2 знач.).
АЎТАСТРАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Прамая і
шырокая шашэйная дарога для масавага і
хуткага аўтамабільнага руху.
[Іт. апіозігасіа.]
АЎТАСЧЭПКА, -і, ДМ -пцы; Р мн. -пак; ж.
Прыстасаванне для аўтаматычнага счаплен-
ня вагонаў і лакаматываў.
АЎТАТОРМАЗ, -а, м. Тормаз, які аўтама-
тычна ўступае ў дзеянне пры разрыве поезда.
АЎТАТРАКТАРНЫ, -ая. -ае. Які мае дачы-
ненне да аўтамабіляў і трактараў. Аўтатрак-
тарная вытворчасць.
АЎТАТРАНСПАРТ, -у, М -рце, м. Аўтама-
більны транспарт. Гарадскі аўтатранспарт.
АЎТАТРАНСПАРТНІК, -а, м. Работнік
аўтамабільнага транспарту.
АЎТАТРАНСПАРТНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да аўтамабільнага транспарту.
АЎТАТРАСА, -ы, ж. Аўтамабільная траса,
шлях, шаша. Пакрытая асфальтам аўтатраса.
// Аўтамабільная пуцявіна, накат, дзе хо-
дзяць толькі аўтамашыны. Лёдавая аўта-
траса.
АЎТАТУРЫЗМ, -у, м. Турысцкія падарож-
жы на аўтамабіпях.
АЎТАТУРЫСТ, -а, М -сце, м. Той, хто зай-
маецца аўтатурызмам.
АЎТАТЫПІЯ, -і, ж. Фотамеханічнае ўзнаў-
ленне паўтонавых і шматколерных адлюстра-
ванняў (фотаздымкаў, акварэльных малюн-
каў, твораў алейнага жывапісу) сродкамі вы-
сокага друку.
АЎТАХТОНЫ, -аў; адз. аўтахтбн, -а, м.
Карэннае, спрадвечнае насельніцтва краіны;
абарыгены. // Жывёлы або расліны, якія
ўзніклі на данай тэрыторыі.
[Грэч. аніоскіііоп — тубылец, туземец.]
АЎТАЦЫСТЭРНА, -ы, ж. Цыстэрна на
аўтамабільным хаду.
АЎТАЧАСЦЬ, -і, ж. Вайсковая аўтамабіль-
ная часць.
АЎТО, нескл., н. Разм. Тое, што і а ў т а-
м а б і л ь. Легкавое аўто. Караван аўто.
АЎТОБУС, -а. м. Мнагамесны пасажырскі
аўтамабіль.
[Ням. АпіоЬпз.]
АЎТОБУСНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да аўтобуса. Аўтобусны прыпынак. Аўто-
бусны рух.
АЎТОГРАФ, -а, м. Тэкст твора, напісаны
рукой аўтара; аўтарскі рукапіс. Аўтограф па-
эмы «Бандароўна». // Уласнаручны подпіс,
надпіс. Аўтограф Якуба Коласа.
[Грэч. апіоз — сам і ^гарЬо — шшу.]
АЎТОЛ, -у, м. Нафтавае масла для змазкі
аўтамабільных і трактарных рухавікоў.
[Складанаскарочанае слова: аўт(амабіль) і
лац. оі(ешп) —алей.]
АЎТОРАК, -рка, м. Другі дзень тыдня.
АЎТОРКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аўторка.
АЎТСАЙДЭР, -а, м. Каманда ці спартсмеіі,
якія займаюць апошняе месца ў спабор-
ніцтве.
[Англ. опі.чісіег.]
АЎТЭНТЫК, -а, м. Кніжн. Сапраўдная рэч,
арыгінал, не копія.
АЎТЭНТЫЧНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласці-
васць аўтэнтычнага; сапраўднасць.
АУТЭНТЫЧНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Сапраўд-
ны, правільны. Аўтэнтычны тэкст. Аўтэнтыч-
ная крыніца. // Які адпавядае арыгіналў.
Аўтэнтычнае тлумачэнне закона.
[Грэч. апіЬепіікоз.]
АЎЦАБЫК, -а, м. Жывёліна атрада пар-
накапытных, якая мае прыкметы быка і ба-
рана, водзіцца на астравах Канадскага Арі<-
тычнага архіпелага і ў Грэнландыі.
АЎЦАМАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; Ж.
Авечка, якая дае прыплод.
АЎЧАР, -а, м. Чалавек, які даглядае аве-
чак; авечы пастух.
АЎЧАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Па-
рода дужых сабак, якія выкарыстоўваюцца
для аховы жывёлы на пашы, для каравуль-
най службы. Я ведаў, што фашысты схапілі
яго маці, вывелі ў поле і напусцілі цэлуЮ
гайню здаравенных раз’юшаных аўчарак-
Янкоўскі.
АЎЧАРНЯ, -і; Р мн. -рань; ж. Авечы хлеў.
Калгасная аўчарня.
АЎЧЫНА, -ы, ж. Вырабленая авечая шку-
ра. Шапка з аўчыны. // Разм. Кажух. Чуў уво-
сень ён выццё ваўчынае, А вясной — паводак
срэбны звон. Ляжа спаць, укрыецца аўчы-
наю,— Ад самотных дум знікае сон. Панчанка.
АЎЧЫНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Па-
мянш. да аўчына.
0 Аўчынка вырабу не варта — аб справе,
якая не апраўдвае клопату. Неба з аўчынку
здалося гл. неба. Перабраўся воўк у аўчын-
«У гл. перабрацца.
АЎЧЫННІК, -а, м. Майстар, які вырабляе
аўчыны.
АЎЧЫННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аўчыны. Аўчыннае прадпрыемства. Ц Зробле-
ны з аўчыны. Аўчынная шапка.
АФАЗІЯ, -і, ж. Поўная ці частковая страта
мовы ў выніку пашкоджання некаторых уча-
сткаў галаўнога мозгу.
[Грэч. арказіа.]
АФАРБАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
афарбаванага.
АФАРБАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр-
ад афарбаваць.
АФАРБАВАЦЦА. -бўецца; зак. 1. Пакрыц-
ца або насыціцца фарбай, чым-н. фарбуючым.
Тканіна добра афарбавалася.
2. Набыць які-н. колер. Неба раз’яснілася,
афарбавалася ў зеленаваты халодны колер.
Колас. Врыдка было ад нечага, калі ўвайшла
[Макрына] у хату. Адразу афарбаваўся теар-
Баранавых. // перан. Набыць якое-н. значэН-
не, які-н. сэнс.
АФАРБАВАЦЬ, -бўю, -бўеш, -бўе; зак,,
што. 1. Пакрыць або насыціць фарбай, чым-
н. фарбуючым. Афарбаваць дах. Афарбаваць
тканіну. □ Лукаш асеў, і кроў яму афарба-
вала скронь. Танк.
2. Надаць які-н. колер. Афарбаваць шчокі
румянцам. □ Усход сонца афарбаваў акно ў
спальні Крушынскага. Бядуля. А з-за лесу
выплыў вялізны-вялізны месяц і адразу ўсё
афарбаваў у жоўты колер. Чарнышэвіч.
3. перан. Надаць якое-н. адценне, які-н.
сэнс чаму-н.
АФАРБОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. афарбоўваць — афарбаваць.
АФАРБОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да афарбавацца.
2. Зал. да афарбоўваць.
АФАРБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
афарбаваць.
АФАРБОЎКА, -і, ДМ -ббўцы; Р мн. -ббвак;
ж. 1. Дзеянне паводле дзеясл. афарбаваць (у
1 знач.).
2. Колер, адценне колеру чаго-н. Невялікал
руская печ зіхацела белай мелавой афарбоў-
кай. Паслядовіч. Зялёнае.. жыта за апошнія
дні пачынала набываць васковую афарбоўку.
Кавалёў.
3. перан. Асаблівы сэнс, выразнае адценне
чаго-н. Эмацыянальная афарбоўка еерша. □
Мелодыя ж спеваў надзвычайна багатая, раз-
настайная, дзівосна прыгожая і такая.. вы-
разная, што яе можна палажыць на ноты, а
мастак-музыка, напэўна, змоз бы выканаць
на скрыпцы, але афарбоўкі яе- тонаў не па-
трапіць перадаць ніякі музычны інструмент.
Колас.
О Ахоўная афарбоўка — афарбоўка жывёл,
якая робіць іх малапрыкметнымі ў натураль-
ных умовах.
АФАРМІЦЕЛЬ, -я, м. Работнік па афарм-
ленню чаго-н. Афарміцель выстаўкі. Афармі-
цель спектакля.
АФАРМІЦЕЛЬСКІ, -ая. -ае. Які мае дачы-
ненне да афарміцеля. Афарміцельскае май-
стэрства.
АФАРМЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. афармляць — аформіць і афар-
мляцца — аформіцца.
2. Знешняя аддзелка, выгляд чаго-н.
Афармленне кнігі. Афармленне спектакля.
Архітэктурнае афармленне горада. // Пэўная
форма чаго-н. 1 мыслі і вобразы, як снег у мя-
целіцу, кружацца; іх трудна стрымаць,.. накі-
раеаць іх на пэўную дарогу і даць ім пэўнае
афармленне. Колас.
АФАРМЛЙЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да аформіцца.
2. Зал. да афармляць.
АФАРМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
аформіць.
АФАРТЫСТ, -а, М -сце, м. Мастак-гравёр,
спепыяліст па вырабе афортаў.
АФАРЫЗМ, -а, м. Трапны лаканічны выраз
павучальнага характару; сентэнцыя, паву-
чанне, выслоўе.— Каго ты хочаш у дурнях
пакінуць? — зняеажліва пытае пісар. — Ска-
жы мне, з кім ты знаёмы, і я табе скажу,
хто ты,— прыводзіць ён вядомы афарызм.
Колас. Бадай і не назавеш такой байкі на-
роднага пісьменніка, з якой людзі не ўзялі
б сабе крылатага выразу, дасціпнага вы-
слоўя, афарызма. Казека.
[Грэч, арЬогізтоз.]
АФАРЫСТЫЧІІАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
афарыстычнага.
АФАРЫСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Уласцівы афа-
рызму, падобны да яго; які мае ў сабе афа-
рызмы. Байка — жывое, цікавае, фабульнае
апавяданне, напісанае афарыстычнай мовай.
АФГАНЕЦ гл. афганцы.
АФГАНКА гл. афганцы.
АФГАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
афганцаў. Афганскія мовы.
АФГАНЦЫ, -аў; адз. афганец, -нца, м.;
афганка, -і, ДМ -нцы; мн. афганкі, -нак; ж.
Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Афганістана.
АФЁКТ, -у, М -кце, м. Праяўленне моцна-
га нервовага ўзрушэння.
[Ад лац. айесінэ — душэўнае хваляванне,
страсць.]
АФЕКТАВАНЫ, -ая, -ае. Штучны, ненату-
ральна прыўзняты.
АФЕКТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і
незак., што і без дап. Зрабіць (рабіць) што-н.
з афектацыяй.
АФЕКТАЦЫЯ, -і, ж. Незвычайная ўзруша-
насць, штучнасць у манерах, паводзінах,
прыўзнятасць у мове. Калі аднойчы на па-
сяджэнні бюро райкома ўстала пытанне аб
замене старшыні ў заняпалым калгасе
«Маяк», .. [Сцяпан Апанасавіч] папрасіў сло-
ва і без усякай асаблівай афектацыі сказаў,
што калі б члены бюро даверылі яму, ён па-
ехаў бы туды працаваць. Краўчанка.
[Лац. аНесіаііо.]
АФЕКТЫЎНЫ, -ая, -ае. Павышана-эмацыя-
нальны.
АФЁРА гл. афёра.
АФЕРЫСТ, -а, М -сце, м. Той, хто займаец-
ца афёрамі; нядобрасумленны дзялок.
АФЕРЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да аферыст.
АФЕРА і АФЁРА, -ы, ж. Рызыкоўная ня-
добрасумленная справа з мэтай выгады, на-
жывы. Раптам пасля адной асабліва дзёрзкай
афёры крымінальны росшук насцярожыўся.
Лужанін. Уся гэта ксяндзоўская афёра бы-
ла патрэбна на тое, каб яшчэ больш ума-
цаваць перад людзьмі аўтарытэт каменя.
Пестрак.
<> Пайсці (пусціцца) на афёру гл. пайсці.
[Фр. айаіге — справа.]
АФІКС, -а, м. Марфема, акрамя кораня і
канчатка, якая служыць для ўтварэння слоў
і для надання ім новага значэння.
[Ад. лац. аНіхпк — прымацаваны.]
АФІКСАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да афікса.
АФІТ, -у, М афіце, м. Мінерал розных ад-
ценняў светлай афарбоўкі; адзін з відаў змее-
віка (у 2 знач.).
АФІТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
афіту.
АФІЦАР'Ё, -я, н., зб. Разм. пагард. Афіцэ-
ры.— А ў самой вёсцы гітлерауская са.гбатня
г афіцарё пабеглі. па аатах.. ш/укаіуь сабе
спажывы. Чорны.
АФІЦЫЁЗ, -а, м. У буржуазных краінах —
афіцыёзны друкаваны орган.
[Ад лац. оНісіовпз — паслужлівы.]
АФІЦЫЁЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць афі-
цыёзнага.
АФІЦЫЁЗНЫ, -ая, -ае. Які фармальна не
звязаны з урадам, але на справе праводзіць
яго погляды.
АФІЦЫЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць афі-
цыйнага. У Любачкі адразу знікла.. афіцый-
насць, якую яна напусціла на сябе. Асіпенка.
АФІЦЫЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які ўстаноўлены
ўрадам, адміністрацыяй, службовай асобай,
зыходзіць аД іх. Афіцыйная прапаганда. Афі-
цыйная асоба. Афіцыйны дакумент.
2. Зроблены па ўстаноўленай форме, з за-
хаваннем усіх правіл, фармальнасцей. Афі-
цыйны прыём. Афіцыйнае запрашэнне. // пе-
ран. Халодна-ветлівы, стрыманы. Шчыра ка-
жучы,.. [Лявонку] падабаўся афіцыйны тон
размовы. Жычка.
АФІЦЫЙШЧЫНА, -ы, ж. Разм. Строга афі-
цыйныя адносіны да каго-, чаго-н.
АФІЦЫЯНТ, -а, М -нце, м. Работнік стало-
вай, рэстарана і пад., які падае стравы. Афі-
цыянт, немалады, у паношаным касцюме,
гаспадарыць — стаўляе чаркі, раскладае [сур-
вэткі]. Мележ.
[Лац. оНісіапэ.]
АФІЦЫЯНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да афіцыянт.
АФІЦЭР, -а, м. Асоба каманднага саставу
арміі і флоту, якая мае воінскае званне
ад малодшага лейтэнанта да палкоўніка
ўключна. Старшы афіцэр. Малодшы афіцэр.
Афіцэр генеральнага штаба. Званне афіцэра.
[Ням. ОНігіег.]
АФІЦ9РСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
афіцэра. Афіцэрскае званне. Афіцэрскі са-
стаў.
АФІЦЭРСТВА, -а, н., зб. Афіцэры. Шмат
па якіх маёнтках акупаванага Палесся ладзі-
лі паны пышныя банкеты польскаму афіцэр-
ству. Колас.
АФІПІА, -ы, ж. Аб’ява аб спектаклі, кан-
цэрце, лекцыі і пад., якая вывешваецца на
відным месцы. [Вецер] зрываў з галавы ў
Будніка шапку, шырока расхрыстваў.. паліто
і сярдзіта рваў са сцен тэатральныя афішы.
Галавач.
[Фр. аНісйе.]
АФІШНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
афішы. Афішная тумба.
АФІШЫРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад афішыраваць.
АФІШЫРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
афішыраваць.
АФІШЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., каго-што. Выставіць (выстаўляць)
напаказ, шырока абвясціць (абвяшчаць).
АФОРМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца; зак.
1. Набыць закончаную форму, пэўны выгляд.
Як.. [Марынка] вырасла, аформілася, панры-
гажэла! Хадкевіч. Раптам аформілася ў.. [За-
хара Зынгі] думка, што добра ж вельмі, што
піць ён пакінуў. Чорны.
2. Паступіць куды-н. з захаваннем неаб-
ходных фармальнасцей.— Паеду дадому,—
с.'к.аааў.. \Я-н,тук\,— можа ’н.аеат ааў)тра, калў
паспею аформіцца. Кулакоўскі.
АФОРМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., каго-
што. 1. Даць чаму-н. закончаную зпешнюю
форму або пэўны выгляд. Аформіць рукапіс.
Аформіць насценгазету, □ У нядзелю рані-
цай да Шаманскага зайшоў Наварка, каб да-
гаварыцца, як аформіць калгасны хор, які
меўся выступаць на раённым фестывалі.
Дуброўскі.
2. Надаць чаму-н. сілу закона, зрабіўіпы
неабходныя фармальнасці. Аформіць дага-
вор. Аформіць дакументацыю.
3. Прыняць, залічыць кудьі-н. з захаван-
нем неабходных фармальнасцей. Аформіць
на работу, на вучобу.
АФОРМЛЕНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад аформіць.
АФОРТ, -а, М -рце, м. Від гравюры на ме-
тале, у якім паглыбленыя элементы робяц-
ца траўленнем металу кіслотамі, а таксама
адбітак з такой гравюры. Афорты Рэмбранта.
[Фр. еан-іогіе — азотная кіслата.]
АФОРТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
афорта.
АФРЫКАНЕЦ гл. афрыканцы.
АФРЫКАНІЗАЦЫЯ, -і, ж. Курс афрыкан-
скіх краін на падрыхтоўку ўласных кадраў
ва ўсіх галінах грамадскага жыцця, на адра-
джэнне і развіццё нацыянальнай кулыуры.
АФРЫКАНІСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст
у гяліве афрыканістыкі.
АФРЫКАНІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. На-
вука, якая вывучае гісторыю, культуру і мо-
вы народаў Афрыкі.
АФРЫКАНКА гл. афрыканцы.
АФРЫКАНСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да Афрыкі, афрыканцаў; уласцівы ім.
Афірыканскія джунглі. Афрыканскія мовы.
2. перан. Гарачы, неўтаймаваны. Афрыкан-
скія страсці.
АФРЫКАНЦЫ, -аў; адз. афрыканец, -нда,
м.; афрыканка, -і, ДМ -нцы; мн. афрыканкі,
-нак; ж. Карэннае насельніцтва Афрыкі.
АФРЫКАТА, -ы, ДМ -каце, ж. Складаяы
зычны гук, які ўтвараецца цесным злучэн-
нем зычнага выбухнога з зычным фрыка-
тыўным таго самага месца ўтварэння, яа-
прыклад: беларускае ц з тс, ч з тш.
[Лац. айгісаіа — прыцёртая.]
АФСАЙД, -у, М -дзе, м. У футболе — ста-
новішча іграка, які аказаўся па-за гульнёй,
калі ён, атрымаўшы мяч ад свайго партнёра,
не мае права працягваць гульню, бо паміж
ім і варотамі праціўніка няма ігракоў супра-
ціўнай каманды.
[Англ. оП' «ісіе — па-за гульнёй.]
АФСЁТ, -у, М -сёце, м. Спосаб друкаваняя,
пры якім фарба перадаецца з друкарскай
формы на гумавую паверхню, а з яе на ца-
перу.
[Англ. оійеі.]
АФСЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне Да
афсету. Афсетны друк.
АФТАЛЬМАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да афтальмалогіі.
АФТАЛЬМАЛОГІЯ, -і, ж. Навука пра хва-
робы вачэй і іх лячэнне.
[Ад грэч. орЬіаІшоз — вока і Іо^ов — ву-
чэнне.1
АФТАЛЬАІАСКОП, -а, ж. Прыбор для агля-
ду дна вока.
АФТАЛЬМІЯ, -і, ж. Захворванне вока, пе-
раважна запаленчага характару.
АФТАЛЬМОЛАГ, -а, м. Доктар, спецыяліст
у галіне афтальмалогіі.
А.Х, выкл. 1. Перадае спалох, нечаканае
здзіўленне, неспадзяваную радасць і іншыя
пачуцці; тое, што і вой. [Рыгорка:]—Ах,
аладачкі якія еашы смачныя! Як вы іх рабі-
лі? Краўчанка. Ах, як хораша жыць, Як хо-
чацца жыць, Як прагне сэрца зорных начэй.
Кірэенка. // Перадае здагадку, думку і пад.,
што прыйшло нечакана; тое, што і а4 (у 1
знач.). Ах, прыпомніў: бачыў я калісьці На
вайне дзяўчынку ў шынялі. Смагаровіч.
2. Перадае пачуццё гора, шкадавання. [Ста-
сік:]— Ах, каб тут была мама! — Хлопчык
азірнуўся назад, але мамы няма. Гарбук. //
Перадае пачуццё абурэння, гневу. Ах, каб
вас ваўкі з’елі-—закрычаў дурань на сабак
і кінуўся наўцёкі. Якімовіч.
АХАВАЛЬНІК, -а, м. Той, хто ахоўвае
што-н. ад нядобразычлівых замахаў каго-н.,
робіць недатыкальным што-н.
АХАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ахаваць.
АХАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Зак. да ахоў-
ваць.
АХАЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ахайваць.
АХАВДАВДА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да ахаяцца.
2. Зал. да ахайваць.
АХАЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахаяць.
АХАйНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ахайнага;
чысціня, акуратнасць. Зімчука здзівіла ахай-
насць і незвычайная кволасць дзяўчынкі.
Карпаў. [Люба:] — Прыгажосць і ахайнасць
гэта адно, а франтаўство — другое. Чорны.
АХАЙНЫ, -ая, -ае. Старанна прыбраны;
чысты, акуратны. Алесь і Зіна — самі сіро-
ты — кожны па-свойму адчулі ў гэтым ахай-
ным прыемным чалавеку [Нікіфаровічу] не-
шта бацькоўскае. Броўка. За.. [Міколам Лаз-
нюком] крочыў майстар Красовіч — пажылы
каржакаваты мужчына ў ахайным формен-
ным гарнітуры. Васілёнак.
АХАЛАДЖАЛЬНІК, -а, м. 1. Апарат, які
служыць для ахаладжэння чаго-н.
2. Рэчыва, з дапамогаю якога ахалоджва-
юць што-н.
АХАЛАДЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Прызнача-
ны для ахаладжэння чаго-н. Ахаладжальная
сумесь. Ахаладжальная камера.
2. Які ахалоджвае, асвяжае (пераважна
пра напіткі). Ахаладжальныя напіткі.
АХАЛАДЖЗННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. ахаладзіць (у 1 знач.) і стан паводле
знач. дзеясл. ахаладзіцца.
АХАЛАДЗЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які ахаладзеў,
астыў. Сонца ласкава грэла яе [Гэльчына]
маладое ахаладзелае цела. Чарот.
2. перцн. Які стаў да ўсяго абыякавы, стра-
ціў сілу пачуцця, свежасць успрымання.
АХАЛАДЗЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Стаць
халодным, астыць, ахалодаць. Халімон не
звяртаў увагі на Патапчыка, а пакручваў
прэнт датуль, пакуль ё'н не ахаладзеў, а та-
ды зноў усунуў у горан. Чарнышэвіч.
2. перан. Страціць сі.ту пачуцця, свежаець
успрыманяя; стаць абыякавым; астыць, аха-
лодаць. Настрой створаны, глеба гатова, ма-
рудзіць нельга, трэба сеяць, каб не спазніц-
ца, каб не ахаладзеў запал і рашучасць. За-
рэцкі.
АХАЛАДЗІЦЦА, ахаладжўся, ахалбдзішся.
ахалбдзіцца; зак. 1. Стаць халодным ці болып
халодным; астыць, ахалодаць, Эдавалася,
што.. [сыя] лёг у цяньку на росную яшчэ
мураву, каб ахаладзіцца ад веснавой гарачы-
ні, каб адпачыць. Галавач. // Асвяжыцца на
паветры; праветрыцца; ахалодаць.
2. перан. Перастаць гарачыцца; астыць. Су-
пакоіўся я крыху, ахаладзіўся. Краўчанка.
АХАЛАДЗІЦЬ, -ладжў, -лбдзіш, -лбдзіць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць халодным ці болып
халодным; астудзіць. Не хапала толькі сіве-
ру, каб дарэшты ахаладзіць вытаптаную тра-
ву. Чорны.
2. перан. Збавіць, зменшыць сілу, запал
якога-н. пачуцця, жадання і пад. Размова з
Лаўлікам трохі ахаладзіла Андрушку. Лобан.
АХАЛОДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Тое, што
і ахаладзець. На дварэ ён [Сымон] трохі
ахалодаў, выцер з ілба пот і замкнуў адрыну.
Чарнышэвіч. Ахалодаў ён [Зазыба] ужо ў
Верамейках — крыўда прайшла. Чыгрынаў.
АХАЛОДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ахаладзіць.
АХАЛОДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. ахалоджваць — ахаладзіць.
АХАЛОДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ахалоджваць.
АХАЛОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахаладзіць.
АХАМЯНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся, -няцёся; зак. Разм. Тое, што і с х а -
мянуцца. Пакуль.. [Гвардыян] ахамянуўся,
там, дзе стаяў Галілей, асталося адно пустое
месца. Зарэцкі. Ахамянуўся, што даў маху
1 мёру трохі перабраў У дачыненні сеаіх
праў. Колас.
АХАПАК, -пка, м. Такая колькасць чаго-н.,
якую можна панесці, абхапіўшы дзвюма ру-
камі; абярэмак. Непадобна было, што і..
[Лінкевіч] часам нёс дадому ахапак калгас-
най саломы ці канюшыны, а траплялася — і
сноп. Дуброўскі. Толя ідзе да вогнішча з ма-
ленькай сякерай у руцэ і з ахапкам сушня-
ку. Брыль. Калі паліцэйскі завярнуў на другі
бок саставу, чыгуначнік з сілай адсунуў
дзверы ў вагоне, схапіў у ахапак Валодзю і
кінуў яго туды. Данілевіч.
ахапіцца. ахбпіцца; зак. Заняцца з усіх
бакоў агнём. Галінка адразу ахапілася полы-
мем, разліваючы яркае святло. Сіняўскі.
АХАШЦЬ, ахаплю, ахбпіш, ахбпіць; зак.,
каго-што. 1. Тое, што і абхапіць.
2. Уключыць у сферу свайго дзеяння,
уплыву каго-, што-н.
0 Як вокам ахапіць (акінуць, агледзець,
скінуць) — колькі можна ўбачыць.
АХАПЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ахап-
ляць.
АХАПЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аха-
піць.
АХАРАКТАРЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзее-
прым. зал. пр. ад ахарактарызаваць.
АХАРАКТАРЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе;
зак., каго-што. Даць характарыстыку каму-,
чаму-н. Пра гэтага чалавека [Арэшкіна] Жу-
раўскія не расказвалі. мабыць, не ведалі, а
загадчык райана ахарактарызаваў коратка:
«Завуч у вас вопытны». Шамякін.
АХАРАШЫЦЦА, -рашўся, -рбшышся, -рб-
шыцца; зак. Разм. Тое, што і абхара-
шыцца. Шпакі, паснедаўшы. у полі, Пад
скрып санлівы жураўля I перадражняць ця-
бе ўволю, 1 ахарошацца здаля. Гаўрусёў.
АХАРАШЫЦЬ, -рашў, -рбшыш, -рбшыць;
зак. Разм. Тое, што і абхарашыць.
АХАРОШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да ахарашыцца.
АХАРОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахарашыць.
АХАЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ахаяць.
АХАЯЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак. Ста-
ранна прыбраць сябе, набыць прыстойны вы-
гляд. // Ачысціцца (ад бруду). Загаілі трохі
раны Ды ахаяліся з бруду. Крапіва.
АХАЯЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Прыбраць, прывесці ў прыстойны выгляд,
ачысціць каго-, што-н.
АХВОСЦЕ, -я, н. 1. Воўна, якая састрыга-
ецца з хваста, ног, галавы.
2. перан. Паслугачы, прыхільнікі рэакцый-
ных грамадскіх груповак; рэшткі разгромле-
ных рэакцыйных арганізацый. Нацыяналіс-
тычнае ахвосце. Фашысцкае ахвосце.
АХВОТА, -ы, ДМ -вбце, ж. 1. Жаданне за-
даволіць якія-н. свае патрэбы, імкненні,
схільнасці, захапленні. У нашай цудоўнай
Савецкай Айчыне шлях у жыццё ім шырока
адчынен і да навукі, да ўсякай работы, абы
ты здольнасці меў і ахвоту. Дубоўка. 3 гу-
лам, з грукатам страшэнным Яна [маланка]
рухае машыны. Хутка бегае па дроце (Не
па ўласнай хоць ахвоце). Крапіва. Іліко
плёскаўся ў вадзе, колькі было ахвоты. Са-
муйлёнак. Дзе няма ахвоты, там няма рабо-
ты. Прыказка.
2. безас. у знач. вык. Есць жаданне што-н.
рабіць. Хай глядзіць ён [звярок] на людзей
1 на іх работу... Бор грыміць, звініць, гудзе,
Мне спяваць ахвота! Бялевіч.
3. Разм. Пара цечкі, жаданне да спарвання
ў самак.
0 Адбіць ахвоту гл. адбіць (у 5 знач.).
Ахвота бярэ — ёсць жаданне да чаго-н. Пад-
даць ахвоты гл. паддаць. Сагнаць ахвоту гл.
сагнаць.
АХВОТНА, прысл. 3 ахвотай, з прыемна-
сцю, з радасцю. [Настаўнік:] — Ведаеш што,
Сцёпа, папрабуй ты на рабфак паступіць..
Табе я ахвотна памагу. Колас. Хлопцы былі
гатовы да ад'езду — хто ахвотна, а хто і без
ахвоты. Брыль.
АХВОТНІК, -а, м. 1. Той, хто мае жаданне
заняцца чым-н., узяцца за якую-н. справу.
Чэмер рад быў бы з кожным пагаварыць,..
але, не знаходзячы ахвотніка, гаварыў сам з
сабою. Вітка.
2. да каго-, чаго-н., на што і з інф. Той, хто
мае цягу, прыхільнасць да каго-, чаго-н.;
аматар чаго-н. На еяселле да Жагулы з’еха-
ліся ўсе, каму быць належала. Народ усё
шляхтаваты, на чужую пачостку сквапны, да
банкетаў вялікі ахвотнік... Крапіва.
АХВОТНІЦА, -ы. ж. Жан. да ахвотнік.
АХВОТНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які мае ахво-
ту на што-н., схільны да чаго-н. Нукарэка,
ахвотны да размоеы, падрадзіўся ісці і па-
казаць дом старшыні. Грамовіч.
2. Руплівы, старанны. 3 аднаго боку, дзе
задавала тон Волечка, крычалі: — ..[Марыля]
не хацела ісці ў яслі! Яна лепш бы ахвотная
была разам з усімі на полі. Чорны.
АХВОЧЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які выказвае
ахвоту, жаданне на што-н., да чаго-н. і пад.
Малодшы Марцін да гаспадаркі не быў ахво-
чы. Карпюк. Каму з вас не цікава I хто з вас
не ахвочы Прылегчы спаць на травы Пад
зорны полаг ночы. Аўрамчык.
2. Руплівы, старанны. Валя Арэшка была
чалавек пакладзісты, ахвочы. Скрыган.
АХВЯРА, -ы, ж. 1. Прадмет або жывая іс-
тота, прынесеныя ў дар бажаству паводле
абрадаў некаторых рэлігій.
2. Добраахвотная ўступка, адмаўленне, ад-
рачэнне на карысць каго-, чаго-н. Павука
патрабуе ахвяр. Ахвяра пешкі. □ Галіна
перайшла да сваёй цёткі, уступіўшы свой
пакой Андрэю. Андрэй спачатку не згаджаў-
ся прыняць такую ахвяру. Рамаловіч.
3. Пра таго, хто пацярпеў або загінуў ад
якога-н. няшчасця, стыхійнага бедства, са-
цьгяльнага зла, нядобрых людзей. Ахвяры
еайны. Ахвяра аўтамабільнай катастрофы.
0 Пасці ахвярай чаго гл. пасці. Прынёсці
ў ахвяру што гл. прынесці.
АХВЯРАВАЛЬНІК, -а, м. Уст. Той, хто пры-
носіць што-н. у дар каму-, чаму-н.
АХВЯРАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ахвправаць.
2. Уст. Тое, што і ахвярапрынашэн-
не (у 1 знач.). У гэты ж самы вечар, пры
сеятле вогнішча, адбылося ахеяраванне. Маўр.
3. Дар, узнос на карысць якой-н. асобы,
установы (звычайна з мэтай дабрачыннасці).
Прыватнае ахвяраванне.
АХВЯРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ахвяраваць.
АХВЯРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
ахвяраваць.
АХВЯРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і
незак. 1. каго-што і без дап. Добраахвотна
аддаць (аддаваць), прынесці (прыносіць) у
дар што-Н. Пані Вашамірская ахвяравала на
званіцу старасвецкія пярсцёнкі з дарагімі
камянямі. Бядуля. У гэты перыяд М. Феда-
роўскі ахвяруе многім .. музеям сабраныя ім
на Веларусі прадметы матэрыяльнай культу-
ры. Саламевіч.
2. кі.н-чым. Не пашкадаваць (не шкада-
ваць) каго-, чаго-н.. адмовіцца (адмаўляцца)
ад каго-, чаго-н. Грысь адзначыў: — Пчала
ахвяруе сваім жыццём, калі трэба... Кулакоў-
скі. [Артысты] летась ахвяравалі сваім адпа-
чынкам і егдзілі з канцэртамі аж на цаліну.
Сергіевіч.
АХВЯРАПРЫНАПІЭННЕ, -я, н. 1. Абрад
прынашэння ахвяры.
2. Тое, што прыносіцца ў ахвяру.
АХВЯРНАСЦЬ, -і, ж. Гатоўнасць ахвяра-
ваць сабой.
АХВЯРНІК, -а, м. 1. Спецыяльнае месца,
спецыяльны стол або ачаг, на якім прыносі-
ліся ахвяры бажаству.
2. Стол з левага боку алтара ў праваслаў-
най царкве, прызначаны для спраўляння не-
каторых абрадаў.
АХВЙРНЫ, -ая, -ае. 1. Уст. Які прыносіц-
ца ў ахвяру. Ахеярная жывёла. Ахвярная
кроў.
2. На які прыносяць ахвяры. Ахвярны
агонь. Ахвярны стол.
3. перан. Гераічны, самаадданы. Ахвярны
чалавек.
АХВЯРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахвяраваць.
АХІЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ахіліць.
АХІЛЁСАЎ, -ава. У выразе; ахілесава пята
гл. пята.
[Паводле імя міфічнага грэчаскага героя
Ахілеса.]
АХІЛІЦЬ, ахілю, ахіліш, ахіліць; зак., ка-
го-што. Тое, што і ахінуць.
АХІЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ахі- I
ліць.
АХІНАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
ахінаць — ахінуць (у 1 знач.).
АХІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак. \
1. Незак. да ахінуцца. ]
2. Зал. да ахінаць.
АХІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ахі- I
нуць.
АХІНЁЯ, -і, ; тк. Разм. Глупства, бязглуз-
дзіца.
0 Несці ахінею гл. несці.
АХІНЁНЫ і АХІНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад ахінуць.
АХІНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. 1. Атуліцца, ахутацца чым-н.
.Маладзіца, убачыўшы старшыню, ахінулася.
хусткай і таропка шмыганула ў хату. Наву-
менка.
2. перан. Агарнуцца, пакрыцца. Шырачэз-
нымі лістамі Ахінуліся кусты. Глебка. Сосны
шумяць, Ахінуліся сосны журбою. Хведаро-
віч.
АХІНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё; зак.,
каго-што. 1. Атуліць, ахутаць. Касынкай ахі-
нуўшы плечы, Ідзе па вуліцы яна! Гаўрусёў. 1
2. перан. Агарнуць, авеяць. Нсвыя думкі і
настроі ахінулі маладога настаўніка. Колас. і
Не ўспомніць нельга грозных дзён мінулых '
I партызанскіх вогнішчаў, і тых, Чые курга-
ны слава ахінула. Танк. // Стварыць абста-
віны; агарнуць, акружыць. Ахінуць ласкай.
АХКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ахкаць.
АХКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ахнуць.
АХЛЬ'ІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Абдаць
чым-н. вадкім з усіх бакоў. // перан. Агар- ,
нуць, апандваць, запаланіць. 1
АХМАРАНЫ, -ая, -ае. Пакрыты хмарамі. ।
На ахмараным небе нёс варту месяц-поўня. I
Асіпенка
АХМІСТРЬ'ІНЯ, -і, ж. Уст. Жанчына, якая
вядзе хатнюю гаспадарку ў багатым доме; .
аканомка. У Гальеаса была ахмістрыня, якая
яму страшэнна надакучыла і якую трэба бы-
ло аддаць замуж не марудзячы. Чорны.
АХМЯЛЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які знахо-
дзіцца ў стане ахмялення.
2. перан. Пра чалавека, які да самазабыц-
ця захоплены, узрушаны чым-н. Лёня ўжо
быў ахмялелы ад першае любоўнай чаркі,
якая п’ецца яшчэ да першага пацалунка.
Брыль.
АХМЯЛЁНІІЕ, -я, н, 1. Стан паводле знач.
дзеясл. ахмялець.
2. перан. Захапленне, самазабыццё. [Ан-
тон:] — Эх, ды каб пайсці са сваёй скрыпкай
у родную вёску, а там граць, граць да ахмя-
лення, да адурэння, да сёмага поту. Вядуля.
АХМЯЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш. -ёе; зак. Разм. 1.
Стаць п’яным, ап’янець. Так пахне [квітнею-
чымі садамі], што можна ахмялець. Бядуля.
2. перан. Самазабыўна захапіцца, узру-
шыцца. Ахмялець ад ласкі.
АХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., аднакр. 1.
Разм. Усклікнуць «ах», выказваючы якое-п.
пачуццё: захапленне, здзіўленне, шкадаван-
не, страх, смутак і пад. [Мікалай Іванавіч:] —
Бываюць цікавыя сюжэтныя павароты ды та-
кія нечаканыя, што ахнеш ад здзіўлення.
Шахавец.
2. Разм. Выбухнуць, разарвацца, стрэліць,
абрушыцца і г. д. Пакуль.. [Капейка] паспеў
шыбануць за вугал хаты — граната ахнула!..
Брыль.
3. каго-што. Разм. Моцна выцяць. Ахнуць
па галаве.
АХОВА, -ы, ж. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ахоўваць; ахоўванне. Ахова здароўя.
Ахова правоў грамадзян. Ахова дзяржаўнага
парадку. Ахова сацыялістычнай уласнасці.
Ахова працы. Ахова помнікаў. Узяць пад
ахову.
2. Атрад, група (людзей, караблёў і пад.),
прызначаныя ахоўваць каго-, што-н. Каля
ўсіх варот і брамак .. стаяла ахова. Брыль.
Азірнуліся сябры: Следам крадуцца звяры,
Слугі верныя зубровы, Усе чыны яго аховы.
Вітка.
0 Несці ахову гл. несці.
АХОДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Разм. Управіцца, справіцца, пакончыць з
кі.м-. чым-н., завяршыць якую-н. работу.—
Цяжкавата такую прастору касой аходаць,—•
гаварыў Антось Жыгалка. Дуброўскі. Як
толькі Андрэйка ўзняўся на ногі гэтак, што
без старэйшага брата мог аходаць гямлю,
Броня пайшоў у старую кузню вучыцца за
каваля. Чорны.
АХОП, -у, м. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
ахапіць.
АХОПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ахапіць.
АХОПЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да ахапіцца.
АХОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахапіць.
АХОПНЫ, -ая, -ае. Які ахоплівае з розных
бацоў. Ахопны рух. Ахопная рыфма.
АХОУВАШІЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ахоўваць; ахова.
АХОУВАЦЦА. -аецца; незак. Зал. да ахоў-
ваць.
АХОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. 1. Абараняць каго-, што-н. ад чыіх-н.
нападаў, варожых дзеянняў; вартаваць; сце-
рагчы. На гэты раз чыгунку ахоўвала ўзмоц-
неная варта. Краўчанка.
2. Берагчы, шанаваць. Сырой вады Ула-
дзік, ахоўваючы здароўе, не ліў, у яго заў-
сёды была ў запасе гатаваная. Колас.
3. Засцерагаць ад чаго-н. шкоднага, непры-
емнага. Галіны дрэваў, што былі над імі
[людзьмі], амаль не ахоўвалі ад вады. Мележ.
АХОУНІК, -а, м. 1. Асоба, якая ахоўвае.
сцеражэ каго-, што-н.; вартаўнік. Колышаў
ігершы прабег кантрольную будку, за якой
наткнуўся на аднаго спалоханага ахоўніка.
Мележ.
2. Той, хто беражэ, шануе каго-, што-н.
Жанчыны з бурным мінулым — гэта Максім
Сцяпанавіч заўважаў не адзін раз — найлеп-
шыя і самыя строггя ахоўнікі сям’і. Карпаў.
АХОЎНІЦА, -ы, ж. Жан. да ахоўнік.
АХОЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які нясе ахову, пры-
значапы для аховы. Ахоўная служба. Ахоў-
ная зона. Ахоўнае лесанасаджэнне.
2, Які здсцерагае, служыць для аховы ад
шкоднага ўплыву чаго-н. Ахоўная маска.
Ахоўныя акуляры.
3. Разм. Ахоўнап афарбоўкі. Наярусах уві-
халіся людзі ў ахоўнага колеру пакамечаных
шапках. Пестрак.
О Ахоўная афарбоўка гл. афарбоўка. Ахоў-
ная грамата гл. грамата.
АХРАМАТЫЗМ, -у, м. Спец. Здольнасць
аптычнай сістэмы не раскладаць светлавога
праменя на састаўныя колеры пры пералам-
ленні; бясколернасць.
[Ад грэч. а — без і сЬгоша — колер.]
АХРАМАТЬ'ІЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які не
раскладае светлавога праменя на састаўныя
колеры пры пераламленні; бясколерны.
АХРАНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Разм. Орган
тайпага паліцэйскага нагляду ў дарэвалю-
цыйнай Расіі; ахраннае аддзяленне.
АХРАННІК, -а, м. Агент ахранкі. Мікіту
цяпер, калі ён задумаўся над словамі Зубко-
віча, пачынае здавацца, што вось-вось выйдзе
нехта з-за стога, з-за хлява, возьме яго за-
грудкі і запытае: служыў ты ахраннікам ці
не? Галавач.
АХРЫПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ахрыпнуць.
АХРЫПЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ахрып-
лага; хрыпата.
АХРЬТПЛЫ, -ая, -ае. Які ахрып, з хрыпа-
тою ў голасе. Калі адышоў ад прычала 3 цяж-
кімі вазамі паром, Ахрыплая чайка крычала,
Зрываючы пену крылом. Непачаловіч.
АХРЫПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. ахрып,
-ла; зак. Стаць хрыплым (пра голас). Хай
скамянею я, Хай лепш замоўкнуць струны,
Калі пявучы рытм Ахрыпне ў грудзях зноў.
Хведаровіч.
АХРЫСЦІЦЦА, ахрышчўся, ахрысцішся,
ахрысціцца; зак. Прыняць хрысціянскую ве-
ру праз абрад хрышчэння.
АХРЫСЦІЦЬ, ахрышчў, ахрысціш, ахрыс-
ціць; зак., каго-што. 1. Выканаць абрад хры-
шчэння над кім-н.
2. Перажагнаць каго-, што-н., зрабіць знак
крыжа над кім-, чым-н. Зірні на луг прад
навальніцай, Налі крыжастай бліскавіцай У
страсе твар ахрысціць хмара... Колас.
3. гееран.; кім-чым. Разм. Даць каму-, ча-
му-н. імя, пазву, мянушку. «Кацюша» — так
ахрысцілі дапоўненую цвіком і лапаткай
гарматку. Брыль.— Якіх толькі прозвішчаў
на свеце не бывае, а вось Плаксаў не чуў.
Чаму ж гэта так вёску ахрысцілі і людзей
Плаксамі празвалі? — пацікавіўся Рыгор Ва-
сільевіч. Грахоўскі.
АХРЫШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ахрысціць.
АХУТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ахутаць.
АХЎТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Ахутаць сябе, захутацца. Жанчына ахута-
лася хусткай.
2. перан. Пакрыцца чым-н., агарнуцца.
У небе зноў паплылі дзесяткі бамбардзіроў-
шчыкаў, і крэпасць ахуталася агнём і ды-
мам. Лупсякоў.
АХЎТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Укрыць з усіх бакоў, абгарнуць чым-н.;
захутаць. Ахутаць шыю шалікам.
2. перан. Пакрыць чым-н., агарнуць. Шэ-
рань заслала палі, схавала абрысы ўзгоркаў
і пералескаў, ахутала бярозавыя гаі і прыса-
ды ля дарог. Хадкевіч. Цёмная восеньская
ноч ахутала Неапалітанскі заліў. Брыль.
АХУТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аевда; не-
зак. 1. Незак. да ахутацца.
2. Зал. да ахутваць.
АХУТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аху-
таць.
АЦАЛЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які аказаўся
цэлы сярод разбуранага, уцалелы. Ніура ско-
ра знайшга гэты дом— у цэнтры горада,
адзін з ацалелых дамоў на цэнтральнай пло-
шчы. Арабей. Адразу ж за вёскаю пачынаец-
ца лес. I не проста лес, а даўні, ацалелы ад
сякеры і пілы. Кавалёў. // Які захаваўся, не
загінуў. Напаўжывыя ў вёску мы прыбеглі,
Мы, ацалелыя падлеткі-пастухі. Лойка.
АЦАЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм.
Астацца цэлым, непацгкоджаным сярод раз-
буранага, уцалець. Як ацалелі дрэвы тут
кругом, Дзе фронт узрыў снарадамі грунт
шэры? Танк. // Астацца жывым, не загінуць.
Ацалець у жорсткім баі.
АЦАНІЦЬ, ацаню, ацэніш, ацэніць; зак.,
каго-што. 1. Назначыць цану чаму-н.; вызна-
чыць вартасць чаго-н. [Несцяровіч краўцу:]
— Ацэнім тваю хату і за яе табе будаўніц-
тва сплаціць. Чорны.
2. перан. Даць ацэнку каму-, чаму-н., вы-
казаць сваю думку пра што-н., вызначыць
ролю, характар каго-, чаго-н. — Смутак, на-
прыклад, можа мець апраўданне, што для
таго ён, каб пасля яго больш ацаніць ра-
дасць. Чорны. Арон хутка ацаніў становішча.
Мурашка. // Прызнаць станоўчыя якасці,
каштоўнасць і пад. каго-, чаго-н. Не! Ніхто,
толькі яна [ пані] сама сябе можа ацаніць.
Бядуля. Свет не бачыў падобнай мастацкай
рукі: хай ацэняць цудоўны кілім мастакі...
Дубоўка.
АЦВЕРАЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да ацверазіцца.
2. Зал. да ацверажаць.
АЦВЕРАЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ацверазіць.
АЦВЕРАЖ9ННЕ, -я, н. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. ацверазіць і ацверазіцца.
АЦВЕРАЗЁЛЫ, -ая, -ае. Які ацверазеў,
стаў цвярозы. // перан, Які стаў цвяроза ду-
маць, меркаваць аб чым-н.
АЦВЕРАЗЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе і АЦВЯРО-
ЗЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Стаць цвярозым
пасля ап’янення. // перан. Пачаць цвяроза
думаць, разважаць, вырашаць пытанні.
АЦВЕРАЗІЦЦА, ацверажўся, ацвярэзішся,
ацвярэзіцца і АЦВЯРОЗІЦЦА, -рбжуся, -рб-
зішся, -рбзіцца; зак. Стаць цвярозым пасля
ап’япення. Хлор, ужо ацверазіўшыся, прыў-
стаў з месца і нядбайна матнуў рукою. Гарт-
ны. II перан. Пачаць цвяроза думаць, мерка-
ваць пра што-н.
АЦВЕРАЗІЦЬ, ацверажў, ацвярэзіш, ацвя-
рэзіць і АЦВЯРОЗІЦЬ, -рбжу, -рбзіш, -рб-
зіць; зак., каго. Прывесці ў цвярозы стан,
зрабіць цвярозым. // перан. Вярнуць каму-н.
здольнасць цвяроза думаць, меркаваць аб
чым-н. [Пашкевічус:]— Але мая стрэльба ..
ацверазіла [Парэчкуса], ды і Йонас з баць-
кам скруцілі яму рукі. Броўка. Восеньская
паездка як бы ацвярозіла [Паходню]. Хад-
кевіч.
АЦВЯРДЗЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў цвёрдым;
зацвярдзелы. Ацвярдзелая смала.
АЦВЯРДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне і стан па-
водле знач. дзеясл. ацвярдзець.
АЦВЯРДЗЁЦЬ, -ёе; зак. 1. Перайсці з вад-
кага стану ў цвёрды; зацвярдзець. // Зрабіц-
ца цвярдзейшым; пацвярдзець.
2. Спец. Зрабіцца цвёрдым (пра зычныя
гукі).
АЦВЯРОЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ацверазіць.
АЦВЯРОЗЕЦЬ зл. ацверазець.
АЦВЯРОЗІЦЦА гл. ацверазіцца.
АЦВЯРОЗІЦЬ гл. ацверазіць.
АЦЁПВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводлг
знач. дзеясл. ацепваць, ацепвацца.
АЦЁПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Разм. 1. Патрэсваючы на сабе адзенне,
вызваляцца ад чаго-н. (снегу, пылу і пад.);
атрасацца.
2. Зал. да ацепваць.
АЦЁПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
Разм. Трасучы, выдаляць што-н. (снег, пыл і
пад.); атрасаць.
АЦЁПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ацяпліць.
АЦЕРАБІЦЦА, ацераблюся, ацярэбішся,
ацярэбіцца; зак, 1. Вызваліцца ад чаго-н.,
што насела на адзенне; атрэсціся. [Ермаліц-
кі] ацерабіўся ад саломы, забраў свой куфэ-
рак і моўчкі пасунуўся да форткі. Грахоўскі.
2. Разм. Пазбавіцца чаго-н., адчапіцца ад
каго-, чаго-н. Яшчэ хто .. наедзе, дык ад люд-
скіх языкоў не ацярэбішся. Пальчэўскі.
АЦЕРАБІЦЬ, ацераблю, ацярэбіш, ацярэ-
біць; зак., што. Тое, што і абцерабіць.
АЦЁРПЕЦЦА, -плюся, -пішся, -піцца; зак.
Прывыкнуць цярпець. Іван пастаяў, пакуль
крыху ацерпеўся ад бляску агню, і пайшоў
назад. Дуброўскі.
АЦЕРУІПЫЦЦА, -рушўся, ацярўшышся,
ацярўшыцца; зак. Тое, што і абцеру-
ш ы ц ц а.
АЦЕРУППЯЦЬ, ацерушў, ацярўшыш, аця-
рўшыць; зак., каго-што. Тое, што і а б ц е-
р V ш ы ц ь.
АЦЁРЦІ, атрў, атрэш, атрэ; атрбм, атрацё;
пр. ацёр, ацёрла; заг. атры; зак., што. Разм.
Тое, што і абцерці.
АЦЁРЦІСЯ, ^атрўся, атрэшся, атрэцца;
атрбмся, атрацёся; пр. ацёрся, ацёрлася; заг.
атрыся; зак. Тое, што і абцерціся.
АЦЁСЛІВАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
ацеслівага.
АЦЁСЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Пра хлеб,
спечаны з дрэнна прыгатаванага цеста; не
пульхны, глёўкі. Хлеб быў жоўта-шэры, ацес-
лівы, рэдкі, ён нават не пах хлебам, а так не-
чым кіслым. Арабей.
2. перан. Нясвежы, памяты. Сонны ацеслі-
вы твар. /I Прыдуркаваты, недапечаны. [ІПпа-
коўскі:]— Маці не хоча аддаць Наташу за
Высоцкага. Той характарам круты. А Ната-
ша не хоча ісці за Саладуху. Гэты нейкі
ацеслівы. Гурскі.
АЦЁК, -у, м. Пухліна, якая ўзнікае ад ліш-
ку вадкасці ў тканках. Ацёк лёгкіх.
АЦЁКЛЫ, -ая, -ае. Які мае ацёчнасць. Яго
твар, крыху ацёклы, але мала маршчыністы.
Кулакоўскі.
АЦЁЛ, -у, м. Роды ў кароў і некаторых ін-
шых жвачных.
АЦЁРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ацерці.
АЦЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ацёчнага;
тое, што і а ц ё к.
АЦЁЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
ацёку.
2. Які мае ацёк, ацёчнасць. Ацёчныя ногі.
□ Згорблены, з нездаровым, ацёчным тварам,
выціраючы рукі кашлатым ручніком,[доктар]
падышоў да раненага. Мележ.
АЦІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. 1. Церціся аб што-н. Мітрафан пахіліў-
ся і ўзяў за ашыйнік сабаку, які аціраўся ля
ног. Самуйлёнак.
2. перан. Быць, знаходзіцца дзе-н., каля
каго-н. без пэўнага занятку. Стасюк аціраўся
каля вялікіх і ўсё дурыўся. Чорны.
АЦІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ацерці.
<> Аціраць халадкі — ухіляцца ад работы,
гультаяваць.
АЦІСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аціс-
нуць.
АЦІСНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
аціснуць.
АЦІСНУЦЬ, ацісну, аціснеш, ацісне; зак.
Тое, што і абціснуць.
АЦІХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аціх-
нуць.
АЦІХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. аціх, -ла;
зак. 1.(1 і 2 ас. не ўжыв.). Стаць ціхім;
замоўкнуць (пра гукі, шум). Нехта праехаў
з лёскатам конна па бруку, і потым аціхла
зноў усё. Мурашка. Рой яшчэ нейкі час па-
гудгеў з перапуду, ды і аціх. Якімовіч.
2. перан. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Аслабець у
дзеянні, сіле; спыніцца (пра стыхійныя
з’явы). Пад вечар завея аціхла. Колас.
3. Прыйсці ў спакойны стан; супакоіцца.
Максім зусім аціх і .. без пілоткі на чорным
чубе высока ляжаў галавой.. на падушцы.
Брыль. // Замкнуцца ў сабе; прыціхнуць.
Асцярожны немец і аціх і вёў сабе гаспадар-
ку так, як яна вялася аканомам. Чорны.
Адам нечакана аціх, замаркоціўся, панікла
схіліў галаву. Ракітны.
АЦІШЭЦЬ,-эе; зак. Тое,што і аціхнуць.
АЦТЭКІ, -аў; адз. ацтэк, -а, м. Індзейская
народнасць Мексікі.
АЦЫДАФІЛІН, -у, м. Малако, сквашанае з
дапамогай асобых бактэрый.
АЦЫДАФІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
яы да ацыдафіліну. Ацыдафільная палачка.
Ацыдафільнае малако.
АЦЫНКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ацынкаваць.
АЦЫНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш. -кўе; зак.,
што. Пакрыць паверхню металічнага вырабу
тонкім слоем цынку.
АЦЫНКОВАЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да ацынкоўкі, прызначаны для ацын-
коўкі. Ацынковачны цэх.
АЦЫНКОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ацынкоўваць.
АЦЫНКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ацынкаваць.
АЦЫНКОУКА, -і, ДМ -кбўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. ацынкоўваць — ацын-
каваць.
2. Тонкі слой цынку, нанесены на паверх-
ню металу, металічнага вырабу.
АЦЫНКОУШЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыя-
ліст па ацынкоўцы (у 1 знач.).
АЦЫНКОУШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да ацын-
коўшчык.
АЦЭЛОТ, -а, М -лбце, м. Вялікая дзікая
кошка, якая водзіцца ў Паўднёвай Амерыцы.
[Фр. осеіоі.]
АЦЭМЕНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ацэментаваць.
АЦЭМЕНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.,
што. Пакрыць слоем цэменту.
АЦЭНАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ацэнкі. Ацэначныя нормы. Ацэначная камісія.
АЦЭНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ацаніць.
АЦЭНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Дзеянне паводле знач. дзеясл. ацэньвапь —
ацаніць.
2. Думка, меркаванне пра якасць, годнасць,
значэнне каго-, чаго-н. Даць ацэнку.
3. Прынятае абазначэнне ступені ведаў і
паводзін вучняў; адзнака. Паставіць ацэнку.
Пяцібальная сістэма ацэнак.
АЦЭНШЧЫК, -а, м. Той, хто робіць ацэн-
ку, вызначае цану чаму-н.
АЦЭНШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да ацэншчык.
АЦЭНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ацэньваць.
АЦЭНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да аца-
ніць.
АЦЭТОН, -у, м. Арганічнае злучэнне, бяс-
колерная вадкасць, якая ўжываецца як раст-
варальнік у вытворчасці лакаў, выбуховых
рэчываў, штучнага шоўку і пад.
[Ад лац. асеішп — воцат.]
АЦЭТОНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да ацэтону. Ацэтонавы пах.
АЦЭТЫЛЁН, -у, м. Бясколерны гаручы з
непрыемным пахам газ, які складаецца з
вугляроду і вадароду.
[Ад лац. асеіпш — воцат.]
АЦЭТЫЛЁНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да ацэтылену. Ацэтыленавая зварка
металу.
АЦЯЖАРАНАСЦЬ, -і, ж. Стан ацяжара-
нага.
АЦЯЖАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ацяжарыць.
АЦЯЖАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ацяжарваць — ацяжарыць.
АЦЯЖАРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ацяжарваць.
АЦЯЖАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ацяжарыць.
АЦЯЖАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; заг. аця-
жар; зак., каго-што. Тое, што і абцяжа-
р ы ц ь.
АЦЯЖЭЛЫ, -ая, -ае. 1. Які стаў важкім,
цяжэйшым. Кранае рукі ацяжэлы колас,
Ледзь чутны шум бяжыць па збажыне. Гаў-
русёў.
2. Які стаў нерухомым, вялым; перастаў
нармальна дзейнічаць (ад стомы, ап’янення,
болю і пад.). Ацяжэлыя ногі блытаюцца, не
паспяваюць у хадзе. Галавач.
АЦЯЖЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. 1. Стаць
важкім, цяжэйшым. На калючках збіраюцца
буйныя кроплі і, ацяжэўшы,.. падаюць на
жвір. Брыль.
2. Стаць нерухомым, вялым; перастаць нар-
мальна дзейнічаць (ад стомы, ап’янення, бо-
лю і пад.). У жураўкі-жорава Галава, як во-
лава — Ацяжэла, не падняць, Боль такі, што
не суняць. Шушкевіч.
АЦЯКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ацякаць — ацячы.
АЦЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ацячы.
АЦЯЛІЦЦА, ацёліцца; зак. Нарадзіць, пры-
весці цяля. [Марыля:] — 1 рабая ж наша ўчо-
ра ацялілася. Цялушку прывяла... Крапіва.
АЦЯМНЁЦЬ, -ёе; безас., зак. Разм. Звеча-
рэць, прыцямнець. А як ацямнела, распалілі
еогнішча. Савіцкі. Увечары, як ацямнела,
што не стала відаць у разоры вывернутай
плугам бульбы, .. [я і маці] сабраліся ісці да-
дому. Сачанка.
АЦЯНЁНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад ацяніць.
2. у знач. прым. Цяністы. Ацянёны бераг
ракі.
АЦЯНІЦЬ, ацяню, ацёніш, ацёніць; зак.,
што. Кінуць цень на паверхню чаго-н.
АЦЯНЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. да аця-
няць.
АЦЯНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да аця-
ніць.
АЦЯПЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ацяпляць — ацяпліць.
2. Сістэма абагравання памяшканняў; пры-
стасаванне для абагравання. Вадзяное ацяп-
ленне. Паравое ацяпленне. Цэнтральнае ацяп-
ленне. □ Голле гэтага старога бору ўжо
цяпер калышацца пад еокнамі трохпаеярхо-
еых дамоў з паркетам і паравым ацяплен-
нем, з халадзільнікамі і ваннамі. Грахоўскі.
АЦЯПЛІЦЬ, ацяплй, ацёпліш, ацёпліць;
зак., што. 1. Абагрэць (памяшканне) з дапа-
могай печаў або спецыяльных прыстасаван-
няў. Ацяпліць кватэру.
2. Агледзець, зрабіць цёплым; уцяпліць.
Ацяпліць кароўнік.
АЦЯПЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да ацяплення (у 1 знач.). У яго халасцяц-
кай кватэры стаяў нясцерпны холад — ацяп-
ляльны сезон яшчэ не пачынаўся, а на вулі-
цы стаяла золкая раніца. Асіпенка.
2. Прызначаны для ацяплення. Ацяпляль-
ная сістэма.
АЦЯПЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ацяп-
ляць.
АЦЯПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ацяп-
ліць.
АЦЯРОБКІ, -аў; адз. няма. Тое, што і п а-
ця р о бк і.
АЦЯРУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ацерушыць.
АЦЯРУШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да ацерушыцца.
2. Зал. да ацярушваць.
АЦЯРУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ацерушыць.
АЦЯРЗВЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ацерабіць.
АЦЯРЭБЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ацярэбліваць — ацерабіць.
АЦЯРЗБЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ацярэбліваць.
АЦЯРЭБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ацерабіць.
АЦЯЧЫ, ацякў, ацячэш, ацячэ; ацячбм,
ацечацё, ацякуць; пр. ацёк, ацякла, ацяклб;
зак. 1. Апухнуць ад лішку вадкасці ў ткан-
ках. // Анямець ад парушэння кровазвароту
(пра часткі цела); зацячы. Ад доўгага ся-
дзення ацяклі, замлелі ногі. Гамолка.
2. Сцячы з чаго-н. мокрага (пра вадкасць).
Мокрая адзежа ацякла і правяла. Чорны.
АЧАГ, -а, л4. 1. Прыстасаванне, дзе распаль-
ваюць і падтрымліваюць агонь. Над ачагом
вісеў чайнік. Бяганская.
2. Сімвал роднага дому, сям’і. Сямейны
ачаг. о Дзіўнае, аднак, стварэнне чалавек.
То падымаецца высока ў паднябессе, то апу-
скаецца на зямлю, да роднага ачага, удыхаю-
чы яго салодкі пах. Асіпенка.
3. Месца, цэнтр распаўсюджання чаго-н.
Ачаг пажару, вайны, хеаробы. Ачагі земле-
трасення.
АЧАГОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ачага (у 1 знач.).
АЧАЛАВЁЧАННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. ачалавечыцца.
АЧАЛАВЁЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ачалавечыць.
АЧАЛАВЁЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ачалавечвацца — ачалавечыцца.
АЧАЛАВЁЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да ачалавечыцца.
2. Зал. да ачалавечваць.
АЧАЛАВЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ачалавечыць.
АЧАЛАВЁЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Стаць падобным на чалавека, набыць
уласцівасці чалавека. // Стаць чалавечным,
гуманным.
АЧАЛАВЁЧЫЦЬ, -вёчу, -вёчыш, -вёчыць;
зак., каго-што. Надзяліць каго-, што-н. улас-
цівасцямі чалавека. // Развіць уласцівасці ча-
лавека ў кім-, чым-н.; зрабіць чалавечным,
гумапным.
АЧАМЯР5ЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які стаў гор-
кі, як чэмер; які надакучыў, абрыдзеў.
АЧАМЯРЭЦЬ, -эе; зак. Разм. Стаць горкім,
як чэмер; надакучыць, абрыдзець. [Фэлька:]—
Ачамярэлі мне.. гэтыя слёзы. Чорны.
АЧАПІЦЬ, ачаплю, ачэпіш, ачэпіць; зак.,
што. Акружыць, размяспіцца ланцугом ва-
кол каго-, чаго-н., закрываючы выхады, пе-
рагароджваючы доступ куды-н., да чаго-н.
АЧАПЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ачапляць — ачапіць.
2. Група, атрад узброеных людзей, якія
ачапілі каго-, што-н.
АЧАПЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да ачап-
ляць.
АЧАПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да ача-
піць.
АЧАРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ачаравапь.
АЧАРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак., каго.
Тое, што і зачараваць. У апошнія гады
ёй не столькі хацелася ачараваць яго, зака-
хаць, колькі проста ўзяць — націскам, пры-
ступам. Шамякін.
АЧАРВІВЕЦЬ, -ее; зак. Стаць чарвівым.
АЧАРНІЦЬ, ачарню, ачэрніш, ачэрніць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць чорным, афарбаваць
у чорны колер.
2. перан. Узвесці паклёп, абгаварыць; зня-
славіць. [Паўлінка:] Гэта ж трэба ведаць,
столькі мой тата на.. [Нкіма] усякай дарэм-
шчыны нагаеарыў і ачарніў, а.. [Якім] хоць
бы што. Клшала.
АЧАРСЦВЁЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
ачарсцвелага.
АЧАРСЦВЁЛЫ, -ая, -ае. Які стаў чэрст-
вы; падсохлы.
2. перан. Які страціў чуласць, спагадлі-
васць. Ачарсцвелае сэрца.
АЧАРСЦВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. (1 і
2 ас. не ўжыв.). Зрабіцца чэрствым; падсох-
нуць. Ад ветру і сонца ачарсцвела шаша, за-
пахлі лісцем дрэвы-прысады. Пташнікаў.
2. перан. Страціць чуласць, спагадлівасць;
стаць бяздушным. Трэба дома бываць часцей,
Трэба дома бываць не госцем, Каб душою не
ачарсцвеыь. Барадулін.
АЧАСАНЫ і АЧЭСАНЫ, -ая, -ае. Дзее-
прым. зал. пр. ад ачасаць.
АЧАСАЦЦА, ачэшацца; зак. Тое, што і
абчасацца.
АЧАСАЦЬ, ачашў, ачэшаш, ачэша; зак.,
што. Тое, што і абчасаць.
АЧАХЛЫ, -ая, -ае. Які стаў халаднейшым,
астыў, ахалодаў.
АЧАХНУЦЬ, -не; пр. ачах, -ла; зак. Стаць
халаднейшым; ахаладзіцца, астыць. Печ
ачахла. // Стаць меншым, слабейшым. Агонь
ачах. // перан. Паспакайнець, астыць, ахала-
дзець да каго-, чаго-н. Пакуль запал мой не
ачах, Люблю язду таропкую, Няхай у некага
ў вачах I застаюся кропкаю. Гаўрусёў.
АЧКАВАННЕ. -я, н. Дзеянне паводле знач.
д-зеясл. ачкаваць.
АЧКАВАЦЬ, ачкўю, ачкўеш, ачкўе; зак.,
што. Прышчапляць да якой-н. расліны вочка
іншай расліны.
АЧКО, -а; Р мн. -бў; н. 1. Значок на іграль-
най карце ці косці, які абазначае яе вар-
тасць у гульні.
2. Адзінка падліку выйгрышаў у спабор-
ніцтвах, спартыўных гульнях. Набраць най-
большую колькасць ачкоў.
3. Від азартнай карцёжнай гульні. Па аб-
рыўках слоў Сіпак здагадаўся, што паліцаі
іграюць у ачко. Лынькоў.
АЧКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ачка (у 2 знач.). Падвядзенне вынікаў спа-
борніцтва па ачковай сістэме.
АЧМУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ачмурыць.
АЧМУРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ач-
мурыць.
АЧМУРЫЦЬ, ачмурў, ачмўрыш, ачмўрыць;
зак., каго-што. Разм. 1. Задурманіць, затлу-
міць. Гэта, відаць, хмель ачмурыў маю га-
лаву. Рамановіч.
2. Абдурыць, схіліць на што-н., збіць з
толку.
АЧМУР9ЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які страціў
здольнасць ясна ўспрымаць і разумець нава-
кольнае; які знаходзіцца ў стане ачмурэння.
Нехта вывалак ачмурэлага Фадзея з будыні-
ны і пакінуў у бульбяніку. Пянкрат.
АЧМУР9ННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. ачмурэць.
АЧМУРЭЦЬ. -эю, -эеш, -эе; зак. Разм. Стра-
ціць здольнасць ясна ўспрымаць і разумець
навакольнае; адурэць. [Сусед Сідара:] — Куды
вы!.. Ачмурэлі!.. Згубіць сябе хочаце!.. Гала-
вач.— Як бог свят, ачмурэў чалавек! — спа-
лохаўся дзед. Бажко.
АЧМУЦІЦЬ, ачмучў, ачмўціш. ачмўціць;
зак.. каго. Разм. Адурманіць; абдурыць.
АЧНУЦЦА, ачнўся, ачнёшся, ачнёцпа; ач-
нёмся, ачняцёся; зак. 1. Прачнуцца, абудзіц-
ца. Як ачнуўся, была ўжо раніца. Краўчан-
ка. / у перан. ужыв. Вось толькі няхай пад-
гуляе, няхай ачнецца ў .. [дзеда Мікіты] яго
маладая бунтоўная кроў,— «е выцерпіць,
прасуне рукі ў камяні-жарнавікі і пойдзе з
гэтымі камянямі, як з лёгкімі кацёлкамі,
упрысядкі па хаце. Колас.
2. Апрытомнець, апамятацца. Калі.. [Пала-
зок] ачнуўся, пякучы боль быццам аціх, але
ўсё цела дрыжала, а ў галаве моцна шу-
мела. Колас. // Выйсці са стану глыбокай за-
думеннасці, забыцця; схамянуцца. Казімір
ачнуўся ад успамінаў, якія прамільгнулі пе-
рад ім кароткімі малюнкамі,.. і рвануў краё-
чак канверта. Краўчанка.
АЧОМАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Апамятацца, агледзецца, разабрацца ў
новых, нечаканых абставінах. Было відаць,
багата хто быў як бы аглушан бачаным, не
мог ачомацца. Мележ. Не паспеў Міхась ачо-
мацца ад страшнага еідоеішча, як недзе над
вёскай пачаўся свіст бомбаў і траскатлівыя
выбухі. Асіпенка. Калі ж Вайцех ачомаўся,
на памяць яму ўсплыў адзін малюнак. Пташ-
нікаў.
АЧОС, -у, м.; зб. Адходы пры часанні воўны
і пад.; тое, што і а ч о с к і. Ільняны ачос.
Ваўняны ачос.
АЧОСКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ачоскаў.
АЧОСКІ, -аў; адз. няма. Рэшткі, адходы
пры часанні. Ільняныя ачоскі.
АЧУВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да ачуцца.
АЧУЖ9ЛЫ, -ая, -ае. Які страціў сувязь з
блізкімі, знаёмымі, аддаліўся, стаў чужым.
Тры дні.. [Даніла] тады нічога не браў у рот,
а хадзіў, як разбіты,— пануры і ачужэлы.
Скрыган.
АЧУЖЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; зак. Страціць су-
вязь з блізкімі, знаёмымі, стаць чужым.
— От, братка,— кажа сястра,— ты ўжо нават
пазабываўся, як што і зваць, ты ўжо зусім
ачужэў. Скрыган.
АЧУМЁЛЫ, -ая, -ае. Разм. Які страціў раз-
важлівасць; адурэлы. Час быў выйграны.
Гітлераўцы, адстрэльваючыся, беглі, як ачу-
мелыя. Кавалёў.
АЧУМЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. Разм. Стра-
ціць разважлівасць; адурэць. Як праслухаў
далей старога, дык ачумеў і не ачухаўся, аж
пакуль да нас дабег. ІПынклер.
АЧУНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ачуньваць — ачуняць.
АЧУНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ачу-
няць.
АЧУНЙЛЫ, -ая, -ае. Які ачуняў, паправіў-
ся пасля хваробы; які ажыў. Пазбавіўся ён
ад турэмных сухот Ля цёплага мора, у со-
нечным Крыме. I вось, ачунялы, ў сябе на
радзіме, У родных Барках апынуўся праз
год. Зарыцкі. Вяз ачунялы дрэмле стамлёным
аленем рагатым, сніць, што ён ужо ў лісце
апрануты з нізу да верху. Барадулін.
АЧУНЯЦЬ. -яю, -яеш, -яе; зак. Паправіцца
пасля хваробы; ажыць. Лялькевіч пры доб-
рым Сашыным і Поліным доглядзе хутка
ачуняў, раны яго «гаіліся, як ад жывой еа-
ды»,— жартаваў ён сам. Шамякін. / у перан.
ужыв. Згарэла ад міны хата, пажухлі таполі,
не ачунялі. Пташнікаў. // Апрытомнець. Толь-
кі па пэўным часе ганарыстая і храбрая світа
ваяводы Даўнаровіча крыху ачуняла ад жы-
вёльнага страху. Паслядовіч.
АЧУХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Апрытомнець; апамятацца; ачуняць.
Колькі ляцеў я — не памятаю. А калі ачу-
хаўся і расплюшчыў вочы, убачыў я, што
ляжу на броўцы. Лынькоў. [Доўбік] праз які
месяц ачухаўся ад кантузіі і зноў на перада-
вую. Гроднеў.
АЧУХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да ачухацца.
АЧУЦЦА, ачўюся, ачўешся, ачўецца; зак.
1. Прыйсці да памяці, ачнуцца; акрыяць.
Колькі ехала і як ехала, [Зося] не еедала. Ачу-
лася толькі, калі конь сам на двор узышоў.
Краліва. Праз хвіліну яна ачулася, акрыяла,
разгарнула крылцы і фуркнула з рукі настаў-
ніка ў свежае веснавое паветра. Колас.
2. Падаць голас, стаць чутным; пачуцца.
Першай ачулася Рагіна і выбегла з-за пера-
гародкі. Адамчык. Рыгор пачуў стук крокаў,
якія раптам ачуліся ззаду і хутка набліжалі-
ся да іх. Гартны. Паб у нас мядзведзі вяліся.
Не-е... А вось ачуліся. Пташнікаў.
3. Прачнуцца, праявіцца. [Вера:[ — Шанава-
ла я свае пачуцці да вас, таму маўчала, чака-
ла, можа, бацькоўскае сэрца ачуецца. Дуб-
роўскі.
4. Апынуцца. Карцела жаданне як найхут-
чэй кончыць дарогу, выйсці з цеснага душна-
га вагона і ачуцца на еуліцы Рыгі. Гартны.
АЧЫНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да ачнуцца.
АЧЫСТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. ачышчаць — ачысціць; дзе-
янне і стан паводле знач. дзеясл. ачышчац-
ца — ачысціцца.
0 Для ачысткі сумлення — каб супакоіцца.
АЧЫСЦІЦЦА, ачышчуся, ачысцішся, ачыс-
ціцца; зак. 1. Стаць чыстым па саставу, па-
збавіцца ад чужародных прымесей, бруду.
// Стаць свежым, свяжэйшым (пра паветра).
// перан. Стаць чыстым у маральных адносі-
нах; пазбавіцца чаго-н. заганнага. Калі ж ча-
лавек не мог канчаткоеа ачысціцца ад усяго
заганнага, жыццё цяжка помсціла за гэта,
скіроўвала на непажаданую дарогу. Хром-
чанка.
2. Стаць вольным ад наяўнасці каго-, ча-
го-н.: пазбавіцца чаго-н. Уначы прыціснуў
мароз, неба ачысцілася ад хмар і было глы-
бокае, ясна.е, як быццам старанна вымытае.
Шамякін. Раніцай падзьмуў вецер, разагнаў
туман, і ля Карскіх Варот мора амаль зусім
ачысцілася ад ільдоў. Бяганская.
АЧЫСЦІЦЬ, ачышчу, ачысціш, ачысціць;
зак., што ад чаго. 1. Зрабіць чыстым, выда-
ліўшы бруд, смецце і пад. Перад касавіцай
кончылася ў пограбе бульба, і стары загадаў
бабам ачысціць пограб ад бруду. Брыль. Ве-
рабей ачысціў гняздо ад бруду, смецця, на-
насіў свежага пуху. Пальчэўскі. // Зрабіць
чыстым па саставу, вызваліць ад чужарод-
ных прымесей. Ачысціць спірт. Ачысціць па-
ветра. // перан. Вызваліць, пазбавіць ад ча-
го-н. пабочнага, непатрэбнага, шкоднага. //
перан. Зрабіць чыстым у маральных адносі-
нах. Ачысціць сумленне.
2. Зняць, абскрэбці, аблупіць. Наглядаючы
за ўдалымі рухамі Маіных рук, Сцяпан прый-
шоў да думкі: каб ёй падаваць рыбу на стол,
то яна ачысціла б за добрых дзесяцярых.
Дуброўскі.
3. Прыбраць, вынесці адкуль-н. усё ліш-
няе, непатрэбнае. [Стафанковіч:] — Млын за-
кідан рыштункам і плашкамі на дровы. Трэ-
ба ачысціць. Чорны.
4. Вызваліць ад прысутнасці каго-, чаго-н.
варожага, непажаданага. Зону зноў ачысцілі.
ад акупантаў, у еёсках устанавілі партызан-
скія гарнізоны і камендатуры. Няхаіі. // Па-
кінуць што-н., вызваліць ад сваёй прысут-
насці. Пляцінскі на хвіліну прыпыніўся, спы-
ніў за рукаў Зынгу і грозна заявіў: — Заўтра.
ж ачысці мне кватэру. Чорны.
5. Разм. груб. З’еўшы ўсё, дачыста, зрабіць
пустым, чыстым (пасудзіну і пад.). Ачысціць
талерку баршчу.
6. Разм. Абакрасці. Ачысціць кішэні. □
Патруцілі [зладзеі] сабак I ачысцілі камору
і свіран. Чарнышэвіч.
АЧЫШЧАЛЬНІК, -а, м. Спец. Прыбор, пры-
стасаванне, рэчыва для ачысткі чаго-н.
АЧЫШЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Прызначаны
для ачысткі чаго-н. Ачышчальная машына.
2. перан. Які прыносіць дараванне, ачы-
шчэнне. За актам ачышчальнай помсты па-
чалося канчаткоеае прасеятленне Тварыцка-
га. Перкін.
АЧЫШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ачысціць.
АЧЫШЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да ачысціцца.
2. Зал. да ачышчаць.
АЧЫШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ачы-
сціць.
АЧЫШЧ5ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ачышчаць — ачысціць; дзеянне
і стан паводле знач. дзеясл. ачышчацца —
ачысціцца.
АЧЭП, -а, м. Верхняе бервяно ў пра-
доўжнай сцяне пабудовы, на якое ставяцца
кроквы.
АЧЭПЛЕНЫ, -ая. -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ачапіць.
АЧЗПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ачапіць.
АЧ9РНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ачарніць.
АЧЭСАНЫ гл. ачасаны.
АЧЭСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ачэсваць — ачасаць.
АЧЗСВАЦЦА. -аецца; незак. 1, Незак. да
ачасацца.
2. ЗаэГ. да ачэсвапь.
АЧЗСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ача-
саць.
АШАЛАМАНІЦЦА, -манюся, -мбнішся, -мб-
ніцца; зак. Абл. Тое, што і ашаламіц-
ц а. Адам Бародзіч як бы крьгху ашалама-
ніўся ад гэтай Галенінай гаворкі. Чорны.
Прахапіліся [ялопцы] і ашаламаніліся: давай
ісці назад у Нясвіж! Лужанін.
АІПАЛАМАНІЦЬ, -маню, -мбніш, -мбніць;
зак., каго. Абл. Тое, што і ашаламіць.
Трапятун са скуры лузаецца, каб ашалама-
ніць вас патокам слоў і ў той жа час не вы-
казаць ніводнай свае думкі. Вітка.
АШАЛАМІЦЦА. -ламлюся, -лбмішся, -лб-
міцца; зак. Разгубіцца, здзівіцца. Незнаёма-
му з тутэйшымі балотамі чалавеку небяспеч-
на забірацца ў гэтыя нетры: заедзеш, аша-
ломішся, заблудзіш і не патрапіш выбрацца,
бо, апроч густых чаротаў ды неба над гала-
вою, нічога не ўбачыш. Колас.— Не пазна-
еш?—перапытаў Рыгора Артур.— Ах, даруй,
я зусім ашаламіўся... Гартны.
АШАЛАМІЦЬ, -ламлю, -лбміш, -лбміць;
зак., каго. 1. Задурыць галаву. [Старая:] —
Ашаломяць .. [вучні] цябе, дзеткі, за ўвесь
дзень. Брыль. Ганна тройчы прыгубіла 1 чар-
ку ўсю перакуліла.— Ой, буду гіяна — ашало-
міць. Колас.
2. Аглушыць моцным ударам па галаве.
3. Зрабіць моцнае ўражанне, здзівіць;
збянтэжыць. Тэлеграма аб смерці маці..[Веру]
зусім ашаламіла. Дамашэвіч. Выпадак з
арыштам зусім ашаламіў Андрзя. Галавач.
АШАЛАМЛЁННЕ, -я, н. Стан назгублена-
сці або атупення.
АШАЛАМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. ІІезак. д.і
ашаламіць.
АШАЛЁЛАСЦЬ, -і, ж. Стан ашалелага.
АШАЛЕЛЫ, -ая, -ае. 1. Які захварэў на
шаленства, звар’яцеў.
2. Раз’юшаны, узлаваны. Ашалелы пан
трос дзеда Астапа за рукі. Лынькоў. На пад-
могу яму падскочылі два таварышы і ледзь
утрымалі ашалелага каня. Машара. // Збян-
тэжаны ад страху, разгублены. [Немцы] ..
правялі прамільгнуўшага перад імі матацык-
ліста ашалелымі позіркамі. Шамякін.
3. перан. Нястрымны, магутны. Вада кіда-
лася на турбінныя таркі з вялікім ашалелым
напорам. Баранавых. / ляцелі на вёскі 3 но-
вай весткай няспынна Ашалелыя, 3 грывай
агню Цягнікі. Танк.
АШАЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; зак. 1. Захва-
рэць на шаленства; звар’яцець.
2. Разм. Прыйсці • ў стан раз’юшанасці;
здурнець ад страху. — Ашалець трэба ад
усёй гэтай бухгалтэрыі! — гаворыць Шарэй-
ка. Брыль. [Наздрэйка:] — Ды што ты, чала-
век’ Ашалеў?!... Што ты мне вокны б’еш?
Крапіва.
АШАЛЁВАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызнача-
ны для ашалёўкі; звязаны з ашалёўкай.
Ашалёвачныя работы. Ашалёвачны матэрыял.
АШАЛЁЎВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ашалёўваць — ашаляваць.
АПІАЛЁЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ашалёўваць.
АШАЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашаляваць.
АШАЛЁЎКА, -і, ДМ -лёўцы; Р мн. -лёвак;
ж. Тое, што і ш а л ё ў к а.
АШАЛОМЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
ашаломленага.
АШАЛОМЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашаламіць.
2. у знач. прым. Збянтэжаны, разгублены.
Рая ўзяла з буфета вафлю, здзіўлена, пільна
паглядзела на ашаломленага бацьку. Карпаў.
ашальмаваны, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашальмаваць.
АШАЛЬМАВАЦЬ, -мўю, -мўеш, -мўе; зак.,
каго. Разм. 1. Беспадстаўна аб’явіць нягодні-
кам, шэльмай; зняславіць каго-н. [Лабано-
віч:] — Не, брат Янка, нельга доўга заставац-
ца на адным месцы, бо яно цябе заесць і
ашальмуе. Няхай жыве вандроўніцтва! Колас.
2. Ашукаць, падмануць.
АШАЛЯВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашаляваць.
2. у знач. прым. Абабіты шалёўкай. Хаты
былі далекавата адна. ад адной, сям-там
ашаляваныя, з пафарбаванымі аканіцамі.
Пальчэўскі.
АШАЛЯВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Тое, што і абшаляваць.
АШАТРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашатраваць.
АШАТРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак.,
што. Абадраць, ачысціць зерне пераважна
перад млівам. — А хто пшаніцу прывёз? —
спытаў стары, паказаўшыся з дзвярэй млы-
на.— Я! — спалохана войкнула жанчына і на-
ват саекочыла з воза.— Я, дзядзечка. Ашат-
раваць. На каравай. Брыль.
АШВАРТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашвартаваць.
АШВАРТАВАЦЦА, -тўецца; зак. Спец. За-
мацавацца тросамі (швартовамі) каля пры-
чала; стаць на прычал (пра судна).
АШВАРТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак.
што. Спец. Замацаваць (судна) тросамі
(швартовамі) на стаянцы каля прычала або
каля другога судна.
АШКЛЁЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а ш к л я-
н е л ы. Павярнуў чалавека тварам да сябе.
Нерухомыя, ашклелыя вочы бліснулі ў свят-
ле месяца страшнай таямнічасцю і як бы ў
нечым мяне папікнулі. Сачанка.
АШКЛЁЦЬ, -ёе; зак. Тое, што і ашкля-
н е ц ь. Нерухомае возера-старыца нібы за-
стыла, ашклела, люстра яго з незвычайнай
яскравасцю адбівала такія ж нерухомыя хма-
ры і дубы. Шамякін.
АШКЛЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
ашкліць.
АШКЛІЦЬ, ашклю, ашкліш, ашкліць;
ашкліцё; зак., што. Уставіць шкло; зашкліць.
АШКЛЯНЁЛЫ, -ае. Які стаў падобны на
шкло; застылы (пра вочы). Ашклянелыя вочы
забітых пазіралі безнадзейнасцю смерці ў да-
лёкае неба. Лынькоў.
АШКЛЯНЁЦЬ, -ёе. Стаць падобным на
шкло; застыць (пра вочы). I раптам Сярож-
кавы вочы ажно ашклянелі ад здзіўлення.
Васілёнак.
АШМАРГНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -ня-
цё; зак., што. Аднакр. да ашморгаць.
АшмОРГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Тое, што і абшморгаць.
АШМОРГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
ашморгваць.
АШМОРГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашморгаць.
АШМОТКІ, -аў; адз. ашмбтак, -тка, м. Тое,
што і ашмоцце. Велы туман кудлатымі
ашмоткамі вісеў над сінявай вадою. Савіцкі.
Пасля паўдня, прагнаўшы коз у поле, Івані-
ха з ашмоткам лейцаў цераз плячо ішла па
дровы. Кудравец.
АШМОЦЦЕ, -я, н.. зб. Разм. Падранае
адзенне, паношаны абутак; абрыўкі, шматкі
чаго-н. На нарах, апрача паперы і фарбы,
былі зеалены старыя кажухі і ашмоцце мы-
шастых нямецкіх шынялёў. Паслядовіч.
АШТРАФАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад аштрафаваць.
АШТРАФАВАЦЬ, -фўю, -фўеш, -фўе; зак.,
каго. Накласці штраф на каго-н. [Аб’ездчык]
лаяўся і крычаў, што аштрафуе нас [сям’ю
Шуканоў], бо нам выпісана два кубаметры,
а нарыхтаеалі мы ўдвая больш. Савіцкі.
АШУГ, -а, м. Народны пясняр у каўказ-
скіх народаў.
АШУКА, -і, ж. Абл. Падман, хлусня, ашу-
канства. Як паглядзеў, Жахнуўся 'ён: — Што
гэта за ашука? Броўка.
АШУКАНЕЦ, -нца, лі. Той, хто ашукаў або
ашуквае; махляр. Дзед спалохаўся і не адра-
зу паверыў, хоць хлопцы і не падобныя былі
па ашуканцаў. Васілевіч.
АШУКАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
Жан. да апіуканец.
АШУКАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносівьі
да ашуканца, ашуканства.
АШУКАНСТВА, -а, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ашукваць — ашукаць.
2. Падман, шальмоўства, махлярства, жулЬ-
ніцтва. Горш за ўсё.. [Васіль Паўлавіч] нена-
відзіць людзей, схільных да якіх-небудзь ма-
хінацый, ашуканства. Кулакоўскі. [Дзяк:] — Я
выракаюся рэлігіі, яшчэ раз пацвярджаючЫ,
што яна з'яўляецца ашуканствам і дурманйм
для народа. Чорны.
АШУКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ёд
ашукадь.
АШУКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак-
Завесці сябе ў зман; памыліцца, пралічыцда
ў чым-н. Ашукацца пры падліках. // Расча-
равацца ў кім-, чым-н.
АШУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак.. каго. 1. На-
ўмысна ўвесці каго-н. у зман. [ТОля] дзяўчат
ашукала, што пойдзе да знаёмых. Васілевіч.
// Не выканаць абяцання, парушыць дадзе-
нае слова; абысціся несумленна з кім-н.
Стрэў дзяўчыну паніч. Абяцаў ажаніцца на
ёй. Ашукаў. Лужанін.
2. перан. Падманваючы, дамагчыся чаго-н.
Не ашукала смерць салдата, Дык насмяяўея,
люты кат. Глебка.
3. Спакусіць, зачараваць. [Леснічыха:] Каб
дзяўчыну ашукаць, магу і такога зелля даць.
Козел.
АШУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. ашукваць — ашукаць.
АШУКВАЦЦА, -аюся. -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да ашукацца.
2. Зал. да ашукваць.
АШУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашукаць.
АШЧАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. ашчаджаць і ашча-
джацца.
АШЧАДАК, -дку, м. Разм. Грошы і іншьія
матэрыяльныя каштоўнасці як прадмет або
вынік ашчады. Ніякага ранейшага ашчадку Ў
Бычыхі не было, а спраўляе яна сякія-такія
строі дачцэ і сыну за іншыя грошы. Кула-
коўскі.
АШЧАДЖАЦЦА, -аецца; незак. 1. Эканом-
на, з асцярогаю выдаткоўваць. Напэўна, ні
адна беражлівая гаспадыня не ашчаджаецца
так, як ашчаджаліся нашы лесарубы. ПаДь-
чэўскі.
2. Зал. да ашчаджаць.
АШЧАДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
1. Эканомна, з асцярогаю выдаткоўваць; за-
хоўваць. Усё ж еыдаткі на будаўніцтва былі
выдаткамі: як ні ашчаджаў Бабейка, як ч-і
выкручваўся, эканомячы, дзе можна, а гр°~
шы цяклі, нібы праз пальцы. Хадкевіч.
2. перан. Берагчы, ахоўваць. [Маці] павін-
на была пільнаваць, ашчаджаць [Міколдў]
сон. Сабаленка.
АШЧАДКАСА, -ы, ж. Ашчадная каса. За-
хоўваць грошы ў ашчадкасе.
АШЧАДКНІЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак;
ж. Ашчадная кніжка. Пакласці грошы на
ашчадкніжку.
АШЧАДЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ашчад-
лівага.
АШЧАДЛІВЫ, -ая, -ае. Якому ўласціва
ашчадлівасць; эканомны.
АШЧАДНА, прысл. 3 ашчаднасцю, бераж-
ліва; эканомна. Я .. хацеў зірнуць праз вагон-
нае акно на знаёмыя месцы, а пасля выйсці
на перон станцыі, з імем якой так багата звя-
зана таго, што я ашчадна нашу ў сваёй памя-
ці. Галавач. Не хапаючыся, не высільваю-
чыся, ашчадна трацячы сілу, мерным спрак-
тыкаваным рухам вадзіў.. [Васіль] касою.
Мележ.
АШЧАДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ашчад-
нага (у 1 знач.). Трохі сагнуўшы спіну, вя-
сёла хадзіў дзед па раллі, клапатліва рассы-
паў зерне, як некалі даўно, уперад — з такой
ашчаднасцю і гаспадарліеасцю. Каваль.
АШЧАДНЬЬ, -л,а, -аа. 1- Тоа, ш.то. і.
ашчадлівы.
2. Які мае адносіны да захоўвання грашо-
вых укладаў. Ашчадная каса.
АШЧАНІЦЦА, ашчэніцца; зак. Нарадзіць,
прывесці шчанят (пра суку, лісу, ваўчыцу).
АШЧАПЁРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак.,
каго-што. Разм. Моцна абхапіць, абняць.
Ашчаперыўшы.. рыжаватую сынаву галаву,..
[Агата] моцна заплакала на ўсю хату. Му-
рашка.
АШЧАПІЦЬ, ашчаплю, ашчэпіш, ашчэпіць;
зак., каго-што. Разм. Тое, што і абшча-
піць. — Андрэйка! — ускрыкнула.. [бабуль-
ка Макрына], ашчапіла ўнука жылістымі ру-
камі за шыю і пацалавала яго ў лоб. Дуб-
роўскі.
АіПЧАРЭШЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., ка-
го-што. Разм. Тое, што і ашчаперыць.
— Та-ата!—усклікнуў Марык і спрытна
ашчарэпіў бацьку за шыю. Пальчэўскі.
АШЧАСЛІВІЦЬ, -ліўлю, -лівіш, -лівіць;
зак., каго. Зрабіць каго-н. шчаслівым; пры-
несці радасць каму-н. Кіра, відаць, баіцца не
за шчасце, а самога шчасця — ці справіцца
з ім, гіі будзе варта яго, ці таксама ашчаслі-
віць таго, хто ашчаслгвіў яе. Карпаў. [Тва-
рыцкаму] хацелася і ашчаслівіць дачку, і ада-
рвацца, адрачыся, ачысціцца ад свайго міну-
лага, знішчыць у сабе ўсе яго сляды. Куд-
раўцаў.
АШЧАСЛІУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашчаслівіць.
АІПЧАСЛІУЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да ашчаслівіць.
АШЧАЦІНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ашчацініць.
АШЧАЦІНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; зак.
1. Наставіць хіб, шчацінне ад злосці, страху
і пад. Сабака ашчацініўся. гатовы ўкусіць.
// Стаць старчма, дыбам, нібы шчацінне (пра
валасы, вусы і пад.). Непакорная чупрына.
над вузкім сухім ілбом.. [Есіпа] яшчэ больш
ашчацінілася, плечы ўзняліся аж да ву-
шэй. Дуброўскі. // перан. Выставіць якія-н.
вострыя прадметы (штьікі, пікі, калы і пад.).
Натоўп загудзеў, скрануўся з месца, і рап-
там уся трыбуна ашчацінілася па зага-
ду канапатага вінтовачнымі стваламі. Няхай.
Ад сонца перасохла зямля на полі, патрэска-
лася і ляжыць голымі камякамі, ашчацініў-
шыся рэдкімі вузкімі і вострымі калівамі
нізкарослай ярыны. Галавач.
2. перан. Разм. Узлавацца, стаць раздраж-
неным.— Куды, паршывец! — ашчацініліся
мужыкі. Бажко.
АШЧАЦІНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Паставіць дыбам шчацінне. // перан. Выста-
віць якія-н. вострыя прадметы (штыкі, пікі,
калы і пад.). Лавінай нечаканаю вайна, Усё
знішчаючы перад сабой, На мірны край абру-
шылася наш, Стальныя ашчацініўшы штыкі.
Танк.
АШЧАЦІНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да ашчацініцца.
2. Зал. да ашчаціньваць.
АШЧАЦШЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашчацініць.
АШЧ9ПАК, -пка, м. Разм. Кавалак чаго-н.,
які адкалоўся, адшчапіўся ад болыпага ка-
валка. У адной руцэ [першабытныя людзі]
трымаюць вялікі кавалак мяса, а ў другой —
тонкі і востры ашчэпак крэменю. В. Вольскі.
II Кавалачак чаго-н. разбітага. Ашчэпкі пасц-
ды — работа выдатных калхідскіх ганчароў і
керамікаў; манеты Аляксандра Македонска-
га, Нерона, Мітрыдата — па гэтым можна
чытаць гісторыю Калхіды. Самуйлёнак.
АШЧЭРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад ашчэрыць.
АШЧ9РВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ашчэрваць — ашчэрыць.
АШЧ9РВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да ашчэрыцца.
2. Зал. да ашчэрваць.
АШЧ9РВАЦБ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашчэрыць.
АШЧ9РЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца; зак.
1. Пагрозна, злосна выскаліць зубы (пра жы-
вёл). Драпежнік люта ашчэрыўся, хацеў уха-
піць зубамі вясло, але не паспеў. Краўчанка.
2. Са злосцю накінуцца, напусціцца на ка-
ГО-н. — Да партызан хадзіў?—- ашчэрыўся
фашыст і раптам загадаў: — Здымай валёнкі!
Стаховіч.
АШЧЭРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
1. Пагрозна, злосна выскаліць зубы (пра жы-
вёл).
2. Паказаць, выскаліць зубы (пра чалаве-
ка). — Аднак ты дужая,— ашчэрыў.. [гестапа-
вец] жоўтыя зубы.—Мае ўдары вытрымлівае
не кожны. Дудо.
АШЬ'ІЕК, ашыйка, м. Частка мясной ту-
шы, якая прылягае да шыі.
АШЫЙНІК, -а, м. Раменьчык з спражкай,
які надзяваецца на шыю сабаку; аброжак.
[Леснічыха] пазвала сваіх і шчыра ўзрадава-
лася, схапіла сабаку за ашыйнік, зацягнула
да хлява і прывязала там. Шамякін.
АШЬІНАВАНЫ, -ая, -ае. 3 нацягнутымі
шынамі, які мае шыны. Ашынаваныя колы.
АШЫНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.,
што. Нацягнуць, надзець шыны на колы. [Ма-
карку і дзядзьку Ціхону] трэба было сёння
ашынаваць абоддзе колаў. Сабаленка.
АІПЫНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
ашынаваць.
АІПЫПОЎКА,-і, ДМ -нбўцы, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. ашыноўваць — ашына-
ваць.
АШ9РХЛЫ, -ая, -ае. Падсохлы, падмёрз-
лы; падшэрхлы. Сонііа не па-летняму ўжо,
але яшчэ зырка свяціла, слізгаючы косымі
промнямі па пажоўклай траве, па ашэрхлай
ужо восеньскай зямлі. Кавалёў.
АШ9СТАК, -тка, м. Абл. Жэрдачка пад
столлю ў сялянскіх хатах, на якую што-н.
вешаюць.— Ну, не разыходзься так,— спа-
койна азваўся Пракоп: — а то завярнуся і
пайду,— пастрашыў ён жонку, вешаючы на
ашэстак кажух. Колас.
АЭРА... Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
вам «авіяцыйны», «паветраны», напрыклад:
аэраклуб, аэрамаяк, аэранавігацыя.
[Ад грэч. аег — паветра.]
АЭРАВАКЗАЛ, -а, м. Вакзал аэрапорта.
АЭРАВІЗУАЛЬНЫ, -ая, -ае. Пра назіранні,
якія праводзяцца з дапамогай лятальных
апаратаў; звязаны з такімі назіраннямі.
Аэравізуальная экспедыцыя.
АЭРАДРОМ, -а, м. Пляцоўка для стаянкі,
узлёту, пасадкі і абслугоўвання лятальных
апаратаў. Аэрадром займаў вялізнае гладкае
поле. Пад аэрадромнымі паветкамі сталі ў
шэрагі самалёты. Бядуля.
[Ад грэч. аег — паветра і йгошоз — месца
для бегу.]
АЭРАДРОМНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аэрадрома. Аэрадромная гаспадарка.
АЭРАДЫНАМІКА, -і, ДМ -міцы, ж. Навука
аб супраціўленні паветра і газаў пры руху
розных цел. _
[Ад грэч. аег — паветра і Дупашіз — сіла.]
АЭРАДЫНАМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да аэрадынамікі, звязаны з ёю.
Аэрадынамічная лабараторыя. Аэрадынаміч-
ныя якасці самалёта.
АЭРАЗДЫМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн. -мак;
ж. Тое, што і аэрафотаздымка.
АЭРАЗОЛЬ, -ю, м. Безліч найдрабнейшых
часцінак якога-н. рэчыва, распыленых у га-
зах або газападобным асяроддзі.
АЭРАКЛЎБ, -а, м. Грамадская арганізацыя,
якая займаецца прапагандай ведаў па павет-
раплаванню пераважна сярод моладзі.
АЭРАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да аэралогіі. Аэралагічная станцыя.
О Аэралагічны змей гл. змей.
АЭРАЛІТ, -а, М -ліце, м. Камень касмічна-
га паходжання; метэарыт.
[Ад грэч. аег — паветра і ІііЬоз — камень.]
АЭРАЛОГІЯ, -і, ж. Навука, якая вывучае
фізічныя, хімічныя і інш. ўласцівасці высо-
кіх слаёў атмасферы.
[Ад грэч. аег — паветра і 1о§оз — вучэнне.]
АЭРАМАЯК, -а, м. Наземнае святлосігналь-
нае прыстасаванне для ўказання лётчыку
ноччу месцазнаходжання аэрадрома.
АЭРАМЕХАНІКА, -і, ДМ -ніцы, ж. Раздзел
механікі, які вывучае раўнавагу і рух газаў.
АЭРАНАВІГАЦЫЯ, -і, ж. Навука аб ва-
джэнні лятальных апаратаў па намечаным
шляху; паветраная навігацыя.
АЭРАІІАЎТ, -а, М -наўце, м. Паветрапла-
вальнік. _
[Ад грэч. аег — паветра і папіез — марапла-
вец.]
АЭРАНАЎТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Тэорыя
і майстэрства паветраплавання.
АЭРАПЛАН, -а. м. Уст. Лятальны апарат,
цяжэйшы за паветра; самалёт.
АЭРАПЛАНАВЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае да-
чыненне да аэраплана.
АЭРАПОРТ, -а, М -рце, м. Аэрадром на
трасе паветранай лініі, абсталяваны ўсім не-
абходным для рэгулярных палётаў транс-
партнай авіяцыі. Уранку Зыбін пазеаніў у
аэрапорт,— было вельмі туманна, і самалёты
не ішлі. Мележ.
АЭРАРЫЙ, -я, м. Спец. Пляцоўка, прыста-
саваная для прыняцця паветраных ваннаў.
АЭРАСАЛЙРЬІЙ, -я, м. Спец. Пляцоўка.
абсталяваная для прыняцця сонечных і па-
ветраных ваннаў.
АЭРАСАШ, -ёй; адз. няма. Сані, якія пера-
мяпгчаюцца з дапамогай паветранага вінта,
што прыводзіцца ў рух рухавікамі ўнутра-
нага згарання.
АЭРАСТАТ, -а, М -таце. м. Паветрапла-
вальны апарат, напоўнены газам болып
лёгкім, чым паветра, што дазваляе яму ўзні-
мацца і трымацца ў паветранай прасторы;
паветраны шар.
О Змейкавы аэрастат — лятальны апарат
змеепадобнай формы.
[Ад грэч. аег — паветра і зіаіоз — які стаіць.]
АЭРАСТАТЫКА, -і, ДМ -тыцы. ж. Навука
аб законах раўнавагі паветра і газаў, якія
прымяняюцца ў лятальных апаратах, лягчэіі-
шых за паветра (аэрастатах).
[Ад грэч. аег — паветра і зіаііке — раўна-
вага.]
АЭРАФОТАЗДЫМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн.
-мак; ж. Фатаграфаванне мясцовасці з ля-
тальных апаратаў.
АЭРАЦЫЯ, -і, ж. Насычэнне паветрам; пра-
ветрыванне. Аэрацыя глебы.
АЭРОБНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
аэробаў. Аэробныя бактэрыі.
АЭРОБУС, -а, м. Мнагамесны шырокафюзе-
ляжны пасажырскі самалёт.
АЭРОБЫ, -аў; адз. аэрбб, -а, м. Арганізмы,
якія не здольны жыць без свабоднага кісла-
роду; проціл. анаэробы.
АЭРОН, -у, м. Лекавы процірвотны сродак.
які ўжываецца пры марской і паветранаіі
хваробах, пры рвоце ў цяжарных жанчын і
пад.
Б
Б >, нескл., н. 1. Другая літара беларускага
алфазіта, якая мае вазву «бэ». Малое б. □
Хга сказаў а, той павінен сказаць і б. Пры-
казка.
2. Выбухны, звонкі, губна-губны зычны
гук. Звонкае б.
Ь2 гл. 6ы?.
БААБАБ, -а і -у, м. 1. -а. Гіганцкае трапіч-
нае лісцевае дрэва сямейства бамбаксавых.
/ -у. у знач. зб. Пасадка баабабу.
2. -у. толькі адз. Драўніна гэтага дрэва.
БАЙА!, -ы, ж. 1. Матчына або бацькава
маці. Хто бабе не ўнук? Прыказка.
2. Старая жанчына наогул. Пачулі дзед з
бабаю грукат, выбеглі ў сенцы. Якімовіч.
3. Разм. Замужняя жанчына. ІПнуруюць
бабы і дзяўчаты 1 кантралююць мох узняты.
Колас. // Разм. Жанчына наогул. [Цёця Ка-
цл:] Пляцеш ты абы-што. Думаеш, калі я
баба, дык ужо і паверу ўсякаму глупству.
Крапіва. Тэкля лтобіла хадзіць па суседзях —
вельмі гутарлівая баба была. Бядуля. // Разм.
Жонка. Мікітава баба, падсухая, белабрысая
Стэпка з хгтрымі, як у Сцяпана, вачыма ся-
дзела ў перадку. Брыль.
4. Разм. уст. Тое, што і б а б к а ’ (у 3
знач.). За бабу была Аўдоцця, а за куму
Настулька. Крапіва.
5. перан. Разм. іран. Пра цікаўнага, бал-
батлівага або з нерашучым характарам муж-
чыну. Тут на платформгу ўзляцела Дзяўчына:
— Бачылі? Баба ты, а не мужчына! Смага-
ровіч.
О Каменная' баба — старажытны статуй з
каменю. Снегавая баба — злепленая з снегу
чалавечая фігура.
0 Агонь-баба — энергічная жанчына. Баба-
яга — а) у казках славянскіх народаў — злая
вядзьмарка; б) пра злую, старую жанчыну.
Базарная баба — сварлівая, грубая жанчына.
Бой-баба - маншйД д ШШІВШ ІЙПЛктарам
жапчына. Хват-баба — увішная, заўзятая ў
працы жанчына.
БАБА -ы, ж. Ручвая або механічвая пры-
лада для забівання паляў і лля іяшых мэт.
БАБА3, -ы, ж. Тое. што і бабка2 (у 4
знач.). . ,
БАБА4, -ы, ж. Тое, што і б а о к а (у 4
БАБАХ, выкл. 1. Ужываецца гукаперай-
мальна для абазначэння моцнага грукату ад
выбуху, стрэлу, падзення чаго-н. цяжкага.
«Бах! Бабах!» Гэта ўжо стралялі з вінтоеак.
Хомчанка.
2. у знач. еык. Разм. Ужываецца ў знач.
дзеясл. «бабахнуць», «бабахнуцца», «баба-
хаць». Мядзведзь ілбом у борць Бабах. Бара-
Дулін.
БАБАХАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
бабахаць — бабахнуць (у 1, 2 знач.), а такса-
ма гукі гэтага дзеяння.
БАБАХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да ба-
бахнуць (у 1 , 2 знач.).
БАБАХКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Тое, што і бабахаць.
БАБАХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Зваліцца адкуль-н. з шумам; упасці.
Бабахнуцца з страхі. □ Але Дзяніс, калі па-
хілілася дрэва, забыўся на бацькаву параду.
Пабег якраз у той бок, куды мелася бабах-
нуцца дрэва. Чыгрынаў.
БАБАХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. аднакр.
Разм. 1. Учыніць выбух, выстраліць, загры-
мець. Саханчук адбегся пад насып, залёг,
і адразу ж гулка бабахнуў яго кавалерыйскі
карабін. Асіпенка. У сто гармат бабахне
гром. Лужанін. / у безас. ужыв. Разведчык ды-
мам апісаў вялізную чорную дугу. Па ім
зноў ударылі знішчальнікі, і ў паветры гул-
ка бабахнула. Алешка.
2. Утварыць моцны гук ударам, стукнуць.
Страшыдла знікла, а ПОТЫМ ХбЯСТОМ ЯК бй-
бахне па вадзе. Юрэвіч. Недзе ў сенцах глуха
бабахнулі дзверы, і ўсё сціхла. Асіпенка. Зры-
ваючыся з прыеязі галля, Бабахне бэра, як
скарбонка лета. 1 сутыкнуцца груша і Зям-
ля — Малая і еялікая планеты. Макаль.
3. Рашуча, нечакана сказаць што-н. Алена..
пералічыла, колькі вось такіх прапаноў ма-
рынуецца на заводзе, і нарэшце бабахнула: —
Я думаю, мы можам арганізаваць грамадскае
канструктарскае бюро. Б. Стральцоў.
БАБАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. 1. Памянш.-ласк. да бабка1.
2. Галыптук у выглядзе банта. Апрануты
яны, як дыпламаты: у новых гарнітурах.
Косця і Генрых нават у чорных, па апошняй
модзе, у Генрыха і гальштук-бабачка. Ша-
мякін.
БАБ’Ё, -я, н., зб. Разм. пагард. Бабы, жан-
чыны. [Сёмка:]— Табе баб’ё столькі нагаво-
рыць, што вушы загразнуць. Гартны.
БАБЁР, -бра, м. 1. Паўводны звер атрада
грызуноў, які жыве ў лесе каля рэк і іншых
вадаёмаў і мае каштоўнае футра. Рачны ба-
бёр. Паселішча баброў.
2. Футра гэтага звера, а таксама адзенне
з такога футра.
О Балотны бабёр — тое, што і н у т р ы я.
0 Плача як бабёр гл. плакаць.
БАБПІ. -а. Разм. Які мае адносіны да ба-
бы, належыць бабе. [Бабуля:]— Марылька —
дзедава дачка ад першай жонкі, бабіна пад-
чарыца, дзяўчынка ціхая, слухмяная, праца-
вітая. Брыль.
О Бабіна лета гл. лета.
БАБІНА 1, -ы, ж. Адно бабовае зерне.
БАБІНА2, -ы, ж. 1. У тэкстыльнай прамы-
словасці — шпуля канічнай формы з намота-
нымі ніткамі.
2. У аўтамабільнай прамысловасці — пры-
лада батарэйнага запальвання ў рухавіку.
3. У горнай справе — барабан для намот-
вання каната ў падымальных машынах.
[Фр. ЬоЬіпе.]
БАБІНАЖНІЦА, -ы, ж. Работніца, якая на-
глядае за бабінамі2 (у 1 знач.).
БАБІНЕЦ, -нца, м. Разм. Пярэдняя частка
царквы перад паперцю.
БАБІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бабіны2 (у 1 знач.). На бабінных прадзіль-
ных машынах ніткі атрымліваюцца някру-
чанымі.
БАБІТ, -у, М -біце, м. Спецыяльны сплаў
волава, свінцу, цынку і іншых элементаў,
які ўжываецца для заліўкі падшыпнікаў.
Спінінгавыя грузы адліваюцца з свінцу, ба-
біту, волава і іншых цяжкіх металаў. Матру-
нёнак.
[Ад уласн. імя.]
БАБІТАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з бабіту.
Бабітавыя падшыпнікі.
БАБІТНЫ, -ая, -ае. Звязаны з вырабам ці
апрацоўкай бабіту. Бабітны цэх.
БАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; незак., каго і
без дап. Разм. уст. Прымаць дзяцей у час
родаў. Першая пазнала Ціхаміра баба Пара-
ска, якая некалі бабіла яго і да якой ён бе-
гаў кожнае свята па яйкі. Чыгрынаў.
БАБКА -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак; ж.
I. Тое, што і баба1 (у 1 знач.). [Марыя
Хведараўна:] — Я ўжо хутка бабкай стану,
вунь дачка піша — унука мне скора наро-
дзіць... Марціновіч.
2. Разм. Старая жанчына наогул. Старэнь-
кія бабкі гаротна ківалі галовамі і цяжка
ўздыхалі. Колас.
3. Уст. Жанчына, якая прымае дзяцей у
час родаў. Пачакай радзіць, дай па бабку
схадзіць. Прыказка.
4. Памянш.-ласк. да баба1 (у 3 знач.).
[Шарэйка:] —Ці лёгка спалася, ці добра ўста-
лася, бабкі мае ненаглядныя! Брыль.
0 Бабка надвае варажыла (гадала) — яшчэ
невядома.
БАБКА2, -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак; ж.
1. Надкапытны сустаў у жывёлы, а таксама
косць гэтага сустава.
2. Сталёвае кавадлачка для кляпання ка-
сы. На грудку, забіўшы ў пянёк бабку, Кузь-
ма сеў кляпаць косы. Сачанка.
3. Страва, прыгатаваная з дранай бульбы.
Пасярод стала, вывернутая з каструлі, яшчэ
дымела бабка, якую любіў і Карніцкі. Па-
слядовіч.
4. Род здобнага печыва. А пірагі, як сонца,
ззялі, 1 ў роце бабкі раставалі. Колас.
5. Грыб з цёмна-бурай шапкай на высокай
ножцы; падбярозавік. Трапляюцца.. ружовыя
танканогія сыраежкі і распоўзлыя старыя
бабкі — і хоць бы адзін баравічок. Сачанка.
6. Дзесяць снапоў, састаўленых у кучку
для прасушкі і накрытых распасцёртым сна-
пом. Ёсць асаблівая прыгажосць у полі, калі
яно ўжо не шасціць калоссем, але яшчэ нв
зусім апусцела, бо бабкі стаяць у рады на
кожнай палосе, нібы вартавыя. Чарнышэвіч.
0 Падбіць бабкі гл. падбіць.
БАБКІ, -6ў; адз. няма. Плады лаўровага
дрэва, з якіх вырабляецца алей і іншыя рэ-
чывы.
БАБКОВЫ, -ая, -ае. 1. Прыгатаваны, атры-
маны з бабкоў. Бабковы алей.
2. у знач. наз. бабкбвыя, -ых. Сямейства
раслін, да якога адносіцца бабок і пад.
БАБНІК, -а, м. Разм. зневаж. Той, хто
вельмі захапляецца жанчынамі. [Лена:] —
Твой Віктар проста п'яніца і бабнік! Вада-
носаў.
БАБОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
бобу. Расце, сокам наліваецца бабовае калі-
ва. Бялевіч. Пачула гэта курачка, пабегла
на двор, знайшла там бабовае зерне і пры-
несла бабе. 3 нар. // Прыгатаваны з бобу.
Бабовая каша — не голад. 3 нар.
2. у знач. наз. баббвыя. -ых. Сямейства рас-
лін, да якога адносяцца боб, гарох, лубін і пад.
БАБОК, -бку, м. Балотная травяністая рас-
ліна сямейства бабковых, з сакаўным трай-
частым лісцем. Пасвяжэла, тхнула гнілой
вадой, прэллю, горкім бабком. Пташпікаў.
Хлеў хай пастаіць, ён хоць халодны, але зі-
мою можна абкласці саломаю, ці хоць тым
балотным сенам, якое больш прыдатна на
такую справу, чым для корму: яно з вост-
раю .. асакою, з горкім бабком і лотаццю, з
сухім чорным хвашчом. Дамашэвіч.
БАБОЎНІК, -у, м. 1. Тое, што і б а б о к.
Тут былі снітка, асот, бабоўнік, трысцё, сіт-
нік, дуброўка, дзядоўнік, аер, гарлачыкі жоў-
тыя, лілея белая, ліпа, дзьмухавец, званочкі,
ключыкі. Дубоўка.
2. зб. Сцяблы бобу.
3. Дэкаратыўная кустовая расліна сямей-
ства ружакветных, з пасення якой вырабля-
ецца міндальны алей.
БАБРАЛАВЁЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да лоўлі баброў, да бабраловаў. Бабра-
лавецкая брыгада. Бабралавецкія снасці.
БАБРАЛОЎ, -лбва, м. Той, хто займаецца
адловам баброў.
БАБРАНЯ і БАБРАНЁ, -няці; мн. бабраня-
ты, -нят; н. Дзіцяня бабра.
БАБРОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да бабра. Бабровы запаведнік. Бабровал
хатка.
2. Зроблены з футра бабра. [Цар:] — Дам
бабровую шапку і шубу саболлю, Колькі во-
кам акінеш — Чарназёмнага поля. Танк.
О Бабровы струмень гл. струмень. Бабро-
выя гоны гл. гон.
БАБРОЎ, -бва. Які належыць бабру. Баб-
рова галава паказалася двойчы і знікла.
Брыль.
БАБРОЎНІК, -а, м. Чалавек, які даглядаэ
баброў і займаецца іх адловам. Прафесія
баброўніка перадавалася з пакалення ў па-
каленне. В. Вольскі.
БАБРЫНЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а б р о-
вы (у 1 знач.). Бабрыная нара.
БАБСКІ, -ая, -ае. Разм. Жаночы; уласцівы
жанчынам. Вабская работа. Бабская кампа-
нія.
0 Бабскія плёткі (казкі) гл. плётка2.
БАБУВІЗМ, -у, м. Рэвалюцыйная плынь
утапічна-камуністычнага кірунку, заснава-
ная Гракхам Бабёфам у канцы 18 ст. ў
Францыі.
БАБУЛІН, -а. Разм. Які мае адносіны да
бабулі, належыць бабулі. На акне каля ба-
булінага ложка, дзе ляжыць Ніна, цьмяна
гарыць укручаная лямпа. Брыль.
БАБУЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
Памянш.-ласк. да бабуля.
БАБУЛЬЧЫН, -а. Які належыць бабульцы.
[Дзядуля:] — Цяпер пойдзем пад бабульчына
акно, пальём яе чабарок. Бяганская.
БАБУЛЯ, -і, ж. Ласк. да баба1 (у 1, 2
знач.).
БАБЎХ, выкл. 1. Ужываецца гукаперай-
мальна для абазначэння моцнага грукату ад
выбуху, стрэлу, падзення чаго-н. цяжкага.
[Хутарэц:] — Ляціць, разбойнік, цішком ды
табе з разгону ў спіну — бабух. Ракітны.
2. у знач. вык. Разм. Ужываецца ў знач.
дзеясл. «бабухнуць», «бабухнуцца».
БАБЎХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Тое, што і бабухнуць (у 1 знач.).
БАБУХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм.
1. Упасці гучна. / у безас. ужыв. Бабухнула
недзе: відаць, абваліўся ў ваду бераг. Ка-
раткевіч.
2. Выстраліць. Бабухнуць з дубальтоўкі.
3. Моцна ўдарыць; гучна стукнуць. [Ула-
дусь:] — Каменем як бабухнуў [хлапчук] па
назе, дык от яна і хруснула. Чарнышэвіч.
/ у перан. ужыв. Першы бабухнуў у звон ві-
ленскі губернатар генерал-ад’ютант Назімаў.
Караткевіч.
БАБЎІПЫ, -аў; адз. бабўша, -ы, ж. Пан-
тофлі без заднікаў. У бабушах тут [у Тэтуа-
не] ходзяць амаль усе. Дзіўна, як гэтыя вя-
лізныя пантофлі не падаюць з ног. В. Вольскі.
БАБЧЫН, -а. Які мае дачыненне да бабкі,
належыць бабцы. Доўгі бабчын андарак цяг-
нуўся краем па падлозе. Мележ. [Лабанові-
чу] трэба было так ці іначай адгукнуцца на
бабчыну наеіну, і ён проста адказаў, што
пойдзе ў воласць. Колас.
БАБЫЛЁЎ, -лёва. Разм. Які мае адносіны
да бабыля, належыць бабылю.
БАБЫЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лек; ж.
Разм. Тое, што і б а б ы л ь к а. Бабка Пара-
ска была круглая бабылка, не мела ні мужа,
ні сям’і і называла сябе «самасейкаю».
Колас.
БАБЫЛЬ, -я, м. 1. Разм. Адзінокі, бесся-
мейны чалавек. Партызаны жартавалі з дзе-
да: — Ажэнім вас, дзед Цімох, навошта вам
бабылём прападаць. Шчарбатаў. Хіба гэтака-
га свата думаў мець Верамейчык — лайдака
ды бабыля, у якога і хата жардзінаю пад-
перта. Крапіва.
2. Уст. Бедны, беззямельны, бесхацінны
селянін.
0 Хадзіць бабылём гл. хадзіць.
БАБЫЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
Разм. Жан. да бабыль. Захарка неўзабаве па-
мёр, а дочкі, акрамя Кветы, так і завекавалі
ў Чыстаполі бабылькамі. Ракітны.
БАБЫЛЬСКІ, -ая, -ае. Разм. Які мае дачы-
ненне да бабыля. Зноў ліповая калыска, У
якой сама [Кацярына] расла, У прыстанішчы
бабыльскім Радасць мацеры дала. Броўка.
БАБЫЛЬСТВА, -а, н. Разм. Бабыльскае
жыццё.
БАВА, -ы, ж. Разм. Правядзенне часу Ў
доўгіх адвольных гутарках, забаўляючыся,
не працуючы. I вось зірнуць было цікава, Як
у жанок еялася бава. Колас.
БАВАРАЦ гл. баварцы.
баварка гл. баварцы.
БАВАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
Баварыі, баварцаў. Баварскі лес.
БАВАРЦЫ, -рцаў; адз. баварац, -рца, м.;
баварка, -і, ДМ -рцы; мн. баваркі, -рак; ж.
Жыхары Баварыі.
БАВАЎНАВОД, -а, М -дзе, м. Спецыяліст
у галіне баваўнаводства.
БАВАЎНАВОДСТВА, -а, н. Вырошчванне
бавоўны ў прамысловых мэтах.
БАВАЎНАВОДЧЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да баваўнаводства, звязаны з ім. Баваў-
наводчы раён.
БАВАЎНАРОБ, -а, м. Той, хто займаецца
вырошчваннем і развядзеннем бавоўны.
БАВАЎНАСЁЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які займа-
ецца сяўбой і вырошчваннем бавоўны. Ба-
ваўнасеяльны калгас.
БАВАЎНІЦА, -ы, ж.; зб. Пража, ніткі з
бавоўны.
БАВАЎНІЧНЫ, -ая, -ае. Зроблены з баваў-
ніцы. Ваваўнічная аснова.
БАВАЎНЯНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Тканіна з
бавоўны. Гандляры спрытна маталі на медны
аршын вішнёвыя і белыя сукны. Свістаў, па-
змяінаму паеіеаючыся ў паветры, шоўк.
Паўзла шарсцянка, і еесела бегала баваўнян-
ка. Караткевіч.
БАВАЎНЙНЫ, -ая, -ае. 1. Выраблены з ба-
воўны. Ваваўнянае валакно. Баеаўняная пра-
жа, тканіна.
2. Звязаны з перапрацоўкай бавоўны як
сыравіны. Баваўняная прамысловасць.
БАВЕННЕ, -я, н. Разм. Гулянне, забавы.
Усё цяпер адбывалася ў палацы культуры:
не толькі святочныя бавенні, але і сходы, і
нарады. Дуброўскі.
БАВІЦЦА, баўлюся, бавішся, бавіцца; не-
зак. Разм. 1. Доўга затрымлівацца дзе-н., ма-
рудзіць.— Ты не баўся, дачушка,— папрасіла
маці, калі Ганна выйшла. Гартны.
2. Знаходзіцца дзе-н., праводзіць час. Улет-
ку цэлымі днямі бавіўся на рэчцы. Бачыла.
Ц Гуляць, забаўляцца. / ўсюды — ці дзядзь-
ка працуе, ці бавіцца з дзецьмі — ён бяскон-
ца добры і ласкавы. Клімковіч.
БАВІЦЬ, баўлю, бавіш, бавіць; незак. Разм.
1. што. Праводзіць час за якім-н. малаваж-
ным заняткам, у доўгіх гутарках, забавах.
Пасля марозу дзённых дарог добра было
чуць цяпло хаты, бавіць вечары на вячорках
з дзяўчатамі, у гаворках з таварышамі. Ме-
леж. Перакідваліся то жартам, то нязначным,
пустым словам. Бавілі час, як умелі. Асіпен-
ка. // Бескарысна траціць (час). Сілівон ся-
дзеў на ахапку сухой асакі і, каб марна не
бавіць час, выстругваў зуб’е для грабляў.
Лынькоў. // Марудзіць, цягнуць (час). Баць-
ка прыдзірліва сочыць, каб Юзік не ўставаў
на наскі, знарок бавіць хвіліну і нарэшце ..
здымае мерку. Хадановіч.
2. каго-што. Забаўляць. I нас, дзяцей, ён
бавіў, як малых. Хведаровіч. // Весяліць, це-
шынь. Суседку нават бавіла бездапаможнасць
Нюсі. Пестрак. У дзяцінстве апавядаюць каз-
кі, і бавяць хлапечы розум у гэтых казках
прыгожыя князёўны. Мікуліч.
БАВОЎНА, -ы, ж. 1. Тое, што і б а в о ў-
н і к.
2. Ватападобнае валакно. якое ідзе на вы-
раб праяіы, цэлюлозы і над.
БАВОЎНААЧЫШЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Звя-
заны з ачысткай бавоўны. Бавоўнаачышчаль-
ная фабрыка.
БАВОЎНАВЫ, -ая, -ае. 1. Заняты пад ба-
воўну; заняты бавоўнай. Асан накіраваўся
да бавоўнавай плантацыі. Маўр.
2. Атрыманы з бавоўны. Бавоўнавы алей.
Бавоўнавая макуха.
БАВОЎНАКАМБАЙН, -а, м. Камбайн для
ўборкі бавоўны.
‘ БАВОЎНАНАРЫХТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы;
Р мн. -тбвак; ж. Нарыхтоўка бавоўны.
БАВОЎНАНАРЫХТОЎЧЫ, -ая, -ае. Звяза-
ны з нарыхтоўкай бавоўны. Бавоўнанарых-
тоўчы пункт.
БАВОЎНАНАРЫХТОЎШЧЫК, -а, м. Той,
хто праводзіць нарыхтоўку бавоўны.
БАВОЎНАПРАДЗЁННЕ, -я, н. Выраб пра-
жы з бавоўны.
БАВОЎНАПРАДЗІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да прадзення бавоўны. Бавоўнапра-
дзільная вытворчасць. // Прызначаны для
прадзення бавоўны. Бавоўнапрадзільная ма-
шына.
БАВОЎНАПРАДЗІЛЫПЧЫК, -а, м. Рабо-
чы. які працуе на бавоўнапрадзільным прад-
прыемстве.
БАВОЎНАПРАДЗІЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан.
да бавоўнапрадзілыпчык.
БАВОЎНАСУШЫЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн.
-лак; ж. Прыстасаванне, агрэгат для сушкі
бавоўны.
БАВОЎНАЎБОРАЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны з
уборкай бавоўны. Вавоўнаўборачная кампа-
нія. // Прызначаны для ўборкі бавоўны. Ба-
еоўнаўборачны камбайн.
БАВОЎНАЎБОРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Збор
ураджаю бавоўны.
БАВОЎНІК, -у, м. Паўднёвая расліна ся-
мейства мальвавых, з насеннем, пакрытым
валакном, з якога вырабляецца баваўняная
пража.
БАВОЎНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бавоўніку. Бавоўнікавае насенне.
БАВОЎНІШЧА, -а, н. Поле, якое было пад
бавоўнікам.
БАГАБОРАЦ, -рца, м. Кніжн. Той, хто зма-
гаецца супраць бога і рэлігійных догматаў.
Мы — першыя ў свеце Разведчыкі будучыні,
Наватары, багаборцы, Шчасця людскога Ня-
стомныя творцы. Танк.
БАГАБОРНІЦКІ, -ая, -ае. Кніжн. Звязаны
з барацьбой супраць бога і рэлігіі. Багабор-
ніцкі рух.
БАГАБОРНІЦТВА, -а, н. Кніжн. Дзейнасць
багаборца. // Выяўленне настрою і паводзін
багаборцаў.
БАГАВІННЕ, -я, н.; зб. Разм. Водарасці.
Час ад часу на лёску намотвалася зялёнае
багавінне, паплаўкі ападалі на дно; прыхо-
дзілася выцягваць вуды. Савіцкі. Даніла
адаткнуў калочак з дна каша, высыпаў у тор-
бу рыбу і, выцягваючы з багавіння ногі,
стаў выбірацца на сухое. Капыловіч.
БАГАДЗЁЛЬНЯ, -і, ж. У дарэвалюцыйны
час — прытулак для бяздомных, інвалідаў,
непрацаздольных. Хадзіць [бацьку з сынам]
давялося доўга... Аглядалі бровар і — зда-
лёк — багадзельню. Караткевіч. // Разм. іран.
Пра ўстанову або арганізацыю, дзе дрэнна
працуюць.
БАГАЖ, -ў, м. 1. Рэчы пасажыра, падрых-
таваныя для перавозкі. // Запакаваныя рэчы,
якія бярэ пасажыр з сабою. Ручны багаж.
// Пра спосаб адпраўкі рэчаў асобна ад паса-
жыра. Здаць рэчы ў багаж.
2. перан. Запас ведаў, эрудыцыя. Ідэйны
багаж. Творчы багаж. Багаж ведаў.
[Фр. Ьа^а§е.]
БАГАЖНІК, -а, м. Прыстасаванне ў вела-
сіпедзе, матацыкле, аўтамабілі для перавозкі
невялікай паклажы. Хатулёк Галя прымаца-
вала на багажніку веласіпеда. Ермаловіч.
Шафёр дастаў з багажніка брызентавае вяд-
ро, і салдаты пабеглі ў нізіну, спадзеючыся
знайсці там ваду. Сабаленка.
БАГАЖНЫ, -ая. -ае. 1. Які мае дачыненне
да багажу (у 1 знач.). Багажная квітанцыя,
каса. // Прызначаны для багажу (у 1 знач.).
Багажны вагон. Багажнае аддзяленне.
2. у знач. наз. багажны, -ага, л. Чыгунач-
ны служачы, які прымае і выдае багаж.
БАГАМАЗ, -а, м. Разм. уст. Іканапісец. Ку-
ча народу. У сярэдзіне важна сядзіць бага-
маз, разлажыўшы сваіх багоў. Колас. // Разм.
іран. Пра мастака. Партрэт славутага рускага
паэта дзядзька Антось купіў у Нясвіжы гэ-
тай восенню ў нейкага багамаза. С. Алек-
сандровіч. // Разм. жарт. Пра мурзатага, за-
пэцканага чалавека. [Аляксей:] Ды не, Коля,
ну куды я такім багамазам прыпёрся? Проста
з цэха, не мыты, не рыты! Губарэвіч.
БАГАМОЛ, -а, м. I. Набожны чалавек, які
многа моліцца, ходзіць на багамолле. Нягле-
дзячы на ранні час, па абодва бакі вуліцы
стаялі на каленях багамолы, злажыўшы пе-
рад сабою рукі. Машара.
2. мн. (багамблы, -аў). Атрад драпежных
насякомых паўднёвых краін.
[Назва дадзена па знешняму выгляду, які
нагадвае позу чалавека ў час малення.]
БАГАМОЛЕЦ, -льца, ДМ -льцу, м. Тое, што
і багамол (уі знач.). Пасля пачалі нават
прытодзіць здалёк невялічкія групкі бага-
мольцаў для пакланення «цудадзейнаму» ка-
меню. Пестрак.
БАГАМОЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Жан. да багамолец. [Андржаяка:] Па дарозе
я спаткаў Ці то ўбогую, ці проста бага-
молку. Клімковіч. Дзве старыя бярозы, як
багамолкі, высяцца абапал брамы. Бядуля.
БАГАМОЛЛЕ, -я, н. Уст. Паломніцтва, ха-
джэнне нзбожных людзей на маленне да свя-
тых мясцін.
БАГАМОЛЬНЫ, -ая, -ае. Набожны чалавек,
які многа і часта моліцца. Пануры і бага-
мольны Нічыпар, дробны злодзей і скнара,
не мог заўладаць зямл'ёй, яна заўладала ім.
Чарнышэвіч.
БАГАМОЛЬНЯ, -і, ж. Уст. Памяшканне для
малення. Аднакурснік пачаў шаптаць, што
касцёл гэты пабудавалі ў 1395 годзе на мес-
цы языч[ніц]кай багамольні жонкі князя Ві-
таўта. Карпюк.
БАГАРА, -ы, ж., зб. Непаліўныя землі ў
зонах арашальнага земляробства. // Пасевы
на такіх землях.
БАГАРНЫ, -ая, -ае. Сухадольны, без штуч-
нага арашэння. Багарнае земляробства.
БАГАРОДЗІЦА, -ы, ж. У хрысціянскай рэ-
лігіі — матка боская, маці Хрыста.
0 Сядзець як багародзіца гл. сядзець.
БАГАСЛОЎ, -лбва, м. 1. Спецыяліст у галі-
не багаслоўя.
2. Навучэнец старэйшых класаў духоўнай
семінарыі.
БАГАСЛОЎЕ, -я, н. Вучэнне аб рэлігіі і яе
догматах.
БАГАСЛОУСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да багаслоўя. Багаслоўскія кнігі. // Звяза-
ны з дзейнасцю багасловаў. Багаслоўскія
дыспуты.
БАГАТА. 1. Прысл. да багаты (у 1, 2 і 3
знач.).
2. Разм. Многа, у вялікай колькасці. Багата
дзён прайшло. Багата вады ўцякло. □ На-
вокал было багата нерасталага снегу. Лынь-
коў.
БАГАТКІ, -так; адз. багатка, -і, ДМ -тцы,
ж. Тое, што і малачай, дзьмухавец.
За аснову яны бралі тыя спажыўныя дзіка-
рослыя расліны, якія вядомы нам з маленст-
ва: белы малачай альбо, як яго яшчэ завуць,
багаткі, дзьмухавец, бралі званочкі, ключыкі,
еаляр’ян. Дубоўка.
БАГАТНІК, -а, м. Уст. Тое, што і б а г а ч
(у 2 знач.).
БАГАТУХА, -і, ДМ -тусе, ж. Уст. Тое, што
і багач (у2 знач.).
БАГАТЫ, -ая, -ае. 1. Які жыве ў поўным
дастатку, валодае вялікай маёмасцю, грашо-
вымі сродкамі, заможны; проціл. бедны. У ба-
гатым калгасе — заможныя і калгаснікі. Ша-
мякін. Маці.. прыбірала двары ў багатых да-
мах. Лынькоў. Увосень і еерабей багаты.
Прыказка. / у знач. наз. багаты, -ага, м. Ба-
гаты падаў пану руку, прывітаўся: ведама,
багаты з багатым — свае людзі. Якімовіч.
Мой спеў звінеў не для багатых. Журба.
Багаты беднага не разумее. Прыказка.
2. Які вызначаецца мноствам даброт. Дзень
добры Случчыне маёй, Здаўна багатай стара-
не. Астрэйка. Люблю восень, што ні гавары-
це: самая багатая пара года. Ермаловіч. За-
столле ў ляснічага багатае: смажанае, вара-
нае — навалам. Навуменка. Калгасныя клеці
засыпаны збожжам, багатыя еыйшлі у нас
працадні. Машара. // на што, чым. Які вы-
значаецца вялікай колькасцю чаго-н. Багаты
быў лес, асабліва на грыбы ды ягады. Му-
рашка. // Колькасна вялікі. Дзед Рыгор быў
у цудоўным настроі: ужо трэці дзень ён еяр-
таўся дамоў з багатым уловам. Шашкоў.
// Разнастайны. Выбар ёлак быў багаты. Во-
чы дзяцей разбяеаліся еа ўсе бакі. Бядуля.
// Густы, спорны. Багаты дождж. □ Колера-
мі вясёлкі адбіваліся сонечныя праменні ў
багатай расе. Дуброўскі. // Вельмі добры, да-
сканалы. 1 сам дырэктар, і ўсе механізатары
стараліся ўзяць ад багатай тэхнікі ўсё, што
магчыма. Шахавец. // Наварысты, смачны
(пра страву). [Дзятліха] як ніколі багатага
баршчу наварыла. Мележ. // Буйны, важкі.
Рабіна ля школы звесіла сеае багатыя ярка-
чырвоныя гронкі. Кавалёў.
3. Які вызначаецца раскошай аздаблення,
убрання або каштоўнасцю матэрыялу. Бага-
ты сервіз. Багатае вьіданне. Багаты касцюм.
// Які характарызуецца велічнасцю, разна-
стайнасцю, насычанасцю. Нешта казачнае ба-
чу я ў багатых колерах неба... Бядуля. II Гу-
сты, пышны (пра валасы). Хомчык бачыў,
як.. [Аксеня] распусціла свае багатыя вала-
сы, якія закрывалі спіну. Пестрак.
4. Які адпавядае высокім патрабаванням,
змяшчае ў сабе многа ўнутраных якасцей.
Багаты голас. Багатая мова. // Рознабаковы,
разнастайны. Вагатая натура, міміка, фанта-
зія. // 3 глыбокім сэнсам, змястоўны. Бага-
тая кніга. // 3 вялікімі магчымасцямі. Бага-
тыя перспектывы. // Заснаваны на шматга-
довай практыцы. Багаты еопыт. Багатыя тра-
дыцыі.
0 Заднім розумам багаты — пра таго, хто
прымае запозненае рашэнне. Чым багаты,
тым і рады — форма ветлівага запрашэння.
Чым хата багата гл. хата.
БАГАТЫР, -а, м. 1. Той, хто валодае вялі-
кай маёмасцю, мае многа грошай; багач. [На-
стаўнік:] — Вы толькі падумайце: маленькая
жменька дваран і багатыроў села вам на ка-
рак, захапіла лепшыя землі, жыее з вашае
працы і вас жа катуе. Колас. [Павал:] — Калі
я цяпер узбіўся на добрую.. гаспадарку, дык
ужо мяне багатыром лічаць. Чорны.
2. Казачны асілак, волат; вялікай сілы і
адвагі чалавек, воін. Я не жартуючы хацеў
бы пусціць па краіне мастацкае палатно, па-
добнае па зместу да «Багатыроў» Віктара
Васняцова. Толькі сучаснае, аб нашых бага-
тырах, якія стаяць на варце спакою і волі
краіны. Брыль. // перан. Пра што-н. веліч-
нае, магутнае. Вось які ты, слаўны Кіеў,
Старажытны багатыр! Жычка.
БАГАТЫРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Жан. да багатыр (у 1 знач.).
БАГАТЫРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да багатыра (у 2 знач.). Багатырскі эпас.
// Уласцівы багатыру. Багатырская сіла. //
Такі, як у багатыра.— Вы ж бачыце, сіл у
мяне — на дваіх. — 1 нібы жадаючы пацвер-
дзіць свае словы, .. [Рыб.чін] распрастаў шы-
рокія багатырскія плечы. Гамолка. Тарас
Іванавіч кінуў спяеаць, заліўшыся багатыр-
скім смехам. Колас.
0 Багатырскі соп гл. сон.
БАГАЦЁЙ, -я, м. Разм. Тое, што і б а г а ч
(у 1 знач.). Вясковыя багацеі, калі ўбачылі,
што памешчыцкія землі не трапяць ім у ру-
кі, азвярэлі, хапіліся за колле, за зброю. Дуб-
роўскі.
БАГАЦЁЙКА, -і, ДМ -цёйцы; Р мн. -цёек;
ж. Разм. Жан. да багацей.
БАГАЦЁЙСКІ, -ая, -ае. Разм. Які належыць
або ўласцівы багацею. [Мікола;] Досыць
шчаўя і мякіны 3 багацейскага стала. Броўка.
БАГАЦЁЙІПЫ, -ая, -ае. Выш. ст. ад прым.
багаты.
БАГАЦЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. Станавіц-
ца багатым, багацейшым. Панская пільня!
Яна належала пану, а трымаў яе ад пана і
багацеў з яе нейкі падпанак з гарадка. Чор-
ны. Цяжка было жыць пасля еайны. Але год
за годам калгас багацеў, больш важкім рабіў-
ся працадзень. Гроднеў. // Абзаводзіцца чым-н.,
разжывацца на што-н. Краіна пасля вайны
багацела на самую дасканалую тэхніку. Па-
слядовіч. // Станавіцца паўнейшым, павяліч-
вацна. Гумно паўнела з коасныл годам, I ба-
гацеў хлявец прыплодам. Колас. // Набываць
якасна новыя рысы. Багацець духоўна. Ц Раз-
вівацца, удасканальвацца. Багацее моеа, узні-
маецца яе культура.
БАГАЦЦЕ, -я, н. 1. Матэрыяльныя каштоў-
насці, грашовыя накапленні. Іменна ў пачат-
ковы перыяд таварнага абарачэння ў грошы
ператвараецца толькі лішак спажывальных
вартасцей. Такім чынам золата і серабро са-
мі сабой становяцца грамадскім еыражэннем
лігаку, або багацця. Маркс. // Раскоша, шы-
коўнасць. Багацце абсталявання. Багацце
ўбрання.
2. Наогул маёмасць, набытак. [Ахрэм] у
нас вартаўнік еялікага багацця — усёйкалгас-
най жывёлы. Кавалёў. // Мноства чаго-н. Ба-
гацце тавараў. Багацце фактычнага матэрыя-
лу. // Нешта асабліва каштоўнае сярод інша-
га. Але сапраўдным багаццем і гонарам запа-
еедніка з'яўляюцца бабры. В. Вольскі. Маё
багацце — песня любай ліры. Кляшторны.
3. Сукупнасць прыродных рэсурсаў. Пры-
родныя багацці. Багацце жывёльнага свету.
Багацце расліннага покрыеу. □ Травяное ба-
гацце лугу ўначы запахла на ўсю сеаю дух-
мяную сілу. Быкаў.
4. Мноства разнастайных якасцей. Духоў-
нае багацце савецкага чалавека. Багацце ак-
цёрскай палітры. Інтанацыйнае багацце вер-
іаа. Багацце колераў. Багацце пачуццяў.
БАГАЧ, -а, м. 1. Той, хто валодае вялікім
багаццем. Вось гуляе багач, Аж палац той
дрыжыць. Купала. Багачы і панства, Нашы
«дабрадзеі»! Мы на суд вас клічам, Наты вы,
зладзеі! Колас. Падрослых хлопчыкаў .. [удо-
вы] аддавалі ў пастушкі. Дачок — багачам у
служанкі. Бядуля. / у іран. ці жарт. ужые.
Пра небагатага чалавека.
2. Уст. Свята ўвосень, 8 верасня.— Пой-
дзем, сынок, на багача ў Мікалаеўку,— ска-
зала маці, праслухаўшы бацькаеа пісьмо.
Якімовіч. Прыйшоў багач — кідай рагач, бя-
ры сявеньку ды сей памаленьку. Прыказка.
БАГАЧКА, -і, ДЖ-чцы; Р мн. -чак; ж. Жан.
да багач.
БАГДЫХАН, -а, м. Гіст. Кітайскі імшра-
тар.
[Манг. Ьо^боЬап.]
БАГЁМА, -ы, ж. 1. зб. У буржуазным гра-
мадстве — матэрыяльна незабяспечаныя прад-
стаўнікі інтэлігенцыі (мастакі, артысты, му-
зыканты і пад.), якія жывуць легкадумна,
бязладна.
2. Разм. Бязладны быт такога асяроддзя.
Але ў рамане «сонца не свеціць»; за «лапіна-
мі» мяшчанства, багемы і г. д. не бачны ге-
раічныя будні сучаснасці. Адамовіч.
[Фр. ЬоЬёше.]
БАГЁМНЫ, -ая, -ае. Разм. Звязаны з ба-
гемай. Багемны быт.
БАГЁМШЧЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і
багема (у 2 знач.).
БАГЕР, -а, л. Землясосны снарад, які слу-
жыць для вымання зямлі пры паглыбленні
дна рэк і пад. [Аксана:]— Мы сёння ўпер-
шыню спрабавалі багер Віланда. Галавач.
[Ад гал. Ьад^ег — гразь.]
БАГЕРМАЙСТАР, -тра, м. Той, хто кіруе
працай на багеры.
БАГЕРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
багера. Багерная помпа.
БАГЁТ, -у, М -гёце, :,і. Равьбяная або пафар-
баваная планка, з якой робяць рамы, карні-
зы. Сцены былі ўвешаны палотнамі ў рамах
з залачонага багету, залы ўстаўлены скульп-
турнымі і разьбянымі работамі. Скрыган.
[Фр. ЬаднеКе.]
БАГЁТАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з багету.
Карціна ў багетавай раме.
ВАГЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
багету. Багетная еытворчасць. Вагетная май-
стэрня.
БАГЁТЧЫК, -а, м. Той, хто працуе над
вырабам багету.
БАГЁТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да багетчык.
БАГІНЯ, -і, ж. У антычнай міфалогіі і не-
каторых рэлігіях — бажаство жаночага полу.
Зусім недалёка ад станцыі з такой літара-
турна-гістарычнай назвай знаходзяцца руіны
храма фінікійскай багіні Таніт. В. Вольскі.
// перан. Пра жанчыну ідэальнай прыгажосці
і грацыі. Я шмат багінь спакуслівых 1 ласка-
вых страчаў, Але табе, паэзія, Ніколі не здра-
джаў. Танк.
БАГНА, -ы, ж. 1. Нізкае топкае месца. груз-
кае балота; дрыгва. А ельнгк, густы і цёмны,
еыцягваў свае лапы, нібы пераймаў чалаее-
ка, разрываўся пад нагамі мох, і гнеўна хлю-
пала чорная багна. Чарнышэвіч. Бегчы да-
лей, відаць па ўсім, было небяспечна,— мож-
на з галавою праваліцца ў багну. Пальчэўскі.
// Пра што-н. бяздоннае, бясконцае. I толькі
ў небе ў сіняй багне Я бачу дзіўны ланцу-
жок. Колас.
2. перан. Усё, што засмоктвае чалавека і
цягне ў балота адсталасці, коснасці. Багна
мяшчанства. □ Трэба адарваць Міхася ад Ра-
манюка, еыцягнуць яго з той уласніцкай баг-
ны... Савіцкі.
БАГНАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 некаторымі
ўласцівасцямі багны. А тут,— багнаватая
мяккасць, і не чуеш, як улазіць жалеза...
Мележ.
БАГНАВЫ, -ая, -ае. Разм. Заняты багнай.
Багнавыя абшары.
БАГНІСТЫ, -ая, -ае. 3 багнішчамі; бало-
цісты. Куды ні глянь — непраходныя багні-
стыя балоты — вада і лаза. Сачанка. // Улас-
цівы багне. Тарфянішчаў багністы чад Змя-
ёй у грцдзі лез. Вроўка.
БАГНІШЧА, -а, н. Вялікая багна. Мы адгэ-
туль пачаць нашу бітву павінны, Цераз баг-
нішчы рушыць уперад наўпрост. Зарыцкі. //
Тэрыторыя, занятая багнай. Адвечных багні-
шчаў абшары Сасноўцы выйшлі пакараць.
Смагаровіч.
БАГНОУКА, -і, ДМ -нбўцы; Р мн. -нбвак;
ж. Шматгадовая нізкарослая балотная раслі-
на сямейства багноўкавых з прадаўгаватым
лісцем і дробнымі цёмна-чырвонымі кветкамі.
БАГНОЎКАВЫЯ, -ых. Сямейства шматга-
довых балотных раслін.
БАГОР, -гра, м. Жалезны крук на доўгай
жэрдцы для расцягвання бярвенняў у час
пажару, на сплаве лесу; бусак. Людзі не пра-
яўлялі вялікай ахвоты ў тушэнні пажару.
Марудна сноўдаліся з вёдрамі, з лапатамі, з
пажарнымі баграмі. Лынькоў.
БАГОРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
багра. Вагорны шост.
БАГОУНЯ, -і, ж. Уст. Тое, што і б а ж-
н і ц а.
БАГРА, -ы, ж. Густа-чырвоны, пурпуровы
колер. На ніцях белай павуціны Прывозяць
восень павучкі. Яе красёнцы, чаўначкі У мо-
ры лесу мільганулі I лісце ў багру апранулі.
Колас.
БАГРАНІЦА, -ы, ж. Даўней — адзенне ў
выглядзе шырокага плашча з каштоўнай
тканіны густа-чырвонага колеру, якое надзя-
валі манархі ў час вялікіх урачыстасцей.
Шаўчэнкава муза сарвала пышныя баграні-
цы з распуснага і плюгавага цара Давіда.
Лужанін. // Наогул яркае ўпрыгожанне. На
сонцы макамі іскрыцца Плакатаў, сцягаў ба-
граніца. Колас.
БАГРОВЫ, -ая, -ае. Густа-чырвоны, пурпу-
ровы. Багровыя ад зарыва крыллі здаваліся
казачнымі чырвонымі макамі. Лынькоў.
БАГУН, -ў, м. Балотная вечназялёная рас-
ліна сямейства верасовых з рэзкім адурмань-
ваючым пахам. Ранішняе паветра было напо-
ена густым .. пахам багуну і перапрэлага ле-
ташняга лісця. Паслядовіч.
БАГУНІСТЫ, -ая, -ае. Парослы багуном.
Піумелі стагоднія пушчы, лясы Над багнай
балот багуністых. Глебка.
БАГУННІК, -у, м., зб. Зараснікі багупу.
Аднойчы след прывёў лесніка ў непралазную
нетру, сплеценую крушынай і лазнякамі, па-
параццю і багуннікам. Кірэйчык.
БАГУНОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
багуну; уласцівы багуну. Багуновы пах.
БАДАЙ. Разм. 1. часціца. Ужываецца для
выказвання нядобрых пажаданняў, праклё-
ну. А бадай ты прапаў! □ Пан, разгневаны,
нязграбна На тапчан прылёг і стогне: —
А бадай вас, бабы, вогнік! Бажко. / у безас.
ужыв. \Крукаў.'] — ВытоЭжу на Эвор — ба-
цюхны мае: тая ж каўзота! А бадай ты зга-
рэла! Васілёнак. / у спалучэнні з узмацняль-
най часціцай «жа». Стаіць човен вады повен,
Бадай жа ён да пахіснуўся... 3 нар.
2. пабочн. Выказвае дапушчэнне якой-н.
магчымасці, схільнасць згадзіцца з чым-н.
Няма, бадай, па багаццю ўбораў прыгажэй
пары года, чым восень. Ігнаценка. Бадай, ні-
дзе так праўдзіва не гучыць народная пры-
маўка «Якое жыццё — такія песні», як у ся-
ле Азершчына. Мяжэвіч.
3. прысл. Амаль. Такія корчмы-станцыі
Мінскі тракт меў бадай праз кожныя дзесяць
кіламетраў. Бядуля. На процілеглым канцы
]вёскі], бадай ля самай шашы, рыпае гармо-
нік, глуха бухае бубен. Навуменка.
0 Бадай ці ве...— падобна на тое, што.
Бадай што — а) (пабочн.) магчыма што, ві-
даць што. [Радзевіч:]—Бадай што, я згодзен
з вамі. Дуброўскі; б) амаль, амаль піто.
Дзень бадай што ўжо канчаўся. Чорны. Так
прайшоў .. [Віктар] бадай што паўдарогі. За-
рэцкі.
БАДАН, -у, м. Шматгадовая травяністая
расліна сямейства каменяломнікавых з лі-
лова-чырвонымі кветкамі.
БАДАНУЦЬ, -нё; зак. аднакр. Тое, што і
б а д н у ц ь.
БАДАЦЦА, -аецца; незак. 1. Быць бадлі-
вым, мець прывычку бадаць. Асцярожна, гэ-
та кароеа бадаецца.
2. Бадаць адзін аднаго.
БАДАЦЬ, -ае; незак., каго-што і чым. Біць
ілбом, калоць рагамі (пра жывёл).
БАДЗЁРАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бадзёра-
га, жвавасць, энергічнасць. Я адчуваю, коль-
кі радаснай сілы, бадзёрасці і ўпэўненасці
далі мне вандроўкі па гэтых лясістых узгор-
ках. В. Вольскі. Гэта ўласнае супакойванне
кожны раз надавала Міхалу бадзёрасці, нібы
сілы ўлівала ў яго. Васілевіч.
БАДЗЁРЫ, -ая, -ае; кар. ф. бадзёр, -а. Поў-
ны сіл, энергіі, жвавасці. Рыгор прачнуўся
бадзёрым, свежым. Гартны. А ён, шальмец,
бадзёр і гладак I пэўна спрытны баламут!..
Колас. // Жыццесцвярджальны, энергічны,
дзейсны. У маладым калгасе адразу заняло-
ся жвавае, бадзёрае жыццё. Зарэцкі. // Які
выяўляе здаровы, жыццярадасны стан. 1 гу-
чаць тут песні, і цвітуць усмеіакі На бадзё-
рых тзарах шчырых змагароў. Журба. / сам
голас бацькі Цімоха, бадзёры і звонкі, і тая
ўпэўненасць, з якою ён гаварыў, радавалі Пе-
цю. Сіняўскі. // Вясёлы, ажыўлены. ПІумлівы,
прыветны, вясёлы, бадзёры, Нрасуйся, жыц-
цём неўгамонным бурлі, Абноўлены горад мой,
сонечны горад — Адзін з прыгажэйшых на
нашай зямлі. Гілевіч. У звонкую м,арозную
раніцу ўвареаўся вясёлы .. гоман гармоніка
і бадзёры хор чыстых жаночых галасоў. Ва-
сілевіч. // Які надае сілы, ажыўляе. [Каліноў-
скі:] Трэба слова бадзёрае кінуць, Каб пад-
нялі галовы вышэй. Танк.
БАДЗЁРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца; не-
зак. Імкнуцца захаваць бадзёры выгляд,
стан. На людзях [Зінл] стрымлівалася, нават
бадзёрылася, а дома дасць волю слязам. Ва-
сілёнак.
БАДЗЁРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; незак., ка-
го-што і без дап. Надаваць сілы, энергіі, ба-
дзёрасці; ажыўляць. 3 халодным ветрам уры-
валіся частыя каплі ЭаясЭжу, адганялі сон,
бадзёрылі. Лынькоў. Прыемна было адчу-
ваць, як свежае, халаднаватае ад вільгаці па-
ветра лілося за расшпілены каўнер касава-
роткі, астуджвала і бадзёрыла цела. Дуброў-
скі. // Натхняць. [Леея.-]— Стаяць над табой
неадступна, Вадзёрыць і клікаць да бою,3да-
быць у баі перамогу, Ці пасці, дык побач з
табой! Жычка.
БАДЗЙГА -і, ДМ -дзязе, ж. Прэснаводная
губка, якая ў высушаным стане выкарыстоў-
ваецца ў медыцыне для лячэння рэўматызму.
Сёлета нага паправілася — дала жонка рады,
націраючы бадзягай. Чыгрынаў.
БАДЗЯГА2, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзязе,
Т -ай (-аю), ж. Бяздомны, незаняты працай
чалавек. Жаласць да самога сябе агарнула
Пракопа. Хто ён цяпер? Бадзяга, жабрак, бяз-
домнік! Колас. Моўчкі глядзіць беспрацоўны
бадзяга На белакрылыя чайкі над морам.
Танк. / Пра жывёл. Вунь — галаеу падняў,
глядзіць: вазьмі! Бадзяга-конь! Няма куды
падзецца. Бялевіч. Зімою воўк есць усё, што
трапіць яму на зуб. Выбіраць галоднаму ба-
дзягу не прыходзіцца. В. Вольскі. // Пра ча-
лавека, які ўвесь час вандруе, мяняе месца-
жыхарства.
БАДЗЯЖНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бадзягі2, бадзяжніцтва; такі, як у бадзя-
гі. Бадзяжніцкае жыццё. Вадзяжніцкая на-
тура.
БАДЗЯЖНІЦТВА, -а, н. Характар жыцця
бадзягі2.
БАДЗЯЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бадзягі2. Сюды, у Тураў, у яго прадмесці, ..
збіраўся бадзяжны люд з усяго Палесся.
Крывіцкі. / у перан. ужыв. Ні вецер бадзяж-
ны не зможа, не скрышыць навала ніколі.
Дубоўка.
БАДЗЯК, -у, м. ПІматгадовая травяністая
расліна сямейства складанакветных з калюч-
камі на лісці і пурпуровымі кветкамі. [Бай-
сак:]—А чаму да другога сляпіцаю лезеш,
чэпішся, як бадзяк калючы? А чаго не падзя-
лілі? Лынькоў.
БАДЗЯКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзяцы,
Т -ай (-аю), ж. Разм. Тое, піто і бадзяга2.
Заўтра зноў прыходзь сюды, бадзяка, Каб
песню Оаспялаць і. скокчыць
БАДЗЯКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.
Разм. Не займацца справай, ацірацца.— ПІто
ж гэта еы, суседзі, тут бадзякуеце?— сказаў
.. [Сахрон] да нас знарок весела і ўсміхнуўся
ў свае густыя, парыжэлыя ад тытунёвага ды-
му вусы. Сачанка.
БАДЗЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бадзяцца.
БАДЗЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. У пошуках чаго-н. весці вандроўнае, без
пэўнага занятку і прыстанішча жыццё.
Можна сабе ўявіць, якое шчасце мець сеой
кут і не мець еечнай патрэбы бадзяцца па
свеце, каб зарабляць хлеб у чужых людзей!
Чорны. Два гады бадзяўся Тодар па маёнт-
ках, бяздомнік, беззямельнік. Чарнышэвіч.
2. Марна траціць час, сланяючыся без
справы. Сын трымаўся адзін, нудзеў, бадзяў-
ся з кута ў кут і да ўсяго быў халодны і
абыяказы. Чорны. Ц Бязмэтна блукаць дзе-н.
Я прыйшоц у лес без якой там пэунай мэты
ці пільнай патрэбы. Проста баЭзяуся па
аглухлых палянах, дыхаў сыраватым павет-
рам. Ігнаценка. [1гнат\ бадзяМСЯ то па ага-
родяя, то п.п вулі^ы., пе зпахоОзячія
Мележ.
БАДЗЯЧЫ, -ая, -ае. Разм. Уласцівы бадзя-
ку (бадзяцы). [Патаповіч:]— Ты ў мяне, ба-
дзячая душа, у два дні будзеш умець класці
сцяну ў гладкі вугал. Чорны. Хто ж не ведаў
у нас жабракоў? Былі гэта яны — не іначай,
Доўгім, ціхім натоўпам ішлі, Па краіне ха-
дою бадзячай. Пестрак.
БАДЛІВЫ, -ая, -ае. Які мае звычку бадац-
ца. Помню, быццам цяпер бачу, як маці доіць
у хляве нашу бадлівую Красулю. Марціновіч.
БАДМІНТАНІСТ, -а, М -сце, м. Спартсмен,
які займ.аецца бадмінтонам.
БАДМІНТАНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да бадмінтаніст.
БАДМІНТОН, -а, м. 1. Снартыўная гульня,
у якой з дапамогай ракетак перакідваецца
спецыяльны мячык (валан) цераз сетку.
2. Камплект рэчаў для такой гульні.
[Ад назвы горада.]
БАДМІНТОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бадмінтона. Бадмінтонная ракетка.
БАДНУЦЬ, -нё; зак. Аднакр. да бадаць.
БАДНЯК, -а, м. Абл. Корч ад зваленага ў
ваду дрэва. А перад хатай, на вуліцы, Зырка
палаў смалісты бадняк, корч вялікай сасны,
абкладзены дрывамі. Караткевіч.
БАДЫЛІНА, -ы, ж. Сцябліна аднагадовай
расліны. У высахлых бадылінах кіяшніку ша-
стае зімовы халодны вецер. Навуменка.
БАДЫЛЛЕ, -я, н.; зб. Пруткія сцябліны пе-
раважна аднагадовых раслін. Тытунёвае ба-
дылле. □ Каля самай чыгункі спутаныя коні
грызлі сухое бадылле леташніх траў. Гра-
хоўскі.
БАДЫЛЬ, -я, м. Тое, што і б а д ы л і н а.
Хлопец блукаў вачыма па агародзе Раманю-
коў, дзе тлустая, чорная зямля, кукурузныя
бадылі, маса лісцяў яблынь, вінаграду і га-
родніны сведчылі, што тут сабраны багаты
ўраджай. Карпюк.
БАДЫЛЯКА, -і, ДМ -ляцы, ж. Разм. Тое,
што і бадыліна. Спатыкнуўся Габрыэль
ля ксяндзоўскіх варот і ўпаў ілбом на ней-
кую абламаную бадыляку. Пестрак.
БАЁЦ, байца, м. 1. Удзельнік баёў; воін.
(бзі., болц, жорст'аі. бой, тшпр'теі».
памажы ты. Астрэйка. // Змагар за грамад-
скую справу. Яны байцы вялікай раці, Іх ха-
та там, дзе ёсць прастор. Чарот. Яму [Мінску]
сягоння безліч творчых спраў, Бо ён баец на
мірным полі ратным. Хведаровіч.
2. Радавы ваеннаслужачы або партызан;
салдат. Для пераможнага салюта. Якім бай-
цоў Радзіма славіць, Мы ведалі, Урал магут-
ны Даўно Руду ў мартэнах плавіць. Танк.
[Яамыснік Гані:] — Які ж з цябе баец арміі
народных мсціўцаў. Грамовіч.
БАЕЧНІК, -а, м. Той, хто расказвае байкі.
[Лабановіч:] — I сярод усяе гэтае абстаноўкі
вы будзеце слухаць апавяданне якога-небудзь
баечніка-дзеда аб падзеях мінулага, дзе праў-
да і фантазія пераплятаюцца ў дзіўных злу-
чэннях. Колас.
БАЕЧНІЦА, -ы, ж. Жан. да баечнік.
БАЕЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
байкі1. Баечны сюжэт. Баечны жанр. Ц Та-
кі, як у казцы, дзівоскы. Тут, што ні крок, то
дзіва, Нібы баечны то кут! Колас.
БАЁК, байка, м. У агнястрэльнай зброі —
частка ўдарнікя, ятсяя. раэвівал іАв.пг;улт» ц-ртл.
ті с.-гу>а эіе. ІАа,ёк аы.т с М р сі 6 І/ЬТ О у ГіІ,
БАЖАСТВО, -а, н. Тое, што і б о г. // Уст.
паэт. Пра чалавека, які выклікае захаплен-
не. з’яўляецца прадметам культу.
БАЖБА, -ы, ж. Клятва імем бога. Хоць
бацька мой таксама кляўся-бажыўся, што
качаргі і ў вочы не бачыў, але Райскі не даў
яму веры. і са школы яго вытурыў — за зла-
дзсйства і .. бажбу. Гарэцкі.
БАЖНІЦА, -ы, ж. Уст. 1. Паліца з абраза-
мі. [Заранік:] — Затое бачыў сям-там земля-
ную падлогу, нары замест ложкаў, голыя, з
пачарнелай бажніцай у левым куце, сцены.
Хадкевіч. За дваццаць год ляжання за бажні-
цай у бацькоўскай хаце.. паперка гэта пару-
дзела і сцерлася. Васілевіч.
2. Памяшканне для рэлігійных сходаў і ма-
лення. Бажніцы, капліцы ўсіх вераў і нацый,
Як смецце на свеце, як тухлыя груды, Змяце
дыктатура раскованай працы. Купала.
БАЖОК, бажка, м. 1. Памянш. да бог.
2. Статуэтка, якая ўвасабляе бажаство.
3. Разм. іран. Пра чалавека, які выклікае
захапленне ў каго-н. Здаралася, ля дзядзькі
аказваўся прыгожы і чысценькі піжончык —
гэткі бажок вуліцы..; бажок касавурыўся на
дзядзькаў мех і, крыеячы рот, усё адсоўваў
ад яго свае райскія туфлі і штонікі. Вы-
шынскі.
БАЖБІЦЦА, бажўся, ббжышся, ббжыцца;
незак. Даваць клятву, ужываючы слова «да-
-лібог». А Крамнік божыцца, клянецца: —
Няхай язык адсохне,— прысягае. Крапіва.
БАЖЭНІІЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бажыцца.
БАЗА, -ы, ж. 1. Ніжняя апорная частка ка-
лоны, слупа ў архітэктурным збудаванні. Ка-
лона складаецца з базы, стеала і капітэлі.
2. Аснова, тое галоўнае, на чым грунтуецца
што-н. Эканамічная база. Тэарэтычная база.
о Трэба будзе вырашыць грандыёзныя зада-
чы стварэння матэрыяльна-тэхнічнай базы
камунізма. Машэраў. // Сукупнасць пэўных
матэрыяльна-тэхпічных умоў, неабходных
для існавання або развіцця чаго-н. Сыравін-
ная, кармавая, эксперыментальная, палігра-
фічная база.
3. Апорны пункт, месца, дзе засяроджаны
якія-н. запасы, маюцца спецыяльныя збуда-
ванні і ўстаноўкі для абслугоўвання чаго-н.
Ваенна-марская база. Турысцкая база. //
Склад тавараў, матэрыялаў. База райспа-
жыўсаюза. Кніжная база.
О Артыкуляцыйная база — уклад і сістэма
рухаў моўных органаў, уласцівыя чалавеку,
які гаворыць на якой-небудзь мове.
[Ад грэч. Ьазіз — аснова, фундамент.]
БАЗАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
базы, належыць базе (у 3 знач.). Вазавая
маёмасць.
2. Прымацаваны да якой-н. установы, прад-
прыемства для пастаяннай дзейнасці. База-
еая школа, лабараторыя.
БАЗАЛЬТ, -у, М -льце, м. Вулканічная
горная парода пераважна чорнага або цём-
на-шэрага колеру зярністай ці шчыльнай
структуры.
[Лац. Ьазаііез.]
БАЗАЛЬТАВЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
базальту. У пеннай красе між базальтавых
скал Плыве параход. Хведаровіч. // Які мае
адносіны да базальту. Вазальтавыя крапінкі
заіскрыліся рознакаляровымі агеньчыкамі.
Шыцік. // Зроблены з базальту. Базальтавы
брук. Базальтавая лава.
БАЗАНІТ, -у, М -ніце, м. Горная парода
чорнага колеру, якая мае базальтавы састаў,
апрача таго ўтрымлівае нефелін.
[Грэч. Ьнзапііез — прабірны камень.]
БАЗАР, -у, м. 1. Гандаль (пераважна пры-
ватны) прадуктамі і іншымі таварамі шыро-
кага ўжытку ў пэўныя дні на спецыяльна
адведзеных плошчах. Базар пачаўся рана.
// Вялікі перадсвяточны або сезонны ган-
даль спецыяльнымі таварамі, звычайна на
адкрытым месцы. Кніжны базар. Навагодні
базар. // Людзі, што знаходзяцца на базары.
Базар ужо раз’язджаўся. Збегся ўвесь базар.
2. Спецыяльна адведзенае месца з адпавед-
нымі прыстасавапнямі і будынкамі для ганд-
лю. Маўчаць спусцела голыя базары. Сіпакоў.
3. перан. Разм. Бязладная гаворка, крык,
тлум.— Дык рабіць жа што будзем? Чагож
гэта мы базар адкрылі тут? Галавач.
0 Птушыны базар — месцы на берагах мо-
ра, дзе гняздзяцца вялікія масы птушак.
[Перс. Ьазаг.]
БАЗАРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
базару. Базарная плошча. Вазарны дзень.
2. Разм. Непрыстойны, грубы. Вазарная
размова. Базарная лаянка. // Блізкі да выду-
мак, плётак. Базарныя чуткі.
0 Базарпая баба гл. баба ‘. Грош цана (у
базарны дзень) гл. цана.
БАЗЁДАУ, -дава. У выразе: базедава хваро-
ба — расстройства функцый шчытападобнай
залозы.
[Ад уласн. імя.]
БАЗІЛІК, -у, м. Кустовая паўднёвая раслі-
на сямейства губакветных.
БАЗІЛІКА, -і, ДМ -ліцы, ж. Тып антычных
і сярэдневяковых будынкаў, якія ўнутры па-
дзяляюцца ўздоўж двума радамі калон.
[Грэч. Ьавііікоз — царскі.]
БАЗІРАВАЦЦА, -руюся, -руешся, -руецца;
незак. 1. Тое, што і грунтавацца. Вазі-
равацца на фактах. // У тэхніцы — умацоў-
вацца, асноўвацца на чым-н.
2. Размяшчацца дзе-н., мець пэўную базу.
Максімка рэзка павярнуў убок, у напрамку
да градьг, на якой рос змешаны лес, там ба-
зіраваўся апошнія дні партызанскі атрад.
Гурскі.
БАЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.,
што. Засноўваць на чым-н. Базіраваць пра-
мысловасць на мясцовай сыраеіне.
БАЗІС, -у, м. 1. Эканамічная структура гра-
мадства на пэўным этапе яго развіцця. Са-
цыялістычны базіс.
2. Тое, што і база (у 2 знач.). 1903-ці год.
Зноў стачкі зліеаюцца з палітычнай дэман-
страцыяй, але на яшчэ больш шырокім базі-
се. Стачкі ахопліваюць цэлы раён, у іх
удзельнічаюць больш сотні тысяч рабочых,
масавыя палітычныя сходы паўтараюцца ў
часе стачак у цэлым радзе гарадоў. Ленін.
3. У архітэктуры — тое, што і б а з а (у 1
знач.). Базіс калоны.
[Ад грэч. Ьазіз — аснова, фундамент.]
БАЗІСНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
базісу. Базісныя з’явы. Вазісная частка ка-
лоны.
БАЙ', бая, м. У дарэвалюцыйны час у Ся-
рэдняй Азіі — буйны землеўладальнік; ба-
гач. Ён [Джамбул] калісьці дзяўчыну-красу-
ню кахаў, Тлусты бай яго ластаўку сілай за-
браў. Панчанка.
БАЙ2, бая, м. Разм. 1. Міфічная істота дзі-
цячага фальклору, якая расказвае байкі, каз-
кі. Бег бай па сцяне ў чырвоным жупане.
3 нар.
2. Гаварун, пустамеля.
3. Пагалоска, паданне. Ходзіць вецер долам
Лёгкаю паходкай 1 вядзе свой бай. Колас.
БАЙ-БАЙ, еыкл. 1. Прыпеў пры закалых-
ванні дзіцяці. Раса на палянах, Нахмурыўся
гай. Засні, паслухмяны, Бай-баінькі-бай.
А. Александровіч.
2. у дзіц. моее. Спаць. Пара бай-бай.
БАЙБАК, -а, м. 1. Стэпавая жывёліна атра-
да грызуяоў, якая восень і зіму праводзіць
у спячцы; стэпавы сурок.
2. перан. Разм. Пра непаваротлівага, гуль-
таяватага чалавека; абібок, гультай. [Мак-
сіл«:] — Я і маці за цябе, байбак, душой па-
кутуем. Грамовіч.
БАЙБАЦКІ, -ая, -ае. Разм. Уласцівы бай-
баку (у 2 знач.); гультайскі, бестурботны.
Байбацкае жыццё.
БАЙБАЦТВА, -а, н. Разм. Тое, што і
гультайства, абібоцтва.
БАЙБУС, -а, м. Разм. Пра высакарослага
падлетка, які паводзіць сябе не адпаведна
свайму ўзросту.— Як жа вам не сорамна? —
накідваецца на.. [хлапчукоў] жанчына.— Та-
кія байбусы! Занятку вам няма іншага?
Гарбук.
БАЙДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Разм. 1. Рыбацкая,
крыху болыпая за човен, лодка. У ягонай
байдзе на атрутна-зялёным ад вады сене ся-
дзелі тры сыны — глядзелі на бацьку, каб
ведаць, што рабіір>. Караткевіч.
2. Уст. Брус, увагнаны ў грунт; паля.
0 Байды біць гл. біць.
БАЙДАК, -а, м. Уст. Тып рачных і марскіх
промыславых суднаў, звычайна з мачтай.
Шырокі Дняпро гойдаў на хвалях сваіх ча-
роды барлін і байдакоў. Шынклер.
БАЙДАН, -а, м. Абл. Пустэча, запушчанае
месца; паша. Ііесня хлопцу сэрца раніць, Ой,
расчуліць! Ён жа еырас на байдане Вез ма-
тулі. А. Александровіч.
[Цюрк.]
БАЙДАРА, -ы, ж. Абцягнутая шкурай про-
мыславая лодка вялікай грузападымальна-
сці, якой карыстаюцца на Камчатцы і Алеуц-
кіх астравах. За акіянскім параходам плылі
катэры, вельботы і звычайныя байдары, зроб-
леныя з маржовых шкур. Бяганская.
БАЙДАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1, Памянш. да байдара; невялічкая байдара.
2. Спартыўная адна- або двухмесная лодка
з закрытым верхам.
БАЙДАРАЧНІК, -а, м. Той, хто займаецца
вяслярным спортам на байдарцы.
БАЙДАРАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да байдаркі, адбываецца на байдарках. Бай-
дарачны паход.
БАЙКА >, байкі, ДМ байцы; Р мн. баек; ж.
1. Кароткі літаратурны твор алегарычнага
зместу з павучальнай канцоўкай. Байка —
суровы жанр, які вымагае тонкіх, а гначыць
і шырокіх абагульненняў. Пестрак. // Казка
пераважна кароткага зместу. Папраўдзе ка-
жучы, хлопчыку не так хацелася дапамагчы
старому, як паслухаць яго байкі, якія вельмі
складна ўмеў расказваць дзед Нупрэй.
Шуцько.
2. часцей мн. (байкі, баек); перан. Разм.
Пустыя размовы, выдумкі. [Ларыса Фёдараў-
на:] — Давайце хутчэй садзіцца за стол. Анд-
рэй з дарогі, а мы яго байкамі частуем. Ме-
хаў. Праходзячы праз дзесятыя вусны, наві-
ны перарабляліся ў бліскучыя байкі. Бядуля.
БАЙКА2, байкі, ДМ байцы; мн. няма; ж.
Мяккая, пераважна баваўняная тканіна з
прыгладжаным ворсам.
БАЙКАВЫ, -ая, -ае. Які вырабляе байку2.
Байкавая вытворчасць. // Зроблены з байкі2.
Пры сцяне пад акном, якое выходзіла ў сад,
стаяў жалезны ложак, накрыты байкавай
коўдрай. Сабаленка.
БАЙКАШСЕЦ, -пісца, м. Аўтар баек1 (у
1 знач.). Выдатны сатырык і байкапісец
Кандрат Крапіва ўнёс вялікі ўклад у развіц-
цё беларускай савецкай літаратуры. Казека.
БАЙКАР, -а, м. Апавядальнік, расказчык.
1 ў якія б крутыя віры не трапляў народ, ся-
род яго заўсёды знаходзіліся баяны і скама-
рохі, кніжнікі і байкары. Лойка. // Здатны на
выдумкі чалавек. Салдаты любяць заўсёды.
таленавітых людзей, ці то гарманістаў, ці то
добрых байкароў, якія ўмеюць «складна»
зманіць. Мележ.
БАЙКАТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
байкатаваць.
БАЙКАТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і
незак., каго-што. Падвяргаць байкоту. Рэва-
люцыйны Мінск па-ранейшаму байкатаваў
чарнасоценную газету «Белорусскіій вест-
ніік». «Полымя».
БАЙКОТ, -у, М -кбце, м. Спосаб палітычнай
і эканамічнай барацьбы, калі цалкам або
часткова спыняюцца адносіны з якой-н. асо-
бай, арганізацыяй ці дзяржавай. Байкот, гэ-
та — не лінія тактыкі, а асобы сродак бараць-
бы, прыгодны пры асобых умовах. Ленін. //
Разм. Спыненне адносін з кім-н. у знак неза-
давальнення чыімі-н. паводзінамі. [/ваненка:]
— Ты ведаеш, Рыгор Паўлавіч, што койдзіц-
кія дзяўчаты абвясцілі байкот трактарыстам?
Хадкевіч.
[Ад уласн. імя.]
БА.ЙНІЦА, -ы, ж. Адтуліна ў сценах крэ-
пасці ці іншых абарончых збудаванняў для
вядзення агню; амбразура. Бункеры слепа
пазіралі вузкімі шчылінамі байніц і разяў-
ленымі дзвярамі. Асіпенка.
БАЙРАНІЗМ, -у, м. Літаратурная плынь
пачатку 19 ст., якая ўзнікла пад уздзеяннем
творчасці англійскага паэта Байрана, харак-
тарызавалася рамантычным індывідуалізмам,
разладам паміж паэтам і грамадствам і рас-
чараванасцю жыццём.
БАЙРАНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да байранізму, уласцівы яму. Байранічная
паэзія.
БАЙСКАЎТ, -а, м. Тое, што і с к а ў т.
[Англ. Ьоу-зсопі.]
БАЙСТРЎК, -а, м. Разм. груб. Пазашлюб-
нае дзіця.
БАЙЧЭЙШЫ, -ая, -ае. Выш. ст. да прым.
бойкі.
БАК >, бака, м. Закрытая пасудзіна для
вадкасцей. Казімір калыхнуў матацыкл, пра-
вяраючы на слых, па плюханню, ці хопіць у
баку гаручага на дарогу. Краўчанка. Буды-
нак.. [вадакачкі] застаўся цэлым. Быў падар-
ваны толькі воданапорны бак. Лынькоў.
[Фр. Ьас.]
БАК2, бака, м. Насавая частка верхняй па-
лубы судна.
[Гал. Ьак.]
БАКАВІНА, -ы, ж. 1. Бакавая частка чаго-н.
Доўга сек [Эд5ір] бакавіну гары, доўга аблі-
ваўся салёным потам, але, нарэшце, прабіўся
да нейкай мяккай пароды. М. Ткачоў.
2. Тое, што і бакавіца. Бакавіна вагона.
3. Бакавая частка тушы.— Шынкевіч так-
сама добрая цаца! — падчэпліваючы відэль-
цам сакавітую бакавіну ліня з каструлі, абу-
рана прадаўжаў Фама Гаўрылавіч. Пасля-
довіч.
БАКАВІЦА, -ы, ж. Бакавая сценка вагона,
кузава, іпафы і пад.
БАКАВУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Разм. Тое, што і бакоўка. Лабановіч ці-
хенька падаўся ў сваю бакавушку. Колас.
БАКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
бака 2. Бакавы вясляр.
2. Правы па ходу судна. Вёслы бакавага
боку.
БАКАВЫ, -ая, -бе. 1. Размешчаны не ў
цэнтры, а збоку. [Міхаліна:] — Мне трэба бы-
ло павярнуць у бакавы калідор. Шамякін.
Праз затуманеныя бакавыя шыбы шафёр ба-
чыць, як .. яго машыну абходзяць справа і
злева лесавозы. Мяжэвіч. Цьмяны водсвет ліх-
тароў чуць-чуць мігаў над дахам бакавога
муру. Гартны. Не забыцца толькі прышыць
бакаеую кішэню ў бурносе,— думае Зося, зноў
успомніўшы пра грошы. Брыль.
2. Які адбываецца, дзейнічае збоку. [Нові-
каў:] — Уся калона перад намі. Ззаду яе —
нічога няма. Бакавыя дазоры праціўніка ўжо
зняты. М. Ткачоў.
О Бакавая лінія гл. лінія. Бакавая падача
гл. падача.
БАКАЛ, -а, м. Пасудзіна, звычайна для
шыпучых він, у выглядзе вялікай чаркі.
Бяселле кіпіць і бакалы звіняць, бакалы цві-
туць, як лілеі... Дудар.
[Фр. Ьосаі.]
БАКАЛАУР, -а, м. 1. Даўней у заходнееў-
рапейскіх і рускіх універсітэтах (цяпер у
Англіі) — першая вучоная ступень. У 1506 го-
дзе Ф. Скарына атрымаў вучоную ступень ба-
калаўра філасофіі. □ Просты салдат, які ..
ў перапынках роздуму пілікаў на губным
гармоніку, быў еучоным чалаеекам. Пасля
ён гаварыў, што рыхтаваўся на бакалаўра
мастацкіх навук. Ракітны.
2. У сучаснай Францыі і некаторых іншых
краінах — асоба, якая скончыла сярэднюю
школу.
[Лац. Ьассаіангенз.]
БАКАЛЁЙНЫ, -ая, ае. Які мае дачыненне
да бакалеі, гандлюе бакалеяй. Бакалейныя
тавары. Вакалейны магазін.
БАКАЛЁЙШЧЫК, -а, лі. Разм. Прадавец у
бакалейным магазіне; уласнік бакалейнай
крамы. [Маці] пачала.. зноў расказваць аб
сабе і сваім бацьку — вядомым бакалейшчы-
ку. Шамякін.
БАКАЛЁЙШЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да
бакапейшчык.
БАКАЛЁЯ, -і, ж.; зб. Некаторыя харчовыя
тавары: мука, крупы, цукар, а таксама пры-
правы: гваздзіка, карыца, перац і пад.
[Апаб. Ьаккаі.]
БАКАН гл. бакен.
БАКАН, -у, м. Барвовая лакавая фарба.
БАКАНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бакану.
БАКАРА, нескл., н. Адзін з лепшых і
каштоўных гатункаў хрустальных вырабаў.
[Ад назвы фр. горада Вассагаі.]
БАКАС, -а, м. Балотная з доўгай тонкай
дзюбай птушка атрада сеўцападобных, якая,
пікіруючы ўніз, ваганнем пер’я хваста ўтг.а-
рае гукі, падобныя на бляянне баранчыка. За-
бляе бакас, і будуць ныць камары — вісець
хмарамі над купінамі. Пташнікаў.
БАКАСІННІК, -у. м. Дробны шрот для
стральбы па бакасах і іншай дробнай дзі-
чыне.
БАКАСІНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
бакаса. Мы ўдвух ляжым у маладой траве, і
шаўкавісты метлюжок прыемна казыча твар.
Слухаем шлюбныя бакасіныя песні. Карама-
заў.
2. у знач. наз. бакаеіныя, -ых. Сямейства
птушак атрада сеўцападобных.
БАКАСОВЫ, -ая. -ае. Тое, што і б а к а -
с і н ы.
БАКАСТЫ, -ая, -ае. Разм. Таўстабокі, бух-
маты. Выкідвае ў столь шызыя клубочкі па-
ры бакасты самавар. Сачанка.
БАКАУТ, -а і -у, М -ўце, м. 1. -а. Вечназя-
лёнае трапічнае дрэва, якое мае вельмі цвёр-
дую драўніну; жалезнае дрэва. / у знач. зб.
Распаўсюджанне бакауту.
2. -у; толькі адз. Драўніна гэтага дрэва.
БАКБОРТ, -а, М -рце, м. Правы бок судна.
БАКЕЛІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Апрацаваны
сінтэтычным бакелітавым клеем. Фанеру,
склееную і прамочаную бакелітавым клеем,
называюць бакелізаванай.
БАКЕЛІТ, -у, М -ліце, м. Штучная смала,
якая ўжываецца ў фанернай і іншых галі-
нах вытворчасці.
[Ад уласн. імя.]
БАКЕЛІТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бакеліту; выраблены з бакеліту.
БАКЕН і БАКАН, -а, м. Паплавок на яка-
ры, які ўстанаўліваецца на водных шляхах
для папярэджання аб небяспечных для суд-
наў месцах. Далёка ўздоўж па рацэ віднелі-
ся вартавыя агні — бакены. Пальчэўскі.
[Гал. Ьаак.]
БАКЕНБАРДЫ, -аў: адз. бакенбарда, -ы,
ДМ -дзе, ж. Частка барады ад скропяў па
шчоках пры выгаленым падбародку. [Ма-
рыя:]—Ен [майстар], малады і прыгожы, но-
сіць такія дзівосныя бакенбарды. Лынькоў.
[Ням. ВаскепЬагі.]
БАКЕНШЧЫК, -а, м. Вартаўнік пры баке-
нах. Заўтра бакеншчык паплыве ўніз па
Дняпры тушыць ліхтары. Кандрусевіч.
БАКІ, -аў; адз. бака, -і, ж. Кароткія ба-
кенбарды. Запусціць бакі.
БАКЛАГА, -і, ДМ -лазе. ж. Тое, што і б і -
к л а г а.
БАКЛАЖАН, -а, м. 1. Паўднёвая аднагадо-
вая агародная расліна сямейства паслё-
навых.
2. Мясісты плод гэтай расліны сіняга або
фіялетавага колеру.
БАКЛАЖАНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да баклажана; прыгатаваны з баклажа-
нау. Баклажанавая ікра.
БАКЛАЖАННЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а -
клажанавы.
БАКЛАН, -а, м. Вялікая птушка сямейства
вадаплаўных, якая водзіцца на марскіх уз-
бярэжжах, вялікіх вадаёмах.
БАКОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бакоўкі. Ярашэвіч паволі ідзе да баковач-
ных дзвярэй. Чорны.
БАКОЎКА, -і. ДМ -кбўцы; Р мн. -кбвак; ж.
Разм. Бакавы пакойчык у хаце; бакавая пры-
будова пры чым-н. [Дубравец] падаў госцю
руку, затрымаў яго ў дзвярах, вярнуўся за-
гасіць у сваім пакоі святло і тады ўжо за-
прасіў госця за сабой у бакоўку. Галавач.
БАКСЁР, -а, м. 1. Спартсмен, які займаец-
ца боксам.
2. Гіст. Удзельнік паўстання супраць чу-
жаземных захопнікаў у 1900 годзе ў Кітаі.
3. Парода службовых сабак, якія маюць
круглую галаву, кароткую морду, жоўтую
поўсць.
БАКСЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
баксёра (у 1, 2 знач.). Баксёрскія пальчат-
кі. Баксёрскае паўстанне.
БАКСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
Весці барацьбу паводле правілаў бокса.
БАКСІТ, -у, М -сіце, м. Асадачная горная
парода, якая складаецца з гідратаў гліназё-
му і вокіслаў жалеза і з’яўляецца галоўнай
мінеральнай сыравінай для здабычы алю-
мінію.
[Фр. Ьеацхііе.]
БАКСІТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
баксіту. Баксітавае радоеішча.
БАКТЭРЫЁЗ, -у, м. Захворванне раслін,
якое выклікаецца бактэрыямі.
БАКТЭРЫЁЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галі-
не бактэрыялогіі.
БАКТЭРЫЁЛІЗ, -у, м. Разбурэнне бактэ-
рый у арганізме, які праяўляе ўстойлівасць і
не ўспрымае іх.
БАКТЭРЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад бактэрызаваць.
БАКТЭРЫЗАВАЦЦА, -зўецца; зак. і незак.
1. Падвергнуцца (падвяргацца) уздзеянню
бактэрый.
2. толькі незак. Зал. да бактэрызаваць.
БАКТЭРЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак., што. Падвергнуць (падвяргаць)
што-н. уздзеянню бактэрый. Бактэрызаваць
малако.
БАКТЭРЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бактэрызаваць і стан паводле
знач. дзеясл. бактэрызавацца.
БАКТЭРЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бактэрый. Бактэрыйныя прэпараты.
БАКТЭРЫЦЫД. -у, М -дзе, м. Хімічны сро-
дак знішчэння бактэрый — узбуджальнікаў
хвароб чалавека, жывёлы і расліп.
БАКТЭРЫЦЫДНАСЦЬ, -і, ж. Здольнасць
знішчаць бактэрыі.
БАКТЭРЫЦЫДНЫ, -ая, -ае. Здольны зні-
шчаць бактэрыі. Бактэрыцыдныя сывараткі.
Сырадой мае бактэрыцыдныя ўласцівасці.
БАКТЙРЫЯ, -і, ж. Аднаклетачны мікраска-
пічны арганізм, які размнажаецца дзялен-
нем; мікроб.
ГАд грэч. Ьакіегіа — палка.]
БАКТЭРЫЯЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае
адносіны да бактэрыялогіі. Бактэрыялагіч-
ныя даследаванні.
2. Звязаны з прымяненнем хваробатворных
бактэрый як сродку зброі. Бактэрыялагічная
вайна.
БАКТЭРЫЯЛІЗІН, -у, м. Рэчыва біялагіч-
нага паходжання, здольнае разбураць бактэ-
рыі брушнога тыфу, сібірскай язвы і пад.
БАКТЭРЫЯЛОГІЯ, -і, ж. Навука пра бак-
тэрыі.
БАКТЭРЫЯЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае ад-
носіны да бактэрый, выклікаецца бактэрыя-
мі. Бактэрыяльная клетка. Бактэрыяльная ін-
фекііыя.
2. Які вырабляецца з дапамогай бактэрый.
Бактэрылльныя ўенаенні.
БАКТЭРЫЯФАГ, -у, м. Прыроднае рэчыва,
здольнае разбураць і паглынаць мікраарга-
нізмы (пераважна бактэрыі).
[Ад слова бактэрыя і грэч. рЬа^оз — па-
жыральнік.]
БАКШТОУ, -тбва, м. Спец. Канат або трос,
які выпускаецца з кармы для буксіравання
суднаў, прывязвання спушчаных на ваду
шлюпак.
[Гал.]
БАКШТЭЙН, —у, м. Гатунак галандскага
сыру.
[Ням. Васкзіеіп — цэгла.]
БАЛ, бала; мн. балы, балаў; м. 1. Адзінка
вымярэння сілы ветру, хвалявання мора,
землетрасення. Вецер у пяць балаў. Шторм
у дзевяць балаў.
2. Лічбавая ацэнка поспехаў у навучаль-
ных установах, дасягненняў у спорце. Пасля
практыкаванняў на першых трох снарадах
каманда СССР лідзіравала з вынікам 143,05
бала. □ На ўступных экзаменах у інстытут
Наташа не дабрала нейкіх там двух нікчэм-
ных балаў, якія і рашылі яе лёс. Краўчанка.
3. Гіст. Шар для падачы голасу за каго-н.
на выбарах. // Голас, пададзены за каго-н.
шляхам апускання шара.
[Фр. Ьаііе.]
БАЛАБЁШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Разм. Тое, што і булавешка (у 1 знач.).
[Барабаншчык] вырабляў балабешкай і та-
леркамі такія цуды, што нават старэчыя..
ногі напэўна не змаглі б устаяць. Кулакоў-
скі.
БАЛАБОЛКА, -і, ДМ -у, Т -ам; Р мн. -лак;
м.; ДМ -лцы, Т -ай (-аю); Р мн. -лак; ж.
Разм. 1. ж. Бразготка, якую чапляюць жы-
вёле на шыю, каб не гублялася ў лесе.
2. м. і ж.; перан. Пра таго, хто хутка, мно-
га і абы-што гаворыць.— Выеесці гэтую ба-
лаболку! — урэшце не сказаў, а прасіпеў ..
[суддзя], узмакрэлы і знясілены ад такога
нябачанага канфузу. Лынькоў.
БАЛАБОН, -а, м. Разм. 1. Кругленькі зва-
ночак у выглядзе шарыка. Аднекуль здалёк
прыляталі глухія гукі балабонаў — еідаць,
пасвіліся на балоце коні. Лынькоў. Адна,
мусіць, самая збродлівая [карова], з балабо-
нам: нагне галаву, каб да травіны дастаць,—•
балабон звініць. Сіпакоў.
2. перан. Балбатун, пустаслоў. Нё, ён не з
тых, хто менціць языком, у балабонаў рукі
такімі мазолістымі не быеаюць. Рылько.
БАЛАБОНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак.
Разм. 1. Звінець, гучэць.
2. перан. Балбатаць, малоць лухту. Гаворкі
ўжо людскае [у Пракопа] не будзе: чаўпе,
балабоніць, плявузгае, а што да чаго — не
разбярэш. Вітка. // У адносінах да чаго-н.,
што ўтварае гукі. [Грачова:]— Бухгалтар!..
Выходзіш з дому, дык радыё еыключай.
У мяне сваё ёсць... Што яно мне тут увесь
дзень балабоніць! Ракітны.
БАЛАБОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да балабон (у 2 знач.).
БАЛАБОПСТВА, -а, н. Разм. Дзеянне па-
еодле дзеясл. балабоніць (у 2 знач.).
БАЛАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад балаваць (у 1 знач.).
2. у знач. прым. Распешчаны, сапсаваны
празмернай увагай, патураннем.
БАЛАВАЦЦА, -луюся, -луешся, -луецца;
незак. 1. Дурэць, сваволіць. Дзеці балуюцца,
2. Забаўляцца, рабіць што-н. для свайго
задавальнення. 3 канца вёскі данёсся гучны
па начы стрэл. Ён паўтарыўся яшчэ і яшчэ
раз. [Байсак:] — Што гэта там такое? Няйна-
чай балуецца хто? Лынькоў.
3. Зал. да балаваць.
0 Балавацца з агнём — жартаваць з чым-
небудзь небяспечным.
БАЛАВАЦЬ, -лую, -луеш, -луе; незак., каго,
чым. Занадта несціць, цсаваць празмернац
увагай, клопатамі, патураннем. Балаваць
дзяцей гасцінцамі.
БАЛАВЬІ, -ая, -ае. Які вызначаецца з да-
памогай балаў. Сістэма балавай ацэнкі, якая
ўжываецца пры даследаванні тканін і нека-
торых іншых прамысловых тавараў.
БАЛАГАН, -а, м. 1. Часовы будынак (з до-
шак, фанеры, парусіны) для тэатральных,
эстрадных, цыркавых паказаў на кірмашах,
народных гуляннях. // Разм. Лёгкае збуда-
ванне, звычайна з дошак, для гандлёвых
патрэб, пад жыллё і пад.
2. Старадаўні народны вандроўны тэатр;
тэатральнае відовішча з прымітыўным сцэ-
нічным афармленнем. Пачынаецца прадстаў-
ленне інтэрмедыі вандроўнага балагана пад
назвай «Казак». В. Вольскі. // Пра што-н,
несур’ёзнае, непрымальнае; камедыянства.
Дачасна цешыцеся, гады... Саюз рабочых I
сялян Змяце, як логавішча здрады, Увесь ча-
совы балаган. Глебка. // перан. Разм. зневаж,
Пра што-н. б_язладнае, шумнае, грубае.
[Перс. ЬаіаЬапа.]
БАЛАГАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак,
Разм. Крыўляцца, блазнаваць.
БАЛАГАННЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да балагана. Балаганны будынак. Бала-
ганная пацеха.
2. перан. Разм. Грубы, пошлы, штукарскі.
БАЛАГАНСТВА, -а, н. Разм. Блазнаванне,
крыўлянне, апашленне чаго-н.
БАЛАГАНШЧЫК, -а, м. 1. Уст. Гаспадар
балагана. // Балаганны камедыянт, штукар.
2. Разм. зневаж. Крыўляка, паяц.
БАЛАГАНШЧЫНА, -ы, ж. Разм. Грубае,
пошлае штукарства.
БАЛАГОЛ, -а, м. Уст. Той, хто займаецца
перавозам грузаў ці людзей на ўласнай фур-
манцы. У жніўні 1916 года будучыя семіна-
рысты склаліся разам і нанялі балагола, які
завёз іх у Нясвіж. С. Александровіч. // Спе-
цыяльная фурманка для перавозу грузаў ці
людзей.
БАЛАГОЛЬСКІ, -ая, -ае. Уст. 1. Які мае ад-
носіны да балагола, уласцівы балаголу.
Моська, апрануўшы сваё балагольскае адзен-
не, знікае на ўвесь дзень. Корбан.
2. Звязаны з балагольствам. Балагольскі
промысел.
БАЛАГОЛЬСТВА, -а, н. Уст. Занятак, про-
мысел балагола.
БАЛАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Вершаваны
твор асобай формы на легендарную ці гіста-
рычную тэму.
2. Музычны твор эпічнага характару для
толасу або інструмента.
[Фр. Ьаііабе.]
БАЛАДНЫ, -ая, -ае. Уласцівы баладам.
Баладны сюжэт.
БАЛАЗЁ, злучн. далуч. Разм. Далучае ска-
зы з дадатковымі паведамленнямі; па зна-
чэнню адпавядае словазлучэнням «тым болып
што», «добра што», «добра якраз», «добра, што
хоць». Электрыфікатар пайшоў да саніта-
ра, балазе жыў ён блізка — праз дзверы. Ко-
лас. Пан Зяленскі бубніць паціху пра коней,
ды пра белых авечак, балазе здаецца яму,
што я сплю. Лынькоў. [Жанчына:]— Уцякай-
це адсюль. Хавайцеся, балазе туман! Корзун.
БАЛАКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -лацы,
Т -ай (-аю), ж. Разм. Вясёлы гаварун, жар-
таўнік. Побач з Паўлам у траншэі, як і заў-
сёды быў ягоны неразлучны сябра Саша
Пасмітны, шахцёр з Данбаса, ротны весялук
і балака. Васілёнак.
БАЛАКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. балакаць.
БАЛАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Весці гутарку, размаўляць. [Тарас:] — Бала-
каў я тут нядаўна з людзьмі.. Нялёгка нам
прыйдзецца, але... Калі трэба, дык будзем вая-
ваць, хто як можа. Гурскі.
БАЛАЛАЕЧНІК, -а, м. 1. Музыкант, які
іграе на балалайцы. Аркестр у складзе двух
цымбалістаў, балалаечніка і гарманіста рых-
таваў народныя песні. Курто.
2. Майстар, які робіць або рамантуе бала-
лайкі.
БАЛАЛАЕЧНІЦА, -ы, ж. Жан. да балала-
ечнік (у 1 знач.).
БАЛАЛАЕЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да балалайкі. Балалаечныя струны. // Які
складаецца з балалаек. Балалаечны аркестр.
бАлАЛАЙКА, -і, ДМ -лайцы; Р мн. -лаек;
ж. Народны трохструнны музычны інстру-
мент з корпусам трохвугольнай формы.
Міхась пераважна маўчаў, а выпіўшы — зды-
маў са сцяны старую, разладжаную балалай-
ку, трымкаў па струнах вялізным пальцам.
Брыль.
БАЛАМУТ, -а, М -мўце, м. Разм. 1. Чала-
век, які ўносіць беспарадак, разлад. Хлопца
брала крыўда за бацьку, злосць на Чыкіле-
віча, як галоўнага звадыяша і баламута.
Колас.
2. Прайдоха, інтрыган, спакуснік. [Воль-
ка:] — Звязалася з баламутам гэтым, трэба ж,
гарадскога хлеба захацелася. У вёсцы, можа,
за настаўніка выйшла б... М. Стральцоў.
БАЛАМУТА, -ы, ДМ -мўце, ж. Разм. Су-
мятня, неразбярыха, бязладдзе. [Пратасе-
віч.-] — 1 ўсю гэту баламуту яшчэ больш ка-
ламуціў старшыня, якога яна [Голубава] змя-
ніла. Васілевіч.
БАЛАМУТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Разм. Жан. да баламут.
БАЛАМУТНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Неспакой-
ны, здатны на розныя штукі. Андрэйчыкаў
Хведар, трактарыст і надта баламутны хло-
пец, выпрасіў у Васіля казыркастую флоц-
кую фуражку — даўні падарунак яму ад ма-
рака, стрыечнага брата. М. Стральцоў.
2. Падманлівы, спакуслівы. [Ала] страляла
ў кожнага баламутным зіркам і тут жа.. ня-
вінна апускала павекі. Карпаў.
3. Галаваломны, цяжкі. Баламутная ра-
бота.
БАЛАМУЦІЦЬ, -мўчу, -мўціш, -мўціць; не-
зак., каго-што. Разм. 1. Сеяць неспакой сярод
каго-н., уносіць разлад, неразбярыху.— Ты
[Якім] зноў усіх баламуціш! — ускіпеў з
яшчэ большай ярасцю Рыгорка. Дуброўскі.
[Сцяпан:] — Я дык што? Я — нічога. Хведар
усё. Ён людзей баламуціць. Асіпенка. // Бу-
даражыць, хваляваць. Загараліся і беглі па
жылках маладыя іскры. Будзілі, баламуцілі,
падбівалі сгары імпэт. Баранавых.
2. Зачароўваць, спакушаць. Чорт бы вас
пабраў, дзяўчаты: баламуціце вы нашага
брата і годзе! Колас.
0 Баламуціць светам — выклікаць якімі-н.
несправядлівымі дзеяннямі непакой, незда-
вальненне.
БАЛАМЎЦТВА, -а, н. Разм. Дзеянне паеод-
ле знач. дзеясл. баламуціць.
БАЛАНДА, -ы, ДМ -дзё, ж. Разм. Посная
рэдкая поліўка. Прыносілі [палонным] тую
нязменную страву, што завецца «баланда».
Чорны.
БАЛАНС-у, м. 1. Раўнавага, ураўнаваж-
ванне. Гранічнае пачуццё балансу, выдатная
спартыўная форма.. забяспечылі.. [эквілібры-
сту] дакладнае, нават прыгожае выкананне
найскладанейшага трука з вострымі кінжа-
ламі. «Беларусь».
2. Параўнальны падрахунак прыходу і рас-
ходу пры завяршэнні разлікаў, а таксама ве-
дамасць з такім падрахункам. Гадавы баланс.
Квартальны баланс. Зводны баланс.
3. Колькаснае выражэнне суадносін паміж
бакамі якой-н. дзейнасці, якія павінны ўраў-
наважваць адзін аднаго. Гандлёвы баланс.
Баланс народнай гаспадаркі. // Суадносіны
паміж узаемазвязанымі часткамі чаго-н.
Кармавы баланс. Паліўны баланс. Баланс
падземных грунтовых вод.
О Актыўны баланс — падрахунак, у якім
прыход болыпы за расход. Пасіўны баланс —
падрахунак, у якім расход болыпы за пры-
ход.
[Фр. Ьаіапсе.]
БАЛАНС 2, -а і -у, м. 1. -у, зб. Спец. Ачы-
шчаныя ад кары бярвенні аднолькавай даў-
жыні, якія ідуць на выраб цэлюлозы.
2. -а. На чыгунцы — перакідная прылада
для перацягвання рэек. [Сымон:] — Тут я
нешта заспяшаўся, перакінуў няёмка ба-
ланс, што перацягвае рэйкі, дык пяро не пры-
кінулася як след да рамачнай рэйкі, і пай-
шлі вагоны па стрэлцы ўразрэз. Шынклер.
БАЛАНСАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. балансаваць.
БАЛАНСАВАЦЦА, -сўецца; незак. Зал. да
балансаваць (у 2, 3 знач.).
БАЛАНСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак.
1. Захоўваць раўнавагу пры дапамозе рухаў
цела. [Вано] стаяў на адной назе, .. у правай
руцэ трымаў маленькія еосці, левай злёгку
балансаваў у паветры. Самуйлёнак. // перан.
Прыстасоўвацца. Больш за чатыры месяцы
балансаваў Заслонаў між падазронасцю во-
рагаў і незразумелым здзіўленнем тых, што
лічылі яго за свайго. «Беларусь».
2. Спец. Падводзіць баланс 1 (у 2 знач.).
3. што. Спсц. Прыводзіць у адпаведныя су-
адносіны ўзаемазвязаныя часткі чаго-н. Ба-
лансаваць састаўныя элементы ў кармавым
рацыёне.
4. што. Спец. Ураўнаважваць вярчальныя
дэталі машын, механізмаў. Балансаваць дэ-
талі.
БАЛАНСАВЫ , -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да балансу 1 (у 2, 3 знач.). Балансавая
справаздача.
БАЛАНСАВЫ2, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да балансу2 (у 1 знач.). Балансавая драў-
ніна.
БАЛАНСЁР, -а, м. Цыркавы артыст-акра-
бат, які ходзіць па канаце.
БАЛАНСІР, -а. м. 1. Доўгі шост, пры да-
памозе якога акрабат захоўвае раўнавагу на
канаце.
2. Рычаг у машыне, які перадае рух ад ад-
ной часткі да другой, а таксама рэгулятар у
мехапізме гадзінніка, які замяняе маятнік.
[Фр. Ьаіапсіег.]
БАЛАНСІРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да балансіра.
БАЛАСТ, -у, М -сце, м. 1. Груз, які забяс-
печвае ўстойлівасць і асадку карабля, а так-
сама груз для рэгулявання вышыні палёту
аэрастата. Скінуць баласт. // Дамешка да
лёгкага, дробнага насення або мінеральнага
ўгнаення, якая забяспечвае раўнамерпы
пасеў.
2. перан. Пра што-н. лішняе, непатрэбнае.
Кнігі такога парадку, не асеетленыя ўласным-
бачаннем і перажываннем, а еыдуманыя ад
пачатку да канца,— цяжкі баласт. Лужанін.
// Пра чалавека, які не прыносіць карысці.
[Нявідны-.] — Задача сходу — разгарнуць ра-
боту.. Арганізаваць партызанскі актыў, іна-
чай вы не людзі змагання,.. а мёртвы ба-
ласт. Колас.
3. Спец. Верхні слой чыгуначната палатна
з шчэбеню, гравію, шлаку, які надае ўстой-
лівасць рэйкавай каляі. А вось.. насып па-
чаў прасадку даваць... Баластам еыціскае гэ-
ты грунт... Шынклер.
[Гал. Ьаііазі.]
БАЛАСТАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
еодле знач. дзеясл. баластаваць.
БАЛАСТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
баластаваць.
БАЛАСТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак.,
што. Спец. Засыпаць баластам (у і, 3 знач.).
Баластаваць чыгуначнае палатно. Баласта-
ваць карабель.
БАЛАСТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да баласту (у 1, 3 знач.). Баластная сістэма
карабля. // Зроблены з баласту. Баластны
слой чыгуначнага палатна.
БАЛАСТЭР, -а, м. Машына для баластаван-
ня чыгуначнага палатна.
БАЛАЎНІК, -а, м. Разм. Дураслівец, сва-
вольнік. [Нупрэй:] — Ніеодзін з нашых ма-
лых не зробіць шкоды, дарма што некаторыя
з іх балаўнікі. Кулакоўскі. А жарэбчык у
вас важнецкі,— пахваліў .. [Андрэй] каня.—-
Малады, відаць, балаўнік. Грахоўскі.
БАЛАЎНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да балаў-
нік.
БАЛАЎНЫ, -ая, -бе. Разм. 1. Дураслівы,
свавольны.
2. Распешчаны, сапсаваны залішняй ува-
гай. Балаўное дзіця.
БАЛАЎСТВО. -а, н. Разм. Дураслівыя за-
бавы; свавольства.
БАЛАХОН. -а, м. Вопратка з парусіны, па-
латна свабоднага крою, якую раней насілі
сяляне. За вёскай Вера ўбачыла надта фа-
цэтную чалавечую постаць, затуленую ў
шырокі жоўтага колеру балахон. Асіпенка.//
Равм. Пра шырокую бясформенную во-
пратку.
БАЛАЦІНА, -ы, ж. Разм. Невялікае балота,
лагчына; балоцістае месца. Трэба капаць зям-
лю, засыпаць балаціны на будаўнічай пля-
цоўцы. Грахоўскі.
БАЛАЦІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. балаціраваць.
БАЛАЦІРАВАЦЦА, -руюся, -руешся, -руец-
ца; незак. 1. Падвяргацца балаціраванню,
праходзіць абранне шляхам балаціравання.
[Кавалеўскі:]— Выбаршчыкі просяць, каб ты
[Міхал] даў згоду балаціравацца ў Вярхоўны
Савет. Карпаў.
2. Зал. да балаціраваць.
БАЛАЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
1. каго. Выбіраць каго-н. закрытым галаса-
ваннем шляхам падачы бюлетэняў. Балаці-
раваць кандыдатуру.
2. што. Ставіць на галасаванне. Валаціра-
ваць прапанову.
[Фр. Ьаііойег.]
БАЛАЦІРОВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для балаціроўкі. Балаціровачны бюлетэнь.
БАЛАЦІРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. балаціраваць.
БАЛАЦЯВІНА, -ы, ж. Разм. Нізкае забало-
чанае месца. На перасохлай балацявіне жаў-
цее не кранутая касой жорсткая трава. На-
вуменка. Дамба стаяла як помнік марнатраў-
ству былога дырэктара лясгаса, якому прый-
шло ў галаву праз балацявіну і рэчку пра-
класці зусім непатрэбную дарогу. Карамазаў.
БАЛАЦЯНІК, -а і -у, м. 1. -у. Разм. Улас-
цівы балоту пах. Балацянікам цягне, насто-
ем Чарамшынных лістоў, палыну. Хведаро-
віч.
2. -а. Прэснаводны малюск класа брухано-
гіх, які жыве ў спіральна закручаных рака-
вінах.
3. -а. Міфічная істота, якая быццам жыве
на балоце. Там, дзе прэў у дрыгве барадаты
алешнік, дзе лясун з балацянікам дружбу ва-
дзіў,.. праз калгаснае поле пабегла дарога.
ДУДар.
БАЛАЦЯНІСТЫ, -ая, -ае. Багністы, граз-
кі. Я ледзьве паспяваў за Уладзікам, а як
толькі мы выбеглі за ручай на балацяністае
куп’ё, Уладзік і зусім адарваўся ад мяне.
Карамазаў.
БАЛАЦЯНППЧА, -а, н. Разм. Месца, дзе
раней было балота. Увабраўшы [галаву] у
плечы і зябка пацінаючыся ад начнога хола-
ду, чалавек пайшоў, хістаючыся, пустыром
на балацянішча, парослае алешкавым парас-
нікам. Лынькоў.
БАЛАЦЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Забалочанае месца. Летам балацянка
высыхала і толькі пасярод яе бег паўнаводны
ручай. Федасеенка. Церпкі смольны пах пе-
рамешваецца з густой млявай парнасцю —
яна плыве з балацянкі. Навуменка.
БАЛАЦЯНЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае адно-
сіны да балота; уласцівы балоту. Цераз лугі,
Балацяную твань Лёгка бяжыць, Выгінаючы
спіну, Сцежкай знаёмай Люстраная Лань.
Хведаровіч. Закругленне ішло па высокім
насыпе, .. у канцы якога быў мост цераз ляс-
ную балацяную рачулку. Лынькоў. // Які
ўзнікае над балотам. Балацяны туман.
БАЛАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Пустая, непатрэбная размова. [Началь-
нік дэпо:] — Вы б, Савелій Лявонавіч, чым
пустымі балачкамі займацца, узялі б хоць
інструкцыю аб еугальных кранах ды выву-
чылі б яе добра. Лынькоў. Праўда, з тых..
[Мікодымавых] балачак сёй-той смяяўся. Са-
баленка.
БАЛАЧЫНА, -ы, ж. Абл. 1. Балота, бала-
цявіна. Сумаваў я па айчынных Поймах,
рэках, балачынах. Калачынскі.
2. Воблака, хмарка. У .. неба падымаў
крылы вятрак, нібы перадаючы сваё раніш-
няе прывітанне далёкай, яшчэ не ўдужэлай
балачынцы. Скрыган.
БАЛБАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. балбатаць.
БАЛБАТАЦЬ, -бачў, -ббчаш, -ббча; незак.
Разм. 1. што і без дап. Шпарка, несупынна
гаварыць. Эдзік жа балбатаў без перапынку,
расказваў пра леташняе жыццё ў палатцы і
пра ўсё, што толькі траплялася на язык. Гаў-
рылкін. // без дап. Бегла гаварыць на замеж-
най мове. Балбатаць па-французску.
2. без дап. Гаварыць гучна, але невыразна.
[Платон:] — Салдатня балбатала, бразгала
кацялкамі, вёдрамі — ранак марозны, усё
аж грыміць. М. Ткачоў. // Утвараць гукі, па-
добныя на невыразную гаворку (пра пту-
шак). За бярэзнікам, каля сасновага бору,
балбатаў цецярук. Ляўданскі. [Лубяніха:] —
У двары індыкі балбочуць, куры-цацаркі
важна пахаджваюць. Ракітны.
3. што і без дап. Распускаць чуткі; гава-
рыць пра тое, пра што лепш маўчаць. [Ку-
леш:] — Балбочуць у вёсцы, што партызаны
заходзяць да Масола. Праўда гэта? — Сам
кажаш, што балбочуць. Значыць, балбатня і
ёсць,—- адказала Палагея. Шамякін. [Цётка
Нуліна:] — Ад злога вока нікуды не схаваеш-
ся. Цяпер пачнуць рознае балбатаць. Жычка.
4. без дап. Займацца пустымі размовамі,
а не справай. Балбатаць, вядома, лягчэй, чым
рабіць. Паслядовіч.
5. без дап. Булькаць — пра ваду, што бя-
жыць або кіпіць. Так весела ў каменьчыках
Балбоча ручаёк. Колас.
БАЛБАТЛІВАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласці-
васць, характэрная рыса балбатлівага. Вы
прабачце ўжо маю старэчую балбатлівасць.
Васілёнак.
БАЛБАТЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Празмерна
гаваркі. Рокаш нібы і не слухаў, што апавя-
даў балбатлівы чыгуначнік. Паслядовіч. //
Які не можа захоўваць тайну. Алёша ніяк
пасля не мог зразумець, як у яго, чалавека
не балбатлівага, выэвалася гэта. Шамякін.
БАЛБАТНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Разм. Аднакр. да балбатаць (у 3 знач.).
Ну, балбатнуў, і так ён [Суслік] быў нядужы,
Ды закруцілася ад хмелю галава. Корбан.
БАЛБАТНЯ, -і, ж. Разм. Пустая, марная
размова; пустаслоўе. [Паходня:] — Завялі
сварку, прыпомнілі нейкія старыя рахункі —
так у балбатні і прайшоў цэлы вечар. Хад-
кевіч. Андрэй еыхваляцца не будзе, з бал-
батні няма толку, але рабіць тое-сёе пачне.
Ермаловіч. // Выдумка. плёткі. Хмялеўскі
ведаў толькі тое, што ўся гэтая балбатня пра
гарэлкн і пра валоў пустое. Чарнышэвіч.
БАЛБАТУН, -а, м. Разм. 1. Той, хто занад-
та многа гаворыць.— От балбатун! — адказ-
вае маці.— Памаўчы хоць хвілінку. Гарбук.
// Чалавек, які толькі абяцае, а нічога не
робіць; пустаслоў. Ды і сам Барыс выглядаў
бы салідна, а не звычайным балбатуном, што
абяцае на сотню, а не робіць і на грош.
Курто.
2. Выдумшчык, пляткар. Сход ведае .. [сол-
тыоа] як аблупленага, і не верыць яму ні на
грош, таму дружным выбухам кпінаў пры-
мушае змоўкнуць балбатуна. У. Калеснік.
БАЛБАТУХА, -і, ДМ -тўсе, ж. Разм. Жан.
да балбатун.
БАЛВАН, -а, м. 1. Вылепленая або высеча-
ная з якога-н. матэрыялу фігура чалавека.
Насупраць ганка стаяў вылеплены Мсцісла-
вам снегавы балван. Караткевіч.
2. 'Лаянк. Дурань. 7 раптам Валодзю ня-
сцерпна захацелася прымусіць гэтых балва-
ноў выцягнуцца перад ім. Новікаў.
БАЛВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Спец. Металічны злітак грубай формы для
якога-н. вырабу. Стальная балванка.
БАЛГАРКА гл. балгары.
БАЛГАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
Балгарыі, балгараў. // Які знаходзіцца ў
Балгарыі. Балгарская Акадэмія навук. //
Выраблены ў Балгарыі. Балгарскія сувеніры.
БАЛГАРЫ, -аў; адз. балгарын, -а, м.; бал-
гарка, -і, ДМ -рцы; мн. балгаркі, -рак; ж.
Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Балгарыі.
БАЛГАРЫН гл. балгары.
БАЛДАХІН, -а, м. Заслона пераважна з ка-
штоўнай тканіны на слупках над ложкам,
катафалкам, насілкамі і пад. Спальня кара-
ля. Вялізны ўпрыгожаны ложак пад балда-
хінам. В. Вольскі.
[Іт. ЬаІйассЫпо.]
БАЛЁЙКА, -і, ДМ -лёйцы; Р мн. -лёек; ж.
Невялічкая балея. [/ван:] — У балейцы абру-
чы заржавелі, рассыпаецца балейка, яшчэ з
тыдзень і не будзе ў чым бабе мыць бяліз-
ну... Карпюк.
БАЛЁЛЫПЧЫК, -а. м. Разм. Заўзяты ама-
тар спартыўных спаборніцтваў. Каля вясёлых
хлапчукоў сабраліся балельшчыкі, няўрымс-
лівыя, як і самі футбалісты. Няхай. // Той,
хто перажывае за што-н., клапоціцца аб
чым-н., стараецца дапамагчы нейкай спра-
ве.— Глядзі, глядзі,-—звяртаўся да свайго
суседа па крэслу калгасны вартаўнік, вядо-
мы ўсяму сялу грамадскі актывіст і балель-
шчык мясцовай самадзейнасці дзед Сілівон.
Краўчанка.
БАЛЁЛЬШЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да
балелыпчык.
БАЛЁЛЫПЧЫЦКІ, -ая, -ае. Разм. Які мае
адносіны да балелыпчыка, балелыпчыкаў,
уласцівы ім. Балельшчыцкія сімпатыі.
БАЛЕРО, нескл., н. 1. Іспанскі народны та-
нец, які суправаджаецца спевамі і прыцок-
ваннем кастаньет. // Музычны твор у рытме
гэтага танца.
2. Частка нацыянальнага іспанскага ўбран-
ня ў выглядзе кароткай безрукаўкі.
[Ісп. Ьоіего.]
БАЛЕРЫНА, -ы, ж. Артыстка балета; тан-
цоўшчыца.
[Іт. Ьаііегіпа.]
БАЛЁСНЫ, -ая, -ае. Абл. 1. Хваравіты (у
1 знач.). [Дзядзька Прахор] быў балесны і
заўсёды, зашыўшыся ў куток, курыў і каш-
ляў. Сабаленка.
2. Які адбываецца з болем, выкліканы бо-
лем, балючы. Здалося? Не, не здалося. У ці-
шыні раптам нрагучаў балесны стогн. Ка-
раткевіч.
БАЛЁТ, -а, М -лёце, м. 1. Від тэатральнага
мастацтва, у якім драматургічная задума
раскрываецца ў танцавальна-музычных воб-
разах. Рускі балет.
2. Спектакль на пэўны сюжэт, змест якога
дапосіцца сродкамі танца, мімікі і музыкі. //
Музычны твор, які ляжыць у аснове такога
спектакля. Новы свой твор — балет «Князь-
возера».. В. А. Залатароў прысвяціў слаўна-
му 30-годдзю Беларускай ССР. «Беларусь».
3. Калектыў артыстаў, якія выконваюць
балет. Артысты балета.
О Балет на лёдзе — від харэаграфічнага
мастацтва, у якім танцы выконваюцца на
каньках.
[Фр. Ьаііеі.]
БАЛЕТАМАН, -а, м. Заўзяты аматар бале-
та як відовішча.
БАЛЕТАМАНІЯ, -і, ж. Незвычайнае заха-
пленне балетам як відовішчам.
БАЛЕТАМАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Жан. да балетаман.
БАЛЁТКІ, -так; адз. балётка, -і, ДМ -тцы,
ж. Лёгкі, мяккі абутак у выглядзе туфляў
без абцасаў. Андрэй толькі цяпер заўважыў,
што .. [дзяўчынка] бьіла ў балетках і таму
бегала ціхенька, як кошачка. Лобан.
БАЛЕТМАЙСТАР, -тра, м. Пастаноўшчык
танцаў у балеце. // Выкладчык балетных
танцаў у харэаграфічных навучальных уста-
новах.
[Ням. ВаІІеШпеізіег.]
БАЛЕТМАЙСТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да балетмайстра, належыць балет-
майстру.
БАЛЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
балета. Балетнае мастацтва. Балетная шко-
ла.
БАЛЁЦЬ, -ліць; незак. 1. Выклікаць ад-
чуванне фізічнага болю (пра якую-н. частку
цела). У Тарэнты пачынае балець галава,
яму робіцца горача. Галавач. Кандрату На-
зарэўскаму балела рана на назе. Чорны. Эх,
і цяжка касцам... рукі, плечы баляць... Ча-
рот. / у безас. ужыв. Баліць у баку. □ Толькі
пакутлівая грымаса застыла на.. [хлапчуко-
вым] твары; відаць, яму вельмі балела. Мар-
ціновіч.
2. перан. Хваляваць, турбаваць. Цяпер тое,
што баліць аднаму, трывожыць усіх, а што
радуе грамаду — цешыць і аднаго. Бядуля.
Шчыраму сэрцу і чужая болька баліць. 3
нар.
0 Душа баліць гл. душа.
БАЛЁЯ, -і, ж. Вялікая нізкая пасудзіна з
драўляных клёпак або металічная, у якой
звычайна мыюць бялізну. Цётка Алімпа.. ад-
хінулася на.. [Адамаеы] крокі ад балеі. Вы-
шынскі.
БАЛІВАР, -а, м. 1. Грашовая адзінка Вене-
суэлы. роўная 100 сентыма.
2. Мужчынскі капялюш з шырокімі па-
лямі.
БАЛІВІЕЦ гл. балівійцы.
БАЛІВІЙКА гл. балівійцы.
БАЛІВІЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
Балівіі, балівійцаў. Балівійскае нагор’е.
БАЛІВІЙЦЫ, -аў; адз. балівіец, -війца, м.;
балівійка, -і, ДМ -війцы; мн. балівійкі, -віек;
ж. Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Балівіі.
БАЛІГАЛОЎ, -лбву, м. Двухгадовая травя-
ністая атрутная расліна сямейства парасо-
навых, якая вызначаецца рэзкім пахам.
БАЛІД, -а, М -дзе, м. Вялікі яркі метэор.
[Фр. Ьоіісіе.]
БАЛІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. 1. Раздзел
тэарэтычнай механікі, які вывучае законы
руху цяжкага цела, кінутага пад некаторым
вуглом у адносінах да гарызонта.
2. Навука, якая вывучае законы руху сна-
радаў унутры гарматы і пасля вылету з яе.
Унутраная балістыка. Знешняя балістыка.
[Ад грэч. Ьаііо — кідаю.]
БАЛІСТКІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да балістыкі. Балістычная крывая.
О Балістычная ракета гл. ракета.
БАЛКАРАЦ гл. балкарцы.
БАЛКАРКА гл. балкарцы.
БАЛКАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да балкарцаў. Балкарская культура.
БАЛКАРЦЫ, -аў; адз. балкарац, -рца, м.;
балкарка, -і, ДМ -рцы; мн. балкаркі, -рак; ж.
Народ, які складае частку насельніцтва Ка-
бардзіна-Балкарскай АССР.
БАЛКОН, -а, м. 1. Пляцоўка з поручнямі,
прыбудаваная знадворку да сцяны дома і
злучаная дзвярамі з унутраным памяшкан-
нем. У кватэрах прадугледжаны і газавыя
пліты, і прасторныя балконы, і душавыя па-
коі, і зручныя сценныя шафы. Грахоўскі.
2. Месца для гледачоў у сярэдніх і верх-
ніх ярусах тэатра. Першы рад балкона.
[Іт. Ьаісопе.]
БАЛКОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
балкона. Балконныя дзверы.
БАЛОМЕТР, -а, м. Высокаадчувальны пры-
бор для вымярэння энергіі выпраменьвання.
[Грэч. Ьоіе — прамень і шеігоп — мера.]
БАЛОН, -а, м. 1. Металічная, шкляная або
гумавая пасудзіна для газаў ці вадкасці. На
вадзе, крокаў за дзесяць ад берага, пагойд-
валіся паміж абшарпаных пантонаў чырво-
ныя балоны земснарада. Чыгрынаў.
2. Гумавая аўтамабільная і інш. камера,
якая напаўняецца паветрам. Шафёр выска-
чыў з машыны і заклапочана стукаў наском
чаравіка па залатаных балонах. Шамякін.
3. Газанепранікальная абалонка аэрастата,
дырыжабля і інш.
[Фр. Ьаііоп.]
БАЛОНКА', -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Абл. 1. Аконнае шкло, шыба. Побач лена, ні-
бы засынаючы на зіму, гудзе муха: спрабуе
пераадолець незразумелую перашкоду — ба-
лонку акна, праз якую і ўсё відно і не вы-
леціш... Сіпакоў.
2. Уст. Старонка кнігі, часопіса. Не крану-
лі мае пальцы Ні балонкі з гэтых твораў.
Глебка.
БАЛОНКА2, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Парода маленькіх хатніх сабачак з доўгай
мяккай шэрсцю.
[Ад геагр. назвы.]
БАЛОННЕ, -я, н. Разм. Тое, што і б а -
лонь. Адсюль ужо відаць рэчка і вялікае
балонне, усё залітае вадою. Лупсякоў.
БАЛОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
балона. Балонная газіфікацыя. Ц Прызнача-
ны для вытворчасці балонаў. Балонны цэх.
БАЛОННЯ, -і, ж. Капронавая плашчавая
тканіна з аднабаковым непрамакальным па-
крыццём. Паўлік быў у куртцы з балонні.
Гаўрылкін. II Разм. Плашч або куртка з та-
кой тканіны.
БАЛОНЬ, -і, ж. Разм. Нізкі заліўны луг
каля ракі. Разлілася рака. Яна выйшла з бе-
рагоў і заліла балонь на левым беразе аж да
лесу. Чарнышэвіч.
БАЛОТА, -а, М -лбце, н. 1, Нізкае багні-
стае месца, звычайна з стаячай вадой і віль-
гацелюбнай расліннасцю. Тарфяное балота.
Багністае балота. Асушэнне балот. □ Ногі
правальваліся.., гразлі ў ліпкай, цягучай тва-
ні балота. Лынькоў. Прастор, зарослы асакой,
пераходзіць у куп’істае балота. Чорны.
2. толькі адз. Разм. Вялікая гразь на вулі-
цы, у двары. Балота скрозь на ўсім двары,
Куды ні кінеш вокам — смецця горы. Кор-
бан.
3. толькі адз.; перан. Усё, што характары-
зуецца застоем, адсутнасцю жывой дзейна-
сці, маральным падзеннем. Мяшчанскае ба-
лота. □ — Я да цябе параіцца прыйшоў,
Андрэй,— сказаў Сымон. — Напаўся я ў та-
кое балота, што не ведаю, як вылезці. Чар-
нышэвіч.
БАЛОТАЗНАЎСТВА, -а, н. Навука пра ба-
лоты і іх спецыфічныя ландшафты, пра іх
развіццё і гаспадарчае выкарыстанне; галі-
на геаграфіі. [Прафесар:] — Раней тут былі
азёры. 3 цягам часу яны пазарасталі, пера-
тварыліся ў балоты.. Гэтая распаўсюджаная
з'ява вам вядома з курса балотазнаўства.
Дуброўскі.
БАЛОТАЎТВАРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Звязаны
з утварэннем балот. Самым характэрным для
Палесся з’яўляецца шырокае развіццё бало-
таўтваральнага працэсу, які прывёў да наяў-
насці велізарнай плошчы балот і забалоча-
ных зямель. «Беларусь».
БАЛОТАЎТВАРЭННЕ, -я, н. Паступовае
ператварэнне нізінных занадта вільготных
мясцін у балоты.
БАЛОТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
балота; уласцівы балоту. Балотная твань.
Валотныя глебы. Ц Прызначаны для работы
на балоце. Балотны плуг. Балотныя боты. Ц
Які расце, жыве на балоце. Балотная трава.
Балотная птушка. □ Над грэбляй пранесла-
ся шыракакрылая балотная сава. Самуйлё-
нак.
О Балотная ліхаманка гл. ліхаманка. Ба-
лотны бабёр гл. бабёр. Балотны газ гл. газ'.
БАЛОТЦА, -а, н. Невялічкае балота. Ба-
лотца наша — нешта сярэдняе паміж бало-
там і сажалкай: вясною яно ператвараецца
ў сапраўдную сажалку, а ў летнюю спёку —
у сапраўднае камарынае балота. Якімовіч.
БАЛОЦІСТЫ, -ая, -ае. 1. Багаты на бало-
ТЫ. Балоцісты край.
2. Забалочаны, багністы. Вясной.. [рэкі] вы-
ходзілі з берагоў, шырока разліеаліся па ні-
зінах, паглынаючы шматлікія рачулкі, раў-
чукі і лясныя азёры, затапляючы ўсё нава-
кол, ператвараючы балоцістую мясцовасць у
суцэльны водны прастор. В. Вольскі.
БАЛТАВБІ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
балта.
БАЛТАРЭЗ, -а, м. Спец. Прылада для на-
рэзвашія балтоў.
БАЛТАРЭЗНЬІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да балтарэза. Балтарэзны станон.
БАЛТЫ, -аў; адз. няма. Група старажыт-
ных індаеўранейскіх нлямён, якія гаварылі
на балтыйскіх мовах.
БАЛЫК, -ў, м. Прасоленая і правяленая
або правэнджаная спінная частка чырвонай
рыбы. Асятровы балык.
[Ад цюрк. балык — рыба.]
БАЛЫКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да балыку. Балыковыя вырабы.
БАЛЬ, -ю, л. 1. Вечар з танцамі і вясёлы-
мі забавамі. У дадатак да белага плацця з
шаўковага палатна, іато шылася да выпуск-
нога балю, было зроблена яшчэ два. Асі-
пенка.
2. Вялікі званы абед. А праз два тыдні та-
кі баль задалі бацькі маладых, што вёска як
жыве, не бачыла. Чарот. За багаты сядзем
стол Баль свлточны справіць. А. Алексан-
дровіч.
3. перан. Пагард. Нястрымны разгул ча-
го-н. (рэакцыі, ваеншчыны і пад.). Рукі бай-
ца — Гартаваная сталь, Рукі армейца Ня-
стомны. Панства, Крывавы спраўляючы
баль, Нашы удары Прыпомніць. Хведаровіч.
/ у перан. ужыв. Ладзіць баль завіруха.
Куляшоў. На баль вясновы запрашэнне Пры-
слалі родныя бары. Жычка.
О Баль-маскарад — касцюміраваны вечар
з танцамі.
[Фр. Ьаі.]
БАЛЬЗАКАУСКІ, -ая, -ае. У выразе: баль-
закаўскі ўзрост гл. узрост.
БАЛЬЗАМ, -у, м. 1. Густаватае духмянае
рэчыва (кедравая жывіца і інш.), якое мае
ў сваім саставе смолы, эфірны алей і інш.
кампаненты і выкарыстоўваецца ў тэхніцы,
медыцыне і парфюмерыі. // Пахучая настой-
ка на лекавых травах.
2. перан. Тое, што суцяшае, палягчае пе-
ражыванні, прыносіць заспакаенне. Такая
рэпліка сакратара была як бальзам на душу
Малашкіна. Пестрак.
[Грэч. Ьаізашоп.]
БАЛЬЗАМАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бальзамаваць.
БАЛЬЗАМАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад бальзамаваць.
БАЛЬЗАМАВАЦЦА, -мўецца; незак. Зал. да
бальзамаваць.
БАЛЬЗАМАВАЦЬ, -мўю, -мўеш, -мўе; не-
зак., каго-што. Насычаць труп асобымі рэчы-
вамі, каб прадухіліць ад гніення.
БАЛЬЗАМІН, -а, м. Тое, што і б а л ь з а-
м і н а.
БАЛЬЗАМІНА, -ы, ж. Аднагадовая пакаё-
вая і садовая расліна сямейства бальзаміна-
вых з яркімі ружовымі кветкамі.
БАЛЬЗАМІНАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да бальзаміны.
2. у знач. наз. бальзамінавыя, -ых. Сямей-
ства двухдольных раздзельнапялёсткавых
раслін.
БАЛЬЗАМІЧНЫ, -ая, -ае. Які дзейнічае,
як бальзам. Дзед і ўнук сядзелі на тэрасе.
3 нетраў веяла бальзамічным водарам мала-
дой лістоты. Караткевіч.
БАЛЬЗАМНЫ, -ая, -ае. Які дае бальзам.
Бальзамнае дрэва.
БАЛЬЗАМОЎШЧЫК, -а, м. Спецыяліст па
бальзамаванню.
БАЛЬЗАМОЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да
бальзамоўшчык.
БАЛЬНЕАГРАЗЕЛЯЧЭБШЦА, -ы, ж. Ля-
чэбніца для лячэння хворых гразямі і во-
дамі.
БАЛЬНЕАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да бальнеалогіі. Бальнеалагічны ку-
рорт.
БАЛЬНЕАЛОГІЯ, -і, ж. Галіна медыцыны,
якая вывучае хімічны састаў і лячэбнае
ўздзеянне мінеральных вод і гразей.
[Ад лац. Ьаіпешп — лазня і грэч. 1о§оз —
вучэнне.]
БАЛЬНЕАТЭРАПІЯ, -і, ж. Лячэнне міне-
ральнымі водамі і гразямі.
БАЛЬНЕОЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне
бальнеалогіі.
БАЛЬНІЦА, -ы, ж. Установа для стацыя-
нарнага лячэння хворых. Раённая, абласная
бальніца. Палажыць у бальніцу хворага. Ля-
жаць у бальніцы.
БАЛЬНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бальніцы; уласцівы бальніцы. Бальнічны рэ-
жым. II Які належыць бальніцы. Бальнічны
корпус.
О Бальнічны ліст гл. ліст.
БАЛЬНЫ-ая, -ае. Які мае дачыненне да
балю. Бальныя танцы. Бальнае плацце.
БАЛЬНЫ 2, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бала Бальная сістэма ацэнкі ведаў.
...БАЛЬНЫ, -ая, -ае. Другая састаўная ча-
стка складаных слоў, якая абазначае: роўны
столькім балам, колькі паказвае першая ча-
стка гэтых слоў, напрыклад: няцібальны,
дзевяцібальны.
БАЛЫПАВІЗАВАЦЦА, -зўецца; зак. і не-
зак. 1. Стаць (станавіцца) поўнасцю балыпа-
віцкім.
2. толькі незак. Зал. да балыпавізаваць.
БАЛЫПАВІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак., каго-што. Узмацніць (узмацняць) у
кім-, чым-н. балыпавіцкі элемент; зрабіць
каго-н. балыпавіком.
ВАЛЫПАВІЗАЦЫЯ, -і, ж. Узмацненне
балыпавіцкага ўплыву; павелічэнне колька-
сці балыпавікоў у якой-н. арганізацыі. На
Заходнім фронце бурная бальшавізацыя сал-
дацкіх камітэтаў (Саветаў) пачалася пасля
ўзброенага паўстання ў Маскве. «Полымя».
БАЛЬШАВІЗМ, -у, м. Рэвалюцыйная па-
слядоўная марксісцкая плынь палітычнай
думкі ў міжнародным рабочым руху, якая
ўзнікла ў пачатку 20 ст. ў Расіі і атрымала
сваё ўвасабленне ў пралетарскай партыі но-
вага тыпу, у партыі балыпавікоў, створанай
У. I. Леніным.
БАЛЫПАВІК, -а, м. Член балыпавіцкай
партыі; паслядоўнік балыпавізму, камуніст.
БАЛЫПАВІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да балыпавізму, балыпавікоў. Бальшавіцкая
праграма. Бальшавіцкая тактыка. Бальша-
віцкая фракцыя. // Уласцівы балыпавікам.
Бальшавіцкая прынцыповасць.
БАЛЬШАВІЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак;
ж. Жан. да балыпавік.
БАЛЫПАК, -а, м. Вялікая (у адрозненне
ад прасёлачнан) дарога; шлях. [Рыгор] спы-
ніўся прыкладна за кіламетр ад вёскі, там,
дзе ад бальшака адгаліноўваецца палявая
дарога на Бугры. М. Ткачоў.
БАЛЬШЎН, -а, м. Разм. Старэйшы хлапчук
з дзяцей у сям’і; падлетак. Раніцай Андрэй
нашлёпаў Лёвачку, каб бальшун сам адзя-
ваўся. Лобан. // Наогул болыпы па ўзросту.
У канцы алеі Гушкалкі мільгаюць — Баль-
шуны паселі, Пад неба ўзлятаюць. Калачын-
скі.
БАЛЫПУХА, -і, ДМ -шўсе, ж. Жан. да
бальшун.
БАЛЮСТРАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Поручні з
фігурнымі слупкамі, што ўпрыгожваюць
балконы, тэрасы, галерэі, лесвіцы. [Стэфа:]
— На другім паверсе, за балюстрадай, гры-
меў аркестр. Савіцкі.
[Фр. Ьаіпзігабе.]
БАЛЮСТРАДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да балюстрады.
БАЛЮЧА. 1. Прысл. да балючы (у
2, 3 знач.).
2. безас. у знач. вык., каму-чаму і з інф.
Пра фізічны і душэўны боль. Калі мы па-
дышлі да рэчкі, узышло сонца, і снег так за-
блішчаў, што ажно вачам стала балюча.
Хомчанка. Было сорамна, брыдка і балюча
да слёз, што ў такі адказны момант не здо-
леў [Даміра] стрымаць сябе. Асіпенка.
БАЛЮЧАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць балючага.
[Ад слоў] дзедавай песні.. разліваецца па
ўсім целе сцюдзёная, незразумелая балю-
часць. Галавач.
БАЛЮЧЫ, -ая, -ае. 1. Пашкоджаны хваро-
бай, раненнем. Вавілыч і партызаны, якія
прыходзілі яму на дапамогу, паспелі адско-
чыць крокаў на сотню, аднак балючая нага
садоўніка пашкодзіла ўсяму. Кулакоўскі.
2. Які выклікае адчуванне фізічнага болю.
Балючы ўкол. // Які сведчыць пра боль;
пакутны. Балючым енкам прагучэў самотны
крык арла ў вышыні. Самуйлёнак.
3. перан. Які прычыняе душэўныя хваля-
ванні, неспакой.— Добра, тата, добра,— адка-
зала Таня, каб хутчэй закончыць гэтую ба-
лючую размову. Шамякін. // Які выяўляецца
ў рэзкай форме. Андрэй чакаў нейкага адка-
зу, магчыма, самага балючага рэагавання. Ку-
лакоўскі. // Вельмі важны, найболып хвалю-
ючы. [Дзяўчынкг] спяшаюцца еыкласці са-
мае балючае — у іх класе ёсць яшчэ еучні
з дрэннымі паводзінамі. «Маладосць». // Які
цяжка адбіваецца на чым-н. Была скончана
пачатковая школа, але далейшы лёс хлоп-
чыка апынуўся ў тупіку: працяг вучобы па-
трабаваў грашовых затрат, балючых для ся-
лянскай гаспадаркі. У. Калеснік.
0 Балючае месца гл. месца. Балючае пы-
танне гл. пытанне.
БАЛЯВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл, баляваць.
БАЛЯВАЦЬ, -лйю, -люеш, -лйе; незак. 1.
Спраўляць баль; удзельнічаць у балі. Пан,
аддаўшы загад аканому, ехаў з паняю баля-
ваць у бліжэйшы маёнтак. Чарот. // Разм.
Сабраўшыся кампаніяй, выпіваць, весяліц-
ца. Карчма стаяла пры вялікай дарозе. У
базарныя дні тут да раніцы балявалі му-
жыкі з далёкіх вёсак. Асіпенка.
2. Разм. Весці разгульнае жыццё ў папой-
ках. Гаспадары маёнтка тыднямі балявалі ў
Варшаве і Брэсце, не думаючы ні пра бядо-
ту тутэйшых сялян, ні пра сваіх парабкаў.
«Полымя».
3. перан. Пагард. Чыніць нястрымны раз-
гул, спраўляць перамогу над кім-н. (пра сі-
лы вайны, рэакцыі). / у перан. ужыв. I зда-
ецца тады, што кружыць, гуляе, балюе на ба-
лоце нячыстая сіла. Новікаў.
БАЛЙСА, -ы, ж. 1. Точаны фігурны слупок
у агароджы тэрас, балконаў і інш., які слу-
жыць для апоры поручняў і ўпрыгожання.
2. толькі мн. (балясы, -аў). Агароджа з та-
кіх слупкоў. Гэта быў сеетлы і таксама пра-
сторны пакой, разгароджаны балясамі, за
якімі стаяў доўгі стол, абіты цыратаю. Ко-
лас. Якуб Сегень павіс тварам цераз трыбун-
ныя балясы над натоўпам, каб прывітаць
усіх ад імя пнівадзіцкіх калгаснікаў. Чорны.
БАЛЯСІНА, -ы, ж. 1. Тое, што і б а л я с а
(у 1 знач.).
2. Жэрдка або дошка, якая аб’ядноўвае ба-
лясы і з’яўляецца поручнямі. I тут мне стук-
нула ў галаву думка: прамаршыраваць па ба-
лясіне моста. Якімовіч. Паклаўшы кнігу на
балясіну, .. [Сцяпан] распаліў люльку, прай-
шоў у кут тэрасы, паглядзеў на веснічкі і да-
лей, на дарогу. Васілёнак.
БАЛЯСНІК, -у, м. Матэрыял для вырабу
балясаў.
БАЛЯЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. 1.
Тое, што і б о л ь к а.
2. перан. Разм. Недахоп, слабае месца ў
дзейнасці, характары.— Ты на маю 'балячку
не [цісні]. Ад самога сябе хапае, сасмылела
ўсё ўнутры,— адсек Нікадзім. М. Ткачоў.
[Блецьку] агарнуў смутак і безнадзейнасць.
Балячкі яго душы былі разеарушаны. Чор-
ны. // Пра чалавека з якімі-н. недахопамі, з-за
якога бываюць непрыемнасці калектыву. Па-
кідаць .. [Шалюту] старшынёю нельга, гэта ві-
даеочна, але ж на якую работу паставіць та-
кую балячку? Дуброўскі.
БАМБАВОЗ, -а, м. Тое, што і б а м б а р-
дзіроўшчык (у 1 знач.). Фронт падыхо-
дзіў зусім блізка, часта варожыя бамбавозы
перапынялі работы на палях. Кулакоўскі.
БАМБАКСАВЫЯ, -ых. Сямейства двух-
дольных раздзельнапялёсткавых раслін, бліз-
кае да мальвавых.
БАМБАРДА, -ы, ДМ -дзе; Р мн. -аў; ж. Ад-
на з першых буйнакаліберных агнястрэльных
гармат, якая страляла каменнымі ядрамі.
[Фр. ЬотЬагбе.]
БАМБАРДЗІР, -а, л. 1. У рускай дарэвалю-
цыйпай арміі — салдацкі чын у артылерый-
скіх часцях.
2. Жук сямейства жужаляў, які пры сама-
абароне мае здольнасць выкідваць з свайго
цела едкую вадкасць.
3. Разм. Ігрок, які часта забівае галы (у
футболе, хакеі і пад.).
[Ням. ВотЬагйіег.]
БАМБАРДЗІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне тба-
водле знач. дзеясл. бамбардзіраваць.
БАМБАРДЗІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад бамбардзіраваць.
БАМБАРДЗІРАВАЦЦА, -рўецца; незак.
Зал. да бамбапдзіраваць.
БАМБАРДЗІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе;
незак., каго-што. 1. Абстрэльваць з артыле-
рыйскіх гармат або скідваць з самалёта бом-
бы на каго-, што-н. Немцы бамбардзірава.іі
з паветра ўвесь гэты куток на ўсю яго раз-
легласць. Чорны. // Удараць аб паверхню ча-
го-н. (пра часцінкі разнастайных рэчываў).
3 абабітай бляшанымі лістамі камеры, дзе ад-
ліўкі ачышчаліся шротам, які бамбардзіра-
ваў іх, паволі выпаўзалі дэталі, падвешаныя
на круках. Карпаў. Малыя часцінкі, зараджа-
ныя за доўгі час вандравання ў космасе вялі-
кай энергіяй, бамбардзіравалі корпус караб-
ля, разбіваючыся аб яго і пакідаючы свае
сляды. Шыцік.
2. перан. Разм. Тое, што і бамбіць (у
2 знач.). Два гады .. [Касця] бамбардзіравала
здзіўленага Васіля супярэчлівымі лістамі.
Шамякін.
БАМБАРДЗІРОВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызна-
чаны для бамбардзіроўкі. Вамбардзіровачная
авіяцыя.
БАМБАРДЗІРОУКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн.
-рбвак; ж. Дзеянне паводле дзеясл. бамбар-
дзіраваць (у 1 знач.).
БАМБАРДЗІРОЎШЧЫК, -а, м. 1. Ваенны
самалёт, прызначаны для разбурэння чаго-н.
з паветра. Эскадрыллі бамбардзіроўшчыкаў і
штурмавікоў праносіліся над шашой і лесам,
і зямля ўздрыгвала ад моцных глухіх выбу-
хаў. Шамякін.
2. Разм. Лётчык бамбардзіровачнай авія-
цыі.
БАМБАРДЗІРСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да бамбардзіра, уласцівы бамбардзіру
(у 1, 3 знач.). Бамбардзірская рота. Бамбар-
дзірскі ўдар.
БАМБАСХОВІШЧА, -а, н. Сховішча, якое
забяспечвае ахову людзей ад авіябомбаў.
Спакою не было і ў шпіталі: штоноч трывога,
параненых каго выносяць, каго выводзяць з
палат у бамбасхоеішча... Марціновіч.
БАМБЁЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак; ж.
Разм. Дзеянне паводле дзеясл. бамбіць (у
1 знач.).
БАМБІЗА, -ы, м. Разм. лаянк. Пра высака-
рослага хлапца, мужчыну. Раптам з-за еугла
дома выскачыў здаравенны бамбіза, схапіў
дзяўчынц за плечы. Сачанка.
БАМБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; незак., каго-
што. 1. Атакаваць з паветра, скідваючы бом-
бы. Горад бамбі.гі нямецкія самалёты. Чорны.
2. перан. Разм. Безупынна турбаваць ка-
го-н. просьбамі, лістамі і інш. Я бамбіў ра-
партамі начальства, прасіў адправіць мяне на
фронт. Дзенісевіч.
БАМБУК, -у, м. 1. Шматгадовая, радзей
аднагадовая расліна сямейства злакавых з
падземным карэнішчам і дрывяністым, вуз-
лаватым, пустым усярэдзіне сцяблом. / у
знач. зб. Нарэзаць бамбуку.
2. Матэрыял для вырабу садовай мэблі
і інш. Нізенькія ложкі, стол, крэсліцы з тон-
кага бамбуку, здавалася, могуць рассыпацца
пры першым дотыку. Б. Стральцоў.
[Малайск. ЬашЬп.]
• БАМБУКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бамбуку. Бамбукавыя зараснікі. // Зробле-
ны з бамбуку. Фурман стаяў перад партамі,
трымаючы ў лееай руцэ вялікія рукавіцы з
аўчыны, а ў правай — сырамятную пугу на
доўгім бамбукавым пугаўі. Брыль.
БАМПЕР, -а, м. Буфер, які аслабляе сілу
ўдару аўтамабіля пры сутыкпешп з чым-н.
БАНАЛЬНА. 1. Прысл. да банальны.
2. у знач. вык. Шаблонна, збіта. [Авяр’-
ян:] — Толькі еяселле з машынай.. — гэта вель-
мі банальна. Кудьг прыгажэй—у вазку па
сняжку ды з бомамі пад дугой. Ракітны.
БАНАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць,
асаблівасць банальнага. А. Кістаў лічыў во-
рагамі сапраўднага рэалістычнага мастацтва
рамесніцкія штампы, халодную абыякавасць
і банальнасць. «Маладосць».
2. Збіты выраз, штамп; хадульны вобраз;
агульнавядомая думка. Пераможаны ў гэтым
слоўным турніры змушаны будзе адысціся,
а з .. [дзяўчынай] астанецца той, хто больш
нагаворыць ёй прыемных банальнасцей. Сі-
пакоў.
БАНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Шаблонны, збіты,
які страціў яркасць у сувязі з частым ужы-
ваннем. [Славіку] смешна стала, бо яго аса-
біста ўся кінагісторыя не ўсхвалявала ні на
грам, не кранула ніводнай стрункі душы. Ба-
нальная драма. Шамякін.
БАНАН, -а, м. 1. Шматгадовая пальмапа-
добная трапічная расліна сямейства банана-
вых.
2. Мучністы салодкі плод гэтай расліны.
[Хлопчык] часта бегаў.. [у лес], каб сцягнуць
какосавы арэх, банан і іншыя добрыя рэчы.
Маўр.
[Ісп. Ьапапо, Ьапапа.]
БАНАНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да банана. Бананаеы ліст. // Заняты банана-
мі. Бананавыя плантацыі.
БАНАПАРТЫЗМ, -у, м. Форма дыктатуры
буйной буржуазіі ў рэвалюцыйнай сітуацыі,
калі контррэвалюцыйны ўрад, апіраючыся на
ваенную сілу і лавіруючы паміж класамі,
якія змагаюцца, імкнецца выдаць сябе за
надкласавую, надпартыйную ўладу.
БАНАПАРТЫСТ, -а, М -сце, м. Прыхіль-
нік банапартызму.
БАНАПАРТЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да банапартыст.
БАНАПАРТЬ'ІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да банапартызму, банапартыста; уласці-
вы банапартызму.
БАНБАНЬЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак;
ж. Уст. Прыгожа аздобленая скрыначка для
цукерак.
[Фр. ЬопЬоппіёге.]
БАНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Група злачынцаў,
разбойнікаў; контррэвалюцыйны ўзброены
атрад.
[Іт. Ьашіа.]
БАНДАЖ, -а, м. Спец. 1. Спецыяльны
пругкі пояс для падтрымання сценак жывата
або іншых частак цела ў пэўным станові-
шчы.
2. Металічны вобад, які надзяваецца на част-
кі машын, на колы паравозаў, каб забяспе-
чыць іх устойлівасць і засцерагчы ад зносу.
[Фр. Ьапйа^е.]
БАНДАЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бандажа (у 1 знач.). Бандажная майстэрня.
БАНДАЖЫСТ, -а, М -сце, м. Майстар па
вырабу бандажоў (у 1 знач.).
БАНДАЖЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да бандажыст.
БАНДАРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Разм. Тое,
што і бондарства. Ілья Раманавіч —
сын бедняка. Узімку .ходзіць з цэпам да бага-
це.чў .чалаціць, а то займаецца бандаркай.
Пестрак.
БАНДАРНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Тое, што і бандарыць.
БАНДАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бондарства. Гарадзішчанцы завальвалі слуц-
кі базар сваімі бандарнымі вырабамі — дзеж-
камі, бочкамі, кадаўбцамі. Палтаран.
БАНДАРНЯ, -і, ж. Майстэрня, дзе вырабля-
юць бочкі, цабры, дзежы і пад. У вільзотнай
шэрані перад.. [Кавалёвым] вырысоўваліся
будынкі смалакурні, бандарні, новая будоў-
ля дзягцярні. Чарнышэвіч.
БАНДАРОЎНА, -ы, ж. Дачка бондара.
БАНДАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; незак. Зай-
мацца бондарствам. Сашка ўмеў рабіць усё:
шкліць вокны і бандарыць, шыць абутак і
сталярнічаць. Пянкрат.
БАНДЖА, нескл., н. Струнны шчыпковы
музычны інструмент амерыканскіх неграў.
Акампанемент у складзе банджа, кастанье-
таў і некалькіх гітар прайграў уступ усім вя-
домай песні. Скрыпка.
[Англ. Ьап]’о.]
БАНДЗЮГА, -і, м. Разм. зневаж. Бандыт.
БАНДЗЮК, -а, м. Разм. зневаж. Тое, што і
бандзюга. [Салавей:] — Але, таварышы,
вы ж ведаеце, што ў Загальскіх балотах, ды
і тут па хутарах яшчэ лазяць шляхецкія
бандзюкі. Грахоўскі.
БАНДЎРА, -ы, ж. Украінскі шматструнны
шчыпковы музычны інструмент з шырокім
грыфам. Я палюбіў цябе, край украінскі, За
слодыч музыкі бандур тваіх. Журба.
[Ад грэч. рашійга.]
БАНДУРБІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант, які
іграе на бандуры.
БАНДУРЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да бандурыст.
БАНДЫТ, -а, М -дыце, м. Удзельнік банды;
узброены рабаўнік, разбойнік. Многа буяных
драпежных галоў Скацілася з плеч у банды-
таў. Крапіва. // Пра таго, хто належыць да
контррэвалюцыйнай банды, варожага войска.
[Дзюмон:]— Малайцы карэйцы! Так даюць
гэтым бандытам па карку, што коцяцца яны
на поўдзень без аглядкі. Шамякін.
[Іт. ЬапсШо.]
БАНДЫТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да бандыт.
БАНДЫТЫЗМ, -у, м. Злачынная дзейнасць,
звязаная з удзелам у грабежніцкіх бандах,
забойствах, арганізацыі ўзброеных паходаў.
Была ўстаноўлена .. вінаватасць [Скуратовіча]
у пажары і ў бандытызме. Чорны.
БАНДЫЦКІ, -ая, -ае. Уласцівы бандыту
(бандытам). Бандыцкай душы Не прыкрыеш
адзеннем, Яна прабівацца кінжаламі будзе.
Броўка. // Які належыць бандыту (банды-
там). 3 Яью-Йорка трэск сухі ў эфіры глух-
не, Як врстры ўдар бандыцкага нажа... Аў-
рамчык. // Які складаецца з бандытаў. На
пясчаным узгорку паказаўся бандыцкі лан-
цуг. Грахоўскі.
БАНДЭРОЛЬ. -і, ж. 1. Шырокая папяровая
абгортка для ўпакоўкі кніг, дакументаў пры
паштовых перасылках. // Паштовае адпраў-
ленне ў такой упакоўцы. [Паштальён:] — А
вам, Міхаіл Дзям'янавіч, сёння тры тэлегра-
мы, дзве заказныя бандэролі і пісем штук
пяць. Даніленка.
2. Папяровая наклейка на тавары, якая
сведчыць аб тым, што пошлінныя зборы за
гэты тавар заплачаны.
[Фр. Ьашіегоіе.]
БАНДЭРОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бандэролі. Бандэрольнае адпраўленне.
БАНІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Дапаможная
навуковая дысцыпліна, якая вывучае гісто-
рыю папяровых грашовых знакаў і бонаў.
[Фр. Ьопійііцпе.)
БАНІТЭТ, -у, М -тэце, м. Спец. Паказчык
прадукцыйнасці лесу, які залежыць ад умоў
яго вырасгання.
[Лац. Ьопііав — дабраякаснасць.]
БАНІФІКАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Накідка на
цану тавараў, якасць якіх вышэйшая, чым
вызначана паводле дагавору.
[Фр. ЬопіНсаНоп.]
БАНІЦЁР, -а, м. Спецыяліст, які право-
дзіць баніціроўку.
БАНІЦІРОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Спец. 1.
Ацэнка ўрадлівасці глебы.
2. Комплексная ацэнка жывёлы паводле яе
племянных і прадукцыйных вартасцей.
БАНК, -а, м. 1. а) У СССР — дзяржаўная
ўстанова, якая ў адпаведнасці з народнагас-
падарчым планам ажыццяўляе крэдытаванне
дзейнасці прадпрыемстваў і фінансаванне ка-
піталаўкладанняў, арганізуе безнаяўныя гра-
шовыя разлікі паміж прадпрыемствамі і гас-
падарчымі органамі і цэнтралізаваны зварот
наяўных грошай. Дзяржаўны банк БССР.
Камунальны банк. Інвестыцыйны банк. Між-
народны банк эканамічнага супрацоўніц-
тва; б) у капіталістычных краінах — фінанса-
вая ўстанова, якая канцэнтруе пазыковы капі-
тал і дае яго ў распараджэнне капіталістаў
для атрымання прыбытку і звышпрыбытку.
2. У картачнай гульні — пэўная сума гр»-
шай, пастаўленая на кон. Сарваць банк.
0 Трымаць банк гл. трымаць.
[Фр. Ьанцне з іт.]
БАНКА', -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Шкля-
ная або бляшаная пасудзіна, звычайна цы-
ліндрычнай формы. [Доўнар] паставіў на стол
шкляную банку з гіяўкамі. Дуброўскі. На
вокнах толькі стаяла некалькі бальзамінаў
у ржавых банках ад кансерваў. Чорны.
О Лейдэнская банка — фізічны прыбер для
кандэнсацыі электрычнасці.
БАНКА2, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Папя-
рочная лаўка на вёсельным судне для весля-
роў і пасажыраў.
[Гал. Ьапк.]
БАНКА3, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Пад-
водная водмель, узвышэнне ў адным месцы
марскога дна.
[Гал. Ьапк.]
БАНКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак. Вы-
конваць пачаргова галоўную ролю ў картач-
най гульні з банкам (у 2 знач.). У каго аказ-
валася старшая масць, той і садзіўся банка-
ваць. Колас.
БАНКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
банка (у 1 знач.); выконваецца банкам. Бан-
кавая сістэма. Банкавы перавод. *
БАНКАУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
банка (у 1 знач.); звязаны з банкам. Бан-
каўскі служачы. Банкаўскі чэк. Банкаўскі ка-
пітал.
0 Банкаўскі білет гл. білет.
БАНКАЎШЧЬ'ІК, -а, м. Удзельнік азартнай
гульні ў карты, які трымае банк, банкуе.
БАНКЁТ >, -у, М -кёце, м. Урачысты абед ці
вячэра з нагоды чаго-н. або ў гонар каго-н.
У нас сёння з выпадку прэм’еры банкет у
рэстаране... Васілевіч. Нямала я быў на бан-
кетах, але Урачыстасці большай не знаю,
Як гэта, калі мы раскройваем хлеб 3 свайго
маладога ўраджаю. Танк.
[Фр. Ьап§;цеі.]
БАНКЁТ2, -а, М -кёце, м. Спец. 1. Насып з
грунту або камення для засцярогі якога-н.
збудавання (чыгуначнага, гідратэхнічнага).
[Каваль] убачыў .. [Паліну] адразу, ледзь ма-
шына, ўзышла на шырокі каменны банкет.
Савіцкі.
2. Невялікае ўзвышша каля ўмацавальнага
вала для зручнасці стральбы з вінтовак. //
Пляцоўка для стральбы каля ўнутранага бор-
та пад верхняй палубай ваеннага карабля.
[Фр. ЬапцпеНе.]
БАНКЕТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. банкетаваць.
БАНКЕТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак. 1.
Удзельнічаць у банкеце; праводзіць час на
банкеце. Дзе заедзе, банкетуе Сам ён, яго
варта. Ні старому, ні малому Не спускае
жартаў. Купала. У Станіслававай хаце спра-
вілі вяселле. Тут банкетавалі, а мо.гадзь тан-
цавала ў бараку, дзе звычайна спраўлялі ве-
чарынкі. Чарнышэвіч.
2. Тое, што і баляваць (у 2 знач.).
3. Тое, што і баляваць (у 3 знач.). На
руінах-папялішчах, На крывавых на ігры-
шчах Банкетуе пан. Бядуля.
БАНКЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Тып нізкай табурэткі з мяккім сядзеннем
прамавугольнай або круглай формы. Антон
Авяр’янавіч рашуча ўстаў з канапы і рассу-
нуў стол.., схадзіў у спальню і на кухню і
прыцягнуў адтуль усё, на чым толькі можна
было сесці,— крэслы, табурэткі, банкеткі. Ва-
сілёпак.
БАНКЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
банкету у якім праводзіцца банкет. Бан-
кетны стол. Банкетная зала.
БАНКІР, -а, м. Капіталіст, буйны акцыянер
або ўладальнік банка.
[Фр. Ьапцпіег.]
БАНКІРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
банкіра, належыць банкіру. Банкірская кан-
тора. Банкірскі дом. □ Большая частка бан-
кірскага капіталу зусім фіктыўная і скла-
даецца з даўгавых патрабаванняў (вэксаляў),
д’зяржаўных папер (якія прадстаўляюць ра-
нейшы капітал) і акцый (пасведчанняў на
атрыманне будучага даходу). Маркс.
БАНКНОТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да банкнотаў. Банкнотнае абарачэнне.
БАНКНОТЫ, -аў; адз. банкнбт, -а, М -нбце,
м. а) У СССР — білеты. што выпускае Дзяр-
жаўны банк у выглядзе грошай, якія забяс-
печаны рэальнымі тавара-матэрыяльнымі
каштоўнасцямі; б) у капіталістычных краі-
нах — крэдытныя грошы, якія выпускаюцца
эмісійнымі банкамі.
[Англ. Ьапкпоіез.]
БАНКРУТ, -а, М -крўце, м. 1. Збяднелы не-
плацежаздольны даўжнік.
2. перан. Чалавек, які аказаўся няздоль-
пым апраўдаць чые-н. надзеі і пацярпеў
ідэйнае крушэнне. Палітычныя банкруты.
0 Злосны банкрут — купец, банкір, які
ўхіляецца ад выканання сваіх даўгавых аба-
вязацельстваў, хоць і з’яўляецца плацежа-
здольным.
БАНКРУЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
банкрута, банкруцтва; звязаны з банкрутам,
банкруцтвам.
БАНКРУЦТВА, -а, н. 1. Страта даўгавой
плацежаздольнасці ў выніку разарэння даўж-
ніка.
2. перан. Правал у ідэйнай, палітычнай
дзейнасці якой-н. асобы або арганізацыі.
Банкруцтва палітыкі агрэсараў.
[Ад фр. Ьапцпегоні.е.]
БАННІК, -а, м. Спец. Круглая шчотка на
доўгай палцы для прачысткі і змазвання
гарматнага ствала.
БАНТ, -а, М -нце, м. Завязка са стужкі ў
выглядзе вузла і дзвюх або некалькіх сва-
бодна выпушчаных петляў. Брамку адчыніла
прыгожая дзяўчына з блакітным бантам у
чорных, як антрацыт, косах. Шамякін.
[Ад ням. Вапй.]
БАНТОУКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак; ж.
Сустрэчная складка на спадніцах і інш.
Спадніца з бантоўкай.
БАНТУ, нескл. Сям’я моў карэннага на-
сельніцтва Паўднёвай і Цэнтральнай Афры-
кі, якое складаецца з шэрагу народнасцей.
БАНЦІК, -а, м. Памянш. да бант.
БАНЬКА і, -і, ДМ -ньцы; Р мн. -нек; ж.
Шырокае металічнае кольца для прымаца-
вання касы да касся. У сенцах Анішчык пу-
гаўём выкочвае з-пад ложка баньку ад касы.
Мурашка.
БАНЬКА 2 гл. банькі.
БАНЬКІ, -нек; адз. банька, -і, ДМ -ньцы,
ж. Набор невялікіх шклянак, якія ўжываюц-
ца ў медыцыне, каб выклікаць прыліў крыві
да скуры. Паставіць банькі.
БАПТЫЗМ, -у, м. Рэлігійная плынь у су-
часным хрысціянстве, якая прапаведуе хры-
шчэнне ў сталым узросце і адмаўляе нека-
торыя абрады і догматы хрысціянскай цар-
квы. _
[Ад грэч. Ьарііхо — хрышчу.]
БАПТЫСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік бап-
тызму.
БАПТЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
ЯСан. да баптыст.
БАПТЫСЦКІ, -ая. -ае. Які мае адносіны да
баптызму, баптыстаў. Баптысцкая секта. Бап-
тыснкае асяроддзе.
БАР •, -а, м. 1. Невялікі рэстацан або част-
ка рэстарана, дзе наведвальнікаў абслугоўва-
юць ля высокай стойкі. У бары былі асобныя
пакоі, дзе сталыя наведвальнікі маглі зай-
мацца картачнай гульнёй. Лынькоў.
2. Невялікі буфет або аддзяленне ў шафе,
буфеце для він.
[Англ. Ьаг.]
БАР2, -а, ле. Спец. Адзінка вымярэння ці-
ску.
[Ад грэч. Ьагоз — цяжар.]
БАР 3, -а. м. Падводная пясчаная наносная
мель у прыбярэжнай паласе мора перад вус-
цем ракі.
БАР < -а, м. Спец. Галоўная рабочая частка
ўрубавай машыны і горнага камбайна, якая
ўгрызаецца ў пароду.
[Англ. Ьаг.]
БАРААПАРАТ, -а, М -раце, м. Апарат для
лячэпня іпляхам змянення ціску паветра ў
папаўнанпі з атмасферным.
БАРАБАН, -а, м. і. Ударны музычны ін-
струмент у выглядзе шырокага цыліндра або
рамы, на якія з аднаго ці двух бакоў нацяг-
нута скура. Бадаёрыя гукі труб і зычны стук
барабана біліся ў шыбы вокан, вабячы Ры-
гора. Гартны. 3 вясны да восені кожнай ра-
ніцы чуюцца тут гукі горна, гулкія ўдары ба-
рабана, дзіцячыя галасы, смех, песні. Хом-
чанка.
2. Спец. У розных машынах і механізмах —
рухомая дэталь, якая мае форму цыліндра.
На версе стары Тодарчык ці сама Волька Ян-
кава кідаюць снапы ў барабан — у чорную
ляпу малатарні. Пташнікаў. Сцёпка паспеў
расстраляць усе патроны і зноў зарадзіў ба-
рабан. Хомчанка.
3. Спец. Цыліндрычная або шматгранная
частка будынка, якая падтрымлівае купал.
На выступе густа раслі дрэвы, а між дрэў
шарэла вузкая будыніна, падобная на царкву
без барабанаў і купалаў. Караткевіч.
БАРАБАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак. 1.
Біць у барабан (бубен). іграць на барабане
(у 1 знач.). Вову крыкнула Рая:— Бубен на,
барабань!.. Ды ўсё роўна іграе Штосьці сум~
на баян. Смагаровіч.
2. Разм. Часта і дробна стукаць па чым-н.
I вось, нібы сярэбраны гарох, Дождж бара-
баніць па вагонным даху. Бураўкін. Дзяжур-
ны барабаніў у павешаную бляху. Чарот.
Толькі паслухалі [падпольшчыкі} зводку, як
нехта пачаў барабаніць у дзверы. Новікаў. //
Бразгаць ад холаду, ветру. Ад ветру барабані-
лі шыбы. □ Ва ўсім целе .. [Панасюк] адчу-
еаў холад. Сціснуў зубы, каб не барабанілі.
Бядуля. // перан.; што і без дап. Гуч-
па. без майстэрства. невыразна гаварыць,
чытаць, іграць йа якім-н. інструменце. За
кулісамі хтосьці барабаніў польку на раялі.
□ Адзін з артыстаў, стоячы на калідоры, ба-
рабаніў вершы. Гартны.— Ты, Іван, сёння
барабаніш і барабаніш, дай жа чалавеку
сказаць,—• перапыніла яго Мар’я Андрэеўна.
Хадановіч.
БАРАБАННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
барабана.
О Барабанная перапонка гл. перапонка.
БАРАБАНШЧЫК, -а, м. 1. Салдат або пія-
нер. які адбівае такт на барабане пры мар-
шыроўцы; музыкант аркестра. які іграе на
баоабане.
2. Працаўнік, які падае снапы ў барабан
малатарні. Маша.. падавала цяжкія снапы
барабаншчыку: ёй хацелася ператрымаць іх
усе ў сваіх руках. Шамякін.
(> Адстаўной казы барабаншчык (іран.) —
чалавек, які не заслугоўвае ніякай увагі, з
якім ніхто не лічыцца.
БАРАБУЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
Марская промыславая рыба сямейства сул-
танкавых.
БАРАВІК, -а, м. Высокакаштоўны ядомы
грыб з светла- ці цёмна-карычневай шапкай
і белай тоўстай ножкай; белы грыб.
О Заечы баравік — атрутны грыб, падоб-
ны па форме на баравік, але зеленаватага
колеру.
БАРАВІКОВЫ, -ая, -ае. Які належыць ба-
равіку. Варавіковы корань. // .Багаты на ба-
равікі. Вапавіковыя мясціны.
БАРАВІНА, -ы, ж. Узвышаны ўчастак лесу
ў бары. Я помню летнія часіны I вас, грыб-
,ныя баравіны! Колас. Косцік тупае ад па-
лянкі да палянкі, ад баравіны да баравіны,
збірае суніцы і ссыпае іх у свой гарлачык.
Даніленка.
БАРАВІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Памянш. да баравіна. Ад чыгункі да са-
май шашы Ганя, як бывалы чалавек, ведала
тут кожную палянку, кожную баравінку,
кожнае балотца. Грамовіч.
2. Сорт летняй яблыні, на якой растуць
буйныя, светла-жоўтыя з паласатым румян-
цам кісла-салодкія яблыкі.
3. Плод гэтага дрэва. Налітыя вераснем,
ірдзеюць пепінкі шафранныя, папяроўкі,
штрэйфлінгі, баравінкі. Кірэйчык.
БАРАВІЦА, -ы, ж. Лясная трава, якая ра-
сце па нізкіх мясцінах і па берагах баравых
азёр.
БАРАВБІ, -ая, -бе. Які расце або знахо-
дзіцца ў бары. Захісталася сасонка баравая.
Багдановіч. Воз скакаў па карэнні, якім бы-
ла знітавана ўся баравая дарога'. Сабаленка.
// Уласцівы бору. Песня ўдалеч плыве, Адгу-
каецца ціш баравая. Гілевіч. Ходзіць месяц
дазорам па цёплай расе, Баравое жыццё
аглядае. А. Александровіч. // Багаты на ба-
ры. Вясна ўжо настала, прынесла турботы,
Узрушыла птушак і край баравы. Ляпёшкін.
0 I не шум баравы гл. шум.
БАРАГРАМА, -ы, ж. Спец. Крывая запісу
барографа.
[Грэч. Ьагоз — цяжар, ^гатта — запіс.]
БАРАДА, -ы, ДМ -дзё; мн. барбды, -аў; ж.
1. Пярэдняя частка ніжняй сківіцы. На
галаве — касынка, завязаная пад бараду.
Брыль. Андрэйка даставаў да стала толькі
барадой. Бядуля. [Коля] як ляжаў тварам
уніз, так адчуваў, што барада дробна стукае
аб мёрзлую зямлю. Чорны.
2. Валасяное покрыва ніжняй часткі тва-
ру. Барада заслала грудзі, Срэбра ў чорнай
барадзе. Бялевіч. // перан. Разм. Пра чала-
века з такім валасяным покрывам. // У не-
каторых жывёл і птушак — пучок доўгіх ва-
ласоў ці пер’я ля шыі і на грудзях. Але ў
казы (глядзі, брыда!) Свая ёсць нават бара-
да. Крапіва.
3. Касмыль недапрадзенай кудзелі льну,
воўны. Падсунуўшы да агню ўслон, на якім
тырчала прасніца з барадой кужалю, сядзе-
ла і маці, цётка Аўдоцця. Мележ. // Наогул
усё калматае, што нагадвае касмыль. 3-пад
барабана выскачыла першая вялікая пака-
мечаная барада саломы. Васілевіч. Лес гля-
дзіць з-пад зялёных веек самацветамі воч
птушыных, .. аганькамі ўспыхнуўшых кра-
сак, вугалькамі суніц і касцянак, што гараць
на бародах моху... Арочка. // Зблытаныя
ніткі, лёска і інш. I толькі тут, на беразе
возера. даведаўся я, што за машына гэты
спінінг! Размахнуўся першы раз —- у куст
блясну ўсадзіў. Махнуў другі раз — «бара-
ду» зрабіў, ды такую, што разблытаў яе
толькі праз тыдзень. Шашкоў.
4. Невялікі кусцік жыта, каля якога спраў-
ляюць дажынкі пры заканчэнні жніва. 3 ка-
ласоў завязалі [жнеі] Бараду, як вялося, Каб
трубою, казалі, Штогод жыта вілося, Кала-
чынскі.
<?> Анекдот з барадою гл. анекдот. Дзіра-
вая барада — пра таго, хто. едучы, абліваец-
ца стравай. Казліная барада — рэдкая, ву-з-
кая, непрыглядная бапаца. Навіна з барадою
гл. навіна. Смяяцца ў бараду гл. смяяцца.
БАРАДАТЫ, -ая, -ае. 1. Які мае бараду (у
.2 знач.). Высокі барадаты дзед жваеа махаў
вяслом. Якімовіч. Дрэвы — нібы дзяды: Сі-
візна на галінах кашлатых. Я прыходжу сю-
ды, Як на сход мудрацоў барадатых. Макаль.
.,/ у знач. наз. барадаты, -ага, м. Ажно ўзма-
ліўся барадаты: — Враток, хоць паўжыеым
ты аднусці ў двор! Дальбог, не я, а козы еі-
наваты... Валагевіч. // Пра што-н. калматае,
нібы зарослае барадой. А то былі ўсё вузень-
кія ніўкі-шнурочкі, адмежаваныя .. пукаіымі,
барадатымі межкамі, як змейкамі, што беглі
між сцен жыта. Гартны.
2. Разм. Даўні, здаўна вядомы. Словам,
дружба ў нас барадатая, стрэльбы ў нас ад-
нолькавыя, дубальтоўкі, пароўну заўсёды мы
здабычы вязём з паездкі... Грамовіч.
БАРАДАЧ, -а, м. 1. Разм. Чалавек з бара-
дой (у 2 знач.). У некаторых толькі ледзь-
ледзь высядалі вусікі. Затое ж трапіўся і
адзін барадач. Колас.
2. Вялікая драпежная птушка сямейства
ястрабіных з пучком пер’я пад дзюбай.
II Пра жывёлін і птушак з бародамі. Бара-
дач-казёл смакуе галінкі маладых дрэўцаў.
Сачанка. У прыціхлым асінніку паназіраў
га барадачом-глушцом, што карміўся мядзя-
ным лісцем. Ігнаценка.
3. Паўднёвая шматгадовая расліна сямей-
ства злакаў, якая з’яўляецца добрым кор-
мам для жывёлы і выкарыстоўваецца для
замацавання пяскоў.
БАРАЖ, -ў, м. Спец. 1. Загарода ў паветры
ў выглядзе паднятых і прывязаных сталь-
нымі тросамі 'аэрастатаў. якая перашкаджае
палёту самалётаў праціўніка.
2. Сукупнасць сродкаў загароды супраць
надводных і падводных караблёў.
3. Збудаванне ў выглядзе падпорнай сцен-
кі на горных участках чыгункі для аховы яе
ад размыву.
[Фр. Ьагга^е.]
БАРАЖЬІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. баражыраваць.
БАРАЖЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; не-
зак. Патруляваць у паветры для аховы аб’-
ектаў ад авіяцыі праціўніка (пра самалёты).
БАРАЗЁНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Памянш. да баразна (у 1, 2 знач.). А я
жыта не жала, у баразёнцы ляжала. 3 нар.
2. Падоўжнае заглыбленне на пласцінках
як спосаб гуказапісу. Блішчастая галоўка
мембраны вострай іголкай застыла на пер-
шай баразёнцы пласцінкі. Паўлаў.
БАРАЗНА, -ы; мн. барбзны, -разён; ж.
1. Доўгі паглыблены прарэз на паверхні гле-
бы. зроблены плугам ці іншымі сельскагас-
падарчымі прыладамі. Баразна вылузвалася
г-пад лемяша, бегла за плугам, цьмяна па-
бліскваючы на сонцы, і слалася, гарнулася
да свежага загона. Капыловіч. Ц Выараны
плугам рад бульбы. Разараўшы шэсць бара-
зён, па дзве на выбіральшчыка, Андрэй вы-
праг з плуга каня і закурыў. Чарнышэвіч.
2. Падоўжанае паглыбленне на чым-н.;
маршчына, складка. У.. [Намысніка] ўжо на
шчоках прарэзаліся ад носа да падбародка
глыбокія барозны. Грамовіч. Вада ледзь пры-
крывае пясок водмелі, пакідаючы на ім лёг-
кія барозны. В. Вольскі.
3. перан. Пачынанне ў якой-н. галіне.
Пракласці першую баразну. Ц Лінія разме-
жавання паміж чым-н.
БАРАЗНАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. Пакрыты
барознамі, баразёнкамі. Баразнаватая па-
верхня.
БАРАЗНІЦЦА, -рбзніцца; незак. Зал. да
баразніць.
БАРАЗНІЦЬ, -разню, -рбзніш, -рбзніць;
незак., што. 1. Пракладаць барозны. // Пакі-
даць пасля сябе сляды, падобныя на бароз-
ны. Мора баразнілі рыбацкія шхуны, барка-
сы. Карпаў.
2. перан. Утвараць складкі, маршчыны.
БАРАЗОН, -у, м. Штучна створанае вель-
мі цвёрдае крышталічнае рэчыва, якое вы-
карыстоўваецца пры механічнай апрацоў-
цы паверхні металаў, шкла і інш. і пры вы-
рабе тэрмаўстойлівых ізалятараў.
БАРАК, -рка, м. Тое, што і в о р ч ы к.
БАРАК, -а, м. Лёгкае збудаванне для ча-
совага жылля, бальнічных мэт. Хвала сту-
дэнцкаму бараку — Прытулку нашых дум і
мар! Аўрамчык. Горад яшчэ ляжаў у руі-
нах. Людзі жылі ў бараках і зямлянках. Асі-
пенка. Такім я і запомніў яго з тых далёкіх
год вайны, калі Ганс Кегель заходзіў зрэдку
да нас, у барак. Сачанка.
[Фр. Ьагацпе.]
БАРАКАМЕРА, -ы, ж. Спец. Герметычна
закрытае памяшканне, у якім штучна змень-
ваецца ціск паветра і даследуецца ўплыў вы-
шыні і змененага газавага асяроддзя на ар-
ганізм чалавека.
[Грэч. Ьагоз — цяжар і сашега — пакой.]
БАРАКАМЕРНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да баракамеры. Баракамерныя вы-
прабаванні.
БАРАМЕТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Звя-
заны з атмасферным ціскам. Бараметрычныя
вымярэнні.
БАРАН !, -а, м. 1. Самец авечкі.
2. Дзікая млекакормячая траваедная жывё-
ліна сямейства пустарогіх з густой кучара-
вай шэрсцю, якая водзіцца ў высакагоряай
мясцовасці. Горны баран. Снежны баран.
3. Тое, што і б а к а с. Баран увесь час
крычыць над лугамі, лётаючы недзе еельмі
высока. Лупсякоў.
4. Лаянк. Пра тупога. някемлівага чалаве-
ка. Другі баран — ні «бэ», ні «мя», А любіць
гучнае імя. Крапіва.
0 Уперціся як баран гл. уперціся. Як ба-
ран на новыя вароты (глядзець) — глядзець
на што-н. разгублена. тупа, нічога не разу-
меючы. Як баран у аптэцы (іран.) —пра ча-
лавека, які нічога не разумее. Як баран у
біблію (глядзець) — глядзець, нічога не ра-
зумеючы.
БАРАН2, -а, м. Двухручны рубанак для
стругання дошак.
БАРАНА, -ы; мн. барбны; -рбн; ж. Земле-
апрацоўчая прылада ў выглядзе рамы з вер-
тыкальнымі зубамі або дыскамі, пры дапа-
мозе якой разрыхляюць глебу. Крутаплечы,
з пудовымі кулакамі, каваль Кастусь Мах-
нач з ранку да вечара рамантаваў са сваімі
памочнікамі плугі, бароны. перацягваў колы,
акоўваў перадкі. Курто. Заблішчалі ў пра-
менях сонца дыскавыя бароны і пайшлі рэ-
заць гэтыя доўгія палоскі. Сташэўскі.
БАРАНАВАЛОК, -а, м. Абл. Тое, што і
баранавальштык. [Хлапчук] быў кас-
цом і аратым, баранавалокам і пастухом.
Бялевіч.— Будзеш між іх, баранаёалокаў, за
брыгадзіра,— сказаў.. [дзядзьку Свігачу] ра-
ніцай старшыня калгаса. Грамовіч.
БАРАНАВАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто ба-
рануе. Запыленыя з ног да выгараўшых ва-
ласоў баранавальшчыкі.. былі падобны да
шахцёраў. Шамякін.
БАРАНАВАЛЬШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да
баранавалыпчык.
БАРАНАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. баранаваць.
БАРАНАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад баранаваць.
2. у знач. прым. Апрацаваны, разрыхлены
бараною. Баранаванае поле.
БАРАНАВАЦЦА, -нўецца; незак. 1. Пад-
давацца баранаванню. Дзірваністая глеба
дрэнна барануецца.
2. Зал. да баранаваць (у 1 знач.).
БАРАНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; незак.,
што. 1. Разрыхляць оараной зямлю. Прыйдзе
вясна, трэба баранаваць, культываваць зяб-
ліва. Пестрак. // Апрацоўваць пры дапамозе
бараны ўсходы пасеянага, пасаджанага. Яшчэ
зусім нядаўна Коля працаваў на гэтых па-
летках: выбіраў і ссыпаў у капцы бульбу, а
пасля і жыта баранаваў. Якімовіч.
2. Разм. Пакідаць баразну, след (пра
што-н., што можа драпаць). Жэрдка барана-
вала зямлю. □ Антось Байбак нават пайшоў
у скокі і баранаваў пясок на вуліцы стары-
мі ботамі. Колас.
0 Баранаваць нагамі — валачыць ногі (пра
п’янага).
БАРАНЁСА, -ы, ж. Жонка ці дачка баро-
на. А старая баранеса, якую ўсе паважалі за
яе знатнасць і вядомасць, нават наведала
брата і пасля прысылала яму букеты кветак
з сваёй вялікай аранжарэі. Лынькоў.
БАРАНЁТ, -а, М -нёце, м. Дваранскі ты-
тул у Англіі, які займае прамежкавую сту-
пень паміж ніжэйшым і вышэйшым дваран-
ствам. // Асоба, якая мае гэты тытул.
БАРАНІНА, -ы, ж. Мяса барана ці авечкі.
Плоў з баранінай. □ Ніяк Ваўку ў аўчарню
не прабрацца I смачнае бараніны не мець.
Корбан.
БАРАНІЦЦА, -ранюся, -рбнішся, -рбніцца;
незак. Абараняцца, адбіваючы напад праціў-
ніка, ворага. Ёсць што бараніць нам і чым
бараніцца, Скала непрыступная наша грані-
ца. Крапіва. Мы паспрабавалі бараніцца гра-
натамі, але і гранат хапіла на некалькі мі-
нут. Няхай. // Разм. Засцерагаць сябе ад
каго-, чаго-н. Ад чалавека лягчэй бараніцца,
калі той нападае адкрыта, а не б'е ў спіну,
знянацку. ,Шамякін. Ляныя валы паціху
ідуць уперадзе сахі, бароняцца хвастамі ад
аваднёў і мух, махаюць галовамі, аж ярмо
рыпіць. Галавач.
БАРАНІЦЬ, -раню, -рбніш, -рбніць; незак.
1. каго-што. Пільна ахоўвапь ад нападу во-
рагаў. Няхай на Волзе ці Кубані Салдацкія
міналі дні, 1 там я у любым змаганні Свой
край бацькоўскі бараніў. Астрэйка. Не страш-
на. смерць Свабоду хто бароніць, Вудуе хто
Нязнаны новы свет. Чарот. // Засцерагаць
ад чаго-н. непрыемнага. Ватоўка, бы якое
рэшата, не бароніць ад сібернага ветру.
Мыслівец.
2. што. Адстойваць што-н. Міколку часта
даводзіцца спрачацца і заўзята бараніць
свае думкі, даводзіць іх правільнасць.
Шынклер.
0 Барані божа гл. бог. Няхай бог баро-
ніць гл. бог.
БАРАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Тое, што і абаранак (у 2 знач.). Вало-
дзя як і не чуе слоў Варанецкага, яшчэ мац-
ней налягае на баранку. Дуброўскі. Паўта-
ратонка падскоквае на карчах, выбоінах. За
баранкай Мацвееў. Навуменка.
БАРАНКОВЫ, -ая, -ае. Зроблены з барав-
ка. Здаравенны рыжавусы мужчына ў ску-
раным паліто з цёплым баранкоеым каўня-
ром і ў еысокай баранкоеай шапцы шумна
ўваліўся ў пярэдні пакой. Хадкевіч.
БАРАНОВЫ, -ая, -ае. Атрыманы з барана;
зроблены з аўчыны барана. Барановы лой.
Барановая шапка,
БАРАНОК, -нка, -м. Вырабленая аўчынка
баранчыка.
БАРАНОЎ, -нбва. Які належыць барану.
Бараноў рог. □ Аднойчы.. [Л/ося] дапамага-
ла маці на кухні абіраць бульбу і са страхам
пазірала, як Амархан абгрызаў баранову ла-
патку. Даніленка.
0 Сагнуць (скруціць) у бараноў рог гл.
сагнуць.
БАРАНЧЫК, -а, м. 1. Маленькі баран,
ягня.
2. Разм. Тое, што і б а к а с. I моўкнуць
птушкі ў цёмным лесе; Варанчык божы ў
паднябессі Вляе маркотна над балотам. Ко-
лас. Ведаеш, што гэта за птушка? Баран-
чык— бакасоеа мянушка. Лужанін.
3. толькі мн. (баранчыкі, -аў). Невялікія
пеністыя хвалі на вадзе. Праз паўгадзіны
ўжо не было сумнення, што будзе бура. Тры-
вожна забегалі баранчыкі, вецер зрабіўся
парывісты і ўвесь час змяняўся. Маўр. //
толькі мн. (баранчыкі, -аў). Невялікія куча-
равыя воблакі. Па небе плылі баранчыкі.
б. Гайка з двума вушкамі, якую закручва-
юць рукамі.
БАРАСКОП, -а, м. Прылада для выяўлен-
ня змен ціску паветра.
[Грэч. Ьагоз — цяжар і зкорео — гляджу.]
БАРАТЫ, -аў. Група мінералаў, якіяз’яў-
ляюцца солямі борных кіслот.
БАРАТЭРАПІЯ, -і, ж. Спец. Метад лячэн-
ня, пры якім штучна змяняецца атмасферны
ціск, каб павялічыць напаўненне крывёй са-
судаў якога-н. органа або часткі цела чала-
века.
БАРАХЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; незак. Разм.
Працаваць кепска, з перабоямі (пра маторы,
механізмы і інш.). А тут — неспадзяванасць:
не працаваў Сямёнаў станок.— Што здары-
лася? — кінуліся да яго майстар і брыга-
дзір.— Пачынае барахліць; калі не папра-
віць, можна вывесці са строю. Шыцік.
БАРАХЛО, -а, н., зб. 1. Разм. Разнастай-
ныя старыя рэчы, дамашні скарб. [Макар:] —
Нас толькі што абмундзіравалі. Мы ішлі
строем да казармы, дык я от папрасіўся ад-
несці дадому барахло сваё. Сабаленка. //Не-
прыгодныя рэчы, старызна, хлам. // Пра
што-н. дробязнае, нязначнае. [Кліл«.-]—Аглоб-
лі робім, драбінкі для калёс, барахло рознае,
як кажуць... Галавач.
2. перан. Пра што-н. дрэннае, пдганае. Сля-
пыя акенцы, пабітае шкло — Не хаты, а так —
барахло. Колас.
БАРАХОЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Разм. Рынак, дзе прадаюць з рук розныя, пе-
раважна ўжываныя, рэчы. Цяпер жа тут
ішоў мітуслівы гандаль рознымі анучамі і
неданоскамі. Безумоўна, не без новых рэчаў.
Але так выразна і называлася гэта месца. —
«барахолка». Грамовіч.
БАРАХОЛЫПЧЫК, -а, м. Разм. 1. Чалавек,
які скуплівае і перапрадае старыя рэчы.
2. Чалавек, які захапляецца набыццём рэ-
чаў, асабліва адзення, абутку.
БАРАХОЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Раз.ч. Жан. да
барахолыпчык.
БАРАЦБІТ, -у, М -цыце, м. Мінерал, двай-
ная соль хлорыстага і борнакіслага магнію,
якая выкарыстоўваецца для прыгатавання
розных, борных прэпаратаў.
БАРАЦЬБА, -ы, ж. 1. Адзінаборства дваіх,
кожны з якіх імкнецца здужаць праціўніка.
Барацьба асілкаў. Ц Від спорту, сілавое зма-
ганне паводле пэўных правіл, пры якім
удзельнікі імкнуцца накласці адзін другога
на лапаткі. Класічная барацьба. // Каманд-
нае або асабістае спартыўнае спаборніцтва.
Адразу ж.. у барацьбу ўступаюць веласіпе-
дысткі на гоначных машынах. «Звязда».
Шахматная барацьба грунтуецца на суровай,
вельмі паслядоўнай логіцы. «Маладосць».
2. Змаганне супрацьлеглых класавых, гра-
мадскіх, ідэйных сіл, у якім кожны з бакоў
імкнецца атрымаць перамогу. Класавая ба-
рацьба. Нацыянальна-вызваленчая барацьба.
□ Праблемы ідэалагічнай барацьбы ўсё
больш выходзяць на першы план, а праўда
аб сацыялізме — магутная зброя ў гэтай ба-
рацьбе. Брэжнеў. Налібоцкая пушча... пера-
тварылася ў адно з вогнішчаў усенароднай
партызанскай барацьбы. Брыль. Не на жыц-
цё, а на смерць вялася ў гэтай вайне бараць-
ба паміж сацыялізмам, які з’яўляецца буду-
чыняй усяго чалавецтва, і фашызмам.
«Звязда».
3. за што. Актыўная дзейнасць. накірава-
ная на дасягненне пэўнай мэты. Барацьба за
мір. Барацьба за пабудову камунізма. Бараць-
ба за павышэнне прадукцыйнасці працы. Ва-
рацьба за датэрміновае выкананне плана. Ба-
рацьба за ўраджай. Барацьба за існаванне. //
з чым. Дзейнасць на пераадоленне чаго-н.
Барацьба са стыхіяй. Барацьба з безгаспадар-
часцю. Барацьба з пустазеллем. Барацьба з
перажыткамі мінулага.
4. перан. Сутычка процілеглых, супярэчлі-
вых пачуццяў, імкненняў і ўнутраныя на-
маганні аддаць перавагу чаму-н. аднаму з
іх. У мяне, у глыбіні пачуццяў, ішла нейкая
добра нявызначаная мною барацьба. Ніка-
новіч.
О Вольная барацьба — від спартыўнай ба-
рацьбы, якая адрозніваецца сваімі правіламі
ад класічнай.
БАРАЦЬБІТ, -а, М -біцё, м. Удзельнік ба-
рацьбы за што-н. Барацьбіты падполля. □
У спіс барацьбітоў за мгр і я Сваё імя паста-
віць права маю. Зарыцкі. // Актыўны дзеяч,
змагар за распаўсюджанне новага, перадаво-
га. Ударнік — барацьбгт за высокія тэмпы,
за беззаганную якасць работы. Шынклер.
Песенны голас паэта .. ўздымаецца да голасу
барацьбіта, у якога ёсць пэўная мэта і ваяў-
нічы запал. Хведаровіч.
БАРАЦЬБІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да барацьбіт.
БАРАЧНІК, -а, м. Рабочы на барцы.
БАРАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
баркі. Барачны каркас. // 3 якога робяць
баркі. Барачныя драніцы.
БАРАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
барака, уласцівы бараку. Барачны калідор.
Барачнае жыццё. // Які па выгляду нагадвае
барак. Будыніна барачнага тыпу.
БАРБАМІЛ, -у, м. Снатворны сродак з
групы барбітуратаў.
БАРБАРЬ'ІС, -у, м. 1. Калючая кустовая
расліна сямейства барбарысавых. Матор ус-
хліпнуў, і машына, абдаўшы дымком куп-
частыя кусцікі барбарысу, рушыла на Кур-
манскі гасцінец. Стаховіч.
2. зб. Прадаўгаватыя кіслыя чырвоныя
ягады гэтай расліны. Назбіраць барбарысу.
БАРБАРЙСАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да барбарысу. Барбарысавы куст. //
Прыгатаваны з ягад барбарысу. Барбарыса-
еае варэнне.
2. у знач. наз. барбарысавыя, -ых. Сямей-
ства раздзельнапялёсткавых травяністых ці
кустовых раслін з пладамі ў выглядзе ягад
або каробачак.
БАРБАЦІН, -а і -у, м. 1. -у. Фаянсавае
цеста для нанясення ляпных упрыгожанняў
на керамічныя вырабы.
2. -а. Ваза з расфарбаванымі пукатьімі
кветкамі і лісцем.
[Фр. ЬатЬоІіпе.)
БАРБІТУРАТЫ, -аў. Група лекавых рэчы-
ваў, якія з’яўляюцца снатворнымі і нарка-
тычнымі сродкамі.
БАРБОС, -а, м. 1. Дваровы сабака.
2. Лаянк. Пра злога, грубага чалавека. На-
перадзе ўсё ліха, зло I здзекі панскага бар-
боса. Колас.
БАРВА, -ы, ж. 1. Фарба, афарбоўка, ко-
лер. Цешыцца было чым: летам агародчык
буяў усімі барвамі красы. Мележ. [Галя:] —
Звярніце ўвагу: якія барвы! Сотня адцен-
няў — пачынаючы ад цёмна-зялёнага да цём-
на-пурпуровага. Дубоўка.
2. Чырвань, густа-чырвоны колер. I ўрэш-
це — неба. Неба, якое ўсё мацней адлівае
пякельнай, смяротнай і трывожнай барвай.
Караткевіч. Барвай набрынялі пеністыя лёг-
кія хмаркі, чырвань заліла ўсё: і лес, і вё-
ску, і пагглавы. Капыловіч.
БАРВАВАТЫ, -ая, -ае. 3 барвовым адцен-
нем. Не стаў я падглядваць за прыватным
Жыццём незнаёмых птушак,Бо ў небе ўспых-
нула шмат барваватых 3 жоўтым адценнем
стужак. Панчанка.
БАРВАВАЦЬ, барвўе; незак. Надаваць бар-
вовы колер чаму-н.
БАРВАВЁЦЬ, -вавёе і БАРВОВЕЦЬ, -вбвее;
незак. 1. Чырванець, займацца чырванню.
Там, за лесам, неспакойна барвавела неба.
Лупсякоў. Макухаў твар барвавее, у вачах
злосць. Асіпенка.
2. Вылучацца сваім барвовым колерам, від-
нецца. Ты бачыш? — Сягоння на ўсходзе Без
ліку сцягі барвавеюць. Панчанка.
Барвенак
НАРВЁНАК, -нку, м. Шматгадовая вечна-
зялёная травяністая расліна сямейства ку-
травых.
БАРВЁНКЛВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да барвенку. Варвенкавы ліст.
БАРВЁЦЬ, -вёе; незак. Тое, што і б а р-
вавець (у 2 знач.). Грывы канчаліся тро-
хі наводдаль, а за імі.. бареелі ў зустой зеле-
ні плямы ўжо чырвоных асінак. Караткевіч.
БАРВІСТЫ, -ая, -ае. 3 моцнай барвовай
афарбоўкай. Я з ім падружыў на вячэрніх
прывалах, Калі пры азні, у лясочку барві-
стым, Мне лыжку давалі і хлеба кавалак.
Лужанін.
БАРВОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць барво-
вага; барвовае адценне. Крамлёўскіх зор
аеністая барвовасць Усю зямную абдымае
шыр. Дстрэйка.
БАРВОВЕЦЬ зл. барвавець.
БАРВОВІЦЬ, -вбвіць; незак. Тое, што і
барваваць. Ярмоленка крыху памаўчаў,
прыжмурыўшыся на нізкае сонца, якое бар-
вовіла паўнеба і залаціла стрэхі хат і зямля-
нак. Сіўцоў.
БАРВОВЫ, -ая, -ае. Густа-чырвоны, пур-
пуровы. Недзе недалёка неба асеяцілася
бареовым зарывам. Грахоўскі. Петражыцкі
ўвесь, з ног да галавы, стаў барвовы, як ад
агню. Пташнікаў.
БАРВЙНЕЦ, -нцу, м. Густа-чырвоны, пур-
пуровы колер. Тыя дрэвы, што засталіся,
змянілі свой зялёны ўбор на барвянец і 30-
лата, дэманструючы гэтым непарушнасць за-
конаў жыцця і смерці. Мікуліч.
БАРВЯНЁЦЬ, -нёе; незак. Тое, што і б а р -
вавець. Варвянеў трапяткі над сялібамі
сцяг, Абвяшчаючы волю і долю... Гурло.
БАРВЯНІСТЫ, -ая, -ае. Тое, што і бар-
в і с т ы. Барвяністых прысад паясы Паплы-
лі ўдалячынь — пад нябёсы. I. Калеснік.
БАРВЯНІЦА, -ы, ж. Тое, што і б а р в я-
н е ц. Ападзе барвяніцай рабіна на дол I за-
стыне ў чаканні спатканняў высёлых. Кірэ-
енка.
БАРВЯНІЦЦА, -ніцца; незак. Тое, што і
барвавець. Успомнілася,.. як ужо ўвеча-
ры, калі марозна барвянілася зара на заха-
дзе, бацька накладаў мяшкі на калёсы... За-
рэцкі.
БАРВЯНЦОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а р-
в і с т ы. На крушняярскіх ускраінах узнік
бразгат, лямант, грукат, а над усім гэтым
запанавала барвянцовае полымя раптоўна
ўзнікшых пажараў. Мікуліч.
БАРВЯНЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а р в о-
в ы. Насустрач сонцу праз блакітны дым
агеньчык бліснуў стужкаю барвянай. Аў-
рамчык.
БАРД, -а, М -дзе, м. Спявак-паэт стара-
жытных кельцкіх плямёнаў; у вобразным
ужыванні — наогул паэт, пясняр. У зышоў
зноў ясны месяц На лады ўсе перапеты У
вершах даўніх і сучасных Вардаў, песняроў,
паэтаў. Танк.
[Кельц. Ьагсі.]
БАРДЗЮР, -а, лг. Шлячок, які абрамляе
край тканіны, вырабаў з тканіны, шпалераў.
Бардзюр для шпалераў. // Паласа дэкара-
тыўных раслін, якая абрамляе плошчы, п.тя-
цоўкі, тратуары; скульптурныя аздабленні
сцен і інш. У прагалінах між кустоўя бэ-
зу, нізкіх падстрыжаных бардзюраў з язмі-
Баркае |
ну нам відна нізіна колішняга прыгараду,
забудаваная новымі дамамі з чырвонымі да-
хамі, з антэнамі на іх. Скрыган.
[Фр. Ьогбнге.]
БАРДО', нязм., н. Гатунак чырвонага віна
(паводле назвы французскага горада Вардо).
БАРДО 2, нязм. прым. Цёмна-чырвоны. Сіі-
кенка колеру бардо.
БАРДОВЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і б а р-
Д о 2. За цёмна-зялёнай заслонай панічоў від-
неліся бардовыя рамы вокан. Сабаленка.
БАРДОСКІ, -ая, -ае. У выразе: бардоская
вадкасць гл. вадкасць.
БАР’ЁР, -а, м. 1. Невысокая перагародка,
якой аддзяляецца што-н. ад чаго-н. У канцы
залы ўзвышаўся памост накшталт тэатраль-
най сцэны, адгароджаны ад публікі моцным,
хоць і нясклёпістым бар’ерам. Колас. // Нао-
гул перашкода для чаго-н. I вось цяпер, ка-
лі тэрмінова спатрэбілася вынайсці супроць-
апоўзневы бар’ер, розум Бяляніна пачаў пра-
цаваць з новай сілай. «Полымя».
2. Спецыяльная перашкода, якая ўстанаў-
ліваецца для пераадолення на бегавой да-
рожцы, арэне цырка і інш. Аддзяленне кава-
лерыстаў брала бар’ер — і з такой заліхвац-
кай шпаркасцю неслася, што думалася: вось,
вось нехта зеаліцца і разаб’ецца ўшчэнт.
Каваль.
3. Уст. Рыса перад кожным з удзельнікаў
дуэлі, якую яны не павінны пераступаць
пры стральбе.
4. перан. Тое, што перашкаджае ажыццяў-
ленню чаго-н., затрымлівае развіццё адпа-
веднай дзейнасці. Ведамасныя бар’еры. Псі-
халагічны бар’ер. а [Макараў:]—[Маёр] га-
еорыць, што гукавы бар’ер пераадолены і
хуткасці страшэнна растуць. Алешка. [Ве-
ра:] — Абедзвюм будзе лягчэй, калі між еа-
мі знікне непатрэбны бар’ер маўклівасці, ка-
лі ты раскрыеш сваё сэрца. Машара.
[Фр. Ьаттіёге.]
БАР’ЁРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бар’ера (у 1, 2 знач.). Бар’ерны бег.
БАРЖА,-ы; Р мн. барж; ж. Вялікае пласка-
доннае судна для перавозкі грузаў. На яка-
рах, чакаючы разгрузкі, стаялі дзесяткі ніз-
ка аселых барж. Карпаў. Па Вярэзінскай
[воднай] сістэме перавозіліся ў баржах і лод-
ках збожжа, соль, крупы. В. Вольскі.
[Фр. Ьаг^е.]
БАРЖАВЬІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
баржы. Баржавы караван.
БАРЖОМ, -у, м. Лекавая мінеральная ва-
да, якая атрымала назву ад горада Баржомі,
дзе знаходзяцца крыніцы гэтай вады.
БАРЖОМНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да баржому. Баржомныя крыніцы.
БАРК, -а, м. Вялікае марское паруснае
судна.
БАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Драў-
лянае пласкадоннае несамаходнае рачное
судна без палубы для перавозкі грузаў. Цяж-
ка берагам ракі баркі весці. Бурлакі босыя,
счарнелі. Вялюгін.
БАРКАРОЛА, -ы, ж. Павольная лірычная
песня венецыянскіх лодачнікаў. // Інстру-
ментальны і вакальны твор у стылі такой
песні.
[Іт. Ьагсагоіа.]
БАРКАС, -а, м. 1. Вялікая шматвёславая
лодка для перавозкі грузаў, людзей. Ля дам-
баГ/, правей порта, рыбакі ерузілі сеткі ў
баркас. Лупсякоў.
2. Невялікае паравое ці цеплаходнае суд-
на, якое буксіруе розныя грузавыя судны ў
порце. Да берага набліжаўся маторны баркас
еЧайка». Ён цягнуў за сабою караван з трох
рыбацкіх лодак. В. Вольскі.
3. У гарбарнай і футравой вытворчасці —
цыліндрычны бак для перамешвання скур у
вадкасці.
[Гал. Ьагказ.]
БАРКАСНЫ, -ая, -ае. Яі;і мае адносіны да
баркаса.
БАРКЛАЙ, -я, м. Прылада для набівання
паляўнічых патронаў. Бацька ўжо крадком
рыхтаваўся. Лілі шрот,.. выпрабоўвалі по-
рах. Як ціскі для катавання, ляскаў у руках
Карпа барклай. Караткевіч.
БАРКУН, -нў, м. Меданосная араматычная
расліна сямейства бабовых з белымі і жоў-
тымі кветкамі. Выкарыстоўваецца ў меды-
цыне, тытунёвай і гарэлачнай прамысло-
васці.
БАРКУНОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да баркуну, уласцівы баркуну. Баркуновы
пах. Ц Прыгатаваны з баркуну. Баркуновы
пластыр.
БАРЛІНА, -ы, ж. Уст. Тое, што і б а р к а.
Шырокі Дняпро гойдаў на хвалях сваіх ча-
роды барлін і байдакоў. Шынклер.
БАРЛІНШЧЫК, -а, м. Рабочы на барліне.
БАРМЕН, -а, м. Уладальнік ці кіраўнік
бара; служачы бара, які падае спіртныя на-
піткі за стойкай.
БАРМЕНКА, -ы, ж. Жан. да бармен.
БАРМЫ, -аў; адз. няма. Гіст. Частка кня-
жаскага або царскага ўрачыстага ўбору ў
выглядзе наплечнікаў з залатым шытвом і
каштоўнасцямі. Царскія рызы і бармы.
БАРНІТ, -у, М -ніце, м. Каштоўная мед-
ная руда, сульфід медзі і жалеза.
БАРОГРАФ, -а, м. Прыбор, які сам запі-
свае змены атмасфернага ціску.
[Ад грэч. Ьагоз — цяжар і §;гарЬб — пішу.]
БАРОДАЎКА, -і, ДМ -цы; Р мн. -давак; ж.
Невялікая цвёрдая нарасць на скуры чала-
века, на кары дрэў і інш.— Цяпер мо спра-
вы рушаць. Як думаеш? — пытаўся Кастусь,
пыхкаючы папяроскай і разглядваючы сама-
задаволены твар Хрысцюка з гарошынкамі
бародавак на шчоках. Дуброўскі.
БАРОДАЎНІК, -у, м. Тое, што і р у д з я -
н е ц.
БАРОДАЎЧАТЫ, -ая, -ае. Пакрыты баро-
даўкамі. Бародаўчатая бяроза.
БАРОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. 1.
Памянш. да барада (у 1, 2 і 3 знач.).
2. Выступ у якой-н. прыладзе (ключы, ка-
се, хамуце і пад.). Дзве бародкі ў ім з на-
сечкай, зверху — постаць чалавечка. Сапраў-
ды, ключоў нямала, а такога не бывала!
Дубоўка.
БАРОКА, нязм., н. Мастацкі стыль 16 —
18 стст., які атрымаў найболыпае распаў-
сюджанне ў архітэктуры і вызначаўся дэ-
каратыўнай пышнасцю дэталей. На Антока-
лі бялеў сваімі купаламі сабор Пятра іПаў-
ла, яшчэ адзін цуд Вільні, перл барока.
Арабей.
[Іт. Ьагоссо.]
БАРОМЕТР, -а, м. Прылада для вымярэн-
пя атмасфернага ціску. // перан. Тое, што
з’яўляецца паказчыкам змен у чым-н. Проза
[Шамякіна] — своеасаблівы літаратурны ба-
рометр, дакладны паказальнік тых змен..,
што адбываюцца вакол нас. «Полымя».
[Ад грэч. Ьагоэ — цяжар і шеігоп — мера.]
БАРОН, -а, м. Дваранскі тытул, ніжэйшы
за графскі. // Асоба, якая мае такі тытул.
[Фр. Ьагоп.]
БАРОНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
барона. Баронскі тытул. // Які належыць
барону. Баронскі замак.
БАРОНСТВА, -а, н. 1. Годнасць і тытул
барона.
2. Уладанне, памесце барона. Хоць зямля
Англіі была падзелена пасля нарманскага
заваявання на гіганцкія баронствы, якія ня-
рэдка ўключалі ў сябе да 900 старых англа-
саксонскіх лордстваў кожнае, тым не менш
яна была ўсеяна дробнымі сялянскімі гаспа-
даркамі і толькі ў асобных месцах паміж
гэтымі апошнімі залягалі буйныя панскія
памесці. Маркс.
3. зб. Бароны. З'ехалася баронства.
БАРОЦЦА, барўся, ббрашся, ббрацца;
незак. 1. Узяўшыся адпаведным чынам, імк-
нуцца паваліць, пакласці на лапаткі пра-
ціўніка.
2. Тое, што і б а д а ц ц а.
БАРОЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
барока. Барочны стыль архітэктуры.
БАРС, -а, м. Буйны драпежнік сямейства
катоў з плямістай поўсцю.
БАРСАВЫ, -ая, -ае. Які належыць барсу;
зроблены з футра барса. Барсавая шкура.
БАРСАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. барсаць.
БАРСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Уцягваць аоору ў вушкі лапця. Барсаць ла-
паць.
БАРСУК, -а, л. Лясны драпежны пушны
звер сямейства куніцавых з вострай мор-
дай і доўгай грубай шэрсцю. У .. [Астапа
Канапелькі] было ў запасе многа цікавых
гісторый: пра ласёў,.. пра норавы барсукоў,
якія вадзіліся на пясчаных узгорках, па
глухіх кутках лесу. Лынькоў.
БАРСУКОВЫ, -ая, -ае. Які належыць бар-
суку. Барсуковая нара.
БАРСУЧАНЯ і БАРСУЧАНЁ, -няці; мн.
-няты, -нят; н. Дзіцяня барсука.
БАРСУЧЫНЫ, -ая, -ае. Атрыманы з бар-
сука, зроблены з футра барсука. Барсучыны
тлушч. Барсучыная шапка.
БАРСУЧБІХА, -і, ДМ -чысе; Р мн. -чых;
ж. Самка барсука.
БАРТАВІНА, -ы, ж. Разм. 1. Верхні край
бока лодкі, баркі. Падплыўшы да карыта,..
[Даніла] перакульвае яго ў лодку, высморг-
вае разам з травою тычку, і зазіхацела да-
рагая капронавая сетка, загрукацелі аб бар-
тавіну еажкія грузілы, а следам платва, пу-
затая і разамлелая, густа аплёўшы сець, па-
чала паўзці ў лодку. Карамазаў.
2. Адвароты на грудной частцы пінжака,
халата і інш. На шырокіх бартавінах халата
Фаіны Усцінаўны ляжаў белы каўнерык.
Савіцкі.— Валь[с]а для цёткі Акіліны! — крык-
нуў увішны шафер з пучком белых кветак
на бартавіне сіняга пінжака. Вітка.
БАРТАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
борта. Бартавая парусіна.
БАРТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак; ж.
Грубая льняная тканіна, якая ідзе на над-
шыўку бартоў верхняга адзення. '
БАРУКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. барукацца.
БАРУКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. Дужацца, валтузіцца. Вясёлыя, жывыя
хлопцы перакідваліся жартамі, спявалі, а
калі паблізу не было начальства, барукалі-
ся. Лынькоў.
БАРХАННЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да барханаў. Барханныя пяскі.
БАРХАНЬІ, -аў, адз. бархан, -а, м. Пясча-
ныя ўзгоркі дугападобнай формы, нанесе-
ныя ў пустынях і стэпах ветрам. Кожны,
хто бываў у Заволжы і Прыкаспіі, ведае
згубную сілу сухавеяў, бачыў пясчаныя бар-
ханы — вынік наступлення пяскоў. «Бела-
русь».
[Цюрк. бархан.]
БАРЦОУКА, -і, ДМ -цбўцы; Р мн. -цбвак;
ж. Від спартыўнага адзення для барцоў.
БАРЦОУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
барца; уласцівы барцам. Барцоўская мата.
Барцоўскі прыём.
БАРШЧЭУНІК, -у, м. Шматгадовая травя-
ністая расліна сямейства парасонавых, з
дробнымі белымі або зялёна-жоўтымі квет-
камі. Тут было ўсё: пачынаючы ад чабору,
душыцы, мяты, зайцавага гарошку да ..
раслін баршчэўніку. Дубоўка.
БАРЫЙ, 7ю, м. Хімічны элемент, мяккі
бліскучы метал белага колеру.
[Грэч. Ьагуз — цяжкі.]
БАРЫКАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Вал з раз-
настайных грувасткіх прадметаў, прызнача-
ны для абароны ў часе вулічных баёў. 3-за
турэмных крат у акопы і на барыкады вый-
шаў з народам яго авангард — камуністы.
Брыль.
[Фр. Ьаггісасіе.]
БАРЫКАДАВАЦЦА, -дўюся, -дўешся, -дў-
ецца; незак. 1. Будаваць барыкады.
2. Зал. да барыкадаваць.
БАРЫКАДАВАЦЬ, -дўю, -дўеш, -дўе; не-
зак., што. Загароджваць барыкадамі. Бары-
кадаваць еуліцы.
БАРЫКАДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да барыкад; адбываецца на барыкадах.
Барыкадны бой.
БАРЫЛА, -а, н. Разм. Заднёная з двух
бакоў невялікая бочачка для напіткаў. Жон-
ка мая, такая ашчадная і беражлівая, не
наліла нам па чарцы якой, а прыперла на
стол цэлае барыла. Сачанка.
БАРЫНЯ, -і, ж. Назва рускай народнай
песні, а таксама танец на матыў гэтай пес-
ні. Спрытныя тонкія [Міхалкавы] пальцы..
прабеглі па жаўтаватых гузіках галасоў, і
гармонік, задзірыста ўскрыкнуўшы, зайграў
барыню. Галавач.
БАРЫТ, -ту, М -це, Мінерал белага або
шэрага колеру крышталічнай будовы, які
выкарыстоўваецца для вырабу бяліл, эма-
лей, а таксама ў папяровай, гумавай выт-
ворчасці і ў медыцыне.
БАРЫТАНАЛЬНЫ, -ая, -ае. Па тэмбру і
дыяпазону блізкі да барытону (у 1 знач.).
Барытанальны бас.
БАРЫТОН, -а, м. 1, Мужчынскі голас, ся-
рэдні паміж басам і тэнарам. Сярод пры-
сутных выдзяляўся густы барытон Кротава.
Прокша. // Спявак з такім голасам. Над во-
зерам разлягалася чароўная песня: спяваў
гучны барытон. Ваданосаў.
2. Духавы або струнны музычны інструмент
баса-барытоннага дыяпазону і тэмбру.
БАРЫТОНАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і ба-
р Ы Т 0 н н ы.
БАРЫТОННЫ, -ая, -ае. Уласцівы барыто-
ну. Барытонная партыя.
БАРЫІП, -ў, м. 1. Пачастунак пасля куп-
лі-продажу, заключэння здзелкі. Усякі.. торг
і сканчэнне торгу звычайна адзначаецца
барышом. Колас.
2. Чысты прыбытак ад гандлю або пера-
продажу. Вялікі барыш абеастрае нястрым-
ную прагнасць яшчэ большага барышу.
Маркс. Гонка ўзбраенняў.. прыносіць фан-
тастычныя барышы магнатам капіталу.
«ЛіМ».
[Цюрк.]
БАРЭЛЬЁФ, -а, м. Від скульптуры, выка-
нанай на паверхні каменя, дрэва, металу і
пад., якая выступае над паверхняй, утвара-
ючы з ёю адно цэлае. На цокалі манумен-
та — барэльеф з адлюстраеаннем асобных
эпізодаў гераічнай абароны крэпасці. «Звя-
зда».
[Фр. Ьаз-геІіеГ]
БАРЭЛЬЁФНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да барэльефа; уласцівы барэльефу. Ба-
рэльефная скульптура.
БАРЭЦ, -рца, м. Спартсмен, які займаецца
класічнай або вольнай барацьбой.
БАС, -а; мн. басы, -бў; м. 1. Самы нізкі
мужчынскі голас. Машына павезла іх у
стэп. Калі яна неўзабаве спынілася, густы
бас Бурмакова прагучаў па-маладому звон-
ка.— Прыехалі! Шыцік. // Спявак з такім
голасам. Праз хвіліну нечакана, выразна і
гучна загрымела музыка. Бас пачаў спяваць
арыю Сусаніна. Шамякін.
2. Духавы або струнны музычны інстру-
мент нізкага рэгістра. Аркестраеыя балалай-
кі носяць назвы — прыма, секунда, альт, бас
і кантрабас.
3. толькі мн. (басы, -бў). Струны або кла-
вішы музычнага інструмента, якія адзыва-
юцца нізкім гукам. Разняў гармонь танкіст
удалы Ды як націсне на басы. Колас. Доў-
га яшчэ гудзелі трубным гулам басы ўнут-
ры раяля. Хомчанка.
[Іт. Ьазэо.]
БАСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак. Тое,
што і б а с і ц ь.
БАСАВІТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць басаві-
тага. [Лабановіч] прыдаў басавітасці свайму
голасу, пастукаў яшчэ раз і запытаў: —
Церам-церамок. Хто ў цераме жыве? Колас.
БАСАВІТЫ, -ая, -ае. Разм. Нізкі па гуку,
з характэрным для баса тэмбрам. Пры кож-
ным трапным сказе ці еыслоўі сам [рэдак-
тар] смяяўся паважным басавітым смехам.
Колас. Моцны, басавіты гудок прагучаў над
ракой. Краўчанка.
БАСАНОГІ, -ая, -ае. Тое, што і б о с ы. За
рыбакамі, як гракі за аратым, спяшаюцца
басаногія хлапчукі. В. Вольскі. / у перан.
ужыв. На момант заплюшчваю вочы і бачу
сеаё басаногае дзяцінства: бачу яго не вача-
мі, а думкамі. Сабаленка.
БАСАНОЖ, прысл. Босымі нагамі, без абут-
ку. Люблю тыя сцежкі на родным Палессі,
Дзе бегала ты па расе басанож. Кірэенка.
А як хацелася прайсціся басанож за плу-
гам! Здаецца, акрыяў бы душой, падужэў
бы целам. Сачанка. // Разм. Надзеўшы абу-
так на босыя ногі.— Маўчы ты, назола,—
злосна буркнуў Анісім і ўсхапіўся з пала-
цяў, басанож ускочыў у боты, накінуў
апашкі кажух і рынуўся з хаты. Сабаленка.
БАСАНОЖКІ, -жак; адз. басанбжка, -і, ДМ
-жцы; ж. Лёгкія летнія адкрытыя туфлі. Лі-
ля.. пачала збягаць па прыступках уніз.
Шырокае плацце раздувалася парусам, тон-
кія абцасікі басаножак гучна цокалі аб ка-
менныя пліты. Асіпенка.
БАСАТА, -ы, ДМ -цё, ж., зб. Лаянк. Гала-
дранцы, басякі. Лепш не чапаў бы Харытон
галадранай басаты. Баранавых. // Разм. груб.
Пра хлапчукоў, якія любяць рабіць шкоду.
[Дзядзька да Косціка:} — Ты чаго тут тыр-
чыш? Мо ў хату залезці хочаш? А ну марш
адсюль, басата... Арабей.
БАСЁЙН, -а, м. 1. ІПтучны вадаём для
плавання са сценамі, умацаванымі цэглай,
цэментам. Спартыўны басейн.
2. Тэрыторыя мора, возера, ракі разам з
сушай, з якой у іх сцякаюць паверхневыя
і падземныя воды. Басейн Заходняй Дзвіны.
Басейн возера Нарач.
3. Зона залягання каштоўных выкапняў.
Данецкі вугальны басейн.
[Фр. Ьаззіп.]
БАСІДЛА, -ы, м. Разм. Моцны басісты го-
лас, гук. А от волат «Шчука», нязграбны
дзябёлы паравозішча, рыкае густым басідлам,
аж шыбы дрыжаць. Шынклер.
БАСІСТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Нізкі па гуку,
з характэрным басовым тэмбрам.— Га-га-га-
-га!— басістым смехам загрымеў на ўсю
станцыю Садовіч. Колас.
2. Той, хто валодае басам, спявае басам.
Басісты спявак.
БАСІЦЬ, башў, басіш, басіць; незак. Гава-
рыць, спяваць басам. «ІПто Сашка,— у сен-
цах басіць Серафім,— Пагутару з ім я па
шчырасці, Гандзя, Даўно ўжо хачу я пагу-
тарыць з ім...». Зарыцкі.
БАСК гл. баскі.
БАСКАК, -а, м. Гіст. У перыяд татарскага
нашэсця — прадстаўнік ханскай улады і
зборшчык даніны. Гаворыць паданне: па
травах зялёных Па жвірыстых сцежках, па
пульхнай раллі Татары к баскаку з натоў-
пам палонных Дзяўчыну-красуню ў няволю
вялі. Ляпёшкін.
БАСКЕТ, -а, М -кеце, м. Разм. Тое, што і
баскетбол.
БАСКЕТБАЛІСТ, -а, М -сце, м. Спартсмен,
які займаецца баскетболам.
БАСКЕТБАЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да баскетбаліст.
БАСКЕТБОЛ, -а, м. Камандная спартыў-
ная гульня, пры якой кожная каманда імк-
нецца закінуць рукамі мяч у падвешаны
на слупе кошык (кольца з сеткай) праціў-
ніка.
[Англ. Ьаякеі-ЬаІІ.]
БАСКЕТБОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да баскетбола; прызначаны для гульні
ў баскетбол. Баскетбольная пляцоўка.
БАСКІ, -аў; адз. баск, -а, м.; баскбнка, -і,
ДМ -нцы; мн. баскбнкі, -нак; ж. Карэнная
народнасць паўночна-заходніх тэрыторый Іс-
паніі і суседніх паўднёва-заходніх раёнаў
Францыі.
БАСКОНКА гл. баскі.
БАСКСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
баскаў; належыць баскам. Баскская мова.
БАСМА, -ы, ж. Род расліннай фарбы для
валасоў. Басма — сцёртае ў парашок лісце
індыга.
[Цюрк.]
ЁАСМА, -ы; мн. басмы, -аў; ж. Гіст. 1. Тон-
кія лісты золата, серабра або медзі з выціс-
нутымі малюнкамі, якія ўжываліся для
ўпрыгожанняў.
2. У час татарскага нашэсця — пячатка з
адбіткам партрэта хана.
[Цюрк. басма — адбітак.]
БАСМАЦКІ, -ая, -ае. Звязаны з басмачамі,
басмацтвам. Басмацкі рух.
БАСМАЦТВА, -а, н. Узброены контррэва-
люцыйны нацыяналістычны рух у Сярэдняй
Азіі ў перыяд барацьбы за ўмацаванне Са-
вецкай улады, які набыў характар адкрыта-
га палітычнага бандытызму.
БАСМАЧ, -а, м. Удзельнік контррэвалю-
цыйнай нацыяналістычнай банды ў Сярэд-
няй Азіі.
[Ад цюрк. басмак — рабіць налёт.]
БАСОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да ба-
са. Басовая партыя. Басовая струна. □
— Браціе!—расцяжна гудзе пісар, пачынаю-
чы з самай нізкай басовай ноты, як шэр-
шань у пустым асінавым дупле. Колас.
О Басовы ключ гл. ключ.
БАСОК, -ска, м. 1. Разм. Не вельмі моцны
бас. То, бывала, ціўкаў, як малады пеўнік,
а то, як па заказу, басок з’явіўся. «Вожык».
2. Струна на шчыпковых музычных інст-
рументах, якая дае нізкі гук.
БАСОН, -у, м. Узорныя плеценыя вырабы
(шнуры, тасьма, аблямоўка і інш.), якія
ідуць на ўпрыгожанне адзення, аздабленне
мэблі.
[Ад фр. раззетепі.]
БАСОНАВЫ і БАСОННЫ, -ая, -ае. Якімае
дачыненне да басону. Басонавая работа. Ба-
сонавыя карункі.
БАСОТА, -ы, ж. Тое, што і б а с а т а. [Ко-
ля[ спяваў, падыгрываючы сабе на гітары, а
местачковая басота ішла ўслед, баючыся пра-
пусціць хоць адно слова. Навуменка.
БАСТА, выкл. Разм. Даволі, хопіць, ка-
нец. Схаваўся ў гушчары асаковых зарасні-
каў, перавязаў нагу кашуляй, сказаў сам
сабе: «Баста, адваяваўся, Тарас». Асіпенка.
[Іт. Ьазіа.]
БАСТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак. Ар-
ганізавана спыняць працу з мэтай дамагчы-
ся ад капіталістычных прадпрыемцаў або
ўрада задавальнення эканамічных або палі-
тычных патрабаванняў. Той самай зімы, пад
вясну, на хімічнай фабрыцы, у горадзе, ба-
ставалі рабочыя. Чорны. // перан. Разм. Вы-
казваючы сваё незадавальненне чым-н., ад-
маўляцца ад удзелу ў якой-н. рабоце.
БАСТОН, -а і -у, м. 1, -у. Высакаякасная
тонкая шарсцяная тканіна для касцюмаў.
Касцюм з бастону.
2. -а. Карцёжная гульня. Гуляць у бастон.
3. -а. Танец павольнага тэмпу. Танцаваць
бастон.
[Ад геагр. назвы.]
БАСТОНАВЫ, -ая, -ае. Пашыты з бастону
(у 1 зрач.). У сінім бастонавым гарнітуры,
пры яркім шырока завязаным гальштуку, з
светлым фетравым капелюшом у руцэ,.. [Ба-
рушка] выглядаў франтавата і па-святоч-
наму. Карпаў.
БАСТР, -у, м. Жоўты цукровы пясок ніз-
кай якасці, які атрымліваецца пры перавар-
цы бурачнай патакі.
БАСТУЮЧЫ. 1. -ая, -ае. Дзеепрым. незал.
цяпер. ад баставаць.
2. у знач. наз. бастўючы, -ага, м. Удзель-
нік забастоўкі. Збор сродкаў у фонд басту-
ючых.
3. Дзеепрысл. незак. ад баставаць.
БАСТЫЁН, -а, м. Даўняе ўмацаванне ў вы-
глядзе пяцівугольніка, якое будавалася па
вуглах агароджы крэпасці. Пакланюся бастыё-
нам Врэсцкай крэнасці суровай, Гераічныя
імёны Успомню светлым, шчырым словам.
Панчанка. / у перан. ужые. Савецкі Саюз —
бастыён міру. □ Даўно на мірным фронце ты
і ён, I я таксама на сваім заданні: Штурмую
паэтычны бастыён. Смагаровіч.
[Фр. Ьазііоп.]
БАСТЬІЁННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бастыёна. Вастыённая сістэма.
БАСУРМАН, -а, м. 1. Уст. Пра чалавека
іншай веры, пра іцшаземца. [Поп:]—Ах, ба-
сурман! Ах, паразіт скажэнны! Як ты асме-
ліўся так спаганіць сан Свяшчэнны? Вала-
севіч.
2. Лаянк. Пра несумленнага чалавека.— Пе
хочуць, басурманы, памагчы,— сказаў.. [Л/я-
лешка] з лёгкай усмешкай, якая, відаць, бы-
ла знакам ветліваСЦІ да Судакова. Радкевіч.
БАСУРМАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -пак; ж.
Жан. да басурман.
БАСУРМАНСКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае ад-
носіны да басурмана. Басурманская вера.
БАСЦІ, бадзё; незак., каго-што чым Тое,
што і б а д а ц ь.
БАСЦІСЯ, бадзёдца; незак. Тое, што і ба-
дацца.
БАС9ТЛЯ, -і, :ж. Разм. Беларускі народны
смычковы музычны інструмент нізкага рэ-
гістру, кантрабас. Зеарыла вясна прыварот-
нае зелле. Без бубна было, без басэтлі вя-
селле. Зарыцкі.
БАСЯК, -а, м. 1. Прадстаўнік дэкласава-
ных слаёў насельніцтва ў капіталістычным
грамадстве.
2. Разм. лаянк. Нягоднік, гарэза, сваволь-
нік. [Халімон:] — Ён, гэты басяк, нада мной
кпіны строіць. Чакай жа, я табе пакажу!
Галавач.
БАСЯЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
басяка, уласцівы басяку (у 1, 2 знач.). Ба-
сяцкае жыццё. Басяцкія звычкі.
БАСЯЦТВА, -а, н- 1. Характар жыцця ба-
сяка, паводзіны басяка.
2. зб. Басякі.
БАСЯЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Жан. да басяк (у 2 знач.).
БАСЯЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; незак.
Разм. Весці басяцкае жыццё. [Пракоп:] —
Не дам! Вот жа не дам! Басячыць ідзі. Ба-
ранавых.
БАТАЛІСТ, -а. М -сце, м. Мастак, творы
якога прысвечаны ваеннай тэматыцы. Экспа-
зіцыя музея абароны Брэсцкай крэпасці па-
паўняецца яшчэ адным мастацкім творам
, маладога баталіста. «Беларусь».
। БАТАЛІЯ, -і, ж. 1. Уст. Бітва, бой. Гро-
дзенская губерня была месцам жорсткіх ба-
талій у вайну 1812 года. / у перан. ужые.
Футбольныя баталіі.
2. Разм. жарт. Бурная сварка, бойка. [Рн-
мар:] — Учора трохі кепска атрымалася. Пры-
мусіў еас быць сведкам сямейнай баталіі.
Арабей.
[Фр. Ьаіаіііе.]
БАТАЛЬЁН, -а, м. Вайсковае • падраздзя-
ленне, якое звычайна складаецца з некаль-
кіх рот і спецыяльных узводаў. Стралкоеы
батальён. Санітарны батальён. Дысцыплінар-
ны батальён. □ Асобны супрацьтанкаеы ба-
тальён адыходзіў па палявой дарозе. Дудо.
[Фр. ЬаіаіІІоп.]
БАТАЛЬЁННЫ, -ая, -ае. 1. Разм. Які мае-
адносіны да батальёна, належыць батальё-
ну, арганізуецца ў батальёне. Батальённы
камісар. Ватальённы мінамёт. Батальённы
камітэт.
2. у знач. наз. батальённы, -ага, м. Каман-
дзір батальёна. [Блешчыка] часцяком бачыў
Дудок за апошнія дні, батальённы не ра.т
быў і ў іх часці. Лынькоў.
БАТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які адлюстроўвае
ваепныя сцэны, баявыя дзеянні. Баталыіы
жывапіс.
БАТАНІК, -а, м. Спецыяліст у галіне ба-
танікі.
БАТАНІКА, -і, ДМ -ніцы, ж. Навука аб
раслінах. _
[Грэч. Ьоіапе — расліна.]
БАТАНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да батанікі. Ватанічны сад. Батанічная тэр-
міналогія.
БАТАР9ЕЦ, -рэйца, м. Артылерыст, баец
батарэі (у 1 знач.). Уначы Жаўна з групай
партызан свайго атрада прабраўся ў тыл во-
рага, перабіў батарэйцаў і папсаваў гарма-
ты. Шамякін.
БАТАР9ЙКА, -і, ДМ -йцы; Р мн. -рэек; ж.
Памянш. да батарэя (у 3 знач.). // Электрыч-
ны кішэнны ліхтарык, а таксама батарэя
для яго. Промні сеятла з батарэек уздоўж і
ўпоперак вуліцы праціналі цемру. Пестрак.
БАТАР9ЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да батарэі (у 1 знач.). Батарэйны
агонь.
2. Які працуе на энергіі батарэй. На сама-
робным століку — пішучая машынка «Ундэр-
вуд» і батарэйны прыёмнік. «Маладосць».
БАТАР9Я, -і, ж. 1. Тактычнае падраздзя-
ленне ў артылерыі і ракетных войсках, якое
мае ў сваім саставе некалькі гармат або ра-
кетных установак. Зенітная батарэя. Міна-
мётная батарэя. □ Як на далоні відны былі
ўспышкі на агняеых пазіцыях артылерый-
скіх батарэй. Новікаў. // Умацаванне, якое
служыць пазіцыяй для некалькіх гармат або
ракетных установак.
2. Аб’яднапне некалькіх аднатыпных пры-
лад, прыстасаванняў, апаратаў у адзіную сі-
стэму для болып эфектыўнага сумеснага
дзеяппя. Коксаеая батарэя. Радыятарная ба-
тарэя.
3. Сукупнасць злучаных паміж сабой кры-
ніц току, энергіі (акумулятараў, гальваніч-
ных элементаў і іеш.). Атамная, сонечная,
анодная батарэя.
4. чаго. Жарт. Шэраг якіх-н. аднародных
прадметаў. [Янушка] вабіла да сябе цэлая
батарэя бутэлек, што стаялі на вітрыне на
самым відным месцы і наводзілі на вясёлыя
думкі. Дайліда.
[Фр. Ьаііегіе.]
БАТАТ, -у, М -аце, м. Расліна сямейства
павоевых, клубні якой багатыя на крухмал
і цукар і выкарыстоўваюцца ў кулінарыі і
кансервавай прамысловасці; салодкая бульба.
[Ісп. Ьаіаіа.]
БАТЛЁЕЧНІК, -а, м. Гіст. Артыст, які
ўдзельнічаў у батлеечных спектаклях.
БАТЛЁЕЧНЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а т-
л е й к а в ы.
БАТЛЁЙКА, -і, ДМ -йцы, ж. Гіст. Пашыра-
ны і папулярны ў мінулыя часы на Белару-
сі перасоўны лялечны тэатр. «Батлейку»
трэба разглядаць як арганічнае прадаўжэнне
развіцця скамарошых лялечных прадстаў-
ленчяў. «Беларусь».
БАТЛЁЙКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да батлейкі, звязаны з батлейкай. Батлейка-
вы тэатр.
БАТОГ, батага, м.; мн. батагі, -бў. Уст.
Палка, якая даўней прымянялася для цялес-
най кары. Лёс аднолькаеа нас адзначаў, Але
Муж — не той, хто не знаў батагоў, А той,
хто пад імі маўчаў. Караткевіч.
БАТОЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; незак.
Уст. Учыняць кару, катаваць батагом ці
чым-н. іншым. Ірад меў шляхецкі ўбор і хі-
тры Твар лісіцы 1 ў руках бізун, Якім бато-
жыў мужыкоў заўсёды. Танк.
БАТОМЕТР, -а, м. Прыбор, пры дапамозе
якога бярэцца вада з розных глыбінь пры-
роднага вадаёма для вызпачэнпя яе хіміч-
ных і фізічных уласцівасцей і інш.
[Грэч. ЬаіЬоз — глыбіня, шеігео — мераю.]
БАТОН, -а, м. Белы хлеб прадаўгаватай
формы. Кавалак батона.
[Фр. Ьаіоп — палка.]
БАТОННІЦА, -ы, ж. Пластмасавая скрын-
ка для захоўвання батона, хлеба.
БАТРАК, -а, м. Сельскагаспадарчы рабо-
чы, якога памешчык або кулак наймаў для
працы ў сваёй гаспадарцы; парабак. Абеззя-
меленае сялянства вымушана было ісці да
памешчыка і кулака ў батракі або шукаць
работу на старане. «Прырода Беларусі». Дзед
мой быў вечны парабак-батрак, бацька такса-
ма, і я парабкаваў ды батрачыў. Янкоўскі.
БАТРАЦКІ, -ая, -ае. Які належыць батра-
ку, уласцівы батраку; складаецца з батракоў.
Батрацкі хлеб быў дужа горкі. Ты ўспаміна-
еш са слязой, Як жала, ткала, на вячоркі
Хадзіла ў дом чужы зімой. Ляпёшкін. Слоў
у песні нямнога, ды словы — простыя і гор-
кія, як батрацкая доля. Брыль. [Селянін:] —
.4 Сёмку-матроса, які быў у батрацкім камі-
тэце, выдаў пан немцам. Лынькоў.
БАТРАЦТВА, -а. н. 1. Становішча батрака;
занятак батрака. Максім Шахневіч з пятнац-
цаці гадоў служыў у батраках і толькі за
год да ваеннай службы кінуў сваё батрацт-
ва. Колас.
2. зб. Батракі як сельскі пралетарыят.
БАТРАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Жан. да батрак.
БАТРАЧЫ, -ая, -ае. Тое, што і б а т р а ц-
к і. Не дарэмна кажуць: «Батрачы хлеб —
сабачы». Якімовіч.
батрачыць, -чу, -чыш, -чыць; незак.
Працаваць батраком, жыць батрацкім жыц-
цём.— А бог?— Мана і бог. Чаму ён нам з
табою, Скажы, не дапамог? Чаму, калі ба-
трачыў, Ён мне не даў зямлі? Куляшоў.
БАТУЛІЗМ, -у, м. Спец. Атручэнне, выклі-
канае харчовай інфекцыяй.
[Ад лац. Ьоіпіпз — каўбаса.]
БАТУТ, -а, М -тўце, м. Спартыўны снарад
у выглядзе стойкі з капронавай або металіч-
най сеткай.
БАТУТІЙСТ, -а, М -сце, м. Спартсмен, які
займаецца скачкамі на батуце.
БАТФОРТЫ, -аў; адз. батфбрт, -а, М -рце,
м. Уст. Боты з высокімі халявамі з растру-
бамі ўверсе.
[Фр. ЬоМе.ч Іогіез.]
БАТЫМЁТРЫЯ, -і, ж. Спец. Вымярэнне
водных глыбінь.
[Грэч. ЬаШўз — глыбокі, шеігео — мераю.]
БАТЫПЛАН, -а, лі. Глыбакаводны апарат
для вывучэння марскіх глыбінь, здольны
манеўраваць у вертыкальным і гарызанталь-
ным становішчы.
БАТБІР, -а, м. Ва ўсходніх народаў — во-
лат, асілак, адважны чалавек. Хасан перака-
заў песню пра возера Джунган, магутнага
батыра Касыма і прыгажуню Алію. Дані-
ленка.
БАТЫСКАФ, -а, м. Самаходны апарат для
глыбакаводных даследаванняў.
[Грэч. ЬаіЬўз — глыбокі, екарЬоз — судна.]
БАТЫСТ, -у, М -спе, м. Тонкая паўпраз-
рыстая тканіна з ільняной або баваўняпай
пражы.
[Фр. Ьаіізіе.]
БАТЫСТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да батысту. Батыставая тканіна. // Зроблены
з батысту. Батыставая кофтачка.
БАТЫСФЁРА, -ы, ж. Стальная камера
сферычнай формы, пры дапамозе якой вы-
вучаецца падводная расліннаснь і жывёльны
свет.
[Грэч. ЬаіЬўз — глыбокі, зрЬаіга — шар.]
БАТЭРФЛЯІСТ, -а, М -сце, м. Спартсмен,
які плавае стылем батэрфляй.
БАТЭРФЛЯЙ, -ю, м. Адзін са спосабаў
спартыўнага плавання, пры якім грабок ро-
біцца ў вертыкальнай плоскасці і абедзве
рукі адначасова выносяцца на паверхню
вады.
[Ад англ. ЬпНегПу — матылёк.]
БАУЛ, -а, м. Падарожны куфэрак; скрын-
ка круглаватай формы. 3 дняпроўскай пры-
стіні прыкаціў у еёску старэнькі сіненькі
«Масквічок», і шафёр доўга выносіў з яго
розныя сумкі, баулы і тэрмасы. Ракітны.
[Іт. ЬапІе.]
БАУКА, -і, ДМ -ўпы, ж. Разм. Правядзеп-
не часу ў гутарках, забавах. Разводзіць
[Дзяжа] розныя балясы Гадзіну добрую пад-
рад. I раз у часе гэтых бавак 3 участка роў-
нага сігнал: Брыгадны едзе генерал! Колас.
БАЎЛЕННЕ, -я, н. Тое, што і бавенне.
БАЎТАНУЦЦА, -вўся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся, -няцёся; зак. і аднакр. Разм. 1. Аб
вадкасці — хлынуць у адзін бок.
2. Раптоўна пахіснуцца. Шапка з’ехала да-
лёка на патыліцу: мусіць, баўтануўся моц-
на, паслізнуўшыся, Размысловіч. Шынклер.
3. 3 шумам кінуцца ў ваду. Баўтануцца ў
возера.
БАУТАНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. і аднакр. Разм. 1. Скалануць якую-н.
пасудзіну з вадкасцю. Баўтануць біклажкай.
2. Матнуць галавою, нагою і пад. Хомка
троху прыпамінаў, але [невыразна] баўтануў
галавою, бо не меў ахвоты размаўляць. Га-
рэцкі.
3. Рэзка, адрывіста пляснуць чым-н. па ва-
дзе. Вось ён [сом] блізка баўтануў хвастом і
перавярнуўся. Ваданосаў.
БАЎТНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся. Тое, што і баўтануцца.
БАЎТНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Тое, што і баўтануць.
БАЎТЎН, -а, лі. Наседжанае без зародка
яйцо.
БАЎТУХА, -і, ДМ -тўсе, ж. Разм. Пойла
для жывёлы. Баўтуха з вотруб’я. // Рэдкая
нясмачная страва. Наварыць баўтухі.
БАУТУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Разм. 1. Памянш. да баўтуха.
2. Яечня з разбоўтаных яец.
БАУЭР, -а, м. Нямецкі селянін-землеўлас-
нік. Пракрадваючыся ў нямецкія вёскі і
фальваркі баўэраў, яны [уцекачы] здабывалі
штокольвечы з ежы. Быкаў. Пакуль Чырво-
ная Армія вызваліла У сходнюю Прусію, Дзя-
ніс парабкаваў у нямецкага баўэра. Гроднеў.
БАХ, выкл. 1. Ужываецца як гукаперай-
манпе для абазначэння моцнага адрывістага
гуку, выстралу. «Бах! Бабах!» Гэта ўжо
стралялі з вінтовак. Хомчанка.
2. у знач. еык. Разм. Адпавядае дзеясло-
вам бахнуць — бахнуцца і бахаць — бахац-
ца. Адзін прыйшоў з ружжом ды — бах! а
другі колікам — і канец таму ваўку. 3 нар.
БАХАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Тое, што і буханка.
БАХАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бахаць — бахнуць, а таксама
гукі гэтага дзеяння.
БАХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да бахнуць.
БАХІЛЫ, _-лаў; адз. бахіла, -ы, ж. 1. Сама-
робныя глыбокія гумавыя галёшы на валён-
кі. Дзядзька Сымон у акулярах сядзеў на ні-
зенькім услончыку пасярэдзіне пакоя і клеіў
бахілы. Карпаў.
2. Спецыяльны від скураной адзежы для
рыбалавецкіх і лесасплаўных промыслаў.
БАХМАТЫ, -ая, -ае. Пышны; разложысты.
Тут, пад страхою, быў сенавал і бацька што-
восень сюды прывозіў з лугу бахматыя вазы
зялёнага, духмянага мурагу. Сачанка. У за-
цішку палян лясных Зацвітае бахматы верас.
Бураўкін.
БАХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. 1. Ударыцца аб што-н. Бахнуцца гала-
вой аб вушак.
2. Паваліцца з шумам. Бахнуцца на пад-
логу.
БАХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.
Разм. 1. Ўтварыць моцны адрывісты гук,
выстраліць. Гулка бахнуў драбавік. Броўка.
/ у безас. ужыв.— Ну і бахнула! — у захап-
ленні ўсклікнуў Мікешка, скаціўшыся з аб-
рыву. Беразняк.
2. 3 шумам ударыць, стукнуць, кінуць.
Бахнуць па галаве. Бахнуць кулаком паста-
ле. Бахнуць шклянку на падлогу.
БАХТАРМА, -ы, ж. Спец. Спод, адваротны
бок выдубленай шкуры.
БАХЧА, -ы, ж. Поле, на якім вырошчва-
юць кавуны, гарбузы, дыні. Сямёну Захара-
вічу ўспомнілася, як аднойчы ўпоцемку тра-
пілі палкавыя машыны на бахчу: лопаліс.ч
кавуны, раўлі маторы, прабуксоўвалі колы...
М. Стральцоў.
БАХЧАВОД, -а, М -дзе, м. Спецыяліст па
бахчаводству.
БАХЧАВОДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да бахчаводства. Бахчаводная гаспадарка.
БАХЧАВОДСТВА, -а, н. Вырошчванне бах-
чавых культур як асобная галіна сельскай
гаспадаркі.
БАХЧАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
бахчы. Бахчавыя культуры.
БАЦ >, выкл. Разм. 1. Ўжываецца для пера-
дачы рэзкага адрывістага гуку. Тут адзін з
рыбакоў размахнуўся і — бац! — абухом па лё-
дзе. Ігнаценка.
2. у знач. вык. Ужываецца для перадачы
раптоўнасці, нечаканасці дзеяння. [Нлест:] —
I пацяклі на рахунак тысячы. А я тут бац,
памесячнае авансаванне ўвёў, па тры рублі
на працадзень. Шашкоў. [Зося.-] — Толькі, ве-
даеш, мы скончылі абедаць і яшчэ я не па-
спела вылезці з-за стала, як бац — хто ж ты
думаеш? — Васіль у хату. Гартны.
БАЦ2, баца, м. Абл. Пацук. Збудаваў япа-
лац, Многа фабрык, мастоў. Сам жа голы, як
бац,— Пары дзве рызманоў. Колас.
БАЦВІННЕ, -я, н., зб. 1. Лісце і сцёблы
буракоў. Падышоўшы бліжэй,.. [Варанецкі]
пазнаў Веру Добку і жанчын з яе звяна,
якія пры святле «лятучых мышэй» ачышчалі
буракі ад бацвіння. Дуброўскі.
2. Страва, звараная з бурачных сцяблоў і
лісця. Мар’яна з Янінаю прыносяць вячэру
і ставяць на стол глыбокую гліняную поў-
ную бацвіння міску. Мурашка. [Жанчыны:]—
Пятру свайму бацвіння наварыць, а бура-
чок — на рынак. Пальчэўскі.
БАЦЕЧКА, -і, м. Ласк. да бацька (у 1
знач.). // Фамільярны зварот да субяседні-
ка.— Разумею, разумею вас, бацечка мой.
Час і, так сказаць, творчае натхненне,— і
Іван Антонавіч не да месца падміргнуў з-за
акуляраў. Даніленка. / у іран. ужыв.— Мо-
жа, проста хварэе [Сашка] нездаровай ціка-
васцю, як і бацечка. 1 той жа Марцінок усю-
ды хоча свой нос утачыць,— дадаў Максім.
Машара.
БАЦІНКІ, -нак; адз. бацінак, -нка, м. Тое,
што і чаравікі. Ірваныя бацінкі на бо-
сую нагу болыа за ўсё іншае гаварылі, што
ён з далёкай дарогі... Брыль. Косцік за вяс-
ну збіў бацінкі, а Валі туфлі цесныя зрабі-
ліся. Васілевіч.
БАЦНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак. і
аднакр. Разм. 3 шумам паваліцца, кінуцца.
Мікалай Яўсеевіч шмыгнуў у суседні пакой
і бацнуўся на канапу. Кавалёў.
БАЦНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм. Моц-
на ўдарыць. Люта — аж заенчыў той — бац-
нуў наском сабаку. Мележ.
БАЦЫЛА, -ы, ж. Бактэрыя, якая мае фор-
му палачкі. Туберкулёзная бацыла. / у перан.
ужыв. К. Чорны — адзін з пісьменнікаў, якія
добра разумелі гэтае імкненне фашызму зара-
зіць увесь свет, усё чалавецтва бацыламі ан-
тыгуманізму. Адамовіч.
[Лац. ЬасіІІііт — палачка.]
БАЦЫЛАНОСЬБІТ, -а, М -біце, м. Чалавек
або жывёліна, у органах якіх знаходзяцца
ўзбуджальнікі заразных хвароб, не выклі-
каючы яўных захворванняў саміх носьбітаў.
БАЦЫЛЙРПЫ, -ая, -ае. Выкліканы бацы-
ламі. Бацылярная дызентэрыя.
БАЦЬКА, -і; мн. бацькі, -аў; м. 1. Мужчы-
на ў адносінах да сваіх дзяцей; тата. Зачуў-
шы татаў ход знаёмы, Малыя з хаты высы-
палі, За брамай бацьку сустракалі. Колас. //
Вядомая і паважаная ў пэўных колах асоба.
[Гарун:\—Павел Сцяпанавіч! Добрай раніцы,
добрага здароўечка. Бацька ты наш родны!
Шамякін. // Разм. Зварот да старога чалаве-
ка. Пераехаўшы [цераз рэчку], знаёмы пар-
тызан падзякаваў Грысю і зноў назваў яго
бацькам. Кулакоўскі.
2. Самец у адносінах да свайго патомства.
3. чаго. Кніжн. Заснавальнік, пачынальнік
якой-н. навукі, вучэння. Акадэмік Карскі —
бацька беларускай філалогіі.
0 Выліты бацька, копія бацька — пра дзі-
ця, з твару вельмі падобнае на бацьку. Га-
дзіцца ў бацькі каму гл. гадзіцца. Імя па
бацьку гл. імя. Пайсці па бацьку гл. пайсці.
Пасаджоны бацька — пры адсутнасці бацькі
той з родзічаў, што выконвае на вяселлі ро-
лю бацькі жаніха або нявесты. Прыёмны
бацька — чалавек, які прыняў дзіця ў сваю
сям’ю на правах сына (дачкі). Родны баць-
ка, кроўны бацька — аднаго роду, адной кры-
ві па бацькоўскай лініі. Увесь у бацьку —
пра дзіця, якое з твару і характарам падоб-
нае на бацьку.
БАЦЬКАВІЧ, -а, м. Разм. жарт. Ужываец-
ца пры іменаванні каго-н. па бацьку, калі
імя бацькі невядома або яно не пазываец-
ца.— Да хуткага спаткання, Леанід бацька-
віч! — жартаўліва памахала [Агнёва'] ручкай.
Вірня.
БАЦЬКАЗАБОЙСТВА, -а, н. Забойства
свайго бацькі.
БАЦЬКАЗАБОЙЦА, -ы, м. і ж. Забойца
свайго бацькі. Але адмовіць вялікай ноччу
ў кацалунку?! Такое рабілі, толькі калі між
людзьмі ляжала кроў сваяка, блізкага свая-
ка, або самага лепшага друга. Такое рабілі
толькі даносчыку на сваіх або бацьказабой-
цу. Караткевіч.
БАЦЬКАЎ, -кава. Які належыць бацьку,
уласцівы бацьку (у 1 знач.). Пайсці бацька-
вай дарогай. □ Мяне сцяжынка ўжо вяла
да дому, У бацькаў двор аселіцай вяла. Гі-
левіч.
<> За бацькавай галавой (жыць) — весці
бесклапотнае жыццё.
БАЦЬКАУСКІ, -ая, -ае, н. 1. Які належыць
бацьку. Ты зжылося з намі, бацькаўскае
слоўца, Пк бы корань з дрэвам, як бы з не-
бам сонца. Купала. // Уласцівы бацьку. Па-
глядзіць на свайго сына Сцяпан, і напоўняц-
на яго вочы вялікай бацькаўскай радасцю.
Кулакоўскі. // Набыты, спраўлены бацькам.
[Ганцы] было вельмі прыемна выводзіць з
аглабель за повад уласнага бацькаўскага ка-
ня. Чорны.
2. Звязаны з бацькаўшчынай, радзімай.
Клічуць дарогі ў бясконцыя далі... Самы ты
вольны, край бацькаўскі наш! Кірэенка. На
ім [гербе] — каронай залатой — Спляліся спе-
лыя калоссі Бязмежных бацькаўскіх раўнін.
Бялевіч.
БАЦЬКАЎШЧЫНА, -ы, ж. 1. Для кожнага
чалавека краіна, дзе ён нарадзіўся, грама-
дзянінам якой ён з’яўляецца. Працоўныя
справы і духоўныя імкненні беларуса —
родныя ўсім народам сацыялістычнай баць-
каўшчыны. Лужанін. Паволі разыходзіліся
салдаты, поўныя дум пра лёс сваёй бацькаў-
шчыны, сем’яў, пра сваё асабістае жыццё.
Гурскі.
2. Родны куток, месца, дзе нарадзіўся і
вырас хто-н.— Нкая прыгожая Асінаўка! —
заўважыла Маша.— Бацькаўшчына твая, а
ты не хацеў сюды ехаць. Гроднеў. // Месца,
дзе што-н. значнае адбылося, дало чаму-н.
важнаму пачатак. Савецкі Саюз — бацькаў-
шчына сацыялістычнай рэвалюцыі.
3. Набытак бацькі, спадчынная маёмасць.
[Пракоп сыну:] — Растрасе бацькаўшчыну.
Хутка [прагуляе], што нажыў бацька за свой
век. Баранавых.
БАЦЬКІ, -бў; адз. няма. 1. Вацька і маці
ў адносінах да сваіх дзяцей. Бацькі Ціхона
Піменавіча Бумажкова былі бедныя сяляне
з вёскі Пудоўля на Магілёўшчыне. Чорны.
2. Папярэднія пакаленні, продкі. Бо я
знаю — землі нашы, Горы, моры, нівы, па-
шы Для ўсіх нас свяшчэнны. За іх кроў
бацькоў праліта. Праз гарніла мук здабыта
Наша доля, воля. Колас.
БАЦЬКОЎСКІ, -ая, -ае. 1. Які складаецца
з бацькоў. Бацькоўскі камітэт. Бацькоўскі
сход. // Які зыходзіць ад бацькоў. Бацькоў-
ская воля, ласка. Бацькоўскае благаславен-
не. // Які належыць бацькам. 1 што б я быў
для чалавецтва, Калі б не гэтая дарога, Якая
ў свет шырокі ўецца Адсюль — з бацькоў-
скага парога. Лойка. // Які звязаны з баць-
камі, бацькоўствам. Дагледзець бацькоўскую
старасць.
2. перан. Клапатлівы, дбайны, ласкавы ў
адносінах да каго-н. Бацькоўскімі клопатамі
акружаюць савецкіх дзяцей наша партыя і
ўрад. о Незнаёмы паглядзеў на мяне цёп-
лымі, бацькоўскімі вачамі. Бядуля.
БАЦЬКОЎСТВА, -а, н. 1. Кроўная род-
насць паміж бацькам і яго дзіцем. Устанаў-
ленне бацькоўства.
2. Уласцівыя бацьку пачуцці і адносіны
да сваіх дзяцей.
БАЦЮХНА, -ы, м. 1. Разм. Ужываецца
звычайна пры звароце з пашанай да каго-н.
2. Ласкава-фамільярны зварот да каго-н.
Ленін горача запярэчыў Пятроўскаму: — Вы
забываецеся, бацюхна, што мы ўжо Савец-
кая дзяржава. Мяжэвіч.
0 Бацюхны (мае)! (у знач. выкл.)—вы-
ражае здзіўленне, спалох. [Салдат:] — Сынок!
Мой сынок! Як жа так?.. Няўжо не пазнаеш?
А вырас — бацюхны!.. Сапраўдны мужчына.
Гамолка.
БАЦЮШКА, -і, м. Разм. Поп. Высокі ба-
цюшка ў блішчастай расе, з вялікім крыжам
на грудзях і рыжай, шырокай, як плаха, ба-
радою трымаў за руку свайго сынка. Хведа-
ровіч.
Ба'ця
БАЦЯ, -і, м. Разм. 1. Бацька.— Ведаю, ба-
ця, вайсковую службу,— усміхаючыся, адка-
заў Іван,— варон страляць не буду. Колас.
2. Фам. Бацюшка, поп. У папа ды быў са-
бака, Поп яго любіў. Ён не краў у баці са-
ла,— Поп яго не біў. Крапіва.
БАЦЙН, -а, м. Тое, што і б у с е л. 1 толь-
кі рабыя бацяны ўлетку садзіліся на імху і
блукалі па ім ды дзюбамі пілі з крыніц ва-
ду, якой так хацелася людзям. Галавач.
Твае лугі, твае балоты Вартуе ўлетку
госць — бацян. Гурло.
БАЧ, ф. заг. ладу ад дзеясл. бачыць.
Разм. 1. Ужываецца, каб звярнуць чыю-н.
увагу па што-н.— Бач, якімі волатамі ўзні-
маецца новае пакаленне! — усклікнуў мой
таварыш, і ў яго голасе чуліся гонар і замі-
лаванне. Гарбук. Бач, газетчыкі разносяць
Свежыя газеты. А. Александровіч. // у знач.
выкл. Выкарыстоўваецца прЬі выражэнні
абурэння, незадавальнення чым-н, здзіўлен-
ня (звычайна ў спалучэнні з словам «ты»).
[Гукан Піыковічу:'] «Бач, раскрычаўся! Пісь-
мы яго прымушалі пісаць!.. Перапрацаеаў-
ся!..» Шамякін.— Бач ты яго, Алёшку, як
прыбраўся...— шапталіся жанчыны, седзячы
на лаўках. Дайліда.
2. у знач. пабочн. Бачыш; як бачыш. Я яго,
бач, сам сустрэў.
БАЧАННЕ, -я, н. 1. Зрокавае ўспрыманне
рэчаў павакольната асяроддзя. Выразнае ба-
чанне прадмета. □ Бачаннем жорава не зло-
віш. Прыказка. //Здолыіасць арганізма ў сон-
ным стапе ўяўляць зрокавыя вобразы.
2. Разумовае ўсведамленне, успрыманне
навакольнага свету. Свежасць паэтычнага ба-
чання жыцця. □ Бачанне прыгожага і ўты-
літарнага ў адзінстзе, непарыўнай сувязі
мела для эстэтыкі савецкай літаратуры над-
звычай вялікае значэнне. Навуменка.
ВАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
бачыць.
0 Дзе гэта бачана (з злучн. «каб» або з
інф.) — выражае здзіў.тенне, незадавальнен-
не чым-н.
БАЧКОМ, прысл. Разм. 1. Ісці плячом упе-
рад. Нарэшце прыйшоў Кацура. Вачком улез
у дзверы, абтрос мокрую шапку. Асіпенка.
// Сядзець напаўпаварота. Андрэй сядзеў на
ложку бачком, і акно было ў яго якраз перад
вачыма. Пташнікаў.
2. Стараной, туляючыся. Сабраўся Сіпак у
камячок .. і бачком-бачком падаўся быў да
школьнай дрывотні. Лынькоў.
3. Між іншым, не кранаючы асноўнага.
А крытыка пра гэта скажа бачком: еельмг
добрая, сакавітая мова, або — нудная, сухая
мова. Скрыган.
0 Ехаць бачком — хітраваць; прыстасоў-
ваючыся да абставін, хітруючы, старацца не
трапляць у кепскае становішча.
БАЧЛІВЫ, -ая, -ае. Праніклівы, дапытлівы.
— 1 пэўне з Завітанак сюды хтось заеітвае,—
жартаўліва ў тон гаспадару прамоеіў Лабано-
еіч і кінуў на яго бачлівы погляд. Колас.
БАЧНА, у знач. вык. Відаць; можна раз-
гледзець. Адсюль [з абочыны] было добра
бачна ўсё, што адбываецца на полі. Шыцік.
/ з злучн. «што», «як» і інш. Два.. байцы не-
хаця палезлі на абрыў; бачна было, як яны
прыкметна баяліся. Быкаў. А там бог бацька,
бачна будзе, Як што абернецца яно. Колас.
БАЧНАСЦЬ, -і, ж. 1. Магчымасць бачыць;
магчымасць бачыць удалечыню. Вылучаюцца
паласатыя пары пагранічных слупоў.. На-
права і налева ад кожнай пары, не выходзн-
чы з межаў бачнасці, віднеецца другая, аі
другой — трэцяя і г. д. Брыль.
2. Разм. Знешняе падабенства, якое робіць
падманлівае ўражанне. Бачнасць высакарод-
ства. □ Жыжка пусціўся на хітрыкі. Ён м-
чаў з таго,.. як быў утвораны ўвосень гур- -ь
ток па вывучэнню аграноміі — і пайшоў, і В
пайшоў, абводзячы пытанне вялікім круган **
непатрэбшчыны, ствараючы бачнасць нейкай
дужа вялікай працы ў гэтым напрамку. Ер-
маловіч.
БАЧНЫ, -ая, -ае. Даступны зроку. Высо-
ка-высока над.. [Максімкам], ледзь бачныя,
кружыліся буслы. Гамолка. Над комінам ха-
ты паказаўся пакуль што не бачны нікому
лёгкі дымок. Брыль.
БАЧОК , -чка, м. 1. Памянш. да бак. Пад’-
еха.га кухня. 3 паходных бачкоў Мы смачна
пад’елі тады. Броўка.
2. Пасудзіна для праяўлення фотапласці-
нак, плёнак.
БАЧОК2, -чка, м. Памянш. да бок. [Мары-
на Архіпаўна:] — Павернецца ён на другі ба-
чок і просіцца: «Мамачка, родная, яшчэ
хоць адну мінутачку [паспаць]». Шамякін.
БАЧУРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Разм. Маленькая бочка. Набіралі [суседзі] ля
калодзежа халодную ваду ў глякі і бачур-
кі — каб хапіла да вечара. Крапіва.
БАЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; незак.
Разм. 1. Сустракацца, мець спатканне з
кім-н. Сухавараў распытаўся, як здароўе
панны Ядвісі, як жыве сам настаўнік, як ча-
ста бачыцца ён з паненкамі. Колас. // перан.
Знацца з чым-н., адчуваць на сабе ўздзеян-
не чаго-н. (часцей з адмоўем). [Незнаё-
лы.'І—Жыў на свеце Лявон, Молад, дужы
быў ён, Толькі з воляй і доляй не бачыўся.
Купала.
2. Быць бачным; успрымацца зрокам. [Па-
вел] аглядаўся — і не пазнаваў парку: дрэвы
кожны раз бачыліся нязвыкла цёмнымі і чу-
жымі. Вышынскі. [Галай] павінен быў да-
знацца, што за агеньчыкі бачыліся яму ўна-
чы, дакапацца да сутнасці з’явы. Шыцік.
3. Паўставаць у думках, уяўляцца. Буду-
чае бачылася выразна, як другі бераг іх ці-
хай Пцічы. Грахоўскі. // Разм. Здавацца.
мроіцца. [Замылка:] — Баешка ў нас заўжды
такі... падазроны, яму ўсё нешта бачыцца
такое... Шынклер. // Разм. Праясняцца,
болып прыкметна выступаць. Аднак сёння,
на дзевятым месяцы палону, Алесю многае
ўжо бачыцца ясней, чым у тую кашмарную
пергную ноч, калі і радасць, і адчай, і горкі
сум то праясняліся трохі, то зноў жахліеа
блыталіся ў адно. Брыль.
0 Бачыцца (пабачыцца) са шкляным бо-
гам — выпіваць, піць.
БАЧЫЦЬ, -чу, -чыш. -чыць; незак. 1. ка-
го-што. Успрымаць зрокам. А Аленка бачыла
Сцёпку. Стаяла ў хаце каля акна і бачыла,
як Сцёпка прайшоў па вуліцы. Колас.
2. Сустракаць каго-, што-н. [Люба.] — Та-
варыша Іванчанку дзе мне тут бачыць? Ку-
чар. [Лабановіч:] — Ну, а вось ты, бабка, дзя-
каваць богу, трошкі пажыла-такі, а скажы
ж мне, ці бачыла ты хоць раз нячыстую сі-
лу? Колас. // 'Грапляцца на вочы, сустракаць
у жыцці. А сосны! Сосен ты такіх не бачыў,
дружа любы! Свірка.
3. Уяўляць у думках. У нас у жылах твор-
чы сок, Мы ўперад на стагоддзі бачым. Таў-
бін. Лесавод у думках бачыць перад сабой
магутны лес з лістоўніц, дзе кожнае дрэва—
волат. Мяжэвіч.
4. каго-што і чаго. Звяртаць увагу, заўва-
жаць. На.. схуднелых бледных тварах [хлап-
цоў\ можна было бачыць сляды глыбокіх ча-
лавечых пакут. «ЛІМ». [Пніцкі:]— Мы не
прывыклі да акуратнасці. Мы яе, сказаць,
ніколі і не мелі.. У нас часта пад нагамі
прападае, а мы не бачым гэтага. Чорны.
5. без дап. Валодаць пачуццём зроку. [Ва-
ся:]—Паступова да мяне вярнулася здоль-
насць бачыць. Шамякін.
6. што і з дадан. сказам. Усведамляць, ра-
зумець, адчуваць. Костусь бачыў, што праў-
ду кажа Іллюк. Чорны. // Знаёміцца з кім-,
чым-н., асабісга пабыўшы дзе-н. / Волгу бц-
чыў я і Дон, багата рэк сібірскіх бачыў.
Дубоўка. // Перажываць, зазнаваць, адчу-
ваць на сабе. [Дзед:] — Добра табе [Міколку]
так разважаць, калі ты ўсяго старога жыц-
ця не бачыў. Лынькоў. [Лясніцкі] ніколі да
гэтага не бачыў вайны. Шамякін. Ніколі ў
жыцці нічыёй Не бачыла ласкі дзяўчынка.
Смагаровіч. // Карыстацца, мець, валодаць.
А цяпер, калі за гэту справу ўзяўся Рыгор і
камсамольская ячэйка — не бачыць Грамабою
гэтай зямлі. Крапіва.
7. каго-што. Выяўляць у кім-, чым-н. каго-,
пгто-н. [Крушынскі:]—Цяпер бачу ў вас
[Іван Мацееееіч] свайго старога прыяцеля.
Вядуля. Я чытаў і быў рад,.. што ў гэтым
мужыку бацька бачыць самога сябе. Скры-
ган. 3 гэтага моманту Валя пачала бачыць
у Любе не тое, што бачыла раней. Чорны.
// Знаходзіць, успрымаць. Лічачы сябе па-
крыўджанай.. [Лёдзя] ва ўсім бачыла крыўд-
нае для сябе, а ў кожным свайго крыўдзіце-
ля. Карпаў. Хтось бачыць музыку ў сасне,
А хтосьці — новае карыта. Пысін.
8. што. Разм. Мець, атрымліваць. НІто мы
ад яго бачым — адны непрыемнасці.
9, у знач. пабочн. Падкрэслівае якую-н.
акалічнасць, які-н. факт. [Пракурор:] — Ім,
бачыце, цесна, ім мала Прастору, нямецкай
зямлі. Колас. [Маёр:] — У нас тут, бачыце,
чарніц вельмі многа. Брыль.
С> Бачыць (навылёт) навылет, бачыць на-
скрозь — вельмі добра ведаць каго-н. Бачыць
не магу (не можа) — ненавідзець, не пера-
носіць, не цярпець каго-н. Бачыць (на тры
аршыны, на тры сажні) пад зямлёю — вы-
значацца праніклівасцю. Бачыць саву смаля-
ную — нічога не бачыць. Бачыш ты! — пры
выказванні здзіўлення. Бог бачыць гл. бог.
Вось бачыш (бачыце)! — гаворыцца для па-
цвярджэння правільнасці чыіх-н. слоў, вы-
вадаў; ужываецца пры выказванні папро-
ку і інш. Вочы б мае не бачылі гл. вока. Дай
бог чутае бачыць гл. бог. Далей свайго носа
не бачыць — не бачыць таго, што робіцца
навокал. Дзе ты бачыў, дзе вы бачылі — ні-
колі, нізашто. За дрэвамі не бачыць лесу —
за чьгм-н. дробным не заўважаць значнага,
вялікага. Зроду не бачыць — ніколі не ба-
чыць каго-, чаго-н. I бачыць не бачыў — поў-
нае адмаўленне ад чаго-небудзь. Каб (мае)
вочы не бачылі гл. вока. Каб жа чутае ба-
чыць — каб здзейснілася тое, што паабяцана.
Каго я бачу! — ужываецца пры выказванні
здзіўлення, радасці ад сустрэчы з кім-н. На
свае (уласныя) вочы бачыць — быць сведкам
чаго-н. Не бачыць прасвету — быць вельмі
занятым справамі, працай; доўгі час паку-
таваць ад чаго-н. Не бачыць у вочы каго —
зусім не бачыць. Не бачыць, як сваіх ву-
шэй — не быць таму, чаго хто-н. жадае. Па
вачах бачыць — даведвацца аб унутраным
стане, учынках каго-н. па абліччы, па вы-
разе твару. Рад бачыць (вас) — форма ветлі-
вага звароту пры сустрэчы са знаёмымі.
Свет не бачыў — надзвычай, незвычайна. Све-
ту белага (божага) не бачыць— быць вель-
мі занятым. Спаць і курэй бачыць гл. спаць.
Толькі і бачылі — пра раптоўнае бясследнае
знікненне каго-н. У вочы не бачыць — а) не
сустракаць каго-, чаго-н.; б) не мець чаго-н.
Як бачыш—а) хутка, скора. Конь добры, як
бачыш заехалі; б) як пацвярджэнне пры ад-
казе — так, але.
БАШ, нескл. У выразе: баш на баш — пры
мене рэчы на рэч бэз прыдатку.
[Цюрк. баш — галава.]
БАШКІР гл. башкіры.
БАШКІРКА гл. башкіры.
БАШКІРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
башкіраў, Башкірыі, належыць башкірам.
Башкірская мова.
БАШКІРЫ, -раў; адз. башкір, -а, м.; баш-
кірка, -і, ДМ -рцы; мн. башкіркі, -рак; ж.
Народ, які складае карэннае насельніцтва
Башкірскай АССР.
БАШЛБІК, -а, м. Суконны востраканечны
капюшон з доўгімі канцамі, які надзяваецца
на шапку. Ад сонца Даніку не цёпла—
цёпла ад бацькавага салдацкага башлыка, ад
вялікага, з чужых плячэй, паўкажушка, ад
хады па глыбокай сцежцы. Брыль.
[Цюрк.]
БАШМАК, -а, м. Спец. Асобы від тормаза
ў выглядзе клінападобнай калодкі, якая
падкладаецца пад колы вагонаў, каб спы-
ніць іх рух. Там вагоны чакае башмачнік:
ён спрытным рухам кладзе на рэйку тармаз-
ны башмак, і вагоны спыняюцца. Васілёнак.
// Розныя прыстасаванні ў жняярках, кам-
байнах, экскаватарах, што ўжываюцца ў
якасці апоры.
БАШМАЧНІК, -а, м. Чыгуначнік, спецыя-
ліст па спыненню вагонаў з дапамогай ба-
шмакоў.— Гэта агіднасць! Гэта нахабстеа! —
крычаў башмачнік Сцяпан Стукаў. Мму
энергічна падтакваў стрэлачнік Пятро Гуля-
еў. Васілёнак.
БАШМАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае ад-
носіны да башмака.
БАШЬІБУЗУК, -а, м. 1. Гіст. Салдат нерэ-
гулярных войск у Турцыі ў 18—19 стст.
2. перан. Грубы, нястрымны, бязлітасны,
жорсткі чалавек. Царскія башыбузукі.
[Цюрк.]
БАЯВІК, баевіка, м. 1. Член рабочай бая-
вой дружыны ў 1905—1907 гадах. [Астап-
чы.к:] — Яго [лектара] заўсёды група нашых
маладых баевікоў эскартуе — туды і назад,
да самой хаты. Машара.
2. Кінафільм, які карыстаецца асаблівым
поспехам.
БАЯВІТАСЦЬ, -і, ж. Баявы, наступальны
настрой, рашучасць і настойлівасць у дзеян-
нях. Камсамольская баявітасць. □ Што ж
прыцягвае чытача да газеты? Яе баявітасць,
змястоўнасць. «Звязда».
БАЯВІТЫ, -ая, -ае. 3 баявым, наступаль-
ным характарам, рашучы, настойлівы ў
Дзеяннях. Яшчэ прыгадаў стройную, з капой
цёмна-медных .. валасоў, Бэлу, па-гарадскому
баявітую і гарэзлівую. Асіпенка. Паэзія Пят-
ра Глебкі была вельмі гуманнай, чалавечнай,
інтэрнацыянальнай і баявітай. Бялевіч.
БАЯВЫ, -ая, -6е. 1. Які мае адносіны да
вайны, звязаны з вядзеннем бою; ваенны.
Баявыя аперацыі. Баявы разлік. Баявыя па-
радкі. Баявая гатоўнасць. Баявая і палітыч-
ная падрыхтоўка. Баявыя часці. Баявы вы-
лет. □ Аднекуль з вуліцы данёсся сігнал
баявой трывогі. Крапіва. [Чыжык] прызвы-
чаіўся ўжо да баявога жыцця — да атак і
кулямётнага агню. Лупсякоў. Сышліся сяб-
ры-партызаны Згадаць баявыя гады. Смага-
ровіч. // Прызначаны для бою, бітвы. Баявы
патрон. □ У дзеда Талаша, прызнацца, стрэль-
ба і ёсць і схавана яна якраз у лесе, схава-
на разам з баявымі прыпасамі. Колас. Імчыц-
ца сталёвай лавінай Калона машын баявых.
Аўрамчык. // Які ўдзельнічаў у баях, пра-
яўлены і здабыты ў баях. Баявы камандзір.
Беявы. подзвіг. Баявыя заслугі. Баявыя ад-
знакі. □ Людзей паважалі выключна за іх
баявыя якасці. Брыль.
2. Выпрабаваны, загартаваны ў баях, гато-
вы да барацьбы. Баявыя арганізацыі баль-
шавікоў. □ Па пытанню аб утварэнні асо-
бых баявых груп я магу сказаць, што лічу
іх неабходнымі. Ленін.
3. Рапіучы, энергічны, дзейны. [Манковіч:]—
У атрадзе звыш сарака камсамольцаў. Гэта
наша баявое звяно. Дзенісевіч.
4. перан. Разм. Бойкі, смелы. Звеннявая
па ільну — баявая і гаваркая дзяўчына.
Шчарбатаў.
5. Асабліва важны для данага моманту,
які патрабуе выканання ў першую чаргу.
Навукова-тэхнічны прагрэс — баявая задача
дня.
О Баявая галоўка гл. галоўка. Баявая
спружына гл. спружына. Баявое хрышчэнне
гл. хрышчэнне. Баявы лісток гл. лісток. Бая-
вы пост гл. пост. Баявы статут гл. статут.
БАЯД9РА, -ы і БАЯДЗРКА, -і; Р мн. -рак,
ж. Уст. Усходняя танцоўшчыца, якая ўдзель-
нічала ў рэлігійных цырымоніях, а таксама
выступала ў рэстаранах, прыватных дамах
і інш.
[Партуг. Ьаііасіеіга — танцоўшчыца.]
БАЯЗДОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Гатоўнасць вы-
конваць баявыя дзеянні. Ваяздольнасць ар-
міі. □ Час быў вельмі напружаны. Трэба
было.. актывізаваць дзейнасць падпольных
партыйных арганізацый і іх работу сярод
насельніцтва, узмацніць баяздольнасць пар-
тызанскіх атрадаў. Казлоў. // Здольнасць вы-
рашаць адказныя задачы. Маркс няспынна
падкрэсліваў, што ў ідэйным адзінстве і
згуртаванасці пралетарскай партыі заклю-
чаецца крыніца яе баяздольнасці. «Звязда».
БАЯЗДОЛЬНЬІ, -ая, -ае. Прыгодны весці
баявыя дзеянні. [Хмара:] — Наступленне.. па-
чалося. Але пачалося тады, калі вораг у рэ-
альнасць такога наступлення ўжо амаль не
верыў і зняў шаснаццаць сваіх самых бая-
здольных дывізій. Шашкоў. // Здольны выра-
шаць адказныя задачы.
БАЯЗЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць, стан
баязлівага. Страх і баязлівасць засвяцілісз
ў .. [Насціных] вачах. Чорны. 1 крохкая баяз-
лівасць злёгку кранула Рыгорава пачуццё.
Гартны.
БАЯЗЛІВЕЦ, -ліўца, м. Той, хто ўсяго ба-
іцца, у каго пачуцці страху бяруць верх
над іншымі пачуццямі. [Салавей:] — Адсту-
паюць толькі баязліўцы і шкурнікі, а дзе не
хапае сілы, там выручае хітрасць і смеласць.
Грахоўскі.
БАЯЗЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Які ўсяго баіцца,
нясмелы, палахлівы. Князю было прыкра,
што яго чалядзінец такі затуканы і баязлі-
вы... Гарэцкі. // Які выражае боязь, пясме-
ласць. Жанчына глянула на сына нейкім
баязлівым позіркам, пачуўшы ў ягоных сло-
вах як бы здзек. Чорны. Казік пазіраенамя-
не баязлівымі вачамі. Баранавых. / у перан.
ужыв. Кволыя і баязлівыя тоны мацнеюць,
напаўняюцца бадзёрасцю. Бядуля. Я не знаю
сам, браточкі, Чаму мне так мілы Буры, плач
асенняй ночкі, Спеў яе пастылы, Лесу гоман,
гуд нястройны, Шум лазы ў балоце, Баязлівы,
неспакойны Шолах у чароце. Колас. // у
знач. наз. баязлівы, -ага, м. Той, хто ўсяго
баіцца. Баязліваму і свой цень страшны.
Прыказка.
6 Не з баязлівага дзесятка гл. дзесятак.
БАЯЗЛІЎКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -лівак; ж.
Жан. да баязлівец.
БАЯН, -а. м. 1. Вялікі гармонік з склада-
най сістэмай ладоў. А тут невялічкі, худар-
лявы Валерый Фралоў, углядаючыся ў зорнае
неба, перабірае лады на баяне і ціха спявае
«Школьны вальс». Грахоўскі.
2. Гіст. Паэт, пясняр. Песні для народа
Тварыў баян Купала. Аўрамчык. Для вечнас-
ці, спетай баянам сурова, Жыве Руставелі.
Колас.
БАЯНІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант, які іг-
рае на баяне. Ваяніст, доўгі дзяцюк, пры-
клаўшы вуха да мяхоў, ляніва расцягваў ба-
ян. Асіпенка.
БАЯНІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да баяніст.
БАЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. баяць.
БАЯРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1. Уст. Шаферка, дружка маладой у час вя-
сельнага абраду. Грузчыкі і вазакі, Пад вя-
сёлае гранне. музык, 3 маладымі баяркамі,
Як на вяселлі сваім танцавалі. Танк.
2. Разм. Высокая футравая шапка. Антон
увайшоў нарэшце, глянуў на жонку і пачаў
павольна распранацца. Зняў сеаю баярку.
Паклаў яе акуратна на палічку вешалкі.
Шамякін.
БАЯРСКІ, -ая, -ае. Гіст. Які мае адносіны
да баяраў, належыць баярам. Баярская ся-
дзіба. // Які складаецца з баяраў. Ваярская
дума. // Уласцівы баярам. Баярскі быт эпохі
Івана Грознага.
БАЯРСТВА, -а, н., зб. Гіст. 1. Баяры, баяр-
скае саслоўе. Адным з першых у барацьбу
за самакіраванне ўключыўся Полацк. Ба-
рацьба суправаджалася рэзкімі канфліктамі
паміж гараджанамі і баярствам. «Полымя».
2. Званне, сан баярына.
БАЙРІПЧЫНА, -ы, м. Гіст. 1. Перыяд у
гісторыі рускай дзяржавы, калі панавала і
правіла баярства. Гэта было ў часы баяр-
шчыны.
2. Вотчына баярына. Працаваць на баяр-
шчыне.
3. Тое, што і паншчына. Адбываць ба-
яр шчыну.
БАЯРЫН, -а; мн. баяры, -яраў; м. 1. Гіст.
У дапятроўскай Расіі — вышэйшы дарава-
ны сан, а таксама асоба, якой надаваўся гэ-
ты сан. Ен, Валуеў, паходзіў ад беларускага
баярына Вала, што перабег на службу да
маскоўскіх князёў яшчэ перад Кулікоўскай
бітвай. Караткевіч.
2. Гіст. Радавіты дваранін, буйны памеш-
чык.
3. Уст. Шафер, распарадчык на вяселлі ў
жаніха, дружка маладога.
БАЯРЬІНЯ, -і, ж. Жонка баярына (у 1,
2 знач.).
БАЯРЫШШЦА, -ы, ж. Белы матылёк з
чорнымі жылкамі і крапінкамі на крылах,
шкоднік фруктовых дрэў.
БАЯРЫШНЯ, -і; Р мн. -шань; ж. Гіст. Не-
замужняя дачка баярына (у 1, 2 знач.).
БАЯЦЦА, баецца; незак. Зал. да баяць (у
1 знач.).
БАЯЦЦА, баюся, баішся, баіцца; незак.
1. Адчуваць страх; апасацца каго-, чаго-н.
[Спаткай:]— Сядзелі ў зямлянках, грызлі су-
хары і носа баяліся вытыркнуць. Навуменка.
Жыў некалі адзін пан, ды такі злосны, што
бяда: ніхто не мог яму дагадзіць. Усе яго
баяліся, як чорта. Якімовіч. // Знаходзіцца ў
стане трывогі. У Ванды закружылася галава.
Яна баялася, каб не страціць прытомнасць.
Мяжэвіч. // Непакоіцца за каго-, што-н. За
Валодзіка.. [Змітрок] менш баяўся. Бажко.
// Пазбягаць каго-, чаго-н. непрыемнага. Ва-
яцца сустрэчы. □ [Мацей Кулеш:] — Воўкам
ты жывеш, кума. Жывых людзей баяцца
стала. Шамякін. // Не адважвацца на што-н.;
не хацець узяцца за якую-н. справу; паса-
ваць перад цяжкасцямі. [Ігнась] баяўся зра-
біць непрыемнае сябру сваімі словамі. Му-
рашка. На якую хвіліну ў хаце ўсталявалася
такая ўрачыстая цішыня, што кожны, здава-
лася, баяўся парушыць яе сваім дыханнем.
Лынькоў. [Заатэхнік:] — Я так і ведала. Зна-
чыць, баіцеся пахадзіць каля фермы. Сергі-
евіч. // 3 цяжкасцю пераносіць што-н. [Чала-
еек:]— Гэта далёка, еёрст дваццаць адсюль
будзе. Але я дарогі не баюся. Скрыган.
2. чаго. Не пераносіць чаго-н., адмоўна рэа-
гаваць на што-н.; псавацца ад чаго-н. Галава
стало. холаду баяцца. Толькі на восень па-
верне, і Дубель носіць зімовую шапку. Ер-
маловіч. [Палікарпаўна:]— Любіць, пястуха
[расада], каб яе рана сеялі, а калі пачне ўзы-
ходзіць, дык вельмі ж баіцца холаду. Кула-
коўскі.
3. (з адмоўем «не»), у знач. пабочн. Разм.
Будзь упэўнены, не сумнявайся. [Жлукта:]
Не бойся, я ведаю, што раблю. Крапіва.
[Дзед:] — О, брат, не бойцеся,—.. [Верачка]
ведае, з кім сябраваць. У старшыні не толь-
кі хлеб,— у яго і скварка знойдзецца. Брыль.
0 Баяцца дыхнуць — трымаць сябе ціха,
баязліва. Баяцца як агню — вельмі баяцца
каго-н. Баяцца як чорт ладану (крыжа, ка-
дзіла) — вельмі баяцца каго-, чаго-н. Бога
ты не баішся! — выражэнне дакору ў сувязі
з тым, што хто-н. робіць нешта недазволенае.
Бойся (ты) бога — май сумленне. Духу ба-
яцца — адчуваць страх пры адным упамінан-
ні каго-н.
БАЯЦЬ, баю, баеш, бае; незак. Разм. 1.
Расказваць байкі, казкі. Як пачне [дзед
Нупрэй] баяць пра добрых мядзведзяў, хіт-
рых лісіц ды злых ваўкоў, дык пра ўсё за-
будзеш. Рылько. [Алена:]— Спі, мой хлоп-
чык, ноч малая, Ходзіць еецер, казкі бае.
Глебка.
2. Гаварыць, паведамляць што-н. [Сарафі-
ла:] — Ці то праўду Цімохаў блазюк баяў,
што да цябе [Гэклі] сынок ляціць у госці?
Краўчанка. [Дзядзька Раман:] — А хто ж яго
ведае,— даўно было гэта, але так баюць ста-
рыя людзі. Колас.— Хадзі, паслухай, што
баюць вунь,— зашаптала суседка Пётрысе,—
страх які... Галавач. // Весці пустыя размо-
вы, балакаць. Прыйшоў [Шаманскі]. Бачыць,
сядзяць сабе дзядзькі на прызбе, тытунь
смаляць, байкі розныя баюць. Дуброўскі.
БЕ, выкл. гукапер. Аб бляянні авечак, коз.
I вось, калі ўжо ўсё жывое спала, Авечка
нейкая: — Бе! Бе! — чагосьці забляяла. Кор-
бан.
БЕГ, бёгу, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
бегаць (у І, 2 знач.) і бегчы (у 1, 3—6 знач.).
2. Практыкаванне або спаборніцтва ў бе-
ганні. Вег на сто метраў.
О Марафонскі бег — спаборніцтва па бегу
на дыстанцыю 42 км. 195 м. Спрынтэрскі
бег — бег на кароткія дыстанцыі.
0 Бег на месцы — а) спартыўнае практы-
каванпе, пры якім бягун, астаючыся на мес-
цы, робіць рухі, уласцівыя бегу; б) (іран.)
энергічная на першы погляд, а на самай
справе марная, бескарысная дзейнасць. На
бягу — не маючы часу спыніцца. Адстрэль-
вацца на бягу.
БЕГАВЫ, -ая, -бе. 1. Які служыць для бе-
гу, шпаркай язды. Бегавая дарожка. Бега-
выя лыжы. Бегавыя дрожкі.
2. Які мае адносіны да бегу як віду спор-
ту або скачак рысакоў. Бегавая праграма.
БЕГАНІНА, -ы, ж. Разм. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. бегаць (у 1 знач.).
2. Сумятня, неразбярыха. II а вуліцы ўшчы-
налася такая беганіна, што ад яе хацелася
пад зямлю схавацца. Лобан.
БЁГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бегаць (у 1, 2 знач.).
БЕГАТНЯ, -і, ж. Тое, што і беганіна.
Праз хвілін пяць.. [Міхалка], стомлены за
дзень бегатнёй за каровамі, моцна спаў.
Чорны. I толькі .. {Рыгор] паспеў падысці к
дзяўчыне, як сярод пасажыраў падняўся рух
і бегатня. Гартны.
БЁГАЦЦА, -аецца; безас., незак. Пра на-
яўнасць жадання або магчымасці бегаць.
БЁГАЦЬ, бёгаю, бёгаеш, бёгае; незак. 1.
Тое, што і б е г ч ы, з той розніцай, што б е-
г а ц ь азначае дзеянне, якое адбываецца
шматразова ці ў розных напрамках. Бегаць
навыперадкі. а Забыліся, мусіць, каровы,
што ў Ггнася пуга доўгая і што моцна ён
бегае. Мурашка. / Пра рух машын. А на рэч-
цы на Арэсе Бегае маторка. Купала. Бегае
шпарка на полі жняярка, Жыта паклоны ёй
шле. Журба. // Разм. Часта бываць у каго-н.,
хадзіць да каго-н., наведваць каго-н. [Зося:] —
Замаразкі пачыналіся першыя... а я кожную
суботу да сваіх бегала вечарамі... Чорны. //
Разм. Прабаўляць час, наведваючы каго-,
што-н., гуляючы дзе-н. Бегаць па хатах. □
[Маці:]—Вось што, Тараска: годзе ўжо табе
каля рэчкі бегаць, лепш занёс бы ты дзядзь-
ку полудзень на Высокі Бераг. Колас. // Быць
на паслугах у каго-н. У драўляным дамку
побач чыреонага касцёла.. [Люба] нанялася
падмятаць.., бегаць на пасылках. Чорны. //
Разм. Шпарка хадзіць, маючы які-н. клопат,
пільную справу, выконваючы пэўную працу.
Так.. [Д’арп] і бегаў цэлымі днямі з калгаса
ў калгас, даючы парады і дапамагаючы на-
ладзіць спраеы. Дуброўскі. // Разм. Увіхац-
ца, абслугоўваць, даглядаць каго-н. [Дзед:] —
Я дам табе, хлопча, бочку мяса і бочку кры-
нічнай еады, але ты папасі адно лета маіх
еалоў. Бо сам я сляпы: мне цяжка з імі бе-
гаць. Якімовіч. // Разм. Заляцацца да каго-н.
[Лявоге.-] — Думаеш, ніхто не еедае, што ты
[ТОзгк] за Аленай Сташэвічавай бегаеш? Чар-
нышэвіч. // Разм. Знаходзіцца ва ўзрушаным
стане, усхвалявана рухацца. Бясконца збян-
тэжаны бегае па пакоі ў сеаім гарадскім до-
ме Няслаўскі. Мурашка.
2. Займацца бегам як спортам. [Наташа]
стала фізкультурніцай: хутчэй за ўсіх бега-
ла, еышэй скакала, выдатна плаеала. Шамя-
кін. // Імкліва рухацца на каньках, лыжах.
3. Разм. Хутка рухацца (аб прадметах,
пальцах, вачах і пад.). Мне ўжо не трэба
думаць, на які клавіш націскаць,— пальцы
самі бегаюць. Жычка. Пяро ў руках Рыбіна
бегае хутка. Пестрак. [Тодараеы еочы] няў-
пэўнена бегалі па тварах, ка/іі ён аглядаўся
на залу. Крапіва. // Разм. Мільгацець (пра
рух святла, ценяў, падзенне сняжынак
і інш.). Бледныя еодсееты палахліеа бегалі па
еершалінах дрэў. Лынькоў. Густыя цені Бе-
гаюць па сценцы. Колас. Сняжынкі белыя
Над полем бегалі, Ляталі, лёгкія I мітусілі-
ся. Глебка. // Разм. Адлюстроўвацца, праяў-
ляцца ў выразе твару (пра ўсмешку). Другі
быў кароценькі і шустры, з крыеаеатым но-
сам і гладка пабрыты. На яго губах бегаў
салодзенькі смяшок. Колас. А на [Зосіным]
теары .. так і трапятала, так і бегала заеа-
рожлівая ўхмылка. Гартны. // Разм. Распаў-
сюджвацца, ахопліваць сваім дзеяннем. Па
сцяне ад гароду пад суднікам і па шырокіх
дзеярах бегаў агонь. Пташнікаў.
4. Разм. Пра перыяд палавой актыўнасці ў
кароў.
0 Вегаць як падемалены — знаходзячыся
ва ўзрушаным стане, хутка насіцца. Мурашкі
бегаюць па спіне (скуры, целе) гл. мурашкі.
Па завуголлю бегаць — пазбягаць працы. Па
нітачцы бегаць — быць паслухмяным, дысцып-
лінаваным.
БЕГЕМОТ, -а, М -мбце, м. Буйная млека-
кормячая жывёліна атрада парнакапытных,
якая жыве ў прэснаводных вадаёмах трапіч-
най Афрыкі.
[Стараж.-яўр.]
БЕГЕМОТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бегемота. Бегемотавая шкура.
БЕГЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць беглага
(у 2, 3 і 4 знач.).
БЁГЛЫ, -ая, -ае. 1. Гіст. Які, ратуючыся,
тайна, самавольна збег з месца жыхарства.
Беглы селянін. / у знач. наз. біеглы, -ага, м.;
бёглая, -ай, ж.
2. Не вельмі ўважлівы, павярхоўны. Загор-
скі падаў жанчыне табурэтку, яна падзяка-
вала, села, агледзела пакой беглым позіркам.
Мележ.
3. Дастаткова свабодны, які праходзіць
без усякіх пяжкасцей. Беглае чытанне.
4. Які адзначае толькі асобныя рысы,
асаблівасці чаго-н.; зроблены на скорую ру-
ку. Беглы агляд. о Пасля кароткага, але
вельмі насычанага змястоўнага гістарычнага
экскурсу аўтар перайшоў да мастацкай су-
часнасці Саеецкай Беларусі, кінуў некалькі
беглых, але трапных заўеаг адносна яе ста-
ну. Ліс.
5. Непастаянны, часовы. Яшчэ два гады
[Сцяпан] прашлындаў, наймаючыся то ў
сельпо, то ў прамкамбінат на якую беглую
работу. Скрыган.
О Беглая галосная гл. галосны. Беглы
агонь гл. агонь.
БЁГМА, прысл. Абл. Бягом. I адкуль толь-
кі спрыт узяўся ў дзеда, кінуўся ён бегма
да капітанскага мосціка. Лынькоў.
0 Бегма бегчы гл. бегчы.
БЕГУНОК, -нка, м. Дэталь у круцільным
механізме прадзільнай машыны і ў некато-
рых іншых машынах і прыстасаваннях.
БЁГЧЫ, бягў, бяЖыш, бяжыць; бяжым,
бежыцё, бягўць; незак. 1. Хутка рухацца,
перамяшчацца, моцна адштурхоўваючыся ад
зямлі нагамі. 3 перакошанымі ад страху
тварамі беглі салдаты з насілкамі, з лапата-
мі. Лынькоў. // Імкліва накіроўвацца куды-н.,
рухацца ў якім-н. напрамку.— Ромка! Сю-
ды! — закрычаў Віталік. Паеярнуўся і пус-
ціўся бегчы на вуліцу. Даніленка. // Спя-
шаючыся, ісці куды-н. Бегчы на працу. □
[Гвардыяніха:] — Ой, заседзелася я, чэснае
слова... Трэба. бегчы. Зарэцкі.
2. Далёка без канца цягнўцца (пра дарогу,
сцежку і пад.). Сцежка ў вёску бяжыць, пят-
ляе паміж надрэчных кустоў. Брыль. // Рас-
пасцірацца, пралягаць; мець які-н. напрамак.
Пад самы лес бягуць шнуры, I брыюць
спрытна без заганы Зялёны дол гаспадары.
Колас.
3. Ліцца, цячы бесперастанным патокам.
Унь там рачулка срэбрам літым Бяжыць па
жолабе размытым. Колас. Вада бегла імклі-
вымі ручаінамі з узгорку, з хвойніку. Чор-
ны. // Цячы цурком. За каўнер струменямі
сцякае вада і бяжыць па целе. Шамякін.
Слёзы беглі па [Марыліным].. схудзелым
твары. Крапіва. // Выцякаць цераз край пры
награванні, браджэнні. Малако бяжыць. Це-
ста бяжыць. Ц Хутка рухацца, перамяшчац-
ца (пра хвалі, воблакі, агонь і пад.). Хвалі
ціха коцяцца і бягуць далёка, I усё навока-
ла сном адвечным спіць. Багдановіч.
4. Праходзіць, працякаць (пра жыццё,
час). I як бяжыць час: прыязджала малень-
кая Караліна, усяго год чатырнаццаць было
Сузану, а цяпер у яго ўжо дзеці, двое да-
чок... Лынькоў. Прывет вам, еольныя паэты,
Хай час ваш радасна бяжыць! Купала. Як
аслупянелы, стары доўга стаяў на адным
месцы, пакуль стаў заўважаць адзнакі таго,
што жыццё бяжыць. Чорны. /I перан. Насту-
паць, надыходзіць. Сакавік ідзе бадзёра, По-
бач з ім вясна бяжыць. Галіноўская.
5. Адступаць пад націскам якой-н. сілы
(пра разбітую армію, войска і пад.).
6. Рухацца, перамяшчацца (пра машыны,
паязды і пад.). Па дарогах адна за другой
бягуць перагружаныя збожжам машыны, зза-
ду за імі цягнуцца высокія слупы пылу.
Дуброўскі.
7. Мільгаць (пра ўяўны рух прадметаў,
каля якіх чалавек вельмі хутка рухаецца).
Бягуць насустрач прыгарады, дачныя пасёл-
кі з пералескамі, усё цудоўнае Падмаскоўе
з карагодамі па-дзявочаму стромкіх белых
бярозак. Сяргейчык. // Хутка несціся, рухац-
ца (пра хмары, цені і пад.). Як праходзіў
паўз.. [скверык] трамвай, рухавае святло бег-
ла па дрэвах. Чорны.
8. Пашырацца, даносіцца, далятаць (пра
гукі). 3 клуба бяжыць на вячэрнія кварталы
музыка раяля, песні і смех. Чорны. // Рас-
паўсюджвацца, пашырацца (пра чуткі, звест-
кі). Па цэлым па Саюзе Бяжыць хай пера-
клічка: Ўраўнілаўку руйнуйце, Касуйце абяз-
лічку! Купала.
9. перан. Узнікаць, цячы (пра думкі). Бя-
гуць, не спыняюцца думкі-саколкі. Купала.
<> Бегма (бягом) бегчы — вельмі спяшац-
ца; не ісці, а бегчы. Бегчы без аглядкі —
вельмі хутка бегчы. Бегчы за вачыма — не
выбіраючы шляху. Бегчы з усіх ног — вель-
мі хутка, імкліва. (Бегчы, ісці) куды вочы
глядзяць — без пэўнага кірунку, не выбіраю-
чы шляху. (Бегчы) куды папала — без разбо-
ру, не выбіраючы месца, шляху. Бегчы на
ўсю сілу — вельмі моцна, хутка. Бегчы як
жару ўхапіўшы — як мага хутчэй, стрымга-
лоў.
БЕДАВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. бедаваць.
БЕДАВАЦЬ, бядўю, бядуеш, бядўе; незак.
1. Цярпець душэўныя пакуты; выказваць пе-
ражыванні, смутак, жаль. Змрокам таго дня..
[Яявйба] пачаў абыходзіць увесь той родны
кут, па якім гэтулькі бедаваў. Чорны. У ха-
це Сцяпана Касцевіча ў гэты час сабралася
многа людзей.. Абмяркоўвалі ўсё здарэнне,
бедавалі, ахалі, клялі... Пестрак. // Турба-
вацца, хвалявацца, клапаціцца аб кім-,
чым-н. [Л/аці:] — У тваёй [Сцяпанкавай] гала-
ве толькі цацкі. Каб ты лепей бедаваў аб
тым, хто сёлета ў нас поле араць будзе, хто
шнур засее. Бядуля. [Валя Валодзю:]—Ты
бедаваў, што білет прападзе. Вось запрасі
Надею. Крапіва.
2. Жыць у нястачы, беднасці; гараваць.
Мянялася жыццё нядаўніх беднякоў, якія
бедавалі ад вясны да зімы, жабруючы і гну-
чы спіны за кавалак хлеба. Кухараў.
БЕДАЛАГА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -лазе,
Т -ай, -аю, ж. Разм. Чалавек, які трапіў у
бяду. Мой ложак стаяў побач, і я дапамагаў
няшчаснаму бедалагу чым толькі мог.
С. Александровіч. Тут [у хвасце калоны] былі
адны бедалагі — зусім аслабелыя і дужа па-
раненыя. Быкаў. // Нешчаслівы, варты спа-
чування чалавек. [Толік з маці] жылі ў пад-
суседзях, у зямлянцы старога Лукаша, які па-
мёр, бедалага, у сорак чацвёртым. Мыслівец.
БЕДАЧІЙНА, -ы, м. і ж. Разм. Тое, што і
бедалага.— Загінуў бедачына,— з ноткаю
жалю скаэаў [лейтэнант]. Колас. Толькі з яе
мужа.. [паляўнічыя] часам падсмейваліся:
вось бедачына, сам і дадому не ўмее даехаць.
Кірэенка.
БЁДНАСЦЬ, -і, ж. 1. Адсутнасць або неда-
статковасць неабходных сродкаў для існа-
вання; нястача. [Сіўцоў:]—Адышлі ў нябыт
адеечная беднасць і галеча палешука, яго
славуты «каўтун», яго бездапаможнасць у
барацьбе з суровай прыродай. Краўчанка.
Веднасць і малазямелле змушалі клінкоўцаў
шукаць заработку на старане або каля дому,
калі яны трапляліся. Колас.
2. Мізэрнасць, недастатковасць чаго-н. Бед-
насць ідэалаў. Беднасць фантазіі.
3. Убоства, непрыгляднасць. Веднасць клас-
най абстаноўкі не расчаравала Любу. Васі-
левіч.
БЕДНАТА, -ы, ДМ -нацё, ж. і.. зб. Бедныя
людзі, беднякі. [Вераб’ёў:] — Калі бедната
прагне .. [зямлі], то даць трэба. Дуброўскі. //
Беднае сялянства, якое эксплуатавалі кулакі.
[Лаўрыновіч:] — Бедната ў калгасе — гэта тое
ядро, на якое партыя апіраецца ў калгасным
будаўніцтве. Лобан.
2. Тое, што і беднасць (у 1 знач.).
БЁДНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца; незак.
Разм. Прыбядняцца. [Аляксей:]—А вы ве-
даеце, што ў гэтага самага Архіпа Мікуця,
які вам пашкадаваў хлеба пакласці на стол,
аж дзве ямы засыпаны збожжам.. А ён бед-
ніцца, ведае, што старшыня сваяк — не за-
чэпіць. Сабаленка.
БЁДНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае або мае
вельмі мала сродкаў на жыццё; незаможны;
проціл. багаты. Панская зямля і маёмасць
былі канфіскаваны і перададзены батракам
і бедным сялянам. Кавалёў. / у знач. наз.
бёдны, -ага, м. Багаты беднаму не сябра.
Прыказка.
2. Аднастайны, мізэрны. Расліннасць на
поўначы бедная. □ [Тапурыя] марыў аб не-
звычайных прыгодах, аздабляючы вымыслам
сваё беднае на падзеі і ўражанні жыццё.
Самуйлёнак.
3. Які мае недахоп у чым-н., змяшчае ў
сабе мала чаго-н. Вучні трэціх класаў школ
з рускай мовай навучання толькі пачынаюць
вывучаць беларускую мову, слоўнікавы за-
пас іх вельмі бедны, у іх не хапае слоў для
еыказвання сваіх думак і пачуццяў. Самцэ-
віч. 7 была яна, мусіць, такою мізэрнаю, гэ-
тая бедная радасць, гато яе цьмяны прамень-
чык не дасягае сённяшняга дня і не грэе ста-
рое сэрца чалавека... Самуйлёнак.
4. Які выклікае спачуванне да сябе; не-
шчаслівы. Не паспела бедная дзяўчына па-
весіць пад страху серп, як прыйшлося ўзяць
у рукі сахор — накідаць гной, растрасаць
яго на полі. Чарнышэвіч.
5. Танны, просты, небагаты. Вопратка на
хадаках была бедная: шарачковыя штаны,
кужэльная сарочка, саматканыя світкі, не
падобныя на тутэйшыя. Пальчэўскі. Бедная
была кватэра, нізкая, цёмная, з дзіркамі ў
падлозе і сценах. Маўр.
0 Бедная галава гл. галава.
БЁДСТВА, -а, н. Вялікае няшчасце з цяж-
кімі вынікамі. Стыхійнае бедства. □ Шмат
цяжкага адышло ў нябыт, але бедствы пры-
роды засталіся. Дуброўскі.
БЕДУІН гл. бедуіны.
БЕДУІНКА гл. бедуіны.
БЕДУШСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бедуінаў.
БЕДУШЫ, -аў; адз. бедуін, -а, м.; бедуін-
ка, -і, ДМ -нцы; мн. бедуінкі, -нак; ж. Кача-
выя і паўкачавыя арабы-жывёлаводы.
[Араб. Ьасіа'йгіп.]
БЁЖАНЕЦ, -нца, м. Чалавек, які пакінуў
месца свайго жыхарства з прычыны вайны
або стыхійнага бедства. 3 заходняй стараны
даходзілі сюды бежанцы, якім пашанцавала
выбрацца з агню нямецкіх бамбардзіровак.
Чорны.
БЁЖАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да бежанец.
БЁЖАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бежанцаў. Рыпучыя колы бежанскай фур-
манкі мелюць жарству дарогі, якая вядзе
немаведама куды. Сабаленка.
БЁЖАНСТВА, -а, н. Вымушапае пакідан-
не родных мясцін на час вайны. Алене ўспом-
нілася маленства, якое таксама пачалося бе-
жанствам. Сабаленка. Ужо вось трэці дзень,
як.. [Андрэй] з сям’ёю вярнуўся з бежанства.
Пестрак.
БЕЗ, прыназ. з Р. Спалучэнне з прыназ.
«без» выражае:
Азначальныя адносіны
1. Пры апісанні прадмета (з’явы, паняцця)
для ўказання на адсутнасць у ім часовай або
пастаяннай прыметы, выражанай назоўнікам
роднага склону. Лес без канца і краю. Работа
без прымусу. □ А што гэта за даліна ды без
рэха, А зялёная ляшчына без арэхаў, Ручаі-
на без жывой-крутой вадзіцы, Лугавіна без
духмянай медуніцы. Танк.
2. Пры словах, якія абазначаюць меру або
колькасць, паказвае, колькі не хапае да поў-
най меры. Без чвэрці гадзіна. Без малога год.
Кілаграм без дзесяці грамаў. □ Роўна без
дваццаці восем вечара.. пачуўся громкі го-
лас. Колас.
Аб’ектныя адносіны
3. Паказвае, што дзеянне адбываецца пры
адсутнасці, без удзелу каго-, чаго-н. Праца-
ваць без машын. □ Найбольш складаная і
адказная частка работы зроблена без Міха-
ся. Брыль.
4. Адпавядае словам: а к р а м я, з а в ы-
ключэннем, не лічачы. Ганна хутчэй
зачыніла дзверы за сабой — і без таго мар-
котна, хоць ты плач. Мележ.
Акалічнасныя адносіны
5. 3 некаторымі назоўнікамі ўтварае пры-
слоўныя спалучэнні, якія выражаюць спо-
саб дзеяння і інш. акалічнасці. Завянуць
без пары. Ссохнуць без вады. Прабірацца
без шуму. □ Мікалай Патапавіч .. даваў па-
рады хоць і без ахвоты, але шчыра. Кула-
коўскі.
0 Без жартаў гл. жарт. Не без гэтага —
і гэта бывае. Не без таго — бывае і так. Не
без чаго — тое, што і з чым-н., але з меншай
ступенню сцверджання.
БЕЗ... (а таксама без’... і бес...; у першым
складзе перад націскам бяз..., бяз’..., бяс...),
прыстаўка. Служыць для ўтварэння: 1) пры-
метнікаў ад назоўнікаў у значэнні: па-
збаўлены чаго-н., які не мае чаго-н., на-
прыклад: безадказны, безагаворачНы, безза-
ганны, беззямельны; 2) назоўнікаў з канчат-
камі -е, -а або суфіксам -асць, якія азнача-
юць адсутнасць або недахоп чаго-н., напры-
клад: безграшоўе, бездарожжа, беззямелле,
безадказнасць, безуважнасць.
БЕЗ’..., прыстаўка (гл. без...). Ужываецца
замест «без...» перад ётавымі галоснымі: «е»,
«ё», «ю», «я», напрыклад: без’языкі.
БЕЗАБАРОННАСЦЬ, -і, ж. Няздольнасць
абараніць сябе, пастаяць за сябе; адсутнасць
сродкаў самаабароны.
БЕЗАБАРОННЫ, -ая, -ае. Няздольны аба-
раніць сябе, пастаяць за сябе, пазбаўлены
абароны. 1 хлапчук нечакана адчуў сябе та-
кім безабаронным, маленькім і кволым перад
гэтай вялікай ноччу, гэтым лесам. Вышынскі.
БЕЗАБЛІЧНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць, неда-
хоп індывідуальных рыс.
БЕЗАБЛІЧНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены свое-
асаблівасці, індывідуальнасці, характэрных
прыкмет. Безаблічная істота. Безаблічная ма-
са. Безаблічны герой.
БЕЗАВАРЫЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безаварыйнага.
БЕЗАВАРЫЙНЫ, -ая, -ае. Які не меў ава-
рый, крушэнняў; які не суправаджаецца
аварыямі. Безаварыйная праца. Безаварый-
ны рух.
БЕЗАГАВОРАЧНАСЦЬ,-і, ж. Безумоўнасць,
беспярэчнасць.
БЕЗАГАВОРАЧНЫ, -ая, -ае. Не абмежава-
ны ніякімі ўмовамі, безумоўны, беспярэчны.
Безагаворачная капітуляцыя.
БЕЗАДВАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Звязаны з
апрацоўкай глебы, пры якой пласт не пера-
варочваецца. Безадвальнае ворыва.
2. Прызначаны для такой апрацоўкі глебы.
Безадвальны плуг.
БЕЗАДГАВОРАЧНЫ, -ая, -ае. Які робіцца
без адгаворак; беспярэчны.
БЕЗАДКАЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
адказнага; адсутнасць адказнасці. Безадказ-
насць — вораг поспеху.
БЕЗАДКАЗНЫ, -ая, -ае. 1. Які не нясе ад-
казнасці ні перад кім. [Галавенька Грома-
еу.-] — Безадказны ты нейкі, папраўдзе, як
малое дзіця. Лупсякоў. // Які не стрымліва-
ецца пачуццём адказнасці. А сказаць трэба
сур’ёзна і горача, каб.. [Маша] паверыла,
каб зноў не палічыла гэта за легкадумны
жарт, за яго [Славікаву] звычайную безад-
казную балбатню. Шамякін.
2. Які працуе безадмоўна, без перабояў.
[Іван Іванавіч:] — Для палёту да другіх пла-
нет трэба было сканструяваць лёгкі, зручны
і безадказны рухавік. Гамолка.
3. Які без пярэчання выконвае ўсе загады,
распараджэнні; баздакорны, беззаганны. Бяс-
сільная [Сымонава] злосць вылілася на Маш-
ку, яго безадказную памочніцу, і ясна ста-
ла, якая яна, гэтая злосць, горкая, дзікая і
дурная. Брыль.
БЕЗАДКЛАДНЫ, -ая, -ае. Такі, выканан-
не, ажыццяўленне якога не церпіць адкладу.
Безадкладная задача.
БЕЗАДМОЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае пе-
рашкод у рабоце; спраўны. Безадмоўная ра-
бота механізма.
2. Тое, што і безадказны (уЗ знач.).
БЕЗАДНОСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
адноснага.
БЕЗАДНОСНЫ, -ая, -ае. Які ацэньваецца,
разглядаецца незалежна ад якіх-н. умоў; аб-
салютны.
БЕЗАДРЬ'ІЎНЫ, -ая, -ае. Які адбываецца
без адрыву ад асноўнай дзейнасці, без спы-
нення. Безадрыўнае навучанне.
БЕЗАЗЁРНЬІ, -ая, -ае. Пра край, мясцо-
васць, дзе няма азёраў.
БЕЗАЛКАГОЛЬНЬІ, -ая, -ае. Які не змя-
шчае ў сабе алкаголю. Безалкагольны на-
пітак.
БЕЗАПЕЛЯЦІЯЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безапеляцыйнага.
БЕЗАПЕЛЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. 1. Які не
падлягае абскарджанню, апеляцыі. Безапеля-
цыйнае рашэнне.
2. Які не дапускае пярэчанняў, сумнен-
няў; катэгарычны. Везапеляцыйныя вывады.
Безапеляцыйны тон. Безапеляцыйнае сцвяр-
джэнне.
БЕЗАПОРНЫ, -ая, -ае. Які не мае апоры,
які характарызуецца адсутнасцю апоры. Без-
апорная галерэя.
БЕЗАСАБОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
асабовага дзеяслова, сказа.
БЕЗАСАБОВЫ, -ая, -ае. У выразах: без-
асабовыя дзеясловы гл. дзеяслоў; безасабовы
сказ гл. сказ.
БЕЗАСЦЮКОВЫ, -ая, -ае. Які не мае асцю-
коў. Везасцюковая пшаніца.
БЕЗБАРОДЫ, -ая, -ае. Пра чалавека, які
брые бараду; пра юнака, у якога яшчэ не
расце барада. Барадатыя і безбародыя, ма-
ладыя і старыя сядзяць і стаяць, дзе толькі
можна. Колас.
БЕЗБАЦЬКОЎСТВА, -а, н. Жыццё без
бацькі.
БЕЗБІЛЁТНІК, -а, м. Разм. Пасажыр, які
не мае білета.
БЕЗБІЛЁТНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да без-
білетнік.
БЕЗБІЛЁТНЫ, -ая, -ае. Які не мае білета
(у 1 знач.). Везбілетны пасажыр. / у знач.
наз. безбілётны, -ага, м. [Наста:] — А памята-
еш [Васіль], як першы раз на поўным хаду
садзіўся ў мой вагон? Памятаеш? Хацелася
еысадзіць цябе, безбілетнага, дык ты ледзь
не з’еў мяне. Карамазаў.
БЕЗБЯЛКОВЫ, -ая, -ае. Які не мае ўсва-
ім саставе бялку. Безбялковая фракцыя.
БЕЗБЯРЭЖЖА, -а, н. Адсутнасць берагоў,
бязмежнасць. Шыр і безбярэжжа, Дзе вят-
ры-гулякі Ходзяць станавіта, Як сваты ка-
лісьці. Колас. Лажыцца цемра безбярэжжам,
нямы спакой снягоў і зор. Машара.
БЕЗБЯРЗЖНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
бярэжнага; бязмежнасць.
БЕЗБЯР9ЖНЫ, -ая, -ае. Які не мае бера-
гоў; неаглядны, бязмежны. Безбярэжныя во-
ды. Безбярэжныя раўніны.
БЕЗВАЛОСЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены вала-
соў. 1 мускулістая безвалосая рука Раўбіча,
упрыгожаная жалезным бранзалетам, паволь-
на паказала на .. [курган]. Караткевіч.
БЕЗВІТАМІННЫ, -ая, -ае. У якім адсутні-
чаюць вітаміны. Безвітамінны корм.
БЕЗВЫКАЗНІКАВЫ, -ая, -ае. У склад яко-
га не ўваходзіць выказнік. Безвыказнікавы
сказ.
БЕЗВЫНІКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
выніковага; адсутнасць вынікаў. Безвыніко-
еасць намаганняў.
БЕЗВЫНІКОВЫ, -ая, -ае. Які не дае па-
трэбных, жаданых вынікаў, беспаспяховы.
Безвыніковы дослед.
БЕЗВЫХОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
выходнага, адсутнасць выхаду. Фінал паэмы,
у якім пераадольвалася, гэта трагічная без-
выходнасць.. быў.. звязаны з ідэйна-палітыч-
ным ростам мастака. Бугаёў.
БЕЗВЫХОДНЫ, -ая, -ае. Пра становішча,
з якога няма выхаду. Вася Крайко ў безвы-
ходным становішчы застаўся ў лесе, акру-
жаны фашыстамі. Дзюбайла. // Вельмі цяж-
кі, безнадзейны. Безвыходныя думкі. Безвы-
ходная журба.
БЕЗГАЛОВЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае гала-
вы; пазбаўлены галавы.
2. перан. Пра чалавека з невялікімі разу-
мовымі здольнасцямі. Вось сапраўды, Налі
хто безгаловы, Таго не выратуе ад бяды I
мудрае, ад сэрца слова. Валасевіч. // Няў-
важлівы, рассеяны.
БЕЗГАЛОССЕ, -я, н. Адсутнасць гукаў, ці-
шыня. 1 бацька твой пайшоў на дно. 1 човен
згніў, згнілі і вёслы: і берагоў маіх радно
яго адпела безгалоссем. Дудар. Пустэча, глу-
хасць, безгалоссе. Нічога больш не застало-
ся 3 таго, чым жыў, што так бярог. Колас.
БЕЗГАЛОСЫ, -ая, -ае. 1. 3 дрэнным, сла-
бым голасам. Безгалосы спявак. // Які стра-
ціў голас. Безгалосы чалавек.
2. Уст. Які не мае права голасу. [Настаў-
нік:] — Гласныя ад сялян у земстве, па сут-
насці, зусім безгалосыя, там галасоў больш
дваранскіх, чым сялянскіх. Галавач.
3. Маўклівы, ненапоўнены гукамі. Ад..
мокрага снегу было непрытульна на вуліцы,
сумнай і безгалосай. Лынькоў.
БЕЗГАЛОЎЕ, -я, н. 1. Пра адсутнасць доб-
рага кіраўніцтва, разумнай галавы. [Сяр-
гей:] — I ты, Макар, пра гэта падумай. Не
век жа табе звекаеаць у гэтым безгалоўі.
Сабаленка.
2. Абл. Пра вельмі дрэннае надвор’е (заві-
РУХУ, дождж, буру). У такое безгалоўе ні ка-
жух, ні еалёнкі не ўпасуць. Ваўкі і тыя
ідуць з лесу бліжэй да будыніны. Пташнікаў.
БЕЗГАСПАДАРЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць безгаспадарлівага; няздольнасць уме-
ла і экапомна кіраваць гаспадаркай. Вось
яму [старшыні суседняга калгаса] «Сокала»
пасылаць не варта: абавязкова папракне ў
фанабэрстве, у безгаспадарлівасці.. бо сам ён
гаспадар эканомны і сціплы. Шамякін.
БЕЗГАСПАДАРЛІВЫ, -ая, -ае. Які не ўмее
разумна і эканомна жыць, весці сваю гаспа-
дарку. // Неэканомны, нерацыянальны.
БЕЗГАСПАДАРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безгаспадарнага (у 2 знач.).
БЕЗГАСПАДАРНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае
гаспадара, які нікому не належьгць. Безгас-
падарная маёмасць.
2. Тое, што і безгаспадарлівы.
БЕЗГАСПАДАРЧАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безгаспадарчага.
БЕЗГАСПАДАРЧЫ, -ая, -ае. Тое, што і
безгаспадарлівы.
БЕЗГРАШОВЫ, -ая, -ае. Які ажыццяўля-
ецца без грошай, шляхам безнаяўных або на-
туральных разлікаў. Безграшовы разлік.
БЕЗГРАШОЎЕ, -я, н. Разм. Недахоп гро-
шай або адоутнасць іх у каго-н.
БЕЗГРУНТОЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безгрунтоўнага; неабгрунтаванасць.
БЕЗГРУНТОЎПЫ, -ая, -ае, Які ні на што
не апіраецца; неабгрунтаваны, Безгрунтоўны
доказ.
БЕЗГУСТОЎНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць доб-
рага густу, пачуцця прыгожага; праяўленне
дрэнпага густу. Літаратуршчына і безгустоў-
насць часам трапляюць і.. ў нядрэнныя вер-
шы. «Полымя».
БЕЗГУСТОЎНЫ, ~ая, -ае, Які не мае мас-
тацкага густу. Безгустоўны чалавек. // Які
не адпавядае запатрабаванням добрага густу.
БЕЗГУСТОЎШЧЫНА, -ы, ж. Разм. Выяў-
ленне безгустоўнасці. [Несцер Іпатавіч:} —
Я падаю цалкам гэтую песню, як прыклад
безгустоўшчыны і мяшчанства, як прыклад
замаскіраванага выпаду супроць нашае су-
часнасці. Дубоўка.
БЕЗДАГЛЯДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бездагляднага.
БЕЗДАГЛЯДНЫ, -ая, -ае. Пакінуты без
догляду; закінуты. Бездаглядная жывёла.
БЕЗДАЖДЖОЎЕ, -я, н. Разм. Засушлівае
надвор’е.
БЕЗДАКОРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
дакорнага; беззаганнасць. Любіў.. [Доўнар}
Пазняка за сціпласць, за выразную строгую
прынцыповасць, за іачырую патрэбу служыць
партыі, за бездакорнасць у рабоце. Дуброўскі.
БЕЗДАКОРНЫ, -ая, -ае. Які не выклікае
дакору; беззаганны. Бездакорны чалавек. Без-
дакорная праца.
БЁЗДАНЬ, -і, ж. 1. Бяздонная прорва, не-
вымерная глыбіня. Вузкая дарога пятляла ся-
род гор і раптам кідалася ўніз, нібы спяшаю-
чыся на Чортаў мост, каб абысці багну і без-
дань. Мяжэвіч. Як яса добра цяпер апусціць у
самую глыбіню студні дзюбу старога кжураў-
ля>>, дастаць з цёмнай, страшнаватай бездані
цяжкае драўлянае вядро, расплёскаць на бо-
сыя ногі сцюдзёную ваду, прыпасці сухімі гу-
бамі да мокрай сасновай клёпкі!.. Брыль. //
Бязмежная прастора (марская, нябесная).
3 цёмнай бездані неба зрэдку далятаў ледзь
чутны рокат матора. Лынькоў.
2. перан. Вялікая колькасць чаго-н., што
нельга палічыць; безліч, процьма. Бездань
найтанчэйшых пачуццяў.
3. перан. Тое, што раздзяляе, раз’ядноўвае
каго-н. з кім-н.; прынцьшовыя разыходжанні
паміж кім-н. у чым-н. Ад’язджаючы, пятнац-
цацігадовая дзяўчынка не ведала, якой без-
данню ляжа паміж ёю і яе названым братам
граніца. Галавач.
БЕЗДАПАМОЖНАСЦЬ, -і, ж. Стан безда-
паможнага. Першы раз баявы камандзір ад-
чуў сваю бездапаможнасць; на яго вачах па-
міраў самы родны, блізкі чалавек, а ён не ве-
даў, што рабіць, чым дапамагчы. Шамякін.
Джулія, пакутуючы ад свае бездапаможнасці
ў такім паядынку, толькі кусала вусны. Бы-
каў.
БЕЗДАПАМОЖНЫ, -ая, -ае. Які не можа
сам, сваімі сіламі справіцца з чым-н.; які мае
патрэбу ў дапамозе; слабы. Маленькі чала-
вечак, загорнуты ў прасцірадла, захутаны ў
кажух, ляжаў там, ляжаў нерухомы, безда-
паможны. Лынькоў. Выгляд .. [Стэфы} быў
такі бездапаможны г няшчасны, што адразу
было відаць: яна страціла ў сваім жыцці са-
мае дарагое і адзінае і не мае надзеі знай-
сці яго другі раз. Чарнышэвіч. // перан.
Вельмі дрэнны, бяздарны, слабы. Назаўтра
прыношу рукапіс і выбіраю лепш апрацава-
ныя раздзелы.. Усё, што выглядала прыстой-
на, нават здавалася добрым, перад .. [Кола-
сам} ліняе, робіцца бездапаможным. Лужанін.
БЁЗДАР, -ы, ж. Разм. Бяздарны, няздатны
чалавек. Глухмень, правінцыі дакука— Па-
няцце бездараў пустых. 1 там, там творыцца
навука, Калі к навуцы здатны ты. Бачыла.
БЁЗДАРАЖ, -ы, ж. Адсутнасць або неда-
хоп добраўпарадкаваных дарог для язды.
Цяжка было ісці па бездаражы танкам Шу-
тава. Мележ. Бясконца снавалі, пераадоль-
ваючы бездараж, грузавікі-самазвалы. Хад-
кевіч. // Час, калі дарогі становяцца непра-
ходнымі. Але найгоршае тут ліха — Збірай
зноў цапстрыкі, трасіся Па каранях з даб-
ром, з сям''ёю У саму бездараж вясною.
Колас.
БЕЗДАРОЖЖА, -а, н. Тое, што і б е з д а -
р а ж. [Сястра} не магла даўмецца, адкуль я
ўзяўся ў такую непагадзь і бездарожжа.
Скрыган.
БЕЗДАРОЖНЫ, -ая, -ае. Такі, дзе няма
праезных або добраўпарадкаваных дарог.
У нас за якую адну пяцігодку гарады вы-
растаюць.. 1 дзе? У бездарожных стэпах, у
непраходнай тайзе. Ракітны.
БЕЗДАХОДНЫ, -ая, -ае. Які не дае да-
ходу.
БЕЗДЭФЁКТНЫ, -ая, -ае. Які не дае, не
мае дэфектаў, браку. Бездэфектны выраб
прадукцыі.
БЕЗДЭФІЦЫТНЫ, -ая, -ае. Які не мае, не
дае дэфіцыту. Бездэфіцытнае прадпрыемства.
БЕЗЗАБАРОННЫ, -ая, -ае. Адкрыты, да-
зволены.
БЕЗЗАГАНПАСЦЬ, -і. ж. Уласцівасць без-
заганнага; бездакорнасць. Аўтапрабег пака-
заў высокую эканамічнасць і беззаганнасць
механізмаў. «Беларусь».
БЕЗЗАГАННЫ, -ая, -ае. Які не мае зага-
наў, недахопаў; бездакорны па якасці. Без-
заганная прадукцыя. Беззаганны верш. Без-
заганная ідэя. Беззаганны характар. // Вы-
датны, дасканалы. Беззаганная выпраўка.
Беззаганныя паводзіны.
БЕЗЗАКОННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
законнага; беззаконпе.
БЕЗЗАКОННЕ, -я, н. 1. Адсутнасць ці па-
рушэнне законнасці. Поўнае беззаконне.
2. Беззаконнае дзеянне. Чыніць безза-
конне.
БЕЗЗАКОННЫ, -ая, -ае. Які супярэчыць
закону, законнасці. Беззаконны ўчынак.
БЕЗЗАПАВЁТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беззапаветнага;. самаадданасць.
БЕЗЗАПАВЁТНЫ, -ая, -ае. Які аддаецца
поўнасцю, да самазабыцця чаму-н.; самаад-
даны. Беззапаветнае служэнне Радзіме.
БЕЗЗВАРОТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
зваротнага (у 1 знач.).
БЕЗЗВАРОТНЫ, -ая, -ае. 1. Такі, якога
нельга вярнуць; згублены, страчаны назаў-
сёды. Што ж твае вочы слязамі гараць, Па
беззваротнай сумуюць вясне? Танк. [Доктар
Шварц:} — У імя беззваротнага мінулага я
прашгу аб адным: ратуйце ад смерці дзяцей
маіх і ўнукаў! Лынькоў.
2. Які дадзены назаўсёды і не павінен ад-
давапца. Веззваротная пазыка, дапамога.
БЕЗ.ЗМЯСТОЎПАСЦЬ, -1, ж. Уласцівасць
беззмястоўнага. Бяззмястоўнасць выступ-
лення.
БЕЗЗМЯСТОЎНЫ, -ая, -ае. Бедны думка-
мі, нецікавы. Беззмястоўны твор.
БЕЗЗЯМЁЛЕЦ, -льца, м. Тое, што і б е з -
зямельнік. У Скіп'ёўскім Пераброддзі
аселі і забудаваліся пасля восені дзевяі;ьсот
семнаццатага года тутэйшыя беззямельцы.
Чорны.
БЕЗЗЯМЁЛЛЕ, -я, н. Адсутнасць або не-
дахоп зямлі, неабходнай для жыцця чалаве-
ка. Кравец Самабыль радзіўся і вырас у вёс-
цы. Прафесіі свае не любіць: горкая бядота,
беззямелле змусілі яго шукаць іншага споса-
бу да жыцця. Колас.
БЕЗЗЯМЁЛЬНІК, -а, м. Разм. Беззямельны
селянін. Два гады бадзяўся Тодар па маёнт-
ках, бяздомнік, беззямельнік. Чарнышэвіч.
БЕЗЗЯМЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які не мае ўлас-
нага ўчастка зямлі, неабходнага для вядзен-
ня гаспадаркі. Высвятляецца, што Леапольд
Гушка — патомак сілезскіх ткачоў, беззя-
мельны парабак а панскага деара. Луфераў.
/ у знач. наз. беззямёльны, -ага, м.~ [Заха-
раў:]— Ён [Тодар] з беззямельных, з Кіся-
лёў, сусед наш. Дуброўскі.
БЁЗЛІЧ, -ы, ж.; ліч. Незлічонае мноства,
вялікая колькасць. Безліч бароў і рачулак,
што звоняць бясконца, Цёмным куткам не-
сучы прамяністае сонца. Куляшоў. На небе
Зорак безліч зіхацела. Валасевіч.
БЁЗЛІЧНЫ, -ая, -ае. Якому няма ліку, не-
злічоны. А хан Кайдан, аблюбаваўшы ўзго-
рак, глядзіць, як іскры безлічных кастроў
губляюцца, сатлеўшы паміж зорак, над вост-
рымі вяршынямі шатроў. А. Вольскі.
БЁЗЛЮДЗЬ, -і, ж. Разм. Адсутнасць ліо-
дзей; бязлюддзе. Навокала безлюдзь і цьма,
I толькі кігікаюць совы. Колас.
БЕЗМАЁНТКАВЫ, -ая, -ае. Які не мае або
не атрымаў маёнтка. Безмаёнткавы двара-
нін.
БЕЗМАРОЗНЫ, -ая, -ае. Які не ведае ма-
разоў. Безмарозная пара.
БЕЗМАТОРНЫ, -ая, -ае. Які працуе без
матора, Безматорны апарат.
БЕЗНАГЛЯДНАСЦЬ, -і, ж. Стан безнагляд-
нага; адсутнасць нагляду за кім-, чым-н.
Барацьба з дзіцячай безнагляднасцю.
БЕЗНАГЛЯДНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены не-
абходнага нагляду, назірання.
БЕЗНАДЗЁЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безнадзейнага; безвыходнасць. Безнадзеіі-
насць справы. Безнадзейнасць мары. // Ад-
сутнасць надзеі. Былі ў іх [герояў] і спады,
і пад’ёмы душы, надзеі і безнадзейнасць, ка-
ханне і роспач. Скрыган.
БЕЗНАДЗЁЙНЫ, -ая, -ае. Які не пакідае
надзеі, не дазваляе разлічваць на добры ка-
нец або паляпшэнне чаго-н. Людзям уласці-
ва змагацца і перамагаць нават там, дзе
справа здаецца безнадзейнай. Місько. I паў-
стаюць з руінаў безнадзейных Кеарталы но-
вых гмахаў-камяніц. Танк. // Які страціў сі-
лы і здольпасці перамяніцца; прапашчы.
Пісьменнік ніколі не закрэслівае чалавека
як істоту цалкам адмоўную, безнадзейную,
знаходзячы і ў характарах намаляваных ім
адмоўных герояў штосьці добрае, чалавечае.
Навуменка. // Які выражае адсутнасць на-
дзеі. Шафёр пабег, пазеоньеаючы бляшан-
кай, і ўсе тыя байцы, што сядзелі на бар-
тах, праводзілі яго сумнымі безнадзейнымі
позіркамі. Кулакоўскі.
БЕЗНАЗОЎНЫ, -ая, -ае. Які не мае назвы.
Асабліва моцна адчуваеш восень тут, на бе-
разе безназоўнага ліменскага возера, да яко-
га ад маёй леснічоўкі крокаў дзвесце. Ка-
рамазаў.
БЕЗНАЙМЁННЫ, -ая, -ае. У выразе: без-
нанменны лік — лік, які не мае пры сабе на-
звы адзінкі вымярэння (напрыклад: тры,
пяць, васемнаццаць).
БЕЗНАСЁНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Сорт грушы без зярнят.
БЕЗНАСЁННЫ, -ая, -ае. Які не мае зяр-
нят, насення. Безнасенныя плады.
БЕЗНАЯЎНЫ, -ая, -ае. Які выконваецца
без наяўных грошай шляхам пераводу гра-
шовых сродкаў з рахунку плацелыпчыка на
рахунак крэдытора. Везнаяўны разлік.
БЕЗРАЗВАЖНА. 1. Прысл. да безраз-
важны.
2. у знач. еык. Неразумна, неабдумана.
БЕЗРАЗВАЖНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
безразважнага. Безразважнасць рашэння.
2. Схільнасць да неабдуманых учынкаў,
рашэнняў. Яе [Джуліі] безразважнасць зла-
вала хлопца. Быкаў.
БЕЗРАЗВАЖНЫ, -ая, -ае. Такі, паводзіны,
учынкі якога не кантралююцца розумам, раз-
вагай. Безразважны чалавек. // Уласцівы та-
кому чалавеку. Безразважны ўчынак. Безраз-
важная рашучасць.
БЕЗРАЗМЁРНЫ, -ая, -ае. Які выкарыстоў-
ваецца для некалькіх сумежных размераў
(звычайна пра шкарпэткі, панчохі).
БЕЗРУКАЎКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -кавак;
ж. Куртка або кофта без рукавоў. Цяпер,
калі «рздактар» скінуў кубанку, шынель і ў
чорнай аўчыннай безрукаўцы паўзеерх гім-
насцёркі сеў за стол, скрытая трывога і
злосць яго пачала непрыкметна пераходзіць
на смех, які ўжо, здаецца, пачаў праступаць
на твары. Брыль.
БЕЗРУЛЯВЫ, -ая, -бе. Спартыўная (акадэ-
мічная) лодка для двух весляроў без руля-
вога.
БЕЗРЫСОРНЫ, -ая, -ае. Які не мае ры-
сор. Безрысорная брычка.
БЕЗУВАЖЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
безуважлівага.
БЕЗУВАЖЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б е з -
у в а ж н ы.
БЕЗУВАЖНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
уважнага; абыякавыя, раўнадушныя адносі-
ны да каго-, чаго-н. Кацярына бачыла Ан-
дрыянаву безуважнасць да сябе. Марціновіч.
Дзед Піліп змоўк і з дэманстратыўнай без-
уважнасцю закурыў сваю вялізную стара-
свецкую піпку. Зарэцкі.
БЕЗУВАЖНЫ, -ая, -ае. Які не праяўляе
ніякай цікавасці да каго-, чаго-н.; раўнадуш-
ны. Не падымаючы вачэй, з апушчанай га-
лавой рушыў Саўка з лесу.. Ён быў дужа
стомлены, атупелы, безуеажны, прыбіты.
Колас. // Які выказвае безуважнасць. Кар-
шукоў глядзеў на мёртеы горад, на абгарэ-
лыя чорныя коміны абыякавымі, безуважны-
мі еачамі. Асіпенка.
БЕЗУДЗЁЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
удзельнага; раўнадушнасць. Даччына без-
удзельнасць прайшла міма Арынінай увагі,
і яна спакойна села на канапу. Карпаў.
БЕЗУДЗЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які не прымае
ніякага ўдзелу ў чым-н.; абыякавы да ўся-
го. Аўтар як быццам быў зусім безудзель-
ны да таго, што чытаў, што ажыло пад яго
пяром, прайшоўшы праз думку і пачуццё.
Лужанін. // Уласцівы, характэрны такому
чалавеку. Безудзельны позірк.
БЕЗУЛАДДЗЕ, -я, н. Адсутнасць дзяржаў-
най улады; адсутнасць кіраўніцтва. У Жу-
равічах, якія ад Альхова за дваццаць вёрст,
безуладдзе... Навуменка. // Адсутнасць здоль-
насці валодаць сабой. Ведаючы сваё безулад-
дзе над уласнай весялосцю, .. [Герасім Іва-
наеіч] неяк раптам, праз сілу, устае на ногі
і падыходзіць да акна. Карамазаў.
БЕЗУЛАДНЫ, -ая, -ае. Які не мае ўлады,
які страціў уладу. Безуладны кароль. // Які
не здольны валодаць сабой. —Ха-ха-ха-ха! —
засмяялася Мая і, безуладная ад смеху, па-
вісла ў хлопца на рукаве. Карпюк.
БЕЗУМОЎНА. 1. Прысл. да безумоўны.
2. у знач. пабочн. Бясспрэчна, канечне.
[Веры], безумоўна, найбольш імпанаваў Анд-
рэй Шыбянкоў, але яна ні ў чым гэтага не
выяўляла. Зарэцкі. 3 двух спраў, якія прад-
вяшчала трывожнае чэрвеньскае зацішша,
перамагла, безумоўна, наша: наступленне..
апярэдзіла новую блакаду Налібоцкай пу-
шчы. Брыль.
БЕЗУМОЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
умоўнага. Безумоўнасць вываду.
БЕЗУМОЎНЫ, -ая, -ае. 1. Не абмсжавапы
якімі-н. умовамі; поўны, безагаворачны. Бе-
зумоўнае абавязацельства.
2. Бясспрэчны, несумненны. Безумоўная
ўдача. Безумоўны поспех.
О Безумоўны рэфлекс гл. рэфлекс.
БЕЗУПЬІНКУ, прысл. Тое, што і безу-
пынна. Сеяў нудны дождж, той дождж,
які можа ліць безупынку і дзень, і два, і
месяц. Мележ.
БЕЗУПЬІННА. Прысл. да безупынны. Вя-
лікі доктар — час — спакойна і безупынна
ідзе па свеце і лечыць, і гоіць. Чорны. Да
апошняга біў сінявокі юнак, аўтамат леска-
таў безупынна ў руках. Дубоўка.
БЕЗУПЫННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць без-
упыннага. Безупыннасць біялагічнага пра-
цэсу.
БЕЗУПЫННЫ, -ая, -ае. Пастаянны, беспе-
рапынны. Бабка Наста гаварыла доўга і
многа.. Гутарка лілася безупынным зацяжным
восенскім дожджыкам. Колас. У еершалінах
старых хвояў стаяў безупынны і роўны, як
вечнасць, шум. Чорны. // Які часта паўтара-
ецца, адбываецца бесперастанку. [Ганна
Сяргееўна].. успамінала безупынныя бам-
бёжкі Масквы, мітуслівы натоўп на еуліцах.
Няхай.
БЕЗУЦЁШНЫ, -ая. -ае. Які не мае ўцехі,
якога нельга паслабіць, зменшыць уцехаю.
Безуцешная туга. □ Ачнулася толькі пад
вечар яна У змрочным палацы Барыны 3
бядою сваёй безуцешнай адна, У лютай ня-
волі дзяўчына. Танк.
БЕЗЫДЭЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць безы-
дэйнага; адсутнасць ідэйнасці. Барацьба з
безыдэйнасцю.
БЕЗЫДЭЙНЫ, -ая. -ае. Такі, у якім ад-
сутнічае ідэйнасць. Безыдэйны твор.
БЕЗЫМЁННЫ, -ая, -ае. Які не мае імя,
назвы або яны не вядомыя. [Яраш:] —
Я звярнуў у вузкі безыменны завулак, па
якім некалі хадзіў да ракі. Шамякін. Безы-
меннай, безгалосай Ты была, краіна. Колас.
// Аўтар якога невядомы; ананімны. Песня
Шаўчэнкі безыменнай жыла ў беларускім
народзе многія дзесяткі год. Кунала.
О Безыменны палец гл. палец.
БЕЗЫНІЦЫЯТЫЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць безыніцыятыўнага; адсутнасць ініцыя-
тывы.
БЕЗЫНІЦЫЯТЫЎНЫ, -ая, -ае. Які не пра-
яўляе ініцыятывы; пасіўны. Безыніцыятыў-
ны працаўнік.
БЕЗЭ, нескл., н. Лёгкае пірожнае з узбі-
тых яечных бялкоў і цукру.
[Ад фр. Ьаівег — пацалунак.]
БЕЗ’ЯЗЫКІ, -ая, -ае. 1. Які не валодае
мовай, нямы. Пакута плёскае праз край!
А ты глядзі і не зважай! А ты маўчы, як
без’языкі! Колае. I/ Які дрэнна, невыразна
гаворыць.
2. перан. Які не ўмее прыгожа і дасціпна
гаварыць, трапна адказаць. Праўда, і сам..
[Алесь] быў далёка не без’языкі, — і перакі-
нуўся з ёю ветліва-вострым слаўцом, і па-
смяяўся разам з хлопцамі, але ж і злосны
быў на тую... падумаеш! — німфу, пакуль,
нарэшце, не прыехалі хлопцы з музыкамі...
Брыль. // Які не можа, не адважваецца ска-
заць што-н. каму-н.
БЕЙ, бёя, м. Тытул дробных феадалаў або
службовых асоб у некаторых краінах Бліз-
кага і Сярэдняга Усходу. // Асоба, якая мае
такі тытул. // Дадатак да імя ў значэнні:
пан. Ізмаіл-бей.
[Тур.]
БЁЙКА, -і, ДМ -йцы; Р мн. бёек; ж. Па-
лоска тканіны, якая нашываецца зверху на
плацце або ўшываецца ў шво. Нашыць
бейку.
БЕЙСБАЛІСТ, -а, М -сце, м. Ігрок у бей-
сбол.
БЕЙСБАЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да бейсбаліст.
БЕЙСБОЛ, -а, м. Спартыўная камандная
гульня з мячом і бітой, якая нагадвае
лапту.
[Англ. Ьазе-Ьаіі.]
БЕЙСБОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да бейсбола. Бейсбольная пляцоўка.
БЕК, -а, м. Тое, што і б е й.
БЕКАР, -а, м. 1. Нотны знак, які адмяняе
дзеянне папярэдняга дыеза ці бемоля і ад-
наўляе асноўнае значэнне ноты.
2. у знач. нескл. прым. (пасля назвы но-
ты). Без павышэння або паніжэння. Рэ бекар.
[Фр. Ьёсагге.]
БЕКЁША, -ы, ж. Мужчынскае паліто ста-
радаўняга крою са зборкамі ў таліі. Адзін з ..
[мужыкоў], чорнабароды, у шэрай, вузкай па
таліі бекешы гаварыў гучна, нібы хацеў,
каб яго слухалі ўсе. Асіпенка.
[Венг. Ьекез.]
БЕКОН, -у, м. Прасолепая або правэнджа-
ная маладая свініна асобага прыгатавання.
[Англ. Ьасоп.]
БЕКОННЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
бекону; які служыць для прыгатавання бе-
кону. Беконная свініна. //Які займаецца пры-
гатаваннем бекону. Бекрнная фабрыка.
БЕЛА... Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню: 1)
слову б е л ы (у 1, 2 знач.), напрыклад: бе-
лабароды, белабокі, белазубы; 2) слову б е-
лы (у 3 знач.), напрыклад: белагвардзейскі.
БЕЛАБАРОДЫ, -ая, -ае. 3 белай барадой.
Ходзіць дзед белабароды Полем, лесам, пе-
ралескам. Колас.
БЕЛАБІЛЁТШК, -а. м. Разм. Той, хто мае
белы білет; вызвалены ад вайсковай служ-
бы. Бацька быў белабілетнік, не прыгодны
да воінскай павіннасці па стану здароўя, та-
му яго вызвалілі ад салдацкай службы.
Астрэйка.
БЕЛАБОКІ, -ая, -ае. 3 белымі бакамі. Бе-
лабокія лайнеры горда плывуць міма, не пры-
стаючы да маленькага прычала. Карамазаў.
БЕЛАБРОВЫ, -ая, -ае. У якога белыя,
светлыя бровы. Шафёр, малады белабровы
хлопец, з ледзь прыкметным пушком над
верхняй губою, глядзеў здзіўлена. Мележ.
БЕЛАБРБІСЫ, -ая, -ае. Разм. У якога бе-
лыя, светлыя бровы, вейкі і валасы. Ля пры-
чалу проста на мурагу сядзелі дзве жанчы-
ны і белабрысы хлопец. Асіпенка. // Вельмі
светлы, бялявы (пра валасы, бровы, вейкі).
[Стась] сцягнуў на лбе белабрысыя бровы
і адвярнуўся. Чорны. Слава заўсёды быў да-
гледжаны, як лялька: белабрысыя валасы
былі акуратна зачасаныя, твар заўсёды чыс-
ценькі, умыты. Сабаленка.
БЕЛАВАЛОСЫ, -ая, -ае. У якога светлыя
валасы. Велавалосая дзяўчынка.
БЕЛАВАТЫ, -ая, -ае. Трохі белы, не зу-
сім белы. Неба было яснае, спакойнае. Там-
сям стаялі камячкі белаватых хмурынак, як
адзнакі добрае пагоды. Колас.
БЕЛАВУСЫ, -ая, -ае. У якога светлыя або
сівыя вусы. Віславухі, белавусы, стары Він-
цэнты стаяў за лесам на дарозе. Чорны.
БЕЛАВБІ, -ая, -бе.' Перапісаны на чыста;
проціл. чарнавы. У фондах музея Купалы
захоўеаюцца белавы і деа чарнавыя аўтогра-
фы верша «Крым». «Маладосць».
БЕЛАГАЛОВЫ, -ая. -ае. У якога галава
са светлымі або сівымі валасамі. Вы такса-
ма памятаць павінны Хлапчукоў белагало-
вых, нас. Смагаровіч.
БЕЛАГВАРДЗЁЕЦ, -дзёйца, м. Той, хто
змагаўся ў радах белай гвардыі супраць Са-
вецкай улады, а таксама член антысавецкай
контррэвалюцыйнай ваеннай арганізацыі;
контррэвалюцыянер. Вітва кіпела, не заці-
хала, Кроў вызначала ў полі сляды, Вела-
гвардзейцы, як генералы, Беглі, ўцякалі а
хто куды. Купала.
БЕЛАГВАРДЗЁЙКА, -і, ДМ -дзёйцы; Р мн.
-дзёек; ж. Жан. да белагвардзеец.
БЕЛАГВАРДЗЁЙСКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіпы да белагвардзейцаў; контррэвалюцый-
ны. Велагвардзейскія банды.
БЕЛАГВАРДЗЁЙШЧЫНА, -ы, ж., зб. Бе-
лагвардзейцы, контррэвалюцыянеры.— Цяпер,
таварышы, становішча такое,— пачаў.. [Ры-
гор],— што як ніколі яшчэ за ўвесь час гра-
мадзянскай еайны Савецкай рэспубліцы па-
гражае небяспека з боку белагвардзейшчы-
ны ўсякай і Антанты. Галавач.
БЕЛАГРУДЫ, -ая, -ае. У якога белыя
грудзі. Будуць вечна сады расцвітаць, Бела-
грудыя ластаўкі лётаць. Панчанка.
БЕЛАГРБІВЫ, -ая, -ае. У якога бе.таягры-
ва. Велагрывы конь.
БЕЛАДОННА, -ы, ж. 1. Шматгадовая тра-
вяністая ядавітая расліна сямейства паслё-
навых з чорнымі ягадамі.
2. Лякарства з карэнняў і лісцяў гэтай
расліны.
[Іт. Ьеііайоппа прыгожая дама.]
БЕЛАДР9ЎНЫ, -ая, -ае. Які зроблены з
дрэва без паліроўкі і фанернага аздаблення.
// У якім вырабляюцца падобныя вырабы.
Веладрэўны цэх.
БЕЛАДРЭЎШЧЫК, -а, м. Сталяр, які вы-
рабляе простую непаліраваную мэблю з дрэ-
ва без фанернага аздаблення.
БЕЛАЗ, -а, м. Шматтонны грузавы аўтама-
біль, які выпускаецца Беларускім аўтама-
більным заводам.
БЕЛАЗУБЫ, -ая, -ае. У якога вельмі бе-
лыя зубы. Красуня белазубая Йдзе да сва-
ёй ракі, Нялюбаму ці любаму Ў ёй мые
ручнікі? Пысін.
БЕЛАКАМЕННЫ, -ая, -ае. Паэт. Пабуда-
ваны з белага каменю. Белакаменны палац.
// Які складаецца з пабудоў такога камепю.
Белакаменны горад.
БЕЛАКАПЬДТНІК, -у, м. Шматгадовая тра-
вяністая расліна сямейства складанаквет-
ных з духмянымі чырвонымі, бела-жоўтымі
або брудна-пурпуровымі кветкамі.
БЕЛАКАПБІТЬІ, -ая. -ае. У якога белыя
капыты. Белакапыты конь.
БЕЛАКАЧАННЫ, -ая, -ае. Пра капусту,
якая ў працэсе росту і развіцця ўтварае
белы качан. Белакачанная капуста.
БЕЛАКОРЫ, -ая, -ае. 3 белай карой. Над
Абалянкаю сяло, дзе белакорая, адна, як ве-
тразь ранніх зім і лет, стаіць бярозка ля
акна, з якога мне адкрыўся свет. Вялюгін.
БЕЛАКРОУЕ, -я, н. Захворванне сістэмы
крывятворных органаў; лейкемія.
БЕЛАКРЫЛЫ, -ая, -ае. 3 белымі крыламі.
1 еось з шалёнай сілаю Пад сонцам залатым
Галубка белакрылая Ляціць, ляціць за ім.
Хведаровіч.
БЕЛАКУДРАНІК, -у, м. Шматгадовая тра-
вяністая ці кустовая расліна сямейства губа-
кветпых з белымі, блакітна-ружовымі або
чырвона-фіялетавымі кветкамі; выкарыстоў-
ваецца ў народнай медыцыне.
БЕЛАКУРЫ, -ая, -ае. 3 светлымі валаса-
мі. Высокі белакуры мужчына ў блакітнай
тэнісцы запрасіў нас у сваю каюту. Грахоў-
скі. // Светларусы (пра валасы).
БЕЛАЛІСТЫ, -ая, -ае. Пра расліну, у якой
лісце з белым адлівам. Велалістая таполя.
БЕЛАЛОБЫ, -ая. -ае. 3 белым ілбом; з бе-
лай плямай на лбе. Велалобаю .. [карову]
празвалі за вялікую белую пляму на лбе.
ІПуцько.
БЕЛАНОГІ, -ая, -ае. 3 белымі нагамі. Ка-
пытамі білі коні — Беланогія данцы... Глеб-
ка. / у перан. ужыв. Беланогія бярозы Па-
дышлі да ручая, Расчасалі свае косы, Паплы-
лі б, калі б не я. Гаўрусёў.
БЕЛАПАЛЙКІ, -аў; адз. белапаляк, -а, м.
Гіст. Польскія легіёны, якія ў 1918 г. вы-
ступілі супраць Савецкай улады на тэрыто-
рыі Беларусі, а таксама ўзброеныя сілы бур-
жуазпа-памешчыцкай Полыпчы ў вайне су-
праць Савецкай Расіі ў 1919 — 1920 гг.
БЕЛАПАНСКІ, -ая, -ае. У выразе: бела-
панская Польшча — неафіцыйная назва бур-
жуазна-памешчыцкай Полыпчы 1918 —
1939 гг.
БЕЛАПЁННЫ, -ая, -ае. Паэт. Пакрыты бе-
лай пенай. Узлаваўся Дняпро сумленны, Па-
сівелы ён стаў, белапенны, Пакрышыў ён
бераг каменны. Зарыцкі. // Падобны на бе-
лую пену. Выбраўшыся з гумна, Барыс Ры-
гораеіч ляжаў на спіне і сачыў, як спакой-
на плыве белапеннае кучаравае воблачка.
Новікаў.
БЕЛАПЁРЫ, -ая, -ае. Які мае белае пер’е.
Жыла на высачэзнай бярозе гэтая лагодная
і .дружная сям’я белапёрых птушак. М. Тка-
чоў.
БЕЛАПОЛЬСКІ, -ая, -ае. Які меў дачынен-
не да белапалякаў. Белапольскі фронт. Бе-
лапольская акупацыя.
БЕЛАРУС гл. беларусы.
БЕЛАРУСАЗНАУСТВА, -а, н. Сукупнасць
навук, якія вывучаюць гісторыю, мову, пісь-
мэпнасць і культуру беларусаў.
БЕЛАРУСІЗМ, -а, м. Слова або выраз, за-
пазычаны якой-н. мовай з беларускай.
БЕЛАРУСІСТ, -а, М -сце, м. Спецыяліст у
галіне беларусістыкі.
БЕЛАРУСІСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Тое,
што і беларусазнаўства.
БЕЛАРУСКА гл. беларусы.
БЕЛАРУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
беларусаў, Беларусі. Беларускі народ. Бе-
ларуская мова. Беларуская літаратура. Бела-
рускі акцэнт.
БЕЛАРУСЫ, -аў: адз. беларўс, -а, м.; бе-
ларўска, -і, ДМ -цы; мн. беларўскі, -сак; ж.
Адзін з усходнеславянскіх народаў, які скла-
дае асноўпае насельніцтва Беларускай ССР.
БЕЛАРУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; м.
і ж. Той, хто з пагардай ставіцца да фізіч-
най працы або не прывык да сур’ёзнай ра-
боты. Рука ў хлопца мазолістая, працаві-
тая — сціснуў ён бацькаву так, што Іван Ва-
сільевіч, сам чалавек дужы, не беларучка,
парадаваўся яго сіле. ІПамякін.
БЕЛАРЬ'ІБІЦА, -ы, ж. Каштоўная сера-
брыстага колеру рыба сямейства ласасёвых.
БЕЛАСНЁЖНЫ, -ая, -ае. Падобны коле-
рам на снег, вельмі белы. 1 песням першы
раз сягоння Такая шыр, такі прастор! Пяеш
унізе — яна звоніць На грані беласнежных
гор. Танк. Над пакгаузам кружыліся галубы,
усё вышэй і вышэй узнімаючыся над стра-
хой, пабліскеаючы на сонцы беласнежнымі
крыллямі. Лынькоў.
БЕЛАСТВОЛЫ, -ая, -ае. У якога белы
ствол. Бярэзнік беластволы пад зарой Зві-
ніць, умыты чыстаю расой, Пакуль карэнні
п’юць зямныя сокі. Бялевіч.
БЕЛАСЦЁННЫ, -ая, -ае. 3 белымі сцена-
мі; які складаецца з такіх пабудоў. Выплыў
насустрач палац беласценны. Цвірка. Нібы
з дзівоснай казкі ўстае перад вачамі новы
беласценны горад. Хадкевіч.
БЕЛАТА, -ы, ДМ -лацё, ж. Разм. Тое, што
і белізна.
БЕЛАТВАРЫ, -ая, -ае. 3 вельмі белым
тварам. Паненка была еысокая, белатварая,
чорнавалосая, у доўгім белым плацці. Асі-
пенка.
БЕЛАХВОСТЫ, -ая, -ае. 3 белым хвастом.
БЕЛАЦЁЛЫ, -ая, -ае. 3 белым целам.
Заяц стаяў голы па пояс, белацелы, худы, з
вострымі плячамі. Хомчанка.
БЕЛАПІВАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак;
ж. Жанчына, якая займаецца шыццём бя-
лізны.
БЕЛАІПВЁЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да шыцця бялізны, звязаны з шыццём
бялізны. Белашвейнае атэлье.
БЕЛАЭМІГРАНТ, -а, М -нце, м. Удзельнік
контррэвалюцыйнай барацьбы супраць Са-
вецкай улады, які ў першыя гады пасля
Кастрычніцкай рэвалюцыі выехаў з Савец-
кай Расіі за граніцу.
БЕЛАЭМІГРАНЦКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да белаэмігрантаў, уласцівы ім. Бе-
лаэмігранцкая газета.
БЁЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад бяліць.
2. у знач. прым. Памазаны мелам; пабеле-
ны. Беленыя сцены. Беленая хата.
3. у знач. прым. Выбелены. Беленае па-
латно. □ Мне валошкай вышыла матуля 3
беленага кужалю кашулю. Вітка.
4. у знач. прым. Запраўлены малаком; за-
белены. Сёння, як заўсёды ў святую ня-
дзельку, пад'еўшы добра бліноў з верашча-
каю і вычысціўшы міску беленай заціркі,
Гарбуз выйшаў у садок. Чарот.
БЕЛЕТРЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад белетрызаваць.
2. у знач. прым. Пададзены ў выглядзе
мастацкага твора. Белетрызаваная біяграфія.
БЕЛЕТРЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак.
і незак. Падаць (падаваць) у выглядзе мас-
тацкага твора. Белетрызаваць дакументаль-
ны матэрыял.
БЕЛЕТРЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. белетрызаваць.
БЕЛЕТРЫСТ, -а, М -сце, м. Аўтар апавя-
дальных мастацкіх твораў. У беларускай са-
вецкай прозе ў пачатку трыццатых гадоў..
з’яўляюцца першыя творы маладога пісь-
менніка-белетрыста Э. Самуйлёнка. Карпаў.
БЕЛЕТРЫСТЫКА, -і, ДМ -тыцы, ж. Мас-
тацкая празаічная літаратура. Усе тры раз-
дзелы кнігі.. чытаюцца з цікавасцю, як доб-
рая белетрыстыка. Рагойша. // Творы для
лёгкага чытання.
[Ад фр. ЬеІІев-ІеНгез — прыгожая славес-
насць.]
БЕЛЕТРЫСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да белетрыстыкі. Белетрыстычная
літаратура. Белетрыстычны аддзел часопіса.
БЁЛІ, -яў; адз. няма. Выдзяленні з жано-
чых палавых органаў (пры захворванні).
БЕЛІЗНА, -ы, ж. Яркі, чысты белы колер
чаго-н. Вочы мімаеолі заплюшчваніся ад яр-
кай белізны снегу. Бяганская. Беларусу і ў
Парыжы сняцца Белізна бяроз і сосен медзь.
Панчанка.
БЕЛКАВІНА, -ы, ж. Вялковае рэчыва; бя-
лок.
БЁЛЛЕ, -я, н., зб. Разм. Тое, што і б я -
л і з н а. // перан. Тое, што і белізна. Бе-
лая, мяккая ціша няхрусткая, Белай дрымо-
тай спавіты кусты, Белае белле... Зіма бела-
руская... Што ж мне не дорыш снягурачку
ты?.. Гілевіч.
БЕЛУЖЫНЫ, -ая, -ае. Атрыманы з бялу-
гі, уласцівы бялузе. Белужыная ікра.
БЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Які мае колер снегу, мй-
лака; проціл. чорны. Пад высокімі белымі
хмаркамі кружыліся буслы. Брыль. Стаіць
мой сад пад белым цветам. Цётка. А па во?-
пішчы імчыцца Белы конь. Чарот. / у знач.
наз. бёлае, -ага, н. Дзяўчынка ў белым. Р
Вішні ў белае беляцца I распускаюцца
слівы. Калачынскі. [Старыя людзі] расказ-
еалі, як адна рэч ператваралася часамі ў
другую, белае рабілася чорным. Колас. // 3
моцна пасівелымі валасамі. Даглядаў пчол
цэлы дзень Той, каго любяць дзеці,— Такі бе-
лы, белы дзед. Куляшоў. // Збляднелы. Де
заплецены косы, Стан танклявай травінні,
Спахмурнелыя еочы, Белы твар,— ні крывіН-
кі. Броўка. [Ксёндз] увесь дрыжаў і быў бе-
лы,-як палатно. Чарнышэвіч. // ДагледжанЫ,
чысты, чыста памыты. Агранома хваляць уе
за белыя рукі. Прыказка. Тады сіраце нядзе-
ля, як кашуля бела. Прыказка. // Які м<іе
светлы колер. Белы хлеб. Белы пясок.
Светкы., г/лы. Ды хіба § ма.чкці с«-
трэцца Той белы ранак, і сяло. Гілевіч. У ак-
но пазірае белая месячная ноч. Мележ.
3. У спалучэнні з некаторымі назоўнікаМІ
ўжываецца ў значэнні: контррэвалюцыйнЫ,
варожы Савецкай уладзе; процгл. чырвонЫ-
Белая армія. Белая гвардыя. Белы тэрор-
Белая банда. Белыя генералы. / у знач. наз.
белыя, -ых; адз. бёлы, -ага, м. I усё ж ціка-
вей было слухаць, як білі Чырвоныя конгіі-
кі полчышчы белых. Панчанка.
4. у знач. наз. бёлыя, -ых. Светлыя фігуры
ў шахматах і шашках. Ход белых. Белыя па-
чынаюць і робяць нічыю.
5. Які мае белы колер скуры (пра расу)-
Да яго, чорнага хлопчыка, ніколі не адносі-
ліся так сардэчна белыя людзі. Бяганская.
/ у знач. наз. бёлыя, -ых; адз. бёлы, -ага, №
Прыйшлі белыя, заваявалі гэту зямлю, зра-
білі неграў рабамі. Шамякін.
6. Як састаўная частка некаторых заала-
гічных, батанічных, хімічных і інш. назваў.
Белы мядзведзь. Белы лебедзь. Белая ака-
цыя. Белы грыб. Белая гліна.
О Белае мяса гл. мяса. Белая гарачка іл.
гарачка. Белая пляма гл. пляма. Белая раса
гл. раса. Белы білет гл. білет. Белы верш іл.
верш. Белы вугаль гл. вугаль. Белы свет іл.
свет. Белыя ночы гл. ноч.
0 Белая косць (костка) гл. косць. Бельім
днём гл. дзень. Зрабіць белае чорным гл. зра-
біць. Казка пра белага бычка гл. казка. Пай-
сці (падацца) у белы свет гл. пайсці. Пус-
ціць па белым свеце гл. пусціць. Свету ре-
лага не бачыць гл. бачыць. Свету белага пе
відаць гл. відаць. Сярод белага дня гл. дзеііь.
У белы свет як у капейку гл. свет. Чорньім
па беламу напісана гл. напісаны. Шыта бе-
лымі ніткамі гл. шыты. Як дзень белы рл.
дзень.
БЕЛЬ, -і, ж. Тое, што і белізна. КрУ~
гом было так чыста, такая бель, што сляпіла
і адбірала вочы. Колас.
БЕЛЬВЕДЭР, -а, м. Невялікая вежа над
будынкам або асобная невялікая пабудова
па ўзвышаным месцы, адкуль можна на-
глядаць за наваколлем. [Алесь і князь] вый-
шлі з тунеля, і тут вачам адкрыўся партэр-
ны фасад палаца, еялізны, трохпавярховы, з
круглым бельведэрам, што быў укрыты зо-
латам. Караткевіч.
[Іт. Ьеіуесіоге — прыгожы від.]
БЕЛЬГІЕЦ гл. бельгійцы.
БЕЛЬГІЙКА гл. бельгійцы.
БЕЛЬГІЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да Бельгіі, бельгійцаў, уласцівы ім. Бельгій-
ская літаратура. Бельгійская парода коней.
БЕЛЬГІЙЦЬІ, -аў; адз. бельгіец, -гійца,
м.; бельгійка, -і, ДМ -гійцы; мн. бельгійкі,
-гіек; ж. Асноўнае насельніцтва Бельгіі.
БЕЛЬЭТАЖ, -а, м. 1. Другі паверх дома.
2. Ніжні ярус над партэрам у тэатры.
[Фр. Ьеі — прыгожы і ёіа§е — этаж.]
БЕМОЛЬ, -я, м. 1. Нотны знак, які азна-
чае паніжэнне гуку на паўтона.
2. у знач. нескл. прым. (пасля назвы ноты).
3 паніжэннем. Рэ бемоль.
[Фр. Ьёшоі.]
БЁМСКІ, -ая, -ае. У выразе: бемскае шкло
(дакладней багемскае шкло) — устарэлая
назва тоўстага, буйнапамернага шкла высо-
кай якасці.
БЕНГАЛЕЦ гл. бенгальцы.
БЕНГАЛКА гл. бенгальцы.
БЕНГАЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бенгальцаў, належыць ім. Бенгальская
літаратура. Бенгальская мова. // Такі, як у
бенгальцаў, уласцівы ім. Бенгальскія звычаі.
О Бенгальскі агонь гл. агонь.
БЕНГАЛЬЦЫ, -аў; адз. бенгалец, -льца,
м.; бепгалка, -і, ДМ -лцы; мн. бенгалкі, -лак;
ж. Народ, які складае асноўнае насельніцт-
ва Бангладэш.
БЕНЕДЬІКЦІН, -у, м. Гатунак французска-
га лікёру.
[Фр. Ьёпссіісііпе.]
БЕНЕФІС, -у, м. Спектакль, збор з якога
ідзе на карысць аднаго з удзельнікаў. //
Спектакль у гонар аднаго з заслужаных
удзельнікаў.
[Ад фр. Ьёпёіісе — прыбытак, карывць.]
БЕНЕФІСНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бенефісу. Бенефісны спектакль.
БЕНЕФІЦЫЙ, -ю, м. Адна з форм зямель-
нага ўладання ў эпоху феадалізму. Спачат-
ку ўсім ім [дружыннікам — любімцам кара-
ля] у большасці дараеаліся ўчасткі народ-
най зямлі, пазней яны аддаваліся ў карыс-
танне ў форме бенефіцыяў, спачатку ў боль-
шасці выпадкаў на ўвесь час жыцця кара-
ля, і такім чынам за кошт народа стварала-
ся аснова ноеай знаці. Энгельс.
[Лац. Ьепеіісіпш — дабрадзейства.]
БЕНЕФІЦЫЯНТ, -а. М -нце, м. Артыст,
на карысць якога даецца бенефіс, бенефіс-
ны спектакль.
БЕНЕФІЦЫЯНТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да бенефіцыянт.
БЕНЗА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню
словам: бензін, бензінавы, папрык-
лад: бензабак, бензакалонка, бензасховішча.
БЕНЗАБАК, -а, м. Пасудзіна для вадкага
паліва ў якой-н. машыне, самалёце і пад.
БЕНЗАВОЗ, -а, м. Аўтацыстэрна для пера-
возкі бензіну. Шуганула з кустоў высока ў
гору полымя — загарэліся бензавозы. Хом-
чанка.
БЕНЗАЗАПРАВАЧНАЯ, -ай, ж. Бензаза-
правачная станцыя.
БЕНЗАЗАПРАВАЧНЫ, -ая, -ае. Прызнача-
ны для запраўкі машын вадкім палівам. Бен-
зазаправачная калонка.
БЕНЗАЗАПРАЎКА, -і, ДМ -раўцы; Р мн.
-равак; ж. Запраўка машын бензінам.
БЕНЗАЗАПРАЎШЧЫК, -а, м. Спецыяльны
аўтамабіль, абсталяваны цыстэрнай, помпай,
фільтрам і іншымі прыстасаваннямі для за-
праўкі самалётаў, танкаў, аўтамабіляў вад-
кім палівам.
БЕНЗАКАЛОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Помпавая ўстаноўка для запраўкі вадкім
палівам аўтамабіляў.
БЕНЗАМАТОРНЫ, -ая, -ае. У выразе:
бензаматорная піла — піла, якая прыводзіц-
ца ў Дзеянне маторам, што працуе на бен-
зіне.
БЕНЗАПІЛА, -ы, ж. Тое, што і бензама-
торная піла (гл. бензаматорны).
БЕНЗАСХОВППЧА, -а, н. Спецыяльнае па-
мяшканне для захоўвання бензіну.
БЕНЗАЦЫСТЭРНА, -ы, ж. Цыстэрна для
захоўвання і перавозкі бензіну. // Вагон або
аўтамашына з такой цыстэрнай.
БЕНЗІН, -у, м. Бясколерная гаручая вад-
касць, якая атрымліваецца пры перагонцы
нафты.
[Фр. Ьенхіпе.]
БЕНЗІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бензіну, уласцівы бензіну. Бензінавыя
пары. // Прызначаны для захоўвання бензі-
ну. Бензінавая бочка. Бензінавая калонка.
// Які працуе на бензіне. Бензінавы матор.
Бензінавая запальнічка.
БЕНЗОЛ, -у, м. Бясколерная гаручая вад •
касць з своеасаблівым пахам, якая атрымлі-
ваецца пры перагонцы вугалю, нафты і вы-
карыстоўваецца ў хімічнай прамысловасці.
[Фр. Ьепгоі.]
БЕНЗОЛАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бензолу, уласцівы бензолу. Бензола-
вы пах.
БЕНУАР, -а, м. Ніжні ярус ложаў у тэат-
ры, якія размешчаны па абодва бакі партэра.
[Фр. Ьаідпоіте.]
БЁРАГ, -а, М -разе; мн. берагі, -бў; м. 1.
Край, палоса зямлі каля вадаёма. Круты бе-
раг. □ Рэшткі туману цяпер ужо рассеяліся,
і добра быў відзён супрацьлеглы бераг: ніз-
кі, пойменны, ён увесь хаваўся ў вадзе і
купаў у струменях распукнуты лазняк. Ра-
кітны. Вада ў Нёмане, нават і каля берага,
на мелізне, не ідзе, здаецца, а бяжыць, і
каламута сыходзіць хутка. Брыль. // Край
якой-н. паверхні, масіву лесу і пад. Міхал
Тварыцкі ішоў берагам лесу, куды вяла да-
рога. Чорны. [Луг] упіраўся адным берагам
у раку. Чарнышэвіч.
2. Суша (у процілегласць вадзе). Высадзіц-
ца на бераг.
3. Край тканіны або вырабаў з яе. Хустка
з чырвонымі берагамі. □ Другі мяшок з
жытам завязвае ў свірне стары Верамейчык.
Рцкі, якімі ён збірае ў роўныя складкі бе-
раг мяшка, трасуцца. Крапіва.
4. Верхні край якой-н. пасудзіны. Наліць
шклянку роўна з берагамі.
5. перан. Жаданая мэта, да якой імкнуц-
ца. Хачу няспынна йсці Да светлае Камуны,
Да новых блізкіх нам Прыгожых берагоў.
Хведаровіч.
0 Апынуцца (быць) на розных берагах
гл. апынуцца. Быць на сваім беразе гл. быць.
Выйсці з берагоў гл. выйсці. Малочныя рэкі
з кісельнымі берагамі гл. рака. Прыстаць
(прыбіцца) да берага гл. прыстаць. Увайсці
ў свае берагі гл. увайсці.
БЕРАГАВІНА, -ы, ж. Разм. Зямля берага,
звычайна крутога. Ніжэй могілак, недзе
вельмі бліэка ад нас, абвальваецца ў ручай
падмытая вадою берагавіна. Савіцкі.
БЕРАГАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
берага (у 1, 2 знач.). Верагавая лінія. □ Ва-
да бесперапынна білася ў берагавы схіл. Чор-
ны. // Які знаходзіцца на беразе, каля бера-
га. Верагавы лёд. Берагавая дарога. Берагавы
лес. // Які мае сувязь з берагам. Берагавая
ахова.
БЕРАГЧЫ, -рагў, -ражэш. -ражэ; -ражбм,
-ражаце, -рагўць; незак., каго-што. 1. Захоў-
ваць цэлым, не расходаваць.— Можа трошкі
віна і знайшлося б,— усміхнулася настаў-
ніца,— але мы яго беражом для раненых.
Маўр. // Вель.мі эканомна, беражліва расхо-
даваць. Пры другіх абставінах Платон Ду-
леба і сам арганізаваў бы абстрэл самалё-
таў, але цяпер трэба было берагчы кожны
патрон. Шчарбатаў. // Ашчадна карыстацца
якімі-н. рэчамі, імкнуцца захаваць іх у най-
лепшым стане.— Ты кнігу беражы, сынок,
Прыходзь часцей у госці! Агняцвет.
2. Клапатліва ахоўваць каго-, што-н., за-
сцерагаць ад чаго-н. [Арына] сама любіла і
берагла свайго бацьку. Кавалёў. [Маці:] —
Хай беражэ цябе ад кулі 1 ад варожых злых
штыкоў Святое пачуццё матулі — Мая бяз-
межная любоў. Глебка. [Пітолін:] — Неяк раз
на зборы перад усімі праводзіў гутарку, як
трэба берагчы баявыя традыцыі. Грамовіч. //
Захоўваць у памяці, помніць. Берагчы наказ
бацькоў.
<> Берагчы сваю шкуру — клапаціцца, ду-
маць толькі пра сябе. Берагчы як зрэпку
вока — старанна, беражліва захоўваць што-н.
БЕРАГЧЫСЯ, -рагўся, -ражэшся, -ражэцпа,
-ражбмся, -ражацёся, -рагўцца; незак. 1. Быць
асцярожным; засцерагаць сябе ад каго-, ча-
го-н. Позна вечарам Каця правяла гасцей на
еуліцу. Вера пры развітанні паспела ёй шап-
нуць, што, маўляў, беражыся Андрэя, бо па
вёсцы гавораць, нібы ён падасланы. Гаў-
рылкін.
2. Зал. да берагчы.
БЕРАЖАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Птушка атрада вераб’іных, якая жыве
ў норах на высокіх берагах рэк; берагавая
ластаўка. Вурыя, пад колер зямлі, берага-
выя ластаўкі, ці, як іх яшчэ называюць, бе-
ражанкі, спрытна вывіваліся над вадой, міль-
гаючы белымі паласатымі жывоцікамі. Паль-
чэўскі.
БЕРАЖЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бераж-
лівага. Барацьба за эканомію і беражлівасць.
БЕРАЖЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Які ўмее экано-
міць, берагчы што-н. Сёй-той лічыць цётку
Марыну скнарай. А яна проста беражлівая.
Лось.
2. Клапатлівы, асцярожны, уважлівы. Мяк-
кімі і беражліеымі рукамі хірург накладвае
Надзі швы. Карпюк.
БЕРАЖбНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад берагчы.
2. у знач. наз. беражбны, -ага, м. Які бера-
жэ сябе, асцярожны, клапатлівы. Беражонага
і бог беражэ. Прыказка.
БЕРАЖБІСТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 высокімі
берагамі. А ў канцы сяла цячэ рэчанька, Рэч-
ка быстрая, беражыстая. 3 нар.
БЕРАЗАК, -ў, м. Абл. Бярэзнік. [Анюта з
Васілём] пабудавалі сабе ўжо ноеую хату і
жывуць у самым канцы засценка, у бераза-
ку. Васілевіч. На самым краі лесу фары на-
мацалі еоз скіданага абы-як беразаку. Лобан.
БЕРАЗНЯК, -ў, м. Тое, што і бярэзнік.
БЁРАСТ, -а і -у, М -сце, м. Дрэвавая ці
кустовая расліна сямейства вязавых. Бераст
патрабавальны да цяпла, да ўрадлівасці гле-
бы, ме'нш ценевынослівы і любіць сухасць
глебы. «Прырода Беларусі». / -у; у знач. зб.
Насадзіць берасту.
БЕРАСТОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б е р а -
с ц я п ы.
БЕРАСЦЯНКА', -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. 1. Каробка, сплеценая з бяросты.
2. Лёгкі адна- або двухвёсельны човен.
БЕРАСЦЯНКА2, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Невялікая лясная пеўчая птушка атрада
вераб’іных; зяблік. /Кыве берасцянка ў су-
хіх хвойных і лісцевых лясах, яна не лю-
біць вільготных і балоцістых мясцін.
В. Вольскі.
БЕРАСЦЯНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бяросты; зроблены з бяросты. Берасцяны
кошык. Берасцяная труба. Берасцяны дзё-
гаць. сз Я хацеў табе сёння Ліст пісаць на
кары берасцянай, Як пісалі калісьці Каха-
ным сваім Палачане. Лоііка.
О Берасцяныя граматы гл. грамата.
БЕРБЁР гл. берберы.
БЕРБЁРКА гл. берберы.
БЕРБЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бербераў, уласцівы берберам.
БЕРБЁРЫ, -аў; адз. бербер, -а, м.; бер-
бёрка, -і, ДМ -рцы; мн. бербёркі, -рак; ж.
Група народаў, якія насяляюць галоўным
чынам краіны Паўночнай Афрыкі (Марока,
Алжыр, Туніс і інш.).
БЕРВЯНО, -а; мн. бярвёны, -аў (з ліч. 2,
3, 4 — бервяны); н. Круглы, тоўсты, ачышча-
ны ад галін і сучча ствол вялікага дрэва.
Лявон Здрок меў такую сілу, што падымаў
за камель і клаў на перадок еоза самае тоў-
стае бервяно. Сабаленка.
БЕРГАМОТ, -а, М -мбце, м. 1. Агульная
назва некаторых сартоў груш. Чырвоны бер-
гамот.
2. Невялікае вечназялёпае пладовае дрэва
сямейства рутавых, эфірны алей якога вы-
карыстоўваецца ў парфумнай і кандытар-
скай вытворчасці.
БЕРГАМОТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бергамоту. Бергамотавае дрэва. //
Зроблены з пладоў бергамоту. Бергамотавы
алей.
БЁРКАВЕЦ, -каўца, м. Старая мера вагі,
роўная 10 пудам.
БЁРКЛІЙ, -ю, м. Трансураваны радыеак-
тыўны хімічны элемент.
БЁРКУТ, -а, М -куце, м. Драпежная птуш-
ка сямейства ястрабіных; буйная парода ар-
лоў.
[Цюрк.]
БЁРМА, -ы, ж. Спец. Уступ на адхоне вы-
сокай плаціны, канала, чыгуначнага насы-
пу, які робіцца для таго, каб надаць адхону
болыпую ўстойлівасць.
[Ад ням. Вегше.]
БЕРТАЛЁТАУ, -тава. У выразе: бертале-
тава соль гл. соль.
[Ад уласн. імя.]
БЁРЫ-БЁРЫ, нескл. ж. Захворванне, якое
развіваецца ў выніку няправільнага абмену
рэчываў пры адсутнасці ў ежы вітаміну Ві.
[Ад сінгальскага Ьегі — слабасць.]
БЕРБІЛ, -у, м. Мінерал, алюмасілікат бе-
рылію; каштоўны камень.
БЕРБІЛІЙ, -ю, м. Хімічны элемент, лёгкі
светла-шэры метал.
БЕРЭЙТАР, -а, м. Чалавек, які аб’язджае
коней і вучыць верхавой яздзе.
[Ням. Вегеііег.]
БЕРЭЙТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да берэйтара. Берэйтарская школа.
БЕРЭТ, -а, М -рэце, м. Круглы, звычайна
мяккі без казырка мужчынскі і жаночы га-
лаўны ўбор. На чалавеку быў матроскі на-
цельнік, з-пад сіняга берэта еыбіваліся чор-
ныя кучаравыя валасы. Бяганская.
БЕС... прыстаўка (гл. без...). Ужываецца
замест «без» перад глухімі зычнымі, напры-
клад: бескарыслівы, беспамылковы, бессмя-
ротнасць, бестурботнасць.
БЕСЕМЕРАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. бесемераваць.
БЕСЕМЕРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; не-
зак. што. Спец. Атрымліваць сталь з вадкага
чыгуну шляхам прадзімання яго паветрам у
спецыяльным збудаванні — канвертары.
[Ад уласн. імя.]
БЕСЕМЁРАУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бесемеравання. Бесемераўскі працэс.
// Які атрымліваецца шляхам бесемераван-
ня. Бесемераўская сталь.
БЕСКАЗБІРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Шапка без казырка, звычайна ў маракоў.
Ідуць у белых бесказырках Па набярэжнай
маракі. Звонак.
БЕСКАЗБІРНЫ, -ая, -ае. Без козыра (у
картачнай гульні).
БЕСКАЛЯРОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бескаляровага.
БЕСКАЛЯРОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б я с-
к о л е р н ы.
БЕСКАМПРАМІСНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць бескампраміснага. Сцвярджаючы ідэй-
ную бескампраміснасць і маральную сілу
свайго героя, Крапіва тым самым выяўляў
тыповыя рысы характару савецкага чалаве-
ка, камуніста. Перкін.
БЕСКАМПРАМІСНЫ, -ая, -ае. Які не пры-
знае кампрамісаў, не ідзе на кампрамісы.
Пісьменнік быў бескампрамісны, калі гавор-
ка ішла аб навуковым разуменні не толькі
грамадскіх працэсаў, але і з’яў прыроды.
Майхровіч. // Які выключае мажлівасць
прымірэння, праходзіць без кампрамісаў.
Бескампрамісная класавая барацьба.
БЕСКАНДУКТАРНЫ, -ая, -ае. Які ажыц-
цяўляецца без кандуктара; які мае адносіны
да абслугоўвання пасажыраў без кандук-
тара.
БЕСКАНЁЧНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
бесканечнага; адсутнасць пачатку і капца.
Бесканечнасць матэрыяльнага свету. // Тое,
што не мае канца ці здаецца такім; бяскон-
цасць. Бесканечнасць рэек. Бесканечнасць
мора.
2. Уяўная велічыня, большая за ўсякую
дадзеную.
БЕСКАНЁЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае па-
чатку і канца (у прасторы і часе). Час і пра-
стора бесканечныя.
2. Празмерна доўгі, шырокі, глыбокі, пра-
цяглы і пад. Зноў сярод ніў бесканечных,
шырокіх Іду, як калісь, у задуме цяпер я.
Танк. Лес адвечны бесканечны Цягне, цягне
гоман свой. Купала.
О Бесканечны дзесятковы дроб гл. дроб.
БЕСКАНТРОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бескантрольнага; адсутнасць кантролю. Бес-
кантрольнасць учынкаў.
БЕСКАНТРОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які нікім не
кантралюецца, свабодны ад кантролю. [Анд-
рэй:]— 3 гэтым Апанасам трэба нешта зра-
біць. Нельга ж даручаць яму такія справы.
Па сутнасці, ён бескантрольны... Пестрак.
БЕСКАНФЛІКТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесканфліктнага; адсутнасць канфлікту. У па-
сляваенны час у беларускай, як і ва ўсёй са-
вецкай літаратуры, вялікая ўвага аддавалася
барацьбе з бесканфліктнасцю, з лакіроўкай
рэчаіснасці. Шкраба.
БЕСКАНФЛІКТНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены
канфлікту. Бесканфліктны твор.
БЕСКАНЦОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б я с -
К о н ц ы. Несціханы гул на высокай ноце
бесперастанку імкнуўся ў бесканцовую пра-
стору. Чорны.
БЕСКАРОУНЫ, -ая, -ае. Які не мае каро-
вы. Бескароўны двор.
БЕСКАРЬТСЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бескарыслівага. [Сяргею] хацелася перака-
наць.. [І’аню] ў бескарыслівасці свайго пачуц-
ця, але па сваёй нерашучасці ён не мог зра-
біць гэтага. Машара.
БЕСКАРЫСЛІВЫ, -ая, -ае. Які зроблены
без жадання атрымаць асабістую карысць.
Бескарыслівы высакародны ўчынак. Беска-
рыслівая дапамога. // Якому не характэрна
карыслівасць, імкненне да асабістай выга-
ды. Бескарыслівае служэнне народу.
БЕСКАРЫСНА. 1. Прысл. да бескарысны.
2. у знач. вык. Дарэмна, дарма. Бескарыс-
на пра гібель пісаць на пергаменце. Куля-
шоў.
БЕСКАРЫСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
карыснага; непатрэбнасць. У той жа час
Клямт з прыкрасцю заўважыў, што некато-
рыя яго салдаты б’юцца без уздыму, як бы
загадзя разумеючы бескарыснасць сваіх ах-
вяр. Мележ.
БЕСКАРЫСНЫ, -ая, -ае. Які не прыносіць
карысці; дарэмны. Даўно ўжо кінуў Сымон
пісаць заявы ў розныя інстанцыі — гэта бы-
ла бескарысная работа. Самуйлёнак.
БЕСКАСЦЁВЫ, -ая, -ае. Які не мае кас-
цей, касцяка.
БЕСКАШТАРЫСНЫ, -ая, -ае. Які не мае
каштарысу, робіцца без каштарысу. Бескаш-
тарысныя расходы.
БЕСКВАТ9РНЫ, -ая, -ае. Які не мае ква-
тэры.
БЕСКІСЛАРОДНЫ, -ая, -ае. Які не мае, не
ўтрымлівае ў сабе кіслароду. Бескісларод-
ныя кіслоты. Бескіслароднае асяроддзе.
БЕСКЛАПОТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесклапотнага; бестурботнасць. Букрэева
бесклапотнасць і багатырскі яго
сон заспа-
коілі трохі дзеда Талаша. Колас. Успамікы
нагадвалі.. [Міколу і Наташы] начыста сцёр-
тую суровым часам шчаслівую бесклапот-
насць іх маладосці. Краўчанка.
БЕСКЛАПОТНЫ, -ая, -ае. Які не праяўляе
клопату, турботы пра свае справы, паводзі-
ны і пад. Ледзь не з першага дня Зіну акру-
жыла самая гарачая хлапечая ўвага. Гэта
часам рабіла яе бесклапотнай, легкадумнай.
Шыцік. Толькі сляпы не ўбачыць, што ..
[Дзіна] бесклапотная аж залішне. Навумен-
ка. [Дамброўскі:] —Пан капітан залішне бес-
клапотны: У вас пад бокам тоіцца атрад...
А вы спакойна седзіце ў палацах. Глебка. //
Поўнасцю свабодны ад турбот. Бесклапотнае
жыццё. □ Эх еы, бесклапотныя дні дзяцін-
ства, што адляцелі сном так рана, Мележ. //
Які выражае бесклапотнасць, бестурботнасць.
Бесклапотны смех. Бесклапотная гамонка.
БЕСКУЛЬТУРНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць
усякай культуры; культурная адсталасць.
Навекі адыходзяць у нябыт забабоны, цем-
ра, бескультурнасць. Бярозкін.
БЕСКУРКОВЫ, -ая, -ае. Які не мае курка.
Бескурковая дубальтоўка.
БЕСПАВАРОТНЫ, -ая, -ае. Які не будзе
зменены, канчатковы, цвёрды, поўны рашу-
часці. Беспаваротнае рашэнне.
БЕСПАВЁТРАНЫ, -ая, -ае. Не запоўнены
паветрам. Беспаветраная прастора.
БЕСПАДСТАУНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспадстаўнага. Беспадстаўнасць аргумента-
цыі.
БЕСПАДСТАУНЫ, -ая, -ае. Які не мае пад
сабою падстаў; неабгрунтаваны. Беспадстаў-
ныя меркаванні, сцверджанні. Беспадстаўная
крыўда.
БЕСПАЗВАНОЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае
пазваночніка. Беспазваночныя жывёлы.
2. у знач. наз. беспазванбчныя, -ых. Агуль-
ная назва ніжэйшых жывёл, якія не маюць
пазваночніка.
БЕСПАКАРАНАСЦЬ, -і, ж. Стан беспака-
ранага.
БЕСПАКАРАНЬІ, -ая, -ае. Які не атрымаў
пакарання, астаўся непакараны. Беспакара-
нае злачынства.
БЕСПАМЫЛКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспамылковага; правільнасць. Беспамылко-
васць вывадаў.
БЕСПАМЫЛКОВЫ, -ая, -ае. Правільны,
без памылак. Беспамылковы адказ, праг-
ноз. □ 3 асалодай малюю гадзіну-другую,
каб рука пастаянна мела беспамылковае ад-
чуванне пластычнасці формы, лініі. Ліс.
БЕСПАРАДАК, -дку, м. 1. Адсутнасць па-
радку. На двары ў беспарадку валяліся па-
сечаныя дровы, ляжалі рассохлае карыта,
пагнутае старое вядро і вялізная бочка. Асі-
пенка. У вочы кінуўся беспарадак, які пана-
ваў на вялікім, як жартавалі ў цэху, кірую-
чым стале. Шыцік.
2. звычайна мн, (беспарадкі, -аў). Разм.
Масавыя народныя хваляванні эканамічна-
га, рэвалюцыйнага характару.
БЕСПАРАДКАВЫ, -ая, -ае. Які пазбаўле-
ны парадку, абы-як размешчаны. Беспарад-
кавае награмаджэнне будынкаў. Беспарад-
кавая груда цэглы. // Неарганізаваны, сты-
хійны, бессістэмны, Беспарадкавая мітусня,
страляніна.
БЕСПАРАДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
стан беспараднага, У вялікай трывозе, з глы-
бокім тужлівым пачуццём беспараднасці
ўзьішоў на двор .. Вісарыён. Самуйлёнак.
БЕСПАРАДНЫ, -ая, -ае. Які мае патрэбу
ў падтрымцы, дапамозе; слабы, бездапамож-
ны. Ці мае права .. [Сымон] дапамагчы..
[бацькам] цяпер, калі яны, фактычна, дзя-
куючы яму апынуліся ў такім беспарадным
стане. Зарэцкі.
БЕСПАРДОННЫ, -ая, -ае. Разм. Бессаром-
ны, нахабны. [Здраднік] нястомна разводзіў
хлусні беспардоннай турусы. Караткевіч.
[Міхась:] — Адкуль у цябе гэтакі запал? Бес-
пардонны максімалізм! Гартны.
БЕСПАРОДНЫ, -ая, -ае. Непародзісты. Бес-
пародная жывёла.
БЕСПАРТБІЙНАСЦЬ, -і, ж. Непрыналеж-
насць да партыі.
БЕСПАРТІЙЙНЫ. -ая, -ае. 1. Які не з’яў-
ляецца членам партыі. Няўхільна ўзрастае
творчая актыўнасць партыйных і беспартый-
ных мас. «Звязда». Ц у знач. наз. беспар-
тыйпы, -ага, м.; беспартыйная, -ай, ж. Той,
хто не з’яўляецца членам партыі. Блок ка-
муністаў і беспартыйных.
2. Які не адлюстроўвае поглядаў ніводнай
партыі. Беспартыйная літаратура.
БЕСПАСАДАЧНЫ, -ая, -ае. Які адбываец-
ца без пасадкі самалёта на прамежкавых
пунктах. Высокая тоненькая сцюардэса па-
ведамляе, што беспасадачны пералёт Маск-
ва — Хабараўск зойме 8 гадзін. Грахоўскі.
БЕСПАСАЖНІЦА, -ы, ж. Уст. Дзяўчына,
якая не мае пасагу.
БЕСПАСПЯХОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспаспяховага.
БЕСПАСПЯХОВЫ, -ая, -ае. Які не прыно-
сіць поспеху, не дасягае пэўнай мэты; да-
рэмны. Яшчэ ў школе механізацыі я чуў
пра беспаспяхоеае заляцанне брата да бой-
кай Клавы. Даніленка.
БЕСПАСР5ДНЫ, -ая, -ае. Тое, што і не-
пасрэдны.
БЕСПАТОЛЬНЬІ, -ая, -ае. Неспагадлівы, не-
спачувальны; няўцешны. Тое, што ў мяне
паявіўся голас, было часовай радасцю ў бес-
патольным жыцці. Сабаленка.
БЕСПАТ9НТНЫ, -ая, -ае. Які не мае па-
тэнту, пасведчання на права гандлю. Беспа-
тэнтны гандаль.
БЕСПЕРАБОЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесперабойнага; адсутнасць перабояў у чым-н.
Бесперабойнасць работы рухавіка.
БЕСПЕРАБОЙНЫ, -ая, -ае. Які адбываец-
ца без перабояў, без затрымак; бесперапын-
ны. Бесперабойная работа, сувязь.
БЕСПЕРАМЁННЫ, -ая, -ае. Які адбываец-
ца без усякіх змен.
БЕСПЕРАПБШКУ. прысл. Не робячы пе-
рапынкаў, не спыняючыся. Праз халодную
маску на твары.. білася адна рыса — адлюст-
раванне таго, што.. [Стафанковіча] беспера-
пынку пілуе нейкая думка, нейкі клопат.
Чорны.
БЕСПЕРАПБІННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесперапыннага. Бесперапыннасць работы.
БЕСПЕРАПБІННЫ, -ая, -ае. Які адбываеп-
ца без перапынкаў; пастаянны. Бесперапын-
ны паток машын. Бесперапынны тэхнічны
прагрэс. Бесперапыннае змяненне.
БЕСПЕРАСАДАЧНЫ, -ая, -ае. Не звязаны
з перасадкай.
БЕСПЕРАСТАНКУ, прысл. Не перапыняю-
чыся, увесь час. Ветру не было, а дрот беспе-
растанку гуў прыемным звонам, ціхім, адна-
тонным і жаласным. Колас.
БЕСПЕРАШКОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесперашкоднага; адсутнасць перашкод.
БЕСПЕРАШКОДНЫ, -ая, -ае. Які не мае
перашкод, не звязаны з імі; свабодны. Бес-
перашкодны доступ.
БЕСПЕРСПЕКТБІЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць бесперспектыўнага; адсутнасць пер-
спектывы. Адзіноцтва, бесперспектыўнасць,
прамёрзлая сырая зямлянка, голад у апош-
нія дні даводзілі Дамарацкага да вар'яцтва.
Карпюк.
БЕСПЕРСПЕКТБІУНЫ, -ая, -ае. Пазбаўле-
ны ўсякіх перспектыў, які не можа спадзя-
вацца на лепшае будучае, на добрыя вынікі.
У пакутах і боязі за бязрадаснае сёння, а
тым больш за бесперспектыўнае і змрочнае
заўтра жыеуць рускія і ў іншых раёнах
ЗША. Філімонаў.
БЕСПІЛОТНЫ, -ая, -ае. Які ляціць без пі-
лота; якім кіруюць з зямлі. Беспілотны апа-
рат.
БЕСПЛАЦКАРТНЫ, -ая, -ае. Які не мае
плацкартных месц; не мае плацкарты. Бес-
плацкартны еагон. □ Натоўп бесплацкарт-
ных пасажыраў хлынуў да выхаду. Паль-
чэўскі.
БЕСПРАБУДНЫ, -ая, -ае. Моцны, непра-
будны (звычайна пра сон). Вёска, натаміў-
шыся за дзень, спала глыбокім, беспрабуд-
ным сном. Сачанка. // перан. Пастаянны, бес-
перапынны. Беспрабудны п’яніца.
БЕСПРАДМЁТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспрадметнага.
БЕСПРАДМЁТНЫ, -ая, -ае. Які не мае
пэўнай мэты, зместу. Аўтар не палічыўся з
жыццёвай логікай фактаў, і алегорыя ў яго
творы стала беспрадметнай. Казека.
БЕСПРАСВЁТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспрасветнага. Паэзія Купалы, як і Багушэ-
еіча, наскрозь сацыяльная, грамадзянская,
матывы мужычай нядолі, злыбеды, цяжкай
беспрасветнасці жыцця займаюць у ёй вель-
мі еялікае месца. Навуменка.
БЕСПРАСВЁТНЫ, -ая, -ае. 1. Без прасве-
ту, вельмі цёмны. Беспрасеетная ноч. Ц
Бясконцы, густы (пра дождж, туман і пад.).
Зноў дажджы, нудныя, халодныя, беспра-
светныя. Сачанка.
2. перан. Сумны, цяжкі, безнадзейны. У
гэтых думках чэрпаў ён падтрыманне сабе
самому і простым людзям, што стогнуць у
ярме беспрасветнага прыгнёту. Колас.
БЕСПРАСВЁЦЦЕ, -я, н. Адсутнасць надзеі
на лепшую будучыню; цемра, галеча. А калі
над краем Легла згубай Ноч Глухога беспра-
сеецця, Скрозь пачулі— Хлопчык трубіць На
дружынны збор У школу Дзецям. Вітка.
БЕСПРАЦОЎЕ, -я, н. Наяўнасць людзей,
якія не маюць пастаяннага заработку. На-
яўнасць супярэчнасці паміж спажываннем і
вытеорчасцю, паміж імкненнем капіталізму
бязмежна развіваць прадукцыйныя сілы і
абмежаваннем гэтага імкнення пралетарскім
становішчам, беднасцю і беспрацоўем наро-
да, ясна ў гэтым еыпадку, як дзень. Ленін.
// Стан беспрацоўнага. Вымушанае беспра-
ііоўе.
БЕСПРАЦОЎНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены ра-
боты, заработку, а таксама магчымасці атры-
маць (у капіталістычных краінах) настаян-
ны заработак. У кішэні ляжалі дакументы
на імя беспрацоўнага настаўніка, за якога я
павінен быў выдаваць сябе. Анісаў. / у знач.
наз. беспрацбўпы, -ага, м.; беспрацбўная,-ай,
ж. Я знаю, што мне беспрацоўным не быць,
Што голад не будзе за мною хадзіць. А. Алек-
сандровіч.
БЕСПРАЦЭНТНЫ, -ая, -ае. На які не на-
лічваюцца працэнты. Беспрацэнтная пазыка.
БЕСПРЫБЫТКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспрыбытковага.
БЕСПРЫБЫТКОВЫ, -ая, -ае. Які не дае
прыбытку, нявыгадны. Беспрыбыткоеы ган-
даль.
БЕСПРЫНАЗОУНІКАВЫ, -ая, -ае. Спец.
Які ўтвараецца або ажыццяўляецца без вы-
карыстання прыназоўніка. Беспрыназоўніка-
вае словаспалцчэнне. Беспрыназоцнікавае кі-
раванне.
БЕСПРЫНЦЫПОВАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць беспрынцыповага. Беспрынцыповасць
паводзін.
БЕСПРЫНЦЫПОВЫ, -ая. -ае. Які не мае,
не выражае пэўных прынцыпаў, пазбаўлены
маральных асноў. Веспрынцыпоеы чалавек.
Беспрынцыповы падбор кадраў. Беспрынцы-
повае рашэнне.
БЕСПРЫПЫНАЧНЫ, -ая, -ае. Які не ро-
біць прыпынкаў; які не мае перапынкаў у
руху, у дзеянні.
БЕСПРЫСТАВАЧНЫ, -ая, -ае. Які не мае
пры сабе прыстаўкі. Беспрыставачны дзея-
слоў. Беспрыставачная аснова.
БЕСПРЫТОМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беслрытомнага; адсутнасць прытомнасці.
Праціснуўшыся паўз цэглу і абадраўшыся
да крыві, Чыжык застагнаў ад болю і зноў у
беспрытомнасці ўпаў. Лупсякоў.
БЕСПРЫТОМНЫ, -ая. -ае. Які страціў
прытомнасць. Аварыйная служба выкапала
з-пад пароды Мацюка яшчэ жыеога, але бес-
прытомнага. Сабаленка. / у знач. наз. бес-
прытбмны, -ага, м.; беспрытбмная, -ай, ж.
Нейкая цётка, божкаючы, прынесла вядро
вады з калодзежа і лінула беспрытомнаму на
галаву. Машара.
БЕСПРЫТУЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Стан беспры-
тульнага; наяўнасць безнаглядных, беспры-
тульных дзяцей. Барацьба з беспрытуль-
насцю.
БЕСПРЫТУЛЬНІК, -а. м. Бяздомнае дзі-
ця, падлетак, якія страцілі сям’ю або ада-
рваліся ад яе і жывуць на вуліцы без до-
гляду і выхавання. Тое, што .. [ахоўнікі]
ўбачылі, не прывяло іх у захапленне: на да-
хах вагонаў віднеліся постаці беспрытульні-
каў. Нядзведскі.
БЕСПРЫТУЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да бес-
прытульнік.
БЕСПРЫТУЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае
прытулку; бяздомны. Беспрытульны чала-
еек. II Асірацелае, бяздомнае дзіця, якое жы-
ве на вуліцы без догляду і выхавання. Ме-
сяц ці нават больш Рома пражыў у Лаўры-
ніхі — яна завяла беспрытульнага цыгана да
сябе, бо векавала адна: думала, што ён бу-
дзе ў яе за сына. Чыгрынаў. / у ізнач. наз.
беспрытўльны, -ага, м.; беспрытўльная, -ай,
ж. Хто яна і адкуль, Таня сама не ведала.
Падабралі яе малую чужыя людзі на вялі-
кай дарозе і далі прытулак у сваім доме.
Колькі было тады, у грамадзянскую ,вайну,
беспрытульных! Новікаў.
2. перан. Пазбаўлены належнага нагляду;
закінуты, занядбаны. [Чалавек:]— Прыбралі
мы да сваіх рук адну беспрытульную швей-
ную фабрычку. Лынькоў. [Карнейчык:] —
Станок № 16 зусім беспрытульны, за пэўны-
мі людзьмі не замацаваны, увесь брудам за-
рос. Крапіва. // Які не дае прытулку, няў-
тульны. Сумам і беспрытульнай адзінотай
веяла ад старой хаціны. Самуйлёнак.
БЕСПРЫЧЫННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
беспрычыннага.
БЕСПРЫЧЫННЫ, -ая, -ае. Без усякай
прычыны; беспадстаўны, неабгрунтаваны.
Раніца новага дня, так шчасліва пачатага,
рассявала па станцыі і навокал праменні
святла, надзей і нейкай новай беспрычыннай
радасц.1. Колас.
* БЕСПРЭЦЭДЭНТНЫ, -ая, -ае. Які не мае
прэцэдэнту, прыкладу ў мінулым; бяспры-
кладны, небывалы. Беспрэілэдэнтны выпадак.
БЕСПЯЛЁСТКАВЫЯ, -ых. Расліны, кветкі
якіх не маюць пялёсткаў.
БЕСПЯРЭЧНЫ, -ая, -ае. Які выконваецца
без пярэчанняў; безагаворачны. Распара-
джэнні капітана ў межах яго паўнамоцтваў
падлягаюць беспярэчнаму выкананню ўсімі
асобамі, якія знаходзяцца на судне.
БЁССАНЬ, -і, ж. Разм. Бяссонніца. — Домна,
ты сігіш?— змучаная ад бессані, раптам бу-
дзіла яе Раіса. Лобан.
БЕССАРДЭЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
сардэчнага; жорсткасць. Упершыню цяпер
[Зіна] шкадавала тых, каго раней высмейва-
ла за іх пачуцці, дакарала сябе за бессар-
дэчнасць. Шыцік.
БЕССАРДЭЧНЫ, -ая, -ае. Бяздушны, жор-
сткі, пазбаўлены сардэчнасці, чуласці.
[/Озя:] — Я не магу мець шчасця на чужым
горы. Чаму ты такі бессардэчны? Чорны.
БЕССАРОМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
саромнага; адсутнасць сораму; нахабства.
Бессаромнасць учынку.
БЕССАРОМНІК, -а, м. Разм. Той, хто не
падпарадкоўваецца правілам прыстойнасці;
нясціплы, бессаромны чалавек.
БЕССАРОМНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да
бессаромнік.
БЕССАРОМНЫ, -ая, -ае. Які не мае сора-
му; нахабны. Алена ўжо была. б рада, каб
гэтая.. баба адкаснулася ад яе, але хіба так
лёгка збавіцца ад такой бессаромнай нахаб-
ніцы. Чарнышэвіч. // Непрыстойны, пазбаў-
лены пачуцця сораму. Лёдзя адразу ўвай-
шла ў атмасферу чыста жаночых клопатаў,
трывог, шчырых, бессаромных размоў. Кар-
паў. // Які выяўляе бессаромнасць, нахаб-
насць. Бессаромны позірк.
БЕССВЯДОМАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
свядомага; несвядомасць.
БЕССВЯДОМЫ, -ая, -ае. Які робіцца не-
свядома, без усведамлення сутнасці таго,
што робіцца, не кантралюецца свядомасцю.
Бессвядомы жэст. Пачуцці бессеядомага
страху.
БЕССІСТЭМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
сістэмнага.
БЕССІСТЭМНЫ, -ая, -ае. Які не мае пэў-
най сістэмы, плана; бязладны. Бессістэмная
вучоба. Бессістэмнае чытанне.
БЕССМЯРОТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бессмяротнага.
БЕССМЯРОТНЫ, -ая, -ае. Выс. 1. Які ні-
колі не памірае, вечна жыве. Народ бессмя-
ротны.
2. Які вечна жыве ў памяці народа, заў-
сёды захоўвае сваё значэнне. Імёны герояў
бессмяротныя. Бессмяротная слава. Бессмя-
ротныя подзвігі. Бессмяротнае вучэнне Лені-
на. Бессмяротныя творы класікаў марксізма-
ленінізма. □ I заўсёды між нас — Бессмя-
ротны Ільіч. Звонак.
БЕССТАНОЧНЫ, -ая, -ае. У выразе: бес-
станочнае ўтрыманне жывёлы гл. ўтры-
манне.
БЕССТАРОННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесстаронняга, аб’ектыўнасць, нейтральнасць.
[й'рытык:] — Бесстароннасці ў мастака не мо-
жа быць, калі мастак жывая істота. Бядуля.
БЕССТАРОННІ, -яя, -яе. Не схільны зага-
дзя аддаваць перавагу якому-н. боку (пры
дыскусіі, спрэчцы і інш.); аб’ектыўны, ней-
тральны, справядлівы. Бесстаронні назіраль-
нік. □ [Рэдактар:] — Вы [Ганна Сымонаўна]
як чалавек новы ў нашым ра'ёне, хоць і на-
радзіліся тут, можаце быць чалавекам бес-
староннім у адным пытанні. Дубоўка. I што
кіруе ім [настаўнікам] у яго адносінах да ..
[ЛіЗы]? Бесстаронняе жаданне дапамагчы
ёй? Колас.
БЕССТРУКТУРНЫ, -ая, -ае. Які не мае
пэўнай структуры. Весструктурная глеба.
БЕССТЫКАВЬІ, -ая, -бе. Які складаецца з
рэек, што не маюць стыкаў. Бесстыкавыя
чыгуначныя магістралі.
БЕССУБ’ЁКТНЫ, -ая, -ае. У выразе: бес-
суб’ектны сказ гл. сказ.
БЕССЮЖ9ТНЫ, -ая, -ае. У якім няма сю-
жэта (пра мастацкі твор). Бессюжэтнае апа-
вяданне. Вессюжэтная карціна.
БЕССЯМЁЙНЫ, -ая, -ае. Які не мае сям’і.
Гаспадарку [Паўла Рудзіна] ў вёсцы вёў яго
бессямейны брат. Галавач. // Які праходзіць
у адзіноце, без сям’і. Бессямейнае жыццё.
/ у знач. наз. бессямёйны, -ага, м. Інтэрнат
для бессямейных.
БЕССЯМЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Тое, што і безнасенка. Спачатку рас-
ло ў ..[садку] тое, што і ў многіх іншых са-
дах тых месц: ігрушы-бессямянкі, рэпкі.
Кулакоўскі.
БЕСТАКТОЎНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
бестактоўнага; адсутнасць такту. Бестактоў-
насць пытання. □ Алёшка спачатку змоўк,
абураны бестактоўнасцю Рыгора, а потым
усё больш і больш пачаў гарачыцца, даказ-
ваць. Ляўданскі.
2. Бестактоўны ўчынак. Але мацней за гэ-
тае пачуццё была ўпэўненасць, што Сяргей
павядзе сябе разумна і ніякай бестактоўна-
сці ў прысутнасці вучняў не дазволіць. Ша-
мякін.
БЕСТАКТОУНЫ, -ая, -ае. Які не прытрым-
ліваецца такту ў абыходжанні з людзьмі;
нетактоўны. Але ж перад.. [Лёдзяй] стаяла
не проста аслепленая непрыязнасцю, бестак-
тоўная эгаістка, а Юркаеа маці. Карпаў.
// Неадпаведны абставінам; недарэчны. [Ле-
мяшэвіч] гэтак жа, як і Бушыла, быў абу-
раны бестактоўным учынкам завуча. Шамя-
кін.
БЁСТАЛАЧ, -ы, ж. Разм. 1. Беспарадак,
неразбярыха; бесталкоўшчына. [Мароз:] — Гы
[Ціхаміраў] паглядзі, што ў цябе там на ру-
ме робіцца! Там жа пад’ехаць нельга! Такая
бесталач! Лобан.
2. Бесталковы чалавек.
БЕСТАЛКОВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
талковага. [Пітолін:]— Я не прыхільнік пры-
маўкі: толк еыйдзе, бесталковасць астанец-
ца... Грамовіч.
БЕСТАЛКОВІЦА, -ы, ж. Разм. Тое, што і
бесталкоўшчына.
БЕСТАЛКОВЫ, -ая, -ае. 1. Някемлівы, ня-
цямлівы, неразумны. Бесталковы гаспадар.
2. Бязладны, хаатычны; бяссэнсны. А дум-
кі, бесталковыя, дзікія думкі заварушыліся
ў ім [у Васілю] скора-скора, як снег. Колас.
[Дубовік] ішоў дадому з такім адчуваннем,
нібы толькі закончыў нейкую бесталковцю
беганіну. Чарнышэвіч.
БЕСТАЛКОУШЧЫНА, -ы, ж. Адсутнасць
толку, парадку ў чым-н.; дрэнная арганіза-
цыя якой-н. справы; бесталковіца. Што б
ён [Гаварушка] хаця сказаў? Сказаў бы: са-
батаж там, дзе пануе бесталкоўшчына, дзе
скавана ініцыятыва мас, дзе людзі ператво-
раны ў сляпых выканаўцаў. Лобан.
БЕСТРЫВОЖНЫ, -ая, -ае. Які не ведае
трывог. У бестрывожнае юнацтва Падзьмула
горача вайна, 1 давялося мне спазнацца 3
трывогай— грозная яна. Ляпёшкін.
БЕСТСЁЛЕР, -а, м. У шэрагу замежных
краін — ходкая, выдадзеная вялікім тыра-
жом, кніга; ходкі тавар.
[Ад англ. Ьеві — лепшы, болыпы і зеІІ —
прадавацца.]
БЕСТУРБОТНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
бестурботнага; адсутнасць турботы. Лабано-
віч аднойчы сустракаўся з ім і ўпадабаў па-
стуха за бестурботнасць, [весялосць] і лагод-
насць. Колас.
2. Бэстурботныя адносіны да чаго-н. А на
гэтых пасяджэннях знаходзіліся ахвотнікі і
пахвальвалі .. [Шалюту] за заслугі. Пачало
расці патрошку зазнайства, з’явілася бестур-
ботнасць. Дуброўскі.
БЕСТУРБОТНЬІ, -ая, -ае. Які з лёгкасцю
адносіцца да жыццёвых спраў і турбот; бес-
клапотны. Даверлівая і бестурботная,.. [Га-
ня] сама ва ўсім вінавата. Грамовіч. // Улас-
цівы такому чалавеку. Бестурботны характар.
//Які выяўляе адсутнасць турботы. [Максім
Сцяпанавіч] уваходзіў у палату з бестурбот-
най усмешкай. Карпаў. На шчоках у Чух-
ноўскага гарыць румянец, у вачах — бестур-
ботны блакіт. Пестрак. // Не звязаны з жыц-
цёвымі турботамі, далёкі ад іх. Меншыя Аў-
гініны дзеці — два хлопчыкі — спалі бестур-
ботным сном шчаслівага дзяцінства. Колас.
БЕСТЭРМІНОВЫ, -ая, -ае. Які не мае тэр-
міну, не абмежаваны ім. Бестэрміновы па-
шпарт. □ Зямля, якую займаюць калгасы,
замацоўваецца за імі ў бясплатнае і бестэр-
міновае карыстанне, гэта значыць навечна.
Канстытуцыя БССР.
БЕСХАРАКТАРНАСЦЬ, -і, ж. Уласціваспь
бесхарак тарнага.
БЕСХАРАКТАРНЫ, -ая, -ае. Які лёгка пад-
даецца чужому ўздзеянню; бязвольны. Яна
слабая, бесхарактарная. Яшчэ маці казала:
«У цябе, Віка, характар — што разагрэты
воск. 3 яго што хочаш можна вылепіць». Ша-
мякіп.
БЕСХАЦІНЕЦ, -нца, м. Чалавек, пазбаўле-
ны свайгэ роднага жылля, воляю лёсу асу-
джаны на бадзянне па свеце. Сам бацька,
бесхацінец, амаль жабрак, у вачах сялян вы-
глядаў панскім сабакам. Лужанін.
БЕСХАЦІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
ІКан. да бесхацінец.
БЕСХРЫБЁТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесхрыбетнага. Тут, у апошняй сцэне, ад ма-
налогаў і рэплік Сама патыхае жыццёвым
гартам, пераконанасцю чалавека, які шмат
чаго пабачыў, перажыў, там.у мае права на
павучанне, на тое, нават, каб кінуць папрок
многім за мяккацеласць, бесхрыбетнасць у
барацьбе з прыгнятальнікамі. Йавуменка.
БЕСХРЫБЁТНЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае
няцвёрды характар; няўстойлівы, беспрын-
цыповы. [Нагорны:] «Неабходна перш за ўсё
ў сабе выхаваць пільнасць, нянавісць да во-
рага і вялікую любоў да сваіх людзей, якія
апынуліся ў няволі. Іначай, які з мяне па-
літбаец,— бесхрыбетны чалавек». Гурскі.
БЁСЦАНЬ, -і, ж. У выразе: за бесцань
(прадаць, аддаць) — задарма, вельмі танна.
[Цгт'ок:] — Відацкая нешта, пачула, калі за
бесцань лес аддала. Лобан.
БЕСЦЫРЫМОННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесцырымоннага; развязнасць. Не надта
блізка знаёмы яны [Тарас і Славік] .. А та-
му Славіку пры ўсёй яго бесцырымоннасці
нялёгка было папрасіць грошай у гэтага
спакойнага, старэйшага па ўзросту хлопца.
Шамякін.
БЕСЦЫРЫМОННЫ, -ая, -ае. Які не звяр-
тае ўвагі на агульнапрынятыя нормы паво-
дзін; развязны. Заснавалі і сталі адразу пры-
кметныя бесцырымонныя кінааператары, фо-
такарэспандэнты. Карпаў. // Які адыходзіць
ад агульнапрынятых нормаў паводзін, звы-
чаяў. Раісу Антонаўну любілі ўсе і можа
таму даравалі яе мужу бесцырымоннае ўмя-
шанне ў чужыя сямейныя справы. Асіпенка.
БЕСЦЭНЗУРНЫ, -ая, -ае. Які не прахо-
дзіць цэнзуры. Яіыццё і задачы рэвалюцый-
най барацьбы патрабавалі больш дзейсных
і эфектыўных сродкаў агітац.ыі, якія, мінаю-
чы рагаткі царскай цэнзуры, даносілі б праў-
дзівае слова народным масам. Патрэбен быў
вольны бесцэнзурны беларускі друк. С. Алек-
сандровіч.
БЕСЦЯЛЁСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бес-
цялеснага.
БЕСЦЯЛЁСНЫ, -ая, -ае. Які не мае цела;
нематэрыяльны. На гэтых вершах, прысве-
чаных рэальным справам зусім рэальных лю-
дзей, адмоўна адбілася прыхільнасць паэта
да бесцялесных сімвалаў, да адцягненай ме-
тафарычнасці. Бярозкін.
БЕСЧАЛАВЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бесчалавечнага; бязлітаснасць, жорсткасць.
Пісьменнік паэтызуе прыгажосць, сапраўд-
ную чалавечнасць у адносінах Волечкі і
Кастуся, каб потым у кантрастным плане
паказаць агіднасць і бесчалавечнасць улас-
ніцтеа, дзікасць і зверства фашызму. Дзю-
байла.
БЕСЧАЛАВЁЧНЫ, -ая, -ае. Які не ведае
літасці, люты. Імперыялістычная вайна па-
збавіла.. [Любу Лук’янскую] роднага дому,
зрабіла бежанкай-сіратой, парабчанкай бес-
чалавечнага кулака. Луфераў. // Характэр-
ны, уласцівы бязлітаснаму чалавеку. Бесча-
лавечнае абыходжанне. Бесчалавечная эксплу-
атацыя.
БЕСЧАУНАКОВЫ. У выразе: бесчаўнако-
вы станок гл. станок.
БЕТАНАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бетанаваць.
БЕТАНАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад бетанаваць.
2. у знач. прым. Заліты, пакрыты бетонам.
Таццяна нясмела ступіла на бетанаваную да-
рожку. Васілёнак.
БЕТАНАВАЦЦА, -нўецца; незак. Зал. да
бетанаваць.
БЕТАНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; незак.,
што. Заліваць, пакрываць бетонам. [Кру-
мінь:] — Гэта ж нядаўна яшчэ бетанавалі сце-
ны катлавана. Броўка.
БЕТАНІТ, -у, м. Штучны камень, зробле-
ны з бегопу.
БЕТОН, -у, м. Будаўнічы матэрыял, атры-
мапы з зацвярдзелай сумесі пяску, шчэбеню,
гравію і пад. з цэментам і вадою.
[Фр. Ьёіоп.]
БЕТОНА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню
словам: ‘б е т о н, бетонны, напрыклад:
бетонаўкладчьтк.
БЕТОНАМЯШАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн.
-лак; ж. Машына для перамешвання сумесі
пры вырабе бетону.
БЕТОНАУКЛАДЧЫК, -а, м. Машына для
ўкладкі бетону.
БЕТОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Дарога, пляцоўка і пад., пакрытыя бе-
тонам.— Гэ... ды тут усяго адзін кіламетр
такой дарогі, а там зноў бетонка,— сказаў
чалавек у капелюшы. Гроднеў. Палкоўнік на-
хіліўся над планавай табліцай, зрэдку кідаў
позіркі на пабялелую бетонку ўзлётнай па-
ласы. Алешка.
БЕТОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бетону. Бетонныя работы. Бетонны завод.
// Зроблены з бетону. Бетонная пліта. Бе-
тонныя трубы.
БЕТОНПГЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыяліст
па бетонных работах.
БЕТОНШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да бетон-
шчык.
БЕТЭЛЬ, -ю, м. Трапічная кустовая раслі-
на сямейства перцавых. // Лісты гэтай рас-
ліны з пэўнымі дамешкамі, якія ўжываюць
для жавання.
[Партуг. Ьеіеі.]
Б’ЕФ, -а, м. Участак ракі або канала па-
між дзвюма плацінамі, двума шлюзамі. Дзе-
сятая брама зачыняецца ўслед за параходам,
і мы плывём б’ефам, так завецца паміжшлю-
завы прастор. Галавач.
[Фр. ЬіеІ.]
БЕФ-СТРОГАНАУ, нескл., м. Мясная стра-
ва з невялікіх кавалкаў струганага мяса ў
падліве. Як толькі афіцыянтка наважылася
паставіць перад Кумейшам беф-строганаў,
ён выставіў руку і загадаў:— Дайце сёння
біфштэкс з рысам. Кавалёў.
[Ад фр. Ьоені' — ялавічына і ўласнага імя.]
БЕШАМЁЛЬ, -і, ж. Густая падліва, пры-
права з яец,- малака, мукі.
[Фр. ЬёсЬатеІІе ад уласнага імя.]
БЁШМЕТ, -а, М -мёце, м. Від доўгай, да
калень, мужчынскай верхняй вопраткі ў
цюркскіх, мангольскіх і каўказскіх народаў.
[Цюрк.]
БЁРДА, -а, н. Прылада ў ткацкім станку з
тонкіх пласцінак накшталт грэбеня з дзвюма
спінкамі для прыбівання ўточнай ніткі.
БЗІК, -а, м. Разм. 1. Дзівацтва, капрыз.
2. Бзікаваты чалавек; дзівак.
[Польск. Ьхік.]
БЗІКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. Які адзна-
чаецца дзівацтвам, капрызамі ў паводзінах,
абыходжанні з людзьмі. Жыў.. [Агей] толькі
ўдваіх з сваёю бабаю, быў трохі бзікаваты,
як большасць старых і адзінокіх людзей.
Крапіва.
БЗЫК, -у, м. Разм. Гук, які ўтвараецца
крыламі насякомых у часе палёту; бзыканне.
Бзык аваднёў, камароў і іншай заедзі роў-
ным звонам вісеў у паветры. Пестрак. // Гук,
які ўтвараецца цры палёце кулі і пад.
БЗЫКАННЕ, -Я, н. Разм. Дзе^нне паводле
знач. дзеясл. бзыкаць, а таксама гукі гэтага
дзеяння.
БЗЫКАЦЬ, -ае; незак. Разм. Утвараць
крыламі спецыфічны гук (пра некаторых на-
сякомых). Заклапочана гулі чмялі, бзыкалі
авадні і мухі. Сачанка. // Пра падобныя гу-
кі, якія ўтвараюцца пры палёце куль, пра
гук верацяна, круцёлкі і пад. Над хлопцамі
паблізу бзыкалі кулі. Мележ. Пад роўнае
сынаеа чытанне бзыкала звонка ў руках у
Агапы лёгкае верацяно. Мурашка.
БЗЫКНУЦЬ, -не; зак. Разм. Аднакр. да
бзыкаць.
БЗЫНКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянпе павод-
ле знач. дзеясл. бзынкаць, а таксама гукі гэ-
тага дзеяння.
БЗЫНКАЦЬ, -ае; незак. Разм. Тое, што і
бзыкаць (пра насякомых). 3 паўгадзіны
ў хаце было так ціха, што чуваць было, як
бзынкалі мухі. Гартны.
БЗЬШКНЎЦЬ, -не; зак. Разм. Аднакр. да
бзынкаць.
БІ... Першая састаўная частка складаных
слоў-тэрмінаў, якая паказвае наяўнасць двух
прадметаў, прыкмет, абазначаных другой
часткай тэрміна, напрыклад: біметалы, біпа-
лярны.
[Ад лац. Ьіа — двойчы.]
БІБІКІ. У выразе: бібікі біць гл. біць.
БІБЛЁЙНЫ, -ая, -ае. Тое, што і біблей-
с к і. А сам стваральнік уяўляецца асобай
міфічнай і недасяжнай, накшталт барадатых
біблейных прарокаў. Лужанін.
БІБЛЁЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Бібліі. Біблейскае паданне, Біблейскі сю-
жэт. Біблейскія кнігі. Біблейскія тэксты. //
Характэрны, уласцівы людзям, апісаным у
Бібліі. Твар Ермалая паходзіў на твар біб-
лейскіх людзей. Гартны.
БІБЛІЁГРАФ, -а, м. Спецыяліст у га-
ліне бібліяграфіі; знаўца кніг і іншых дру-
каваных выданняў.
БІБЛІЁЛАГ, -а, м. Уст. Спецыяліст у га-
ліне бібліялогіі.
БІБЛІЯ, -і, ж. Зборнік «свяшчэнных кніг»,
якія змяшчаюць міфы і догматы іудзейскай
і хрысціянскай рэлігій.
[Грэч. ЬіЫіа — кнігі.]
БІБЛІЯГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да бібліяграфіі. Бібліяграфічны да-
веднік.
БІБЛІЯГРАФІЯ, -і, ж. 1. Навуковае, сістэ-
матызаванае апісанне кніг і іншых выдан-
няў, зробленае па якой-н. прыкмеце. // Галі-
на ведаў аб спосабах такога апісання.
2. Спіс кніг і артыкулаў па якім-н. пытан-
ні, прадмеце. Бібліяграфія па старажытнай
беларускай літаратуры.
3. Аддзел у часопісе або газеце, дзе змя-
шчаюцца рэцэнзіі або нататкі пра новыя
кнігі. _
[Ад грэч. ЬіЫіоп — кніга і ^гарію — пішу.]
БІБЛІЯЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бібліялогіі. Бібліялагічныя працы.
БІБЛІЯЛОГІЯ, -і, ж. Уст. Тое, што і кні-
газнаўства.
[Ад грэч. ЬіЫіоп — кніга і 1о§оз — вучэнне.]
БІБЛІЯМАН, -а, м. Чалавек, які захап-
ляецца кнігамі, збіраннем іх.
БІБЛІЯМАНІЯ, -а, ж. Захапленне збіран-
нем кніг, наогул цяга да кніг.
[Ад грэч. ЬіЬІіоп — кніга і тапіа — манія,
захапленне.]
БІБЛІЯТ9КА, -і, ДМ -тэцы, ж. 1. Падабра-
ны пэўным чынам збор кніг, які з’яўляецца
прыватнай або грамадскай уласнасцю. Клас-
ная бібліятэка. □ Кніг з сабой [Валерый]за-
хапіў мала, усе даўно перачытаў, а ў прара-
бавай бібліятэцы толькі тэхнічныя давед-
нікі і падручнікі. Б. Стральцоў. У дзедавай
бібліятэцы я натрапіў на зборы легенд і ка-
зак. Бядуля. // Назва серыі кніг, блізкіх па
тыпу або прызначаных для пэўнай катэго-
рыі чытачоў. Бібліятэка настаўніка. Біблія-
тэка паэта.
2. Установа, якая збірае і захоўвае кнігі
і іншыя друкаваныя і рукапісныя творы,
прапагандуе і выдае кнігі чытачам. Гарад-
ская бібліятэка. Публічная бібліятэка. Дзяр-
жаўная бібліятэка БССР імя У. I. Леніна.
□ I цяпер нікога з хлопцаў у пакоі не бы-
ло: хто пайшоў у бібліятэку, хто ў кіно.
Шахавец. // Будынак названай установы;
пакой, у якім захоўваюцца кнігі.
О Бібліятэка-чытальня — бібліятэка з за-
лай для чытання, якая абслугоўвае масавага
чытача. Бібліятэка-перасоўка — бібліятэка,
якая перыядычна мяняе сваё месцазнахо-
джанне. ___
[Грэч. ЫЫіоп — кніга і Шеке — сховішча.]
БІБЛІЯТЭКАЗНАЎСТВА, -а, н. Галіна ве-
даў аб формах і метадах арганізацыі і вя-
дзення бібліятэчнай справы.
БІБЛІЯТЭКАЗНАЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да бібліятэказнаўства.
БІБЛІЯТЭКАР, -а, м. Работнік бібліятэкі.
БІБЛІЯТЭКАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак;
ж. Разм. Жан. Эа бібліятэкар.
БІБЛІЯТЭКАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да бібліятэкара.
БІБЛІЯТЭЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Серыйныя выданні, кніжкі, аб’яднаныя агуль-
най тэмай і прызначаныя для пэўнай катэго-
рыі чытачоў. Бібліятэчка настаўніка, прапа-
гандыста.
БІБЛІЯТ9ЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бібліятэкі; належыць бібліятэцы. Біблія'
тэчны каталог. □ [Андрэй Барысавіч:] —
[Маці] нават на фронце кніжніцай была. Пра
бібліятэчную работу марыла. Мехаў.
БІБЛІЯФІЛ, -а, м. Аматар, знаўца, збіраль-
нік кніг, асабліва каштоўных і рэдкіх вы-
данняў.
[Ад грэч. ЬіЫіоп — кніга і рЬПоз — люблю.]
БІБЛІЯФІЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бібліяфіла, бібліяфільства.
БІБЛІЯФІЛЬСТВА, -а, н. Любоў да кніг,
за.хапленне збіральніцтвам рэдкіх і каштоў-
ных выданняў.
БІБУЛА, -ы, ж. 1. Порыстая папера, якая
мае асаблівасць убіраць і прапускаць вад-
касць; прамакатка.
2. Тонкая белая або каляровая папера,
прызначаная для ўпрыгожвання або ўпа-
коўкі чаго-н. 3 трох бакоў.. [ліхтар] аблепле-
ны бібулаю і толькі чацвёрты бок свеціцца.
Барашка.
3. Разм. Нелегальнае выданне. [Надзорца]
разгарнуў паперку і, зірнуўшы ў яе, задаво-
лена заскрыпеў: — А вось яно што, камуні-
стычная бібула! Машара.
[Лац. ЬіЬпІнз.]
БІВАК, -а, м. Стаянка войска па-за насе-
леным пунктам для начлегу ці адпачынку;
войска на прывале. Стаяць біваком. // перан.
Месца начлегу па-за домам або ў часовым
памяшканні. Глухія абсякаючы галіны, Мы
там рабілі свой бівак хвілінны, Дзе пасля
нас паднімуцца муры. Гаўрусёў.
[Фр. Ьіуонас.]
БІВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бівака. Бівачнае жыццё.
БІВЕНЬ гл. біўні.
БІГУДЗІ, нескл.; адз. няма. Металічныя,
пластмасавыя ці гумавыя трубачкі, на якія
накручваюць валасы, каб надаць ім хвалі-
стасць.
[Фр. Ьіцоініі.]
БІЁ... (а таксама бія.„). Першая састаў-
ная частка складаных слоў, якая паказвае
на адносіны іх да жьіцця, жыццёвых працэ-
саў, напрыклад: біёніка, біёграф, біёлаг.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё.]
БІЁГРАФ, -а, ж. Складальнік чыёй-н. бія-
графіі. Біёграф Янкі Купалы.
БІЁЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне бія-
логіі.
БІЁНІК, -а, м. Спецыяліст у галіне біё-
нікі.
БІЁНІКА, -і, ж. Навука, якая вывучае
структуры і функцыі жывых арганізмаў з
мэтай стварэння гэтых структур і функцый
тэхнічнымі сродкамі.
БІЖУТЭРЫЯ, -і, ж. Жаночыя ўпрыгожан-
ні, зробленыя з некаштоўных камянёў і ме-
талаў. Сінтэтычная біжутэрыя.
[Фр. Ьі]опіегіе — гандаль ювелірнымі выра-
бамі.]
БІЗНЕС, -у, м. Камерцыйная, біржавая або
прадпрыемніцкая дзейнасць як крыніца на-
жывы ў капіталістычным свеце.
0 Рабіць бізнес гл. рабіць.
[Англ. Ьцзіпезз.]
БІЗНЕСМЁН, -а, м. . Дзялок, камерсант,
прадпрыемец. Трывогу, трывогу б'е бізнес-
мен, Усюды на біржах падаюць акцыі. Вітка.
[Англ. Ьцзіпезвшап.]
БІЗОН, -а, м. Паўночнаамерыканскі дзікі
бык атрада парнакапытных з доўгай поўсцю.
[Лац. Ьізоп.]
БІЗУН, -а м. 1. Плецены з раменных па-
лосак арапнік або вітая з ільну, канапель
пуга. Сяргейка забег наперад статку, ляснуў
бізуном і працягла, як гэта рабіў дзед Па-
тап, закрычаў: — Куды-ы! Хомчапка,— А
што?— Міхась насцеражыўся, і рука яго з
бізуном, якім збіраўся сцебануць каня, за-
стыла ў паветры. Сіўцоў. // Уст. Сродак эк-
зекуцыі. Пакараць бізунамі. □ Дзе бізуны
свісталі, там песні звіняць. 3 нар.
2. Удар бізуном. Даць дваццаць пяць бі-
зуноў.
3. Сімвал грубай сілы, прымусу. Узніма-
юць плугі дзірваны. Ні пана няма, ні слугі,
Не гоняць народ бізуны. Купала.
0 Голы як бізун гл. голы. Зарабіць бізу-
на гл. зарабіць. Прасіць бізуна гл. прасіць.
Схапіць бізуна гл. схапіць. Усыпаць бізуноў
гл. усыпаць.
БІКВАДРАТНЫ, -ая, -ае. У выразе: бі-
квадратнае ўраўненне гл. ураўненне.
БІКІНІ, нескл., н. Вельмі адкрыты жаночы
купальны касцюм.
[Ад геагр. назвы.]
БІКЛАГА, -і, ДМ -лазе, ж. Невялікая драў-
ляная ці металічная пасудзіна для вады. Не-
адлучны спадарожнік касца — круглая дубо-
вая біклага. Жычка. Хтосьці прынёс на се-
нажаць біклагу вельмі добрага хлебнага
квасу. Чорны. // Невялікая металічная па-
судзіна, якая з’яўляецца прадметам салдац-
кай амуніцыі. Адкуль трапіла салдацкая бі-
клага сюды, на возера? Гамолка. На поясе
ў.. [Міколы] віселі біклага і кінжал. Новікаў.
БІКФОРДАУ, -дава. У выразе: бікфордаў
шнур гл. шнур.
[Ад уласнага імя.]
БІЛА, -а, н. 1. Унутраная ўдарная частка
звана; язык.
2. Падвешаны кавалак жалезнай палосы,
рэйкі, удараючы па якой падаюць сігнал.
Балаканне [хлопцаў] перапыніў звон, што
разлягаўся па полі з панскага двара. —
Дзядзька Мікола ў біла б’е. Час на абед,—
ажывіўся Сяргей. Машара.
3. Верхняя скразная жардзіна ў возе, у
поручнях лесвіцы, у мосце, верхняя планка
ў поручнях ложка. Намыліць кашулю не
было чым, і .. [Люба] доўга церла яе рукамі.
Развесіла сушыць на біле ложка. Чорны.
Самая меншая, Лідачка, падымаецца на ды-
бачкі, каб цераз біла калыскі ўбачыць Ва-
сілька. Пальчэўскі.
4. Назва ўдарных частак прылад і машын.
Біла маслабойкі. Біла трапальнай машыны.
БІЛАБіЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Тое, што і губ-
на-губны.
[Лац. Ьіз — двойчы і ІаЬіаІіз — губны.]
БІЛЁТ, -а, М -лёце, м. 1. Дакумент, які
дае права праезду, уваходу, карыстання
чым-н., атрымання чаго-н. (часцей за пла-
ту). Білет [у Лены] быў на руках, але да
цягніка аставалася многа часу, і трэба было
як мага разумней скарыстаць яго. Скрыган.
[Базыль:] — Трэба пайсці ў праўленне, унес-
ці адпаеедную суму грошай і выпісаць [леса-
рубны] білет. Сіняўскі.
2. Дакумент, які сведчыць аб прыналеж-
насці каго-н. да палітычнай або грамадскай
арганізацыі. Партыйны білет. Прафсаюзны
білет. Камсамольскі білет. // Дакумент, які
сведчыць пра адносіны яго ўладальніка да
якіх-н. абавязкаў, навучальнай установы і
пад. Ваенны білет. Студэнцкі білет. Адпуск-
кы білет.
3. Лісток з пытаннямі для тых, хто тры-
мае экзамен. [Вера] і Валодзя разам увайшлі
ў аўдыторыю, разам узялі білеты. Арабей.
О Банкаўскія білеты — крэдытныя знакі
грошай, якія выпускаюцца эмісійнымі бан-
Камі і замяшчаюць металічныя грошы ў
якасці сродку абароту і плацяжу. Белы бі-
лет — пасведчанне аб вызваленні ад ваеннай
службы. Воўчы білет (пашпарт) — у цар-
скай Расіі: дакумент з адзнакай паліцыі цра
палітычную ненадзейнасць яго ўласніка, які
закрываў доступ у дзяржаўныя, навучальныя
і інш. ўстановы. Жоўты білет — пашпарт
на жоўтым бланку, які ў дарэвалюцыйныя
часы выдаваўся.
'Жч,—'куа&жд у -два
каліцы, туды і назад. Назма'ізйскія білеты —
а) у капіталістычных краінах — назва нераз-
менных на каштоўныя металы папяровых
грошай, якія выпускаюцца ў абарот фінан-
савымі органамі дзяржавы апрача эмісійных
банкаў; б) у СССР — грашовыя знакі вар-
тасцю ў 1, 3 і 5 рублёў, якія выпускаюцца
для размену банкаўскіх білетаў (вартасцю
ў 10, 25, 50 і 100 рублёў). Крэдытны білет
(уст.)—папяровы грашовы знак. Латарэйны
білет — картка, лісток, якія даюць права на
ўдзел у латарэі.
[Фр. Ьіііеі.]
БІЛЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
білета, прызначаны для продажу білетаў (у
1 знач.). На станцыі .. [Лабановіч] даведаўся
дакладна, калі прыходзіць пасажырскі поезд
на Мінск і калі адчыніцца білетная каса.
Колас.
БІЛЕЦЁР, -а, м. Службовая асоба, якая
кантралюе ўваходныя білеты ў кіно, тэат-
рах, музеях і інш. установах.
БІЛЕЦЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Разм. Жан. да білецёр.
БІЛІНГВІЗМ, -у, м. Валоданне і папера-
меннае карыстанне адной і той жа асобай
ці калектывам дзвюма рознымі мовамі або
рознымі дыялектамі адной мовы; двухмоўе.
[Ад лац. Ьіз — двойчы і Ііп^па — мова.]
БІЛОН, -у, м. Спец. 1. Непаўнацэнная раз-
менная манета.
2. Нізкапробнае срэбра, якое ідзе на ча-
канку разменнай манеты.
[Фр. ЬіІІоп.]
БІЛОННЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае адносі-
ны да білону (у 2 знач.). Білонная манета.
БІЛЬ, -я, м. У ЗША, Вялікабрытаніі і не-
каторых іншых краінах, якія прынялі англа-
саксонскую прававую сістэму,— праект за-
кона, унесенага ўрадам ці членамі парла-
мента.
[Англ. Ьііі ад лац. Ьпііа — пячатка, даку-
мент з пячаткай.]
БІЛЬДАПАРАТ, -а, М -раце, м. Устарэлая
назва прылады для перадачы па тэлеграфе
малюнкаў, фатаграфій, тэкстаў і пад.
[Ням. ВІІсІ — адлюстраванне, малюнак і Ар-
рагаі.]
БІЛЬЁН, -а, м. Лік, роўны мільярду ў рус-
кай, французскай і амерыканскай сістэмах
падліку і тысячы мільярдаў у нямецкай і
англійскай сістэмах.
[Фр. Ьііііоп.]
БІЛЬЦЫ, -аў; адз. няма. Прылада ў вы-
глядзе рамкі, на якую нацягваюць палатно
пры вышыванні; пяльцы. Нацягнуўшы на
більцы [палатно], Маргарыта вышывае да-
рожку. Скрыган.
БІЛЬЯРД, -а, М -дзе, м. 1. Гульня шарамі
і спецыяльным кіем, якая вядзецца паводле
пэўных правілаў на прызначаным для гэтай
гульні стале. Гуляць у більярд.
2. Абцягнуты сукном, з бартамі і некаль-
кімі адтулінамі (лузамі) стол для гэтай гуль-
ні. Трое сядзелі на лаўках, ля задняй сцяны
рэдкая група акружыла більярд, на якім гу-
лялі Пракоп з Трахімам Дубоеікам. Карпаў.
[Фр. Ьіііатй.]
БІЛЬЯРДАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б і л ь -
я р д н ы (у 1 знач.).
"не 'да. 'отльярда. БільярЭны кій. Більярдны
шар. БільярОны- стол.
2. у знач. наз. більярдная, -ай, ж. Пакой
для гульні ў більярд. У гэтую еосень будуць
гатовы да перасадкі. сорак тысяч прышчэ-
паў. Далей — клуб: зала месцаў так на чаты-
рыста, са сталай гукавой кінаўстаноўкай,..
бібліятэка, більярдная... Паслядовіч.
БІЛЬЯРДЫСТ, -а, М -сце, м. Той, хто за-
хапляецца гульнёй у більярд, часта гуляе ў
більярд.
БІМЕТАЛ гл. біметалы.
БІМЕТАЛІЗМ, -у, м. Грашовая сістэма, пры
якой у якасці плацежнага сродку выкары-
стоўваюцца адначасова два металы (золата
і срэбра).
БІМЕТАЛІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да біметалаў; зроблены з біметалаў.
Біметалічная спіраль.
2. Які мае адносіны да біметалізму. Біме-
талічная сістэма.
БІМЕТАЛЫ, -аў; адз. біметал, -у, м. Плас-
цінкі, лісты, дрот і іншыя вырабы, якія скла-
даюцца з двух слаёў розных металаў або
сплаваў.
[Ад лац. Ьіз — двойчы і шеіаііпт — метал.]
БІМСЫ, -аў; адз. бімс, -а, м. Папярочныя
бэлькі ў корпусе судна, якія злучаюць яго
бакі і падтрымліваюць палубу.
[Англ. Ьеашз.]
БІНАКУЛЯРНЫ, -ая, -ае. У выразах: бі-
накулярны зрок гл. зрок; бінакулярная лупа
гл. лупа.
БІНОКЛЬ, -я, м. Аптьгчная прылада з
дзвюх паралельна злучаных падзорных труб
для разглядвання аддаленых прадметаў. Па-
лявы бінокль. Прызмавы бінокль.
[Фр. Ьіпосіе ад лац. Ьіпі — пара, два 1
оспіпз — вока.]
БІНОМ, -а, м. Сума або рознасць двух
алгебраічных выразаў, якія завуцца члена-
мі; двухчлен. Біном Ньютана.
[Ад лац. ЬІ8 — двойчы і грэч. пошоз — част-
ка, раздзел.]
БІНТ, -у, М -нце, м. Стужка з марлі або
іншай тканіны (звычайна белай), якая ўжы-
ваецца для перавязкі ран, пераломаў і пад.
У Волькі была перавязана рука сеежым бін-
там. Мікуліч. [Ніна] выняла бінт, пачала ра-
біць перавязку. Мележ.
[Ням. Вінйе.]
БІНТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. бінтаваць.
БІНТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад бінтаваць.
БІНТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да біп-
таваць.
БІНТАВАЦЬ, -тўю, -тўепі, -тўе; незак.,
каго-што. Абмотваць, абкручваць бінтам,
марляй і пад.; перавязваць. Чыжык ірве
торбу на стужкі і пачынае бінтаеаць Саў-
чанку, закінуўшы яму на плечы гімнасцёр-
ку. Лупсякоў. Пакуль урач бінтаваў Віктару
руку, сюды падышоў Чарных і другія пар-
тызаны. Шчарбатаў.
БІНТАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
бінту. Бінтавая павязка.
БІНТОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, што і
бінтаванне.
БІПАЛЙРНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Адзін з
тыпаў распаўсюджвання арганізмаў, пры
якім адзін і той жа від (род, сямейства) жы-
ве ў сярэдніх шыротах Паўночнага і Паў-
днёвага паўшар’яў, але адсутнічае ў тро-
піках.
БІПЛАН, -а, м. Самалёт з дзвюма плоскас-
цямі, размешчанымі адна пад другой.
[Фр. Ьіріап ад лац Ьіз — двойчы і ріа-
пшп — плоскасць.]
БІРЖА, -ы, ж. 1. У капіталістычных краі-
нах — установа для заключэння фінансавых
і гандлёвых здзелак на каштоўныя паперы
і тавары. Валютная біржа. Таварная біржа.
Ц Будынак, у якім знаходзіцца гэта ўста-
нова.
2. Уст. Вулічная стаянка рамізнікаў. — Там
ёсць Шпулькевіч, што рамізніцкую біржу як
бы трымаў. Чорны.
О Біржа працы — пасрэдніцкая ўстанова
па найму рабочай сілы. Чорная біржа — тай-
ны гандаль замежнай валютай.
[Ням. Вогзе.]
БІРЖАВІК, -а, м. У капіталістычных краі-
нах — той, хто займаецца біржавымі апера-
цыямі; біржавы дзялок.
БІРЖАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
біржы; ажыццяўляецца на біржы (у 1 знач.).
Біржавыя здзелкі.
БІРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. 1. Не-
вялічкая дошчачка або кавалачак кардону,
на якіх адзначаны вага, цана, месца прызна-
чэння тавару, багажу. На кожнай рэчы вісе-
ла бірка з цаною.
2. перан. Характарыстыка (звычайна ад-
моўная), якая даецца каму-н. па шаблону.
[Стэфа Міхасю:] — Не ведаеш зусім чалавека
і адразу — бірку яму. Нельга так да людзей.
Савіцкі.
3. Уст. Зашпілька ў выглядзе кавалачкД
дрэва замест гузіка.
4. Уст. Палачка, на якой нарэзамі вёўс.ч
ўлік чаго-н.
БІРМАНЕЦ гл. бірманцы.
БІРМАНКА гл. бірманцы.
БІРМАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
Бірмы, бірманцаў.
БІРМАНЦЫ, -аў; адз. бірманец, -нца, м.;
бірманка, -і, ДМ -нцы; мн. бірманкі, -нак; ж.
Народ, які складае асноўнае насельніцтва
Бірмы.
БІРУЗА, -ы, ж. Каштоўны камень, непраз-
рысты, блакітнага або зеленаватага колеру.
[Перс.]
БІРУЗОВЫ. -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да бірузы; з бірузой, зроблены з бірузы. Бі-
рузовы пярсцёнак.
2. Падобны на бірузу колерам; блакітнава-
ты. Цёмна-сінія хвалі .. становяцца то ярка-
ізумруднымі, то бірузовымі. В. Вольскі.
БІРУЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
1. Упрыгожанне, падвеска на ланцужку кі-
шэннага гадзінніка, бранзалета і пад.
2. толькі мн. (бірўлькі, -лек). Гульня,
якая заключаецца ў тым, каб з кучкі дроб-
ных прадметаў выбраць кручком адно за ад-
ным, не пасунуўшы пры гэтым астатніх.
0 Гуляць у бірулькі гл. гуляць.
БІРУЛЬКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бірулькі (у 1 знач.).
БІРУЧЫНА, -ы, ж. Кустовая або дрэвавая
расліна сямейства маслінавых.
БІС, выкл. Выгук, які выказвае просьбу
паўтарыць толькі што выкананы артыстам
нумар.
0 На біс (выканаць, праспяваць і г. д.) —
праспяваць, выканаць паўторна па жаданню
публікі.
[Ад лац. Ьіь — двойчы.]
БІСЕКТРЫСА, -ы, ж. Прамая лінія, якая
дзеліць вугал папалам.
[Фр. Ьіввесітісе ад лац. Ьіз — двойчы і 8е-
саге — рассякаць.]
БІСЕР, -у, м., зб. Дробныя каляровыя
шкляныя або металічныя пацеркі, якія ўжы-
ваюцца для расшыўкі адзення з мэтай упры-
гожання. Паставіўшы чамадан на крэсла і
ўрачыста адчыніўшы яго, Міхал выняў вя-
заную шарсцяную кофтачку, вышытую 61-
серам. Карпаў.
0 Сыпаць бісер перад свіннямі гл. сыпаць.
[Араб. Ьп8г.]
БІСЕРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да бісеру; зроблены з бісеру, упрыгожаны
бісерам. Бісерны какошнік.
2. перан. Вельмі дробны. Бісерны почырк.
БІСЕРЫНА, -ы, ж. Асобнае зерне бісеру.
БІСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., што і без дап. Паўтарыць (паўта-
раць) або выканаць (выконваць) звыш пра-
грамы які-н. твор па жаданню публікі. Бісі-
раваць песню.
БІСКВІТ, -у, М -віце, м. 1. Пульхнае са-
лодкае печыва з цеста, у якое пакладзена
шмат жаўткоў і бялковай пены.
2. Фарфор, двойчы абпалены, але не па-
крыты палівай. Са скрынкі, адразу за адкі-
нутым вечкам, выраслі кавалер і дама з бі-
сквіту. Караткевіч.
[Фр. Ьіясоіі.]
БІСКВІТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бісквіту; зроблены з бісквіту. Бісквітнае пі-
рожнае. Бісквітны фарфор.
БІСКУП, -а, м. Вышэйшае духоўнае зван-
не ў католікаў. // Асоба, якая носіць гэта
званне. Культуру хамства і далара, Князёў
і біскупаў палацы, Ад Скандынаваў да Саха-
ры, Зруйнуеш, дыктатура працы. Купала.
[Ад грэч. ерівкороз.]
БІСКУПСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
біскупа. Яшчэ ў X ст. тут [у Полацку}, а так-
сама ў Тураве былі ўтвораны біскупскія ка-
федры. Ліс.
БІСКУПСТВА, -а, н. 1. Пасада біскупа.
2. Акруга, якой кіруе па духоўных спра-
вах біскуп.
БІСТРО, нескл., н. У Францыі — невялікі
рэстаран, бар з пітвом і закускамі.
[Фр. Ьі.чіго.]
БІСУЛЬФАТЫ, -аў; адз. бісульфат, -у, М
-фаце, м. Кіслыя солі сернай кіслаты.
БІТА, -ы, ДМ біцё, ж. Разм. У некаторых
гульнях — прадмет, якім б’юць. [Барыс].. па-
гуляў сам з сабою ў «класы», паспрабаваў
гуляць у гарадкі, але біта была занадта
цяжкай для яго. Нядзведскі.
БІТВА, -ы, ж. Бой, барацьба паміж варо-
жымі сіламі. Вітва пад Масквой. Вітва на
рэйках. Поле бітвы. // за што. Змаганне,
барацьба. Бітва за ўраджай. □ [Ладынін:] —
Трэба зразумець, таварышы, добра сабе
ўсвядоміць, што мы пачалі вялікую бітву за
поўны дастатак. Шамякін. // Разм. Бойка,
сутычка. Бабы смяюцца, жартуюць і гаво-
раць аб учарашняй бітее Драздоў і Дзятлоў.
Бядуля.
БІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. 1. Тое,
што і б і т а.
2. У картачнай гульні — карты, узятыя
болыпай або казырнай картай.
БІТКІ, -бў; адз. бітбк, -тка, м. Круглыя
катлеты з адбіўнога або сечанага мяса.
У сталоўцы .. [Пятро] выпіў шклянку чырво-
нага віна і закусіў халаднавата-цвёрдымі біт-
камі. М. Стральцоў.
БІТКОМ, прысл. У выразе: бітком набіць
(набіцца) гл. набіць.
БІТЛ, -а, м. Удзельнік папулярнага ў свой
час у Апгліі маладзёжнага вакальна-інстру-
ментальнгса ансамбля. // Пра маладога ча-
лавека, які пераймае манеры бітла.
БІТШК, -а, м. Прадстаўнік пасляваеннага
стыхійнага анархічна-бунтарскага руху мо-
ладзі (галоўным чынам у ЗША і Вялікабры-
таніі), якая выказвае пратэст супраць бур-
жуазнай маралі тым, што парушае нормы
супольнага жыцця людзей.
БІТНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
бітнікаў, уласцівы бітнікам.
БІТОК гл. біткі.
БІТОН, -а, м. Бляшаная з накрыўкай па-
судзіна для пераносу і захавання малака і
іншых вадкасцей. Даяркі ў белых, як у мед-
сясцёр, халатах насілі ў малочную бітоны.
Шахавец. Стары.. пайшоў да каморы, дзе
хавалася ўсялякае начынне, ботам бразнуў-
ся ў бітон з газай... Мікуліч.
[Ад фр. Ьійоп.І
БІТУМ гл. бітумы.
БІТУМІНОЗНЬІ, -ая, -ае. Які ўтрымлівае
ў сабе бітумы. Бітумінозныя пароды. Біту-
мінозныя сланцы.
БІТУМНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бітумаў, зроблены з бітумаў. Бітумныя ма-
тэрыялы. Бітумная масціка. Бітумныя пла-
стыкі. Бітумныя лакі.
БІТУМЫ, -аў; адз. бітўм, -у, м. Агульная
назва цвёрдых, вадкіх і газападобных сма-
лістых рэчываў ці прадуктаў іх перапра-
цоўкі.
[Ад лац. Ьііатеп — горная смала.]
БІТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
біць (у 1—3, 10 і 16 знач.).
2. у знач. прым. Зарэзаны, забіты; настра-
ляны (пра дзічыну). Завёзшы свініну.., [Ва-
дап’ян] варочаецца назад, пакінуўшы.. [на
рынку] жонку, а па дарозе прыхваціць пару
бітых ці жывых япрукоў, парадкуе іх, калі
яны ўжо старгаваны і куплены бітымі.
Колас.
3. у знач. прым. Разбіты на кавалкі; рас-
колаты, раструшчаны. Бітае шкло звонка
храбусціць пад нагамі. Лынькоў. На месцы
бацькавага дома, зарослы траеой і адуван-
чыкамі, узнімаўся курган з бітай цэглы.
Каршок.
4. у знач. прым. Валены. У мяне на нагах
таксама някепскі абутак — бітыя валёнкі.
Місько.
0 Бітая гадзіна гл. гадзіна. Бітая дарога
гл. дарога. Карта (стаўка) біта гл. карта.
Козыр біты гл. козыр.
БІУНІ, -яў; адз. бівень, біўня, м. Вельмі
развітыя разцы або іклы ў некаторых мле-
какормячых (сланоў, дзікоў, бегемотаў
і інш.). Слановыя біўні.
БІФУРКАЦЫЯ, -і, ж. Раздзяленне ракі,
крывяноснага сасуда і інш. на дзве галіны.
Біфуркацыя рэк.
[Лац. ЬНш'саііо — раздваенне.]
БІФШТЭКС, -а, м. Кавалак абсмажанай
ялавічыны (з сярэдняй часткі хрыбта тушы).
[Англ. ЬееІзіеакз (мн.).|
БІЦЦА, б'юся, б’ёшся, б’ёцца; б’ёмся, б’я-
цёся; заг. біся; незак. 1. Біць адзін аднаго.
Старэйшы сын Сухавеяў Ваця трымаў у
страху ўсю ваколіцу, біўся на вечарынках,
прыставаў да дзяўчат. С. Александровіч. Не
раз біліся маладыя Драздзюкі і Дзятлюкі за
Мэру. Бядуля. Неяк спатрэбілася дзеду на-
сячы роўных жардзінак, каб на іх садзіліся
пеўні і сядзелі сабе, а не біліся з-за месца.
Даніленка. // Хвастаць чым-н. гнуткім. Тра-
печуцца дрэвы, кусты ў дзікім тлуме, Раз-
махваюць, б’юцца галінай. Колас.
2. Весці бой; змагацца; ваяваць. Сержант
расказаў, што да вайны служыў у Брэсце,
што пад Баранавічамі, калі дывізія білася
ў акружэнні, яго раніла ў нагу. Мележ.
Б’юцца князі між сабою за ўладу і багацці,
пустошаць сваімі войскамі суседнія землі,
паляць і руйнуюць гарады, нішчаць людзей.
В. Вольскі.
3. Ударацца, стукацца аб што-н. або ў
што-н. [Мікалай] з усіх бакоў натыкаў-
ся на дрэвы, біўся аб іх галавою, адпаўзаў.
Шамякін. // Парывіста, моцна ўдарацца аб
што-н. (пра хвалі, дождж, вецер і пад.).
А хвалі Анегі шумелі і біліся ў гневе аб
скалы. Машара. Позні дождж Бесперапынна
ў шыбы б’ецца. Танк. Вецер скуголіў, сві-
стаў, біўся ў сцяну, у вокны. Шамякін. Б’ец-
ца завея аб шыбы марозныя. Купала. // Рэз-
ка, моцна дзейнічаць на пачуцці; імкнуцца
прапікнуць куды-н. (пра святло, гукі і пад.).
Гукі біліся аб густую сцяну бору і, не пра-
біваючы яе, адляталі назад працяглым рэ-
хам. Шамякін. / Пра пачуцці. У сэрца б’юц-
ца ўспаміны хваляю — Ды не узбегчы ёй на
стромы бераг... Барадулін.
4. Калаціцца, кідацца. [Марыся] білася ў
знямозе, драла на сабе вопратку. Барана-
вых. Вабка ўсхапілася, убачыўшы, як на-
тужліва б’ецца бусел на твані, часта-часта
захрысціла худыя грудзі. Дуброўскі. // Тра-
пятацца, дрыжаць. Пад казырком ссунутай
на патыліцу шапкі Злобіча білася на ветры
пасма чорных валасоў. М. Ткачоў. // перан.
Мітусіцца (пра думкі, пачуцці і пад.). «Лю-
дзі павінны ведаць, што гаворыць Масква!» —
білася ў галаве [Ганны] думка. Ус. // Імкну-
чыся вырвацца, трапятацца дзе-н., ударацца
аб што-н. [Віктар] нешта трымаў, а гэтае
нешта білася і еырыеалася. Маўр. Трапеча,
б’ецца шэры камячок у пастцы кіпцюроў.
Пысін. Зялёны жук уляцеў у акно, нудна
гудзеў і біўся ў шыбу. Хомчанка.
5. без дап. Быць у пастаянным рытмічным
руху; пульсаваць (пра сэрца, кроў). Гука-
мер прыклаў [доктар] да еуха, Да грудзей
прылёг, паслухаў, Праяснілася чало: Сэрца
біцца пачало... Крапіва.
6. перан.; над чым, з кім-чым і без дап.
Прыкладаць намаганні, каб дасягнуць ча-
го-н.; дамагацца з усіх сіл ажыццяўлення
чаго-н. Колькі ні біўся, колькі ні намагаўся
ноеы шэф, яму ніяк не ўдаеалася наладзіць
як след параеозную службу. Лынькоў. //
Разм. Жыць у цяжкіх умовах, празмерна
працуючы. Але як ні б’ецца.. [Сымон] на
бацькаеай палосцы — усё без хлеба, усё
ў нястачы жыць даеодзіцца. Якімовіч.
7. Выцякаць імклівым струменем. Мішу-
рын трымаўся за правую руку вышэй лок-
ця, стараючыся заціснуць кроў, што білася
з раны. Чорны. // Выбівацца (пра бурныя
праявы энергіі, пачуццяў і пад.). У іх [вер-
шах] б’ецца гарачае пачуццё да роднай зям-
лі, да яе нязломнай сілы, да пакут і радас-
цей. Грахоўскі.
8. Прабівацца праз што-н. Праз лісце бі-
лася наеерх парыжэлая траеа. Чорны.
9. Раздзяляцца, дзяліцца. Рубанаўка б’ец-
ца на пасёлкі. Галавач.
10. Разбівацца (пра шкло, пасуду).
11. Зал. да біць (у 2, 10 знач.).
0 Біцца аб заклад — тое, што і і с ц і ў
з а к л а д (гл. ісці). Біцца галавой аб сцяну —
рабіць марныя намаганні дамагчыся чаго-н.
Біцца за пусты мех — настойліва даводзіць
відавочнае, вядомае, за што няма патрэбы
спрачацца. Біцца як рыба аб лёд — гараваць,
бедаваць, дарэмна дабіваючыся лепшага;
жыць у бядзе.
БІЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
біцца (у 5 знач.) і біць (у 8, 10 знач.).
БІЦЫЛШ, -у, м. Антыбіётык, які ўжыва-
ецца для прафілактыкі і лячэння рэўматыз-
му і некаторых іншых хвароб.
БІЦЬ, б’ю, б’еш, б’е; б’ём, б’яцё; заг. бі;
незак. 1. каго. Наносіць удары каму-н. з мэ-
тай прычыніць боль; збіваць. Біў-біў Іеан
ведзьму, пакуль яна прасіцца не пачала.
Якімовіч. // Хвастаць чым-н. гнуткім. Высо-
кі авёс біў дзяўчынку мяцёлкамі па твары і
руках, асыпаўся ў кошык. Сіняўскі. Пальцы
рукі нецярпліеа перабіралі лазовы дубец,
якім .. [афіцэр] раз-поразу біў па халявах бо-
таў. Лынькоў.
2. каго-што. Вынішчаць, забіваць (пра
людзей). // Забіваць на паляванні (пра жы-
вёл). Адны па пушчах і лясах Звяроў лавілі,
білі. Танк.
3. каго-што. Перамагаць каго-н.; наносіць
паражэнне. [Дзядзька:] — Цябе [Цімоха] яшчэ
.. і заваду на свеце не было, як я яго, гер-
манца, біў. Брыль. [Талаш:]— Мы звяжам
тут рукі панам,.. будзем нападаць на іх або-
зы,.. без літасці біць таго, хто будзе стаяць
за паноў. Колас.
4. перан.; каго-што. Весці барацьбу з кім-,
чым-н., накіроўваць сваё дзеянне супраць
Біць
каго-, чаго-н. 1 вашы [Маякоўскага] вершы
Зноў дакладна б’юць Па мордах розных чэр-
чыляў і клеяў. Панчанка. [Радзевіч Варанец-
каму:]—Але май на ўвазе: дэмагогаў трэба
біць фактамі! Дуброўскі. // Прычыняць не-
прыемнасці, прымушаць перажываць. Нават
самыя збітыя, газетныя выразьі з .. [Бародка-
вых] вуснаў гучэлі са сваёй першароднай сі-
лай — пранікнёна, свежа і моцна, словы білі,
як камяні. Шамякін.
5. Стукаць, удараць. [Людзі] пабеглі да
акна і пачалі біць па яго жалезных кратах.
Лынькоў. Конь бяжыць, капытом зямлю б’е.
Якімовіч. [Яачкг] таксама не могуць лётаць,
а толькі плаеаюць і пры гэтым хутка і гуч-
на б’юць па вадзе крыламі. Маўр. // Пары-
віста, моцна ўдараць у што-н. (пра хва.іі,
дождж, вецер і пад.). Вецер свістаў у ву-
шах, калючыя і гарачыя сняжынкі білі ў
теар. Мікуліч. Хвалі білі ў бераг усё часцей
і часцей. Кулакоўскі. / у безас. ужыв. Ча-
сам.. трапляліся глыбокія лагі, і .. [Мар-
та з Паўлам] абаеязкова заглядалі ў іх —
адтуль, як з сутарэння, біла пранізлівым
холадам. Вышынскі. // Рэзка, моцна дзейні-
чаць на пачуцці чым-н., імкліва пранікаць
куды-н. (пра святло, гарачыню, пах, гукі
і пад.). Першакурсніца Люда Нагорная.. пры-
плюшчыла еочы, бо вельмі ветлівы фато-
граф даволі нахабна біў ёй у твар святлом.
Брыль. Праз шчыліну ў сцяне ў вочы біў
тонкі сонечны прамень. Грахоўскі. Плынь
гарачага паветра ішла сюды і біла горача ў
твар. Чорны. Ў нос б’е едкі кісльч тытунь:
дыму поўна хата, як зачыніць. Пташнікаў.
6. у што. Б’ючы чым-н. аб што-н., утва-
раць стук, звон, гул і пад. Біць у рэйку.
□ Пятрусь Нраеец, зеанар, сядзеў на звані-
цы, дзержачы ў руках еяроўку, і зрэдку біў
у звон. Колас. А дзядок нейкі крычаў «горка»
I з захапленнем у бубен біў. Кірэенка.
7. што і без дап. Гучаць, вызвоньваць,
званіць. У чыстым пакоі прахрыпеў насцен-
ны гадзіннік і пачаў біць. Лобан. Б’юць
крамлёўскія куранты на Спаскай вежы. Ка-
валёў. Гарманісты іграюць, нібы на вяселлі,
Бубны б’юць, маладыя гучаць галасы. Ку-
ляшоў.
8. Быць у пастаянным рытмічным руху;
пульсаваць (пра сэрца, кроў). Сэрца моцна
біла ў грудзях. Дамашэвіч.
9. Страляць, абстрэльваць. Артылерысты
пачалі біць .. простай наводкай. Чорны.
Камсамолачка Дарота! Пойдзем разам вая-
ваць,— Буду біць я з кулямёта, Ты—патро-
ны падаваць. Крапіва. // Страляць (пра
зброю). Захліпаліся нямецкія кулямёты..
Білі яны трасёрамі. Шамякін.
10. што. Разбіваць, ламаць. Па гаршку ца-
ляць не буду: Я ж не дурань біць пасуду.
Крапіва.
11. Выцякапь імклівым струменем; вылі-
вацца 3 СІлай. Ракой, фантанамі з зямлі
б’е нафта. Купала. Каля самага берага
б’е з-пад зямлі крыніца з серабрыстай сцю-
дзёнай вадой. В. Вольскі. Я вылез з-пад ..
[каня] і бачу: пярэднія ногі перабіты, куля-
мётная чарга прашыла таксама жывот. Ад-
усюль б’е кроў. Няхай. Сервант насцеж, шы-
фаньер насцеж, усе футаралы на падлозе, з
крана еада б’е, на абрусе лужына, дзверы
не зачынены,— цэлы пагром! Гарбук. // 3 сі-
Біць
лай вырывацца, шугаць (пра полымя). Бу-
шуе, б’е полымя ўвысь, Выкідв'ае дым. Ко-
лас. // перан. Выбівацца (пра бурныя, поў-
ныя невычарпальнай сілы праявы энергіі).
Са Смольнага, дзе - біла плынь імкненняў,
Дзе браў раўненне пераможны клас, Ён
[Ленін] спраеы новых бачыў пакаленняў. Ён
бачыў нас. Ён добра бачыў нас. Кірэенка.
/ у безас. ужыв. [Дзяўчат] ахапіў працоўны
запал, ад іх біла маладосцю, здароўем, на-
тхненнем, азартам. Карпюк. // перан. Свя-
ціцца, выяўляцца (пра пачуцці). Эх, сонеч-
ная раніца, Цямней ты нам за ноч! Маўчалі
людзі хмурыя, А помста біла з воч. Пап-
чанка.
12. каго-што. Разм. Трэсці (пра хваробу,
хваляванне, страх і пад.). Ад ранішняй віль-
гаці і страху .. [Сашу] пачала біць ліхаман-
ка. Шамякін. Дым лезе ў вочы, цябе б’е ка-
шаль, але тьі трымаешся. Шахавец. Шуру,
нягледзячы на цёплы кажух, білі дрыжыкі.
Навуменка.
45. У спартыўных тульнях— удараць па
чым-н., кідаць што-н., імкнучыся папасці.
Біць па варотах.
14. што. Прабіваць; свідраваць, капаць. Мы
білі штольні дынамітам. Звонак. Апошняя
куля трапіла ў бутлю, прызначаную для лю-
дзей, якія заўтра павінны былі пачаць біць
студню на Кагутовай сядзібе. Караткевіч.
15. Убіваць, заганяць, забіваць. Білі ў дно
рачное палі, Клалі бэлькі і брусы. Зарыцкі.
16. Раздзяляць на болып дробныя часткі.
Яшчэ зранку, на досвітку, пайшоў наш
дзядзька на рум біць калоды. Колас. Людзі
бачылі, што за горадам, дзе кладуць новую
шашу, паміж малатабойцаў, што білі камен-
не, ёсць адзін еельмі малады. Чорны.
17. што. У некаторых рамёствах — выраб-
ляць пэўным спосабам. Біць масла. Біць ва-
лёнкі.
18. У гульні ў шахматы, шашкі — браць
фігуру праціўніка. Догака малая, ды і ма-
неўранасць шашак абмежавана жорсткімі
правіламі: хадзіць толькі ўперад, біць аба-
вязкова! «Маладосць». // Ў картачнай гуль-
ні — выйграваць, раскрываючы болыпую кар-
ту. Біць козырам.
0 Байды біць — пазбягаць работы, зай-
мацца глупствам. Бібікі (лынды) біць —
гультаяваць, бяздзейнічаць; займацца пусты-
мі справамі. Біць адбой — а) даваць сігнал
на спыненне якога-н. дзеяння; б) адмаўляц-
ца ад свайго рашэння, думкі; адступаць ад
свайго намеру. На начальніка з раёна як
хто халоднай еады цэбар узліў. Пачаў біць
адбой. Чорны. Біць з гарматы па вераб’ях —
тое, што і страляць з гарматы па
в е р а б ’ я х (гл. страляць). Біць крыні-
цай — бурна развівацца, квітнець. Як толькі
пачыналася раніца, у заезджым доме Гірша
Дрэйзіна пачынала крыніцаю біць жыццё.
Чорны. Біць на што — імкнуцца да чаго-н.,
дамагацца чаго-н. Біць на вонкаеы эфект.
Біць па кішэні — уводзіць у вялікія выдаткі.
Біць паклоны — пры малітве рабіць ніз-
кія паклоны; нізка кланяцца. Біць тры-
вогу — а) даваць сігналы аб небяспецы або
нападзе ворага; б) заклікаць да барацьбы
супраць каго-, чаго-н.; звяртаць увагу на па-
грозу чаго-н. Біць у вочы — быць пры-
кметным, прыцягваць увагу. Біць (сябе) у
грудзі — а) біць сябе кулаком у грудзі, за-
пэўніваючы ў чым-н.; клясціся, запэўні-
ваць у чым-н.— Я— сацыяліст-рэеалюцыя-
нер,— б’е сябе ў грудзі аграном. Якімовіч;
б) біць сябе кулаком у грудзі ў роспа-
чы; каяцца ў чым-н. Біць у званы — а) бал-
батаць, малоць языкамі, пустазвоніць; б) тое,
што і біць у набат. Біць у (адну) кроп-
ку — накіроўваць увагу, словы, дзеянні на
што-н. адно. Біць (пляскаць) у ладкі (дало-
ні) — удараць далонню аб далонь; адбіваць
такт.— А, дзядзька, дзядзечка, саколік! На-
сып мне ягад у прыполік! — Дай мне ду-
бец! — А мне дай еуды! — крычаць малыя
шалапуды, Бягуць і скачуць, б’юць у ладкі...
Колас. Біць у лёт — тое, што і страляць
у л ё т (гл. страляць). Біць у набат — а) пры
дапамозе звана склікаць людзей з выпадку
бедства; б) выклікаць трывогу, звяртаць ува-
гу грамадства на што-н. Біць (даваць) у
нос — пра востры, едкі пах чаго-н. Біць у ха-
мут — рэзка рэатаваць, выяўляючы крыўдлі-
васць. Біць у цэль (міма цэлі) — а) пападаць
(не пападаць) у цэль; б) дасягаць (не дася-
гаць) патрэбнага выніку. Біць (ліцца) цераз
край — праяўляцца з вялікай сілай (пра па-
чуцці, энергію і пад.). Біць чалом — а) пра-
сіць каго-н. аб чым-н. [Гаруноў:]— Не буду
чалом біць і не буду прасіць, каб мяне не па-
міналі ліхам. Дуброўскі; б) пачціва кланяц-
ца каму-н., вітаць каго-н. Зямля мая! Мой
дом, мой хлеб адзіны, Я вечна теой, я б'ю табе
чалом. Дайнека. 3-за вуха біць — гаварыць
прама, рэзка. Ногі біць — натруджваць ногі
працяглай і дарэмнай хадзьбою. Час б’е чый
або каго-чаго — а) надыходзіць, набліжаецца
канец; б) надыходзіць час што-н. рабіць. Язык
аб зубы біць — гаварыць пустое; малоць язы-
ком. Як у бубен біць — жыва і настойліва
перадаваць якую-н. чутку, гаварыць у адзін
голас пра што-н.
БІЦЭПС, -а, м. Адна з мышцаў пляча,
якая згінае руку ў лакцявым суставе, або
сцягна, якая згінае галёнку ў каленным су-
ставе. А Валодзя сагне руку ў локці і паказ-
еае на мускулы.— Паглядзіце, якія біцэпсы!
Рунец.
[Ад лац. Ьісерз — двухгаловы.)
БІЦЮГ, -а, м. Рабочы конь — цяжкавоз
буйной пароды. [На вуліцы] .. іншы раз на-
ват цокаюць па бруку падкоеамі вялізныя..
біцюгі, якія развозяць паклажу па раскіда-
ных у глухіх заеулках крамках і ларках.
Навуменка.
БІЧ, -а, м. 1. Ударная частка цэпа. Бічы
ў цапах былі важкія і зручныя. Чорны. Па
распушчаных снапах праходзімся толькі па
разу: салома аж курыць пад бічамі, нібы яе
задзірае, скубе, трасе і не можа ўзняць ней-
кі еіхор... Місько. // Наогул — пра ўдарныя
часткі некаторых механізмаў. Алёша адрэ-
гуляеаў зазоры паміж планкамі секцый пад-
барабання і бічамі барабана. Шамякін.
2. Бізун, сплецены з драбных раменьчы-
каў. Не дагодзіш [князю] — бяда: зараз па-
цягнуць гайдукі на стайню і так адсмаляць
раменнымі бічамі, што цэлы тыдзень будзе
ані сесці, ані легчы. Гарэцкі. // перан.; чаго.
Выкрывальнае ўздзеянне чаго-н. Біч са-
тыры.
3. перан.; каго-чаго. Бед<;тва, няшчаСЧе.
Беспрацоўе — біч рабочага класа капітаМс-
тычных краін.
БІЧАВАНЯЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бічаваць.
БІЧАВАЦЦА, -чўевда; незак. Зал. да бі-
чаваць.
БІЧАВАЦЬ, -чўю, -чўеш, -чўе; незак., ка?о-
што. Біць, хвастаць бізуном, бічом. / Аб па-
добным уздзеянні чым-н. на што-н. Да кры-
ві мне грудзі, твар Шторм бічаваў балюча.
Танк. // перан. Выкрываць недахопы, рэзка
крытыкаваць. 3 агідай бічаваў паэт духоў-
нае ўбоства ў вершах «Званковы валёт»,
«На шашы». Лойка. Гаруе Насця і бічуе Са-
ма сябе за свой парыў. Колас.
БІЯ... (гл. біё...). Першая састаўная част-
ка складаных слоў; ужываеода замест «біё—»,
калі націск падае на другую частку слова,
напрыклад: біялогія, біямеханіка, біяетан-
цыя, біясфера. .
БІЯГЕАГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
а'йілжа ’да СхякАТ’р’гф'л. ВіаггагрофУілнла.
следаванні.
БІЯГЕАГРАФІЯ, -і, ж. Навука, якая ры-
вучае заканамернасці пашырэння і размер-
кавання жывых арганізмаў і іх згрупаван-
няў па зямным шары.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і геаграфія.]
БІЯГЕАХІМГЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да біягеахіміі. Біягеахімічныя працэсы.
БІЯГЕАХІМІЯ, -і, ж. Навука, якая выву-
чае працэсы, што адбываюцца ў біясферЫ з
удзелам жывых арганізмаў.
[Ад грэч. Ьіов — жыццё, це — зямля і хі-
мія.]
БІЯГЕНЁЗ, -у, м. Тэорыі, якія адмаўля-
юць паяўленне жыцця на Зямлі ў выніку
ўзнікнення жывых істот з нежывой матэрьіі.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і §ёпе8І8 — пахо-
джанне, узнікненне.]
БІЯГЁННЫ, -ая, -ае. Які падтрымлігае,
стымулюе развіццё арганізма, жыцця.
БІЯГРАФІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да біяграфіі. Біяграфічная літаратура. Бія-
графічныя звесткі.
БІЯГРАФІЯ, -і, ж. Апісанне жьіцця і дзей-
насці каго-н. Біяграфія пісьменніка. □ Ка-
лі ж што і чытаў Шалюта сам, дык гэта былі
перш за ўсё біяграфіі выдатных люддсй.
Дуброўскі. // Чыё-н. жыццё. [Гарлахвацкі Мі-
кіту Сымонавічу:] А вы каму-небудзь рас~
казвалі.. сваю біяграфію? Крапіва. Ад лірыч-
ных успамінаў аб .. шчаслівым даваенным
жыцці.. [Сярдзюк] пераходзіць да цікавей-
шых выпадкаў сваёй багатай пагранічНай
біяграфіі. Брыль. // перан. Гісторыя які<-н.
прадметаў і пад. Паселішчы, як і людзі, без
біяграфіі не маюць свайго аблічча. Скрыган.
[Ад грэч. Ьіов — жыццё і цгарЬо — пішу.]
БІЯДЫНАМІКА, -і, ДМ -міцы, ж. ВучэОДе
аб агульнай жыццядзейнасці арганізма.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і йупатів — сіда.]
БІЯДЫНАМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае даяы-
ненне да біядынамікі.
БІЯКР9М, -а, м. Касметычны крэм, у са-
стаў якога ўваходзяць біястымулятары. &ія-
крэм для сухой скуры.
БІЯЛАГІЗМ, -у, м. Ненавуковая тэндэнйьія
тлумачыць грамадскія з’явы біялагічпымі
прычынамі.
БІЯЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен- I
не да біялогіі. Біялагічная навука. Біялагіч-
ная актыўнасць глебы. Біялагічная каштоц-
насць кармоў. // Такі, дзе займаюцца дасле-
даваннямі з галіны біялогіі. Біялагічмя
станцыя. Біялагічны кабінет.
БІЯЛОГІЯ, -і, ж. Комплекс навук пра жыц-
цё як асобую форму руху матэрыі, што гі-
старычна ўзнікла з нежывой прыроды. // ча-
го. Сукупнасць прыродных асаблівасцей жыц-
ця і развіцця раслінных або жывёльных ар-
ганізмаў. Біялогія пшаніцы.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і 1о"О8 — вучэнне.]
БІЯМАСА, -ы, ж. Колькасць рэчыва жы- I
вых арганізмаў на адзінку паверхні супш I
ці аб’ёму вады. Раслінная біямаса. '
БІЯМЕТРБІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы- і
ненне да біяметрыі. Біяметрычныя метады.
біяметрыя, -і, ж. Сукупнасць матэма-
тычных метадаў вывучэння з’яў жыцця.
[Ад грэч. біов — жыццё і шеігео — вымя-
раю.]
БІЯМЕХАНІКА, -і, ДМ -ніцы, ж. Раздзел
біяфізікі, які вывучае развіццё, будову і дзей-
насць рухальнага апарату жывёл і чалавека.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і механіка.]
БІЯМЕХАНІЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да біямеханікі.
БІЯМІЦБІН, -у, м. Антыбіётык, які ўжы-
ваецца пры пнеўманіі, ганарэі, дызентэрыі,
сыпным тыфе і некаторых іншых хваробах,
а таксама дадаецца ў корм жывёле як стыму-
лятар росту. Кармавы біяміцын.
БІЯНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
біёнікі, ажыццяўляецца на яе аснове. Біяніч-
ныя праблемы, даследаванні.
БІЯСІНТЭЗ, -у, м. Утварэнне арганічных
злучэнняў у жывых арганізмах або па-за імі
пад дзеяннем ферментаў. Біясінтэз вугля- .
водаў.
[Ад грэч. Ьіов — жыццё і зупІЬезіэ — злу-
чэнне.]
БІЯСІНТЭТБІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да біясінтэзу. Біясінтэтычныя працэсы.
БІЯСТЫМУЛЙТАРЫ, -аў; адз. біястыму-
лятар, -а, м. Рэчывы, якія стымулююць роз-
ныя праяўленні жыццядзейнасці арганізма.
БІЯСФЕРА, -ы, ж. Вобласць распаўсюджан- |
ня жыцця на зямным шары. і
[Ад грэч. Ьіо8 — жыццё і врЬаіга — шар.]
БІЯТЛАНІСТ, -а, М -сце, м. Спартсмен, які
займаецца біятлонам.
БІЯТЛОН, -а, м. Спартыўныя спаборніцтвы,
у якіх лыжная гонка спалучаецца са страль-
бой з вінтоўкі на некалькіх агнявых рубя-
жах.
[Ад лац. Ьіз — двойчы і грэч. аіЫоп — спа-
борніцтва, барацьба.]
БІЯТОКІ, -аў; адз. біятбк, -у, м. Электрыч-
ныя напружанні ў органах, тканках і асоб-
ных клетачных элементах жывых арганізмаў.
БІЯТЭХНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да біятэхніі. Біятэхнічная сістэма.
БІЯТЭХНІЯ, -і, ; че. Комплекс мерапрыемст-
ваў, якія забяспечваюць паспяховую гадоў-
лю ў прыродных умовах дзікіх паляўніча-
прамысловых і іншых карысных_жывёл.
[Ад грэч. Ьіо8 — жыццё і ІёсЬпе — мастацт-
ва, майстэрства.]
БІЯФІЗІК, -а, м. Спецыяліст у галіне бія-
фізікі.
БІЯФІЗІКА, -і, ДМ -зіцы, ж. Цавука, якаа
вывучае фізічныя і фізіка-хімічныя працэсы
ў жывых арганізмах.
[Грэч. Ьіоз — жыццё і фізіка.]
БІЯФІЗІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
біяфізікі. Біяфізічная лабараторыя.
БІЯХІМІК, -а, м. Спецыяліст у галіне бія-
хіміі.
БІЯХІМІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адпосіны да
біяхіміі. Біяхімічныя даследаванні.
БІЯХІМІЯ, -і, ж. Навука, якая вывучае хі-
мічны састаў арганізмаў і ўласцівыя ім хі-
мічныя працэсы.
[Ад грэч. Ыов — жыццё і хімія.]
БІЯЦЭНбЗ, -у, м. Прыродная або штучна
ўтвораная сукупнасць арганізмаў, якія нася-
ляюць участак біясферы, удзельнічаюць у
кругавароце рэчываў і маюць пэўныя адно-
сіны паміж сабою і іншымі фактарамі ася-
роддзя.
[Ад грэч. Ьіоз — жыццё і коіпбз — агульны.]
БЛАГА. 1. Прысл. да благі.
2. безас. у знач. вык. Пра дрэнныя, неспры-
яльныя абставіны, акалічнасці. От прыехала
[Галя] ў чужую вёску, і не так ужо тут бла-
га. Ермаловіч.
3. безас. у знач. вык. Пра цяжкі фізічны
або душэўны стан каго-н. Чамусьці Валоку
зрабілася блага — ён хіснуўся ад вады. Бы-
каў.
БЛАГАВЁШЧАННЕ, -я, н. Уст. Адно з вес-
навых хрысціянскіх свят. Адзін раз у год,
на благавешчанне, прыязджаў сюды [у Цель-
шына] бацюшка з Малевіч. Колас.
БЛАГАВЁІПЧАНСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да благавешчання.
БЛАГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. благаць.
БЛАГАРОДДЗЕ, -я, н. У дарэвалюцыйнай
Расіі — тытулаванне, наданае афіцэрам да
штабс-капітана і роўным па чыне цывіль-
ным чыноўнікам (ужывалася з займеннікамі
«ваша», «яго», «іх»). Мікіта сядзеў і думаў
пра дом. У гзты час да яго прыйшоў веста-
вы ад ротнага .. — Іх благароддзе загадалі за-
раз жа прыйсці. Галавач.
БЛАГАСЛАВЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. благаслаўляць — благаславіць
(у 1 знач.).
2. Разм. Ухваленне чаго-н.; згода на што-н.
Так было да часу, пакуль не парадзела ў хля-
вах, пакуль не дала свайго благаславення
маці на аддзел Платона. Ракітны.
3. Падзяка, хвала. Благаславенне табе і
ўся душа табе, мясціна, дзе радзіўся і вырас
чалаеек! Чорны.
БЛАГАСЛАВЁННЫ, -ая, -ае. Варты блага-
славення (у 3 знач.), падзякі, хвалы. Зноў
прыйшоў благаслаеенны час. Гальвасы на-
вечна выехалі адсюль. Чорны. [Марыя:] —
Благаславенныя пад небам I матчын хлеб, і
родны дом! Аўрамчык. // Высок. Шчаслівы,
багаты. [Гогіберыдзе:] —Сям’я мая ціха і мір-
на жыве ў благаславеннай Кахетыі. Самуй-
лёнак.
БЛАГАСЛАВЁНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад благаславіць.
2. у знач. прым. Тое, што і благасла-
в е н н ы. «Мая краіна! Ці ж гэта ты, такая
доўгачаканая, благаславёная?» Пестрак. Па
хлеб мы ездзім за край свету, у благаславё-
ны Алатау. Васілёнак.
БЛАГАСЛАВІЦЬ, -слаўлю, -славіш, -сла-
віць; зак., каго-што. 1. ІІерахрысціць каго-н.
са словамі малітвы, з пажаданнем удачы,
шчасця. [Янка Андрэю:] — Валяй, браце. Абе-
дзвюма рукамі благаслаўляю цябе ў дарогу.
Няхай будзе яна пасыпана жоўценькім пя-
сочкам! Колас. Добрай матчынай рукою Бла-
гаславі на трудны шлях. Глебка.
2. Ухваліўшы, накіраваць на што-н. Ка-
лі ж, палаючы ў агні, мяне Радзіма Пазвала
ў паход у грозны час,— На подзвігі яна бла-
гаславіла 1 матчын аддала мне сеой наказ.
Русак. // Ухваліць, даць згоду на што-н.—
Давайце, хлопцы, пачынайце,— благаславіў
Варанецкі. Дуброўскі. Але выбіраць не пры-
ходзілася, і Панасюк, які вярнуўся ад шаў-
ца з добрымі весткамі, благаславіў гэты су-
месны твор у друк. Навуменка.
БЛАГАСЛАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак.
да благаславіць.
БЛАГАЦЬ, -аю, -аепі, -ае; незак. Маліць,
прасіць, умольваць. Благаюць людзі:—Дай
нам рады, Вяль, Ратуй, пагібель нас чакае!..
Зарыцкі. Глядзела [маці] на Хадоську вача-
мі, поўнымі болю і слёз, божкала, жахалася,
благала. Мележ.
БЛАГАЧЫННЫ, -ага, м. Служыцель куль-
ту, што кіруе цэрквамі некалькіх парафій.
Не простым на[ва]т, а благачынным папом
ён [Красноўскі] стаў амаль праз месяц. Ма-
шара.
БЛАГЁНЬКІ, -ая, -ае. Разм. Памянш.-зніж.
да благі (у 1, 4 знач.). У бацькі была добрая
паляўнічая стрэльба, а ў дзядзькі Антося зу-
сім благенькая. Лужанін. Пасля хваробы
Ніна яшчэ ўсё бледная, благенькая. Брыль.
БЛАГІ, -ая, -бе. 1. Які не мае станоўчых
якасцей, не адпавядае патрабаванням; які
адмоўна ацэньваецца. Зямля тут благая, пяс-
чаная, і вельмі мала яе. Брыль. Не так бая-
ліся [парабкі] работы, як таго, што харч ду-
жа благі. Чарнышэвіч. Орлік сапраўды быў
благім качём: куслівым і брыклівым. Сіняў-
скі. // Які не валодае майстэрствам у чым-н.;
недастаткова ўмелы. [Госцг':] — Танцор з ця-
бе, відаць, зусім благі! Корбан.
2. Які не адпавядае патрабаванням мара-
лі; дрэнны ў маральных адносінах. [Капі-
тан:]~ Ясна: зеязаўся [Вігрг], відаць, з бла-
гой кампаніяй і заняўся нячыстай справай.
Якімовіч. [Мікола:]— Таццяна Марыч?.. Так...
Яна папала пад благі ўплыў. Глебка. Шукаць
паляўнічага .. [Валодзя] не будзе: гэта бла-
гі чалавек, калі страляў у лася... Ваданосаў.
// Які заслугоўвае асуджэння, выклікае не-
здавальненне; дрэнны (пра справы, учынкі,
думкі і пад.). Ды яшчэ хлопчык спадзяваў-
ся, што дзед ужо эабыў пра яго благі ўчы-
нак. Рылько. Мыслі добрыя, благія мне ад-
крыты. Дзяргай. [Хаценчык:]— Ніхто слова
благога не скажа пра маю службу. Вітка.
Суседкі разносілі аб .. [Мар’яне] благую сла-
ву ведзьмы-шаптухі. Бядуля. / у знач. наз.
благбе, -бга, н. Праўда, Сцёпка стараўся
ўпэўніць сябе, што нічога благога ў яго
ўчынку не было. Колас. Я не чуў благога
пра суседзяў, 3 імі жыў спакойна, мірна
год. Прануза.
3. Непрыемны для іншых (пра манеры,
характар і пад.). Благі характар. □ Думаў,
думаў бацька, як яму адвучыць сыноў ад
благой прывычкі, ды нічога не можа прыду-
маць. Якімовіч. Апроч благое манеры р,яве-
чыць гаворку, людзі ў Пракопа болей і не
знайшлі перамен. Вітка.
4. Нездаровы; з хваравітым выглядам, ху-
ды. Як незнаёмы [Адам] ўсё роўна. Але ж
нешта з твару благі. Худы. Вышынскі. //
Шкодны для здароўя. — А ў нас асабліва
клімат благі,— націснуўшы на слове «клімат»,
шырока ўсміхаючыся адказаў незнаёмы.
Гурскі.
5. Які не абяцае нічога добрага; несуця-
шальны. I сніць стары Міхайла благія сны.
I знакі благія бачыць ён. То курыца запяе.
То люлька з губ выпадае. Бядуля. [Хлоп-
г;ы:] — Чаго гэта ты, Макар, як сам не свой?
Мо з дому якая благая вестка прыйшла? Са-
баленка. Не трэба журыцца, навошта благія
здагадкі, Галіна. Вялюгін. / у знач. наз. бла-
гбе, -бга, н. [Марыля:] Баюся, дзедка, вель-
мі баюся, каб з ім [Лявонам], барані божа,
чаго благога не сталася. Купала. // Невясё-
лы, смутны (пра настрой). [Ліст:]— Настрой,
вы кажаце, у еас благі? Прызнацца, мой ад
вашага не лепшы. Дубоўка. // Цяжкі, безвы-
ходны.
6. Недастатковы для якой-н. мэты, у якіх-н.
адносінах. Хаты Манька не манілася прада-
ваць, хоць купцы здараліся і грошы давалі
не благія. Пташнікаў. // Такі, на якога нель-
га спадзявацца; ненадзейны. [Маці:] — Вось
гэта [не даць спісваць] і будзе па-сяброў-
ску. А так благі а цябе сябра! Гамолка. [Ту-
рава:] — Злосць, Стэфачка, благі дарадчык.
Савіцкі.
7. Які выклікае агіду; гадкі, непрыстойны
(пра выразы, словы). Дома, напрыклад, у
мяне ніколі не зрывалася з языка благое
слова. Ляўданскі.
0 Благія вочы гл. вока. Благі час гл. час.
На благі канец гл. канец.
БЛАЖЫЦЬ, безас. незак. Разм. Пра стан
млоснасці, моташнасці. Ад гары і чаду яго
[Выжлятніка] пачынала блажыць; мітусілася
ўваччу. Пташнікаў. Было горка, пагана ў
роце: ад «Паміру» ледзь не блажыла.
М. Стральцоў.
БЛАЖ9ННЫ, -ая, -ае. Дзівакаваты, юро-
дзівы (пра некаторых святых). Блажэнны
Аўгусцін.
БЛАЖЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; незак. Разм. 1.
Худзець, марнець.
2. Станавіцца дрэнным, благім; псавацца.
БЛАЗАН і БЛАЗЕН, -зна, м. Разм. 1. Пра
непаўналетняга чалавека, хлапчука; блаз-
нюк. [Старшыня:]— 1 хто гэта дазеоліў, каб
нейкі блазан, учарашняе дзі.ця, маё заслу-
ж[а]нае імя няславіў і аўтарытэт падрываў?
Быкаў.
2. Малады чалавек несур’ёзных паводзін.
— Эт, блазан, ды і толькі! — абсек Дразда злос-
ны Косця і пайшоў па вуліцы. Карпюк. //
Той, хто сваімі паводзінамі любіць пацяшаць
другіх. [Маша Славіку:] — Блазен! Калі-не-
будзь ты моцна пагарыш за свае дурныя
жартачкі. Шамякін.
3. Уст. Асоба пры двары манарха ці феа-
дала, якая павінна была весяліць гаспадара
і гасцей. Покуль размову вялі яны з панам,
блазан у бубен парнуў нечакана. Дубоўка.
БЛАЗЕНСКІ, -ая, -ае. Разм. 1. Уласцівы
блазну. Блазенскія выбрыкі. □ Пракаповіч
ведаў, што Валодзьку адсюль не выкурыш,
бо вельмі падабалася яму гэтая блазенская
гульня з гаспадаром. Радкевіч.
2. Поўны блазенства; несур’ёзны. Другі —
белабрысы, доўгі, што стаяў бліжэй да мя-
не.. напусціў на твар прытворна-ўважлівы,
блазенскі выраз. М. Стральцоў. Калі плыта-
гон выходзіць у сплаў, дарога абяцае яму
сустрэчы... Яны то радасныя, з сакавіты-
мі кпінамі і блазенскім рогатам, то гаркава-
маўклівыя. Карамазаў.
БЛАЗЕНСТВА, -а, н. Разм. Паводзіны,
учынкі блазна (у 2 знач.); блазнаванне, крыў-
лянне. За нязграбнымі жартамі Гаранькі ха-
валася нешта большае, чымся простае бла-
зенства. Савіцкі. Шыковіч.. штосьці вельмі
важнае ўпусціў, недагледзеў у выхаванні
сына, не надаючы сур’ёзнага значэння яго
стыляжніцтву, блазенству. Дзюбайла.
БЛАЗНАВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. блазнаваць.
БЛАЗНАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Крыху,
злёгку блазенскі. Блазнаватыя кепікі. Блаз-
наватая ўсмешка.
2. Тое, што і д у р н а в а т ы. От ужо і
хлопцы якія паеырасталі, а .. [Праксэда] ўсё
глядзіць на свайго Мікодыма, як на блазна-
ватага. Сабаленка.
БЛАЗНАВАЦЦА, -нуюся, -нўешся, -нўепца;
незак. Разм. Тое, што і олазнаваць.
[Таня:]— Прытрымай язык, Максім, і не
блазнуйся. Машара. —Шіс вы, цётачка! —
ад шчасця блазнавалася.. [Зося]. Карпаў.
БЛАЗНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; незак.
Разм. Строіць з сябе блазна (у 2 знач.), ду-
рэць; гаварыць глупствы, недарэчна жарта-
ваць. Ад таго, што на іх ніхто не глядзеў,
у Мікалая з Іеанам адпала ахвота блазна-
ваць. Карпюк.
БЛАЗНОТА, -ы, ДМ -нбце, ж. Разм. 1. Тое,
што і блазан (у 1 знач.); малакасос.
Дзіва што: ён жа ўжо не якая блазнота і
яму смела можна даручыць такую важную
справу! Якімовіч. [Гарашчэня:]— Малако мат-
чына на губах не абсохла. Ай, блазнота!
Гурскі. // зб. Малеча, драбяза (пра дзяцей).
Ды смех пачуецца блазноты: Вясне так ра-
ды малышы. Колас.
2. Дураслівасць. Прафесар бачыў у паво-
дзінах Сымонкі не зласлівасць і не простую
дзіцячую блазноту. Кавалёў.
БЛАЗНЮК, -а, м. Разм. Тое, што і б л а з а н
(у 1, 2 знач.). Люба ведала, што Ігнась не
маленькі ўжо, не блазнюк. Мурашка. Тады
.. [Генька] быў яшчэ блазнюк, дзіця. Пасля-
довіч. Аляксею таксама было смешна, але
ён стрымліваў сябе, каб не быць падобным
на гэтых несур’ёзных блазнюкоў. Шамякін.
БЛАЗНЮКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які
любіць блазнаваць; блазан (у 2 знач.). Не
так ужо заўсёды і смешна бывала, што ён
гаворыць ці вычварае, гэты няўрымслівы,
блазнюкаваты дзяцюк. Брыль.
2. Уласцівы блазнюку (у 2 знач.); поўны
блазенства. Потым, спаткаўшыся з яго [Кар-
ніцкага] нейкім блазнюкаватым позіркам ва-
чэй, [дзяжурны] усхапіўся з-за стала, заля-
мантаваў на ўвесь пакой. Паслядовіч.
БЛАЗНЮЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Жан. да блазнюк.
БЛАКАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Акружэнне
горада, крэпасці, войск і інш. войскамі пра-
ціўніка з мэтай адрэзаць іх ад навакольнага
свету і прымусіць здацца. Наступленне Са-
вецкай Арміі апярэдзіла новую блакаду На-
лібоцкай пушчы. Брыль.
2. Сістэма мерапрыемстваў, накіраваных на
ізаляцыю якой-н. дзяржавы з тым, каб пры-
мусіць яе выканаць пэўныя патрабаванні
або адмовіцца ад дзяржаўнай самастойнасці.
Эканамічная блакада. Фінансавая блакада.
3. Выключэнне функцыі якога-н. органа
або сістэмы арганізма. Новакаінавая блакада.
[Англ. Ыоскасіе.]
БЛАКАДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненнэ
да блакады; які мае месца ў час блакады.
Блакадная зіма. Блакадныя баі. □ У цяжкім
блакадным жыцці.. [ТГарп] на ўсё глядзеў па-
гаспадарску, клапаціўся аб кожнай рэчы,
якая магла спатрэбіцца ў далейшым. Шамя-
кін.
БЛАКГАУЗ, -а, м. Палявое ўмацаванне
(першапачаткова з бярвення) з байніцамі,
якое прыстасавана для самастойнай кругавой
абароны невялікага вайсковага падраздзя-
лення.
[Ням. ВІоскЫап?.]
БЛАКІРАВАННЕ. -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. блакіраваць і блакіравацца ’.
БЛАКІРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад блакіраваць.
2. у знач. прым. Які знаходзіцца ў блака-
дзе, ахоплены блакадай. Блакіраваны горад.
БЛАКІРАВАЦЦА -рўюся, -рўешся, -рў-
ецца; зак. і незак. Уступіць (уступаць) у
блок 2.
БЛАКІРАВАЦЦА2, -рўецца; незак. Зал. да
блакіраваць.
БЛАКІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і
незак. 1. каго-што. Арганізаваць (арганізоў-
ваць) палітычную, гаспадарчую або ваенную
блакаду. Блакіраваць абарону праціўніка. □
Следам на гасцінцы паказалася новая кало-
на .. Гэта вялі палонных карнікаў, якія бла-
кіравалі партызанаў на Паліку. Новікаў.
У палове мая фашысты блакіравалі пушчу,
у якой дыслацыраваліся партызаны. Карпюк.
2. што. Закрыць (закрываць) пуць паміж
станцыямі, карыстаючыся блакіроўкай (у 2
знач.).
3. што. Перагарадзіць (перагароджваць),
загарадзіць (загароджваць) праход, шлях і
тад,. [Да.сдебча'Д партыя ібзе Зо.лей, о. на яе
месца прыходзіць земснарад, блакіруе пера-
кат змяістым хобатам пантонных труб. Ра-
кітны.
4. перан.; што. Паралізаваць. Самаўпэўне-
насць старшыны абяззбройвала, блакіравала
волю і намер. Быкаў.
БЛАКІРОВАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае ад-
носіны да блакіроўкі ( у 2 знач.). Блакіро-
вачная сістэма. Блакіровачны сігнал.
2. Які працуе пры дапамозе блокаў, з вы-
карыстаннем блокаў (гл. блок1)- Блакіровач-
ны механізм.
БЛАКІРОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле дзеясл. блакіраваць (у 2 знач.) і
блакіравацца ’.
2. Сукупнасць прылад для блакіровачнай
сістэмы рэгулявання руху цягнікоў. // Сістэ-
ма сігналаў, пры дапамозе якіх паказваецца,
заняты ці свабодны чыгуначны пуць.
3. Сістэма блокаў якога-н. механізма. Бла-
кіроўка навяснога культыватара.
БЛАКІТ, -у, М -кіце, м. 1. Светла-сіні ко-
лер. Блакіт азёр. Блакіт вачэй. □ Пятро ля-
жаў на спіне і глядзеў у бяздонны блакіт
яснага жнівеньскага неба. Шамякін.
2. Чыстае яснае неба. Ні адной хмурынкі
на блакіце, Ні павеву ветру на зямлі. Астрэй-
ка. [Андрэй Міхайлавіч] глядзеў на белае кц-
чаравае воблака, што павольна плыло высо-
ка ў чыстым блакіце. Самуйлёнак.
[Чэшск. Ыапкуі.]
БЛАКІТНАВАТЫ, -ая, -ае. Светла-блакіт-
нага колеру або з блакітным адценнем. А на
маленькіх крыштальных лужынках увачавід-
кі паяўляліся танюсенькія, блакітнаватыя
марозныя стрэлкі. Асіпенка. 1 зноў цягнецца
за машынай шлейф пылу і слабы блакітнава-
ты дымок. Аляхновіч.
БЛАКІТНАВОКІ, -ая, -ае. 3 блакітнымі ва-
чамі. Блакітнавокі малыш.
БЛАКІТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць блакіт-
нага. Якое шкло! Такое празрыстае, з ледзь-
ледзь прыкметнай блакітнасцю! М. Ткачоў.
БЛАКІТНЕЦЬ, -ее; незак. Станавіцца бла-
кітным, набываць блакітны колер. А дзень
усё блакітнеў, і сонца, ужо трошкі цёплае,
пачало зіхацець на ствалах. Караткевіч.
БЛАКІТНІЦА, -ы, ж. Птушка атрада ве-
раб’іных з рознакаляровай афарбоўкай пер я.
БЛАКІТНЫ, -ая, -ае. Светла-сіні; колеру
яснага чыстага неба. Паўночную частку Бе-
ларусі нездарма называюць краем блакітных
азёр. В. Вольскі. Цікавыя былі .. [Гарасіма-
вы] вочы, блакітныя, як у дзіцяці. Чарны-
шэвіч.
БЛАКНОТ, -а, М -нбце, м. Сшытак або за-
пісная кніжка з адрыўнымі лістамі для на-
татак. [Прафесар] нешта запісваў у свой
блакнот, відаць, збіраўся сказаць сваё важ-
кае слова. Шахавец. Сядзіць .. [Тася],расказ-
вае, а карэспандэнт усё ў блакнот запісвае.
Бялевіч.
[Фр. Ыос-поіез.]
БЛАКНОТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да блакнота. [Сакратар ячэйкі] сагнуўся над
сталом і перачытваў напісанае на блакнот-
ных лістках. Галавач.
БЛАНДЗІН, -а, м. Мужчына са светлымі
валасамі. Сярод вясковага насельніцтва Рыф-
скіх гор сустракаецца нямала бландзінаў і
шатэнаў з блакітнымі і шэрымі вачыма.
В. Вольскі.
[Фр. Ыошііп.]
БЛАНДЗІНІСТЫ, -ая, -ае. Разм. Светла-
русы, бялявы. [Волечка] еысокая ростам, з
пышнымі бландзіністымі еаласамі, густа
прычэсанымі пад хусцінку. Чорны.
БЛАНДЗІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жанчына са светлымі валасамі. [Цёця Каця
Гарлахвацкаму:] Мне здавалася раней, што
ваша жонка чарнявая, адно ж яна бландзінка.
Крапіва.
БЛАНК, -а, м. Ліст паперы з друкаваным
загалоўкам установы, прадпрыемства або з
часткова надрукаваным тэкстам, астатняя
частка якога запаўняецца пры неабходнасці.
Бланк міністэрства. Тэлеграфны бланк. //
Кніжачка з часткова надрукаваным тэкстам,
якая прызначаецца для афіцыйнага дакумен-
та. Яшчэ ўвосень 1941 года Мікалай і Марат
на пажарышчы ў раёне Камароўкі выпадкова
знайшлі пад кучай попелу цэлы стус уцале-
лых кейкім цудам ад агню бланкаў савецкіх
пашпартоў. Пятніцкі. 1
[Фр. Ыапс — белы.]
БЛАНКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бланка.
БЛАНКІЗМ, -у, -м. Дробнабуржуазная тэо-
рыя звяржэння капіталізму шляхам рэвалю-
цыйнай змовы, без удзелу працоўных мас.
Бланкізм заключаўся ў тым, што ён імкнуўся
да захопу ўлады, апіраючыся на меншасць.
Ленін.
[Па імені французскага рэвалюцыянера
19 ст. Луі Агюста Бланкі.]
БЛАНКІСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік
бланкізму.
БЛАНМАНЖЭ, нескл., н. Жэле са смятан-
кі або міндальнага малака.
[Фр. Ыапс-шап^ег.]
БЛАШШЙРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. бланшыраваць.
БЛАНІШЯРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад бланшыраваць.
БЛАШШЙРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе. Спец.
1. Абварваць ці анрацоўваць параю перад
кансерваваннем.
2. Знімаць з ніжняга боку скуры рэшткі
падскурнай клятчаткі.
БЛАСЛАВЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. бласлаўляць — блаславіць.
2. Тое, што і благаславенне.
БЛАСЛАВЁННЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад блаславіць.
БЛАСЛАВЁНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад блаславіць.
2. у знач. прым. Тое, што і благасла-
венны. О, мне знаёмы гэтыя радасныя і
блаславёныя хвіліны шчасця пачынаючага
творцы! Ракітны. Хай загінуць сум і гора. Ве-
сяліся, не журыся, Блаславёная зямля' Пан-
чанка.
БЛАСЛАВІЦЬ, -слаўлю, -славіш, -сла-
віць; зак. Тое, што і благаславіць.
Ксёндз паклаў ..[Балеславу] рукі на галаву і
блаславіў яго. Чорны. Радзіма мяне блаславі-
ла на вернасць 1 мінскім барам, і крамлёў-
скай сцяне. Панчанка.
БЛАСЛАЎЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. бласлаўляць — блаславіць.
2. Тое, што і благаславенне.
БЛАСЛАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад блаславіць.
БЛАСЛАЎЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
блаславіць.
БЛАТ, -у, М блаце, м. Разм. пагард. Знаём-
ствы, сувязі, якія можна выкарыстаць у аса-
бістых інтарэсах. Блат — зладзеям і жулікам
кум, сват і брат. Прымаўка.
БЛАТМАЙСТАР, -тра, м. Разм. пагард. Ча-
лавек, які вельмі ўмела карыстаецца блатам.
[Жлукта:] Таварышы, я зусім не хачу, каб
пра мяне гаварылі, што я блатмайстар які-
небудзь. Крапіва.
БЛАТНЫ, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне да
свету злачынцаў. А калі ехалі [шафёр і лей-
тэнант] праз суткі назад, усю дарогу [шафёр]
расказваў блатныя гісторыі. Мехаў.
2. у знач. наз. блатны, -бга, м. Беспрытуль-
ны, які не мае пэўнага грамадска карысна-
га занятку, а жыве дробным крадзяжом; блат-
няк. Апанас Кныш звязаўся з шайкай блат-
ных. Нядзведскі.
БЛАТНЙК, -а, м. Разм. пагард. Тое, ппо і
блатны (у 2 знач.). [Генька] гадаваўся ў
дзетдоме: зімою жыў на месцы.. А летам ез-
дзіў з блатнякамі па свеце. Кулакоўскі.
БЛАТНЯЦКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да блатнякоў. Блатняцкі жаргон.
БЛАШЧЫЦА, -ы, ж. Абл. Клоп. У пакоі
пахла састаялаю духатою, сухою раструшча-
наю еапнаю і блашчыцамі, Скрыган. Сядзіць,
як блашчыца ў шчыліне. Прымаўка.
БЛЕДНАВАТЫ, -ая, -ае. Крыху, злёгку
бледны. Выходзіць Калюжны, рашучы, Спа-
койны, крыху бледнаваты. Колас. Праз акно,
завешанае фіранкай, цадзілася бледнаватае
святло месяца. Хадановіч.
БЛЁДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бледнага.
Нездаровая бледнасць залівала ўвесь твар.
Хведаровіч. [Слабасць канфлікту] звычайна
цягне за сабой.. схематызм і бледнасць у па-
казе дзеючых асоб. «ЛІМ».
БЛЕДНАТВАРЫ, -ая, -ае. 1. 3 бледным тва-
рам. Высокі і тонкі, як жэрдка, бледнатвары
юнак пясмела падыніоў да стала. Хведаровіч.
2. Назва чалавека белай расы (у індзей-
цаў).
БЛЁДНЫ, -ая, -ае. 1. Без натуральнага ру-
мянцу; бяскроўны. Госць быў увесь бледны
ад хвалявання. Бядуля. Твар.. [маці] незвы-
чайна бледны, змораны. Якімовіч.
2. Афарбаваны ў светлы, няяркі колер.
Стомленыя вочы падслепавата жмурыліся на
бледную палоску блізкага світанку. Лынькоў.
Кіламетры два мы плылі непраходным куп-
частым балотам, на якім раслі тоненькія бя-
розкі і бледныя асіны. Бядуля. // Слабы, ня-
яркі. Бледнае святло фары няярка асвятляла
дарогу. Краўчанка. // Які свеціць няяркім
святлом. Па-асенняму бледнае сонца асвятля-
ла вёску. Хадкевіч. Па спалавеламу небу рас-
сыпаліся бледныя зоры. Алешка.
3. перан. Нецікавы, бедны, няяркі. Блед-
ныя еобразы. Вледная мова. □ На бледным
фоне местачковай штодзённасці праявы рыж-
скага рабочага жыцця еыступалі багатымі
яскравымі прасветамі. Гартны.
4. Як састаўная частка некаторых батаніч-
ных і інш. назваў. Вледная паганка. Бледная
немач.
БЛЁКЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і б л я к л ы.
БЛЁКНУЦЬ, -ну, -неш, -не. Тое, што і
блякнуць.
БЛЕНАРЭЯ, -і, ж. Гнойнае запаленне слі-
зістай тканкі вачэй.
БЛЕФ, -у, м. Выдумка, падман з мэтай вы-
хвалення або запалохвання (ад назвы прыёму
картачнай гульні ў покер).
[Англ. ЫпЙ.]
БЛЁШНЯ, -і, ж. Тое. што і б л я с н а.
Влешня закідваецца ззаду лодкі на дно. Мат-
рунёнак.
БЛЁКАТ, -у, М -каце, м. Ядавітая расліна
сямейства паслёнавых з шырокімі лістамі і
жоўтымі кветкамі; выкарыстоўваецца ў ме-
дыцыне. Пад платамі вырасла густая і вы-
сокая крапіва, а за імі шыракалісты зялёны
блёкат. Галавач.
0 Блёкату аб’есціся гл. аб’есціся.
БЛІЖАЙ. Тое, што і бліжэй.
БЛІЖНІ, -яя, -яе, 1. Які знаходзіцца бліз-
ка; самы блізкі. 1 на маёўку ў бліжнія бары
завуць сяброўку юныя сябры. А. Вольскі. На-
ват бачыш, як трапечацца зжаўцелы ліст на
бліжняй бярозе. Лынькоў.
2. у знач. наз. бліжні, -яга, м. Родны чала-
век або прыяцель. Міця не слухаў угавораў
бліжніх. Мележ. // Чалавек наогул. Любоў
да бліжняга.
БЛІЖ9Й. 1. Выш. ст. да прысл. блізка.
Марына ў моцным узрушэнні Бліжэй к тан-
кісту падышла. Колас. 3-за горкі пачулася
роўнае гудзенне. Усё бліжэй і бліжэй. Юрэвіч.
2. у знач. вык. Болып блізка ў параўнанні з
кім-, чым-н. іншым. Ты [Мірыям] мне бліжэй
за бацьку і матку. Бядуля. Рабочы пасёлак
жаўцеў крыху наводшыбе, а старое мястэчка
было бліжэй. Чорны.
БЛІЖЭЙПІЫ, -ая, -ае. 1. Выш. ст. да прым.
блізкі (у 1, 3, 4 і 5 знач.). Бліжэйшы грукат
заглушае грукат далёкі. Брыль. 3 бліжэйшай
хваіны, да якой была прымацаеана шпакоўня,
лілася вясёлая птушыная песня. Кулакоўскі.
2. Які надыходзіць раней за астатнія. I вось
у бліжэйшы выхадны дзень краязнаўчая
экспедыцыя на чале з Віктарам Сяргеевічам
рушыла ў Забалоцце. Якімовіч.
3. Першачарговы. Усе бліжэйшыя задачы
прадуманы і абмеркаваны, і цяпер старшыня
са спакойнай душой ішоў дадому. Васілевіч.
4. Самы пільны, непасрэдны. Пры бліжэй-
шым разглядзе.
БЛІЖЗЦЬ, -эе; незак. Разм. Набліжацца.
Паеольна, ціха над зямлёй, нібы валы, блі-
жэюць хмары. Дубоўка.
БЛІЗАРУКАСЦЬ, -і, ж. 1. Недахоп зроку,
пры якім вочы дрэнна бачаць аддаленыя
прадметы. Зося ўзяла здымак, паднесла бліз-
ка да вачэй, хоць блізарукасці ў яе Кірыла
раней не прыкмячаў. Шамякін.
2. перан. Няздольнасць ахапіць з’яву з усіх
бакоў; недальнабачнасць. Палітычная бліза-
рукасць.
БЛІЗАРУКІ, -ая, -ае. 1. Няздольны бачыць
на далёкую адлегласць. Камісар быў блізарукі
і ўвесь час жмурыў свае чорныя вочы. Сіняў-
скі. Левін доўга крывіўся, упёршыся блізару-
кімі еачамі ў паперку, на якой было напісана
небагатае меню. Карпюк.
2. перан. Няздольны ахапіць з’яву з усіх
бакоў; недальнабачны. Влізарукая палітыка.
БЛІЗЕНЬКА, прысл. Разм. Вельмі, зусім
блізка. На вуліцы блізенька, за дзве-тры ха-
ты, у залівістым пераборы зайшоўся гармонік.
Ракітны.
БЛІЗІР, -у, м. У выразе: для (дзеля) блізі-
ру — пра тое, што робіцца, выконваецца для
адводу вачэй. 1 калі напачатку.. [Малінін] раз-
маўляў з Маняй проста так, дзеля блізіру, каб
пазабаўляцца, то цяпер ужо, адчуваецца, стаў
шкадаеаць маладуху. Масарэнка.
БЛІЗІЦЦА, -зіцца; незак. Набліжаецца; на-
дыходзіць. [Гул] усё мацнее і ўсё блізіцца,
вось ужо зусім блізка, дзесьці ўжо тут за вок-
намі. Чорны. Падступіла касавіца. А за каса-
віцай блізілася жніво. Мележ.
БЛІЗКА. 1. Прысл. да прым. блізкі (у 1, 2,
4 і 5 знач.).
2. у знач. вык. У хуткім часе, хутка. Жніво
і ўборка з поля былі блізка. Чорны. А на два-
рэ ўжо вечарэе, I ночка блізка, змрок гусцее.
Колас.
3. прыназ. з Р. Разм. У прасторавым значэн-
ні. Блізка горнай рэчкі Сарыярві Жыў сабе ды
гаспадарыў Паво. Багдановіч. Сеў каля пава-
ленай яліны блізка сцежкі, што ў гушчар вя-
дзе. А. Вольскі. // У часавым значэнні. Блізка
апоўначы зноў змоўкла малатарня: чысцілі
транспарцёр. Савіцкі.
4. прысл. Разм. Амаль, прыблізна. Экзамены
цягнуліся блізка тыдзень. Колас. Ёсць будын-
кі з тоўстага бярвення, век якіх ідзе блізка не
за сто год. Чорны. Прыцягнулася ў гэта мя-
стэчка Прузына ўжо блізка году. Ядвігін Ш.
0 Блізка што — амаль што. I блізка няма —
зусім няма. Сімон, які ведаў, што важных да-
кументаў і блізка няма.., цяжка ўздыхнуў.
Самуйлёнак. I ні блізка; ні блізка; ані бліз-
ка — ні ў якім разе, ні за што. Прымаць
(браць) блізка да сэрца гл. прымаць.
БЛІЗКАРОДНАСНЫ, -ая, -ае. Падобны па
асноўных уласцівасцях, прыкметах; звязаны
агульнасцю паходжання.
БЛІЗКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць блізкага.
Блізкасць горада. Блізкасць раніцы. Блізкасць
творчасці.
БЛІЗКІ, -ая, -ае. 1. Які знаходзіцца, адбы-
ваецца на невялікай адлегласці; проціл. далё-
кі. Вось-вось пакажацца сонца над блізкім
лесам. Лынькоў. У блізкай вёсцы ўсхліпнуў,
заспяваў гармонік. Бядуля. // Які мае невялі-
кую працягласць у прасторы; кароткі. Усе
[байцы] стралялі з блізкай дыстанцыі. Чорны.
2. .Які аддзяляецца невялікім прамежкам
часу. Свяціла сонца, .. зыркае і прамяністае:
дыхала блізкаю вясною. Гартны. Яшчэ тры-
малася цеплыня над зямлёй, але чуліся бліз-
кія халады. Чорны. Мацнела.. [Сашына] вера
ў блізкую перамогу. Шамякін.
3. Звязаны пачуццямі сімпатыі, дружбы,
кахання; дарагі. Зоня стала такой блізкай і
каханай, што без яе не знойдзеш цяпер сілы
жыць. Кулакоўскі. 1 ніколі так моцна, як у
гэтыя моманты, не ныла.. [Крамарэвічава] ду-
ша па Алесі, Ганцы, Толю і ёй, добрай яго
жонцы, такой блізкай і роднай жанчыне. Чор-
ны. / у знач. наз. блізкі, -ага, м. Праўду ка-
жуць, пачуцці ў маўчанні глыбеюць. Блізкі
блізкага гэтак паўней разумеюць. Лужанін.
// Цесна звязаны з кім-, чым-н. Блізкі да ды-
пламатычных колаў.
4. Які мае кроўныя сувязі: родны. Дзецям
нашым •—самым блізкім кроўна — Мы даём
жыццё навечна ў дар. Гілевіч. / у знач. наз.
блізкія, -іх, мн. Мае вы блізкія, мой бацька,
маці. Як рад я кожнай вестачцы ад вас.
Астрэйка.
5. перан. Добра вядомы, дарагі. Нам волжскі
край стаў самым дарагім; 1 пах бароў, і шум
вады вясенняй — Здаецца ўсё тут блізкім нам
такім, На той зямлі, дзе нарадзіўся Ленін.
Прыходзька. / у знач. наз. блізкае, -ага, н.
Лёгкі смутак па чымсьці неасэнсаваным, але
блізкім, неабходным для жыцця і шчасця,
крануў.. [Таццяніна] сэрца. Шамякін.
6. Падобны. Блізкія па значэнню словы.
Блізкія тэмы.
0 Блізкі свет; не блізкі свет; за блізкі свет
гл. свет.
БЛІЗНЁ гл. блізня.
БЛІЗНІЦА, -ы, ж. ГазМ. Адна з блізнят жа-
ночага полу.
БЛІЗНЮК гл. блізнюкі.
БЛІЗНЮКІ, -бў; адз. блізшбк, -а, м. Разм.
Тое, што і блізняты.
БЛІЗНЯ і БЛІЗНЁ гл. блізняты.
БЛІЗНЙТЫ, -нят; адз. блізня і блізнё,
-НЙН', Т -нём, н. Дзеці’адной маці, якія нара-
дзіліся адначасова. Па вуліцы ішлі Хведаравы
дзяўчаткі-блізняты. Паўлаў. / у перан. ужыв.
Вясною неяк бачыў зеоддаль Два азярцы ў
цішы лясной. Такія роўныя абодва, Нібы
блізняты між сабой. Гілевіч. Нясмелы і няў-
мелы — блізняты. Прыказка.
БЛІЗНЯЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
блізнят.
БЛІЗУ, прыназ. Разм. 1. з Р. Каля. Нехта
згадаў, што блізу [крыніцы], на самым узлессі,
была магіла трох братоў. Дубоўка. Влізу рэч-
кі пан і кажа:—Ты,— кажа,— паставіш каня
ды ад таго канца зойдзеш, а я буду цябе ля
чыстага плёса чакаць. Скрыган.
2. з Н. Амаль. У выглядзе высокага бялява-
га маўчуна амаль зусім не было нічога семіц-
кага і ён вось пратрываў ужо блізу два гады
ў палоне. Брыль.
БЛІЗШЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і б л і -
жэйшы (у 1, 2 знач.). Дзесьці на бліз-
шым двары чуўся запознены голас казака:
«Но, ты, не дурэй!» Лобан.
БЛІЗЮТКА, прысл. Разм. Вельмі, зусім
блізка; блізенька. Круцяцца блізютка Галкі
над палямі. Колас.
БЛІК, -а, м. Водбліск якога-н. святла; свет-
лавая пляма на якой-н. гладкай паверхні. Со-
нечныя блікі. □ На вяршынях маўклівых сос-
наў, прыцярушаных снежнымі крупінкамі,
іграюць ружовыя блікі. Данілевіч.
[Ням. Вііск.]
БЛІН, -а, м. Хлебны выраб з рэдкага цеста,
спечаны на скаварадзе. [Маці:] — Аднойчы ад-
на кабета паліла ў печы і пякла бліны. Які-
мовіч. На зэдліку каля прыпека ляжаў стос
жоўтых бліноў і пачаты кружок авечага лою.
Дуброўскі.
0 Першы блін камяком — пра няўдалы па-
чатак якой-н. справы. Як бліны пячы гл. пячы.
Разбіцца ў блін гл. разбіцца.
БЛІНДАЖ, -а, м. Фартыфікацыйнае збуда-
ванне для ўкрыцця жывой сілы ад агню
зброі масавага паражэння. На подступах да
лагера партызаны парабілі бліндажы. Сіняў-
скі. Расколатыя прыступкі.. вядуць у .. блін-
даж, засыпаны ігліцай і сасновымі іаышка-
мі. В. Вольскі.
[Фр. Ыіпсіаце.]
БЛІНДАЖНЬІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бліндажа. Бліндажнае перакрыцце.
БЛІНДЗІРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад бліндзіраваць.
2. у знач. прым. Дадаткова ўмацаваны (пра
ваенныя збудаванні, караблі і пад.). Блін-
дзіраваны поезд.
БЛІНДЗІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
бліндзіраваць.
БЛІНДЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і
незак., што. Уст. Дадаткова ўмацаваць (ума-
цоўваць) ваенныя збудаванні, караблі і пад.
БЛІНЁЦ, -нца, м. Тое, што і б л і н. Дзень
быў святы. Яшчэ ад рання Блінцы пякліся на
сняданне. Колас. Пахла ў хаце гарачымі блін-
цамі і скваркамі. Чорны. На рог стала, засла-
ны чыстым абрусам, лёг першы блінец.
Врыль. // Разм. Тое, што сваёй формай падоб-
на на блін (пра шапку, берэт). 1 нельга не
падзівіцца, як толькі трымаецца гэты блінец,
ссунуты на адно вуха. Васілевіч.
БЛІННЫ, -ая, -ае. 1, Тое, што і бліновы.
2. у знач. наз. блінная, -ай, ж. Сталовая, у
якой бліны з’яўляюцца абавязковай стравай.
БЛІНОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бліна; з якога робяць бліны. Бліновая мукп.
Бліновы апалонік.
БЛІНЦОУКА, -і, ДМ -цбўцы; Р лн. .
-цбвак; ж. Абл. Невялікая дзежка, у якой I
рашчыняюць блінцы. Падвесіць [Таццяна] да I
бэлькі лямпу, паставіць дзежачку-блінцоўкц I
(цяпер блінцоўка гуляе— няма сям’і, няма
каму і блінцы пячы на снеданне)—і чымне
канцылярыя?.. Васілевіч.
БЛІНЧЫК, -а, м. Тонкі блін з пшанічнай
мукі (ці з прэснага пшанічнага цеста), часцей
з якой-н. начынкай. Блінчыкі з тварагом.
Блінчыкі з мясам.
БЛІСК, -у, м. 1. Успышка святла. Бліск
маланкі. Ц Яркае святло. Сонца паўдзённага.
бліск Слепіць вочы. Чарот.
2. Быстры погляд. Бліск вачамі.
БЛІСКАВІЦА, -ы, ж. Тое, што і малан-
ка (у 1 знач.). 3 захаду даносіўся прыглу-
шаны грукат, мільгала бліскаеіца. Маўр. Дык
вось кінь, Ілья, хеаліцца Сваім громам, бліска-
віцай: Теая тэхніка — старая, У архіў даўно
пара ёй. Крапіва. // Тое, што і зарніца1.
БЛІСКАВІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бліскавіцы. Грукне стрэл — і ў яго бліска-
вічным агні Перамогі абрысы ты ўбачыш на
міг. Панчанка.
БЛІСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бліскаць.
БЛІСКАУКА, -і, ДМ -каўцы; Р мн. -кавак;
ж. 1. Маленькія блішчастыя бляшкі, прызна-
чаныя для ўпрыгожвання адзення. Атласны
ліф з залацістымі махрамі расшыты бліскаў-
камі. В. Вольскі.
2. Бліскучыя дробныя часцінкі чаго-н.; іск-
ры. Сонечныя бліскаўкі. □ У небе ззяла ха-
лоднае студзеньскае сонца, снег пераліваўся
казачнымі бліскаўкамі. «Звязда».
БЛІСКАЦЁЦЬ, -ціць; незак. Зіхацець, пе-
ралівацца святлом; іскрыцца. Між хмызнякоў
і траў бліскацела ржавая балотная еада.
Пестрак. Пад ..[сокечнылеі] праменямі бліска-
цела, знікаючы пад калёсамі аўтобуса, [стуж-
ка] шашы. Мяжэвіч.
БЛІСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да бліс-
нуць (у 1—3 знач.).
БЛІСКОТНЫ, -ая, -ае. Які бліскаціць, пе-
раліваючыся, іскрыцца. А ноч — то стрымае
хмарку, каб тут пахадзіла. То бліскотнаю зор-
кай з вышыняў махне. Кірэенка. [Васіль] з
нейкай злосцю павёў касою. Мокрая, бліскот-
ная трава пакорліва, амаль нячутна легла.
Мележ.
БЛІСКУЧАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць блі-
скучага.
БЛІСКУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. іран. Розныя бліскучыя рэчы. Збігнеў
палез пад крысо кажуха ў кішэню, дастаў
жменю бліскучак: залатых гадзіннікаў, пяр-
сцёнкаў, ланцужкоў, брошак... Карпюк.
БЛІСКУЧЫ, -ая, -ае. 1. Які бліскае, ззяе,
вылучае святло, прамені. Па шкляным цём-
на-сінім небе мігцяць зоркі — буйныя, бліску-
чыя. Бядуля. Высока ўзняўшы ўгару рукі,
маладая жанчына еешала на.. [ялінку] бліску-
чыя каляровыя цацкі. Васілевіч. // Які свеціц-
ца, блішчыць, выяўляючы ўнутраны стан ча-
лавека (пра вочы). У той жа міг да нас.. пад-
бегла двое падлеткаў, хлайчук і дзяўчынка,
разгарачаныя, з бліскучымі вачамі. Краў-
чанка.
2. перан. Вельмі добры. Парадныя залы ў
Белавежскім палацы былі прыведзены ў без-
дакорны, бліскучы парадак. В. Вольскі. Пры-
быўшы. .. [на заставу] чатыры месяцы та-
му назад, маёр застаў жыллёвыя ўмовы далё-
ка не бліскучымі. Брыль. // 3 вельмі добрай
знешнасцю, шыкоўна апрануты. Пераступіў
парог [Сашка], бліскучы і жыццярадасны.
Чорны. // Выдатны, надзвычайны. Бліску-
чыя поспехі. Бліскучы аналіз фактаў. □
Маркс і Энгельс выхавалі бліскучую плеяду
пралетарскіх рэвалюцыянераў. «Звязда». [Бу-
тылін:] — Ручаюся, праз тры гады.. [Іванова]
сама ў нашым жа інстытуце будзе чытаць
бліскучыя лекцыі. Васілевіч.
БЛІСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.,
чым і без дап. 1. Ярка заблішчаць, заззяць
(пра сонца, зоркі, агонь і пад.). Бліснула ма-
ланка. □ Раптам.. [краўцу] здалося, што каля
пільні бліснуў на момант агонь. Чорны. Яшчэ
падалі буйныя кроплі, а ў разрыве хмары ўжо
бліснула сонца. Карпаў. У далечыні бліснуў
цражень пражэктара. Вааііёнак. (|
шчаць, засвяціцца (аб прадметах, у якіх ад-
люстроўваецца святло). Калі-нікалі блісне
серп на сонцы. Бядуля. Час ад часу, гуляю-
чы, выскачыць рыба над паверхняй вады,
блісне серабрыстай луской на сонцы і цяжка
плёхнецца назад у ваду. Галавач. Бліснула
на тэлеграфных правадах раса. Хомчанка.
2. Паказацца (пра яркія прадметы). Ельнік
неўзабаве разбегся і, уся залітая сонцам, бліс-
нула аўсяная паляна. Чорны. Наперадзе бліс-
нула чорнае вока лясного азярка. Навуменка.
3. Зіркнуць (пра імгненны позірк). Твар у
Веры змяніўся, вочы бліснулі пакрыўджана і
непрыязна. Кулакоўскі. // Прамільгнуць (аб
праяўленні якіх-н. пачуццяў праз характэрны
бляск вачэй, выраз твару). Нядобрыя іскаркі
бліснулі ў вачах старой. Кірэйчык. У вачах
хлопчыка бліснула нянавісць. Гамолка. На
твары.. [паненкі] ў першы момант выразна
бліснуў спалох, але зараз жа змяніўся на
злосць. Зарэцкі. Потым теар.. [Драпезы] паво-
лі пачаў святлець, пакуль на ім не бліснула
шчырая ўсмешка захаплення. Паслядовіч.
4. перан. Ярка праявіцца. Калі сапраўдны
талент блісне, Яго ніхто ніколі не зацісне.
Корбан. Ц Вызначыцца, вылучыцца чым-н.
Самалюбівы, аматар усякіх маланебяспечных,
але гучных спраў,.. [Шуст] заўсёды кідаўся
туды, дзе можна было раптам бліснуць перад
камандаваннем. Шчарбатаў.
5. перан. Раптам з’явіцца; прамільгнуць.
Бліснула думка. □ Надзя слухала мяцеліцу,
слухала думы свае, чакала, глядзела, а мо
блісне прамень надзеі. Галавач.
БЛІСЬ. 1. выкл. Выказвае кароткатэрміно-
васць дзеяння паводле дзеясл. бліснуць,
бліскаць. Блісь-блісь! успыхваюць бліс-
каўкі, Агністанітныя брыжы. Колас.
2. у знач. вык. Адпавядае дзеясл. б л і с-
нуць, бліскаць. [Грасыльда:]— Я ўжо
думала, што заснула, працёрла вочы... Ажно
нешта раптам блісь ад месяца пад варыўнёй.
Пташнікаў.
БЛІЦ, -у, м. Лямпа для імгненнай моцнай
успышкі святла пры фатаграфаванні. У вес-
тыбюлі палаца культуры было людна, зыр-
ка ўспыхвалі бліцы. Сабаленка.
БЛІЦ... Першая саотаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
вам; вельмі хуткі, маланкавы, на-
прыклад: бліцтурнір, бліцпаход.
БЛІЦТУРНІР, -а, м. Шахматны турнір, у
якім на кожную партыю даецца максімальна
абмежаваны час.
БЛППЧАК, -ў, м. У выразах: жалезны
блішчак, свінцовы блішчак, сярэбраны бліш-
чак — назвы мінералаў.
БЛІШЧАСТЫ, -ая, -ае. Які мае гладкую,
бліскучую паверхню, які адбівае прамені свят-
ла. На чалавеку быў сіні гарнітур, да самай
шыі зашпілены на блішчастыя гузікі. Васілё-
нак. Да ліфта трэба было прабегчы цераз нізкі,
прасторны, вылажаны жоўтым блішчастым
паркетам хол. Скрыган. Чорная блішчастая
машына спынілася ля хаткі Грушкавай маці.
Пестрак.
БЛППЧАЦЬ, -шчў, -шчыш, -шчыць; -шчым,
-шчыцё; кезак. 1. Свяціцца роўмым. слабым
святлом. Воўчым вокам акно ў цемры ночы
блішчыць. Колас. // Адсвечваць роўным, сла-
бым. свнтяом. гтадкую, кд-
цёртую, начышчаную паверхню). Здалёк ма-
тава-срэбным люстрам у цёмна-кучаравых,
мазаічных рамках блішчыць рака. Нікановіч.
Блішчаць на сонцы наваксаваныя боты.
Колас.
2. Свяціцца, часта ад якога-н. пачуцця (пра
вочы). Па-асабліваму.. блішчаць яго [хеорага]
вочы. Бядуля. Чорныя вочы Цыганка шчаслі-
ва блішчалі, смуглявы твар яго ўвесь свяціў-
ся радасцю. Шчарбатаў.
0 Блішчаць вачамі — маўкліва прасіць, вы-
казваць просьбу, жаданне позіркам.
БЛОК', -а, м. Прасцейшае прыстасаванне
для падняцця грузаў у выглядзе кола з жо-
лабам, цераз якое перакінуты вяроўка, канат
або ланцуг.
[Англ. Ьіоск.]
БЛОК 2, -а, м. Аб’яднанне дзяржаў, палі-
тычных партый, груповак для сумесных дзе-
янняў. Ваенны блок. Блок камуністаў і бес-
партыйных.
БЛОК3, -а, м. 1. Частка якой-н. пабудовы,
прылады, машыны і пад., якая сама склада-
ецца з дэталей, элементаў. Блок цыліндраў.
Блок матора. □ [Лаксім:]— Сам жа [Косця]
прасіў паказаць будаўніцтва суцэльнымі бло-
камі. Грамовіч.
2. Штучна зроблены з бетоннай сумесі бу-
даўнічы камень у выглядзе вялікай цагліны.
Пустацелы блок. Шлакабетонны блок.
3. Комплекс будынкаў, якія маюць адноль-
кавае прызначэнне. Блок цэхаў жалезабетон-
ных вырабаў. Хірургічны блок. Лагерны блок.
□ Блокамі называюць баракі. Іх дзесяткаў ча-
тыры, усе выходзяць тарцамі на адзіную ву-
ліцу. Карпюк.
[Фр. Ьіос — аб’яднанне.]
БЛОК- і БЛОК... Першая састаўная част-
ка складаных слоў, якая адпавядае па зна-
чэнню слову блакіровачны, напрыклад:
блок-сістэма, блок-пост.
БЛОКАВЫ,-ая, -ае. Тое, што і блочны1.
БЛОЧНЫ-ая, -ае. Які мае адносіны да
блока '. Блочны канат.
БЛОЧНЫ2, -ая, -ае. Які мае адносіны да
блока 3 (у 2, 3 знач.).
БЛОШКА, -і, ДМ -шцы; Р т. -шак; ж. 1.
Ламянш. да блыха.
2. Насякомае сямейства жукоў-лістаедаў,
шкоднік сельскагаспадарчых раслін. Земля-
ная блошка.
БЛУД, -у, М -дзе, м. Разм. Распуста. Ска-
заў бы хто Раісе, што Дзяніса павяло ў блуд,
мала таго, што не паверыла б, слухаць не
захацела б. Гроднеў.
БЛУДЗІЦЬ, блуджў, блўдзіш, блўдзіць; не-
зак. 1. Згубіўшы арыенціроўку, хадзіцьупо-
шуках правільнага выйсця. Хто пытае, той
не блудзіць. Прыказка.
2. Хадзіць, вандраваць у пошуках чаго-н.;
блукаць.— Вось і ўсё наша жыццё,— сказаў,
уздыхнуўшы, старэйшы,—Блудзім па свеце,
ходзім па зямлі, ды ўсё не па сваёй. Гала-
вач. Я з вамі, гуслі, блудзіў па свеце, Шу-
каў я з вамі жыццёвы вырай. Гурло. // Пера-
ходзіць з аднаго на другое (пра вочы, по-
зірк). [Бацька] ляжаў на лаве пры сцяне пад
акном, і позірк яго блудзіў па забруджанай
мухамі шыбе. Чорны.
3. Разм. Дрэнна паводзіць сябе, распусні-
чаць. [Кандрат:]— Ці не тая гэта маладзіца,
што ўсё лета гаспадара свайго ашуквала ды з
Кандратам Парамонавым блудзіла? Лобан.
БЛУДЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Які любіць блудзіць
(у 3 знач.); распусны. // У якім выяўляецца
распуста, блуд. Часта адчуваў цяпер Віса-
рыён на сабе нечы цікаўны, блудлівы погляд.
Самуйлёнак.
2. Свавольны, гарэзлівы. Хтосьці, напэўна
блудлівы паўночны ветрык, украдкаю адчы-
ніў непрышчэпленае акно ў Рыгоравым пакоі.
Гартпы.
3. Разм. Зладзеяваты. Блудлівая кошка.Ц
У якім выяўляецца зладзеяватасць. У ваччу
кожнага [партызана] устае гзтае кацянё, ша-
лудзівае, брыдкае, з блудлівымі вачамі. Лынь-
КОў.
БЛУДНІЦА, -ы, ж. Уст. Жанчына лёгкіх
паводзін, распусніца. На Захараўскай вуліцы
Дзень як уздзене чорны халат, Толькі песня
чуваць блудніцы. Чарот.
БЛУДНЫ, -ая, -ае. 1. Які ходзіць, блукае,
не знаходзячы месца, дому; невядома чый або
зусім нічый. Блудны рой пчол. □ [Міша:] —
Мы вось пойдзем, а з лесу, можа, выйдзе блуд-
ная карова ды ў бабкі. Сіняўскі. Маладзічка
нястомна дарыла пяшчотныя ласкі, спадзею-
чыся прыручыць да ўдовінай хаты блуднага,
еаенных часоў, жаніха. Асіпенка. // Які недзе
бадзяўся, туляўся і вярнуўся дадому.
2. Не прамы, звілісты, дзе лёгка заблудзіць.
Блудная дарога, сцежка.
3. перан. Не такі, які прыняты, не зусім
звычайны. [Мароз:] — Вечна ў.. [ПІэмета] ней-
кія блудныя думкі, вечна яму нешта не пада-
баецца! Лобан.
4. Разм. Які мае адносіны да блуду; рас-
пусны, непрыстойны. Бацюшка Дземіян зусім
п’яны. Усё цераз стол да паненкі Гані кідаў
блудныя жарты. Баранавых.
0 Блудная авечка гл. авечка. Блудны сын
гл. сын.
БЛУЗА, -ы, ж. Мужчынская верхняя рабо-
чая сарочка без пояса. Парусінавая блуза. Ра-
бочая блуза. // Уст. Прасторная хатняя жано-
чая кофта.
[Фр. Ыопае.]
БЛУЗКА, -і, ДМ -зцы; Р мн. -зак; ж. Жа-
ночая кофтачка з лёгкай тканіны. Да белай
блузкі ўдала пасавала чорная плісіраваная
спадніца. Васілёнак.
БЛУЗНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак. Разм.
Тое, што і блюзніць. Пасля маці вярнула-
ся да сцяны ў запечак, дзе ляжала на ложку
Таня, і паклала ёй руку на лоб.— Блузніць,
бедная... Прастыла. Цташнікаў.
БЛУКАЛЬНІК, -а, м. Той, хто многа блу-
кае.
БЛУКАЮЧЫ, -ая, -ае. У выразах: блу-
каючая нырка гл. нырка. Блукаючы нерв
гл. нерв. Блукаючыя агні гл. агонь. Блукаю-
чыя зоркі гл. зорка. Блукаючыя токі гл. ток.
БЛУКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. блукаць.
БЛУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Бяз-
мэтна хадзіць, гуляць. Влукаць па лесе. Блу-
каць па пакоях. □ За сялом, за гарой, Ад змяр-
кання блукаю да раніцы. Гілевіч. 3 гадзіну
блукалі мы па вуліцы, прыглядаючыся, к сот-
ням машын, што стаялі ля тратуара. Лынькоў.
// Перамяшчацца, знаходзіцца ў руху, узні-
каць і прападаць. Блукаюць цені. Па вуснах
блукала ўсмешка. □ За белымі хмарамі блу-
каў сонны імглісты месяц. Пестрак. Напера-
дзе, недзе далёка, блукалі невядомыя агні.
Лупсякоў.
2. Пераходзіць, пераязджаць з месца на
месца ў пошуках каго-, чаго-н. Блукаць па
сееце. □ Назаўтра Мікола блукаў па спусто-
шаным і спаленым горадзе, шукаў знаёмых.
Якімовіч. Міцю маркотна. Ні разу сёлета не
б.гукаў па грыбовішчах. Навуменка. [Мужчы-
ны] доўга блукалі па балоце, абрасіліся на-
скрозь і, мокрыя, стаялі цяпер у нерашучасці.
Пальчэўскі.
3. перан. Пераходзіць з аднаго прадмета на
другі, не спыняючыся на чым-н. (пра погляд,
вочы, думкі). Невідушчы позірк.. [маці] блу-
кае па столі, а слых пакутліва хоча ўлавіць
ціхую размову ў хаце. Ракітны.
БЛУКЛІВЫ, -ая, -ае. Якому ўласціва блу-
канпе. □ Сінечу летняга неба плямілі блуклі-
выя хмаркі. Сабаленка.
БЛЫТАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць блыта-
нага. Зяцевы разважанні пра палітыку здзіў-
лялі наіўнай прымітыўнасцю і блытанасцю.
Шамякін.
БЛЫТАНІК, -а, м. Разм. Чалавек, які
дрэнна ў чым-н. разбіраецца, блытае факты.
БЛЫТАНІНА, -ы, ж. Якая-н. няправіль-
насць, няяснасць, якое-н. непаразуменне.
Блытаніна ў вылічэннях. // Што-н. заблыта-
нае, хаатычна размешчанае. I адразу ж [бры-
гадзір] нырнуў некуды ў бок, знік за блыта-
нінай труб, жалезабетонных слупоў, сталёвых
фермаў, нейкіх еялізных у тры паверхі кат-
лоў. Краўчанка.
БЛЫТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. блытацца, блытаць.
БЛЫТАНЫ, -ая, -ае. 1. Бязладна перапле-
цены, заблытаны. Блытаныя сляды. □ Ніжэй
павуцінне плыве доўгімі блытанымі ніткамі.
Алешка. Яшчэ на сцежках блытаных Стаяць
іх [партызанаў] буданы. Хведаровіч. // Ня-
цвёрды, няўпэўнены (пра крокі, хаду). Блы-
таныя крокі.
2. У якім цяжка разабрацца, няясны, пе-
дакладны, супярэчлівы. Блытаная справа.
Блытаныя паказанні. □ Прамова Лабановіча
3. Прымаць адно за другое. Дзве шасціга-
довыя сястрычкі-блізняткі, Аніта і Лючыя,
падобныя адна на адну так, што часам сама
маці блытала іх, дапамагалі матцы.. гаспада-
рыць. Маўр. [Ладымер:]— Цераз цябе [Міха-
лючку] мяне з Паціеўскім блытаюць. Чорны.
4. Не цвёрда разбірацца ў чым-н., памыляц-
ца. Доўгі час Лабановіч блытае ў філасоф-
скіх разважаннях, спадзеючыся знайдці
агульны адказ на пытанне аб сэнсе жыцця.
Пшыркоў. // Гаварыць нязвязна, збіваючыся.
Гаварыў [Шмульке], заікаўся, нешта блытаў.
Лынькоў. [Марыля] блытала словы, адказвала
не тое, што трэба. П. Ткачоў. // Збіваць з пан-
талыку, зводзіць у зман. Пракурор не меў
прычын пытаннямі блытаць.. [сведак] і збі-
еаць з панталыку. Машара. [Сцяпан':] — Усё
добра было б, каб не блыталі нас з сяўбою
розныя разумнікі. Пестрак.
5. Расстройваць, разладжваць. Блытаць
планы.
6. Наўмысна ўскладняць, рабіць незразуме-
лым. Ішлі [чужакі] невядома куды, Блыталі
шлях, пятлялі. Калачынскі.
7. Умешваць каго-н. у якую-н. непрыемную
справу. [Цётка Анця:] — Вашы справы вы
ўладкоўвайце, як вам хочацца, але блытаць у
гэта Зосю — не-э! Карпаў.
0 Блытаць сляды — старацца адвесці па-
дазрэнне.
БЛЫХА, -і, ДМ блысё; мн. блбхі, блох; ж.
Маленькае паразітычнае бяскрылае насяко-
мае; скочка.
О Вадзяная блыха — тое, што і д а ф н і я.
Земляная блыха — тое, што і земляная
блошка (гл. блошка).
<> 3 блыхі рабіць вала гл. рабіць. Карміць
блох гл. карміць.
БЛЫІПЫНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да блыхі.
БЛЮДА, -а, М -дзе, н. Неглыбокая пасу-
дзіна круглай або авальнай формы, на якой
падаецца да стала смажаніна, печыва, фрук-
ты і пад. Столік у зальчыку гнуўся ад блюд
са смажаным, вараным, печаным, ад бутэлеіі
з півам і віном. Хадкевіч.
БЛЮДАЛІЗ, -а, м. Разм. пагард. Той, хто
дагаджае каму-н. дзеля ўласнай выгады; пры-
служнік, халуй.
БЛЮЗ, -а, м. Журботная лірычная песня
амерыканскіх неграў, якая атрымала вялікіе
пашырэнне як адзін з жанраў джазавай му-
зыкі.
БЛЮЗНА, -ы, ж. Брак у тканіне з-за ня-
правільнага перапляцення або абрыву ніткі ў
аснове.
БЛЮЗНЕННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. блюзніць.
БЛЮЗНЁР, -а, м. Чалавек, які займаецца
блюзнерствам.
БЛЮЗНЁРСКІ, -ая, -ае. Зневажальны ў
адносінах да бога, святых. Блюзнерскія дум-
кі, словы.
БЛЮЗНЁРСТВА, -а, н. Зневажанне, гань-
баванне бога, святых. // Зневажальныя сло-
вы. // Зневажанне чаго-н. вельмі дарагога,
паважанага. Характарызаваць мастака, музы-
канта іранічна тады было для.. [3. Бядулі]
блюзнерствам. Каваленка.
БЛЮЗНЁРЫЦЬ, -ру. -рыш, -рыць; незак.
Ганьбіць, зневажаць бога, святых, догматы
была наўперад кры'лу блытаная, словы неяк
не слухалі яго, і язык варочаўся не так, як
належыць. Колас. Хлопцы недаўменна слуха-
лі блытанае Казікава апавяданне і не зусім
разумелі яго. Чарнышэвіч.
БЛЫТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. толькі мн. Бязладна пераплятацца (пра
ніткі, валасы, дарогі і пад.). У лагчынах, да-
лёка, туліліся да зямлі палявыя хаты,— далі
там былі дымна-сінімі, і вузкімі стужкамі
блыталіся дарогі. Чорны.
2. Чапляцца за што-н., заблытвацца. Ногі
спатыкаліся на барознах, блыталіся ў густым
бульбяніку і непрыемна нылі пад каленьмі.
Брыль. [Провад] блытаўся ў парастках ма-
ладых раслін. Новікаў. 3 шашы на наш гарод
за хату мякка каціўся белымі клубкамі пыл,
блытаўся ў густым частаколе. Адамчык.
3. Збівацца; рабіць, гаварыць няправільна,
няясна, недакладна. Брыгадзіры дакладвалі
па чарзе і, непадрыхтаваныя, блыталіся, ува-
чавідкі выдумваючы лічбы і стараючыся да-
весці, што нічога страшнага няма. Хадкевіч.
[Стэфа:] — Другое пытанне было па тэхніцы
бяспекі. Я не блыталася, адказвала хутка і
дакладна. Савіцкі. Васька блытаўся, чырванеў
і ніяк не мог выказаць таго, што хацеў. Пянк-
рат.
4. Траціць яснасць, дакладнасць, рабіцца
бязладным (пра думкі, словы і пад.). 3 явай
блытаўся сон. Куляшоў. Усё пачало блытац-
ца ў.. свядомасці [Барыса]. Мікуліч. Раман
ішоў дамоў, і супярэчлівыя думкі блыталіся
ў яго галаве. Чарнышэвіч.
5. Разм. Пераходзіць з месца на месца, сла-
няцца; блукаць. Наго мог цікавіць мурзаты
падлетак, які блытаўся з вёскі ў вёску, сее-
цячы парванымі каленямі. Дуброўскі. Мікіта
доўга блытаўся па затонскіх хатах, покі не
знайшоў старшыню праўлення Лукаша Гула-
ка. Колас. Ды яшчэ ці мала людзей блытала-
ся па нізкіх кустах, па мокрых алешнікавых
паплавах, у гушчарніках лазовых за рэчкамі.
Чорны.
6. Разм. Падтрымліваць сувязь з дюдзьмі,
паводзіны якіх выклікаюць неадабрэнне. Блы-
тацца з падазронай кампаніяй.
7. Разм. Невыразна, блытана вымаўляць,
гаварыць (пра язык). Хутка язык пачынаў
блытацца, і поп плёў абы-што. Галавач.
8. Зал. да блытаць.
<> Блытацца пад нагамі — замінаць, пера-
шкаджаць каму-н. Нбгі блытаюцца гл. нага.
БЛЬІТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Бяз-
ладна пераплятаць (пра ніткі, валасы і пад.).
Колы рытмічна пагруквалі на стыках рэек,
ветрык блытаў Люсіны валасы, але дзяўчын-
ка як быццам не заўважала гэтага. Данілен-
ка. Я люблю гэтыя далі, дзе ласкава-прывет-
нае сонца разлівае свой усмех і так пя-
шчотна праводзіць мяцёлачкаю праменяў
па твары зямлі і лёгкімі еетрыкамі калыша
.. зялёнае лісце, расчэсвае і блытае косы ку-
чаравым хвоям. Колас.
2. Не цвёрда засвоіўшы, памыляцца. Запас
маіх ведаў зусім небагаты. Гісторыю мне
паўтарыць бы ізноў. Прызнацца, страшэнна
я блытаю даты, Імёны ўсялякіх цароў, кара-
лёў. Зарыцкі. Цяпер стары сядзеў моўчкі,
злаваў на сваю слабую памяць, якая ўсё блы-
тае. Самуйлёнак. // Рабіць не тое, што трэба.
веры; гаварыць блюзнерскія словы, выказ-
ваць блюзнерскія думкі.— Святых жа, здаец-
ца, на ўсяленскіх саборах зацвярджалі? —
блюзнерыў бацька. Караткевіч. // Зневажаць
што-н. вельмі дарагое, паважанае.
БЛЮЗНІЦЦА, -ніцца; незак. Разм. Здавац-
ца. Снуюць загадкавыя цені, I здані блюз-
няцца ў вачах. Аўрамчык. / у безас. ужыв.
Дзядзьку блюзніцца спрасонку, Што пад ім
не сані — печ. Крапіва.
БЛЮЗНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак. Разм.
1. Гаварыць глупства.
2. Гаварыць у сне, у забыцці, трызніць.
Усю ноч Ірка кідалася спрасоння, блюзні-
ла — гарачая, не падступіцца,— і клікала сва-
іх аленяў. Пташнікаў.
БЛЮМ, -а, м. Стальная загатоўка, атрыма-
ная са зліткаў пракаткай на блюмінгу.
БЛЮМІНГ, -а, м. Магутны пракатны стан
для абціскання сталёвых зліткаў.
БЛЮШЧЫК, -а, м. Шматгадовая травяніс-
тая расліна сямейства губакветных; расход-
нік.
БЛЯВАЦЬ, блюю, блюёш, блюё; блюём,
блюяцё; незак. Разм. Тое, што і в а н і т а-
в а ц ь.
БЛЯДНЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. 1. Ра-
біцца бледным (у 1, 2 знач.). Гаспадыня
бляднее, вусны яе ўздрыгваюць. Навуменка.
Прыпякала сонца, і яркая зелень знікала,тра-
ва бляднела, вяла ўвачавідкі. Васілевіч. Неба
на ўсходзе пачало бляднець. Карпаў.
2. перан. Траціць сваю яркасць, выраз-
насць; здавацца нязначным у параўнанні з
чым-н. [Перагуд:] Перад іх [старых і дзя-
цей] абліччам, перад іх вялікімі пакутамі
бляднеюць усе нашы крыўды, усе нашы аса-
бістыя перажыванні і пачуцці, якія б яны
моцныя ні былі. Крапіва.
БЛЯДЫ, -ая, -бе. Абл. Тое, што і блед-
ны (у 1, 2 знач.). Кацярына выцірала Твар
свой стомлены, бляды... Ёроўка.
БЛЯКЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бляклага.
БЛЯКЛЫ, -ая, -ае. Які страціў яркасць
фарбаў, афарбоўкі; няяркі. [Шапка] была за-
шмальцаваная, з аколышам невыразнага,
бляклага колеру. Хадкевіч. На бляклым не-
басхіле ўдалечыні ўжо запалілася і ціха га-
рэла адзінокая, самотная зорка. Быкаў. Не-
ба было халоднае, бляклае, быццам нехта
сінькі капнуў у яго і яна тонка-тонка рас-
пусцілася па ўсім купале. Лобан. // Які стра-
ціў свежасць; вялы; бледны. Аднастайны
ландшафт. Выгаралыя на сонцы светла-жоў-
тага колеру бляклыя травы. Сяргейчык. // пе-
ран. Без бляску, без румянцу; бледны, выцві-
лы. Бляклы твар. □ У вачах Тосі—бляклых
і змрочных — адбіўся спалох. Савіцкі.
БЛЯКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; незак. 1. Тра-
ціць яркасць афарбоўкі; рабіцца цьмяным.
Бляклі фарбы наваколля, нават і неба, зда-
валася, пачало выцвітаць пад пякучымі пра-
менямі сонца. Васілёнак. // Траціць све-
жасць, рабіцца вялым; бляднець. А прыйдзе
еосень, знікне сонца — і памідор блякне ўвесь
і разам з лісцем сваім памірае і сам... Са-
чанка. // Траціць бляск, румянец; рабіцца
бледным; выцвітаць. Вочы блякнуць. □ [Вера
Антонаўна] бачыла, як сын выцягваецца, ху-
дзее, як некалі чысты дзябёлы твар яго бляк-
не. Карпаў.
2. перан. Траціць яркасць, моц, сілу ўздзе-
яння. Блякнуць успаміны. □ Рамантычныя
мары ўсё больш і больш бляклі, калі Лясніцкі
лепш пазнаваў Раісу. Пшыркоў.
БЛЯМКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. блямкаць.
БЛЯМКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Бразгаць чым-н. металічным. Рыпелі вароты,
блямкалі засаўкі, то там, то тут чуўся грукат
у дзверы. Няхай. // Дрэнна іграць на чым-н.,
брынкаць. Блямкаць на піяніна.
БЛЯМКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да блямкаць. У полі за вёскай блямкнуў тры
разы падрад звон. Галавач. Рыпнулі ў хаце
дзверы. Блямкнула клямка. I ўсё. Кавалёў.
БЛЯСК, -у, м. 1. Яркае, асляпляльнае свят-
ло; водбліск. Майскае сонца высока стаяла ў
ясным небе, кідала на зямлю снапы гарачых
праменяў і залівала асляпляючым бляскам
увесь свет. Колас. Люблю раку за рух ня-
спынны, А зоры — за іх вечны бляск. Пра-
нуза. Ад снежнага бляску мроілася ў вачах.
М. Стральцоў. // Святло, якое адбіваецца на
чым-н. Палазы шліфуюць дарогу да бляску
шкла. Бядуля. Белы вясёлы бляск цынкавага
даху заўсёды радаваў вока. Мележ. Грыша
глядзеў на панскія хромавыя боты, начышча-
ныя да бляску. Пальчэўскі.
2. Святло ў вачах як выражэнне ўнутрана-
га стану. Пацямнеў свавольны бляск вачэй.
Звонак. Кірыла Пракопавіч зноў падхапіўся,
задумаўся... У яго сіняватых, незвычайна жва-
вых вачах столькі бляску! Кухараў. Дулеба
паволі падняўся, і ў яго еачах Бярозін заўва-
жыў сухі і рашучы бляск. Шчарбатаў.
3. перан. Раскоша, багацце; усё, што ёсць
лепшага. Фальварак пана Чарнецкага ніколі
не бачыў такога бляску, не чуў такой музыкі,
не меў такой радасці, як у гэты вечар. Бяду-
ля. У чыстай палавіне [хаты] сабраны ўвесь
бляск Гвардыянаеага багацця і культуры.
Зарэцкі. // Глянец на чым-н. I спяшае кожны
бляск навесці Перад тым, як стаць у строй.
Пысін. // Знешняя бліскучасць, знешні гля-
нец. [Вольга:] — Вы [Выхвалінскі] усё каб для
вока было, стараецеся. Усё на вонкавы бляск
глядзіце. Краўчанка. Але ў ім [Сцяпане] бляс-
ку нестае — Ён нейкі непрыкметны муж, зеы-
чайны. Корбан.
4. перан. Пра яркае выяўленне чаго-п.
Бляск таленту, розуму. □ «Палескія аповес-
ці» — першы буйны празаічны твор, дзе ва
ўсім сваім багацці і бляску заззяла белару-
ская мова. Навуменка.
0 3 бляскам — вельмі добра, выдатна.
БЛЯСКАТ, -у, М -каце, м. Разм. Тое, што і
бляск (у 1 знач.). Абаўецца навокал зямля
Да бляскату ў яркую зелень. Астрэйка.
БЛЯСНА, -ы, мн. блёсны, -сен; ж. Прынада
для рыбы ў выглядзе бліскучай металічнай
бляшкі. У змах — і плёснулася недзе на ся-
рэдзіне блясна; парушыўшы спакойную гладзь
вады, разышліся зыбкія кругі. Шамякін. Над
вялікай вадою неўзабаве пачуўся шматабя-
цаючы посвіст шнура і асцярожны ўсплёск
блясны. Брыль.
БЛЯХА, -і, ДМ блясе, ж. 1. Тонкае ліставое
жалеза; ліст такога жалеза. Дом пад бляхай.
Ацынкаваная бляха.
2. Знак у выглядзе металічнай пласцінкі
з надпісам або нумарам, які сведчыць аб
службовых абавязках таго, хто яго носіць.
Погляд Валодзі слізгануў уніз і ўпёрся ў ея-
лікую бляху, якая блішчала на грудзях ча-
лаеека, што трымаў яго. Пятніцкі.
3. Тонкі ліст жалеза з загнутымі краямі, на
якім пякуць або смажаць што-н. Разам з..
[Саламонам] жылі накаленыя печы, мяшкі з
мукою, груды цеста і рознага гатунку печыва
на бляхах. Бядуля.
БЛЯХАР, -а, м. Майстар, які вырабляе рэ-
чы з бляхі. // Той, хто крые бляхаю дах.
БЛЯХАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бляхара; звязаны з вырабам рэчаў з бляхі.
Вляхарная майстэрня.
БЛЯХАРНЯ, -і, ж. Бляхарная майстэрня.
БЛЯШАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Бляшаная банка. Санітары прынеслі паране-
ным вячэру: бляшанку кансереаў на деаіх,
галеты і чай. Гурскі. Бляшанка была ад пат-
ронаў, доўгенькая, на дзее добрыя пядзі.
Пташнікаў.
БЛЯШАНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бляхі; зроблены з бляхі. Вецер урываўся ў
бляшаны комін печкі, еыдзьмухеаў з яе по-
пел, гаручыя іскры. Лынькоў.
БЛЯПІКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
1. Кавалачак бляхі (у 1 знач.).
2. Памянш. да бляха (у 2 знач.). 3 шапкі
былі ўжо сареаны ўсе тыя бляшкі, якія ра-
ней паказеалі, да еойска якой дзяржавы гэты
салдат належаў. Чорны.
БЛЯЯННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. бляяць. // Гукі, падобныя на крык
авечкі, якія ўтвараюцца пры палёце бакасоў.
БЛЯЯЦЬ, бляё; незак. Крычаць (пра аве-
чак). То там, то сям з саней падавала сеой
прарэзліеы голас сеіння, бляяла аеечка. Ко-
лас.
БО. 1. злучн. прычынны. Падпарадкоўвае
даданыя сказы з чыста прычынным значэн-
нем; па значэнню супадае са злучнікам
«таму што>>. Згіне ліха, бо на сееце Праўда
ёсць, I разееецца, як смецце, Зайздрасць,
злосць. Колас. [Пеця:]— Хочацца шмат што
запісаць. Але ўсяго запісаць не ўдасца, бо
еедаю, адчуеаю, перадышка ненадоўга. Ша-
мякін. Мы [Васіль Пятроеіч і Лена] гаеарылі,
бо ўжо нам можна было гаеарыць аб усім, і
маўчалі, бо добра было і маўчаць, і спыняліся
часта, бо нас тут, на ціхім аснежаным лузе,
не бачыў ніхто... Брыль.
2. злучн. прычынна-супраціўны. Злучае
сказы, якія паказваюць на прычыну неабход-
насці дзеяння; па свайму значэнню наблі-
жаецца да злучнікаў «а то», «іначай». [Юзік:]
— Толькі не маніце, бо другі раз мы еам не
падаруем. Чарот.— Ну, голубе, быеай здаро-
еы і шчасліеы. Будзь асцярожны, бо цябе ўжо
можа шукаюць. Колас. [Грамабой:] «Трэба,
кажу, памагчы, бо ніхто ж чужы не паможа».
Крапіва.
3. часціца. Разм. Ужываецца ў мове пасля
слова з лагічным націскам і служыць для ўка-
зання на дадзенае слова.— Чаго ж бо ты ця-
гаўся па надеорку?— з ціхай ласкаю і разам
з нейкім дакорам сказала маці. Колас. Праў-
ду бо кажуць: бярэ не сіла, а смеласць. Які-
мовіч.
БОБ, -у, м. 1. Аднагадовая агародная рас-
ліна сямейства бабовых. Паразрастаюцца ра-
ды Салаты, моркеы, бобу. Аўрамчык.
2. Плады гэтай расліны ў выглядзе струкоў
ці вылушчанага насення. Мяшок бобу. Вара-
ны боб.
О Конскі боб — кармавы боб; тое, што і
б о б (у 1 знач.).
0 Бобу ў гаросе шукаць гл. шукаць. Жа-
лезны боб — пра кулі, выстраленыя з аўтама-
та або кулямёта. З’есці пуд жалезнага бобу
гл. з’есці. Хто ў боб, хто ў гарох гл. хто. Як
боб, як бобу — параўноўваюць, гаворачы пра
вялікую колькасць малых дзяцей.
БОБІК, -а, м. Разм. Пагардлівая назва па-
ліцаяў, якія былі на службе ў нямецка-фа-
шысцкіх захопнікаў у часе Вялікай Айчын-
най вайны. Толя саскочыў з Сіеача, дапамог
Максіму, падсадзіў яго на свайго каня, а
сам — па-маладому неразумна, толькі пры-
кленчыўшы, але весела, у деа ці ў тры на-
ціскі еыпусціў на «бобікаў» уеесь аўтаматны
дыск. Брыль. Такіх, як Куцка, шмат. Што іх
пагнала ў бобікі? Прыйшлі фашысты і пры-
неслі пошасць. Навуменка.
БОБКА, -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак; ж. Разм.
1. Асобнае зерне чаго-н. ]Лях.’]— Бярыце тіа
адной бобцы ды насаджеайце на кручок. Ло-
бан.
2. Круглы камячок, шарык. Бобкі граду.
3. Круглая крапінка на матэрыі і інш.; га-
рошынка. Сукенка ў бобкі.
БОБРЫК, -у, м. 1. Від сукна з кароткім
стаячым ворсам. Паліто з бобрыку.
2. у знач. прысл. бббрыкам. Пра кароткую
мужчынскую стрыжку, пры якой спераду па-
кідаюцца стаячыя валасы. Стрыгчы бобры-
кам.
БОБРЫКАВЫ, -ая, -ае. Пашыты з бобры-
ку. [/Сг/зьлга] купіў сабе бобрыкаеае паліто, а
потым пайшоў хадзіць па крамах, выглядаю-
чы, што б купіць і для Насці. Колас.
БОГ, -а, К ббжа; мн. багі, -бў; м. 1. Паводле
рэлігійнага ўяўлення — вярхоўная істота,
якая стварыла свет і кіруе ім.
2. перан. Выдатны спецыяліст у якой-н.
справе. Цікаеа, ці слухалі сёння.. [Наташына]
еыступленне.. Ці бачыў [яе] той чарняеы ле-
нінградзец, хеалёны бог электразеаркі? Краў-
чанка.
0 Аддаць богу душу гл. аддаць. Аднаму
богу вядома гл. вядома. Багі мелі — як свед-
чапне адсутнасці чаго-н.: няма і не магло
быць. Барані (бронь) божа — тое, што і к р ы й
б о г. Бачыцца (пабачыцца) з шкляным богам
гл. бачыцца. Бог адвярнуўся ад каго — пра
бесперапынныя няўдачы. Бог бацька —
будзь што будзе. Бог бачыць — бог гэтаму
сведка. Бог вайны — пра артылерыю, якая
адыгрывала галоўную ролю на полі бою.
Бог (святы) ведае (хто, што, куды, колькі,
які) — невядома, ніхто не ведае. Бог дасць;
як бог дасць — як прыйдзецца. Бог з табою
(з ім, вамі і г. д.)! — далікатны папрок, ад-
маўленне ад паслугі; формула прабачэння.
Бог крыў (мілаваў) — усё добра, нічога
дрэннага не здарылася. Бог розуму не даў —
пра абмежаванага ў разумовых здольпасцях
чалавека. Бог шчасця не даў — пра няў-
дачлівага чалавека. Бог (чорт, пярун, ліха,
халера) яго (цябе, яе, вас, іх) ведае — ні-
чога невядома (пра каго-, што-н.). Богам пра-
шу гл. прасіць. Богу душою не вінаваты
(вінпы) гл. вінаваты. Божа; божа мой; бо-
жухна мой! (у знач. еыкл.) — ужываецца
для выказвання здзіўлення, гневу, радасці
і пад. Божа збаў — ні ў якім разе,. ні пры
якіх абставінах. Божа (божачка) літасцівы!
(у знач. выкл.) — ужываецца для выражэн-
ня здзіўлення, абурэння, роспачы. \Кра-
вец:]— Божачка, братачка літасцівы, гэта ж
Тварыцкі. Я ж яго ведаю. Чорны. \Жон-
ка:] — А божа літасцівы, дай жа ім \бальша-
вікам] сілы і адвагі, каб хутчэй гэтую по-
гань пагналі ад нас!.. Чарот. Браць на бога
гл. браць. Дай (не дай) бог (божа) — пра па-
жаданні (непажаданні) чаго-н. Дай бог (божа)
ногі — пра жаданне хутчэй пакінуць небяс-
печнае месца. Дай бог чутае бачыць — пры
пажаданні здзяйснення таго, што паабяцана.
Дай божа кожнаму —пра што-н. добрае, ад
чаго ніхто не адмовіцца. Даруй божа (у знач.
пабочн.) — паказвае на рэзкасць выказанай
ацэнкі, думкі і інш. Дзе цябе (вас) бог но-
сіць? — здзіўленне пры сустрэчы з чалавекам,
якога доўгі час не відаць было. Дзякуй (дзя-
каваць) богу гл., дзякуй. 3 богам! — пажадан-
не пачынаць што-н., пажаданне поспеху, уда-
чы. Крый бог — выраз ужываецца як засцяро-
га ад чаго-н., як забарона рабіць што-н. не-
бяспечнае. Маліць бога гл. маліць. Нечага (ня-
ма чаго) на бога ківаць гл. ківаць. На міласць
бога (спадзявацца) гл. міласць. Напрамілы бог
— што ёсць сілы клікаць, крычаць (прасіць).
Не гняві бога гл. гнявіць. Не давядзі бог —
вельмі дрэнна. Ні богу свечка ні чорту ка-
чарга гл. свечка. Няма чаго богу грашыць
гл. грашыць. Няхай бог крые (мілуе, ратуе,
бароніць) — ужываецца як пажаданне па-
збаўлення ад чаго-н. непрыемнага. Пабойся
(пабойцеся) бога гл. пабаяцца. Памагай бог
гл. памагаць. (Сам) бог жыве — пра доб-
рыя ўмовы жыцця, працы. (Сам) бог па-
елаў — выказванне радасці ад шчаслдвай не-
чаканасці. Служыць двум багам гл. служыць.
У бога цяля ўкрасці гл. украсці. Хвала богу
гл. хвала. Што бога гнявіць; няма чаго бога
гнявіць гл. гнявіць. Як у бога за пазухай —
без асаблівага клопату, пры поўным забе-
спячэнні.
БОГААДСТУПНІК, -а, м. Уст. Чалавек, які
адмовіўся ад рэлігіі, ад веры ў бога.
БОГААДСТУПНІЦА, -ы, ж. Уст. Жан. да
богаадступнік.
БОГААДСТУПНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да богаадступніка, да богаадступ-
ніцтва. Богаадступніцкія думкі.
БОГААДСТУПНІЦТВА, -а, н. Адмаўленне
ад рэлігіі, ад веры ў бога.
БОГАБАЯЗНЫ, -ая. -ае. Уст. Які верыць
у бога і строга выконвае ўсе царкоўныя пра-
вілы з-за боязі перад богам. Цяпер яна \цэр-
каўка] стаяла адзінокая, закінутая, забытая,
і толькі богабаязны падарожны, праходзячы
каля яе, прыпыняўся і хрысціўся, набожна
схіліўшы галаву. Колас.
БОГАЗНЕВАЖАЛЬНІК, -а, м. Уст. Той, хто
неспаважна ставіцца да бога і рэлігійных дог-
матаў.
БОГАЗНЕВАЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Уст. Які
выяўляе богазневажанне. Богазневажальныя
словы.
БОГАЗНЕВАЖАННЕ, -я. н. Уст. Зневажан-
не бога або догматаў веры.
Б0ГАСЛУЖ5БНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які ад-
носіцца да богаслужэння. Богаслужэбныя
кнігі.
БОГАСЛУЖ9ННЕ, -я, н. Адпраўленне ў
царкве рэлігійных абрадаў служыцелямі
культу; набажэнства.
БОГАСТВАРАЛЬНІК, -а, м. Прыхільнік бо-
гастваральніцтва.
БОГАСТВАРАЛЬНІЦТВА, -а, н. Рэлігійна-
філасофская плынь у Расіі, якая ўзнікла ся-
род некаторай часткі сацыял-дэмакратычнай
інтэлігенцыі ў перыяд сталыпінскай рэакцыі
і ставіла сабе за мэту стварыць новую рэлі-
гію без бога.
БОГАТВАРЫЦЬ, -тварў, -тварыш, -тва-
рыць; незак., каго-што. Бязмежна любіць.
Богатварыць сына. □ Свой «ТТ» Валя бога-
тварыла, як хлапчук, але ставілася да яго зу-
сім па-дзявочы. Карпаў.
БОГАУ, -ава. Разм. Які мае дачыненне да
бога; божы. Аграномы ды машыны парадкі
богавы змянілі. Прыказка.— Памажы вам...—
пачынае дзядзька Сымон і не канчае: богавай
дапамогі.. [землякопам] не трэба. Колас.
БОГАШУКАЛЫПК, -а, м. Прыхільнік бо-
гашукальніцтва.
БОГАПІУКАЛЫПЦТВА, -а, н. Рэакцыйная
рэлігійна-філасофская плынь сярод рускай
ліберальнай інтэлігенцыі пачатку 20 ст., якая
прапанавала перабудаваць сучасныя формы
грамадзянскага побыту і чалавечага існаван-
ня на аснове абноўленага хрысціянства.
БОГАПІУКАННЕ, -я, н. Кніжн. Тое, што і
богашукальніцтва.
БОГПОМАЧ, выкл. Уст. Ветлівае пажадан-
не поспеху пры сустрэчы з чалавекам, які
працуе. [Сегенецкі:]— Араў там, зябліў на на-
шай горцы пнівадзіцкі Шлёма.. Я сабе іду
і богпомач не даю. Чорны.
БОДНЯ, -і, ж. Спец. Шырокае металічнае
вядро для падняцця пароды ў шахтах. Трыц-
цатага красавіка раніцаю брыгада Уладзіміра
Мургі з другога ствала падала на-гара пер-
шую бодню з калійнай соллю. Кулакоўскі.
БОЕ... (а таксама бая...). Першая састаў-
ная частка складаных слоў, якая адпавядае
па значэнню словам: б о й, б а я в ы, напрык-
лад: боегатоўнасць, боепрыпасы.
БОЕГАЛОУКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -лбвак;
ж. Пярэдняя частка артылерыйскага снарада,
ракеты з узрывальнікам.
БОЕГАТОУНАСЦЬ, -і, ж. Гатоўнасць да
вядзення баявых дзеянняў. Боегатоўнасць
войск.
БОЕЗАБЕСПЯЧ5ННЕ, -я, н. Забеспячэнне
войск узбраеннем і боепрыпасамі.
БОЕЗАПАС, -у, м. Пэўны запас боепрыпа-
саў для вядзення бою. Адкінутыя з вялізнаю
сілай вежы гаварылі аб выбухах боезапасаў
унутры саміх танкаў. Лынькоў.
БОЕКАМПЛЁКТ, -а, М -кце, м. Пэўная
колькасць боепрыпасаў (снарадаў, патронаў і
пад.), устаноўленая на адзінку артылерый-
скага або стралковага ўзбраення.
БОЕПРЫПАСЫ, -аў; адз. няма. Баявыя
прыпасы: снарады, міны, патроны і пад. На
пуцях стаяў мёртвы бронецягнік, палалі эша-
лоны з боепрыпасамі. Мележ.
БОЖА гл. бог.
БОЖКАННЕ, -я. н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. божкаць.
БОЖКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Стагнаць, бедаваць, плакаць, упамінаючы ча-
ста слова «божа». [Цетка] так божкала і
ламала сабе рукі, што маці не выггрымлівала
і бралася суцяшаць. Сачанка.
БОЖУХНА, м. Разм. Ужываецца як форма
звароту да бога.
<> Божухна; а божухна! (у знач. выкл.) —
выказвае здзіўленне, радасць, абурэнне і пад.
Колькі свечак, колькі лямпаў, а божухна! Бя-
Дуля.
БОЖЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
бога. Божая воля. // Уст. Створаны богам,
прыналежны богу. Конскія рэбры пачалі ха-
дзіць пад скураю, пара павярнула з шыі гэ-
тага божага стварэння. Чорны.
0 Божая авечка гл. авечка. Божая іскра
гл. іскра. Божы дар гл. дар. Кожны божы
дзень гл. дзень. Свету божага (белага) не
бачыць гл. бачыць.
БОЙ, ббю, М у баі; мн. баі, баёў; м. 1.
Дзеянне паводле дзеясл. біцца (у 1 знач.);
бітва, змаганне. Наступальны бой. Сустрэчны
бой. Рукапашны бой. Поле бою. Разведка
боем. Весці бой. Прыняць бой. □ Не паспеў
Шутаў дапытаць палонных, як на паўднёвым
баку [вёскі] узгарэўся бой. Мележ. У небе на-
тужліва вылі і звінелі маторы, трашчалі ку-
лямёты: недзе за хмарамі і дымам ішоў па-
ветраны бой. Шамякін. Натапырыўшы пер’е..
[вераб’іха] падрыхтавалася да бою. Шуцько.
2. Барацьба, спаборніцтва. Кулачны бой.
Бой быкоў. // перан. Барацьба з чым-н., што
перашкаджае ў жыцці, у працы. Тут моладзь
з багнай бой вядзе. Смагаровіч.
3. Разм. Дзеянне паводле дзеясл. біць (у
7, 9 знач.). Стрэльба дакладнага бою. Бара-
банны бой. Бой курантаў.
і. зб. Разбітая, расколатая на кавалкі
шкляная, гліняная і інш. пасуда, разбітыя
прадметы.
0 Бой-баба гл. баба. Браць (узяць) з бою
(боем) гл. браць. Даць (даваць) бой гл. даць.
БОЙКА ], -і, ДМ -йцы; Р мн. ббек; ж. Пры-
лада для збівання масла з вяршкоў малака,
са смятаны. Накрыўка ў бойцы выскачыла, і
ўся смятана вылілася. Якімовіч.
БОЙКА2, -і, ДМ -йцы; Р мн. ббек; ж.
Сварка, сутычка з узаемнымі пабоямі; бой.
Хацелася сваімі вачамі пабачыць тыя месцы,
дзе не так даўно ішла такая бойка, якой
яшчэ не ведаў свет. Кулакоўскі. // перан.
Змаганне, барацьба з чым-н., за што-н. Трак-
тары — гэта коні сталёвай хады — выйшлі ў
бойку змагацца з нягодай. Хведаровіч.
БОЙКА3, прысл. Жвава, энергічна. Ган-
даль ідзе бойка. □ Недзе побач бойка ціўкала
сініца. Лынькоў. А з дзядзькам пойдзеш —
так цікаеа! Яны [хлопцы] йдуць бойка і ру-
хава, Бо зімні холад падганяе. Колас.— Доб-
ры дзень,— павіталіся мы з дзяўчынкай.—
Добры дзень, калі не жартуеце,— бойка адка-
зала [Аніся]. Сабаленка.
БОЙКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бойкага.
Войкасць [Галіны], прастата, уменне стры-
маць сябе ў патрэбны момант былі тымі якас-
цямі, якіх многім не хапала. Няхай. Шолам
таксама пахваліў мяне за бойкасць пяра.
Сабаленка.
БОЙКІ, -ая, -ае. 1. Рашучы, энергічны, сме-
лы. Рыгорка — хлопчык здольны, бойкі і
еельмі ганарысты. Колас. «Ну, будзе дзя-
нёк!» — .. падумала .. [Тавя], міжвольна пры-
слухоўваючыся да голасу бойкага юнака ў
карычневай футболцы. Даніленка.
2. Жвавы, скоры. А жыў там адзін чала-
век. 3 выгляду так сабе — недалужны, затое
на язык бойкі: за словам у кішэню не лезе.
Якімовіч.
3. Ажыўлены, поўны руху, дзейнасці. Бой-
кі шлях. Бойкі гандаль. □ Самы бойкі клёў
плоткі назіраецца, як правіла, на досвітку і
позна ўвечары, калі яе касякі выходзяць на
кармленне пад берагі. Матрунёнак.
БОЙЛЕР, -а, м. Апарат для падагравання
вады.
БОЙЛЕРНАЯ, -ай, ж. Памяшканне, дзе
ўстаноўлены бойлеры.
БОЙНЯ, -і, Р мн. боень; ж. 1. Прадпрыем-
ства, дзе забіваюць жывёлу на мяса. Частку
кароў прыйшлося адправіць на бойню. Асі-
пенка.
2. Вайна з масавым знішчэннем людзей;
разня. Звязаць бы ўсіх, хто прагне новай бой-
ні. I выселіць, і як мага далей. Панчанка.
БОК, ббка і ббку, М на бакў; мн. бакі, ба-
кбў; м. 1. (радзей) мн. бокі. Правая ці левая
частка тулава ад пляча да таза. Бок баліць.
1 стаў [Макар] пасярод хаты, упёрся шырокімі
кулакамі ў бокі і далей гаварыў. Чорны. На
баку целяпалася мокрая торбачка, у якой бы-
ло да палавіны ўюноў. Гамолка. Не даўшы
аброку, не бі кіем па боку. Прыказка. // Пра-
вая ці левая частка якога-н. прадмета. Рука-
мі.. [Мірон] трымаўся за бакі чаўна. Маўр.
Пад промнямі цеярдзеюць Яблыкаў бакі.
Лось. •// Паверхня прадмета, накіраваная да
чаго-н. Сонечны бок. Паўночны бок. // перан.
Асаблівасць чаго-н. А Вільня нейкі ўжо дру-
гі Паказвае свой бок. Панчанка. Усё ясна —
не з таго боку падышоў.. [Андрэй] да спра-
вы. Шахавец. // Адна з дзвюх паверхняў ча-
го-н. Правы бок матэрыі.
2. Напрамак на мясцовасці. Чатыры бакі
свету. □ На горцы ціхай, невысокай, Каля
засценка недалёка, У бок дарогі, ў глыбі сада
Стаяла панская пасада. Колас. У тым баку,
куды глядзела Аўдоцця, над абрысам лесу
клубілася чорная хмарка дыму. Мележ. // пе-
ран. Напрамак думкі, размовы і пад. Павесці
гаворку ў іншы бок.
3. Мясцовасць, краіна. [Антось:] — Дачуўся.
я ад аднаго чалавека — ён з нашага боку,
з-пад Лані,— што ты [Кірэй] вярнуўся. Дама-
шэвіч. У чужым баку еочы па кулаку. Пры-
казка.
4. Месца, справа або злева ад сярэдняй лі-
ніі. На другім баку еуліцы пачуліся галасы.
Шамякін. Сымон гарадзіў плот ад Халуста-
еага боку. Чарнышэвіч.
5. Прастора злева і справа. 3 левага боку,
амаль да самага лесу на даляглядзе, распас-
ціраўся луг. Брыль. I жыта расступілася ў
бакі — Сярпы плывуць, нібы маладзікі... Пан-
чанка.
6. Месца (мясцовасць), якое знаходзіцца на
нейкай адлегласці ад чаго-н. Крыху ў бок ад..
[лагчынкі], на мяжы, разгацілася.. старая
дзічка. Чорны.
7. Чалавек ці група людзей, якія супраць-
стаяць другому чалавеку ці групе. Спрэчкі ба-
коў. □ Хацеў Грамабой адгарадзіць.. Ганскага
і перацягнуць яго на свой бок. Крапіва. Усе
сімпатыі паэта на баку Бандароўны — дзяў-
чыны незвычайнага хараства і мужнасці.
Шкраба.
8. Састаўная частка, элемент чаго-н. Нарыс
характарызуе істотныя бакі метаду сацыялі-
стычнага рэалізму. Шкраба. [Зелянюк] нават
узяў.. на сябе абавязак абладзіць гэту справу
з фармальнага боку, каб не было ніякіх за-
трымак. Зарэцкі. // Якія-н. рысы, уласцівасці,
асаблівасці. Паказаць сябе з найлепшага
боку. □ У эстэтычных пазіцыях маладога па-
эта былі і слабыя бакі. Клімковіч.
0 Адваротпы бок медаля — аб другім ба-
ку якой-н. справы (звычайна адмоўным).
Бокам вылезці (выйсці) гл. вылезці. Бокі
абіваць гл. абіваць. Бокі рваць гл. рваць. Бок
у бок — побач, адзін пры адным (стаяць,
размяпічацца і пад.). Брацца за бокі (за жы-
вот) гл. брацца. 3 аднаго боку..., з другога
боку... (у знач. пабочн.) —ужываецца прысу-
пастаўленні двух фактаў, з’яў. I ў той бок
не глядзець гл. глядзець. Ляжаць на баку гл.
ляжаць. Намяць бакі гл. намяць. На ўсе ча-
тыры бакі — куды хочапг, абы-куды (ісці, пра-
ганяць і пад.). Не глядзець т вока ні бока гл.
глядзець. Не ў той бок глядзець гл. глядзець.
Пад (самым) бокам — зусім блізка. Стаць
(перайсці) на бок каго гл. стаць. Стаяць на
чыім баку гл. стаяць. Шарахацца ў бакі гл.
шарахацца.
БбКАМ, нрысл. 1. Плячом уперад, павяр-
нуўшыся напалавіну. Айцец Амброзіо сядзеў
у сваім маленькім кабінеціку ля пісьмовага
стала, бокам да дзвярэй. Маўр. Гаспадыня..
бокам усунулася ў пакой. Бядуля.
2. Разм. Не прама, крыва. Ды граблі-паль-
цы, як чужыя.. Пяро трымаюць бокам, крыва
1 водзяць ручку баязліва. Колас.
3. Разм. Кружным шляхам, у абход. / тады
зрабілася ясна — хмара пройдзе бокам. Кар-
паў. // перан. Не непасрэдна, праз пабочных
асоб. [Андрэй] бокам дачуўся, што бацькажы-
ве, як і раней. Галавач.— Праўда, і грошы не
малыя: тысяч з восем набярэцца,— паведам-
ляе першы, спадзеючыся хоць бокам дазнац-
ца, як паставіцца да такой сумы галоўбух.
Скрыган.
0 То бокам то скокам — як выпадзе, як да-
вядзецца, пераадольваючы цяжкасці.
БОКС-а, м. Від спорту, кулачны бой па
асобых правілах. [Сяргей:] [Сцяпан] у нас
быў чэмпіёнам па боксу ў часці. Мележ. [Кар-
нейчык:] Лодар Касабуцкі ходзіць у часе
працы па цэху і практыкуецца ў боксе. Кра-
піва.
[Ад англ. Ьох — баксіраваць.]
БОКС2, -а, м. Мужчынская стрыжка, пры
якой валасы на скронях і патыліцы коратка
выстрыгаюцца або выгольваюцца. Стрыгчыся
пад бокс.
БОКС3, -а, м. Адгароджаная частка па-
мяшкання ў лячэбных установах для ізаля-
ванага ўтрымання хворага. Хворага палажылі
ў бокс.
[Ад англ. Ьох — скрынка.]
БОЛЕВЫ, -ая. -ае. Які мае адносіны да
болю. Болевае адчуванне.
БОЛЕЙ, прысл. Тое, што і болып. Хай
будзе сотня і болей Разам ляжаць плашчаніц,
Мы перад імі на доле Не распластаемся ніц.
Крапіва. Нідзе мяжы не згледзіш болей,
I зніклі быльнік і палын. Колас. Злегла хво-
рая Люба I ўжо болей не ўстала. Броўка.
БОЛТ, балта, м. 1. Металічны стрыжань з
галоўкай на адным канцьі, а на другім з разь-
бой, на якую накручваецца гайка. Кох пака-
заў.. [Вейсу] канец адной рэйкі, на якой і
следу не засталося ад замкоў і балтоў. Лынь-
коў.
2. Жалезны прут для замыкання аканіц і
дзвярэй; просва. Прысніўся Дубягу ў абозе
сон, Што ў родную хату прыехаў ён.. Аклік-
нуў — нікога, кругом цішыня. Прыкладам з
балтоў аканіцы сарваў I глянуў, і хаты сваёй
не пазнаў. Танк.
БОЛЬ, -ю, м. Адчуванне фізічнай або ма-
ральнай пакуты. Гэтае яго [Іванава] недаў-
менне абарваў ашалелы ўдар у грудзі, ня-
сцерпны боль пранізаў горла, коратка бліс-
нула хмарнае неба, і ўсё назаўжды знямела...
Быкаў. Я спачываў не раз у іх цішы, А сум
і боль не гаслі ў душы: Палеглі ў бітве мін-
скія сады, Як адшукаць любімых дрэў сляды?
Панчанка.
БОЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
Разм. Гнойная або запалёная ранка; язва,
струп. [Васілька:] — Вы, дзядзя, ёдам пама-
жаце больку, тады яна і загоіцца. Лынькоў.
БОЛЫП, прысл. 1. Выш. ст. да прысл.
многа. [Насця:] Слова назад я не бяру, але
хачу больш прыгледзецца да цябе. Крапіва.
Сцёпка пільна сачыў за еыразам твару на-
стаўніка. А настаўніцкі твар усё больш і
больш прасвятляўся. Колас. // 3 колькаснымі
назоўнікамі або з колькаснымі назоўнікавымі
злучэннямі ўказвае на перавышэнне абазна-
чанай колькасці. Волыа за тону. Больш за
метр. □ Нечакана зазванілі ў дробныя званы
ў праваслаўнай кафедры. .. Званілі доўга,
больш за пяць хвілін. Чорны.
2. У спалучэнні з прыметнікам або пры-
слоўем служыць для ўтварэння вышэйшай
ступені. Міколка.. наважыўся падацца ў больш
спакойнае месца, бліжэй да дзеда. Лынькоў.
Усё гучней і больш рашуча чуліся патраба-
ванні міру, зямлі, свабоды. Дуброўскі.
3. У адмоўным сказе азначае: далей, у да-
лейшым, ужо. Зязюля ў лесе больш не лічыць
Гадоў старому ганчару. Бялевіч. // Разм.
Апрача гэтага, яшчэ. [Зэня:] — А больш ты
[Паўлік] з кім там гаварыў? Чорны.
4. Пераважна, галоўным чынам. Брыдка
стала братам, радзей пачалі яны са стрэльбай
ды вудай цягацца, а больш гаспадаркай зай-
мацца. Якімовіч.
<> Болып за ўсё — пераважна, часцей за
ўсё, найчасцей. Болып-мешп — у нейкай сту-
пені, часткова. Больш таго — ужываецца, калі
трэба падкрэсліць важнасць таго, што будзе
сказана далей. Больш чым... — абсалютна, у
вышэйшай ступені. Куды больш — на многа
болып. Ні болып ні менш (як) —строга вы-
значаная сума, колькасць чаго-н. Тым болып
(з дап. сказам) —ужываецца, калі трэба пад-
крэсліць важнасць прычыны, пра якую будзе
зараз сказана.
БОЛЫПАСЦЬ, -і, ж. Болыпая частка, боль-
шая колькасць каго-, чаго-н. Большасць сту-
дэнтаў не ведалі яшчэ адзін аднаго. Карпюк.
Войтава дарога і накіраванасць пераважнай
большасці сялянства, у тым ліку і Аўгіні,
ляжаць у розных роўніцах. Колас.
БОЛЫПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Павяліч-
вацца, прыбаўляцца (у колькасці, велічыні,
аб’ёме). Хутка пасля таго, як.. [старыя] вяр-
нуліся, гасцей у хаце стала большаць. Мележ.
А снегу ўсё большала, і вецер усё мацнеў.
Васілёнак. Машыны стаяць, нецярпліва
ўздрыгваюць, паток іх большае з кожнай хві-
лінай. Ракітны.
БОЛЫПЫ, -ая, -ае. 1. Выш. ст. да прым.
вялікі (у 1 знач.). Завостраныя вяршыні боль-
шых дрэваў, якія раслі ў яры,— бяроз, асін,
алешын,— былі ўпоравень з узгоркамі. Ме-
леж.
2. Старэйшы па ўзросту, званню і пад. Мен-
шы брат крычыць на большага:— Хоць ты
і старэйшы, а ў крыўду я табе не дамся! Які-
мовіч. [Вартавы:] Якога табе начальніка?
[Дзед Бадыль:] Самага большага. Крапіва.
3. у знач. наз. Разм. Старэйшы, дарослы.
[Мацвей] давольны быў і тым, што ўслужыў
большым. Лобан.
4. у знач. наз. Значнае, важнае, істотнае.
Згубіўшы большае, не шкадуй меншае. Пры-
казка.
БОЛЫПЫЦЦА, -шыцца; незак. Станавіцца
болыпым па колькасці, аб’ёме, велічыні. Зда-
валася, на вачах вырасталі з-пад снегу і боль-
шыліся чорныя праталіны зямлі. Краўчанка.
БОМ, выкл. Разм. Слова, якое перадае гук
звону або падобны на яго.— Вом, бом,— на
нізкай ноце біў адзін звон. Арабей.
БОМА', -ы, ж. Вялікі кол з зачэсаным
плоскім канцом (у лесарубаў, плытагонаў);
вага, рычаг. На ярусах [бярвення] стаяць ма-
ладыя хлопцы і сталыя мужчыны з бомамі ў
руках. Колас.
БОМА2 гл. бомы.
БОМАЛА, -ы, ж. Абл. Званок ці прыстаса-
ванне, падобнае на званок, якое начэпліваец-
ца жывёліне на шыю, калі яна пасецца ў лесе.
Недзе паблізу на збродлівым кані зазваніла
бомала ды следам тоненька заржала жарабят-
ка. Пальчэўскі.
БОМБА, -ы, ж. Снарад (гарматны, авія-
цыйны, ручны), начынены выбуховым рэчы-
вам. Валя бачыла, як з-пад самалётаў пасы-
паліся чорныя, падобныя на рыб, бомбы. Ме-
леж.
БОМБАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бомбы. Вомбавы ўдар. □ Інтэрвалы паміж
бомбавымі разрывамі бадай што ўжо і не заў-
важаліся. Чорны.
БОМБАКІДАННЕ, -я, н. Прыцэльнае скі-
данне бомб з самалёта.
БОМБАТРЫМАЛЬНІК, -а. м. Прыстаса-
вапне для падвешвання бомб на самалётах.
БОМКАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. бомкаць.
БОМКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. Ад-
зывацца звонкім гулам (пра звон, гадзіннік
і пад.). Звон, нібыта на хаўтуры, засмучона з
еежы бомкаў... Дубоўка. // Звонка гусці. У па-
лісадніку працавіта бомкаў чмель. Лынькоў.
БОМКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да бомкаць. Насценны гадзіннік над Ірынай
галавой бомкнуў на палову адзінаццатай. Са-
баленка.
БОМЫ, -аў; адз. (рэдка) ббма, -ы, ж. Зва-
ночкі ў выглядзе пустых металічных шары-
каў з кавалачкамі металу ўсярэдзіне; прыма-
цоўваюцца да хамута ці дугі. Крык і гоман на
дарозе, Бомы стогнуць і звіняць. Колас.
Дзесьці у прасторах празвінелі бомы. Трус.
БОНА гл. боны ’.
БОНДАР, -а, м. Майстар па вырабу драў-
лянай пасуды (бочак, дзежак, цаброў і пад.).
Сымон, выдатны бондар на ўсю акругу, ..сыхо-
дзіў на дзень-другі з Ганніных воч куды-не-
будзь у суседні калгас падправіць абручы ці
зрабіць каму пару новых дзежак. Лынькоў.
БОНДАРСКІ, -ая, -ае. Уласцівы бондару;
які мае дачыненне да ягорамяства. Бондарскі
інструмент.
БОЦДАРСТВА, -а, н. Бандарнае рамяство.
Вондарства.. [Даніла] закінуў. Інструменты
яго паржавелі. Бядуля.
БОНДАРЫХА, -і, ДМ -рысе, ж. Жонка
бондара.
БОНЗА, -ы, м. 1. Будыйскі свяшчэннік і
манах у Японіі і Кітаі. I з мармуру, і з брон-
зы, Каб славіцца ў вяках, Стаялі хмура бонзы
3 нагайкамі ў руках. Гаўрусёў.
2. Пагард. Цра надзьмутага ганарыстага
чыноўніка.
[Яп. Ьоп<і-2п — добры настаўнік.]
БОННА, -ы, ж. Выхавальніца малых дзя-
цей (звычайна іншаземка) у дваранскіх і
буржуазных сем’ях дарэвалюцыйнай Расіі.
1 вырашыла [Алаіза], хоць з голаду будзе па-
міраць, а ў бонны, у гувернанткі не пойдзе.
Арабей.
[Ад фр. Ьоппе — нянька.]
БОНЬІ -аў; адз. ббна, -ы, ж. 1. Крэдыт-
ныя дакументы, якія даюць уладальніку пра-
ва на атрыманне паказанай у іх сумы ў вы-
значаны тэрмін ад пэўнай асобы або ўста-
новы.
2. Часовыя папяровыя грошы, якія выпус-
каюцца звычайна мясцовымі ўладамі.
3. Папяровыя грошы, якія болып не ўжы-
ваюцца, а выкарыстоўваюцца для калекцыі..
[Фр. Ьоп — талон, чэк (на плацеж).]
БОНЫ2, -аў; адз. бон, -а, м. 1. Плывучая
загарода, якая выкарыстоўваецца пры леса-
сплаве, а таксама плывучыя загароды, якія
перашкаджаюць варожым караблям прахо-
дзіць з мора ў гавань.
БОР', -у, М у бары; мн. бары, -бў; м.
Стары густы сасновы лес, які расце на высо-
кім месцы. Векавы бор. Цёмны бор. □ Верасы
пад лісцем спалі, Бор зялёны гнуўся, Педзе
пелі ў цёмнай далі Журавы ды гусі. Купала.
Бягу думкай у край далёкі, У лес цёмны, у
бор высокі. Цётка.
О Карабельны бор — высокі, прыгодны
для судпабудавання, сасновы бор.
БОР2, -у, м. Хімічны элемент, які ўвахо-
дзіць у састаў многіх мінералаў. Бор і яго
спалучэнні прымяняюцца ў ядзернай тэхні-
цы, а таксама ў медыцыне і сельскай гаспа-
дарцы.
[Ад лац. Ьогах.]
БОР з -а, м. Стальны свердзел, які ўжы-
ваецца ў зубалячэбнай справе.
[Ад ням. ВоЬгег — свердзел.]
БОРА, -ы, ж. Халодны моцны, парывісты
вецер, які дзьме з гор на марскім узбярэжжы.
[Ад грэч. Ьогеав — паўночны вецер.]
БОРГЕС, -а, м. Друкарскі шрыфт, сярэдні
паміж корпусам і петытам.
[Ням. Ьог§і8.]
БОРЗДЫ, -ая, -ае. Хуткі, жвавы. На па-
розе паказаўся Мікіта, пачырванеўшы ад хо-
ладу і борздай хады. Колас. Рыпнулі дзверы,
і борздыя, таропкія крокі сталі набліжацца.
Пестрак. // Рухавы, жывы. [Палавек] зірнуў
на нас борздымі чорнымі вочкамі, якія, зда-
ецца, здольны пранізаць навылет. Сабаленка,
БОРМАШБіНА, -ы, ж. Зубалячэбны апа-
рат, якім прыводзіцца ў рух бор3.
БОРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бору 2. Борны вазелін. Борная кіслата.
БОРТ-а, М -рце; мн. барты, -оў; м. 1.
Верхні край бакавой сценкі, а таксама бок
марскога або рачнога судна, самалёта. Дзень,
калі мы ступалі на борт парахода, быў для
нас сапраўдным святам. Лынькоў. Блізка бе-
рагу.. Пятрусь надумаўся перайсці ад кармы
да свайго месца — бакавога вясла. Пры гэтым
пераходзе ён ступіў адной нагой на борт, і...
усе апынуліся ў вадзе. Дубоўка. Над галовамі
часта праляталі самалёты •— цяжкія бамбар-
дзіроўшчыкі з чорнымі крыжамі на бартах і
вёрткія тупарылыя «ястрабкі» з чырвонымі
зоркамі. Якімовіч. // Сценка кузава грузавога
аўтамабіля, адкрытага таварнага вагона і пад.
Каля вагі стаяў цёмна-зялёны грузавік з ад-
кінутымі бартамі. Паслядовіч.
2. Левы або правы край адзення (паліто,
пінжака і пад.) з петлямі або гузікамі для
зашпільвання.
0 Апынуцца (аказацца) за бортам гл. апы-
нуцца. Выкінуць за борт гл. выкінуць.
[Фр. Ьогб.]
БОРТ2, -у, м. Адна з разнастайнасцей зяр-
ністых утварэнняў апмазу.
БОРТМЕХАНІК, -а, м. Асоба, якая ўвахо-
дзіць у склад лётнага экіпажа і адказвае за
стан і работу матораў, абсталявання, апара-
таў і прыбораў (на самалёце, дырыжаблі).
БОРТНІК, -а, м. Уст. Той, хто займаецца
бортніцтвам; пчаляр. На гэтых дубах палешу-
кі-бортнікі рабілі цэлыя пчольнікі, зацягваю-
чы туды па дзесятку вуллёў. Колас.
БОРТНІЦТВА, -а, н. Уст. Прымітыўнае
ляспое пчалярства, здабыча мёду дзікіх пчол,
адзіп з найболып старадаўніх промыслаў на
Беларусі.
БОРТНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Уст.
Займацца бортніцтвам.
БОРТРАДЫСТ, -а, М -сце, м. Асоба, якая
ўваходзіць у склад лётнага экіпажа, падтрым-
лівае сувязь з зямлёй і адказвае за стан ра-
дыёапаратуры.
БОРЦЕВЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае адносіны
да борці. Борцевыя пчолы. Борцевае пчаляр-
ства.
БОРЦЬ, -і, ж. Уст. Вулей у выглядзе вы-
дзеўбанай калоды або дупло ў дрэве, дзе жы-
вуць пчолы. Зусім нечакана ў глухім лесе
можна ўбачыць пчаліную калоду — борць,
устаноўленую на высокім дрэве каля паляны.
Самусенка.
БОРІПЧ, баршчў, м. Негустая страва, прыга-
таваная з буракоў, капусты, інш. агародніны
і прыпраў. Украінскі боршч. □ У той жа час
у Васілёвай хаце ўсе таксама сядзелі за ста-
лом, упоцемку сёрбалі боршч. Мележ.
БОРШЧЫК, -у, м. Негустая страва, прыга-
таваная з бацвіння буракоў, шчаўя.
БОС, -а, м. У ЗША — гаспадар, кіраўнік
прадпрыемства ці ўстановы, партыі, аргані-
зацыі. Неяк адзін бос наняў [інжынера] скан-
струяваць на яго хімічным заводзе коміны з
мінімальнай, але дазволенай санітарнымі пра-
віламі вышынёй. Хомчанка.
[Англ. Ь088.]
БОСКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць боскага.
БОСКІ, -ая, -ае. Тое, што і б о ж ы.— Хай
сабе і так, але гэта справа не людзей, а боская
справа,— ціхамірна казаў айцец Амброзіо.
Маўр. Поп Мацей, падлізнік боскі, Павярнуць
рашыў да вёскі Тварам. Крапіва.
босы, -ая, -ае. Неабуты, з голымі нагамі;
басаногі. Босыя, паколатыя і падрапаныя
пожняю ногі асцярожна ступаюць па гладкай,
убітай, як ток, сцежцы. Мележ.
БОТ 1 гл. боты.
БОТ2, -а, М ббце, м. Невялікае вёсельнае,
паруснае або маторнае судна. Маторны бот.
Рыбалоўны бот.
[Гал. Ьооі.]
БОТЫ, -аў; адз. бот, -а, М боце, м. 1. Абу-
так з высокімі халявамі (скураны, гумавы
і пад.). [Ніна] зняла левы бот і з-пад халявы
выняла невялікую паперку — запіску ад Ту-
раўца. Мележ. На будоўлі кожны дзень з’яў-
лялася сціплая невысокая жанчына ў гумо-
вых ботах і ў цёплай хустцы. Грахоўскі.
0 Боты-скараходы — у казках: чарадзей-
ныя боты, якія хутка пераносяць на вялікія
адлегласці таго, хто іх абуе. Дурны як бот
гл. дурны. Лізаць боты каму гл. лізаць. Пад
ботам (быць, апынуцца) — апынуцца пад ула-
дай, аказацца ў поўнай залежнасці ад каго-н.
БОУДЗІЛА, -а, н. Разм. пагард. Пра чала-
века разумова адсталага; недарэка. Стаю,
як боўдзіла якое, не еедаючы, што казаць і
што рабіць. Сабаленка.
БОЎТАНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Тое, што і
баўтуха. [Цётка] сустрэла яго на парозе
сянец з ражкай парасячай боўтанкі і ласкава
папрасіла ў хату. Дуброўскі.
БОЎТАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. боўтаць.
БОУТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Плюхацца з ад-
наго боку ў другі, вагацца (пра вадкасць у
пасудзіне). Чутно было, як боўталася з бля-
шаным адзвонам вадкасць у бітонах. Дуброў-
скі. // Матляцца, целяпацца. Да зброі Антось
меў нястрыманую цягу, ён ухітраўся раза-
браць і пачысціць вялізны рэвальвер, які звы-
чайна боўтаўся ў драўлянай кабуры пры ба-
ку ў дзядзькі Міхала. Хадкевіч. На рамяні
[у камандзіра] кольт боўтаецца. Лынькоў.
2. Рухацца ў вадзе ў розных напрамках;
плюхацца. Мы ўсю ноч напралёт боўталіся ў
рэчцы. Гурскі.
3. Шукаць што-н. у якой-н. вадкасці, страве
лыжкай ці чым-н. іншым. Джвучка боўтаецца
лыжкай у халадніку — ловіць агуркі, сёрбае
праз зубы жыжку. Пташнікаў.
БОУТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. 1.
Рухаць чым-н. у вадкасці; мяшаць, перамеш-
ваць што-н. вадкае; плюхаць. Ціха ля агню,
толькі трашчыць вогнішча ды ў лозах у ва-
дзе, што злецілася, боўтае рыба. Птапшікаў.
На ім [услоне] стаяла дзежка цеста, I апало-
нік то і дзела Па дзежцы боўтаў жеава, сме-
ла. Колас. Лыжкаю, якую бывалыя рукі лы-
кам прывязалі да галінкі, .. [Пархвеныч] боў-
тае ў вядзёрку, збірае накіп з юшкі. Накіпу
ўжо і няма, а ён усё боўтае ды боўтае лыж-
каю. Карамазаў.
2. чым. Рабіць рухі чым-н. звешаным. Пад-
лубны ціхенька пасвістваў, боўтаючы нагамі
пад лавай. Пестрак.
БОУТНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
і аднакр. 1. Кінуцца, упасці ў ваду, нырнуць;
плюхнуцца. Чуваць, як боўтнуўся бабёр Каля
карчоў у раску. Бялевіч. Раптам нешта доўгае
і чорнае шпарка слізганула.. і боўтнулася ў
ваду. Ляўданскі.
2. чым. Разм. Боўтнуць (у 1 знач.). [4ні-
сгл] боўтнуўся лыжкай у місе баршчу і на
гэтым загавеў. Сабаленка.
БОЎТНУЦЬ, -ну, -неш. -не; зак. 1. Аднакр.
да боўтаць.
2. Тое, што і боўтнуцца (у 1 знач.);
плюхнуць. Вунь боўтнула з разгону лягушка,
аж пырскі дасталі да задзірыстага Паўлікава-
га носа. Даніленка.
3. Разм. Кінуць што-н. у ваду. Па дарозе..
[Тварыцкі] боўтнуў аплецены дротам гаршчок
у ваду. Чорны.
Ь.'перан. Разм. Сказаць што-н. недарэчы.
БОЎЦЬ, выкл. у знач. вык. Разм. Ужываец-
ца ў знач. дзеясл. боўтаць — боўтнуць і боў-
тацца — боўтнуцца. А тут Толя вадою зня-
чэўку — як плюхне!.. Ты да яго, а ён — боўць,
боўць рукамі і нагамі і паплыў. Брыль.
БОХАН, -а, м. Выпечаны хлеб пераважна
круглай формы. А з печы бохан вымеш — ён
ружовы, Як жнівеньскага сонца дыск барво-
вы. Гаўрусёў. На выцягнутых руках Лукаш
трымаў вышываны ручнік, а на ім — бохан
х.іеба. Сабаленка.
БОХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. Моц-
на стукаць нагамі пры хадзьбе. [Рыбін] бохаў
ботамі на ўсю шырыню крокаў і на павароце
амаль што не збіў.. [Веру] з ног. Пестрак.
БОХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
бохаць.
БОЦІКІ, -аў; адз. ббцік, -а, м. 1. Памянш.
да боты.
2. Від жаночага абутку. Волька пераабула-
ся ў боцікі, апранула паліто, і.. [дзяўчаты]
выйшлі з пакоя. Даніленка.
3. Тое, што і а к а н і т.
БОЦМАН, -а, м. Званне малодшага (стар-
шынскага) каманднага саставу на караблі. //
Асоба, якая мае такое званне.
[Гал. Ьооізтап — начальнік над матросамі.]
БОЧАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. 1.
Памянш. да бочка.
2. Невялікая бочка. Тады паднялася мас-
нічына, і адтуль гаспадыня дастала пукатую
бочачку. Ермаловіч.
БОЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. 1. Вялі-
кая цыліндрычная пасудзіна з двума плоскі-
мі днішчамі, зробленая з выпуклых драўля-
ных клёпак, сціснутых абручамі, або з бляхі.
Пажарная бочка. □ У газеце .. [Малькевіча]
назвалі «шашалем» за тое, што зводзіў кал-
гасныя лясы на бочкі, цабэркі, ражкі і збы-
еаў гэты тавар тым жа калгасам па дарагой
цане. Дуброўскі.
2. Руская мера вадкіх і сыпкіх цел, роўная
сарака вёдрам (каля 500 л), якой карысталіся
да ўвядзення метрычнай сістэмы. Вочка аўса.
3. Адна з фігур вышэйшага пілатажу.
0 Ад усіх бочак затычка гл. затычка. Боч-
ка з порахам — пра напружаныя адносіны па-
між кім-н., якія пагражаюць выліцца ў су-
тычку, вайну. Бяздонная бочка — а) пра тое,
што патрабуе вялікіх затрат і не акупляе ся-
бе; б) пра таго, хто можа многа выпіць спірт-
нога і не ап’янець. Нясе як з бочкі — моцна
чуваць пах гарэлкі, віна ад чалавека, які вы-
піў. Сорак бочак арыштантаў (нагаварыць) —
шмат певерагодных гісторый расказаць. Як
у бочку (кашляць, гаварыць і над.) — каш-
ляць (гаварыць) глухім голасам, падобным на
гук сказанага ў бочку. Як у бочку (ліць) —
многа піць і не п’янець. Як у бочцы селяд-
цоў гл. селядзец.
БОЧКАВЫ, -ая, -ае. Які трымаецца ў боч-
ках. Бочкавае піва.
БОЧКАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Які мае вы-
гляд бочкі.
БОІПЫ, -аў; адз. бош, -а, м. Пагардлівая
мянушка немцаў у Францыі, якая з’явілася
ў час сусветнай вайны 1914—1918 гг.
[Фр. ЬосЬе.]
БОЯЗНА, прыс.г. 1. у знач. вык. Разм.
Страшна. 3 гулам і свістам каменне ляцела ў
адзін і другі бок. Боязна было трапіць пад ка-
мень, але затое і цікава, як на сапраўднай
вайне. Лобан. Вярнуўшыся ад печы, Захары-
ха глянула зноў так строга, што Хадосьцы
стала боязна. Мележ.
2. Са страхам, баючыся. Жанчыны боязна
падышлі бліжэй. Лынькоў.
БОЯЗЬ, -і, ж. Адчуванне страху, небяспе-
кі. 3 незразумелай бояззю, сцішаная і засму-
чаная, ішла.. [Поля] за Сашай у деор. ПІамя-
кін. Я перамог у сабе боязь і ва ўмоўлены час
накіраваўся да генерала. Карпюк.
БРА, нескл., н. Насценнае асвятляльнае
прыстасаванне. У паркеце адсвечваліся ножкі
крэслаў, халодныя грані калонаў, гронкі вя-
сёлкавых бра. Скрыган.
[Фр. Ьгаз — рука.]
БРАВА, выкл. Вокліч, які азначае захап-
ленне, пахвалу, адабрэнне. Дзеда Тодара сса-
дзілі са сцэны. Гушкалі, крычалі: «Брава!»
Пташнікаў.
[Іт. Ьгауо.]
БРАВАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Паказная лег-
кадумная смеласць. Купалаўскі рамантызм
гераічны. Няма ў ім меланхалічнай расслаб-
ленасці, чуллівай ідэалізацыі «даўніны», а
тым больш таннай бравады. Бярозкін.
[Фр. Ьгауасіе.]
БРАВІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводлг
знач. дзеясл. бравіраваць.
БРАВІРАВАЦЬ, -рую, -руеш. -руе; незак.,
чым і без дап. Пагарджаць чым-н. дзеля па-
казной храбрасці; выстаўляць напаказ што-н.,
задавацца; выхваляцца. У той момант.. [Сла-
еік] узненавідзеў кранаўшчыцу. I вось цяпер
бравіруе смеласцю да парушэння правілаў
тэхнікі бяспекі. Шамякін.
БРАВІСІМА, выкл. Тое, што і б р а в а, але
ў болып моцнай ступені.
[Іт. Ьгауіввішо.]
БРАВУРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бра-
вурнага.
БРАВЎРНЫ, -ая, -ае. Шумны, бадзёры,
прыўзняты (пра музыку). Бравурная мело-
дыя не то марша, не то факстрота ўскалых-
нула ўсіх. Лынькоў.
[Ад фр. Ьгауопге — храбрасць, мужнасць.]
БРАВЫ, -ая, -ае. Мужны з выгляду, мала-
дзецкі; удалы. Нашы героі былі хлопцы бра-
выя і.. ўзброеныя. Якімовіч.
БРАВОРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Верхняя кароткая мужчынская вопратка звы-
чайна з аўчын, абцягнутых саматканым сук-
ном. Пракоп прыглядаецца, пазнае. .. Лісіная
шапка, кароткая на аўчынах бравэрка, сукбн-
ныя нагавіцы з некаторым намёкам на галіфэ.
Гэта Ігнат Чыкілевіч. Колас.
БРАГА, -і, ДМ бразе, ж. 1. Рошчына з со-
ладу, мукі і бульбы, з якой гопяць спірт. //
Адходы пасля такой перагонкі ў выглядзе
рэдкага цеста. Каля хлеўчука ў кутку грэўся
на сонцы здараеенны еяпрук.., адкормлены
брагай. Дуброўскі.
2. Пітво дамашняга вырабу з хмелем і цук-
рам; бражка. Дацэнт еедаў рэцэпт, як зварыць
моцную брагу, такую брагу, што ад трох
шклянак чалавек п’яным рабіўся. Колас.
[Шаблюк:]— Хадзем, я вас мядовай брагай
пачастую. Шамякін.
БРАДЖЭННЕ, -я, н. 1. Працэс распаду ар-
ганічных рэчываў, які адбываецца пад уплы-
вам мікраарганізмаў або вылучаных з іх фер-
ментаў. Спіртавое браджэнне.
2. перан. Хваляванне, узрушэнне, узбу-
джэнне. Враджэнне розумаў. Рэвалюцыйнае
браджэнне.
БРАДЗІЛА, н. Тое, што выклікае б р а -
джэнне (уі знач.).
БРАДЗІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да браджэння (у 1 знач.). Врадзільная вы-
творчасць. // Які служыць для браджэння.
Брадзільны чан.
БРАДЗІЛЬНЯ, -і, ж. Памяшканне на бро-
вары, дзе ў спецыяльных брадзільных чанах
адбываецца працэс браджэння.
БРАДЗІЦЬ ’, браджў, брбдзіш, брбдзіць;
незак. 1. Павольна, не прытрымліваючыся да-
рогі і пэўнага кірунку, хадзіць; блукаць. Мі-
халка брадзіў за Скуратоеічавымі каровамі
па пакошы і пожні ніў. Чорны. Ходзіць ён
[казёл] па ельніку, Бродзіць па бярэзніку. Які-
мовіч. // Перамяшчаючыся, наведваць розныя
месцы, пранікаць куды-н. Бродзіць вецер
шумлівы, стоногі, Велых зайцаў па моры па-
се. Бядуля.
2. Рабіць, пракладваць брод (у 2 знач.).
БРАДЗІЦЬ2, брбдзіць; незак. Знаходзіцца
ў стане браджэння (у 1 знач.). Сок вінаград-
ны недзе ў бочках бродзіць. Рудкоўскі.
БРАДЗЯГА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -дзя-
зе, Т -ай (-аю), ж. Тое, што і валацуга,
бадзяга2. [Алесь:]—А то ты [Мікалай] сам
брадзягаю жывеш, а пра іншых клапоцішся...
Чорны. [Даніла:] — Марынка, чула ты брадзя-
гу? Ой, абармот жа, абармот! Колас.
БРАДЗЙЖЫЦЬ, -жыць; незак. Тое, што і
валачыцца, бадзяцца. [Барановіч:]—
Жыве тут Мікалай Жыгунец. ..Дык ён.., як
верабей пад страхою, жыў, па сееце цягаўся,
брадзяжыў. Чорны.
БРАДЗЯЧЫ, -ая, -ае. Які не мае пастаян-
нага месца жыхарства; пераходзіць з месца
на месца; вандроўны. Тут [на захадзе ад бы-
лога Скуратовічавага хутара] і гонту рабілі,
і цэглу. .. Былі і брадзячыя рамеснікі — краў-
цы, стальмахі. Чорны. // Звязаны з пастаян-
най пераменай месца жыхарства, з пастаян-
нымі пераездамі. Врадзячае жыццё.
БРАДНІК, -а, м. Рыбалоўная сетка для
лоўлі рыбы на мелкаводных месцах. У гэтай
азярыне тапталася з брадніком чарада жан-
чын. Колас. [Міхась:]— Я нядаўна быў на
тым беразе з бацькам. Хадзілі брадніком ры-
бу лавіць. Якімовіч.
БРАДОК, -дка, м. Памянш. да брод (у 1
знач.); невялікі брод. Успомніў [Алесь], што
трэба пераязджаць гразкі брадок, і пагнаў
каня. Чарнышэвіч.
БРАЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак; ж.
Тое, што і брага (у 2 знач.). [Клаўдзя:] —
Пасядзіце [Ігнат Андрэевіч] яшчэ, калі лас-
ка... я вас бражкай пачастую, з мёдам... Ша-
мякін.
БРАЖНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
брагі.
БРАЗГАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Разм. Тое, што і бразготка.
БРАЗГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бразгаць, а таксама гукі, якія ўтвара-
юцца пры гэтым дзеянні.
БРАЗГАТ, -у, М -гаце, м. Гук, які ўтвара-
ецца металічнымі прадметамі пры ўдары
адзін аб другі або аб што-н. цвёрдае. 1'аспа-
дыня тым часам клала ў ляжанку сухія, тон-
кія паленцы, а бразгат скаварады сведчыў аб
тым, што будзе пачастунак. Колас. [Антон]
быў такі насцярожаны, што ўздрыгануўся,
як ад раптоўнага грому, ад ціхага бразгату
сенечнай клямкі. Чорны.
БРАЗГАТАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне па~
еодле знач. дзеясл. бразгатаць, а таксама гу-
кі, якія ўтвараюцца пры гэтым дзеянні.
БРАЗГАТАЦЬ, -гачў, -гбчаш, -гбча; незак.,
чым і без дап. Дробна, часта бразгаць. Ар-
кестр іграў факстрот, часта і гулка бухкаў
барабан, звінелі і бразгаталі медныя талеркі.
Хадкевіч. Недзе ў глыбіні саду бразгатаў лан-
цугом сабака. Лупсякоў.
БРАЗГАТЛІВЫ, -ая. -ае. Які ўтварае мно-
га бразгату.
БРАЗГАЦЁЦЬ, -гачў, -гаціш, -гаціць; -га-
ціцё; незак. Тое, што і бразгатаць. Грук
таўкачоў глуха аддаваўся па хаце, і пасля
кожнага ўдару штось бразгацела на паліцы,
I дзе стаялі міскі з лыжкамі. Колас.
БРАЗГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. Тое, шго і бразгаць; стукацца.
Бразгацца ў дзверы. □ [Лях:]—Садзіцеся на
той канец, у нос. Тут я сам буду,— і ён пачаў
бразгацца каля калка з ланцугом. Лобан.
БРАЗГАЦЬ, -ак>, -аеш, -ае; незак. Утва-
раць кароткія звонкія гукі, удараючы чым-н.
па металічных, шкляных і інш. прадметах. За
плячыма ў Даражкова была скрынка з інст-
рументам; там бразгалі адно аб адно гаечныя
ключы, балты, кастылі. Васілёнак. // чым.
Рабіць, выклікаць шум, гукі ўдарамі металіч-
ных або шкляных і інш. прадметаў аб што-н.
Нехта ідзе да дзвярэй хаты Рудзінскіх і браз-
гае клямкаю. Скрыган. У кухні засталася
адна маці — яна яшчэ доўга там бразгала по~
судам. Хадкевіч.
0 Бразгаць зброяй — пагражаць вайною.
БРАЗГбТКА, -і. ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Разм. 1. Дзіцячая цацка, пры ўзмахванні якой
утвараецца бразгат, шум. Дзікавіцкі, чакаючы
абеду, сядзеў на рагу стала з унукам на кале-
нях, які прытанцоўваў і стукаў бразготкай
то аб стол, то па галаве дзеду. Дуброўскі.
2. толькі мн. (бразгбткі, -так). Бомы, зва-
ночкі. Чуецца ржанне коней, звон бразготак і
музыка. Козел. Не відаць было зухаватых
«братоў», пралятаючых з форсам, з бразготка-
мі на падбадзёраным цуглямі і пугай кані.
Крапіва.
3. Невялікі прадмет, які з’яўляецца аздо-
бай. Пецька — піжон. Тыдзень есці не будзе,
а бразготку ўпадабаную купіць. Мехаў. [Га-
ля.’І — А што гэта такое? Бразготкі нейкія?
ўсім, што не бракуюць цябе [#аск>]. Дубоўка.
2. безас. Неставаць, не хапаць; быць у не-
дастатковай колькасці. Праўда, у.. [Аксёна
Верамеевіча] бракавала ведаў, але Гаруноў
амаль не заўважаў гзтага. Дуброўскі. [Пі-
шчыкаву] патрэбен быў час на гаворку аб
жыцці-быцці, а ў лётчыкаў на вайне часу
бракавала. Алешка.
БРАКАНЬЁР, -а, м. Той, хто займаецца
браканьерствам. А браканьер пускае ў ход
усе забароненыя прылады лоўлі і нават
узрыўчатку. Вірня.
[Фр. Ьгасоппіег.]
БРАКАНЬЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да браканьера, да браканьерства. Вракань-
ерскі спосаб палявання.
БРАКАНЬЁРСТВА, -а, н. Паляванне або
лоўля рыбы ў недазволеным месцы, у заба-
роненыя тэрміны або забароненымі спосабамі.
Было і такое, калі нехта трахануў толам плёс
на рэчцы, і ў рэдакцыю адной з газет паляце-
ла пісьмо, што ў раёне няма барацьбы з бра-
каньерствам. Паслядовіч.
БРАКАНЬЁРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; не-
зак. Разм. Займацца браканьерствам. У кал-
гас на работу [Сенька] не пайшоў і наогул
адмовіўся ад усякай работы, а выбраў сабе
іншы занятак — пачаў на вачах браканьерьгць
на рэчцы і азёрах. Краўчанка.
БРАКАРОБ, -а, м. Той, хто дапускае брак
у рабоце; нядобрасумленны работнік.— Мы,
тавадч'-.'цук — гю&хмх'луі -цьіа,— епа-
Ьорнічаем за тое, каб наш цэх стаў калекты-
вам камуністычнай працы. Дык хіба мы мо-
жам цярпець бракаробаў у нашай сям’і?
Сабаленка.
БРАКАРОБСТВА, -а, н. Недабраякасная
работа, якая прыносіць брак (у 1 знач.). Пас-
ля майстра цэха выступалі слесары, токары,
але ніхто адкрыта не асудзіў выпадку бра-
каробства. Сабаленка.
БРАКАЎШЧЬТК, -а, м. Той, хто займаецца
бракоўкай.
БРАКАЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да бракаў-
шчык.
БРАКЁР, -а, м. Тое, што і бракаў-
ш ч ы к.
БРАКЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
бракёра.
БРАКНУЦЬ, -не; незак. Павялічвацца ў
аб’ёме ад вільгаці, набухаць.
БРАКОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да бракоўкі.
БРАКОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. бракаваць (у 1 знач.).
БРАКОЎНЫ, -ая, -ае. Які мае якую-н. за-
гану, брак, не адпавядае запатрабаванням.
А як жа.. [бульба] на смак? — схамянулася
маці. — Можа якая бракоўная? Якімовіч.
БРАМА, -ы, ж. Шчыльныя, на дзве палаві-
ны, крытыя зверху вароты, якія закрываюць
галоўны ўваход на тэрыторыю горада, завода,
двара і інш. Гарадская брама. Заводская бра-
ма. Жалезная брама. □ Ад вуліцы дом адга-
роджваў шчытны дашчаны плот з высокай,
падобнай на арку, брамай і з масіўнай форт-
кай. Хадкевіч.
БРАМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн. -мак; ж. 1.
Памянш. да брама.
2. Прахадныя варотцы (звычайна пры бра-
ме або вялікіх варотах); фортка, веснічкі.
Брамка на школьны двор была зачынена.
[Міход:]— Добрыя бразготкі. Гэта ж золата...
Сабаленка.
4. Спецыяльная прылада для ўтварэння гу-
каў, падобных на трэск; трашчотка.
БРАЗГУЧЫ, -ая, -ае. Які можа бразгатаць.
Браў бубен я бразгучы, плоскі. Каб адагнаць
і боль і страх, Я так лупіў, што адгалоскі Зві-
няць дагэтуль у вушах. Грачанікаў.
БРАЗДЖАЦЬ, -джў, -джыш, -джыць; не-
зак. Тое, што і бразгатаць.
БРАЗНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Моцна, з сілай упасці; грымнуцца, грук-
нуцца. Бразнуцца вобземлю.
БРАЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Утва-
рыць кароткі звонкі гук, ударыўшы па ме-
талічным, шкляным ці інш. прадмеце. Я
чуў, як зачыніліся вароты ў садку, як потым
бразнула клямка і шарганула ў сенцах за-
саўка. Баранавых. Дзверы сянец бразнулі, і
босая Параска ціха, як кошка, прайшла па
двары. Лобан. // чым. Ударыўшы металічным
або шкляным прадметам па чым-н., утварыць
гук. Аднак варта каму бразнуць талеркай ці
нават хоць бы зняць з хлеба настольнік, як..
[кот] ужо тут. Якімовіч. Варта было ветру
бразнуць форткай, як.. [/на] ажывала, еыбя-
гала на веранду, а потым, расчараваная, са-
дзілася дзе-небудзь у кутку. Ваданосаў.
2, каго-што. 3 сілай кінуць, выклікаўшы.
шум, гук’, грьташуць. Даніла ўсё ж такі сгсапіў
Дудзько за грудзі, падняў і бразнуў аб зям-
лю. Пестрак. Бушыла з размаху бразнуў аб
падлогу ўсё, Ш.ТО
, мел — і ў адзін міг апынуўся каля
Арэшкіна, тварам у твар. Шамякін.
3. перан. Разм. Пазваніць па тэлефоне ка-
му-н.— Гэта мне, ёлупу, навука! — бубніць
Дзямян Лукіч.— Падвёў карэспандэнт... Абя-
цаў даць у газету, калі мы поўным ходам
разгорнем уборку, а што атрымалася?.. Няў-
жо так ужо цяжка было мне бразнуць, уда-
кладніць? Аношкін.
БРАЗЬ, выкл. у знач. вык. Ужываецца ў
знач. дзеясл. бразнуць, бразнуцца. А Ма-
рылька набрала кашы ды бразь лыжкай па
лаве. Брыль.
БРАК, -у, м. 1. Недабраякасны тавар; прад-
меты вытворчасці, якія маюць тую ці іншую
загану. [Лявон:]— Як жа так! Хіба можна
Вырабляць сягоння брак? Корбан. // Загана,
пашкоджанне, дэфект у чым-н. Брак, нізкая
якасць вырабаў, кім бы яны ні дапускаліся,
заўсёды звязаны з непапраўнымі матзрыяль-
нымі і маральнымі выдаткамі. Машэраў. Ад-
на з дэталей папярэдняй пліты была з бракам.
Паслядовіч.
2. Разм. Нястача, адсутнасць, недахоп ча-
го-н.
[Ням. Вгаск.]
БРАКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. бракаваць (у 1 знач.).
БРАКАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
>. ад бракаваць.
2. у знач. прым. Які мае дэфекты. Бракава-
>ія 'вырабы.
ВРАКАВАЦЦА, -кўецца; незак. Зал. да
>акаваць (у 1 знач.).
БРАКАВХЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.,
аго-што. 1. Прызнаваць іпто-н. недабраякас-
ым, заганным. Бракаваць тавар. // Адмаў-
яцца ад каго-, чаго-н., адвяргаць што-н. [Ма-
і:] — Пу дзякаеаць і.. [Сяргею Пятровічу] і
Шамякін. Я сышоў са шляху, накіраваўся
да варот і адчыніў вузеньггую брамку, пра-
рэзаную ў варотах. Ракітны.
3. Разм. Дэталь паляўнічага ружжа. Наса-
дзіць пістон на брамку.
БРАМНІК, -а, м. Уст. Вартаўнік, дзяжурны
пры браме, пры ўваходзе куды-н. Брамнік з
грукатам адчыніў перад возам браму. Карат-
кевіч.
БРАМНІЦА, -ы,, ж. /Кан. да брамнік.
БРАМСЕЛЬ, -я, м. Самы верхні (прамы)
парус.
[Гал. Ьгатгеіі.]
БРАМ-СТЭНЬГА, -і, ДМ -ньзе, ж. Верхняя
частка мачты на караблі.
БРАНДВАХТА, -ы, ДМ -хце, ж. 1. Вартавое
судна на рэйдзе або ў порце для назірання за
выкананнем устаноўленых правіл руху ка-
раблёў, шлюпак і пад.
2. Дапаможнае судна землечарпальнага ка-
равана.
!Гал. Ьгашім’асЬі.]
БРАНДМАЙСТАР, -тра, м. Уст. Начальнік
пажарнай каманды. Не дрэнныя брандмай-
стар вочы мае: Надоечы Здалёк Убачыў ён
дымок А ды.му ж без агню, напэўна, не бы-
вае. Крапіва.
[Ням. ВгапОшеівіег.]
БРАНДМАЎЭР, -а, м. Капітальная глухая
вогнетрывалая сцяна, якая ў супрацьпажар-
ных мэтах падзяляе сумежныя пабудовы або
часткі аднаго будынка.
[Ням. Вгашітапег.]
БРАНДСПОЙТ, -а, М -йце, м. 1. Перанос-
ная пажарная помпа.
2. Металічны наканечнік на пажарным ру-
каве для накіроўвання струменя вады. Вгк-
тар схапіў у свае рукі брандспойт і струмень
вады накіраваў на людзей. Лобан.
[Гал. ЬгапОврпіі.]
БРАНДЭР, -а, м. 1. Судна, нагружанае вы-
буховымі або лёгказапальнымі рэчывамі,
якое прызначалася даўней для падпальван-
ня непрыяцельскіх суднаў.
2. Судна, якое затапляецца пры ўваходзе
ў гавань, бухту з мэтай загарадзіць уваход
або выхад з яе.
[Ням. Вгашіег.]
БРАНЗАВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бранзаваць.
БРАНЗАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад бранзаваць.
2. у знач. прым. Пакрыты бронзай.
БРАНЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал. да
бранзаваць.
БРАНЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; незак.,
што. Пакрываючы тонкім слоем оронзы або
фарбуючы, надаваць чаму-н. выгляд бронзы.
БРАНЗАВЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. Свя-
ціцца, зіхацець колерам бронзы. Зноў бран-
завеюць шышкі на ялінах, Зноў восень на
бярэзніках ляжыць... Караткевіч.
БРАНЗАЛЁТ, -а, М -лёце, м. Упрыгожан-
не ў выглядзе вялікага кольца з высакарод-
ных металаў, слановай косці і пад., якое но-
сяць на руцэ вышэй кісці. Пятро Іванавіч на-
ціснуў кнопку, аддаў загад і тграз некалькі
хвілін у кабінет.., ззяючы завушніцамі, кара-
лямі і бранзалетамі, увайшла высокая пыш-
ная бландзінка. Арабей.
БРАНЗАЛЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Разм. Тое, што і бранзалет.
БРАНІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. браніраваць.
БРАНІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. браніраваць.
БРАНІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеспрым. зал.
пр. ад браніраваць.
БРАНІРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад браніраваць.
2. у знач. прым. Пакрыты бранёю (у 2
знач.). [Залыгін:]— Браніраваны поезд пры-
быў у расігараджэнне Мінскага Савета.
Мележ.
БРАНІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
браніраваць.
БРАНІРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
браніраваць.
БРАНІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
Замацоўваць каго-, што-н. за кім-, чым-н.,
рабіць што-н. недатыкальным. Браніраваць
месцы ў гасцініцы. Браніраваць білет на са-
малёт.
БРАНІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і
незак., што. Пакрыць (пакрываць) бранёю
(у 2 знач.). Браніраваць кабіну.
БРАНХІЁЛЬІ, -аў; адз. бранхіёла, -ы, ж.
Самыя дробныя разгалінаванні бронхаў.
БРАНХІТ, -у, М -хіце, м. Запаленне слізі-
стай абалонкі бронхаў.
БРАНХІЙЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бронхаў. Бранхіяльныя залозы. Бран-
хіяльная астма.
БРАНЫ, -ая -ае. Уст. Вытканы ўзорамі,
перабіраны. Браная коўдра.
БРАНЯ, -I, ж. 1. У старадаўнасці — засце-
рагальнае металічнае адзенне воіна — пан-
цыр, латы, кальчуга. Без лат, у латах і брані
Чые, чые тут ногі не хадзілі! Астрэйка.
2. Стальная абшыўка танка, баявога караб-
ля, бронецягніка. Снарад, відаць, прабіў бра-
ню, бо танк узареаўся. Шамякін.
БРАНЯ... (гл. броне...). Першая састаўная
частка складаных слоў, якая ўжываецца за-
мест «броне...», калі націск у другой частцы
падае на першы склад, напрыклад: браня-
ббйны, браняпоезд.
БРАНЯБОЙКА, -і, ДМ -ббйцы; Р мн. -бб-
ек; ж. Разм. Процітанкавае бранябойнае руж-
жо. Пажылы барадаты мужчына з бранябой-
кай на плячы прагна, з захапленнем пагля-
даў навокал, радуючыся, што бачыць, як г
раней, гэтае харастео. Мележ.
БРАНЯБОЙНЫ, -ая, -ае. Які прабівае бра-
ню; прызначаны для стральбы па бранірава-
ных цэлях. Вранябойны снарад. Вранябойная
куля. Вранябойнае ружжо.
БРАНЯБОЙШЧЫК, -а, м. Стралок, узброе-
ны бранябойным ружжом. 3 другім браневі-
ком «Кацюшы» не пашанцавала: яго паспя-
шаўся прабіць бранябойшчык з.. супрацьтан-
кавага ружжа. Брыль.
БРАНЯВІК, -невіка, м. Бронеаўтамабіль,
прызначаны для разведкі, аховы і сувязі.
Вестка пра смерць камандзіра дайшла да нас
у той час, калі мы ўбачылі браневікі. Кар-
пюк. Карэкціроўшчык сядзеў на зрубе адрын-
кі, стараючыся праз бінокль.. дакладна
акрэсліць месца знаходжання браневіка.
Брыль.
БРАНЯВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
брані. // Пакрыты бранёю. [Аляксей] не ве-
даў стомы, цэлыя суткі праседжваючы ў
сцюдзёным бранявым каўпаку. Мележ.
БРАНЯКАТЭР, -а, м. Браніраванае судна
невялікага водазмяшчэння, прызначанае для
баявых дзеянняў галоўным чынам на рэках.
БРАНЯНОСЕЦ, -нбсца, м. 1. Вялікі брані-
раваны ваенны карабель з магутнай -ертыле-
рыяй на борце. Браняносец «Пацёмкін». □
Сёмка-матрос, жартуючы, назваў параход
браняносцам. Лынькоў.
2. Млекакормячая жывёліна, пакрытая ра-
гавым панцырам з акасцянелых скурных
шчыткоў (водзіцца ў Паўднёвай і Цэнтраль-
най Амерыцы).
БРАНЯНОСНЫ, -ая, -ае. Пакрыты бранёю
(у 2 знач.). Браняносны крэйсер.
БРАНЯПОЕЗД, -а, М -дзе; мн. бронепаяз-
ды, -бў, м. Браніраваны поезд, прызначаны
для баявых дзеянняў у паласе чыгункі. Гіт-
лераўцы выслалі да месца дыверсіі браня-
поезд. Шамякін.
БРАНЯТАНКАВЫ, -ая, -ае. У выразах: бра-
нятанкавыя войскі, бранятанкавыя часці —
адзін з галоўных родаў войск сучасных армій,
аснову якога складаюць танкі і самаходныя
артылерыйскія ўстаноўкі.
БРАС і, -а, м. Снасць на марскім судне,
якая прывязваецца да рэяў для вярчэння іх
V гарызантальнай плоскасці.
[Гал. Ьгае.]
БРАС2, -у, м. Асобы стыль плавання, пры
якім рукі рухаюцца пад вадой.
[Фр. Ьгавзе.]
БРАСІСТ, -а, м. Спартсмен, які плавае бра-
сам.
БРАСІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да брасіст.
БРАСКАТАЦЬ, -качў, -кбчаш, -кбча; незак.
Тое, што і бразгатаць.
БРАСКАЦЁЦЬ, -качў, -каціш, -каціць; не-
зак. Тое, што і бразгацець.
БРАСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Тое, што
і бразгаць.
БРАСКОТКА, -і, ж. Тое, што і б р а з-
г о т к а.
БРАТ, -а; мн. браты, -бў; м. 1. Кожны з
сыноў у адносінах да другіх дзяцей гэтых
жа бацькоў. Бацька.. [Марынкі], Раман Дзя-
нісавіч, маці і малодшы брат Міша .. вячэра-
лі. Хадкевіч. На друзой палове [вагона] ме-
сціцца дзіцячы тапчан, тут жа спіць Міколаў
старэйшы брат. Лынькоў.
2. Усякі чалавек, якога яднае з тым, хто
гаворыць, агульнасць радзімы, класавых ін-
тарэсаў, становішча, умоў. Браты па класу.
Браты-славяне. □ Дняпроўцы прынялі на
сябе галоўны ўдар, уласнымі грудзьмі пры-
крылі ўкраінскіх братоў. Шамякін.
3. Разм. Форма сяброўскага звароту да
мужчыны.— Давай, брат, падкіну! — параў-
ноўваючыся з салдатам, спыніў.. [шафёр] ма-
шыну. Васілевіч. [Карнейчык:] Я, брат, да-
рогу тут ведаю, заплюшчыўшы вочы магу
патрапіць. Крапіва.
4. Член рэлігійнай секты; манах.
О Малочны брат (сястра) — сын (дачка)
мамкі ў адпосінах да выкармленых ёю чу-
жых дзяцей, а таксама гэтыя дзеці ў адно-
сінах да дзяцей мамкі.
0 Ваш брат — вы і на вас падобныя.
[Маеўскі:]— Мы людзі навучаныя не горш
за вашага брата, салдата. Бачылі і не такое.
Шамякін. На брата — на кожнага.— Ната-
шачка, золатка, слухай мяне,— верхаводзіў
Лукаш,— па дзвесце на брата. Лобан. Наш
брат — я і на мяне падобныя. Таварышы
давалі наказ: «Працуй шчыра, любі людзей,
не падвядзі нашага брата, журналіста». Сер-
гіевіч. Ні брат ні сват — зусім чужы, піякі
не родны. Ні свата ні брата — без родных,
без сваякоў, без радні, адзінокі. Сам чорт не
брат каму — пра таго, хто ні ад каго, ні ад
чаго не залежыць, каму ўсё лёгка даецца.
Свой брат — пра чалавека аднолькавага ста-
ну і становішча.
братавая, -ай, ж. Жонка брата. Пасля ж
прыйшлося рознае пачуць ад брата, а ад бра-
тавай,— што і казаць... Брыль.
БРАТАЗАБбЙСТВА, -а, н. 1. Забойства
свайго брата.
2. Забойства чалавека свайго класа, сваёй
нацыі, свайго народа ў часе вайны. I вось
пайшло акопнае братанне. Братазабойства —
усім адна бяда. Звонак.
БРАТАЗАБОЙЦА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.;
ДМ -ы, Т -ай (-аю), ж. Забойца свайго брата.
БРАТАЗАБОЙЧЬІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да братазабойства (у 2 знач.). Братаза-
бойчая вайна.
БРАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. братацца.
братау, -ава. Які належыць брату, здзяй-
сняецца ім. Братаў касцюм. □ Цяпер братава
апека і клапатлівасць блізкіх да яго людзей
атуліла.. [Ірынку]. Чорны.
БРАТАЎКА, -і, ДМ -таўцы; Р мн. -тавак;
ж. Аднагадовая травяністая расліна сямей-
ства залознікавых.
БРАТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Станавіцца пабрацімамі.
2. Праяўляць братнія пачуцці; уступаць у
цесныя сяброўскія адносіны. Ад.. [Біктара]
крыху патыхала бензінам. На перапынках
[вучні] з ім не надта стараліся братацца, ад-
нак не папракалі, бо ведалі, што калі.. баць-
ка трактарыст, то хто.. вытрымае, каб не па-
дысці да трактара. Кулакоўскі. // Спыняць
ваенныя дзеянні, барацьбу і пад., заяўляючы
аб узаемных братніх пачуццях, салідарнасці.
БРАТАЧКА, -і, м. Разм. Памянш. да
братка. [Прахор:] — На табе, братачка, за гэ-
та [за працу] гамбургскія боты. Зарэцкі.
[Незнаёмы:]—А я ад вайны прывык да за-
пальнічкі. Яна, братачка, не падвядзе ў лю-
бую слату. Ваданосаў.
БРАТВА, -ы, ж., зб. Разм. Таварышы, сяб-
ры. Шумнаю грамадою хлынула рабфакаў-
ская братва. Колас. Хай бледны ад крыўды
лірычны пакутнік Вядзе яшчэ з крытыкам
бой, А ты не ў купэ, а пяшком на папутных
3 вясёлай дарожнай братвой. Панчанка.
БРАТКА, -і, м. Разм. Ласкальная форма
звароту да мужчыны. [Пніцкі:] — Яшчэ, брат-
ка дарагі, я.. пішу, што ў калгас я падаўся
адразу пасля таго, як ты мне напісаў. Чорны.
БРАТКІ, -так; адз. няма. Травяністая рас-
ліна сямейства фіялкавых з фіялетавымі,
радзей белымі або рознакаляровымі кветка-
мі. Ужо зазелянеў агарод. Цвілі браткі. Чор-
ны. У мяне на стале стаіць букет веснавых
кветак. .. Тут і сціплыя незабудкі, і канвалія,
і браткі. Дубоўка. Цётка Броня нареала з
грады росных братак і панесла ў палату.
Місько.
БРАТНІ, -яя. -яе. 1. Уласцівы брату (у 1
знач.), родны. Братняя любоў да сястры.
2. Таварыскі, сяброўскі. Мы — беларусы з
братняю Руссю Разам шукалі к шчасцю да-
рог. Клімковіч. Колькі ёсць поглядаў свежых,
Братніх працягнутых рук. Танк.
3. Тое, што і б р а т а ў. Братнія дзеці.
БРАТОК, -тка; мн. браткі; м. Разм. ласк.
Толькі ў форме зваротку. Тое, што і брат
(у 3 знач.), братка. [Мікола:] —Пагавары,
браток, зрабі ласку. Я хачу сам напасці з
партызанамі на чыгунку. Якімовіч. Тужыць,
браток, не маем часу. Калі з клапотамі ідзе
3 палёў вільготных да калгаса Сяўбы вясно-
вай рупны дзень. Панчанка.
БРАТ-СЯСТРА, брат-сястры, ж. Травяніс-
тая расліна сямейства залознікавых, від
братаўкі.
БРАТЭРСКІ, -ая, -ае. Тое, што і б р а т н і
(у 2 знач.), брацкі (у2 знач.). Але ёсць у
вас [братоў] край, Ёсць радзіма на свеце, Дзе
чакаюць вас маткі і дом, Дзе вы знойдзеце
ласку Братэрскую ў сэрцах, хлеб і песню за
кожным сталом. Танк. Мікалай быў хлоп-
цам, які выклікаў у.. [Маі] братэрскія пачуц-
ці. Карпюк.
БРАТЭРСТВА, -а, н. Братні саюз, братняя
дружба. Першы фільм, які мы бачылі ў Пра-
зе, быў фільм пра баявое братэрства савецкіх
і чэхаславацкіх танкістаў. Мележ.
БРАУНІНГ, -а, м. Аўтаматычны пісталет
асобай сістэмы. Нявідны выхапіў браўнінг і
выстраліў не цэлячыся. Колас.
[Ад уласн. імя.]
БРАХАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
брахаць (у 1 знач.).
БРАХАЦЬ, брашў, брэшаш, брэша; незак.
1. Падаваць адрывістыя гукі (пра сабаку,
ліса і некаторых іншых звяроў); гаўкаць.
Дзесьці далёка брахаў сабака, піснула паля-
вая мыш. Чорны. Яшчэ нават не вельмі поз-
на — у хатах, мусіць, гараць яшчэ агні, на
вуліцах сярдзіта брэшуць і выюць сабакі.
Якімовіч.
2. перан. Разм. Ілгаць, хлусіць, маніць;
паклёпнічаць, нагаворваць, абгаворваць. У
Аленкі пратэст з душы выбіваецца. Хочацца
голасна сказаць усім гэтым плеткарам, што
яны лгуць, брэшуць! Колас.— Чаго гэта мне
брахаць? — паціскае плячамі Пеця і падае
Вольцы парожнія вёдры.— Я, канешне, мог
памыліцца — гэта іншая справа, а брахаць...
Вось што: гэта можам праверыць. Ракітны.
3. перан. Груб. Балбатаць, малоць языком,
пустасловіць. А так Марцін спявае, брэша з
хлопцамі..— «вясёлы, жыццёвы дзядзька».
Брыль. // Гаварыць непрыстойнае. Дня няма,
Каб зранку.. [Кузьма] не налізаўся. ..Ідзе па
вуліцы, шуміць, Бушуе, брэша і хаміць.
Корбан.
<> На ваду брахаць — прагна, многа, бяс-
конца піць. На пень брахаць — гаварыць
непрыстойнасці, неразумпае.
БРАХІЦЭФАЛ, -а, м. Спец. Чалавек з ка-
роткай талавой.
БРАХІЦЭФАЛІЯ, -і, ж. Спец. Форма чэра-
па, у якой падоўжнае вымярэнне (ад асновы
носа да патылічнага бугарка) толькі нязнач-
на перавышае папярочнае. _
[Ад грэч. ЬгасЬуз — кароткі і керЬаІе — га-
лава.]
БРАХЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які любіць
брахаць. Брахліеы сабака.
2. Які любіць хлусіць, маніць; ілжывы.
3, Балбатлівы, гаваркі. Брахлівы чалавек.
4. Які нагадвае сабачы брэх. Брахлівы
гоман.
БРАХМАН, -а, м. Чалавек, які належыць
да вышэйшай касты (першапачаткова — ка-
сты жрацоў) у Індыі.
БРАХМАНІЗМ, -у, м. Старажытнаіндыйская
рэлігія (вярхоўнае бажаство Брахма, або
Брама), якая ўзнікла ў 10—9 ст. да н. э.
БРАХМАНІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да брахманізму. Брахманісцкая рэлігія.
БРАХНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё; зак.
Аднакр. да брахаць. Убачыўшы гаспадара,
Аза танютка брахнула. Караткевіч. Сабака
гэтакай сустрэчы не чакаў. Брахнуў, падціс-
нуў хвост і дзёру даў. Корбан.
БРАХНЯ, -1, ж. Разм. пагард. Няпраўда,
хлусня, мана; паклёп, нагавор, абгавор. [Ді-
хан:] — Гітлераўцы тут брэшуць без дай ме-
ры штодня! А народ не верыць, не хоча ве-
рыць іхняй брахні, іхнім лістоўкам, іхнім га-
зетам. Лынькоў. Я не хацеў, каб мой матэ-
рыял назвалі брахнёй, і таму паставіў перад
сабой задачу дакапацца да самай глыбіннай
праўды. Сабаленка.
БРАХУН, -а, м. Разм. пагард. Ілгун, хлус,
манюка; паклёпнік, нагаворшчык. [Васіль Ці-
ханавіч:] — Гітлераўцы пішуць, што ўзялі
Маскву, Ленінград. Нават да таго, брахуны,
дадумаліся, што абеясцілі, каб бралі прапус-
кі, хто хоча ехаць у Маскву... Сіўцоў. // Той,
хто любіць вельмі шмат, без меры гаварыць;
балбатун, лапатун. 3 брахні не мруць, ды
брахунам веры не даюць. Прыказка.
БРАХУХА, -і, ДМ -хўсе, ж. Жан. да брахун.
[Акуля:] — Ідзі, ідзі, так вось і павераць табе,
брахусе. Колас.
БРАЦЕ. Разм. Ласкавы зварот да мужчы-
ны, хлопчыка. [Лабановіч:] — Дык што, браце
Янка: узрадуемся і ўзвяселімся. Няхай ад-
ступіцца ад нас ліха, а добра пачатае няхай
дабром і скончыцца. Колас. У шпіталь
едзем,— сказаў.. [Грыцко] спакойным гола-
сам,— у шпіталь, браце. Кулакоўскі.
БРАЦЁНІК, -а, м. Абл. Дваюрадны брат
(рэдка — родны). На двор да Якава з’язджа-
ецца сваяцтва з далёкіх вёсак: дзядзькі, цёт-
кі, браценікі, ля вазоў стаяць, кураць, гута-
раць. Галавач. У нядобры час даведаўся ге-
рой наш [Іван.], што браценік яго родны, ад-
пушчаны з войска, падпусціў яму канкурэн-
цыю. Гарэцкі.
БРАЦІК, -а, м. Памянш.-ласк. да брат (у 1
знач.); маленькі брат.— Як бацькі мае маюц-
ца? Як сёстры і брацікі гадуюцца? Бядуля.
Між двух дрэў сястрычка Браціка за ручку
3 кошыкам вядзе. Колас.
БРАЦІХА, -і, ДМ -цісе, ж. Разм. Тое, што
і братавая.
БРАЦІЯ, -і, ж., зб. 1. Манахі адной абшчы-
ны або манастыра.
2. з азначэннем. Жарт. Людзі, якіх яднае
адна справа, агульныя інтарэсы; пюдзі адна-
го круга. [Чмаруцька:]— Наш начальнік да-
рогі.. глядзіць, каб мы, мазутная, значыцца,
брація, залішне на пуці не вытыркаліся.
Лынькоў.
БРАЦКІ. -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
брата (у 2 знач.). Брацкая сям’я народаў.
Брацкі саюз. □ Яшчэ мацнейшымі сталі ма-
ральна-палітычнае адзінства савецкага гра-
мадства, брацкая дружба ўсіх народаў нашай
краіны. Брэжнеў. Дарагая Прыбалтыка,
Землі родныя, брацкія! Годы лепшыя баць-
кавы Там палеглі за працаю. Панчанка.
2. Шчыры, таварыскі, сяброўскі. Брацкія
адносіны. Брацкія поціскі рук. Брацкае пры-
вітанне.
3. Які адносіцца да брацтва (у 2 знач.).
Брацкія школы.
О Брацкая магіла — агульная магіла воі-
наў, змагароў, загінуўшых за якую-н. адзі-
ную справу.
БРАЦТВА, -а, н. 1. Садружнасць, еднасць;
брацкі саюз. [Адась Гушка:]— Калі мы [сал-
даты] зробім сабе сапраўдную бацькаўшчы-
ну, дзе будзе брацтва народаў, дзе будзе ча-
лавеку воля, дзе ён здзеку на сабе не будзе
чуць,— за бацькаўшчыну тую і паваяваць з
ворагамі можна будзе. Чорны.
2. Кола людзей, згуртаваных для якой-н.
адной мэты; рэлігійная абшчына.
БРАЦЦА, бярўся, бярэшся, бярэцца; бя-
рбмся, берацёся, бярўцца; незак. 1. за каго-
іага. Хапацца рукамі за які-н. прадагег, за
каго-н. Калі дзед бярэцца за бараду, гэта зна-
чыць, што ён узрушаны, узлаваны. Лынькоў.
Бяруся за бліжэйшую ад сябе ручку дзвер-
цаў, спрабую адкрыць. Кулакоўскі. [Млы-
нар] асцярожна кладзе на дно чоўна восці,
выкідае ў рэчку рэшткі абгарэлых смалякоў
з лучніка, бярэцца за шост і адплывае ад
берага, у туман. Барашка.
2. за што. Пачынаць работу, якую-н. дзей-
насць прыладай працы, зброяй. Усе жнеі
падняліся ўжо,— адны ваду пілі са збанкоў,
другія весела перакідваліся смешкамі, бра-
ліся за сярпы. Мележ. Заўсёды ў час пагра-
нічнік бярэцца за зброю. Заўсёды гатовы пе-
рамагчы і заўсёды гатовы памерці. Брыль.
3. за што. Прыступаць да чаго-н., распачы-
наць якую-н. дзейнасць. Рана ў калгасе бра-
ліся за сяўбу. Адамчык. I заўсёды, што б..
[Аксіння] ні рабіла, за якую б справу ні бра-
лася, у кожным жэсце яе, у кожным руху і
слове заўсёды адчувалася жанчына, чулая,
пяшчотная, клапатлівая. Васілевіч. Калі ўсе
разыходзяцца з хаты, тады Пятро вяртаецца
і бярэцца за снеданне. Пестрак.
4. з інф. Збірацца, намервацца, наважвац-
ца зрабіць што-н. Карніцкі як браўся аттра-
нуць кіцель, так і знямеў. Паслядовіч. Хлоп-
цы ўжо ці раз браліся правучыць Сыса. Віт-
ка. Нэлачка бралася плакаць — маці вярну-
лася да пасцелі. Грамовіч.
5. з інф. Прымаць абавязацельства, адваж-
вацца, умець, магчы зрабіць што-н. [Забалот-
яы.’І — Бяруся правесці сваім лакаматывам
цяжкавагавы састаў! Васілёнак. Паважаны
чалавек адзін 3 далёкіх і чужых краін Пры-
ехаў вандраваць па Беларусі, Чаго — сказаць
я не бяруся. Крапіва.
6. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Паяўляцца, узні-
каць. I дзе браліся толькі сілы ў гэтай ху-
дарлявай дзяўчынкі! Лынькоў.
7. Разм. Наставаць, пачынацца (пра з’явы
прыроды). Зіма бралася нядружна. Дуброў-
скі. Мароз бярэцца, паціскае, Па лесе лускае,
гуляе. Колас. / у безас. ужыв. Бралася на
дзень. Бралася на мароз.
8. Разм. Ісці, рушыць, падавацца ў пэўным
напрамку, накіроўвацца. Калі.. [дзядзька] да-
ведаўся, што мы едзем паглядзець коласаў-
скія мясціны, дык прамовіў:)—Э-э, тады вам
трэба брацца толькі праз Акінчыцы. С. Алек-
сандровіч. [Алесеву] ўвагу прыцягнула адзі-
нокая постаць, якая віднелася здалёк і сця-
жынкаю бралася да сяла. Броўка.
9. Хапаць насадку, лавіцца на вуду, спі-
нінг (пра рыбу). 1 рыба не хацела брацца ні
на блёсны, ні на нажыўку. Брыль.
10. за каго-што. Ліпнуць, прыставаць да
каго-чаго. Пад коламі трашчала ламачча,
мокрае лісце бралася за колы і мокрая зям-
ля наліпала на шыны, як жаўтаватая жар-
ства. Чорны.
11. за што. Разм. Выказваць старанне, ах-
воту да якой-н. работы. Гадоў пяць таму на-
зад хадзіла вучыцца адна дзяўчынка, адна
на ўсю школу. 1 бралася яна добра, ды за-
хварэла нейк зімою і памерла. Колас. Дзень
і ноч сядзіць [меншы сын] з вудаю на рэчцы,
за гаспадарку ж ані не бярэцца. Якімовіч.
12. за каго-што. Разм. Заступацца, ручацца
за каго-н.; абараняць. [Сёмка з Рыгорам] бра-
ліся адзін за другога, калі хто хацеў аднаго
в іх пакрыўдвіць. Г&ртвы.
13. за каго. Разм. фам. Прымаць меры
ўздзеяння.
14. чым. Набываць новую якасць, змяняц-
ца; ператварацца ў што-н. Неба на ўзбалот-
ку ўжо вельмі пасвятлела, нават крыху па-
чало брацца чырванню. Мележ.
15. Разм. Расці, набірацца сілы. Пшаніца
бралася ў рост. □ Вось пачало ў нас расці..
на полі, добра, няхай расце, пасеем яшчэ
сёе-тое новае, няхай бярэцца. Кулакоўскі.
Усюды.. браліся густыя, у пояс чалавека, тра-
еы. Лынькоў.
16. Зал. да брапь (у 1—8, 10, 13, 14, 16, 18
знач.).
0 Брацца за бокі (за жывот) — смяяцца,
рагатаць да болю ў жываце. Брацца (узяц-
ца) за галаву — а) быць вельмі здзіўленым,
уражаным чым-н.; б) своечасова спахапіцца,
зразумець. Брацца загрудкі (за чубы) —
задзірацца, даходзіць да сутычкі. Брацца
(узяцца) за гуж — пачынаць якую-н. сур’ёз-
ную справу. Брацца за зброю — пачынаць
узброеную барацьбу супраць каго-, чаго-н.
Брацца (узяцца) за розум — стаць на пра-
вільны шлях. Брацца (прымацца) ў раз-
лік — улічвацца, брацца пад увагу. Брацца
ў рожкі — адчуць сілу, пачаць выяўляць
сваю самастойнасць, спрачацца з кім-н.
Брацца ў сілу — пачынаць хутка расці, буй-
на развівацца; усталёўвацца.
БРАЦЬ, бярў, бярэш, бярэ; бярбм, берацё,
бярўць; незак. 1. каго-што. Авалодваць якім-н.
прадметам, абхопліваючы пальцамі рукі.
Браць кнігу. // У спалучэнні з назоўнікамі
«рот», «зубы», «губы» — захопліваць, сці-
скаць. Браць карандаш у зубы. □ Кіслінкі-
журавінкі, Чырвоныя бакі, Бяруць у рот
дзяўчынкі, Бяруць і хлапчукі. Галіноўская.
.//Дакранацца да чаго-н., чапаць што-н. рукою.
Рукамі не браць. □ У знепакоеная тым, што..
[Захара Зынгі] доўга няма, прыходзіла дачка
яго Рыта, брала.. пад руку і заводзіла дадо-
му. Чорны. // Аддзяляць частку чаго-н. для
даследавання. Браць пробу, кроў, аналізы. //
Зачэрпваць, набіраць. Бяру рукамі чорную
раллю. Свірка. Жалудоў было так многа, што
іх можна было браць проста прыгаршчамі.
ІПамякін. // Зьхопліваць, паглыбляцца. Бярэ
нарог усё глыбей, глыбей. Зарыцкі. // У спа-
лучэнні з назоўнікамі «рукі», «плечы» і
інш.— узвальваць які-н. груз на сябе. Браць
на плечы мяшок. □ Сяргей падыходзіў да Ра-
гіны і, моўчкі паглядаючы на яе, браў на ру-
кі дачку і нёс у хату. Адамчык. /у перан.
ужыв. Чым.. [Рая] пакрыўдзіла старэйшых, у
чым вінавата? Хіба не для таго, каб аддзяка-
ваць вось гэтым жанчынам за ўсё добрае, ста-
ралася, уставала на досвітку, брала на свае
плечы цяжкую працу? «Маладосць». // Збі-
раць (нра ягады, грыбы). Гаварылі пра брус-
ніцы. Іх было гэтым летам хоць вазамі вазі.
Сястра мне расказала, дзе яна іх брала —
у якім лесе, на якіх барах і касагорах. Ерма-
ловіч. // Збіраць нектар (пра пчол). Была
акурат тая пара, калі пчолы бралі гаючы лі-
павы мёд. Сабаленка. // Набіраць чаго-н., за-
пасіць што-н. Паравоз сапраўды браў дровы.
Лынькоў. // Прыхопліваць што-н. з сабою ў
дарогу. Ёй [Марынцы] бабка Ева памагае,
А дзед дарады падае, Што браць з сабою, рэч
якая Патрэбна болей для яе. Колас. Штур-
ман.. заўсёды браў у палёт гранату. Шамя-
кін. // Красці. Воўк і лічанае бярэ. Прыказ-
ка. // Хапаць насадку, кляваць. Раніцай, на
досвітку, карась, як правіла, бярэ са дна.
Матрунёнак. На блешню і мармышку з ма-
тылём бярэ акунь. «Беларусь».
2. Сілай захопліваць што-н., дамагацца ў
барацьбе. Браць уладу ў свае рукі. Браць
ініцыятыву. // Згаджацца ўзначальваць што-н.
Паклікаў мяне завуч у дырэктарскі кабінет
ды кажа: — Табе, Сцяпан Пятровіч, прыйдзец-
ца дзесяты клас браць. Ермаловіч.
3. Прымушаць несці якую-н. службу, вы-
конваць які-н. абавязак. Браць у салдаты.
Браць на зборы. // Прымаць, залічваць у
склад чаго-н. Браць на работу. □ Бралі ў
атрад толькі зусім надзейных, пасля грун-
тоўнай праверкі. Брыль. // Прымушаць пайсці
за сабою; арыштоўваць, знявольваць. Каты
лютыя бралі Ганулю Казей, з хаты роднае
бралі, ад родных людзей. Дубоўка. // Най-
маць. Браць фурманку. // Забіраць сілай, ад-
біраць. Браць у палон. // Згаджацца, каб
хто-н. суправаджаў, не пакідаць; запрашаць.
Зімою часта прыязджалі з горада шэфы і бра-
лі- з сабой некалькі чалавек дэлегатаў.. пака-
заць сваё жыццё. Чорны. Князь любіў ездзіць
на паляванне і заўсёды браў з сабою Кірылу.
Колас.
4. 3 боем авалодваць чым-н. Дзед Пятрусь
у Вялікую Айчынную вайну быў партызанам,
затым браў Берлін і нават на сцяне рэйхста-
га пакінуў свой подпіс. Сіняўскі. Маладосць!
Гэта ты у ватоўцы рабочай Зімні брала даж-
джлівай кастрычніцкай ноччу. А. Вольскі.
Смеласць гарады бярэ. Прыказка.
5. Збіраць, спаганяць што-н. Дорага браць.
Браць плату, хабар. // Карыстацца чыімі-н.
дабротамі. Нічога не давала ты радзіме. Усё
брала ад яе, прызвычаілася браць, як належ-
нае, як законнае. Лынькоў. Ц Запазычваць.
Браць з чужога вопыту. // Збіраць, атрымлі-
ваць (пра ўраджай). Там, на калгасных ага-
родах Багаты бралі ўраджай. Глебка.
6. Жаніцца з кім-н. Враць за жонку. □
Прыйшлося [Пятрэсю] браць касавокую Хі-
му, што заседзелася ў дзеўках. Арочка.
7. Знаходзіць.— Эдэм! Эдэм!..— смяялася
яна [Паста].— Адкуль бярэш ты гэтакія сло-
вы!.. 3. Астапенка.
8. Спыняцца на чым-н., выбіраючы з мно-
гага. Рэаліст Багдановіч браў чалавека такім,
якім ён быў у жыцці, з усімі станоўчымі і
адмоўнымі рысамі. Майхровіч. Малашонак
браў не сутнасць заметкі, а калючыя яе бакі.
Ермаловіч.
9. Выдаткоўваць, займаць, выкарыстоўваць.
Машына бярэ многа бензіну. □ Крышталіч-
ныя трыёды не бяруць энергіі на напал като-
да. «Беларусь». /у перан. ужыв. Вайна брала
ўсё новыя ахвяры. Колас.
10. Надзяваць, прывязваць. Браць каня на
аброць. Браць цяля на вяроўку. // Абмяжоў-
ваць якое-н. дзеянне, перагароджваць. Браць
ваду на застаўкі. // Асаджваць, змяшчаць.
Браць партрэт у рамку.
11. Рабіць якое-н. фізічнае або псіхічнае
ўздзеянне на каго-н., што-н., разбіраць, апа-
ноўваць. Мароз бярэ за вушы. Зайздрасць бя-
рэ. □ Іржа яе не брала. Выла цвёрдай сталь.
Танк. Діагула пачынаў злаваць, і хмель яго
пе браў. Крапіва. А пад хваінаю на грудзе
Вакол стажка аж кішаць людзі, Гарачка
ўсіх бярэ такая, Што пот ім вочы залівае.
Колас. Міхалку ўжо браў сон. Чорны.
12. Перамагаць у схватцы. «Пірат» лёгка
браў ліса і на рэдкасць разумна вёў зайца.
Карамазаў. // перан. Перамагаць з дапамогай
чаго-н. Враць не сілай, а розумам. / у безас.
ужыв. Тваё бярэ. // Адольваць, паражаць, пра-
біваць (часцей з адмоўем). Яго ні куля ні
штык не бярэ. /I Добра рэзаць (пра нож,
брытву, касу). Каса не косіць — каса брые
I шчытнякі бярэ сухія, Бо ў дзядзькі рукі за-
латыя. Колас. / у безас. ужыв. Хоць білі гар-
маты па сыну Урала ды бронь баявую сна-
радам не брала! Вялюгін.
13. Набіраць хуткасць, дасягаць пэўнага
ўзроўню. Браць разгон. Браць вышыню. □
Дзе чыгунка ішла чыстым полем, цягнік браў
самы шпаркі свой рух. Чорны. // Паўтараць
за кім-, чым-н. які-н. гук, дамагаючыся пада-
бенства; выклікаць гучанне, дакрануўшыся
да струн і пад. Браць ноту. Браць верхняе
до. □ [Захар Зынга] падсядае туды бліжэй і
ціхенька бярэ на гармоні некалькі нясмелых
акордаў. Чорны. // Накіроўвацца, схіляцца.
Враць управа. Браць кірунак. □ У гэтым мес-
цы звілістая сцежка, наткнуўшыся на зялё-
ную заслону, брала крута ўверх. Арочка.
// Лавіць, авалодваць чым-н. Мячы... [настаў-
ніца] брала на дзіва прыгожа і ўмела. Васі-
левіч. // Насцігаць, паражаць. Ружжо на паў-
кіламетра бярэ.
14. Пачынаць рухацца, пераадольваючы пе-
рашкоду, цяжкасць. Машына рыўком бярэ з
месца. Шамякін.
15. Дамаўляцца аб выкарыстанні чаго-н.
Браць адпачынак, адгул. // Даваць згоду
што-н. выканаць, зрабіць. Браць заказ, падрад.
Враць абавязацельства. // Даваць згоду на
выкарыстанне чаго-н. Стрончык.. нікога чу-
жога ў сваю хату браць не хацеў. Ядвігін Ш.
// Праявіць клопат аб кім-н., аказаць пад-
трымку каму-н., пашырыць уладу на каго-н.
Браць пад абарону, пад сваю ўладу, пад
ахову.
16. Умоўна прымаць, лічыць. За кіламетр
на мясцовасці браць міліметр на паперы.
17. Удзельнічаць; згаджацца. Браць удзел.
Браць чый-небудзь бок.
18. Купляць. Глядзі, каб ягад без білета У
лесе бабы не збіралі I на грыбы каб білет
бралі. Колас.
19. Разм. Атрымліваць (зарплату, пенсію і
пад.). [Анна Паўлаўна:] Вядома ж, ты тры
тысячы ў месяц бярэш. Крапіва.
20. Есці, спытваць (часцей з адмоўем). Ні-
чога ў рот не браць.
21. Мацнець. Нанач бярз мароз.
0 Браць (блізка) да еэрца — пакутліва,
хваравіта ўспрымаць што-н. Браць (узяць)
быка за рогі — пачынаць дзейнічаць энергіч-
на, адразу і з самага галоўнага. Браць
(узяць) верх над кім — дамагацца (дамаг-
ч'ыся) перавагі, адольваць (адолець) каго-н.
Браць (узяць) волю над кім — навязваць
(навязаць) каму-н. свае жаданні, сваю волю.
Браць (узяць) голымі рукамі — авалодваць
(авалодаць) кім-н. без асаблівых цяжкасцей.
Браць горлам — дамагацца чаго-н. крыкам.
Браць (узяць) грэх на душу — паступіцца
сваім сумленнем, перакананнем, зрабіць
учынак, які пярэчыць устаноўленым нормам
і прынцыпам маралі, закону ў інтарэсах ка-
го-, чаго-н. Браць (узяць) за горла (за глот-
ку, жабры) — прыставаць (прыстаць), сілай
прымушаць (прымусіць) да чаго-н.; ставіць
(паставіць) у бязвыхаднае становішча. Браць
(узяць) за душу — з глыбокай уразлівасцю
ўспрымаць (успрыняць) які-н. выпадак, зда-
’рэнне. Браць (узяць) за жывое — даймаць
(даняць) чым-н., расстройваць, прымушаць
(прымусіць) нервавацца. Браць (узяць) за
каўнер, за карак — прыцягнуць да адказна-
сці. Браць (узяць) за еэрца — хваляваць, ра-
біць (зрабіць) моцнае ўражанне. Браць
(узяць) з бою (боем) — а) у працэсе бою
авалодаць тэрыторыяй, умацаваннямі пра-
ціўніка; б) дамагацца чаго-н. энергічнымі
дзеяннямі. Браць (узяць) зморам; браць
(узяць) на змор — а) адольваць (адолець)
каго-, што-н., давёўшы да поўнай страты
сіл; б) дамагацца (дамагчыся) чаго-небудзь
ад каго-н. настойлівым, назойлівым уздзеян-
нем. Браць каўшом — тое, што і чэрпаць
к а ў ш о м (гл. чэрпаць). Браць (узяць) на
абардаж — атакаваць варожае судна, шчьтль-
на наблізіўшыся да яго. Браць на арапа —
браць ашуканствам, падманам. Браць на
бога — выпытваць што-н., ставячы правака-
цыйныя пытанні. Браць (узяць) на буксір —
памагаць каму-н., хто адстае, выкопваць
што-н. Браць (узяць) на веру што — верыць,
давяраць, калі па якой-н. прычыне нелыа
ўпэўніцца ў чым-н., праверыць што-н. Браць
(узяць) на заметку (на карандаш) — звяр-
таць (звярнуць) на што-н. увагу, запамінаць
(запомніць), запісваць (запісаць) для памя-
ці. Браць (узяць) на мушку (на прыцэл) —
а) прыцэльвацца (прыцэліцца) у каго-,
што-н.; б) сканцэнтроўваць (сканцэнтраваць)
увагу на кім-, чым-н. Браць на ўсе застаў-
кі — старацца з усіх сіл бегчы, што-н. ра-
біць. Браць (узяць) напрамак (кірунак) —
пачынаць рухацца, ісці ў якім-н. напрамку.
Браць на пуп (груб.)—перанапружвацца
фізічна. Браць (узяць) на сябе што — а) зга-
джацца (згадзіцца) быць адказным за што-н.;
б) выказваць (выказаць) гатоўнасць зрабіць
што-н., асабіста ручацца (паручыцца) за вы-
кананне чаго-н. Браць на цыгундар — прыцяг-
ваць да адказнасці. Браць ногі на плечы (у
рукі) — хутка, паспешна ўцякаць. Браць
(узяць) пад абстрэл гл. узяць. Браць (узяць)
пад казырок — аддаваць (аддаць) чэсць, ві-
таць, прыкладваючы правую руку да галаўно-
га ўбора. Браць (узяць) пад каравул — узяць
пад варту, арыштаваць. Браць (узяць) пад
увагу — заўважаць (заўважыць), улічваць
(улічыць) што-н., выносячы якое-н. рашэнне.
Браць (узяць) прыклад — пераймаць (пера-
няць) у каго-н. што-н. Браць (узяць) сваё —
дамагацца (дамагчыся) жаданага, мець чака-
ныя вынікі. Браць (узяць) след — высочваць
(высачыць) звера. Браць (узяць) слова — па-
прасіць (прасіць) на сходзе, нарадзе і пад.
дазволу выказаць сваю думку. Браць (узяць)
слова з каго — дамагацца (дамагчыся) ад ка-
го-н. абяцання выканаць што-н. Браць
(узяць) слова назад — адмаўляцца (адмовіц-
ца) ад дадзенага абяцання, абавязацельства.
Браць (узяць) сябе ў рукі — авалодваць (ава-
лодаць) сабой. Браць (узяць) у абарот —
аказваць (аказаць) рашучае ўздзеянне на ка-
го-н., прымушаць (прымусіць) весці сябе як
належыць. Браць у апрацоўку — уздзейнічаць
на каго-н., імкнучыся схіліць да чаго-н., зра-
біць уплыў на каго-н. Браць (узяць) у гала-
ву што — многа думаць пра што-н. Браць
(узяць) у лоб — груба, просталінейна дама-
гацца (дамагчыся) чаго-н. Браць (узяць) у
разлік — улічваць (улічыць), прымаць (пры-
няць) пад увагу. Браць у рукі каго, што —
рабіць каго-н., што-н. паслухмяным, падатлі-
вым, пакорным сваёй волі. Браць (узяць) у
шоры — моцна трымаць у руках, рашуча і
жорстка абмяжоўваць каго-н. ва ўчынках.
Браць (узяць) шлюб — выходзіць (выйсці)
замуж, жаніцца. Дзіва бярэ гл. дзіва. Ліха
яго бяры гл. ліха. Наша (ваша, іх) бярэ
(возьме, узяло) — мы (вы, яны) перамагаем.
Ні кроплі (каплі) у рот не браць — зусім не
піць спіртнога. Смех бярэ гл. смех. У рот не
браць — нічога не есці. Хоць рукамі бяры —
пра тое, чаго вельмі многа, чым лёгка авало-
даць. Цераз сябе браць — рабіць цераз сілу.
Чорт не бярэ гл. чорт.
БРАШПІЛЬ, -я, м. Лябёдка для спуску і
падымання якара, размешчаная ў насавой
частцы судна.
[Гал. Ьгаасізріі.]
БРАІПУРА, -ы, ж. Неперыядычнае выдан-
не ў выглядзе некалькіх збрашураваных ліс-
тоў друкаванага матэрыялу аб’ёмам звыш ча-
тырох, але не болып чым 48 старонак, як
правіла, у вокладцы. Стол увесь час быў за-
валены разгорнутымі кнігамі, брашурамі, да-
веднікамі і сшыткамі. Дуброўскі.
[Фр. ЬгосЬнге.]
БРАШУРАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да брашуравапня. Брашураеальны
цэх. // Прызначаны для брашуравання. Бра-
шуравальная машына.
БРАШУРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. брашураваць; брашуроўка.
БРАШУРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад брашураваць.
2. у знач. прым. Змацаваны ў выглядзе
брашур. Брашураваная кніга.
БРАШУРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
брашураваць.
БРАШУРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; незак.,
што. Сшываць або змацоўваць друкаваныя лі-
сты кнігі, брашуры, часопіса і пад. адпавед-
на нумарацыі. Стомы пальцы рук не чуюць,
клеяць, рэжуць, брашуруюць. А. Александро-
віч.
[Ад фр. ЬгосЬег.]
БРАШУРОВАЧНЫ -ая, -ае. 1. Які мае да-
чыненне да брашуроўкі. Брашуровачныя ра-
боты.
2. у знач. наз. брашурбвачная, -ай, ж. Май-
стэрня, цэх, дзе робіцца брашураванне.
БРАПГУРОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. брашураваць; брашура-
ванне.
БРАШУРОУІПЧЫК, -а, м. Друкарскі рабо-
чы. які займаецца брашуроўкай.
БРАШУРОЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да бра-
шуроўшчык.
БРОВАР, -а, м. Вінакурны завод; вінакур-
ня. Пры карчме была крама і шынок, у які
гарэлку прывозілі бочкамі з недалёкага пан-
скага бровара. Бядуля.
БРОВАРНЫ, -ая, -ае. Які належыць брова-
ру, выкарыстоўваецца на бровары. Броварны
чан.
БРОВАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бровара. Броварскія рабочыя.
БРОВАРПІЧЫК, -а, м. Майстар, які пра-
цуе на бровары.
БРОВЫ гл. брыво.
БРОД, -у, М -дзе; мн. брады, -бў; м. 1.
Неглыбокае месца на ўсю шырыню ракі, во-
зера, па якім можна перайсці, пераехаць; пе-
раход, пераезд. [Хлонцы] глядзелі, як Мікалай
нсраходзіў бродам рэчку. Чорны. \Раманенка\
добра ведаў брады і без затрымкі пераправіў-
ся цераз рэчку. Шамякін. Па дарозе можна
сустрэць доўгія гнілыя брады з жабамі ў ста-
ячай, цвілой вадзе. Сачанка.
2. След, пракладзены на сенажаці, на полі,
каб размежаваць участкі. Дзядзька Марцін
правёў брод аж да палавіны доўгага і нешы-
рокага шнура. Колас.
БРОЙЛЕР, -а, м. 1. Кураня, якое гадуецца
на мяса асобым спосабам.
2. Памяшканне, дзе гадуюць такіх куранят.
[Англ. Ьгоііег.]
БРОЙЛЕРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бройлера; прызначаны для бройлера. Брой-
лерная птушкагадоўля. Бройлерная фабрыка.
Бройлерны рацыён.
БРОМ, -у, м. 1. Хімічны элемент, цяжкая
вадкасць, якая дае чырвона-бурую пару з рэз-
кім непрыемным пахам.
2. Лякарства для супакойвання нервовай
сістэмы, якое мае ў сваім саставе бромістыя
злучэнні. _
[Ад грэч. Ьгошоз — дрэнны пах.]
БРОМАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
брому.
БРОМІСТЫ, -ая, -ае. Які мае ў сваім са-
ставе бром. Бромісты натрый. Бромістыя солі.
БРОНЕ... (а таксама браня...). Першая са-
стаўная частка складаных слоў, якая адпавя-
дае па значэнню словам бранявы, бра-
н і р а в а н ы, напрыклад: бропедрызіпа, бро-
нетранспарцёр.
БРОНЕАЎТАМАБІЛЬ, -я, м. Баявы брані-
раваны аўтамабіль, прызначаны для развед-
кі, аховы і сувязі; бранявік; бронемашына.
БРОНЕМАШЫНА, -ы, ж. Тое, што і б р о -
неаўтамабіль. Разведка данесла, што ў
вёску.. прыбылі немцы. Рэгулярнае войска з
артылерыяй і бронемашынамі. Брыль.
БРОНЕТРАНСПАРЦЁР, -а, м. Баявая бра-
ніраваная аўтамашына,. прызначаная для пе-
равозкі пяхоты на поле бою і для разведкі.
I вось з засадай параўняўся бронетранспар-
цёр з дзесяткам гітлераўцаў і тры аўтама-
шыны са скрынкамі. ПІчарбатаў.
БРОНЕЦЯГНІК, -а, ж. Тое, што і бра-
н я п о е з д. Па пуцях стаяў мёртвы бронецяг-
нік, палалі эшалоны з боепрыпасамі. Мележ.
БРОНЗА, -ы, ж. 1. Сплаў медзі з волавам,
свінцом і іншымі металамі. Скульптура з
бронзы.
2. зб. Мастацкія вырабы з такога сплаву.
Выстаўка бронзы.
3. перан. Назва колеру, падобнага да коле-
ру бронзы. Бронза загару. Бронза валасоў.
□ Крануты бронзай восеньскія травы, сады
лісцё скідаюць спакваля. Калачынскі.
4. Разм. Пра бронзавы медаль, атрыманы за
трэцяе месца ў спартыўных спаборніцтвах,
на конкурсе і пад.
БРОНЗАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачынен-
не да бронзы. // Зроблены з бронзы. [Багуцкі]
так ударыў кулаком па стале, што перакулі-
лася бронзавая чарніліца. Лынькоў.
2. Цьмяна-залацісты або карычневы; коле-
ру бронзы. Хлопчык быў у адных трусіках
на шлейках, моцна складзены, увесь бронза-
вы ад загару. Хадкевіч. Над дрэвамі ўжо
ўзляталі бронзавыя хрушчы. Караткевіч.
О Бронзавы век гл. век.
БРОНХІ, -аў; адз. брбнха, -і, ДМ -псе, ж.
Разгаліненні дыхальнага горла, якія право-
дзяць паветра ў лёгкія.
[Ад грэч. ЬгопсЬоз.]
БРОНЬ1 і (радзей) БРОНЯ, -і, ж. Замаца-
ванне якой-н. асобы або прадмета за кім-,
чым-н., якое робіць іх недатыкальнымі для
іншых, а таксама дакумент на такое замаца-
ванне. У Паўла і Васі .. была бронь, аднак
хлопцы вырашылі ісці на фронт. Брыль.
[Ерліаліцкі] падаў на подпіс бронь на зарпла-
ту. Скрыган. Леў Раманавіч раптам адчуў,
што.. хавацца далей за паперкай-бронню не-
прыстойна і нават злачынна. Асіпенка.
БРОНЬ2. У выразе: бронь божа — тое, што
і барані божа (гл. бог).
БРОНЯ гл. бронь '.
БРОСНЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бросні.
БРОСНЕЦЬ, -ее; незак. Пакрывацца, за-
цягвацца бросняй (пра вадкасць).
БРОСНЯ, -і, ж. 1. Мікраскапічны грыбок,
які развіваецца на заражанай гніллю вадкас-
ці або волкай паверхні чаго-н.; плесня. Смя-
тана пакрылася тоўстым слоем бросні.
2. Зялёная паверхня з водарасцей, якой па-
крываецца застаялая вада. Ні параходы, ні
баржы, ні плыты не плылі па Дзвіне; бросняй
зарасталі рачныя затокі. Хадкевіч. // перан.
Атмасфера застойнасці, праяўленне адмоў-
ных з’яў, пошласці.
БРОЎКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. брбвак; ж.
Лінія перагіну, выступ на краі чаго-н. (даро-
гі, кручы і пад.). Аляксей азірнуўся на Сон-
цава, які з санліеым выглядам сядзеў паблі-
зу на броўцы дарогі. Мележ.
БРОЎНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
брыва (броваў). Броўныя дугі.
БРОШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Упрыгожанне са шпількай для прыколвання
яго на жаночым плацці каля шыі або на гру-
дзях. [Пані Авяліна] была ў таннай паркалё-
вай сукенцы з брошкай. Бажко.
[Фр. ЬгосЬе.]
БРУД, -у, М -дзе, м. 1. Тое, чым што-н.
забруджапа, запэцкана; гразь. А каб змыць
з зямлі бруд, скалыхну я ваду, Што дажджом
налілася свінцовым. Чарот. Пад кажурынай
лісцяў прэлых Зіма схавала бруд і твань. Ко-
лас. // Адкіды, смецце і пад. Перад касавіцай
кончылася ў пограбе бульба, і стары загадаў
бабам ачысціць пограб ад бруду. Брыль.
Зусім нядаўна растаў снег. Узімку быў ён
надта белым, а цяпер.. ляжыць змешаны з
гразёю і розным брудам. Каваль. // Насяко-
мыя, якія паразітуюць на целе чалавека і жы-
вёлы. У бялізне за часы.. [Пракопавага] ванд-
роўніцтва завялося нямала рознага бруду. Ко-
лас.
2. перан. Што-н. нізкае, амаральнае, нядоб-
расумленнае; напластаванне адмоўных якас-
цей. [Стэфа:]— Пянавісць мая будзе жорст-
кая, бязлітасная. Нянавісць да бруду, падма-
ну, мяшчанскага дабрабыту ў сваім гняз-
дзечку... Савіцкі. Па-ўдарнаму працу на пле-
чы бяру, Мінуты не страціўшы марна: 3 вёскі
змываць дакастрычніцкі бруд—Задача мая
ударная. Крапіва.
БРУДЗІЦЦА, -дзіцца; незак. Станавіцца
брудным; пэцкацца. Светлае адзенне ў дарозе
хутка брудзіцца.
БРУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; каго-што і
без дап. 1. Рабіць брудным, пэцкаць.
2. Рабіць смецце; смёціць.
3. перан. Няславіць, ганьбіць, зневажаць;
чарніць.
0 Рукі брудзіць — умешвацца ў брудную
справу, у непрыемную гісторыю.
БРУДНА. 1. Прысл. да брудны.
2. безас. у знач. вык. Пра наяўнасць бруду
дзе-н.
БРУДНЫ, -ая, -ае. 1. Нячысты, нямыты, з
прыкметнымі слядамі пылу, бруду на паверх-
ні. Склеп быў нізкі, вільготны, з прапылены-
мі, бруднымі сценамі. Лынькоў. Уздыхае ба-
радаты, а потым ідзе назад у сенцы, цяжка
ступаючы бруднымі патрэсканымі нагамі па
гладкай, як ток, зямлі. Мурашка. Старая вы-
цягнула са свайго падгалоўя брудную, пра-
цёртую на спіне кашулю. Брыль. / у знач.
наз. бруднае, -ага, н. Да чыстага бруднае не
прыстае. Прымаўка. // Непрыбраны, засмеча-
ны, запушчаны. Цьмяны дрыготны агонь
асвятліў раскошную хату—амаль пустую і
страшэнна брудную. Зарэцкі.
2. Такі, дзе асноўны колер выступае невы-
разна, няярка. Сонца заходзіла за брудную,
празрыстую павалоку. Лобан.
3. Прызначаны для адкідаў. Вруднае вядро.
// Які мае дачыненне да чаго-н. нячыстага,
маркага. Брудная работа.
4. перан. Грубы, непрыстойны, агідны.
Брудная лаянка. Брудныя думкі. Брудныя
плёткі, намеры.
5. перан. Які выклікае маральную агіду.
Брудная справа. Брудная роля. Брудная душа.
о [Ціжак] прызнаўся Мальвіне, што даўно
хацеў уцячы з-пад начальства Мачуліна, бо
той — чалавек нікчэмны і брудны. Дуброўскі.
БРУДЭР, -а, м. Апарат для абагравання
выведзеных у інкубатары птушанят свойскіх
птушак (куранят, качанят і пад.).
[Англ. Ьгоойег.]
БРУДЭРШАФТ, -а. М -фце, м. У выразе:
піць брудэршафт або піць на брудэршафт
з кім — замацоўваць сяброўства па застоль-
наму звычаю, паводле якога двое ўдзельнікаў
адначасова п’юць свае чаркі, цалуюцца і гэ-
тым устанаўліваюць узаемную дружбу і пра-
ва звяртацца адзін да другога на «ты».
[Ням. ВгіійегзсЬаП — братэрства.]
БРУЖМЁЛЕВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да бружмелю. Вружмелевы куст.
2. у знач. наз. бружмёлевыя, -ых. Сямейст-
ва дрэвавых і кустовых раслін, да якога адно-
сяцца каліна, бузіна, бружмель і іншыя.
БРУЖМЁЛЬ, -ю, м. Кустовая расліна ся-
мейства бружмелевых з папарна размешча-
нымі лісцямі і рознакаляровымі духмянымі
кветкамі.
БРУІСТЫ, -ая, -ае. Які бруіцца; струмені-
сты. Эх вы, песні, мае песні, 3 ніў, з дуброў
цяністых, Ад сярпа, касы, сякеры, Ад крыніц
бруістых! Танк.
БРУІЦЦА, бруіцца; незак. Цячы, пераліва-
ючыся (пра ручай, крыніцу і пад.). Там фан-
тан, як вадаспад, Не сціхаючы бруіцца.
А. Александровіч. // перан. Разыходзіцца
струменямі, хвалямі (пра паветра, святло,
пах і пад.). 1 Лагода адчуў, што цяпло, якое
бруілася з.. [Дашыных] еачэй, адразу пранікла
ў самае яго сэрца, моцна завалодала ім. Ва-
сілевіч. Каласістыя мірныя палі, якія бруіліся
пад ветрам, уціхамірвалі душу. Шарахоўскі.
БРУІЦЬ, бруіць; незак. Тое, што і б р у -
і ц ц а. Ціха рэчанька бруіла, штось шаптаў
чарот вадзе. Машара. Гімнам кроў бруіць у
жылах. Танк.
БРУК, -у, м. Укладзеная каменем праез-
джая частка вуліцы, дарогі, плошчы. Ідзе так
дзядзька і па бруку Адзін за дзесяць робіць
груку. Колас.
[Ням. Вгйске — мост.]
БРУКАВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Разм. Брукаваная дарога, шаша. Калі на-
ша машына звярнула з брэсцкага асфальту і
пайшла ўздзёнскай брукаванкай, мне чамусь-
ці захацелася, каб машына ішла як найпа-
вальней. Сабаленка.
БРУКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. брукаваць.
БРУКАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад брукаваць.
2. у знач. прым. Укладзены каменем. А еось
і мястэчка, звычайнае мястэчка з каменнымі
брукаванымі вуліцамі. Пестрак. Нізка пад
ветрам гнуцца жыты. Шлях брукаваны б’юць
капыты. Гаўрусёў.
БРУКАВАЦЦА, -кўецца; незак. Зал. да
брукаваць.
БРУКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.,
што. Пакрываць, укладаць каменем (вуліцы,
дарогі, плошчы і пад.). Мы праз горку да рэч-
кі Канал павялі, Брукавалі каменнем яго бе-
рагі. Куляшоў.
БРУКАР^ -а, м. Рабочы, спецыяліст па
ўкладцы бруку. Пакінуўшы брата, ..[Красуц-
кг] рабіў у Слуцку брукаром. Скрыган.
БРУНЁТ, -а, М -нёце, м. Мужчына з чор-
нымі або вельмі цёмнымі валасамі. Падобныя
з твару, браты шмат у чым адрозніваліся
адзін ад аднаго: маладзейшы — вышэй рос-
там, белы, з простымі і мяккімі, як лён, еа-
ласамі, у той час калі Сяргей амаль брунет.
Шамякін.
[Фр. Ьгнпеі.]
БРУНЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да брунет.
БРУС, -а; мн. брусы, -6ў; м. 1. Бервяно,
апілаванае або ачасанае з чатырох бакоў.
1 заўсёды пасля.. работы [пільшчыкаў] выра-
сталі высокія штабелі шпал, цалёвак, светлых
брусоў, бэлек. Паслядовіч.
2. Прадаўгаваты прадмет, кавалак чаго-н.
чатырохграннай формы. Врус мыла. □ У ад-
ной руцэ.. [чалавек] трымаў лусту хлеба, у
другой брус сала. Чорны.
3. Тое, што і брусок (у 2 знач.).
4. толькі мн. Гімнастычная прылада з
дзвюх круглых паралельных перакладзін, за-
мацаваных на стойках. Практыкаванні на
брусах.
БРУСКОВЫ, -ая, -ае. Які мае форму брус-
ка (у 2 зйач.). Брускоеае мыла.
БРУСНІЦЫ, -ніц; адз. брусніца, -ы, ж. 1.
Кустовая ягадная расліна сямейства брус-
нічных.
2. Ягады гэтай расліны. Усе сухія баравіны
Пакрыты завяззю брусніц. Глебка.
БРУСНІЧНІК, -у, м. Зараснік дробнай ку-
стовай расліны, на якой растуць брусніцы.
Пад ялінамі быў сухі ўзгорак, на якім густа
разрасліся верасы, папараці і бліскучы брус-
нічнік. Лынькоў. Кропелькамі крыві страка-
цяць у бруснічніку кіслыя ягадкі. Брыль.
БРУСНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бруспіц. Бруснічны куст. // Прыгатаваны
з брусніц. Бруснічнае варэнне. Бруснічны сок.
БРУСОК, -ска, м. 1. Памянш. да брус (у 1,
2 знач.). [Майстар] бярэ чатырохкантовы бру-
сок жалеза і тлумачыць, якім чынам і дзе
тут трэба пракруціць навылётны канальчык.
Кулакоўскі. Стаяў асобна ў місцы скорам
Сяго-таго для верашчакі. Хоць невялікія пры-
смакі — Цыбуля, перчык, ліст бабкоў Ды
сальца некалькі брускоў. Колас.
2. Тачыльны, шліфавальны камень, звычай-
на ў форме плоскага прадаўгаватага чатырох-
гранніка. Шліфоўка інструментаў— рэч і не
простая і не звычайная. Трэба еедаць, які
брусок — ці цвёрды, ці мяккі, ці гладкі, ці
крупчаты — пад[ы]ходзіць да кожнага начын-
ня. Бядуля. Гаспадар на ганку точыць брус-
ком сякеру. Навуменка.
БРУСОЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бруска. Брусочны камень.
БРУССЕ, -я, н., зб. Брусы. Жаўцеюць вы-
сокія сцірты дошак, брусся, апілаваных пла-
шчакоў. Бялевіч.
БРУСТВЕР, -а, м. Земляны насып, вал на
знадворным баку акопа, траншэі, прызначаны
для аховы байцоў і гармат ад варожага
агню. На брустверы акопа, у траншэях раслі
маладыя бярозкі і асіны. Шамякін. Не па-
спеў Мігун азірнуцца, як ужо на брустверы
апынулася першае аддзяленне. Алешка.
[Ням. ВгнзіхуеЬг.]
БРУСЧАТКА, -і, ДМ -тцы, ж. 1. ‘зб. Брускі
з каменю, дубу для брукавання вуліп, да-
рог і пад. Мінуўшы горад Тчэў, выязджаем
на шырокую, вымашчаную брусчаткай шашу.
Брыль.
2. Разм. Брук з такіх брускоў. За.. [камба-
там], грукочучы ботамі па брусчатцы, рыну-
ліся ўсе. Карпюк.
БРУСЧАТЫ, -ая, -ае. Які мае форму
бруска (у 1 знач.).
брута, нескл. прым. і прысл. Валавы,
агульны; разам з упакоўкай (пра вагу тава-
ру); проціл. нета. Цана брута.
[1т. Ьгпііо.]
БРУХА, -а, н. Разм. Тое, што і ч э р а в а.
[Вепр] па самае бруха грузнуў у дрыгве. Са-
муйлёнак. Сытае бруха да навукі глуха. Пры-
казка. / у перан. ужые. Паўзуць жалезным
брухам танкі, Аж стогнуць сцены камяніц.
Глебка.
БРУХАТЫ, -ая, -ае. Разм. Таўстапузы, з
вялікім жыватом. Шайдоб кінуў у сенцы ся-
керу і пайшоў у хлеў. Пагладзіў брухатую
кабылу. Федасеенка. / у перан. ужыв. Далё-
ка ў полі стаялі брухатыя самалёты — тут
быў аэрадром. Пташнікаў.
БРУХАЧ, -а, м. Разм. Тое, што і п у з а н;
п у з а т ы.
БРУЦЭЛЁЗ, -у, м. Заразная хвароба коз,
авечак, свіней, буйнай рагатай жывёлы,
здольная перадавацца ад іх чалавеку.
[Ад уласн. імя.]
БРУЦЭЛЁЗНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бруцэлёзу; паражоны бруцэлёзам. Бруцэ-
лёзнае захворванне.
БРУЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. 1.
Агародная караняплодная расліна сямейства
крыжакветных.
2. зб. Караняплоды гэтай расліны жоўтага
пі жоўта-белага колеру. Гэта быў разам і
склеп, дзе хавалася розная гародніна для жы-
вёлы — рэдзька, бручка, буракі, бульба,— і
кухня для гатавання стравы свінням і цяля-
там. Колас.
БРУЧКАВЫ, -ая, -ае. Прыгатаваны з бруч-
кі. Бручкавы сок.
БРЎЧКОУНІК, -у, м. Бручкавае бацвінне,
лісце бручкі.
БРУПІКА, -а, н. 1. Памянш. да бруха.
ЦРазм. жарт. Тоўсты жывот (у чалавека).
2. Задняя частка цела членістаногіх. Вруш-
ка чмяля.
БРУШНЫ, -ая, -6е. Які мае дачыненне да
жывата, да поласці жывата. Брушныя плаў-
нікі.
О Брушны тыф гл. тыф.
БРУППЯНА, -ы, ж. Унутраная абалонка
брушной поласці. Запаленне брушыны.
БРУШБІННЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да брушыны. Брушынная паверхня.
БРУЯ, -і, ж. Вузкі бруісты паток вады;
цурок. Неўгамонныя тры крыніцы б’юць,
3 першай — саснякі баравыя п’юць, А ў дру-
гой, крутой, веснавой бруі, Галасы свае мыюць
салаўі. Танк.
БРЫВАСТЫ, -ая, -ае. 3 вялікімі густымі
бровамі. Шафёр, брывасты, з густой чупры-
най, камлюкаваты і, відаць, дужы чалавек,
не адказаў. Вышынскі.
БРЫВО, -а: мн. брбвы; Р броў, брбваў і
брывбў. Д бровам і брывам, Т брбвамі і бры-
вамі, М аб брбвах і брывах; н. Дугападобная
палоска валасоў над вачамі. Маня набірала ў
прыгаршчы вады і са смехам палівала на
хлопчыка, лёгенька шлёпала яго па тоўстых
ручках, ледзь чутна праводзіла пальцам па
чорных дугах броў. Васілевіч. Тодар пабліск-
ваў вачамі з-пад пасівелых броваў. Чорны.
Ты прайшла з касою чорнай Пад малінавым
берэтам, Пад крылатымі брывамі Хітравата
ззялі вочы. Панчанка.
БРЫВЯНЫ, -ая, -бе. Які мае дачыненне
да брыва. Адкрыты лоб, сама смуглява,
А што найбольш прывабна ў ёй [Марыне],
Дык гэта вочы, іх аправа Пад тонкай дужкай
брывяной. Колас.
БРЫГ, -а, м. Двухмачтавае паруснае суд-
на 18—19 ст., ваеннае або гандлёвае.
[Анг. Ьгіц.]
БРЫГАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Вайсковае
злучэнне, якое складаецца з некалькіх пал-
коў, батальёнаў або батарэй, а ў флоце — з
пекалькіх аднатыпных ваенных суднаў. Тан-
кавая брыгада. Брыгада тарпедных катэраў.
Партызанская брыгада.
2. Група работнікаў, якая выконвае пэўнае
вытворчае (або спецыяльнае) заданне на за-
водзе, у калгасе, ва ўстанове і пад. Палявод-
чая брыгада. Трактарная брыгада. Будаўнічая
брыгада. Брыгада камуністычнай працы. Рэй-
давая брыгада. // Разм. Месца, дзе размя-
шчаецца і працуе гэты калектыў. Праўленне
і канцылярыя, і наогул увесь калгасны цэнтр
быў у першай брыгадзе. Васілевіч. У чацвёр-
тую брыгаду, у вёску Зарэчча, пабег з праў-
лення пасланец. Бялевіч.
О Комплексная брыгада — вытворчая бры-
гада, у склад якой уваходзяць людзі розных
спецыяльнасцей.
[Фр. Ьгіцабе.]
БРЫГАДЗІР, -а, м. 1. Ваенны чын у Расіі
ў 18 ст., сярэдні паміж палкоўнікам і гене-
ралам.
2. Кіраўнік брыгады (у 2 знач.). Брыгадзір
механізатараў. Брыгадзір паляводчай брыга-
ды. □ Успомніў.. [Геня] пра бацьку — вясёла-
га калгаснага брыгадзіра. Якімовіч. Браты
жылі вельмі дружна, і мара ў іх была адна:
скончыць школу і пайсці ў брыгаду паляўні-
чых, брыгадзірам якой быў іх бацька — леп-
шы паляўнічы на ўсю акругу. Бяганская.
[Ням. Вгі^асНег.]
БРЫГАДЗІРАУ, -ава. Які належыць бры-
гадзіру. Брыгадзірава хата.
БРЫГАДЗІРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак;
ж. Разм. Жан. да брыгадзір (у 2 знач.). Прый-
шлі з поля, з гаспадаркі, Клуб запоўніўшы
да краю, Брыгадзіры і даяркі, Брыгадзіркі і
свінаркі, А гармонік грае, грае. Купала.
БРЫГАДЗІРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да брыгадзіра. Брыгадзірская пасада.
БРЫГАДЗІРСТВА, -а. н. Работа на паса-
дзе брыгадзіра (у 2 знач.). Добрым брыгадзі-
рам паляводчай брыгады быў Міканор Селі-
вончык у калгасе імя Дзяржынскага, але па-
старэў чалавек, пасівеў, цяжкавата стала яму
брыгадзірства. Бялевіч. Брыгадзіра Юзіка..
знялі з брыгадзірства і ледзь не аддалі пад
суд. Сачанка.
БРЫГАДНІК, -а. м. Разм. Член брыгады
(у 2 знач.). Брыгадзір мантажнай брыгады..
ад імя сваіх брыгаднікаў заявіў, што краны
зманціраваны будуць, што ў дошку разаб’юц-
ца, а зробяць сваё. Мікуліч.
БРЫГАДНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да бры-
гаднік. Сем брыгадніц выйшлі ў карагодзе.
Броўка.
БРЫГАДНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да брыгады. Брыгадны ўрач. Брыгадны стан.
Брыгадны сход. Брыгаднае заданне.
БРЫГАНЦІНА, -ы, ж. Уст. Невялікі брыг,
ваенны або карсарскі. Тое, што здалося Арцё-
му Іванавічу імем, азначала назву нежывой
істоты, «брыганціна» — карабель. Мележ.
[Іт. Ьгідапііпо.]
БРЫДА, -ы, ДМ -дзё, ж. Разм. 1. Што-н.
непрыемнае, брыдкае, паскуднае; дрэнь, га-
дасць. [Янка:]— Ведаеш, брат, такая прысні-
лася брыда, што і цяпер яшчэ праціўна ў ро-
це. Колас. А кпіны слухаць там і розную
брыду — Ды ну іх, кажа [заяц], к ліху! Кра-
піва.
2. Разм. Аб кім-н. брыдкім, паскудным,
агідным. Усе адчувалі, што недалёка той
дзень, калі рушыць наперад слаўная Савец-
кая Армія і дачыста змяце з зямлі фашысц-
кую брыду. Шчарбатаў,— Вон з хаты, бры-
да! — закрычала.. [Параска] і ўсхапілася. Ло-
бан.
БРЬ'ІДАСЦЬ, -і, ж. Абл. Тое, што і бры-
да, брыдота.— Што ты да мяне маеш,
брыдасць ты гэтакая? Вітка.
БРЫДЖ, -а, м. Карцёжная гульня, распаў-
сюджаная ў Англіі і ў Амерыцы. Гуляць у
брыдж.
[Англ. Ьгі<1§е.]
БРЫДЖЫ, -аў; адз. няма. Штаны асобага
крою, вузкія ўніз ад калена (першапачаткова
прызначаліся для верхавой язды). [Гжэцкі]
прыехаў у добрым мундзіры, перапаясаным
накрыж рамянямі, з бліскучаю аздобаю на
казырку канфедэраткі, у брыджах і ў блі-
шчастых са шпорамі ботах. Скрыган.
[Англ. ЬгеесЬеэ.]
БРЫДЗІЦЦА, -джуся. -дзішся, -дзіцца;
незак. 1. Выказваць, адчуваць агіду да каго-,
чаго-н. адмоўнага, брыдкага; гадзіцца. [Арлоў-
скі.-] — Не даваць ніякага спуску парушаль-
нікам! Цягнуць іх на сход, на суд грамадскі!
I сарамаціць так, каб парушальнік брыдзіўся
самога сябе за свой учынак! Паслядовіч.
2. Тое, што і брудзіцца.
3. Зал. да брыдзіць.
БРЫДЗІЦЬ, -джў, -дзіш, -дзіць; незак.,
што і без дап. 1. Рабіць брыдкім, непрыго-
жым. Ані грана лішняга не было ў ім, але не
было і таго, што часам брыдзіць цела прафе-
сіянальнага гімнаста. Караткевіч.
2. Тое, што і брудзіць (у 1 знач.).—
Дык што гэта еы, таварыш старшыня,— ледзь
не пакрыўдзіўся Валодзька.— Будзем мы рукі
брыдзіць такім дабром. Брыль.
0 Брыдзіць светам — хітраваць, круціць,
баламуціць.
БРЫДКА. 1. Прысл. да брыдкі.
2. безас. у знач. вык. Сорамна, непрыемна,
агідна. Брыдка стала братам, радзей пачалі
яны са стрэльбай ды вудай цягацца, а больш
гаспадаркай займацца. Якімовіч.
БРЫДКАСЛбУ. -слбва, м. Чалавек, які
любіць ужываць брыдкія, нецэнзурныя словы.
Зеляноў не выпрабоўваў, ён не шэф жанда-
раў, ён проста зневажальнік, патаемны брыд-
каслоў і аматар адвесці душу. Караткевіч.
БРЫДКАСЦЬ, -і. ж. Уласцівасць брыдка-
га. 3-за пуні прагучаў прарэзлівы свіст, а за
Ы паляцелі ліпкія сваёй брыдкасцю абразлі-
выя словы... Галавач. // Нізкі, подлы, ганебны
ўчынак. Другі, каб у дастатку жыць, Гатовы
брыдкасць хоць каму зрабіць. Корбан.
БРЫДКІ, -ая, -ае. 1. Непрыгожы з выгля-
ду, гадкі. [Тапурыя:] — Асілкам.. [селянін] не
быў, але да работы быў здатным і з теару
быў не брыдкі. Самуйлёнак. // Непрыемны,
дрэнны. Брыдкі настрой. Брыдкі характар.
□ Няўжо яшчэ працягваецца той брыдкі сон!
Чарнышэвіч.
2. Паганы, ганебны, благі. Брыдкія паводзі-
ны. □ Алімпе не хапала яшчэ таго, каб род-
ная маці яе стала завадатаркай брыдкіх
спраў. Сабаленка. Перад.. [/Оркам] было со-
рамна, і сам сабе Цімка здаваўся брыдкім.
Карпаў. // Непрыстойны, брудны, пахабны.
Пайшлі па вёсцы пра Зосю брыдкія плёткі.
Крапіва.
БРЫДОТА, -ы, ДМ -дбце, ж. 1. Тое, што
выклікае агіду; брыда (у 1 знач.). [Міхал:] —
Дык так, Антось, пераязджаем, Апошні час
тут дажываем.— Куды? — ў Парэчча, у бало-
та?.. Бадай ты спрахла! от брыдота! Цягніся
зноў, а глуш такая!—Антось Парэчча праклі-
нае. Колас.
2. Непрыстойнасць, паскудства; брыдкі
ўчынак. [Галя:] — А здараецца, якая п'яная
ляпа яшчэ і прыстае да цябе з усякімі брыдо-
тамі. Лынькоў.
3, Брыда (у 2 знач.).— Пайшоў вон, брыдо-
та! — крычала маці. Ваданосаў.
БРЫДОТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да брыдоты. Брыдотны выпадак.
БРЫДЧЭЦЬ, -эю, -эеш, -эе; незак. Траціць
прыгажосць, станавіцца брыдкім; проціл.
прыгажэць.
БРЫЖАСТЫ, -ая, -ае. 3 брыжамі. // Які
мае край, падобны на брыжы. Справа, як за-
тока, выступала цёмная брыжастая сцяна бо-
ру. Якімовіч.
БРЫЖЫ, -бў; адз. няма. Вузкая палоска
тканіны, сабраная ў зборачкі, якой аздабля-
юць адзенне і інш. Тут ёсць абрус яе [Мары-
нінай] работы 3 брыжамі белымі, як снег. Ко-
лас. // Тое, што сваёй формай нагадвае карун-
КІ. На рэчцы ледзяныя брыжы пачалі адста-
ваць ад берагоў. Броўка. Цёмнымі лахматымі
брыжамі абкідалі поле маладыя лясы-хвой-
нічкі. Гартны.
БРЫЗ, -у, м. Слабы вецер, які дзьме днём
з мора на бераг, а ноччу — з берага на мора.
[Фр. Ьгізе.]
БРЫЗАНТНЫ, _-ая, -ае. Здольны драбіць
прадметы пры выбуху; разрыўны. Брызантны
снарад. Брызантнае рэчыва.
[Фр. Ьгізані,.]
БРЫЗГЛІНА, -ы, ж. Кустовая расліна ся-
мейства брызглінавых, якая ўтрымлівае ў са-
бе гутаперчу. Сям-там па лугавых грудах
раскідаліся бародкі-кудзеркі астраўкоў, дзе
буяў малады, сакавіты дубняк, кусты арэшні-
ку, брызгліны, чаромхі і крушыны. Колас.
БРЫЗГЛІНАВЫ, -ая, -ае. 1. Які адносіцца
да брызгліны. Брызглінавы куст.
2. у знач. наз. брызглінавыя, -ых. Сямейст-
ва двухдольных раздзельнапялёсткавых рас-
лін, да якога адносяцца розныя віды брыз-
глін.
БРЫЗЁНТ, -у, М -нце, м. Грубая непрама-
кальная парусіна. Толя сядзіць на носе чайкі
і на ўзбраенні яго — доўгі, лёгенькі шост і
«іжаўка» дзядзькі Антося, якая ляжыць на
брызенце плашчпалаткі. Брыль. Усцяж па ша-
шы, што вяла на Оршу, стаялі аўтамашыны,
прыкрытыя брызентам. Шчарбатаў.
[Ад гал. ргееепшп^.]
БРЫЗЁНТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да брызенту. // Зроблены з брызенту. Неў-
забаве ў кантору да нас зайшоў чалавек у па-
ношанай брызентавай спяцоўцы і падаў Собі-
чу патрабаванне на кісларод. Скрыган.
БРЫЗЯНТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн.
-тбвак; ж. Разм. Плашч або накідка, пашы-
тыя з брызенту. Цяпер у сваёй размалява-
най брызянтоўцы Косця стаяў на рыштаван-
нях і малатком абіваў сцяну, дзе паадставала
старая тынкоўка. Вітка.
БРЫК, выкл. у знач. вык. Разм. Ужываец-
ца ў значэнні дзеяслова брыкнуць, брыкнуц-
ца і брыкнўць.
БРЫКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. брыкаць, брыкацца.
БРЫКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Біць нагамі,
брыкаць. Конь спачатку не хацеў насіць ча-
лавека на сваёй спіне, іржаў, брыкаўся. Бя-
дуля. // Брыкаць адзін другога. Коні пачалі
брыкацца. // Мець звычку біць нагамі, бры-
каць. Гэты конь брыкаецца. // Рабіць рэзкія
рухі, дрыгаць нагамі, жадаючы вызваліцца
(пра чалавека). Дзяўчаты з рогатам неслі
хлопца да рэчкі, той брыкаўся, крычаў. Гур-
скі.
2. перан. Разм. Упарціцца, упірацца. [Мак-
сг'зс]— 3 выгляду здаецца — «ані вэзь», бры-
каецца, абражаецца, а скончыць тым, што
прыгорненца дт цябе. Колас.
БРЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Ускідваць нагамі. 3 двароў выбягалі жарабкі,
люта ржалі, дыбіліся, брыкалі маладымі ду-
жымі нагамі, нястрымна гойсалі па вуліцы.
Хомчанка. // Бегаць, пабрыкваючы. Конь бры-
кае па агародзе. // Рабіць рэзкія рухі, дры-
гаць нагамі. Пад палком брыкала ў саломцы
цялё. Гарэцкі.
БРЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго.
Разм. Біць, удараць задняй нагой, заднімі на-
гамі (пра капытных жывёлін). Карова вельмі
дачку любіла: Не брыкала яе, хвастом не біла.
Бічэль-Загнетава.
БРЫКЁТ, -а і -у, М -кеце, м. 1. -а. Плітка,
цаглінка з якога-н. спрасаванага матэрыялу.
Тарфяныя брыкеты з’яўляюцца высакаякас-
ным апалам. «Беларусь». А Заслонаў ужо ву-
чыў, як рабіць вугальныя брыкеты, як пры
дапамозе пяску і вады выводзіць са строю па-
равозы і аўтамашыны. Шчарбатаў.
2. -у, зб. Разм. Прасаваны торф або вугаль
у выглядзе цаглінак. Надбудова тая — элева-
тар для фрэзернага торфу, з якога мы робім
брыкет. Галавач.
[Фр. ЬгіцнеНе.]
БРЫКЕТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. брыкетаваць.
БРЫКЕТАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад брыкетаваць.
2. у знач. прым. Які мае форму брыкетаў.
Брыкетаваны торф.
БРЫКЕТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
брыкетаваць.
БРЫКЕТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; зак. і
незак., што. Рабіць з якой-н. бясформеннай
масы брыкеты. Аўтар прапануе збіраць рэшт-
кі драўніны на лесараспрацоўках, брыкета-
ваць іх і выкарыстоўваць у якасці паліва.
«Звязда».
БРЫКЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да брыкету (у 2 знач.). Прафесар паказаў ру-
кой на будынак.— У гэтай палове сама стан-
цыя,— сказаў 'ён,— а злева сушыльнае аддзя-
ленне брыкетнага завода. Галавач.
БРЫКЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае звыч-
ку, схільнасць брыкацца. Орлік сапраўды быў
благім канём: куслівым і брыклівым. Сі-
няўскі.
БРБІКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Нечакана, раптоўна ўпасці. Брыкнуц-
ца на роўным месцы.
БРЫКНУЦЬ, -ну, -непі, -не; зак. Разм. 1.
Аднакр. да брыкаць.
2. Тое, што і брыкнуцца.
БРЫКНУЦЬ, -нў, -нёіп, -нё; зак. Аднакр.
да брыкаць.
БРЫКУН, -а, м. Разм. Пра таго, хто лю-
біць брыкацца.
БРЫКУХА, -і, ДМ -кўсе, ж. Разм. Жан. да
брыкун.
БРЬІЛЬ, -я, м. 1. Тое, што і капялюш.
Чырвоныя хустачкі дзяўчат мяшаліся з хлап-
цоўскімі шапкамі розных гатункаў, пачынаЮ-
чы гйрабснімі і каячаючы, са.чайзель-
нымі саламянымі брылямі. Колас.
2. Казырок шапкі. Паўлік адчуваў на сабе
торбачку, доўгі брыль у шапцы хоць і закрЫ-
ваў твар ад высокага сонца, але затое на лбе
ўсё больш з’яўлялася капелек поту. Сташэў-
скі. Слаўная гэта была шапка — з блішча-
стым лакіраваным брылём, са спружынаю
ўсярэдзіне. Якімовіч. // перан. Стрэшка над
уваходам. На другі дзень у двор бальніцы, Дзе
ганак звешвае свой брыль, Пад’ехаў, стаў
аўтамабіль. Колас.
БРЫЛЬЙНТ, -а, М -нце, м. Агранёны і аД-
шліфаваны асобым спосабам алмаз (ужыва-
ецца як упрыгожанне) .[Антон Максімавіч:]—
Памятай, алмаз трэба ооўга шліфаваць, каб
ён стаў брыльянтам. Рамановіч.
[Фр. Ьгіііані.]
БРЫЛЬЯНТАВЫ, -ая, -ае. Уласцівы
брыльянту. Брыльянтавы бляск. // Упрыгожа-
ны брыльянтам (брыльянтамі). Брыльянта-
выя завушніцы. Брыльянтавы пярсцёнак.
БРЫЛЬЯНЦІН, -у, м. Касметычны сродак
для валасоў, які надае ім бляск. Першым кі-
нуўся ў вочы Станеўскі. Узмужнелы, пастры-
жаны, як мелі звычай стрыгчыся нямецкія
вайсковыя — пад высокую польку, з чорнымі
і бліскучымі ад брыльянціну валасамі, з жоў-
тымі рамянямі, ваяўніча скрыжаванымі на
грудзях. Карпюк.
[Фр. ЬгіПапііпе.]
БРЫЛЬЯНЦІСТЫ, -ая, -ае. Падобны коле-
рам на брыльянт. Серабрыцца снег, мігацяць
незлічоныя мільёны брыльянцістых іголак.
Лынькоў. Здавалася, вось-вось.. [вербы] зава-
рушацца, і тады дождж брыльянцістых рос
сыпнецца на водную гладзь. Пестрак.
БРЫЛЯСТЫ, -ая. -ае. 3 вялікім брылём
(у 1 знач.). Зноў папаліся лісічкі — раз, дру-
гі, а потым у бярэзніку на ўзбалотку знай-
шоў я абабак і брылястыя чырвоныя сыраеж-
кі. М. Стральцоў.
БРБІНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Разм. зневаж.
Пра таго, хто без патрэбы ходзіць, сланяецца,
нічога не робіць. Эх, брында ты, брында! Не
слухаеш старога — скулу мець будзеш. Колас-
БРЫНДАЦЬ, -аю, -аеш. -ае; незак. Разм.
Хадзіць, совацца без патрэбы; сланяцца, нічо-
га не робячы. [Ева:]—А прыйшоў [сыв] з
вайны калекам — купіў ружжо ды ўнадзіўся
хадзіць па лесе: брындае цэлы дзянёчак.
сарэнка.
БРБІНЗА, _ч.і, ж. Сыр з авечага малака.
[Рум. Ьгіпіе.]
БРЫНКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. брынкаць, а таксама гукі гэ-
тага дзеяння.
БРЫНКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
1. Адзывацца пры ўдары гукам, падобным да
лёгкага звону; дзвынкаць. Брынкае шыба. Ц
Выклікаць ударам такі гук. Нехта доўга
брынкаў на кухні пасудай.
2. на чым. Няўмела або ляніва іграць на
якім-н. музычным інструменце. Андрэй Шы-
бянкоў, як зазвычай, сядзеў, фарсіста закінуў-
шы нагу за нагу, і брынкаў на вечнай сваёй
гітары. Зарэцкі. Я ўжо ўмеў чытаць ноты,
сяк-так брынкаў на раялі, і таму вучоба му-
зыцы не была для мяне вялікім цяжарам.
Хомчанка.
БРЫНКМВ.Ы, -ая, -а%. Разм.
(пра гук, голас). Дзядок бадзёра выйшаў на
сцэну і, моцна прыстукваючы кіем аб падло-
гу, пачаў нешта натужліва крычаць тонкім,
брынклівым голасам. Краўчанка.
БРБІНКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да брынкаць.
БРЫНЧАЦЬ, -чў, -чыш, -чыць; незак. Разм.
Тое, што і брынкаць (у 1 знач.). Я ўсю
дарогу не зводжу вачэй з пагнутага парож-
няга вядра, што брынчыць ззаду на дзедавым
возе. Сачанка. Кроплі па даху брынчалі, Бег-
ла дарогі рака. Лось.
БРЫНЯЦЬ, -яе; незак. 1. Набіраючыся віль-
гаці, павялічвацца, расшырацца ў аб’ёме; раз-
бухаць.
2. Павялічвацца ў працэсе росту, напаўняю-
чыся пажыўнымі сокамі. То была пара, калі
маладыя бярозкі брынялі салодкім сокам.
Гартны. Хай зярняты прарастаюць, Новай
сілай хай брыняюць Колас, кветка, ліст! Кі-
рэенка.
3. Расшырацца, павялічвацца ў аб’ёме; аця-
каць, распухаць.
БРЫСЦІ, брыдў, брыдзёш, брыдзё; бры-
дзём, брыдзяцё; пр. брыў, брыла, -лб; заг.
брыдзі; незак. Ісці павольна, з цяжкасцю пе-
растаўляючы ногі; цягнуцца. I бачыць дзед
Талаш — вялізны дзікі кабан павольна выхо-
дзіць з ляснога гушчару і брыдзе па чэрава ў
снезе, не зважаючы на дзеда. Колас. Гэта
ёсць пераход, каб не лезці ў ваду, не брысці
цераз брод. Дубоўка.
БРЫТАГАЛОВЫ, -ая, -ае. 3 брытай га-
лавой. Абодва заявіліся неўзабаве і, як згава-
рыўшыся, разам: Ляшчэня— брытагаловы,
хударлявы, у сініх афіцэрскіх галіфэ.., Бабей-
ка — у чорным напаўвайсковым гарнітуры.
Хадкевіч.
БРЫТ.АПАМАНІЯ, -і, ж. Захапленне ўсім
англійскім. Брухнальскі па сутнасці ліў ваду
на тое ж кола брытанаманіі.. Міцкевіча як на
асноўную першапрычыну з’яўлення яго ба-
лад. Лойка.
БРЫТАНСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да Брытаніі. Брытанскія астравы.
БРЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Надзя-
ваць аброць, пятлю вяроўкі на галаву, шыю
жывёліны; браць на вяроўку. Пад вечар ней-
кія коннікі напалі на нас і сталі брытаць пад-
ласую цёлачку. Лужанін.
Брытва
БРЫТВА, -ы, ж. Прылада для брыцця.
Бяспечная брытва. Электрычная брытва.
0 Язык як брытва гл. язык.
БРБІТВЕННЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да брытвы. Брытвенны футляр. // Які слу-
жыць для брыцця. Брытвенны прыбор.
БРЬІТЫ ', -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад брыць.
2. у знач. прым. 3 брытай галавой ці бара-
дой. За маленькім, кругленькім столікам, над
шклянкаю кавы сядзеў гладка прычэсаны,
брыты чалавек. Гартны.
БРЫТЫ2, -аў; адз. брыт, -а; м. Кельцкае
племя, якое насяляла Англію ў старажытна-
сці.
БРЫЦА, -ы, ж. Аднагадовая травяністая
расліна сямейства злакавых; плашчуга, пла-
скуша, курынае проса.
БРЫЦЦА, брыюся, брыешся. брыецца;
незак. 1. Брыць сябе. Міхал Тварыцкі сеў за
столік брыцца. Чорны.
2. Не насіць барады і вусоў.
3. За.і. да брыць.
БРЫЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. брыцца, брыць.
БРЫЦЬ, брыю, брыеш, брые; незак., каго-
што. Зразаць валасы брытвай да кораня; га-
ліць. Брыць бараду.
БРЫЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Лёгкі выязны вазок. Дзень і ноч тарахцелі ся-
лянскія падводы, шляхецкія брычкі і панскія
фаэтоны. С. Александровіч. Непадалёку ад
райкома стаяў прывязаны да агароджы глад-
кі вараны стаеннік, запрэжаны ў акуратную,
на рысорах, брычку з мяккім сядзеннем са
спінкай і месцам для фурмана. Хадкевіч.
БРЫЮЧЫ. 1. -ая, -ае. Дзеепрым. незал.
цяпер. ад брыць.
2. -ая, -ае; у знач. прым. У выразе: брыю-
чы палёт гл. палёт.
3. Дзеепрысл. незак. ад брыць.
БРЭДЗЕНЬ, -дня, м. Тое, што і браднік.
Дзед асцерагаўся нават падыходзіць блізка
да.. [Міколкі з бацькам], калі яны выцягвалі
на бераг таптуху або брэдзень. Лынькоў.
БРЭНДЗІ, нескл., н. Гатунак каньячнага
віна.
БР9НЗЛІ, -яў; адз. брзнзаль, -зля, м. Абл.
Махры па краях у хустцы, настольніку і
пад.— Добра, добра, мы вам адзначым,— з па-
грозай сказаў.. [па.гіцай], цярэбячы брэнзлі
настольніка. Дамашэвіч.
БРЭНКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. брэнкаць.
БРЭНКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Тое, што і брынкаць. [Антон:]— Мабыць,
дзіўна гэта тут, каб старшыня ды на мандалі-
не брэнкаў? Савіцкі.
БРЭНКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да брэнкаць.
БРЭТОНЕЦ гл. брэтонцы.
БРЭТОНКА гл. брэтонцы.
БРЭТОНЦЫ, -аў; адз. брэтбнец, -нца, м.;
брэтбнка, -і, ДМ -нцы; мн. брэтбнкі, -нак; ж.
Жыхары Брэтані.
БРЭХ, -у, м. Характэрныя для сабак, лі-
соў і некаторых іншых звяроў гукі. Заўва-
жыўшы людзей і нарабіўшы брэху, з-пад ха-
ты выбег пярэсты цыбаты сабака. Адамчык.
3 задумы лесніка вывеў брэх незнаёмага са-
бакі. Шчарбатаў.
БУБАЦЁЦЬ, -ціць; незак. Разм. Аднастай-
на стукаць (пра гукі падання кропель даж-
джу і пад.). Лілася са шланга, пырскала вада,
бубацела па лісці кветак. М. Стральцоў.
БУБЕН, -бна; Р мн. -аў; м. 1. Ударны му-
зычны інструмент у выглядзе абцягнутага
скурай шырокага абруча з металічнымі браз-
готкамі. Заціх гармонік, замоўклі бубны.
Лынькоў. [Дачка:] — Чуеш, коні па шляху бя-
гуць, Чуеш, як музыкі ў бубны б’юць? Танк.
2. Тое, што ібарабан.
0 Голы як бубен гл. голы. Даць бубна ка-
му гл. даць. Як у бубен біць гл. біць.
БУБКА, -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак; ж. Разм.
Тое, што і бобка. Стронга дастаў з правай
кішэні штаноў нейкую бубку і, кінуўшы яе ў
рот, пачаў жаваць. Паслядовіч. У каго бубка
бубку давала, а ў яго [Кашкара] што ні гек-
тар — на трыста і больш пудоў ячменю.
Гроднеў.
БУБНАЧ, -а, м. Разм. Тое, што і бара-
баншчык. Тут ускочыў у хату бубнач і
схапіў з-пад паліцы бубен. Чорны.
БУБНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бубніць, а таксама гукі гэтага дзе-
яння.
БУБНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; -нім, -ніцё; не-
зак., што і без дап. Разм. 1. Біць у бубен; ба-
рабаніць. [ТОрка.] — Нашто вы бубен дасталі?
[Жыгунец:] — Бубніць пайду. Чорны. // Ства-
раць, утвараць гукі, падобныя да гукаў буб-
на. Аднастайна, сумотна бубніць дождж у
шыбы акон. Шамякін.
2. перан. Гаварыць ціха, незразумела, мана-
тонна. Таркевіч рабіў уражанне сярдзітага ча-
лавека. Бровы яго пераважна былі нахмура-
ны, ён меў звычай бубніць і прыгаворваць:
«Ці гэта парадак?» Колас. Дастаўшы чыгунок
ці якую варэйку, .. [Андрэй Данілавіч] адхоп-
ліваў гарачы кружок, заглядваў у пасудзіну і
дабрадушна бубніў: «Ну, а тут што ёсць? Ча-
го нам тут накухарыла?» Ракітны. // Назойлі-
ва паўтараць адно і тое ж,— Печаны гад!
I зямля іх такіх носіць. Усю дарогу мне буб-
ніў, што вайне канец. С. Александровіч.
0 Бубніць (сабе) пад нос — гаварыць
вельмі ціха, незразумела.
БУБОН, -а, м. Апухлая ў выніку запалення
лімфатычная залоза (у пахвіне, пад пахамі).
[Ад грэч. ЬнЬоп — пахвіна.]
БУБОННЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
бубона. Бубонная форма чумы.
БУГАЁВЫ, -ая, -ае; -ёў, -ёва. Які мае ад-
носіны да бугая, належыць яму. Бугаёвы рогі.
Бугаёва стойла.
БУГАІНЫ, -ая, -ае. Разм. Уласцівы бугаю;
такі, як у бугая. Бугаіная шыя. Бугаіная сіла.
БУГАЙ, -я, м. 1. Самец буйной рагатай жы-
вёлы; бык. Хутка займеў Мікіта пару коней,
ды ажно шэсць штук кароў і свайго бугая.
Галавач.
2. Начная балотная птушка сямейства чап-
ляў, празваная так за тое, што вясной самец
яе, апусціўшы дзюбу ў ваду, утварае вельмі
гучныя гукі, падобныя да рову бугая. У за-
цішку на лужынах тужліва кумкалі зялёныя
жабы, а далей у балотах, між лесу, пераклі-
каліся бугаі, бухаючы, як у пустыя кадушкі.
Колас.
БУГАРОК, -рка, м. 1. Памянш. да бугор.
2. У анатоміі — узвышанасць на касці, да
якой прымацоўваецца мышца. Лонны буга-
рок.
БУГЕЛЬ, -я, м. 1. Жалезнае кольца, акоўка,
якая служыць для ўмацавання мачтаў, сваяў
або для сувязі іх састаўных частак.
2. Частка токапрыёмніка ў трамваі, тралей-
бусе, электрапоездзе, якая слізгае па кантакт-
ным провадзе.
[Гал. Ьеп§е1.]
БУГІ-ВЎГІ, нескл., н. Хуткі парны танец
свабоднай кампазіцыі амерыканскага пахо-
джання.
БУГОР, -гра, м. Невялікае ўзвышша, узго-
рачак на паверхні зямлі. Тадора Міронаўна
садзілася на бугры за хатай і.. глядзела на
лес. Брыль. Салдаты з аўтаматамі плюхаюц-
ца па гразі, выганяюць усіх, і старых, і ма-
лых, на сухі бугор у канцы сяла. Кулакоўскі.
// Няроўнасць, выпукласць на чым-н. Твар..
[Рубчані] быў увесь у маршчынах, нейкіх чор-
на-сініх парушынах і буграх. Лобан.
БУГРБША, -ы, ж. Сухое ўзвышанае мес-
ца. Сушылі [калгаснікі] сінюху, зносілі вязка-
мі, а дзе было можна — ссоўвалі коньмі копы
да стажар’яў, на бугрыны, дзе сушэй. Пташ-
нікаў.
БУГРЫСТЫ, -ая, -ае. Пакрыты буграмі.
Зугрыстая дарога. Бугрыстае поле. □ Потым
ударылі маразы, балота пакрылася тоўстай
скарынкай каструбаватага, бугрыстага, з жоў-
тымі падцёкамі лёду. Дамашэвіч. // Няроўны,
з буграмі. Стоячы пры лямпе, якая асвятляла
бугрысты, з залысінамі лоб,.. [старшыня вал-
выканкома] моўчкі перагледзеў некалькі ліст-
коў. Мележ.
БУГРБІЦЦА, бугрыцца; незак. Разм. Узні-
мацца буграмі. Б’е з-пад нізу вада, нібы кры-
ніца віруе там, ускіпае бурбалкамі, пенай,
бугрыцца. Лынькоў.
БУДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Верх, пакрыццё
воза, брычкі, карэты і пад. [Сімон] ужо ха-
цеў загадаць, каб закладалі фаэтон і ставілі
буду. Самуйлёнак.
2. Крыты дарожны воз. Балаголаўская бу-
да адляскала коламі па лясной дарозе, вы-
ехала на палявы прастор і ўжо набліжала-
ся да маіх родных аселіц. Сабаленка.
3. Шалаш, будан. Іншы раз стаўлялі ў лесе
свае буды цыганы. С. Александровіч.
БУДАВАЦНЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. будаваць, будаваппа.
БУДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад будаваць.
БУДАВАЦЦА, -дўюся, -дўешся, -дўецца;
незак. 1. Ставіць сабе дом або іншы будынак.
[Пятрусь] два разы гарэў, два разы будаваў-
ся... Цяпер вось дом, як шклянка, у два кан-
цы. Брыль.
2. Узводзіцца, знаходзіцца ў стане будаў-
ніцтва. Другі месяц на рацэ будуецца мост.
3. Узнікаць, складацца. Жывыя арганізмы
будуюцца з рэчываў нежывой прыроды.
4. Зал. да будаваць.
БУДАВАЦЬ, будўю, будўеш, будўе; не-
зак., што. 1. Ставіць, мураваць, рубіць дом,
узводзіць будынак, збудаванне. Будаваць па-
лац. Будаваць дом. // без дап. Займацца бу-
доўляй. Мы павінны будаваць добра і танна.
// Вырабляць, выпускаць (машыны, механіз-
мы і пад.). Сяргей Іванавіч пайшоў пасля
арміі ў інстытут, каб навучыцца будаваць
танкі. Шамякін. //Рабіць, майстраваць, ляпіць
(гняздо і пад.— пра птушак і звяроў). I вада-
сточная труба.. Вісіць, аглухшы, а над ёй Бу-
дуюць зноў прытулак свой Дзве ластаўкі.
Танк.
2. перан. Ствараць, тварыць. Народы на-
шых краін ідуць да адной вялікай мэты —
яны будуюць сацыялізм і камунізм, будуюць
самае лепшае і справядлівае грамадства на
зямлі. Палітыка. Мы на вахту працы сталі,
Мір будуем на вякі. Астрэйка.
3. У думках намячаць, ствараць (планы,
здагадкі і пад.). Тры дні сурова, па-салдацку,
успаміналі.. [сын з бацькам] нядаўняе міну-
лае і адначасова будаеалі планы на будучы-
ню. Васілевіч.
4. Асноўваць, базіраваць на чым-н. Колькі
іх было ў гісторыі, «вялікіх» і дробных цыні-
каў — «інквізітараў», што будавалі сеае раз-
лікі на слабасці, на баязлівасці людзей. Ада-
мовіч. Агітатары будуюць свае гутаркі на
канкрэтных прыкладах з жыцця сваіх брыгад.
«Звязда».
5. Вычэрчваць якую-н. геаметрычную фігу-
ру на аснове зададзеных памераў. Будаваць
квадрат. □ Затым пад прамым вуглом ады-
ходжу ўздоўж берага і будую два прамаву-
гольныя трохвугольнікі— вялікі і маленькі.
Жычка.
6. Састаўляць, складаць што-н., адбіраючы і
размяшчаючы пэўным чынам, у пэўным па-
радку, сістэме матэрыял. Будаваць фразу.
Будаваць сюжэт.
БУДАН, -а, м. 1. Буда з галля, саломы ці
тонкага бярвення для часовага жылля; ша-
лаш. Па ўсім беразе людзі секлі лазу, рабі.іі
буданы, накрывалі іх сеежай травою. Луп-
сякоў.
2. Разм. Верх, пакрыццё павозкі. Невялікія
замораныя конікі цягнулі вазы, нагружаныя
бедным сялянскім скарбам і пакрытыя палат-
нянымі буданамі. Лобан.
[Цюрк.]
БУДАРАЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
незак. Узрушвацца, узбуджацца, турбавацца.
[Ісак:] — У спрэчках.. адточваецца думка, бу-
даражыцца мозг. Асіпенка.
БУДАРАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; не-
зак., каго-што. Узрушваць, непакоіць, узбу-
джаць. [Аляксей] хадзіў з імі ў атаку, на яго
еусны трапляў парахаеы пыл, пах пораху бу-
даражыў нервы і напружваў волю. Хадкевіч.
БУДАЎНІК, -а, м. 1. Той, хто будуешто-н.;
працуе на будаўніцтве. Брыгада будаўнікоў.
□ Імчалі па шашы грузавікі. Узводзілі палац
будаўнікі. Корбан. [Паўтарак:] Я перадам
гэта пісьмо і ваша гарачае прывітанне будаў-
нікам Волга-Дона. Крапіва.
2. перан. Стваральнік, тварэц. Будаўнікі но-
вага грамадства. Будаўнікі сацыялістычнай
дзяржавы. □ Ты, моладзь, смела і магутна,
Ты — волі лепшай будаўнік. Чарот. [Працаў-
нікі] памножаць славу рабочага класа нашай
краіны, славу народа — будаўніка камунізма.
Грахоўскі.
БУДАЎНІЦТВА, -а, н. 1. Узвядзенне бу-
дынка або якога-н. іншага збудавання. Будаў-
ніцтва завода, школы.
2. Будаўнічы аб’ект. Паехаць на будаўніцт-
ва. □ На будаўніцтеа Сілевіцкай ДРЭС Ната-
ша трапіла ў сярэдзіне жніўня. Краўчанка.
3. Развіццё народнай гаспадаркі і культуры
шляхам будавання новых вытворчых прад-
прыемстваў і аб’ектаў культуры. Прамысло-
вае будаўніцтва. Калгаснае будаўніцтва.
Культурнае будаўніцтва. Капітальнае будаў-
ніцтва. Зялёнае будаўніцтва. Тэмпы будаў-
ніцтва. □ Вытворчая брыгада, якая нарадзі-
лася яшчэ на заранку калгаснага будаўніцт-
ва, і да гэтага часу застаецца асноўным звя-
ном гаспадарання. Машэраў.
4. Стварэнне, арганізацыя новых гаспадар-
чых і кулыурных умоў жыцця. Сацыялістыч-
нае будаўніцтва. Будаўніцтва камунізма. □
Зроблена ўсё магчымае для забеспячэння
ўмоў мірнага будаўніцтва ў нашай краіне і ў
брацкіх краінах сацыялізма, для міру і бяс-
пекі ўсіх народаў. Брэжнеў.
БУДАЎНІЧЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да будаўніцтва, выкарыстоўваецца ў бу-
даўніцтве. Будаўнічы матэрыял. Будаўнічая
тэхніка. Будаўнічыя работы.
2. Які мае адносіны да будаўнікоў, склада-
ецца з будаўнікоў, належыць ім. Пачалася
гутарка з будоўлі, і Сцяпан Лявонавіч выка-
заў думку, што трэба павялічыць будаўнічую
брыгаду. Дуброўскі. // Звязаны з падрыхтоў-
кай будаўнікоў. Сцяпан быў ужо камандзі-
рам у марскім флоце, а Марыля закончыла
будаўнічы тэхнікум. Кулакоўскі.
БУДАЧНІК, -а, м. Той, хто нясе каравуль-
ную службу ў будцы, жыве ў каравульнай,
чыгуначнай будцы. Ідзе Сцёпка,.. мінае чыр-
воныя домікі будачнікаў, пераезды. Колас. //
У дарэвалюцыйнай Расіі — паліцыянт, які
глядзеў за парадкам на вуліцы, знаходзячыся
ў будцы.
БУДЗЕНЬ, -дня; мн. будні, -дняў; м. 1. Буд-
ны, не святочны дзень. Ці то ў будзень, ці то
ў свята, Як адчыніш толькі дзверы — У каго
які занятак, Можна ведаць па кватэры. Не-
пачаловіч.
2. перан. ПІтодзённае жыццё. Працоўныя
будні. □ Мы ідзём з пуцёўкаю райкома праз
гарачыя крутыя годы ў камунізма будзень, як
дадому. Вялюгін. Пе выгрызе сцежкі Асенняя
злосць, Дзе творыцца новы I радасны будзень.
Хадыка.
БУДЗЁНАЎКА, -і, ДМ -наўцы; Р мн. -на-
вак; ж. Шлем, які насілі чырвонаармейцы ў
перыяд грамадзянскай вайны.
БУДЗЁННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць будзён-
нага.
БУДЗЁННЫ, -ая, -ае. 1. Не святочны, буд-
ны. Быў звычайны будзённы дзень, калі Па-
ходню прынеслі з Лашыч паведамленне ад
Ваўчка. Хадкевіч. // Прызначаны на што-
дзень. На сцяне вісела будзённая вопратка.
Гартны. // ПІтодзённы, звычайны. Колькі ра-
дасці можна знайсці ў звычайным будзённым
жыцці. Мурашка. А чым мяне сустрэне бераг
новы— Будзённым тлумам, навізною спраў?
Панчанка.
2. перан. Сумны, аднастайны. [Рыліа.] — Ты
таксама вершы пішаш? Люблю паэтаў, яны
непасрэдныя, шчырыя, не такія, як усе, бу-
дзённыя. Сабаленка. Пытанняў.. нарадчыца
чуе за дзяжурства дзесяткі, яны — самыя бу-
дзённыя, як і адказы на іх. Васілёнак.
БУДЗЁНІПЧЫНА, -ы, ж. Штодзённыя
клопаты; жыццё, нецікавае сваёй аднастайна-
сцю. [К.гаўЗая.-] — У жыцці ёсць праца, ёсць
будзёншчына. I вельмі цяжка бывае заўва-
жыць, памыліўся ты [ці] зрабіў правільна.
Савіцкі. [Рыгор:]—Я радуюся, таварыш Мі-
хась, што папаў у гэтыя ўмовы жыцця; я
шчаслівы, што не закалыхала мяне мястэчка
сваёю будзёншчынаю. Гартны.
БУДЗІЛЬНІК, -а, м. Гадзіннік са спецы-
яльным заводам для падачы званка ў патрэб-
ны час. Песцяровіч вярнуўся ў пакой. .. Па-
весіў трубку, навёў будзільнік на сем гадзін
раніцы і кінуўся ў пасцель. Чорны.
БУДЗІЦЦА, буджўся, бўдзішся, бўдзіцца;
незак. Прачынацца ад сну. Я разам прывык
са світаннем Будзіцца і крочыць шляхамі.
Танк. // перан. Узнікаць, з’яўляцца, праяў-
ляцца. У .. душы [Юлькі] будзіцца разам і ге-
рой і артыстка. Бядуля. Нас еёў сам мастак,
і разам рэхам будзіліся, ішлі ўспаміны. Ліс.
БУДЗІЦЬ, буджў, бўдзіш, бўдзіць; незак.,
каго-што. 1. Перабіваць чый-н. сон, спакой,
прымушаць прачнуцца. Звонкія, маладыя га-
ласы будзілі спакой гэтага ціхага вечара. Ко-
лас. Ужо дзед яго [Сашкі/] будзіць. Бабка ж
Вікця нездаволена бурчыць на дзеда: куды
гэта ён у такую рань малога ўскатурх-
вае. Даніленка. Умела .. [Рагіна] слаць па-
сцель, умела яна і будзіць — голас у яе ветлы
і чысты. Адамчык. // Абуджаць што-н. у ка-
го-н. Жалейка! Тоненькі галасочак яе з роз-
нымі адценнямі гучыць у прасторы, будзіць ..
нейкія патаемныя струны 'душы. С. Александ-
ровіч. Зямля..— шырокая, бяскрайняя, здоль-
ная будзіць вялікія імкненні пачуццяў і ду-
мак. Чорны.
2. перан. Выклікаць да жыцця, дзейнасці.
Ці ёсць сіла, каб зацьміла Сонца яснага пра-
мені, ІПто краіну будзяць мілую Да жыцця,
да адраджэння. Васілёк.
БУДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж. 1.
Невялікая, часцей драўляная пабудова для
вартаўніка, паставога і інш. Сябры тым ча-
сам сквер мінулі, Налева ўгору павярнулі;
Тут з будкі стораж іх спыняе: — Куды йдзя-
це? — сяброў пытае. Колас.
2. Збітае з дошак жыллё для сабакі. Юрка
пастукаў у вароты. 3 будкі выскачыў і, рву-
чыся з ланцуга, кінуўся да весніц калматы
ваўкадаў з ашчэранай пашчай. Курто.
БЎДНЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і бу-
дзённы (у 1 знач.). Чую звон я нудны,
Рэдкі, невясёлы. Дзень сягоння будны, Не
святкуюць сёлы. Колас. Руту-мяту палівала
[дзяўчына] Ў будны дзень і ў свята... Трус.
БУДОВА, -ы; Р мн. -дбў; ж. 1. Узаемнае
размяшчэнне і сувязь састаўных частак, эле-
ментаў чаго-н.; унутраная структура. Вудова
Сусеету. Будова атама. Будова гор. Будова
механізма.
2. Тое, што будуецца; будынак, пабудова.
За працу майстры атрымліваюць лес для бу-
довы. Брыль. На ўзгорку, перад Тамашом, як
на далоні, раскінуліся новыя будовы калга-
са. Гурскі.
БУДОЎЛЯ, -і, ж. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. будаваць (у 1 знач.); будаўніцтва.
2. Будынак, збудаванне, будаўнічы аб’ект, а
таксама тэрыторыя, дзе што-н. будуецца. Вы-
сачэзны пад’ёмны кран з зашклёнай кабінай
працягнуў рабрыстую стралу над будоўляй.
Хадкевіч. А пакуль што гойдаюць сасоннік
За Дзвіной асеннія вятры, Слухаюць пры вог-
нішчы гармонік Полацкай будоўлі жыхары.
Калачьтнскі.
БУДУАР, -а, м. Уст. Маленькая гасціная
багатай жанчыны для прыёму найболып бліз-
кіх знаёмых. [Чарноцкі:] (з успышкай хваля-
вання) Тады, перад выездам, у самую апош-
нюю хвіліну, яна, нябожчыца, села за фар-
тэпіяна, каб развітацца назаўсёды з усім
тым... родным... вечным... Але .. [Міхалковіч]
раптам увёў у яе будуар натоўп мужыкоў...
Чорны. // Абсталяванне, мэбля такога пакоя.
Будуар з чырвонага дрэва.
[Фр. Ьонйоіг.]
БУДУАРНЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае адно-
сіны да будуара. Будуарная мэбля.
БУДУЧЫ, -ая, -ае. 1. Які мае наступіць, ад-
быцца. Там гавораць аб будучым шчасці сва-
ім, Аб сумесным жыцці, аб жыцці маладым.
Куляпіоў. // Наступны. Будучы год. Будучай
вясною.
2. Такі, які рыхтуецца, павінен стаць тым,
кім яго называюць. Старая маці Зоські спа-
гадна на .. [Сымона] паглядала, як на бу-
дучага зяця. Бядуля. [Кастусь] не мог зразу-
мець, чаму так груба і зняважліва адносяцца
педагогі да сваіх выхаванцаў — будучых на-
стаўнікаў. С. Александровіч.
3. Дзеепрысл. цяпер. ад быць.
4. у знач. наз. бўдучае, -ага, н. Час, які
ідзе ўслед за цяперашнім; сукупнасць на-
ступных падзей. [Сакратар абкома:] — А ты
глядзі наперад, Васіль. Мінавіч, у будучае
заглядвай. ПІамякін.
5. у знач. наз. бўдучае, -ага, н. Доля, лёс;
кар’ера. Будучае маладога настаўніка. Буду-
чае артыста.
О Будучы час гл. час.
0 У будучым — у далейшым, потым.
БУДУЧЫНЯ, -і, ж. Часы, падзеі, якія
прыйдуць на змену цяперашнім; стан, стано-
вішча чаго-н. у будучым. Камунізм — светлая
будучыня чалавецтва. □ Падзеі апошніх га-
доў з нозай сілай пацвярджаюць, што капі-
талізм — гэта грамадстеа, пазбаўленае буду-
чыні. Брэжнеў.
2. Становішча, абумоўленае пэўнымі ўмова-
мі; лёс, доля. У Нарачы — бясспрэчная буду-
чыня курортнага раёна. В. Вольскі. I ўсё час-
цей усё лепшае ў сваёй будучыні звязвала
[Таццяна] з імем Жэнькі. Шамякін. // Тое,
што чакаецца ў будучым. [Максім:] — Наша
справа калектыўнай гаспадаркі ёсць справа
жыццёвая, праеільная, а таму ёй належыць
будучыня. Колас.
3. Будучае пакаленне; нашчадкі. Дзеці —
наша будучыня.
БУДЬ'ІЗМ, -у, м. Рэлігія, якая ўзнікла ў
канцы 6 ст. да н. э. у Паўночнай Індыі і па-
шырылася ў Тыбеце, Манголіі, Індакітаі, Кі-
таі, Бірме, Японіі і некаторых іншых краінах
Усходу.
[Па імені легендарнага заснавальніка гэтай
рэлігіі Буды.]
БУДЙЙСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да будызму. Будыйскае вучэнне. Будыйскі
храм.
БУДЫНАК, -нка, м. Жылое, адміністра-
цыпнае ці гаспадарчае збудаванне. Былі тут
розныя будынкі: Гуменцы, гумны і адрынкі,
Хлявы і стайні, і аборы... Колас. Але будынку
Аб’яднаных Нацый У Маскее стаяць было б
куды ііяплей. Панчанка.
БУДІЯНІНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і б у -
дынак. Здалёк хатка здаецца досыць па-
важнай будынінай, і гэтую паважнасць ёй на-
дае высока паднятая стромкая саламяная
страха. Колас. Рэстаран — блізка ля цэнтра.
Гэта белая цагляная будыніна ў адзін паверх.
Лупсякоў.
БУДБІСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік бу-
дызму.
БУДЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да будыст.
БУДЬІСЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
будыстаў.
БУЕР, -а, м. 1. Лодка з парусам, устаноў-
леная на каньках, для катання па лёдзе.
2. Невялікая парусная лодка.
[Гал. Ьоеіег.]
ВУЕРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
буера. Буерны спорт.
БУЕРБІСТ, -а, М -сце, м. Гоншчык на
буеры.
БУЁК, буйка, м. Памянш. да буй2.
БУЖ, -а, м. Інструмент у выглядзе мета-
лічнага стрыжня або гумавай трубкі, які вы-
карыстоўваецца ў медыцыне для даследаван-
ня трубчастых органаў.
[Фр. Ьоп§іе.]
БУЖАВАЦЬ, -жўю, -жўеш, -жўе; незак.,
к.аго-што. Даследаваць бужам.
БУЖАНІНА, -ы, ж. Вараная свініна асо-
бага прыгатавання.
БУЗА *, -ы, ж. 1. Рэшткі вадкасці, падонкі.
На дне бочкі адна буза асталася.
2. Лёгкае хмельнае пітво з проса, грэчкі,
ячменю, пашыранае галоўным чынам у Кры-
му і на Каўказе.
3. Адклады на дне вадаёмаў (рэк, са-
жалак, азёр), якія складаюцца з найдрабней-
шых частак мінеральных і арганічных рэчы-
ваў.
БУЗА2, -ы, ж. Разм. Скандал, шум.
[Перс. Ьпха.]
бузаваць, -зўю, -зўеш, -зўе; незак., што.
Разм. Псаваць, трапаць, не берагчы што-н.
Бузаваць адзенне.
БУЗАЦЕР, -а, м. Разм. Задзіра, скандаліст.
[Кашын:] — 1 не спадзявайся [Аляксееў], што
калі два-тры бузацёры плявузгаюць нешта на
мяне, то я ўжо і не начальнік. Карпаў.
БУЗАЦЁРСТВА, -а, н. Разм. Характэрная
рыса і асаблівасць, а таксама дзейнасць буза-
цёра; парушэнне парадку.
бузіна, -ы, ж. Дрэвавая ці кустовая рас-
ліна сямейства бружмелевых з чырвонымі або
чорнымі ягадамі.
БУЗІННІК, -у, м., зб. Зараснік бузіны.
БУЗІНОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бузіны. Бузіновы куст.
БУЗІЦЬ, бужў, бузіш, бузіць; незак. Разм.
Шумець, скандаліць, рабіць бязладдзе. [Яз-
ва:] Ужо ўсё так добра наладзілася, а ты
[Праменны] пачынаеш бузіць. Крапіва.
ВУЗЯНБІ, -ая, -6е. Разм. Пакрыты бузою 1
(у 1, 3 знач.). Стары падплыў да берага,
падняў канец снасці з тычкаю і лёгка ўеатк-
нуў тычку ў бузяное дно. Карамазаў.
БУЙ!, буя, М на буі; мн. буі, буёў; м.
Высокае, адкрытае з усіх бакоў для ветру
месца. Гэта быў даволі высокі буй, парослы
верасам і дробным сасоннічкам. Броўка. Але
ляжаць за сумётамі было зацішней і ўтуль-
ней, чым на буі. Грахоўскі.
БУЙ2, бўя, М на. буі; мн. буі, буёў; м.
Сігнальны паплавок на рацэ, возеры, у бухце
для абазначэння мелі, месца рыбацкай сеці
і пад.
[Гал. Ьоеі.]
БУЙВАЛ, -а, м. Буйпая жвачная жывёліна
атрада парнакапытных (свойская і дзікая) з
грузным тулавам і кароткай шыяй. Коркія
загнаў буйвала ў загарадку і ўзяўся там
нешта майстраваць. Самуйлёнак.
БУЙВАЛАЎ, -лава. Які мае адносіны да
буйвала, належыць яму. Буйвалаў рог. Буй-
валавы ногі.
БУЙВАЛІЦА, -ы, ж. Самка буйвала.
БУЙВАЛЯНЯ і БУЙВАЛЯНЁ, -няці; мн.
-няты, -нят; н. Дзіця буйваліцы.
БУЙНА, прысл. 1. Прысл. да буйны (у 2,
0 і 9 знач).
2. Многа, шмат, багата. I здаецца, гэтая буй-
на ўсыпаная светлымі зорамі дарога кірава-
лася, плыла на край свету і недзе ў канцы яе
стаяла Валя. Адамчык.
3. Урадліва, пышна (пра расліны). Усёбуй-
на красавала,— і на палях, і на лугах, і ў ля-
сах. Якімовіч.
БУЙНА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
ву б у й н ы, напрыклад: буйнаплодны, буйна-
панельны.
БУЙНАБЛОЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны з вы-
карыстаннем буйных блокаў. Буйнаблочнае
будаўніцтва. // Які складаецца з буйных бло-
каў. Буйнаблочны будынак.
БУЙНАГАБАРЬ'ІТНЫ, -ая, -ае. Бупных па-
мераў. Буйнагабарытныя дэталі.
БУЙНАЗЯРНІСТЫ, -ая, -ае. Які складаец-
ца з буйных часцінак. Буйназярністы пясок.
Буйназярністая парода. Буйназярністы ка~
мень.
БУЙНАКАЛІБЕРНЫ, -ая, -ае. Буйнога ка-
лібру. Буйнакаліберны снарад. Буйнакалібер-
ны кулямёт.
БУЙНАЛІСТЫ, -ая, -ае. 3 буйным лісцем.
Зашаптаўся з вішняй белай буйналісты клён.
Арочка.
БУЙНАПАНЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які збіраец-
ца, будуецца з буйных панелей. Буйнапанель-
ны дом.
БУЙНАПЛОДНЫ. -ая, -ае. Які прыносіць
буйныя плады; якому ўласцівы буйныя пла-
ды. Буйнаплодная яблыня.
БУЙНАСЕРЫЙНЫ, -ая, -ае. Які выпус-
каецца вялікімі, буйнымі серыямі. Вуйнасе-
рыйная вытворчасць.
БУЙНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць буйнога;
пястрымнасць росту. [Святло] цярушыцца і
ападае дробнай расой на жыта, а яно, дрымот-
нае ад коласавай буйнасці, ціхімі хвалямі схі-
ляецца то ў адзін, то ў другі бок. Галавач.
Будзе сад твой ламацца пад буйнасцю спелых
пладоў. Рудкоўскі.
БУЙНАТВАРЫ, -ая, -ае. 3 буйнымі рыса-
мі твару. Гэты паляшук быў як волат — вы-
сокі, плячысты, буйнатвары, з мускулістымі
моцнымі рукамі. Хадкевіч.
БУЙНЁЦЬ, -ёе; незак. Разм. Станавіцца
буйным, буйнейшым.
БУЙНІЦЦА, -ніцца; незак. Разм. Прыцяг-
ваць увагу, вылучацца сваёй буйнасцю. На
маладых аксамітных усходах палёў, на пры-
дарожнай траве, на лісці кустоў, нібы брыль-
янты, буйніліся багатыя росы. Колас.
БУЙНЫ, -ая, -ае. 1. Неспакойны, сваволь-
ны, нястрыманы, дзёрзкі. Буйны нораў. Вуй-
ная галава. □ Ах, сцяжыначка-сцяжына буй-
най юнасці маёй. Машара. I будзем помніць
мы яго ізноў Паэта — буйнага, жыеога. Ікў-
біп. *
2. Моцны, нястрымны. Буйны вецер. Буй-
ная паводка. Буйны гнеў. Буйная весялосць.
БУЙНЬ'І, -ая, -бе. 1. Які складаецца з ад-
народных, болып чым сярэдняга памеру,
адзінак; проціл. дробны. Буйное жыта. Буй-
ны пясок. // Вялікіх памераў. Буйны колас.
Вуйныя кроплі расы. Буйныя літары. □ Зо-
ры чыстыя, буйныя ўсыпалі неба. Карпаў.
Пасыпаліся арэхі буйныя, поўныя, усе, як
на падбор. Маўр. // Які адносіцца да віду,
пароды вялікіх жывёл. Буйны драпежнік.
Буйная рагатая жывёла. // Падкрэслена вя-
лікі. Чалавек буйнога складу. Іхадр буйным
планам.
2. Багаты, раскошны; сакавіты. Вуйныя ко-
сы. Буйная завязь. Буйная зеляніна.
3. Вялікі па плошчы, па колькасці насель-
ніцтва. Буйны горад. Буйны прамысловы
цэнтр. // Значны па сваіх памерах, магутны.
Вуйная электрастанцыя. Буйное прамысловае
прадпрыемства. Буйны цэнтр навукі. // Вялікі
па канцэнтрацыі сродкаў. Буйное землекарыс-
танне. Буйное сацыялістычнае земляробства.
Вуйная вытворчасць.
4. Вялікі па колькасці ўдзельнікаў. Буйная
арганізацыя. Буйное танкавае злучэнне. Вуй-
ныя сілы ворага. // Значны ў колькасных ад-
носінах. Буйныя сродкі. Буйныя капітала-
ўкладанні. // Вялікага маштабу, вялікай сі-
лы, з вялікай колькасцю ўдзельнікаў. Буй-
ныя ваенныя дзеянні. Вуйная ваенная апера-
цыя. Буйное наступленне.
5. Выдатны, найболып прыкметны сярод
іншых. Буйны вучоны. Буйны спецыяліст.
Буйная з’ява. Буйны мастацкі твор.
6. Хуткі, магутны. Буйны рост прамыслова-
сці. Буйны выбух.
7. Значны па выніках, важны па значэнню.
Буйная перамога. Буйное дасягненне. Буйны
дэфект.
8. Важны, значны, радыкальны. Буйныя ме-
рапрыемствы. Буйны крок па ўздыме прадук-
цыйнасці працы.
9. Багаты, шчодры. Буйная раса. Буйныя
слёзы. Вуйны дождж. Вуйное сонца. // Бага-
ты па выніках. Буйны ўраджай.
БУЙСТВА, -а. н. 1. Тое, што і б у я н -
с т в а.
2. Моцнае праяўленне чаго-н. Буйства фар-
баў. □ Красавік — Гэта першыя краскі вясны.
Некранутая сінь Танканогай пралескі, Рокат
рэк гаваркіх, Вуйства сокаў зямных, Вечна
юнага часу Ўрачыстая песня. Звонак.
БУК, -а і -у, м. 1. -а. Вялікае лісцевае дрэ-
ва сямейства букавых з гладкай светла-шэрай
карой, цвёрдай драўнінай і пахучым лісцем.
/ -у; у знач. зб. Нарэзаць буку.
2. -у; толькі адз. Драўніна гэтага дрэва. Аб-
цасы з буку.
БУКАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
буку. Вукавы лес. Букавыя арэхі. // Зроблены
з буку. Букавы стол.
2. у знач. наз. бўкавыя, -вых. Назва сямей-
ства раслін, да якога адносяцца дуб, бук,
каштан і інш.
БУКАЛІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да буколікі. Букалічная паэзія.
БЎКВАЁД, -а, М -дзе, м. Іран. Чалавек,
які прыдае большае значэнне знешняму боку
чаго-н., дробязям, чым сутнасці справы; фар-
маліст.
БУКВАЁДСКІ, -ая, -ае. Іран. Які ўласцівы
букваеду.
БУКВАЁДСТВА, -а, н. Іран. Чыста знеш-
няе, фармальнае тлумачэнне чаго-н., якое
наносіць шкоду сэнсу, сутнасці.
БУКВАР, -а, м. Кніжка для першапачатко-
вага павучання грамаце. Чытаць буквар. □
Ад старэйшага брата, другакласніка Міхася,
Петруську застаўся буквар. Краўчанка.
БЎКВАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
буквара. Букварны перыяд навучання.
БУКЁТ, -а, М -кёце, м. 1. Падабраныя і
прыгожа складзеныя ў пучок квсткі. Букет
ружаў. □ А праз тры дні Стась з вялікім бу-
кетам ружовых цюльпанаў у руках крочыў у
школу. Хомчанка. // Пра якія-н. прадметы,
складзеныя ў пучок. Дзяўчына з іх [сяброў]
кампаніі, якая несла цэлы букет рознакаляро-
вых шароў, падбегла да дома і выпусціла ніт-
ку. Шыцік.
2. Сукупнасць пахавых і смакавых уласці-
васцей чаго-н. Букет чаю. Букет віна.
[Фр. Ьоц^цеі.]
БУКЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
букета.
БУКЕЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
і зак., што. Праводзіць (правесці) букеціроў-
ку. БукеЦіраваць прапашныя культуры.
БУКЕЦІРОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Спосаб до-
гляду прапашных культур, пры якім суцэль-
ныя рады раслін шляхам папярочнага абга-
пяння разбіваюць на асобныя групы.
БУКІНІСТ, -а, М -сце, м. Прадавец рэдкіх і
старых кніг.
[Фр. Ьопдпіпізіе.]
БУКІНІСТЫЧНЫ, -ая. -ае. Які мае адносі-
ны да продажу і куплі рэдкіх і старых кніг.
Букіністычны магазін.
БУКЛЁ, нескл., н. Спец. Гладзевая тканіна
з няроўнай вузлаватай паверхняй, прызнача-
ная ў асноўным для жаночых паліто і касцю-
маў.
[Фр. Ьопсіе.]
БУКЛЁТ, -а, М -лёце, м. Выданне, надрука-
ванае на адным лісце і складзенае ў выгля-
дзе гармоніка; прыстасавана для чытання або
разгляду не разразаючы старонак. Буклет-
даведнік. Буклет «Літаратурны музей Янкі
Купалы».
[Фр. Ьопсіейе.]
БУКЛІ, -яў; адз. бўкля, -і, ж. Уст. Завітыя
кольцамі пасмы валасоў. Запамінаецца.. во-
браз «прафесаршы», старой паважнай жан-
чыны ў пенснэ, са старанна падкручанымі сі-
вымі буклямі. Шкраба. Фройляйн з рыжымі
буклямі ўзяла.. вялізную, тоўстую кнігу, раз-
гарнула яе, павадзіла пальчыкамі па старон-
цы... Брыль.
[Фр. Ьопсіез.]
БУКОЛІКА, -і, ДМ -ліцы, ж. Жанр антыч-
пай паэзіі, якая паказвала побыт пастухоў,
ідэалізавала вясковае жыццё, пропіпастаўля-
ючы яго гарадской культуры.
[Грэч. Ьпкоііка.]
БУКС, -а і -у, м. Тое, што і с а м ш ы т.
БУКСА, -ы, ж. Металічная каробка з пад-
шыпнікам, які перадае ціск вагона, паравоза
і пад. на вось кола.
[Ням. ВіісЬзе.]
БУКСАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. буксаваць.
БУКСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак.
Круціцца, не рухаючыся з месца (пра колы
аўтамабіля, паравоза і пад.). Матор раве, зад-
нія колы буксуюць, а машына стаіць. Хомчан-
ка. // Пра аўтамабіль і пад., у якога колы кру-
цяцца на адным месцы. Ехаць прыйшлося
доўга, машыны часта буксавалі. Новікаў. //
перан. Не рухацца наперад, таптацца на ад-
ным месцы.
БУКСАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненпе да
буксы. Буксавы болт. Буксавы клін.
БУКСІР, -а, м. 1. Канат або стальны трос,
пры дапамозе якога адно судна можа цягнуць
за сабой другое або машына машыну. Адзін
за адным ішлі кацеры, цягнучы на буксірах'
гружаныя баржы. Лупсякоў.
2. Судна, прызначанае для перацягванпя
несамаходных суднаў, плытоў. Запляскаліло-
пасці буксіра, выпрастаўся, напяўся трос, і
пантон стаў паволі адыходзіць ад берага. Ме-
леж. Маленькі буксір падцягнуў карабель да
прычала. Шамякін.
0 Браць на буксір гл. браць.
БУКСІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. буксіраваць.
БУКСІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
буксіраваць.
БУКСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.,
што. Цягнуць за сабой на буксіры (у 1 знач.)
судна, аўтамашыну і пад. «МАЗамі» лес па-
давалі .. да прыстаняў, а ўжо адтуль што бук-
сіравалі на Гомель, а што на беразе штабеля-
валі да веснавога сплаву. Карамазаў.
[Ад гал. Ьое^зегеп.]
БУКСІРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачынен-
не да буксіра. Буксірны трос, крук.
2. Які цягне што-п. за сабой на буксіры (у
1 знач.). Як толькі прайшоў крыгаход, на ра-
цэ затарахцеў буксірны кацер і пацягнуў з
аднаго на другі бераг вялізны паром. Гра-
хоўскі.
БУКСІРОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да буксіроўкі.
БУКСІРОУКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. буксіраваць.
БУКСОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. буксаваць.
БУКТА, -ы, ДМ -кце, ж. Абл. Глыбокае
месца, яма, вір у рацэ, возеры і пад. [Пра-
коп:] — Павінен жа я выказаць свае думкі,
сваё разуменне, а не кідацца галавою ў букту,
каб потым не бегаць, як кот з падсмаленым
хвастом. Колас.
БУЛА, -ы, ж. Гіст. Папская грамата, пап-
скае пасланне.
[Лац. Ьпііа.]
БУЛАВА, -ы; мн. булавы, -лаў; ж. 1. Гіст.
Дубінка з патаўшчэннем на канцы ў выгля-
дзе шара або васьмігранніка, якая служыла
даўней зброяй; паліца. [Мікола:]— Гэта, брат,
тая самая булава, з якой яшчэ асілак Машэка
ваяваў з панамі. Брыль.
2. Гіст. Кароткая палка з шарападобным па-
таўшчэннем на канцы, якая ў казакоў, на
Украіне і ў Полыпчы служыла знакам вяр-
хоўнай улады. Гетманская булава. □ I сказаў
Багдан Хмяльніцкі, Узмахнуўшы булаеой: —
Слава рускаму народу, Шлях наш з роднаю
Масквой. Астрэйка.
3. Гімнастычная прылада, якая мае выгляд
бутэлькі з патаўшчэннем на вузкім канцы.
4. перан. Лаянк. Пра някемлівага, неразум-
нага чалавека. [Сымон:]— Малады Жук— бу-
лава, ды стары хадовы чалавек, з ім без суда
не абыдзешся. Брыль.
БУЛАВЁШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак;
ж. Разм. 1. Патаўшчэнне ў выглядзе шара,
мнагагранніка і над. на верхнім канцы палкі,
кійка і пад.
2. Разм. Патаўшчэнне на стрыжні, на ства-
ле; нараст.
БУЛАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. ласк. Кабыла буланай масці. Асядлаў-
шы буланку, [брыгадзір] паставіў у стрэмя
нагу, спрытным рыўком узняўся і лёгка сеў.
Брыль.
БУЛАНЧЫК, -а, м. Разм. ласк. Конь бу-
ланай масці. Рыгор пачаў выводзіць з стой-
лаў коней. Міхасю ён падвёў невялікага кам-
люкаватага буланчыка, самага рахманага ва
ўсёй ферме. Якімовіч.
БУЛАНЫ, -ая, -ае. Жаўтаваты, палавы з
чорным хвастом і чорнай грываю (пра масць
коней). [Бацька:]— А пасецца .. [комь] у тых
жа зялёных лугах, на шаўковых мурагах, і
масці ён буланай. Якімовіч. / у знач. наз. бу-
ланы, -ага, м. Конь буланай масці.— Гэй,пай-
шоў, малы-ы!—падбадзёрвае .. [Грамабой] і
без таго рухавага буланага. Крапіва.
БУЛАТ, -а і -у, М -лаце, м. 1. -у. Даўней-
шая ўзорыстая высакаякасная сталь для клін-
коў.
2. -а. Гіст. Клінок (меч, шабля, кінжал) з
такой сталі.
БУЛАТНЫ, -ая, -ае. Зроблены з булату.
Булатны меч.
БУЛАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак, ж. 1.
Памянш. да булка; маленькая булка.
2. Здобная булка з пшанічнай мукі.— А гэ-
та еось дом стаіць,— кажа .. [Люся].— Вялікі-
вялікі! Магазін, дзе прадаецца хлеб. I булач-
кі! Брыль.
БУЛАЧНІК, -а, м. 1. Уладальнік булачнай
або гандляр булкамі.
2. Той, хто выпякае булкі; кандытар.
БУЛ.АЧНІЦА, -ы, ж. Жан. да булачнік.
БУЛАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да булачных вырабаў.
2. у знач. наз. бўлачная, -ай, ж. Магазін,
у якім прадаюцца хлеб, булкі і кандытарскія
вырабы.
БУЛДАВЁШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак;
ж. Разм. Тое, што і булавешка. У праеай
руцэ ў яе была тоўстая чорная палка з нейкай
адмысловай белай булдаеешкаю —раней Тац-
цяна чамусьці не заўважыла ў бабулі гэтай
палкі. Васілёнак.
БУЛЁН, -у, м. 1. Нічым не запраўлены мяс-
ны адвар. [Гаспадыня:] — Вы будзеце есці ку-
рыны булён? Гартны.
2. Бульбяны суп, засквараны салам. Дзед
Лукаш чысціў бульбу — збіраўся варыць бу-
лён. Якімовіч.
[Фр. Ьоніііоп.]
БУЛЁННЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да булёну. Булённае мяса.
БУЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. 1. Не-
вялікі хлеб з ншаштаай мукі; белы хлеб. Бе-
галі па вуліцы дзеці то з булкамі, то з цукер-
камі. Гартны.
2. Тое, што і буханка. На паліцы ляжа-
лі дзве булкі хлеба. Чорны. [Шашура] пала-
жыў на калені Краўца булку хлеба і круг
каўбасы. Мележ.
БУЛЬБА, -ы, ж. 1. Аднагадовая агародная
расліна сямейства паслёнавых. Абганяць
бульбу. □ [Лабановіч] радаеаўся, калі бачыў
шнуры добрай збажыны ці бульбы. Колас.
2. зб. Падземныя клубні гэтай расліны, якія
выкарыстоўваюцца як харч, корм і сыравіна.
Абіраць бульбу. Капаць бульбу. Кармаеая
бульба. Насенная бульба. Сопкая бульба. //
Страва, прыгатаваная з клубняў гэтай раслі-
ны. Маладзіца выняла з печкі чыгунок і па-
ставіла на стол. Запахла бульбай. Мележ.
3. Назва беларускага народнага танца.
Дружна будзем на сцэне «Бульбу» мы танца-
еаць. Нядзведскі.
<> Бульба ў мундзірах — звараная з лупі-
намі бульба. Раніцай Якавіха высыпала на
стол чыгун-вядзёрнік бульбы ў мундзірах,
налівала міску малака — садзіцеся і ешце.
Лобан.
БУЛЬБА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
ву б у л ь б а, напрыклад: бульбакапалка,
бульбасаджалка.
БУЛЬБААПРАЦОЎЧЬІ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да апрацоўкі бульбы. Бульбаапра-
цоўчая прамысловасць.
БУЛЬБАВОД, -а, М -дзе, м. Той, хто вы-
рошчвае бульбу.
БУЛЬБАВОДСТВА, -а, н. Развядзенне і вы-
рошчванне бульбы.
БУЛЬБАГАТАВАЛЫПК, -а, м. Агрэгат для
варкі бульбы на свінаферме.
БУЛЬБАКАПАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн.
-лак; ж. Машына для капання бульбы.
БУЛЬБАМЫЙКА, -і, ДМ -мыйцы; Р мн.
-мыек; ж. Прылада для мыцця бульбы.
БУЛЬБАМЯЛКА, -і. ДМ -лцы; Р мн. -лак;
ж. Прылада для расцірання варанай бульбы.
БУЛЬБАНАРЫХТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р
мн. -тбвак; ж. Нарыхтоўка бульбы.
БУЛЬБАСАДЖАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн.
-лак; ж. Машына, якой садзяць бульбу. На-
еясная бульбасаджалка.
БУЛЬБАСАРЦІРОУКА, -і, ДМ -рбўцы; Р
мн. -рбвак; ж. Прыстасаванне для адбору
бульбы па велічыні.
БУЛЬБАСХОВІШЧА, -а, н. Збудаванне для
захоўвання клубняў бульбы.
БУЛЬБАУБОРАЧНЫ, -ая, -ае. Які прызна-
чаны для ўборкі бульбы. Бульбаўборачная
машына. Бульбаўборачны камбайн.
БУЛЬБІНА, -ы, ж. Разм. Адзін клубень
бульбы. Гнілая бульбіна. □ Міколка выкар-
паў з цяпла дзесяць печаных бульбін. Лынь-
коў. Згадаюцца бульбіна з хлебам I кубак ха-
лоднай вады,— Тыя, з якімі пад небам Вы-
раслі гарады. Кірэенка.
0 Нос бульбінай — пра шырокі нязграб-
ны нос.
БУЛЬБОЎНІК, -у, м., зб. Тое, што і б у л ь-
бянік (у 1 знач.). На ўчастках, дзе бульба
была выбрана, вучні сёмага класа.. адразу
баранавалі, сцягвалі бульбоўнік. Пальчэўскі.
БУЛЬБЯШК, -а і -у, м. 1. -у, зб. Бацвін-
не бульбы, пяўнік. Выраслы бульбянік закры-
ваў малога амаль да плеч. Мележ. Жалезнымі
граблямі дзядзька Іван зграбае апалае лісце і
прэлую траву і кідае на кучу сухога бульбя-
ніку. Васілевіч.
2. -а. Аладка з дранай сырой бульбы; тое,
што і дранік. 3 рук у рукі .. нам пачалі
перадаваць ежу. Яйкі і хлеб, мяса і загор-
нутыя ў капуснае лісце бульбянікі. Мехаў.
3. толькі мн. (бульбянішчы, -аў). Беларус-
кая страва, прыгатаваная з варанай тоўча-
най бульбы ў выглядзе галушак.
4. -а. Разм. Пра таго, хто харчуецца пера-
важпа бульбай. На снеданне — дранікі, Баб-
ка— на абед. Называў бульбянікамі Магілёў-
цаў свет. Куляшоў.
БУЛЬБЯНІШЧА, -а, н. Поле, з якога са-
браны ўраджай бульбы, на якім папярэдняй
культурай была бульба. [Гаспадыня:] — Неза-
доўга перад тым [здарэннем] мы выбралі буль-
бу і гусі хадзілі па бульбянішчы. В. Вольскі.
БУЛЬБЯНБІ, -ая, -бе. 1. Які мае адносіны
да бульбы. Бульбяное поле. // Прыгатаваны з
бульбы. Бульбяная каша. Бульбяны суп. □
[Аксіння] ўзяла .. малака, напякла наздрава-
тых бульбяных аладак. Мележ.
2. у знач. наз. бульбяная, -бй. Кафэ, у ме-
ню якога пераважаюць стравы з бульбы.
БУЛЬВАР, -а, м. Шырокія прысады на га-
радской вуліцы, звычайна пасярэдзіне яе.
Я ўсю Беларусь абышоў, Агледзеў яе гаспа-
дарку: Ад шыры калгасных палёў Да мінскіх
бульвараў і паркаў. Матэвушаў.
[Фр. Ьопіеуагсі.]
БУЛЬВАРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да бульвара. Бульварны праезд. Бульвар-
ныя прысады.
2. перан. Разлічаны на абывацельскія, мя-
шчанскія густы; пошлы. Бульварны раман.
Бульварная прэса.
БУЛЬВАРІПЧЫНА, -ы, ж. Разм. Пра што-н.
бульварнае (у 2 знач.).
БУЛЬДАЗЕРЫСТ, -а, М -сце, м. Той, хто
працуе на бульдозеры.
БУЛЬДОГ, -а, м. Сабака з вялікай тупой
мордай, шырокімі грудзямі, кароткімі лапамі.
[Англ. ЬцГкІод.]
БУЛЬДОЗЕР, -а, м. Трактар, абсталяваны
яавясным пярэднім адвалам для перамяшчэн-
ня, разраўноўвання грунту. Бульдозеры ссоў-
валі з узгоркаў на насціл вялізныя груды пяс-
ку і раўнялі яго, а аўтамашыны падвозілі з
гарэлага балота тарфяны попел і сыпалі па-
верх пяску. Новікаў. Паабапал грэблі, ля пра-
рытых канаў, чарнелі нассованыя бульдозе-
рам гурбы торфу. Пташнікаў.
[Англ. Ьпікіогег.]
БУЛЬКАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. булькаць, а таксама гукі гэтага дзе-
яння.
БУЛЬКАТ, -у, М -каце, м. Гукі, якія ўтва-
раюцца пры кіпенні, пераліванні або цячэнні
вады. Вада.. [з жолаба] ліецца невялічкім раў-
чуком I з вясёлым звонкім булькатам падае
ў рэчку. Лынькоў.
БУЛЬКАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. булькатаць, а таксама гукі гэта-
га дзеяння.
БУЛЬКАТАЦЬ, -кбча; незак. 1. Бурліць,
бурна кіпець (пра вадкасць). Кіпіць, булько-
ча вада, старанна варочаючы скрылікі буль-
бы. Брыль. Стала ціха, ціха, і ў гэтую цішы-
ню велічна, як з нябыту ў вечнасць, ліўся,
шумеў, булькатаў горны паток. Быкаў.
2. безас. Ствараць глухія перарывістыя гу-
кі пры захворванні горла, грудзей. У горле ча-
лавека нешта булькатала, і пры кожным вы-
буху ён капаў тварам зямлю. Навуменка.
БУЛЬКАЦЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. булькацець, а таксама гукі гэта-
га дзеяння.
БУЛЬКАЦЁЦЬ, -кбча; незак. Тое, што і
булькатаць. 1 чуваць было, як пераліва-
лася ў нагах грузкая гразь, булькацела дзесь-
ці блізка, блізка вада. Лынькоў.
БУЛЬКАЦЬ, -ае; незак. Утвараць гукі, па-
добныя на тыя, якія бываюць пры кіпенні
або пераліванні вады. Пад вяслом і шастом
ласкава плёхала ды булькала вада. Брыль.
Ружова і роўна свяціла сонца, было цёпла і
парна, а за арэшнікам шумеў і булькаў ру-
чай. М. Стральцоў.
БУЛЬКНУЦЬ, -не; зак. 1. Аднакр. да буль-
каць.
2. Разм. Упасці ў ваду, утварыўшы харак-
тэрны гук. Камень булькнуў і пайшоў на дно.
БУМ *, выкл. Разм. Ужываецца як гука-
пераймальнае для абазначэння характэрнага
глухога гуку вялікага звана, бубна і пад.
БУМ2, -а, м. Спартыўны снарад для прак-
тыкавання ў раўнавазе ў выглядзе гарызан-
тальнага бруса на дзвюх стойках; бервяно,
[Англ. Ьоош.]
БУМ3, -у, м. Штучна ўзнятая шуміха ва-
кол чаго-н. Газетны бум.
[Англ. Ьоот.]
БУМАЖНІК, -а, м. Невялікіх памераў кі-
шанёвая папка для папяровых грошай і да-
кументаў; кашалёк. Блок.. выняў з кішэні бу-
мажнік, даў Лабановічу дзесяцірублёўку і
моўчкі кіўнуў галавою, даючы гэтым зразу-
мець, што болей гаварыць няма аб чым і што
работы болей не будзе. Колас.
БУМЕРАНГ, -а, м. Кідальная прылада ў
выглядзе сагнутай палкі, пласціны, якая ў
палёце робіць замкнутую або незамкнутую
крывую.
[Англ. Ьоошегап§ з аўстрал.]
БУМКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Утвараць
гукі, падобныя на гукі вялікага звана, бубна
і пад. Толькі зрэдку, абуджаючы лясную глу-
хамань, гулка бумкалі магутныя званы. Вада-
носаў. Недзе далёка бумкалі гарматы. Луп-
сякоў.
БУМКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да бумкаць.
БУНД, -а, М -дзе, м. Усеагульны яўрэйскі
сацыял-дэмакратычны саюз — дробнабур-
жуазная нацыяналістычная партыя менша-
віцкага напрамку.
БУНДАВЕЦ, -даўца, м. Член бунда; пры-
хільнік бунда.
БУНДАУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бунда, бундаўцаў.
БУНДЭСВЕР, -а, м. Узброеныя сілы ФРГ.
[Ням. ВпшіезгуеЬг.]
БУНДЭСТАГ, -а, м. Ніжняя палата парла-
мента ў ФРГ.
[Ням. Впшіезіад.]
БУНКЕР, -а, м. 1. Металічная ці бетонная
скрыня (на суднах — адсек) для часовага за-
хоўвання збожжа, вугалю ці якіх-н. іншых
сыпкіх рэчываў і матэрыялаў. Камбайн ру-
шыў. Пад нажамі яго зазвінела салома, у бун-
кер пасыпаўся густы струмень еажкага зерня.
Дуброўскі. Непадалёку свінаркі грузілі ў бун-
керы падвеснай дарогі корм і развозілі яго па
ўсіх трох вялізных карпусах свінафермы. Па-
слядовіч.
2. Падземнае жалезабетоннае бамбасхові-
шча.
3. Наземнае драўляна-земляное ці бетоннае
сховішча з амбразурамі для вядзення агню;
дзот, дот. Паліцаі.. пакапалі вакол школы ако-
пы, парабілі бункеры, паставілі ў іх кулямё-
ты. Сабаленка.
[Англ. Ьнпкег.]
БУНКЕРАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
еодле знач. дзеясл. бункераваць.
БУНКЕРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад бункераваць.
БУНКЕРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; незак.,
што. Спец. Засыпаць у бункер. Бункераваць
збожжа.
БУНКЕРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бункера. Бункерны рукаў. Бункернае пера-
крыцце.
БУНКЕРОЎКА, -і, ДМ ;рбўцы; Р мн. -рб-
вак; ж. Спец. Тое, што 1 бункераванне.
БУНКЕРОУШЧЫК, -а, лі. Рабочы, які за-
няты бункераваннем.
БУНТ -у, М -нце, м. Стыхійнае паўстан-
не, мяцеж. Стралецкі бунт. Кулацкі бунт. □
Грозны вагар зямельных бунтаў пакаціўся
па неабсяжных прасторах царскай Расіі, ску-
тай астрогамі і ланцугамі няволі, пакаціўся
бляскам пажараў, клубамі дыму, афарбоўваю-
чы ў крывавы колер халоднае асенняе неба.
Колас. // Спрэчка, сварка. [Гаспадыня:] — Ды
яна [наймічка], разбойніца, бунт узняла. Не
пайду, кажа, у Граева служыць. Бажко. //
перан. Пратэст, абурэнне. У грудзях яе [Міка-
лаеўны] пачаўся сапраўдны бунт зняважаных
пачуццяў. Гамолка.
БУНТ2, -а, М -нце, м. Звязак, кіпа; стос.
[Ад ням. Вцші — звязак.]
БУНТАВАЦЦА, -тўюся, -тўешся, -тўецца;
незак. 1. Тое, што і бунтаваць (уі знач.).
2. Разм. Быць усхваляваным, хвалявацца.—
Спакойна, хлопцы.— Гэтымі словамі.. [Салаў-
ёў] імкнуўся заспакоіць і сябе, бо ўнутры ўсё
бунтавалася — так не хацелася адыходзіць ні
з чым.. Шахавец.
БУНТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак.,
каго-што і без дап. 1. Падымаць, узнімаць
бунт, удзельнічаць у бунце. Мы [беларускія
пазты] былі разам з народам, гнеўна бунтавалі
разам з ім, верылі ў будучыню. Купала. Ка-
жуць, што пасля сяляне бунтавалі, Над па-
лацамі клубіўся чорны дым Недалёка той
карчмы, дзе быў Купала, На даўгінаўскім
гасцінцы векавым. Танк. // перан. Выказваць
крайнюю незадаволенасць, пратэставаць.—
Што ты, Саўка, бунтуеш? — строга звярнуўся
да яго войт. Колас.— Вы што — бунтаваць
уздумалі?— сярдзіта закрычаў аканом на
мужчын. Якімовіч. // перан. Бударажыць, хва-
ляваць. [Стэфа:] — Зноў гэтая хата... Адзін
напамінак пра яе бунтуе маю душу. Савіцкі.
// перан. Бушаваць, кіпець. Мы не верым ані
ў бога, ні ў малітвы, 1 няма для нас другіх
свяцейшых слоў, Апроч лозунгаў і заклікаў
да бітвы, Апроч песень, ад якіх бунтуе кроў.
Куляшоў. Чаго ж ты бунтуеш, лагоднае мора?
Вялюгін.
2. Падбухторваць да бунту. [Старшыня:] —
Пе хочаце рабіць — не рабіце, але і не бун-
туйце народ. Навуменка. 1 вось неўзабаве..
[Л/арыся] зноў прыедзе ў фальварак бунтаваць
парабкоў. Бажко. //Перашкаджаць, шкодзіць.
Рыгорка ўзняў крык на Якіма за тое, што той
валтузіць і бунтуе работу касцоў, і патраба-
еаў, каб ён ішоў прэч. Дуброўскі.
БУНТАР, -а, м. Удзельнік бунтуКалі
Радзівіл акрыяў, дык загадаў прачасаць усе
лясы аколіцы, каб знайсці бунтара Саўку
Траяна. Гурскі. // Той, хто пратэстуе супраць
чаго-н., хто заклікае да рашучых дзеянняў,
да перавароту ў чым-н. [Абаронца:] — Павод-
ка ўеаходзіла ў берагі, і бунтары канчалі уні-
версітэты, паступалі на дзяржаўную службу,
рабіліся стараннымі чыноўнікамі і дзеячамі
ў розных галінах жыцця. Колас.
БУНТАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
?Кан. да бунтар.
БУНТАРНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты бунтар-
скім духам. 'Гут спатыкаў, казалі людзі, бун-
тарных хлопцаў ён [Янка] падчас. Машара.
У юнацтве ж Мікола быў куды больш бун-
тарнай натурай, чым Цішка. Навуменка.
БУНТАРСКІ, -ая, -ае. Уласцівы бунтару.
Бунтарскія настроі. Бунтарскі дух.
БУНТАРСТВА, -а, н. Рэзкае абурэнне, пра-
тэст, якія суправаджаюцца непакорнасцю.
Казку дзіўную чуў у юнацтве: Нейкі волат,
ці то чарадзей, Стагоддзі правёў у бунтарстве,
Каб аздобіць шчасцем людзей. Чарот.
БУНТАЎШЧЫК, -а. м. Удзельнік бунту
бунтар. [Казацкі афіцэр:]-—Крамольнікі! Бун-
таўшчыкі! Для вас ужо царскія законы — не
законы?! Сваволіць? Бунтаваць? Колас.
БУНТАЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да бунтаў-
шчык.
БУНТОЎНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які па-бун-
тарску настроены, схільны да бунту. Бун-
тоўны чалавек.
2. Неспакойны, трывожны. [Дзяўчыне] і са-
мой захацелася раптам сустрэць і пакахаць
бунтоўнае, мяцежнае сэрца. Мехаў. I ў дні
блакітна-роўныя, Калі гудуць станкі, Яшчэ
жывуць бунтоўныя У сэрцы аганькі! Ля-
вонны.
3. Які заклікае да бунту. Есць такое жадан-
не: калі загрыміць Непадкупнай расправы
бунтоўная песня, Каб вы так жа ўпарта, як
некалі мы, Роўны сонцу штандар рэвалюцыі
неслі. Глебка.
БУНЧЎК, -а, м. 1. Дрэўка з шарам і кон-
скім хвастом наверсе як знак улады ўкраін-
скіх і польскіх гетманаў, казацкіх атаманаў,
турэцкіх пашэй.
2. Шумавы музычны інструмент у некато-
рых ваенных аркестрах, упрыгожаны конскім
хвастом.
БУР *, -а, м. Інструмент для свідраванпя
пры даследаванні глебы, горных парод і пад.
[Ад пям. ВоЬгег.]
БУР 2 гл. буры 2.
БУРА, -ы, ж. 1. Вецер вялікай разбураль-
най сілы, звычайна з дажджом або снегам.
Бура ўзнялася. Бура сціхла. □ Дзед з Сымо-
нам пад вярбою Селі буру пераждаць. Колас.
Пералівы ветру пераходзяць у буру. Бядуля.
2. перан. Пра сацыяльныя з’явы вялікай гі-
старычнай важнасці, якія выклікаюць істот-
ныя перамены ў жыцці грамадства. I вось
паўстаў крылаты пралетарый,— I бура ўміг
з зямлі змяла цара — драпежніка арла. Крапі-
ва. Раскаты рэвалюцыйнай буры ў пралетар-
скіх цэнтрах Расіі ўскалыхнулі і Беларусь.
Івашын.
3. Шум, крык. Лабановіч дагадаўся, што
падлоўчы Баранкевіч падняў у доме буру. Ко-
лас. [Пасця:] — Што ж гэта, памочнікі мае да-
рагія, у ясны дзень буру паднімаеце? Мележ.
// перан. Моцнае душэўнае хваляванне. Бура,
якая бушавала ў душы [Пятра] ўсю дарогу,
пакрысе сціхала. Шамякін. // перан.; чаго або
якая. Яркае гарачае выяўленне пачуццяў.
Пасля буры воплескаў шалёных Мы сябе не
помнілі ў фінале 1 свае сапраўдныя імёны
У ролях закаханых называлі. Непачаловіч.
О Магнітная бура — раптоўнае кароткача-
совае, хуткае і незаканамернае змяненне ма-
гнітнага поля Зямлі, звязанае з утварэннем
і развіццём па Сонцы цёмных плям.
0 Бура ў шклянцы вады — моцнае хваля-
ванне, гарачая спрэчка з-за дробязных пры-
чын. Якой бурай прынесла — пра нечаканае
з’яўленне непажаданага чалавека.
БУРАВАЛ, -у, м. Тое, што і б у р а л о м.
Густым. ляском па буравалу Міхась выходзіць
на гасцінец. Колас.
БУРАВАТЫ, -ая, -ае. Які мае злёгку бу-
ры колер. Праходзіць хвіліна-дзве, і ў святле
ад кастра паказаўся здаравенны бураваты
ганчак. Ракітны.
БУРАВЁЙ, -ю, м. Паэт. Моцны вецер.
Устане дзень — як волат-буравей. Лявонны.
БУРАВЁСНІК, -а, л«. Марская вадаплаўная
птушка з загнутай дзюбай, вузкімі і доўгімі
крыламі. // у перан. ужыв. Пра пісьмен-
ніка, прадвесніка рэвалюцыі. Не стала Горка-
га. Замоўк наш буравеснік. А. Александровіч.
БУРАВІК, -а, м. Спецыяліст па бурэпню.
Буравікам не да гуляння, буравікі павінны
да цвёрдай сваёй дабурыцца мэты. Лось.
БУРАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да бу-
рэння. Буравы станок. Буравая ўстаноўка.
Буравая вышка. / у знач. наз. буравая, -бй.
Буравая, быццам жывая істота, жыла сваім
прывычным паўсядзённым жыццём. Дані-
ленка.
БУРАЗЁМ, -у, м. Бурая лясная глеба. Бу-
разёмы блізкія да чарназёмаў.
БУРАК, гл. буракі.
БУРАКА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэпню
слову б у р а к, папрыклад: буракакапалка,
буракамыйка, буракарэзка.
БУРАКАВОД, -а, М -дзе, м. Спецыяліст па
вырошчванню буракоў.
БУРАКАВОДСТВА, -а, н. Развядзенне і вы-
рошчванне буракоў.
БУРАКАВОДЧЬІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да буракаводства, звязаны з ім. Бурака-
водчы саўгас. Буракаводчае звяно.
БУРАКАКАПАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн.
-лак; ж. Машына дпя копкі буракоў.
БУРАКАМЫЙКА, -і, ДМ -мыйцы; Р мн.
-мыек; ж. Прыстасаванне для мыцця буракоў.
БУРАКАСЁЯННЕ, -я, н. Сяўба буракоў у
прамысловых мэтах. Паліўное буракасеянне.
Раёны буракасеяння.
БУРАКАЎБОРАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае
дачыненне да ўборкі буракоў. Буракаўборач-
ныя работы. Буракаўборачны камбайн.
БУРАКІ, -бў; адз. бурак, -а, м. 1. Двухга-
довая агародная расліна сямейства лебядо-
вых. Садзіць буракі. Палоць буракі. Сталовыя
буракі. Кармавыя буракі.
2. Чырвоныя або белыя караняплоды гэтай
расліны, якія выкарыстоўваюцца як корм,
харч і сыравіна. Церабіць буракі. Рэзаць бу-
ракі.
3. Страва, прыгатаваная з караняплодаў або
лісця гэтай расліны. Любіць Яўген, як і яго
бацька, кіслую капусту, буракі. Баранавых.
Танька кіслай стравы не ела, ні буракоў, ні
капусты. Ермаловіч.
О Цукровыя буракі — сорт буракоў, з
якіх атрымліваюць цукар.
БУРАКОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і бу-
рачны. Бураковы сок.
БУРАКС, -у, м. Борнакіслы натрый; выка-
рыстоўваецца ў медыцыне, тэхніцы і сель-
скай гаспадарцы.
[Араб. Ьпга^.]
БУРАЛОМ, -у, м. 1. Лес, дрэвы, паломапыя
бурай. [Віця:]— Учора ведаеш якая навальні-
ца шуганула. Франтальная. За Студзёнкай на
тры кіламетры лес палажыла. Максім Рыго-
равіч кажа — тысячы дзве кубаметраў бура-
лому. Шамякін.
2. Вялікай сілы вецер; бура, якая ідзе па
лесе і ломіць дрэвы. У лесе далёка-далёка шу-
міць нешта — ідге буралом. Каваль. Дрэеы
вывернуты з карэннем або перабітыя напа-
лам, як быццам тут прайшоў страшэнны бу-
ралом. Няхай.
БУРАЛОМІНА, -ы, ж. Разм. Дрэва, пава-
ленае бурай. [Васіль Раманавіч] саскочыў з
бураломіны і сказаў: — Запрашаю, шаноўныя
госцейкі, выбраць сабе самы разгалісты куст
у нашым багатым маёнтку і адпачываць да
самага вечара. Новікаў.
БУРАЛОМНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да буралому. Бураломнае дрэва, даўно сухое,
ляжала пад наеіссю галля і вецця. Чорны.
БУРАН, -у, м. Моцны вецер, які паднімае
хмары сухога снегу або пяску; снежная бура,
завея, завіруха (звычайна ў стэпах, на адкры-
тых месцах). Потым налятае буран, і Міцька
падае разам са слупам. Кулакоўскі. Пераско-
чыць зверху пясчаны буран не ўдасца: сама-
лёт не падымаецца на такую еышыню. Шы-
цік.
БУРАПЁНІЦЬ, -ніць; незак. Паэт. Бурліць,
«іпець (пра жыццё, дзейнасць).
БУРАПЁННЫ, -ая, -ае. Паэт. Бурлівы, кі-
пучы. Развялося шмат цяпер машын,— Аж да
бурапеннага Байкала Паляцеў на самалёце
сын. Кусянкоў.
БУРАТ гл. бураты.
БУРАТКА гл. бураты.
БУРАТЫ, -аў; адз. бурат, -а, М -раце, м.,
буратка, -і. ДМ -тцы; мн. бураткі, -так; ж.
Народ, які складае карэннае насельніцтва
Бурацкай АССР.
БУРАЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
буратаў. Бурацкая мова.
БУРАЧКОВЫ, -ая, -ае. Разм. Падобны па
колеру па бурак, лілова-чырвоны. Па шырокіх
нрагалках, што трапляліся на даўніх лесасе-
ках, бурачковым аксамітам рассцілаліся кру-
говіны дзікай канюшыны. Машара.— А вы
што, прыезджы? — звярнулася другая, ніжэй-
шая, з рудаватымі валасамі і бурачковага ко-
леру шчокамі, відаць, радая еыпадку пазнаё-
міцца з маладым чалавекам. Сапрыка.
БУРАЧНІК, -у, м., зб. Бацвінне буракоў.
БУРАЧНІКАВЫЯ, -ых, адз. няма. Сямейст-
ва двухдольных раслін, да якіх адносяцца не-
забудкі, медуніцы, геліятроп, агурочная трава
і інш.
БУРАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да буракоў. Бурачны ліст. Бурачныя цыбуры.
II Прыгатаваны з буракоў, з буракамі. Бурач-
ны квас.
2. Лілова-чырвоньг, колеру чырвоных бура-
коў, бурачковы. Промень на захадзе з чырво-
на-палаючага рабіўся бурачным. Гартны.
БУРБАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Паветраны шарык у вадзе або іншай вад-
касці. Дарожка буйных светлых бурбалак,
якая з’явілася на паверхні, сведчыла, што на
гэты раз бабёр паплыў пад вадой на сярэдзі-
ну ракі. В. Вольскі. Буйны, як боб, град на-
зойліва барабаніў па аканіцах, падымаў бур-
балкі ў перапоўненым вадою раўчуку, што
перасякаў двор. Бажко.
БУРБОЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; незак. Разм.
Узнімаць, пускаць бурбалкі; булькаць. Ша-
райка ўекочыў у пакой з вялікай патзльняй
у руках, на якой злосна сіпела і бурболіла
яешня. Шамякін.
БУРГАМІСТР, -а, м. Начальнік гарадской
управы ў некаторых краінах Еўропы і ў 18—
19 ст. у Расіі.
[Ням. Вйгятегшеізіег.]
БУРДА, -ы, ДМ -дзё, ж. Разм. пагард. Дрэн-
на прыгатаванае, нясмачнае пітво або рэдкая
(вадкая) ежа; баланда. Калі ўсе з Шуравага
вагона атрымалі па порцыі бурды, немец за-
зірнуў у вагон, ці ўсе выйшлі. Ставер.
БУРДЗЮК, -а, м. Мяшок са скуры жывёлы
для захоўвання і перавозкі віна і іншых вад-
касцей. [Зульфія:]-—Яму [Мухтару] дужа не-
калі. Ён шые новы бурдзюк. Васілёнак.
[Цюрк.]
БУРДЗЮЧНЫ, -ая, -ае. Які захоўваецца ў
бурдзюку. Бурдзючнае віно.
БУРЖУА, нескл., м. Прадстаўнік класа
буржуазіі. Ліберальныя буржуа зусім не мелі
на ўвазе выступаць супраць самадзяржаўя.
«Полымя».
[Фр. Ьопгцеоіз.]
БУРЖУАЗІЯ, -і, ж. 1. Пануючы клас ка-
піталістычнага грамадства, які з’яўляецца
ўласнікам прылад і сродкаў вытворчасці і жы-
ве капіталістычным даходам, атрымліваючы
прыбавачную вартасць эксплуатацыяй наём-
най працы. 3 усіх класаў, якія процістаяць
цяпер буржуазіі, толькі пралетарыят прад-
стаўляе сабой сапраўды рэвалюцыйны клас.
Маркс і Энгельс.
2. У феадальным грамадстве — саслоўе га-
раджан.
О Дробная буржуазія — дробныя ўласні-
кі, якія валодаюць сродкамі вытворчасці і ка-
рыстаюцца наёмнай працай у нязначнай сту-
пені або зусім не карыстаюцца ёю.
[Фр. Ьопгдеоізіе.]
БУРЖУАЗНА-ДЭМАКРАТЬДЧНЫ, -ая, -ае.
Уласцівы буржуазнай дэмакратыі.
БУРЖУАЗНЫ, -ая. -ае. 1. Які мае ядносі-
ны да буржуазіі; уласцівы буржуазіі. Буржу-
азная ідэалогія. Буржуазная мараль. Буржу-
азны нацыяналізм. Буржуазны быт. Буржуаз-
ная прэса. Буржуазная культура.
2. Які характарызуецца панаваннем буржу-
азіі, які робіцца ў інтарэсах буржуазіі. Бур-
жуазная рэвалюцыя. Буржуазная рэспубліка,
краіна. Буржуазны ўрад. Буржуазнае грамад-
ства. Буржуазная дэмакратыя. Буржуазны
лад.
БУРЖУЙ, -я, м. Разм. Пагардлівая назва
буржуа. Хадзілі чуткі, што скора прыйдзе
свабода і буржуям будзе канец. Лынькоў.
Помніць Харкаў і Чугуеў, Як рабочыя ў той
час Ад германскага буржуя Баранілі свой
Данбас. Глебка.
БУРЖУЙКА, -і, ДМ -жўйцы; Р мн. -жўек;
ж. Разм. 1. Жан. да буржуй.
2. Невялікая чыгунная печка. Прыйшоў
[Габрусь] у будку, падкінуў паленца-другое
ў «буржуйку». Шынклер. Партызанскія май-
стры зашклілі вокны, нарабілі табурэтак, сто-
лікаў, паставілі буржуйку, навазілі дроў, пад-
весілі да столі лямпы — і школа была гатова.
Няхай.
БУРЖУЙСКІ, -ая, -ае. Разм. Які мае ад-
носіны да буржуя. У Садовіча настольнікаў не
было — ён лічыў іх непатрэбнаю буржуйскаю
раскошаю. Колас.
БУРКА', -і. ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. і.
Шырокая і доўгая адзежыпа з даматканага
сукна з башлыком, якая надзяваецца паверх
кажуха. Потым.. [Ліза] чула, як увайшоў у
хату дзед, скінуў бурку і пачаў тупаць па
кухні цяжкімі ботамі. С. Александровіч.
2. Род плашча або накідкі з тонкага лямцу,
якой карыстаюцца коннікі на Каўказе. Гэта
былі вельмі маляўнічыя коннікі ў круглых
кубанках з чырвоным верхам і, нягледзячы
на спякоту, у чорных шыракаплечых і шыра-
каполых бурках, на добрых сытых конях, па-
дабраных адзін у адзін па масці. Машара.
БУРКА2 гл. буркі.
БУРКАВАННЁ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. буркаваць, а таксама гукі гэтага
дзеяння.
БУРКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.
Утвараць характэрныя для галубоў гукі. Са-
ша сумна сядзела на лаўцы каля бальнічных
варот і бяздумна сачыла, як на даху дома,
што насупраць, буркуюць галубы. Шамякін. //
перан. Жарт. Лагодна і пяшчотна раз-
маўляць. 3 усімі.. [Ліза] гаварыла ласкава і
мякка. Ну проста не гаварыла, а мурлы-
кала, як каток, ці буркавала, як галуб-
ка. Арабей. Сядзела на лаўцы Пад фрэнчам
хлапечым I ўсё буркавала Каханку аб нечым.
Гілевіч.
БУРКАЛА, -ы, ДМ -е, Т -ам, м.; ДМ -е,
Т -ай (-аю), ж. Разм. жарт. Пра чалавека, які
любіць выказваць сваё нездавальненне па
дробязях. [Ліда:] — Ніначка, які.. [Грыша]ў
цябе буркала. Шамякін.
БУРКАЛЫ, -аў; адз. няма. Разм. пагард.
Вочы. Пан Юзаф.. злосна сплвўвае на казу,
уставіўшую на яго свае лупатыя буркалы.
Лынькоў.
БУРКАТ, -у, М -каце, м. Разм. Тое, што і
буркатанне.
БУРКАТАННЕ, -я. н. Разм. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. буркатаць, а таксама гукі
гэтага дзеяння; буркатня.
БУРКАТАЦЬ, -качў, -кбчаш, -кбча; незак.
Разм. 1. Тое, што і буркаваць. Голуб
.. нешта буркатаў галубцы. Сабаленка.
2. што і без дап. Бурчаць, мурлыкаць. Ша-
фёр нешта буркатаў сабе пад нос. Кавалёў.
3. Грукатаць, тарахцець (пра гукі машыны
ў часе работы). Блішчалі на пагорках у вёс-
ках агні, на палях сям-там буркаталі тракта-
ры. Ракітны.
БУРКАТЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які лю-
біць бурчаць, бурклівы. Побач адзінока мес-
цілася атынкаваная будка-каравулка, дзе ў
сцюжу драмаў ля напаленай печы які бур-
катлівы дзед-вартаўнік. Быкаў.
2. Бурлівы, звонкі. Па рацэ праносіліся ма-
торкі, буркатлівыя хвалі ад іх з шумам на-
мотваліся на бераг, казыталі ногі. Савіцкі.
Выбіраеш роўненькі пянёк дзе-небудзь ля
крынічкі ці светлага буркатлівага ручая, про-
ста лежачы жыватом на зямлі, п’еш ваду. Са-
чанка.
БУРКАТНЯ, -і, ж. Разм. Бурчанне, бурка-
танне.— Добры дзень, старшынька,— змяніла
адразу сваю буркатню на лагодную ліслі-
васць мачыха. Сабаленка.
БУРКАТУН, -а, м. Той, хто любіць бурка-
таць, дакучае буркатнёй.
БУРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да бурк-
нуць.
БУРКІ, -рак; адз. бўрка, -і, ДМ -рцы, ж.
Абутак з фетру або сукна, які носіцца з га-
лёшамі ці на скураной падэшве без іх. Казу-
лін у шубе з бабровым каўняром, у баброеай
шапцы, абуты ў белыя буркі, стаяў наперадзе
ўсіх і глядзеў на Сцюдзянец. Дуброўскі. Апра-
нута.. [Маша] была ў стары залатаны кажу-
шок, на нагах — буркі з бахіламі. Шамякін.
БУРКЛІВАСЦЬ,' -і, ж. Уласцівасць бурклі-
вага. Да частай бурклівасці мужа.. [Параска]
прывыкла, але прапусціць міма вушэй яго
словы аб дачцэ азначала б няўвагу, абыяка-
васць, а з-за гэтага Антось яшчэ больш раз-
бурчаўся 6. Хадкевіч.
БУРКЛІВЫ, -ая, -ае. Які любіць бурчаць,
выказваць нездаволенасць. [Хурс] прыстаў у
прымы да паўпанскага фальварковага пакідзі-
шча — да старой паненкі — худой, касцістай
і бурклівай ведзьмы. Чорны. // Які вызнача-
ецца нездаволенасцю, раздражненнем. Бурклі-
еы голас, тон.
БУРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.,
што і без дап. Невыразна, з адценнем незада-
воленасці сказаць што-н. Адна старая сялян-
ка не выцерпела —буркнула:—-Пану цівуну
варон страляць, а нам спіны гнуць! Бядуля.
[Глушкевіч] хацеў загаварыць з ёю, але жан-
чына нешта буркнула ў адказ, і нельга было
зразумець, ці то яна павіталася так, ці выка-
зала незадаволенасць. Дуброўскі.
БУРКУН, -а, м. Разм. Бурклівы чалавек.
Чаго граха таіць, трапляюцца яшчэ ў нас
дзе-нідзе людзі, якія любяць марна балбатаць,
аматары без усякай дай-прычыны ўступаць у
спрэчкі, гэтакія буркуны, што ўсім незадаво-
лены, усё бачаць у самым змрочным святле.
Краўчанка.
БУРЛАК, -а, м. Даўней — рабочы, які ў
арцелі цягнуў паўз бераг супраць цячэння
судны.
БУРЛАЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бурлакоў. Бурлацкая арцель. Бурлацкае
жыццё.
БУРЛАЦТВА, -а, н. Бурлацкі промысел.
БУРЛАЧЫЦЬ, -чу, -чыш. -чыць; незак.
Займацца бурлацкім промыслам, працаваць
бурлаком.
БУРЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бурліць.
БУРЛЁСКА, -а, ж. Жанр камічнай, пара-
дыйнай паэзіі.
[Фр. Ьцгіездне.]
БУРЛЁСКНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бурлеска. Бурлескны твор.
БУРЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бурліва-
га. Я люблю бурлівасць мора. Гурло.
БУРЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Бурны, шумлівы.
Васіль бачыў рэкі там, каля свайго дому, але
ж такой шырокай не наглядаў нават у самае
бурлівае разводдзе. Кулакоўскі. Дэльфіны да-
гналі яхту і пачалі забаўляцца ў бурлівых
хвалях за кармой, перакочваючыся са спіны
на жыеот. Дуброўскі.
2. перан. Разм. Поўны энергіі, шумны, не-
спакойны. [Лена] ўспамінала бурлівае камса-
мольскае жыццё ў школе. Лынькоў. Паходня
сышоў на перон і адразу ж трапіў у бурлівы
паток, які імкнуў паўз нейкія абломкі сцен і
часовыя збцдаванні. Хадкевіч.
БУРЛІЦЦА, -ліцца; незак, Тое, што і
бурліць. На рэчках на вашых Бурліліся б
воды, Каб плаеалі з крыкам Гусей карагоды.
Русак. У добрых ленінскіх вачах Іскрынкай
радасць усплывала; Відаць, што ў сэрцы
Ільіча Надзей бурлілася навала. Шушкевіч.
БУРЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; незак. Бурна
цячы, пералівацца з шумам; кіпець, клека-
таць (пра ваду і інш. вадкасці). Унізе вада
бурліць, пеніцца, нясе з сабою кускі лёду,
нейкае ламачча, леташнюю траву. Кулакоўскі.
Бурліць чыгун гарачы, Расплаўлены ў вагран-
ках. Аўрамчык.
2. перан. Праяўляцца з вялікай сілай (пра
падзеі, пачуцці і пад.); шумець, хвалявацца.
[Ігнась] сеў на месца, і злосць бурліла ў ім,
як кіпень. Чарнышэвіч. I бурліла ў людскіх
пачуццях жаданне як бы крыкнуць усёй зям-
лі, сказаць усяму, што ёсць,— аб радасці
дзён, аб песнях і зеонах жыцця. Чорны.
Скрозь бурліла людское мора, а ў ім — кветкі,
лісце, усцешаныя твары. Юрэвіч.
БУРМІСТР, -а, м. За прыгонам — кіраўнік
памешчыцкага маёнтка або стараста, прызна-
чаны памепічыкам з сялян.
[Ад ням. Вйг^егшеізіег — бургамістр.]
БУРНОС, -а, м. Уст. Даўгаполая з шыро-
кімі рукавамі сялянская вопратка з саматка-
нага сукна. Цётка Хіма аддала Галі яшчэ
свой дзявочы бурнос. Сабаленка. Фельчар
стаў апранацца ў доўгі карычневага сукна
свойскай работы бурнос з башлыком. Пест-
рак.
БУРНЫ, -ая, -ае. 1. 3 бурамі; навальніч-
ны. Расшумеліся цымбалы, Быццам Нарач
бурным днём. Танк. 3 поўначы — холаду, сі-
веру бурнага Гусі на поўдзень ляцяць. Ко-
лас.
2. Які бушуе, бурліць. [Сярго:] На Наўказе
ў нас, Там рэкі бурныя. Грымяць і выюць,
Укрытыя пушыстай белай пенай, Аж рэха
скрозь ідзе... Глебка. // Багаты падзеямі, не-
спакойны, хвалюючы. Пачалося ўсё ў той
бурны трыццаты год, калі ў Навасёлках зага-
варылі аб калгасе. Шчарбатаў. // Які вельмі
моцна праяўляецца, палкі, гарачы. Тапурыя
чамусьці не падзяляў бурнай радасці Іліко.
Самуйлёнак. Бурная была тая размова бацькі
з сынам. Жычка.
3. Які імкліва праходзіць або развіваецца.
Бурныя тэмпы развіцця прамысловасці. □
Нарэшце і да нас на Чукотку прыйшла карот-
кая бурная вясна, а за ёй адразу ж і лета.
Бяганская.
БУРТ, -а, М -рце, м. Доўгі капец бульбы,
агародпіны, сіласу і пад. Метраў за трыста
ад балота калгаснікі склалі тры бурты, ві-
даць, насенкі, з якіх адзін быў толькі пры-
крыты саломай. Паслядовіч. Яны ўдвух [Кур-
ловіч і Парфёнчык] скублі салому, уціскалі
вяроўкамі вязкі, насілі на гарод і ўкрывалі
бурты бручкі. Дуброўскі. // Доўгая спецыяль-
на складзеная на захоўванне куча, скірда
якога-н. угнаення, торфу і пад. Бурт кампос-
ту. Бурт торфу.
БУРТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. буртаваць.
БУРТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
буртаваць.
БУРТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак., што.
Закладваць агародніну, сілас, угнаенні і пад.
па захоўванне ў бурты. Буртаваць бульбу.
Буртаваць кампост.
БУРТАВЙ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
бурта. Буртавая ўкладка агародніны. Бурта-
вое захоўванне бульбы.
БУРТАЎІПЧБІК, -а, м. Рабочы, які працуе
на буртоўцы.
БУРТОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Тое, што і
буртаванне. Відаць, усе былі на рабрце:
хто на будаўніцтее, а хто на буртоўцы буль-
бы. Броўка.
БУРУН, -а, м. Пеністыя хвалі на мелкай
мясціне мора або над рыфам. Параход.. ад-
цягнулі ад пірса буксіры, і, густа задыміўшы
і ўзняўшы пеністы бурун за кармой, ён па-
плыў, набіраючы ход. Лынькоў.
БУРУНДЎК, -а, м. Маленькі паласаты, па-
добны на вавёрку грызун, які жыве ў норах.
БУРЧАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бурчаць, а таксама гукі гэтага дзеян-
ня. Вось ужо чуецца ляскат зубоў і глухое
бурчанне... Маўр. Накатваючыся на параход,
.. [еалы] яшчэ бурчалі, але гэта было ўжо не
пагрознае, а ціхае, улагодненае бурчанне.
Лынькоў.
БУРЧАЦЬ, -чў, -чыш, -чыць; незак. 1. (1 і
2 ас. не ўжыв.). Утвараць глухія гукі, выказ-
ваючы нездавальненне або пагрозу (пра жы-
вёл). Кудлаты і нязграбны малы сабака па-
пробаваў бурчаць, пасля сціх. Чорны. // Утва-
раць падобныя гукі (пра нежывыя прадме-
ты). Насоўвалася хмара, недзе далёка бурчаў
гром. Рылько. Рэзка бурчалі і вылі асколкі,
ціўкалі кулі. Сачанка.
2. Разм. Сярдзіта, нездаволена мармытаць;
бубніць.— Вось бяда, дык бяда, ледзь не пра-
спаў, а сёння апошні дзень старога года,—
бурчаў сам на сябе дзед.— Працы ж у мяне,
бацюхны мае... П. Ткачоў. Ужо дзед.. [Сашку]
будзіць. Бабка ж Вікця нездаволена бурчыць
на дзеда: куды гэта ён у такую рань малога
ўскатурхвае. Даніленка.
3. безас. у знач. вык. Утвараць глухія пера-
ліўныя гукі; бурліць.— У мяне, чалаеека цяр-
плівага, і то ў жываце бурчыць, пара і пера-
кусіць,— ранейшай скорагаворкай прамовіў..
[Бабейка]. Хадкевіч.
БУРЧЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бурчлі-
вага.
БУРЧЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і бурк-
л і в ы.
БУРШТБІН, -у, м. Скамянелая, жоўтая,
празрыстая смала хвойных дрэў, якая ўжыва-
ецца для вырабу розных аздоб. Па беразе
ўжо бегалі жвавыя хлапчукі, шукаючы выкі-
нутага морам бурштыну. Сабаленка.— Глядзі,
колькі там бурштыну,— сказала.. [Яэлг], вы-
сыпаўшы перад [Васілём] на стол жменю
жаўтаватых каменьчыкаў. Савіцкі.
БУРІПТЫНАВЫ, -ая, -ае. 1. Зроблены з
бурштыну. Бурштынавыя карйлі. Бурштына-
вы муштук. □ 3-пад жакеціка віднеўся бла-
кітны кафтанік, зашпілены бурштынавай
брошкай. Грамовіч.
2. Колерам падобны на бурштын. Уліта Ан-
тонаўна падала на стол стары медны самавар
і талерку, напоўненую свежым бурштынавым
мёдам. ПІамякін. У агародчыку гараць вяргі-
ні, нізкарослыя дрэўцы аж прыгінаюцца да
зямлі ад цяжару бурштынавых сліў. С. Алек-
сандровіч.
ВУРЫ *, -ая, -ае. Шаравата-карычневы. Бу-
рыя скалы. Вурыя тарфянікі.а Спіна ў ліня
мае цёмна-бурую афарбоўку, бакі — бурыя ці
зеленавата-жоўтыя з характэрным залацістым
адценнем. Матрунёнак. Чорныя, як смоль, ва-
ласы і буры ад загару твар, высокі рост і ма-
гутныя плечы Арцёма вылучалі яго сярод
астатніх у людскім патоку. Ваданосаў. // Цём-
на-руды з чырванаватым адлівам (пра масць
жывёл). Вурая карова. Вуры мядзведзь.
О Буры жалязняк гл. жалязняк.
БУРЫ2, -аў; адз. бур, -а, м. Нашчадкі еў-
рапейскіх (пераважна галандскіх) каланістаў,
якія асталяваліся на поўдні Афрыкі.
БУРЫЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бурэння. Бурыльная труба. Бурыльны ключ.
БУРЫЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, спецыя-
ліст па бурэнню. Круглашчокі, як дзяўчынка,
бурыльшчык Саша Шубіч звінчваў бурыль-
ныя трубы. Кірэйчык.
БУРЫМЁ, нескл., н. Верш на зададзеныя
рыфмы.
[Ад фр. Ьоніз гішез — рыфмаваныя канцы.]
БУРЫЦЦА, бўрыцца; незак. Разм. 1. Раз-
бурацца, рушыцца, развальвацца. // перан.
Разбурацца, аказвацца нежыццёвым.
2. Зал. да бурыць.
БУРЫЦЬ, бурў, бўрыш, бўрыць; незак.,
што. Разм. 1. Разбураць, рушыць; абвальваць.
Землетрасенні бураць гарады, Плантацый не
шкадуюць ураганы... Лось.
2. Свідраваць, прабіваць грунт спецыяль-
ным інструментам.
БУРЭННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне пазодле
знач. дзеясл. бурыць.
БУРЭДЬ, -эе; незак. Станавіцца бурым.
БУР’ЯН, -ў, м., зб. Агульная назва буйна-
сцябловага пустазелля; наогул усякае пуста-
зелле. За гумном.. на высокім узгорку тыр-
чыць аброслы бур’яном нямецкі дот, яшчэ з
першай сусветнай вайны. Брыль.
БУСАК, -а, м. Доўгі шост з металічным
вастрыём і крукам на канцы; багор. Плытнік,
стоячы ў галаве плыта, заганяў у калоду бу-
сак і моцна трымаў, налёгшы на яго ўсім це-
лам. Колас. Відаць было, як людзі расцягвалі
бусакамі бярвенне агнём ахопленых хат.
Гурскі.
БЎСЕЛ, -сла; мн. буслы, -бў; м. 1. Вялікая
пералётная птушка з доўгай прамой чырво-
най дзюбай і высокімі чырвонымі нагамі. Па
балоце, высока падымаючы чырвоныя ногі,
хадзіў, шукаючы жаб, бусел. Васілевіч.
2. Разм. Высокая бутэлька гарэлкі. Тры
«буслы» гарэлкі высока падымалі галовы над
стусамі закусак. Колас.
БУСЕЛЬНІК, -у, м. Травяністая лугавая
расліна сямейства гераневых з перыстым ліс-
цем і чырванаватымі кветачкамі ў парасона-
падобпых суквеццях.
БУСЛАУ, -ава. Які належыць буслу. Бу-
слава дзюба. □ На схіленай вершаліне хвоі
красавалася старадаўняе буслава гняздо. Ко-
лас.
БУСЛІНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бусла; належыць буслу. Бусліны клёкат. Бус-
лінае гняздо.
БУСЛІХА, -і, ДМ -лісе, ж. Самка бусла.
Хутка на дапамогу буслу прыляцела бусліха.
Пальчэўскі.
БУСЛЯНЁ гл. бусляня.
БУСЛЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Буслава гняздо. Амаль на кожным хля-
ве ці на хаце — буслянка. Бусляняты, рас-
крыўшы яшчэ не чырвоныя дзюбы, размора-
на, бездапаможна хекаюць ад спёкі. Брыль.
Толькі зрэдку сям-там пракінецца старое дрэ-
ва — ліпа з буслянкаю ці ясакар. Сабаленка.
БУСЛЯНЙ і БУСЛЯНЁ, -няці; мн. бусля-
няты, -нят; н. Птушаня бусла. На бліжэй-
шых.. стагах паважна буслы сачылі за бус-
лянятамі. Шамякін.
БУСОЛЬ, -і, ж. Геадэзічная прылада для
вымярэння гарызантальных вуглоў на мясцо-
васці.
[Фр. Ьоііззоіе.]
БУТ, -у, М бўце, м. Будаўнічы камень, які
ўжываецца для закладкі фундаменту, а так-
сама асновы сцен будынка.
БУТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
буту; зроблены з буту. Бутавы камень. Бута-
вы фундамент.
БЎТАЛЬ, -тля, м. Разм. Тое, што і б у т л я.
БУТАНІЗАЦЫЯ, -і, ж. Фаза развіцця рас-
лін, калі закладваюцца бутоны.
БУТАНЬЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Уст. Кветка або букецік кветак, якія пры-
шпільваюцца да жаночай сукенкі або прасоў-
ваюцца ў пятліцу пінжака ў якасці ўпрыго-
жання.
[Ад фр. Ьопіоппіеге.]
БУТАФОР, -а, м. Служачы тэатра, адказны
за бутафорыю, а таксама майстар, які яе вы-
рабляе. Рабочыя носяць і ўстанаўліваюць на
сцэне драўляныя пляцоўкі, бутафоры лепяць
з пагіе-машэ розныя архітэктурныя дэталі.
Рамановіч.
[Ад іт. ЬцНаіногі.]
БУТАФОРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да бутафорыі; які з’яўляецца бутафорыяй.
БУТАФОРСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае дачы-
ненне да бутафорыі; нечым нагадвае бутафо-
рыю. У пасажыра было нешта бутафорскае.
На дварэ стаяла снежаньская сцюжа, а ён меў
на сабе канфедэратку, пашытую са звычай-
най... цыраты, якой накрываюць сталы. Кар-
пюк.
2. перан. Несапраўдны, падробны. Бутафор-
ская дзяржава.
БУТАФОРЫЯ, -і, ж. 1. Прадметы абста-
ноўкі ў спектаклі (мэбля, зброя, пасуда
і інш.), а таксама штучныя прадметы, выстаў-
леныя на вітрынах магазінаў замест сапраўд-
ных. [Артысты] самі майстравалі ўсю бута-
форыю, дапамагалі шыць адзенне, развучва-
лі несні і танцы. Сяргейчык.
2. перан. Падман, бачнасць, фалып, раз-
лічаныя на знешні эфект. Смешна цяпер Зміт-
раку, што ён тры гады жыў марамі аб ёй,
вучыўся лепш за ўсіх толькі дзеля яе, а яна
[Іна] аказалася для яго бутафорыяй. Вада-
носаў.
БУТЛЯ, ж. Вялікая бутэлька. Глынскі па-
прасіў гасцёй садзіцца, а сам адамкнуў буфе-
цік і дастаў ёмкую бутлю вішнёвай настойкі.
Колас.
БУТОН, -а, м. Пупышка кветкі; кветка,
якая яшчэ не распусцілася. Ты ведаеш апавя-
данне са школьнай хрэстаматыі, як хлопчык
раскрываў пупышкі, бутоны кветак, каб яны
хутчэй зацвілі на клумбе. Колас. Раптам Ан-
тосю кінуўся ў вочы цэлы рад яблынь, на якіх
дзе-нідзе пачыналі раскрывацца ружовыя бу-
тоны. Стаховіч.
[Фр. Ьопіоп.]
БУТУЗ, -а, м. Разм. Маленькі, тоўсценькі
хлопчык; таўсматае дзіця. Чарнавокі бутуз,
пачуўшы каманду, пацягнуў за вяровачку —
і кучка палітончыкаў, выцягваючыся зноў у
ланцужок, павольна пасунулася за сваім ва-
жаком. Ракітны.
БУТЭЛЕЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Памянш. да бутэлька; маленькая бутэлька;
пляшачка.— Вось вы, таварыш началыіік,—
сказаў.. [Мякіш],— гаворыце: горача. А каб
яно, пане браце, у цяньку, ды з вудачкай, ды
ўзяць бутэлечкіу з сабой... Брыль. [Віктар:]
— Трэба ж было не здагадацца купіць бутэ-
лечку чарніла. Даніленка.
БУТЭЛЕЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бутэлькі. Бутэлечнае шкло. Бутэлечныя яр-
лыкі. Бутэлечны колер.
БУТЭЛІЦА, -ы, ж. Разм. Ласк. да бутэлька.
3 далёкіх еёсак прыязджаюць да.. [краўца]
людзі не з пустымі рукамі, а з бутэліцаю са-
магону, каб мець прыемнасць еыпіць яго ў
кампаніі з Самабылем. Колас.
БУТЭЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
1. Шкляная пасудзіна для вадкасцей, звычай-
на цыліндрычнай формы з вузкім горлам.
Пустая бутэлька. Бутэлька піва. □ Кума на
просьбу паддаецца, За чарку тройчы ўжо бя-
рэцца I толькі-толькі прыгубляе I чарку зноў
не дапівае I руку цягне да бутэлькі. Колас.
Паілі козліка малаком з бутэлькі, цераз сос-
ку. Брыль. // У значэнні: бутэлька віна, га-
рэлкі. Выпіць бутэльку. Прынесці бутэльку.
2. Руская мера вадкасцей, роўная 0,6 л,
якой карысталіся да ўвядзення метрычнай
сістэмы.
0 Заглядаць у бутэльку гл. заглядаць.
Лезці ў бутэльку гл. лезці. Паетавіць бутэль-
ку гл. паставіць.
БУТЭРБРОД, -а, М -дзе, м. Скібка хлеба з
маслам, сырам, каўбасой і пад. Па дарогу
хлопцы ўзялі ў лагернай кухні па два бутэр-
броды. Якімовіч.
[Ням. ВпНегЬгоі.]
БУТЭРБРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да бутэрброда, прызначаны для бутэрбро-
да. Бутэрбродны маргарын.
БУФ, нескл. прым. Камічны, забаўны.
Тэатр-буф. Опера-буф.
[Фр. Ьопйе.]
БУФАНАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Манера ак-
цёрскай ігры або сцэнічнае прадстаўленне з
пераболыпанымі камічнымі сітуацыямі для
павелічэння эфекту. // перан. Недарэчнае,
недасціпнае, грубае штукарства.
БУФЕР, -а, м. Прыстасаванне ў паравозе,
вагоне, аўтамабілі, лафеце і інш. для паслаб-
лення сілы ўдару, штуршка пры сутыкненні.
«Кіў-гець!» — скрыганулі вагоны, і поезд здры-
гануўся, бразнуў крукамі, грымнуў буферамі.
Колас. // перан. Прамежкавае звяно, якое
аслабляе сутыкненне варожых бакоў. Дзяр-
жава-буфер.
[Англ. ЬпНег.]
БУФЕРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
буфера. Вразнулі лёгенечка буферныя талеркі
вагонаў, прабег па саставу доўгі скрыгатлівы
гук. Васілёнак. // перан. Прамежкавы, які
знаходзіцца паміж варожымі бакамі; які ады-
грывае ролю буфера. Буферная краіна.
БУФЁТ, -а. М -фёце, м. 1. Шафа для пасу-
ды, сталовай бялізны, закусак, напіткаў. Маці
ў фартуху, у касынцы з такой жа вясёлень-
кай крамніны насіла з кухні ў сталовую і ста-
віла ў буфет варанае і смажанае. Карпаў. Рэ-
чаў у нас было мала: шафа, буфет, стол, два
ложкі. Жычка.
2. Стол або стойка для продажу закусак і
напіткаў у сталовых, рэстаранах і пад. Ля
самага парога абступілі буфет мужчыны, ча-
калі свежага піва: бочку толькі што адкры-
лі — буфетчыца завіхалася ля помпы.
М. Стральцоў.
3. Разм. Пакой, дзе прадаюцца напіткі і за-
кускі; закусачная. На Валадарскага [Шэмет]
зазірнуў у бу<6ет, захацелася ад смагі халод-
нага піва. Лобан.
[Фр. ЬпНеі.]
БУФЁТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
буфета. Маці прыняла са стала сеаю міску і
лыжку і ўсё гэта паставіла ў буфетны столік.
Кавалёў.
БУФЁТЧЫК, -а, м. 1. Работнік, які працуе
ў буфеце ('у 3 знач.Е
2. Уст. Гаспадар буфета (у 3 знач.).
БУФЁТЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да буфетчык.
БУФОН, -а, м. Акцёр, які выконвае каміч-
ныя ролі ў аперэтках і вадэвілях; блазан,
паяц, камедыянт. // Той, хто выступае ў кам-
паніі ў ролі жартаўніка, штукара.
[Фр. ЬопНоп.]
БУФОНСТВА, -а, н. Штукарства, крыў-
лянне.
БУФЫ. буф; адз. няма. Пышныя і частыя
зборкі ў верхняй частцы рукава. Лёдзя нават
угаворвала маці надзець белае плацце, але
тая не згадзілася і адзела сіні любімы кас-
цюм — клёшную спадніцу з махрамі.. і капот-
кі пінжачок з буфамі і вузкім рукавом. Кар-
паў.
[Ад фр. ЬопНег — надзімацца, натапырвац-
ца (ппа матэрыю).]
БУХ. выкл. 1. Абазначэнне глухогэ адпы-
вістага гуку пры ўдары, стрэле і пад.— Вух! —
стрэліў князь. Колас. Рэйка не звініць.
Атрымліваюцііа нейкія глухія, невыразныя
гукі: бух! бух! бух! Васілёнак.
2. у знач. вык. Разм. Ужываецпа ў зна-
чэнні дзеяслова бухаць — бухнуць 1 і бухац-
ца — бухнуцца. Не паспеў.. [Мікола] выехаць
на дарогу — зноў бух ячмень з воза! Колас.
БУХАНКА, -і, ДМ -нпы; Р мн. -нак; ж. Адна
штука печанага хлеба; булка, бохан. Хлопец,
відаць, ішоў з магазіна,— у руках ён трымаў
загорнутую ў газету буханку хлеба. Мележ.
БУХАННЕ, -я, н. Дзёянне паводле знач.
дзеясл. бухаць, а таксама гукі гэтага дзеяння.
БУХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да бухнуцца.
БУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да бух-
нуць ‘.
БУХГАЛТАР, -а, м. Спецыяліст па бухгал-
тарскай справе, які вядзе грашовую і камер-
цыйную справаздачнасць. [Жлукта:] Дык еы
хочаце, каб я пайшоў да вас за бухгалта-
ра? Крапіва.
БУХГАЛТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да бухгалтэрыі, да бухгалтара. Вухгал-
тарскія курсы. Вухгалтарскі ўлік. Вухгалтар-
скія кнігі.
БУХГАЛТ9РЫЯ, -і, ж. 1. Тэорыя і прак-
тыка ўліку гаспадарчых аперацый у прадук-
тах вытворчасці і ў грашовым выражэнні; ра-
хункаводства. Нешта заблытаўся наш рахун-
кавод, а я — няхай мне сорамна будзе пры-
знацца — таксама ў бухгалтэрыі не надта моц-
ны. Брыль.
2. Падліковы аддзел на прадпрыемстве, ва
ўстанове. Дыспетчарскі пакой будзе там, дзе
цяпер бухгалтэрыя, яе мы пераселім заўтра ў
другое месца. Хадкевіч.
О Двайпая (італьянская) бухгалтэрыя —
адзін з метадаў бухгалтарскага ўліку, пры
якім кожная ўліковая аперацыя адлюстроў-
ваецца дваяка — у прыходзе (дэбет) і расхо-
дзе (крэдыт) данай арганізацыі.
БУХКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бухкаць, а таксама гукі гэтага
дзеяння.
БУХКАЦЬ, -аю. -аеш, -ае; незак. Разм. Ча-
ста, раз за разам бухаць. Аркестр іграў факст-
рот, часта і гулка бухкаў барабан, звінелі і
бразгаталі медныя талеркі. Хадкевіч.
БУХМАТЫ, -ая, -ае. Разм. Пышны, пушы-
сты. 3 аднаго боку бухматымі голлямі шапа-
целі хвоі, а з другога — пад ветрам ракаталі
хеалі. Броўка. Грабель мільганнем, звонам
кос Трымцяць ліловыя прасторы, I вось, нібы
ў зялёным моры, Плыве бухматы воз. Кра-
піва.
БУХМАЦІЦЦА, -ціцца; незак. Разм. Рабіц-
ца пышным, пушыстым.
БУХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак. і
аднакр. Разм. Грузна з шумам упасці; грым-
нуцца, кінуцца. Раздзеўшыся, Косця бухнуў-
ся, як нежывы, у пасцель, але заснуць не мог.
Адамчык. Маці, як стаяла, каменем бухнула-
ся ў ногі [жаўнеру]. Якімовіч. 3 гнязда пад
дахам птушаня малое, Няўседлівае, выйшла
на карніз, Слабыя крылы. Ледзьве узняло іх,
I — от прыгода! — бухнулася ўніз. Калачынскі.
БУХНУЦЬ«, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.
Разм. 1. Утварыць глухі адрывісты гук; грым-
нуць. Раптам бухнуў гарматны стрэл. Шамя-
кін. I далёка за чаротам Вухнуў, нібы ў
кадзь, бугай. Колас. Запішчала скрыпка, за-
ліўся гармонік, бухнуў барабан — маладых,
як толькі яны паказаліся ў канцы сяла, су-
стракалі з маршам. Васілевіч. // Раздацца. па-
чуцца нечакана, з сілай. Бухнуў рогат. // 3 сі-
лай вырвацца, памкнуцца. Яму [Сыліону] усё
цёмна, невядома... 1 раптам бачыць — бухнуў
дым, Як вата белы, а за ім Агонь прарваўся
з-пад саломы. Колас.
2. Стукнуць, ударыць; стрэліць. Матрос
яшчэ раз бухнуў у дзверы і раптам заціх,
прысеў побач са Сцёпкам, уздыхнуў. Хомчан-
ка. Не спяшаючыся, адчыніў [шафёр} дзвер-
цы, вылез з кабіны, бухнуў нагою па пакрыш-
цы, чакаючы, пакуль падыдуць пасажыры.
Скрыган. [Аляксей:]— Адыдзіце ад акна, а то
яшчэ каменнем дадуць. А могуць і з абрэза
бухнуць. Сабаленка.
3. каго-што. 3 сілай кінуць. Госць спрытна
адарваў гаспадара ад падлогі, закруціўся з
ім, потым падставіў «ножку» і бухнуў яго ў
бярлог. Колас.
4. безас. у знач. вык. Ударыць, стукнуць,
грымнуць.— Бах! — гулка бухнула дзесьці не-
падалёку. Хомчанка.
5. Тое, што і бухнуцца. Бухнуць у ва-
ду. □ Бабка Наста кулём скацілася з печы
і бухнула ў ногі рыжаму пану. Колас. Га-
лодны і стомлены за ўсе гэтыя дні, не пры-
глядаючыся да месца, я, што нежывы, бухнуў
у лазу тут жа ля берага. Адамчык.
6. Уліць, усыпаць, укінуць адразу ў вялі-
кай колькасці. Вухнуць солі ў суп. Бух-
нуць вядро вады ў кацёл. Бухнуць усё масла
ў кашу.
7. перан. Сказаць, зрабіць што-н. нечакана,
неабдумана. Яна ў тэатры спявае, і нават
яму прыносіла білет у тэатр, дык ён, дурань,
бухнуў, што нічога не разумее ў гэтых яе опе-
рах. Васілевіч.
БУХНУЦЬ2, -не; пр. бух, бўхла; незак. Па-
шырацца, павялічвацца ў аб’ёме ад вільгаці;
разбухаць. Зямля вохкала пад нагамі, стагна-
ла, бухла. Бядуля.
БУХТА -ы, ДМ -хце, ж. 1. Невялікі мар-
скі заліў, прыгодны для стаянкі суднаў. За-
ставацца ў адкрытым моры было нельга, да
свайго порта далекавата, і капітан прыняў
рашэнне схавацца ў зручнай бухце. Б. Страль-
Цоў.
2. Абл. Глыбокае месца ў рэчцы. 1 ёсць за-
гадка такая: Ні смяецца, ні гукае, Жыве ў
бухце пад ракітай, На ім світа, Ды не сшыта.
Колас.
[Ням. Впсііі.]
БУХТА2, -ы, ДМ -хце, ж. Вялікі скрутак
дроту, каната і пад. Калгаснікі, убачыўшы..
прывезеныя Дзямідам Сычам турбіны і гене-
ратар, цяжкія бухты меднага дроту, кінуліся
на пошукі электрычнага шнура. Йаслядовіч.
[Гал. Ьосііі.]
БУХТОРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; незак.
Разм. Настройваць, узнімаць каго-н. на якія-н.
дзеянні; падбухторваць, баламуціць. [Рыль:]
— Я згодзен, толькі не ведаю, што дзядзька
надумаўся.— [Талаш:] — Народ збіраць, бух-
торыць яго на вялікае рушэнне супраць ка-
таў, гвалтаўнікоў. Колас.
БУХТЫ-БАРАХТЫ. У выразе: з бухты-
барахты — раптоўна, не падумаўшы, пі з таго
ні з сяго. Ды і не пакінеш бюро з бухты-ба-
рахты, тым больш яго [Кузняцова] як стар-
шыню прыводзілі ў прыклад. Пташнікаў.
БУЦВЁЦЬ, -ёе; незак. Разм. Трухлець,
парахнець, гнісці, прэць. Зруб на новую хату
стаіць з забітымі вокнамі. Няма грошай, каб
скончыць будоўлю. Таму і стаіць і буцвее, як
дамавіна, той зруб. Васілевіч.
БУЦІЦЬ, бучў, бўціш, бўціць; незак., што
і без дап. Рабіць бутавую кладку; выкладваць
бутам. Буціць катлаван.
БУЦЬІ, -аў; адз. бўца, -ы, ж. Чаравікі з
шыпамі на падэшвах для гульні ў футбол.
[Англ. Ьооіз.]
БУЧ, -а, м. Рыбалоўная снасць, сплеценая
звычайна з лазовых дубцоў у выглядзе вуз-
кага круглага каша з лейкападобным увахо-
дам; верша; нерат. У іх раней была намова
Схадзіць у луг на азярыны I патрывожыць
род тхарыны, На рэчцы загарадзь паправіць
I новы буч яшчэ паставіць. Колас.
БУЧА, -ы, ж. Разм. Шум, скандал, перапа-
лох. // перан. Кіпучае жыццё, вір. Трапіць у
самую бучу жыцця.
БУЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бучнога.
БУЧНЁЦЬ, -ее; незак. Рабіцца бучным.
У даліне бушавала яблыневая квецень, буч-
нела трава, расцвіталі краскі, звінелі халод-
ныя і празрыстыя ручаі ў траве. Хомчанка.
БУЧІІЫ, -ая, -6е. Які мае буйную сакаві-
тую зеляніну (пра расліны). Да вайны ў на-
шым гародчыку кучаравілася маладая, вельмі
бучная ліпа. Сачанка.
БУШАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бушаваць.
БУШАВАЦЬ, -шўю, -шўеш, -шўе; незак.
1. Бурна, імкліва выяўляць сваю сілу (пера-
важна разбуральную). А калі ўздымаецца бу-
ра, асабліва ўвосень, страшным робіцца наша
возера. Яно бурліць і бушуе, як кіпень. Чар-
нышэвіч. Вецер, здавалася, цішэў, але гры-
моты яшчэ бушавалі над лесам. Якімовіч. Бу-
шуе агонь, кідае цэлыя патокі полымя высока
ў паветра. Колас. // Інтэнсіўна развівацца,
расці. 1 адразу [Вольцы] прыснілася: буша-
вала цяжкім буйным коласам жыта... Васі-
левіч. // перан. Выяўляцца, развівацца з не-
звычайнай сілай (пра пачуцці). У ім [Адаме],
відаць, бушаваў шалёны гнеў, і ён выбіраў,
куды яго скіраваць. Дамашэвіч. [Алггля] кры-
чала доўга, ужо не бачачы перад сабою Хур-
са. Само сабою пайшло бушаваць і рваць яе
абурэнне, агіда і роспач. Чорны.
2. Разм. Бурна выказваць сваё незадаваль-
ненне, гнеў і пад.; буяніць. [Хлапчук] буша-
ваў добрых хвілін дзесяць. Потым, відаць, за-
марыўся — сціх. Ракітны.
БУШАЛЬ, -я, м. Мера ёмістасці сыпкіх цел
у Англіі, ЗПІА і ў некаторых іншых краінах
(каля 36 л). Бушаль пшаніцы.
[Англ. ЬпзЬеІ.]
БУШЛАТ, -а, М -лаце, м. Суконная матро-
ская куртка. Думамі кожны сваімі заняты
Пра даўняе гора, пра блізкае свята, Толькі
мужчыну, што ў флоцкім бушлаце, Не пазнае
пасівелая маці. Грахоўскі. // Салдацкая курт-
ка на ваце. Паношаны салдацкі бушлат ледзь
не трашчаў на яго крутых плячах. Дамашэвіч,
БУШМЁН гл. бушмены.
БУШМЁНКА гл. бушмены.
БУШМЁНСКІ. -ая, -ае. Які мае адносіны
да бушменаў. Бушменская мова.
БУШМЁНЬІ, -аў; адз. бушмён, -а, м.; буш-
менка, -і, ДМ -нцы; мн. бушменкі, -нак; ж.
Плямёны Паўднёвай і Усходняй Афрыкі, якія
рапей складалі яе карэннае насельніцтва.
БУШПРЫТ, -а, М -рыце, м. Гарызанталь-
ны або нахільны брус, які выступае ўперад з
носа судна і служыць для вынясення ўперад
насавых парусоў.
[Гал. Ьоед — пярэдняя частка карабля і
зргіеі — шост.]
БУЯКІ, -бў; адз. няма. 1. Кустовая нізка-
рослая ягадная расліна сямейства брусніч-
ных, якая расце ў пізкіх лясных мссцах.
Святло выхоплівала з цемнаты мокрыя, сум-
наватыя ствалы маладых хвоек, бліскучую,
як слюда, кару бяроз, кусцікі буякоў і ба-
гунніку. Кудравец.
2. Цёмна-сінія з шызым налётам кіслава-
тыя на смак ягады гэтай расліны. Роўнае,чы-
стае поле было і на лузе, дзе хы кідалі з
бацькам стагі, на тых балотах, куды хадзілі
з маткаю па журавіны, буякі... Сачанка.
БУЯКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
буякоў. // Прыгатаваны з буякоў. Буяковае
варэнне.
БУЯЛЫ, -ая, -ае. Пра расліну з занадта
буйным націннем, зелянінай. На густым буя-
лым мурагу гуляюць сонечныя зайчыкі. Кар-
шукоў.
БУЯН, -а, м. Той, хто схільны буяніць;
скандаліст. Яшчэ на рэпетыцыях Іван, гэты
ўсяму інстытуту добра вядомы буян, калі
трэба было цалавацца, чырванеў і адмаўляў-
ся. Карпюк. Усё мяне здзіўляла. /Канчыны,
не па-вясковаму баявыя і спрытныя на язык,
мужчыны — маўклівыя ў працы і буяны, калі
вып’юць. Асіпенка.
БУЯНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; незак. Сканда-
ліць, бушаваць; сваволіць. Вечарам п’яны Сі-
дор зноў буяніў у хаце, зноў прыйшлося Але-
не плакаць, а Насця ціхенька сядзела на печы
і баялася абазвацца. Чорны. Вецер у клёнах
буяніў са свістам, Падала лісце на каляіны.
Тарас.
БУЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. буяць.
БУЯНСТВА, -а, н. Паводзіны, учынкі буя-
на; свавольства.
БУЯНЫ, -ая, -ае. Які буяніць, схільны да
буянства. Гаспадар, у якога ён гасцяваў, не
на жарт спалохаўся: ніколі той не бачыў
свайго былога партызанскага камандзіра та-
кім буяным. Хадкевіч.
БУЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. Бурна
расці; пышна красаваць. Ярына на полі буя-
ла, высыпала. Чорны. [Ніну] ўразіла, што на-
вокал гэтага спусташэння яркай вясновай зе-
лянінаю, бела-ружовым цветам буялі дзе-
нідзе ўцалелыя яблыні. Мележ. // перан.
Жыць, красавацца. [Арцюшыха] усім сэрцам
разумела маладую жанчыну, жыццё якой пе-
раламалася акурат тады, калі яму сама трэба
буяць. Сабаленка.
2. Расці ў націну (пра бульбу, памідоры і
пад.), у салому (пра жыта, пшаніцу і пад.);
разрастацца на шкоду плоданашэнню. Буль-
ба ў агародзе буяе. □ Цяпер там [на балоце]
буйным коласам долу нікне жыта, зялёным
шоўкам разгарнуліся травы, густым лесам
буяе кукуруза. Дуброўскі. Унізе быў даволі
глыбокі яр, у якім густа буялі вялікія і дроб-
ныя дрэвы. Мележ.
3. Буяніць, бушаваць. Калі на жоўтым по-
лі буяюць вятры, калі навальніца цісне гру-
дзі зямлі, тады жыта ламаецца, а ў пачуццях
чалавека роспач. Каваль.
БУЯЧНІК, -у, м. Буяковыя кусты, буяко-
вы зараснік. Часам у ніжэйшых мясцінах па
кірзавых халявах ботаў глуха шоргаў каля-
ным веццем буячнік, з якога зляталі на мох
блакітныя кроплі ягад. Паслядовіч.
БЫ 1 (пасля галосных— б), часціца. Ужы-
ваецца пры дзеясловах пр. часу, інфінітывах
і прэдыкатыўных прыслоўях са значэннем
магчымасці або неабходнасці дзеяння, утва-
раючы ўмоўны лад або апісальную форму
ўмоўнага ладу; ставіцца пасля дзеяслова або
слоў, на якія падае сэнсавы націск. 1. Са зна-
чэннем умоўнай магчымасці дзеяння. Які дзі-
восны сад квітнеў бы тут, каб рука чалавека
адвяла воды горных рэк. Самуйлёнак. Я б
смяяўся, жартаваў бы, Каб вас чуць развеся-
ліць. Колас.
2. Са значэннем пажадання або пажаданай
неабходнасці дзеяння. Цябе, зямля, ў адзенні
новым, Хацеў бы к сэрцу прыгарнуць. Ко-
лас.— Чаго вы так сняшаецеся? Пабылі б тро-
хі, пагулялі. Пагасцілі б у новых сваякоў.
Чорны. Шэрае пер’е аблокаў Вецер світальны
нясе. Покуль пагодзіць і годзіць, Сена сабраць
бы ў стагі. Танк. Хутчэй бы прайсці, праско-
чыць гэта страшнае месца. Лынькоў.
3. Са значэннем просьбы.— Ты схадзіў бы,
Максімка, да іх, праведаў бы... Шамякін.
БЫ2, злучн. Разм. Ужываецца пры да-
пушчальным параўнанні рэальнага характару
ў значэнні «як», «усё роўна як». [Сава] як
адляціць ды пачне выгукваць ды плакаць, бы
малое дзіця, дык аж пошчак ідзе па лесе.
Якімовіч. А дзеці прыціхнуць, бы тыя птушкі
ў гняздзе, калі над імі каршун пралятае...
Колас. // Ужываецца пры дапушчальным па-
раўнанні ўмоўна-ўяўнага характару; адпавя-
дае па свайму значэнню злучнікам «быццам»,
«нібы». 3-за павароту дарогі перад Сцёпкам
вынікнуў семафор, бы нейкі вартаўнік з пра-
цягнутаю рукою. Колас. Лодкі выплылі на
Йарач, бы на сіне-мора. Танк. [Юстынь] пры-
хінуўся плячамі да сцірты, бы адчуваў — па-
дагнуцца ногі, не ўстоіць. Чарнышэвіч. Як ма-
ці, яна [цётка Аксення] паглядзела мне ў во-
чы, Бы кажа: не будзь сёння, хлопчык, ма-
лым. Прыходзька.
0 Быццам бы гл. быццам. Калі б гл. калі.
Хоць бы гл. хоць. Як бы гл. як.
БЫВАЛА. 1. Адз. пр. часу ж. і н. роду ад
бываць.
2. Часціца, у знач. пабочн. Разм. Паказвае
на значэнне дзеяння, якое нерэгулярна паў-
таралася ў мінулым: іншы раз, раней, здара-
лася. А як ён [Йілін] іграў на гармоніку! Бы-
вала, як утне са скрыпачом Тодарам полечку,
дык ніхто не ўстоіць і не ўседзіць. Якімовіч.
Бывала, ці трэба ці не, стары Тамаш заклапо-
чана і мнагазначна падкручваў якую-небудзь
трубку ў кантактах, правяраў злучэнне. Краў-
чанка.
БЫВАЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бывала-
га. Пры зручным выпадку.. [Макар] стараўся
падкрэсліць гэта сваё ўмельства, бываласць.
Грамовіч.
БЫВАЛЕЦ, -льца, м. Разм. Бывалы чала-
век, чалавек, які многа ездзіў, многа бачыў.
Як добры бацька з далёкай дарогі, вярнуўся
ў хату — так здавалася — спакойна мудры бы-
валец Караленка... Брыль.
БЫВАЛЕІПНІ, -яя, -яе. Разм. Які быў ра-
ней, былы, колішні. Дарога была цесная, вуз-
кая. У бывалешнія гады па ёй вазілі з балота
сена, і ўсю зіму тут скрозь на дрэўцах віселі
зялёныя пасмы мурагу. Сачанка.
БЫВАЛЫ, -ая, -ае. 1. Які многа дзе бываў
і многа бачыў, спазнаў; з вялікім вопытам.
Калі ў .. [Арлоўскага] запыталіся, дзе б ён ха-
цеў ваяваць, бывалы партызан адказаў: —
Там, дзе найбольшая небяспека для рэспуб-
лікі. Паслядовіч.
2. Які часта бываў у каго-н., дзе-н., навед-
ваў каго-н., што-н.; часты, звычны. 3 еасьмі
чалавек разведчыкаў Лёня ўзяў з сабою адна-
го Хоміча: ён і мясцовы,- і бывалы ў гэтай
сям’і. Брыль.
БЫВАЛЫПЧЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што
было ў сапраўднасці; выпадкі з жыцця, міну-
лых часоў, быль. На прызбах збіраліся пася-
дзець старыя — успомніць .. сілу, маладосць,
расказаць якую бывальшчыну ці добрую вы-
думку. Скрыган. Забаўляў .. [ля будана] усіх
Лука Якубавіч, расказваючы розную бываль-
шчыну з далёкага мінулага, якой у яго быў
невычарпальны запас. Хадкевіч.
БЫВАЦЬ, -аю, -аеіп, -ае; незак. 1, Прыхо-
дзіць да каго-н., наведваць каго-н., падтрым-
ліваць сяброўскія адносіны з кім-н. Любецкі
кожны дзень бываў у генералавым доме. Кар-
ПЮК. Праўда, у апошні час Пеця перастаў
бываць у Валіка. Жычка. Міхалка і не стараў-
ся дазнацца, дзе бывае яго гаспадар. Чорны.
2. Знаходзіцца, прысутнічаць дзе-н. 3 сама-
га вечара Несцяровіч мала калі быеаў дома.
Чорны. Пятру не раз даводзілася бываць у
горадзе, і еуліцы ён ведаў, і раёны знаў.
Пальчэўскі. На тайных сходах часта.. [Ннка]
бываў. Бядуля.
3. Здарацца, трапляцца. Стаяў той асабліва
прыгожы дзень, якія бываюць звычайна ў
канцы жніўня месяца. Лынькоў. Аднаго баць-
кі і адной маткі няроўныя бываюць дзіцяткі.
Прыказка. // Мець месца, здарацца. На такіх
аблавах [на ваўкоў] бывалі і чалавечыя ахвя-
ры. Бядуля. Бывалі выпадкі, што прыходзіла-
ся падаваць гэтым самалётам адмоўныя сігна-
лы, бо ніяк нельга было прыняць груз. Кула-
коўскі. / у безас. ужыв. са злучн. «што» і без
яго. Бывае так: і ў добрым севе Трапляе дзі-
кая трава. Колас.
4. Звязка ў састаўным выказніку. Робячы
нешта сур’ёзнае, падчас бывае прыемна і па-
марыць. Брыль. Дрэнна бывае матылю, калі
трапляе ён на агонь. Лынькоў.
5. Форма развітапня (звычайна ў 2 ас. адз.
і мн. з азначальным словам і без яго).— Бы-
вай жа, лецейка, бывай! Бывайце, родныя ва-
локі! Колас.
0 Бывай (бывайце) здаровы — тое, што і
будзь здароў (гл. быць). Бываць на лю-
дзях — быць сярод людзей, з людзьмі. Не бы-
ваць таму — не адбыцца, не здарыцца, не быць
чаму-н. Чаго не бывае — усё можа быць, роз-
пае бывае. Як ні ў чым не бывала — як быц-
цам нічога не здарылася, як ні ў чым не ві-
наваты.
ББІДЛА, -а, зб. (рэдка). Буйная рага-
тая жывёла.— Выганяй, выганяй, брат, быд-
ла,— заўважыў дзядзька Марцін: — Сонца,
унь, ужо еысока над лесам стаіць. Колас.
[Бацька:]— Чаго ж ты [Грышка] сярдуеш?
Вось падрасцеш крыху, пачнеш быдла пас-
віць, дык і перастануць свінапасам абзываць...
Чарот. // Пры выказвапні зневажальных, па-
гардлівых адносін да каго-н. Саша з дзяцінст-
ва толькі і чуў: «мужык, быдла». Новікаў.
БЫДЛЯ і БЫДЛЁ, -ляці, н., зб. Разм. па-
гард. Тое, што і быдла.
БЫДЛЯЧЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае дачы-
ненне да быдла. Гразь была густая, чорная,
як дзёгаць, размешаная паляшуцкімі лапцямі,
быдлячымі і конскімі нагамі. Колас.
БЫК ‘, -а, м. 1. Самец буйной рагатай жы-
вёлы, дзікай і свойскай; бугай. Племянны
бык. о Так ужо многа даставалася беднаму
Цімошку з-за гэтага чорнага быка. Колас.
2. мн. быкі, -бў. Падсямейства буйных жвач-
ных млекакормячых, да якога адносяцца тур,
бізон, зубр і інш.
0 Браць (узяць) быка за рогі гл. браць.
Змяняць быка на індыка гл. змяняць.
БЫК 2 гл. быкі.
БЫКІ, -бў; адз. бык, -а, м. Прамежкавыя
апоры маста. Былі мініраваны абедзве фермы
маста і асноўны сярэдні бык. Краўчанка.
БЫЛІНА ‘, -ы, ж. ІІародная эпічная песня
пра герояў і іх подзвігі. Ганусанскія падзеі
набывалі значэнне гераічнай быліны, дзе пар-
тызаны выступалі як волаты, а іх атаман ры-
саваўся як народны герой. Колас.
БЫЛІНА2, -ы, ж. Тое, што і былінка.
0 Адна як быліна — пра адзінокую жан-
чыну.
БЬІЛІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Адно каліва травы, сцяблінка, травінка. Запы-
ніш крок. Спакой і ціш — Былінка нават не
схіснецца. Колас. Зелянеюць лугі, выкідваец-
ца клейкі ліст на бярозе.., былінкі прашыва-
юцца праз леташні ліст. Лынькоў.
БЬІЛІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
быліны *. // Уласцівы быліне. Былінны эпас.
Былінны лад верша.
БЫЛЛЁ, -я, н., зб. Высакарослае сцяблі-
стае пустазелле; бур’ян. На свежых пожнях
глыбей у зямлю палезла карэнне былля. Гарт-
ны. Пасекі пачыналі зарастаць быллём і па-
лыном. Чарот.
0 Зарасці (парасці) быллём гл. зарасці.
БЫЛЫ, -ая, -бе. 1. Мінулы, прошлы. У на-
родных песнях і паданнях расказеаецца аб
цяжкім лёсе дзяўчыны ў былыя часы. Ярош.
Можа, ты пра былое жыццё сваё, браце, рас-
кажаш? Танк. // у знач. наз. былбе, -бга, н.
Мінулыя часы, падзеі; усё, што было раней,
прошлае. Малюнкі далёкага былога набліжа-
ліся, ажывалі, стаялі перад вачамі. Мележ.
Фотаздымак.. Сваёю Рукою на ім Напісала
яна [Алеся]: «На ўспамін аб былым». Куля-
шоў. Ды прашу, што мінула, Прайшло, не
вяртай— Для былога няма павароту. Тарас.
// Які быў раней, ранейшы. Шэрыя дзедавы
вочы яшчэ захаеалі сваю былую зоркасць. Ко-
лас. То нікла дойна, то ўзлятала у высь нач-
ную да нябёс, і нам яна апавядала пра лёс
былы і новы лёс. А. Вольскі.
2. Які страціў ранейшае становішча або
прызначэнне. На месцы былой пусткі вы-
рас дом. □ Нулага Мацвей — былы вучань
Міхаіла Дзям’янавіча. Даніленка.
БЫЛЬ, -і, ж. 1. Тое, што сапраўды было,
адбывалася, у адрозненне ад выдумкі, пебы-
ліцы. [Нікодым:] — Тут, чалавеча, так пераме-
шана быль з небыліцай, што цяжка адрозніць,
дзе праўда, а дзе творчая фантазія расказчы-
каў. Машара.
2. Расказ, апавяданне аб праўдзівым здарэн-
ні. Круглы год шумяць над Юркавай магілай
еысокія клёны. 3 пакалення ў пакаленне бу-
дзе перадавацца быль пра яго кароткае, але
яркае жыццё. Курто. I зноў палілася старая
быль пра камень:—Гэта было даўно, яшчэ
пры паншчыне. Пестрак. Быль як смала, а не-
быліца як вадзіца. Прыказка.
БЫЛЬНЁГ, -нягў, м. Тое, што і б ы л ь -
н і к. На агароджы, на бадай што голых ужо
вішнях, на прыдарожным быльнягу вісела па-
вуцінне «бабінага лета». Шамякін. Там[на
пустцы] нават трава людская не расце.
Адзін сівец з быльнягом толькі раскашуюц-
ца ўлетку. Якімовіч.
БЬіЛЬНІК, -у, м. Адзін з відаў палыну;
чарнобыль. Ку 'ды ні гляну — шыр і воля, Дзе
лес ды неба ставяць тын, Нідзе мяжы не згле-
дзіш болей, I зніклі быльнік і палын. Колас.
Вартаўнікі падышлі да мяжы і селі каля гу-
стога куста быльніку. Чорны.
БЫЛЬНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да быльніку. Быльнікавы пах. Быльнікавы
куст, венік.
БЫЛЬНЯГОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да быльнягу. Не рэжуць карміцельку-зямлю
быльняговыя межы — калгасныя палі шыро-
кія, прывольныя. Хадкевіч.
БЫСТРА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню сло-
ву б ы с т р ы, напрыклад: быстравокі.
БЫСТРАВОКІ, -ая, -ае. 3 жывымі, быст-
рымі вачамі. Собіч не любіў гэтага чалавека,
вяртлявага, цыбатага, быстравокага з тонень-
кімі моднымі вусікамі. Скрыган.
БЫСТРАК, -ў, м. Тое, што і быстрыня.
БЫСТРАКРЫЛЫ, -ая, -ае. Які хутка лё-
тае, з быстрымі крыламі. Быстракрылы птах.
БЫСТРАЛЁТНЫ, -ая, -ае. Быстры ў па-
лёце.
БЫСТРАІІКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Невялікая прэснаводная рыба сямейства кар-
павых. У Нёман праніклі такія рыбы, як га-
лавень, жэрах, подуст, пячкур, марона, быст-
ранка, рыбец, гарчак і інш. «Весці».
БЫСТРАНОГІ, -ая, -ае. Быстры ў хадзе і
бегу. Быстраногі конь.
БЫСТРАХОДНЫ, -ая, -ае. Які мае вялі-
кую хуткасць руху. Быстраходны камбайн.
Быстраходнае судна. □ Гучна прагуў На за-
водзе гудок, Хлопец спыніў Быстраходны ста-
нок. Корбан.
БЫСТРЫ, -ая, -ае. 1. Які хутка перамяш-
чаецца ў прасторы пры палёце, руху, цячэнні
і пад. Лодка ўвішна выкручвалася на быстрай
плыні стрыжня. Брыль. Ц Рухавы, імклівы
ў руху. Спуджаныя быстрыя тарпаны з веп-
рамі спяшаюцца ў гушчар. Вялюгін. Увесь
стэп укрывалі дываны цудоўных цюльпанаў,
і толькі капыты быстрых, як вецер, коней тап-
талі іх. Даніленка.
2. Які адбываецца за кароткі прамежак ча-
су; кароткачасовы. Быстрыя агеньчыкі пер-
шых светлякоў мігцелі там і тут. Самуйлёнак.
[Гагарын:]— На зоры лёг мой быстры цень,
яны глядзелі ўслед з тугой. Вялюгін. // Жывы,
праніклівы (пра вочы, позірк). Валасы ў ..
іГалены] былі чорныя і густыя. Вочы вялікія
і быстрыя. Чорны. ГНабуня на адзін міг кі-
нуў на камісара быстры адкрыты позірк. Ме-
леж. // Кемлівы, спрытны.
БЫСТРЫНЯ, -і; мн. быстрыні, -рынь; ж.
1. Імклівая бурная з вірамі плынь у рацэ.
\Толя] сеў на лавачку кармы, адапхнуўся ад
берага на быстрыню і пачаў працаваць шас-
том. Брыль. Па быстрыні човен імчыць, як
маторка, толькі паспявай кіраваць вяслом.
Гамолка.
2. Вялікая хуткасць, імклівасць. I раптам,
падкраўшыся зусім блізка, [воўк] маланкаю
кідаецца на вепра і хватае яго зубамі за чэ-
рава знізу і з такою ж быстрынёю адскоквае
ад яго. Колас. Чуткі аб тым, што на праўлен-
ні будуць абмяркоўвацца паводзіны Змітрака
Кастрыцы, абляцелі ўвесь калгас з выключ-
най быстрынёй. Стаховіч.
БЫТ, -у, М быце, м. Агульны ўклад і
ўмовы штодзённага існавання, сукупнасць
спосабаў і форм задавальнення матэрыяль-
ных і духоўных патрэб людзей. Быт народа.
Ноеы, сацыялістычны быт. Быт калгаснікаў.
Быт рабочых. Сямейны быт. Патрыярхальны
быт. о А Беларусь магутнай будаўніцай Куе
свой лёс, будуе новы быт. Бядуля. // Штодзён-
нае жыццё. На парадкі ў хаце, на ўвесь нуд-
ны аднастайны быт жыцця свайго Аўгіння
мае 'адзін адказ: — Так трэба! Бядуля. I перш
за ўсё ўвагу яго [Сцёпкі] спыняў іх вучнёў-
скі быт і асабліва адносіны паміж хлопцамі
і дзяўчатамі. Колас. // Парадак. А ў кузні
сзой звычайны быт. Бялевіч.
0 Быту не даваць гл. даваць.
БЫТАВАННЕ, -я. н. 1. Жыццё, існаванне,
быт. Тут будуюць сваё бытаванне.. Пралета-
ры—зямлі ўладары! Колас. // Знаходжанне.
[Кляновіч:] — Маё бытаванне ў вашага гава-
руна старога Несцера не прапала дарэмна.
Пестрак.
2. Распаўсюджанасць, пашыранасць дзе-н.
чаго-н. Мне здаецца, што будзе вельмі добра,
калі мы асмелімся прыняць у літаратурную
практыку тыя словы, якія маюць шырокае бы-
таванне ў народнай мове. Скрыган.
БЫТАВАЦЬ, -тўе; незак. Існаваць, мець
пашырэнне, месца, быць вядомым. Колас
ужываў шмат слоў і выразаў, якія з адноль-
кавым правам бытуюць у рускай і беларускай
мовах, але ніколі не рабіў штучных калек.
Юрэвіч. Ва ўсім цяпер раскрываўся перад ..
[Марынаю] новы сэнс, быццам усё, што жыло
і бытавала навокал яе, стала раптам такім,
якім павінна было быць заўсёды. Чорны. //
Прадаўжаць існаваць. У Кушлянах да гэтага
часу бытуе нямала еусных расказаў пра.
Францішка Багушэвіча. «Маладосць».
БЫТАВІЗМ, -у, лі. Празмернае захапленне
апісаннем быту, яго дэталей. Без глыбокай
самастойнай думкі аб жыцці павышаная ўва-
га да быту можа павярнуцца прыземленым
бытавізмам. Гіст. бел. сав. літ.
БЫТАВІК, -а, м. Разм. Тое, што і б ы т а -
пісальнік.
БЫТАВЫ, -ая, -6е. 1. Які мае адносіны да
быту. Бытавыя ўмовы, патрэбы. Вытавое аб-
слугоўванне. // Прызначаны для штодзённага
карыстання. Бытавая пасуда. Бытавы грым.
// Звязаны з прадметамі шырокага ўжытку.
Бытавыя словы. Бытавая лексіка.
2. Які апісвае, паказвае быт людзей якой-н.
сацыяльнай групы. Бытаеы раман. Бытавы
нарыс.
0 Бытавая з’ява гл. з’ява. Бытавое разла-
жэнне гл. разлажэнне.
БЫТАПІС, -у, м. Тое, што і бытапі-
с а н н е.
БЫТАПІСАЛЬШК, -а. м. Аўтар твораў, у
якіх паказваецца быт; бытапісец. Міколу Ні-
кановіча можна назваць бытапісальнікам
свайго часу, усхваляваным апавядальнікам
падзвй, сведкам і ўдзельнікам якіх ён быў
сам. Скрыган.
БЫТАШСАЛЬНІЦТВА, -а, н. Апісанне
быту.
БЫТАПІСАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да апісвання быту. Вытапісальны твор.
БЫТАПІСАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бытапісаць; апісанне быту.
БЫТАПІСАЦЬ, -лішў, -пішаш, -піша; не-
зак., што і без дап. Апісваць, паказваць быт.
Лісьменнік .. непасрэдна адклікаўся на «по-
клічы жыцця», бытапісаў разнастайныя пра-
яўленні новага грамадскага ладу. Перкін.
БЫТАШСЕЦ, -пісца, м. Аўтар твораў, у
якіх апісваецца быт; бытапісальнік.
БЫТАЎШЧЫНА, -ы, ж. Тое, што і б ы -
т а в і з м.
БЫТКАМБІНАТ, -а, м. Камбінат бытавога
абслугоўвання. У нас ёсць і дзіцячыя сады,
яслі, і сталовая, і быткамбінат. Місько.
БЫТНАСЦЬ, -і, ж. У выразе: у (маю, тваю,
яго і г. д.) бытнасць кім або дзе —у час зна-
ходжання ў якасці каго-н. або дзе-н. У быт-
насць Пракопа Касянка старшынёй калгаса
гаспадарка ішла ўгору: добра абсявалася по-
ле, былі пастаўлены неблагія грамадскія бу-
дынкі, пасаджана дваццаць пяць гектараў са-
ду. Сабаленка.
БЫТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак; ж.
Разм. Памяшканне на колах для часовага ад-
пачынку ў палявых умовах. У перапынку мы
сустрэліся ў перасоўнай бытоўцы, якія ёсць
у кожнай брыгадзе. «Беларусь». // Памяшкан-
не на будоўлі для адпачынку і захоўвання
інструментаў, прылад і пад. Хлопцы ідуць у
бытоўку — рыдлёўкі ляжаць там. Савіцкі.
БЫЎШЫ. 1. -ая, -ае. Дзеепрым. незал. пр.
ад быць.
2. -ая, -ае; у знач. прым. Які страціў раней-
шае прызначэнне, ролю; былы. Ватарэя, якою
камандаваў быўшы афіцэр,.. пустошыла рады
насядаўшых дзянікінцаў. Колас.
3. Дзеепрысл. пр. ад быць. Мастацтва ён
[пан Вашамірскі] да вар’яцтва палюбіў, быў-
шы ў Парыжы, калі закахаўся там у адну
прыгожую францужанку-акторку. Бядуля.
БЫЦІЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
быцця (у 1 знач.).
БЬ'ІЦЦАМ, злучн. і часціца, 1. злучн. па-
раўнальны. Ужываецца пры дапушчальным
параўнанні рэальнага характару ў значэнні
«як», «усё роўна як». Брызент, быццам вет-
разь, надзімаўся і трапятаў на ветры. Мележ.
Быццам той карабель, да шчаслівых зямель
ты плывеш праз гадоў акіяны. А. Вольскі. //
Ужываецца пры дапушчальным параўнанні
ўмоўна-ўяўнага характару і па свайму зна-
чэнню адпавядае злучнікам: «нібы», «як быц-
цам». Паля штыкецін гародчыка, ля свежааб-
часаных калочкаў, быццам сёстры, стаялі бя-
розкі, Даніленка. Выццам дождж гарачы, Так
з вачэй у маткі слёзы паплылі. Танк. Ліда
Сцяпанаўна інстынктыўна засланіла сабой
дачку і стаяла, быццам скамянелая. Шчарба-
таў. // У гэтым жа значэнні злучае параў-
нальныя звароты і сказы з адценнем мерка-
вання, здагадкі; па свайму значэнню збліжа-
ецца са злучнікамі «як бы», «нібыта». Пас-
тух, стары ўжо чалавек, згорблены і доўгі,
хадзіў па ўзмежку, раз-пораз згінаўся, быц-
цам нешта шукаў. Асіпенка. Саша прачнула-
ся, аблітая халодным потам. Сэрца калацілася
так, быццам сапраўды яна толькі што доўга
бегла, змагаючыся з віхурай. Шамякін. / У
спалучэнні з часціцай «бы». I вырас, быццам
бы грыбок 3 цёплымі дажджамі, Ціхі сівенькі
дзядок, 3 барадой, з вусамі. Бялевіч. // Ужы-
ваецца для сувязі параўнальных зваротаў і
даданых параўнальных сказаў са значэннем
неадпаведнасці, неверагоднасці; у сэнсавых
адносінах адпавядае злучніку «нібыта». Ба-
чачы, што Сільніцкі .. трапіць у лапы жыва-
дзёраў, жанчына дала яму на рукі дзіця, а
сама з кашолкай пайшла побач з ім, быццам
яго жонка. Крапіва. [-Хлогс^ы] .. зрабілі пад..
[лаўжом] гняздо з лапак і склалі туды свой
скарб. Потым апусцілі лоўж на месца і, быц-
цам нічога не здарылася, рушылі тымі ж
кустамі дахаты. Якімовіч.
2. злучн. тлумачальны. а) Падпарадкоўвае
даданыя дапаўняльныя сказы, калі сказанае
ў гэтых сказах не адпавядае сапраўднасці.
Дзед штодня цешыць унукаў, быццам вясна
ўжо блізка, што вось-вось ужо за гэтым лесам,
што за рэчкай стаіць. Цётка. Ляснік папаў-
ся такі, што баіцца слова сказаць, прыкідва-
ецца, быццам не бачыць, што ў яго абходзе
робіцца. Крапіва.
б) Падпарадкоўвае даданыя дзейнікавыя
сказы са значэннем няўпэўненасці. Пастам
здалося, быццам нехта спрабуе акружыць ла-
гер. В. Вольскі.
в) Падпарадкоўвае даданыя азначальныя
сказы, якія паясняюць галоўны сказ шляхам
умоўнага дапушчэння чаго-н. [Алесь:] — У мя-
не такое адчуванне, быццам на свет зноўку
нарадзіўся. Шыцік. / У спалучэнні са злучні-
кам «што», часціцай «бы» («што быццам»,
«быццам бы», «што быццам бы»). Шукаючы
ратунку, .. я паглядзеў Закрэўскаму ў еочы і
бачыў у іх такую ласкавасць да мяне, што
быццам бы гэта быў мой родны бацька. Чорны.
3. часціца. Паказвае на няўпэўненасць, да-
пушчальнасць выказвання, яго ўмоўна-ўяўны
характар. Ты і дапамагаеш, ты і быццам ра-
дуешся, што мы адстаём. Шамякін. Луг зялё-
ны за ракою Быццам снегам замяло. Мура-
вейка.
0 Як бьіццам — тое, што і б ы ц ц а м
(у 1 знач.).
БЫЦЦЁ, -я, н. 1. Спец. Аб’ектыўная рэ-
альнасць, якая існуе незалежна ад нашай
свядомасці; матэрыя, прырода. Быццё па-за
часам, заключае [Пляханаў], з’яўляецц-л такім
жа вялікім абсурдам, як і быццё па-за прасто-
рай. «Весці».
2. Сукупнасць умоў матэрыяльнага жыцця
грамадства. Быццё вызначае свядомасць.
3. Жыццё, існаванне. Ад роднае зямлі, Ад
гоману бароў, Ад казак вечароў, Ад песень
дудароў, Ад светлых воблікаў закінутых дзя-
цей, Ад шолаху начэй, Ад тысячы ніцей, 3
якіх аснована і выткана жыццё 1 злучана
быццё і небыццё,— Збіраўся скарб. Колас.
4. Разм. Прабыванне дзе-н. [#арызна] сказаў
возніку ехаць далей і ўпершыню за ўвесь час
быцця свайго ў гэтым раёне спыніўся ў заез-
ным двары. Зарэцкі.
БЫЦЬ, цяпер. няма, акрамя 3 ас. адз. л.
ёсць; пр. быў, была, былб; былі; буд. бўду, бў-
дзеш, бўдзе; заг. будзь; незак. I. У самастой-
най функцыі: 1. Жыць, існаваць, быць у наяў-
насці. Вось так жыў-быў ды сплыў чалавек.
«ЛІМ». [Ліда] заплакала — ціха, наўзрыд...—
Ой, Андрэй мой, .. каб ты сёння быў, каб ты
бачыў!.. Брыль. Дзе тут [г/ тайзе] будуць тыг-
ры ці мядзведзі! Зайца — і таго, брат, па-
шукай. А. Вольскі. // Мець месца; бытаваць.
[Зося:] — Я яму [бацьку] сказала, што не трэба
думаць шмат пра тое, што было і што больш
не вернецца ніколі. Чорны.
2. Ўтрымлівацца на драцягу нейкага часу.
Сёння свеціць сонца. I гэта вельмі добра! А то
еось хутка зноў будзе восень — холад, даж-
джы... Брыль.
3. Прысутнічаць, знаходзіцца. Здавалася б,
у гэтай хаце, Збуцвелай, згорбленай, старой,
Павінен дзед быць на палацях, Мудрэц з ся-
лянскаю душой. Колас. [Баляслаў:] — Чаму
вы [Нахлябіч] думалі, што я дзе далёка? Дзе
ж я магу быць? Чорны.
4. Рабіцца, здарацца. Маруся любіла шмат
і весела смяяцца. Так было дома і ў школе,
так было пасля і на працы. Брыль. Было гэта
з Ладымерам Стальмаховічам зімою. Чорны. //
Узнікаць, з’яўляцца на свет.
5. Прыходзіць, прыязджаць, прыбываць ку-
ды-п.; наведваць каго-н. [Зося.-] — Быеай зда-
рова, Галенка. Будзь у нас улетку... Чорны.
[Жлукта:] Калі Антон Макаравіч без мяне
прыйдзе, скажы, што я іграз паўгадзіны буду.
Крапіва.
6. 3 ас. адз. б ў д з е. Ужываецца ў значэн-
ні цяперашняга часу: ёсць, маецца (пры
ўмоўным азначэнні колькасці). Яму ўжо бу-
дзе гадоў сорак. Да лесу будзе метраў трыста.
II. У функцыі дапаможнага дзеяслова
ўжываецца: 1. У значэнні звязкі паміж дзей-
нікам і іменным выказнікам (у цяперашнім
часе апускаецца, але часам ужываецца ў
кніжнай мове ў 3 ас. адз.). [Кабета] была
яшчэ зусім маладая, але на твары яе ляжаў
адбітак перажытага. Чорны. Дык служыце ж
людзям, Родныя бары: Мы былі і будзем Тут
гаспадары. Колас. // 3 формай творнага скло-
ну назоўнікаў. [Рыта:] — Я яго [Буйскага]
тры гады ведаю, яшчэ калі ён студэнтам быў.
ІПамякін.
2. Для ўтварэння складаных форм залеж-
нага стану. Станкі былі шчыльна адгароджа-
ны адзін ад аднаго габляванымі дошкамі.
Паслядовіч.
3. Для ўтварэння формы будучага часу аб-
веснага ладу з неазначальнай формай дзея-
слова незакончанага трывання. [Крушын-
скг;]—Вы мне, таварыш Кавалькевіч, толькі
прыемнасць зробіце, калі са мною пра гаспа-
дарку гаеарыць будзеце. Бядуля.
4. Для ўтварэння формы будучага склада-
нага часу. Піянер, ты будзь гатоў Падтры-
маць сваіх сяброў! Колас.
5. У форме будучага часу ў значэнні звяз-
кі цяперашняга часу. — Хто вы будзеце? —
спыталіся яе [кабету]. Чорны.
6. У саставе складанага прошлага часу. [Мі-
куць] некалькі гадзін прасядзеў у канторы,
куды пайшоў быў Костусь ад сталярскай ра-
боты. Чорны.
<> Будзь (бывай) здароў — развітальнае
пажаданпе аставацца здаровым. Будзь ласка-
вы — калі ласка. Было ды сплыло — пра тое,
што было, ды не вернецца. Было ні было —
гаворыцца перад тым, як адважыцца на які-н.
рызыкоўны крок. Быць на варце — ахоўваць,
абараняць што-н. Быць на віду — звяртаць
па сябе ўвагу сваім удзелам, прысутнасцю.
Быць на вышыпі — быць на ўзроўні патраба-
ванняў. Быць на кароткай назе з кім — быць
у добрых, сяброўскіх адносінах з кім-н. Быць
на розных берагах — тое, што і апынуцца
на розных берагах (гл. апынуцца).
Быць на роўнай назе з кім — як роўны
з роўпым. Быць . на сваім беразе — цвёрда
прытрымлівацца сваіх перакананняў. Быць
на сёмым (дзесятым) небе — перажываць,
адчуваць вялікую радасць. Быць пад абца-
сам у каго — знаходзіцца ў поўнай залеж-
насці ад каго-н. Быць пад мухаю — быць п’я-
наватым. Быць парушынай у воку — пера-
шкаджаць каму-н. сваёй прысутнасцю, на-
яўнасцю. Быць (стаяць) у баку ад чаго —
пе мець ніякага дачынення да чаго-н.,
пе ўдзельнічаць у чым-н. Быць у выйгры-
шы — а) выйграць у якой-н. азартнай гуль-
ні; б) мець карысць, выгадаць для сябе
што-н. Быць у долі — аб удзеле ў якой-н.
справе, прадпрыемстве. Быць у дружбе з
кім — дружыць з кім-н. Быць у крыўдзе на
каго — крыўдзіцца на каго-н. Быць у ласцы
ў каго — мець чыю-н. спагаду, падтрымку.
Каб і духу твайго (яго, яе, вашага, іх) не
было дзе — патрабаванне неадкладна выіісці
каму-н. адкуль-н. Каб нагі тваёй (яго, яе, ва-
шай, іх) не было дзе — пра катэгарычнае не-
жаданне бачыць каго-н. дзе-н. Каб непанад-
на было каму — каб не ўзнікла жадання і
далей так рабіць. Каб табе (яму, ёй, вам, ім)
пуста было — ужываецца для выказу лёгкай
незадаволенасці чыімі-н. дзеяннямі. Мае
быць гл. мець. Макавага зярнятка (макавай
расінкі) у роце не было — нічога не еў, не
піў. Нагі маёй не будзе дзе — ужываецца
для выказу крыўды на каго-н., нежадання
бываць дзе-н. Нагі тваёй (яго, яе, вашай, іх)
не будзе дзе — аб нежаданні бачыць каго-п.
дзе-н. Не было клопату (бяды) — пра неча-
каную і непрыемную справу, вестку і пад.
Не можа быць! гл. магчы. Не можа быць (і)
гаворкі гл. магчы. Не ў гнеў (крыўду) хай
будзе сказана — не трэба злавацца за сказа-
нае. Так і быць — згода, няхай будзе так.
Што будзе, тое будзе — аддацца на волю лёсу.
Як бы там (што б там) ні было — нягледзя-
чы ні на што, пры любых умовах. Як мае
быць гл. мець.
БЬІЧОК, -чка, м. 1. Памянш.-ласк. да
бык ’; малады бык. Быць бычку на лычку, а
кароўцы на вяроўцы. Прыказка.
2. Род дробнай марскоп рыбы сямейства
бычковых. Бычкі ў тамаце.
3. Народная назва бугая (у 2 знач.).
[Язэп:] — Гэта ёсць такія маленькія птушкі—•
бычкі, дык яны вядуцца хто іх ведае дзе, а
калі пачуюць холад — адразу з’яўляюцца ка-
ля будынкаў... Чорны.
4. Разм. Недакурак. Палашка дакуреала бы-
чок і мармытала: — Саломы я яму не палажы-
ла, то на голых драбінах паехаў. Лобан.
5. Старажытны беларускі народны танец.
0 Казка пра белага бычка гл. казка.
БЫЧЙНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
быка Вычыная шкура, галава. // Такі, як у
быка. Солтыс нешта шаптаў каменданту, не-
маладому дужаму асадніку з бычынай шыяй.
Бажко.
БЭ, нескл., н. Назва літары «б».
<> Ні бэ ні мэ (ні кукарэку) — зусім нічо-
га пе ведаць, не разумець.
Б9БАХІ, -аў; адз. няма. Разм. 1. Вантробы,
кішкі. Бэбахі выпусціць.
2. Груб. Зношаныя рэчы, лахманы. Юста
рассцілае нейкія бэбахі на тапчане, куды і
пераходзіць Ганна разам з народжаным сы-
нам. Колас.
БЭЖ, прым. нескл. Тое, што і б э ж а в ы.
Туфлі колеру бэж.
[Фр. Ьеі^е.]
БЭЖАВЫ, -ая, -ае. Светла-карычневы з
ружова-жоўтым адценнем. Бэжавы колер. Бэ-
жавае паліго.
БЭЗ, -у, м. Дэкаратыўная кустовая раслі-
на сямейства маслінавых з блакітна-ліловымі
або белымі пахучымі кветкамі, якія ўтва-
раюць вялікія суквецці. Расцвіў перад акном
духмяны белы бэз. Брыль. // Расцвіўшыя га-
лінкі гэтай расліны. На туалетным століку
стаяў букет бэзу.
БЭЗАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
бэзу. А вунь, у сапраўдным бэзавым садзе,
невысокі будынак з прыгожым фасадам. Ва-
даносаў. [Галіна:] — Насустрач маім рукам па-
цягнуліся пругкія бэзавыя галінкі. Васілевіч.
// Прыгатаваны з бэзу. Бэзавы экстракт.
2. Бледна-ліловы, колеру бэзу. Але кожна-
му з нас даводзілася сустракаць, апрача звы-
чайнага, шкло ледзь не ўсіх колераў вясёл-
кі — чырвонае, сіняе, блакітнае, жоўтае, бэза-
вае, зялёнае. Беразняк.
Б9КАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. бэкаць, а таксама гукі гэтага
дзеяння.
БЭКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. Тое,
што і бляяць (пра авечак). // Чытаць
па літарах, па складах, няўмела. Стары і сам
трохі пісьменны: калі літары вялікія, дык ён,
слібізуючы, бэкае трохі. Крапіва.
БЭКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм. Ад-
накр. да бэкаць.
В9ЛЕЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бэлькі, зроблены з бэлек. Бэлечнае пера-
крыцце. Бэлечны мост.
БЭЛЬКА, -і, ДМ -льцы; Р мн. -лек; ж.
Драўляны, жалезны або жалезабетонны брус,
які ўмацаваны канцамі ў дзве процілеглыя
сцяны або ўстоі і служыць падтрымкап насці-
лу (падлогі, столі і інш.). Спачатку першыя
бэлькі працягнуліся над адным паверхам, по-
тым яны леглі над другім, затым над трэцім.
Мележ. Дваццацідвухметровы вежавы кран
спрытна падаваў на апошні паверх бетонныя
бэлькі і цяжкія пліты і ўкладваў іх на месца.
Грахоўскі. // Трама.— На бэльцы праснака
кавалак, дастань ды з'еш з малаком,— заўва-
жыла Ганна, увайшоўшы з Якавам. Лобан.
У хаце гарэла лямпа-пяцілінейка, падвеша-
ная да бэлькі над сталом. Васілевіч.
Б9РА, -ы, ж. 1. Пашыраны ў Беларусі сорт
позняй грушы, якая прыносіць буйныя жоў-
тыя салодкія плады. Ужо апранаючыся, [Но-
ля] глянуў праз акно ў садок: ці калыша там
вецер галінкі маладых бэр і антонавак? Які-
мовіч.
2. Плод гэтай грушы. Ранішнімі першымі
замаразкамі мерзлі перад вокнамі спелыя бэ-
ры. Чорны.
О Логаыцкая бэра — беларускі селекцыйны
сорт грушы. Слуцкая бэра — сорт бэры, якая
распаўсюджана ў Беларусі на Случчыне.
БЭРСАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак..
Разм. Блытацца; заблытвацца. Бэрсалася ў
нагах збажына. Хадкевіч.
БЭРСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. Разм..
1. Блытаць, заблытваць. Шукаючы травы, бо
лугавіна ж голая, як бубен, каровы раг-пораз
лезуць у жыта, бэрсаюць авёс, а пан злуе і
ганяецца за мною. Бажко.
2. Няўмела або неакуратна вязаць, абвяз-
ваць што-н; плесці. — От не ўмешваліся 6
лепей, тата, не ў сваё. Бэрсаеце сетку, ну і
бэрсайце. Пальчэўскі.
БЭСЦІЦЦА, бэшчуся, бэсцішся, бэспіцца;
незак. Разм. 1. Аддавацца распусце, распусні-
чаць. [Лука Якубавіч:]— Вока за.. [моладдзю]
патрэбна, увага ёй, каб не бэсцілася залішне.
Хадкевіч.
2. Зал. да бэсціць.
БЭСЦІЦЬ, бэшчу, бэсціш, бэсціць; незак.,
каго-што. Разм. 1. Лаяць, зневажаць, ганьбіць.
Наталля гнеўна бліснула вачамі: не, таго, што
яна лічыць сеятым, яна бэсціць не дасць!
Скрыган.— Дурань стары! — ускрыкнула аж
бабулька і сціхамірылася, выліўшы вон усё
накіпелае, забыўшыся, што, мо, і не след пе-
рад малым бэсціць гэтак дзеда. Шынклер.
2. Брудзіць, псаваць, даводзіць да непры-
годнасці што-н. Бэсціць вопратку.
бэта, -ы, ДМ бэце, ж. Назва другой літа-
ры грэчаскага алфавіта.
О Бэта-прамёні — патокі электронаў ці
пазітронаў, што выпраменьваюцца радыеак-
тыўнымі рэчывамі.
БЭТАТРОН, -а, м. Прылада для паскарэння
электронаў да вялікіх энергій.
БЮВАР, -а, м. Папка або партфель^ для
захоўвання паштовай паперы, канвертаў, ка-
рэспандэнцыі і інш.
[Фр. Ьпуагсі.]
БЮВАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бювара. Бюварная папера.
БЮДЖ9Т, -у, М -жэце, м. Каштарыс пры-
ходаў і расходаў дзяржавы, прадпрыемства
або ўстановы на пэўны тэрмін. Дзяржаўны
бюджэт СССР. Ваенны бюджэт. Вюджэт кал-
гаса. // Сукупнасць асабістых даходаў і рас-
ходаў на пэўны тэрмін. Вюджэт сям’і. □ Са-
ма, ледзь зводзячы канцы з канцамі свайго
нязначнага бюджэту, Ніна заўсёды ўмела
знайсці, адарваць ад сябе больш той долі,
якую збіралі сіратам. Васілевіч.
0 Асвоіць бюджэт гл. асвоіць.
[Фр. Ьші§еІ.]
БЮДЖ9ТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бюджэту. Бюджэтныя расходы, сродкі.
Вюджэтны артыкул. Бюджэтнае асігнаванне.
БЮЛЕТЭНЬ, -я, м. 1. Кароткае афіцыйнае
паведамленне аб якой-н. грамадска-важнай
падзеі, справе. Вюлетэнь надвор’я. Бюлетэнь
з’езда.
2. Назва перыядычнага выдання якой-н.
установы, у якім змяшчаюцца кароткія афі-
цыйныя і інфармацыйныя матэрыялы. Бюле-
тэнь гарадскога Савета.
3. Лісток для галасавання. Выбарчы бюле-
тэнь.
4. Разм. Лісток часовай непрацаздольнасці;
па хваробе; бальнічны ліст. Выць на бюлетэні._
[Фр. Ьпііеііп.].
БЮРАКРАТ, -а, М -раце, м. 1. Уст. Прад-
стаўнік бюракратычнай сістэмы кіравання,
буйны чыноўнік.
2. Зневаж. Службовая асоба, якая выконвае
свае абавязкі фармальна, не ўнікаючы ў сут-
насць справы; валакітчык, фармаліст. Другія
ж, наадварот, даводзілі, што .. [інспектар'] —
прыдзіра, з кожнага глупства робіць цэлую
справу і, наогул, страшэнны бюракрат. Колас.
Пад старасць вочы адкрыліся [у Івана Івана-
віча], што няправільна на свеце жыў, што
стаў сапраўдным бюракратам, адарваўся ад
людзей і дачку-нікчэмніцу выгадаваў! Кар-
пюк.
БЮРАКРАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да бюракрат (у 2 знач.).
БЮРАКРАТЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе;
зак. і незак., што. Насадзіць (насаджваць)
бюракратызм (у 1 знач.); рабіць бюракра-
тычным.
БЮРАКРАТЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. бюракратызаваць.
БЮРАКРАТБІЗМ, -у, м. 1. Канцыляршчы-
на, папяровая валакіта, фармальныя адносіны
да справы.— Ды няўжо ж тут бюракратызм
разводзіць з-за жмені сечкі? — яшчэ храбрэй
заўважыў.. [Лаггко]. Колас.
2. У капіталістычных краінах — сістэма кі-
равання, якая характарызуецца адарванасцю
ад народу і апіраецца на касту чыноўнікаў.
БЮРАКРАТЬ'ІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да бюракратызму, да бюракратыі,
уласцівы ім. Бюракратычны лад. Бюракратыч-
ныя адносіны да наватарства.
БЮРАКРАТЫЯ, -і, ж. 1. Тое, што і б ю~
ракратызм (у 2 знач.).
2. зб. Бюракраты, чыноўнікі. Адміністра-
цыйная бюракратыя. Буржуазная бюракра-
тыя.
[Фр. Ьптеапсгаііе.]
БЮРГЕР, -а, м. 1. Уст. Гарадскі жыхар;
гараджанін (у Германіі і некаторых іншых
краінах).
2. перан. Абывацель, мешчанін.
[Ням. Вііт^ег.]
БЮРГЕРСКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае адносі-
ны да бюргера. Бюргерскае саслоўе. Бюргер-
скае права.
БЮРГЕРСТВА, -а, н., зб. Уст. Бюргеры.
БЮРб, нескл., н. 1. Назва кіруючай часткі
некаторых органаў, устаноў, арганізацый, а
таксама пасяджэнне яе складу. Бюро райко-
ма партыі. Бюро ЦК КПБ.
2. Назва некаторых устаноў, кантор і пад.
Даведачнае бюро. Бюро надвор’я. Канструк-
тарскае бюро.
3. Пісьмовы стол з шуфлядамі для захоў-
вання папер. Нічыпар запаліў лямпу, не спя-
шаючыся падышоў да арэхавага бюро з пата-
емнымі скрынямі. Асіпенка.
О Бюро добрых паслуг — установа для за-
давальнення шырокіх патрэб насельніцтва.
[Фр. Ьпгеап.]
БЮРЭТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Трубка з дзяленнямі для адмервання пэўнай
колькасці вадкасці.
[Ад фр. ЬпгеПе.]
БЮСТ, -а, М -сце, м. 1. Скульптура ^верх-
няй часткі чалавечага цела (да грудзей або
да пояса). Граф.. паглядаў.. на свой бронзавы
бюст, што стаяў на падстаўцы з чорнага дубу
мастацкай разьбы. Бядуля. 3 беларускага
фарфору зроблены бюст істатуэткі Суворава,
Багдана Хмяльніцкага, Міцкевіча. «Беларусь».
2. Жаночыя грудзі. Назаўтра раніцаю каля
калонкі я сустрэў жанчыну гадоў пад пяць-
дзесят, але на дзіва маладжавую, са стройным
станам, па-маладому прыўзнятымі плячамі,
моцным бюстам. Дуброўскі.
БЮСТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бюста (у 1 знач.). Бюставая падстаўка.
БЮСТГАЛЬТАР, -а, м. Жаночы ліфчык
для падтрымання бюста; станік.
[Ням. ВйзіепЬаІіег.]
БЯГА, -і, ДМ бязё, ж. Разм. Тое, што і
б е г.— Дзе гэта ты [Аўдолька] была?— зады-
хаўшыся ад бягі, запытала Зося. Крапіва.
БЯГЛЯК, бегляка, м. Разм. Уцякач. Бегля-
кі прыслухоўваліся да гэтых галасоў [парты-
зан] і на бягу паварочвалі ў засценак. Якімо-
віч.
БЯГЛЙЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Жан. да бягляк.
БЯГОМ, прысл. Хутка пераступаючы нага-
мі, у тэмпе бегу, не шагам.— Я іду, паненка!
Я ўжо бягу! — адказаў Казік і прыпусціўся
бягом. Чарнышэвіч. [Арцём:]— Ну, тут дзеўка
бягом да начальніка. Здзівіла яго, што зноў
з’явілася. Ракітны.
0 Бягом бегчы — вельмі хутка, падбягаю-
чы, ісці.
БЯГОНІЯ, -і, ж. Дэкаратыўная, трапічная
і субтрапічная расліна сямейства бягоніевых
з прыгожым пярэстым лісцем.
[Ад уласнага імя.]
БЯГУН, бегуна, м. 1. Той, хто хутка бегае.
Першы ў атрадзе бягун. // Спартсмен, які зай-
маецца бегам (у 2 знач.). Бягун на сярэднюю
дыстанцыю.
2. Уст. Скоры на хаду конь. Фурман фарсі-
ста ляснуў пугай, Вязе ў парадны ход паноў
I, нацягнуўшы лейцы туга, Спыняе пару бегу-
ноў. Колас.
3. толькі мн. (бегуны, -оў). Прыстасаванне
для размолвання і змешвання розных матэ-
рыялаў.
4. Уст. Уцякач. Ляснік маўчаў, Ён сам ве-
даў, што лес напоўнен незнаёмымі людзьмі —
бегунамі, якія хаваліся ад польскай улады.
Чарот.
БЯГУННЯ, -і, ж. Жан. да бягун (у 1,
2 знач.).
БЯГУЧЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. незал. ця-
пер. ад бегчы.
2. у знач. прым. Які зараз адбываецца, на-
стаў; цяперашні. Банжын коратка расказаў,
што было зроблена напярэдадні, расказаў
пра планы на бягучы дзень. Шыцік. // Які ад-
бываецца кожны дзень, штодзённы. [Мікалай
Аляксеевіч] сказаў колькі слоў наконт бягу-
чай работы, папрасіў Гарнастая быць заўтра
на праўленні і выйшаў. Навуменка. А калі
ўправіўся [Максім Сцяпанавіч] з бягучымі
спраеамі і выпала вольная хвіліна, захацела-
ся самому пайсці ў ліцейны. Карпаў.
О Бягучы момант гл. момант. Бягучы раху-
нак гл. рахунак.
БЯДА, -ы, ДМ -дзё; мн. бёды, бед; ж. 1.
Няшчасце, нядоля, гора. Па рыбацкаму звы-
чаю лодкі пакідаюцца назаўсёды там, дзе іх
засцігне апошняя бяда. Брыль. Ды зноў бя-
да: праз год вясною Згарэла хата з варыўнёю.
Колас. // Непрыемнасці, клопат. Але сёння
здарылася з цыркуляркай бяда — сапсаваўся
па нейкай прычыне матор. Гамолка. Трэба,
думае [мужык], хоць яйкі ратаваць, бо як
астынуць, дык і кураняты не выведуцца: бя-
да будзе ад жонкі... Якімовіч.
2. Галеча, нястача, недахоп сродкаў для
жыцця. Ладымер Стальмаховіч зазнаў за свой
век галоднай і халоднай бяды. Чорны. Вечная
ў хаце бяда — Ніва, як палец, вузкая, Ў хле-
бе цвіла лебяда. Танк. [Дзед:] — Дзе ж ты
[Сымонка] дзенешся зімою? Хто табе прыту-
лак дасць? Эх, спазнаешся з бядою! Эх, шы-
рока яе пасць! Колас.
3. у знач. вык. Дрэнна, нядобра; непрыем-
насць. Вось гэта грэбля — бяда і гора мікуціц-
кае. Колас. [Камандзір:] — Пяхоце шукай, дзе
вузей, ды дрэвы валяй цераз ваду. 3 фурман-
камі — таксама бяда. Брыль. // (з адмоўем).
Неістотна, не мае значэння. Стараватая будзе
жонка? Не бяда! Ён [Беразоўскі] і сам не ма-
лады. Чарнышэвіч.
0 Бяда вялікая — не мае значэння, няваж-
на. Бяда малая — не датычыцца каго-н.
[Шчырэц:]— Ты [Валошын] — гарадскі, табе
бяда малая: Тваіх палёў жаўнеры не патоп-
чуць. Глебка. Бядой латаны гл. латаны. Да-
лей ад бяды гл. далей. Дапамагчы бядзе гл.
дапамагчы. Лезці ў бяду гл. лезці. Не твая
(мая, яго і г. д.) бяда — не твая (мая, яго і
г. д.) справа, што табе (мне, яму і г. д.) абы-
ходзіць. Такой бяды; толькі (той) бяды — не
мае значэння; ну дык што ж! Як на бяду —
як назнарок, як на тое.
БЯДАК, бедака, м. Разм. Той, хто вечна
гаруе, бяздольны; няшчасны, гаротны. Сымон
лічыўся найбольшым бедаком у вёсцы. Дзе
калі якое гора навернецца, заўсёды трапіць
на Сымона. Ёядуля. [Ліса] коціць лапамі во-
жыка да бліжэйшага ручайка; спіхвае яго ў
ваду... Наб не ўтапіцца, бедаку трэба плысці,
і ён еыпростваецца ў вадзе. Рылько.
БЯДАЦКІ, -ая, -ае. Разм. Уласцівы беда-
ку. // Поўны гора, бяды. Помню год цяжкі,
бядацкі, Як памерлі на вясне — Маці з гола-
ду, а бацька — Партызанам на вайне. Броўка.
БЯДАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Разм. Жан. да бядак.
БЯДАЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бедака, уласцівы бедаку. Палац ваш [гсанскі]
смяецца з няЭолі бяЭачай. Кунаііа. НяглеЭзя-
чы на бяЭачы лёс, нароЭ ніколі не траціў па-
чуцця гумару, еерыў у лепшую будучыню.
Саламевіч.
БЯДНЁЦЬ, -нёю, -нёеш, -нёе. Незак. Пера-
тварацца ў бедняка, траціць сваё багацце.
Там, дзе поблізу чутны ў людской гаворцы
гарады Нясвіж і Слуцк, незадоўга да пер-
шай імперыялістычнай вайны пачаў бяднець
у сваім вялікім маёнтку пан Гальвас. Чорны.
// Спусташацца, траціць разнастайнасць, мі-
зарнець. // перан. Траціць былую глыбіню,
мізарнець, рабіцца пасрэдным. Бяднець на
думкі. Вяднець на ідэі.
БЯДНОТА, -ы, ДМ -нбце, ж. Тое, што і
б е д н а т а. Здзек, паняверка, царства тыра-
на Нашую нішчылі сілу; Штык белай Поль-
шчы, найміты пана Гналі бядноту ў магілу.
Чарот.
БЯДНЯК, бедняка, м. Небагаты, незамож-
ны, бедны чалавек. [Элія Бакучава:] — Багаты
раз на жыцці памірае — бядняк штодзень. Са-
муйлёнак. Распрадавалі.. [такароўцы] апошнія
здабыткі, каб плаціць адвакатам, зрабіліся
беднякамі. Бядуля. // Бедны селянін, якога
эксплуатавалі багачы. Атрымаўшы зямлю, да-
памогу, яны [Цітаўна з сям’ёй] выбіліся з бед-
някоў у сераднякі. Шамякін. Спачатку ж не
ўся Гусевіца пайшла ў калгас, адны беднякі
арганізаваліся. Асіпенка. Перш за ўсё вельмі
падазрона, што на сход закліканы адны толькі
беднякі і, што яшчэ больш дзіўна, Мікіта!
Колас.
БЯДНЯЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бедняка. Бядняцкая гаспадарка. // Які скла-
даецца з беднякоў. Бядняцкая вёска, грамада.
БЯДНЯЦТВА, -а, н., зб. Бедныя людзі,
бедната. Крыві, слёзам канца-меры Бядняцт-
ва не знала. Купала.
БЯДНЯЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Жан. да бядняк.
БЯДОВЫ, -ая, -ае. Разм. Бойкі, смелы.
[Гарлахвацкі:] Бядовая ты ў мяне, Нюра.
Крапіва.
БЯДОТА, -ы, ДМ -дбце, ж. Разм. 1. Бяда,
гора. Да ўсіх Раліных бядот дадалася новая,
ужо зусім рэальная бяда: стараста паведаміў
ёй, каб збіралася ў Германію. Няхай.
2. Матэрыяльныя нястачы, беднасць, гале-
ча, бедната. I тут нейк сама сабою ўспомні-
лася Панямонь і марная страта грошай, праў-
да, невялікіх, але ў такой бядоце яны мелі б
значную сілу. Колас. I там, дзе гібелі Ў бядо-
це бясконцай, Жыццё маладое устала Нанова.
Броўка.
3. зб. Бедната, бедныя людзі.
БЯДОТНЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае адносі-
ны да бядоты; цяжкі, гаротны. Бядотнае ста-
новішча. □ Ідзе ён [Назым Хікмет] па сух-
меннай, бядотнай Анатоліі! Лойка.
БЯДРО, -а; мн. бёдры, -аў; н. Частка нагі
ў чалавека або ў жывёліны ад таза да калена.
Рана крывавілася на бядры на вяршок вы-
шэй калена. Мележ. // Знешні бок верхняй
часткі нагі, таза. [Прузына] паклала рукі на
бёдры, адкінула галаву:—А ну, скажы
[Красан], што трэба зрабіць, каб затрымаць
цвіценне льну? Стаховіч.
БЯДРОВЫ, -ая. -ае. Які мае адносіны да
бядра. Бядровая косць.
БЯДРЫНЕЦ, -нод, лі- Шматтадовая, радзей
аднатадовая травяністая расліна сямейства
парасонавых з прамастойным сцяблом і белы-
мі ці ружовымі кветкамі.
БЯЗ..., прыстаўка (гл. без...). Ужываецца
замест «без...» у першым складзе перад на-
ціскам, напрыклад: бязббжнік, бязвбддзе, бяз-
дбнны, бязмёжны.
БЯЗ’..., прыстаўка (гл. без’...). Ужываецца
замест «без’...» у першым складзе перад на-
ціскам, напрыклад: бяз’ёдны.
БЯЗБАЦЬКАВІЧ, -а, м. Разм. Той, хто жы-
ве, выхоўваецца без бацькі; сірата. [Парас-
ка:] — Сыночак ты мой харошы, цураецца ця-
бе твой бацька. Бязбацькавічам будзеш рас-
ці... Лобан. 1
БЯЗБОЖНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць вер* ў
бога, адмаўленне бога.
БЯЗБОЖНІК, -а, м. 1. Чалавек, які не
прызнае, адмаўляе бога, не верыць у яго іс-
наванне; атэіст. Казалі, што.. [Ян] бязродны
і бязбожнік. Не ходзіць у касцёл. Пестрак.
2. Уст., лаянк., пагард. Пра несумлепнага,
нахабнага чалавека. [Павал:]— Хоць ты і ба-
цюшка, але я не пабаюся сказаць табе ў во-
чы — бязбожнік ты, мяцежнік. Чорны.
БЯЗБОЖНІЦА, -ы, ж. Жан. да бязбожнік.
БЯЗБОЖШЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бязбожніка, бязбожніцтва. Не спадабаўся
балет адной пані Вашамірскай,— Нешта бяз-
божніцкае, д’ябальскае,— гаварыла яна. Бя-
дуля. Сталыя людзі наўперад з дакорам ківа-
лі галовамі, калі прачувалі аб якой-небудзь
бязбожніцкай штучцы таго ці іншага настаў-
ніка. Колас.
БЯЗБОЖНІЦТВА, -а, н. Крытычныя, скеп-
тычныя або адмоўныя адносіны да існавання
бога; вальнадумства. Міколкаў бацька, калі
надакучала маці яму сваімі жальбамі на сы-
нава бязбожніцтва, звычайна агрызаўся.
Лынькоў. Мікуціцкія гумны і адрынкі былі
школамі бязбожніцтва і вальнадумства. Ко-
лас.
БЯЗБОЖНЫ, -ая, -ае. 1. Які не прызнае
бога; атэістычны. Гаспадар нашых душ [рэб
Шмар’е] пільнаеаў нас ад бязбожнай літара-
туры. Бядуля.
2. Разм. Неймаверны, несумленны. Бязбож-
ны лгун. □ Стахевіч ледзь не зарагатаў ад
гэтай бязбожнай Косцікавай брахні. Пасля-
довіч.
БЯЗБОЯЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
боязнага; бясстрашнасць.
БЯЗБОЯЗНЫ, -ая, -ае. Які не ведае боязі,
страху; бясстрашны. Бязбоязны чалавек.
БЯЗБРОВЫ, -ая, -ае. Без броў, а таксама
які мае ледзь прыкметныя (звычайна свет-
лыя) бровы. На пажоўклай ад часу паперы
захаваўся здымак: деое маладых хлопцаў
стаялі побач. Адзін, крыху старэйшы, скулас-
ты, амаль бязбровы, а другі — худзенькі, з да-
лікатным, як у дзяўчыны, тварам, еысокі.
Хомчанка.
БЯЗВАЖКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і стан
бязважкага. Толькі ў космасе, пры палёце па
інерцыі даводзіцца сустракацца з бязважкас-
цю. Гамолка.
БЯЗВАЖКІ, -ая, -ае. Які мае вельмі ня-
значную, малую вагу; лёгкі. Ён ужо даўно не
браў яе рукі ў сваю, і цяпер яму здалося,
што рука нейкая бязважкая. Асіпенка.
БЯЗВЁР’Е, -я, н. Адсутнасць веры, упэўне-
насці ў чым-н.; нявер’е. Трывожна было і на
душы Нлямта. Але ён не паддаваўся бяз-
вер’ю: ён наогул не быў схільны марочыць
сябе рознымі сумненнямі. Мележ.
БЯЗВЁРХІ, -ая, -ае. Такі, у якога няма
верху, верхавіны. Бязверхая бяроза.
БЯЗВЁТРАНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць вет-
ру; ціхае надвор’е. Шум лесу — гэта песні
дрэў, а дрэвы пяюць і ў бязветранасць. Хом-
чанка.
БЯЗВЁТРАНІЦА, -ы, ж. Ціхае, бязветра-
нае надвор’е. Хвоі і ў ціхую бязветраніцу
роўна і спакойна шумяць. Чорны.
БЯЗВЁТРАНЫ, -ая, -ае. Без ветру; ціхі,
спакойны. Улетку, у бязветраны час, хвоя га-
мофць уначы і стаіць нерухома ў гарачы
дзень. Шамякін. Найлепшы клёў язёў назіра-
ецца ў ціхія, ясныя, бязветраныя дзянькі,
асабліва раніцай і вечарам. Матрунёнак. Ц
Зацішны. Бязветранае месца.
БЯЗВЁЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; незак., ка-
го. Разм. Нявечыць, знявечваць; калечыць.
[Фельчар:] — На, выпі гэты парашок, можа
ўбачыш, што мы цябе лечым, а не бязвечым.
Чорны.
БЯЗВІННАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць віны;
нявіпнасць.
БЯЗВІННЫ, -ая, -ае. Які не мае віны; ня-
вінны. [Лазарэўская:] — Самае важнае, што ў
нас Савецкая ўлада, а яна не дазволіць ніко-
му крыўдзіць бязвіннага чалавека. Паслядо-
віч. [Йера] песціцца ў яго [Карьізны] абнімках,
забаўляецца, як чыстае, бязвіннае дзіця. За-
рэцкі. Жудасна было глядзець, як гінулі гэ-
тыя бязвінныя, бездапаможныя стварэнні
[пінгвіны]. Маўр.
БЯЗВОБЛАЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бязвоблачнага. Бязвоблачнасць неба.
БЯЗВОБЛАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Ясны, без воб-
лакаў. Бязвоблачнае неба. Бязвоблачны
дзень.
2. перан. Нічым не засмучаны; светлы,
шчаслівы. Бязвоблачнае каханне. □ [Пятру]
здавалася, кончыліся ўсе непрыемнасці, на-
дышоў час бязвоблачнага шчасця. Шамякін.
БЯЗВОБРАЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
вобразнага.
БЯЗВОБРАЗНЫ, -ая, -ае. Які не вызнача-
ецца вобразнасцю, наяўнасцю паэтычных
вобразаў. Бязвобразнае мысленне.
БЯЗВОДДЗЕ, -я, н. Адсутнасць, нястача
вады, вільгаці. Па голым стэпе, па бязводдзі,
па спечанай, як блін, зямлі паўзлі, бы вусені,
стагоддзі, пакуль у бездань не спаўзлі. Лось.
БЯЗВОДНЫ, -ая, -ае. 1. Пазбаўлены вады,
вільгаці. На шмат кіламетраў цягнуліся бяз-
водныя, высушаныя гарачым ліпеньскім сон-
цам палі. Шамякін.
2. Які не мае ў сваім саставе вады, вільга-
ці. Бязводная серная кіслата.
БЯЗВОКІ, -ая, -ае. Аднавокі; без вачэй;
сляпы; які дрэнна бачыць.
БЯЗВОЛЛЕ, -я, н. Адсутнасць сілы волі,
слабахарактарнасць. Але адных дакораў бы-
ло мала: адчувалася патрэба паспавядацца
перад кім-небудзь, прызнацца ў сваім бязвол-
лі і блазенстве. Колас. [Шэмет:]—Судзяць
не Дубалеку, а непаваротлівасць, абыяка-
васць, разявацтва, бязволле, марудлівасць,
невуцтва — вось што судзяць. Лобан.
БЯЗВОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
вольнага; бязволле. А цяпер.. [Ярашу] рабіла-
ся брыдка за ўласную слабасць і бязволь-
насць і часта хацелася пайсці да Зосі на
злосць жонцы. Шамякін.
БЯЗВОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які не мае сілы во-
лі; нерашучы, слабахарактарны. Бязвольная
натура. □ [Лабановіч:] — Няўжо мы, Алесь,
такія бязвольныя, што гэтых спакус не мо-
жам здолець? Бо гэта ж ёсць прызнанне свай-
го бяссілля, раз ты баішся спакусы. Колас.
Абыякавасць, пасіўнае назіранне за падзеямі
ўласцівы для натур бязвольных. Пшыркоў.
БЯЗВУСЫ, -ая, -ае. 1. Без вусоў. Тут [у
лагеры] былі людзі розных узростаў: бязву-
сыя юнакі і такія, як Карп Маеўскі. Шамякін.
2. Безасцюковы. Бязвусая пшаніца.
БЯЗВУХІ, -ая, -ае. Без вуха, аднавухі; без
вушэй. // Без вушка. Бязвухі збан.
БЯЗВЫЕЗНЫ, -ая, -ае. Аб працяглым без
выездаў жыцці, знаходжанні на адным мес-
цы.
БЯЗВЫПЛАТНЫ, -ая, -ае. Бясплатны, дар-
мавы. Бязвыплатная дапамога. Бязвыплатнае
карыстанне.
БЯЗВЬ'ІХАДНАСЦЬ, -і, ж. Тое, што і б е з-
выходнасць. Бязвыхаднасць становішча.
БЯЗВБІХАДНЫ, -ая, -ае. Тое, што і б е з-
в ы х о д н ы.
БЯЗГЛУЗДАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
глуздага; недарэчнасць. Бязглуздасць стано-
вішча. Бязглуздасць намеру.
БЯЗГЛУЗДЗІЦА, -ы, ж. Разм. Тое, што пя-
рэчыць сэнсу; глупства, педарэчнасць. [Зёл-
кг'н;] Не можа быць, каб вы, Аляксандр Пят-
ровіч, такую бязглуздзіцу напісалі. Крапіва.
БЯЗГЛУЗДЫ, -ая, -ае. 1. Неразумны; які
нічога не разумее; бесталковы. Вязглузды ча-
лавек. Ц Які выражае адсутнасць думкі; ту-
пы. Бязглузды выгляд.
2. Пазбаўлены сэнсу, зместу; недарэчны.
Прыгадаліся [Анатолю] вечары ў цешчы Адзе-
лаіды Сяргееўны, напоўненыя сумам, бяз-
глуздымі гульнямі і агідным крыўляннем.
Асіпенка. Але тое, што Іван схаваўся ад ад-
казнасці ў кусты, пабаяўся з’явіцца на сход,
прыслаўшы толькі нейкую бязглуздую запіс-
ку, канчаткова збянтэжыла Колю. Шахавец.
[СухадоЛьскі Русаковічу:] А я заяўляю, што
піякая сіла не прымусіг;ь мяне прыняць ва-
шы бязглуздыя прапановы. Крапіва. Гэты
цзердалобы Карпенка гатоеы разбіцца ў
шчэпкі, каб толькі еыканаць які бязглузды за-
гад. Быкаў.
БЯЗГРЭШНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
грэшнага. Максім Багдановіч—прыхі.гьнік
маральнай бязгрзшнасці чалавека; ён услаў-
ляе маральную чысціню адносін да цудоўнага
тварэння прыроды — жаночай красы і прыга-
жосці. Майхровіч.
БЯЗГРЭІПНЫ, -ая, -ае. 1. Які не зрабіў
граху, правіннасці; маральна чысты. Бяз-
грэшны чалавек. Бязгрэшнае дзіця.
2. Які не мае ў сабе нічога агіднага, дрэн-
нага; чысты. Вязгрэшныя забавы. Бязгрэшнае
каханне.
БЯЗГУЧНАСЦЬ, -і, ж. Цішыня, маўклі-
васць. Сярод белай зімовай бязгучнасці бя-
гуць цені каня, саней і хлопца ў кажусе. Лу-
жанін.
БЯЗГУЧНЫ, -ая, -ае. Які не суправаджа-
ецца гукам, бясшумны. Пад раніцу з захаду
паднялася цёмная хмара. Цяжкая, шырокая,
яна павольна ўздымалася ў неба, гасячы зо-
ры. Аб ёй дагадаліся па водблісках далёкіх
бязгучных маланак. Галавач. На маладой
асінцы лісце дрыжала, але дрыжанне гэтае
зусім было бязгучнае. Чорны.
БЯЗДАРНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць бяз-
дарнага; адсутнасць здольнасці, таленту.
Апрача таго, гэта значыла б прызнацца ў сва-
ёй бяздарнасці. Дубоўка.
2. Бяздарны чалавек; бездар. Як ні пнецца
Вінцэнт Барташэвіч, з яго ніколі не будзе
сапраўднага журналіста, і ён, мусіць, імкнец-
ца ганіць усё добрае, каб самому не здавацца
бяздарнасцю. Сабаленка.
БЯЗДАРНЫ, -ая, -ае. Які не мае здольнас-
ці, таленту. Вяздарны артыст. □ Урач яна
[Гаецкая] была бяздарны, але арганізатар не-
благі. Шамякін. // Выкананы неталенавіта
(пра творы літаратуры, мастацтва і пад.).
Бяздарны раман.
БЯЗДЗЁЙНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць дзей-
насці; пасіўнасць. Неспакойная душа [Кіры-
лы Арлоўскага] ніяк не магла пагадзіцца на-
ват з самай малою нерухаеасцю, абыякавас-
цю, бяздзейнасцю. Паслядовіч.— Не цяжкасці
палохаюць мяне, а бяздзейнасць! — запярэ-
чыў Асташонак. Ваданосаў.
БЯЗДЗЁЙНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Не праяўляць дзейнасці; пасіўнічаць. Вяр-
нуцца ў Шумілава і чакаць світання — зна-
чыць бяздзейнічаць. Чарнышэвіч. // Не пра-
цаваць, знаходзіцца ў стане спакою (пра ма-
шыны, прадпрыемствы і пад.).
БЯЗДЗЁЙНЫ, -ая, -ае. Які не праяўляе
дзейнасці; недастаткова энергічны, пасіўны.
Бяздзейны чалавек. // Не звязаны з якой-н.
дзейнасцю або заняткам. Бяздзейнае сядзенне
дома. □ Дочкі нават спрабавалі прымірыць
бацьку з маці. Але гэта азначала, што яму
[Арлоўскаму] трэба было кінуць любімую ра-
боту, родныя Мышкавічы, дзе адбываліся вя-
лікія пераўтеарэнні, і зноў пачаць бяздзейнае
жыццё. Паслядовіч.
БЯЗДЗЁТНАСЦЬ, -і, ж. 1. Бясплоднасць,
няздольнасць мець дзяцей.
2. Адсутнасць сваіх дзяцей.
БЯЗДЗЁТНЬІ, -ая. -ае. 1. Які не можа мець
дзяцей, бясплодны. У Эмы няма цяпер пакой-
чыка з асобным ходам, яна жыла ў нейкіх
пенсіянераў, пры якіх быў яшчэ жанаты сын
з бяздзетнаю жонкай. М. Стральцоў.
2. Які не мае сваіх дзяцей. Смяюха — гэта
жанчына гадоў пад шэсцьдзесят, бяздзетная і
замужам ніколі не была. Кулакоўскі.
БЯЗДЗЁТУХА, -і, ДМ -тусе, ж. Разм. Бяз-
дзетная жанчына. Сама Антоля бяздзетуха і
старая ўжо, не можа адна даць рады сваёй
гаспадарцы. Якімовіч.
БЯЗДОГЛЯДНЫ, -ая, -ае. Які расце, жыве
без догляду. [Алесь] хацеў бы цяпер быць та-
бе [настаўніцы] удзячным за падарунак яго
амаль бяздогляднаму малалецтву. Врыль.
БЯЗДОКАЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
доказнага; адсутнасць доказаў; недаказа-
насць. Бяздоказнасць абвінавачання.
БЯЗДОКАЗНЫ, -ая, -ае. Не падмацаваны
доказамі; недаказаны, галаслоўны. Не разу-
меў я аднаго, чым кіраваўся і што думаў
Мятлюг, выступаючы з такой бяздоказнай
крытыкай нарыса. Сабаленка.
БЯЗДОЛЛЕ, -я, н. Разм. Адсутнасць шчас-
лівай долі; нядоля. Плакала маладзіца над
сваім бяздоллем, і квас, які піла, быў з гор-
кімі слязамі. Хадкевіч.
БЯЗДОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
дольнага; бяздолле.
БЯЗДОЛЬНІК, -а, м. Разм. Той, у каго ня-
ма шчаслівай долі; нешчаслівы чалавек.
БЯЗДОЛЬНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да бяз-
дольнік.
БЯЗДОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які не мае шчаслі-
вай долі; няшчасны. Ад родных ніў, ад роднай
хаты У панскі двор дзеля красы Яны, бяз-
дольныя, узяты Ткаць залатыя паясы. Багда-
новіч. Той час мінуў, калі ў бядзе і скрусе
Рабом палоскі вузкай і сахі Быў люд бяз-
дольны даўняй Беларусі — Жыхар нізін, ба-
лот і пушч глухіх... Звонак.
БЯЗДОМАК, -мка, м. Разм. Той, хто не
мае свайго жылля і сям’і; беспрытульны ча-
лавек, валацуга. [Наліта:] — Усе маюць свае
хаты, адзін старшыня, як бяздомак, жыве на
чужой кватэры. Паслядовіч. Не адразу некра-
шоўцы пазналі бяздомка Амелю. Лобан.
БЯЗДОМНАСЦЬ, -і, ж. Стан бяздомнага;
беспрытульнасць.
БЯЗДОМШК, -а, м. Разм. Бяздомны чала-
век. [ІІіда] яшчэ толькі-толькі распускаецца
ў прыгожую кветку, з мілага нявіннага пад-
летка перараджаецца ў маладую дзяўчыну,
якая потым на яго [Лабановіча], бяздомніка,
можа, і глядзець не захоча. Колас. Крыху паз-
ней яны [беларусы] належным чынам усвядо-
мілі, што ж адбылося там, за Бугам. Яны —
бяздомнікі і пасынкі ў чужой дзяржаве —
зноў увайшлі ў сваю вялікую сям’ю, зноў да-
лучыліся да Савецкай Радзімы... Брыль.
БЯЗДОМНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да бяз-
домнік.
БЯЗДОМНІЦТВА, -а, н. Тое, што і б я з-
домнасць. Дык вось ён які, новы паваро-
так у жыцці! У якім жыцці? У бяздомніцтве,
у блуканні паміж небам і зямлёю. Колас.
БЯЗДОМНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Разм. Бадзяцца, не маючы свайго жылля,
сям’і. // Рэдка бываць дома, з сям’ёй,— Рыта,
ты да мяне несправядлівая,— пярэчыць Ба-
рыс.— Хто-хто, а ты не можаш паскардзіцца,
што я бяздомнічаю. Скрыган.
БЯЗДОМНЫ, -ая, -ае. Які не мае жылля;
беспрытульны. Кім толькі не быў, якіх толькі
прафесій не паспытаў Мікола за сваё бяз-
домнае, вандроўнае жыццё. Машара. // Пра
жывёл — валачашчы. Бяздомны кот.
БЯЗДОННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
доннага; бязмерная глыбіня.
БЯЗДОННЕ, -я, ж. Тое, што і бездань.
А над гэтым [снежным] прасторам разгортва-
лася бяздонне яснага прадвясенняга неба.
Колас. Потым хлопцаў доўга гушкаў параход
над акіянскім бяздоннем. Хомчанка.
БЯЗДОННІЦА, -ы, ж. Разм. Тое, што і
бездань (у 1, 3 знач.); прорва.
БЯЗДОННЬІ, -ая, -ае. Непамерна глыбокі.
Так загуста пасыпана месяцаў У бяздонную
прорву вод, Што не пройдзе ніяк, не памес-
ціцца Сярод гэтых вод параход. Панчанка.
[Кулеш] кінуўся да ракі і доўга глядзеў на
цёмную плынь і ўсёадно ўбачыў смерць —
чорныя, бяздонныя віры глядзелі на яго. Ша-
мякін. // Бязмежны, бяскрайні. Бяздонны бла-
кіт.
0 Бяздонная бочка гл. бочка.
БЯЗДРОТАВЫ, -ая, -ае. Работа якога
ажыццяўляецца без выкарыстання дротавых
прыстасаванняў (для прыёму і перадачы гу-
каў, сігналаў і пад.). Бяздротавая сувязь.
Бяздротавы тэлеграф. Бяздротавы тэлефон.
БЯЗДУМ’Е, -я, н. Інертны стан, які харак-
тарызуецца адсутнасцю думак, роздуму. Так
стаяла.. [Алаіза Пашкевіч] да таго часу, па-
куль з бяздум’я не вывеў паштальён, які па-
дышоў і ўлажыў у клямку газеты. С. Алек-
сандровіч.
БЯЗДУМНАСЦЬ, -і, ж. Адсутнасць думак,
інертнасць мыслення; бяздум’е. Па Ніну рап-
там найшла нейкая дзіўная бяздумнасць. Ме-
леж.
БЯЗДУМНЫ, -ая, -ае. Які не задумваецца;
не здольны на роздум. Бяздумны, да ўсяго
абыякавы, я нерухома стаяў каля акна, уча-
піўшыся рукамі ў вушакі. Ракітны. [Ганна]
раптам забылася пра грыбы, стала дзіўна
бяздумная. Мележ. // Які выяўляе бяздум-
насць. Па сухой сцяблінцы.. ўзбіралася ней-
кая казюрка... Ігнат правёў яе бяздумным по-
зіркам, нічога не бачачы перад сабой. Лынь-
коў. // Які не суправаджаецца роздумам; лег-
кадумны. Гэтыя вельмі асабістыя вершы па-
збаўлены бяздумнага замілавання. Грахоўскі.
[Дзяўчынкі] крычалі, спатыкаліся і ніяк не
хацелі пакідаць свайго бяздумнага занятку.
Нядзведскі.
БЯЗДУПІНАСЦЬ, -і. ж. Уласцівасць бяз-
душнага; бессардэчнасць. Навошта душу Рас-
крываць гэтак смела, Калі ў той душы Бяз-
душнасць засела. Сіпакоў.
БЯЗДУІПНЫ, -ая, -ае. 1. Пазбаўлены чу-
ласці, сардэчнасці; абыякавы. [Віктар] маў-
чаў, не мог асмеліцца сказаць.. [Нюры] «бы-
вай», бо бачыў, што яна чакае не гэтага бяз-
душнага «бывай», а нечага большага — ну,.
хоць бы нейкай надзеі на новую сустрэчу.
Дамашэвіч. I ці многа такіх ёсць бяздушных
у нас, што не ўспомняць з падзякай сардэч-
наю час, калі ў школе настаўніка першы
ўрок узмацніў, падтрымаў наш няўпэўнены
крок? Дубоўка.
2. Халодны, сухі. Бяздушная ігра артыста.
БЯЗДЫМНЫ, -ая, -ае. Які не ўтварае ды-
му. Цяпер працаваў.. [Галілей], паводле ўлас-
ных ягоных слоў, над «цыркулярнай» бяз-
дымнай печкай. Зарэцкі.
О Бяздымны порах гл. порах.
БЯЗЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да бя-
зі. // Пашыты з бязі. Бязевая кашуля.
БЯЗЗБРОЙНЫ, -ая, -ае. Які не мае зброі,
няўзброены. [Рьгль:]— Два, тры чалавекі бяз-
збройныя лёгка справяцца з адным узброе-
ным, калі толькі зробяць гэта борзда і спрыт-
на. Колас. // перан. Пазбаўлены якіх-н. срод-
каў абароны або нападу. Рудзін уяўляў, што
вось перад ім бяззбройны стаіць Андрэй, а ён
кідае яму ў вочы свае словы, і Андрэй маў-
чыць. Галавач.
БЯЗЗМЁННЫ, -ая, -ае. Які на працягу
доўгага часу не змяняецца; пастаянны. Бяз-
менны колер. // Пра чалавека, які працяглы
час займае адну і тую ж пасаду. Бяззменны
старшыня.
БЯЗЗОРНЫ, -ая, -ае. На якім не відаць
зор, з нябачнымі зоркамі. Бяззорнае неба. □
Стаяла бяззорная, па-асенняму цёмная ноч.
Васіл ёнак
БЯЗЗУБКА, -і, ДМ -бцы; Р мн. -бак, Д
-бкам; ж. Прэснаводны малюск сямейства
перлавіц, цела якога захавана ў двухдольнап
ракавіне.
БЯЗЗУБЫ, -ая, -ае. Які не мае зубоў. Ад...
голасу [Васілёвай жонкі] прачнулася дзіця,
закугакала, пацешна зморшчыўшы носік,.
раскрываючы ружовы бяззубы рот. Асіпенка.
[Старая] смяялася бяззубым ротам, часта мор-
гала вачамі і радасна ківала сівой галавой.
Дуброўскі. // перан. Непрынцыповы, пазбаў-
лены вастрыні. Бяззубая крытыка.
БЯЗЛАДДЗЕ, -я, н. Разм. Адсутнасць або
парушэнне ладу, парадку ў чым-н.; беспара-
дак. Бязладдзе гукаў. □ Мітусіліся па цэху
людзі,— кожны нешта рабіў, нешта некуды
нёс. Няўжо ў гэтым бязладдзі і мітусні быў
пэўны парадак, няўжо ўсё гэта нехта праду-
маў і спланаваў, нехта гэтым кіруе?.. Краў-
чанка. Тут [ля штаба] было сёння бязладдзе,
якое гаварыла, што людзі сюды вярнуліся ня-
даўна і вельмі стомленыя. Мележ.
БЯЗЛАДЗІЦА, -ы, ж. Тое, што і б я з л а д-
дзе. 1 толькі абрыўкі слоў даходзілі да свя-
домасці ў поўнай бязладзіцы. Пестрак.
БЯЗЛАДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бязлад-
нага; беспарадак. Вязладнасць гукаў. Вязлад-
насць у працы.
БЯЗЛАДНЬІ, -ая, -ае. 1. У якім няма ні-
якага парадку, ладу; хаатычны. Да моста ры-
нуўся бязладны натоўп пехацінцаў, іх да па-
рэнчаў прыціскалі коннікі. Грахоўскі. Збіраў
[Блешчык] думкі, якія разляталіся бязладным
роем. Лынькоў.
2. У якім няма пэўнай сістэмы, паслядоў-
насці, рытму. Наколькі можна было зразу-
мець яе [дырэктрысы] бязладны ад хваляван-
ня расказ, Томі быў адвезены дахаты яшчэ
раніцай нейкай жанчынай. Лынькоў. Паволі
прыходзілі ў .. парадак дагэтуль неасэнсава-
ныя, бязладныя думкі. Пестрак. Няйначай, як
у іх тут была вялікая бязладная гамонка Ці
нейкі невядомы рытуал, кожны рабіў што ха-
цеў. Гжрыган.
3. Пазбаўлены пэўнай арганізаванасці, пла-
намернасці. У зале пасяджэнняў Камітэта, які
займаўся спраеамі каланіяльных краін, пада-
печных і залежных тэрыторый, панавала тая
бязладная атмасфера, калі кожны быў заняты
сваімі справамі. Лынькоў.
БЯЗЛЁСІЦА, -ы, ж. Адсутнасць лесу, ля-
соў; бязлессе. [Клімат] — не адзіная прычына
бязлесіцы стэпаў. Гавеман.
БЯЗЛЁСІІЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены лясоў;
бедны на лес. Сама цётка атрымлівала пенсію
і жыла пры сыне — дырэктару школы ў бяз-
леснай, але ўрадлівай мясцовасці. СачанкЗ.
Гусараўка, у адну вуліцу, выцягвалася на вы-
сокай бязлеснай градзе. Ракітны.
БЯЗЛЁССЕ, -я, н. Поўная адсутнасць ля-
соў. Характэрная рыса тундры — яе бязлессе.
□ Але да базы нашай заставалася прайсці
па бязлессю амаль паўсотні кіламетраў. Чы-
грынаў.
БЯЗЛІКІ, -ая, -ае. Пазбаўлены характэр-
пых адметных рыс; шэры, невыразны. Як ні
стараліся акцёры ажывіць свае ролі, нічога
з гэтага не атрымалася, еобразы так і заста-
ліся бязлікімі. «ЛіМ».
БЯЗЛІСТЫ, -ая, -ае. Які не мае лісцЯ-
Убярэцца лес бязлісты У гарнітур свой зл~
лёны, ІПугне вырай галасісты. Колас. Зялё-
ныя гонкія сосны ўперамежку з елкамі і
бязлістымі бярозамі мільгалі паабапал дарогі.
Пальчэўскі.
БЯЗЛІТАСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
літаснага; неміласэрнасць, жорсткасць. Алік
зразумеў, што мастацтва, музыка, жывапіс,
спорт — гэта не яго стыхія, бо там трэба фа-
натычная бязлітаснасць да сябе. Быкаў.
БЯЗЛІТАСНЫ, -ая, -ае. Які не мае літасці,
жалю, спачування. Вязлітасны чалавек. гз
Але вораг напаў на маю бацькаўшчыну, ка-
варны, бязлітасны, люты вораг. Гарбук. Пата-
павіч закрываў рукою шыю і стараўся цішэй
ступаць, каб не ўвесці ў злосць гэтых бязлі-
тасных пастаяльцаў. Кулакоўскі. // Які не
заключае, не выяўляе ў сабе літасці, спачу-
вання; жорсткі, суровы. Вязлітасны прысуд.
Вязлітасная крытыка. Вязлітасная праўда.
Вязлітасныя слоеы. □ Узросшая магутнасць
міжнародных манаполій зрабіла канкурэнт-
ную барацьбу яшчэ больш бязлітаснай. БрэЖ-
яеў. Хлопец мімаволі сціснуў аўтамат і зме-
рыў Грэчку бязлітаснымі блакітнымі вачамі.
Мележ.
БЯЗЛІТАСЦЬ, -і, ж. Тое, што і б я з л і -
таснасць. [Габрусь:]— Гэта ўсё грэх му-
чыць мяне за маю бязлітасць і бяздушнасць...
Чарот.
БЯЗЛОБЫ, -ая, -ае. Пра чалавека з ма-
лым ілбом. Так і глядзела [хата] на сеет, як
сам гаспадар, заўсёды зажмураны Данька,
стары Хамёнак, бязлобая галава якога нібы
ўрасла ў зімовую шапку. Брыль.
БЯЗЛЮДДЗЕ, -я, н. Адсутнасць людзей.
[Агата] ў душы рада была, што на такім ма-
розным бязлюддзі трапіўся свой чалавек. Са-
баленка. // Недахоп у патрэбных людзях. На
бязлюддзі і поп — чалавек. Прыказка.
БЯЗЛЮДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
люднага; адсутнасць людзей; незаселенасць.
Толькі дарожныя знакі, вымытыя да бледнас-
ці, адзінока тырчалі пры дарозе і нібы варта-
валі яе бязлюднасць. Шахавец.
БЯЗЛЮДНЫ, -ая, -ае. ііенаселепы або ма-
ланаселены. Толькі свае песні спявае.. [лясны
жаваранак] у бязлюдных мясцінах, дзе рэдка
бывае чалавек, і мала хто чуе іх. Колас. //
Такі, дзе не відаць або няма ў дадзены мо-
мант людзей. Сяргей пакрочыў у бок калгас-
нага двара пакуль што яшчэ бязлюднай вулі-
цай, Шахавец. Вязлюдная лясная дарога была
зусім ціхая. Чорны.
БЯЗМАЛА, прысл. Разм. Без малога, амаль,
каля. Выло бязмала тры гадзіны дня. □ 3 по-
ля сабраў [мужык] вось Ноп пяць бязмала.
Купала.
БЯЗМЁЖЖА, -а, н. 1. Бязмежны прастор.
Так і бачыш бяздонную сінь зімовага неба,
залітага халодным святлом месяца, адчуваеш
вышыню і бязмежжа аснежаных прастораў.
Грахоўскі. [Дзяўчынка] не крычала, адна ў
сцюдзёным бязмежжы, на вачах у высокіх і
абыякавых зорак,— яна ўжо толькі шаптала
адзінае слоеа, якім чалавек пачынае жыццё,
слова вялізнай сілы. Брыль.
2. перан. Надзвычайная глыбіня, сіла вы-
яўлення чаго-н. Сёння нашы прасторы — бяз-
межжа — Славу роднай сталіцы пяюць. Броў-
ка. Паэзія Купалы заўсёды была шматгран-
най, арыентавалася на ўсё ідэйна-тэматычнае,
духоўнае бязмежжа нацыянальнага быцця.
Бечык.
БЯЗМЁЖНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
межнага.
БЯЗМЁЖНЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае бач-
ных межаў, бяскрайні. Тайга — гэта бязмеж-
ны зялёны акіян, у якім свае няпісаныя за-
коны, прыкметы, не ведаючы якіх можна і
душой загавець. Дубоўка. Веларусь, твае далі
бязмежныя Ускалыхнуць сеаёй песняй хачу!
Танк. // Нічым, ніякімі рамкамі не абмежава-
ны. Хай славіцца век, чалавек, бязмежная ве-
ліч твая! Панчапка.
2. перан. Надзвычайны, моцны, глыбокі
(пра пачуцці). Пусціўшы гэтак сумным ду-
мам павады, Вязмежны жаль паплыў у душу
крыніцай, I я таксама, як яна тады, шаптаў:
«Адна на свеце ты ў мяне, сястрыца!» Купа-
ла.— Дзяўчынка мая любая... Шчасце маё.
[Андрэй] не знаходзгў больш слоў, каб выка-
заць сваё пачуццё, сваё бязмежнае каханне
і шчырасць. Чарнышэвіч.
БЯЗМЁН, -а, м. Ручна.ч рычажная або
спружынная вага. Азіраючыся, [Данік] адчы-
ніў адрынку і ўбачыў у кутку каля дзвярэй
бязмен: з булавешкай, але без кручка, на які
падвешваюць тое, што важаць. Брыль.
БЯЗМЁРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
мернага; бязмежнасць. Бязмернасць прасто-
ры. Бязмернасць шчасця.
БЯЗМЁРНЫ, -ая, -ае. 1. Які немагчыма
або цяжка вымераць. Бязмерная глыбіня. Бяз-
мерная вышыня.
2. перан. Надзвычайна глыбокі, моцны (пра
пачуцці). Заламаў дзед на галаве рукі і з
бязмерным горам пазіраў на Панаса. Колас.
[Нолышаў] адчуваў бязмерную нянавісць да
тых, хто прымушаў пакутаваць і катаваў гэ-
тых людзей. Мележ.
БЯЗМЁСЯЧНЫ, -ая, -ае. Не асветлены ме-
сяцам, без месячнага святла. Ноч выдалася
бязмесячная. Лягчэй было заблудзіцца, чым
знайсці парашуты. Новікаў.
БЯЗМОЗГІ, -ая, -ае. Разм. Дурны, бестал-
ковы. [Л’ояь:] — Каб ты бязмозгім Бараном не
быў, Дык і брахаць бы не вучыўся. Корбан.
БЯЗМОУПАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
моўнага.
БЯЗМОЎНЫ, -ая, -ае. Які нічога не гаво-
рыць, маўчыць. Была Аксіння бязмоўная, ці-
хая. Свядомасць вярталася да яе. Вярцінскі.
// Які неахвотна гаворыць, не любіць гава-
рыць; маўклівы. Строгі, амаль бязмоўны пал-
коўнік, здаралася, выклікаў Ніну ноччу. Ва-
сілевіч. •// перан. Які не адважваецца, не
асмельваецца падаць свой голас; баязлівы.
[Ярохін:]—Чалавек павінен быць вясёлы,
жыццярадасны, і няма ніякай патрэбы пера-
тварацца яму ў нейкую бязмоўную мумію.
Шамякін. Будучы пісьменнік бачыў, як улас-
ніцтва, кожнадзённы клопат пра кавалак хле-
ба ў хаце, вечныя нястачы нявечылі жыццё
жанчыны, ператваралі яе ў парабчанку, у
бязмоўную служку мужа і свёкра. Кудраўцаў.
// Які выражаецца без слоў, не суправаджаец-
ца словамі. Бязмоўны погляд. □ I я чытаю
ў.. [вачах], як і тады, адно бязмоўнае пытан-
не: «Ці праўда гэта, што ты — мой найлепшы
друг?» Брыль. Міхась стаіць, зняеагі поўны,
I погляд кідае бязмоўны. 0, колькі крыўды ў
ім, абразы!.. Колас. // перан. V якім не чу-
ваць ніякіх гукаў; ціхі. Бязмоўны лес. □
Чэсік любіць блукаць па гэтых бязмоўных
могілках. Васілевіч. // перан. Такі, дзе адсут-
нічаюць гукі мовы, гаворка. Білі барабаны,
гайдалася, як ніва перад бурай, бязмоўная
плошча, і каб гук, каб крык ці плач — толькі
гром барабанаў. Машара.
БЯЗМЫТНЫ, -ая, -ае. Гіст. Бяспошлінны.
БЯЗМЭТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
мэтнага; адсутнасць мэты. Бязмэтнасць іс-
навання.
БЯЗМЭТНЫ, -ая, -ае. Які не мае пэўнай
мэты. [Мішурын і Вялічка] пайшлі далей і
яшчэ гадзіны дзве мучыліся ў гэтай бязмэт-
най хадзе. Чорны.
БЯЗНОГІ, -ая. -ае. Які не мае нагі, ног.
[Карнейчык:] Падарыце, матачка, бязнога-
му няшчаснаму калеку. Крапіва. // Разм.
Які не валодае нагамі, страціў здольнасць
хадзіць. •// Разм. Без ножкі, без ножак (пра
мэблю). Бязногі стол.
БЯЗНОСЫ, -ая, -ае. У якога няма носа.
Бязносы чалавек. Бязносы твар. // Без носіка.
Бязносы чайнік.
БЯЗРАДАСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяз-
радаснага.
БЯЗРАДАСНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены рада-
сці; невясёлы. Мы цешымся, калі набліжаем-
ся да такой мяжы, што пакідае за сабою
бязрадасны, цяжкі і пакутлівы кавалак
жыцця, і пераходзім у другі яго круг —
лсны, прываблівы, жаданы. Колас.
БЯЗРОГІ, -ая, -ае. Які не мае рога, рог.
Бязрогая карова. □ Так і цямнеюць на сця-
не тыя бязрогія алені, на якія Ніна не можа
без грэбліеасці глядзець... Даніленка.
БЯЗРОДНЬІ, -ая, -ае. Які не мае родных,
сваякоў. Бязродны сірата. Ц перан. Які стра-
ціў або парваў сувязь з сваім народам, сваёй
краінай. Бязродны касмапаліт.
БЯЗРОСНЫ, -ая, -ае. Без расы. Раніца на-
ступнага дня выдалася бязросная, і Аляксей
пачаў працу з усходам сонца. Шамякін.
БЯЗРУКІ, -ая, -ае. Які не мае рукі, рук.
Арсеню першыя дні ў дзіцячым доме бы.го
нялёгка. Не таму, што ён быў бязрукі. Нядз-
ведскі. •// перан. Йяспрытны ў рабоце, няўме-
лы. [Валянціна Міхайлаўна] не пачула, як ..
[доктар] падышоў, як стаў ззаду і цераз яе
плячо глядзеў на яе бязрукую работу. Ва-
сілевіч. / у знач. наз. бязрўкі, -ага, м. Ляні-
вы горш за бязрукага. Прыказка.
БЯЗРЫБ’Е, -я, н. Адсутнасць або недахоп
рыбы. На бязрыб’і і рак — рыба. Прыказка.
БЯЗРЫБНЬІ, -ая, -ае. У якім няма рыбы.
Бязрыбная рэчка.
БЯЗРЭЙКАВЫ, -ая, -ае. Вез рэек; які ру-
хаецца не па рэйках. Бязрэйкавыя дарогі.
Бязрэйкавы транспарт.
БЯЗЬ, -і, ж. Баваўняная тканіна палатня-
нага перапляцення. Бязевая прасціна.
БЯЗ’ЯДЗЕРНЫ, -ая, -ае. 1. У якім адсут-
нічае ядро. Чырвоныя крывяныя цельцы —
гэта бяз’ядзерныя клеткі, якія маюць форму
дваякаўвагнутага дыска.
2. У якім адсутнічае ядзерная зброя.
О Бяз’ядзерная зона гл. зона.
БЯЛЁЙІПЬІ, -ая, -ае. Выш. ст. да прым.
белы.
БЯЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. бяліць.
БЯЛЁСЫ, -ая, -ае. Тое, што і бялёсы.
Неба, усцяж засланае бялесымі воблакамі,
пазірала непрыветна і холадна. Колас.
БЯЛЁЦЦА, -ёецца; незак. Разм. Тое, што і
бялець (у 2 знач.). Апошняе праменне
шпарка канала, запаноўваў змрок, але ў ім
вельмі выразна бялеліся новыя бярвенні,
устаўленыя ў старыя млынавыя сцены.
Чорны.
БЯЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. 1. Стана-
віцца белым. Некалькі разоў теар Палівод-
скага зменьваў свой колер: то чырванеў, то
зелянеў, то бялеў. Чорны. Ноч яшчэ спала,
хоць на ўсходзе пачынала ўжо бялець неба.
Дамашэвіч.
2. Вылучацца сваім белым колерам, від-
нецца (пра што-н. белае). Зараз жа за Выга-
намі на шырокім пляцы, што раздзяляў дзее
вёскі, Выганы і Высокае, паказалася школа,
прыветна бялеючы шырока раскрытымі ака-
ніцамі. Колас.
БЯЛЁСЫ, -ая, -ае. Белаваты, цьмяпа-белы.
Сцяпанаў конь паспеў ужо навокал абгрызці
ўсё бульбянішча, калі ў бялёсым тумане за-
маячыла чалавечая постаць. Карпюк.— Во,
успомніў!..— выгукнуў раптам дырвктар
іаколы, Пятрэнка, малады, але ўжо таўста-
ваты мужчына з бялёсымі, як лён, брывамі.
Краўчанка.
БЯЛІЗНА, -ы, ж. 1. зб. Нацельнае адзенне
з тканіны пераважна светлых колераў, а
таксама вырабы з такой тканіны для быта-
вых патрэб. Нацельная бялізна. Сталовая бя~
лізна. Пасцельная бялізна.
2. Драпежная рыба сямейства карпавых;
жэрах.
БЯЛІЗНАВЫ, -ая, -ае. Які прызначаны,
с.тужыць для бялізны. Бялізнавы трыкатаж.
БЯЛІЛЫ, -аў; адз. няма. 1. Белая міне-
ральная фарба. Свінцовыя бялілы. Цынка-
выя бялілы.
2. Белае фарбавальнае рэчыва, якое выка-
рыстоўваецца ў тэатральным грыме і касме-
тыцы.
БЯЛІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бялення. II Які служыць для бялення. Бя-
лільны раствор. Бялільная сода. Бялільны
чан.
БЯЛІЛЬНЯ, -і, ж. Памяшканне, у якім
што-н. беляць.
БЯЛІЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, які займа-
ецца бяленнем.
БЯЛІЛЫНЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да бяліль-
шчык.
БЯЛІЦЦА, бялюся, бёлішся, бёліцца; не-
зак. 1. Пакрываць сабе твар бяліламі (у 2
знач.),
2. (1 I 2 ас. не ўжыв.). Станавіцца белым
пад уздзеяннем спецыяльнай апрацоўкі; ад-
бельвацца. Ды беляцца на беразе ракі.. Па-
лотны зрэбныя і ручнікі. Танк.
3. Зал. да бяліць.
БЯЛІЦЬ, бялю, бёліш, бёліць; незак., што.
1. Рабіць белым, пакрываючы што-н. вапнай,
мелам і пад. Бяліць столь. // Засыпаць, па-
крываць што-н. (снегам, туманам). Мусіць,
каб не снег, навокал была б густая чарната,
але снег адганяў цемру, бяліў усё. Мележ.
Ііа Ііарач кладуцца сівыя туліаны I беляць
чупрыны курчавыя соснаў. Хведаровіч.
2. Дасягаць белізны чаго-н. шляхам спецы-
яльнай апрацоўкі. Бяліць кужаль. □ Палот-
ны беляць на росах чыстых I ясным сонцам
абаграваюць, Пад песні ціхія урачыста
Дзяўчаты шоўкам іх вышываюць. Панчанка.
3. Знімаць шкуру з забітай жывёліны, ка-
ру са ствала дрэва.
БЯЛКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
бялка (у 2 знач.). Бялковыя рэчывы, злучэн-
ні, кармы. Бялковае цела.
БЯЛОК, -лка і -лкў, м. 1. -лка. Празрыстая
частка птушынага яйца, якая акружае жаў-
ток.
2. -лкў. Складанае арганічнае рэчыва,
якое з’яўляецца пастаянпай і найболып важ-
най састаўной часткай жывога рэчыва, асно-
вай яго структуры і функцыі. Састаў бял-
коў. Формы існавання бялку.
3. -лка. Белая абалонка вока. Бялкі вачэй.
БЯЛУГА, -і, ДМ -лўзе, ж. Каштоўная пра-
мысловая рыба, самая буйная з сямейства
асятровых.
БЯЛУЖЫНА, -ы, ж. Мяса бялугі як ежа.
БЯЛУХА, -і, ДМ -лўсе, ж. Палярны дэль-
фін, які ў дарослым стане мае белую афар-
боўку.
БЯЛЬМАСТЫ, -ая, -ае. 3 бяльмом на воку.
Гэты дзядзька зрэдку касавурыў на яго сваё
бяльмастае вока і чагосьці падміргваў цётцы.
Лынькоў.
БЯЛЬМО, -а; мн. бёльмы, -аў; н. 1. Бела-
ватая непразрыстая пляма на рагавой аба-
лонцы вока, якая аслабляе зрок або прыво-
Дзіць да поўнай слепаты.
2. толькі мн. Разм. груб. Вочы.
0 Выкаціць (вылупіць) бельмы гл. выка-
ціць. (Як) бяльмо на воку — пра таго (тое),
хто (што) перашкаджае, раздражняе сваёй
прысутнасцю (наяўнасцю).
БЯЛЮТКІ, -ая, -ае. Вельмі белы. I вось
над хатай, над гуменцам Сняжынкі жвавыя
гуляюць, Садок і дворык засцілаюць Бялют-
кім, чыстым палаценцам. Колас.
БЯЛЯВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бялявага.
Бялявасць твару.
БЯЛЯВЫ, -ая, -ае. 1. Не зусім белы, бе-
лаваты. Бялявае месячнае святло лягло на
зямлю. Чорны. Іду, а над крыніцаю Туман
бялявы сцелецца, I дыхае аселіца Пахучай
медуніцаю. Гілевіч.
2. 3 светла-русымі валасамі; светлагало-
вы. У Захаркі было шэсць дачок. I ўсе роз-
ныя: бялявыя, чарнявыя, рыжыя. Ракітны.
БЯЛЯК, беляка, м. 1. Заяц, які мяняе зі-
Мой колер поўсці на белы. На лёд выскачыў
бяляк, прабег з паўсотні крокаў і прысеў,
насцярожана стрыгучы доўгімі вушамі. Кі-
рэйчык.
2. Разм. пагард. Белагвардзеец.
БЯЛЙНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Светлавалосая, бялявая жанчына, дзяўчына.
Цяпер як ні ў чым не бывала едуць вясель-
ныя паязды з вёскі ў вёску: вязуць сабе па-
лешукі чарнабровых нявест, а ўкраінцы —
сінявокіх бялянак. Ракітны.
БЯЛЯН-КАПУСНІК, -а, м. Белы матыль,
вусені якога аб’ядаюць лісце капусты.
БЯНТЭЖЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бян-
тэжлівага. [Рыгор:] — Раней я думаў, што
бянтэжлівасірь — вынік маёй баязлівасці.
Асіпепка.
БЯНТЭЖЛІВЫ, -ая, -ае. Які лёгка бянтэ-
жыцца, губляецца; палахлівы. Бянтэжлівы
хлопец.
БЯПТЭЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
незак. Хвалявацца, непакоіцца, губляцца. Калі
.. [Кастусь] называў яе не «Волька», а «Во-
лечка», яна чырванела і бянтэжылася. Чорны.
Я'іора не бянтэжыўся ў гэтым шумлівым
акружэнні,— аглядеаючы дзяўчат чорнымі ці-
каўнымі вачамі, малы адказваў спакойна.
Мележ.
БЯІІТЭЖЫЦЬ, -жу, -яшш, -жыць; незак.,
каго. Хваляваць, непакоіць, прыводзіць да
разгубленасці. Мініч вучыўся ў другой групе,
але па росту ён быў самы большы ў школе,
і гэта, еідаць, бянтэжыла яго. Колас. Нельга
сказаць, каб.. [Андрэй] раўнаваў .. [Галіну].
Для гэтага не было ніякіх падстаў, але паста-
янная мужчынская кампанія жонкі бянтэжы-
ла Андрэя і крыху злаеала... Рамановіч.
БЯРВЁННЕ, -я, н., зб. Бярвёны. [Тарас-
ка:] — А самым цікавым для мяне было па-
бачьгць, як з высокага яруса бярвення каці-
лі ў Нёман калоды. Колас. Нават лёгкі по-
дых ветру нёс востры смалісты водар пра-
сохлага на сонцы бярвення. Дуброўскі.
БЯРВЁНЫ гл. бервяно.
БЯРДАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Ад-
назарадная стрэльба, якая была на ўзбра-
енні рускай арміі ў 1870—1891 гг. Гучным
рэхам аддаюцца ў пушчы залпы з дубальто-
вак, бярданак, вінтовак. В. Вольскі.
БЯРДЫШ, бердыша, м. Старадаўняя халод-
ная зброя — баявая сякера ў форме паўме-
сяца на доўгім дрэўку.
БЯРЛОГ, берлагў, м. Зімовае логава мядз-
ведзя. У спешцы ж пад бярлоэ [мядзведзь]
Мясціну падабраў благую. Корбан. // Свіное
логава. У адным хляве і берлагу I нават ад
адной свінні Радзіліся яны — Адзін Руды,
другі Падласы. Крапіва. // Разм. іран. Жыл-
лё. [Віктар]— Казакі прыехалі не дзезерці-
раў лавіць, а пані Відацкае бярлог сцераг-
чы. Лобан. // Разм. Неакуратная, непрыбра-
ная пасцель. Распарола мой сяннік ты, Раз-
вярнула мой бярлог. Колас.
БЯРЛОГА, -і, ДМ -лбзе, ж. Тое, піто і
б я р л о г.
БЯРЛОЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да бярлогі. Бярложны мядзведзь.
БЯРНО, -а; мн. бёрны, -аў; н. Абл. Бервя-
но. [Сотнікаў] узяў цёплую, падгарэлую з ад-
наго боку бульбіну і прываліўся плячыма да
беленых бёрнаў сцяны. Быкаў.
БЯРОЗА, -ы, ж. 1. Лісцевае дрэва сямей-
ства бярозавых з белай карой. Расчасаўшы
пругкім ветрам косы, Спаласнуўшы ногі у
расе, Залатагаловыя бярозы Паўстаюць ва
ўсёй сваёй красе. Аўрамчык. Пад сонцам грэ-
ліся бярозы У белым тонкім палатне. Бядуля.
/ у знач. зб. Сярод іншых дрэў тут пераважа-
ла бяроза. Шашкоў.
2. толькі адз. Драўніна гэтага дрэва; матэ-
рыял. Ці ж можна словамі перадаць, як Дані-
ла падбіраў клён, бярозу, дуб, асіну на ца-
бэркі, вёдры, начоўкі і лыжкі? Бядуля.
О Карэльская бяроза — від бярозы з пры-
гожай узорыстай драўнінай на зрэзе.
БЯРОЗАВІК, -а і -у, м. 1. -у. Бярозавы
сок. Нахгліўшыся да нязграбнага асінавага
карытца, .. [дзяўчына] чэрпае насатым кубкам
халодны бярозавік, маленькімі глыткамі гіе
салодкі сок. Стаховіч. Помню: ледзь канчалі-
ся марозы, 3 выраю вярталіся шпакі, Мы гур-
бою беглі да бярозы Ставіць пад бярозавік
латкі. Гаўрусёў.
2. -а. Тое, што і падбярозавік.
БЯРОЗАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
Да бярозы. Я еедаю вёску адну за Дзвіною,
3 бярозавым гаем злілася вясною, У студзень
і лгпень, у дождж г марозы — За ціхаю вёскай
бялеюць бярозы. Вярба. // Зроблены з бярозы.
Бярозавая бочка. Бярозавы венік.
2. у знач. наз. бярбзавыя, -ых. Сямейства
раслін, да якога адносяцца бяроза, алешына,
граб і інш.
0 Бярозавая каша гл. каша.
БЯРОЗКА, -і, ДМ -зцы; Р мн. -зак; ж.
1. Памянш. да бяроза; невялікая бяроза.
2. Травяністая расліна сямейства бярозка-
вых з белымі ці ружовымі кветкамі і павой-
ным сцяблом. Сашнік лёгка шчоўкнуў у мяк-
кі грунт, пераплецены паўзучай бярозкай і
хвашчом, падобным на маладыя елачкі. Які-
мовіч. [Дзяўчаты] хутка пасоўваліся па бара-
зёнках, завіхаючыся з капаніцамі і выбіраю-
чы рукамі свірэпку, пырнік, завілістую бяроз-
ку з ружовымі і белымі кветкамі. Лынькоў.
БЯРОСТА, -ы, ДМ -сце, ж. Верхні белы
слой бярозавай кары. [Бародка] стаяў на ка-
ленях і шчапаў з тоўстага сасновага палена
лучыну, клаў яе ў пліту, пасля з бярозавага
кругляка абдзёр бяросту, падпаліў. ПІамякін.
Дзед Ігнат аплёў пасудзіну бяростай, пры-
гнаў да яе драўлянае вечка, засмаліў па краях
жывіцай. Васілевіч.
БЯРОСТАВЫ, -ая, -ае. Зроблены з бярос-
ты. Напіўся [стары] з бяроставай конаўкі, што
ляжала схаванай у алешнікавым кусце. Лынь-
коў.
БЯРЭЗІНА, -ы, ж. Тое, што і б я р о з а.
БЯРЗЗНІК, -у, м., зб. 1. Бярозавы лес,
хмызняк. На тым баку [рэчкі] бялеў малады
бярэзнік, напалову затоплены веснавой па-
водкаю. Грахоўскі. Ходзіць ён [казёл] па ель-
ніку, Бродзіць па бярэзніку,— Ні капусты, ні
салаты Не знаходзіць барадаты. Якімовіч.
2. толькі адз. Бярозавыя дровы, будаўні-
чы матэрыял з бярозы. Навазіць бярэзніку.
БЯР9МА, -а, і БЯРЭМЯ, -я, н. Такая коль-
касць чаго-н. (дроў, саломы, бульбоўніку і
інш.), што можна абхапіць абедзвюма рукамі
і панесці; ахапак. У хаце было цёпла: спало-
хаўшыся марозу, бабуля спаліла ў грубцы
вялізнае бярэма бярозавых дроў. Брыль. За-
бразгала клямка ў сенцах, і цётка ўвайшла ў
хату, несучы перад сабою бярэмя дроў.
Арабей.
БЯС..., прыстаўка (гл. бес...). Ужываецца
замест «бес...» у першым складзе перад наці-
скам, напрыклад: бяссбнніца, бясхмар’е.
БЯСЁДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Збор гасцей з
пачастункам. Ды красна бяседа не ўзорамі,
А ласкавымі прыгаворамі; Не ядвабнымі аб-
русамі, А ласкавымі прымусамі. Багдановіч.
Сталы на бяседы ў Сцешыцах людзі заўсёды
пазычалі адзін у аднаго. Пташнікаў. // зб.
Удзельнікі пачастунку. Спявала ўжо ўся бя-
седа. Нават я, хоць мне, як той казаў, яшчэ
ў дзяцінстве вол наступіў на вуха, і я быў
глухі да мелодый. Сабаленка.
БЯСЁДНІК, -а, .м. Разм. Удзельнік бяседы.
Бяседнікг ядуць і стравы хваляць. Якімовіч.
БЯСЁДНЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае адносі-
ны да бяседы. Бяседны стол. Бяседны шум.
БЯСКАРНЫ, -ая, -ае. Які застаўся без па-
карання, не пакараны. Бяскарны ўчынак.
БЯСКВЁТКАВЫЯ, -ых. Расліны, у якіх не
бывае кветак і насення і якія размнажаюцца
спорамі; споравыя.
БЯСКЛАСАВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
класавага. У процілегласць буржуазным на-
цыяналістам — апалагетам бяскласавасці і
беспартыйнасці — Купала паслядоўна право-
дзіў у сваёй творчасці прынцып рэвалюцый-
на-дэмакратычнай партыйнасці. Івашын.
БЯСКЛАСАВЫ, -ая, -ае. Які не падзяля-
ецца на грамадскія класы, не мае класаў.
Бяскласавае камуністычнае грамадства.
БЯСКОЛЕРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
колернага; адсутнасць колераў.
БЯСКОЛЕРНЫ, -ая, -ае. Які не мае коле-
ру, не афарбаваны. Бясколерная вадкасць. о
Пысты алмаз бясколерны, з моцным бляскам,
ён вельмі добра праводзіць электрычны ток.
«Маладосць». // Выцвілы, невыразны. I цётка
Палагея, не то любуючыся снопам, не то
сваёй работай, усміхнулася Антону сваімі не-
калі сінімі, як васількі, а цяпер бясколернымі
вачамі і ўсім сваім маршчыністым, але ззяю-
чым прыемным тварам. Сіўцоў. // перан. Па-
збаўлены яркіх рыс, нічым не адметны; не-
выразны. Мову бясколерную, розныя канцы-
лярскія звароты і штампы прынеслі ў мастац-
кую літаратуру людзі абыякавыя і сумныя.
Шкраба.
БЯСКОННЫ, -ая, -ае. Уст. Які не мае ка-
ня, коней. Бясконная гаспадарка. // Без каня.
За надзел зямлі, які, вядома, таксама нале-
жаў пану, бацька Язэпкаў адрабляў паншчы-
ны пяць дзён на тыдзень — тры дні з канём
і два без каня. У бясконныя дні мужыка маг-
ла замяніць жонка ці хто іншы з сям’і. Які-
мовіч.
БЯСКОНЦАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
концага.
БЯСКОНЦЫ, -ая, -ае. 1. Бязмежны, бяс-
крайні, без канца і пачатку. Недзе ў бяскон-
цым блакіце неба курлыкалі жураўлі. Га-
молка.
2. Надзвычай доўгі, працяглы. Бясконцая
прамова. Бясконцы шлях. Бясконцая ноч. □
\Вася:] — Я не спаў, добра памятаю, што не
спаў, але сніў сны, бясконцыя, цяжкія, жу-
дасныя. Шамякін. // Бесперапынны, няспын-
ны. Бясконцым патокам у гумны Снапы за-
латыя плылі... Панчанка. // Які ніколі не кан-
чаецца, не змаўкае, працяглы. 3 вышыні на
зямлю лілася бясконцая песня нябачных жа-
варанкаў. Алешка.
3. Вельмі моцны, нязмерны па сіле праяў-
лення, па велічыні. У яго [Ляткоўскага] го-
ласе была тая бясконцая радасць жыцця,
якую толькі і можна выказаць песняй.
Вітка.
4. Які маецца ў вялікай колькасці; шматлі-
кі. Дзе б гэта магло быць? У Мінску? Ці ў
•адной з гэтых бясконцых вёсак, у якіх пабы-
ваў.. [Павел], крочачы па доўгіх франтавых
дарогах? Васілёнак. Школа акуналася ў но-
еае жыццё, поўнае бясконцых цікавых таям-
ніц. Васілевіч.
БЯСКОРМІЦА, -ы, ж. Разм. Нястача, ад-
сутнасць корму для жывёлы, птушак. [Леў
Раманавіч:] — Пе ведаю, можа цяпер з карма-
мі палепшае, кукурузу сеяць пачынаем, а то,
брат, бывае такая бяскорміца, жах адзін.
Асіпенка. [Гарлахвацкі:] 3 часам, калі.. кор-
му станавілася ўсё менш і менш, буйнейшыя
экземпляры [жывёлы] пачалі выміраць ад бяс-
корміцы. Крапіва.
БЯСКРАЙНАСЦЬ, -і. ж. Уласцівасць бяс-
крайняга; бязмежнасць.
БЯСКРАЙНІ, -яя, -яе. Якога нельга акі-
нуць вокам; неабсяжны. На блакітным небе
не відаць ніводнай хмаркі, і ад гэтага неба
здавалася неабсяжным, бяскрайнім. Краўчан-
ка. Збоку, за гарой, засінелі разлогі бяскрай-
няга лесу. Ракітны.
БЯСКРОУНЫ, -ая, -ае. 1. Пазбаўлены кры-
ві або які змяшчае ў сабе малую колькасць
крыві; вельмі бледны. Твар [Шабуні] быў
бледны, бяскроўны, як у мёртвага. Мележ.
2. Які адбываецца без праліцця крыві. Бяс-
кроўная рэеалюцыя.
3. перан. Нежывы, мёртвы. [Собіч:] — Хіба
ж не паэзія ў тым, што, беручы вось гэтыя
сухія, бяскроўныя лічбы, дзе няма ні аднаго
слова, я чытаю цэлую найцікаеейшую кнігу.
Скрыган.
БЯСКРЫЗІСНЫ, -ая, -ае. Які характары-
зуецца адсутнасцю крызісаў.
БЯСКРЫЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
крылага.
БЯСКРЫЛЫ, -ая, -ае. Які не мае крылаў.
Бяскрылыя насякомыя. Бяскрылы страус. Ц
перан. Пазбаўлены творчай сілы. Абком і
гарком паставілі задачу зрабіць мікрараён
найпрыгажэйшым у горадзе, самым сучасным
па архітэктурным вырашэнні, і некалькі бяс-
крылых праектаў ужо былі адхілены. ТТТа-
мякін.
БЯСКРЫЎДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
крыўднага.
БЯСКРЫЎДНЫ, -ая, -ае. Які не робіць
крыўды, не прыносіць непрыемнасцей; мірны,
нявінны. Але да яе [Машы] непакою за пасе-
вы азімых аднесліся з бяскрыўднай сялянскай
іроніяй. Шамякін. // Няздольны пакрыўдзіць;
няшкодны. Разам з другімі рагатаў і «князь».
Смяяўся шчыра, да слёз, і на хвіліну здаўся
бяскрыўдным дзіцем, якому яшчэ патрэбна
нянька. Карпюк. // Няздольны пакрыўдзіцца,
някрыўдны; вельмі дабрадушны. [Павел] быў
настолькі бяскрыўдны і бездапаможны, што
з ахвотай адклікаўся, калі мы яго клікалі ба-
рабаншчыкам. Чарнышэвіч.
БЯСПАЛУБНЫ, -ая, -ае. Які не мае палу-
бы. Бяспалубнае судна.
БЯСПАЛЬЦЫ, -ая, -ае. У якога няма (ці
нехапае) пальцаў.
БЯСПАМЯТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
памятнага, няпамятлівасць.
БЯСПАМЯТНЫ, -ая, -ае. Які мае вельмі
слабую памяць; няпамятлівы. Алеся лаюць за
[божы] закон: — Ото бяспамятны дурніца! Ба-
дай ты спрогся быў, тупіца! — Смяюцца,
строяць з хлопца кпіны. Колас.
БЯСПАМЯЦТВА, -а, н. 1. Страта свядомас-
ці; непрытомпасць. Пад вечар у .. [Зынгі] з’я-
вілася гарачка. Ноччу ён упаў у бяспамяцтва.
Чорны.
2. Тое, што і бяспамятнасць. [Саба-
стыяну] хочацца трошкі пакпіць з жонкі, з
яе гэтага бяспамяцтва. Сабаленка.
БЯСПАМЯЦЦЕ, -я, н. Тое, што і б я с п а -
м я ц т в а.
БЯСПАПІПАРТНЫ, -ая, -ае. Які не мае
пашпарта.
ВЯСІІЁКА, -і, ДМ -пёцы, ж. Адсутпасць
небяспекі; становішча, пры якім каму-, ча-
му-п. ніхто і нішто не пагражае. Міжнарод-
ная бяспека. □ Нялёгка прабрацца ў такую
хатку. У ёй бабёр адчувае сябе ў поўнай бяс-
пецы. В. Вольскі.
БЯСПЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
печнага; бяспека.
БЯСПЁЧНЫ, -ая, -ае. 1. Якому не па-
гражае небяспека, надзейна ахаваны. // Які
гарантуе бяспеку. [Сцяпан Захаравіч:] —
Кал,і мы былі ўжо на бяспечнай еышыні, уні-
зе затрашчалі зеніткі. Позна! Жычка.
2. Які не прыносіць шкоды; бясшкодны.
Бяспечны сродак.
БЯСПЁРЫ, -ая, -ае. Які не мае пер’я. Уся
постаць малога, яго рухі нагадвалі малое бяс-
пёрае птушаня, якое навальніца выкінула з
гнязда. Лынькоў.
БЯСПІСЬМЕННЫ, -ая, -ае. Які не мае сва-
ёй пісьменнасці. Бяспісьменныя народнасці.
БЯСПЛАНАВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
плайавага; адсутнасць планавасці, плана.
БЯСПЛАНАВЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены пла-
навасці, плана; які робіцца без плана. Бяспла-
навая капіталістычная гаспадарка.
БЯСПЛАТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
платнага.
БЯСПЛАТНЫ, -ая, -ае. Без аплаты. Бяс-
платнае навучанне, лячэнне. Бясплатная пу-
цёўка.
БЯСПЛЁННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
плённага; адсутнасць плёпнасці, плёну; мар-
насць, безвыніковасць. Бясплённасць пошу-
каў.
БЯСПЛЁННЫ, -ая, -ае. Які не дае плёну;
бескарысны, марны, безвыніковы. Бясплённая
работа. Бясплённае жыццё.
БЯСПЛОДДЗЕ, -я, н. 1. Няздольнасць да-
ваць патомства.
2. Неўрадлівасць (пра глебу). Бясплоддзе
глебы.
БЯСПЛОДНАСЦЬ, -і. ж. 1. Уласцівасць бяс-
плоднага.
БЯСПЛОДНЫ, -ая, -ае. 1. Няздольны да-
ваць патомства; які не дае патомства.
2. Неўрадлівы. Бясплодная глеба. □ Бяс-
плодныя пустыні, дзе нічога не можа расці,
пазбаўлены і металу і вугалю. Шахавец.
3. Які не дае вынікаў; бескарысны. Дзед
Талаш ускінуў плячамі, ямчэй падаў стрэль-
бу, яшчэ раз абвёў вачамі навакол і ўжо ха-
цеў рушыць і ісці хоць куды, абы не стаяць
тут у пустым і бясплодным чаканні. Колас.
БЯСПЛОТНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які не мае
плоці; бесцялесны (паводле рэлігійных
уяўленняў пра раздзельнае існаванне цела і
душы).— Дзядзя Косця, дзядзя Косця... Гэ-
та ўрэшце не бясплотны дух, не казачны пры-
від. Пад гэтым імем жыве і.. дзейнічае звы-
чайны чалавек. Лынькоў.
БЯСПОКРЫЎНЫ, -ая, -ае. Без покрыва,
пазбаўлены покрыва. Бяспокрыўная сяўба
люцэрны. Бяспокрыўныя травы.
БЯСПОЛЫ, -ая, -ае. Які не мае прыкмет
полу.
О Бясполае размнажэняе гл. размнажэнпе.
БЯСПОШЛІННЫ, -ая, -ае. Свабодны ад аб-
лажэння пошлінай. Бяспошлінны гандаль.
Бяспошлінны порт.
БЯСПРАЎЕ, -я, н. Адсутнасць правоў (гра-
мадзянскіх, палітычных або якіх-н. іншых).
Бяспраўе раба ў рабаўладальніцкім грамад-
стве. Бяспраўе жанчыны ў капіталістычных
краінах. Сацыяльнае бяспраўе.
БЯСПРАУНАСЦЬ, -і, ж. Стан бяспраўнага.
Палітычная бяспраўнасць.
БЯСПРАЎНЫ, -ая, -ае. Які не мае палі-
тычных і грамадзянскіх правоў; пазбаўлены
правоў. Сялянства ў царскай Расіі было па-
гарджаным і бяспраўным. □ Лабановіч на
гэты раз, як бяспраўны настаўнік, сядзеў да-
лей ад стала экзаменатараў у якасці старон-
няга і пасіўнага наглядальніка. Колас.
БЯСПРОЙГРЫШНЫ, -ая, -ае. Які не дае
пройгрышу. Бяспройгрышная пазыка, лата-
рэя.
БЯСПРЬДКЛАДНЫ, -ая, -ае. Які пе мае са-
бе роўнага або падобнага. Навечна застануц-
ца ў памяці беларускага народа тыя бяспры-
кладныя па свайму гераізму баявыя аперацыі,
якія правялі ў гэтыя дні [вайны] слуцкія і
капыльскія партызаны. Казлоў.
БЯССІЛЛЕ, -я, н. 1. Недахоп, адсутнасць
фізічпых сіл; крайняя слабасць. Часам міль-
галі ў ваччу нейкія чорныя кропкі. Камі-
сар апускаў у бяссіллі галаву, прынікаючы
ўсім целам да нагрэтага сонцам насцілу.
Лынькоў.
2. Няздольнасць, немагчымасць зрабіць
што-п.; бездапаможнасць. Зося рабіла ўсё
магчымае, каб дапамагчы мужу,.. але хутка.
пераканалася ў сваім бяссіллі. Барсток.
БЯССІЛЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і б я с -
с і л ь н ы. Рукі, ногі — усё рабілася такі.ч
бяссілым, што хацелася сесці. Мележ.
БЯССІЛЬНЬІ, -ая, -ае. 1. Які не мае фізіч-
ных сіл; вельмі слабы. Хлопец кінуўся пады-
маць таварыша. Але бяссільнае цела інжы-
нера хілілася долу, і тут толькі хлопец заўва-
жыў вялікую лужыну крыві на. месцы, дзе
ляжаў таварыш. Лынькоў. [Мікола] разгорт-
вае.. сшытак і, палажыўшы на яго левыя ста-
ронкі сваю бяссільную руку, правай рукой
нешта піша. Брыль.
2. Няздольны што-н. зрабіць, што-н. пера-
адолець; бездапаможны. [Мікола:]— Загаіць
гэту рану Мы бяссільны, ўрачы. Бачыла. //
Пазбаўлены магчымасці задаволіцца (пра па-
чуцці). Вяссільная злосць [Мікіты] еылілася
на Машку, яго безадказную памочніцу, і ясна
стала, якая яна, гэта злосць, горкая, дзікая і
дурная. Брыль.
БЯССЛАЎЕ, -я, н. Няслава, ганьба. Імгла
зялёная імгліць Па-над дарожным палатном.
Чые тут войскі не ішлі, Каб стаць затым бяс-
слаўя тлом! Калачынскі.
БЯССЛАЎНЫ, -ая, -ае. Які не заслугоўвае
славы, не пакрыты славай, няслаўны; ганеб-
ны. Бясслаўнае адступленне. □ Калі ж варо-
жыя палкі Прыйшлі таптаць маю радзіму, Іх
ахінуў ты [усходні вецер] ў саван дыму I кі-
нуў мёртвыя пяскі Па іх бясслаўныя магілы.
Танк. Ужо нямнога засталося жахлівых сля-
доў еарожага нашэсця. Але добра захаваліся
сляды іх бясслаўнай пагібелі: абгарэлыя ір-
жавыя каркасы вагонаў, ..пакарэжаныя, па-
крытыя іржою танкі, рэшткі спаленых аўта-
машын. Шамякін.
вясследны, -ая, -ае. Які не пакідае па-
сля сябе ніякіх слядоў. Вясследнае знікненне.
БЯССЛОЎНЫ, -ая, -ае. Выказаны без слоў.
Бясслоўны дакор. // Пра чалавека, які не лю-
біць гаварыць; маўклівы. [Лагуновіч:]— Але
тут [у калгасніц], акрамя ўсіх бядот, якія
ты [Якавенка] ведаеш, яшчэ і іх асабістая —
старшыня. .. На выгляд — так, бясслоўнае
стварэнне, цялё рахманае. Мележ.
БЯССМЁРТНІК, -у, м., зб. Назва рада тра-
вяністых раслін з сухімі кветкамі, якія не
вянуць; імартэль, сухацвет. Пад акном раз-
росся куст бэзу, дацвіталі вяргіні і бяссмерт-
нікі. Сабаленка.
БЯССМЁРТНЫ, -ая, -ае. 1. Які вечна жы-
ве: неўміручы. Народ бяссмертны.
2. Выс. Які застаецца назаўсёды ў памяці
людзей; незабыўны. Вяссмертны подзвіг. □
Ён [Ленін]— жывы, ён — бяссмертньі, ён—
вечны. Глебка.
БЯССМЁРЦЕ, -я, н. 1. Вечнае існаванне,
няспыпнае бытаванне. Бяссмерце прыроды.
□ А ў несмяротнасці справы — і наша бяс-
смерце. Брыль.
2. Выс. Пасмертная слава. Узняло касачы
Над табою [пра Максіма Багдановіча] жыццё,
Над тваім незгасаючым сэрцам, Узняло, як
мячы, Іі’аб працяць небыццё I ахоўваць паэта
бяссмерце. Аўрамчык.
БЯССНЁЖІІЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены снегу,
скупы на снег. Бясснежная зіма.
БЯССОНЕЧНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены сон-
ца, сонечнага святла. Бяссонечны дзень. Бяс-
сонечны клімат Ірландыі.
БЯССОННЕ, -я, н. Разм. Тое, што і бяс-
с о н н і ц а. Людзі, стомленыя, знясі.геныя ад
бяссоння і трывогі, адразу валіліся на зям-
лю і засыналі. Мележ.
БЯССОННІК, -а, м. Разм. Той, хто не хоча
спаць уначы. У вагоне было неяк.. зусім ціха.
Мо таму, што заядлыя бяссоннікі матросы,
якія ўвесь вечар гаманілі і ляскалі ў даміно,
стуліўшыся, ківалі галовамі. Сачанка.
ВЯССОННІЦА, -ы, ж. 1. Нездаровая адсут-
насць сну. Клопікаў часцяком наведваўся ў
бальніцу са сваімі раматусамі, бяссонніцамі і
іншымі нуднымі старэчымі хваробамі. Лынь-
коў. // Адсутнасць магчымасці для сну, звя-
заная з рознымі знешнімі прычынамі. Ад
бяссонніцы ўсё яшчэ хіліла спаць, але халод-
ны вецер дапамагаў адганяць сон. Мележ.
2. Жан. да бяссоннік.— Бяссонніца ты
мая,— наракае бабуля. Бярэ Лідачку на рукі
і садзіцца з ёю на нізкім услончыку. Брыль.
БЯССОННЫ, -ая, -ае. Які праводзіцца без
сну. Ніна Андрэеўна глядзела на.. \мужаў\
засмучаны абветраны твар, на чырвоныя ад
бяссонных начэй вочы. Якімовіч. // Які не
спіць, не хоча спаць.— Няма на цябе ўгамону,
бяссонны,— няласкава сустракае.. \свякруха\
таго, хто ўвайшоў. Мележ.
БЯССПР9ЧНА. 1. Прысл. да бясспрэчны.
2. у знач. пабочн. Несумнеппа, вядома. Той
каляндар адрыўны, што. на сценцы ў баць-
коў,— Кніга, бясспрэчна, карысная для хлап-
чукоў. Куляшоў.
БЯССПРЭЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
спрэчнага. Бясспрэчнасць довадаў.
БЯССПР9ЧНЫ, -ая, -ае. Які не выклікае
пярэчанняў, спрэчак; несумненны, відавочны.
Бясспрэчная ісціна. Бясспрэчнае палажэнне.
Бясспрэчны факт. □ Чалавек без руху і рабо-
ты нудзіцца, марнее, кажуць філосафы,— гэта
ёсць бясспрэчная праўда. Бядуля.
БЯССТРАСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
страснага, раўпадушнасць, абыякавасць. Бяс-
страснасць стылю.
БЯССТРАСНЫ, -ая, -ае. Які пазбаўлепы
страсці; не выяўляе страснасці. Бясстрасны
голас. Бясстрасны твар.
БЯССТРАТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
стратнага.
БЯССТРАТНЫ, -ая, -ае. Які не прыносіць
страты. Бясстратнае прадпрыемства.
БЯССТРАШНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
страшнага; адвага, смеласць. Бясстрашнасць
разведчыка.
БЯССТРАШНЫ, -ая, -ае. Які не ведае
страху; адважны, смелы. Камандзір — то бяс-
страшны ў баю Чалавек, Камандзір — не па-
лохаецца Небяспек. Куляшоў.
БЯССУФІКСНЫ, -ая, -ае. Што ўтвараецца
без дапамогі суфіксаў. Бяссуфікснае ўтварэн-
не назоўнікаў.
БЯССЭНСАВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
сэнсавага.
БЯСС9НСАВЫ, -ая, -ае. Тое, што і б я с -
с э н с н ы.
БЯССЭНСІЦА, -ы, ж. Разм. Тое, што не
мае сэнсу; недарэчнасць, глупства, лухта.
Фармалістычная бяссэнсіца.
БЯССЭНСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
сэнснага; недарэчнасць. Бяссэнснасць учын-
ку. □ Нейкае .. няяснае адчуванне бяссэнс-
насці такога жыцця, якім жыве ён, пачуццё
адзіноты пачынала закрадацца ў душу. Колас.
БЯССЭНСНЫ, -ая, -ае. 1. У якім адсутні-
чае сэнс, змест. Паўтараць бяссэнсныя словы.
Бяссэнсны адказ. Бяссэнсны выраз.
2. Пазбаўлены разумных падстаў; недарэч-
ны, бязмэтны. Бяссэнснае блуканне па лесе.
Бяссэнснае спусташэнне. Бяссэнснае практы-
каванне.
3. Які выяўляе адсутнасць думкі, бяздум-
ны. Бяссэнсны позірк. Вяссэнсны смех.
БЯСТАКТНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць бяс-
тактнага; адсутнасць такту, далікатнасці.
2. Бястактныя паводзіны; бястактны ўчы-
пак. Дапусціць бястактнасць. □ Ці не зраблю
я бястактнасці сваім умяшаннем у яе \Асіна\
гора? Шынклер.
БЯСТАКТНЫ, -ая, -ае. Які не выяўляе
такту ў абыходжанні з кім-н.; нетактоўны.
Бястактны чалавек. // Які сведчыць пра ад-
сутнасць такту. Бястактнае пытанне. □ I мне
зноў сорамна за мой бястактны, недараваль-
ны выбрык. Шынклер.
БЯСТАЛЕНТНЫ, -ая, -ае. Пазбаўлены та-
ленту, бяздарны.
БЯСТАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Калёсы са скрыняй для перавозкі зерня,
бульбы без тары. Пад’язджаюць бястаркі.
Алёша прыпыняе камбайн і любуецца, як це-
раз латок льецца з бункера ў скрыні жывы і
вясёлы струмень збожжа. Шамякін.
БЯСТАРНЫ, -ая, -ае. Спец. Без тары. Бяс-
тарная перавозка збожжа.
БЯСТЭКСТАВЫ, -ая, -ае. Пры якім няма
тэксту. Бястэкставы малюнак.
БЯСФОРМЕННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
бясформеннага.
БЯСФОРМЕННЫ, -ая, -ае. Які не мае вы-
разна акрэсленай формы. Па берагах канала
ляжалі высокія бясформенныя груды рудой
балотнай зямлі. Краўчанка. У такія сеетлыя
ночы на моры ходзяць бясформенныя, розных
памераў цені. Кулакоўскі. // перан. Невыраз-
ны, пяясны, неакрэслены.
БЯСХАТНІК, -а. м. Разм. Той, хто не мае
хаты. У Скіп’ёўскім Пераброддзі аселі і забу-
даваліся пасля восені дзевяцьсот семнаццата-
га года тутэйшыя беззямельцы і бясхатнікі.
Чорны.
БЯСХВОСТЫ, -ая, -ае. Які не мае хваста;
куртаты. Бясхвосты кот, певень.
БЯСХІБНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бясхіб-
нага; адсутнасць хібаў, памылак. Бясхібнасць
поглядаў. Вясхібнасць еыеадаў.
БЯСХІБНЫ, -ая, -ае. Які не мае недахо-
паў, якому неўласцівы хібы. Бясхібныя дока-
зы. Бясхібнае пачуццё.
БЯСХЛЁБ’Е, -я, н. Разм. Тое, што і б я с -
хлебіца. Цяжка было.. [Акіліне] з дачкою-
выкідацца з бясхлеб’я, з холаду. Вітка.
БЯСХЛЁБІЦА, -ы, ж. Адсутнасць, нястача
хлеба. 3 любоўю прыбяры, [хлебароб], усё да
каліўца, абмалаці да зярнятка! Каб поўным-
поўныя былі засекі ў краіне. Каб не зналі-
не чул'і ў нас пра бясхлебіцу. Хадкевіч.
БЯСХЛЁБНЫ, -ая, -ае. Для якога харак-
тэрны адсутнасць, нястача хлеба. У цяжкія
бясхлебныя гады прадала.. [гаспадыня] дом і
пераехала ў Ташкент. Васілевіч.
БЯСХМАР’Е, -я, н. Адсутнасць хмар; чы-
стае неба. Добры жаўранак бясхмар’ е Прыві-
таў Лірычнай гамай 1 пазваў на неба сонца
3-за лясоў, 3-за небакраю... Карызна. // перан.
Нічым не засмучанае жыццё. Жартавалі ін-
шыя замнога, Што ў бясхмар’і човен наш
плыве, Што, нібы за пазухай у бога, Пакален-
не юнае жыве. Калачынскі.
БЯСХМАРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
хмарнага.
БЯСХМАРНЫ, -ая, -ае. 1. Без хмар; ясны.
Ноч была з ціхім водсветам зорнага бясхмар-
нага неба. Чорны. Кветкі даверліва пазіралі
ў бясхмарны блакіт неба. Марціновіч.
2. перан. Нічым не засмучаны; шчаслівы.
Мне ішоў васемнаццаты год. Такі ўзрост, калі
ўсё наперадзе здаецца светлым, бясхмарным,
шчаслівым, калі ў душы жы$е вера на буду-
чае, калі, здаецца, на свеце няма такіх вы-
шынь, якіх ты не можаш узяць. Чарнышэвіч.
БЯСЦЁНЕВЫ, -ая, -ае. Які не ўтварае це-
ню. Марына ўключыла вялізную бясценевую
лямпу. Марціновіч.
БЯСЦ9НАК, -нку, м. У выразе: за бясцэ-
нак (пра куплю-продаж) — вельмі танна.
Часцей за ўсё.. [Лявона] можна было сустрэць
на рынку ці ў сваім райцэнтры, дзе ён скуп-
ляў за бясцэнак масла, яйкі і іншыя прадук-
ты. Корбан.
БЯСЦЭННАСЦЬ, -і, ж. 1. Тое, чаму няма
цаны, высокая каштоўнасць чаго-н. Бясцэн-
насць скарбаў сусветнай культуры.
2. Тое, што страціла сваю вартасць, стала
малакаштоўным.
БЯСЦЭННЫ, -ая, -ае. Які мае вельмі вя-
лікую вартасць, вельмі дарагі, вельмі каштоў-
ны. Бясцэнны скарб. □ Баранаў убачыў валы,
порах, гарматы, узброеных людзей, а ў камя-
ніцы бясцэнныя габелены, .. карціны. Ка-
раткевіч. Што ні кажы, а жыццё, ужо само
па сабе, ёсць радасць, вялікае шчасце, бясцэн-
ны дар. Крлас. // перан. Дарагі, мілы; цудоў-
ны. Бясцэнны друг. □ У характары Драгуна
бясцэнная якасць,— што б ні здарылася, не
губляе гумару. Навуменка.
БЯСЧАССЕ, -я, н. Уст. Пара непаладак, час
грамадскага і культурнага застою.
БЯСЧУЛАСЦЬ, -і, ж. Стан бясчулага.
БЯСЧУЛЫ, -ая, -ае. 1. Які не мае здоль-
насці адчуваць; пазбаўлены гэтай здольнасці
ў выніку чаго-н. Бясчулае цела. □ У вачах
маіх стаяў гэты раптоўна выбухнуўшы малю-
нак, у сэрцы — Вольчыны слёзы над бясчу-
лаю мацераю. Нікановіч.
2. Які не праяўляе чуласці, спагадлівасці ў
адносінах да каго-н.; раўнадушны. Бясчулы
чалавек. □ Расступаюцца натоўпы перад сі-
вымі надутымі, бясчулымі генераламі. Гар-
тпы.
БЯСЧЫНСТВА, -а, н. Грубае парушэнне
парадку, агульнапрынятых нормаў; вельмі
благі, непрыстойны ўчынак. [Скуратовіч:]
— Вы думаеце, гэта адно каля нас робіцца
такое бясчынства? Вы не чулі, што ў гора-
дзе парабілася? .. Прадразвёрснага камісара
ў гэтую самую ноч забілі. Чорны.
БЯСПІКОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
шкоднага.
БЯСШКОДНЫ, -ая, -ае. Які не робіць
шкоды. Бясшкодны сродак.
БЯСШЛЮБНАСЦЬ, -і, ж. Халастое або не-
замужняе жыццё.
БЯСШЛЮБНЫ, -ая, -ае. Без шлюбу або
па-за шлюбам (жыццё, быт, існаванне і пад.).
БЯСШУМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн. -мак; ж.
Разм. Вінтоўка са спецыяльным прыстасаван-
нем, якое знімае гук стрэлу, робіць стрэл
бясшумным. Акрамя аўтамата, група атрыма-
ла бясшумку. Федасеенка.
БЯСШУМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць бяс-
шумнага.
БЯСШУМНЫ, -ая, -ае. Які не робіць шуму.
Бясшумны трамвай. // Не напоўнены шумам;
ціхі. Бясшумная ноч. Бясшумныя крокі.
БЯСШЭРСНЫ, -ая, -ае. Без шэрсці; па-
збаўлены шэрсці.
в
В, нескл., н. 1. Трэцяя літара беларускага
алфавіта, якая мае назву «вэ». Малое в.
2. Выбухны, звонкі, губна-зубны зычны
гук. Мяккае в.
ВА, прыназ. з РВМ. Ужываецца замест
прыназоўніка «у» перад словамі, якія пачы-
наюцца з «у» і ў спалучэнні «ва мне», на-
прыклад: ва ўсіх, ва ўзросце, ва універсітэт.
ВАБІК, -а, м. Дудачка або свісток, якім у
часе палявання падзываюць птушак або звя-
роў, падрабляючы іх голас. Я пускаю чучала
качкі ў трыснёг і раз-пораз пакрэкеаю ў ва-
бік. Хомчанка.
ВАБІЛЫПЧЫК, -а, м. Паляўнічы, які пад-
зывае вабікам птушак або звяроў.
ВАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; незак., каго.
1. Захапляючы, зачароўваючы сваім выгля-
дам, прыцягваць да сябе. [Лабановіча] наогул
захапляла і вабіла жыццё з прынаднымі ма-
люнкамі і таемнымі чарамі. Колас. Я Чорнае
мора зялёным назваў бы, калі утаймуецца
бура і шторм. Сюды мяне змалку і клікаў і
вабіў бязмежны, жывы і нястрымны прастор.
Грахоўскі. / у безас. ужыв. Хоць не было спя-
коты, але так і вабіла пад засень дрэў. Шаха-
вец. // Выклікаць цікавасць да сябе, прыхіль-
насць, сімпатыю. Шырокая барада [Тодара]..,
яго манера гаварыць проста, зразумела і яс-
на,— усё гэта вабіла да яго. Нікановіч. Даша
належала да ліку тых жанчын, харастео якіх
не кідаецца рэзка ў вочы, а вабіць, захапляе,
грэе. Васілевіч.
2. Падзываць птушак або звяроў, падрабля-
ючы іх голас. [Піліпоўскі] жартаваў, высвіст-
ваў маршы, вабіў свістам з прыдарожных
хмызнякоў птушак. Чорны. Там у таямнічыя
Ночы ля дубоў Нашы паляўнічыя Вабілі ваў-
коў. Глебка.
ВАБНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вабнага;
прывабнасць. Дзіўнае злучэнне чорнай сталі
і гэтай нечаканай мяккасці надаеала вачам..
нейкую незвычайную вабнасць. Зарэцкі.
ВАБНЫ, -ая, -ае. Які вабіць, зачароўвае
сваім выглядам, цягне да сябе; прывабны. Аб-
ходзячы вабны над хатай дымок, Ганец па-
вяртае ізноў у лясок. Глебка. Я па садзе
іду — шмат пладоў залатых Цешаць вока су-
зор’ямі вабнымі. ІІанчанка.
ВАВЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Звярок роду млекакормячых атрада грызуноў,
які жыве ў дуплах дрэў. Даўгахвостая вавёр-
ка, відаць, нечым напалоханая, рыжай ма-
ланкай узлятае ўгору па карабатай кары ду-
ба. Паслядовіч. // Футра, шкурка гэтага звяр-
ка. На румах варагаў чакаюць дзяды памяр-
коўныя нашы; Трэба сабраць ім даніну: ад
лодкі — два локці тканіны; Ад лодкі — па бе-
лай вавёрцы, і потым плыві сабе з богам...
Сіпакоў.
ВАВЁРКАВЫ, -ая, -ае. Зроблены са шку-
рак вавёркі. Вавёркавае футра.
ВАВЁРЧЫН, -а. Які мае адносіны да ва-
вёркі, належыць вавёрцы. Вавёрчына гняздо.
Вавёрчыны сляды.
ВАВІЛОНСКІ, -ая, -ае. У выразах: вавілон-
скае стоўпатварэнне гл. стоўпатварэнне; ва-
вілонская вежа гл. вежа.
ВАГА, -і, ДМ вазе, ж. Тоўстая жэрдка або
бервяно для падважвання цяжкіх прадметаў.
ВАГА, -і, ДМ вазё; мн. вагі, -аў; ж. 1. толь-
кі адз. Цяжар якога-н. цела, які вызначаецца
ўзважваннем; маса. Вага 20 кг. Прыбавіць у
вазе. // Узважванне. Жыта маё прадаецца без
вагі і меры — дабра свайго нікому не шка-
дую... Бядуля.
2. толькі адз. Важкасць якога-н. цела, прад-
мета. Перастаялая салома не вытрымала вагі
каласоў. // перан. Значэнне, сіла, уплыў. I ча-
сам дзед нахмурыць бровы, Ды больш дадасць
сабе вагі, Во як-ніяк, а ў яго хаце Знайшлі
прытулак бедакі. Колас.
3. толькі адз. Сістэма мер для вызначэння
цяжару. Меры вагі. Адзінка вагі.
і. Прылада для ўзважвання чаго-н. Спру-
жыноеая вага. Аўтаматычная вага. □ Сама
[цётка] прынесла з кутка мяшок, пастаеіла
яго на еагу і з нейкім заклапочана-адчайным
еыглядам сказала:—Важце. Брыль. Жыта
ссыпаюць проста ў кучу на брызент каля еа-
гі. Васілевіч.
О Дэцымальная вага — вага, якая ўраўна-
важваецца гірамі ў 10 разоў лягчэйшымі, чым
груз. Жывая вага — поўная вага жывой жы-
вёліны, у процілегласць чыстай вазе мяса.
Забойная вага — вага тушы без шкуры, гала-
вы, ног і вантробаў. Удзельная вага — а) ад-
носіны вагі цела пры тэмпературы 0°С да
вагі роўнага аб’ёму вады пры тэмпературы
4°С; б) колькасць, роля, значэнне, месца ка-
го-, чаго-н. дзе-н., у чым-н. Чыстая вага —
вага чаго-н. без пасуды, без упакоўкі і пад.,
нета.
0 На вагу золата — надта дорага.
ВАГАВІТАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
вагавітага.
ВАГАВІТЫ, -ая, -ае. Разм. Даволі значны
па сваёй вазе; важкі. Вагавіты колас. // пе-
ран. Значны. Усе пакручваюць галовамі ..,
калі пачынаецца гаворка пра некаторых на-
вічкоў-будаўнікоў, якія сваю, пакуль што
яшчэ не надта вагавітую, палучку растрач-
еаюць за некалькі дзён. Кулакоўскі.
ВАГАВЬ'І, -ая, -бе. 1. Які мае адносіны да
вагі (у 1, 4 знач.). Вагавая адзінка. Вагавыя
катэгорыі. Вагаеы збор.
2. у знач. наз. вагавая, -бй, ж. Памяшкан-
не, прыстасаванае для ўзважвання якіх-н.
грузаў.
ВАГАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вагання, уласцівы ваганню (у 1 знач.). Ва-
гальны рух.
ВАГАНЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Невялікі вагон або платформа, прыстасава-
ныя для перавозкі грузаў па вузкакалейных
або падвесных дарогах. Свежасцю ночы паты-
хае з шырокіх адчыненых еарот, адкуль з
мяккім грукатам коцяцца бярвенні і кладуц-
ца на еаганетку, каб пасля пад’ехаць да стан-
ка. Пестрак. Мел і гліна падвозяцца да.. [ба-
сейнаў] еаганеткамі з кар’ераў. М. Ткачоў.
ВАГАННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вагацца.
2. перан. Нерашучасць, няўпэўненасць;
сумненне. Ныла сэрца. Тут быў і страх і еа-
ганне, і адсутнасць надзейнага памочніка,
што Андрэй лічыў самым важным. Пташні-
каў. 1 таму, што не знаў ён ніколі Ні вагання,
ні страху ў баю, За народ свой змагаўся, за
волю,— Пра яго спяём песню сваю. Танк.
Калі падышоў патрэбны аўтобус, .. [Алесь]
без ваганняў ускочыў у яго і паехаў у на-
прамку да Камароўкі. Броўка.
3. перан. Няўстойлівасць, пераменлівасць.
Ваганні тэмпературы.
ВАГАНУЦЦА, -нуся, -нёшся, -нёцца; -нём-
ся, -няцёся; зак. Разм. Аднакр. да вагацца
(у 1 знач.).
ВАГАНЎЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што. Разм. Аднакр. да вагаць.
ВАГАР, -а, м. 1. Рычаг для рэгулявання
чаго-н. або кіравання чым-н. Вагар кіравання.
Вагар руля.
2. перан. Сродак для ажыццяўлення якой-н.
дзейнасці. Друкаваная і вусная прапаганда —
еажнейшы еагар камуністычнага выхаеання
народа. «Беларусь».
ВАГАЎІПЧЬТК, -а, лі. Той, хто займаецца
ўзважваннем або наглядае за ўзважваннем.
Прыземісты вагаўшчык дакладна заносіў у
сшытак колькасць узважаных скрыняў. Ста-
ховіч.
ВАГАЎІПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вагаў-
шчык.
ВАГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Мерна гайдацца з боку ў бок або зверху
ўніз. Маятнік вагаўся важна, без звыклага
цікання. Карпаў. Чайная была амаль пустая,
толькі ў кутку, дзе вагалася, зачапіўшыся за
рагаты фікус, доўгая фіранка, сядзела не~
калькі наведвальнікаў. Савіцкі. Дзверы віселі
на адной завесе, падлога вагалася. Асіпенка.
2. перан. Быць у нерашучасці, адчуваць
няўпэўненасць; сумнявацца. [Лабановіч] пэў-
ны час вагаецца, але даволі хутка знаходзіць
выхад у збліжэнні з перадавым сялянствам.
Пшыркоў. [Георгій], відаць, вагаўся — хацела-
ся ўбачыць бацьку, асабліва цяпер, калі ён
стаяў побач, за дзвярыма, калі быў чуваць
яго голас. Мележ.
3. перан. Быць няўстойлівым, хісткім, не-
пастаянным; мяняцца. Вышыня сцябла роз-
ных сартоў кукурузы вагаецца ў межах ад
0,5 да 4,5 метра і еышэй.
ВАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. Мер-
на разгойдваць што-н. зверху ўніз або з боку
ў бок. Мікалай трымаў у горне лямех, высокі
пажылы мужчына вагаў рычаг ад мяхй. Чар-
нышэвіч.
ВАГКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. У якім адчу-
ваецца вільгаць; макраваты. [Васіль і Янук[
павольна крочаць па вагкаватай гравійцы.
Кулакоўскі.
ВАГОН, -а, м. Транспартны сродак, пры-
значаны для перавозкі пасажыраў і грузаў
па рэйкавых дарогах. Трамвайны вагон. Па-
сажырскі вагон. // чаго. Колькасць грузу,
якая змяшчаецца ў ім. Вагон збожжа, дроў.
О Мяккі вагон — пасажырскі вагон з мяк-
кімі сядзеннямі. Цвёрды вагон — пасажырскі
вагон з цвёрдымі сядзеннямі.
[Англ. \уа§(д)оп.]
ВАГОНА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая паказвае на прыналежпасць
або адносіны да вагона, напрыклад: вагона-
будаўнічы, вагонарамонтны.
ВАГОНАБУДАВАННЕ, -я, н. Галіна транс-
партнага машынабудавання па вытворчасці
вагонаў.
ВАГОНАБУДАУНІЧЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да вагонабудаванпя. Вагонабудаў-
нічы завод.
ВАГОНАВАЖАТЫ, -ага, м. Вадзіцель
трамвая.
ВАГОНАРАМОНТНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да рамонту вагонаў. Вагонарамонтны
завод.
ВАГОНКА, -і, ДМ -нцы, ж., зб. Разм. Вузкія
тонкія дошкі спецыяльнай распілоўкі, якія
выкарыстоўваюцца для абшалёўкі сцен і пры
будаўніцтве вагонаў. Першае, што ПІынкеві-
чу кінулася на вочы, як то.гькі ён азірнуў-
ся,— двухпавярховая школа на ўзгорку, аб-
шытая вагонкай і пафарбаваная ў салатны
колер. Паслядовіч.
ВАГОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вагона. Вагонная служба. Вагонны майстар.
Вагонны тормаз. // Размешчаны ў вагоне.
Вагонны рэстаран.
ВАГОНЧЫК, -а, м. 1. Памянш. да вагон.
2. Памяшканне на колах для жыцця ў па-
лявых умовах. Першым сустрэў.. [Георгія і
Хасана] ля вагончыка на палявым стане Гош-
каў брат Мікола. Даніленка.
ВАГРАНАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вагранкі. Ваграначны коўш.
ВАГРАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Печ шахтавага тыпу для плаўкі чыгуну і ка-
ляровых металаў. Бурліць чыгун гарачы, Рас-
плаўлены ў вагранках. Аўрамчык.
ВАГРАНІПЧЫК, -а, м. Рабочы, які абслу-
гоўвае вагранку.
ВАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Абл. Загана, неда-
хоп. А колькі хеарэла яна сама — малою і
ўжо нават дзеўкаю, калі хвароба лічыцца са-
маю большаю вадаю для дзеўкі. Дамашэвіч.
ВАДА, -ы, ДМ -дзё; мн. вбды, -аў; ж.
1. Празрыстая бясколерная вадкасць, якая
ўтварае рэкі, азёры, моры і з’яўляецца хіміч-
ным злучэннем кіслароду і вадароду. У маім
уяўленні яшчэ і цяпер жыва ўстае гэты Вы-
сокі Бераг над Нёманам, дзе так страшна бу-
шуе еада. Колас. // Водная маса. Аж гудзе
параход, налягаючы грудзьмі на глыбокія
воды. Лынькоў. // (звычайна з азначэннем).
Напітак, тэхнічныя растворы. Газіраваная
вада. Мінеральная вада. Вапнавая вада. //
толькі мн. (вбды, -аў). Курорт з мінеральны-
мі крыніцамі. Лячыцца на водах.
2. толькі мн. (вбды, -аў). Водныя прасторы,
участкі рэк, азёр, мораў. Т эрытарыяльныя во-
ды. Дзяржаўныя воды. Антарктычныя воды.
3. толькі адз.; перан. Разм. Пра наяўнасць
пустога, беззмястоўнага шматслоўя ў дакла-
дзе, лекцыі і пад.
4. Якасць каштоўнага каменя, якая вызпа-
чаецца чысцінёй бляску, празрыстасцю.
5. у знач. прысл. вадбю. Водным шляхам,
па вадзе. Дастаўляць грузы еадою.
6. Паводка, разводдзе. Вялікая вада.
О Верхавая вада — вада, якая сцякла ў
рэчку пасля дажджу або ўтварылася з раста-
лага снегу. Жорсткая вада — вада, якая
ўтрымлівае шмат кальцыевых і магніевых со-
лей. Жоўтая вада — хвароба вачэй, пры якой
зрэнка набывае жоўты колер. Мяккая вада —
гада, якая ўтрымлівае мала кальцыевых і
магніевых солей. Цёмная вада — слепата, вы-
кліканая атрафіяй зрокавага нерва. Цяжкая
вада — ізатопная разнавіднасць вады, у якой
звычайны вадарод часткова або поўнасцю за-
менены цяжкім вадародам.
0 Бура ў шклянцы вады гл. бура. Вада не
ўстоіць на кім — пра таго, хто ўмела і хутка
ўсё робіць. Вадой не разліць (не разальеш)
каго гл. разліць. Ваду малоць гл. малоць. Ва-
ды (нікому) не замуціць гл. замуціць. Віламі
па вадзе пісана гл. пісаны. Вывесці на чыс-
тую ваду гл. вывесці. Выйсці сухім з вады
гл. выйсці. Дзесятая вада на кісялі — пра да-
лёкае сваяцтва. Жывая вада (у казках) —
цудадзейная вада, якая вяртае жыццё мёрт-
вым. Каламуціць (муціць) ваду гл. каламу-
ціць. Канцы ў ваду гл. канец. Ліць ваду на
млын каго, чый гл. ліць. Мёртвая вада —
а) вада, узровень якой настолькі нізкі, што
не можа прывесці ў рух колы млына або ін-
шыя вадзяныя рухавікі; б) у казках — цуда-
дзейная вада, ад апырсквання якой зрастаец-
ца пасечанае на кавалкі цела (ажывае ад
апырсквання жывой вадой). На ваду брахаць
гл. брахаць. Насіць ваду ў рэшаце гл. насіць.
Не з хараства ваду піць гл. піць. Пасадзіць
на хлеб і ваду гл. пасадзіць. Перабівацца з
вады на хлеб гл. перабівацца. Сплыць вадою
гл. сплыць. Таўчы ваду ў ступе гл. таўчы.
У каламутнай вадзе рыбу лавіць гл. лавіць.
У лыжцы вады ўтапіць гл. утапіць. Хоць ва-
ды напіся гл. напіцца. Цішэй вады, ніжэй
травы гл. цішэй. Як вадой змыла гл. змыць.
Як вады ў рот набраць гл. набраць. Як дзве
каплі вады гл. капля. Як з гусі вада каму —
нічога не дзейнічае. Як камень у ваду гл. ка-
мень. Як пугаю па вадзе гл. пуга. Як рыба ў
вадзе гл. рыба. Як у вадзе растаць гл. рас-
таць. Як у ваду глядзеў гл. глядзець.
ВАДА... (гл. вода...). Першая састаўная ча-
стка складаных слоў; ужываецца замест «во-
да...», калі націск у другой частцы падае на
першы склад, напрыклад; вадабоязь, вада-
лаз, вадаплаўпы.
ВАДАБОЙ, -я, лг. Спец. Умацаваная част-
ка рэчышча ракі, якая прымае на сябе напор
плыні вады з плаціны. Старэйшыя спыняліся
на мастку, глядзелі цераз парэнчы ўніз на
прасмалены насціл вадабоя. Шамякін.
ВАДАБОЯЗЬ, -і, ж. Хвароба чалавека або
жывелы, якая перадаецца ад шалёнай жывё-
лы і суправаджаецца немагчымасцю глытаць
вадкасць; шаленства.
ВАДАВОЗ, -а, м. Той, хто возіць ваду. Нуд-
на рыпеў калодзежны журавель на двары
Канцавых. Гэта вадавозы не спяшаючыся на-
паўнялі пузатыя бочкі. Жычка.
ВАДАВОЗНЫ, -ая, -ае. Які служыць для
перавозкі вады. Вадавозная бочка.
ВАДАВОЗНЯ, -і, ж. Разм. Калёсы з боч-
кай, нрызначаныя для дастаўкі вады. Вада-
возня лёгка загрукатала па шырокім калгас-
ным двары. Гамолка.
ВАДАГРЭЙКА, -і, ДМ -грэйцы; Р мн. -грэ-
ек; ж. Пасудзіна для награвання вялікай
колькасці вады; кіняцільнік.
ВАДАГР9ЙНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
награвання вады. Вадагрэйны кацёл. Ваоа-
грэйная ўстаноўка.
ВАДАГРЭЙНЯ, -і, ж. Разм. 1. Памяшкан-
ке, дзе грэецца або кіпяціцца вада.
2. Тое, што і вадагрэйка.
ВАДАЁМ, -а, м. Натуральная або штучная
ўпадзіна, напоўненая вадой; басейн. і'ачны
еугор жыве ў еадаёмах, якія звязаны з Ат-
лантычным акіянам. В. Вольскі.
ВАДАЗБОР, -у, м. 1. Збіранне, накапленне
вады.
2. Плошча, з якой рака збірае ваду; ба-
сейн. Вадазбор ракі Прыпяці.
ВАДАЗБОРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадазбору.
ВАДАЗЛІУ, -ліва, м. Спец. Адтуліна ў
верхняй частцы плаціны для сцёку лішняй
вады. Акрамя плаціны неабходна зрабіць ва-
дазліў, паглыбіць дно, каб пры запаўненні
сажалкі вадой глыбіня бьіла не менш двух
метраў. Рунец.
ВАДАЗЛІЎНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадазліва. Вадазліўная плаціна.
ВАДАКАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Спецыяльнае збудаванне для помпаў, якія
перапампоўваюць ваду з вадаёмаў да месца
яе выкарыстання. Вежа вадакачкі. □ Борзда
адыходзіла назад станцыя з высокаю вада-
качкаю, закрываючыся свежаю зеленню рас-
лін. Колас.
ВАДАЛАЗ, -а, м. Рабочы, які працуе пад
вадой у спецыяльным воданепранікальным
касцюме.
ВАДАЛАЗНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадалаза. Вадалазныя работы.
ВАДАЛЁЙ, -я, м. Разм. Пра таго, хто мно-
га, але беззмястоўна піша, гаворыць.
ВАДАЛІУ, -ліва, м. 1. Рабочы, які вылівае
або адпампоўвае ваду.
2. Стараста суднавых рабочых, старшы ра-
бочы на баржы.
ВАДАЛЮБ, -а, м. 1. Вадзяны жук атрада
цвердакрылых.
2. Пра расліну, якая спажывае многа вады,
любіць расці ў вільготных мясцінах.
ВАДАМЁР, -а, м. 1. Прылада для вымярэн-
ня расходу вады.
2. Вымяральная рэйка, замацаваная верты-
кальна ў рацэ для назірання за ўзроўнем
вады.
ВАДАМЁРНЫ, -ая, -ае. Які служыць для
вымярэння ўзроўню і расходу вады. Вадамер-
ны кран. Вадамернае шкло. Вадамерны пост.
ВАДАМЁРІПЧЬІК, -а, м. Рабочы, які со-
чыць за расходам або ўзроўнем вады.
ВАДАНОС, -а, м. Той, хто носіць ваду.
ВАДАНОСНЬІ, -ая, -ае. Які ўтрымлівае ў
сабе ваду. Ваданосны гарызонт. Ваданосны
пласт.
ВАДАПЁРЫЦА, -ы, ж. Вадзяная шматга-
довая травяністая расліна сямейства перша-
кветных, сцяблы якой сцелюцца пад вадой.
ВАДАПЛАЎНЫ, -ая, -ае. У выразе: вада-
плаўныя птушкі — агульная назва птушак,
якія жывуць на вадзе.
ВАДАПОЙ, -ю, м. 1. Месца на рацэ, возе-
ры, дзе пояць жывёлу, куды прыходзяць піць
звяры. А з гушчару сцежкаю глухою Падыхо-
дзіць нехта к вадапою. Бялевіч.
2. Паенне жывёлы вадою. Надыходзіла паў-
дня. Час быў гнаць каровы на вадапой... Ча-
рот. Даяркі спяшаліся на фермы, конюхі еы-
водзілі на вадапой коней. Краўчанка.
ВАДАПОЙНЫ, -ая, -ае. Які прызначаны,
служыць для вадапою. Вадапойнае карыта,
вядро.
ВАДАРОД, -у, М -дзе, м. Хімічны элемент,
лёгкі газ, які ў злучэнні з кіслародам утварае
ваду. Перакіс вадароду. Хлорысты вадарод.
Цяжкі вадарод.
ВАДАРОДЗІСТЫ, -ая, -ае. Які змяшчае ў
сабе вадарод. Вадародзістыя металы. Вадаро-
дзісты бром.
ВАДАРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадароду. Вадародныя іёны. // У якім ад-
ной з састаўных частак з’яўляецца вадарод.
Вадародныя злучэнні. // Які характарызуецца
выдзяленнем, утварэннем вадароду. Вадарод-
нае браджэнне.
О Вадародная бомба — разнавіднасць атам-
най бомбы, дзеянне якой заснавана на выка-
рыстанні ядзернай энергіі атамаў вадароду.
ВАДАРЭЗ, -а, м. Край насавой часткі суд-
на, які рассякае ваду.
ВАДАСКАТ, -у, М -скаце, м. Спад вады з
высокага, але не стромага ўступа ў рацэ, ру-
чаі.
ВАДАСКІД, -у, М -дзе, м. Гідратэхнічнае
збудаванне для спуску лішняй вады з вада-
сховішчаў. Запасны вадаскід.
ВАДАСПАД, -а, М -дзе, м. Паток вады, што
спадае са стромага ўступа ў рэчышчы ракі.
Яны спусціліся да вадаспада, дзе вада кіпела,
нібы ў катле, з шумам плёскалася і разбіва-
лася каскадамі пырскаў... Каваль.
ВАДАСПУСК, -а, м. Труба, па якой спу-
скаюць ваду з вадасховішча праз плаціну.
ВАДАСХОВІШЧА, -а, н. Штучны вадаём
для зоору і захавання вады.
ВАДАСЦЁК, -а, м. 1. Пакатае месца, па
якім сцякае вада. // Прыстасаванне для сцё-
ку вады (труба, жолаб).
2. Сістэма канаў, рышткоў, труб для адвя-
дзення каналізацыйнай, грунтавой вады з на-
селеных месц у прыродныя вадаёмы.
ВАДАСЦЁКАВЫ, -ая, -ае. Які служыць
для сцёку вады. Вадасцёкавая труба.
ВАДАТРУБНЫ, -ая, -ае. У выразе: вада-
трубны кацёл — паравы кацёл, у якім вада
ператвараецца ў пару, праходзячы па трубах,
нагрэтых гарачым газам.
ВАДАХЛЁБ, -а, м. Разм. іран. Пра таго,
хто п’е многа вады, любіць рэдкую страву.
ВАДЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
вадзіць (у 2 знач.).
ВАДЗІЦА, -ы, ж. Ласк. да вада (у 1 знач.).
Звініць песня ў полі, звініць, Уторыць сярпу
і касе, Вурліцца вадзіца з крыніц, Купаецца
сонца ў расе. Купала. У светлай крыніцы Ва-
дзіца-жывіца. Броўка.
ВАДЗІЦЕЛЬ, -я, м. Той, хто кіруе самаход-
най машынай (аўтамабілем, танкам, катэрам
і пад.). Вадзіцелі павысоўваліся з кабін, сям-
там выйшлі з машын пасажыры. Лынькоў.
ВАДЗІЦЕЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадзіцеля. Не адчуваецца ў.. [Бачуры] ва-
дзіцельскай упэўненасці, лёгкасці, вядзе ма-
шыну напружана. Краўчанка.
ВАДЗІЦЦА, ваджўся, вбдзішся, вбдзіцца;
незак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Быць, жыць
(пра жывёл, птушак і пад.). Вадзіліся ў гэ-
тым лесе мядзведзі, ласі і нават такі драпеж-
ны звер, як рысь. Лупсякоў. На гарышчы ва-
ласнога будынка вадзілася многа кажаноў.
Лобан. // Быць у наяўнасці. У хаце не толькі
не вадзіўся хлеб, але гадамі не было солі.
Дуброўскі.
2. безас. Быць звычаем, правілам. [Суседка]
прынесла паўбохана.. хлеба і для прыстойна-
сці, як гэта водзіцца ў час праводзін, застала-
ся ў хаце. Ракітны.
3. з кім. Разм. Мець справу, сябраваць.
[Маці:] — Васіль абы каго не пашле. Васіль
абы з кім вадзіцца не будзе... Няхай.
4. Разм. Доўга і беспаспяхова змагацца з
кім-н. Вось-вось-вось ён ляжа, здэцца, Але
пнецца — не здаецца. Так вадзіліся яны Цэлу
ноч, як певуны. Крапіва. [Пятрок і Кузьма]
браліся загрудкі, доўга вадзіліся, саплі і, на-
рэшце, так і разыходзіліся. Нікановіч.
ВАДЗІЦЬ, -дзіць; безас., незак. (часцей з
адмоўем). Разм. Шкодзіць, перашкаджаць.
[Паўлюк Трус] трохі своеасабліва вымаўляў
«р», але гэта не толькі не вадзіла, а рабіла
чытанне яшчэ прыемнейшым. Лужанін.
0 Не вадзіць — так і трэба; не шкодзіць.
ВАДЗІЦЬ, ваджў, вбдзіш, вбдзіць; незак.
1. каго. Накіроўваць хаду каго-н., памагаць
ісці. Вадзіць дзіця за руку. Вадзіць хворага.
□ Мы вадзілі коней у лес, ..у такое месца,
куды не вельмі хто трапляў. Кулакоўскі. //
Хадзіць з кім-н., паказваючы яму што-н. [Дзя-
док;] — Учора зяць з дачкой вадзілі мяне ў
тэатр. Корбан. // каго-што. Хадзіць на чале
каго-, чаго-н., кіраваць; узначальваць. Ва-
дзіць полк у атаку. // Разм. Прыводзіць 3 са-
бою каго-н. Вадзіць сяброў да сябе ў хату. //
Даглядаць, ахоўваць (пра птушак, звяроў).
Вадзіць куранят. // Прымушаць хадзіць з са-
бою. Тады цыганы ў горадзе Смаргоні абуча-
лі мядзведзяў розным фокусам, пасля чаго
вадзілі іх па гарадах. Бядуля.
2. што. Кіраваць рухам самаходнай машы-
ны. Вадзіць камбайн. Вадзіць цягнікі.
3. чым па чым. Рухаць чым-н. па паверхні
чаго-н. Вадзіць алоўкам па карце. □ Настаў-
нік зняў са сцяны скрыпку, настроіў сяк-так
струны і пачаў вадзіць па іх смыкам. Колас.
Сеецца, дрыжыць мрок. Здаецца, чуваць, як
нехта ўгары еодзіць далонню па шурпатым
палатне. Пташнікаў. // чым. Рухаць, перамя-
шчаючы з аднаго боку ў другі. Лаўніцкі, гар-
таючы кнігу, хутка вадзіў вачыма па старон-
ках, час ад часу спыняўся і нешта запісваў
у блакнот. Шахавец. Не хапаючыся, не вы-
сільваючыся, ашчадна трацячы сілы, мерным,
спрактыкаваным рухам вадзіў.. [Васіль] ка-
сою. Мележ.
4. што, з кім. Падтрымліваць (знаёмства,
дружбу і пад.). Вадзіць блізкае знаёмства. □
Да яго [земляка] зайшоў на службу, У ягоны
кабінет: Як-ніяк — вадзілі дружбу Многа зім
і многа лет. Бялевіч.
5. пераважна безас., каго-што. Хістаць у
бакі, заносіць пры хадзьбе, яздзе. Машынц
пачало вадзіць на мокрай дарозе. □ Ішоў..
[малады чалавек] так павольна і так яго ва-
дзіла ў бакі, што льга было думаць, што
ён некалькі тыдняў нічога ў рот не браў.
Чорны.
6. Кіраваць гульнямі, танцамі. Вечарынкі-
карагоды Пад баян вадзіла ты. А. Александ-
ровіч.
0 Вадзіць дзяды — драмаць, седзячы спаць.
Вадзіць за нос — абяцаць і не выконваць,
уводзіць у зман.
ВАДЗІЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. Ласк. да вада
(у 1 знач.).
ВАДЗЯНАЧПЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадзянкі. Вадзяначныя ацёкі.
ВАДЗЯНЁЦЬ, -ее; незак. Рабіцца вадзя-
ністым.
ВАДЗЯШК, -а, м. Уст. У народных па-
вер’ях — уладар вадаёмаў, які жыве ў вадзе.
Успомніў Тараска казку пра вадзяніка. Але ж
то была казка, і ён добра ведаў, што ніякіх
вадзянікоў папраўдзе не бывае. Юрэвіч.
ВАДЗЯНІСТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ва-
дзяністага.
ВАДЗЯНІСТЫ, -ая, -ае. 1. Які ўтрымлівае
многа лішняй вады, вільгаці. Вадзяністая
бульба. Вадзяністыя ягады. // Які звадзянеў;
які ператварыўся ў ваду. Вадзяністае чарніла.
□ Будзе вясна. Хоць адвячорак у пушчы
яшчэ ўсё як быццам зімовы. 3 рэшткамі
хлюпкага, еадзяністага снегу. Брыль. // Які
стаў рэдкім, падобным на ваду. Вадзяністы
клей.
2. Бясколерны, бялёсы. Вадзяністыя вочы.
ВАДЗЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. Хвароба, пры якой у тканках і поласцях
цела збіраецца вадкасць.
2. Разм. Запоўнены вадкасцю мазоль. Гарэ-
лі далоні, у сяго-таго нават пакрыліся вадзян-
камі. Шыцік.
ВАДЗЯНЫ, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне
да вады, утвораны з вады. Вадзяная пара. Ва-
дзяны струмень. □ Вясна .. у некалькі дзён
змяніла палескі краяеід. Балоты абярнулі-
ся ў суцэльныя вадзяныя пустыні. Колас.
2. Які расце, жыве ў вадзе. Вадзяное зелле.
Вадзяны павук. □ Вада ў канаве была чор-
ная і па тым, як калышацца на яе паверхні
лісце нейкіх вадзяных траў, Андрэй Міхай-
лавіч пазнаў, што канава мае ўласную плынь.
Самуйлёнак.
3. Які прыводзіцца ў рух вадою. Вадзяное
кола. Вадзяная турбіна. □ Неўзабаве блісну-
ла пакручастая стужка рачулкі, а потым па-
казаўся і вадзяны млынок. С. Александровіч.
4. у знач. наз. вадзяны, -бга, м. Уст. Тое,
што і вадзянік. У багне, пад лазой, Ва-
дзяны канае, 3 горкаю слязой Топіцца ў ка-
наве. Пушча.
О Вадзяная блыха гл. блыха. Вадзяное
ацяпленне гл. ацяпленне (у 2 знач.). Вадзя-
ны гадзіннік гл. гадзіннік. Вадзяныя знакі
гл. знак.
ВАДКАСНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадкасцей. Вадкасныя манометры.
і ВАДКАСЦЬ, -і, ж. 1. Рэчыва, якое мае
іўласцівасць цячы і набываць форму той па-
судзіны, у якой яно знаходзіцца. Бутэлька з
вадкасцю.
2. Уласцівасць вадкага.
О Бардоская вадкасць — хімічны сродак,
які выкарыстоўваецца для барацьбы з грыб-
ковымі і бактэрыяльнымі хваробамі раслін.
Спіннамазгавая вадкасць — вадкасць, якая
напаўняе ў пазваночных жывёл і ў чалавека
поласці спіннога і галаўнога мозгу.
ВАДКІ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ў стане
вадкасці, здольны цячы. Вадкі метал. Вадкі
кісларод. Вадкае паліва.
ВАДОХРЫШЧА -а, н. і ВАДОХРЫШЧЫ,
-аў. Адно з царкоўных зімовых свят. Увечар
перад вадохрышчам, узялі яны свечку, мелу
кавалак, крыжы на вушаках пісаць, міску
жыта і пайшлі ў свіронак. Брыль.— Што
гэта, бабка, тут робіш? — Ваду, панічок, свян-
цоную даю.— А, праўда!— прамовіў настаў-
нік. Сёння ж вадохрышчы. Колас.
ВАДЫР, -а, м. Пухір, які ўсхопліваецца ад
апёку скуры.
ВАДЭВІЛІСТ, -а, М -сце, м. Драматург, які
піша вадэвілі.
ВАДЭВІЛЬ, -я, м. Жартоўная п’еса, у якой
дыялогі чаргуюцца з песнямі. Чарот напісаў
для тэатра вясёлыя народныя вадэвілі: «Мі-
кітаў лапаць», «Сварыліся ды пажаніліся»,
«Слуцкая варона». Рамановіч.
[Фр. хапсіеуіііе.]
ВАДЭВІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вадэвіля. Вадэвільны жанр.
ВАЕН... Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая адпавядае па значэнню слову
в а е н н ы, напрыклад: ваентэхнік, ваенурач,
ваенком.
ВАЕНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад ваенізаваць.
ВАЕНІЗАВАЦЦА, -зўецца; зак. і незак.
1. Прыстасавацца (прыстасоўвацца) да ваен-
ных умоў; перайсці (пераходзіць) на абслу-
гоўванне ваенных патрэб.
2. толькі незак. Зал. да ваенізаваць.
ВАЕНІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак. і
незак. Прыстасаваць (прыстасоўваць) да ва-
енных умоў; перавесці (пераводзіць) на аб-
слугоўванне ваенных патрэб. // Абучыць (абу-
чаць) ваеннай справе цывільнае насельніцтва.
ВАЕНІЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. ваенізаваць і стан паводле знач. дзе-
ясл. ваенізавацца.
ВАЕНКАМАТ, -а, М -маце, м. Ваенны ка-
місарыят.
ВАЕНКАМАЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да ваенкамата.
ВАЕНКОМ, -а, м. Ваенны камісар.
ВАЕНКОР, -а, м. Ваенны карэспандэнт.
ВАЕННА... і ВАЁННА-... Першая састаўная
частка складаных слоў, якая азначае: мае ад-
носіны да вайны, ваенных умоў, ваеннай
справы, службы, напрыклад: ваеннаабавяза-
ны, ваенна-паветраны, ваенна-стратэгічны,
ваенна-палітычны, ваенпа-санітарны.
ВАЕННААБАВЯЗАНЫ, -ага, м. Асоба,
якая павінна несці вайсковую службу (пад-
лягае прызыву або знаходзіцца ў запасе).
ВАЕННААБАРОНЧЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да ваеннай абароны. Ваеннаабарончыя
збудаванні.
ВАЁННА-ВУЧЭБНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вучэбных устаноў ваеннага ведам-
ства.
ВАЁННА-МАРСКІ, -ая, -бе. Які мае адно-
сіны да вядзення вайны на моры. Ваенна-мар-
скія сілы. Ваенна-марская база.
ВАЁННА-ПАВЁТРАНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да вядзення вайны ў паветры. Ваен-
на-паветраныя сілы.
ВАЕННАПАЛОННЫ, -ага, м. Ваеннаслу-
жачы, узяты ў палон. Лагер ваеннапалонных.
ВАЁННА-ПАЛЯВЫ, -ая, -бе. Які існуе,
дзейнічае ва ўмовах ваеннага часу. Ваенна-
паляеы суд. Ваенна-палявая хірургія.
ВАЁННА-РЭВАЛЮЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які
існуе, дзейнічае ў перыяд рэвалюцыі. Ваенна-
рэвалюцыйны камітэт.
ВАЕННАСЛУЖАЧЫ, -ага, м. Той, хто зна-
ходзіцца на вайсковай службе ў кадравай ар-
міі.
ВАЁННЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
вайны, звязаны з вайной. Ваенныя падзеі,
планы, дзеянні. Ваенная тайна. Ваенны час.
Ваенны канфлікт. // Заснаваны на законах
вайны. Ваеннае становішча. Ц Прызначаны
для патрэб вайны. Ваенны завод. Ваенная
тэхніка. Ваенная база.
2. Які мае адносіны да арміі, звязаны са
службай у арміі. Ваенная прысяга. Ваенная
служба. Ваенная справа. Ваеннае вучылішча.
Ваеннае ведамства. Ваенны парад. Ваенная
трывога. II Такі, як у арміі. На станцыю з..
ваеннай дакладнасцю прыбывалі санітарныя
цягнікі. Карпаў. // Які ўласцівы ваеннаслу-
жачаму, належыць яму. Ваенная выпраўка.
Ваенная форма.
3. у знач. наз. ваённы, -ага, м. Ваеннаслу-
жачы. А Даша, Даша-нявестка, сарамліва, і з
нейкім наіўным здзіўленнем пазірала на ва-
еннага, быццам не давала сабе веры, што
гэта той самы небарака Геня. Ракітны.
О Ваенны камунізм гл. камунізм.
ВАЕНРУК, -а, м. Кіраўнік ваеннай дапры-
зыўнай падрыхтоўкі ў навучальных уста-
новах.
ВАЕНТЭХНІК, -а, м. Ваенны тэхнік.
ВАЕНУРАЧ, -а, м. Ваенны ўрач.
ВАЁНПІЧЫНА, -ы, ж., зб. Пагард. 1. Ваен-
ныя, погляды якіх абмежаваны вузка прафе-
сійпымі ведамі, укладам жыцця казармы.
Контррэвалюцыйная ваеншчына.
2. Агрэсіўныя ваенныя колы капіталістыч-
ных краін.
ВАЖАК, -а, м. 1. Высок. Кіраўнік, аргані-
затар. Камуністы наперадзе ўсюды, заўсё-
ды — На франтах будаўніцтва, у баю, у зма-
ганні; На ўсім свеце яны — сцяганосцы сва-
боды, Важакі пераможных народных паўстан-
няў. Танк. Юнакі і дзяўчаты аднадушна пры-
зналі.. [Сашу] сваім важаком. Новікаў.
2. Павадыр статка, чарады. Алені хрыпелі і
рваліся з пастронкаў, жалобна роў іх смяр-
тэльна паранены важак. Шамякін.
ВАЖАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
важыць (у 1 знач.).
ВАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
важыць.
ВАЖАТАЯ, -ай, ж. Жан. да важаты.
ВАЖАТЫ, -ага, м. Кіраўнік піянерскага
атрада, дружыны. Важаты піянерскага ат-
рада.
ВАЖДАНІНА, -ы, ж. Разм. Занятак, які
патрабуе многа часу, увагі; турбота. // Пус-
тая трата часу. Усё рабілася без лішняй
важданіны, хутка і акуратна. Лынькоў.
ВАЖДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. Доўга займацца якой-н. справай; кор-
пацца. Косця кінуў важдацца каля сваёй раз-
бітай гарматы і заспяшаўся наперад — кам-
бат паслаў яго даганяць батарэю. Карпюк.
Адной рукой.. [Вялічка] доўга важдаўся з
жытнім коласам, пакуль дастаў з яго некаль-
кі зярнят. Чорны. // Многа часу аддаваць
каму-, чаму-н. Столькі.. [хлопцы] важдаліся з..
]Славікам], столькі даравалі ўсяго, а ён вунь
якой думкі пра брыгаду. Шамякін. [Гера-
сім:] — Пе прывык, ды і не ўмею я з папер-
камі важдацца... Жычка.
ВАЖКАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць важка-
га. Важкасць волава.
2. перан. Значнасць, пераканаўчасць. Важ-
касць аргументаў.
ВАЖКі, -ая, -ае. 1. Які мае значную вагу
пры невялікім аб’ёме. Жыта стаяла, як лес,
і кожны колас важкі, нібы наліты золатам.
Хадкевіч.
2. перан. Важны па свайму значэнню, знач-
ны. Важкі працадзень. // Змястоўны. Вельмі
скупы на эпітзты, паэт выбіраў найбольш
важкія словы, якія надавалі вершу энергіч-
насць, вялікае сэнсавае напаўненне і плас-
тычнасць. Шкраба.
3. перан. Пазбаўлены лёгкасці; цяжкі. Важ-
кія крокі. □ I прыносіш ты туды, вадзіца,
Важкі сум ад сэрца Кацярыны. Багдановіч.
4. перан. Пераканаўчы. Важкія довады. □
[Прафесар] нешта запісваў у свой блакнот,
відаць, збіраўся сказаць сваё важкае слова.
Шахавец.
ВАЖНА. 1. Прысл. да важны (у 2 знач.).
2. у знач. вык. Істотна ў якіх-н. адносінах.
Важна было, каб поезд па той ці іншай пры-
чыне прыпыніўся там, дзе трэба. Якімовіч.
ВАЖНАСЦЬ, -і, ж. 1. Значнасць, вялікае
значэнне. Пабліжалася першая гадзіна ночы,
а трэба было яшчэ знайсці сваіх памочнікаў
і растлумачыць ім усю важнасць загаду ка-
менданта. Дамашэвіч. Веларускія паэты ўсве-
дамлялі ўсю важнасць задач эпічнага паказу
падзей рэвалюцыі і грамадзянскай всйны.
Перкін.
2. Велічнасць, саліднасць; фанабэрыстасць.
Важнасць, якую.. [Сініцын] набыў, займаючы
ў свой час розныя.. пасады, цудоўна спалуча-
лася ў ім з абыякавасцю, якую ён чорт еедае,
дзе ўзяў. Шахавец. Абодва сакратары селі
недзе ззаду, каб не дэманстраваць сваёй на-
чальніцкай важнасці. Ермаловіч. Магло б не-
каму здацца, што спраеа ідзе пра нешта вель-
мі складанае, у чым найболыа разумее стары
пастух Лукаш Саёнак,— столькі важнасці бы-
ло ў яго голасе. Брыль.
0 (Не) вялікая важнасць — нічога асаблі-
вага.
ВАЖНЁЦКІ, -ая, -ае. Разм. 1. Вельмі доб-
ры, выдатны; важны (у 3 знач.). Футбольная
пляцоўка тут будзе важнеггкая: месца такое,
што і раўняць не трэба. Даніленка.— Хадзі,
Ганька,— кліча ён [дзядзька] з кухні,— пагля-
дзі, якія важнецкія туфлі ў цябе будуць. Ва-
сілевіч.
2. Важны (у 2 знач.). Ужо ў разгары быў
даклад, Як шась асёл. I ў першы рад 3 важ-
нецкім выглядам падаўся. Бачыла. I шэрая
евітка зусім ні пры чым,— У дзеда важнецкі
інспектарскі чын. Крапіва.
ВАЖНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Прымаць паважны выгляд; фанабэрыцца.
ВАЖНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае вялікае зна-
чэнне; рашаючы. Важная справа. Важная га-
ліна народнай гаспадаркі. □ Над роднаю са-
вецкаю зямлёю Выконваеш ты [Мікалай Га-
стэла] важнае заданне. Аўрамчык. // Звязаны
з уладай, уплывовы. Займаць важную пасаду.
□ Па ромбу на пятліцах Надзя адразу выра-
шыла, што чалавек гэты няйначай як важны
камандзір. Лыпькоў.
2. Велічны, паважны, з пачуццём уласнай
годнасці; фанабэрысты. Побач чыгункі стаяў
высокі стары лес, таемны, пануры і важны.
Колас. Пакуль стары распранаўся, начлежнік
вадзіў вачыма за яго павольнымі, важнымі
рухамі. Брыль. Важны, надзьмуты Гунава па-
вольна абышоў стол. Самуйлёнак.
3. Разм. Добрай якасці; выдатны. Важнае
сукно.
ў. у знач. наз. важнае, -ага, н. Тое, што
мае вялікае значэнне. Вырастаў юнак сталы,
дзелавіты, які ўмеў сярод усялякіх спраў
адразу ўбачыць самае важнае і патрэбнае.
Чорны.
ВАЖЫСТЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і в а -
г а в і т ы.
ВАЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца; не-
зак. 1. Вызначаць сваю вагу шляхам узваж-
вання.
2. Разм. Праяўляць жаданне, намервацца
зрабіць што-н. Былі моманты, калі Саўка ва-
жыўся вярнуцца назад, каб расказаць Цімоху
ўсю праўду. Колас.
3. Абл. Адважвацца, асмельвацца. [Марына
Паўлаўна] заўважыла, што стары хоча запы-
таць нешта, ды не важыцца. Зарэцкі.
4. Зал. да важыць (у 1 знач.).
ВАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; незак. 1. ка-
го-што. Вызначаць вагу; узважваць. Там..
[Толя] моўчкі важыў мяхі, браў мерку, высы-
паў збожжа ў скрыню, рабіў гапісы ў кнізе.
Брыль.
2. Мець пэўную вагу. Важыў.. [зубр] больш
за тысячу кілаграмаў, але быў, нягледзячы
на сваю масіўнасць, вельмі шпаркі і спрытны
ў руху. В. Вольскі.
3. Абл. Наважвацца, намервацца. Гля-
дзіць — прывезлі тры цыстэрны, Шэсць гру-
завых, відаць, снарады. Што важыць вораг
крыважэрны? Колас.
ВАЗА, -ы, ж. Пасудзіна для кветак, сада-
віны і пад. або проста дэкаратыўнага прызна-
чэпня. У вазе крыштальнай — Адкуль узяліся
зімою? — Цудоўныя ружы. Тарас. [Вера] па-
сцірала пыл, з шафы падаставала ўсялякія
рэчы, якія ўпрыгожвалі калісьці гэтую ўтуль-
ную кватэру: сурвэткі, вазы, статуэткі. Мі-
куліч.
(Фр. хазе.]
ВАЗАК, -а, м. Той, хто перавозіць грузы
на конях. [Лейтэнант Камар] памкнуўся быў
прыпыніць вазака, які заварочваў каня, але,
кінуўшы вокам на груз.., махнуў рукою.
Лынькоў.
ВАЗЕЛІН, -у, м. Мазь, якую атрымліваюць
з нафты (ужываецца ў тэхніцы і медыцыне).
Борны вазелін. Тэхнічны вазелін.
[Фр. уаяеііпе.]
ВАЗЕЛІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вазеліну. Вазелінавае масла. // Які змя-
шчае ў сабе вазелін. Вазелінавае мыла.
ВАЗІЦЦА, важўся, вбзішся, вбзіцца; не-
зак. 1. Катацца. Зімою ў вольны час.. [Федзь-
ка і Эдзік] вазіліся на санках.., коўзаліся на
драўляных самаробных каньках, акутых тоў-
стым дротам. Пальчэўскі.
2. перан. Разм. Аддаваць многа часу
якой-н. справе; важдацца. Тарас купіў на да-
рогу пачак папярос за тры капейкі,.. каб не
вазіцца з курэннем на холадзе. Колас.— Калі
табе з гэтымі гузікамі вазіцца, скідай, я ўмо-
мант прышыю,— рашуча загадвае.. [Алесю]
Варвара. Васілевіч. // Гуляць, забаўляц-
ца. [Бацька:] — Славік, мой сын, напэўна, пры-
бег ужо са школы і вучыць урокі або во-
зіцца са сваімі галубкамі. Кулакоўскі.
3. Зал. да вазіць (у 1 знач.).
ВАЗІЦЬ, важў, вбзіш, вбзіць; незак., каго-
што. 1. Дастаўляць, перамяшчаць каго-,
што-н. пры дапамозе транспарту. Вазіць па-
сажыраў. □ Дзень пры дні.. [Леапдльд Гуш-
ка] вазіў каменне.. на шашу. Чорны.
2. Катаць. Вазіць дзяцей на аўтамабілі.
<> Вазамі вазіць — вазіць у вялікай коль-
касці.
ВАЗШЦА, -ы, м. Той, хто перавозіць на
конях пасажыраў; рамізнік, фурман. Вазніца
паглядзеў на седака і шыбчэй пагнаў каняку.
Гартны. Левандоўскі наняў вазніцу, яшчэ
дапамог мне залезці ў фаэтон, і мы адпра-
віліся. Карпюк.
ВАЗОК, -зка, м. 1. Памянш. да воз (у 1, 2
і 3 знач.).
2. Лёгкія сані, спецыяльна абсталяваныя
для выезду. Хутка з песнямі і музыкай на
машынах, у санях, на вазках пачалі пад’яз-
джаць да школьнага двара выбаршчыкі з су-
седніх калгасаў. Васілевіч. На вазку за шыро-
кай спіной рамізніка сядзелі маладыя хлоп-
цы. Галавач.
ВАЗОН, -а, м. 1. Дэкаратыўная пакаёвая
расліна. Йа падаконніках стаялі вазоны: как-
тус, альяс і дрэўца лімона. Гурскі. Лёгкі вет-
рык ледзь прыкметна гойдаў фіранку, вару-
шыў, быццам шукаў нечага, лісце вазонаў.
Васілевіч.
2. Гаршчок для вырошчвання такіх раслін.
ВАЗОННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вазона.
ВАЗОЎНЯ, -і, ж. Спецыяльнае памяіпкан-
не для захоўвання вазоў. Восенню, зімой і
ранняй вясной.. калымага стаяла ў старой
паўразбуранай вазоўні. Машара.
ВАЙНА, -ы; мн. вбйны, -аў; ж. 1. Адкры-
тая ўзброеная барацьба паміж дзяржавамі,
народамі, плямёнамі або грамадскімі класамі.
Першая сусветная еайна. Вялікая Айчынная
вайна. Вызваленчыя войны. □ Руская рэва-
люцыя аб'явіла Еўропе аб адкрытай вайне
рускага народа з царызмам. Ленін.
2. перан. Стан варожасці; барацьба з кім-,
чым-н. Эканамічная вайна. Аб’явіць вайну
бракаробам.
О Акопная вайна — пазіцыйная вайна. Гра-
мадзянская вайна — узброеная класавая ба-
рацьба ўнутры дзяржавы. Каланіяльныя вой-
ны — войны, якія вядуцца імперыялістычны-
мі дзяржавамі з мэтай заваявання калоній
або захавання свайго панавання над імі. Прэ-
вентыўная вайна — вайна, якая мае мэтай па-
пярэдзіць або прадухіліць напад праціўніка.
Рэйкавая вайна — адзін з відаў партызанскай
барацьбы з ворагам у гады Вялікай Айчын-
най вайны, які праяўляўся ў сістэматычным
разбурэнні чыгуначных пуцей у тыле ворага,
Халодпая вайна — варожа-агрэсіўная паліты-
ка імперыялістычных дзяржаў у адносінах
да СССР і іншых сацыялістычных краін ва
ўмовах афіцыйнага міру.
0 Бог вайны гл. бог. Развязаць вайпу гл.
развязаць.
ВАЙСКАВІК, -а, м. Разм. Тое, што і в а й -
сковец.— Чаго маўчыш?—не зусім здаео-
лена спытаў.. [шафёр], і сам пачаў аглядваць
былога вайскавіка. Кулакоўскі.
ВАЙСКОВЕЦ, -кбўца, м. Разм. Ваеннаслу-
жачы. Калі цягнік адышоў ад станцыі, дзве-
ры, што вялі з тамбура ў вагон, расчыніліся,
і малады вайсковец у гімнасцёрцы з пагонамі
малодшага лейтэнанта добразычліва запра-
сіў: — Заходзьце, таварышы. Хадкевіч.
ВАЙСКОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да арганізацыі войска, складаецца з войска.
Вайсковыя злучэнні. Вайсковая разведка.
2. Разм. Тое, што і ваенны (у 2 знач.).
Вайсковая служба. Вайсковы абоз. Вайскоеая
выпраўка. □ Вайсковы аэрадром мясціўся на
шырокім прасторным полі. Лынькоў. 3 машы-
ны выйшаў узброены чалавек у вайсковай
форме. Чарнышэвіч.— Я! — азваўся Максім і
вокам вайсковага чалавека зірнуў на Прако-
па. Колас.
3. у знач. наз. вайскбвы, -ага, м. Разм. Ва-
еннаслужачы, вайсковец. Побач з вайсковымі
ехалі і цывільныя. Хадкевіч.
ВАКАБУЛА, -ы, ж. Уст. Іншамоўнае слова
з перакладам, прызначанае для запамінання
пры вывучэнні замежнай мовы.
[Ад лац. УОсаЬпІпт — слова.]
ВАКАЛ, -у, м. Разм. Вакальнае мастацтва;
спевы.
ВАКАЛІЗ, -у, м. Спец. Практыкаванне для
голасу без слоў, якое выконваецца на адных
галосных гуках.
[Фр. уосаіізе з лац.]
ВАКАЛІЗАЦЫЯ, -і, ж. Спец. 1. Набыццё
зычным гукам складаўтваральных уласціва-
сцей.
2. Спевы на адных галосных гуках.
ВАКАЛІЗМ, -у, м. Спец. Сістэма або су-
купнасць галосных гукаў мовы.
[Ад лац. уосаііз — галосны гук.]
ВАКАЛІСТ, -а, М -сце, м. Спявак, які да-
сканала валодае сваім голасам. // Спецыяліст
па пастапоўцы голасу спевака.
ВАКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае дачы-
ненне да спеваў, прызначаны для выканання
голасам. Вакальнае майстэрства. Вакальны
твор. Вакальная музыка.
[Ад лац. хосаііз — гучны.]
ВАКАМЁР, -у, м. Вызначэнне памераў, ад-
легласці або тых ці іншых ліній на вока. //
Здольнасць да такога вызначэння. Мець доб-
ры вакамер.
ВАКАМЁРНЫу -ая, -ае. Які робіцца, вы-
значаецца на вбка, без прылад. Вакамерная
здымка. Вакамерны спосаб вызначэння адлег-
ласці.
ВАКАНСІЯ, -і, ж. Незанятая пасада, сва-
боднае месца ў штаце якой-н. установы.
[Селядцоў:] — Можа хочаце перайсці на пра-
цу да станка? Есць свабодныя вакансіі.
Пестрак.
[Фр. уасапсе з лац.]
ВАКАНТНЫ, -ая, -ае. Свабодны, нікім не
заняты. Вакантная пасада.
ВАКАЦЫІ, -ый; адз. няма. Уст. Канікулы.
Загорская сямігодка была распушчана на два
тыдні зімовых вакацый. Колас.
[Фр. уасаііо з лац.]
ВАКАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае ад-
носіны да вакацый. Вакацыйны час.
ВАКЗАЛ, -а, м. Будынак для пасажыраў
на чыгуначнай станцыі, прыстані і пад. Чы-
гуначны вакзал. Марскі еакзал. // Разм. Па-
сажырская чыгуначная або параходная стан-
цыя. Задорна пераклікаліся гудкі паравозаў
на вакзале, на таварнай станцыі. Лынькоў.
3 вакзала або з далёкай ускраіны даносіцца..
свіст паравоза. Брыль.
ВАКЗАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вакзала. Вакзальны будынак. Вакзальны
кіёск. // Уласцівы вакзалу. Вакзальная сумят-
ня характэрна звычайна для ўсіх чыгунак
свету. Лынькоў.
ВАКОЛ. 1. прысл. Кругом, навокал. Вакол
ляжала маўклівае пустое поле. Колас.
2. прыназ. з Р. Кругом чаго-н. Вакол старо-
га графскага саду і парку шуміць калгасная
збажына. Брыль.
ВАКОЛІЦА, -ы, ж. 1. Ускраіна населенага
пункта. [Вацька:] — Вазьму я цябе за руку,
выведу за нашу ваколіцу ды пакажу той
шлях, якім ты пойдзеш. Каваль. Выйшаў ран-
нем за ваколіцу, і пацягнула мяне ў недалёкі
лясок, пад раку, у тыя мясціны, дзе некалі
праходзіла маё пастушынае маленства. Кула-
коўскі.
2. Тое, што размешчана вакол населенага
пункта; наваколле. За Лядамі — Ямнае, Град-
кі,.. Зарэчча — бліжэйшыя вёскі еаколіцы.
Брыль.
ВАКОЛІЧНЫ, -ая, -ае. Які знаходзіцца ў
ваколіцы, у наваколлі. Чуткі пра бандытаў
паплылі па ўсіх ваколічных вёсках. Чарны-
шэвіч. Тое, што трывожыла ў гэты час Мікі-
ту, займала.. усіх ваколічных сялян. Галавач.
ВАКОЛЛЕ, -я, н. Разм. Мясцовасць, пра-
стора вакол чаго-н.; наваколле. Лажыўся на
зямлю вечар і засцілаў цеменню ўсё ваколле.
Каваль.
ВАКОЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Размешчаны наў-
кола. Вакольныя нівы. □ Адсюль добра відны
вакольныя вёскі, зялёныя палі з лугамі, лес
за сялом. Каваль.
2. Які ляжыць у баку ад самага кароткага
шляху, кружны. Ехаць вакольнай дарогай.
о [Мужчыны] выйшлі на Жукаву вуліцу,
каб абагнуць рынак і вакольным шляхам
спусціцца на Лог. Гартны.
3. у знач. наз. вакбльнае, -ага, н. Наваколь-
нае асяроддзе. У некаторых апавяданнях на-
глядаецца чулае, індывідуальнае ўспрыманне
ўсяго вакольнага. Чорны.
ВАКСА, -ы, ж. Мазь для чысткі скуранога
абутку.
[Ад ням. ХУасЬз — воск.]
ВАКСАВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. ваксаваць.
ВАКСАВАЦЦА, -сўецца; незак. Зал. да
ваксаваць.
ВАКСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак.,
што. Мазаць, чысціць абутак ваксай. Вакса-
ваць боты.
ВАКУОЛІ, -яў; адз. вакубля, -і, ж. Невялі-
кія, звычайна шарападобныя поласці ў клет-
ках жывёльных і раслінных арганізмаў.
[Ад лац. уаснпн — пусты.]
ВАКУУМ, -у, м. Спец. Разрэджаны станга-
заў або паветра ў закрытым прыборы або
пасудзіне; беспаветраная прастора.
[Лац. часншп — пустата.]
ВАКУУМНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да вакууму. Вакуумныя помпы.
ВАКХАНАЛІЯ, -і, ж. 1. У Старажытным
Рыме —свята ў гонар бога віна і весялосці
Вакха.
2. перан. Разгульнае баляванне; оргія.
ВАКХАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
1. У Старажытным Рыме — жрыца бога Вак-
ха, удзельніца вакханалій.
2. Уст. Пра юрлівую страсную жанчыну.
ВАКХІЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны з культам
Вакха. Вакхічны танец. Вакхічныя песні.
ВАКЦЫНА, -ы, ж. Спец. Прэпарат з ас-
лабленай культуры заразных мікробаў, які
выкарыстоўваецца ў якасці лячэбнага або
папераджальнага сродку.
[Ад лац. чассіпцз.]
ВАКЦЫНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; зак.
і незак., каго. Спец. Зрабіць (рабіць) засцера-
гальнае прышчапленне шляхам увядзення
вакцыны.
ВАКЦЫНАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Прышчаплен-
не вакцыны.
ВАЛ, -а; мн. валы, -бў; м. 1. Доўгі, высокі
земляны насып. Замест агароджы вакол могі-
лак былі калісь выведзены акопы з даволі
высокім валам. Колас. [Шорнер:]— Не ў страх
такім салдатам ні крэпасці валы, ні сцены ка-
зематаў. Бачыла. // Доўгая і высокая града
чаго-н. Па-над парканам пышным валам Ста-
яў вішняк густы, прыўдалы. Колас. Нізкія
валы хмар.. праплывалі над лесам. Асіпенка.
2. Высокая хваля. I, як заўсёды, безупынна
праз возера каціўся еал. Дубоўка. Сыходзяц-
ца тут, на стыку двух мацерыкоў — Азіі і
Амерыкі,— стрэчныя вятры і разганяюць
цяжкія валы сеінцовых хеаль. Б. Стральцоў.
3. Суцэльная лінія ваенных умацаванняў.
Хвалёныя непрыступныя валы нямецкай аба-
роны пратараньваліся з ходу магутнымі тан-
кавымі злучэннямі. Васілевіч. // Самкнуты,
шчыльны строй людзей. Рад за радам чоткім
крокам Вал праходзіць малайцоў. Колас.
4. Цыліндр, які перадае рух тым ці іншым
часткам механізма. Вал млына. Вал турбіны.
Грабны вал.
О Агнявы вал — паласа артылерыйскага аб-
стрэлу, якая перамяшчаецца наперадзе ата-
куючага войска.
0 Валам валіць гл. валіць. Дзевяты вал —
а) самая моцная і небяспечная хваля ў ча-
се марской буры (ад міфалагічнага ўяўлен-
ня ліку дзевяць як свяшчэннага); б) сімвал
грознай небяспекі або найболыпага ўздыму
чаго-н. Стаць валам гл. стаць.
ВАЛАВОДЖАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. валаводзіць і стан паводле знач.
дзеясл. валаводзіцца.
ВАЛАВОДЗІЦЦА, -вбджуся, -вбдзішся, -вб-
дзіцца; незак. Разм. Аддаваць залішне многа
часу і ўвагі каму-, чаму-н.; няньчыцца. [Мі-
лоўскі:] — Давайце зараз размяркуем, хто
[хлеб] будзе здаваць, каб на сходзе доўга не
еалаводзіцца з гэтым. Галавач. [Бухгалтар:] —
Распісвайся, і няма калі мне з табой валаво-
дзіцца. М. Стральцоў.
ВАЛАВОДЗІЦЬ, -вбджу, -вбдзіш, -вбдзіць;
незак. Разм. Наўмысна зацягваць вырашэнне
якой-н. справы; валакіціць. [Васіль Ціхана-
еіч:] — I пасеялі б не пазней, калі б гэты
куркуль Пятроў не валаводзіў з насеннем...
Сіўцоў.
ВАЛАВОДНІК, -а, м. Разм. Той, хто вала-
водзіць, зацягвае вырашэнне якой-н. справы.
Добры народ — валаводнікаў не церпіць у
сеаім асяроддзі... «Звязда».
ВАЛАВОКА, -і, ж. Невялікая лясная пеў-
чая птушка атрада вераб’іных шаравата-бу-
рага колеру з кароткім, прыўзнятым хвастом.
ВАЛАВОКІ, -ая, -ае. 3 вялікімі спакойны-
мі вачамі.
[Пераклад грэч. Ьооріз, што літаральна азна-
чае «з вачамі, як у вала».]
ВАЛАВЫ, -ая, -бе. 1. Агульны, узяты цал-
кам, без адлічэння расходаў. Валавы даход.
Валавая прадукцыя прамысловасці. Валавы
збор збожжа.
2. Спец. Масавы. Прылятаюць гогалі ў Па-
лессе рана, звычайна ў сакавіку. Валавы іх
прылёт ідзе ў пачатку або ў сярздзіне краса-
віка. «Весці».
ВАЛАДАР, -а, м. Тое, што і ў л а д а р.
Я птахам адчуваў сябе на вежы, Валадаром
і неба і зямлі. Лойка.
ВАЛАДАРКА, -і, ж. Жан. да валадар.
ВАЛАДАРНІК, -а, м. Тое, што і ў л а д а р-
н і к.
ВАЛАДАРНІЦА, -ы, ж. Жан. да валадарнік.
ВАЛАДАРНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Тое, што
і ўладарнічаць.
ВАЛАДАРНЫ, -ая, -ае. Тое, што і ў л а -
д а р н ы.
ВАЛАКАРДЗШ, -у, м. Лякарства, якое вы-
карыстоўваецца пры захворваннях сэрца і
цэнтральнай нервовай сістэмы.
ВАЛАКІТА, -ы, ДМ -кіце, ж. Нядобрасум-
ленная, бюракратычная зацяжка з канчатко-
вым вырашэннем якой-н. справы. Вялікую
шкоду наносяць валакіта і бюракратызм пры
ўкараненні рацыяналізатарскіх прапаноў.
«Звязда».
ВАЛАКІТНЫ, -ая, -ае. Звязаны з валакі-
тай. Валакітная справа.
ВАЛАКІТЧЫК, -а, м. Разм. Той, хто ства-
рае валакіту, займаецца валакітай.
ВАЛАКІТЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да ва-
лакітчык.
ВАЛАКІЦІЦЬ, -кічу, -кіціш, -кіціць; не-
зак., што. Разм. Наўмысна зацягваць выра-
шэнне якой-н. справы; валаводзіць.
ВАЛАКНІСТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ва-
лакністага. Валакністасць лёну.
ВАЛАКНІСТЫ, -ая, -ае. Які складаецца з
валокнаў; з валокнамі. Валакністыя расліны.
Валакністыя матэрыялы. □ Ой, лянок, лянок
мой чысты, Валакністы, залацісты. Купала.
ВАЛАКНО, -а; мн. валбкны, -аў; н. 1. Ніт-
кападобная эластычная пасма расліннага, мі-
неральнага або штучнага паходжання, з якой
вырабляюць пражу, вату і пад. Ільняныя еа-
локны. Штучнае еалакно. Валокны цэлюлозы.
2. Выцягнутая ў даўжыню клетка расліннай
або жывёльнай тканкі. Валокны драўніны.
Нервовыя валокны.
ВАЛАКОНЦА, -а, н. Ласк. да валакно.
Агнявыя валаконцы Ткуцца ў шоўк чырвоны.
Колас.
ВАЛАКУША, -ы, ж. 1. Прымітыўнае пры-
стасаванне для перавозкі грузаў канём ва
ўмовах бездарожжа — дзве доўгія, змацава-
ныя папярочкамі аглоблі, канцы якіх цягнуц-
ца па зямлі. Да стога [сена] падцягвалі дзвю-
ма валакушамі— таўставатымі жардзінамі,
якія былі прымацаваны да гужоў. Асіпенка.
2. Агульная назва сельскагаспадарчых
прылад для зграбання сена, саломы, выраў-
ноўвання паверхні раллі і сенажаці.
3. Невялікі невад для лоўлі дробнай рыбы.
ВАЛАН, -а, м. 1. Прышыўная палоска лёг-
кай тканіны ў выглядзе фальбоны або бры-
жоў на плацці.
2. У бадмінтоне — спецыяльны шарык.
[Фр. уоіапі.]
ВАЛАНСЬЁН, нескл., м Гатунак карункаў.
[Ад геагр. назвы.]
ВАЛАНЦЁР, -а, м. Уст. Той, хто добра-
ахвотна паступаў на вайсковую службу; доб-
раахвотнік.
[Фр. уоіопіаіге.]
ВАЛАНЦЕРСКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае да-
чыненне да валанцёра.
ВАЛАПЮК, -а, м. Створаная штучным
шляхам мова, якую імкнуліся ў 19 ст. выка-
рыстаць у якасці міжнароднай. // перан.
Разм. Набор незразумелых слоў; тарабарш-
чына.
[Ад англ. вгогЫ — свет і вреесЬ —мова.]
ВАЛАСАТАСЦЬ, -і, ж. Ступень пакрыцця
скуры валасамі.
ВАЛАСАТЫ, -ая, -ае. Пакрыты, аброслы
валасамі. 3 валасатага теару папа зірнулі на
Крушынскага жартаўлівыя еочы. Бядуля. Го-
лыя па локаць рукі [Томі] былі валасатыя, з
рудымі плямінамі. Лынькоў.
ВАЛАСЁНЬ, -сня, м. 1. Паразітычны вадзя-
ны чарвяк, падобны на волас.
2. Хвароба скуры ног у чалавека і жывёлы
ў выглядзе язваў.
ВАЛАСІНА, -ы, ж. Адзінкавы волас.— Доб-
рае лета сёлета будзе. Ураджайнае,— па-
гладжваў рэдкія валасіны барады Хасан. Да--
ніленка.
ВАЛАСІСТЫ, -ая. -ае. Спец. Які мае ва-
лакністую будову. Валасісты азбест.
ВАЛАСКОВЬІ, -ая, -ае. Тонкі, як волас;
капілярны.
ВАЛАСНІК, -а, м. Спец. Тонкае адгаліна-
ванне кораня расліны.
ВАЛАСНІКОВІСТЫ, -ая, -ае. Спец. 3 вялі-
кай колькасцю тонкіх карэньчыкаў. Валасні-.
ковісты корань.
ВАЛАСНІЦА, -ы, ж. Уст. Грубая валася-
ная (шарсцяная) адзежа, якую надзявалі на
голае цела пустэльнікі-манахі ў знак пакоры.
ВАЛАСНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
воласці. Валасное праўленне. Валасны суд,
камітэт. // Які служыць у воласці. Валасны
пісар.
ВАЛАСНЯ, -і, ж. 1. зб. Пасма валасін з'
конскага хваста.
2. Лёска, звітая з такіх валасін. Знайшоў-
шы ладнага чарвяка пад купінай.., [Васіль]
зрабіў насадку, папляваў на яе дзеля рыбац-
кага шчасця і закінуў вуду далей ад берага —
на ўсю еаласню. Якімовіч.
3. зб. Пагард. Калматыя пасмы валасоў ча-
лавека або шэрсці жывёлы; патлы.
ВАЛАСОК, -ска, м. 1. Памянш. да волас
(у 1 знач.); маленькі, кароткі волас.
2. Ніткападобныя варсінкі на скурцы рас-
лін. Каранёвыя валаскі.
3. Тонкая металічная ніць, дроцік у якім-н.
прыборы, механізме. Валаскі [лямпачак] былі
распалены як след, да жоўтага колеру, але
апарат чамусьці маўчаў. Краўчанка.
0 Вісець (ліпець) на валаску (на павуцін-
цы) гл. вісець. На валасок (валаску) ад смер-
ці — вельмі блізка ад смерці. Не раз выпада-
ла быць на валаску ад смерці. Марціновіч.
ВАЛАСЫ гл. волас.
ВАЛАСЯНКА -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Невялікая пеўчая птушка атрада вераб’іных
з тонкай шылападобнай дзюбай.
ВАЛАСЯНКА 2, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Тое, што і ц і п ч а к.
ВАЛАСЯНІЙ, -ая, -бе. Які складаецца з ва-
ласоў. Валасяное покрыва. // Зроблены з ва-
ласоў. Валасяная сетка.
ВАЛАТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак;
ж. Абл. Курган, у якім, паводле народных
уяўленняў оеларусаў, пахаваны легендарныя
асілкі-волаты. На магілцы-валатоўцы Зару-
неюць кветак руні. Зайдзе сонца, узыдзе сон-
ца... Сні, таварыш, аб Камуне! Купала. Я час-
та прыпыняюся каля сталоў, Дзе разлажылі
прадаўшчыцы зёлкі, Сабраныя з усіх лугоў,
палёў, на скрыжаваннях і на валатоўках.
Танк.
ВАЛАТОЎСКІ, -ая, -ае. Тое, што і в о л а -
таўскі. [Жадзейка:]— Спіць маладосць
сном еалатоўскім. Машара. Вось ён стаіць пе-
рад намі валатоўскага росту сібірак. «Звязда».
ВАЛАХАТЫ, -ая, -ае. Абл. Калматы. Нра
бацькаеага бацьку, еалахатага, шыракатвара-
га дзеда Пятра, хадзіла па мястэчку пагалос-
ка. Навуменка.
ВАЛАЦЎГА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -цўзе,
Т -ай (-аю), ж. Разм. Бяздомны чалавек, які
не мае пэўнага прыстанішча і заняткаў; ба-
дзяга. Бежанства зблытала.. [Сёмкавы] разлі-
кі, выбіла з-пад ног падпору і вось — перад..
[Рыгорам] бяздомны валацуга. Гартны. // Ла-
янк. Пра таго, хто любіць валачыцца, цягац-
ца без справы.
ВАЛАЦЎЖНІК, -а, м. Разм. Тое, што і
валацуга.
ВАЛАЦУЖНІЦКІ, -ая, -ае. Разм. Які звя-
заны з валацужніцтвам.
ВАЛАЦЎЖНІЦТВА, -а, н. Разм. Стан, спо-
саб жыцця валацугі. Пратэст у.. асяроддзі
[беспрацоўных] часта прымае пасіўныя фор-
мы: эміграцыя або валацужніцтва па краю ў
пошуках работы. У. Калеснік. // Пагард. Час-
тая перамена месца жыхарства, працы.
ВАЛАЦУЖНІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Разм. Быць валацугам (-ай), не мець паста-
яннага месца жыхарства. // Пагард. Часта
мяняць працу і месца жыхарства; бадзяцца.
ВАЛАЦУЖНЫ, -ая, -ае. Разм. Уласцівы
валацугу (-зе); звязаны з валацужніцтвам;
бадзяжны. Думкі аб Радзіме, аб сваім вала-
цужным жыцці, аб сыне не пакідалі.. [Андрэя
Пятровіча] ні на хвіліну. Скрыпка.
ВАЛАЧАШЧЫ, -ая, -ае. Разм. Які паста-
янна пераходзіць з месца на месца, не маючы
пэўнага прытулку. Валачашчая сука прыбі-
лася сюды і паспела ўжо тут ашчаніцца. Чор-
ны.
ВАЛАЧОБНІК, -а, м. Уст. Песеннік, які хо-
дзіць у велікодныя дні па дварах з вінша-
вальнымі песнямі. Настаў еялікдзень. Пай-
шоў Сцяпанка з іншымі хлапчукамі ў вала-
чобнікі на ўсю ноч. Бядуля.
ВАЛАЧОБНЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае адносі-
ны да валачобнікаў. Валачобныя песні.
/I Уласцівы валачобніку, такі, як у валачоб-
ніка.
ВАЛАЧЫ, -лакў, -лачэш, -лачэ; -лачбм, -ла-
чацё; пр. валбк, -лакла, -лаклб; заг. валачы;
незак., каго-што. 1. Цягнуць волакам, не
адрываючы ад паверхні чаго-н. Галлё для
маскіроўкі неслі з ляска, валаклі за сабой,
прымінаючы траву. Мележ.
2. Несці, везці што-н. цяжкае, з цяжкасцю.
Ускрай дарогі Патапчык валок два еялізныя
мяхі: адзін ён трымаў перад сабою, а другі
за плячамі. Чарнышэвіч. На гасцінцы грука-
тала, там ішлі машыны з прычэпамі. Аўта-
калона валакла лес на сплаў да Віліі. Пташ-
нікаў.
3. Разм. Весці сілком куды-н. [Дзяўчына] не
бачыла, як скруцілі фашысты хлопцу рукі,
як білі яго, як еалаклі ў гестапа. Васілёнак.
4. Разм. Красці. [Маргун:] Праўда, бралі
некаторыя... і з двара валаклі і лес секлі.
Крапіва.
0 Ледзь ногі валачы — тое, што і л е д з ь
ногі цягаць (гл. цягаць).
ВАЛАЧЫЛЬНЫ, -ая, -ае. Які служыць для
валачэння. Валачыльны стан.
ВАЛАЧЫЛЬНЯ, -і, ж. Спец. Стальная дош-
ка для валачэння.
ВАЛАЧЫЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, які зай-
маецца валачэннем.
ВАЛАЧЫЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да ва-
лачылыпчык.
ВАЛАЧЫСЯ, -лакўся, -лачэшся, -лачэцца;
-лачбмся, -лачацёся; пр. валбкся, -лаклася,
-лаклбся; заг. валачыся; незак. 1. Тое, што і
валачыцца (у 1 знач.). // Паволі цягнуц-
ца, сцелючыся над зямлёй. Туман еалокся
над лагчынамі. Чорны. 3 захаду валакліся
калматыя сіваватыя хмары. Сабаленка.
2. Разм. Ісці з цяжкасцю, вельмі павольна;
плесціся. След у след валокся воўк. Лужанін.
Недзе ззаду, цяжка дыхаючы, кашляючы, ва-
локся незнаёмец. Лупсякоў. За санкамі вала-
чэцца прывязаная повадам карова. Бядуля.
ВАЛАЧЫЦЦА, -лачўся, -лбчышся, -лбчыц-
ца; незак. 1. Цягнуцца па зямлі, падлозе
і пад. За трактарамі валачыліся прывязаныя
да іх счэпы з плугоў, барон, культыватараў,
сеялак. Хадкевіч. Крывая тонкая шабля па-
ручніка валачылася па зямлі. Скрыган. // Ха-
дзіць услед за кім-н. Я быў на сёмым небе і
пачаў валачыцца за ім след у след, як абна-
джаны шчанюк. Лужанін.
2. Разм. Вандраваць, блукаць; бадзяцца.
Курачка валачыўся па вёсках і хутарах пад
выглядам шаўца. Чарнышэвіч. [Мікола:] — Ва-
лочыцца тут [Капейка] хутка год. А хто, ад-
куль — так і не дойдзеш да ладу. Брыль.
[Бацька:] — Дзе ты ноч у ноч валочышся? На-
вуменка.
3. за кім. Разм. пагард. Заляцацца. А што
за.. [Варай] валочыцца і пры кожнай сустрэ-
чы чэпіцца да яе гэты белабрысы брыга-
дзір Даніла Анішчык, Вара і не вінавата.
Дуброўскі.
4. Зал. да валачыць (у 4 знач.).
ВАЛАЧЫЦЬ, -лачў, -лбчыш, -лбчыць; не-
зак. 1. каго-што. Тое, што і валачы; роз-
ніца толькі ў тым, што валачыць азначае
дзеянне, якое адбываецца шматразова і ў
розны час. Валачыў воўк, павалаклі і ваўка.
Прыказка.
2. што. Разм. Насіць (пра адзенне). Скінь
лахманы, што доўгія векі, Ты валачыла з
кастры, з палыну. Купала.
3. перан., што. Весці бязрадаснае, цяжкае
жыццё. [Старац:] Ганьба таму, хто, радзіў-
шыся ў ярме, валочыць яго пакорна. Купала.
Гэта была гнедая, яшчэ не да смерці худая
кабылка, якраз тая гарапашніца, што вало-
чыць сялянскую горкую долю. Брыль.
4. што. Спец. Рабіць валачэнне. Валачыць
дрот.
ВАЛАЧЭННЕ, -я, н. Спец. Апрацоўка ме-
талу шляхам працягвання праз конусападоб-
ныя адтуліны. Валачэнке дроту, труб.
ВАЛЕЙБАЛІСТ, -а, М -сце, м. Ігрок у ва-
лейбол.
ВАЛЕЙБАЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да валейбаліст.
ВАЛЕЙБОЛ, -а, м. Спартыўная гульня ў
м^ч, які перакідваецца цераз сетку ад адной
каманды да другой.
[Англ. моІІеу-ЬаІІ.]
ВАЛЕЙБбЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да валейбола. Валейбольная пляцоўка.
Валейбольны мяч. Валейбольная каманда.
ВАЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле дзеясл.
валіць (у 6 знач.).
ВАЛЁНТНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Уласцівасць
атама аднаго элемента далучаць да сябе пэў-
ную колькасць атамаў другога элемента. Да-
датная валентнасць. Ніжэйшая валентнасць.
[Ад лац. уаіепя. уаіепіія — які мае сілу.]
ВАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад валіць (у 1, 6 знач.).
2. у знач. прым. Ссечаны, спілаваны. Ва-
лены лес.
3. у знач. прым. Зроблены шляхам валення.
Валены абутак. Валеныя еырабы.
ВАЛЁТ, -а, М -лёце, м. Малодшая фігура
ў ігральных картах. Званковы еалет.
[Фр. уаіеі.]
ВАЛЕЦ гл. вальцы.
ВАЛЁНКІ, -нак; адз. валёнак, -нка, м. Зі-
мовы абутак, боты, зваленыя з шэрсці.
ВАЛІДОЛ, -у, м. Лекавы прэпарат (вадкі
або ў таблетках), які выкарыстоўваецца для
расшырэння сасудаў, заспакаення нервовай
сістэмы і папярэджання рвоты.
ВАЛІК, -а, м. 1. Памянш. да вал (у 4
знач.). Тут размяшчаўся цэлы друкарскі кам-
бінат, які выпускаў сотні тысяч экземпляраў
газет, часопісаў, кніг, брашур, і яны суцэль-
ным патокам плылі з-пад еалікаў ратацый.
Хадкевіч.
2. Прадаўгаватая цыліндрычнай формы па-
душка канапы, тахты і пад.
3. Ална з частак жаночай прычоскі.
ВАЛІЦЦА, валюся, -валішся, -валіцца; не-
зак. 1. Падаць на зямлю, вывальвацца. [Сця-
пан] ідзе і дастае з-за абраза каляндар, ад-
туль валіцца на зямлю фатаграфія. Купала.
Рукі.. [Зосіны] калаціліся, і лён валіўся на
зямлю. Крапіва. // Падаць, трацячы апору;
рушыцца. Валяцца дрэеы, зламаныя выбухо-
еымі хзалямі. Мележ. Прыемна назіраць, як
кланяецца камбайну збажына, як планкі ма-
тавіла хапаюць сцябліны, і яны, падрэзаныя,
валяцца на транспарцёр. Шамякін. // Хутка
апускацца, лажыцца на што-н. ад стомы, змо-
ранасці. Ад рання да позняй ночы працаеалі
жанчыны, а потым валіліся на салому ў сваіх
катухах. Маўр.
2. Схіляцца, нізка апускацца. [Габрусь:] —
А дзе яна, сіла тая, калі ногі ледзь тры-
маюць, калі галава на грудзі валіцца? Шынк-
лер.
3. Зал. да валіць (у 1, 2, 3 і 6 знач.).
0 Ад (з) ветру валіцца — пра слабасіль-
нага чалавека, які ледзь стаіць на нагах.
Валіцца з ног — падаць ад стомы, зморана-
сці, хваробы. Валіцца з рук — а) аб нежа-
данні, няўменні працаваць; аб адсутнас-
ці зацікаўленасці ў працы; б) выпадаць з
рук ад стомы, хвалявання. Матка яшчэ за-
віхалася, калі .. [Апейка] прыязджаў, бы і
не чула стомы, а ў бацькі ўсё валілася з
рук. Мележ. 3 горла валіцца — тое, што і з
горла лезе (гл. лезці). Цераз горла валіц-
ца — у вялікай колькасці, шмат. Шапка ва-
ліцца гл. шапка.
ВАЛІЦЬ, валю, валіш, валіць; незак. 1.
каго-што. Прымушаць упасці; абарочваць, пе-
ракульваць. Вура еаліць лес. о Лявон хапае
Ганецкага за плечы і валіць на зямлю. Козел.
// што. Сячы, пілаваць (лес, дрэвы). Прый-
шлі туды лесарубы і пачалі без разбору еа-
ліць дуб, граб, ясень і іншыя каштоўныя па-
роды дрэў. Гурскі. // перан.; каго. Разм. Гу-
біць у мностве (пра хваробы).
2. што. Кідаць, скідаць што-н. у вялікай
колькасці; складаць без разбору. Валіць зям-
лю. □ Самалёты ўсё еалілі і валілі бомбы на
Ласіны брод. Асіпенка.
3. што на каго. Разм. Перакладаць (работу,
адказнасць, віну і пад.) на каго-н. Валіць ві-
ну на другіх. □ [Міхась:]— Ты ж сама такую
гамонку павяла. А цяпер на мяне валіш.
Б. Стральцоў.
4. Разм. Імкліва ісці, рухацца натоўпам, па-
токам. Сёння нават у царкву мала хто ішоў,
валілі да Канцавога. Карпюк. Фурманкі ва-
ляць. Пыл-завея Курыць, бы ўзрушыўся ві-
хор. Колас. // Паднімацца, падаць у вялікай-
колькасці. 3 вокнаў еаліў чорны дым, языкі
агню шугалі ўверх. Гурскі. 3 мяне ў снег сця-
кала вада і валіла пара, быццам маю вопрат-
ку абліў хто варам. Карпюк. Снег валіць такі,
што фарамі прабіць нельга. Кулакоўскі.
5. заг. валі(це). Разм. Ужываецца ў сэнсе;
ідзі(це). Стараста.. зашпіліў пад расхрыста-
ным кажухом камізэльку еерхнім гузікам на
ніжнюю дзірку і перабягаў з-пад акна да ак~
на...— Мацеей, еечарам на сход еалі! Чорны.
6. што. Качаючы, размінаючы, рабіць
шэрсць, сукно болып шчыльным, цвёрдым.
3 суседніх вёсак людзі неслі і везлі часаць
еоўну і валіць сукно. Сабаленка.
0 Валам валіць — ісці, рухацца натоўпам,
суцэльнай плынню. Валам валіў народ да
нас [?/ тэатр]. Вярцінскі. Валіць з хворай га-
лавы 'на здаровую — сваю віну перакладваць
на таго, хто не мае ніякіх адносін да яе.
[Моцкін:] Таварыш Гарошка, не валіце з хво-
рай галавы на здаровую. Такі нумар не прой-
дзе. Макаёнак. Валіць (усё) у адну кучу —
змешваць неаднолькавыя рэчы, з’явы, не ба-
чыць розніцы паміж імі. Валіць цераз пень ка-
лоду — рабіць што-н. абы-як, як папала.
ВАЛКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.,
што. Зграбаць скошаную збажыну, траву і
пад. ў валкі. Разбівае, валкуе, нават складае
ў копы гатовае сена самая маладая калгасная
брыгада— піянеры і школьнікі. Якімовіч.
ВАЛКІ, -ая, -ае. Разм. Які добра і хутка
ўвальваецца. Валкая шэрсць. Валкае сукно.
ВАЛЛЕКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 вялікім
валляком. Валлекаватыя пеліканы рохкаюць
са свінячай пацешнасцю. Брыль.
ВАЛЛЁ, -я, н. Пашыраная частка страва-
вода ў птушак, малюскаў і насякомых для
накаплення ежы.
ВАЛЛЁВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
валля.
ВАЛЛЯК, -а, м. 1. Пашырэнне шчытапа-
добнай залозы пры базедавай хваробе.
2. Разм. Адвіслыя складкі падбародка.
3. Тое, што і в а л л ё. Пярэсты прыгажун,
надзьмуўшы валляк, пакручваўся на адным
месцы і ўсё еуркатаў, вуркатаў. Даніленка.
ВАЛЛЯКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да валляка.
ВАЛЛЙСТЫ, -ая, -ае. 3 вялікім валлём.
ВАЛОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вала. Валовая скура. // Такі, як у вала. Ва-
ловая шыя.
0 Валовыя вочы гл. вока.
ВАЛОДАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. валодаць.
ВАЛОДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., кім-
чым. 1. Ўмець абыходзіцца з чым-н., умела
карыстацца чым-н. Валодаць зброяй. Вало-
даць шпагай. □ Лагуновіч вельмі любіць
тэхніку і людзей, якія валодаюць ёю даска-
нала. Казека. // Добра ведаць якую-н. справу,
быць майстрам у якой-н. галіне. [Васіль] ва-
лодаў цяслярскай справай, быў нядрэнным
мулярам і плытагонам. Няхай. Андрэй Вуй-
скі так валодаў ням-ецкай моеай, як не вало-
далі ёю многія немцы. Шамякін.
2. Падпарадкоўваць сваёй уладзе, волі,
удлыву; кіраваць. Валодаць аўдыторыяй. //
Ахопліваць (пра пачуцці, імкненні, думкі).
[Турсевіч:]— I нейкія асаблівыя думкі пачы-
наюць валодаць табою. Колас. Валодала мной
у той час юнацкае імкненне шукаць прыго-
жых, сапраўды ідэальных людзей. Навуменка.
3. Дзейнічаць, рухаць часткамі свайго цела.
Убачыўшы катэры, матросы з апошняй сілы
падаліся насустрач, але стомленыя рукі ўжо
слаба валодалі. Кулакоўскі. [Дубік] далонь
ушчэнт пашчапаў, тры пальцы, кажа, вало-
даць не будуць. Скрыган. Часта перад тым,
як ісці дадому.., [Захар Зынга] ужо ледзьве
еалодаў нагамі. Чорны.
4. Мець у сваёй уласнасці, уладаць. Вало-
даць маёмасцю. // Мець якія-н. якасці, улас-
цівасці. Не толькі ў нашым сяле, а і ў сусед-
ніх лічылася, што Нямко валодае незвычай-
най сілай. Кулакоўскі.
0 Валодаць пяром — умець выразна і пе-
раканаўча выказваць свае думкі на паперы.
Валодаць сабою — трымацца спакойна ў лю-
бых абставінах.
ВАЛОК, -лка, м. 1. Доўгая града згрэбенага
сена, збажыны і пад. Працавалі дружна:
жанчыны зграбалі сена ў валкі, мужчыны
складалі ў копы і падносілі іх на насілках да
адонкаў. Сабаленка.
2. Цыліндрычны вал невялікіх памераў.
ВАЛОКА, -і, ДМ -лбцы; Р мн. -лбк; ж. Уст.
Былая мера зямлі (каля 20 дзесяцін, прыбліз-
на 21 га). [Балота] займае велізарную плошчу,
валок на дзесяць. Колас.
ВАЛОСКІ, -ая, -ае. У выразе: валоскі
арэх — тое, што і грэцкі арэх (гл. арэх).
ВАЛОСНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Тое, што і ка-
пілярнасць.
ВАЛОСНЫ, -ая, -ае. Спец. Тое, што і к а -
пілярны. Валосная трубка.
ВАЛОССЕ, -я, н., зб. 1. Шэрсць, волас жы-
вёлы. Хлапчанё сядзела на мураўцы каля
прызбы сваёй хаты і старанна разблытвала
доўгае конскае валоссе. Кулакоўскі.
2. Разм. Валасы. На няголеным твары.. [Пі-
ліпоўскага] выбівалася рыжаватае валоссе.
Чорны.
ВАЛОЎНЯ, -і, ж. Уст. Хлеў для валоў.
ВАЛОЧНІК, -а, м. Уст. Заможны селянін,
які меў у сваім уладанні валоку зямлі.
ВАЛОШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Травяністая расліна сямейства складанаквет-
ных, якая расце звычайна ў азімых пасевах
і цвіце сінімі кветкамі; васілёк. 3 густога ле-
су жыта.. вытыркалі ўперад сінія галоўкі
цыбатае валошкі. Гартны.
ВАЛОШКАВЫ, -ая, -ае. Сіні, колеру ва-
лошкі. Валошкавыя вочы.
ВАЛТАРНІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант,
які іграе на валторне.
ВАЛТОРНА, -ы, ж. Медны духавы музыч-
ны інструмент у выглядзе спіральна сагнутай
трубы з шырокім раструбам.
[Ад ням. ХУаІсІЬогн — паляўнічы рог.]
ВАЛТУЗІЦЦА, -тўжуся, -тўзішся, -тўзіцца;
незак. Разм. 1. Рабіць хуткія, бязладныя, ха-
атычныя рухі, дурэючы або стараючыся вы-
зваліцца з якога-н. становішча. Вельмі забаў-
на было глядзець, як маленькія шэрыя труся-
няткі валтузіліся ў клетцы, куляліся адзін
цераз аднаго. Краўчанка. Узбягаю на ганак,
бачу — валтузіцца нехта ў мяшку. Машара.
// Змагацца доўга з пераменным поспехам.
Шкірман ускаквае, хапае Касарэвіча загруд-
кі. Ё’е кулаком.. Той дужы таксама — абодва
падаюць на падлогу, валтузяцца. Навуменка.
2. Доўга займацца якой-н. справай; важдац-
ца, корпацца. Пакуль.. [Росцік] еалтузіўся са
скорасцямі, Якаў рыўком адкрыў яго кабіну
і з-пад носа выхапіў ключы. Кулакоўскі. Вал-
тузіцца са старой сеткай болей не было сэнсу.
Новікаў.
ВАЛТУЗІЦЬ, -тўжу, -тўзіш, -тўзіць; не-
зак., каго. Разм. 1. Тармасіць, тузаць, Нехта
схапіў.. [Засмужца], еыеалак на бераг, валту-
зіў, каб вярнуць к жыццю. Мележ. // Тузаю-
чы, штурхаючы, біць каго-н. Накінуліся жаў-
неры на дзеда Талаша і пачалі яго еалту-
зіць, стараючыся паваліць старога. Колас.
2. перан. Бесперастанку турбаваць.— Хіба
я ведаю, дзе той доктар? — развёў хлопец ру-
камі, і ў яго голасе было многа пратэсту:
«Што вы маеце да мяне? I так мяне ўчора
валтузілі, не давалі бацьку пахаваць!» Чорны.
ВАЛТУЗНЯ, -і, ж. Разм. 1. Шумны бязлад-
ны рух. На двары суседняй будкі валтузня,
крыкі каманды, ляскат зброі. Навуменка. Ка-
лі і хацеў ушыцца сюды хлопец, то нямала
было валт.узні і піску. Вітка.“
2. Справа, якая патрабуе многа ўвагі, тур-
боты. [Турцэвіч:]— Зброю павезлі?— Павезці
то павезлі, але колькі было валтузні,— рас-
казваў Залескі. Гурскі.
ВАЛЎЙ, -я, м. Жаўтавата-белага колеру з
увагнутай шапкай грыб сямейства сыраежка-
вых.
ВАЛЎН, -а, м. Вялікі камень — абломак
горнай пароды. Рухаючыся з поўначы на поў-
дзень, вялікія масы лёду драбнілі цвёрдыя
пароды, цягнулі іх з сабою і пакідалі на сва-
ім шляху буйныя валуны, дробныя каменні...
і пясок. В. Вольскі.
ВАЛЎННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
валуноў. Валунная града.
ВАЛЫНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. 1.
Духавы народны музычны інструмент, зроб-
лены з трубак, устаўленых у скураны мяшок;
ДУДа.
2. перан. Зацяжная справа; важданіна. Дэ-
таль невялічкая, а валынкі многа. «Звязда».
0 Цягнуць валынку гл. цягнуць.
ВАЛІЯНПІЧЫК, -а, м. Музыкант, які іграе
на валынцы.
ВАЛЬДІПНЭП, -а, м. Тое, што і с л о н к а.
[Ням. \Уаі(І8сЬперіс.]
ВАЛЬЁРА, -ы, ж. Абгароджаная пляцоўка
для ўтрымання жывёлы, птушак. У вальеры..
[янот] прывык есці з кармушкі гатовы харч,
які прыносіў яму чалаеек. В. Вольскі.
[Фр. уоііёге.]
ВАЛЬНАДЎМЕЦ, -мца, м. Той, хто вызна-
чаецца вальнадумствам.
ВАЛЬНАДУМНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты
вальнадумствам, схільны да вальнадумства.
ВАЛЬНАДУМСТВА, -а, н. Крытычныя або
негатыўныя адносіны да пануючых палітыч-
ных, рэлігійных поглядаў, ладу. Праяўленнем
еальнадумстеа, перадавых поглядаў Скарыны
было выданне ім «Бібліі» на жывой народнай
мове. Алексютовіч.
ВАЛЬС, -а, м. 1. Плаўны парны танец трох-
дольнага размеру. Пары кружацца ў еальсе.
2. Музычны твор трохдольнага размеру.
Канцэртны вальс А. Глазунова.
[Фр. чаізе.]
ВАЛЬСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак.
Танцаваць вальс, кружыцца ў вальсе. Можна
было.. па-ранейшаму весела і лёгка вальса-
ваць, успамінаючы нашу ваенную маладосць,
падпяваючы пра тую месячную ноч, якая не
была ніколі нашай... Брьтль.
ВАЛЬТАЖ, -ў, м. Устарэлая назва напру-
жання ў электрычным ланцугу ў вольтах.
ВАЛЬТАМЕТР, -а, м. Прылада для вызна-
чэння колькасці электрычнасці.
ВАЛЬТМЁТР, -а, м. Прылада для вымярэн-
ня напружання электрычнага току.
ВАЛЬТЫЖОР, -а, м. Коннік, які добра ва-
лодае вальтыжыроўкай.
[Фр. чоШ§епг.]
ВАЛЬТЫЖЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе;
незак. Спец. Займацца вальтыжыроўкай.
ВАЛЬТЫЖЫРОВАЧНЫ, -ая, -ае. Спец.
Прызначаны для вальтыжыроўкі.
ВАЛЬТЫЖЫРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн.
-рбвак; ж. Спец. Гімнастычныя практыка-
ванні ў час язды на кані вярхом.
ВАЛЬТЭРАЎСКІ, -ая, -ае. У выразе: валь-
тэраўскае крэсла (уст.) — глыбокае крэсла з
высокай спінкай.
[Ад уласн. імя.]
ВАЛЬТЭР’ЯНЕЦ, -нца, м. Гіст. Паслядоўнік
Вальтэра; вальнадумец,
ВАЛЬТЭР’ЯНСТВА, -а, н. Гіст. Рэлігійнао
і палітычнае вальнадумства, звязанае з філа-
софскімі поглядамі Вальтэра.
ВАЛЬФРАМ, -у, м. Хімічны элемент, цяж-
кі тугаплаўкі метал серабрыста-белага ко-
леру.
[Ад уласн. імя.]
ВАЛЬФРАМАВЫ, -ая, -ае. 3 прымессю
вальфраму. Вальфрамавая руда. // Зроблены з
вальфраму. Вальфрамавая ніць.
ВАЛЬЦАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вальцаваць.
ВАЛЬЦАВАЦЦА, -цўецца; незак. Зал. да
вальцаваць.
ВАЛЬЦАВАЦЬ, -цўю, -цўеш, -цўе; незак.,
што. Пракатваць, плюшчыць, малоць і пад.
паміж вальцамі. Вальцаеаць ліставое жалеза.
Вальцаваць пшаніцу.
ВАЛЬЦОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да вальцоўкі. Вальцовачная машына.
Вальцовачны цэх.
ВАЛЬЦОВЫ, -ая, -ае. Абсталяваны валь-
цамі. Вальцовы млын. // Зроблены пры дапа-
мозе вальцаў. Вальцовы памол.
ВАЛЬЦОЎКА, -і, ДМ -цбўцы; Р мн. -цбвак;
ж. Разм. 1. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
вальцаваць.
2. Машына, абсталяваная вальцамі.
3. Вальцовы млын.
4. Пшанічная мука першага гатунку.
ВАЛЬЦОЎШЧЫК, -а, м. Рабочы, які абслу-
гоўвае вальцовачныя машыны.
ВАЛЬЦОЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да валь-
цоўшчык.
ВАЛЬЦЫ, -аў; адз. валеп, -льца, м. І.Прэс
у выглядзе двух або некалькіх цыліндраў,
валкоў або конусаў, якія верцяцца ў розных
напрамках і служаць для пракаткі, драблення
чаго-н. Пракатныя вальцы. // Машына, асноў-
най рабочай часткай якой з’яўляюцца такія
вальцы.
2. Разм. Вальцовы млын.
[Ад ням. ТГаІге — вал, цыліндр, каток.]
ВАЛЭНДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. Разм. 1. Доўга важдацца з кім-, чым-н.
[Юстын:] — Ну, сам падумай: толькі і ведай,
што цягай з крыніцы ваду, ды з харчамі ва-
лэндайся. Стаховіч.
2. Хадзіць, пераходзіць з месца на месца
без асаблівай патрэбы, прычыны; бадзяцца,
валачыцца. [Антось:] — Запрагай, і каб мне..
тут ніхто лішні не еалэндаўся. Бажко. Адны
[людзі] працуюць, другія валэндаюцца па ву-
ліцы без работы. Карпюк.
ВАЛЮНТАРЫЗМ, -у, м. I. Ідэалістычная
плынь у філасофіі, якая аб’яўляе волю вы-
шэйшым, творчым прынцыпам быцця, перша-
асновай усяго існага.
2. Прызнанне волі, а не розуму рашаючым
фактарам псіхічнай дзейнасці чалавека.
[Ад лац. уоіппіагінз — валявы.]
ВАЛЮНТАРЫСТ, -а, М -сце, м. Паслядоў-
нік валюнтарызму.
ВАЛЮНТАРЫСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Заснава-
ны на валюнтарызме; уласцівы валюнтарыз-
му. Валюнтарыстычныя тэорыі. Валюнтары-
стычны светапогляд.
ВАЛЮНТАРКІСЦКІ, -ая, -ае. Уласцівы ва-
люнтарысту.
ВАЛЮТА-ы, ДМ -люце, ж. 1. Асноўная
адзінка грашовай сістэмы якой-н. краіны.
2. Тып грашовай сістэмы. Залатая валюта.
3. зб. Грошы замежных краін, якімі кары-
стаюцца ў міжнародных разліках. Замежная
валюта.
[Іт. уаініа — цана.]
ВАЛЮТА2, -ы, ДМ -люце, ж. Скульптур-
нае аздабленне ў выглядзе спіральнага завіт-
ка з кружком у цэнтры.
[Ад іт. уоініа — завіток.]
ВАЛГОТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
валюты *. Валютная палітыка. Валютны курс.
ВАЛЮТЧЫК, -а, м. Разм. Той, хто займа-
ецца незаконнымі валютнымі аперацыямі.
ВАЛЮТЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да ва-
лютчык.
ВАЛЮХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. Ідучы, перавальвацца з боку на бок.
3 неба церусіў дождж, і па вуліцы, бы мядз-
ведзі, валюхаліся ў вывернутых кажухах
дзядзькі, непаваротлівыя, прыгорбленыя. Са-
чанка.
ВАЛЮХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Тое, што і валюхацца. Па калючым ір-
жышчы валюхалі спакойна вароны. Бядуля.
ВАЛЮШ, -а, м. Тое, што і валюшня.
ВАЛЮШНІК, -а, м. Той, хто займаецца ва-
леннем сукна, шэрсці.
ВАЛЮШНЫ, -ая, -ае. ПрызНачаны для ва-
лення сукна. Валюшныя машыны.
ВАЛЮШНЯ, -і, ж. Майстэрня, у якой ва-
ляць сукно, шэрсць; валюш.
ВАЛЯВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
волі (у 1 знач.). Рашучасць і валявая вы-
трымка заўсёды былі спадарожнікамі гераіз-
му. Кулакоўскі. // 3 цвёрдай воляй, характа-
рам. Валявы і смелы чалавек.
ВАЛЯР’ЯН, -у, м. Травяністая расліна ся-
мейства валяр’янавых, карэнне якой выкары-
стоўваецца ў медыцыне.
ВАЛЯР’ЯНАВЬІ, -ая, -ае. 1. Які мае адно-
сіны да валяр’яну. Валяр’янавае карэнне.
// Прыгатаваны з валяр’яну. Валяр’янавы на-
стой.
2. у знач. наз. валяр’янавыя, -ых. Сямейст-
ва двухдольных шматгадовых травяністых
раслін.
ВАЛЯР’ЯНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Разм. Ва-
ляр’янавыя каплі. Над.. [Марынкай] нахіліла-
ся жанчына ў белым халаце, у пакоі запахла
нашатырным спіртам і валяр’янкай. Хадке-
віч.
ВАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Ляжаць у беспарадку,
бязладна, як папала, не на месцы. Усюды на
падлозе валяўся хатні скарб—рашоты, адзе-
жа, кублы. Лупсякоў. [Юткевіч] ляжаў на ней-
кай старасвецкай канапе,.. каля канапы ва-
ляўся ягоны англійскі шынель. Мікуліч. //
Ляжаць без ужытку. Каля адрынкі пад стра-
хою У дзеда Юркі сіратою Валяўся човен
так, без дзела. Колас.
2. Лежачы, пераварочвацца з боку на бок.
[Гарлахвацкі:] Вы, напэўна, самі не раз на-
глядалі, як нашы свінні ахвотна валяюцца ў
брудных лужах. Крапіва.
3. Разм. Ляжаць, нічога не робячы. Цэлымі
днямі Марынка валялася на ложку, чытала,
глядзела тзлевізар. Шыцік. // Доўга ляжаць
у пасцелі з прычыны хваробы, ранення. Ва-
ляцца ў шпіталях.
0 Ад ветру валяцца — ледзь стаяць на
нагах ад слабасці. На дарозе (зямлі, доле,
абы-дзе) не валяецца — дарма не дастаецца.
ВАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. каго-
што. Нахіліўшы, абарочваць; перакульваць.
Вура валяе стагі.
2. заг. валяй(це). Разм. Ужываецца ў якас-
ці пабуджэння да дзеяння. [Дырэктар:] — Зна-
чыць, так рашыў?.. Што ж, валяйі Марці-
новіч.
ВАЛЯШЧЫ, -ая, -ае. Разм. Які ляжыць
і без ужытку, нікому не патрэбны; непры-
годны, заваляшчы.
ВАМ гл. вы.
ВАМШР, -а, л«. 1. У павер’ях некаторых
еўрапейскіх народаў — мярцвяк, які ноччу
выходзіць з магілы, каб смактаць кроў лю-
дзей.
2. Бязлітасны эксплуататар; крывасмок.
Капайце яму, далакопы, Каб у яе халодны
жвір Упаў навек тыран Еўропы, Крывавы
прывід і вампір. Колас.
3. Род буйных кажаноў.
[Ням. Уашріт.]
ВАНАДЫЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да ванадыю. // 3 прымессю ванадыю. Вана-
дыевая сталь.
ВАНАДЫЙ, -ю, м. Хімічны элемент, ту-
гаплаўкі метал светла-шэрага колеру.
[Лац. Уапайіпш.]
ВАНДАЛ, -а, м. 1. толькі мн. (вандалы,
-аў). Старажытнагерманскае племя, якое за-
ваявала частку Рымскай імперыі і разграбіла
і Рым.
2. Той, хто разбурае помнікі культуры, мас-
тацтва; варвар. // Пра некультурнага, груба-
га, цёмнага чалавека.
[Лац. уашіаіі.]
ВАНДАЛІЗМ, -у, м. Няшчаднае разбурэн-
не, знішчэнне помнікаў культуры, мастацтва.
ВАНД39ЛАК, -лка, м. Разм. Клунак. На
паўстанку было малалюдна: усяго некалькі
чалавек — хто з чамаданам, хто з вандзэл-
кам —• сядзелі на лаўках пад клёнамі, ды ля
агароджы стаяла фурманка. Хадкевіч.
[Польск. уурхеіек.]
ВАНДРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. вандраваць.
ВАНДРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; незак.
1. Падарожнічаць, рабіць падарожжа. Трэба
часцей вандраваць па роднай краіне, трэба
больш яе вывучаць! В. Вольскі. // Разм. Доўга
хадзіць, ездзіць дзе-н.; блукаць. Кожны дзень
пасля школы.. [вг/чяі] вандравалі па мястэчку.
Чарнышэвіч. Усюды ў прысадах зелянелі
ўжо вербы, за вёскаю на паплавах, у лужы-
нах вады, вандравалі даўганогія буслы. Луп-
сякоў. // Разм. Пераходзіць ад аднаго да дру-
гога, з аднаго месца ў другое на працягу
доўгага часу (аб прадметах, з’явах і пад.).
3 вуснаў у вусны вандравала навіна [аб пры-
ездзе гасцей]. Бядуля.
2. Жыць, часта мяняючы месца жыхарства,
пастаянна перамяшчацца; бадзяцца. Калек-
тыў увесь час «жыў на калёсах», еандраваў
па вёсках і мястэчках. «ЛіМ». Каб зарабіць,
я летам з бацькам Па розных еёсках еандра-
ваў. Журба.
3. Весці неаселы спосаб жыцця, пераяз-
джаць з месца на месца; качаваць. Перша-
бытныя людаі не мелі сталага жыхарства і
ўвесь час вандравалі з месца на месца гру-
памі.
ВАНДРОВЕЦ, -рбўца, м. Разм. Тое, што і
вандроўнік. Шапку зняў [сын] і глянуў
моўчкі на сваю старую хатку, дзе хусцінкай
церла вочы Па сынах-вандроўцах матка. Ду-
боўка.
ВАНДРОВІПІЧА, -а, н. Месца вандроўкі,
прыстанішча вандроўнікаў. / вось ужо за
мной рака, Агні вандровішчаў знаёмых,
I вось мой цень на ледніках, I голас на вяр-
шынях стромых! Танк.
ВАНДРОЎЕ, -я, н. Тое, што і вандро-
в і ш ч а.
ВАНДРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн. -рбвак;
ж. Тое, што і вандроўніцтва. Дарога
была недалёкай, і Стась нават шкадаваў, што
так хутка канчалася яго вандроўка. Вітка.
ВАПДРОЎНІК, -а, м. 1. Чалавек, які ванд-
руе, падарожнічае. Вось у гэтае мястэчка і
накіраваліся нашы вандроўнікі— Лабановіч
і Садовіч. Колас.
2. Той, хто часта мяняе месца жыхарства,
пастаянна знаходзіцца ў дарозе. Міхаіл
Сярмяжка лічыць, што яго шлях будаўніка-
вандроўніка не надта доўгі. Дадзіёмаў.
3. Той, хто вядзе неаселы спосаб жыцця;
качэўнік. Жывёлаводы-вандроўнікі.
ВАНДРОЎНІЦА, -ы, ж. Жан. да вандроў-
нік.
ВАНДРОЎНІЦКІ, -ая, -ае. Уласцівы ванд-
роўніку, звязаны з вандроўніцтвам. Вандроў-
ніцкае жыццё. Вандроўніцкі шлях. // Неабход-
ны для вандроўніка, вандравання. Вандроў-
ніцкі рыштунак.
ВАНДРОЎНІЦТВА, -а, н. 1. Падарожжа.
Вандроўніцтва ў далёкія краіны.
2. Пастаянныя пераходы, пераезды з месца
на месца; бадзянне. [Пракопа] не пакідала
думка: знайсці сабе прыпынак на свеце, а на
сваё вандроўніцтва ён глядзеў, як на часовую
з’яву. Колас.
ВАНДРОЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які часта пера-
ходзіць, пераязджае з месца на месца. Ванд-
роўны статак жыеёлы. Вандроўны кравец. □
У лазняку спынілася нейкая вандроўная
групка немцаў, што адступалі да Вярэзіны...
Мележ. // Які працуе не на пастаянным
месцы; перасоўны. Вандроўны тэатр.
2. Уласцівы вандроўніку, звязаны з вандра-
ваннем; вандроўніцкі. Вандроўнае жыццё.
3. Які не мае аселасці, вандруе з месца на
месца; качэўны. Вандроўныя плямёны.
ВАНІЛІН, -у, м. Пахучае арганічнае рэчы-
ва, якое знаходзіцца ў стручках ванілі або
атрымана штучным спосабам.
ВАНІЛЬ, -і, ж. 1. Трапічная расліна ся-
мейства архідных з пахучымі пладамі.
2. зб. Сушаныя плады гэтай расліны, якія
ўжываюцца ў кулінарыі і парфумерыі.
ВАНІЛЬНЫ, -ая, -ае. Уласцівы ванілі. Ва-
нільны пах. // 3 ваніллю. Ванільнае марожа-
нае. Ванільныя сухары.
ВАНІТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. ванітаваць (у 1 знач.).
ВАНІТАВАЦЬ, -тўе; безас., незак. Разм. 1.
Пра стан моташнасці, рвоты. [Алеся] ваніта-
вала, але ён перамагаў гэта і піў датуль, па-
куль пляшка не апусцела. Чарнышэвіч.
2. перан. Разм. Пра пачуццё агіды да каго-,
чаго-н.
ВАНІТЫ, -аў; адз. няма. Разм. Тое, што
вывяргаецца са страўніка пры ванітаванні,
рвоце.
ВАННА, -ы, ж. 1. Вялікая прадаўгаватая
пасудзіна для мыцця, купання. Дзіцячая ван-
на. Мыцца ў ванне. // Спец. Пасудзіна рознай
формы і памеру для вадкасці, у якую апус-
каюць розныя прадметы пры іх апрацоўцы.
2. Працэс мыцця, купання ў такой пасудзі-
не. Прыняць гарачую ванну.
3. Лячэбна-прафілактычны сродак. Паветра-
ныя ванны. Сонечныя ванны.
[Ням. М’апне.]
ВАННЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
ванны (у і знач.). // Абсталяваны ваннамі.
Ванныя памяшканні.
2. у знач. наз. ванная, -ай (-ае), ж. Пакой,
прызначаны для ванны (у 1 знач.). [Яраш]
распрануўся і, памыўшы ў ваннай рукі, за-
глянуў на кухню. ПІамякін. [Інжынер:] —
У мяне ўся сям’я — я ды жонка, а далі ў но-
вым катэджы аж трьг пакоі з ваннай: жыві,
калі ласка. Даніленка.
ВАНТА гл. ванты.
ВАНТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вантаў (у 2 знач.). Вантавы мост. Вантавыя
канструкцыі.
ВАНТРАБЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Каўбаса, зробленая з вантробаў (у 2 знач.).
ВАНТРОБА, -ы, ж. 1. Разм. Чэрава, жы-
вот. Нямала прагная папоўская вантроба па-
глынула народнага дабра. «Звязда».
2. толькі мн. (вантрббы, -аў). Унутраныя
органы грудной клеткі і жывата. Адным
узмахам нажа ад сябе.. [Мая] разразала сраб-
рысты жывот судака, паварочвала нож лязом
угару і ходам рукі назад тронкамі вычышча-
ла вантробы. Дуброўскі.— I лісіца тут была,
на свежаніну з’явілася,— дадаў.. [Дзямід], па-
казваючы на зямлю,— а над вантробамі крум-
качы пастараліся. В. Вольскі.
0 Пераесці (ад’есці) вантробы каму гл.
пераесці.
ВАНТРОБНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вантробаў.
ВАНТЫ, -аў; адз. ванта, -ы, ж. Спец. 1.
Снасці, пры дапамозе якіх умацоўваюцца мач-
ты з бартоў.
2. Элемент вісячай канструкцыі.
[Ад гал. \уапі — канат.]
ВАНЬКА-ЎСТАНЬКА, ванькі-ўстанькі, м.
Дзіцячая лялька, якая здольна сама ўставаць,
калі яе выводзяць з вертыкальнага станові-
шча.
ВАПЕЛЬНІК, -а, м. Разм. Рабочы, што зда-
бывае вапняк, вапну.
ВАПЕЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вапельні.
ВАПЕЛЬНЯ, -і, ж. Печ для выпальван-
ня вапны з вапняку.
ВАПЕННЫ, -ая, -ае. Тое, што і в а п -
н а в ы.
ВАПНА, -ы, ж. Рэчыва белага колеру, якое
здабываецца з вапняку. Даламітная еапна.
□ Сцены будынкаў і платы ад вуліцы пабе-
лены вапнай. Козел.
О Гасіць вапну гл. гасіць. Гашаная вап-
на — вапна, атрыманая ў выніку спалучэн-
ня нягашанай вапны з вадой. Нягашаная
вапна — вапна ў бязводным стане.
ВАПНАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. вапнаваць.
ВАПНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вапнаваць.
ВАПНАВАЦЦА, -нўецца; незак. Зал. да
вапнаваць.
ВАПНАВАЦЬ, -нўю, -нўеш, -нўе; незак.,
што. Спец. Уносіць у глебу вапну. Вапнаваць
падзолістую глебу.
ВАПНАВЫ, -ая, -ае. Звязаны з вырабам
вапны. Вапнавы завод. Вапнавая печ. // У са-
стаў якога ўваходзіць вапна. Вапнавыя ўгна-
енні. Вапнавая еада.
ВАПНАЎКА, -і; ДМ -цы; Р мн. -вак; ж.
Аднагадовая і шматгадовая травяністая, ра-
дзей кустовая, расліна сямейства гваздзі-
ковых.
ВАПШШЧА, -а, н. Месца, дзе капаюць
вапняк.
ВАПНЯК, -ў, м. Асадкавая горная парода,
якая мае ў саое вапну.
ВАПНЯКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вапняку. Вапняковыя пароды. // Зроблены
з вапняку. Вапняковыя пліткі.
ВАПНЯРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Яма або спецыяльная пасудзіна, у якой га-
сяць вапну.
ВАР, -у, м. 1. Вада ў стане кіпення, ускі-
пеўшая гарачая вада. [Аннушка:]—Выпі ва-
ру з маліннікам. Я табе драбок цукру знайду.
Няхай.
2. перан. Разм. Спёка, гарачыня. Сіняе неба
ўсё сонцам заліта. Полудзень. Вар. Цішыня.
Дожджыку просіць зялёнае жыта. Прагне ва-
ды ярына. Колас.
3. Спец. Вараная смала.
0 Варам варыць гл. варыць. Як варам аб-
дало гл. абдаць.
ВАРАГ гл. варагі.
ВАРАГАВАЦЬ, -гўю, -гўеш, -гўе; незак.
Разм. Быць у непрыязных адносінах. [Ці-
ток:] — Не дай божа, ці ж мы ўвесь век з та-
бою варагаваць будзем? Лобан.
ВАРАГІ, -аў; адз. вараг, -а, м. Старажыт-
наруская назва жыхароў Скандынавіі, якія
ў 9—10 стст. рабілі паходы на Русь для ганд-
лю і рабаўніцтва, а таксама служылі ў кня-
жацкіх дружынах.
ВАРАЖБА, -ы, ж. Дзеянне паводле дзеясл.
варажыць (у 1 знач.).
ВАРАЖБІТ, -а, М -біцё, м. Той, хто зай-
маецца варажбою.
ВАРАЖБІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да варажбіт.
ВАРАЖБІТНЫ, -ая, -ае. У выразе: вараж-
бітная песня гл. песня.
ВАРАЖСКІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да варагаў. Варажскія плямёны.
ВАРАЖЫЦЬ, -ражў, -рбжыш, -рбжыць;
незак. 1. Адгадваць будучае або мінулае па
картах, лініях рукі і пад. К твайму аконцу
каля ганка Падходзіць варажыць цыганка.
Багдановіч. [Ліза] з Наталяю дасталі з-за люс-
тэрка растрыбушаную, як вата, калоду карт
і варажылі. Чорны. Варожаць сёстры. Над лу-
чынай Льюць воск у поўнае вядро. Бялевіч.
2. Меркаваць, рабіць здагадкі. [Люба:]— Ча-
лавек дзесяць перапытала. Адны гавораць,
паехалі на Рудню, другія — к Дняпру. Вось
тут і варажы. Шамякін. [Панас і Галіна] ва-
ражылі, як будзе заўтра, ці прыйдуць на
свята сяляне з суседніх вёсак. Галавач. [На-
чальнік заставы:] —Што тут доўга варажыць,
Хочаш разам з намі жыць? А. Александровіч.
3. Прадракаць, прадказваць. [Дзед:]— Прый-
дуць дні, аб якіх вякі варажылі, Пра якія ў
казках адно гаварылі. Танк. Мой дзед ведаў
прыкметы надвор’я. 3 вечара, гледзячы ўгору,
варажыў пагоду на раніцу. Грамовіч. Зязюлі
варожаць і кнігаўкі жаляцца, I глушаць усіх
салаўі. Панчанка.
4. Разм. Вабіць, зачароўваць. I чаруе, і ва-
рожыць шаўкавістая трава. Хведаровіч.
1 струны на гуслях, 1 струны у сэрцы, Як во-
кліч у пушчы, Завуць і еарожаць. Бядуля.
5. перан. Разм. Па-майстэрску, падобна ча-
раўніку, працаваць над чым-н. [Скульптар]
варажыў над пластылінам. Скрыган.
0 Бабка надвае варажыла гл. бабка '.
ВАРАЖ9ННЕ, -я, н. Тое, што і в а р а ж -
б а. Святкі ішлі далей: у танцах, пераапра-
наннях, варажэннях, у палёце санак, ахута-
ных вясёлкавым снежным пылам. Карат-
кевіч.
ВАРАКУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак;
ж. Сінягорлая птушка атрада вераб’іных, су-
стракаецца ў невялікай колькасці пераважна
ў сырых месцах, зарослых хмызняком або
дробным лісцевым лесам.
ВАРАН, -а, м. Род буйных яшчарак, якія
водзяцца ў паўдпёвых краінах.
ВАРАНЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вараніць.
2. Слой вокіслу, утвораны на паверхні ме-
талічнага прадмета шляхам награвання або
хімічнай апрацоўкі.
ВАРАНЁЦ, -нцў, м. Ядавітая травяністая
расліна сямейства казяльцовых з чырвонымі
або чорнымі ягадамі.
ВАРАНЁНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вараніць.
2. у знач. прым. Пакрыты слоеіц варанення
(у 2 знач.). Толя сядзіць на носе чайкі і на
ўзбраенні яго — доўгі лёгенькі шост і «іжаў-
ка» дзядзькі Антося, якая ляжыць на брызен-
це плашч-палаткі, прыемна пабліскваючы ва-
ранёнай сталлю ствалоў. Брыль.
ВАРАНІЦЬ, -раню, -рбніш, -рбніць; незак.,
што. Утвараць на паверхні металічных прад-
метаў (сталі, чыгуну) тонкі слой вокіслу
чорнага, цёмна-сіняга або карычневага коле-
ру; чарніць.
ВАРАННЁ, -я, н., зб. 1. Чарада варон. Над
свежай раллёй каркала і круцілася, ходзячы
за плугамі, вараннё. Краўчанка.
2. перан. Разм. Пра зайздросных, прагных
людзей, якія імкнуцца пажывіцца чужым
дабром. Тут папаўся раннім ранкам Партызан
Камінскі. Незлічона наляцела Варання ліхога.
Хведаровіч.
ВАРАНОК, -нка, м. Від ластаўкі. У гарад-
ской ластаўкі, варанка, хвост такой жа фор-
мы, як і ў беражанкі, а грудка, брушка і шыя
зусім белыя. В. Вольскі.
ВАРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр..
ад варыць.
2. у знач. прым. Прыгатаваны пры дапамо-
зе варкі. Вараная бульба. □ На ўсю хату за-
пахла варанай капустай. Ваданосаў.
3. у знач. наз. варанае, -ага, н. Тое, што>
зварана для яды. Застолле ў ляснічага бага-
тае: смажанае, варанае — навалам. Навумен--
ка. На сталах былі навалены цэлыя геры роз-
нага смажанага, варанага і печанага. Бя-
Дуля.
0 Ні печаны ні вараны гл. печаны.
ВАРАНБІ, -ая, -6е. 1. Чорны (звычайна пра
масць коней). Спацелы вараны стаеннік нер-
вова грыз цуглі. Шамякін.
2. у знач. наз. вараны, -бга, м. КонЬ такой
масці. А калі у ясны поўдзень Не вярнуся
зноў, 3 поля бітвы сцежку знойдзе Вараны
дамоў. Танк.
<> Пракаціць на варапых гл. пракаціць.
ВАРАНЯІІЯ і ВАРАНЯНЁ, -няняці; мн. -ня-
няты, -нянят; н. Птушаня вароны.
ВАРАНЯЧЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае адно-
сіны да вароны. Птушанё разяўляла рот і жа-
ласна папісквала, паўтараючы той харак-
тэрны гук, які ўласцівы ўсяму варанячаму
роду. Якімовіч.
ВАРАТАР, -а, м. Ігрок, які абараняе варо-
ты ў спартыўных гульнях. Стралою з аднаго
кутка ў другі праносіўся мяч; варатары міту-
сіліся ля варот. Шахавец.
ВАРАЦІЛА, -ы, м. Разм. Чалавек, які ва-
рочае вялікімі справамі; дзялок. Фінансавыя
варацілы. □ Пасля вяселля.. [Хурс] пускаў
ужо ў [аб]арот у разоў тры большыя грошы і
выразна ўжо вырас у вялікага варацілу.
Чорны.
ВАРАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для вар-
кі, выварвання. Варачны цэх. Варачны кацёл.
ВАРВАР, -а, м. 1. Гіст. пагард. Назва, якая
давалася старажытнымі грэкамі і рымлянамі
суседнім з імі народам, якія стаялі на ніжэй-
шай ступені культурнага развіцця.
2. Некультурны, неадукаваны чалавек. Ка-
ланізатарам было выгадна аб’явіць афрыкан-
цаў «варварамі», каб абгрунтаваць сваю «цы-
вілізатарскую» місію. «ЛіМ». // Жорсткі, бяз-
літасны чалавек. Фашысцкія варвары.
[Грэч. ЬагЬагоз — не грэк, чужаземец.]
В4РВАРСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да варвара (у 1 знач.). Варварскія плямёны.
2. Некультурны, невуцкі. Варварскія адно-
сіны да помнікаў мастацтва. // Жорсткі, бяз-
літасны, дзікі. Каб адпомсціць за ўцёкі не-
калькіх дзесяткаў палоннікаў, гітлераўцы
прыдумалі для ўсіх астатніх варварскае па-
каранне. Пятніцкі.
ВАРВАРСТВА, -а, н. 1. Невуцкія, абыяка-
выя адносіны да культурных каштоўнасцей.
Глыбокае крывадушша і ўласцівае буржуаз-
най цывілізацыі варварства выступаюць пе-
рад нашым позіркам у аголеным выглядзе,
калі мы гэтую цывілізацыю назіраем не ў ся-
бе дома, дзе яна набывае рэспектабельныя
формы, а ў калоніях, дзе яна выступае без
усякіх пакрыццяў. Маркс. // Жорсткасць, бяз-
літаснасць, бесчалавечнасць. Варварства фа-
шысцкіх акупантаў.
2. Гіст. Устарэлая назва другога перыяду
гісторыі чалавецтва (уведзена ў карыстанне
вучоным Л. Морганам). Парная сям’я ўзнікла
на мяжы паміж дзікасцю і еарварстеам, у
большасці ўжо на вышэйшай ступені дзікас-
ці, толькі дзе-нідзе на ніжэйшай ступені вар-
варства. Энгельс.
ВАРВАРЫЗМ, -а, м. Запазычанае ці ство-
ранае па ўзору якой-н. іншай мовы слова або
выраз, які парушае нормы дадзенай мовы.
[Грэч. ЬагЬагізшоз.]
ВАРВОЛЬ, -ю, м. Тое, што і в о р в а н ь.
Антось агледзеў тут прылады, Калёсам добра
даў «памады», Густога дзёгцю і варволю. Ко-
лас. Дым гэты змяшаўся з пахам вымазаных
варволем папоўскіх ботаў. Чорны.
ВАРВОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да варволю. // Прызначаны для варволю.
Варвольная бочка.
ВАР’ЕТЭ, нескл., н. Эстрадны тэатр лёгка-
га жанру.
[Фр. уагіёіё.]
ВАР’ІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вар’іраваць.
ВАР’ІРАВАЦЦА, -руецца; незак. 1. Віда-
змяняцца, перайначвацца. Песня, перадаючы-
ся з вуснаў у вусны, змянялася, вар’іравала-
ся; некаторыя матывы губляліся, некаторыя
набывалі новае гучанне. Шкраба.
2. Зал. да вар’іраваць.
ВАР’ІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.,
што. Відазмяняць, даваць новыя варыянты,
перайначваць. Вар’іраваць песню. Вар’іраваць
практыкаванні.
ВАРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. варыць.
ВАРКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. варкаваць.
ВАРКАВАЦЬ, -кўе; незак. Тое, што і б у р -
к а в а ц ь. Было чуваць, як на страсе варку-
юць галубы. Алешка. Яна [маці] з ім [сынам]
ціхенька варкуе — Няхай гудзе, смачней за-
сне. Колас.
ВАРКАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. варкатаць.
ВАРКАТАЦЬ, -кбча; незак. 1. Муркаць
(пра ката).
2. Буркаваць. На хібах стрэх, на вешалах
пад стрэхамі хат варкаталі галубы. Гартны.
ВАРКАТЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Які любіць вар-
катаць.
2. Ціхі, мяккі, пяшчотны (пра голас).
ВАРКАТНЙ, -і, ж. Разм. 1. Мурканне. Ка-
ціная варкатня.
2. Буркаванне. Галубы пад страхою вялі
сваю ціхую пяшчотную варкатню. Броўка.
ВАРКАТУН, -а, м. Той, хто любіць варка-
таць, хто заўсёды варкоча. I злуецца варка-
тун, На свой лёс, на макрату. Шушкевіч.
ВАРКІ, -ая, -ае. Разм. Які скора і добра'
варыцца.
ВАРМА, прысл. У выразе: варма варыць
гл. варыць.
ВАРОЖАСЦЬ, -і, ж. Адносіны і дзеянні,
прасякнутыя непрыязнасцю, нянавісцю. Са-
ша адкінулася, і вочы яе бліснулі праз слёзы
іскрамі гневу і варожасці. Шамякін. Варо-
жасць — самае горшае ў свеце людскім па-
чуццё. Вярцінскі.
ВАРОЖЫ, -ая, -ае. 1. Вельмі непрыязны,
поўны варожасці, нянавісці. Варожыя адно-
сіны. Варожы позірк. □ Лес рабіўся больш і
болын непрыхільным, чужым, .. варожым.
Колас. // Які знаходзіцца ў стане варожасці.
Варожыя класы.
2. Непрыяцельскі. Хутка танкі прарваліся
ў варожы тыл. Мележ. Вестка аб акружэнні
з хуткасцю маланкі даляцела і да варожай
абароны, наганяючы смяртэльны жах і дэзар-
ганізуючы абарону. Якімовіч.
ВАРОНА, -ы, ж. 1. Птушка сямейства
крумкачовых з чорна-шэрым або чорным апя-
рэннем. Вароны на балоце — гаспадар на ра-
боце. Прыказка.
2. перан. Разм. Пра нерастаропнага, не-
хлямяжага чалавека.
0 Белая варона — пра чалавека, які рэз-
ка выдзяляецца чым-н. сярод іншых. Варон
страляць (лавіць, лічыць) гл. страляць. Варо-
на загуменная — тое, што і варона (у 2
знач.). Дурная варона (лаянк.) —пра чалаве-
ка, які нешта недагледзеў, не зразумеў, выя-
віў сваю нерастаропнасць. (Як) мокрая варо-
на — пра збянтэжанага, разгубленага чала-
века.
ВАРОНІН, -а, Які належыць вароне. Варо-
ніна гняздо. Вароніны яйцы.
ВАРОНІЦЬ (звычайна ў інф. або заг.); не-
зак. Разм. Быць нерастаропным, зяваць. Ця-
пер не варонь, паварочвайся і рыхтуйся сыхо-
дзіць. Жычка.
ВАРОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Яма, утвораная разрывамі снарадаў, мін і
пад. У варонках ад снарадаў поўна ржавай
вады. Гурскі. Яшчэ да залпаў.. [Андрэй] заў-
важыў непадалёку свежую варонку ад бомбы.
Кулакоўскі.
ВАРОТНІЦА, -ы, ж. Тое, што і п а д в а -
р о т н і ц а. Сабака моўчкі вылез з-пад варот-
ніцы і, віляючы хеастом, пачаў лашчыцца.
Галавач.
ВАРОТЦЫ, -аў; адз. няма. 1. Памянш. да
варбты; невялікія вароты.
2. Уваход у двор пры варотах або пры бра-
ме; брамка, веснічкі. Тут пачуўся званок,
бразнулі варотцы і з’явіўся збянтэжаны Ула-
дзімір Кавальскі. Хведаровіч.
ВАРОТЫ, -аў; адз. няма. 1. ІПырокі пра-
езд у сцяне, плоце, які закрываецца створка-
мі або закладваецца жардзінамі. У варотах
мільганулася жаночая постаць з вёдрамі. Ко-
лас. Гумно на двое варот — не гумно, а гмах.
Чарнышэвіч. // Створкі, якімі закрываецца
такі праезд. Вароты ў двор ужо былі насцеж
адчынены. Краўчанка. Падышлі [браты] да
сцяны, а ў ёй жалезныя вароты на замку.
Якімовіч.
2. У спартыўных гульнях — строга акрэс-
леная і вылучаная частка прасторы на полі,
якая абараняецца кожнай камандай. Фут-
больныя вароты. □ Пачалася гульня. Мы пе-
.радавалі мяч адзін аднаму, потым білі па ва-
ротах. Васілёнак. // Вузкі праход паміж ска-
ламі (на моры, у гарах). Карскія вароты.
Байдарскія вароты.
3. перан. Пункт, праз які ажыццяўляецца
інтэнсіўная сувязь з навакольным светам.
Марскія вароты. □ Брэсцкі вакзал вобраз-
на называюць еаротамі нашай Радзімы.
«Звязда».
4. Спец. Месца ўваходу ў які-н. орган ці
выхаду з яго крывяносных і лімфатычных
сасудаў. Вароты печані.
0 Ад варот паварот гл. паварот. Вароты
пірагамі падпёрты дзе, у каго — пра бага-
тае прывабнае месца. Не лезці ні ў якія ва-
роты гл. лезці.
ВАРОЧАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. варочаць 2.
ВАРОЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад варочаць 2
ВАРОЧАЦЦА', -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вярпуцца '.
ВАРОЧАЦЦА 2, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Паварочвацца, пераварочвацца з боку
на бок. Доўга не мог [Л/гкіта] заснуць, усё
варочаўся з боку на бок, скідаючы з сябе
коўдру. Галавач. // Разм. Рухацца, варушыц-
ца. Тыя, хто ведаў, што ў зале еось-вось па-
вінна паявіцца дэлегацыя сялян, неспакойна
варочаліся, аглядаліся і гэтым парушалі ці-
шыню. Барашка.
2. Круціцца, вярцецца. Магчыма, там гры-
міць пярун? Ці дзе варочаюцца жорны? Ду-
боўка. Хвалі злосна штурхалі нязграбную
лодку, яна цяжка варочалася на адным мес-
цы, увесь час памыкаючыся стаць бокам пад
вецер. Зарэцкі.
3. Хіліцца, нахіляцца на бок. Марцін ішоў
з аднаго боку, Гілёрык — з другога і дзяржалі
вулей, каб ён не варочаўся. Колас.
4. Зал. да варочаць2 (у 1—3 знач.).
ВАРОЧАЦЬ ', -аю, -аеш, -ае. Незак. да вяр-
нуць >.
ВАРОЧАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. што.
Перамяшчаць, пераварочваць з боку па бок
што-н. цяжкае. Варочаць бяреенні, мяшкі. а
На дварэ яшчэ грымела, нібы там хто варо-
чаў каменне. Ваданосаў. Цэлую ноч Васілю
снілася, што ён арэ: варочае і варочае велі-
зарныя глыбы. Кулакоўскі. // перан.; што і
без дап. Выконваць цяжкую работу. [Маза-
вецкі:]— Ты адно націскай на.. [Гушку], і ён
табе, як вол, будзе работу варочаць. Чорны.
// што. Паварочваць другім бокам, варушыць.
Варочаць сена. □ Хто пёк сала, хто еарочаў
у прыску бульбу, а хто лежачы, напяваў сам
сабе песню... Нікановіч.
2. што. Валіць на бок, перакульваць. А па-
ны варочаюць кублы, куфры ў хаце, растра-
саюць усё. Нікановіч.
3. што, чым. Круціць вакол восі. Гукаў цяг-
нік, здаволены адпраўкай, варочаў коламі
хутчэй штораз. Гілевіч. // Круціць, павароч-
ваць у розныя бакі. [Захар Зынга] падбег да
варот, выхваціў з рук чалавека пісьмо, доўга
варочаў яго ў руках. Чорны.
4. перан.; чым. Разм. Распараджацца; кі-
раваць. Варочаць мільёнамі. Варочаць спра-
вамі.
0 Варочаць мазгамі — абдумваць, разва-
жаць. Горы варочаць — выконваць работу,
якая патрабуе вялікіх намаганняў. Ледзь ва-
рочаць языком — з вялікай цяжкасцю, вель-
мі павольна гаварыць.
ВАРСАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызна-
чаны для варсавання. Варсавальная машына.
ВАРСАВАЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, які
займаецца варсаваннем.
ВАРСАВАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вар-
савалыпчык.
ВАРСАВАННЕ, -я, н. Спец. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. варсаваць.
ВАРСАВАНЫ, -ая, ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад варсаваць.
ВАРСАВАЦЦА, -сўецца; незак. Зал. да
варсаваць.
ВАРСАВАЦЬ, -сўю, -сўеш, -сўе; незак., што.
Спец. Рабіць варсістым, начэсваць ворс.
ВАРСАНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Аднакр. да варсаць.
ВАРСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Абл. Ты-
каць, пароць канцом чаго-н. Калі мы пачалі
варсаць у грубку палкамі, тхор палез у ко-
мін. «Маладосць».
ВАРСІНІСТЫ, -ая, -ае. Пакрыты варсінка-
мі. Варсіністая абалонка.
ВАРСІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. 1.
Валасок ворсу.
2. Тонкі валасок на паверхні раслінных і
жывёльных арганізмаў. Шырокая агрубелая
далонь з цьмянымі варсінкамі і сінімі набрак-
лымі вузламі [вен.] адбілася на бліскучай па-
верхні кафейніка. Хадкевіч.
3. Спец. Мікраскапічны выраст на слізістай
абалонцы тонкіх кішак, праз які ўсмоктваюц-
ца пажыўныя рэчывы.
ВАРСІСТЫ, -ая, -ае. Пакрыты ворсам; з
густым ворсам. Варсістае сукно.
ВАРСОЎКА, -і, ДМ -сбўцы; Р мн. -сбвак;
ж. Дзеянне паводле знач. дзеясл. варсаваць.
ВАРСЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Высокая травяністая расліна сямейства вар-
сянкавых, суквецце якой выкарыстоўваецца
пры варсаванні.
ВАРСЯНКАВЫЯ, -ых. Сямейства двух-
дольных раслін, да якога адносяцца варсянка,
сівец, пауночнік і інш.
ВАРТА -ы, ДМ -рце, ж. 1. Група людзей,
прызначаная ахоўваць каго-, што-н. На ўсіх
дарогах, якія вялі ў атрад, была пастаўлена
ўзмоцненая варта. Сіняўскі.
2. Вартаванне, абавязкі па ахове чаго-н.
Заступіць на еарту. □ Набраў Іван цэлы
жмут лучынак і пайшоў на варту. Якімовіч.
3. Месца, пункт вартавання; пост. Паста-
віць на варту.
О Ганаровая варта — воінскае падраздзя-
ленне ці група асоб, выстраеныя для аддан-
ня пашаны (у гонар) каму-н.
<0 Быць (стаяць) на варце гл. быць. Па-
садзіць пад варту гл. пасадзіць. Узяць пад
варту гл. узяць.
ВАРТА2, безас. ў знач. вык. 1. з інф. Не-
абходна, трэба; мае сэнс; карысна. [Ня:лаў-
скг.’] — Вам, малады чалавек, варта было ад-
пачыць. Мурашка. Не варта абуджаць у сэр-
цы тое, што перагарэла, адышло і пакінула
толькі пачуццё жалю аб незваротным. Дуб-
роўскі.
2. каму. Па заслугах, так і трэба. Варта..
[Свеце], няхай не скача, што каза. Пташнікаў.
3. з інф. У саставе складаных сказаў аба-
значае ўмову хуткага з’яўлення наступных
падзей. Варта, затаіўшыся, пастаяць адну
хвілінку, каб адчуць, якім поўным жыццём
жыве зімовпя пушча. Краўчанка. Гэтаму..
вобразу маё ўяўленне надавала розныя фор-
мы і змест, варта было толькі затрымацца на
іх.. даўжэй. Колас.
0 Гэта нікуды не варта; куды гэта вар-
та — вельмі кепска; непрыстойна.
ВАРТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вартаваць (у 1 знач.).
ВАРТАВАЦЦА, -тўецца; незак. Зал. да
вартаваць.
ВАРТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак., ка-
го-што. 1. Ахоўваць, сцерагчы каго-, што-н.
Вартаваць грамадскае дабро. о Вартуй свой
край з усіх старон; Шануй, як скарб любімы.
Глебка.
2. Падсцерагаць, чакаць з’яўлення каго-,
чаго-н. Павярні ты направа, К гэтай сіняй
вярбе: Прытаілася ў травах, Смерць вартуе
цябе. Бялевіч. Рыбак не спіць, рыбак не
дрэмле, А ўсё вартуе зручны час. Колас.
ВАРТАВЙ, -ая, -бе. 1. Прызначаны для
варты. Вартавая вышка. Вартавыя пункты.
□ Вартавы катэр увайшоў у бухту і кінуў
якар. Хомчанка. // Звязаны з нясеннем вар-
ты. Вартавая служба.
2. у знач. наз. вартавы, -бга, м. Той, хто
стаіць на варце. Пры хаце застаўся адзін
толькі вартавы, ён жа і перакладчык. Брыль.
Патржанецкі прыйшоў у лагер ужо вечарам.
Ніхто не сустрэў яго. Ніякіх застаў, ніякіх
вартавых не было. Чарнышэвіч.
ВАРТАСНЫ, -ая, -ае. Спец. Звязаны з
вартасцю, грашовы. Вартасныя адносіны.
ВАРТАСЦЬ, -і, ж. 1. Каштоўнасць, цана
(пра грашовыя знакі, цэнныя паперы). Аблі-
гацыя вартасцю ў дзесяць рублёў.
2. Кошт чаго-н. у грашовых адзінках. Ацэ-
начная камісія вокам прыкідвала вартасць
пазвожанай маёмасці. Скрыган.
3. Спец. Грамадска неабходная праца, за-
трачаная на вытворчасць тавару і ўвасобле-
ная ў гэтым тавары. Закон вартасці.
4. перан. Станоўчая якасць, важнасць; зна-
чэнне. Іншы раз здараецца, што недаацэнка
або пераацэнка мастацкіх вартасцей твора вя-
дзе да парушэння перспектывы літаратурнага
працэсу. Шкраба. Вайны прайшоў я полымя і
змрок. I мне вядома добра міру вартасць.
Зарыцкі. // часцей мн. З’явы, прадметы, якія
маюць вялікае значэнне.— Чалавек жыве дзе-
ля дабра, для служэння праўдзе, каб ствараць
нейкія вартасці жыцця і каб быць карысным
для іншых,— сказаў Турсевіч. Колас.
О Прыбавачная вартасць — частка варта-
сці тавару, якая ствараецца працай наём-
ных рабочых і прысвойваецца эксплуататар-
скімі класамі. Спажывецкая вартасць —
здольнасць тавару задавальняць якую-н. па-
трэбу пакупніка.
ВАРТАЎНІК, -а, м. Чалавек, які ахоўвае
што-н. Каля крамы мясцовага сельпо ходзіць
начны вартаўнік, паглядае на вокны, што све-
цяцца ў познюю пару, ды прыслухоўваецца
да мернага пастуквання паравіка. Шахавец.
ВАРТАЎНІЦА, -ы, ж. Жан. да вартаўнік.
ВАРТАЎНІЦТВА, -а, н. Разм. Служба вар-
таўніка.
ВАРТАЎНІЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак;
ж. Разм. Жанчына, якая прыбірае школу і
наглядае за ёю; тэхнічка.
ВАРТАЎНІЧЫ, -ая, -ае. 1. Які прызнача-
ны для вартаўніка, належыць яму. Вартаўні-
чая будка.
2. у знач. наз. вартаўнічы, -ага, м. Тое,
што і вартаўнік.
ВАРТОЎНЯ, -і, ж. Разм. Памяшканне для
вартаўніка; старожка. Яшчэ да вайны тут
[на паляне] стаяла вартоўня лесніка. Сачанка.
ВАРТЫ, -ая, -ае; варт, -а, 1. Які заслугоў-
вае чаго-н. Варты ўвагі, жалю. □ [Ветэрынар]
гляне Дэрашу ў зубы і адразу ўбачыць, чаго
конь варты. Якімовіч. А сёння сталі хлеб дзя-
ліць, прыпомнілі, чаго хто варты. Дудар. //
Які адпавядае каму-, чаму-н. Партсход пры-
знаў Паўла Дэшку вартым высокай годнасці
камуніста. Дуброўскі. Паэма «Курган» займае
вартае месца не толькі сярод твораў Я. Ку-
палы, але і ва ўсёй беларускай літаратуры.
Шкраба. // Каштоўны, дарагі. 3 дзедавых
слоў выходзіла, што цяпер ні зеера еартага
не засталося ў лесе, ні рыбы ў балоце. Мележ.
2. у знач. наз. вартае, -ага, н. Тое, што мае
значную вартасць; добрае. [Васіль Пятровіч:]
— Загінулі ўсе [будынкі врліцы), і невядома,
калі давядзецца працаваць над чым-небудзь
вартым... Карпаў.
0 Адзін другога варты гл. адзін. Гроша
ломанага не варты — не мае ніякай вартасці,
каштоўнасці, ніякага значэння. Куды (чаго)
гэта варта? — ужываецца пры адмоўнай эма-
цыянальнай ацэнцы чаго-н. Не варты вы-
едзенага яйца — пра што-н. вельмі дробяз-
нае, нікчэмнае. Нікуды (нічога) не варты —
вельмі дрэнны. Чаго варты! — ужываецца
пры высокай эмацыянальнай ацэнцы чыіх-н.
якасцей. Шкурка вырабу не варта гл.
шкурка.
ВАРУНКІ, -аў; адз. варўнак, -нка, м. Аб-
ставіны, умовы. Не лёгкімі былі варункі жыц-
ця ў Азаркевіча. Гурскі. Хвіліну жанчыны
моўчкі пазіралі адна на адну, і кожная з іх
намагалася ўспомніць дакладна варункі бы-
лых сустрэч. Мікуліч.
[Ням. УУаіігппд.]
ВАРУХЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Які рухаец-
ца, варушыцца; трапяткі. Па той бок ракі
чорнай варухлівай плямай то распаўзаліся,
то зноў збіраліся ў чародку шпакі. Асіпенка.
У варухлівым святле акрэсліўся кружок цы-
ферблата. Мележ.
ВАРУХНУЦЦА, -нуся, -нёшся, -нёцца;
-нёмся, -няцёся; зак. Аднакр. да варушыцца
(у 1, 2 знач.). Хлопцы былі так стомлены,
што ім не хацелася нават варухнуцца. Маўр.
ВАРУХНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак., што, чым. Аднакр. да варушыць (у 1,
2 знач.). Не варухне абвялым лістом клён
на ўзбочыне дарогі, не адзавецца птушка.
Навуменка.
0 Вухам не варухнуць (не павесці) — не
звярнуць ніякай увагі.
ВАРУШКІ, -ая, -бе. Абл. Рухлівы. [Анэта]
ўвішная была жанчына. Вясёлая, бойкая, ва-
рушкая. Скрыган.
ВАРУШЫЦЦА, -пушўся, -рўшышся, -рў-
шыцца; незак. 1. Прыходзіць у ледзь прык-
метны рух ад чаго-н. Ледзь варушылася лісце
ліпавых прысад — кроны іх цямнелі ў святле
электраліхтароў. Хадкевіч. // Рабіць рухі, ша-
вяліцца. Лявон сярдзіта варушыцца ў сене:
сухая пацяруха сыплецца за шыю. Сачанка.
На губах настаўніка заўсёды блукае стомле-
ная ўсмешка, і ён стараецца захаваць яе, і ад
гэтага варушыцца левы вус. Чарнышэвіч.
2. Кішэць, знаходзіцца ў хаатычным руху
(пра вялікую колькасць людзей, жывёл). Ка-
ля.. [негра] стаяў кошык, у якім варушыліся
ядавітыя змеі. Арабей. // Праяўляць прыкме-
ты ажыўлення. Перон варушыўся, нібы мура-
вейнік. Васілевіч.
3. перан. Разм. Займацца чым-н., актыўна
дзейнічаць. Калі трэба было рабіць што ў
полі, ці з’ездзіць куды на людзі, то гэтым
займаўся бацька: не такі ўжо і стары, вару-
шыўся яшчэ як мае быць. Скрыган. // Ажыў-
ляцца, праяўляць актыўнасць (пра думкі, па-
чуцці і пад.). Першы момант анямення
.. прайшоў, і думкі мае пачалі крыху вару-
шыцца. Колас. 1 толькі недзе там, у глыбіні
душы, балюча варушылася ўчарашняя крыў-
да. Гамолка.
4. Разм. Ехаць, ісці (звычайна павольна).
Тралейбус, здавалася, ледзь варушыўся, а
прыпынкі былі доўгія, як знарок. Дамашэвіч.
5. заг. варушы (це) ся. Разм. Ужываецца
пры пабуджэнні да дзеяння. [Скіба:] Вару-
шыцеся, не давайце сябе ў крыўду, не забы-
вайце, што вы — людзі. Крапіва.— Но-о, гня-
ды, варушыся! — ляснуў ляйчынаю стары.
Гурскі.
6. Зал. да варушыць (у 1, 3 знач.).
ВАРУШЫЦЬ, -рушў, -рўшыш, -рўшыць;
незак. 1. каго-што. Дакранаючыся да чаго-н.,
прыводзіць у рух. Ціхі вецер вее I траву ва-
рушыць. Астрэйка. // перан.; што. Выводзіць
са стану спакою, узбуджаць. Словам дакор-
ным маці боль несціханы варушыць. Глебка.
А як яны еарушылі, пераварочвалі сэрца, гэ-
тыя салаўі. Васілевіч.
2. чым. Рухаць павольна, злёгку. На другім
канцы стала, загарнуўшы кніжку, бязгучна
варушыла губамі Наташа — вучыла верш.
Шахавец.
3. што. Злёгку разграбаць; пераварочваць.
Варушылі зерне, каб яно падсыхала, пераеей-
еалі, сартавалі. Скрыган. Каржакаваты з аб-
ветраным тварам і пышнымі вусамі мужчына
час ад часу варушыць суком падгарэлае па-
ленне. Курто.
0 Варушыць (круціць) мазгамі (гала-
вою) — разважаць, абдумваць. 3 зямлёю кло-
пат быў еялікі. Прыйшлося ездзіць да Хады-
кі Ды варушыць і галавою Над гэтай справай
грашавою. Колас. Варушыць памяць — напа-
мінаць аб кім-, чым-н.
ВАРУШ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. варушыць.
ВАРФАЛАМЁЕЎСКІ, -ая, -ае. У выразе:
Варфаламееўская ноч гл. ноч.
ВАРШТАТ, -а, М -таце, м. 1. Спецыяльна
абсталяваны стол для ручной сталярнай, сля-
сарнай і інш. работы. Слясарны варштат. Ша-
вецкі варштат.
2. Разм. Стан для красён. У чатырнаццаць
год.. [Гліцэра] села за еарштат ткаць сурвэты
і ручнікі і пакінула хадзіць на спеўкі.
С. Александровіч.
3. Уст. Станок. Загрукацелі звонка тры но-
выя дрылявыя варштаты. Мурашка.
ВАРШТАТНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да варштата. Варштатная дошка. Варштат-
ныя ціскі.
ВАРЫВА, -а, н. Разм. Вараная рэдкая
страва. Саша стаяла каля прыпечка, як на
варце, падкладала ў агонь трэскі, здымала з
варыва пену. Шамякін. // зб. Вараныя стра-
вы, варанае.
ВАРЫЁМЕТР, -а, м. Спец. 1. Назва нека-
торых прыстасаванняў для вымярэння або
змянення сіл, якія ўзнікаюць у тых ці іншых
працэсах. Гравітацыйны варыёметр.
2. У радыётэхніцы — прылада для плаўнай
змены індуктыўнасці. Варыёметр настройкі
на новую хвалю.
[Ад лац. уатіпз — розны і грэч. шеігоп —
мера.]
ВАРЫЎНЯ, -і, ж. Абл. Невялікі будынак
для захавання бульбы, агародніны; стопка.
Мужчыны прыязджалі, насыпалі паўнюткія
вазы [бульбы], везлі ў варыўню. Васілевіч.
ВАРЫЦЦА, варыцца; незак. 1. Гатавацца
кіпячэннем на агні. У адным катле варыўся
абед, у другім цэлы дзень кіпела вада. Чорны.
2. Зал. да варыць.
0 Варыцца ў сваім (уласным) саку — пра-
цаваць, не падтрымліваючы сувязі з тымі,
хто займаецца падобнай работай, не выкары-
стоўваць іх воныт.
ВАРЫЦЬ, варў, варыш, варыць; незак.,
што. 1. Гатаваць страву, пітво кіпячэннем на
агні. Варыць бульбу. □ Выла зроблена ў зям-
лі такая печка, дзе на малым агні можна было
грэць еаду, сёе-тое еарыць, пячы. Кулакоў-
скі.
2. Вырабляць што-н. шляхам кіпячэння,
плаўлення і пад. Варыць мыла. Варыць
сталь. Варыць шкло.
3. Рабіць зварку металічных прадметаў і іх
частак; зварваць. Дванаццаць сутак брыгада
амаль не еыходзіла з дэпо. Алена варыла бра-
нявыя пліты. Сабаленка.
4. безас. Пра душнае, гарачае надвор’е.—
Варыць, як на дождж...— азваўся Пятро. Ка-
пыловіч.
0 Варам (варма) варыць — вельмі душна,
горача (пра надвор’е). Галава варыць у каго
гл. галава. Мазгі (не) вараць гл. мозг.
ВАРЫЙНТ, -а, М -нце, м. Разнавіднасць
чаго-н. Варыянты рашэння задачы. // Адна з
некалькіх рэдакцый якога-н. твора або яго
часткі. Лемяшэвіч недзе чытаў раней гэту
ўсходнюю легенду, праўда, крыху ў іншым
еарыянце і, пачуўшы яе з вуснаў Данілы
Платонавіча, сам асэнсаваў інакш, чым раней.
Шамякін. // У п'ахматах — адна з магчымых
камбінацый хадоў. Закрыты варыянт абароны.
[Ад лац. уагіанз, уагіапііз — які змяняецца.]
ВАРЫЯНТНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Наяў-
насць варыянтаў у чым-н. Варыянтнасць на-
ціску. Варыянтнасць канчаткаў.
ВАРЫЯНТНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які з’яў-
ляецца варыянтам чаго-н. Варыянтная форма
меснага склону.
ВАРЫЯЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да варыяцыі. Варыяцыйная форма.
Варыяцыйны рад. Варыяцыйнае вылічэнне.
ВАРЬІЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Відазмяненне дру-
гарадных элементаў чаго-н. пры захаванні
асноўнага. Варыяцыі сцэны спектакля. //
Спец. Некаторыя змены асноўнага тыпу ў
раслін і жывёл. // Змена рытму, мелодыі,
гармоніі пры захаванні асноўнай тэмы. Тэма
з варыяцыямі.
2. Варыянты распрацоўкі або паўтарэння
асноўнай тэмы. Купалаўскі верш «Мая хатка»
з’яўляецца па сутнасці вольнай еарьгяцыяй
на тэму аналагічнага верша Багушэвіча «Мая
хата». Івашын.
3. У матэматыцы — змяненне віда функцыі
велічынь.
[Ад лац. чагіаііо — змяненне.]
ВАРЗЙКА, -і, ДМ -рэйцы; Р мн. -рэек; ж.
Абл. Гліняная пасудзіна, у якой вараць стра-
ву; гаршчок. Вогнішча абстаўлена чыгункамі,
кацялкамі і варэйкамі, у якіх булькоча.. стра-
ва. Лупсякоў.
ВАР5НІКІ, -аў; адз. варэнік, -а, м. Від ва-
раных піражкоў, начыненых ягадамі, твара-
гом і пад. Варэнікі з вішнямі.
ВАР9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
варыць (у 1 знач.).
2. Ягады, фрукты, звараныя з цукрам, мё-
дам. Яблычнае варэнне. □ Мама тым часам
зварыла варэнне і прынесла ў наш пакой, каб
яно астыла. Пальчэўскі.
...ВАРЭННЕ, -я, н. Другая састаўная част-
ка складаных слоў, якая абазначае прыгата-
ванне тых ці іншых прадуктаў шляхам вар-
кі, напрыклад: мылаварэнне, піваварэнне.
ВАР’ЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан павод-
ле знач. дзеясл. вар’явацца.
ВАР’ЯВАЦЦА, -р’ююся, -р’юешся, -р’юец-
ца; незак. Знаходзіцца ў стане крайняга
ўзбуджэння, злосці, раз’юшанасці.— Гэта не
людзі, а ліха ведае што такое! — у шаленст-
ве крычаў Вергнер і ўжо не хадзіў па пакоі,
а бегаў з кутка ў куток, вар’яваўся. Гурскі.
А ў самога ў мяне кіпела, вар’явалася ад зай-
здрасці нутро. Сабаленка.
ВАР’ЯВАЦЬ, -р’юю, -р’юеш, -р’юе; незак.
1. Тое, што і вар’явацца.
2. каго. Раздражняць, злаваць, даводзіць да
шаленства.
ВАР’ЯТ, -а, М -р’яце, м. 1. Псіхічна хворы
чалавек. Хто цяпер пашкадуе залатаных стрэ-
шак? Хіба толькі вар’ят або вораг які. Дудар.
2. Лаянк. Той, хто дзейнічае безразважна;
шалёны; дзівак. [Вольга Сцяпанаўна:] — Ну,
дай жа ты дзіцяці казку паслухаць! Добры
бацька сам расказаў бы, а ён і паслухаць не
дае. Вось вар’ят ужо! Колас.
ВАР'ЯТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Жан. да вар’ят.
ВАР’ЯЦЁННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. вар’яцець.
ВАР’ЯЦЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. 1. Тра-
ціць розум, даходзіць да псіхічнага расстрой-
ства.
2. перан. Бурна і хаатычна праяўляцца.
Громы з перунамі вар’яцелі, зліваючыся ў
адну суцэльную кананаду. Якімовіч. Вар'-
яцеў.. Сож. Шалела завіруха, Маланкі бліска-
лі, а дождж, А град сек доўга, глуха. Ку-
ляшоў.
ВАР’ЯЦКІ, -ая, -ае. 1. Уласцівы вар’яту;
такі, як у вар’ята. Вар’яцкі смех. Вар’яцкія
вочы. □ [Іван] прахапіўся адразу і ў тое ж
імгненне пачуў недарэчны вар’яцкі крык.
Быкаў.
2. Неразумны, шалёны; дзікі. Вар’яцкія
ідэі, планы.
3. перан. Разм. Які характарызуецца край-
няй ступенню праяўлення, выключны (па сі-
ле, велічы, напружанасці). Вар’яцкая злосць.
□ Мы перамаглі буру, еар’яцкую сілу стыхіі
і хутка паднгмем парус зваротнага плавання..
Гамолка.
ВАР’ЯЦТВА, -а, н. 1. Страта розуму, стан
псіхічнага расстройства.
2. Безразважнасць, неразумны ўчынак; не-
дарэчнасць. [Вайтовіч:]— Я да такога вар’яц-
тва, каханы мой, не дайду. Знішчаць сваё,
набытае працай... У мяне не расшчэмяцца
вось гэтыя пальцы запаліць сярнічку. Паль-
чэўскі.
ВАС гл. вы.
ВАСАЛ, -а, м. 1. Гіст. У сярэднія вякі ў
Заходняй Еўропе — землеўладальнік-феадал,
які залежаў ад феадала-сюзерэна.
2. перан. Падпарадкаваная або залежная
асоба ці дзяржава. Васалы імперыялізму.
[Фр. чаэзаі.]
ВАСАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да васала (у 1 знач.).
2. перан. Залежны ў эканамічных і палітыч-
ных адносінах. Васальныя дзяржаеы.
ВАСЕМНАЦЦАТЫ, -ая, -ае. Ліч. парадк.
да васемнаццаць. Васемнаццаты год.
ВАСЕМНАЦЦАЦЬ, -ццаці, Т -ццаццю, ліч-
кольк. Лік і лічба 18. Дом пад нумарам ва-
семнаццаць. // Колькасць, якая абазначаецца
ЛІчбай 18. Васемнаццаць дзён.
ВАСІЛЁК, -лька, м. Тое, што і валошка.
ВАСІЛІСК, -а, м. 1. Жывёліна з роду яш-
чарак з доўгім хвастом і грэбенем на спіне,
якая жыве ў трапічнай Амерыцы.
2. Казашае страшыдла, змей, ад позірку
якога гіне ўсё жывое.
[Грэч. Ьавііізкоз.]
ВАСІЛЬКОВЫ, -ая, -ае. Сіні, колеру ва-
сілька. Васількоеая аблямоўка. □ Ідучы за-
спявалі пра жыта, еасільковыя, сінія еочы,
што ніколі не будуць забыты, ані ў песні, ні
сэрцам дзявочым... Дубоўка.
ВАСКАБОЙ, -ю, м. Той, хто працуе на ва-
скабойні.
ВАСКАБОЙНЯ, -і, ж. Завод, майстэрня па
вырабу воску і яго перапрацоўцы.
ВАСКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. васкаваць.
ВАСКАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад васкаваць.
2. у знач. прым. Нацёрты або насычаны
воскам. Васкаеаная падлога. Васкаваная па-
пера.
ВАСКАВАЦЦА, -кўецца; незак. Зал. да
васкаваць.
ВАСКАВАЦЬ, -кўю, -кўеш, -кўе; незак.,
што. Націраць або насычаць воскам; ваш-
чыць. Васкаваць паркет, ніткі, паперу.
ВАСКОВЫ, -ая, -ае. Зроблены з воску; на-
сычаны воскам. Васкоеая свечка. Васковая
папера. // Падобны на воск; жаўтлявы. Вас-
ковы твар. □ Зялёнае, стромкае жыта за
апошнія дні пачынала набываць васковую
афарбоўку. Кавалёў.
О Васковая спеласць гл. спеласць.
ВАСКОЎКА, -і, ДМ -кбўцы; Р мн. -кбвак;
ж. Васкаваная папера (для чарцяжоў, адбіт-
каў з рататара і пад.).
ВАСПАВАТЫ, -ая, -ае. Які мае сляды вос-
пы; рабы. Васпаваты теар у ямачкі, рыжая,
шырокая барада, карча[кава}тасць у плячах і
кароткія дужыя рукі — усё гэта надае.. [кача-
гару] выгляд суровага асілка. Барашка.
ВАСПАН, -а, м. Уст. Форма ветлівага зва-
роту да мужчыны ў шляхечым асяроддзі; ва-
ша міласць. [Антось:]— ІІу, што нам васпан
сказаць мае? [Марцін:]—Наказ прынёс я да
васпана. Колас.
ВАСПАНІ, нескл., ж. Уст. Жан. да васпан.
ВАСТРА... (гл. востра...). Першая састаўная
частка складаных слоў; ужываецца замест
«востра...», калі націск у другой частцы па-
дае на першы склад, напрыклад: вастраверхі,
вастразубы.
ВАСТРАВЁРХІ, -ая, -ае. 3 вострым вер-
хам. За агароджай цясніліся высокія, густа-
лістыя векавыя ліпы, бярозы ды вастраверхія
елкі. Галавач.
ВАСТРАВОКІ, -ая, -ае. 1. Які добра бачыць,
зоркі.
2. 3 бойкімі, жывымі вачамі. Вастравокі
хлапчук.
ВАСТРАВЎХІ, -ая, -ае. 3 вострымі вуша-
мі. Вастраеухі заяц.
ВАСТРАГУБЦЫ, -аў; адз. няма. Вострыя
шчыпцы для перацінапня дроту, цвікоў і пад.
ВАСТРАДЗЮБЫ, -ая, -ае. 3 вострай дзю-
бай. Вастрадзюбая птушка.
ВАСТРАЗЎБЫ, -ая, -ае. 3 вострымі зуба-
мі. Вастразубая барана.
ВАСТРАКРЫЛЫ, -ая, -ае. 3 вострымі, вуз-
кімі ў канцы крыламі. Вастракрылыя лас-
таўкі.
ВАСТРАКУТНІК, -а, м. Тое, што і в о с т-
равугольнік.
ВАСТРАКУТНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в о-
стравугольны.
ВАСТРАЛІСТ, -а, М -сце, м. Невялікае дрэ-
ва сямейства падубавых з калючымі лістамі
і ядавітымі чырвонымі ягадамі.
ВАСТРАЛІСТЫ, -ая, -ае. 3 вузкімі завост-
ранымі лістамі. Вастралістая вярба. Вастра-
лісты чарот.
ВАСТРАНОСЫ, -ая, -ае. 1. 3 вострым, тон-
кім носам (пра жывыя істоты).
2. Які мае доўгі, вузкі нос, насок. Вастра-
носыя бацінкі. □ Носіць вадзяная пустыня
на ўлоннях сваіх быстрыя вастраносыя чаўны
і лёгкія чайкі-душагубкі. Колас.
ВАСТРАПЛЁЧЫ, -ая, -ае. 3 вузкімі худы-
мі плячамі. 3-за стала вылез вастраплечы
Малькевіч, падобны на ястраба з абсечанымі
крыламі. Дуброўскі.
ВАСТРАСКУЛЫ, -ая, -ае. 3 вострымі ску-
ламі. Вастраскулы твар.
ВАСТРАСЛОВІЦЬ, -слбўлю, -слбвіш, -слб-
віць; незак. Суправаджаць гаворку, бяседу
дасціпнымі выразамі, вострымі жартамі; жар-
таваць. Хлопцы дэманстравалі на хаду спар-
тыўныя здольнасці, вастрасловілі. Карпюк.
ВАСТРАСЛОУ, -слбва, лі. Чалавек, які лю-
біць вастрасловіць, дасціпны, востры на язык;
жартаўнік.
ВАСТРАСЛОУЕ, -я, н. Здольнасць вастра-
словіць; дасціпнасць.
ВАСТРАТА, -ы, ДМ -рацё, ж. Тое, што і
вастрыня. Але сціраецца памалу Сардэч-
ных боляў вастрата... Колас.
ВАСТРАТВАРЫ, -ая, -ае. 3 вузкім, худым
тварам. Вастратварая жанчына.
ВАСТРАХВОСТЫ, -ая, -ае. 3 вузкім, вост-
рым хвастом. Вастрахвостая птушка.
ВАСТРЫЁ, -я, н. 1. Тонкі завостраны ка-
нец якога-н. прадмета. Вастрыё іголкі, штыка.
2. Востры рэжучы бок, край якой-н. прыла-
ды; лязо. Вастрыё нажа. □ — Фабрычная? —
нібы пацікавіўся я і выцягнуў у старога з-за
пояса сякеру, паспрабаваў пальцам вастрыё.
Карпюк.
3. перан.; чаго. Самае істотнае ў чым-н.,
накіраванае супроць чаго-н. Вастрыё сатыры.
□ Думка пісьменніка сваім ідэйным вастры-
ём была накіравана супроць царскай палітыкі
прыгнечання і дыскрымінацыі беларускага
народа. Ларчапка.
ВАСТРЫЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Прылада для вастрэння, праўкі алоўкаў.
ВАСТРЫЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
вастрэння якіх-н. інструментаў. Вастрыльныя
прылады.
ВАСТРЫЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, які во-
стрыць рэжучыя іпструменты.
ВАСТРЫІІЯ, -і, ж. 1. Уласцівасі^ вострага
(у 1, 3, 4, 7 і 8 знач.). Вастрыня нажа. Васт-
рыня ўспамінаў перажытага. Вастрыня зроку.
Вастрыня позірку. Вастрыня драматычнага
канфлікту. □ 3 гадамі у мяне не прытупіўся
зрок, I вастрыні пачуццяў я не трачу. Гра-
хоўскі. Вастрыня першага болю прайшла, ад-
нак забыцца на тое, што давялося перажыць,
[Булаўка] не.мог. Пальчэўскі.
2. перан. Разм. Надзённасць, актуальнасць,
Пад канец рабочага дня Юрка ўзяў з маіх
рук двойчы перапісаныя мною допісы, прачы-
таў I сказаў: — На першы раз нішто сабе,але
трэба больш палітычнай вастрыні. Сабаленка.
ВАСТРЫЦА, -ы, ж. Невялікі гліст, які па~
разітуе ў кішэчніку чалавека.
ВАСТРЫЦЦА, вбстрыцца; незак. Зал. да
вастрыць (у 1 знач.).
ВАСТРЫЦЬ, вастрў, вбстрыш, вбстрыць;
незак., што. 1. Рабіць што-н. вострым. Васт-
рыць нож. Вастрыць алоеак. о Рабочыя разы-
шліся па месцах і прыняліся хто наразаць,
хто тачыць, хто шліфаваць, хто стругаць, хто
еастрыць на наждаку разцы ды зубцы.
Гартны.
2. перан. Рабіць што-н. болып успрымаль-
ным. Вастрыць слых.
0 Вастрыць зброю — рыхтавацца да ўзбро-
енага нападу на каго-н., да вайны. Вастрыць
(тачыць) зуб (зубы) — а) на каго. Маючы
злосць на каго-н., імкнуцца нашкодзіць яму,
нарабіць непрыемнасцей; б) на што. Мець
вялікае жадаппе завалодаць чым-н., захапіць
што-н.
ВАСТР9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
вастрыць (у 1 знач.).
ВАСТРЭЦ, -рацу, м. Травяністая расліна
сямейства злакавых, блізкая да пырніку. Ба-
лотны вастрэц.
ВАСТРЭЦЬ, -эе; незак. Станавіцца васт-
рэйшым. II перан. Рабіцца праніклівым,
болып успрымальным. Тады вастрэў і рабіўся
калючым.. позірк [Донькі]. Паслядовіч.
ВАСЬМАК, -а, м. 1. Гіст. Старажытная ча-
тырохкапеечная манета.
2. Разм. Восьмая частка якой-н. адзінкі вы-
мярэння.
ВАСЬМЁРА, -мярых, ліч. зб. Восем. Вась-
мёра дзяцей.
ВАСЬМЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1. Разм. Лічба 8. // Назва некаторых прадме-
таў (трамвая, аўтобуса і пад.) пад нумарам 8.
// Група з васьмі адзінак. Васьмёрка самалё-
таў.
2. Ігральная карта з васьмю ачкамі. Зван-
ковая васьмёрка.
3. Фігура, падобная на лічбу 8, якая апісва-
ецца прадметам пры яго руху. Самалёт зрабіў
васьмёрку.
4. Разм. Пагнутасць у веласіпедным коле.
Выгнаць васьмёрку.
ВАСЬМЁРКАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны
па сваёй форме на лічбу 8.
ВАСЬМІ... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая азначае: 1) што прадмет
мае восем аднолькавых прыкмет, напрыклад:
васьміструнны, васьмівугольны; 2) што прад-
мет мае восем частак, раздзелаў або склада-
ецца з васьмі якіх-н. адзінак, памерам на во-
сем адзінак, напрыклад: васьмітомны, вась-
мігадовы, васьмілітровы.
ВАСЬМІВУГОЛЬНІК, -а, м. Геаметрычная
фігура з васьмю вугламі, якія ўтвараюцца
звеннямі замкнутай крывой лініі. Правільны
васьмівугольнік.
ВАСЬМІВУТОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае во-
сем вуглоў. Васьмівугольная вежа.
ВАСЬМІГАДЗІННЫ, -ая, -ае. Які працяг-
ваецца восем гадзін. Васьмігадзінны рабочы
дзень. II Разм. Прызначаны на восем гадзін.
Васьмігадзінны поезд, параход.
ВАСЬМІГАДОВЫ, -ая, -ае. Якому споўні-
лася восем гадоў. Васьмігадовы сын. // Тэрмі-
нам у восем год. Васьмігадовае падарожжа.
ВАСЬМІГОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Няпоўная сярэдняя агульнаадукацыйная
школа ў СССР з васьмігадовым тэрмінам на-
вучання, уведзеная замест сямігадовай з
1958 г.
ВАСЬМІГРАННІК, -а, м. Геаметрычнае це-
ла, абмежаванае васьмю гранямі.
ВАСЬМІГРАННЫ, -ая, -ае. Які мае восем
граняў.
ВАСЬМІДЗЕСЙТЫ, -ая, -ае. Ліч. парадк.
да восемдзесят. Васьмідзесятыя гады.
ВАСЬМІДЗЁННЫ, -ая, -ае. Якому споўні-
лася восем дзён. // Тэрмінам у восем дзён.
Васьмідзённая камандзіроўка.
ВАСЬМІКАНТОВІК, -а, м. Тое, што і
васьміграннік.
ВАСЬМІКАНТОВЫ, -ая, -ае. Тое, што і
васьмігранны.
ВАСЬМІКЛАСНІК, -а, м. Вучань восьмага
класа.
ВАСЬМІКЛАСНІЦА, -ы, ж. Жан. да вась-
мікласнік.
ВАСЬМІНОГ, -а, м. Марская драпежная
жывёліна мешкападобнай формы цела з вась-
мю вялікімі шчупальцамі; спрут.
ВАСЬМІПАВЯРХОВЫ, -ая, -ае. Які скла-
даецца з васьмі паверхаў. Васьміпавярховы
будынак.
ВАСЬМІПУДОВЫ, -ая, -ае. Вагой восем
пудоў. Васьміпудовы камень. // У які можна
змясціць восем пудоў чаго-н. Васьміпудовая
скрыня.
ВАСЬМІСОТЫ, -ая, -ае. Ліч. парадк. да во-
семсот. Васьмісоты касмічны спадарожнік.
ВАСЬМУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак;
ж. Разм. уст. 1. Восьмая частка фунта (каля
50 грамаў). Васьмушка махоркі.
2. Восьмая частка, доля якога-н. прадмета.
Васьмушка друкарскага ліста.
ВАСЬМЯРНЫ, -ая, -бе. Павялічаны ў во-
сем разоў.
ВАСЬМЯРЫК, -мерыка, м. 1. Назва запрэж-
кі з васьмі коней.
2. Старая мера вагі, аб’ёму і пад. па восем
якіх-н. адзінак; прадмет з васьмі частак. Гі-
ра васьмярык (вагой 8 фунтаў). □ Мы па-
весілі.. дзве лямпы — дванаццацярык на сцэ-
не і васьмярык у зале. Сабаленка.
ВАСЬМЯРЫЧНЫ, -ая, -ае. У выразе: вась-
мярычнае «н» — назва літары «п», якая ў
старажытнарускай і царкоўнаславянскай мо-
вах абазначала лік восем.
ВАТ, -а, М ваце, м. Адзінка вымярэння
^магутнасці электрычнага току. Лямпачка на
сорак ват.
[Ад уласн. імя.]
ВАТА, -ы, ДМ ваце, ж. Пушысты, валак-
ністы матэрыял, звычайна з бавоўны, пры-
значаны для медыцынскіх, бытавых і тэхніч-
ных мэт. Ваваўняная вата. Шарсцяная вата.
Паліто на ваце.
ВАТАГА, -і, ДМ -тазе, ж. Разм. Тое, што і
гУРт (У 1, 3 знач.). Па вуліцы, гучна пера-
маўляючыся, прайшла ватага партызан. Па-
вуменка. Цёплымі днямі.. [хлапчукі} ватагай
накіроўваліся на могілкі і гулялі ў вайну.
Няхай.
ВАТ-ГАДЗІНА, -ы, ж. Адзінка вымярэння
работы электрычнага току, роўная рабоце,
якая выконваецца за адну гадзіну пры ма-
гутнасці току ў адзін ват.
ВАТМАН, -у, м. Разм. Ватманская папера.
ВАТМАНСКІ, -ая, -ае. У выразе: ватман-
ская папера гл. папера.
[Ад уласн. імя.]
ВАТМЁТР, -а, м. Прылада для вымярэння
магутнасці электрычнага току.
ВАТНІК, -а, м. Разм. Тое, што і в а т о ў-
к а. Калі рабочыя ішлі на змену,.. [мароз]
прсбіраўся ім пад цёплыя еатнікі. Грамовіч.
Маці ўстала на стук.. і, накінуўшы ватнік,
басанож выйшла ў сені. Брыль.
ВАТНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне да
ваты. Ватная фабрыка. // перан. Такі, як з ва-
ты, абмяклы. Ногі ў мяне адзераеянелі, по-
тым зрабіліся еатнымі, пачалі падкошвацца.
Місько.
2. Тое, што і в а т о в ы.
ВАТОВЫ, -ая, -ае. Зроблены з ваты, на
ваце, падбіты ватай. Ватоеая лялька. Ватовае
паліто. □ Скуратовіч запаліў лямпу: акно,
як і заўсёды ў гэтых выпадках, завешана бы-
ло ватовай коўдрай. Чорны.
ВАТОЎКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак; ж.
Ватовая фастрыгаваная куртка.— Ну, да ве-
чара! — Лёля кіўнула Міколу і пабегла, раз-
махваючы крыссем паношанай еатоўкі. Гаў-
рылкін. Дзед Лукаш быў апрануты.. проста,
па-рабочаму: у старой ватоўцы, у ботах. Які-
мовіч.
ВАТРУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Пірог, булка з загнутымі наверх краямі і з
тварагом пасярэдзіне.
ВАТ-СЕКУНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Адзінка
вымярэння работы электрычнага току, роўная
рабоце, якая выконваецца за адну секунду
пры магутнасці току ў адзін ват.
ВАТЭР, -а, м. Разм. Тое, што і ватэрма-
ш ы н а.
ВАТЭРКЛАЗЁТ, -а, М -зеце, м. Уст. Пры-
біральня з водаправодным прыстасаваннем
для прамывання унітаза.
[Англ. туаіег-сіозеі.]
ВАТЭРЛІНІЯ, -і, ж. Лінія на бартах судна,
якая абазначае ўзровень асадкі яго пры поў-
най загрузцы.
[Гал. мгаіег-іііп.]
ВАТЭРМАШІЯНА, -ы, ж. Машына для пра-
дзення бавоўны, ільну, воўны.
[Англ. \уаІег-тасЫпе.]
ВАТЭРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да ватэрмашыны. Ватэрная пража. Ватэрны
цэх.
ВАТЭРПАЛІСТ, -а, М -сце, м. Ігрок у ва-
тэрпола.
ВАТЭРПАЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да ватэрпаліст.
ВАТЭРПАС, -а, м. Прылада для праверкі
гарызантальных плоскасцей; грунтвага.
[Гал. хуаіеграз.]
ВАТЭРПОЛА, нескл., н. Воднае пола.
[Англ. угаіег-роіо.]
ВАТЭРПОЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да ватэрпола. Ватэрпольны мяч.
ВАТЭРШЧЫК, -а, м. Рабочы, які працуе
на ватэрмашыне.
ВАТЭРШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да ватэр-
шчык.
ВАЎКАВАТАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
ваўкаватага.
ВАЎКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Падобны
па свайму выгляду на воўка. Ваўкаеаты са-
бака кідаецца на Гудзілку і хапае яго за каў-
нер. Колас.
2. Нелюдзімы, хмуры, суровы. Калі Андрэй
Піліпавіч быў гаваркі, гасцінны, дык яго
жонка нейкая еаўкаеатая. Сабаленка.
ВАЎКАДАЎ, -дава, м. Вялікі паляўнічы са-
бака. Вялізны, з падпалінамі на баках, ваўка-
даў, шырока выкідваючы лапы, з дыхавічным
сапам імчаў угору. Быкаў.
ВАЎКАЛАК, -а, м. Паводле паданняў —
чалавек (часам мярцвяк), здольны абарочвац-
ца ў воўка; пярэварацень. Не адну байку
праслухалі.. [маладыя] ад старэйшых начлеж-
нікаў аб розных страхах, аб чарцях і еедзь-
мах, аб ваўкалаках і мерцеяках. Чарот.
0 Глядзець ваўкалакам гл. глядзець.
ВАЎКАЛЮД, -а, М -дзе, м. Міфічная істо-
та, напалову чалавек, напалову воўк; чалаве-
кавоўк.
ВАЎКАРЭЗ, -а, м. 1. Тое, што і в а ў к а-
даў.
2. Разм. Ужываецца як лаянкавае слова ў
дачыненні да сабакі, каня.
ВАЎКАРЭЗІНА, -ы, ж. Разм. 1. Тое, што і
ваўкарэз. [Бацька:]— Іншага сабаку-ваў-
карэзіну нават спрактыкаванаму воку цяжка
адрозніць ад ваўка. Пальчэўскі.
2. Лаянк. Варты толькі на спажыву ваў-
кам. Хіба ж гэта конь! Гэта ваўкарэзіна, а не
конь. Лынькоў.
ВАЎКАЎЁ, -я, н., зб. 1. Ваўкі.
2. перан. Разм. Звяр’ё. Не быць ваўкаўю ў
грамадзе! Колас.
ВАЎКАЎНЯ, -і, ж. Разм. Глыбокая яма
для лоўлі ваўкоў; воўчая яма. // Месца ў ле-
се, дзе водзяцца ваўкі.
ВАЎНАМІЯЙКА, -і, ДМ -мыйцы; Р мн.
-мыек; ж. 1. Машына для мыцця воўны.
2. Прадпрыемства або частка яго, дзе
мыюць воўну.
ВАЎНАЧОС, -а, м. Той, хто займаецца ча-
саннем воўны.
ВАЎНАЧОСКА, -і, ДМ -чбсцы; Р мн. -чб-
сак; ж. 1. Воўначасальная машына.
2. Прадпрыемства або частка яго, дзе чэ-
шуць воуну.
ВАЎНІСТЫ, -ая, -ае. Разм. Пакрыты гу-
стой і доўгай воўнай.
ВАЎНЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Пласціністы грыб сямейства сыраежкавых з
пушыстым падагнутым краем шапкі, падобны
на рыжык.
ВАЎНЯНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
воўны. Ваўнянае покрыва. // Зроблены з воў-
ны. Ваўняныя ніткі.
ВАЎЧАНЁ гл. ваўчаня.
ВАЎЧАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Адзін з відаў туберкулёзу скуры.
ВАЎЧАНЯ і ВАЎЧАНЁ, -няці; мн. -няты,
-нят; н. Дзіцяня воўка.
ВАЎЧАТНІК, -а, м. Чалавек, які займаец-
ца паляваннем на ваўкоў.
ВАЎЧАЯГАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Ядавітая
кусцікавая расліна сямейства ваўчаягадавых
з ружовымі кветкамі і чырвонымі ягадамі.
ВАЎЧКІ, -бў; адз. няма. Травяністая рас-
ліна сямейства складанакветных з учэпістымі
калючкамі.
ВАЎЧОК \ -чка, м. Памянш.-ласк. да воўк.
ВАЎЧОК2, -чка, м. 1. Цацка ў выглядзе
круга або шарыка на шпяні, якая пры хуткім
вярчэнні доўга захоўвае вертыкальнае стано-
вішча.
2. Разм. Невялікая круглая адтуліна ў
дзвярах турэмнай камеры для назірання за
вязнямі. У дзвярах быў прароблен ваўчок,
круглая дзірка, каб варта магла бачыць, што
робіцца ў камеры. Колас. // Вочка ў дзвярах
кватэры.
0 Круціцца ваўчком гл. круціцца.
ВАЎЧУГА, -і, М -у, м. Разм. Мацёры воўк.
ВАЎЧЫНЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і
в о ў ч ы. Аб каменне спатыкаўся конь, тароп-
ка прабіраючыся па кустах, па глухіх ваўчы-
ных сцежках. Лынькоў.
ВАЎЧЫХА, -і, ДМ -чысе, ж. Тое, што і
в а ў ч ы ц а. Настане ноч — і ўсюды ціха, Хі-
ба завые дзе ваўчыха. Колас.
ВАЎЧЫЦА, -ы, ж. Самка воўка. 3 учараш-
няга дня ваўчыца не вярнулася ў бярлогу, і
галодныя ваўчаняты распаўзліся па кустах.
Якімовіч.
ВАФЕЛЬНІЦА, -ы, ж. Металічная форма,
у якой пякуць вафлі.
ВАФЕЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да вафлі. Вафельная вытворчасць. // Падобны
на вафлю сваім малюнкам. Вафельнае пера-
пляценне. Вафельны абрус.
ВАФЕЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, заняты вы-
творчасцю вафель.
ВАФЕЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вафель-
шчык.
ВАФЛЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да вафлі. Вафлевы цэх. // Зроблены з вафлі.
Вафлевы торт.
ВАФЛЯ, -і, ж. Сухое пячэнне з клятча-
стым адбіткам на паверхні.
[Ням. ’ІУайеІ.]
ВАХЛАК, -а, м. Пагард. лаянк. Нераста-
ропны, прастакаваты чалавек. Пан абняў прэ-
лата і разгладзіў вусы: — Чокнемся? Не ўсе ж
тут вахлакі і трусы. Бажко. // Неахайны з
выгляду чалавек. Хадзіць вахлаком.
ВАХМІСТР, -а, м. 1. Вышэйшае салдацкае
званне ў кавалерыі старой рускай арміі, адпа-
веднае званню фельдфебеля ў пяхоце.
2. Той, хто меў гэта званне.
[Ад ням. УУасЫшеіяІег.]
ВАХТА, -ы, ДМ -хце, ж. 1. Неадлучнае
дзяжурства па ахове бяспекі на суднах; вар-
та. Заступіць на вахту. Начная вахта. // Ад-
казнае дзяжурства наогул. Невялікі калектыў
]метэастанцыі\ удзень і ўначы нясе еахту —
сочыць за атмасфернымі з’явамі, фіксуючы
любую нязначную змену надвор’я. «Мала-
досць».
2. перан. Праца, якая вызначаецца высокім
энтузіязмам або надзвычай адказная ці га-
наровая. Працоўная вахта. Вахта міру.
[Гал. туасЫ.]
ВАХТАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
вахты (у 1 знач.). Вахтавая служба. Вахтавы
журнал.
2. Які нясе вахту; дзяжурны. Вахтавы мат-
рос.
3. у знач. наз. вахтавы, -ага, м. Той, хто
стаіпь на вахце.
ВАХЦЕННЫ, -ая, -ае. Тое, што і в а х т а-
в ы.
ВАХЦЁР, -а, м. Старшы або дзяжурны сто-
раж ва ўстанове, на заводзе. 3 заводскага
двара выязджала нечая запозненая машына,
вахцёр правяраў у шафёра пропуск. Скрыган.
[Ням. \Уасіііег.]
ВАХЦЁРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вахцёра.
ВАЦІН, -у, м. Рэдкая трыкатажная тканіна
з густым начосам для ўцяплення вопраткі.
Паліто на ваціне.
ВАЦІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да
ваціраваць.
ВАЦІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і не-
зак., што. Вырашыць (вырашаць) што-н. га-
ласаваннем (у парламенце, на сходзе). Ваці-
раваць дзяржаўную пазыку. Ваціраваць да-
вер’е.
[Ням. уоНегеп.]
ВАЦІРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы; Р мн. -рбвак;
ж. Дзеянне паводле знач. дзеясл. ваціраваць.
ВАЧАНЯТЫ, -нят; адз. неўжыв. Разм.
Памянш.-ласк. да вочы. Сашка, прыціскаючы-
ся бледнай шчакой да шурпатай дзедавай ру-
кі, толькі зыркаў чорнымі вачанятамі. Ка-
пусцін.
ВАЧНІЦЫ, -ніц; адз. вачніца, -ы, ж. Па-
глыбленні ў пярэдняй частцы чэрапа, на тва-
ры, дзе змяшчаюцца вочы. Твар выцягнуўся,
і цёмна-сінія плямы трывала аселі ў вачні-
цах. Савіцкі. Жорсткі пясок агнявая пустыня
Праз вачніцы мае ўсё сыпле і сыпле. Пан-
чанка.
ВАШ, -ага, м.; ваша, -ай, ж.; ваша, -ага,
н.; мн. вашы, -ых. 1. Займ. прыналежнЫ да
вы. Ваш горад. Ваша акно. Вашы кнігі. □
Я люблю еаш смех дзявочы. Ды гарэзлівыя
вочы, Вашы кпінкі, вашы жарты, Ды... куды
цяпер я варты? Крапіва. Чужых цялят бярэш
на пашу? Наскрозь я бачу службу вашу! Ко-
лас. // Зроблены, напісаны і г. д. вамі. Вашы
словы. Ваша пісьмо. □ Тысячагоднія вашы
[астраномаў] намеры Спраўдзяцца некалі не
на паперы. Куляшоў. // Які прыходзіцца да
спадобы, прыемны, знаёмы вам.
2. у знач. наз. ваша, -ага, н. Разм. Тое, што
належыць або ўласціва вам. Вашага мне не
трэба.
3. у знач. наз. вашы, -ых, мн. Разм. Род-
ныя, блізкія. Вашы дома? Прывітанне еа-
шым. □ [Бацька:]— Ну, і як жа ён, што ён
казаў? Вашы, браток, усе здаровы? Брыль.
0 Ваш брат гл. брат. Ваша справа гл.
справа. Ваша ўзяло (бярэ) гл. узяць. Воля
ваша гл. воля. I нашым і вашым гл. наш.
ВАШАПРУД, -а, М -дзе, м. Разм. груб. Пра
неахайнага, бруднага чалавека.
ВАШГЕРД, -а, М -дзе, м. Спец. Прасцей-
шае прыстасаванне для прамыўкі залатанос-
нага пяску.
[Ням. УУавсЫіегсІ]
ВАШЧАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Насычаная воскам тканіна або папера.
ВАПГЧЫНА, -ы, ж. Пустыя пчаліныя соты
з воску. // Васковая пласцінка з выціснутым
на ёй пачаткам ячэек, якая ўстаўляецца ў
вулей і з’яўляецца асновай сотаў. Я з дзедам
сядзеў на ўслоне за сталом і дапамагаў яму
ўстаўляць вашчыны ў пчаліныя рамкі.
М. Ткачоў.
ВАШЧЫЦЦА, вбшчыцца; незак. Зал. да
вашчыць.
ВАШЧЫЦЬ, вашчў, вбшчыш, вбшчыць; не-
зак., што. Тое, што і васкаваць. Вашчыць
ніткі. Вашчыць паркет.
ВАШЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вашчыць.
ВАШЫВАСЦЬ, -і, ж. Паражонасць вошамі.
ВАШЫВЕЦ, -шыўца, м. Разм. груб. Той,
хто завашывеў; неахайны, брудны.
ВАШЫВЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; незак. Стана-
віцца вашывым.
ВАШЫВЫ, -ая, -ае. 1. Паражоны вошамі.
2. перан. Разм. груб. Ужываепца ў лаянка-
вых выразах. Чорт вашывы!
ВАЯВАЦЬ, ваюю, ваюеш, ваюе; незак.
1. Весці вайну супроць каго-н. Ваяваць да
перамогі. // Прымаць удзел у вайне. У імпе-
рыялістычную вайну Васіль Хамутоўскі вая-
ваў з Грыбоўскім у адной часці, жыў у адным
акопе. Курто. Врэсцкая зямля ашаламіла раз-
бэшчаных захопнікаў: ваявалі жывыя і мёрт-
выя, руіны стралялі ва ўпор. «Звязда».
2. перан.; з кім-чым. Змагацца, імкнуцца пе-
раадолець што-н.; дамагацца ажыццяўлення
чаго-н. 3 першых жа дзён Максіму прыйшло-
ся еаяваць з сялянскаю кансерватыўнасцю,
з неарганізаванасцю клінкоўскіх хлопцаў.
Колас. Здалося, што машына пайшла трошкі
лягчэй: некалькі кіламетраў можна праехаць,
а там зноў прыйдзецца ваяваць са снегам.
Кулакоўскі. Ваяваць за якасць работы з ме-
ханізатарамі .. Уладзіміру Верамейчыку да-
вялося ўсё лета. Дуброўскі.
3. Разм. Сварыдца; варагаваць.
ВАЯВОДА, -ы, ДМ -дзе, м. 1. Гіст. На тэ-
рыторыі Старажытнай Русі — начальнік вой-
ска, кіраўнік горада ці акругі.
2. На тэрыторыі Заходняй Беларусі з 1920
да 1939 года і ў Полыпчы — кіраўнік ваявод-
ства.
ВАЯВОДСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ваяводства, ваяводы.
ВАЯВОДСТВА, -а, н. 1. Адміністрацыйна-
тэрытарыяльная адзінка ў Старажытнай Русі,
якой кіраваў ваявода, і адміністрацыйна-тэ-
рытарыяльная адзінка ў сучаснай Полыпчы.
2. Гіст. Пасада ваяводы.
ВАЯЖ, -у, м. Уст. Падарожжа, паездка;
вандроўніцтва.
[Фр. соуаце.]
ВАЯЖОР, -а, м. Уст. 1. Падарожнік; ван-
дроўнік.
2. Тое, што і коміваяжор.
[Фр. уоуаденг.]
ВАЯЖЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.
Уст. Падарожнічаць; вандраваць.
[Ад фр. уоуацег.]
ВАЯКА, -і, м. Разм. Воін, баец; салдат.
Вунь чорны слуп-маяк, Там тысячы сыноў,
Там тысячы ваяк Заснулі вечным сном. Пу-
шча. На гэты ж пясок упаў Сёмка-матрос, ка-
мандзір партызанскіх атрадаў, слаўны ваяка
і бальшавік... Лынькоў. // Іран., пагард. Той,
хто не апраўдвае звання воіна, байца. Карп
паклаў сваю жылістую руку на руку паліцэй-
скага, загадаў спакойна, але сурова: — Пакла-
дзі дзіця! Ваяка! Шамякін. // перан. Іран.,
жарт. Задзіра, забіяка.— А ты бо вельмі вая-
ка,— кажа.. [бабуля Толіку}.— Ну, не плач,
Брыль.
ВАЯЎНІЧАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ваяўні-
чага. Сінякі распісалі ўвесь твар генерала,
што, аднак, ніколькі не дадавала яму ні ваяў-
нічасці, ні генеральскай велічы. Лынькоў.
ВАЯЎНІЧЫ, -ая, -ае. 1. Схільны да вайны.
Ваяўнічыя плямёны. // Разм. Задзірысты. Ва-
яўнічы настрой.
2. Мужны, адважны, баявы. Ваяўнічы вы-
гляд. Ваяўнічы вокліч.
3. Актыўны і непрымірымы ў барацьбе. Ва-
яўнічы атэіст.
ВАЯЦКАСЦЬ, -і, ж. Разм. Ваяўнічасць, за-
дзірыстасць. Ваяцкасць малога Сцёпкі выяві-
лася ў тым, што ён штурхнуў санітарышыну
дачку і абсыпаў пяском Вадап’янавага сына.
Колас.
ВАЯЦКІ, -ая, -ае. Разм. 1. Ваенны. Да гэ-
тага ж часу ніхто не ведаў аб ваяцкіх здоль-
насцях дзеда Талаша. Колас. Адышлі гады еа-
яцкія, Зараслі магілы брацкія, Дні трывож-
ныя далёка... Кірэенка.
2. Разм. Тое, што і ваяўнічы (у 1, 2
знач.). Ваяцкі запал, дух.
ВЕГЕТАРЫЯНЕЦ, -нца, м. Чалавек, які
спажывае толькі раслінную і малочную ежу;
прыхільнік вегетарыянства.
ВЕГЕТАРЫЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Жан. да вегетарыянец.
ВЕГЕТАРЫЯНСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да вегетарыянца, вегетарыянства. Веге-
тарыянская страва.
ВЕГЕТАРЫЯНСТВА, -а, н. Сістэма харча-
вання, якая дазваляе ўжываць толькі раслін-
ныя і малочныя прадукты.
[Ад лац. усцеіагіоз — раслінны.]
ВЕГЕТАТЫЎНЫ, -ая, -ае. Спец. Які слу-
жыць для жыўлення, росту жывёльных і рас-
лінных арганізмаў. Вегетатыўныя органы.
О Вегетатыўнае размнажэнне гл. размна-
жэнне. Вегетатыўная нервовая сістэма гл.
сістэма.
[Лац. уецеШІУііз.]
ВЕГЕТАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
адносіны да вегетацыі.
О Вегетацыйны перыяд гл. перыяд.
ВЕГЕТАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Рост і жыццё-
вая дзейнасць раслін.
[Лац. уецеіаііо.]
ВЁДАМА. 1. безас. ў знач. вык. Тое, што і
вядома (у 1 знач.). Ведама, старому дык і
ўлетку холадна. Якімовіч.
2. у знач. часціцы. Ужываецца ў тых вы-
падках, калі трэба адзначыць, канстатаваць
што-н. [Дзядок:] — Да нас, праўда, рэдка да-
язджаюць: ведама бездараж, балота. Грахоў-
скі.
0 Давесці да ведама гл. давесці'. Прымаць
да ведама гл. прымаць.
ВЕДАМАСНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да ведамства. Ведамаснае падпарадкаванне.
Ведамасны транспарт.
ВЁДАМАСЦЬ, -і, ж. 1. Спіс, зводка якіх-н.
фактычных даных. Справаздачная ведамасць.
Разліковая ведамасць.
2. толькі мн. (вёдамасці, -ей). Ужываецца
ў складзе назваў некаторых перыядычных
выданняў. Ведамасці Вярхоўнага Савета
СССР.
О Закрыць ведамасць гл. закрыць.
ВЁДАМСТВА, -а, н. Галіна дзяржаўнага
кіравання і сістэма ўстаноў, якія яе абслу-
гоўваюць. Ваеннае ведамства. □ Пячатка
клалася ясна, ..і абадок з назваю ведамства
і асяродак з назваю завода відны былі вельмі
добра. Скрыган.
ВЁДАМЫ, -ая, -ае; -а. Разм. Тое, што і в я -
домы1 (у 1 знач.). Ажно трэцяга дня князь
прыдумаў адну Для дружыны пацеху, забаву:
Загадаў ён пазваць гусляра-старыну, Гусляра
з яго ведамай славай. Купала.
ВЁДАННЕ, -я, н. 1. Знаёмства з чым-н., ва-
лоданне чым-н. Веданне жыцця. Веданне за-
межнай моеы.
2. Кніжн. Падпарадкаванне; распараджэн-
не. Інстытут знаходзіцца ў веданні міністэр-
ства.
ВЁДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. 1. з кім-, чым-н. Мець справу; знацца.
Каб не тая выпадковасць, дык, пэўна, ніколі
і не еедаліся б, хоць жылі ў суседніх мястэч-
ках — за якіх трыццаць кіламетраў адно ад
аднаго. Марціновіч.
2. безас. Пра наяўнасць звестак аб кім-,
чым-н. [Леўка:] — Не зналася і не ведалася,
што ты, Макар Васільевіч, прыбыў у наш Ра-
гозін, ды і не адзін, а з маладзіцай. Саба-
ленка.
ВЁДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што.
1. Знаць што-н., мець уяўленне пра што-н.
Ведаць жыццё вёскі. □ Дабрацца летам да
Глухога вострава мог толькі той, хто даскана-
ла ведаў звілістыя сцежкі між дрыгвы і куп’я.
Колас. Месца пад падлогай, кожную дошку са-
мой падлогі Міколка ведаў, як свае пяць
пальцаў. Лынькоў. I ўсё ж горад здаваўся..
[Галіне] нечым непадобным на той, якім яна
ведала яго дагэтуль. Мележ. // пра каго-што,
аб кім-чым і без дап. Мець звесткі пра каго-,
што-н. [Карага:]— А дзе.. [бацька] цяпер — не
ведаю; і ты, брат, відаць, не ведаеш аб сваёй
радні. Колас.
2. Мець веды, навыкі, умець рабіць што-н.
Ведаць урок. Ведаць матэматыку. □ Вядома,
што Багушэвіч добра ведаў польскую мову,
чытаў многіх польскіх пісьменнікаў, нават
сам пісаў вершы па-польску. Ларчанка.
3. Быць знаёмым з кім-н. Раптам.. пады-
шла маладая дзяўчына. Зося яе не ведала.
Чорны. Сцяпана ўсе ведалі як.. памяркоўнага
чалавека. Кавалёў. // Адрозніваць ад другіх.
Мікола добра ведае гэтыя шэрыя пранізваю-
чыя вочы [сакратара]. Бядуля.
4. Усведамляць, уяўляць; разумець. [Мас-
ладуда:] — Ну, не гаруй, не такі ён хлопец,
каб загінуць ні за што ні пра што. Ён
сваю дарогу еедае. Лынькоў. Мы ведалі: вай-
не-грабежніцы не пакасіць нас, не пажаць.
Панчанка.
5. Перажываць, адчуваць; мець справу,
знацца, знаць. I горшай у свеце навалы Не
ведаў ніколі народ. Колас. Сэрца.. [жанчыны]
поўнілася пяшчотаю да гэтага няшчаснага
хлопчыка, які не еедае нават, што такое звы-
чайная чалавечая ласка. Шамякін. Маёнтак
быў зусім пад бокам, а ў панскіх пакоях —
такі прастор, якога дагэтуль не ведалі ні кад-
рыль, ні лявоніха. Брыль. Кучаравая галава
\Гушкі\ амаль што ўсе дні на дварэ не ведала
шапкі. Чорны.
6. кім-чым. Кіраваць, распараджацца кім-,
чым-н. Ведаць трэстам. Ведаць перапіскай.
7. і з дадан. дап. Памятаць, не забываць.
[Васіль:] — Ведай вось, як з пустымі рукамі
хадзіць. Брыль. Няхай жа ведаюць бандыты,
Што гэта кроў падзе на іх. Колас.
8. у знач. пабочн. Ужываецца ў тых выпад-
ках, калі неабходна звярнуць увагу субясед-
ніка на тэму гутаркі. [Клава:] Ведаеце, я
забылася тую песню пра косы. Крапіва.
0 Бог (свягы) ведае (хто, што, куды,
колькі, які) гл. бог. Бог (чорт, пярун, ліха,
халера) яго (цябе, яе, вас, іх) ведае гл. бог.
Будзеш (будзеце і г. д.) ведаць — форма па-
грозы каму-н. Ведам (знай) нашых; няхай
ведаюць (знаюць) нашых — вось мы якія,
вось з кім маеце справу.— Хапіліся! — зада-
волена кажа Жаўтых, седзячы на дне, і ра-
дасна смяецца, густа наморшчыўшы свой за-
шчацінены за ноч сіняваты твар.— Усё ж
абдурылі — ведай нашых! Быкаў. Ведаць да-
рогу — папярэдне быць знаёмым з чым-н.
Ведаць (паказаць), дзе ракі зімуюць — ужы-
ваецца як пагроза. Ведаць меру — трымаць
сябе ў пэўных рамках, устрымлівацца ад
лішняга. Ведаць не ведаю, знаць не знаю —
аб поўным няведанні чаго-н., нежаданні
знацца, мець справу з кім-, чым-н. Ведаць,
пачым фунт ліха — пазнаць, як цяжка жыць
у горы, нястачы. Сама Аўдоля хапіла гора
нямала. Ведае, пачым фунт ліха. Крапіва.
Ведаць сваё месца — весці сябе адпаведна
свайму становішчу, не ўмешвацца не ў свае
справы; быць сціплым. Ведаць толк у
чым-н.— разбірацца ў чым-н. з веданнем спра-
вы. Ведаць у твар — ведаць каго-н. з выгля-
ду, але не быць знаёмым. Ведаць усе хады і
выхады — добра ведаць што-н., мець даклад-
ныя звесткі аб чым-н., быць сваім чалавекам
дзе-н. Ведаць цану каму-, чаму-н.— ведаць
хто (або што) чаго варты. Ведаць як аблупле-
нага — вельмі добра ведаць каго-н. Ведаць як
свае пяць пальцаў — вельмі добра, грунтоўна
ведаць што-н. Ліха ведае (хто, што, які, куды
і пад) гл. ліха. Не ведаць (не знаць), куды
(дзе) вочы дзець (падзець) — пра пачуццё
вялікага сораму. Не ведаць, куды (дзе) дзец-
ца (падзецца) — а) разгубіцца, збянтэжыцца
ад сораму, непакою; б) разгубіцца ад нечака-
пай пагрозы. Не ведаць (не знаць), куды
(дзе) рукі дзець (падзець) — пра збянтэжа-
насць, пачуццё сарамлівасці. Не ведаць (не
знаць), куды (дзе) сябе дзець (падзець) —
не ведаць, чым заняцца. Хто яго (цябе, яе,
вас, іх) ведае гл. хто. Чорт ведае (хто, што,
які куды і пад) гл. чорт. Чорт ведае што!
гл. чорт.
ВЁДЗЬМА, -ы, ж. 1. У народных павер’ях —
жанчына, якая водзіцца з «нячыстай сілай»;
злая чараўніца. Пачуў Ахрэм голас, азірнуў-
ся: гоніцца за ім нейкая не то русалка, не то
ведзьма. Якімовіч. Удаву Сымоніху ўсе за-
вуць ведзьмай за тое, што яна шэпча і шэп-
ча. Бядуля.
2. Лаянк. Злая, сварлівая жанчына.
ВЁДЫ, -аў; адз. няма. 1. Сукупнасць зве-
стак, якія раскрываюць аб’ектыўныя закана-
мернасці жыцця. Грунтоўныя веды. Сталыя
веды. □ [Маці:]— Вацька твой, як ты і сам
чуў, і лектар неблагі. Людзям ён перадае ве-
ды, лекцыі чытае. Даніленка. // Дасведча-
насць у якой-н. галіне. Настаўніца суцішыла
дзяцей і асцярожна пачала правяраць іх ве-
ды. Васілевіч.
2. Навука. Шляхі да ведаў і культуры. Ця-
га да ведаў. □ [Краеўскі:] — Свет асвятляецца
сонцам, а чалавек — ведамі. Гурскі.
ВЁЕР, -а, м. 1. Ручное прыстасаванне ў вы-
глядзе складнога паўкруга, якім абмахваюц-
ца ў духату.
2. у знач. прысл. вёерам. Паўкругам. Све-
жыя кучаравыя дымы плылі з комінаў, плылі
проста і шырокім веерам расплываліся пад
ціхім асеннім небам. Пестрак.
ВЕЕРАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Які мае фор-
му разгорнутага веера. Марэнныя Враслаўскія
грады веерападобна (прысл.) разыходзяцца
на поўнач, паўночны ўсход і ўсход, акаймоў-
ваючы рад буйных азёр. Прырода Беларусі.
ВЁЕРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да веера.
2. У выглядзе веера, падобны на веер. Веер-
ныя чыгуначныя лініі. Веерная пальма.
ВЁЖА, -ы, ж. 1. Высокае і вузкае архітэк-
турнае збудаванне. Крамлёўскія еежы. Вежы
замкаў.
2. Ахоўная браніраваная вышка для гар-
мат і кулямётаў на танках і суднах. Гармат-
ныя еежы [у танках] былі прабіты снарадамі,
ад доўгіх ствалоў гармат засталіся абломкі.
Пятніцкі.
О Воданапорная вежа — высокае збудаван-
не, у верхняй частцы якога знаходзіцца рэ-
зервуар з вадою, адкуль яна пад ціскам па-
даеца ў водаправод. Сянажная вежа — высо-
кае збудаванне для захоўвання сенажу.
0 Вавілонская вежа — пра высокую буды-
ніну ў жартаўлівым параўнанні.
ВЁЖАВІЦА, -ы, ж. Аднагадовая травяні-
стая расліна сямейства крыжакветных з дроб-
нымі жаўтаватымі кветкамі і стручковымі
пладамі.
ВЁЖАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вежы. Вежавае акно. Вежавыя байніцы.
О Вежавы кран гл. кран 2.
ВЕЖЭТАЛЬ, -ю, м. Касметычная вадкасць
для валасоў.
[Фр. чё^ёіаі — раслінны.]
ВЁЗЦІ, вязў, вязёш, вязё; вязём, везяцё;
пр. вёз, вёзла і вязла; заг. вязі; незак., каго-
што. 1. Перамяшчаць каго-, што-н. пры дапа-
мозе транспартных сродкаў. Вязуць бярвен-
ні гонкія У еёску вазакі. Бядуля. // Пера-
праўляць каго-н. куды-н. сілай. Калі [Віцю]
везлі.. з турмы ў Нямеччыну, хлопец прарэ-
заў сценку.. у еагоне і зноў вярнуўся ў атрад.
Брыль.
2. безас.; перан. Тое, што і шанцаваць.
Не вязе, падумаў я, I за што гарую? Доля
горкая мая — Халастым памру я. А. Александ-
ровіч.
ВЕЙ-ВЁЦЕР, -вётру, м. Тое, што і ў з в е й -
в е ц е р.
ВЁЙКІ, вёек; адз. вёйка, -а, н. Валаскі на
краю павек. Густыя вейкі прыкрылі карыя
з непатушаным у глыбіні мяккім сеятлом
вочы. Даніленка.
ВЕК, -у; мн. вякі, -бў; м. 1. Стагоддзе.
Деаццаты еек. Мінулы век. □ Збуцвеўшы лад
былых вякоў 3 магілы не паўстане. Колас.
Аж праз дзевяць еякоў [Мінск] Раптам
стаў — Мільянерам! Барадулін.
2. Жыццё, перыяд існавання каго-, чаго-н.
Пастарэлі, пакрыліся мохам будынкі. Усё да-
жывае свой век. Грамовіч. У хлусні кароткі
еек. Прыказка. // Узрост. Чалавек сярэдняга
веку. □ Сярод нас былі людзі рознага веку —
і старэйшыя, і маладзейшыя, і зусім маладыя.
Лынькоў.
3. Перыяд, характэрны чым-н.; эпоха. Ка-
менны век. Касмічны век. Век тэхнікі.
ў. Вельмі доўгі час, усё жыццё. Захаваць
успаміны на век.
5. у знач. прысл. Заўсёды, вечна. Век вас
буду слухаць. □ [Максіму Астаповічу] здало-
ся, што ён век ведаў гэтыя рысы. Чорны. Ды
не век я тут гарую, Дачакаю волі. Колас.
0 Ад веку да веку — усё жыццё, вечна.
Век веку падасць — пра нешга вельмі моц-
нае, трывалае, носкае. Век да веку — усё
жыццё, да апошніх дзён жыцця. Век звека-
ваць гл. звекаваць. Век цэлы — усё жыццё,
вельмі доўга. Век-вяком; векі вечныя; век
вечны — а) заўсёды, з самых даўніх часоў,
спрадвеку. У падхалімаў так вядзецца век-
вяком! Ці б'е начальства ў цэль, ці шле «за
малаком», Дык знойдуцца заўсёды Івановы,
Што памахаць яму гатовы. Крапіва.— Най-
шлі! Як ляжала зямля век еечны без карыс-
ці, дык ахвоты не было нікому да яе! Ме-
леж; б) ніколі. Не забудзеш век-еяком Ты ў
бары еячэру! Гілевіч. Да (канца) веку —да
апошніх дзён жыцця. Дажываць (свой)
век — а) жыць, існаваць апошнія дні; б) ра-
біцца няздатным, непрыгодным. 3 век вя-
коў — з далёкіх часоў, заўсёды. 3 векам
упоплеч — не адставаць ад жыцця. 3 веку
(ад веку) ў век — пастаянна, на працягу
доўгага часу. 3 вякоў вечных — спрадвеку.
Залаты век — час росквіту навукі, мастацтва
ў гісторыі якога-н. народа. Зжываць (свой)
век — траціць сваё ранейшае значэнне. Ма-
лады век — юнацкія, малШІЭ ШВДЦН.
На век — назаўсёды, на доўгі час. На ве-
кі вечныя (на век вечны); на векі вя-
коў; на ўсе вякі — назаўсёды. На маім вя-
ку — у час майго жыцця, за маю памяць. На
сваім вяку — на працягу свайго жыцця. На-
проці (свайго) веку (стаяць) — быць у мала-
дым узросце. Не першага веку — не першап
маладосці, сярэдняга ўзросту. Па век вякоў
(веку) — да скону дзён, назаўсёды. Праз
(увесь) век — на працягу ўсяго жыцця,
праз усё жыццё. Праз вякі (век) — бязмеж-
на доўга, на працягу доўгага часу. Спакон
вякоў (веку) — з самага даўняга часу, спрад-
веку. У вякі — назаўсёды. У глыбіню вя-
коў — у глыбіню гісторыі, у старажытнасць.
ВЁКА, -а, н. 1. Верхняя частка скрынкі,
пасудзіны, якой закрываюць гэту скрынку,
пасудзіну; накрыўка. Века куфра, кубла. □
Алеся засмяялася і пайшла да скрыні, што
стаяла паміж ложкам і грубкай, падняла ее-
ка. Шамякін. Мёрзлыя камякі зямлі глуха па-
далі на сасновыя векі дамавін. Лынькоў.
2. Тое, што і п а в е к а. Векі самі зліпалі-
ся, галава, як не свая, хілілася ўніз. Шахавец.
ВЕКАВАЦЬ, вякўю, вякўеш, вякўе; незак.
Увесь час жыць дзе-н., знаходзіцца ў якім-н.
стане, існаваць. [Серадзіха:]— Я меркавала,
што мне давядзецца векаваць у зямлянцы, і
раптам такая наеіна. Гурскі. Нас вывелі ў
сеет з завуголляў глухіх, А то векавалі б у
пана падпаскамі. Лужанін. [Даніла:] Замак,
хлопчыку, стары: Многа ўжо вякоў вякуюць
Тыя цёмныя муры. Колас.
<> Век векаваць (звекаваць) — тое, што і
векаваць.
ВЕКАВЁЧНЫ, -ая, -ае. Які існуе многа
вякоў; спрадвечны. Векавечны бор, курган.
Векавечная дружба. □ Гераічная барацьба
лепшых сыноў рабочага класа падарвала
ўстоі самаўладства, устоі векавечнай цемры,
няволі. Купала.
ВЕКАВУХА, -і, ДМ -вўсе, ж. Разм. Старая
дзеўка. Сама.. [Маша] старалася ўпрыгожыць
сябе моднымі плаццямі і прычоскамі, але ўпо'
тай амаль рыхтавалася пражыць «векавухай»
(так у іх вёсцы называюць старых дзевак).
Шамякін.
ВЕКАВКІ, -ая, -бе. Які жыве, існуе вякамі,
вельмі доўга; стары. Векавыя дубы. Векавыя
паданні. □ Ідзе чалавек бестурботны, Раз-
глядвае лес векавы. Колас. [Гвардзейцы Ра~
касоўскага] завяршылі канчатковай перамо-
гай векавое змаганне славян з крыжацка-
пруска-фашысцкай навалай. Брыль.
ВЕКАПОМНЬІ, -ая, -ае. Які будзе доўга
^помніцца; незабыўны. Векапомныя падзеі.
Векапомныя дні.
ВЁКТАР, -а, м. Спец. Адрэзак прамой, які
мае пэўнае становішча і напрамак. Раскла-
данне вектара.
[Ад лац. уесіог — які вязе, нясе.]
ВЁКТАРНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае адно-
сіны да вектара.
О Вектарнае вылічэнле — раздзел матэма-
тыкі, які вывучае розныя аперацыі над век-
тарамі.
ВЁКІПА, -ы, ж. Абл. Вавёрка. За шкуркі
ён [дзядуля] мае і цукар, і хлеб, і ўсё, што
належыць да людскіх патрэб, бо тыя здабыткі
нясе не ў шынок~.— у наш, у саеецкі, нясе га-
радок, а там — поўнай мерай адмераць яму
за собаля, векшу, за лета — зіму... Дубоўка.
ВЕЛА... Першая частка складаных і скла-
данаскарочаных слоў, якая па свайму значэн-
ню адпавядае слову веласіпедны, на-
прыклад: веласпорт, велатрэк, велапакрыш-
ка.
[Ад лац. теіох, уеіосіз — хуткі.]
ВЕЛАГОНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Спаборніцтва па веласіпеднаму спорту. Была
нядзеля, і Антон Прымацкі паехаў за горад,
каб пабачыць, як будуць праходзіць еелагон-
кі. Сіняўскі.
ВЕЛАГОНШЧЫК, -а, м. Той, хто займаец-
ца веласіпедным спортам.
ВЕЛАГОНШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вела-
гоншчык.
ВЕЛАДРОМ, -а, м. Спецыяльна абсталява-
ная пляцоўка для веласіпедных гонак і трэ-
ніровак.
[Ад вела... і грэч. сігошоз — бег, месца для
бегу.]
ВЕЛАЗАВОД, -а, М -дзе, м. Веласіпедны
завод.
ВЕЛАКАМЕРА, -ы, ж. Камера для веласі-
педа.
ВЕЛАКРОС, -у, м. Веласіпедныя гонкі па
перасечанай мясцовасці.
ВЕЛАПАКРБІШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн.
-шак; ж. Пакрышка веласіпеднага кола.
ВЕЛАСІПЁД, -а, М -дзе, м. Двух- або трох-
колая машына для язды, якая прыводзіцца
ў рух нагамі. _
[Ад вела... і лац. рез, рейіз — нага.]
ВЕЛАСІПЁДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да веласіпеда. Веласіпедны завод. Веласіпед-
ныя камеры. Веласіпедны спорт.
ВЕЛАСІПЕДЫСТ, -а, М -сце, м. Той, хто
едзе на веласіпедзе, хто займаецца веласіпед-
ным спортам.
ВЕЛАСІПЕДЫСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн.
-так; ж. Жан. да веласіпедыст.
ВЕЛАСПОРТ, -у, М -рце, м. Веласіпедны
спорт.
ВЕЛАТРЭК, -а, м. Спецыяльная веласіпед-
ная дарожка для гоначных спаборніцтваў.
[Ад вела... і англ. ігаск — дарожка.]
ВЕЛАТУР, -а, м. Адзін круг ці этап вела-
сіпедных гонак.
ВЕЛЁНЕВЫ, -ая, -ае. У выразе: веленевая
папера — высокагатунковая шчыльная па-
пера.
[Ад фр. уёііп — пергамент з цялячай скуры.]
ВЕЛІЗАРНАСЦЬ і ВЯЛІЗАРНАСЦЬ, -і, ж.
Уласцівасць велізарнага (вялізарнага). Велі-
зарнасць (вялізарнасць) задач.
ВЕЛІЗАРНЫ і ВЯЛІЗАРНЫ, -ая, -ае. 1.
Надзвычай вялікага памеру; вялізны. Велі-
зарны (вялізарны) гмах. Велізарныя (вялі-
зарныя) масівы балот. // Шматлікі. Велізар-
нае (еялізарнае) войска.
2. перан. Вельмі значны па сваёй сіле, раз-
маху, уплыве; вялізны. Велізарны (вялізар-
ны) еыбух, энтузіязм, поспех. Велізарны (вя-
лізарны) попыт.
ВЕЛІКА... (гл. вяліка...). Першая састаўная
частка складаных слоў; ужываецца замест
«вяліка...», калі націск у другой частцы па-
дае на першы склад, напрыклад: велікагруз-
ны, велікадушны.
ВЕЛІКАВАТЫ, -ая, -ае. Крыху болыпы,
чым патрэбна. Велікаваты каўнер. Велікава-
тая шапка. // Даволі вялікі. Я ўвайшоў у ве-
лікаваты пакой з крыху гарбатаю падлогаю
пасярэдзіне. Пестрак.
ВЕЛІКАГРУЗНЬІ, -ая, -ае. Прызначаны
для перавозкі вялікай колькасці грузу. Велі-
кагрузны самазвал, поезд.
ВЕЛІКАДУШНАСЦЬ, -і, ж. Наяўнасць вы-
сокіх душэўных якасцей. На мяне нечакана
нахлынула цёплае, да болю шчырае пачуццё
да.. чалавека, які па дарозе сюды, магчыма,
насустрач смерці, моўчкі цярпеў і наш неда-
вер да сябе, і абразлівую велікадушнасць.
Чыгрынаў.
ВЕЛІКАДУШНІЧАЦЬ, -чаю, -чаеш, -чае;
незак. Выяўляць, паказваць велікадушнасць.
ВЕЛІКАДУШНЫ, -ая, -ае. Якому ўласціва
велікадушнасць. Велікадушны чалавек. //
У якім праяўляецца велікадушнасць. Веліка-
душны ўчынак.
ВЕЛІКАМУЧАНІК, -а, м. Назва, якую пра-
васлаўная царква прысвойвала тым паслядоў-
нікам хрысціянства, якія, паводле паданняў,
перанеслі самыя цяжкія мукі за веру. // Уст.
Пра чалавека, які многа пакутуе, мучыцца.
ВЕЛІКАМУЧАНІЦА, -ы, ж. Жан. да велі-
камучанік.
ВЁЛІКАН, -а, м. Пра каго-н. незвычайна
высокага росту або пра што-н. вялікіх паме-
раў. Інстытуцкі велікан Іван Вараціла і, уся-
го росту падпахі яму, Дрозд Мікалай.. забаў-
лялі студэнтаў. Карпюк.
ВЕЛІКАРОСЛЫ, -ая, -ае. Які мае высокі
рост.
ВЕЛІКАРУС гл. велікарусы.
ВЕЛІКАРУСКА гл. велікарусы.
ВЕЛІКАРУСКІ. -ая, -ае. Які мае адносіны
да велікарусаў. Велікарускія дыялекты.
ВЕЛІКАРУСЫ, -аў; адз. велікарўс, -а, м.;
велікарўска, -і, ДМ -цы; мн. велікарўскі, -сак;
ж. Тое, што і р у с к і я.
ВЕЛІКАСВЁЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да арыстакратычных слаёў грамадства.
Велікасвецкае асяроддзе. Велікасвецкія ма-
неры.
ВЕЛІКОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вялікадня. Велікодны дзень. Велікоднае
яйцо.
ВЁЛІЧ, -ы, ж. 1. Што-н. надзвычай вялі-
кіх памераў; гмах. Начныя змрокі.. зусім ужо
ахуталі лес, над якім узвышаецца чорная ве-
ліч дрэва. Лынькоў. Навокал — неабсяжная
прастора пад бяздоннай веліччу неба. Брыль.
2. Грандыёзнасць, незвычайная сіла праяў-
лення чаго-н., што выклікае вялікую павагу.
Мы стаім з Васілісай і доўга-доўга маўчым,
супакоеныя і ў той жа час глыбока ўсхваля-
ІНныя веліччу і хараством прыроды. Васі-
левіч.
3. Вялікае значэнне каго-, чаго-н. Веліч пе-
рамогі. Веліч дружбы. □ Хай слаеіцца век,
чалавек, бязмежная веліч твая. Панчанка.
ВЕЛІЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Уст. Віншавальны.
Пацалункам велічальным нас вітае сонца з
неба. Хведаровіч.
ВЕЛІЧАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. велічаць (у 1 знач.).
2. Уст. Віншаванне песнямі.
ВЕЛІЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да велі-
чаць.
ВЕЛІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго. 1.
Называць па імені і па бацьку, па званню і
пад. Памочнік саліднага дзядзькі ўважліва і
пільна паглядзеў на зайшоўшага чалавека і
вельмі сур’ёзна пацікавіўся, як падарожнага
завуць-велічаюць. Вірня.
2. Уст. Віншаваць песнямі.
ВЁЛІЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць велічна-
га. Урачыстай велічнасцю і патаемнасцю па-
еявала ад начнога неба. Чарнышэвіч.
ВЁЛІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Поўны велічы (у 2
знач.), урачыстасці; грандыёзны. Велічная мэ-
та. Велічны помнік. Велічная дэманстрацыя.
□ Плынь ракі, як заўсёды, была спакойная
і велічная. Шамякін. У натхнёным, У веліч-
ным гімне неабсяжная наша зямля. Вітка. Ве-
лічныя капры ўзвышаюцца над усім навакол-
лем, і толькі новая тзлевізійная вышка можа
трохі раўняцца з імі. Кулакоўскі.
2. Важны, горды; поўны ўласнай годнасці.
Велічная поза. □ Цётка Палашка.. кідала ве-
лічны позірк на сваіх падначаленых. Лынь-
коў.
ВЕЛІЧЫНЯ, -і; мн. велічыні, -чынь; ж. 1.
Памер, аб’ём, працягласць чаго-н. Стол сярэд-
няй велічыні. □ Знадворку.. хата сапраўды
мела.. прыстойны выгляд і нават сярод іншых
вызначалася сваёй велічынёй і свежасцю. За-
рэцкі. Звер гэты быў незвычайнае велічыні.
Колас.
2. Колькасць чаго-н.; сума; лік. Велічыня
зарплаты. Велічыня асігнаванняў.
3. Спец. Усё тое, што можна вымераць, злі-
чыць. Пастаянная велічыня. Зменная велічы-
ня. Натуральная велічыня. Абсалютная велі-
чыня.
Ь. перан. Пра што-н. выдатнае ў тых ці ін-
шых адносінах. Джордж Лоўрэнс у гэты час
быў даволі прыкметнай велічынёй сярод чы-
кагскіх мастакоў. Васілевіч.
ВЕЛІЧЭЗПАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць велі-
чэзнага. Велічэзнасць балотнага масіву са-
праўды выратоўвала партызан. Кавалёў.
ВЕЛІЧ93НЫ, -ая, -ае. Надзвычай вялікі;
велізарны. За лугам, за лесам ляжаў, нібы
астываючы, велічэзны шар сонца. Гамолка.
На месцы барака і ўглыб вуліцы вырас велі-
чэзны хімічны завод. Чорны.
ВЕЛЬБОТ, -а, М -ббце, м. Лёгкая быстра-
ходная вёславая лодка з вострым носам і кар-
мою, прызначаная для выкарыстання на
марскіх промыслах.
[Англ. ^’ЬаІе-Ьоаі.]
ВЕЛЬВЁТ, -у, М -вёце, м. Баваўняная тка-
ніна з густым стаячым ворсам, падобная на
аксаміт.
[Англ. уеіуеі — аксаміт.]
ВЕЛЬВЁТАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вельвету. // Пашыты з вельвету. Вель-
еетавы касцюм.
ВЕЛЬЗЕВУЛ, -а, м. Кніжн. Чорт, д’ябал.
[Грэч. ВееІзеЬопІ ад стараж.-яўр. Ьааі-ге-
ЬпЬ.]
ВЁЛЬМІ, прысл. Надта, надзвычайна; ду-
жа. Адразу было відаць, што гэта вельмі доб-
ры і вельмі дужы чалавек. Чарнышэвіч. Мі-
колку стала вельмі горача, падкошваліся
ногі. Лынькоў.
0 Не вельмі (што) — не зусім добры, так
сабе.
ВЕЛЮР, -у, м. 1. Вышэйшы гатунак драпу,
аксаміту, плюшу.
2. Падобная да замшы скура, з якой выраб-
ляецца абутак.
[Ад фр. чеіопгз — аксаміт.]
ВЕЛЮРАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да велюру. // Зроблены з велюру. Велюравы
капялюш.
ВЕЛЙРНЫ, -ая, -ае. Спец. Заднепаднябен-
ны. Велярныя зычныя гукі.
[Ад лац. чеіагіз — паднябенны.]
ВЕЛЯРЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Спец. Дадатковая
заднепаднябенная артыкуляцыя.
ВЁНА, -ы, ж. Крывяносны сасуд, па якім
кроў цячэ да сэрца.
О Полыя вены — дзве вены, якія ўпада-
юць у правае перадсэрдзе.
[Лац. чепа.]
ВЕНГЁРАЦ гл. венгры.
ВЕНГЁРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
1. гл. венгры.
2. Куртка з нашытымі папярочнымі шну-
рамі. На салдатах былі чорныя венгеркі і чор-
ныя шапкі. Лынькоў.
3. Бальны танец, запазычаны ў венграў.
4. часцей мн. (венгеркі, -рак). Пашыраны
сорт сліў фіялетавага колеру.
ВЕНГЁРСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да Венгрыі і венграў. Венгерская мова. Вен-
герская культура.
2. у знач. наз. венгерекае, -ага, н. Гатунак
вінаграднага віна.
ВЁНГРЫ, -аў; адз. венгерац, -рца, м.; вен-
гёрка, -і, ДМ -рцы; мн. венгёркі, -рак; ж. На-
род, які складае асноўнае насельніцтва Венг-
рыі.
ВЕНДЭТА, -ы, ДМ -дэце, ж. Звычай кры-
вавай (кроўнай) помсты за забойства сваяка
(у карсіканцаў і жыхароў вострава Сардзі-
нія).
[Іт. чешіейа — помста.]
ВЕНЁДЫ, -аў. Гіст. Славянскія плямёны
эпохі першабытнаабшчыннага ладу, якія на
рубяжы нашай эры насялялі тэрыторыю ад
Эльбы да Дняпра.
ВЕНЕРАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да венералогіі.
ВЕНЕРАЛОГІЯ, -і, ж. Галіна медыцыны,
якая займаецца вывучэннем і лячэннем вене-
рычных хвароб.
ВЕНЕРОЛАГ, -а, м. Урач, спецыяліст па
венерычных хваробах.
ВЕНЕРЫЧНЫ, -ая, -ае. У выразах: вене-
рычная хвароба гл. хвароба. Венерычны хво-
ры гл. хворы.
ВЕНЕЦЫЙНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да Венецыі. Венецыянскія каналы.
»О Венецыянскае акно гл. акно. Венецыян-
скае шкло гл. шкло.
ВЁНЗЕЛЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да вензеля.
ВЁНЗЕЛЬ, -я, м. Пачатковыя літары імя і
прозвішча або двух імён, звязаныя агульным
малюнкам.
[Ад польск. — вузел.]
ВЁНІК, -а, м. Звязаны пучок галінак для
паркі ў лазні, падмятання падлогі. Вязаць
венікі. Бярозавы венік.
0 Голы як стары венік гл. голы. Помніць
да новых венікаў гл. помніць. Сядзець, як
мыш пад венікам (як верабей у веніку) гл.
сядзець.
ВЕНІРАВАНЫ, -ая, -ае. Спец. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад веніраваць.
2. у знач. прым. Абліцаваны цвёрдымі або
каштоўнымі пародамі дрэва. Веніраеаная фа-
нера.
ВЕНІРАВАЦЦА, -рўецца; незак. Зал. да
вепіраваць.
ВЕНІРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; зак. і не-
зак., што. Спец. Абліцаваць (абліцоўваць)
цвёрдымі або каштоўнымі пародамі дрэва.
Веніраваць фанеру дубам.
ВЕНТЫЛІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал.
да вентыліраваць.
ВЕНТЫЛІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; не-
зак., што. Рабіць вентыляцыю (у 1 знач.),
праветрываць. Вентыліраваць памяшканне.
ВЁНТЫЛЬ, -я, м. Спец. 1. Клапан для рэ-
гулявання патоку вадкасці, пары, газу і пад.
2. Клапан у музычных інструментах для
змены вышыні гуку.
[Ням. Уепііі з лац.]
ВЁНТЫЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае ад-
носіны да вентыля.
ВЕНТЫЛЙТАР, -а, м. Прыстасаванне для
ўзмацнення перамяшчэння паветра; правет-
рывання. Выцяжны вентылятар. Цеплавы
вентылятар.
ВЕНТЫЛЙТАРНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вентылятара.
ВЕНТЫЛЯЦІЙЙНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вентыляцыі. Вентыляцыйныя
трубы.
ВЕНТЫЛЯЦЫЯ, -і, ж. 1. Праветрыванне
закрытага памяшкання. Вентыляцыя пакоя.
2. Прыстасаванне або сістэма прыстасаван-
няў для ўзмацнення перамяпгчэння паветра.
Пераманціраваць вентыляцыю.
[Лац. уепіііаііо.]
ВЁНЦА, -а, н. Абадок, які ахоплівае што-н.
Венца снарада.
ВЁНЦЕР, -а, м. Рыбалоўная сетка ў вы-
глядзе мяшка, нацягнутага на абручы. Лавіў
наш дзядзька нераткамі 1 венцярамі, і сачка-
мі, Ды аднаго ўсё ж бракавала: У дзядзькі
чоўна неставала. Колас.
[Ад літ. Уёпіегіз.]
ВЁНЧЫК, -а, м. 1. Абадок чаго-н. Венчык
капыта. о Навокал.. чорныя, напалову зава-
леныя цэглай зеўры печаў, дрэвы з абсмале-
нымі камлямі і падсушанымі венчыкамі крон.
Сачанка.
2. Тое, што і вяночак (у 2 знач.).
3. Памянш. да вянец (у 4 знач.).
ВЕПР, -а, м. Самец дзікай свінні; дзік. За
старым вепрам цягнуцца крыху меншыя за
яго свінні, за імі некалькі падсвінкаў. В. Воль-
скі.
ВЁРА, -ы, ж. 1. Упэўненасць у чым-н., у
здзяйсненні, ажыццяўленні чаго-н. Вера ў
свае сілы. □ Вера гартавала волю, надавала
мужнасці. Шамякін. Маці больш не галасіла,
Хоць з мякіны хлеб пякла, Во адчулі рукі
сілу, Вера ў сэрцы ажыла. Грахоўскі. Без ме-
ры няма веры. Прыказка.
2. Перакананне ў дадатных якасцях каго-н.
Ні суцяшэння, ні пажаданняў не трэба— Не,
я не страціла чыстае веры ў людзей... Тарас.
Цудоўны верш, наскрозь прасякнуты верай у
чалавека і болем за яго. Бярозкін.
3. Перакананне ў рэальным існаванні
звышнатуральных сіл. Вера ў бога. // Рэлігій-
нае вучэнне; веравызнанне. Каталіцкая вера.
0 Браць (узяць) па веру што гл. браць.
Вачам веры не даваць гл. даваць. Мера і ве-
ра гл. мера. Мець веру ў каго-што гл. мець.
Сімвал веры гл. сімвал. Служыць верай і
праўдай гл. служыць.
ВЕРААДСТУПНІК, -а, Уст. Чалавек, які
адрокся ад сваёй веры (у 3 знач.).
ВЕРААДСТУПНІЦА, -ы, ж. Уст. Жан. да
вераадступнік.
ВЕРААДСТУПНІЦКІ, -ая, -ае. Уст. Які мае
адносіны да вераадступніка, вераадступ-
ніцтва.
ВЕРААДСТУПНІЦТВА, -а, н. Уст. Адра-
чэнне ад сваёй веры (у 3 знач.).
ВЕРАБЁЙ. -б’я, м. Невялікая птушка ат-
рада вераб’іных з карычнева-шараватым
апярэннем, якая жыве пераважна паблізу ча-
лавека.
<> Вераб’ю па калена — вельмі мелка. Стра-
ляць (біць) з гарматы па вераб’ях гл. стра-
ляць. Стрэляны (стары) верабей — пра во-
пытнага чалавека, якога цяжка ашукаць.
ВЕРАБЁЙКА, -і, м,. Памянш.-ласк. да ве-
рабей.
ВЕРАБЁЙНІК, -у, м. Пустазелле сямейства
бурачных.
ВЕРАБІНА, -ы, ж. Абл. Рабіна. Садок быў,
праўда, невялічкі: Дзве верабіны ды тры дзіч-
кі. Колас.
ВЕРАБ’ІНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіпы
да вераб’я. Вераб’інае гняздо. Вераб’іная ча-
рада.
2. у знач. наз. вераб’іныя, -ых. Атрад пту-
шак, да якога адносяцца вераб’і, ластаўкі,
дразды, пеначкі і пад.
0 Вераб’іная ноч гл. ноч.
ВЕРАБ’ІХА, -і, ДМ -б’ісе, ж. Разм. Самка
вераб’я.
ВЕРАБ’ЯНЯ і ВЕРАБ’ЯНЁ, -няці; мн. -ня-
ты, -нят; н. Птушаня вераб’я.
ВЁРАВАННЕ, -я, н. Рэлігійныя погляды,
уяўленні, змест той ці іншай рэлігіі. Рэлігій-
ныя вераванні. Вераванні старажытных сла-
вян.
ВЁРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак., у
каго-што. Тое, што і верыць (у 4 знач.).
— Чаму гэта ты, гаспадар, святыя абразы
зняў са сцяны! — Навошта яны мне, калі ў
бога не верую! Бядуля.
ВЕРАВУЧЭННЕ, -я, н. Сукупнасць асноў-
ных палажэнняў якой-н. рэлігіі. Хрысціянскае
ееравучэнне.
ВЕРАВЫЗНАННЕ, -я, н. Разнавіднасць
якога-н. веравучэння ў спалучэнні з уласцівай
яму абраднасцю; вера. Каталіцкае веравы-
знсшне. Свабода веравызнання.
ВЕРАГОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вера-
годнага. У прозе з яе жорсткімі патрабаван-
нямі жыццёвай, бытавой верагоднасці «ўзвы-
шаны» лірычны герой становіцца героем канк-
рэтным, індывідуальным. Навуменка. Фактыч-
ная верагоднасць і гістарычная канкрэтнасць
абставін з’яўляюцца важнай умовай гістарыч-
най праўды, узмацняюць гістарычную аснову
раманаў. Дзюбайла.
ВЕРАГОДНЫ, -ая, -ае. 1. Які адпавядае рэ-
чаіснасці; праўдападобны. Верагодныя чуткі.
□ У мястэчку бытуюць самыя разнастайныя
легенды, верагодныя і неверагодныя, пра май-
стэрства Багрыма. С. Александровіч. Калі ты
пыталася ў мяне, чаму я так часта надоўга
прападаю, то я прыдумваў што-небудзь больш
верагоднае: хадзіў да сваякоў ці ездзіў у го-
рад. Скрыган.
2. Дапушчальны, магчымы. Верагодны вы-
еад.
ВЁРАД, -у, М -дзе, м. Шкода, якая прычы-
нена руцэ, назе ці якім-н. унутраным органам
у выніку перанапружання або жыццёвай ня-
годы. Нажыць верад. Верад сэрца.
ВЕРАЛОМНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вера-
ломнага; вераломства.
ВЕРАЛОМНЫ, -ая, -ае. Які нахабна пару-
шыў клятву, дагавор; каварны, здрадніцкі.
Вераломны ўчынак. Вераломны напад.
ВЕРАЛОМСТВА, -а, н. Парушэнне клятвы,
дагавору; вераломныя паводзіны. Вераломства
еорага. □ Дзе хітрыкі, ліслівасць — там і ве-
раломства. Валасевіч.
ВЕРАНАЛ, -у, м. Белы крышталічны пара-
шок, які ўжываецца ў якасці снатворнага.
[Лац. уегопаінш.]
ВЕРАНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Адкрытая або
зашклёная тэраса ўздоўж сцяны дома. Для
сталоўкі была пастаўлена спецыяльная хата,
накрытая чарапіцаю, з двума прыгожымі ган-
камі і прасторнымі верандамі. Колас. 3 хола
я прайшоў на адкрытую веранду, каб пагля-
дзець на горад і на акіян. Б. Вольскі.
[Англ. уегашіа.]
ВЁРАС, -у; мн. верасы, -бў; м. Нізкая веч-
назялёная кустовая расліна сямейства вера-
совых з дробным лісцем і лілова-ружовымі
кветкамі. Звініць наліўная пагода, Цвітуць
верасы у бары. Панчанка. У пяшчотным бла-
кітным бляску дрымотна дымілася лістота бя-
роз, паравалі ў расе пышныя грывы верасу.
Ракітны.
ВЁРАСАВЫ гл. верасовы.
ВЁРАСЕНЬ, -сня, м. Дзевяты месяц года.
Быў канец верасня, і маладыя бярозкі на
ўзлессі стаялі ў залатым убранні. Шамякін.
ВЕРАСКЛІВЫ, -ая, -ае. Які верашчыць,
вісклівы, пісклівы.
ВЕРАСНЁВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне
да верасня. Вуліца дыхнула ў твар слаўнай
свежасцю вераснёвага вечара. Хадкевіч.
ВЕРАСНЁЎСКІ, -ая, -ае. Разм. Які мае да-
чыненне да верасня; вераснёвы. У тую верас-
нёўскую ноч многія работнікі леглі спаць
вельмі позна. Шамякін. // Характэрны для
верасня. Вераснёўскае паветра пахла ап’яня-
ючай свежасцю. Колас.
ВЕРАСОВЫ і (радзей) ВЁРАСАВЫ, -ая,
-ае. 1. Які мае дачыненне да верасу. Верасо-
вы цвет. Верасовы мёд. □ Слыве найлепшым
у пчалы ўзятак верасовы. Вялюгін.
2. у знач. наз. верасбвыя, -ых. Сямейства
двухдольных раслін, да якога адносяцца ве-
рас, талакнянка.
ВЕРАСОК, -ску, м. Памянш.-ласк. да верас.
На зямлі ўжо няма снегу, вымыты асенні ве-
расок выглядае зусім свежым. Кулакоўскі.
ВЕРАТНІК, -а, м. Абл. Гоні, загон. Разоў
пяць губляў [Сымон] авечкі, Шкоды ў полі
нарабіў, Здрасаваў шнуроў тры грэчкі, Верат-
нік аўса прыбіў! Колас.
ВЕРАЎЧАНЫ, -ая, -ае. Зроблены з вяроў-
кі. Вераўчаная аброць. □ Ішоў, памахеаючы
доўгай вераўчанай пугай, яшчэ санлівы хло-
пец-пастух. Мележ.
ВЕРАЦЁННІЦА, -ы, ж. Від бязногай, па-
добнай на змяю яшчаркі.
ВЕРАЦЁНЦА, -а, н. Памянш.-ласк. да вера-
цяно (у 1 знач.).
ВЕРАЦЁНАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны
па сваёй форме на верацяно.
ВЕРАЦЁННІК, -а, м. Той, хто займаецца
вырабам верацён.
ВЕРАЦЁННЬІ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да верацяна (у 1 знач.). Верацённая
пража.
ВЕРАЦЯНО, -а; мн. верацёны, -цён; н. 1.
Прылада для ручнога прадзення ў выглядзе
круглай драўлянай палачкі з завостранымі
канцамі, патоўшчанай унізе. Гаворыць старая
кабета павольна — скрыпучым голасам, слі-
ніць нітку, круціць сухімі пальцамі верацяно.
Чорны. // Асноўная частка прадзільных ма-
шын, прызначаная для навівання нітак. Пра-
дзільнае верацяно.
2. Шпень, які з’яўляецца воссю вярчэння
частак якіх-н. механізмаў; вал.
ВЕРАЦЯРПІМАСЦЬ, -і, ж. Прызнанне пра-
ва на свабоднае веравызнанне. Праяўляць ве-
рацярпімасць.
ВЕРАЦЯРПІМЫ, -ая, -ае. Які прызнае пра-
ва свабоднага вызнання любой рэлігіі.
ВЕРАШЧАКА, -і, ДМ -шчацы, ж. Рэдкая
мучная страва з мясам, каўбасой і рознымі
прыправамі. Тым часам маці даставала Чы-
гунчык з печы, лыжку брала I верашчаку
налівала. Колас.
ВЕРАШЧАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. верашчаць, а таксама гукі гэта-
га дзеяння.
ВЕРАШЧАЦЬ, -шчў, -шчыш, -іпчыць; не-
зак. Віскліва з пералівамі пішчаць, гучаць;
трашчаць, стракатаць. — Як то можа быць! —
верашчаў ён [прамоўца] пісклявым, але рэз-
кім, чутным голасам. Гарэцкі. На фурманках
парасяты ў мяшках верашчаць, кудах[чуць]
куры ў кошыках. Галавач. Недзе паблізу ляз-
галі буферы, пасвістваў манеўравы паравоз-
кукушка, верашчаў свісток счэпшчыка. Кар-
паў.
ВЕРБАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вербаваць.
ВЕРБАВАЦЦА, вярбўюся, вярбўешся, вяр-
бўецца; незак. 1. Наймацца на працу, службу.
2. Зал. да вербаваць.
ВЕРБАВАЦЬ, вярбўю, вярбўеш, вярбўе;
незак., каго. Набіраць, наймаць людзей на
якую-н. працу, схіляць да ўступлення ў
якую-н. арганізацыЮ. Вербаваць рабочых на
лесараспрацоўкі. □ Школа існавала ўжо не-
каторы час, але карысці з яе не было, бо лю-
дзі, якія ў ёй вучыліся, кідалі гэтую нязвык-
лую ім справу, ледзьве пабыўшы ў ёй тыдзень
або найбольш два. Вербавалі тады новых
«вучняў». Чорны. Прысуду і кары яшчэ па-
трабуем Злачынцам праклятым, што ночы і
дні Разбой ухваляюць, забойцаў вярбуюць Да
новай крывавай сусветнай вайны. Танк.
[Ад ням. \уегЬеп — шукаць, дамагацца.]
ВЕРБАЛОЗ, -у, м. Куст ці дрэва сямейст-
ва вярбовых. Кусты вербалозу на берагах ста-
ялі ўжо голыя. Карпаў. Дзесьці залівалася
баязліва жаўна, ды ў вербалозах цяжка стаг-
наў турок. Хомчанка.
ВЕРБАЛОЗАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вербалозу. Вербалозавы куст, дубец. //
Зроблены з вербалозу. Вербалозавы кошык.
ВЕРБАЛОЗЗЕ, -я, н., зб. Разм. Кусты вер-
балозу. На алешніку вытыкаліся ліпкія ліс-
точкі, а на вербалоззі гулі пчолы, гіючы сок
з салодкіх коцікаў. Ермаловіч.
ВЕРБАЛОЗІНА, -ы, ж. Разм. Галінка, куст
вербалозу. Прывал быў зроблены на грудку,
каля раскідзістай вербалозіны. Чарнышэвіч.
ВЕРБАЛОЗНІК, -у, м. Тое, што і в е р б а -
л о з; зараснікі вербалозу. Шуміць вада, дзе-
нідзе відаць кугіё ды стаіць голы вербалоз-
нік. Дуброўскі. Вербалозніку раней тут было
многа, а цяпер толькі адзін нізкі куст.. быў
відзён на супрацьлеглым беразе. Кулакоўскі.
ВЕРБАЛЬНЫ, -ая, -ае. Вусны.
О Вербальная нота гл. нота2.
[Лац. уегЬаІіз.]
ВЕРБЁНА, -ы, ж. Травяністая ці кустовая
расліна сямейства вербенавых.
ВЕРБЁНАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да вербены.
2. у знач. наз. вербёнавыя, -ых. Сямейства
двухдольных раслін, да якога адносяцца вер-
бена і інш.
ВЕРБЛЮДЗЯНЯ і ВЕРБЛЮДЗЯНЁ, -няці;
мн. -няты, -нят; н. Дзіцяня вярблюда.
ВЁРБНІЦА, -ы, ж. Разм. Вербная нядзеля.
ВЁРБНЫ, -ая, -ае. У выразе: вербная ня-
дзеля гл. нядзеля.
ВЕРДЫКТ, -у, М -кце, м. Пастанова, пры-
гавор (пераважна суда прысяжных).
[Ад лац. уеге Дісіпт — правільна сказанае.]
ВЁРЗЦІ гл. вярзці.
ВЁРЗЦІСЯ гл. вярзціся.
ВЕРЛІБР, -а, м. Тое, што і в о л ь н ы
в е р ш (гл. верш).
[Фр. уегз ІіЬге.]
ВЁРМАХТ, -а, М -хце, м. Назва ўзброеных
сіл фашысцкай Германіі ў 1935—1945 гг., раз-
громленых Савецкай Арміяй у час Вялікай
Айчыннай вайны.
[Ням. АУеЬгтасЫ.]
ВЕРМІШ9ЛЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да вермішэлі. // Прыгатаваны з вермі-
шэлі. Вермішэлевы суп.
ВЕРМІШЭЛЬ, -і, ж. Гатунак тонкай круг-
лай локшыны фабрычнага вырабу.
[Іт. уегтісеііі — чарвячкі.]
ВЁРМУТ, -у, М -муце, м. Алкагольны на-
пітак, прыгатаваны з вінаграднага віна і на-
стою траў.
[Ням. ТЎегтні.]
ВЁРНА. 1. Прысл. да верны (у 1—4 знач.).
2. у знач. вык. Вельмі надзейна, абавяз-
кова. [Бародзіч:]— Пакуль гэта ўсё будзе,
справа, вядома, зацягнецца, але затое гэта
будзе верна і цвёрда. Чорны.
ВЕРНАПАД ДАННІЦКІ, -ая, -ае. Уст. Улас-
цівы вернападданаму. Вернападданніцкія па-
чуцці. Вернападданніцкае захапленне.
ВЕРНАПАДДАНЫ, -ая, -ае. Уст. 1. Які за-
хоўвае вернасць манарху.
2. у знач. наз. вернападданы, -ага, м. Той,
хто верай і праўдай служыць манарху.
ВЁРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вернага (у
1—4 знач.). Вернасць радзіме. Клятва верна-
сці. Вернасць вобраза. □ Па гэты раз размо-
ва зайшла на «вечную тэму»: аб каханні, аб
жанчынах, аб вернасці. Васілевіч. Адзін з са-
мых моцных і пастаянных матываў паэта
[Пысіна]— матыў вернасці свайму абавязку
перад тымі, хто загінуў. Бечык.
ВЕРНІСАЖ, -у, м. Закрыты прагляд мас-
тацкай выстаўкі; дзень яе адкрыцця.
[Фр. уегнізза§е.]
ВЁРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вярнуць.
ВЁРНЫ, -ая, -ае. 1. Які заслугоўвае поўна-
га даверу, непахісны ў сваіх поглядах, пачуц-
цях, адданы. Верны сябар. Верны свайму аба-
вязку. Верны ў каханні. □ 3 дарогі шчасця
мой народ не зверне, Ён верны сын савецкае
сям’і. Панчанка. Золь асенняя, туман. Шэп-
чуць жоўклыя лісты. Ноч — сяброўка парты-
зан, Друг іх верны — лес густы. Крапіва.
Азірнуліся сябры: Следам крадуцца звяры,
Слугі еерныя зубровы, Усе чыны яго ахоеы.
Вітка.
2. Вельмі надзейны. Верны сродак. Верная
прыкмета. □ Каб добры лёс убачыць свой,
Я верны спосаб знаю,— Расою першай луга-
вой Я вочы абмываю. Вітка.
3. Які адпавядае рэчаіснасці; правільны,
дакладны. Верны вобраз. Верны шлях. □
Накіраваў наш райком Мяне на верную да-
рогу. Таўбін. Цімошка то чуў, што ўжо на-
палі на верны троп, то пераконваўся, што ні-
хто не ведае, як згарэў стог. Колас.
4. Трапны, дакладны, беспамылковы. Вер-
нае вока. Верны вывад.
5. Непазбежны, немінучы. Камандзір і ка-
місар брыгады разумелі, што ісці на прарыў,
не разведаўшы абставін і сілы еорага, без
падтрымкі, значыцца весці на верную смерць
паўтары тысячы чалавек. Шамякін.
ВЕРСІФІКАТАР, -а, м. Уст. Паэт, які доб-
ра валодае тэхнікай вершаскладання. // Іран.
Той, хто піша беззмястоўныя ці бяздарныя
вершы.
ВЕРСІФІКАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да версіфікатара.
ВЕРСІФІКАЦЫЯ, -і, ж. Складанне, пісан-
не вершаў.
[Лац. уегзіПсаііо.]
ВЁРСІЯ, -і, ж. Адзін з варыянтаў тлума-
чэння якіх-н. падзей, фактаў. Новая версія.
□ Паданне пра Машэку нясе ў сабе і адну з
народных еерсій пра заснаванне і назву го-
рада Магілёва. Шынклер.
[Фр. уегйіоп.]
ВЕРСТАВІЯ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
вярсты. Верставы слуп.
ВЕРТАЛЁТ, -а, М -лёце, м. Лятальны апа-
рат, прыстасаваны для вертыкальнага ўзлёту
і пасадкі.
ВЕРТЫКАЛ, -а, л. Спец. Круг нябеснай
сферы, які праходзіць праз зеніт і зададзены
пункт.
ВЕРТЫКАЛЬ, -і, ж. Прамая, напрамак
якой супадае з напрамкам адвесу; вертыкаль-
ная лінія.
ВЕРТЫКАЛЬНАСДЬ, -і, ж. Уласцівасць
вертыкальнага.
ВЕРТЫКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Адвесны; накі-
раваны па вертыкалі. Вертыкальная лінія.
[Лац. чегіісаіів.]
ВЁРУЮЧАЯ, -ай, ж. Жан. да веруючы.
ВЁРУЮЧЫ, -ага, м. Той, хто верыць у іс-
наванне бога.
ВЕРФ, -і, ж. Прадпрыемства, якое будуе і
рамантуе судны. Карабельная еерф.
[Гал. лтегі.]
ВЁРФАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
верфі.
ВЕРХ, -у, М на вёрсе; вярхі, -бў; м. 1. Пра-
стора, якая знаходзіцца над чым-н.; проціл. ніз.
// Верхні бок лрадмета пры нармальным яго
становішчы; проціл. ніз. Паставіць шафу вер-
хам уніз. Ц Верхняя частка якога-н. прадмета;
вяршыня, верхавіна. Верх гары. □ Мужчына
быў у пляскатай летняй шапцы з шырокім
круглым верхам. Чорны. Застаўся цяпер тыр-
чаць [ад сасны] толькі камель з вострым бе-
лым верхам. Мележ. Тут верх асіны круглалі-
сты Сплятаўся з хвоямі, з дубамі. Колас.
2. Прыстасаванне над сядзеннем у машыне,
фаэтоне і пад., якое засцерагае ад дажджу,
сонца, ветру. Машына з брызентавым верхам.
Падняць еерх. □ Пятро Тадаровіч нацягнуў
ужо на сеае растрыбушаныя драбінкі верх з
пасшываных.. мяшкоў. Чорны.
3. Паверхня зямлі, якога-н. прадмета ў ад-
носінах да таго, што знаходзіцца ў глыбіні, у
сярэдзіне. Бачьгць Іеан — задыхаецца птуш-
ка Нагай, а ўжо і да верху недалёка: нават
неба свіціцца. Якімовіч. Гарышны, успамі-
наючы «добрыя старыя часы», любоўна па-
ляпаў па версе акардэона. Ракітны. // Верхні
матэрыял якога-н. адзення або матэрыял,
якім што-н. пакрыта, абшыта. Драпавы еерх
паліто. Пасылка з палатняным верхам.
4. перан.; чаго. Вышэйшае дасягненне. Верх
майго жадання. □ Вагон-клуб быў еерхам
спраўджаных імкненняў Данілавых. Шынк-
лер.
5. толькі мн. гл. вярхі.
<> Браць (узяць) верх над кім-н. гл. браць.
Знізу (і) да верху — увесь, поўнасцю, цалкам.
Мой (твой, яго, яе і г. д.) верх — я, ты, ён пе-
рамог, яна перамагла. Цераз верх наліць (на-
сыпаць) гл. наліць. Цераз верх перці гл.
перці.
ВЕРХАВІНА, -ы, ж. 1. Верхняя частка
чаго-н. Верхавіна дрэва. □ Сонца ўзышло, але
прамені яго асвятлялі пакуль што толькі вер-
хавіны ліп. Брыль.
2. перан. Разм. Найболып уплывовая, кіру-
ючая частка грамадства, саслоўя, арганізацыі;
вярхі. Пануючая еерхаеіна.
ВЕРХАВІНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Памянш. да верхавіна (у 1 знач.).
ВЕРХАВІНКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да верхавінкі. Верхавінкавае сукеецце
кукурузы.
ВЕРХАВІННЕ, -я, н., зб. Верхавіны дрэў,
раслін. Вецер налятае на лес, гудзе ў еерха-
вінні хвой. Галавач.
ВЕРХАВОД, -а, М -дзе, м. Разм. Той, хто
верхаводзіць; заправіла, важак. Па нейкай ня-
пісанай умове вербаўскія дзеці выбралі..
[Яся] сваім еерхаеодам. Мележ.
ВЕРХАВОДДЗЕ, -я, н., зб. Тое, што і в е р-
хаводка2 (у 2 знач.). На лагу ў яміне, дзе
была некалі сажалка і дзе цяпер поўна верха-
воддзя — заходзяцца жабы. Пташнікаў.
ВЕРХАВОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; не-
зак., кім-чым, дзе і без дап. Разм. Узначаль-
ваць, кіраваць, распараджацца. Верхаводзіць
у гульнях. □ [Міхал:]— Ну, сядай, расказвай,
старшыня, як верхаеодзіла. Васілевіч. На схо-
дзе верхаводзілі беднякі. Бажко.
ВЕРХАВОДКА1, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак;
ж. Разм. Жан. да верхавод.
ВЕРХАВОДКА2, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак;
ж. 1. Падземная вада, якая залягае паблізу
ад зямной паверхні.— Вада тут павінна быць
смачная,— заўважыў Міша.— Чаму, Мішач-
ка? — Бо глыбока. Не верхаводка якая. Ло-
бан.
2. Разм. Верхавая вада. [Паласа снегу] ста-
ла шырэйшай, па ёй пайшла верхаводка і раз-
мыла пратаптаную сцежку. Курто. Заліла вер-
хаеодка Каляіны, дарогі. Танк.
ВЕРХАВОДКА3, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак;
ж. Невялікая прэснаводная рыба сямейства
карпавых. Пасярэдзіне стаяла закопчанае
еядро, у якім пад аерам у вадзе ляжала не-
калькі ўжо нежывых рыбак — ці то еерхаво-
дак, ці то плотак. Чыгрынаў.
ВЕРХАВЫ, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне
да язды верхам, прызначаны для такой язды.
Верхавы конь.
2. у знач. наз. верхавы, -бга, м. Конпік.
У бачыўшы верхавога, салдат запыніўся; вер-
хавы махнуў яму шабляй. Колас.
О Верхавая вада гл. вада.
ВЕРХАГЛЙД, -а, М -дзе, м. Той, каму
ўласціва верхаглядства.
ВЕРХАГЛЯДСТВА, -а, н. Разм. Павярхоў-
ныя, няўважлівыя адносіны да чаго-н.; неглы-
бокае знаёмства з чым-н. Больш за ўсё на
свеце.. [Арлоўскі] ненавідзеў верхаглядства,
пустую балбатню. Паслядовіч.
ВЕРХАЛАЗ, -а, м. 1. Рабочы, спецыяліст
па выкананню работ на вялікай вышыні. [Су-
сед:] — Пачынаў юнак у тэлеграфнай калоне,
еерхалазам па слупах. Шынклер.
2. Разм. Гарэза, свавольнік. Сабраўшы ка-
манду такіх, як і ён сам, еерхалазаў, Генька
Собаль.. пераказеаў змест кнігі. Паслядовіч.
ВЁРХАМ, прысл. 1. Седзячы на кані, спус-
ціўшы ногі па абодва бакі яго; седзячы на
кім-, чым-н., як на кані. [Ладынін:] — Хочац-
ца прабегчы па разоры паміж жытам, пра-
ехаць верхам на кані... Шамякін. На аслах,
мулах і вярблюдах мараканскія сяляне ез-
дзяць верхам і перавозяць грузы. В. Вольскі.
2. Зверху, ла версе. Агонь імкліва пашы-
рыўся і ўзляцеў на верхавіны ялін і соснаў —
і пайшоў шумець нізам і верхам. Шчарбатаў.
0 Верхам сесці на каго гл. сесці.
ВЕРХАТУРА, -ы, ж. Разм. жарт. Верхняя
частка якога-н. збудавання, памяшкання;
верхні, апошні паверх. Жыць на верхатуры.
□ Бязногі Шліп, узлезшы сваім адумам на
верхатуру царквы, гасіў ва ўсе званы. Лобан.
ВЕРХАЎЁ, -я, н., зб. Разм. Верхняя частка
спілаванага і ачышчанага ад галля дрэва.
[Буднік:} — Дзялянка вялікая, хаця б да вяс-
ны ўправіліся паваліць. А падборка верхаўя,
сучча, ламачча мала зойме? Ермаловіч.
. ВЕРХНЕ... (а таксама верхня...). Першая
састаўная частка складаных слоў са значэн-
нем: які размяшчаецца або ўзнікае ў верхняй
частцы чаго-н., напрыклад: верхнедняпроўскі,
верхнезубны, верхняволжскі.
ВЁРХНІ, -яя, -яе. 1. Які знаходзіцца звер-
ху, размешчаны на версе. Верхні слой. Верхні
камень (у млыне). Верхняя губа. □ Дзед з
Міколкам падаліся на гару, на верхнюю на-
лубу. Лынькоў.
2. Які надзяваецца зверху на што-н. Верх-
няя кашуля. Верхняе адзенне. □ Люба скі-
нула верхнюю вопратку і сця[гну[ла з пляча
кашулю. Чорны. // Прызначаны для нашэння
зверху. Верхні трыкатаж.
3. Блізкі да вытокаў. Раскаты гарматных
стрэлаў.. даляталі сюды аднекуль злева, з
верхняга цячэння ракі. Лынькоў.
4. Аб гуках, нотах: высокі. Верхні рэгістр.
5. Вышэйшы пункт вагання чаго-н. Верхні
ціск крыві. Гук верхняга пад’ёму.
ВЕРХНЯ... (гл. верхне...). Першая састаў-
ная частка складаных слоў; ужываецца за-
мест «верхне...», калі націск у другой частцы
падае на першы склад, напрыклад: верхня-
лужыцкі.
ВЕРЦІХВОСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Разм. неадабр. Жанчына легкадумных па-
водзін; шалахвостка.
ВЕРЦЬ, выкл. у знач. вык. Ужываецца па-
водле знач. дзеясл. вярцець — вярцецца, па-
вярнуць — павярнуцца.
<> Хоць круць-верць, хоць верць-круць —
як ні рабі, няма выхаду.
ВЕРЧ, вярча, м. Абл. Скрутак чаго-н. (дро-
ту, кабелю, вяроўкі, луцця). У калгасным
свірне ляжалі белыя і мядзяныя бухты дро-
ту, чорныя вярчы тоўстага кабелю. Паслядо-
віч.
ВЕРШ, -а, м. 1. Невялікі мастацкі твор, на-
пісаны рытмізаванай мовай. Лірычны верш.
Зборнік вершаў. Вершы Максіма Багдановіча.
2. Адзінка рытмічна арганізаванай мовы з
пэўнай колькасцю стоп, вершаваны радок.
Сілаба-танічны верш. Белы верш. Памер
верша.
3. Рытмізаваная мова. Гаварыць вершам.
О Акцэнтны верш — верш, рытм якога за-
снаваны на пэўным ліку націскных складоў,
незалежна ад колькасці ненаціскных. Алек-
сандрыйскі верш — французскі шасцістопны
ямбавы верш з паўзай або цэзурай пасля
трэцяй стапы. Белы верш — тое, што і
в о л ь н ы в е р ш. Верш у прозе — кароткі
паэтычны твор, напісаны ў празаічнай фор-
ме. Вольпы верш — верш, які характарызу-
ецца адсутнасцю рыфмы і няпэўнай коль-
касцто стоп у радку; верлібр.
ВЁРША, -ы, ж. Рыбалоўная конусападоб-
ная прылада з дубцоў або дроту. Вельмі ці-
кава паглядзець, як прыходзіць які-небудзь
паўстынскі дзядзька з мехам выбіраць за-
мёрзлую рыбу з пастаўленай нанач у палон-
цы вершы... Васілевіч.
ВЕРШАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да верша, вершаскладання. Вершаваная
форма. // Уласцівы паэтычнай мове. Верша-
ваная мова.
2. Напісаны вершамі, не празаічны. Верша-
ваны фельетон.
ВЕРПІАЗНАЎСТВА, -а, н. Навука пра верш
і вершаскладанне.
ВЕРШАЗНАЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да вершазнаўства.
ВЕРШАЛІНА, -ы, ж. Самая верхняя част-
ка дрэва, гары; макаўка. Чуўся роўны шум
хваёвых вершалін. Чорны. На дубе са злама-
най вершалінай, у вялізным гняздзе, вучылі-
ся лятаць бусляняты. Даніленка.
ВЕРШАМАНІЯ, -і, ж. Хваравітае жаданне
складаць вершы. ,
ВЕРШАПІСАННЕ, -я, н. Пісанне вершаў.
ВЕРШАПЛЁТ, -а, М -плёце, м. Разм. па-
гард. Дрэнны, бяздарны паэт.
ВЕРШАПЛЁЦТВА, -а, н. Разм. пагард. Пі-
санне бяздарных вершаў.
ВЕРШАСКЛАДАЛЬНІК, -а, м. Той, хто
складае вершы.
ВЕРШАСКЛАДАННЕ, -я, н. 1. Сістэма бу-
довы, склад вершаванай мовы. Сілабічнае
вершаскладанне. □ Сваёй літаратурнай дзей-
насцю Нупала і Колас унеслі многа новага ў
беларускае вершаскладанне.
2. Складанне вершаў.
ВЕРШАТВОРАЦ, -рца, м. Уст. Складальнік
вершаў; паэт.
ВЕРШАТВОРСТВА, -а, н. Уст. Тое, што і
вершапісанне.
ВЁРЫЦЦА, -рыцца; безас., незак., каму-
чаму (звычайна з адмоўем). Мець пачуццё
ўпэўненасці ў верагоднасць чаго-н. [Адзін з
чырвонаармейцаў:]— Зусім не верыцца.., што
ёсць яшчэ дзесь на свеце паны і здзек чала-
еека над чалавекам. Чорны. Руды наш стаў
дабёр і гладак, Не верыцца, што ёсць і косці.
Крапіва.
ВЁРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; незак. 1. у што.
Быць цвёрда перакананым, упэўненым у
чым-н. Верыць у перамогу. □ Веру, братцы,
ў нашу сілу, Веру ў волі нашай гарт. Цётка.
[Усевалад:]— Я не ееру, каб чалавек з такой
чулай і харошай душой, як у вас, быў помс-
лівы і зласлівы. Скрыган. // у каго. Лічыць
каго-н. здольным здзейсніць надзеі, спадзя-
ванні. [Надзя:]—Я верыла ў.. [Кос^ю], як у
чалавека верыла. Разумееце, чалавека. Лынь-
коў.
2. у што і чаДу. Прымаць за праўду, лі-
чыць верагодным, адпаведным рэчаіснасці.
Верыць у сны і прыкметы. Верыць кожнаму
слову. Верыць чуткам. □ Выйду, гляну на па-
лі, даліны — Жнуць камбайны спелыя аўсы,
1 не лёгка верыць успамінам Пра цяжкія,
змрочныя часы... Лойка.
3. каму. Давяраць каму-н. Заўважыўшы,
што Васіль верыць яму, Андрэй падышоў
здалёк і да галоўнага. Пальчэўскі. [Марына:]
— Ты сябра мой даўні, I я табе веру. Пры-
ходзька.
4. Быць веруючым. Верыць у бога.
0 Верыць (паверыць) на слова — лічыць
(палічыць) праўдзівымі словы, не пацвер-
джаныя доказамі. Не верыць сваім вушам
(вачам) — вельмі здзіўляцца, пачуўшы, уба-
чыўшы што-н. нечаканае. Глянуў Віктар —
і вачам сваім не верыць.— А дзе ж човен?
Маўр.
ВЁСЕЛА. 1. Прысл. да вясёлы. Дружным
хорам шчабечуць шпакі, весела пасвістваюць
івалгі і дразды. Якімовіч.
2. безас. у знач. вык. Аб стане весялосці,
радасным настроі. Вечарамі ў інтэрнатах бы-
ло людна і весела. Грахоўскі. Весела на полі,
Слаўна пад бярозкай, Хоць ты сядзь-спачынь.
Колас.
ВЕСЛАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. веславаць.
ВЕСЛАВАЦЬ, вяслўю, вяслўеш, вяслўе;
незак. Грабці вёсламі. Сунецца лодка па роў-
най паверхні ракі, і зусім не відаць таго, хто
вяслуе. Ваданосаў. Я ў рукі ўзяў вясло, Вяс-
лую з поўнай сілай. Пушча.
ВЕСЛАНОГІЯ, -іх. Атрад вадаплаўных
птушак, у якіх пальцы злучаны перапонкамі.
ВЕСНАВЁЙ, -ю, м. Паэт. Веснавы вецер.
ВЕСНАВЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
вясны. Веснавыя дні. Веснавыя кветкі. // Які
адбываецца вясной. Веснавая навальніца. Вес-
навая сяўба. Веснавыя канікулы.
ВЕСНАХОД, -у, М -дзе, м. Паэт. Хада вяс-
ны. Толькі ціха сніцца зорам крыгалом і
веснаход. Машара. // Надыход светлых, ра-
даспых падзей, з’яў і пад. Яшчэ шмат хто
глядзіць мо варожа На ўспенены дзён весна-
ход... Гурло.
ВЁСНІ, -яя, -яе. Паэт. Веснавы. На вясёл-
кавым кані Едзе першы весні гром Нашым
полем за сялом. Танк.
ВЁСНІК, -а, м. Тое, што і вястун. Пры-
бег прамень, ад сонца ясны веснік, I абвясціў
людзям: еясна ідзе. Пушча.
ВЁСНІЦЫ, -ніц; адз. няма. 1. Вароты ў
двор або з двара ў агарод, у поле. Мы ўвай-
шлі ў двор — звыклы сабе сялянскі двор, з
хлевушкамі, павеццю, весніцамі на прыгумен-
не. Чорны. Ням.ала было пасля.. весніц на чу-
жых дварах, з якіх я выганяў штодня чужую
жывёлу. Брыль.
2. Уст. Плот з варотамі ў канцы вёскі. Сон-
ца ўжо звярнула з поўдня, калі з весніц вёс-
кі.. паказалася чарада кароў. Якімовіч.
ВЁСНІЧКІ, -чак; адз. няма. Вузкія дзвер-
цы ў плоце; варотцы. Адшукалі [мужчыны] ў
плоце веснічкі, што выходзілі на агарод, ад-
чынілі іх і хуценька падышлі да ганка. Паль-
чэўскі.
ВЕСТ, -у, М -сце, м. 1. Захад, заходні кі-
рунак.
2. Заходні вецер.
[Ням. ЛУевІ.]
ВЕСТАВЬЛ, -бга, м. Ардынарац, пасыльны.
Мікіта сядзеў і думаў пра дом. У гэты час да
яго прыйшоў ееставы ад ротнага. Галавач.
ВЁСТАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Памянш.-ласк. да вестка. Ішлі дні, тыдні,
а Анатоль не даваў аб сабе аніякае вестачкі.
Пальчэўскі.
ВЕСТГОТЫ, -аў. Заходняе адгалінаванне
готаў, якія жылі на тэрыторыі сучаснай паўд-
нёва-ўсходняй Прыбалтыкі, а ў 3—4 стст. рас-
сяліліся паміж Днястром і панізоўем Дуная.
ВЁСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Па-
ведамленне, весць. Вестка аб звароце Пракопа
шпарка абляцела назаўтра затонскія хаты і
зрабіла яшчэ большае ўражанне, чым еестка
аб яго знікненні з сяла. Колас. Яны [метэаро-
лагі] сягоння ўсёй зямлі ІПырока вестку па-
далі: — Ідзе Вясна! Ідзе Вясна! Усе ўставай-
це да відна. Лужанін.
0 Без вестак прапасці гл. прапасці. Па-
даць (даць) вестку гл. падаць.
ВЕСТЫБУЛЯРНЫ, -ая, -ае. У выразе: ве-
стыбулярны апарат гл. апарат.
ВЕСТЫБЮЛЬ, -я, м. Пярэдняя пры парад-
ным уваходзе ў памяшканне (пераважна
грамадскага прызначэння). Вестыбюль тэатра.
Вестыбюль клуба. Вестыбюль метро.
[Фр. уезііЬпІе.]
ВЁСЦІ, вядў, вядзёш, вядзё; вядзём, ве-
дзяцё; пр. вёў, вяла, вялб; заг. вядзі; незак.
1. каго. Накіроўваць чый-н. рух. Весці каня
за повад. □ Маці бярэ мяне за руку і вядзе
дамоў. Бядуля. Вядзі, гаспадар, калі ласка,
Нашчадкаў на ганак цясовы! Кала-
чынскі. Зорын вёў сваю партнёршу, як
добра спрактыкаваны танцор. Гурскі. // Па-
магаць ісці. Весці хворага пад рукі. //
Прымушаць ісці з сабою. Весці ў міліцыю. □
Арыштаваных вялі рыначным пляцам проста
да ратушы. Чорны. // што. Кіраваць аўтама-
білем, караблём, самалётам і пад. Весці па-
равоз. □ [Вася:]—Хвіліну я нічога не бачыў
і вёў самалёт наўгад. Шамякін. [Брат] вёў
праз мост памалу Наш мінскі самазвал. Гіле-
віч. // каго-што. Ісці на чале, узпачальваць,
камандаваць. Весці войскі ў бой. □ Адну з
калон беспрацоўных вёў Зыгмунт Асядовіч.
Чорны. Капітан.. не спыняўся, настойліва
вёў роту на нямецкія пазіцыі. Мележ.
2. перан.; Каго-што. З’яўляцца кіраўніком
чаго-н.; ажыццяўляць кіраўніцтва кім-, чым-н.
Весці сход. Весці гурток, клас. □ Маці спраў
весці не ўмела, і ў мінулым годзе запушча-
ную і ўшчэнт разбураную гаспадарку прый-
шлося збыць. Васілевіч. Вёў Герасім Дзміт-
рыевіч урок як звычайна. Выклікаў.. вучняў
да дошкі, расказаў новы матэрыял. Б. Страль-
цоў.
3. чым па чым. Рухаць (указкай, алоўкам і
пад.) па паверхні чаго-н. Весці ўказкай па.
карце.
4. што. Будуючы што-н. (дар^гу, трубапра-
вод, лінію электраперадачы і пад.), праклад-
ваць у пэўным напрамку.— Ты памятаеш, як
вялі ў нас дарогу? — раздумліва спытаў у
мяне Яўхім.— На Рэчыцу? Ракітны. Праз ба-
лоты і палі Будаўнікі з Дашавы трубы Да
Мінска роднага вялі. Ляпёшкін.
5. Мець пэўны напрамак, быць шляхам ку-
ДЫ-н. Дзве сталёвыя каляі, ля якіх стаіць
Птахава будка, вядуць з усходу на захад —
з Гомеля на Брэст. Навуменка. Роўная, глад-
кая пясчаная дарога вяла да самага ўзлесся..
Курто. Стаяў [асабняк] на ўзгорку, з вуліцы
да яго еялі шырокія.. усходкі. Шамякін. //
перан.; да чаго. Мець сваім вынікам, цягнуць
за сабою. Гэта да дабра не вядзе.
6. што. Рабіць, выконваць, ажыццяўляць,
падтрымліваць што-н. (ужываецца звычайна
ў спалучэнні з назоўнікамі, якія абазначаюць
дзеянне). Весці падлікі. Весці назіранне. Ве-
сці барацьбу. Весці перапіску. Весці размову.
□ Сход праходзіў спакойна. Максім за сталом
вёў пратакол. Машара. Адам вёў строгую кан-
спірацыю і прывучаў да строгасці ў падполь-
ных справах і Міколу. Якімовіч. Ганна Сця-
панаўна была не з маўклівых, і трэба было
ўвесь час весці з ёй размову. ПІыцік.
7. безас. Разм. Хіліць на што-н.; адольваць.
Яго вяло на сон.
0 Весці (размову, гутарку) да чаго-н.—
гаворачы або робячы шго-н., мець на мэце
што-н. Весці рэй — быць завадатарам, верха-
водзіць.— Антоська!.. родны мой! канаю...
Перагарэў, адстаў, внікаю... Вядзі ж ты рэй,
вядзі... адзін... Як лепшы брат, як родны
сын. Колас. Весці сваё — настойліва ажыц-
цяўляць свае планы, намеры, погляды, дум-
кі. Весці сваю лінію — тое, што і г н у ц ь
сваю лінію (гл. гнуць). Весці свой род
(генеалогію) ад каго-н. — лічыць сябе на-
шчадкам каго-н. I вухам не весці — не слу-
хаць, не звяртаць увагі.
ВЁСЦІСЯ, вядзёцца; пр. вёўся, вялася, вя-
лбся; заг. вядзіся; незак. 1. Адбывацца, ажыц-
цяўляцца, праводзіцца. Вядзецца барацьба за
еысокую якасць прадукцыі. Вядзецца шыро-
кае жыллёвае будаўніцтва. □ Страляніна
была моцная і інтэнсіўная. Здавалася, што
яна вядзецца недзе зусім непадалёку. М. Тка-
чоў. Пачынаючы з гэтага дня, работы на ка-
нале вяліся ўжо штодзённа. Краўчанка. //
Прадаўжацца, працягвацца. Жанчына ўзды-
хала I шаптала: «Вам як знаёмаму па шчы-
расці скажу...» Хаця знаёмства ў іх не так
даўно вялося, Адразу тут каля акна і пача-
лося. Корбан. Вось так гамонка ў іх вялася У
зручны выпадак не раз. Колас.
2. Жыць; пладзіцца, размнажацца. Калісьці
зубры вяліся па ўсёй Еўропе. В. Вольскі. Пад
стрэхамі ляпіліся ластаўкі, вераб’і, у дуплах
•вяліся шпакі. Чарнышэвіч. // Гадавацца, да-
ваць прыплод. [Мацвей:] — У мяне свінні, на
яго ліха, не вядуцца: падгладзіш крыхў, то
возьме і прыхварэе. Лобан.
3. Быць, мецца ў наяўнасці. Бацька гаспа-
дарыў, дык і хлеб вёўся. Якімовіч. Кавалачак
сала ў нас яшчэ вядзецца, а скончыцца — пе-
рабудзем дзён колькі на хлебе. Пальчэўскі.
4. безас. Быць звычаем, падтрымлівацца.
Нас знаёміла Зося і ўсіх нас вяла, Як пры
[сустрэчах} вялося, у дом да стала. Куляшоў.
Як звычайна вядзецца ў такіх разах, першымі
з’яўляліся меней значныя асобы. Колас.
5. Зал. да весці (у 1, 2, 4 і 6 знач.).
ВЕСЦЬ, -і, ж. Паведамленне, вестка. Доб-
рыя весці. Весці з фронту. □ У лагеры весці
пачуты: 3 паходу атрад прыбывае. Колас.
Весць аб смерці Бандароўны Скрозь пайшла,
як мора. Купала.
ВЕСЯЛЁЙШЫ, -ая, -ае. Выш. ст. да прым.
вясёлы.
ВЕСЯЛЁЦЬ, -ёю, -ёеш, -ёе; незак. Стана-
віцца вясёлым, весялейшым. Здаўшы экзамен,
Раман весялеў, з твару сходзіла напружа-
насць. Колас.
ВЕСЯЛІЦЦА, -люся, вясёлішся, вясёліц-
ца; незак. Весела праводзіць час; забаўляц-
ца. Да позняй ночы весяліліся беражкоўцы,
святкуючы наваселле. Краўчанка.
ВЕСЯЛІЦЬ, -лю, вясёліш, вясёліць; незак.,
эгаго. Рабіць вясёлым; забаўляць. Песяліць
дзяцей. □ Марцін добра спяваў, танцаваў,
весяліў людзей вострым словам, Брыль. Ся-
дзяць за півам, выпіваюць, Аб розных спра-
еах разважаюць, А піва ім вяселіць душы.
Колас.
ВЕСЯЛбСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вясёлага.
Зусім нязначны выпадак змяніў настрой Алё-
шы і вярнуў яму прыроджаную весялосць.
Васілевіч. // Радасць, радасны настрой. Глад-
кі і ружовы твар Крывахіжа так і дыхаў ве-
сялосцю, здароўем. Алешка.
ВЕСЯЛУН, веселуна, м. Разм. Вясёлы,
жыццярадасны мужчына; ахвотнік павесяліц-
ца. Гаварыць тосты і чытаць вершы Веньямін
умее. Яго нават лічаць веселуном і завадата-
рам у кампаніях. Навуменка.
ВЕСЯЛУХА, -і, ДМ -лўсе, ж. Разм. Жанчы-
на з вясёлым норавам; ахвотніца павесяліц-
ца. Вольцы тады было яшчэ не больш васем-
наццаці год, і гэта была самая лепшая тан-
цорка і заўзятая весялуха. Чорны.
ВЕСЯЛУПІКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак;
ж. 1. Разм. Ласк. да весялуха.
2. Уваходзіць у склад некаторых слоў са
значэннем вясёлы. Дудка-весялушка. □ Каб
я быў крылатай птушкай, Не ляцеў бы я у
гай, Пеў бы песні-весялушкі Там, дзе слёзы
лье ратай. Чарот.
ВЕСЯЛЬЧАК, весельчака, м. Тое, што і
весялун. Усе [дзяўчаты].. крыху былі за-
каханы ў гэтага ружовашчокага, нястомнага
весельчака. Шамякін.
ВЁТА, нескл., н. Забарона, адмена якіх-н.
рашэнняў. Права вета. □ На ідэі камунізма
Не накласці вета, I прайшлі яны без візы
Усе часціны свету. Дзяргай. Мы, разам з
усімі народамі свету, На зброю агрэсіі—
атамны гром Кладзём сеаё двухсотмільённае
еета. Танк.
[Ад лац. чеіо — забараняю.]
ВЁТАХ, -а, м. Месяц у апошняй квадры,
на зыходзе. Ад маладзіка да еетаха. □ Неба
было зорнае і чыстае, толькі ля ветаха самот-
на вісела хмурынка. Асіпенка.
ВЕТАШОК, -шка, м. Памянш.-ласк. да ве-
тах. Вольна пад небам. За хатай дарога Вы-
бегла з вуліцы — лёгка бяжыцца. За ёй ве-
ташок развітальны двухрогі, Ранак сустрэў-
шы, хаваецца ў жыце. Калачынскі.
ВЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Чыгу-
начная лінія, якая адыходзіць убок ад асноў-
най чыгуначнай магістралі. Спешна пачалі
пракладваць чыгуначную ветку да буравых
вышак. Паслядовіч.
ВЁТЛАСЦЬ, -і, ж. Тое, што і в е т л і -
васць. 3 той жа ветласцю, але крыху разгу-
біўшыся, Ксенафонт Апалінаравіч праводзіў
да форткі гасцей. Шынклер.
ВЁТЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць ветлівага,
прыветлівасць. Адчуванне цеплыні і сардэч-
насці дапаўняла гаспадыня сеаёй ветлівасцю.
Шамякін. [Багуцкі:]—Аднак, дзе ваша ветлі-
васць, пан Шмульке? Не запрашаеце нават
прысесці. Лынькоў.— Са службы? — дзеля
ветліеасці запытаў.. [Сяргей] у Пятра Іванаві-
ча. Шахавец.
ВЁТЛІВЫ, -ая, -ае. Ласкавы, далікатны,
прыветлівы. [Містэр Лаян] быў паважны, не
маладога ўжо веку чалавек, заўсёды акуратна
адзеты, ветлівы, з прыемнымі манерамі.
Лынькоў. Гаспадыня аказалася простаю і вет-
ліваю, і старая неўзабаве адчула сябе як до-
ма. Мележ. // Поўны ласкі, прыязнасці, добра-
зычлівасці.— Ну, як у вас справы, дзяўча-
ты? — запыгаўся дырэктар у студэнтак мала-
джавым, ветлівым голасам. Карпюк. Пан Бо-
гут ветлівым паклонам Гасцей вітае дарагіх.
Колас.
ВЁТЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і в е т л і в ы.
I рухам ветлай гаспадыні Марына з лавы
пыл змяла. Колас. Усе яны ўжо ведалі Мі-
колку, сустрэлі яго ветлым словам. Лынькоў.
В’ЕТНАМЕЦ гл. в’етнамцы.
В’ЕТНАМКА гл. в’етнамцы.
В’ЕТНАМСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да В’етнама, в’етнамцаў.
В’ЕТНАМЦЫ, -аў; адз. в’етнамец, -мца, м.;
в’етнамка, -і, ДМ -мцы; мн. в’етнамкі, -мак;
ж. Народ, які складае аспоўнае насельніцтва
В’етнама.
ВЕТРА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнпю сло-
ву в е ц е р, напрыклад: ветрасілавы, ветра-
ўстойлівы.
ВЕТРААХбЎНЫ, -ая, -ае. Які ахоўвае ад
ветру. Ветраахоўная паласа лесу.
ВЕТРАБбЙ, -ю, м., зб. Сухое галлё, ламач-
ча, збітае з дрэў ветрам. Парк зноў зрабіўся
густы,— не парк, а нейкія нетры з лаўжамі і
ветрабоем, з рэдкімі глухімі сцяжынкамі. Ка-
раткевіч.
ВЕТРАВЁЙ, -ю, м. Паэт. Вецер. На ветра-
веях, нібы воўна, Плыеуць хмурынкі так ча-
роўна. Колас.
ВЁТРАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
ветру. Смалісты пах разносіцца такі, ПІто
п’еш яго у ветравым павеве. Колас. Пад вет-
равым подыхам Вольха сухая рыпіць і ры-
пінь. Барадулін.
ВЕТРАВЬ'І, -ая, -бе. 1. Прызначаны для
аховы ад ветру. Ветравы шчыток. Ветравое
шкло.
2. Такі, у якім вецер з’яўляецца рухаючай
сілай. Ветравы рухаеік.
3. Тое, піто і в ё т р а в ы.
ВЕТРАГОН, -а, м. 1. Разм. неадабр. Легка-
думны, пусты чалавек. Былі .. [хлапчукі]
малыя, неразумныя ветрагоны. Шынклер.
— Не жонка, а ветрагон,— сказала маці.— Га-
таваць абеды не збіраецца... Ды на тых хар-
чах, што ў сталоўцы, ногі выцягнеш... Гаў-
рылкіп.
2. Спец. Прыстасаванне для ўтварэння
моцнага патоку паветра.
ВЕТРАГОНКА. -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. неадабр. Жан. да ветрагон (у 1 знач.).
ВЁТРАЗЬ, -я, м. Паэт. Парус. Нахіліўся
ветразь, Човен хвалі рэжа. Пушча. Мірна на
тонях, нібыта лілея, ветразь рыбацкі далёка
бялее. Вялюгін.
ВЕТРАЛОМ, -у, м., зб. Дрэвы, паваленыя
ветрам; буралом. Дзе спарахнелы палёг вет-
ралом, Дасвеццем спыніліся мы. Зарыцкі.
ВЕТРАМЁР, -а, м. Прылада для вызпачэн-
ня сілы ветру.
ВЁТРАНА, безас. у знач. вык. Пра наяў-
насць ветру. Ветрана на дварэ. □ Было, як і
раней, ветрана, хмарна, нібы збіраўся дождж.
Мележ.
ВЁТРАНЫ, -ая, -ае. 1. 3 ветрам, які су-
праваджаецца ветрам. Ветраны дзень. Ветра-
нае надвор’е.
2. перан. Разм. Легкадумны; пусты. {Дзімі-
на] здавалася Максіму Сцяпанавічу несур’ёз-
най, ветранай. Карпаў. [Маша] ніколі не была
такой ветранай, каб ад аднаго бегчы да дру-
гога. Шамякін.
ВЕТРАНЬ'І, -ая, -бе. Які прыводзіцца ў рух
ветрам. Ветраны млын.
О Ветраная воспа гл. воспа.
ВЕТРАРУХАВІК, -а, м. Рухавік, які прыво-
дзіцца ў дзеянне ветрам.
ВЕТРАСІЛАВЫ, -ая, -бе. Які выкарыстоў-
вае энергію ветру. Ветрасілавая ўстаноўка.
ВЕТРАУСТОЙЛІВЫ, -ая, -ае. Які добра вы-
трымлівае парывы ветру. Дуб — самая ветра-
ўстойлівая парода дрэў.
ВЁТРАЦЬ, -ае; незак. Разм. Прасушвацца,
праветрывацца. Хлеб, вядома, застаўся не-
кранутым і вётраў пад страхою, аж пакуль
не высыхаў на сухар. Лужанін.
ВЁТРЫК, -у, м. Памянш.-ласк. да вецер;
невялікі, слабы вецер. Ад сажалак павяваў
вільготны свежы еетрык. Чарнышэвіч.
0 3 ветрыкам пракаціць — на вялікай
хуткасці правезці.
ВЁТРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што. Ачы-
шчаць ад смецця на ветры (збожжа). Вет-
рыць жыта, насенне.
0 Ветрыць носам — пазнаваць, вызначаць
што-н., прынюхваючыся да ветру; чуць ню-
хам.
ВЕТУРАЧ, -а, м. Ветэрынарны ўрач, ветэ-
рынар. Агледзеўшы свіней, ветурач папрасіў,
каб яму паказалі, чым іх кормяць. Дуброўскі.
ВЕТФЁЛЬЧАР, -а, м. Ветэрынарны фельчар.
ВЕТЭРАН, -а, м. 1. Стары, бывалы воін.
Ветэран грамадзянскай еайны. Ветэран палка.
□ Лялькевіч павярнуўся і ўбачыў аднаго з
ветэранаў, з тых партызан, якія прыйшлі ў
лес разам з ім, у самым пачатку вайны. Ша-
мякін.
2. Чалавек, які даўно працуе ў якой-н. га-
ліне. Ветэран навукі. Ветэран рабочага руху.
[Лац. уеіегашіз.]
ВЕТЭРЫНАР, -а, м. Спецыяліст у галіне
ветэрынарыі.
[Лац. уеіегіпагіц8.[
ВЕТЭРЫНАРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
непне да ветэрынарыі. Ветэрынарная дапамо-
га. Ветэрынарны ўрач. Ветэрынарная паліклі-
ніка. Ветэрынарны пункт.
ВЕТЭРЫНАРЫЯ, -і, ж. Навука пра хваро-
бы жывёл і іх лячэнне.
ВЁХАЦЬ, -хця, м. 1. Мачалка з рагожы,
саломы і пад. Вазьму шорсткі саламяны ве-
хаць I каля карыта да знямогі Буду шараваць
парэпаныя ногі. Вітка.
2. Жмут, жменя (саломы, сена і пад.). Пад
нагамі ў каня было сена; вісела яно вехцямі
і на краях жолаба. Чорны. У палукашку ўжо
не было ні вехця сена, ні жменькі саломы.
Сабаленка.
ВЁЦЕР, вётру; мн. вятры, -бў; м. Паветра-
ная плыпь гарызантальнага напрамку. Моцны
вецер. Паўднёвы вецер. Подых еетру. Узняў-
ся вецер. Энергія ветру. □ Пахілага дрэва ве-
цер не ломіць. Прыказка.
0 Ад (з) ветру валіцца гл. валіцца. Вет-
рам падшыты (падбіты) гл. падшыты. Вет-
рам пайсці гл. пайсці. Вецер гуляе (у кішэ-
ні, гумне і пад.) — нічога няма. Вецер знёс —
пра таго, хто невядома дзе дзеўся, каму не
сядзіцца дома. Вецер носіць (ганяе) — пра
таго, хто невядома дзе ходзіць. Вецер (гуляе)
у галаве; гуляй-вецер у галаве — пра леіка-
думнага, несур’ёзнага чалавека. Вецер у спі-
пу каму — тое, што і з лёгкім ветрам.
Вецер ходзіць дзе — пра адчуванне руху па-
ветра ў пакоі, памяшканні. Выкінуць (гро-
шы) на вецер гл. выкінуць. Вятры яго веда-
юць — нікому невядома. Да ветру (пайеці) —
пайсці па сваёй пагрэбе. 3 ветру вяроўку віць
гл. віць. 3 лёгкім ветрам — гавораць таму, хто
хоча пайсці, каб сказаць, што яго не стануць
затрымліваць, што ён нікому не патрэбен.
Кідаць на вецер што гл. кідаць. Кідаць (пус-
каць) еловы на вецер гл. кідаць. Куды вецер
дзьме (хіліць) — не мець самастойнасці ў
поглядах, прытрымлівацца поглядаў болыпа-
сці. На ўзвей вецер (пусціць) — а) тое, што
і пусціць на вецер; б) дарэмна, не-
прадумана. Пусціць (пайсці) на вецер (з
ветрам) гл. пусціць. Трымаць нос па ветры
гл. трымаць. У ветры на калу — пра што-н.,
што стаіць адзінока наводшыбе. Хоць з вет-
рам пусці гл. пусціць. Шукаць ветру (лавіць
вецер) у полі гл. шукаць. Як ветрам змяло
гл. змесці. Як у полі вецер — легкадумны, пу-
сты, ветраны. Якім ветрам (прыгнала, занее-
ла, прынесла) — форма выражэння здзіўлен-
ня пры сустрэчы з кім-н. у нечаканым месцы.
ВЁЦЦЕ, -я, н., зб. Галінкі дрэва. Зялёнае
вецце. Голае вецце. Венік з бярозавага вецця.
□ Нізкарослая вярба гусціцца лёгкім веццем,
Чорны. На нізкія парканчыкі задумліва схі-
лялася вецце пажоўклых ужо вішань і яб-
лынь. Сабаленка.
0 Плесці з дуба вецце гл. плесці.
ВЁЧА, -а, н. Гіст. Сход, на якім вырашалі-
ся грамадскія і дзяржаўныя справы ў нека-
торых гарадах Старажытнай Русі. Полацкае
веча.
ВЕЧАВЫ, -ая, -6е. Які мае адносіны да
веча. Вечавы звон.
ВЁЧАР, -а; мн. вечары, -6ў; м. 1. Час су-
так ад капца дня да надыходу ночы. Зімовы
еечар. Цёплы вечар. Дзень схіліўся к вечару.
□ Пад вечар шэрыя хмаркі ўсё ж такі сабра-
ліся ў адну і затулілі ўсё неба. Маўр.
2. Грамадскі вячэрні сход, прысвечаны
якой-н. даце, падзеі і пад. Урачысты вечар.
Выпускны вечар. Ц Вячэрняе прадстаўленне,
паказ, які складаецца з асобных нумароў.
Вечар балета. Літаратурны вечар. Вечар мас-
тацкай самадзейнасці. // Вечарынка. Вечар
танцаў. Вечар адпачынку.
0 Абы дзень да вечара гл. дзень. Добры
вечар! — прывітальныя словы пры сустрэчы
з кім-н. або пры ўваходзе ў дом да каго-н.
вечарам.
ВЕЧАРАВАЦЬ, -рўю, -рўеш, -рўе; незак.
Разм. Праводзіць вечар у якім-н. занятку.
ВЁЧАРАМ, прысл. У вячэрні час. Першы
раз Лабановіч зайшоў да падлоўчага вечарам
таго ж самага дня, калі хадзіў гуляць на чы-
гунку. Колас.
ВЕЧАРОВЫ, -ая, -ае. Такі, які бывае ве-
чарам; вячэрні. Вечаровы змрок. Вечаровая
цішыня. □ Вывала, у летнія вечары, як толь-
кі клаліся змрокі, сяло пачынала жыць дру-
гім, вечаровым жыццём. Скрыган.
ВЕЧАРЫНА, -ы, ж. Разм. Тое, што і в е -
чарынка. Тут жа без адкладу і адбывала-
ся сяброўская вечарына, бо інакш не назавеш
гэтую цікавую сустрэчу. Дубоўка.
ВЕЧАРЫНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Вячэрняя гулянка з музыкай і танцамі; вечар.
Іншы раз вечарам Казей уладзіць вечарынку.
Папрыходзяць хлопцы, дзяўчаты. Грыміць за
сцяною гармонік. Колас. 3 якой замілаванас-
цю ўспамінаў.. [Вася] гады сумеснай вучобы
ў школе, вясёлыя калгасныя вечарынкі, тан-
цы пад гармонік на лясной паляне. Краў-
чанка.
ВЕЧАРЭЦЬ, -эе; безас., незак. Блізіцца к
вечару. Ужо вечарэла. 3 Нёмана пацягнула
цёплым струменем вільгаці. Пестрак. На два-
рэ вечарэла, і ў пакоі быў ужо змрок. Марці-
новіч.
ВЁЧКА, -а, н. Памянш. да века (у 1 знач.);
невялікае века. Дзед Ігнат аплёў пасудзіну
бяростай, прыгнаў да яе драўлянае вечка. Ва-
сілевіч. Алік .. абапёрся локцямі на вечка
парты і, унурыўшыся, замоўк. Хадкевіч.
ВЁЧНА, прысл. 1. Без пачатку і без кан-
ца, заўсёды, бясконца, спрадвеку. Матэрыя іс-
нуе вечна. □ Сонца вечна людзям свеціць.
Колас. // На працягу вякоў, вельмі доўга.
Жыць вечна ў памяці народа.
2. Пастаянна, заўсёды. Пах смалы.. шыро-
кай хваляй вечна плыве з густых хвояў лесу.
Чорны. Вацька вечна заняты: то ў абходзе, то
высочвае.. глушцоў ці лася, то вязе ў замак
рыбу або качак. С. Александровіч.
ВЕЧНАЗЯЛЁНЫ, -ая, -ае. Пакрыты круг-
лы год зялёным лісцем, ігліцай. За дубамі
ўзвышаюцца, гамонячы сваімі калматымі вер-
шалінамі з сінім небам, вечназялёныя елкі і
сосны. Паслядовіч.
ВЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Працяг часу без пачат-
ку і канца. // Вельмі доўгі час. Марудна бя-
гуць мінуты, Гадзіна ідзе, як вечнасць. Нядз-
ведскі.
ВЁЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які існуе заўсёды, не
мае ні пачатку ні канца (у часе). Вечная ма-
тэрыя. // Які не перастае існаваць. Вечныя
снягі. Вечная мерзлата. // Не абмежаваны
тэрмінам. Акт на вечнае карыстанне зямлёй.
2. Які пастаянна паўтараецца, бесперастан-
ны. Вечныя спрэчкі.
О Вечны агонь гл. агонь. Вечны рухавік
гл. рухавік.
0 Вечнае пяро гл. пяро. Вечная гісторыя
гл. гісторыя. Вечная памяць гл. памяць. Веч-
ны епакой гл. спакой. Заснуць вечным сном
гл. заснуць. На векі вечныя гл. век. Спаць
вечным сном гл. спаць.
ВЁШАЛА, -а, н. Абл. Перакладзіна, жар-
дзіна, прызначаная для развешвання чаго-н.
На вешалах пад стрэхамі.. варкаталі галубы.
Гартны.
ВЁШАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. 1.
Дошка, паліца або стойка з кручкамі ці ка-
лочкамі, на якія вешаюць адзенне.
2. Спецыяльная пятля, за якую вешаюць
адзенне. [Рамір] падчапіў на палец куртку за
вешалку, закінуў яе за сігіну. Асіпенка.
3, Жорсткая планка з кручком, на якую
вешаецца адзенне ў распраўленым па плячах
выглядзе.
4. Разм. Тое, што ігардэроб (у 2 знач.).
ВЁШАЛЬНІК, -а, м. 1. Той, хто вешае лю-
дзей. А чаму ж той ваш вешальнік не пускаў
слязы, калі вешаў Івася Казімерчыка? Чорны.
2. У спалучэнні з назоўнікам — правіцель,
які вызначаецца сваёй жорсткасцю і дэспа-
тызмам. У камеру ўваходзіў дзяжурны па-
мочнік начальніка астрога, старшы нагляд-
чык Дожджык, які здаўся Лабановічу з пер-
шага погляду падобным да Мураўёва-ве-
шальніка. Колас.
ВЁШАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вешапь.
ВЁШАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Зачапіўшыся за што-н., павісаць у павет-
ры. Трэба назіраць і за тым, каб [дзеці] не
чапляліся на хаду, не ўскаквалі, не саскаква-
лі, не вешаліся на парэнчах. Шынклер.
2. Вешаючыся, канчаць жыццё самагубст-
вам.
3. Зал. да вешаць.
0 Вешацца на шыю — а) кідацца ў аб-
дымкі, моцна абнімаць каго-н. (звычайна за
шыю); б) настойліва дамагацца прыхільнасці,
сімпатыі.
ВЁШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. што. На-
даваць чаму-н. вісячае становішча. Вешаць
вопратку. Вешаць вядро на крук.
2. каго. Караць смерцю праз павешанне.
3 нялюдскай жорсткасцю спаганялі фашысты
сваю злосць на мясцовым насельніцтве, палілі
вёскі.., расстрэльвалі і вешалі людзей. В. Воль-
скі.
0 Вешаць галаву — сумаваць, маркоціцца.
Вешаць нос — тое, што і павесіць нос
(гл. павесіць). Вешаць сабак на каго — на-
гаворваць, звальваць што-н. на каго-н. Ве-
шаць ярлык — неабгрунтавана абвінавачваць
каго-н., няправільна, шаблонна ацэньваць, ха-
рактарызаваць чыё-н. дзеянне, учынак. Хоць
тапор вешай — пра цяжкае, нясвежае павет-
ра ў памяшканні.
ВЕШЧАВАЦЬ, вяшчўю, вяшчўеш, вяшчўе;
незак., што і без дап. 1. Высок. Гаварыць, аб-
вяшчаць. Гэта радасць ідзе і вяшчуе Аб ня-
знанай дагэтуль долі. Дзяргай.
2. Прадказваць, прадракаць. Толькі недзе
голас жураўліны Зноў вяшчуе раннюю зару.
Прануза. Правільна вешчавала Аўдуля Ахцім-
чык. Ні Хрысцюк, ні Касцецкі, ні іхнія жонкі
на работу не пайшлі. Дуброўскі.
ВЁШЧЫ, -ая, -ае. Уст. Мудры, здольны
прадракаць. Вешчы баян. // Які прадказвае,
прарочыць што-н. Вешчы сон.
ВЁЯ, -і, ж. 1. Тое, што і завея, заві-
руха (у 1 знач.). Сек яго [паравоз] вецер,
марозіў мароз, Душыла зімовая вея. Панчан-
ка. У тундры я пражыў гады, Там, помню, веі
гэтак дзьмулі. А. Александровіч.
2. звычайна мн. (веі, -яў). Тое, што і вей-
кі. Шчокі пунсавелі ад марозу, а доўгія веі
прыкрывалі неспакойны бляск чорных вачэй.
Алешка.
ВЁЯЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. 1.
Сельскагаспадарчая машына, якой ачышча-
юць збожжа ад мякіны пасля малацьбы.
2. Драўляны шуфлік для ручнога веяння
збожжа пасля малацьбы. Каб адпачыць і па-
думаць, Клемс сеў на варотніцу, выцяг[нуў]
перад сабою ногі, веялку кінуў на мякіну.
Галавач.
ВЁЯЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто вее збожжа
або працуе пры веялцы.
ВЁЯЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да веяль-
шчык.
ВЁЯННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
веяць (у 1, 2 знач.).
2. Прыкмета наступлення чаго-н. Халоднае
веянне зімы. // перан. Уплыў, уздзеянне но-
вых думак, ідэй і пад. Новае веянне.
ВЁЯНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
веяць.
2. у знач. прым. Ачышчаны веяннем. Вея-
нае жыта.
ВЁЯЦЦА, вёецца; незак. Зал. да веяць (у 1
знач.).
ВЁЯЦЬ, вёю, вёеш, вёе; незак. 1. што. Ачы-
шчаць збожжа ад мякіны веялкай. Вацька
[сына] за вароты вывеў, махнуў рукою і пай-
шоў збожжа веяць. Каваль.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Дзьмуць (пераважна
пра слабы вецер). У голым тголі веяў халадна-
ваты ветрык. Гарэцкі. Вее ў твар Цёплы ве-
цер вясны. Звонак. // Віхрыцца, круціць. Зіма,
на дварэ мяцеліца вее, Халодныя песні заво-
дзіць віхор. Купала.
3. пераважна безас., чым. Абдаваць паве-
вам чаго-н. (цеплыні, паху і пад.). На дварэ
зусім сцямнела. Цёплай вільгаццю веяла ад
ракі. Чарнышэвіч. Зноў над роднаю зямлёю
Вее водарам хмельным, вясновым. Гілевіч. //
перан.; безас. Распаўсюджвацца, перадавацца.
Ад слоў бацькі, як і заўсёды, вее стрыманай
ласкай і клопатам. Васілевіч.
ВЁРСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. 1.
Дзеянне паводле знач. дзеясл. вярстаць.
2. Звярстаны набор; адбітак звярстанага
набору. Чытаць вёрстку.
ВЁРТКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вёрткага.
ВЁРТКІ, -ая, -ае. 1. Здольны да хуткіх і
спрытных рухаў. Каля става ў празрыстай
вадзе мігцелі вёрткія плоткі. Броўка. Сівы па
старасці год, Далодка быў яшчэ вёрткім чала-
векам.. і не пераставаў цікавіцца ўсім, што
адбывалася навокал. Грамовіч.
2. перан. Разм. Які хутка знаходзіць выхад
з цяжкага становішча; пранырлівы. [Дзяжэ-
вгчД — Я чалавек вёрткі: ты мяне пад лёд,
а я адтуль з рыбкай у руцэ. Асіпенка.
ВЁСАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Па-
мянш.-ласк. да вёска (у 1 знач.); невялікая
вёска. Па-над Прыпяццю між лясоў, пяскоў і
балот туліцца невялічкая вёсачка, хат можа
так трыццаць ці сорак. Колас.
ВЁСЕЛЫІЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ё с л а в ы.
ВЁСКА, -і, ДМ вёсцы; Р мн. -сак; ж. 1. Сель-
скае паселішча. Палеская вёска. □ Вёска,
дзе была.. школа, спадабалася мне — невялі-
кая, з адной толькі вуліцай, і ўся нібы за-
маскіраваная ў зеляніне. Кавалёў.
2. Сельская мясцовасць. Паехаў працаваць
на вёску. II Жыхары вёскі; сялянства, вяско-
вае насельніцтва. [Мужык:] — [Хлопчык] як
пачне іграць на дудачцы, дык уся вёска збя-
гаецца слухаць. Якімовіч. 3 вёскі змываць
дакастрычніцкі бруд — Задача мая ўдарная.
Крапіва.
ВЁСЛАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вясла ; з вёсламі.
ВІБРАТАР, -а, м. Прылада, прыстасаванне
для ўтварэння рытмічных хістанняў.
ВІБРАЦЫЙНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вібрацыі; заснаваны на вібрацыі. Віб-
рацыйны лямеш. Вібрацыйная заліўка пад-
шыпнікаў.
ВІБРАЦЫЯ, -і, ж. 1. Рытмічнае хістанне
пругкага цела; дрыжанне. Вібрацыя машын.
2. Ваганне вышыні тону якога-н. гуку (го-
ласу, струны). Голас багаты вібрацыямі.
[Лац. уіЬгаііо.]
ВІБРОМЕТР, -а, м. Прылада, якой вымя-
раюцца простыя механічныя хістанні і вібра-
цыя машын, мастоў і пад.
ВІБРЫЁН, -а, м. Бактэрыя ў форме сагну-
тай палачкі або коскі. Халерны вібрыён.
[Фр. уіЬгіоп.]
ВІБРЫРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вібрыраваць.
ВІБРЬ'ІРАВАЦЬ, -руе; незак. 1. Знаходзіц-
ца ў стане вібрацыі. У станавілі, што станок
пры павышаных абаротах сапраўды вібрыра-
ваў. Кулакоўскі. Калі круціўся прапелер,
агромністы жалезны дах напружана вібрыра-
ваў. Паслядовіч.
2. Дрыжаць, пералівацца. Голас Булая віб-
рыраваў на самых высокіх нотах. ПІЫЦІК.
ВІВАРЫЙ, -я, м. Спецыяльнае памяшкан-
не для ўтрымання паддоследных жывёлін.
[Лац. чічагіпт.]
ВІВАТ, выкл. Брава, няхай жыве. / у знач.
наз. віват, -а, м. Дружына рада. Смех. Віваты.
I кубкі грукаюць часцей. Машара.
[Лац. чічаі.]
ВІВІСЁКТАР, -а, м. Спецыяліст, які робіць
вівісекцыі.
ВІВІСЁКЦЫЯ, -і, ж. Спец. Разрэз цела жы-
вых арганізмаў з навуковай мэтай; жывое ся-
чэнне.
[Ад лац. уіуця — жывы і зесііо — сячэнне.]
ВІГВАМ, -а, м. Купалападобнае жыллё ін-
дзейцаў Паўночнай Амерыкі з вецця, кары і
шкур. [/ндзейцы] жылі не ў хатах, .. а ў са-
праўдных вігвамах, такіх, як малююць іх у
школьных кнігах. Лынькоў.
ВІГІ, -аў. Палітычная партыя 17—19 стст.
у Англіі, якая з’явілася папярэдніцай англій-
скай ліберальнай партыі.
ВІГбНЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вігоні (у 3 знач.). // Зроблены з вігоні (у 2,
3 знач.). Вігоневы шалік. Вігоневае сукно.
ВІГОНЬ, -і, ж. 1. Паўднёваамерыканская
млекакормячая жывёліна сямейства лам з
тонкай і мяккай шэрсцю.
2. Тканіна з шэрсці гэтай жывёліны.
3. Пража з сумесі бавоўны і грубай шэрсці.
[Фр. чі§о§пе.]
ВІД-у, М аб відзе, на відў, м. 1. Тое, што
адкрываецца перад вачамі, перспектыва. Від
на мора. □ А від які з пляцоўкі гэтай! Колас.
// Малюнак прыроды, пейзаж. Чакаючы, па-
куль прыйдуць мае знаёмыя, я разглядаў
альбом з відамі Касабланкі. В. Вольскі.
2. Тое, што і выгляд (у 1, 2 знач.).
Спалоханы від твару. а Стрэльба, праўда,
была дужа старая, старэй самога дзеда і па-
радкам заіржавелая, страціўшая ўсякі колер
і від. Лынькоў.
3. толькі мн. (віды, -аў). Меркаванні пра
што-н., што яшчэ будзе, на падставе папя-
рэдніх дадзеных. Віды на ўраджай.
0 Быць на віду гл. быць. Відам не відаць
гл. відаць. Віду не мець гл. мець. Віду не
падаць (не паказаць) гл. падаць. Паставіць
на від гл. паставіць. •
ВІД2, -у, М аб відзе, м. 1. Разнавіднасць,
тып. Від паліва. о На балотах, на рэках, у ля-
сах найбагацейшыя віды птушак і дзічыны.
Чорны.
2. У логіцы, філасофіі — агульнае паняцце,
якое ўваходзіць у склад болып агульнага, ро-
давага паняцця.
3. Найменшая адзінка класіфікацыі раслін
і жывёл, якая падпарадкоўваецца роду.
ВІДАВОЧНА. 1. пабочн. Напэўна, відаць;
мабыць, мусіць. Голас, у якім чулася шчырая
жаласць і спачуеанне, відавочна, належаў
пажылой жанчыне. Васілевіч. Зараз Антона
Пятровіча па вечарах Віктар амаль не бачыў:
відаеочна, у таго была тэрміновая работа на
базе. Даніленка.
2. прысл. Яўна, прыкметна; адкрыта. Кадэ-
ты відавочна цягнулі за цара, але, не зважаю-
чы на гэта, адносіны паміж самаўладствам і
думаю пагоршваліся. Колас.
3. безас. у знач. еык. Ясна, бясспрэчна.
[Кандраценка:]— Зусім відавочна стала, што
гораду патрэбен галоўны архітэктар. Карпаў.
ВІДАВОЧНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць віда-
вочнага (у 2 знач.). Рэвалюцыя паказала ..
з усёй відавочнасцю, што народ — вялікая сі-
ла. Каваленка.
ВІДАВОЧНІК, -а, м. Тое, што і в і д а -
в о ч ц а.
ВІДАВОЧНЫ, -ая, -ае. 1. Яўны, прыкмет-
ны. Відавочная мана. а Колькі за хвіліну на-
раджаецца ў галаве думак? Сотня, дзве? Яны
змяняюць адна другую, і няма паміж імі ні-
якай відавочнай сувязі. Навуменка.
2. Ясны; бясспрэчны. Нестабільнасць капі-
талізму становіцца ўсё больш еідаеочнай.
Брэжнеў. [Лабановіч:]— I наогул гэта справа
[са ссыпкай] такая простая і відавочная, што
і дзіця зразумее ўсю недарэчнасць вашага
дамагання. Колас.
ВІДАВОЧЦА, -цы, м. Сведка якога-н. зда-
рэння, падзеі. Мая скарбонка цікавых дробя-
зей, кур’ёзаў зрабіла мяне відаеочцам, ды і
не відавочцам, а ўдзельнікам хвалюючай
жыццёвай гісторыі. Шынклер.
ВІДАВЫ >, -ая, -бе. Які мае адносіны да
ВІДУ 1 (у 1 знач.). Відавы фільм.
ВІДАВЫ =, -ая, -бе. Які мае адносіны да ві-
ду 2 (у 2, 3 знач.). Відавыя паняцці. Відавыя
прыкметы.
ВІДАЗМЁНЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад відазмяніць.
2. у знач. прым. Які змяніў свой від, вы-
гляд. Відазмененае рэчыва. Відазмененыя
кр ылы.
ВІДАЗМЁНЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і в і -
д а з м е н н ы.
ВІДАЗМЁННАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць віда-
зменнага.
ВІДАЗМЁННЫ, -ая, -ае. Здольны да віда-
змянепня.
ВІДАЗМЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. відазмяняць — відазмяніць і стан
паводле знач. дзеясл. відазмяняцца — віда-
змяніцца.
ВІДАЗМЯНІЦЦА, -змянюся, -змёнішся,
-змёніцца; зак. Набыць або страціць якія-н.
асаблівасці, прыкметы; пёрайначыцца.
ВІДАЗМЯНІЦЬ, -змяню, -змёніш, -змёніць;
зак., што. Унесці якія-н. змены ў што-н.; пе-
райначыць. Відазмяніць канструкцыю ма-
шыны.
ВІДАЗМЯНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да відазмяніцца.
2. Зал. да відазмяняць.
ВІДАЗМЯНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
відазмяніць.
ВІДАНА. У выразе: дзе (гэта) відана —
пра што-н. незвычайнае, якое выклікае здзіў-
ленне або абурэнне. [Пракоп:] — Дзе гэта бы-
ло відана, каб бядняцкі сын стаў гэтакім
відным чалавекам. Сабаленка.
ВІДАЎТВАРЭННЕ, -я, н. Працэс утварэн-
ня відаў раслін і жывёл. Тэорыя відаўтва-
рэння.
ВІДАЦЬ, у форме інф.,у знач. вык. 1. Мож-
на бачыць, разгледзець. 3-пад хвой-красунь,
як на далоні, Відаць і хаты і двары. Колас.
Праз два маленькія акенцы дзень нясмела лез
у сярэдзіну, і было відаць праз іх, як шарэла
ма деарэ. Чорны.
2. Можна зразумець. Сэнс байкі добра ві-
даць.
3. Быць відавочным, вынікаць. 3 гэтага ві-
даць, што... □ Гаварыў.. [/ваніцкі] шчыра, гэ-
та відаць было з прамовы. Мурашка.
4. у знач. пабочн. Як здаецца, мабыць; на-
пэўна. Чалавек, відаць, валодаў сабою добра.
Чорны. Было ясна, што маці захварэла.
/, відаць, моцна. Якімовіч.
0 Ад зямлі не відаць — вельмі маленькага
росту. Відам не відаць — ніякіх прыкмет, ні-
дзе не відаць. Канца (канца-краю) не відаць
(няма) — пра тое, чаго вельмі многа, што
цягнецца без канца. Па ўсім відаць; як ві-
даць — напэўна, відавочна. Свету (белага)
не відаць — нічога не відаць (у часе мяцелі-
цы, завірухі).
ВІДАШУКАЛЬНІК, -а, м. Снец. Прыстаса-
ванне ў фота-, кінаапаратах для назірання за
становішчам прадметаў, якія здымаюцца. Ра-
мачны відашукальнік.
ВІДНАВАТА, безас. ў знач. вык. Не зусім
цёмна, крыху відно. Угары было яшчэ відна-
вата. Мурашка.
ВІДНАВАТЫ, -ая, -ае. Не зусім цёмны,
крыху светлы. Калі віднаватая ноч, то працу-
юць і ноччу. Кулакоўскі.
ВІДНАТА, -ы, ДМ -нацё, ж. Пра наяўнасць
вялікай колькасці святла дзе-н. А перад на-
сыпам такая відната, хоць кніжкі чытай:
кожная травінка асветлена. Мележ. [Мураш-
ка:]—На дварэ дзень, відната, а мы спаць
сабраліся. Пальчэўскі.
ВІДНЁЦЦА, -ёецца; незак. Быць відным,
быць у полі зроку. Направа, у аддаленні, від-
неецца чырвоны сцяг. Пестрак. Фурманка..
павярнула на грэблю і яшчэ доўга віднелася
там. Сабаленка.
ВІДНЁЦЬ, -ёе; незак. 1. безас. Світаць;
святлець. На ўсходзе ўжо віднела. □ [Тодар:]
— А цяпер мне ўжо і на дамоўку пара, скора
віднець пачне. Кулакоўскі.
2. Віднецца, станавіцца відным, бачным.
Віднеюць неба, горы, поле Праз лісцяў сець.
Багдановіч. А там далей доўгі шнур віднее з
жытцом. Кунала.
ВІДНб', безас. ў знач. вык. 1. Пра наяў-
насць дастатковага святла, асвятлення; свет-
ла. Пачынае вечарэць, і пакой напаўняе шэ-
ры змрок. Толькі каля акна, дзе я сяджу з
кніжкай, яшчэ відно. Каршукоў. На вуліцы
ўжо было відно. Прачыналася ў скверы пта-
ства. Сабаленка. Хоць.. [маладзік] быў і то-
ненькі-вузенькі, як сярпок без ручкі, усё-такі
ад яго было.. еідно. Гартны.
2. Тое, што і відаць (у 1, 3 знач.).
Уперадзе.. ішла машына, пылу давала столь-
кі, што дарогі не відно было. Кулакоўскі.
Адразу было відно, што.. [Стафанковіч]
штосьці цяжкае перажыў апошнімі часамі.
Чорны.
ВІДНО 2, -а, н. Світанне, досвітак. Пад са-
мую раніцу.. [Лёня] прачнуўся і ніяк не мог
дачакацца відна. Вадапосаў.
0 Ад відна (і) да цямна — з усходу да
заходу сонца, з ранку да вечара. Мужчыны..
і жанчыны.. ад відна да цямна працавалі на
лузе. Паслядовіч. Да відна — да світанпя, да
ўсходу сонца.
ВІДНЫ, -ая, -ае. 1. Значны, важны, прык-
метны. Віднае службовае становішча. □ У ба-
гатай спадчыне нашага нацыянальнага фальк-
лору віднае месца займаюць казкі. Пшыркоў.
// Выдатны, вядомы. Відны вучоны. □ У го-
радзе.. прозвішча [трэнера] ведалі, як ведаюць
прозвішча віднага ўрача, адваката альбо ін-
жынера. Каршок.
2. Рослы, статны, самавіты. Кібрык відны
хлопец — шыракаплечы, высокі, прыгожы з
твару. Шыцік.
0 На (самым) відным месцы гл. месца.
ВІДНЬ'І, -ая, -бе; відзён, відна, віднб; мн.
відны. 1. толькі поўн. ф. Добра асветлены, не
цёмны; светлы. Якая ўчора была відная ноч,
такая сёння цёмная. Кулакоўскі.
2. пераважна кар. ф. Даступны зроку, бач-
пы. Відны лясы, і сцежкі, і дарогі, Шатры ду-
боў і рэчак абалонь. Колас. Дом.. пад цынка-
еай бляхай відзён быў здалёку, адкуль бы ні
пад’язджаў да Чыжэвічаў. Чарнышэвіч. //
Прыкметны. [Шэмет] прайшоў па .. [палянцы]
у адзін, у другі бок, памераў яе крокамі і на
самай відной сасёнцы зрабіў сякерай заруб-
ку. Лобан.
ВІДОВІШЧА, -а, н. 1, Тое, што паўстае, ад-
крываецца перад вачамі, з’яўляецца прадме-
там агляду. Было ў дарозе шмат відовішч,
Малюнкаў розных, гора, слёз, Што тлум люд-
скі з сабою нёс. Колас. Каровы, устрывожа-
ныя відовішчам агню, збіліся ў гурт і напе-
рабой рыкалі. Навуменка.
2. Паказ, прадстаўленне (тэатральнае, цыр-
кавое і пад.). Рыхтавалася цудоўнае відові-
шча. Выступалі лёгкаатлеты Беларускай чы-
гункі. Сабаленка.
ВІДОВІШЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да відовішча (у 2 знач.).
ВІДОМЕЦ, -мцу, м. Лугавая травяністая
расліна сямейства каменяломнікавых з белы-
мі пяціпялёсткавымі кветкамі.
ВІДОЧНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Тое, што і
відавочны. Можа, і Сухаварава не ўпада-
баў ён за тое, што яна аддавала відочную пе-
равагу яму... Колас. Рыбак з відочным клопа-
там ссунуў на патыліцу шапку і запытальна
паглядзеў на жанчыну. Быкаў.
2. Які добра відаць, знаходзіцца на відным
месцы. Трошкі на водшыбе, на відочным
узгорку, стаяла мураваная двухпавярховая
будыніна. Сабаленка. Iмаленькая беларуская
вёсачка, адкуль мы як бы пачыналі слухаць
&лас паэта, робіцца еідочнай і блізкай лю-
дзям далёкіх земляў. Лужанін.
ВІДУК, -ў, м. Дзікарослы мак, мак-сама-
сейка.
ВІДУШЧЫ, -ая, -ае. Які мае зрок, бачыць;
проціл. сляпы. Відушчы чалавек. // Здольны
бачыць. Адзіным, відушчым вокам дзед упіва-
ецца ў глухамань ночы. Бядуля.
ВІДЭАМАГНІТАФОН, -а, м. Электронна-ме-
ханічны апарат для адначасовага запісу на
магнітную стужку электрычных сігналаў ад-
люстравання і гуку з далейшым іх узнаў-
леннем.
[Лац. уійео — бачу і грэч. та^пеііз — магніт
і рЬопе — гук.]
ВІДЭАТЭЛЕФбН, -а, м. Камплект тэлефон-
най апаратуры, з дапамогай якой, размаўляю-
чы па тэлефоне, можна бачыць адзін аднаго.
ВІДЭЛЕЦ, -льца, м. Сталовы прыбор у вы-
глядзе ручкі з доўгімі зубамі.
ВІЁЛА, -ы, ж. 1. Смычковы чатырохструн-
ны музычны інструмент; альт.
2. Ў Заходняй Еўропе 15—18 стст.— звычай-
на шасціструнны музычны інструмент шыро-
кага дыяпазону.
[Іт. уіоіа.]
ВІЖАВАЦЬ, -жўю, -жўеш, -жўе; незак.
Разм. Сачыць, наглядаць. Прыцемкам, калі
не віжуе чужое вока, захапіўшы дзяружку і
кажух, Крамер кіруецца на агарод. Наву-
менка.
ВІЗА, -ы, ж. 1. Урадавы штамп у пашпар-
це на права ўезду ў дадзеную дзяржаву, вы-
езду з яе ці праезду па яе тэрыторыі.
2. Адзнака на дакуменце, якая сведчыць аб
прад’яўленні яго службовай асобе з мэтай
кантролю, рэгістрацыі і пад.
[Фр. уіза.І
ВІЗАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. віяаваць.
ВІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал. да віза-
ваць.
ВІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; незак., што.
Ставіць на дакуменце візу. Візаваць пашпарт.
ВІЗАВІ. 1. прысл. Твар у твар, адзін на
адзін.
2. нескл., м. і ж. Той, хто знаходзіцца на-
супоаць. Мой візаві.
[Фр. УІЯ-Й-УІЯ.]
ВІЗАНТЫЕП гл. візантыйцы.
ВІЗАНТШГКА гл, візантыйцы.
ВІЗАНТЫЙСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да ВІЗЯТГТТ.ТІ візантыйцаў.
ВІЗАНТЫЙЦЫ, -аў; адз. візантыец. -тыйца,
м.; візантыйка. -і; мн, візантыйкі, -тыек; ж.
Насельнітттва Візантыі.
ВІЗАНЦІНАЗНАЎСТВА, -а. н. Раздзел гі-
старыягнафіі сярэдніх вякоў, прысвечаны
гістопыі вывучэння Візантыі.
ВІЗГАТ, -у, М -гапе, м. Пранізлівы, рэзкі
гук. Дзікі візгат [бомбаў] перакрыў на теіліну
жалезны гул матораў. Навуменка. Пачуўся
лязг ключоў, удары кірак і тапароў, візгат
піл. М. Ткачоў.
ВІЗГАТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. візгатаць, а таксама гукі гэтага дзеян-
ня: візгат.
ВІЗГАТАЦЬ, -гачў. -гбчаш, -гбча; незак.
Пранізліва, рэзка гучаць; скавытаць. [Сабака]
пачынае тоненька візгатаць і пускаць сліну.
Бядуля.
ВІЗГАТЛІВЫ, -ая, -ае. Тое, што і в і с к -
л і в ы. Візгатлівы голас.
ВІЗГАТНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Аднакр. да візгатаць.
ВІЗІГА, -і, ДМ -зізе, ж. Прадукт, які вы-
рабляецца са спінной струны асятровых рыб.
Пірагі з візігай.
ВІЗІР1, -а, м. Спец. 1. Тое, што і віда-
шукальнік.
2. Частка прыцэльнага прыстасавання з
вузкай шчылінай.
3. Прылада для візіравання.
[Ням. Уіяіег.]
ВІЗІР2, -а, м. Вышэйшы саноўнік, дзяр-
жаўны саветнік у некаторых краіпах Блізка-
га Усходу.
ВІЗІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. візіраваць.
ВІЗІРАВАЦЦА, -руецца; незак. Зал. да ві-
зіраваць.
ВІЗІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. і не-
зак., што. Навесці (наводзіць) аптычны ці
вугламерны прыбор на які-н. пункт. Васіль
схіліўся над тэадалітам, амаль накрыўшы яго
капой сеаіх доўгіх еаласоў, і візіруе лінію ў
напрамку водападзелу. Дуброўскі.
[Ням. уі.чіегеп.]
ВІЗІРНЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае адносіны
да візіра '. Візірная лінейка.
ВІЗІРОЎКА, -і, ДМ -рбўцы, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. візіраваць.
ВІЗІТ, -у, М -зіце, м. 1. Кароткатэрміновае,
пераважна афіцыйнае, наведванне каго-н.
Зрабіць візіт. □ Антон Леванюк захварэў. Ла-
рыса збіралася адведаць яго, але не адважва-
лася, не знаходзіла трапнага поваду для ві-
зіту. Стаховіч.
2. Наведванне хворага ўрачом.
[Фр. чіаііе.]
ВІЗІТАЦЫЯ, -і, ж. Праверка ваенным суд-
нам дакументаў і грузу на сустрэтым у ад-
крытым моры судне, якое выклікае пада-
зрэнне.
[Ад лац. хізііаііо — наведванне.]
ВІЗІТНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
візіту. Візітная картка. Ц Прызначаны для
візіту. Візітны касцюм.
ВІЗІЦЁР, а, м. Уст. Той, хто прыязджае з
візітам; наведвальнік.
[Фр. чізііепг.]
ВІЗУАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які праводзіцЦа
простым вокам або пры дапамозе аптьічных
прылад. Візуальныя назіранні.
[Ад лац. уіапаііз — зрокавы.]
ВІКА, -і, ДМ віцы, ж. Кармавая расліна
сямейства бабовых.
ВІКАВЬІ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вікі; у якім ёсць віка.
ВІКАНТЭСА, -ы, ж. Жонка або дачка ві-
конта.
ВІКАРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
звання вікарыя, з’яўляецца вікарыем. Вікар-
ны архірэй.
ВІКАРЫЙ, -я, м. У праваслаўнай царкве —
епіскап, які з’яўляецца намеснікам архірэя;
у каталіцкай царкве — намеснік епіскапа ці
прыходскага свяшчэнніка.
[Лац. уісагіпз.]
ВІКІНГ, -а, м. Гіст. Старажытнаскандынаў-
скі марскі воін.
ВІКОНТ, -а, М -нце, м. Дваранскі тытул у
старой Францыі, у Англіі і некаторых іншых
краінах, сярэдні паміж тытулам барона і гра-
фа, а таксама асоба з такім тытулам.
[Фр. уісошіе.]
ВІКСАЦІН, -у, м. Непрамакальная, падоб-
ная на цырату, тканіна.
ВІКТАРЫНА, -ы, ж. Гульня ў адказы на
пытанні з розных галін ведаў. Літаратурная
віктарына.
ВІКТОРЫЯ, -і, ж. 1. Назвы сартоў некатс-
рых агародных і садовых раслін (буракоў,
клубніц і інш.).
2. Травяністая вадзяная трапічная расліна
сямейства гарлачыкавых з вялікімі кветкамі
і агромністым плаваючым лісцем.
[Ад лац. уісіогіа — перамога.]
ВІЛА, -ы, ж. Багатая загарадная дача або
дом-асабняк з садам, паркам. Тэддзі накіра-
ваў машыну ў глыб парку, дзе сярод дрэў
хавалася загарадная віла. Гарбук.
[Лац. уіііа.]
ВІЛАВАТЫ, -ая, -ае. Вілападобны, раздво-
ены. Вілаватае дрэва. □ Вілаватая саха пад-
пірала дах. Сачанка.
ВІЛАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Які мае форму
вілаў; раздвоены.
ВІЛАЧКІ, -чак; адз. няма. 1, Памянш. да
вілкі, вілы.
2. Разм. Рагулька.
3. Тое, што івілка (уі знач.).
ВІЛАЧНІК, -а, м. 1, Тое, што і к а ч а -
р э ж н і к.
2. Дзяржанне вілаў, вілак. Маці стаяла ка-
ля печы, успёршыся на вілачнік, і расказвала
мужу, што адбылося за дзень у іхняй вёсцы
і маёнтку. Пальчэўскі. ,
ВІЛАЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачыненне
да вілкі (у 1 знач.).
2. Які мае дачыненне да вілак, вілаў.
ВІЛІС, -а, м. Разм. Легкавая аўтамашына
адаркі Віліс.
ВІЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. 1. Наз-
ва розных дэталей, прыстасаванняў з раздво-
еным канцом. Штэпсельная вілка.
2. Сукупнасць двух прыцэлаў, пры адным з
цкіх атрымліваецца недалёт, а пры другім —
цералёт снарадаў у адносінах да цэлі. Узяць
цэль у вілку.
. 3. Шахматная пазіцыя, пры якой адна фігу-
ра пагражае адначасова некалькім фігурам.
ВІЛКІ, -лак; адз. няма. 1. Доўгая палка з
двума металічнымі паўкруглымі рагамі на
канцы, пры дапамозе якой ставяць у печ і
вымаюць з яе гаршкі, чыгункі і пад.
2. Тое, што і в і л ы.
ВІЛЫ, -аў, адз. няма. Ручная сельскагас-
падарчая прылада ў выглядзе доўгага дзяр-
даання з рагулінай або зубамі на канцы для
падняцця і пераносу сена, саломы і пад. Ма-
кар скідваў траву. Падхопліваў на вілы доб-
рае бярэма, шпурляў на зямлю. Асіпенка.
О Віламі па вадзе пісана гл. пісаны.
ВІЛЬГАТНАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. Крыху
вільготны; сыраваты. Вільгатнаватая бялізна.
Вільгатнаваты пясок.
ВІЛЬГАТНЁЦЬ, -ёе; незак. Рабіцца віль-
готным. Вільгатнее паветра.
ВІЛЬГАЦЬ, -і, ж. Вада, вадкасць. Дрэвы
прагнулі вільгаці і спускалі, скручвалі лісце.
Шамякін. I вочы.. [маці] затуманіліся, зноў
укрыліся здрадніцкай вільгаццю. Лынькоў. //
Сырасць. Вечарэла. 3 балот пацягнула цёп-
лаю вільгаццю. Колас. Вільгаць ішла з лясоў
і туманамі асядала на голую зямлю. Чорны.
ВІЛЬГАЦЯМЁР, -а, м. Прылада для вызна-
чэння вільготнасці газаў, пары і цвёрдых ма-
тэрыялаў.
ВІЛЬГОТНА. 1. Прыел. да вільготны.
2. безас. ў знач. вык. Пра наяўнасць вільга-
ці, сырасці. У лесе стала яшчэ больш глуха,
ціха і вільготна. Колас.
ВІЛЬГОТНАСЦЬ, -і, ж. Наяўнасць вільга-
ці ў чым-н., ступень насычанасці вільгаццю.
Вільготнасць глебы.
ВІЛЬГОТНЫ, -ая, -ае. Насычаны, пакрыты
вільгаццю; мокры. Плуг шуршэў пад скібаю,
раскідаў вільготную зямлю на крыгі-кавалкі.
Баранавых.— Мне цёпла,— адказаў хлапец і,
зняўшы вушанку, прыгладзіў вільготны чуб.
Кулакоўскі. // У якім залішне многа вільгаці;
сыры. Вільготны склеп. Вільготны клімат. □
Нізкая вільготная мясцовасць змянілася ўзвы-
шанай. В. Вольскі.
ВІЛЬНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. 1. Аднакр. да віляць (у 1, 2 знач.).
2. Разм. Хутка знікнуць. Вільнуць за
дзверы.
0 Хвастом вільнуць — раптоўна знікнуць,
дзе і дзецца.
ВІЛЬЧАК, -а, м. Тое, што і в і л ь ч ы к.
ВІЛЬЧЫК, -а, м. Верхні стык даху, стра-
хі; канёк. Першая абора была ўжо накрыта:
вільчык прыкладзены кастрыцай, са страхі
спушчана ўсё пазаддзе. Сабаленка.
ВІЛЬЧЫКАВЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вільчыка.
ВІЛЮЖНЫ, -ая, -ае. Абл. Звілісты. Наша
часць на світанні асядлала невялічкую ві-
люжную шашу. Сабаленка.
ВІЛЮЖЫНА, -ы, ж. Абл. Звіліна. [Каман-
дуючы] доўга моўчкі абследаваў вачамі лініі
дарог, вілюжыны рэк і рачулак, блакітныя.
плямы балот. Мележ.
ВІЛЯННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. віляць.
ВІЛЯСТЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і з в і -
л і с т ы. Нетаропка і ціха булькоча, выбіваю-
чыся з карэнняў, тоненькі вілясты жыўчык-
ручаёк. Сачанка.
ВІЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. чым. Хі-
стаць, паварочваць з боку ў бок. Віляць хвас-
том. // без дап. Хістацца, рухацца з боку ў
бок. Кола віляе ў бакі.
2. Рухацца па звілістай лініі. Коні вілялі
паўз гурбы, выбіралі лаўчэйшыя праходы,
хрыпелі ад натугі. М. Ткачоў. // Рабіць кру-
тыя павароты. Дарога віляла то ўправа, то
ўлева. Пестрак. Мяжа нібы знарок старалася
не адыходзіць далёка ад берага, віляла най-
больш усцяж яго. Мележ.
3. перан. Разм. Ухіляцца ад прамога адка-
зу, абавязку. Я ніяк не мог зразумець, што
чалавек хоча сказаць, і ён віляў, нібы хадзіў
па канаце і толькі пад канец сказаў тое, што
хацеў. Сабаленка.
<> Віляць хвастом — а) ліслівіць, падліз-
вацца. Змяніўся і выгляд іх [рускіх эмігран-
таў] хлёсткі, Слухмяна віляюць хвастом,
Японскай чакаючы косткі Пад бедным маньч-
журскім сталом. Куляшоў; б) хітраваць.
— А ты, стары, не віляў бы хвастом, а адразу
сказаў, калі не хочаш, калі табе не даспадобы
ў нас... Брыль.
ВІНА гл. віны.
ВІНА, -ы, ж. 1. Нядобры ўчынак, правін-
насць. Зразумець віну. Даказаць віну. □
Чэсь апусціў галаву ў знак свае віны і стаяў
панурыўшыся. Колас. // Адказнасць за ўчы-
нак, злачынства. Па чыёй віне?
2. Прычына. А сок быў свежы, такі хвацкі,
Такі салодкі, забіяцкі! Ён быў галоўнаю ві-
ною Таго, што позняю парою Сядзелі дзеці
чарадою. Колас.
ВШАВАЛЬНЫ. У выразе: вінавальны склон
гл. склон.
ВІНАВАТАСЦЬ, -і, ж. Наяўнасць віны;
удзел у злачынстве, праступку. Вінаватасць
Наздрэйкаў у крадзяжы коней лічылася неда-
ведзенай. Крапіва. Ва ўсіх было прыкрае адчу-
ванне нейкай агульнай вінаватасці. Лынькоў.
ВШАВАТЫ, -ая, -ае; -ват, -а. 1. Які праві-
ніўся ў чым-н., зрабіў злачынства. Прызнаць
вінаеатым. □ [Толя:]— Тут не адзін дырэктар
вінаваты. Не ўсе навучыліся дабро сваё, сваю
працу як след шанаваць. Брыль. Віктар стаяў,
апусціўшы галаву, і сапраўды адчуваў сябе
еінаеатым. Маўр. // у знач. наз. віпаваты,
-ага, м. Віноўнік. I правы і вінаваты.
2. Які з’яўляецца прычынай чаго-н. Алесь-
ка.. скрыва пазірала і на Любу, быццам тая
вінавата была ў яе гневе. Мурашка. Шы-
шак — безліч, а спадчыны сасна не пакінула.
Мабыць, вінавата проста месца. Навуменка.
3. толькі поўн. ф. Які выяўляе ўсведамлен-
не сваёй віны. Вінаеаты голас. Вінаватая
ўсмешка. □ Ліда спадылба вінаватым позір-
кам глядзіць на брата. Пальчэўскі.
4. Які вінен каму-н., мае доўг. [Паўлік:]
— Вацька мой.. не мог ніяк з даўгоў выбрац-
ца — Сегенецкаму вінаваты быў гэтулькі, што
маці.. па паўлета дарэмна яму жала. Чорны.
// у знач. наз. вінаваты, -ага, м. Той, хто ві-
нен каму-н., мае доўг. [Ціток:] — Хай мне па-
адрабляюць усе вінаватыя. Лобан. Не плаціць
багаты, а вінаваты. Прыказка.
0 Богу душою не вінаваты (вінны) — зу-
сім не вінаваты.
ВШАВАЦІЦЦА, -вачуся, -вацішся, -ваціц-
ца; незак. Дакараць сябе, прызнаючы віну,
каяцца.— Дык вы праходзьце, праходзьце...
Я вось не паспела ў хаце прыбраць,— вінава-
цілася жанчына. Кавалёў.
ВШАВАЦІЦЬ, -вачу, -ваціш, -ваціць; не-
зак., каго. Абвінавачваць, лічыць вінаватым;
асуджаць. Лабановіч дагадаўся, што падлоў-
чы Варанкевіч падняў у доме буру, але не
распытваўся аб гэтым, і сама пані падлоўчая
чамусь не гаварыла, не вінаваціла свайго му-
жа. Колас. Дзяжэвіч вінаваціў пастухоў, быц-
цам яны дрэнна пасуць кароў, патрабаваў за-
мяніць іх. Асіпенка.
ВІНАГРАД, -у, М -дзе, м. 1. Пладовая па-
войная расліна сямейства вінаградавых.
2. зб. Буйныя сакавітыя ягады гэтай раслі-
ны, якія растуць гронкамі.
ВІНАГРАДАР, -а, м. Той, хто разводзіць
вінаград.
ВШАГРАДАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да вінаградарства, вінаградара. Вінагра-
дарскі саўгас.
ВШАГРАДАРСТВА, -а, н. 1. Развядзенне
вінаграду.
2. Раздзел сельскагаспадарчай навукі аб
развядзенні вінаграду.
ВШАГРАДЗША, -ы, ж. Разм. Ягада віна-
граду.
ВІНАГРАДНІК, -у, м. 1. Участак, засаджа-
ны вінаградам.
2. Кусты вінаграду. Гучаць мелодыі, і сэрца
рвецца Туды, дзе ружамі цеітуць даліньі, Дзе
еінаграднік ля дарогі ўецца. Гілевіч.
ВІНАГРАДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вінаграду. Вінаградная лаза. Вінаградная
алея. // Прыгатаваны, атрыманы з вінаграду.
Вінаграднае віно. Вінаградны сок.
ВШАКУР, -а, м. Той, хто займаецца віна-
курэннем. Пры самай еялікай дарозе стаяў
нізкі і доўгі дом.. Цяпер у гэтым доме жыў
вядомы на ўсю шырокую акругу вінакур Язэп
У здышкевіч. Чорны.
ВШАКУРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вінакурэння. Вінакурны завод.
ВШАКУРНЯ, -і, ж. Уст. Прадпрыемства,
дзе гоніцца спірт, гарэлка; бровар.
ВШАКУРЭННЕ, -я, м. Вытворчасць спірту
і гарэлкі са збожжа, з бульбы і пад.
ВІНАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Разм. уст. Вінная бутэлька, пасудзіна для
віна. Пракоп дастаў з аднае кішэні вінарку
чырвонага. Вітка.
ВІНАРОБ, -а, м. Той, хто займаецца віна-
робствам.
ВШАРОБНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вінаробства.
ВІНАРОБСТВА, -а, к. Выраб віна з віна-
граду або іншых ягад ці пладоў.
ВШАРОБЧЫ, -ая, -ае. Які вырабляе віно.
Вінаробчы завод.
ВІНАСХОВІШЧА, -а, н. Падвал, склеп, дзе
захоўваецца віно.
ВШАЧЭРП, -а, м. У старажытнасці — служ-
бовая асоба, якая загадвала пітвом, разлівала
і разносіла яго на бяседзе. // Жарт. Той, хто
налівае віно за сталом у чаркі, бакалы.
ВІНДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Прыстасаванне для
пад’ёму грузаў.
ВШЕГР9Т, -у, М -грэце, м. 1. Халодная
страва, прыгатаваная з дробных кавалачкаў
нарэзанай агародніны, часам з рыбай або мя-
сам, і запраўленая алеем, воцатам і пад.
2. перан. Разм. Сумесь розных прадметаў,
паняццяў. [Кастрыца:]— Мяне цікаеіць: з ка-
го еы гэтую брыгаду будзеце ствараць, хто ў
яе зараз пойдзе?.. Усе працуюць, кожны на
сваім месцы, а тут і ўборка надыходзіць.
Можна такога вінегрэту нарабіць, што потым
і за цэлы год не разбярэшся... Стаховіч.
[Ад фр. уіпаі^теПе — падліва з воцатам.]
ВШЁУКА, -і, ДМ -нёўцы; Р мн. -нёвак; ж.
1. Сорт позніх, распаўсюджаных на Беларусі,
груш, на якіх растуць зеленавата-жоўтыя кіс-
ла-салодкія плады.
2. Плод гэтай грушы. Аж у хаце, здавала-
ся, чуваць было, як пахнуць у садзе бэры і
вінёўкі. Чорны.
ВШІЦЦА, -нібся, -нішся, ніцца; незак. Разм.
Тое, што і вінаваціцца.
ВІНІЦЬ, -яю, -ніш, -ніць; незак., каго. Разм.
Тое, што і вінаваціць. [Павел Іванавіч:]
— Я, калі пачынаю думаць пра гэта, дык, па
праўдзе сказаць, перш за ўсё віню самога
сябе. Кулакоўскі.
ВІНКЕЛЬ, -я, м. Спец. Лінейка ў выглядзе
прамавугольнага трохвугольніка для праверкі..
прамых вуглоў; навугольнік.
[Ням. ІУіпкеІ — вугал.]
ВІННЫ *, -ая, -ае. Які мае адносіны да ві-
на. Вінны пах. // Прызначаны для віна. Він-
ны склеп. Вінны посуд.
О Віппая кіслата гл. кіслата. Вінная ягадЗ
гл. ягада. Вінны камепь гл. камень. Вінны
спірт гл. спірт.
ВІННЫ2, -ая, -ае; вінен, вінна. Разм. Тое,
што і вінаваты (у 1, 2 і 4 знач.).
0 Богу душою не вінны — тое, што і б о -
гу душою не вінаваты {гл. вінаваты).
ВІНО, -а; мн. віны, він; н. Алкагольны на-
пітак, прыгатаваны з ягад, садавіны. Віна-
граднае віно. Сталовае віно.
О Сухое віно — віно, якое атрымліваецца
ў працэсе браджэння вінаграднага сусла.
ВІНОВЫ, -ая, -ае. Разм. Які мае адносіны
да вінаў. Віновы туз.
ВІНОУШК, -а, м. 1. Той, хто вінаваты ў
чым-н. Калі здаралася, што хто-небудзь крыў-
дзіў Толіка,.. Алёша, як віхор, налятаў на
еіноўніка, гатовы з ім сурова разлічыцца.
Васілевіч.
2. Той, хто з’яўляецца прычынай чаго-н.
Віноўнік урачыстасці.
ВІНОУНІЦА, -ы, ж. Жан. да віноўнік.
ВІНТ *, -а, М -нцё, м. 1. Шпень са спіраль-
най нарэзкай; шруба.
2. Частка рухавіка парахода, самалёта і
пад. ў выглядзе лопасцей, замацаваных на
вале. Грабны вінт. Вінт самалёта.
3. у знач. прысл. вінтбм. Спіраллю. 3-пад
кармы вінтом еырыеалася пеністая вада.
Асіпенка.
ВІНТ 2, -а, М -нце, м. Карцёжная гульня.
ВІНТАВЫ, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне
да вінта на вінту, на вінтах. Вінтавы прэс.
2. Які прыводзіцца ў рух вінтом1 (у 2
знач.). Вінтавы самалёт. Вінтавы буксір.
3. Які нагадвае сабою вінт '. Вінтавая лес-
віца.
ВІНТОВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вінтоўкі. Вінтовачны патрон. Вінтовач-
ны стрэл.
ВІНТОУКА, -і, ДМ -тбўцы; Р мн. -тбвак; ж.
Ружжо з вінтавой нарэзкай у канале ствала.
Самазарадная вінтоўка. Снайперская він-
тоўка.
ВІНЦІК, -а, м. Памянш. да вінт1 (у 1
знач.); шрубка.
ВІНЦІЦЬ, вінчў, вінціш, вінціць; незак.,
што. Разм. Паварочваць, укручваць або вы-
кручваць вінт, шрубу.
ВІНЦО, -а, н. Разм. Ласк. да віно.
ВІНЧЭСТЭР, -а, м. Тып паляўнічага ружжа.
[Ад уласн. імя.]
ВІНШАВАЛЬНІК, -а, м. Разм. Той, хто він-
шуе каго-н.
ВІНШАВАЛЬНІЦА, -Ы, ж. Разм. Жан. да
віншавальнік.
ВІНШАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да віншавання. Віншавальная тэлеграма. Він-
шавальны ліст.
ВІНШАВАННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. віншаваць.
2. Прывітанне з выпадку радаснай падзеі,
знамянальнай даты. Навагодняе віншаванне.
ВІНШАВАЦЬ, -шўю, -шўеш, -шўе; незак.,
каго. Вітаць, славіць каго-н. з выпадку ра-
даснай падзеі, знамянальнай даты і пад. Він-
шаваць са святам. Віншаваць з перамогай.
□ —Віншуем вас, Ахрэм Іванавіч, з днём на-
раджэння,— працягнуў яму руку калгасны
брыгадзір. Кавалёў.
ВІНЫ, -аў; адз. віна, -ы, ж. Масць у іграль-
ных картах; тое, што і п і к і.
ВІНЬЁТАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае чачыненне
да віньеткі.
ВІНЬЁТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Аздабленне ў выглядзе невялікага малюнка
на загаловачным лісце кнігі, у пачатку або ў
канцы раздзела, у альбоме.
[Фр. уі§пеііе.]
ВІР, -у, М у віры; мн. віры, -бў; м. 1. Кру-
гавы, лейкападобны рух вады, які ўзнікае ад
сутыкнення сустрэчных плыней. Сама рака
цякла спакойна, толькі вір управа ад лодкі
ўсё бурліў і пераліваўся. Кулакоўскі. // Мес-
ца ў рацэ, звычайна глыбокае, з ямай, дзе ад-
бываецца завіхрэнне вадзяной плыні. Завіва-
лася на вірах цёмная вада. Грахоўскі.
2. перан. Бурлівы, імклівы рух чаго-н. Вір
падзей. Вір пачуццяў. □ 3 першых дзён..
[Люба] з галавой акунулася ў вір студэнцка-
га жыцця. Васілевіч.
0 У віру на калу — а) пра няўстойлівае,
няпэўнае жыццё; б) далёка, невядома дзе.
Хоць у вір галавою — пра цяжкае, безвыход-
нае становішча.
ВІРА і, -ы, ж. Грашовы штраф за забойст-
ва ці цяжкае калецтва вольнага чалавека ў
Старажытнай Русі.
ВІРА2, выкл. У мове будаўнікоў, партовых
грузчыкаў і інш.—• падымай уверх!; проціл.
майна '.
[Ад іт. уіга — паварочвай.]
ВІРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. віраваць (вірыць).
ВІРАВАЦЬ, -рўе; незак. 1. Утвараць віры,
круціць; бурліць. Вада плюскоча і віруе аж
ля самых дзедавых ног. Крапіва. Плыт пера-
гарадзіў пратоку, і вада клекатала, віравала.
Савіцкі.
2. перан. Бурліць; кіпець. Кроў віруе. Жыц-
цё віруе. □ Гнеў віруе. Помсты мора Захлы-
нае берагі. Дзяргай. Дарэмна Грыбок.. спраба-
ваў сцішыць людзей— гоман, крыкі, абурэн-
не, злосць, смех еіравалі ў хаце. Мележ.
ВІРАВЫ, -ая, -бе. Які мае дачыненне да
віру. Віравая вада.
ВІРАЖ *, -ў, м. Паварот самалёта, карабля
з крэнам або паварот па крывой аўтамашыны,
веласіпеда і пад. Робячы глыбокія віражы,..
[самалёты] ўзляталі пад воблакі. Дудо.
2. Месца павароту дарогі, спартыўнай да-
рожкі.
[Фр. уіга§е — паварот.]
ВІРАЖ2, -у, м. Хімічны раствор для на-
дання пэўнага колеру фатаграфічным здым-
кам.
[Фр. чіга^е — фатаграфічны працэс, літа-
ральна — паварот.]
ВІРАЖЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і
вірлівы (у 2 знач.). Прызвычаены да еі-
ражлівай плыні жыцця.. [Арлоўскі] не знахо-
дзіў сабе месца, калі трапляў у ціхі спакойны
закутак. Паслядовіч.
ВІРАЖНЫ«, -ая, -ае. Які мае адносіны да
віражу '.
ВІРАЖНЫ2, -ая, -ае. Які мае адносіны да
віражу 2.
ВІРЛАВОКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вірла-
вокага.
ВІРЛАВОКІ, -ая, -ае. 3 вялікімі лупатымі
вачамі. Соўкі, соўкі-савяняты, Вірлавокія
блізняты, Яны ўселіся на сук. Хведаровіч.
Распяўся кажан у падстрэшшы. Пугач вірла-
вокі дрэмле. Барадулін.
ВІРЛАСТЫ, -ая, -ае. Тое, што і в і р л а -
в о к і.
ВІРЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які віруе, бур-
ліць. Вірлівы паток. □ След вірлівы вясла за
кармою бяжыць. Зарыцкі. // Вірысты. Дняпро
шырокі, вірлівы, увесь у поймах. Лупсякоў.
2. перан. Вурлівы; кіпучы. 3 вагона, калі
пачалася сумятня пасажыраў, я выйшаў..
і апынуўся ў вірлівай людской гушчыні. Са-
баленка. Вірлівая маладосць і чыстае сумлен-
не не давалі.. [Ліпанавай] заседжвацца на ад-
ным месцы. Асіпенка.
ВІРЛІЦЬ, -ліць; незак. Разм. Тое, што і в і -
раваць (вірыць). Далёка ўнізе вірліла,
пенілася рака. Лынькоў. Але жыццё Вірліць
пайшло іначай I старадаўшчыну Забрала ў
палон. Чарот.
ВІРОК, -рка, м. 1. Памянш. да вір (у 1
знач.); малы вір. На чорнай плыні ўсюль ві-
ры і віркі. Пташнікаў.
2. Прыстасаванне для звівання нітак. Ча-
сам мужчыны памагалі Ганне змотваць ру-
чайкі. Тады ў хаце стаяў ціхі і аднастайны
трэск вірка. С. Александровіч.
ВІРТУОЗ, -а, м. Артыст (звычайна музы-
капт), які выдатна валодае тэхнікай свайго
мастацтва. Віртуоз-скрыпач. // Чалавек, які
дасягнуў вышэйшай ступені майстэрства ў
сваёй рабоце. У паэме «Пан Тадэвуш» Міцке-
віч паказаў сябе майстрам-віртуозам. Лойка.
[ІТ. УІГІП080.]
ВІРТУОЗНАСЦЬ, -і, ж. Выдатнае тэхнічнае
майстэрства артыста. // Вышэйшая ступень
майстэрства ў якой-н. справе.
ВІРТУОЗНЫ, -ая, -ае. Уласцівы віртуозу.
Віртуозная тэхніка ігры. // Які патрабуе ўме-
лага, майстэрскага выканання. Віртуозная
п’еса. Віртуозны эцюд. Віртуозны танец.
ВІРУЛЁНТНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Сукупнасць
хваробатворных уласцівасцей узбуджальні-
каў заразных хвароб. Вірулентнасць мікроба.
ВІРУЛЁНТНЫ, -ая, -ае. Спец. Хвароба-
творны.
[Ад лац. уітпіепіпв — ядавіты.]
ВІРУС гл. вірусы.
ВІРУСАЛАГІЧНЬІ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да вірусалогіі. Вірусалагічны метад да-
следавання.
ВІРУСАЛОГІЯ, -і, ж. Галіна мікрабіялогіі,
якая вывучае вірусы.
ВІРУСНЫ, -ая, -ае. Выкліканы вірусамі.
Вірусны грып. // 3 вірусамі.
ВІРУСОЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне ві-
русалогіі.
ВІРУСЫ, -аў; адз. вірус, -а, м. Самыя дроб-
пыя мікраарганізмы, якія выклікаюць зараз-
ныя захворванні. Вірус шаленства. Фільтроў-
ныя вірусы.
[Ад лац. уігпз — яд.]
ВІРЫРАВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вірыраваць.
ВІРЫРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак і не-
зак., што. Надаць (надаваць) фатаграфічнаму
здымку з дапамогай віражу2 пэўную афар-
боўку.
вірысты, -ая, -ае. У якім многа віроў (у
1 знач.). Вірыстая рака. Вірыстая плынь.
ВІРЫЦЦА, -рыцца; незак. 1. Круціцца,
утвараць віры (пра ваду). Вада падмывала
пясчаны бераг, еірылася вакол вярбы. ТТТа-
мякін.
2. перан. Бурліць. Вірацца думкі.
ВІРЫЦЬ, -рыць; незак. Тое, што і в і р а -
в а ц ь. I ўспенена рэкі вірылі ў буйных раз-
ліеах вясновых. Рудкоўскі. А на дварэ ўжо
вірыў натоўп. Сачанка.
ВІС, -у, м. Спец. Вісячае становішча цела
гімнаста пры выкананні некаторых гімнас-
тычных практыкаванняў.
ВІСЕЛЬНІК, -а, м. Чалавек, павешаны на
вісельні.
ВІСЕЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вісельні.
ВІСЕЛЬНЯ, -і, ж. Прыстасаванне для пака-
рання смерцю праз павешанне; шыбеніца.
ВІСЁННЕ, -Я, н. Стан паводле дзеясл. ві-
сець (у 1—3 знач.).
ВІСЁЦЬ, вішў, вісіш, вісіць; вісім, вісіцё;
незак. 1. Трымацца на чым-н. без апоры зні-
зу. Над сталом вісеў ліхтар і асвятляў тую
частку хаты, куды не даходзіла святло ад пе-
чы. Шамякін.
2. Быць прымацаваным да вертыкальнай
паверхні. На сценах віселі розныя плакаты і
лозунгі адпаведна патрэбам часу. Колас.
3. Быць або здавацца нерухомым у часе па-
лёту ці руху. Сонца вісіць нізка над гары-
зонтам. □ Над лесам, у празрыстай сіняве не-
ба, вісеў каршун. Асіпенка.
4. Выдавацца, выступаць уперад над кім-,
чым-н.; навісаць. Скала еісела над далінай. //
перан. Ствараць пагрозу сваёй блізкасцю.
Учора падалі бомбы, смерць вісела.. над гало-
вамі. Шамякін. I гэты вузел цёмнай здрады
На сэрцы каменем вісіць. Колас.
5. перан. Навісаючы, ахутваць. Шэры зімо-
вы вечар, падсвечаны мігатлівым электрыч-
ным святлом, вісеў над горадам. Гамолка.
6. на кім-чым. Спадаць, не аблягаючы цела
(пра вопратку). Уся адзежа вісела на.. [ка-
валі], як чужая. Лынькоў. Велая доўгая зрэб-
ная кашуля вісела на ім, як на калу. Гурскі.
0 Вісець між небам і зямлёй — знаходзіц-
ца ў вельмі няпэўным становішчы. Вісець
(ліпець) на валаску (на павуцінцы) — быць
у вельмі ненадзейным, небяспечным станові-
шчы. I шмат было ў таварыша Нявіднага на-
пружаных момантаў, такіх, калі воля і само
жыццё яго віселі на танюсенькай павуцінцы.
Колас. Вісець на карку — быць на ўтрыман-
ні ў каго-н. Вісець на тэлефоне — часта зва-
ніць і доўга гаварыць па тэлефоне. Вісець на
хвасце — неадсгупна хадзіць, ездзіць за кім-н.
Вісець на шыі — быць цяжарам, клопатам
для каго-п. Вісець на языку — пра вялікае
жаданне сказаць тое, чаго няможна сказаць.
Вісець над душой (галавой) —навязваць
каму-н. што-н., дакучаць. Вісець у павет-
ры — а) знаходзіцца ў няпэўным становішчы;
б) быць неабгрунтаваным (пра меркаванне,
перакананпе і пад.).
ВІСК, -у, м. Пранізлівы крык. Ціхан кінуў-
ся наўцёкі, дзяўчаты з віскам за ім. Дуброў-
скі. Раптам збоку, у невялічкай.. затоцы, мы
пачулі жаласны віск і ўбачылі, як нешта за-
варушылася ў густой асацэ. Краўчанка. //
Высокі пранізлівы гук, утвораны якім-н.
прадметам. Віск пілы. □ Сцены дробна
ўздрыгвалі ад несціханага грукату, .. віску,
што напаўнялі цэх. Хадкевіч.
ВІСКАТ, -у, М -каце, м. Разм. Тое, што і
в і с к. Рассыпалі чайкі свой віскат. Калачын-
скі. 3 пранозлівым віскатам, які міжвольна
прыціскае да зямлі, упалі першыя бомбы.
Шахавец.
ВІСКАТАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. віскатаць, а таксама гукі гэтага
дзеянпя; віскат.
ВІСКАТАЦЬ, -качў, -кбчаш, -кбча; незак.
Разм. Пранізліва крычаць; утвараць высокія
пранізлівыя гукі. Жалезныя аскепкі зенітных
снарадаў барабанілі па дахах, віскаталі па ка-
меннях бруку. Паслядовіч.
ВІСКАТЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і
вісклівы. Карніцкі ў момант падхапіўся і
закрычаў нейкім віскатлівым голасам: —
Вольна, Мішка, еольна! Паслядовіч.
ВІСКІ, нескл., н. Моцная гарэлка, якая вы-
рабляецца ў Англіі і ЗША.
[Англ. туЬізку.]
ВІСКЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вісклі-
вага.
ВІСКЛІВЫ, -ая, -ае. Пранізлівы, з віскам.
Вісклівы крык. □ [У Якава] у вушах — віск-
лівы Наташын смех, а ў душы — сумны голас
Марыі Адамаўны. Кулакоўскі. // Які часта
ВІшчыць. Клопатаў хапала ўсім: паспрабуй
нанасіць вёдрамі вады, нарабіць і разнесці
корм гэтым неспакойным, вісклівым жывёлі-
нам... Місько.
ВІСКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
вішчаць. [Конь] злосна махнуў галавой, вы-
скаліў зубы, тонка віскнуў. Васілевіч. Машы-
на прабегла яшчэ метраў сто, віскнула тар-
мазамі і стала. Мележ.
ВІСКОЗА, -ы, ж. Студзяністае клейкае цэ-
люлознае рэчыва, з якога вырабляецца штуч-
ны шоўк. // Вырабы з віскозы.
[Ад лац. уівсовнз — клейкі.]
ВІСКОЗНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
віскозы. Віскозны завод. Віскозная вытвор-
часць. // Зроблены з віскозы. Віскозная тка-
ніна.
ВІСКУН, -а, м. Разм. Той, хто многа ві-
шчыць.
ВІСКЎХА, -і, ДМ -кўсе, ж. Жан. да віскун.
ВІСКУЦЕНЬ, -кутня, м. Абл. Вісклівы, пра-
нізлівы вецер. Як можна сагрэцца ў такі еіс-
куцень, як трымаць у руках зброю, як ды-
хаць? Кулакоўскі. [Віктар:]—Акалеў на гэ-
тым еіскутні. Здаецца, і кажушок цёплы,
а прабірае. Лобан.
ВІСЛАВУХІ, -ая, -ае. 3 абвіслымі вушамі.
Віславухі сабака.
ВІСЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і а б в і с л ы.
У.. [Змітра] быў аброслы шчацінаю твар, даў-
но не стрыжаныя еіслыя вусы. Мележ.
ВІСМУТ, -у, М -муце, м. 1. Хімічны эле-
мент, крохкі серабрыста-шэры з ружовым ад-
ценнем метал.
2. Лякарства, прыгатаванае з прэпаратаў
гэтага элементу.
[Лац. ВівпшіЬцш.]
ВІСМУТАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вісмуту. // Багаты вісмутам. Вісмутавая
руда.
ВІСНУЦЬ 1, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.
Тое, што і віскнуць.
ВІСНУЦЬ2, -ну, -неш, -не; незак. 1. Знахо-
дзіцца ў вісячым становішчы, звісаць. Вісне
галлё. Віснуць рукі. □ У кляновых лісцях
віснуць павуціны. Куляшоў.
2. Апускацца над чым-н., навісаць. Віснуць
хмары над лесам. □ Туманаў лёгкія паромы
Над рэчкай віснуць нерухома. Колас. Чорная
ноч вісне над шырокай зямлёй. Каваль.
3. перан.; на кім-чым. Ліпнуць да каго-, ча-
го-н.; павісаць. Ды і сама Анюта адчула, што
няма ў яе асаблівай патрэбы гаварыць з
мужам. I на шыю яму кінуцца не хочацца, як
іншыя віснуць. Мыслівец.
ВІСОК, -ска, м. Тое, што і с к р о н ь. Вуз-
кая.. пасма чорных валасоў, выбіўшыся з-пад
шапкі, прыліпла каля правага віска. Кулакоў-
скі. [Гарлахеацкі:] А старасць не жджэ. Яна,
подлая, памаленьку, нячутна падкрадваецца.
Вунь і ў еас ужо серабро на вісках. [Чарна-
еус:] Ёсць-такі. Крапіва.
ВІСТ, -а, М -сце, м. Карцёжная гульня.
[Англ. хуЬізІ.]
ВІСТАВАЦЬ, -тўю, -тўеш, -тўе; незак.
У прэферансе, бастоне — гуляць супраць пар-
тнёра, які аб’явіў гульню.
ВІСУС, -а, м. Лаянк. Свавольнік, гарэза;
распуснік. Ну проста вока не спускай з гэта-
га вісуса! 1 ні просьбы, ні грозьбы не пама-
гаюць. Вітка.
ВІСЯЧЫ, -ая, -ае. Прыстасаваны вісець.
Вісячы мост. Вісячы замок. □ На дварэ ўжо
сцямнела, і над ста.гом запалілі вялікую віся-
чую лямпу. Лобан.
ВІТАЛІЗМ, -у, м. Рэакцыйная ідэалістыч-
ная плынь у біялогіі, згодна з якой усе з’явы
і працэсы ў жывых арганізмах тлумачацца не
матэрыяльнымі прычынамі, а наяўнасцю ў
іх звышнатуральнай сілы.
[Фр. уііаіізте.]
ВІТАЛІСТ, -а, М -сце, м. Паслядоўнік ві-
талізму.
ВІТАЛІСТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачы-
ненне да віталізму. Віталістычная тэорыя.
ВІТАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вітання. Вітальны жэст. Вітальны паклон.
ВІТАМІН гл. вітаміны.
ВІТАМІНАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вітамінаў.
ВІТАМІНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад вітамінізаваць.
ВІТАМІНІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал.
да вітамінізаваць.
ВІТАМІНІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе; зак. і
незак., што. Увесці (уводзіць) вітаміны, насы-
чаць вітамінамі.
ВІТАМІНІЗАЦЬІЯ, -і, ж. Увядзенне вітамі-
наў, насычэнне вітамінамі. Вітамінізацыя хар-
човых прадуктаў.
ВІТАМІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вітамінаў. Вітамінная лабараторыя. Вітамін-
ная мука.
ВІТАМІНОЗНЫ, -ая, -ае. Багаты вітамінамі.
Вітамінозны тлушч.
ВІТАМІНЫ, -аў; адз. вітамін, -у, лг. Арга-
нічныя рэчывы, неабходныя для харчавапня
і жыццёвай дзейнасці жывых арганізмаў. Ві-
тамін А.
ВІТАННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вітаць, вітацца.
2. Прывітанне.— Добры дзень,— кінуў я
сваё вітанне.— Добры дзень,— пачуў нядруж-
ны адказ. Сабаленка.
ВІТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Вітаць адзін аднаго пры сустрэчы; здароў-
кацца. Вітацца за руку. □ [Хлопцы] сустрака-
ліся са знаёмымі — віталіся, калі не бачыліся
да таго, перакідаліся словамі. Гартны.
ВІТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што. 1.
Звяртацца да каго-, чаго-н. з прывітаннем.
Толькі.. [Алесь] зноў узяўся за рычагі, як у
другі раз пачуўся свіст і з-за алешыны, смею-
чыся і вітаючы яго паднятай рукой, выйшаў
Васіль. Краўчанка. Цабе я, мора, не вітаю,
Дзень добры не прыношу ў дар. Хадыка.
2. Сустракаць каго-, што-н. добразычліва,
прыхільна, выказваючы павагу, грамадскае
прызнанне. Вітаць герояў-касманаўтаў. □
Госці дружна заапладзіравалі, вітаючы пра-
мову Іеана Кузьміча. Каршукоў. Высока ў не-
бе ўзвіліся жаваранкі, спевам сваім вітаючы
нараджэнне дня. В. Вольскі. Краіны савецкае
знатных людзей Вітае сягоння сталіца. Кляш-
торны. // Ухваляць, падтрымліваць што-н.
Вітаць смелае пачынанне. Вітаць прапанову.
3. Віншаваць. Вітаць з надыходзячым свя-
там. □ [Пятрусь:]— Цяпер можаш мяне еі-
таць — школу скончыў на «выдатна». Краў-
чанка.
4. без дап. Абл. Заходзіць, наведвацца. Ва-
рона гонар свой збаўляе, Ды зноў да сметні-
ка вітае. Колас.
ВІТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Скруча-
ны лазовы або бярозавы дубец, якім прывяз-
ваюць, прымацоўваюць што-н. На коллях
[нлота] віткі пагнілі. Колас.
ВІТКОВЫ, -ая, -ае. Здольны павівацца, па-
войны. Вітковыя расліны.
ВІТОК, -тка, м. 1. Адзін абарот спіралі. Ві-
ток спружыны. // Тое, што навіта ў выглядзе
спіралі. Віток абмоткі.
2. Поўны абарот вакол чаго-н. Віток кас-
мічнага карабля вакол Зямлі.
ВІТРАЖ, -а, м. Узор у вокнах, дзвярах са
шкла рознага колеру.
[Фр. уііга^е.]
ВІТРІЙНА, -ы, ж. 1. Спецыяльнае акно ў
магазіне для паказу тавараў. У вітрынах ма-
газінаў, на фасадах дамоў ззялі віншаваль-
ныя словы: «3 Новым годам, таварышы!»
ПІахавец.
2. Зашклёныя шафы, скрынкі для паказу
розных прадметаў. Злева, на стэндзе, была
вітрына з фотаздымкамі перадавікоў-калгас-
нікаў. Ваданосаў.
[Фр. уіігіпе.]
ВІТРЫННЬІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вітрыны. Вітрыннае шкло.
ВІТУШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Спец. Прыстасаванне, на якое намотваюць
пражу.
ВІТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
віць.
2. у знач. прым. Звіты, скручаны. Віты
шнур.
ВІХАР гл. віхор '.
ВІХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
Разм. Хістацца з боку ў бок у часе руху; віх-
ляцца. Старшыня азірнуўся на панятых і,
еіхаючыся, пайшоў да брамы. Галавач.
ВІХЛЯВЫ, -ая, -ае. Разм. Які хістаецца з
боку ў бок у часе руху. Віхлявая паходка.
ВІХЛЯННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. віхляць, віхляцца.
ВІХЛЯНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нёцца; зак.
Аднакр. да віхляцца. Разы деа [«Пабеда»] віх-
лянулася ў глыбокіх слізкіх каляінах і перад
самым мастком стала. Быкаў.
ВІХЛЯНУЦЬ, -нў, -нёш, -нё; -нём, -няцё;
зак. Аднакр. да віхляць.
ВІХЛЯСТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Які хістаеп-
ца з боку ў бок (пра чалавека і яго рухі). Ён
[сведка] сапраўды ішоў нейкай няўпэўненай
віхлястай паходкай і нібы прынюхваўся да
таго, што адбывалася ў зале. Лынькоў.
2. Звілісты, пакручасты. Віхлястыя сцежкі.
□ Паглыбляліся, выпростваліся еіхлястыя і
ленаватыя рачулкі. Лынькоў.
ВІХЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; незак.
Разм. Рухацца, хістаючыся з боку ў бок. Віх-
ляцца пад цяжарам ношы. □ На тым, луга-
вым, беразе гарэў касцёр, і каля яго віхляліся
фантастычныя ігостаці. Шамякін.
ВІХЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. Разм. 1.
Рухацца няроўна, хістаючыся з боку ў бок.
Задняе кола віхляла, церла загваздку, чап-
лялася еобадам за драбіны. Масарэнка.
2. Ісці, робячы частыя павароты. [Мікітка]
замкнуў хату на замок, падвязаў лыжы і неў-
забаве ўжо віхляў між камлёў дрэў. Сачанка.
// Віцца (пра дарогу, рэчку і пад.). Адразу ж
за вёскай пачыналася лагчына, па якой віхля-
ла рэчка. Новікаў.
3. перан. Ухіляцца ад прамога адказу; ві-
ляць. Раман, згубіўшы надзею на тое, што
старая прагаворыцца, пачынае хітрыць, віх-
ляць языком. Кавалёў.
ВІХНУЦЦА, -нўся, -нёшся, -нёцца; -нёмся,
-няцёся; зак. Разм. Зрабіць раптоўны рэзкі
рух убок. Кіўнула [Тося] галаеой,— аж віхну-
лася бялявая каса, скручаная ў вянок. Са-
віцкі.
ВІХОР 1 і ВІХАР, віхру, м. 1. Імклівая кру-
гавая плынь ветру. Наляцеў і закружыўся па
шляху, уздымаючы пясок, моцны еецер-віхор.
Галавач. Па галаве і па барадзе [Трахіма] ні-
бы віхор прагуляўся. Крапіва. Як віхар, як
куля, імчыцца каршун. Купала. // Узняты
ветрам закручаны слуп пылу, снегу і пад.
Раптам усхадзіўся еецер, узняў на дарозе ві-
хор пылу. С. Александровіч.
2. перан.; чаго. Пра імклівае, бурнае пра-
яўлепне чаго-н. Віхор падзей. □ 3-за вялікіх
еокан белага мураванага дома нечакана рва-
нуўся віхор зыкаў скрыпкі і фартэпіяна.
Чорны.
3. у знач. прысл. віхрам, Хутка, імкліва.
Імчацца віхрам. □ Машына віхрам уляцела
на калгасны двор і спынілася, як укопаная.
Шахавеп.
ВІХОР2, -хра, м. Узнятая ўверх пасма ва-
ласоў. — Мне падабаюцца твае валасы, асаблі-
еа вось гэты непаслухмяны віхор. Сабаленка.
ВІХРАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 віхрамі. Віх-
раватая галава.
ВІХРАВЫ, -ая, -бе. Які мае дачыненне да
віхру 1. Віхравы вецер. Віхравы рух.
ВІХРАСТЫ, -ая, -ае. 3 віхрамі (пра валасы
на галаве). Віхрасты чуб.. □ Цяпер у гэтым
сталым, шыракаплечым чалавеку.. ніхто не
пазнаў бы ранейшага віхрастага хлапчука.
Шахавец.
ВІХРЫЦЦА, -рыцца; незак. Узнімацца,
кружыцца віхрам. Віхрыцца пясок. □ Сня-
жынкі ляцелі, кружыліся перад машынай,
віхрыліся збоку. Шамякін.
ВІХРЫЦЬ, -рў, -рьіш, -рьіць; незак. 1. што.
Узнімаць, кружыць што-н. віхрам. Вецер га-
няў па асфальце паперкі і віхрыў пыл. Кар-
паў.
2. Віхрыцца. 3 начной цемры адна за дру-
гой выплывалі вадзяныя горы, на вершалінах
якіх.. еіхрыла пена. Самуйлёнак.
ВІХУРА, -ы, ж. 1. Разм. Бура, завея, заві-
руха. Не ціхне бура, стогне лес... На ўсе лады
віхура сеішча!.. Чарот. Дарожкі і сцежкі за-
несла віхура, Не знаць, дзе балота, дзе лог,
дзе папар. Купала. / у перан. ужыв. Гэй,
вольная песня, імкніся, ляці ты На крыллях
маланак, віхураў агністых. Танк.
2. Паэт. Імклівы віхравы рух. Скрыпач за-
кончыў «Крыжачка». I ў лагерным прылеску
Шуміць віхура гапака, Гучыць «Малдаванэ-
ску». Калачынскі.
ВІХЎРНЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
віхуры; падобны па віхуру. Віхурны зімовы
вечар. Віхурны век.
ВІХЎРЫСТЫ, -ая, -ае. Падобны на віхуру;
бурны, хуткі. У гэты момант праз расчыне-
ную фортку акна мы пачулі дзікі галчын ля-
мант, віхурысты пошум мноства крылаў у
паветры. Паслядовіч.
ВІХЎРЫЦЦА, -рыцца; незак. Тое, што і
в і х р ы ц ц а.
ВІХЎРЫЦЬ, -рыць; незак. Тое, што і в і х -
р ы ц ь.
ВІЦІНА, -ы, ж. 1. Прут, дубец.
2. зб. Скручаная лаза, якой вяжуць плыты.
Блрвенке,' зеязакае ааепех еіцікаы, ггаціху ад
моста адносіць рака. Машара.
3. Уст. Крытае судна для перавозкі збожжа
па рацэ. Хадзіў на сплаў ён [Міхал], на віці-
ны. Разоў са два схадзіў у Прусы — Куды не
трапяць беларусы? Колас.
ВІЦМУНДЗІР, -а, м. У дарэвалюцыйнай Ра-
сіі — форменны сурдут чыноўнікаў
ВІЦЦА, уюся, уёшся, уёцца; уёмся, уяцё-
ся, уюцца і віюся, віёшся, віёцца; віёмся, вія-
цёся, віюцца; пр. віўся, вілася, вілбся; заг.
віся; незак. 1. Абвівацца вакол чаго-н. Віецца
фасоля з павіслымі стручкамі-лапаткамі. Га-
рэцкі. // Завівацца (пра валасы). У кожнага
над левым вухам віўся чуб «па-казацку».
Чорны.
2. Рабіць звілістыя рухі целам. Вуж уецца
каля ног. // Мець звілісты напрамак. Пля-
містай жоўта-зялёнай змейкай уецца чыгунка
сярод лясных гушчароў. Шынклер. Як ручай
дарога ўецца. Зарыцкі. // перан. Круціцца,
увівацца каля каго-н. з якой-н. мэтай. Віцца
каля дзяўчыны.
3. Лётаючы, кружыцца. Каля твару назоль-
на віліся камары. Мележ.
4. Уздымацца лёгкім струменьчыкам. 3 ко-
міна віўся дымок. Якімовіч.
5. Развявацца (пра флаг, сцяг і пад.). Шум
і гоман у сталіцы, Сцяг ля сцяга ўецца. Ку-
пала.
6. Зал. да віць.
0 Віцца вужакай — падлізвацца, падлашч-
вацца да каго-н. Віцца роем — кружыцца, кру-
ціцца, чапляцца адно за другое (пра думкі).
Віцца ўюном — выкручвацца, хітрыць, падха-
лімнічаць. У трубы віцца — вельмі добра расці
(ппа расліны).
ВІЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле знач. дзеясл.
віпь.
ВІЦЬ, ую, уёш, уё; уём, уяцё, уюць; пр.
віў, віла, вілб; заг. ві; незак., што. 1. Скруч-
ваючы, злучаць у адну столку. Віць вяроўкі.
Вінь пугу.
2. Рабіць, сплятаючы з чаго-п. Віць вянкі.
п ]Малашкін:]— Няхай [вераб’і] уюць сабе
гнёзды на здароўе, дзе ім падабаецца. Пест-
рак.
0 Віць вяроўкі з каго — праяўляць уладу
над кім-н., падпарадкоўваць каго-н. сваёй волі.
Віць гняздо — уладкоўваць сваё жыццё (пра
чалавека). 3 ветру вяроўкі віць — гаварыць
Што-н. беспадстаўнае, пляткарыць, выдум-
ляць.
ВІЦЭ-... Першая частка складаных слоў са
Значэннем н а м е с н і к, п а м о ч н і к, на-
тірыклад: віцэ-губернатар, віцэ-кароль і пад.
[Ад лац. уісе — узамен, замест.]
ВІЦЭ-АДМІРАЛ, -а, м. Воінскае званне вы-
Шэйшага каманднага саставу ваенна-марскога
флоту, сярэдняе паміж контр-адміралам і ад-
міралам. // Асоба, якая мае такое званпе.
ВІЦЭ-АДМІРАЛЬСКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да віцэ-адмірала, належыць яму.
ВІЦЭ-КОНСУЛ, -а, м. Службовае званне на-
месніка копсула. // Асоба, якая мае такое
званне.
ВІЦЭ-ПРЭЗІДЭНТ, -а, М -нце, м. Службовае
званне намесніка прэзідэнта. // Асоба, якая
мае такое званне.
ВІЦЯЗЬ, -я, м. У Старажытнай Русі —
храбры воін, герой. Тут ляжыць ён — рускі ві-
цязь, Над Дняпром ля самай кручы. Зарыцкі.
Ляжыць ён, як віцязь, У стоптаным жыце.
Маці спаткаеце — Не кажыце. Сурначоў.
ВІША, -ы, ж. Абл. Трава, якая асталасяна
зіму не скошанай. Хадзіў [пастух] паглядзець,
можа дзе вішы асталося накасіць. Лобан.
ВІШАННІК, -у, м., зб. Тое, што і в і ш н я к.
ВІШАНЬКА, -і, ДМ -ньцы; Р мн. -нек; ж.
Памянш.-ласк. да вішня.
ВІШНЁВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да вішні. Вішнёвы сад. Вішнёвы цвет. // Пры-
гатаваны з вішань. Вішнёвае варэнне.
2. Цёмна-чырвоны; колеру вішні. Вішнёвы
колер. Вішнёвая сукенка.
ВІШНЁУКА, -і, ДМ -нёўцы; Р мн. -нёвак;
ж. Вішнёвая наліўка або настойка.
ВІШНЯ, -і; Р мн. -шань; ж. 1. Садова-ягад-
нае дрэва сямейства ружакветных з цёмна-
чырвонымі костачкавымі пладамі.
2. Плод гэтага дрэва.
ВІШНЯК, -ў, м., зб. Вішнёвыя дрэвы, віш-
нёвы зараснік. Па-над парканам пышным ва-
лам Стаяў вішняк густы, прыўдалы. Колас.
ВІШЧАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вішчаць, а таксама гукі гэтага дзеян-
ня; віск.
ВІШЧАЦЬ, -шчў, -шчьііп, -шчыць; незак.
Віскліва крычаць. Свіння цягнула па зямлі
азадак і вішчала на ўсю вёску. Лупсякоў. //
Утвараць віск. Стукаюць камякі снегу аб пе-
радок, вішчаць і спяваюць палазы. Хомчанка.
ВІЯДЎК, -а, м. Мост пад ярам, цяснінай,
дарогай.
[Ад лац. уіа — дарога, ііпсо — вяду.]
ВІЯЛАНЧЭЛІСТ, -а, М -сце, м. Музыкант,
які іграе на віяланчэлі.
ВІЯЛАНЧЭЛІСТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так;
ж. Жан. да віяланчэліст.
ВІЯЛАНЧЭЛЬ, -і, ж. Чатырохструнны смыч-
ковы музычны інструмент скрыпічнага ся-
мейства, баса-тэнаровага рэгістра.
[Іт. уіоіопсеііо.]
ВІЯЛАНЧЭЛЬНЫ, -ая. -ае. Які мае дачы-
ненне да віяланчэлі. Віяланчэльны смычок.
ВО, часціца ўказальная. Разм. 1. Ужываец-
ца ў тых выпадках, калі трэба паказаць
што-н., звярнуць на што-н. увагу,— Во, во, гэ-
тыя ео,— тыцкаючы пальцам на Юзіка. і Лё-
ню, крычала Зося. Дуброўскі. [Зелянюк:]— Ся-
дай, Таццяна, бліжэй, во сюды. Зарэцкі.— Во,
сом плёснуў,— нечакана гаворыць [Сабіна].
Ракітны.
2. Ужываецца, калі трэба выказаць здзіў-
ленне, пажаданне, здавальненне або незда-
вальненне, абурэнне. 3 натоўпу выбраўся Хве-
дар. Доўга ціснуў руку, гаварыў:—Во ма-
лайчына, што прыйшоў. Асіпенка. Цяжка, со-
рамна было вяртацца дамоў, у калгас, да
бацькоў. Засмяюць усе. Кожны скажа: — Во,
не здала, правалілася. Кавалёў.
3. Ужываецца пры пытальных і адносных
займенніках і прыслоўях, калі трэба акцэн-
таваць на нечым увагу. [Зелянюк:] — Ты мне
во што скажы, Таццяна, дзе, у каго тут най-
лепш мне асяліцца? Зарэцкі.
4. Ужываецца, калі трэба пацвердзіць ска-
занае некім. Алёша аж закрычаў, так здзівіў-
ся: — Палоць? А вой! Хто ж канюшыну поле?
Трэба зямлю вапнаваць.— Во! Чула? — Шэ-
мет аж абярнуўся да.. [/ры]. Лобан.
5. Ужываецца, калі трэба падвесці вынік
сказанаму. [Суседка:] — Дык во, Клаўка, які
твой каханенькі-родненькі,.. пачытай, што
яму першая жонка піша. Гроднеў.— Во як, во
як бывае...— тоненька заспявала [Лггга], склаў-
шы на грудзях натруджаныя рукі. Ракітны.
6. у знач. выкл. Ужываецца для ўзмацнен-
ня эмацыянальнай афарбоўкі сказа.— Во да-
лі! — радаваўся Сцёпка.— Не палезе цяпер...
Хомчанка.
7. у знач. вык. Выдатна ці выдатныя. [Хло-
пец:] — Людзі ўсё — во! Адзін да аднаго, як
на падбор. Дружныя, таварыскія. Васілёнак.
ВОБАД, -а, М -дзе; мн. абады, -6ў; м. 1.
Вонкавая частка кола, на якую нацягваецца
піына. Ахметка прыцягнуў вобад ад веласі-
педнага кола і маленькі ^арабан з бразготка-
мі. Даніленка.
2. Частка некаторых прадметаў у выглядзе
кольца, авала. Вобад блока. Вобад тэніснай
ракеткі.
ВОБЗЕМ, прысл. Разм. Тое, што і воб-
з е м л ю. Каваль бразнуў ключ вобзем і, як
вар'ят, выскачыў з канторы. Чорны. [Вейс:]
А на стрэлках я-ак ма-танула нас, дык ме-
ханік мой з услончыка бррык вобзем і ля-
жыць. Шынклер.
ВОБЗЕМЛЮ, прысл. Разм. Аб зямлю, на
зямлю. Мартыневіч пабялеў, ступіў два крокі
назад, зачапіўся нагой за нагу і грымнуўся
вобземлю. Чарнышэвіч. Адась са злосцю кі-
нуў вобземлю сякеру, што тая аж зазвінела,..
і сеў, задумаўшыся, на ганку. Гурскі.
ВОБЛА, -ы, ж. Марская прамысловая рыба
сямейства карпавых. Вэнджаная вобла.
ВОБЛАКА, -а; мн. вбблакі і аблбкі, -аў;
н. 1. Вялікая маса згусцелай вадзяной пары ў
атмасферы. Кучавыя еоблакі. □ У разрыве
шэра-цёмных еоблакаў мільгнуў серабрысты
кружок месяца. Навуменка. Ляціце, арлы-со-
калы, За сінія аблокі, Нясіце слоеы Леніна
Да ясных зор высокіх. Русак.
2. чаго. Клуб лёгкіх часцінак (пылу, дыму
і інш.) у паветры. Воблака пылу. □ Воблака
шызага дыму паплыло па алешніку. Лынькоў.
ВОБЛАСЦЬ, -і, ж. 1. Буйная адміністрацый-
на-тэрытарыяльная адзінка ў СССР. Брэсцкая
вобласць. Аўтаномная вобласць. // Разм. Ад-
міністрацыйны цэнтр такой адзінкі. [Антось;]
— Лектар, кажуць, аж з вобласці прыехаў.
Васілевіч.
2. Частка якой-н. тэрыторыі; край. Вобласць
экватара.
3. Раён пашырэння чаго-н. або якой-н.
з’явы; зона. Вобласць распаўсюджання хвой-
ных парод дрэў. Вобласць вечнай мерзлаты.
4. Месца, якое займае той ці іншы орган
цела або частка яго. Вобласць шыі. Вобласць
сэрца.
ВОБЛАЧКА, -а, н. 1. Памянш.-ласк. да воб-
лака; невялікае воблака. Дзе-нідзе плывуць,
нібы рассыпаныя кудзелі еоўны, воблачкі. Вя-
дуля. Над каўшом выбухнула лёгкае воблачка
дыму. Карпаў.
2. перан. Лёгкі цень праяўлення настрою.
думкі, стану і пад. На твары непрыкметна ні
хмурынкі, ні воблачка думак. Мурашка.
ВОБЛАЧНАСЦЬ, -і, ж. Скапленне вобла-
каў; хмарнасць. Нізкая воблачнасць. Густая
воблачнасць. Суцэльная воблачнасць.
ВОБЛАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да воблака, воблакаў; пакрыты воблакамі,
хмарны. Воблачнае неба. Воблачная ноч.
ВОБЛІК, -у, м. Тое, што і аблічча. Воб-
лік горада. Маральны воблік савецкага чала-
века. о Федароўскі стараўся ахапіць самыя
разнастайныя праявы народнага жыцця, яго
быту і духоўнай творчасці, каб перад чыта-
чом паўстаў яскравы воблік пэўнага рэгіёна
ва ўсёй яго самабытнасці. Саламевіч.
ВОБМАЛЬ, прысл. Разм. Не зусім дастат-
кова; малавата. Папяросы бацька круціць то-
ненькія — махоркі ў кааператыве вобмаль.
Чорны. [Мацей:] — Я.. збіраўся, ведаеш, напі-
саць, ды ўсё часу гэтага вобмаль. Баранавых.
ВОБМАЦКАМ, прысл. Пры дапамозе доты-
ку, абмацваючы. Ісці вобмацкам каля сцяны.
□ Аксіння вобмацкам знайшла дзверы гумна,
асцярожна адчыніла іх. Лынькоў. // Усляпую,
наўздагад. Лясніцкі зварочвае і ідзе амаль
што вобмацкам, натыкаецца на дрэвы, спаты-
каецца на нейкія карчы. Зарэцкі. 3 гасцінца
паехалі ўніз.. больш вобмацкам ды наўздагад,
бо не еідаць было нават конскіх вушэй.
Брыль.
ВОБМЕЛЬГАМ, прысл. Абл. Імгненна.
Бацька і дзед не дазвалялі мне быць каля
маці. Аднак, калі іх не было ў хаце, я хуцень-
ка скідаў світку і вобмельгам кідаўся на печ.
Сабаленка.
ВОБМЕПІКА, -і, ДМ -шцы, ж. Тое, чым аб-
мешваюць корм жывёле (мука, вотруб’е). Па-
сыпаць сечку вобмешкай.
ВОБРАЗ, -а, м. 1. Знешні выгляд каго-, ча-
го-н., што ўзнікае ў памяці. Аня думае пра
танкістаў, пра камбата Бродкіна, што ляжыць
у зямлі пад Полацкам.. Потым у яе памяці
паўстае вобраз маці. Мележ. Вобразы мілыл
роднага краю, Смутак і радасць мая! Колас.
// Тое, што ўзнікае ва ўяўленні. Вобразы бу-
дучага.
2. Спецыфічная катэгорыя мастацтва — кан-
крэтна-пачуццёвая форма ўяўлення мастаком
рэчаіснасці. Мысліць вобразамі.
3. Тып, характар, створаны пісьменнікам,
мастаком, артыстам. Вобразы п’есы, рамана.
□ Сапраўднаму мастаку слова няма патрэбы
тлумачыць тое, што ён хацеў сказаць у тво-
ры,— за яго скажа сам твор, скажуць створа-
ныя ім вобразы—носьбіты ідэй. Кудраўцаў.
4. Адлюстраванне ў свядомасці чаго-н.
ВОБРАЗНА, прысл. 1. Пры дапамозе мас-
тацкіх вобразаў. Вобразна абагульніць жыц-
цёвыя факты.
2. Яскрава, жыва. Гаварыць вобразна.
ВОБРАЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вобраз-
.нага. Вобразнасць паэтычнай мовы. Вобраз-
насць еыяўленчых сродкаў.
ВОБРАЗНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да вобраза (у 2 знач.). Вобразнае мысленне.
Вобразнае абагульненне ўбачанага. Вобраз-
нае адлюстраванне рэчаіснасці.
2. Яркі, жывы; яскравы. Вобразная мова.
Вобразны выклад. □ 3 першых сваіх крокаў
наша літаратурная байка ўбірала ў сябе муд-
расць і дасціпнасць беларускіх народных
прыказак і прымавак, іх вобразныя фарбы.
Казека.
ВОБЫСК, -у, м. Афіцыйны агляд каго-,
чаго-н. з мэтай знайсці што-н. забароненае,
недазволенае і пад. Зрабіць вобыск. Паваль-
ныя вобыскі. □ Пазаўчора адбыўся вобыск.
Агенты акцызнага нагляду шукалі гарэлкі.
Колас.
ВОГКІ, -ая, -ае. Тое, што і в о л к і. Зямля
,пад нагамі стала менш вогкая, больш цвёр-
дая, нават карэнні ўжо мулялі пад ботамі.
Пестрак.
ВОГНЕ... Першая састаўная частка склада-
ных слоў, якая азначае адносіны да агню,
яапрыклад: вогнетрывалы, вогнеўстойлівы.
ВОГНЕДЫШНЫ, -ая, -ае. Які вывяргае
лгонь, лаву (пра вулканы). Вогнедышная
гара.
ВОГНЕНЕБЯСПЁЧНЫ, -ая, -ае. Які лёгка
загараецца. Вогненебяспечныя матэрыялы.
ВОГНЕННЫ, -ая, -ае. Тое, што і а г н я в ы
'(у 1—4 знач.) і агністы. Дзікія кры-
кі жанчын і дзяцей чуліся з вогненнага пек-
ла. Чорны. Здавалася, назаўсёды адышлі ў
мінулае вогненныя партызанскія ночы. Пас-
лядовіч.
ВОГНЕПАКЛОННІК, -а, м. Прыхільнік рэ-
лігіі, якой уласцівы культ агню.
ВОГНЕПАКЛОННІЦА, -ы, ж. Жан. да вог-
непаклоннік.
ВОГНЕПАКЛОННІЦКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вогнепаклонніка, вогнепаклонства.
ВОГНЕПАКЛОНСТВА, -а, н. Культ агню,
уласцівы некаторым рэлігіям.
ВОГНЕПРАВОДНЫ, -ая, -ае. У выразе:
вогнеправодны шпур гл. шнур.
ВОГНЕТРЫВАЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
вогнетрывалага. Вогнетрываласць цэглы.
ВОГНЕТРЫВАЛЫ, -ая, -ае. Здольны вы-
трымліваць высокую тэмпературу. Вогнетры-
валая цэгла. Вогнетрывалая сталь.
ВОГНЕТУШЫЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да тушэння агню.
ВОГНЕТЎШЫЦЕЛЬ, -я, м. Апарат для ту-
шэння невялікага пажару, агню.
ВОГНЕЎСТОЙЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
вогнеўстойлівага.
ВОГНЕЎСТОЙЛІВЫ, -ая, -ае. Які не баіц-
ца агню, не гарыць і можа вытрымаць высо-
кую тэмпературу. Вогнеўстойлівы лак.
вОгнік, -у, м. Разм. Хвароба, якая супра-
ваджаецца высыпкай на гуоах.
ВОГНІШЧА, -а, н. 1. Распаленая куча ла-
мачча, дроў; агонь. Каля высокай меднастео-
лай сасны палала вогнішча. Сіняўскі. З’явілі-
ся першыя сем палатак на беразе Дзвіны, ве~
чарамі загараліся вогнішчы, засыпаючы іскра-
мі зорнае неба, у кацялках булькаў чай і ў
змроку плыла.. песня. Грахоўскі.
2. Месца, дзе гарэў агонь. Патух агонь, пра
яго ўсе забыліся, толькі белы попел ляжаў
на вогнішчы. Чарнышэвіч. Збоку на вогнішчы
ледзь-ледзь дымілася галавешка. Кулакоўскі.
// Пажарышча. У рукі ўласныя свой лёс
Узяў народ еольналюбівы, На вогнішчы па-
лацы ўзнёс, Ператварыў балоты ў нівы. Кра-
піва.
ВОДА... (а таксама вада...). Першая састаў-
ная частка складаных слоў, якая адпавядае
па значэнню словам: в а д а, в о д н ы, напры-
клад: водаадліў, водаахоўны, водагаспадарчы,
вадасховішча.
ВОДААДВОД, -а, М -дзе, л». Спец. Сістэма
канаў і збудаванняў для адводу вады.
ВОДААДВОДНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызнача-
ны для сцёку вады адкуль-н. Водаадеодныя
канавы.
ВОДААДЛІЎ, -ліву, м. Спец. Адпампоўван-
не вады (пераважна падземнай), якая трап-
ляе ў горныя распрацоўкі, катлаваны і
пад. Устаноўкі глыбіннага водаадліву.
ВОДААДЛІЎНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызнача-
ны для адпампоўвання вады. Водаадліўная
помпа.
ВОДААДЛІЎШЧЫК, -а, м. Рабочы, які ад-
пампоўвае ваду ў шахтах.
ВОДААХОЎНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
аховы водных рэсурсаў рэк, вадаёмаў.
ВОДААЧЫШЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызнача-
ны для ачышчэння вады. Водаачышчальная
станцыя. Водаачышчальная сістэма.
ВОДАВАРОТ, -у, М -рбце, м. Тое, што і
в і р. I ён паплыў, аўдаўшыся на ўладу імклі-
вай плыні і пеністым водаваротам ракі. Лынь-
коў. Яму зрабілася маркотна, што праляцела
так многа год у вечным водавароце спраў.
Асіпенка
ВОДАГАСПАДАРЧЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да воднай гаспадаркі.
ВОДАЗАБЕСПЯЧЭННЕ, -я, н. Забеспячэнне
вадой. Водазабеспячэнне гарадоў.
ВОДАЗАБОР, -а і -у, м. 1. -у. Спец. Пада-
ванне вады з ракі ці вадасховішча ў ара-
шальныя, суднаходныя каналы і водаправод-
ныя сістэмы.
2. -а. Гідратэхнічнае збудаванне, якое слу-
жыць для забору вады з ракі ці вадасхові-
шча.
ВОДАЗАБЯСПЁЧАНАСЦЬ, -і, ж. Ступень
забяспечанасці вадой зямлі, пасеваў і пад.
Водазабяспечанасць зямель.
ВОДАЗМЯШЧЭННЕ, -я, н. Колькасць вады,
якая выцясняецца суднам і якая роўна вазе
судна. Судна водазмяшчэннем у пяць тысяч
тон.
ВОДАЛЮБІВЫ, -ая, -ае. Які расце пера-
важна на вільготных, сырых глебах. Водалю-
бівыя расліны.
ВОДАЛЯЧЭБНІЦА, -ы, ж. Спецыяльна аб-
сталяваная ўстанова, дзе праводзіцца водаля-
чэнне.
ВОДАЛЯЧЭБНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да водалячэння. Водалячэбны корпус. Во-
далячэбныя працэдуры.
ВОДАЛЯЧЭННЕ, -я, н. Сістэма лячэння
хворых вадой (ванны, душы, купанне і інш.).
ВОДАНАПОРНЫ, -ая, -ае. У выразе: вода-
напорная вежа гл. вежа.
ВОДАНЕПРАНІКАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць воданепранікальнага.
ВОДАНЕПРАНІКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які не
прапускае вады. Воданепранікальная тка-
ніна.
ВОДАПАД’ЁМНІК, -а, м. Гідратэхнічнае
збудаванне для пад’ёму вады.
ВОДАПАД’ЁМНЬІ, -ая, -ае. Прызначаны для
пад’ёму вады. Водапад’ёмная еежа.
ВОДАПАДЗЁЛ, -у, м. Узвыпппа, якое па-
дзяляе басейны некалькіх рэк. // перан. Аб
мяжы паміж супрацьлеглымі, але цесна звя-
занымі паміж сабой з’явамі, падзеямі, суджэн-
нямі. Так мог пісаць толькі сапраўдны рэва-
люцыянер-дэмакрат, які рабіў выразны вода-
падзел паміж афіцыяльнай Расіяй Мікалая
Крывавага і Расіяй Пушкіна, Герцэна, Чарны-
шэўскага і Някрасава. Майхровіч.
ВОДАПАДЗЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які з’яўляец-
ца водападзелам. Водападзельнае ўзвышша.
ВОДАПАЛІЎНЫ, -ая, -6е. Які паліваецца
вадой. Водапаліўныя землі. // Прызначаны,
прыстасаваны для паліву вадой. Уздоўж буль-
вара, спыняючыся ля кожнага дрэва, пасоўва-
лася водапаліўная машына. Карпаў.
ВОДАПРАВОД, -а, М -дзе, м. Сістэма труб,
нагнятальных і фільтравальных апаратаў для
забеспячэння вадой насельніцтва, прамысло-
вых аб’ектаў і пад. Водаправод таксама не
працаваў, і еаду ў бальніцу насілі са старой
вадакачкі. Арабей.
ВОДАПРАВОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да водаправода. Водаправодная сетка.
Водаправодны кран. □ 3 Полацка на будоўлю
прыйшла лінія электраперадачы; пракладва-
ліся водаправодныя і каналізацыйныя трубы.
Хадкевіч.
ВОДАПРАВОДЧЫК, -а, м. Рабочы, які
пракладвае і рамантуе водаправодную сетку.
ВОДАПРАНІКАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Уласці-
васць водапранікальнага. Водапранікальнасць,
як адна з важных уласцівасцей глебы, зале-
жыць ад многіх прычын. «Весці».
ВОДАПРАНІКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які добра
прапускае праз сябе ваду. Водапранікальныя
пласты зямлі.
ВОДАПРЫЁМНІК, -а, м. Гідратэхнічнае
збудаванне, якое служыць для забірання ва-
ды з рэк, азёр, вадасховішч і пад. Нямала
было трывог і сумненняў, калі вясною рунь
пакрывалася ільдом, а водапрыёмнік не па-
спяваў прымаць з палёў талыя воды. «Бела-
русь».
ВОДАР, -у, м. Прыемны пах, духмянасць.
А ў сне яна бачыла, што дым, з водарам су-
хога ядлоўцу, ахінуў-агарнуў яе з усіх ба-
коў. Дубоўка. Халаднаваты ветрык.. прыносіў
з сабой.. тонкі еодар даспяваючых у калгас-
ным садзе антонавак. Хадкевіч.
ВОДАРАЗБОРНЫ, -ая, -ае. У выразе: вода-
разборная калонка гл. калонка.
ВОДАРАЗДАТЧЫК, -а, м. Прыстасаванне
для раздачы вады на жывёльных фермах.
ВОДАРАСЦІ, -ей; адз. вбдарасць, -і, ж. 1.
Ніжэйшыя споравыя вадзяныя расліны, у
якіх адсутнічае падзел на сцябло, ліст і ко-
рань.
2. Разм. Расліны, якія жывуць у вадзе. Да-
лей ад берага, на глыбіні чатырох-пяці мет-
раў, відаць густая, высокая водарасць — нібы
лес з-пад крыла самалёта. Брыль.
ВОДАРНЫ, -ая, -ае. Пахучы, духмяны. Во-
дарнае паветра. Водарнае рэчыва. □ У лесе
сыра. Пасля дажджу пахла прэллю. Ад зямлі.
падымалася ўгару густая водарная пара. Асі-
денка.
ВОДАТРЫВАЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і в о -
даўстойлівы. Водатрывалы клей.
ВОДАЎСТОЙЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць.
водаўстойлівага.
ВОДАЎСТОЙЛІВЫ, -ая, -ае. Які не падда-
ецца ўздзеянню вады. Водаўстойлівая гліна.
Водаўстойлівыя фарбы.
ВОДБЛЕСК, -у, м. Тое, што і водбліск.
Ірдзее сцяг чырвоны Як водблескі зарніц.
Колас. Месяц свяціўся зялёным водблескам
у застылых мёртвых вачах. Бядуля.
ВОДБЛІСК, -у, м. 1. Адбітае святло; бляск.
Водбліск сонца. □ Вячэрняя зара дагарала на
захадзе, і водбліскі яе адлюстроўваліся на
воднай роўнядзі далёкіх сажалак. Чарнышэ-
віч. Дзесьці злева гарэла вёска, і на вершалі-
нах дрэў мігцелі водбліскі пажару. Хомчанка.
// Адценне колеру, адліў. Паласа вады з цьмя-
ным металёвым водбліскам ляжала перад..
\Шаманскім\, як нейкая лінія, як нейкі ру-
беж. Дуброўскі.
2. перан. Адлюстраванне, след чаго-н. Пас-
ля грамадзянскай вайны на ўсім яшчэ ляжаў
водбліск вялікіх рэвалюцыйных бітваў, яшчэ-
палаў іх агонь і чулася іх водгулле. Перкін.
[Язва:] 1 вы сёння ззяеце водбліскам славы,.
як спадарожнік гэтага вялікага свяціла. Кра-
піва.
ВОДВЕДКІ, -аў; адз. няма. Тое, што і а д-
ведкі, водведы. Многіх дзяцей бацькі
забралі сёння ж, калі прыязджалі на водвед-
кі. Няхай.
ВОДВЕДЫ, -аў; адз. няма. 1. Наведванне>-
жанчыны, якая нарадзіла дзіця; адведкі. //
Сяброўскае наведванне каго-н. звычайна з
пэўнай мэтай. Старшы бухгалтар Сямён Анд-
рэевіч паслаў касірку Любу ў водведы, на ква-
тэру Яўцеха Гаўрылавіча. Пянкрат.
ВОДГАЛАС, -у, м. 1. Тое, што і в о д г у к
(у 1 знач.). Заціх водгалас грымотнага раска-
ту. Лынькоў.
2. перан. Тое, што і водгук (уЗ знач.)..
Ідэі Народнага фронту ўсюды знаходзілі жы-
вы водгалас. Танк. 3 краю ў край прайсці,
праехаць Я гатоў пад гэтым небам, Во не вод-
галас, не рэха, А сама мне песня трэба! Гі-
левіч.
ВОДГАЛАСКІ, -аў; адз. вбдгаласак, -ску,.
м. Разм. Тое, што і водгалас, водгук
(у 1 знач.). Грукат дрывасекаў разлягаецца
водгаласкамі па ваколіцы. Бядуля. Водгала-
скі вайны чуліся на рэйдзе, дзе стаяў абпа-
лены крэйсер ці браняносец. Лынькоў.
ВОДГУК, -у, м. 1. Адбіццё гуку; водгулле,
рэха. Затрашчала галлё — панёсся водгук.
Гартны. // Слабы гук, які даносіцца здалёку..
3 ветрам, што кідаўся зверху,.. даносіліся
водгукі нейкіх слоў, крыку. Лынькоў.
2. перан. Спачувальныя адносіны, салідар-
насць з чым-н. Шырокі водгук. □ Я веру, пе-
сень маіх кліч бунтарскі Знаходзіць водгук
будзе ў сэрцах братніх. Купала. Водгук на чу-
жое гора жыў у.. сэрцы [Ядвісі]. Колас.
3. перан. Тое, што з’яўляецца вынікам ча-
го-н., адказам на якія-н. падзеі, з’явы. Рэва-
люцыйныя падзеі знайшлі магутны водгук у
дакастрычніцкай беларускай літаратуры.
Пшыркоў. Творы [Лынькова, Чорнага, Труса]
з’явіліся гарачым водгукам на хвалюючыя
пытанні свайго часу. Казека.
4. Разм. Тое, што і водзыў (у 1 знач.).
Кніга водгукаў. о Вялікую цікавасць мелі..
[Купалавы\ водгукі аб.. паэзіі Адама Міцкеві-
ча. «Полымя».
ВОДГУЛЛЕ, -я, н. 1. Адбіццё гуку, рэха;
водгук (у 1 знач.). Вой яшчэ не скончан.
Б’юць гарматы, Аж гудуць ад водгулля лясы.
Панчанка. У адным канцы сяла, ад пераезду,
спявалі вясковыя дзяўчаты, і водгулле іх ад-
натоннай песні, адбіваючыся дзесь каля чы-
гункі, даносілася сюды цзлымі хвалямі мяк-
кіх жалобных гукаў. Колас. Стрэлы пратраш-
чалі ў ранішнім паветры, водгулле гулка раз-
несла іх па далёкіх цяснінах. Быкаў.
2. перан. Тое, што і водгук (уЗ знач.).
Мятлюк абвінавачваў мяне ў прыхільнасці да
ясенінскай «кулацкай паэзіі», якая быццам
з’яўляецца водгуллем варожай ідэалогіі ў лі-
таратуры. Сабаленка. Ды будзе пратэз ры-
пець — як напамін, як водгулле тых бед, што
прынесла вайна... Рудкоўскі. // перан. Пачуц-
цё, якое з’яўляецца адказам на што-н. Даўно
ўжо юнацтва мінулася, А ўдзячнасць жыве
у душы, Водгуллем адгукнулася, Прыстала,
сказала: пішы. Вітка. Мост павісне лёгка над
вадой, у прасторы, гулкаю струной, і крануць
яго з разгону колы — сэрца поўна водгуллем
вясёлым. Русецкі.
ВОДДАЛЕК, прысл. Абл. Воддаль (у 1
знач.). Воддалек, каля дарогі, бабы перагырк-
валіся з казакамі. Лобан.
ВОДДАЛЬ. 1. прысл. На некаторай адлег-
ласці. Крыху воддаль працавала група мола-
дзі. Шамякін. Падыходзім да прыгожага вялі-
кага дома, які стаіць воддаль ад еёскі. Бя-
левіч.
2. прыназ. з Р. Разм. Ужываецца пры аба-
значэнні прадмета, пункта і пад., у адносінах
да якога вызначаецца месца знаходжання,
становішча каго-, чаго-н. А воддаль зямлянкі,
акопы і дзоты. Тырчаць кулямёты, зеніткі
стаяць. Машара.
3, у знач. наз. вбддаль, -і, ж. Далечыня,
далеч. Адны з галасоў гучалі слабей, прыглу-
шаныя воддаллю, другія, бліжэйшыя, усё
мацней і выразней. В. Вольскі. Скрытыя вод-
даллю рысы твару несупынна мяняліся, пры-
маючы разнастайныя міны. Гартны.
ВОДЗЫУ, -зыву, м. 1. Думка, меркаванне
з ацэнкай каго-, чаго-н. Несцяровіч быў энер-
гічным. Гэта відаць з водзываў аб ім розных
дзеючых асоб у творы. Барсток. // на што.
Рэцэнзія. [Гарлахвацкі:] (Узяўшы чарговы
канверт, чытае ўслых:) «Аляксандру Пятро-
вічу Чарнавусу...» 3 Масквы... Мусіць, водзыў
на яго працу... Крапіва.
2. Сакрэтнае ўмоўнае слова, якое з’яўляец-
ца адказам па пароль. Сістэма паролей і вод-
зываў.
ВОДКУП, -у, м. У дарэвалюцыйнай Расіі —
права па спагнанне дзяржаўных падаткаў,
якое перадавалася казной прыватным асобам.
Аддаць на водкуп. Заняцца водкупам.
ВОДЛІЎ, -ліву, м. Тое, піто і а д л і ў (у 3
знач.). Уваччу яшчэ стаялі высокія сцены,..
чорныя з жаўтаватым водлівам. Чорпы.
ВОДМЕЛЬ, -і, ж. Мелкае месца каля бера-
га. На пясчанай водмелі ляжалі перакуленыя
лодкі. Гамолка.
ВОДНІК, -а, м. Разм. Той, хто працуе на
водным транспарце.
водны, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
вады; звязаны з вадой. Водны шлях, рэжым.
Водная перашкода, энергія. □ [Андрэй:] — За
ноч вада паднялася на чатыры метры, заліла
ўсю Кашыцкую нізіну. I цяпер такі водны
прастор, проста мора. Шамякін. Мінскае возе-
ра зрабілася цэнтрам воднага спорту ў гора-
дзе. «Беларусь». // Які ўтрымлівае ў сабе
ваду. Водны раствор.
О Воднае пола гл. пола.
ВОДПАВЕДЗЬ, -і. ж. Рэзкі адказ на беспад-
стаўнае абвінавачванне. Рэвалюцыйныя дэ-
макраты давалі знішчальную водпаведзь пі-
сакам з лагеру ахоўнікаў самадзяржаўна-пры-
гонніцкага ладу. Казека.
ВОДПУСК, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
адпускаць — адпусціць (у 1, 4 і 8 знач.).
2. Вызваленне ад працы на пэўны тэрмін
для адпачынку, лячэння і пад. Узяць чарговы
водпуск. Дэкрэтны водпуск. □ У сяле ўсім
было вядома, што Антонаў водпуск канчаецца
і цераз тыдзень ён едзе... Васілевіч.
ВОДРУБ, -а; мн. адрубы, -бў; м. Участак
зямлі, які атрымліваў селянін у асабістую
ўласнасць пры выхадзе з абшчыны (у 1906—
1916 гг.).
ВОДСВЕТ, -у, М -свеце, м. Адбітак святла;
водбліск. Ад водсвету бледнага полымя твар
старога настаўніка здаваўся васковым. Ша-
мякін. // Адліў. На матавым водсвеце медзі
Насця прачытала маленькі надпіс. Лынькоў.
// перан. Пашырэнне на каго-, што-н. чыіх-н.
уражанняў, пачуццяў, праяўленне іх. У апош-
нім з гэтых вершаў вельмі паэтычны пачатак,
які кідае своеасаблівы водсвет на ўвесь твор.
Бугаёў. [Буткевіч] убачыў у яе вачах вод-
свет таго захаплення, з якім яна [Гануся]
заўсёды глядзела на яго. Караткевіч.
ВОДСТУП, -у, м. Свабодпае месца паміж
лініяй шэрагу прадметаў і прадметам, які
знаходзіцца на нейкай адлегласці ад гэ-
тай лініі. Тэатры, клубы і палацы піяне-
раў будуюцца з водступам ад лініі дамоў.
«Полымя».
ВОДШЫБ, -у, м. У выразе: на водшыбе —
асобна, на пекаторай адлегласці ад чаго-н.
Школа стаяла на водшыбе ад вёскі, на ўзгор-
ку. Брыль.
ВОДЫР, -у, м. Тое, што і в о д а р. Плыў
водыр павольнага канання травы і кветак.
Чорны. 0, як ты прыгожа, над Нёманам лета!
Чаборам, рамонкам, мядункавым цветам I ео-
дырам ясных купальскіх начэй. Броўка.
ВОДЫРНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в о д а р н ы.
ВОЕНАЧАЛЬНІК, -а, м. Той, хто ўзначаль-
вае войска або камандуе значнымі вайсковымі
злучэннямі.
ВОЖАГ, -а; мн. ажагі, -бў; м. Дзяржальна
вілак, качаргі.
ВОЖЫК, -а, м. 1. Невялікі звярок атрада
насякомаедных, спіна і бакі якога пакрыты
доўгімі вострымі іголкамі. На сцежку з-за
сасны, вакол якой ляжала шмат галля, выка-
ціўся, пыхкаючы і шоргаючы сваімі іголкамі,
маленькі вожык. В. Вольскі.
2. Разм. Мужчынская кароткая стрыжка.
Пастрыгчыся пад вожыка.
3. у знач. прысл. вбяіыкам. Разм. Аб вала-
сах, якія стаяць тырчком.
ВОЖЫКАЎ, -ава. Які належыць вожыку.
ВОЗ, -а; мн. вазы, -бў; м. 1. Сродак гужаво-
га транспарту, прызначапы для язды і пера-
возкі грузаў; калёсы. Усе сваякі папрыязджа-
лі I двор вазамі паўстаўлялі. Колас. Сасёнка
была парэзана на доўзія кавалкі, і сябры па-
чалі класці іх на еоз. Пестрак.
2. Нагружаныя паклажай калёсы, сані
і пад. Сытыя коні, аблітыя зарой, вязуць вы-
сокія вазы пшаніцы. Мікуліч. Злез бацька з
сена, ідзе збоку, за возам наглядае, каб не
абярнуўся. Якімовіч.
3. чаго. Колькасць таго, што можа змясціц-
ца на калёсах, санях і пад. Воз дроў, сена.
4. перан. Разм. Вялікая колькасць чаго-н.
Воз навін. □ Дзетак у.. [Парэмчыка] цэлы воз,
хоць і сам яшчэ малады. Ракітны.
5. Карцёжная гульня.
0 Вазамі вазіць гл. вазіць. Пятае кола ў
возе гл. кола. Цягнуць воз гл. цягнуць.
ВОЗЕРА, -а; мн. азёры, азёр; н. Запоўненае
вадой прыроднае паглыбленне сушы, замкну-
тае ў сваіх берагах. Возера Нарач. Лясное во-
зера. □ Дзедава хата стаіць усімі вокнамі на
возера, да сонца. Брыль.
ВОЗІРК, -у, м. Абл. Погляд, позірк убок,
назад. Можа тысячны раз прабег ён [Няслаў-
скі] вокам па гэтым бяскрыўдным лістку па-
перы паміж боязных возіркаў на вокны. Му-
рашка.
0 Без возірку — без аглядкі.
ВОЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. Дзеянне паводле
дзеясл. вазіць (у 1 знач.).
ВОЗНІК, -а, м. 1. Той, хто кіруе запрэжа-
нымі коньмі; вазніца, фурман.
2. Той, хто займаецца возніцтвам. Патупаў-
шы на рынку і не знайшоўшы нікога з Выга-
наў, Лабановіч старгаваў за рубель возніка.
Колас. Некалькі год давялося бацьку праца-
ваць і местачковым балаголам, а потым у куп-
цоў вознікам лясных матэрыялаў. Хведаровіч.
ВОЗНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
возніка, возніцтва. Возніцкі промысел.
ВОЗНІЦТВА, -а, н. Промысел па перавоз-
цы коньмі каго-, чаго-н. Займацца возніцтвам.
ВОЗЧЫК, -а, м. 1. Той, хто займаецца пе-
равозам грузаў на конях. Дарога па першым
сняжку, працёртая возчыкамі дроў, аж блі-
шчала пад сонцам. Якімовіч.
2. Тое, што і вознік(у! знач.).
ВОЗЧЫЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
возчыка.
ВОІН, -а, м. Ваеннаслужачы; салдат, баец.
Савецкі воін. Воіны Савецкай Арміі. // Змагар,
барацьбіт, ваяка. Адзін у полі не воін. Пры-
казка.
ВОІНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны да ва-
еннай справы. Воінскі статут. Воінскі эшалон.
Воінская часць. // Звязаны з ваеннай служ-
бай. Воінская павіннасць. □ Усеагульны во-
інскі абавязак з’яўляецца законам. Канстыту-
цыя БССР. // Ўласцівы ваеннаслужачаму.
Сям-там завіхаліся ў натоўпе камандзіры, на-
магаючыся прывесці гэтых людзей у больш-
менш воінскі выгляд. Лынькоў.
ВОІНСТВА, -а, н., зб. Высок. Воіны, ваенна-
служачыя.
ВОЙ, выкл. Выказвае пачуццё болю, стра-
ху, трывогі, здзіўлення, захаплення, радасці.
[Дзяўчаты:] — Вой, хутчэй, хутчэй, Танечка,
уцякайма адсюль! Машара. Не трэба было
слухаць.. [Сярожку]. Вой, не трэба было!.. Ва-
сілёнак. [Вазыліха:]— Вой, якая ж ты шчаслі-
вая, Тэкля! Краўчанка.
ВОЙКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. войкаць, а таксама гукі гэтага
дзеяння.
ВОЙКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Вымаўляць, выкрыкваць «вой», выказваючы
пачуццё болю, жалю, прыкрасці, здзіўлення.
Хворы ледзь чутна войкае. □ Аленка Макар-
чук складала рукі на грудзях і ад здзіўлення
ціхенька войкала. Курто.
ВОЙКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да войкаць.
ВОЙСКА, -а, н. Узброеныя сілы дзяржавы
або частка іх; армія. Рэгулярнае войска. Тэ-
рытарыяльнае войска. Сухапутныя войскі.
□ [Маці:]— Смела йдзі, сынок, у войска, Ва-
рані ты волю. Чарот.
О Кадравае войска — пастаяннае рэгуляр-
нае войска, якое ў мірны час мае няпоўны
састаў афіцэраў і сержантаў (кадраў) для
падрыхтоўкі штогодніх прызываў радавых.
ВОЙТ, -а, М вбйце, м. 1. У сярэдневяковай
Полыпчы, Украіне, Беларусі — начальнік га-
радскога пасялення. Горадам кіруе прызнача-
ны князем еойт. Шынклер. Уцякаў ад па-
на, а папаў на войта. Прыказка.
2. Старшыня сельскай абшчыны ў Поль-
шчы да 1950 г. Пан Крулеўскі назначаецца
павятовым камісарам, войтаў па еаласцях
стаеяць. Колас. [Антось] у гміннай радзе ся-
дзіць на чацвёртым месцы пасля войта.
Бажко.
[Польск. хх’б.Ц,.]
ВОЙТАУНА, -ы, ж. 1. Дачка войта.
2. Гераіня беларускіх народных песень-ба-
лад. Войтаўна гіне не на полі бою, а пры
спробе пераплысці з еойскам сіняе мора. Ліс.
ВОЙТАУСТВА, -а, н. Гіст. 1. Пасада войта,
а таксама праца, звязаная з выкананнем аба-
вязкаў войта. Вусыга разважаў сам з сабою
аб сеаім еойтаўстве,— яно было забяспечана
яму панам Крулеўскім. Колас.
2. Адміністрацыйная адзінка ў Вялікім
княстве Літоўскім і ў Полыпчы ў 15—18стст.
ВОКА, -а; мн. вбчы, Р вачэй, Д вачам Т
вачамі і вачыма, М аб вачах; н. 1. Орган зро-
ку. Анатомія вока. Заплюшчыць вочы. Хво-
рыя вочы. // Позірк; погляд. Адвесці вочы.
Сустрэцца вачамі. □ Тым часам дзядзька не-
нарокам Глядзеў на човен добрым вокам. Ко-
лас.
2. Здольнасць бачыць; зрок. Зоркія вочы.
Слабыя еочы. Пільнае вока.
3. толькі адз. Здольнасць бачыць, набытая
ў працэсе жыццёвага вопыту. Вывалае вока.
Звыклае вока. Гаспадарчае вока. Вернае вока.
0 Абвесці вачамі гл. абвеспі. Адбірапь во-
чы гл. адбіраць. Адвесці вочы гл. адвесці.
Адкрыць вочы каму гл. адкрыць. Адным во-
кам (глянуць, паглядзець, зірнуць і пад.) —
мімалётна глянуць, убачыць каго-, што-н.
Аж вочы яа лоб вылазяць (лезуць); вочына
лоб палезлі — вочы шырока адкрыліся, вы-
тарашчыліся (ад здзіўлення. страху, пры
падняцці цяжару). Аж іскры з вачэй пасы-
паліся гл. іскра. Акінуць вокам (вачыма) гл.
акінуць. Бегчы за вачыма гл. бегчы. Берагчы
як (зрэнку) вока гл. берагчы. Благія вочы —
тое, што і л і х і я в о ч ы. Валовыя во-
чы — вялікія, лупатыя, невыразныя вочы.
Вачэй не адарваць гл. адарваць. Вачэй не
звесці гл. звесці. Вачэй не зводзіць гл. зво-
дзіць. Вачэй не паказваць гл. паказваць. Вока
(зуб) гарыць на што — пра моцнае жаданне
мець, атрымаць што-н. Шмат у каго гарэла во-
ка на гэтае пыльнае месца, але не было за што
зачапіцца, каб зняць чалавека і паставіць
другога. Сабаленка. Вока на вока; з вока на
вока — без сведак, сам-насам. Вока не запару-
шыць каму гл. запарушыць. Вока не мець гл.
мець. Вока ў вока, вочы ў вочы — блізка адзін
да другога. Вокам не згледзець гл. згледзець.
Вокам не маргнуць гл. маргнуць. Вон з ва-
чэй — прэч. Вочы адкрыліся ў каго — пра
таго, хто зразумеў сутнасць чаго-н., уба-
чыў тое, чаго нейкі час не заўважаў. Вочы б
мае не бачылі — аб чым-н. непрыемным, ча-
го не хочацца бачыць. Вочы выбіраць гл. вы-
біраць. Вочы драць гл. драць. Вочы загарэлі-
ея (гараць) — пра таго, каму вельмі моцна
нечага захацелася. Вочы замазваць гл. за-
мазваць. Вочы на мокрым месцы — пра таго,
хто часта плача. Вочы на патыліцы — пра та-
го, хто патрэбнага не бачыць. Вочы павылазі-
лі — пра таго, хто не бачыць, не заўважае
чаго-н. Вочы прагледзець гл. прагледзець. Во-
чы прадраць гл. прадраць. Вочы працерці гл.
працерці. Вочы разбягаюцца гл. разбягацца.
Выесці вочы гл. выесці. Выкінуць на вока гл.
выкінуць. Вылупіць вочы (бельмы) гл. вылу-
піць. Выплакаць (усе) вочы гл. выплакаць.
Вырасці на вачах гл. вырасці. Вырасці ў чы-
іх-н. вачах гл. вырасці. Глядзець вачамі каго
або чыімі гл. глядзець. Глядзець другімі вача-
мі на каго-што гл. глядзець. Глядзець нядоб-
рым (косым) вокам гл. глядзець. Глядзець
прама ў вочы гл. глядзець. Глядзець праўдзе
ў вочы гл. глядзець. Глядзець смерці ў вочы
гл. глядзець. Дваіцца ў вачах гл. дваіцца.
Дзе вочы падзець гл. падзець. Для адводу ва-
чэй гл. адвод. Добрыя вочы — у забабонах —
магічная сіла зроку, здольная прыносіць толь-
кі дабро. Есці вачамі гл. есці. Жадзён на вока
гл. жадзён. 3 адкрытымі вачамі (рабіць што,
ісці) — смела, адчуваючы сябе правым. 3 за-
вязанымі вачамі — неабачліва, не раздумваю-
чы. 3 п’яных вачэй — у стане ап’янення. За во-
чы (абгаварыць, абазваць, назваць і пад.) —
завочна, не ў прысутнасці. I называлі ўсе яго
і за еочы і ў вочы — Міхаіл Іванавіч. Крапі-
ва. Забегалі вочы (вочкі) — пра сквапнага,
зайздроснага чалавека або пра таго, хто
гаворыць няпраўду. Закаціць вочы гл. за-
каціць. Закрыць вочы каму гл. закрыць.
Закрыць вочы на што гл. закрыць. Заліць
вочы гл. заліць. Засціць вочы гл. засціць.
Затуманіць вочы гл. затуманіць. Звесці вочы
гл. звесці. Змераць вокам (вачамі) гл. змераць.
Знікнуць з вачэй гл. знікнуць. (Зрабіць) вялі-
кія вочы — вельмі здзівіцца. Каб мае вочы
не бачылі — прагнаць каго-н. або не жадаць
бачыць што-н. Казеліць вочы гл. казеліць.
Калоць (у) вочы каму гл. калоць. Кідац-
ца ў вочы гл. кідацца. Краем вока гл. край.
Куды вочы глядзяць — абы-куды, без пэўнай
мэты. Куды ні кінь вокам гл. кінуць. Лаш-
чыць вока гл. лашчыць. Лезці сляпіцаю
(асою) у вочы гл. лезці. Лезці ў вочы гл. лез-
ці. Ліхія (благія) вочы — у забабонах — ма-
гічная сіла зроку, здольная прыносіць ня-
шчасце. Лыпаць вачамі гл. лыпаць. Мазо-
ліць (намазоліць) вочы гл. мазоліць. Матылі
ў вачах гл. матыль. Мець (не мець) вока на
каго гл. мець. Мець на воку каго-што гл.
мець. Мець пільнае вока гл. мець. Мець
свае вочы і вушы гл. мець. Муляць во-
чы каму гл. муляць. Набіць вока гл. набіць.
На вачах чыіх ці каго — а) на віду, у пры-
сутнасці каго-н.; б) увачавідкі. [Трахім Пят-
ровіч:] — Вясна на вачах сушыць поле. Краў-
чанка. На вока (вызначыць, прыкінуць і
пад.) — прыблізна. На воку (вачах) — пад
наглядам, на відавоку. На вочы лезці гл. лез-
ці. На вочы не напускаць каго гл. напускаць.
На вочы не пападацца (не паказвацца) — не
сустракацца сам-насам, не быць на віду. На
свае (уласныя) вочы бачыць гл. бачыць. На
свежае вока — вокам пабочнай асобы. Не акі-
нуць вокам гл. акінуць. Не ведаць (не знаць),
куды (дзе) вочы дзець (падзець) гл. ведаць.
Не верыць сваім вачам гл. верыць. Не глядзець
ні вока ні бока гл. глядзець. Не спускаць вока
(вачэй) з каго- чаго гл. спускаць. Не ў во-
ку — у няміласці. Ганька.. злуецца на таго,
хто ў маткі не ў еоку. Васілевіч. Не ўзняць
вачэй гл. узняць. Некуды вачэй дзець гл.
дзець. Ні на вочы — не цярпець, не хацець
бачыць каго-, чаго-н. Няма вока за кім гл.
няма. Няма дзе вачэй схаваць (ад сораму)
гл. схаваць. Па вачах бачыць гл. бачыць.
Падняць вочы гл. падняць. Паказацца на во-
чы гл. паказацца. Паказаць вочы гл. паказаць.
Папасціся (трапіць) на вочы (вока) каму гл.
панасціся. Папова вока — пра зайздроснага
чалавека. Паставіць вочы на каго гл. паста-
віць. Перавесці вочы гл. перавесці. Песціць во-
чы гл. песціць. Пляваць у вочы гл. пляваць.
Прабегчы вачамі гл. прабегчы. Правесці вокам
(вачамі) гл. правесці. Прадраць вочы гл. пра-
драць. Пранізаць вачамі гл. пранізаць. Прапа-
сці з вачэй гл. прапасці. Праўда вочы коле гл.
праўда. Праўду-матку ў вочы рэзаць гл. рэ-
заць. Працерці вочы гл. працерці. Прыкінуць
вокам гл. прыкінуць. Пусціць дым (туман) у
вочы гл. пусціць. Рабіць вялікія вочы гл. ра-
біць. Радаваць вока гл. радаваць. Раса вочы
выесць гл. раса. Раскрыць вочы каму гл. рас-
крыць. Свежае вока — чалавек (звычайна су-
працоўнік рэдакцыі газеты), які чытае пала-
су з мэтай выяўлення ў яе матэрыялах моў-
ных недакладнасцей і якому матэрыялы гэта-
га нумару газеты незнаёмы. Свяціць вачыма
гл. свяціць. Соль табе ў вочы гл. соль. Спаць
адным вокам гл. спаць. Стаяць на вачах гл.
стаяць. Стаяць (паўстаць) перад вачамі (у
вачах) гл. стаяць. Страляць вачамі гл. стра-
ляць. Стрыгчы вачамі гл. стрыгчы. Сысці з
вачэй гл. сысці. Сячы ў вочы гл. сячы. Таро-
піць вочы гл. таропіць. Тыкаць (тыцкаць) у
вочы гл. тыкаць. У вачах пацямнела гл. па-
цямнець. У вачах чыіх — у думках, уяўлен-
ні каго-н. У вочы не бачыць гл. бачыць. У во-
чы сказаць (казаць) гл. сказаць. У сабакі
вачэй пазычыць (пазычыўшы) гл. пазычыць.
Узяць на вока гл. узяць. Упасці (укінуцца)
у вока — запомніцца, спадабацца. Упіцца ва-
чамі гл. упіцца. Ускінуць вочы гл. ускінуць.
Уставіць вочы гл. уставіць. Хаваць вочы гл.
хаваць. Хоць ты ў вочы плюнь гл. плюнуць.
Цешыць (пацяшаць) вока гл. цешыць. (Цём-
на) хопь вока выкалі — вельмі цёмна, нічога
не відно. Чортава вока — вельмі глыбокае,
бяздоннае месца на балоце. Чытаць у вачах
гл. чытаць. Чэзнуць на вачах гл. чэзнуць.
Шукаць вачамі гл. шукаць. (Як) бяльмо на
воку гл. бяльмо. Як вока схопіць — як толькі
можна ўбачыць, як толькі далёка бачыць во-
ка. Як вокам ахапіць (акінуць, згледзець, скі-
нуць) гл. ахапіць. Як вокам маргнуць гл.
маргнуць.
ВОКАЛ, прысл., прыназ. Тое, што і в ако л.
ВОКАМГНЁННА, прысл. За вельмі карот-
кі час. Зіна Рабікава ўгнялася і побач з ёю
вокамгненна вырасла постаць яе сяброўкі.
Савіцкі.
ВОКАМГНЁННЕ, -я, н. Вельмі кароткі пра-
межак часу, імгненне. Праз вокамгненне з
гоманам і гулам далечыня ад воч яе схавала...
Дубоўка.
ВОКАМГНЁННЫ, -ая, -ае. Які адбываецца
на працягу вельмі кароткага часу, у адзін
момант. Вокамгненная ўспышка. // Імклівы.
Вокамгненныя перабежкі.
ВОКІС, -у, м. Спец. Сярэдняя ступень акіс-
лення рэчыва (у адрозненне ад закісу — ні-
жэйшай і перакісу — вышэйшай ступені).
Вокіс жалеза, медзі, вугляроду.
ВОКІСЕЛ, -слу, м. Спец. Злучэнне хімічна-
га элемента з кіслародам. Вокіслы азоту. Со-
леўтваральныя вокіслы.
ВОКІСНЫ, -ая, -ае. Спец. Які ўзнік у вы-
ніку акіслення. Вокіснае жалеза.
ВОКЛАДАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае дачынен-
не да вокладкі. // Прызначаны для вырабу
вокладак. Вокладачны кардон.
ВОКЛАДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ,ж.
Покрыўка кнігі, сшытка і пад. Вокладка з
кардону. Каленкоравая вокладка. Кніга без
вокладкі.
ВОКЛІК, -у, м. Выгук; словы, якімі акліка-
юць. Радасны воклік. □ 3-пад рэчкі Пагулянкі
данесліся няясныя еоклікі, і Анежка здагада-
лася, што там сягоння працуе моладзь.
Броўка.
ВОКЛІЧ, -у, м. 1. Слова ці выгук, вымаў-
леныя з моцным пачуццём, хваляваннем. Чу-
юцца радасныя воклічы дзяцей, узаемныя
прывітанні, абмен навінамі. В. Вольскі. Чуўся
грозны вокліч: — Стой/ Назад/ Лынькоў.
2. Тое, што і воклік. [Алесь] бягом кі-
нуўся да воза, але ў гэты момант пачуў ціхі
і трывожны вокліч: — Алесь! Чарнышэвіч.
ВОКНІШЧА, -а, н. Разм. Тое, што і а к н о
(у 2 знач.).
вокны гл. акно.
вйкрык, -у, м. Рэзкі гучны вокліч з зага-
дам, папярэджаннем, пагрозай каму-н.
Дзядзька Марцін спыніў Юзіка.. сярдзітым
вокрыкам: — Што ты хвошчаш пугаю карову?
Колас.
ВОЛ, вала, м. Кастрыраваны самец буйной
рагатай жывёлы. Запрэглі мы дзве пары ва-
лоў — паехалі. Якімовіч.
0 Вол пад’ярэмны — пра таго, хто многа
і цяжка працуе. 3 блыхі вала рабіць гл. ра-
біць. Ні вала ні кала (няма) у каго — пра
вялікую беднасць каго-н. Працаваць (ра-
біць), як чорны вол — рабіць не пакладаючы
рук. (Прыйшоўся) як вол да карэты — пра
каго-н., хто аказаўся недарэчным ў нейкіх
абставінах.
ВОЛАВА, -а, н. Хімічны элемент, мяккі
коўкі метал серабрыста-белага колеру.
ВОЛАК, -у, м. 1. Шлях на водападзеле, па
якім у даўнія часы перацягвалі волакам лод-
кі з грузам з адной рачной сістэмы ў другую.
2. Сетка ў выглядзе мяшка з прымацаваны-
мі да яе двума шастамі.
ВОЛАКАМ, прысл. Цягнучы, валочачы па
зямлі.— Пакурым,— яшчэ ўсё спакойна выра-
шыў Максім,— а потым усцягнем свой кара-
бель на гэтыя клавішы. Па спосабу прод-
каў — волакам. Брыль.
ВОЛАС, -а і -у; мн. валасьі, -бў; м. 1. -а.
Рагавое ніткападобнае валакно на скуры ча-
лавека і жывёл. Сівы волас. // толькі мн. Рас-
ліннасць на галаве чалавека; шавялюра. Се-
лянін без шапкі з ускудлачанымі валасамі
віхрам імчаўся на шпаркім кані. Колас.
2. -у, зб. Такое валакно з конскага хваста
або грывы, якое ўжываецца для розных тэх-
нічных патрэб. Конскі волас.
0 Валасы (сталі) дыбарам — пра пачуццё
жаху, вялікага страху, зведанага кім-н. Во-
лас з галавы не ўпаў — застацца некранутым,
не панесці страты; не панесці ніякага пака-
рання. Волас у волас — такія падобныя адзін
на аднаго, што цяжка адрозніць. Дажыць да
сівых валасоў гл. дажыць. I на волас не за-
снуў — зусім, ніколькі не заснуў. Ірваць на
сабе валасы гл. ірваць!І.
ВОЛАСАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны на
волас.
ВОЛАСЦЬ, -і, ж. 1. У Старажытнай Русі —
мясцовасць, падпарадкаваная адной уладзе.
2. У дарэвалюцыйнай Расіі і часткова ў
СССР да 1930 г.— ніжэйшая адміністрацыйна-
тэрытарыяльная адзінка, якая ўваходзіла ў
склад паветаў.
ВОЛАТ, -а, М -лаце, м. 1. Казачны герой
незвычайнай сілы, удаласці і мужнасці; асі-
лак. // Чалавек вялікага росту і сілы; велі-
кан, гігант. [Вагданёнак] быў волат гадоў
трыццаці. Чарнышэвіч. Волатам еыглядае
цельшынскі дзед Мікіта. Пшыркоў. // перан.
ІПто-н. надта вялікіх памераў. На зямлі гні-
юць пакрытыя мохам камлі лясных волатаў.
В. Вольскі.
2. перан. Чалавек выдатных здольнасцей,
геній; тытан. У гэтай сялянскай хаце адбыла-
ся першая сустрэча волатаў нашай літарату-
ры — Янкі Купалы і Якуба Коласа. С. Алек-
сандровіч.
ВОЛАТАУСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да волата; як у волата. Волатаўскія намаган-
ні. Волатаўская сіла.
ВОЛЕВЫЯЎЛЁННЕ, -я, н. Кніжн. Выказ-
ванне сваёй волі, жадання. Свабоднае воле-
выяўленне народа.
ВОЛЕНС-НОЛЕНС, прысл. Кніжн. Тое, што
і воляй-няволяй.
[Ад лац. уоіепз — які жадае і поіепз — які
не жадае.]
ВОЛКА. Разм. 1. Прысл. да волкі.
2. безас. у знач. вык. Аб наяўнасці волка-
сці, сырасці. У лагчыне стала волка. □ 3 сі-
ваватых павольных хмар церушылася на
зямлю рэдзенькая імжа. Было зябка, волка.
Асіпенка.
ВОЛКАСЦЬ, -і, ж. Разм. Насычанасць віль-
гаццю; вільгаць. Нечакана разнягодзілася,
пайшлі дажджы, шэрасць і волкасць завалак-
лі. далягляд. Сачанка.
ВОЛКІ, -ая, -ае. Разм. Вільготны, вогкі
(вохкі). Волкі вецер. Волкая ноч. □ А з рэч-
кі ветрык вее волкі, Як веснік блізкага ўжо
дня. Колас.
ВОЛЬНА. 1. Прысл. да вольны (у 1, 2, 4,
5, 6, 8, 10 знач.).
2. Каманда на права трымацца ў страі сва-
бодна. Стаяць вольна! □ — Вольна! — скаман-
даваў ён [Ягораў]. Байцы ўскалыхнуліся, ім
перадалося хваляванне камандзіра. Краў-
чанка.
3. безас. у знач. еык. Аб адчуванні свабоды.
Тут так вольна, так цікава, Што толькі тут
ён і жыве. Колас.
0 Вольна дыхнуць гл. дыхнуць.
ВОЛЬНААДПУШЧАНІК, -а, м. Гіст. Раб
або прыгонны, адпушчаны на волю.
ВОЛЬНААДПУШЧАНІЦА, -ы, ж. Гіст. Жан.
да вольнаадпушчапік.
ВОЛЬНААДПУШЧАНЫ, -ая, -ае. Гіст. Вы-
звалены ад рабства, прыгонпай залежнасці.
ВОЛЬНАЛЮБІВЫ, -ая, -ае. Які вызначаец-
ца свабодалюбствам, імкнецца да волі. Воль-
налюбівыя народы. □ «Ваўкалак» — твор
рзалістычны, у ім яскрава выявіліся вольна-
любівыя настроі і імкненні працоўнага люду.
Казека.
ВОЛЬНАНАЁМНЫ, -ая, -ае. 1. Які працуе
па вольнаму найму, штатны. Вольнанаёмны
рабочы. // Які выконваецца па вольнаму най-
му, дагавору. Вольнанаёмная праца.
2. Які працуе ў ваенным ведамстве, але не
з’яўляецца ваеннаслужачым. Вольнанаёмны
персанал ваеннага шпіталя. // у знач. наз.
вольнанаёмны, -ага, м. Той, хто працуе на
такой штатпай пасадзе.
ВОЛЬНАСЦЬ, -і, ж. 1. Свабода, незалеж-
насць. Мы кубкі ўздымалі За вольнасць люд-
скую, за праўду на свеце. Броўка. [Белавус:]
— Ішлі вы на смерць, на змаганне За люд
наш, за вольнасць зямлі. Колас. // Самастой-
насць, неабмежаванасць у дзеяннях. Дзесьці
далёка засталася вайна, перапоўненыя салда-
тамі эшалоны, лазарэт, і вось ён вольны, сам
па сабе, нікому не падуладны чалавек. Заха-
целася хутчэй і паўней адчуць гэтую воль-
насць. Галавач.
2. Парушэнне агульнапрынятых правіл, ад-
ступленне ад нормы. Паэтычная вольнасць.
3. Нястрыманасць, фамільярнасць; нетак-
тоўнасць. Вольнасць у абыходжанні.
ВОЛЬНАЯ, -ай, ж. Гіст. Дакумент, які вы-
даваўся прыгоннаму пры вызваленні ад пры-
гоннай залежнасці. Купіць еольную.
ВОЛЬНІЦА, -ы, ж. 1. Разм. Свабода, неза-
лежнасць. 3 раніцы да позняга вечара ішло
ваеннае вучэнне, скончылася вольніца. Міку-
ліч. Падлеткі, што непрыкметна для саміх
сябе станавіліся юнакамі, любілі вольніцу.
Навуменка.
2. Гіст. Беглае насельніцтва, пераважна
прыгонныя сяляне, якія асядалі на ўскраінах
Маскоўскай дзяржавы і дамагаліся сваёй не-
залежнасці. Казацкая вольніца.
ВОЛЬНЫ, -ая, -ае; -лен, -льна. 1. Нікому
не падпарадкаваны, ні ад кога не залежны,
які мае магчымасць адвольна распараджацца
сваім часам, ажыццяўляць свае жаданні. Ка-
ля мяне, як цень, Праходзіць да еадапою
Вольны лясны алень. Караткевіч. Гэй у неба
птахам вольным На спатканне навальніцам!
Крапіва. [Л/аксмс] — Ты ж адзін. Ні жонкі,
ні дзяцей — вольны. як вецер на прасторы!
Машара. // Выпушчаны на волю.— Быў па-
лонны, а цяпер вольны,— казаў.. [Васілёк],
едучы побач. Маўр. // Які вызваліўся ад
якіх-н. абавязкаў. Спектакль павінен быў ад-
быцца ў нядзелю, калі ўсе суседзі вольныя ад
працы. Бядуля. Цяпер Гушка быў вольны ад
даўгоў і меў сваю ўласную зямлю. Чорны.
// Не заняты ніякай работай, які мае час.
[Ліолька:] Вера то ўжо скончыла заняткі ў
сваёй школе, цэлае лета будзе вольная. Чор-
ны. // Які мае права, магчымасць дзейнічаць
па ўласнаму жаданню. Вольны ўсюды я ля-
Цець. Колас.
2. Свабодны ад сацыяльнага і інш. прыгнё-
ту. Вольная праца. Вольнае жыццё. □ Воль-
ным народам сталі вы сёння. Колас. Мы з
вольнае краіны, Адной на цэлы свет, I кож-
ная дзяўчына Глядзіць нам доўга ўслед^
Глебка.
3. Нікім, нічым не заняты; пусты, свабодны.
Яўхім знайшоў каля століка ў кутку два воль-
ныя зашмальцаеаныя крэслы. Мележ. [Су-
седка] трымалася, як дзяўчынка, гойдалася на.
нагах і усё адкідвала вольнай рукой з ілба.
попельныя кудзеркі. Ракітны. У бібліятэках
нават з самай раніцы цяжка знайсці вольнае
месца. Шахавец. У праціўніка заставалася
вольная дарога на вёску Бабровічы. Казлоў.
// Нікім не замешчаны, вакантны. Вольная па-
сада. // Нічым не запяты (пра час). Раніцу
вырашылі абвясціць вольнай, гэта значыцца.
ніякіх агульных паходаў не праводзіць, а
здацца цалкам на самадзейнасць моладзі.
Дубоўка. Кожную вольную хвіліну Люба бра-
лася за кніжку. Васілевіч.
4. Не абмежаваны якімі-н. перашкодамі,
прадметамі, бязмежны, бяскрайні. Зноў воль-
ны акіян усіх, Змёў чорных ворагаў сваіх.
Куляшоў. Волен свет мне кругом. Колас. //
Які знаходзіцца на свабодзе, не запёрты ў
Што-н.; нічым не абмежаваны. Ці пачую крык
іх [птушак]? Ці ўбачу? Шлях далёкі — горы
і вада... Вунь ля гаспадарскіх тлустых качак
Села вольных птахаў чарада. Сербантовіч. //
Пра неабмежаваны нічым рух, неабмежава-
нае пашырэнне. Але паршываму сабачаняці,
ві.даць, спадабалася вольная беганіна пасля
надакучлівай язды ў машыне. Лынькоў.
Даўшы хвалям вольны ход, Прыпадыме баць-
ка Нёман На хрыбце магутны лёд. Багдано-
віч. Пустое бязмежнае снегавое поле — ці
ёець дзе большая прастора вольным разлё-
т<ім гарачай фантазіі чалавека? Зарэцкі.
5. Нястрыманы, які выходзіць за межы
прынятых нормаў. Вольныя жарты. Вольнае
абыходжанне. // 3 якога знята абмежаванне,.
дазволепы законам. Вольны продаж сельска-
гсіспадарчых прадуктаў.
6. Уласцівы свабоднаму жыццю. Льецца ў-
полі песня вольная На вясновай паласе. Бя-
ДУля. Вольным гоманам хвоек высокіх Клі-
чам, сонца, цябе, як адзін! Купала.
7. Які заклікае, абуджае імкненне да волі;
свабодалюбны. Вольнае слова. Вольная думка,.
натура.
8. Болып чым дастатковы па велічыні, пра-
сторны. Вольны касцюм.
9. Які робіцца без выкарыстапня спартыў-
ных прылад. Вольныя рухі, практыкаванні.
10. Які адбываецца на свабодзе, не ў па-
мяшканні, не пад наглядам. Вольная злучка
Вольнае ўтрыманне жывёлы.
11. У якім не прытрымліваюцца пэўнага
парадку. Людзі рухаліся вольнымі шарэн-
гамі.
12. Не заціснуты, не замацаваны ў чым-н.
Вольны канец еяроўкі.
О Вольная барацьба гл. барацьба. Вольная
прафесія гл. прафесія. Вольная тэма гл. тэ-
ма. Вольны верш гл. верш. Вольны горад гл.
горад. Вольны пасяленец гл. пасяленец. Воль-
ны пераклад гл. пераклад. Вольны слухач гл.
слухач. Вольны стыль гл. стыль.
<) Волыіаму воля — гавораць таму, хто ро-
біць іпто-н. па-своііму, пе звяртаючы ўвагі
на слушпыя парады. Вольная воля гл. воля.
Вольная птушка гл. птушка. Вольны казак
гл. казак.
ВОЛЬТ *, -а, М -льце, м. Адзінка вымярэн-
ня напружання электрычнага току.
[Ад уласн. імя.]
ВОЛЬТ2, -а, М -льце, м. Спец. 1. Круг, утво-
раны крутым паваротам каня пры верхавой
яздзе на манежы. // Круты паварот каня пры
манежнай яздзе.
2. Ухіленне ад удару праціўніка ў час фех-
тавання.
[Фр. уоііе.]
ВОЛЬТА, -ы, ж. Лёгкая баваўняная тка-
ніна.
ВОЛЬТАВЫ і, -ая, -ае. Пашыты з вольты.
Вольтавае плацце.
ВОЛЬТАВЫ2, -а. У выразе: вольтава дуга
гл. дуга.
ВОЛЬХА, -і, ДМ -льсе, ж. Лісцевае дрэва
сямейства бярозавых, якое расце ў сырых
месцах; алешына. Смуткуюць вольхі і лозы
Над срэбрам азёр. Колас.
воля, -і, ж. 1. Свядомае і мэтанакіраванае
рэгуляванне чалавекам сваёй дзейнасці. Сіла
волі. Цвёрдая воля. □ I сэрцы, і воля, I думы
народа Злучыліся ў плыні адной. Колас. Пад
дажджом, на ветры і холадзе працавалі ма-
ладыя будаўнікі, гартуючы сваю волю і вы-
прабоўеаючы вытрымку. Грахоўскі. // да чаго.
Упартае імкненне дасягнуць чаго-н. Воля да
перамогі. □ Не зламала вайна ды і не магла
зламаць волі савецкіх людзей да жыцця, іх
веры ў будучыню. Краўчанка.
2. Жаданне, патрабаванне. Дыктаваць сваю
волю. Апошняя воля. Не па сваёй волі. □
Дзікі крык вырваўся сам проці волі Васіля.
Колас.
3. Улада, права. Тут ужо ваша воля. □
[Юрка] перастаў адчуваць матчыну волю над
сабою. Карпаў.
4. Свабода, незалежнасць; проціл. няволя.
I ўсё, што ў нас святога ёсць — Радзіма, воля,
слава, чэсць,— Мы пранясём праз гром, агонь.
Колас. Ідзі пад сцягам баявым За волю ў
бой крывавы. Бялевіч.
5. Гіст. Вызваленне ад прыгоннай залеж-
насці. Нупіць волю.
6. Магчымасць дзеіінічаць самастойна.
7. Становішча, пры якім жыццё чалавека,
жывёл, птушак не абмежавана ўмовамі зня-
волсння. Выйсці на волю. Выпусціць жураў-
ля на, волю.
8. Прастор, прыволле, раздолле. Рэкі разбу-
рылі прыстасаеанні, якімі людзі запаланілі
іх, і вырваліся на волю. Самуйлёнак. Такая
шыр бязмежная,.. Што крок, то волі знак!
Колас.
ОВольнаму воля гл. вольны. Вольная во-
ля — нічым неабмежаваная свабода. Воля ва-
ша — рабіце, як лічыце патрэбным. Даць во-
лю каму-чаму гл. даць. Даць волю рукам гл.
даць. Жалезная воля — непахісная, нязлом-
ная воля. Людзі добрай волі гл. людзі. На во-
лю лёсу — без падтрымкі, без дапамогі, без
нагляду. Па добрай во.іі, добрая воля — без
црымусу, добраахвотна.
В0ЛЯН-НЯВОЛЯЙ, прысл. Незалежна ад
жадапня, паняволі.
ВОМЕГАМ, прысл. Абл. Кулём, стрымга-
лоў. Сабака то бегаў вакол [Леўкі і Усціма],
то вомегам кідаўся пад ногі. Сабаленка.
0 Вомегам вылезці (выйсці) гл. вылезці.
ВОН. 1. прысл. Прэч, на двор. Выгнаць з
хаты вон.
2. выкл. Ужываецца ў значэнні загаду вый-
сці. Вон адсюль! — Вон, каб мае вочы вас не
бачылі!.. Ракітны.
0 Вон з вачэй — прэч. Дух вон з каго гл.
дух. (Хоць) душа вон гл. душа. 3 рук вон —
а) дрэнны; вельмі дрэнны. Ледзь Морж пры-
поўз назад і — плюх! — у мора. Адлежваўся,
бядак, нямала дзён. Каханне атрымалася — з
рук вон. Корбан; б) вельмі, надта. Абстаноў-
ка, шчыра кажучы, з рук вон дрэнная. Дзені-
севіч.
ВОНКАВА, прысл. Зпешне, звонку; на вы-
гляд. Раман Дзянісавіч маўчаў, твар яго зда-
ваўся вонкава спакойным, .. і толькі, калі на-
ліваў чай у сподак, шклянка дробна зазвінела.
Хадкевіч.
ВОНКАВЫ, -ая, -ае. 1. Знешні, знадворны.
Вонкавы выгляд. Вонкавая паверхня. □ \Ва-
сіля і Галю] радніла не толькі вонкавае пада-
бенства, але і характары. Няхай. Аглядчыкі
пойдуць паўз вагоны; яны будуць аглядаць
еонкаеыя часткі, а ён.. павінен старанна
агледзець тое, што схавана ад вока. Васілёнак.
2. перан. Паказны, напускны; не глыбокі,
павярхоўны. Пафас гэтых.. вершаў вонкавы,
імітацыйны, у ім няма глыбіні. Бярозкін.
ВОНКІ, прысл. Разм. У знадворны, вонка-
вы бок; на паверхні, звонку. Маладосць яшчэ
біла ў.. [Васіліне] крыніцай і еырывалася
вонкі, звяртаючы на сябе ўвагу. Хадкевіч.
А неўзабаее здарылася яшчэ горшае: ураз
страцілі энергію батарэі ўсіх робатаў, якія
знаходзіліся вонкі. Шыцік.
ВОШС, -у, м. 1. Спіс рэчаў, папер і пад.,
складзены для ўліку. Інвентарны, архіўны во-
піс. Вопіс спраў.
2. Дзеянне паводле дзеясл. апісваць — апі-
саць (у 3 знач.).
ВОПЛЕСКІ, -аў; адз. няма. Апладысменты
ў знак прывітання, адабрэння, удзячнасці.
Калі слова было дадзена Малашкіну, зала
прывітала яго воплескамі. Пестрак. Прамова
скончана. У зале Выбух воплескаў, як шквал.
А. Александровіч.
ВОПРАМЕЦЦЮ, прысл. Разм. Імгненна,
стрымгалоў. Праімчацца вопрамеццю. □ Рап-
там самалёт з непамернай вышыні вопрамец-
цю пачаў падаць на зямлю. Чарот. Вопрамец-
цю .. [Яўген] кінуўся на вуліцу, і яму стала
страшна. Сабаленка.
ВОПРАТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Верхняе адзен-
не. Цёплая вопратка. Будзённая вопратка. □
Людзі крыху розніліся вопраткай. Тут трап-
ляліся чорныя форменкі чыгуначнікаў, пра-
мазучаныя шапкі дэпоўцаў. Лынькоў. // пе-
ран, Покрыва чаго-н. Белая зімовая вопратка
зямлі падралася перш за ўсё на ўзгорках.
Крапіва.
ВОПЫТ, -у, М -пыце, м. 1. Сукупнасць
практычна набытых навыкаў, ведаў. Вытвор-
чы перадавы вопыт. Абмен вопытам. □ [Яў-
ген:]— Папрацуеш, набярзшся вопыту, лягчзй
будзе і вучыцца потым. Карпаў. Можна было
спрачацца, даказваць. Але ў Булая быў во-
пыт, а ў Алеся толькі ўпэўненасць, якая па-
куль што грунтавалася на адной інтуіцыі.
Шыцік. // Тое, што было зведана на практы-
цы, у жыцці, з чым даводзілася сустракацца.
Ведаць з уласнага вопыту. □ Вопыт рэвалю-
цыйнага руху апошніх гадоў наглядна пака-
заў: калі ўзнікае рэальная пагроза панаван-
ню манапалістычнага капіталу і яго палітыч-
ных стаўленікаў, імперыялізм ідзе на ўсё,
адкідваючы ўсякую бачнасць якой бы там ні
было дэмакратыі. Брэжнеў.
2. У матэрыялістычнай філасофіі — сукуп-
насць пачуццёвых успрыманняў, набытых у
працэсе ўзаемадзеяння з навакольным ася-
роддзем. Яны [махісты] упадаюць у сапраўд-
ны містыцызм, дапускаючы нешта тагасвет-
нае, якое стаіць за межамі «вопыту» і па-
знання. Ленін.
ВОПЫТНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вопыт-
нага.
ВОПЫТНЫ, -ая, -ае. Які мае вопыт рабо-
ты ў якой-н. галіне. Вопытныя кадры. Вопыт-
ны праваднік. Вопытны шафёр. // 3 багатым
жыццёвым вопытам; з пэўнымі навыкамі. Бы-
вае, што прадбачанні нават вопытных людзей
аказваюцца памылкоеымі. Ермаловіч. Напера-
дзе бег.. [леснікоў] неразлучны спадарожнік,—
разумны і вопытны сабака. Шчарбатаў. //
Спрактыкаваны, натрэніраваны (пра зрок,
слых). Вопытнае вока.
ВОРАГ, -а, м. 1. Той, хто варожа адносіц-
ца да каго-, чаго-н., сваімі дзеяннямі шко-
дзіць каму-, чаму-н.; непрыяцель. Класавы
вораг. □ Перасварыліся браты за зямлю і ста-
лі адзін аднаму ворагамі. Якімовіч. I ўсё-такі
самым небяспечным ворагам чаек на гняздоўі
з’ яўляецца лісіца. В. Вольскі. // Прынцыповы
праціўнік.
2. зб. Процілеглы ваюючы бок; праціўнік.
Наткнуўшыся на моцныя сілы ворага, .. атрад
зрабіў круты.. паварот на.. усход. Брыль.
ВОРАГАЎ, -ава. Які належыць ворагу; тое,
што і в а р о ж ы (у 2 знач.).
ВОРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад араць.
2. у знач. прым. Ускапаны пры дапамозе
плуга. Воранае поле.
ВОРВАНЬ, -і, ж. Уст. Тлушч, здабыты з
марскіх жывёл або рыб.
ВОРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Разм. Тое, што і
ворыва (у 1 знач.).
ВОРЛІКІ, -аў; адз. вбрлік, -а, м. Шматгадо-
вая травяністая расліна сямейства казяльцо-
вых.
ВОРНЫ, -ая, -ае. 1. Прыгодны для ворыва,
пасеву сельскагаспадарчых культур; на якім
сеюць або пасеяны такія культуры. Дзе-нідзе
паміж лясоў і зараснікаў былі раскінуты ла-
пінкі ворнай зямлі. «Беларусь». // Які мае ад-
носіны да ворыва. Ворны слой.
2. Прызначаны для ворыва. Ворныя пры-
лады.
ВОРС, -у, м. Кароткі начос на паверхні не-
каторых тканін. Накінуўшы.. [кофтачку] на
плечы, гаспадыня соладка сцепанулася і з
прыемнасцю дакранулася да пушыстага ворсу
шчакою. Карпаў.
ВОРСАВЫ, -ая, -ае. 3 ворсам, начосам.
Ворсавыя тканіны.
ВОРЧЫК, -а, м. Прыстасаванне для пры-
прэжкі каня ў дапамогу каранніку; барак.
Хадзіць на ворчыку.
ВОРЫВА, -а, н. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. араць.
2. Узаранае поле. Дзяўчынка бегла проста
па ворыве, лёгка.. пераскокваючы з скібы на
скібу. Краўчанка.
ворыўны, -ая, -ае. Тое, што і в о р н ы
(у 1 знач.).
ВОСЕВЫ, -ая, -ае. Які мае дачыненне да
восі. Восевы шарнір. /'/ Які з’яўляецца воссю.
Восевая лінія.
ВОСЕМ, васьмі, Т васьмю, ліч. кольк. Лік
і лічба 8. Да васьмі дадаць два. // Колькасць,
якая абазначаецца лічбай 8. Восем рублёў.
Восем працэнтаў.
ВОСЕМДЗЕСЯТ, васьмідзесяці, Т васьмю-
дзесяццю, ліч. кольк. Лік і лічба 80. Восемдзе-
сят дзеліцца на чатыры. // Колькасць, якая
абазначаецца лічбай 80. Восемдзесят чалавек.
ВОСЕМСОТ, васьмісбт, Т васьмюстамі, ліч.
кольк. Лік і лічба 800. Да васьмісот дадаць
дзвесце. Напісаць 800. // Колькасць, якая аба-
значаецца лічбай 800. Восемсот кіламетраў.
ВОСЕННЮ, прысл. У асенні час. У лесе
ежы восенню было багата, Таму і растаўсцець
Мядзведзь не ў меру змог. Корбан.
ВОСЕНЬ, -і, ж. Пара года паміж летам і
зімою. Позняя восень. □ Восень ткала ўжо
красёнцы Мяккай чырвані ў лістах, Восень
сігеў вяла бясконцы, 3 ветрам ходзячы ў кус-
тах. Колас.
0 Залатая восень — асенняя пара, калі ліс-
це жаўцее яркімі адценнямі.
ВОСЕНЬСКІ, -ая, -ае. Тое, што і а с е н н і.
Была густая цёмная восеньская ноч. Скрыган.
Бабка Наста гаварыла доўга і многа,.. гутарка
лілася безупынным зацяжным восеньскім
дожджыкам. Колас.
ВОСЕЦЬ, -і, ж. Разм. Тое, што і а с е ц ь.
ВОСІЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. Абл.
Дужка вядра, чайніка, бітона і пад. [Міша]
адышоўся на некалькі крокаў ад прылаўка і
спыніўся, трымаючы на гэты раз бітончык за
восілку. Пальчэўскі.
ВОСК, -у, м. Мяккае пластычнае рэчыва,
якое выпрацоўваюць пчолы для будовы со-
таў. Пчаліны воск.
ВОСПА, -ы, ж. 1. Цяжкая інфекцыйная хва-
роба, якая суправаджаецца з’яўленнем пухір-
коў на скуры і слізістых абалонках. Пры-
шчэпка еоспы.
2. Разм. Шрамы і ямкі, якія застаюцца пас-
ля гэтай хваробы або на месцы яе прышчэп-
кі. Пабіты воспаю твар.
О Ветраная воспа — інфекцыйная дзіцячая
хвароба; вятранка.
ВОСПАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
воспы. Воспавая вакцына.
ВОСПАПРЫІПЧ9ПЛІВАННЕ, -я, н. Пры-
шчэпка супрацьвоспеннай вакцыны.
ВОСПАПРЫШЧЭПІІЫ, -ая, -ае. Прызнача-
ны для прышчэпкі воспы. Воспапрышчэпная
іголка.
ВОСПІНА, -ы, ж. Ямка або шрам на скуры
пасля воспы або прышчэпкі воспы.
ВОСТРА, прысл. да востры (у 3, 4, 5, 7 і
8 знач.).
0 Трымаць вуха востра гл. трымаць.
ВОСТРА... (а таксама вастра...). Першая
састаўная частка складаных слоў, якая па
значэнню адпавядае: а) слову в о с т р ы, на-
прыклад: востраканцовы, востравугольны;
б) словам вельмі, надта, надзвычай,
напрыклад: вострадэфіцытны, востразаразны.
ВОСТРАВУГОЛЬНІК, -а, м. Геаметрычная
фігура з вострымі вугламі.
хтжш, -ая, -ае. Э вострымі
вугламі. Востравугольны трохвугольнік.
ВОСТРАДЭФІЦЫТНЫ, -ая, -ае. Вельмі дэ-
фіцытны. Вострадэфіцытныя тавары.
ВОСТРАЗАРАЗНЫ, -ая, -ае. Надзвычан за-
разны. Вострага.рагкае ваіворванне.
ВОСТРАКАНТОВЫ, -ая, -ае. 3 вострымі
кантамі (кантам).
ВОСТРАКАНЦОВЫ, -ая, -ае. 3 вострымі
канцамі (канцом).
ВОСТРАНЫ, -ая, -ае, Дзеепрым. зал. пр. ад
вастрыць (у 1 знач.).
ВОСТРАПАЛІТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чынепне да самых важных і самых надзённых
палітычных пытанняў.
ВОСТРАСЦЬ, -і, ж. Тое, што і вастрыня.
ВОСТРАУ, -рава; мн. астравы; м. Частка
сушы, акружаная з усіх бакоў вадою. Востраў
Сахалін. .// Узвышша сярод балота, грудок,
выспа. // Участак, які вылучаецца чым-н. ся-
род навакольнай мясцовасці. Астравы вёсак
сярод палёў. □ Цэлы востраў кустоў барба-
рысу з чырвонымі ягадамі палаў на сонцы!
Хомчанка.
, ВОСТРАЯЗЫКІ, -ая, -ае. Востры на язык;
з’едлівы.
ВОСТРЫ, -ая, -ае. 1. 3 завостраным канцом
або краем. Востры канец палкі. □ Свежыя ад-
біткі еострых капытоў.. сеедчылі, што гэта
была не здань, а жывы, рэальны алень.
В. Вольскі. /I Добра навостраны, Серп востры,
аж кусаецца, як спрабуе яго пішчыкам паль-
ца Яніна. Мурашка.
2. Які звужваепда пад канеп,. Востры твар.
Вострыя насы туфель. сз Над галавою,.. з сві-
стам рассякаючы паветра вострымі крыламі,
праляцела качка. Нікановіч.
3. перан. Які выразна і моцна адчуваецца,
праяўляецца. Вострыя пачуцці. □ У Шуры
да дэсантнікаў вострая цікавасць, але падсту-
піцца да іх нельга. Навуменка. Разгубленасць
саступіла месца вострай трывозе. Лынькоў.
4. перан. Добра развіты, тонкі. Востры зрок,
нюх. Востры розум. //Праніклівы, пранізлівы.
3-пад .. брывей.. бліснуў востры, як лязо
брытвы, позірк. Лынькоў.
5. перан. Дасціпны, з’едлівы. Вострае
слова. □ Чалавек з вясёлым характарам,ама-
тар дасціпнага слова, вострага жарту, Міхаіл
Сярмяжка ўмее знаходзіць сцежку да чалаве-
чага сэрца. Дадзіёмаў.
6. Не прэсны, з вялікай колькасцю солі,
спецый. Вострыя прыправы. Востры сыр. II
Рэзкі. Востры пах. □ Лёгкі подых ветру нёс
востры смалісты водар прасохлага на сонцы
бярвення. Дуброўскі.
7. Які бурна развіваецца, рэзка адчуваецца
(пра хваробы); не хранічны; раптоўны, моц-
ны. Вірусны грып — вострая інфекцыйная
хвароба. Востры апендыцыт. □ Нагу працяў
нясцерпны, востры боль. Гамолка.
8. перан. Вельмі напружаны, крытычны.
Вострая сітуацыя. Вострае становішча. □
Крапівінскія байкі прыцягвалі і прыцягваюць
перш за ўсё сваім трапным словам, жывым
вострым дыялогам. Казека.
0 Востры язык гл. язык. Востры на язык —
пра чалавека, які ўмее дасціпна, колка ска-
заць. Згладзіць вострыя вуглы гл. згладзіць.
ВОСЦІ, -яў; адз. няма. Рыбалоўная прыла-
да ў выглядзе віл. Іліко.. схапіў свае восці і
№а?ам Ш
лёнак.
ВОСЦЬ, -і, ж., зб. Доўгія і болып рэдкія
валасы на скуры жывёл у параўнанні з ас-
ноўным слоем валасоў, шэрсці, шчаціны і пад.
Зверху бабёр пакрыты восцю — доцгімі і па-
раўнальна рэдкімі валасамі. В. Вольскі.
ВОСЫП, -у, м. Абломкі горных парод, якія
асыпаюцца ў выніку выветрывання; скаплен-
не гэтых абломкаў. Вунь восып. А трохі вы-
шэй і лявей — скала. Караткевіч.
ВОСЫПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Мука (звычай-
на з аўса ў сумесі з іншым збожжам), якой
абмешваюць або пасыпаюць корм жывёле;
вобмешка.
ВОСЬ *, -і, ж. 1. Шпень або тонкі вал, на
які насаджваюцца колы, часткі машын або
механізмаў. Пярэдняя, задняя вось. Верты-
кальная вось. □ Некалькі артылерыстаў цяг-
нулі гармату, якая грузла амаль да еосі. Ме-
леж.
2. Спец. Прамая, якая праходзіць праз
цэнтр сіметрыі або нраз цэнтр цяжару яко-
га-н. цела. Вось праекцыі. Аптычная вось.
Зямная вось.
3. перан. Стрыжань якіх-н. падзей. Вось па-
літычнага жыцця.
ВОСЬ2, указальная часціца. 1. Ужываецца
для ўказання на прадметы, з’явы, якія знахо-
дзяцца блізка ў дадзены момант, або на ўсё
тое, што адбываецца непасрэдна перад вача-
мі. [Зоська:] Не сядзіцца мне, мамачка, у ха-
це... Там хадзіла сабе каля рэчкі і кветачкі
для цябе вось гэтыя рвала. К'упада. Нарэшце,
вось яно, мястэчка Між гор бялее ў паплавах.
Колас. [Йалгаснікі] стаялі і сачылі за дзіўнай
ігрой хмар. Вось тая, што плыла з захаду,
закрыла сонца. Шамякін.
2. Ужываецца для ўказання на паслядоў-
ную змену падзей, з’яў і пад., на раптоўнае і
нечаканае іх паяўленне. Усё сціхла. Але вось
паветра рассякае агністы меч і зіхаціць вя-
сёла. Багдановіч. Вось мы пад гарой ужо, вы-
нырваем з-за гары, ледзь не потырч ляцім
уніз. Брыль.
3. Ужываецца пры выказванні якіх-н. эмо-
цый (захаплення, радасці, жарту і пад.) у
клічных сказах разам з указаннем на прад-
мет, з’яву. Ага, вось ты якая цаца! Так, так!
Шамякін. Вось выпадак, вось здарэнне! Ко-
лас.
4. У спалучэнні з указальнымі займенніка-
мі і прыслоўямі ўжываецца для ўзмацнення і
ўдакладнення іх значэння. Анежка ішла і ду-
мала, што вось гэта сустрэча з Алесем выра-
шыць канчаткоеа яе лёс. Броўка. [Паўлінка:]
Вазьміце сабе табурэцікі ды вось тут пад-
сядзьце, а я тым часам пачастую гарбатай на-
шых музыкаў. Купала.
5. У спалучэнні з пытальнымі займенніка-
мі (хто, што, які, чый, каторы) і прыслоўямі
(дзе, куды, адкуль, калі, чаму, як і інш.) на-
дае ім сэнс указання на што-н. (з націскам
на слове «вось»). [Паўлінка:] Не так, пан
Адольф, бярэш шклянкі; трэба вось як. Купа-
ла. Вось дзе можна бавіць час! Колас. [Елім:]
— А чытаю я еось што.— Ён узяў з этажэркі
кнігу і падаў Шэмету. Лобан. [Леў Раманавіч:]
— Дык гэта ж ты і сапраўды даеодзішся мне
траюрадным братам. Вось як. Асіпенка. Вось
калі арганізуемся як след, тады ніякі еораг
нам не страшны. Лынькоў.
0 Вось табе! Вось вам! — атрымай (атры-
майце) па заслугах. Вось табе і... — пра
што-н. такое, што мяняецца не ў патрэбны
бок. Вось табе і на! Вось табе і раз! Вось
табе і маеш! — вокліч з выпадку чаго-н.
печаканага, выказванне здзіўлення, расчара-
вання. Вось так — ужываецца ў воклічах пры
выказванні пагарды, знявагі. Вось яно што!
Вось яно як! — вокліч здзіўлення аб уразу-
менні раней незразумелага. Вось яшчэ! —
ужываецца пры адмаўленні чаго-н., пры ня-
згодзе з чым-н. або пры адмоўных адносінах
да чаго-н. Ну, вось і ўсё! — ужываецца пры
падвядзенні вынікаў чаго-н. або ў канцы раз-
мовы ці спыненні гутаркі.
ВОСЬ-ВОСЬ, прысл. Зараз, яшчэ крыху і...
Вось-вось пакажацца сонца над блізкім ле-
сам. Лынькоў. Плыў човен. Ён гойдаўся на
хвалях і, здавалася, еось-еось схаваецца пад
імі назаўсёды. Ваданосаў.
восьмы, -ая, -ае. 1. Ліч. парадк. да во-
сем. Восьмы год.
2. у знач. наз. вбсьмая -ай, ж. Нота працяг-
ласцю ў адну восьмую частку цэлай ноты.
ВОТ, часціца. Тое, што і в о с ь2.
ВбТРУБ’Е, -я, н., зб. Адходы мукамольнай
прамысловасці — рэшткі расцёртай абалонкі
пасля размолу зерня. 1 ён пакаяўся, пера-
стаў хадзіць цішком на паклон за кацялок
кіславатай баўтухі з еотруб’я і бульбы. Брыль.
ВОТРУБ’ЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вотруб’я.
ВОТУМ, -у, м. Рапіэнне, прыпятае галаса-
ваннем.
О Вотум давер’я (недавер’я) — рашэнне
парламента, якое адабрае або не адабрае
дзейнасць урада або асобных яго членаў.
Плюральны вотум — у заканадаўстве некато-
рых буржуазных краін — права выбаршчыка
карыстацца некалькімі галасамі ў залежна-
сці ад маёмаснага, адукацыйнага і пад. цэнза.
[Лац. уоіпт — жаданне.]
ВбТЧЫНА, -ы, ж. Зямельнае ўладанне,
якое пераходзіла дзецям у спадчыну ад баць-
коў па Русі ў 12—18 стст. Баярская еотчына.
// перан. Пра якую-н. галіну дзейнасці, дзе
хто-н. адчувае сябе поўнаўладным гаспада-
ром. Сцяпан Сцяпанаеіч спрабаеаў разабрац-
ца, чаму ён спатыкнуўся. Не еерыў у сілы
і магчымасці Ніны? Лічыў наеуку сеаёй еот-
чынай? Шахавец.
ВбТЧЫННІК, -а, м. Уладальнік вотчыны.
ВбТЧЫННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
вотчыны. Вотчынныя землі.
ВбЎК, ваўка і вбўка; мн. ваўкі, -бў; м. Дзі-
кая драпежная жывёліна сямейства сабачых.
Колькі еаўка не кармі, ён усё роўна ў лес гля-
дзіць. Прыказка. I ваўкі сыты і аеечкі цэлы.
Прымаўка.
б Біты воўк — пра бывалага, вопытнага
чалавека. Воўк у авечай шкуры — пра знеш-
не лагоднага, рахманага, а на самой справе
варожага, каварнага чалавека. Воўк у лесе
(за гарою) здох — пра чый-н. дзіўны, неча-
каны ўчынак. Воўкам глядзець (пазіраць)
гл. глядзець. Лавіць бягучага воўка след гл.
лавіць. Марскі воўк — пра бывалага, вопыт-
нага марака. Хоць ваўкоў ганяй гл. ганяць.
Хоць воўк траву еш — пра раўнадушныя,
абыякавыя адносіны да чаго-н. Хоць воўкам
вый гл. выць.
ВбУНА, -ы, ж. 1. Валасяное покрыва аве-
чак.
2. Састрыжанае такое покрыва як матэрыял
для вырабу сукна, валёнак і інш. Часаць воў-
ну. □ На лаее стаяць тры прасніцы. Дзее з
кудзеляю, а адна з воўнаю. Чорны.
ВОЎНААПРАЦОЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да апрацоўкі воўны. Воўнаапрацоўчая
фабрыка.
ВОЎНАНАРЫХТОЎЧЫ, -ая, -ае. Звязаны
з нарыхтоўкай воўны. Воўнанарыхтоўчы
пункт.
ВОЎНАПРАДЗЁННЕ, -я, н. Прадзенне
воўны.
ВОУНАПРАДЗІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да прадзення воўны. Воўнапрадзіль-
ны цэх.
ВОУНАПРАДЗІЛЬНЯ, -і, ж. Прадпрыемст-
ва або частка яго, дзе прадзецца воўна.
ВОЎНАЧАСАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для часання воўпы. Воўначасальная машына.
ВОЎЧЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
ваўка, належыць ваўку. Воўчыя зубы. Воў-
чае логаеа. // Уласцівы ваўку. Воўчая хіт-
расць. Воўчая хада. // Зроблены са скуры
ваўка. Воўчае футра.
2. перан. Звярыны, чалавеканенавісніцкі.
Воўчыя законы. Воўчая мараль.
0 Воўчае мяса гл. мяса. Воўчы апетыт гл.
апетыт. Воўчы білет (пашпарт) гл. білет.
Воўчыя грыбы гл. грыб. Воўчыя ягады гл.
ягада. Воўчая яма гл. яма. Хадзіць у воў-
чай шкуры гл. хадзіць.
вох, выкл. 1. Выказвае здзіўленне, гора,
боль, жаль, сполах і інш. пачуцці. [Шэмет:]
— Пара цяпер якраз такая... Адышоўшы кі-
ламетраў са два ад горада ўверх—еох і ры-
бы. Лобан. [Марка Парэмская:]— Даўненька
ляжыць [Паеел] за далёкім Дунаем... Вох, ча-
го ён не нарабіў, гітлеруга пракляты!.. Ра-
кітны.
2. у знач. наз. вбхі, -аў. Вохканне. наракан-
не. Таму зразумелы тыя еохі і ахі, якія апа-
наеалі дзеда, калі ён не далічыўся краса[ла].
Лынькоў.
ВОХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Тое, што і
в о х к а ц ь.
ВОХКАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. вохкаць.
ВОХКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Усклік-
ваць «вох», глыбока ўздыхаць, выказваючы
пачуццё прыкрасці, непрыемнасці, жалю, бо-
лю і пад. Халуста пачаў бегаць па млыне, ха-
пацца рукамі за галаву, вохкаць, айкаць, стаг-
наць, стукаць кулакамі ў грудзі. Чарнышэвіч.
// Адзывацца гукамі, падобнымі на вохканне.
Дзесь далёка-далёка вохкала зямля. Колас.
Усю зіму вохкаў лес. Кіпела ў ім жыццё. Бя-
ДУЛЯ.
ВОХКІ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і в о л к і.
Вохкія сцежкі. Вохкая коўдра.
ВОХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
вохкаць.
ВОХРА, -ы, ж. Прыродная мінеральная
фарба жоўтага або чырвонага колеру. Футра
ў ката было вельмі прыгожае. Дымчата-ры-
жае, трохі ў бруднаватую вохру. Караткевіч.
[Грэч. осіігоз — бледна-жоўты.]
ВОХРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; незак., што.
Фарбаваць, накрываць вохрай.
ВОЦАТ, -у, М -цаце, м. Раствор воцатнай
кіслаты — вадкасць з рэзкім кіслым смакам
(ужываецца як вострая прыправа ў ежу, для
кансервавання прадуктаў і інш.). Для сала-
таў лепш ужываць араматызаваны воцат.
«Работніца і сялянка».
ВОЦАТНІК, -у, м. Паўднёвае дэкаратыўнае
дрэва сямейства сумаха.
ВОЦАТНІЦА, -ы, ж. Пасудзіна, у якой во-
цат падаецца на стол.
ВОЦАТНЫ, -ая. -ае. Які мае адносіны да
воцату, уласцівы воцату. Воцатны пах. //
Прызначаны для воцату, з-пад воцату. Воцат-
ная бутля.
О Воцатнае дрэва — воцатнік. Воцатная кіс-
лата — арганічнае бясколернае рэчыва з рэз-
кім пахам. Воцатная эсенцыя — назва моцна-
га раствору воцатнай кіслаты.
ВОЧАП, -а, м. ПІост, да якога прымацоўва-
ецца калодзежнае вядро. Зарыпаў над студ-
няю вочап. Калачынскі. 3 двара даносіцца
неўгамоннае чырыканне вераб’ёў, скрып ео-
чапаў, гук бляшаных вёдраў. Дуброўскі.
ВОЧАПКА, -і, ДМ -пцы; Р мн. -пак; ж.
Разм. 1. Ручка (пераважна вераўчаная) вяд-
ра, бітона і пад.; восілка. Ганька бярэ за во-
чапку збан вады і выходзіць з хаты. Васі-
левіч.
2. Вешалка, прышытая да адзення.
ВОЧКА, -а; Р мн. -чак; н. 1. Памянш.-ласк.
да вока (у 1 знач.); маленькае вока. Малыя
шэранькія вочкі... Глядзяць з-пад броў зусім
панура. Колас.
2. Невялікая (звычайна круглая) адтуліна
ў якім-н. прадмеце. Вочкі гузіка. Дзвярное
вочка. □ Два чорныя вочкі дзедавай стрэль-
бы пільна сачылі за кожным рухам Караль-
ка. Паслядовіч.
3. Круглы, яркі прадмет на фоне чаго-н.
3 травы выглядалі.. чырвоныя еочкі суніц.
Уперадзе запалілася зялёнае вочка сеетафора.
4. Пупышка, зрэзаная з дрэва для пры-
шчэпкі. I прышчапіў ёй пад кару Цудоўных
пару вочак. Лужанін. // Зародкі парасткаў на
клубнях бульбы. Кожны клубень разрэзалі на
дзее-тры часткі. Выло б вочка, то прарасце.
Паўлаў.
5. Значок на ігральнай карце.
6. Пятля ў вязанні. Спусціць вочка. □
[Андрэй] глядзеў, як спрытна варушацца..
пальцы [нянькі], накідваючы адно вочка за
другім на пруток, і як лоўка мяняюцца адзін
за другім пруткі. Васілевіч.
0 Строіць вочкі каму гл. строіць.
ВОЧНІК, -а, м. Разм. Тое, што і а к у л і с т.
вочны, -ая, -ае. Які мае адносіны да вока
(у 1 зпач.). Вочнае яблыка. Вочныя хваробы.
О Вочнае навучанне гл. навучанне. Вочная
стаўка гл. стаўка.
ВОЧЫ гл. вока.
вош, -ы, ж. Дробнае насякомае, якое па-
разітуе па целе чалавека і жывёл.
0 Карміць вошай гл. карміць.
ВОІПЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вашчыць.
2. у знач. прым. Нацёрты або насычапы вос-
кам. Вошчаная нітка.
ВУАЛЕВЫ, -ая, -ае. Зроблены, сшыты з
вуалі (у 1 зпач.).
ВУАЛІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; незак.,
што. Наўмыспа рабіць што-н. не зусім ясным.
выразпым.
ВУАЛЬ, -і, ж. 1, Лёгкая празрыстая тка-
ніна.
2. Кавалак такой тканіны або сеткі на жа-
ночых капелюшах. У пакоі сядзела Цыля.. На
галаве зграбны капялюшык і густая чорная
вуаль. Асіпенка.
3. Спец. Налёт на негатыве, які зніжае
кантрастнасць фотаздымка.
[Фр. уоііе.]
ВУГАЛ, -гла, м. 1. Месца, дзе сутыкаюцца
два бакі аднаго прадмета; рог. Вугал стала,
дома. □ Хлопец сядзіць на прызбе Максіма-
еай хаты, каля вугла, сочыць за паплаўком і
час ад часу азіраецца. Брыль. // Рог на пе-
ракрыжаванні дзвюх вуліц. Шырокі двор на
вуглу.. вуліцы ажывае. Чорны.
2. Тое, што і кут (у 1 знач.). У вуглу ад
вуліцы стаяў меншы столік, на якім у беспа-
радку валяліся.. цацкі. Даніленка.
3. Тое, што і к у т (у 3 знач.); прытулак.
Вось хата, цёплы родны вугал, А на стале
пахучы хлеб. Хведаровіч.
4. Спец. Частка плоскасці паміж дзвюма
нрамымі лініямі, якія выходзяць з аднаго
пункта. Прамы, востры, тупы вугал. Вяршы-
ня вугла.
О Нямецкі вугал — гладкі, без выступаў
вугал (хаты). Калісьці.. [хата] мела даволі са-
мавіты выгляд: складзена на нямецкі вугал,
чатыры акны з аканіцамі. С. Александровіч.
ф Згладзіць вострыя вуглы гл. згладзіць.
3-за вугла (напасці, ударыць і пад.) — спад-
цішка, без папярэджання, вераломна.
ВУГАЛЬ, -ю; мн. вуглі, -ёў і вугалі, -ёў; м.
1. (мн. вуглі). Цвёрдае гаручае выкапнёвае
рэчыва арганічнага паходжання. Каменны
вугаль. Вуры вугаль.
2. {мн. вуглі і вугалі). Рэшткі няпоўнага
згарання драўніны; кавалак абгарэлага дрэва.
Драўняны вугаль. // Матэрыял для маляван-
ня. Маляваць вугалем.
О Белы вугаль — рухаючая сіла вады. Бла-
кітны вхгаль — рухаючая сіла ветру.
ВУГАЛЬНЫ, -ая. -ае. Які мае адносіны да
вугалю; багаты вугалем. Вугальны пыл, пласт,
басейн. // Зроблены з вугалю. Вугальныя элек-
троды. // Які займаецца здабычай вугалю.
Вугальная прамысловасць. // Прызначаны
для здабычы, захавання, перавозкі вугалю.
Вугальны склад. Вугальны камбайн.
О Вугальная кіслата гл. кіслата.
ВУГАЛЫПЧЫК, -а, м. 1. Работнік вугаль-
най прамысловасці.
2. Той, хто вьтрабляе драўняны вугаль.
// Рабочы вугальнага склада.
ВУГАЛЫІІЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вугаль-
шчык.
ВУГЁЛЬЧЫК, -а, м. Тое, што і вуголь-
чык. Вочы ў абодвух [сыноў] чорненькія, як
вугельчыкі. Чорны.
ВУГЛАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вугла-
ватага. Вуглаватасць почырку.
ВУГЛАВАТЫ, -ая, -ае. 3 выступамі, ня-
роўны. На поўдні з-за небасхілу высунулася
чорная еуглаватая хмара. Гамолка. // 3 востра
выступаючымі касцямі. Вуглаватая постаць.
□ Марыля перасмыкнула сваімі вуглаватымі
плячыма. Ткачоў. // перан. Няўклюдны, сара-
мяжлівы. Вуглаваты падлетак. // перан. Рэз-
кі, грубы. Вуглаваты характар.
ВУГЛАВЫ, -ая, -бе. 1. Які мае форму вуг-
ла, сагнуты пад вуглом. Вуглавое злучэнне.
Вуглавое жалеза.
2. Які стаіць на вуглу, на перакрыжаванні
вуліц. Вуглавы дом.
3. Спец. Які мае адносіны да вымярэння
вуглоў. Вуглавы градус. Вуглавое адхіленне.
ВУГЛАМЁР, -а, м. Прылада ці інструмент
для вымярэння вуглоў і вуглавых згіоаў дэ-
талей машын і пад.
ВУГЛАМЁРНЫ, -ая, -ае. Які служыць для
вызначэння градуснай велічыні вуглоў. Вуг-
ламерны інструмент.
ВУГЛЕ... (а таксама вугля...). Першая са-
•стаўная частка складаных слоў, якая адпавя-
дае па значэнню слову в у г а л ь, напрыклад:
вуглездабыча, вуглеабпальванне, вуглякоп.
ВУГЛЕАБАГАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які пры-
значаны для абагачэння каменнага вугалю.
Вуглеабагачальная фабрыка.
ВУГЛЕАЧЫШЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызна-
чаны для ачысткі каменнага вугалю.
ВУГЛЕВАДАРОД гл. вуглевадароды.
ВУГЛЕВАДАРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае ў
сваім саставе вуглевадароды. Вуглевадарод-
ныя злучэнні.
ВУГЛЕВАДАРОДЫ, -аў; адз. вуглевада-
рбд, -у, М -дзе, м. Арганічныя злучэнні, якія
складаюцца з вугляроду і вадароду. Сумесь
цвёрдых вуглевадародаў.
ВУГЛЕВЫПАЛЬВАННЕ, -я, н. Вытвор-
•часць драўнянага вугалю.
ВУГЛЕВЫПАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто
займаецца вуглевыпальваннем.
ВУГЛЕДРАБІЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак;
ж. Машына для драблення каменнага вугалю.
ВУГЛЕДРАБІЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для драблення каменнага вугалю.
ВУГЛЕЗДАБЫЧА, -ы, ж. Здабыча камен-
нага вугалю.
ВУГЛЕКІСЛАТА, -ы, ДМ -лацё, ж. Вугаль-
пая кіслата, якая ўтвараецца пры спалучэнні
вуглякіслага газу з вадою.
ВУГЛЕПАГРУЖАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызна-
чаны для пагрузкі вугалю. Вуглепагружаль-
ная машына,
ВУГЛЕПАГРУЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. Пагруз-
ка вугалю на транспартныя сродкі.
ВЎГЛЕПАД’ЁМНІК, -а, м. Механізм для
пад’ёму вугалю з шахты на паверхню зямлі.
ВУГЛЕПАД’ЁМНЫ, -ая, -ае. Які служыць
для пад’ёму вугалю на паверхню зямлі.
ВУГЛЕПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны на ву-
галь. Вуглепадобчае рэчыва.
ВУГЛЕПАЛЁННЕ, -я, н. Тое, што і в у г л е-
выпальванне.
ВУГЛЕПРАМЫСЛОВАСЦЬ, -і, ж. Прамы-
еловасць па здабычы і перапрацоўцы камен-
нага вугалю.
ВУГЛЕПРАМЫСЛОВЕЦ, -лбўца, м. Капі-
таліст-уласнік вугальных прадпрыемстваў.
ВУГЛЕПРАМЫСЛОВЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да вугальнай прамысловасці.
ВУГЛЯ... (гл, вугле...). Першая састаўная
частка складаных слоў; ужываецца замест
«вугле...», калі націск у другой частцы падае
на першы склад, напрыклад: вугляносны, ву-
глясос.
ВУГЛЯВОДНЫ, -ая. -ае. Які мае адносіны
да вугляводаў. Вугляводны абмен. Вуглявод-
ны корм.
ВУГЛЯВОДЫ, -аў; адз. вуглявбд, -у, М
-дзе, м. Група арганічных злучэнняў, у састаў
якіх уваходзяць вуглярод, кісларод і вадарод
(напр., крухмал, цукар).
ВУГЛЯВОЗ, -а, м. Аднапалубнае марское
судна для перавозкі вугалю.
ВУГЛЯКІСЛЫ, -ая, -ае. У састаў якога
ўваходзіць вугальная кіслата. Вуглякіслыя
злучэнні. Вуглякіслая вапна.
О Вуглякіслы газ гл. газ.
ВУГЛЯКОП, -а, м. Уст. Шахцёр.
ВУГЛЯМБІЙКА, -і, ж. Фабрыка па абага-
чэнню каменнага вугалю шляхам вымывання
з яго дамешак.
ВУГЛЯНОСНАСЦЬ, -і, ж. Ступень канцэнт-
рацыі каменнага вугалю ў вугальных басей-
нах.
ВУГЛЯНОСНЫ, -ая, -ае. Багаты каменным
вугалем. Вугляносны басейн. Вугляносны
пласт.
ВУГЛЯПАЛ, -а, м. Спецыяліст па вуглепа-
ленню.
ВУГЛЯРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Ва-
гон, прыстасаваны для перавозу вугалю.
ВУГЛЯРОД, -у, М -дзе, м. Хімічны элемент,
які з’яўляецца асновай усіх арганічных рэчы-
ваў у прыродзе.
ВУГЛЯРОДЗІСТЫ, -ая, -ае. 3 дамешкай
вугляроду. Вугляродзістая сталь.
ВУГЛЯРОДНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вугляроду. Вугляроднае жыўленне раслін.
ВУГЛЯСОС, -а, м. Агрэгат, пры дапамозе
якога перапампоўваецца вугаль, здабыты гід-
раўлічным спосабам.
ВУГОЛЛЕ, -я, н., зб. Вуглі, вугалі (у 2
знач.). Кузня ў вёсцы маленькая, нават меха
няма, каб раздзьмуць вуголле. Навуменка.
0 Як на вуголлі (сядзець, быць і пад.) —
пра чые-н. вельмі неспакойныя, трывожныя
паводзіны.
ВЎГОЛЬНІК, -а, м. 1. Тое, што і н а в у -
г о л ь н і к.
2. Металічная накладка, якая змацоўвае
або ўпрыгожвае вугал чаго-н. (рамы, скрыні
і пад.).
ВУГОЛЬЧЫК, -а, м. Памянш.-ласк. да ву-
галь (у 2 знач.); вугельчык. [Лукаш] прыклен-
чыў, нахіліўся да агню, узяў вугольчык,
здзьмухнуў з яго попел і палажыў у люльку.
Пальчэўскі.
ВУГОР 1, -гра, м. Рыба атрада касцістых,
падобная на змяю. Тут былі доўгія, як змеі,
вугры, страшныя вусатыя самы, паласатыя
скумбрыі. Арабей.
ВУГОР 2, -гра, м. Невялікі бугарок на ску-
ры, утвораны тлушчавай пробкай.
ВУГРАВАТАСЦЬ, -і, ж. Ўласцівасць вугра-
ватага. Вуграватасць скуры.
ВУГРАВАТЫ, -ая, -ае. Пакрыты, усыпаны
вуграмі2. Вуграваты твар.
ВУГРАПАДОБНЫ, -ая, -ае. Падобны з вы-
гляду на вугра
ВУГРОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіньі да
вугра ‘.
ВУГРЫЦА, -ы, ж. Лічынка міногі.
ВУДА, -ы, ДМ -дзе, ж. Рыбалоўная снасць,
якая складаецца з вудзільна і лёскі з круч-
ком. Сідар Вабок займаўся сваёй справай, ла-
дзіў вуды, рагаткі, збіраючыся падацца на
раку на рыбную лоўлю. Лынькоў.
<> Закінуць вуду гл. закінуць. Злавіць на
вуду гл. злавіць. Зматаць вуды гл. зматаць.
ВУДАР, -а, м. Абл. Тое, што і вудзіль-
шчык. I прыціхлі над вадою еудары, Вя-
люгін.
ВУДАЧКА, -і. ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж. Тое,
што і вуда. Вадзік трымаў у руках вудач-
кі, Сашка кіраваў лодкай. Гамолка.
0 Зматаць вудачкі — тое, што і зматаць
вуды (гл. зматаць). Папасціся (трапіць) на
вудачку гл. папасціся.
ВУДЖЗННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вудзіць.
ВУДЗІЛЬНА, -а, н. Частка вуды, спінінга
ў выглядзе тонкага гнуткага прута, да якога
прымацоўваецца лёска. Арэхавае, бамбукавае
вудзільна. Спінінгавае вудзільна. □ Ладымер
патрасае ў руцэ вуду, як бы спрабуе, ці гнут-
кае вудзільна. Чорны.
ВУДЗІЛЬНЫ, -ая, -ае. Які служыць для
вуджэння рыбы. Вудзільны рыштунак.
ВУДЗІЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто вудзіць
рыбу. Адсюль, з узгорка, Нэля бачыла далёка
ўнізе раку і мост, ля якога групамі стаялі
вудзільшчыкі. Лупсякоў.
ВУДЗІЦЦА, -дзіцца; незак. 1. Лавіцца на
вуду, спінінг. 3 раніцы рыба добра вудзілася.
2. Зал. да вудзіць.
ВУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., каго.
Лавіць вудай, спінінгам (рыбу). 3 вузкага,
адсечанага з кармы чаўна два хлапчукі ву-
дзілі [рыбу]. Савіцкі.
ВУЖ, вужа (і радзей) вўжа, м. 1. Адна з
неядавітых змей сямейства паўзуноў.
2. у знач. прысл. вўжам. Звіваючыся, выгі-
наючыся.
0 Выкручвацца вужбм гл. выкручвацца.
ВУЖАВІННЕ, -я, н. Скура змяі, скінутая
ў час лінькі.
ВУЖАКА, -і, ДМ -жацы, ж. 1. Разм. Агуль-
ная назва паўзуноў з доўгім гпуткім целам
без ног; змяя.
2. перан. Пра ліхога, каварнага чалавека.
Хіба ён [ляснічы] літасць сэрца мае? Ужо двух
у службу запрагае: Адзін на рыбу — той ў
адборку.. Няма на іх, вужак, паморку. Колас.
3. у знач. прысл. вужакай. Звіваючыся, вы-
гінаючыся. Рэчка Случ.. вужакай еыкручва-
лася паміж пералескаў. «Маладосць».
0 Віцца вужакай гл. віцца.
ВУЖАНЯ і ВУЖАНЁ, -няці; мн. -няты,
-нят; н. Дзіцяня вужа.
ВУЖАЧЫ, -ая, -ае. 1. Які належыць вужу,
вужакам, уласцівы ім. Вужачая скура. Вужа-
чы плаў.
2. перан. Ліхі, каварны.
ВУЖЛАК, -а, м. Разм. Нарост на целе. Пе-
расыпалі рукі Мазалёў вужлакі. Броўка.
ВУЖОУНІК, -у, м. Леса-лугавая травяні-
стая расліна сямейства вужоўнікавых.
ВУЖОЎНІКАВЫЯ, -ых, Сямейства папара-
цепадобных травяністых раслін, да якога ад-
носяцца вужоўнік, граздоўнік і іншыя.
ВУЖЫШЧА, -а, н. Тоўстая кручаная вя-
роўка, якой уціскаюць вазы (з сенам, снапа-
мі, бярвеннем і пад.). — То пачакай, я вяроў-
ку вазьму. Павяжам.—[Тамаш] забег у сені
і вярнуўся з вужышчам у руках. Чарнышэвіч..
ВУЗА, -ы, ж. Пчаліны клей; пропаліс.
ВУЗДЭЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж..
Прадмет збруі, які надзяваецца на галаву ка-
ню; аброць. Адзінарная, падвойная, сырамят-
ная вуздэчка. □ Па прыціхлай вуліцы правя-
лі за вуздэчку баявога каня. Хомчанка.
ВУЗДЭЧКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны.
да вуздэчкі.
ВУЗЕЛ *, -зла, м. 1. Месца, дзе звязаны
канцы чаго-н. або зацягнута пятля на чым-н.
Гальштук быў новы, бліскучы і слізкі, і ву-
зел атрымліваўся то вялікі, то малы, то кры-
вы. Шыцік.
2. перан. Складанае спляценне якіх-н. па-
дзей, збег акалічнасцей. Вузел супярэчнасцей.
Драматычны вузел п’есы. □ [Галена:]— Выг
здаецца, усе таксама ўблытаны ў гэтым вуз-
ле. Чорны.
3. Месца перакрыжавання, стыку чаго-н..
Чыгуначны вузел. □ Відно было з другога
паверха, як у адным месцы сыходзяцца ў ву-
зел палявыя дарогі. Чорны.
4. Сукупнасць размешчаных побач збуда-
ванняў, машын, механізмаў і пад., звязаных
паміж сабой. Энергетычны вузел. Радыётранс-
ляцыйны вузел. Вузел абароны. // Частка ма-
шын, механізмаў, якая з’яўляецца злучэннем
болып простых дэталей. Вузлы аўтамашыны.
5. Патоўшчаная частка сцябла з парасткамі
або лісцямі. Лісцявы вузел.
6. Від прычоскі з доўгіх валасоў, закруча-
ных на патыліцы. Аня Папова, трымаючы ў-
зубах шпількі, стаяла перад люстэркам і за-
колвала на патыліцы цяжкі вузел кос. Васі-
левіч.
7. Скапленне нервовых клетак. Нервовы ву-
зел. // Патаўшчэнне сасудаў; бугорчык на
скуры. Вузлы жыл.
8. Тое, што і клунак. Гаспадыня сама
еыбрала ўсё найлепшае, навязала ў настоль-
нік даволі вялікі вузел, прыладзіла яго сабе-
на плечы. Шамякін.
О Марскі вузел — агульная назва рознага
віду петляў і спосабаў звязвання тросаў.
Мёртвы вузел — асобы спосаб звязвання вя-
ровак. Санітарны вузел — памяшкапні, абста-
ляваныя для санітарна-гігіенічных мэт (ван-
ная, пральня, прыбіральня і пад.).
0 Гордзіеў вузел — пра заблытаныя абста-
віны, справы. Рассячы гордзіеў вузел гл..
рассячы.
ВУЗЕЛ2, -зла, м. Мера скорасці ходу суд-
наў, роўная 1,852 км у гадзіну.
ВУЗЁЛЬЧЫК, -а, м. Памянш. да вузел 1
(у 1, 6, 7 і 8 знач.); невялікі вузел. Паступова
вяроўка танчэла і заканчзалася тоненькім
пяньковым хвосцікам з дзесяткамі еузельчы-
каў. Колас. Шаркаючы чаравікамі аб пафар-
баваную падлогу, Параска таропка сабрала ў
вузельчык сякія-такія рэчы,.. пацалавала ўну-
каў і выйшла з дому. «Вожык».
ВУЗЁЦЬ, -ёе; незак. Станавіцца вузейшым.
Чырвоная паласа на захадзе ўсё вузела, апус-
каючыся за небасхіл. Шахавец.
ВУЗІЦЬ, вўжу, вўзіш, вўзіць; незак., што.
Рабіць больш вузкім, звужваць. Вузіць
штаны.
ВУЗКА... Першая частка складаных слоў,
якая ўжываецца ў значэннях слова в у з к і,
напрыклад: вузкаплечы, вузкаспецыяльны.
ВУЗКАВАТЫ, -ая, -ае. Недастатковы па
шырыпі. Вузкаваты рукаў. Вузкаваты праход.
ВУЗКАВЁДАМАСНЫ, -ая, -ае. Звязаны з
адным якім-н. ведамствам, з невялікай коль-
касцю ўстаноў, арганізацый. Ц перан. Які
дбае толькі аб вузкіх інтарэсах, не звяртаю-
чы ўвагі на стан агульнай справы. Вузкаведа-
масныя мэты.
ВУЗКАГОРЛЫ, -ая, -ае. 1. 3 вузкім горлам
(пра пасуду). Вузкагорлы гладыш.
2. 3 вузкім праходам, уваходам. Вузкагор-
лая йухта.
ВУЗКАГРУДЫ, -ая, -ае. 3 вузкімі, упалымі
грудзьмі.
ВУЗКАДЫЯЛЁКТНЫ, -ая, -ае. Які не вы-
ходзіць за межы дыялекта, не з’яўляецца зда-
быткам агульнанацыянальнай мовы. Вузкады-
ялектная лексіка.
ВУЗКАКАЛЁЙКА, -і, ДМ -лёйцы; Р мн.
-лёек; ж. Вузкакалейная чыгунка. [Вугаль]
падвозілі сюды на ваганетках па вузкакалей-
цы, якая ішла ад вугальнага склада. Лынь-
коў.
ВУЗКАКАЛЁЙНЫ, -ая, -ае. 3 вузкай рэй-
кавай каляёй. Вузкакалейная чыгунка. // Пры-
значаны для чыгунак з вузкай каляёй. Вуз-
какалейны вагон.
ВУЗКАЛІСТЫ, -ая, -ае. Які мае вузкае ліс-
це.
ВУЗКАЛОБЫ, -ая, -ае. 1. 3 вузкім, нізкім
ілбом.
2. перан. Разм. 3 абмежаванымі поглядамі;
недалёкі. Вузкалобы палітык.
ВУЗКАМЯСЦОВЫ, -ая, -ае. Пашыраны на
невялікай тэрыторыі. Вузкамясцовыя моўныя
з’явы.
ВУЗКАНАЦЫЯНАЛЬНЫ, -ая, -ае, Які не
мае інтэрнацьіянальнага зпачэння.
ВУЗКАНОСЫ, -ая, -ае. 1. 3 вузкім носам.
Вузканосае судна.
2. Разм. 3 вузкім наском, носікам (пра абу-
гак, пасудзіну і пад.). Вузканосыя чаравікі.
ВУЗКАПЛЁЧЫ, -ая, -ае. 3 вузкімі плячамі.
Вузкаплечы хлапчук.
ВУЗКАПЛЁНАЧНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для здымкі на вузкую плёнку. Вузкаплёначны
кінаапарат. // Зняты на такую плёнку. Вузка-
плёначны фільм.
ВУЗКАРАДКОВЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да сяўбы, пасеву сельскагаспадарчых
культур з паменшаным міжрадкоўем. Вузка-
радковая сяўба. Вузкарадковая сеялка.
ВУЗКАСПЕЦЫЯЛІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Які
мае вузкую спецыялізацыю. Вузкаспецыялі-
-заваная гаспадарка.
ВУЗКАСПЕЦЫЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Які ўжы-
ваецца, мае пашырэнпе ў адной якой-н. вуз-
кай спецыяльнасці. Вузкаспецыяльны тэрмін.
ВУЗКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вузкага (у
1—3 знач.).
ВУЗКАТВАРЫ, -ая, -ае. 3 вузкім тварам.
ВУЗКІ, -ая, -ае. 1. Які мае невялікую нра-
цягласць у папярочніку; проціл. шырокі. Між
палёў шырокіх, Як змяя якая, Цягнецца да-
рога, Вузкая, крывая. Колас. // 3 меншай шы-
рынёй, чым патрэбна, цесны. Вузкі праход.
Вузкія дзверы. □ ІІрайшоўшы праз вузкае
горла маста,.. паток пяхоты разыходзіцца ад
Нёмана веерам. Брыль. // Які аблягае, нешы-
рокі (пра адзежу, абутак). Вузкі світэр.
2. перан. Які ахоплівае нямногае, нямногіх;
нешматлікі. Вузкае кола спецыялістаў. Вуз-
кая нарада. Вузкі асартымент. // Звязаны з
якой-н. абмежаванай сферай дзейнасці. Вуз-
кі спецыяліст. □ [Камандзір:]—Працуйце
ўрачом. Набывайце практычныя навыкі ў
якой-небудзь вузкай галіне. Алешка.
3. перан. 3 абмежаванымі поглядамі, інта-
рэсамі; недалёкі. Вузкі кругагляд. Вузкі прак-
тыцызм. □ Калі ж сказаць праўду, то.. [Мі-
халь] ведаў работу толькі свайго аддзела і быў
чалавек вузкі. Скрыган.
4. Які вымаўляецца пры нешырокім рас-
крыцці рота (пра галосныя гукі).
0 Вузкае месца гл. месца.
ВУЗЛАВАТАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вузла-
ватага.
ВУЗЛАВАТЫ, -ая, -ае. 1. Які мае вузлы.
Пастушок бег па вуліцы і паляскеаў еузлава-
таю пугаю. Чорны.
2. Які мае патаўшчэнні, бугры, наросты.
Вузлаватыя вены. Вузлаватыя карані. Вузла-
ватыя пальцы. □ Каля іх [танкаў] паўкругам
еысіліся каржакаватыя дубы, раскінуўшы
ўгары вузлаватае галлё. Мележ.
3. перан. Заблытаны, складаны.— Не хачу
я, каб ты ішоў па маёй еузлаватай сцежцы.
Кулакоўскі.
ВУЗЛАВЫ, -ая, -бе. 1. Які з’яўляецца мес-
цам перакрыжавання, злучэння чаго-н. Вуз-
лавая чыгуначная станцыя.
2. перан. Асноўны, галоўны, самы істотны.
Вузлавое пытанне. Вузлавы пункт супярэч-
насцей.
3. Спец. Які ажыццяўляецца комшіексна.
Вузлавы метад рамонту машын.
О Вузлавое пісьмо гл. пісьмо.
ВУЗЛАВЯЗАЛЬНІК, -а, м. Спец. У тэк-
стыльнай вытворчасці — прыстасаванне, пры
дапамозе якога звязваюцца канцы нітак на
месцы разрыву. Аўтаматычны вузлавязальнік.
ВУЗЛАВЯЗАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да вязання вузлоў.
ВУЗЫ, -аў; адз. няма. Тое, што аб’ядноў-
вае, звязвае, стварае ўнутраную сувязь, адзін-
ства. Вузы братэрства.
0 Звязаць сябе вузамі Гіменея гл. звязаць.
ВУЛАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Маленькая вузкая вуліца. Вузкая пясчаная
еулачка.. вяла ў сярядзіну мястэчка. Колас.
ВУЛЕЙ, вўлея і вулля; мн. вуллі, -ёў; м.
Спецыяльная скрыня невялікіх памераў або
выдзеўбаная калода для пчол. Рамачны ву-
лей. □ ІІа гэтых дубах палешукі-бортнікі ра-
білі цэлыя пчольнікі, зацягваючы туды па
дзесятку вуллёў. Колас.
ВУЛІЦА, -ы, ж. 1. Два рады дамоў і пра-
стора паміж імі для праходу і праезду, а
таксама сама гэта прастора. Мястэчка малое:
ад незабрукаванай плошчы разыходзіцца
шэсць вуліц. Брыль. ІІа доўгай, абсаджанай
старымі таполямі вуліцы было ціха і бязлюд-
на. В. Вольскі. // перан. Жыхары гэтых да-
моў. На пажар збеглася ўся вуліца.
2. Месца пад адкрытым небам у процілег-
ласць памяшканню. [Алена:]— На вуліцы та-
кая відната, людзі з работы яшчэ не прый-
шлі, а ты ўжо святло запаліў. Мележ.
3. перан. Асяроддзе, якое сваёй некультур-
насцю, нявыхаванасцю дрэнна ўплывае на ка-
го-н. Уплыў вуліцы.
0 Будзе і на нашай вуліцы свята гл. свя-
та. Выкінуць на вуліцу каго гл. выкінуць.
Зялёная вуліца — прапускаць без затрымак,
па-за ўсякай чаргою.
ВУЛІЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які адносіцца да ву-
ліцы, знаходзіцца на вуліцы. Вулічныя тра-
туары. Вулічны рэпрадуктар, ліхтар. □ Зося
і Міхалка селі на вулічны камень, не ведаю-
чы, куды падацца. Чорны. // Які адбываецца
на вуліцы. Вулічныя гульні. // Які выходзіць,
вядзе на вуліцу. Вулічныя еароты. Вулічнае
акно.
2. Які праводзіць болыную частку свайго
часу на вуліцы; беспрытульны. Вулічныя
хлапчукі.
3. Уласцівы быту вуліцы (у 3 знач.); вуль-
гарны. Вулічная мянушка. Вулічная лаянка.
ВУЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж. Разм.
Тое, што і вулачка. Двухкеатэрны драў-
ляны домік.. стаяў на рагу далёкіх ад цэнтра
горада ціхіх вулак. Хадкевіч.
ВУЛКАН, -а, м. Гара з кратарам на вяр-
шыні, праз які час ад часу вывяргаюцца лава,
агонь, попел. Патухлы вулкан. Гразевы вул-
кан.
[Ад лац. упісаппз — агонь, полымя.]
ВУЛКАНАГЁННЫ, -ая, -ае. Спец. Які мае
вулканічнае паходжанне. Вулканагеннае
шкло.
ВУЛКАНАЛАГІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вулканалогіі.
ВУЛКАНАЛОГІЯ, -і, ж. Навука, якая зай-
маецца вывучэннем вулканічных з’яў.
ВУЛКАНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вулканізаваць.
ВУЛКАНІЗАВАЦЦА, -зўецца; незак. Зал.
да вулканізаваць.
ВЎЛКАНІЗАВАЦЬ, -зўю, -зўепі, -зўе; не-
зак., што. Рабіць вулканізацыю.
ВУЛКАНІЗАТАР, -а, м. 1. Той, хто займа-
ецца вулканізацыяй.
2. Рэчыва, якое ў злучэнні з каўчуком утва-
рае гуму.
ВУЛКАНІЗАЦБІЙНЬІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вулканізацыі. Ву лканізацыйны аг-
рэгат.
ВУЛКАНІЗАЦЫЯ, -і, ж. Хімічная апрацоў-
ка матэрыялаў для таго, каб надаць ім пруг-
касць, трываласць і пад. у.тасцівасці.
ВЎЛКАНІЗМ, -у, м. Сукупнасць з’яў, звя-
заных з рухам магмы.
ВУЛКАНІТ, -у, М -ніце, м. Горная парода
вулканічнага паходжання.
ВУЛКАНІЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вулкана, вулканізму. Вулканічны попел.
Вулканічныя з’явы.
ВУЛКАНОЛАГ, -а, м. Спецыяліст у галіне
вулканалогіі.
ВУЛЛЁВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вглля. Вуллёвая рама.
ВУЛЬГАРНАСЦЬ, -і, ж. Пошласць, гру-
басць.
ВЎЛЬГАРНЫ, -ая, -ае. 1. Пошлы, непры-
стойны, грубы. Вульгарны танец. Вульгарны
выраз.
2. Спрошчаны да крайяасці, да скажэння
сэнсу. Вульгарны матэрыялізм. Ві/льгаркы
сацыялагізм.. сд — Мастацтва не можа цяр-
пець вульгарнай просталінейнасці,— сказаў..
[мастак] прыяцелю і ступіў крок наперад, да-
ючы зразумець, што галоўнае сказана ім.
Скрыган.
[Ад лац. уці^агіз — агульнанародны.]
ВЎЛЬГАРЫЗАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад вульгарызаваць.
ВУЛЬГАРЫЗАВАЦЦА, -зўецца; зак. і не-
зак. 1. Стаць (станавіцца) вульгарным (у 2
знач.).
2. толькі незак. Зал. да вульгарызаваць.
ВУЛЬГАРЫЗАВАЦЬ, -зўю, -зўеш, -зўе;
зак. і незак., што. Падаць (падаваць) у гру-
ба спрошчаным, скажоным выглядзе.
ВУЛЬГАРЫЗАТАР, -а, м. Той, хто вульга-
рызуе што-н. Вульгарызатары ад літаратуры.
ВУЛЬГАРЫЗАТАРСКІ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да вульгарызатарства. Вульгарызатар-
ская крытыка. Памылкі вульгарызатарскага
характару.
ВУЛЬГАРЫЗАТАРСТВА, -а, н. Вульгары-
зацыя чаго-н.
ВУЛЬГАРЫЗАЦЫЯ, -і, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. вульгарызаваць.
ВУЛЬГАРЫЗМ, -а, м. Грубае, вульгарнае
слова ці выраз, ужыты ў літаратурнай мове.
ВУЛЬФЕНІТ, -у, М -ніце, м. Жоўтая руда
крышталічнай будовы, якая змяшчае ў сабе
свінец і малібдэн.
ВУНДЭРКІНД, -а, М -дзе, м. Дзіця з над-
звычайнымі для свайго ўзросту здольнасцямі.
[Ад ням. У/шмІеткіпй — цуд-дзіця.]
ВУНЬ, часціца. 1. указальная. Ужываецца
для ўдакладнення месца ці месцазнаходжан-
ня каго-, чаго-н. Вунь там, каля тых дубоў.
Вунь дзе 'ён вынырнуў. А вунь, што гэта за
дрэва? □ Вунь дзе ён, наш «саманны завод»,
каля самай дарогі, у глінішчах. Брыль.
2. вылучальная. Вылучае або падкрэслівае
значэнне таго ці іншага слова ў сказе. Глядзі,
еочы еунь у іх зусім зліпаюцца. Вунь і ня-
даўна іх бачылі на вуліцы. □ I ці не Яноль
толькі выглядае гэта вунь там з-за елкі? Ко-
лас. [Гэкля:] — На дварэ ўжо восень, лісты
вунь асыпаюцца. Краўчанка.
3. узмацняльная. У спалучэнні з займенні-
камі ўказвае на меру або ступень якасці ча-
го-н. Вунь глядзіце, колькі каменняў выбралі.
Бядуля. [Дзямід:]— Вунь след які глыбокі ды
шырокі. В. Вольскі.
4. у знач. прысл. У тым месцы, не тут.
Вунь відаць вёска. □ Стой! Здаецца, вунь
зірнула, Як бы зорка, як бы сонца! Ах, не
тое!.. Адвярнула!.. Гэта шышка на сасонцы.
Купала.
0 Вунь (яно) што! Вунь (яно) як! — вокліч
для выказу здзіўлення.
ВУПРАЖ, -ы, ж. 1. Рыштунак для запрэж-
кі коней і іншай рабочап жывёлы. Лось асця-
рожны і баязлівы, але ў няволі хутка прыру-
чаецца і можа хадзіць у еупражы. Прырода
Беларусі.
2. Спец. Счэпнае прыстасаванне ў вагонах.
ВУПРАЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вупражы. Вупражны рыштунак.
ВУРКАТАНІІЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-'
ле знач. дзеясл. вуркатаць, а таксама гукі
гэтага дзеяння.
ВУРКАТАЦЬ, -кбча; незак. Разм. Утвараць
аднастайныя пералівістыя гукі; глуха грука-
тгвд». Імжыў цёплы йожЭжьгк, шапацелі да-
спелыя аўсы, а недзе на захадзе еуркатаў.
гром. Грахоўскі. Вуркаталі машыны, гаманілі
людзі, і снежны пыл курыўся над дарогай.
Асіпенка.
ВУРКАТЛІВЫ, -ая, -ае. 1. Які раскаціста
гучыць, глуха грукоча. Вуркатлівы гром.
2. Які любіць павуркатаць; бурклівы. Вяс-
на была няўстойлівая, халодная, як злая, вур-
катлівая свякруха. Навуменка.
ВУРЧАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вурчаць.
ВУРЧАЦЬ, -чў, -чыш, -чыць; незак. Тое,
што і бурчаць (у 1 знач.). Праз момант
чутно, як.. [сабакі] злосна і нездаволена вур-
чаць. Лупсякоў. Навокал стаяла цішыня, толь-
кі над галавой вурчаў, аддаляючыся, самалёт.
Няхай.
ВУС гл. вусы.
ВУСАНОГІЯ, -іх. Атрад ніжэйшых марскіх
ракападобных жывёл.
ВУСАТЫ, -ая, -ае. 1. Які мае вусы, вусікі;
з доўгімі або густымі вусамі. Вусаты чалавек.
Вусаты кот. □ Аб шкло біўся аксамітнымі
крыламі вялікі вусаты матыль. Б. Стральцоў.
Вусаты, увесь у пыле, машыніст абвясціў пе-
рапынак. Хадкевіч. / у знач. наз. вусаты,
-ага, м. Разм.— Аддай мне птушку!—насту-
паў вусаты на бялявага. Арабей. // 3 вусікамі,
асцюкамі (пра расліны). ПІапочуць вусатыя,
нахіленыя да самай зямлі каласы жытоў і
пшаніцы. Гамолка.
2. Састаўная частка назваў некаторых жы-
вёл. Вусаты кіт.
ВУСАЧ, -а, м. 1. Разм. Чалавек з вусамі
(звычайна доўгімі або густымі). 3 натоўпу
выскачыў вусач і пусціўся ўпрысядкі, а по-
тым закружыўся ваўчком. Гурскі.
2. Рыба сямейства карпавых; мірон.
3. Тое, што і дрывасек (у 2 знач.).
Большасць вусачоў — шкоднікі лесу.
ВУСЕНЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вусеня.
ВУСЕНЬ, -я, м. Лічынка матыля, падобная
на чарвяка. Аднойчы.. [Ксеня] знайшла на
яблыні вусеня, страшэнна перапужалася. Дуб-
роўскі. / у знач. зб. Вусень пааб’ядаў вясною
лісце ў садзе. Чорны.
ВУСІКІ, -аў; адз. вўсік, -а, м. 1. Памянш-
ласк. да вусы (у 1, 2 знач.); маленькія вусы.
Собіч не любіў гэтага чалавека, вяртлявага,
цыбатага, быстравокага, з тоненькімі модны-
мі вусікамі. Скрыган.
2. Ніткападобныя атожылкі на сцябле нека-
торых паўзучых раслін, якімі яны прымацоў-
ваюцца да іншых прадметаў. У прыбудоўцы-
сенцах гаспадарыць адзін толькі неспакойны
вецер,.. пакалыхваючы дзікі вінаград, што
моцна ўчапіўся за тонкія дошкі, за кроквы,
пераплёўшы іх сваімі цапкімі вусікамі. Ко-
лас.
3. Членістыя прыдаткі на галаве ў члені-
станогіх жывёл.
4. Спец. Доўгія тонкія выступы якой-н. дэ-
талі, прыстасавання ў выглядзе спружынак,
дроцікаў. [Язэп] захапіў рукой жыта і раптам
убачыў міну і два драцяныя вусікі, што тыр-
чалі ў розныя бакі. Асіпенка.
ВУСНАПАЭТЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае да-
чыненне да вуснай народна-паэтычнай твор-
часці.
ВУСНЫ ’, -аў; адз. няма. Губы, рот. Тон-
кія замкнёныя вусны рабілі твар дзяўчыны
разам з тым і крыху строгім і сур’ёзным. Ко-
лас. Святлелі твары ў людзей, што сустрака-
лі.. [чараду машын], слоеы радасці вырывалі-
ся з вуснаў. Хадкевіч.
0 3 вуснаў у вусны — распаўсюджвацца
шляхам перадачы жывым словам, не пісьмова
і без дапамогі іншых сродкаў. Чуць з трэціх
вуснаў гл. чуць.
ВУСНЫ2, -ая, -ае. Які вымаўляецца, не
пісьмовы. Вусны пераказ. Вусная мова. // Не
замацаваны пісьмова. Вусная народная твор-
часць.
ВУСТРЫЦА, -ы, ж. Марскі малюск сямей-
ства двухстворкавых, прыдатны да яды. I ву-
стрыцы, і рабчыкі сцюарды ўжо нясуць. Пан-
чанка.
ВУСТРЫЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вустрыцы. // Звязаны з развядзеннем і
здабычай вустрыц. Вустрычны промысел.
ВУСЦЕ, -я, н. 1. Месца ўпадзення ракі (у
мора, возера); участак ніжняга цячэння ракі.
2. Выхадная адтуліна чаго-н., выхад. Вусце
ствала шахты. □ Удеух з Андрэем неслі яны
сетку на бераг, трымаючы вусцем угору, і,
толькі адышоўшыся далей ад вады, перавяр-
нулі яе кулём на дол. Колас.
ВУСЦЕВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вусця (у 1 знач.). Вусцевая мель.
ВУСЦЕЙКА, -а, н. Невялічкая адтуліна на
лістах і сцяблах раслін для газаабмену і вы-
парэння.
ВУСЦІЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Подсцілка з тонкай скуры, кардону, палатна
ў абутку, да якой прымацоўваецца падэшва.
Я сапраўды баяўся падымаць ногі, каб не па-
казаць пратаптаных да вусцілкі чаравікаў.
Лужанін.
ВУСЦІЛКАВЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
вусцілак. Вусцілкавая скура. Вусцілкавы кар-
дон.
вусціпі, -у, м. Абл. Вусцішнасць. Галод-
ныя каровы гвалтам Будзілі вусціш веснавы.
Глебка.
ВУСЦІШНА. Разм. 1. Прысл. да вусцішны.
Лёгкі ранішні ветрык калыхаў загоны жыта,..
і яно ільснілася, выгіналася і роўна, вусціш-
на гуло. Сачанка.
2. безас. у знач. вык. Страшна, жудасна.
[Стары:] — 1 да таго стала вусцішна, апанаваў
такі жах, што і выказаць вам нельга. Паль-
чэўскі. Пасля гэтых успамінаў, цікавых, але
звычайных, ідуць такія, ад якіх ажно неяк..
вусцішна. Брыль.
ВУСЦІШНАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
вусцішнага; цішыня, спакой. Лес поўніўся та-
кой вусцішнасцю, што хацелася, як малому,
дурасліва паваліцца ў снег ці закрычаць на
ўвесь свет! Мележ.
ВУСЦІШНЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Ціхі, спа-
койны. Апейка, едучы маўклівым, вусцішным
лесам, доўга і радасна думаў. Мележ.
2. Страшны, жудасны. Вусцішная паны-
ласць стаяла ў хаце. Марціновіч.
ВУСЫ, -бў; адз. вус, -а, м. 1. Валасяное по-
крыва над верхняй губою (у мужчын). Дзед
Мірон закурвае люльку і з-пад парыжэлых ву-
соў выпускае кольцы дыму. Даніленка.
2. Шчаціністыя валасы па баках верхняй
губы ў некаторых жывёл.
3. Тое, што і вусікі (у 2 знач.).
4. Тое, што і вусікі (уЗ знач.).
О Кітовы вус — гнуткія, пругкія рагавыя'
пласціны на верхняй сківіцы кіта, якія вы-
карыстоўваюцца для дробных вырабаў: кар-
сетаў, шчотак і пад.
0 I ў вус (сабе) не дзьме гл. дзьмуць. Ма-
таць (сабе) на вус гл. матаць *. Пасмейвацца
ў вусы гл. пасмейвацца. Самі з вусамі гл. сам.
ВУТКА і, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. Фаль-
шывая сенсацыйная чутка. Газетная еутка.
ВУТКА 2, -і, ДМ -тцы, Р мн. -так; ж. Пасу-
дзіна з доўгім носам, якая падаецца ляжачым
хворым мужчынам для мачы.
ВУХ, еыкл. 1. Выказвае пачуццё здзіўлен-
ня, захаплення і пад. перад сілай, велічынёй,
незвычайнасцю чаго-н.— Метраў, напэўна,
сто! — Ды, глядзі, усе трыста...— Вух ты! Ні-
еоднага дрэеа такога няма. От бы пабачыць!
Ракітны.
2. Ужываецца як гукаперайманне для пера-
дачы моцпага і глухога гуку ад удару, выстра-
лу і пад. У тым баку былі пачуліся еыбухі,
як таўклі ўсё роўна дзе ў ступе: еух-еух,
еух-еух... Пташнікаў.
ВУХА, -а; мн. вўшы, вушэй; «. 1. Орган
слыху і раўнавагі ў пазваночных жывёл і ча-
лавека. Сярэдняе еуха. Унутранае еуха. Чуў
сеаімі вушамі. □ Стары аглядаецца па баках,
прыслухоўеаецца то адным еухам, то другім...
Бядуля.
2. Знадворная, вонкавая частка гэтага орга-
на ў форме ракавіны вакол вушной адтуліны.
Адмарозіць вушы. Доўгія еушы.
3. Разм. Слых. Чуткае еуха.
4. часцей мн. Бакавая адкідная частка шап-
кі, якая закрывае вушную ракавіну.
5. Прыстасаванне ў розных прадметах для
болып зручнага карыстання (пад’ёму, вешан-
ня, пераноскі і інш.). Вуха ў збане. Вушы
цэбра.
0 Адным вухам (краем вуха) чуць гл. чуць.
Вуха (вушы) рэжа (дзярэ) гл. рэзаць. Вухам
не варухнуць гл. варухнуць. Вушы аб’есці; з
вушамі аб’есці гл. аб’есці. Вушы вянуць —
праціўна, не хочацца слухаць што-н. Вушы
затыкаць гл. затыкацьГалава і два вухі
гл. галава. Да вушэй — пра шырокук| ўсмеш-
ку. Дайсці да чыіх вушэй гл. дайсці. (Есць),
аж за вушамі трашчыць гл. трашчаць. За ву-
шы не адцягнеш гл. адцягнуць. За вушы
цягнуць каго гл. цягнуць. 3 вуха на вуха; з
вуха ў вуха — шэптам, пад сакрэтам сказаць
што-н. 3-за вуха біць гл. біць. I вухам не
весці гл. весці. I сцены вушы маюць гл.
сцяна. Лавіць вухам гл. лавіць. Мець вушы
гл. мець. Мець свае вочы і вушы гл. мець.
Мядзведзь на вуха наступіў гл. мядзведзь.
Навастрыць вушы гл. навастрыць. На вуха
(гаварыць, шаптаць, сказаць і пад.) — гава-
рыць ціха, наблізіўшыся да вуха субяседні-
ка. Над самым вухам (крычаць, шумець, раз-
давацца і пад.) — блізка, у непасрэднай бліз-
касці. Накруціць вушы гл. накруціць. На
свае (уласныя) вушы чуць гл. чуць. Наста-
віць (натапырыць) вушы гл. наставіць. Не
верыць сваім вушам гл. верыць. Не ўбачыць
як сваіх вушэй каго-чаго гл. убачыць. Ні ву-
ха, ні рыла — зусім нічога не разумець.
Па (самыя) вушы — вельмі глыбока, многа,
моцна; поўнасцю. Седас па вушы ўеайшоў
у справу. Чорны. [Антось:] — Дома работы
па еушы: трэба араць, сеяць. С. Александро-
віч. Прапусціць міма вушэй гл. прапусціць.
Пратрубіць (пракрычаць) вушы каму гл. пра-
трубіць. Развесіць (распусціць) вушы гл. раз-
весіць. Стаяць у вушах гл. стаяць. Стрыгчы
вушамі гл. стрыгчы. Трымаць вуха востра гл.
трымаць. Тугаваты на вуха, тугі на вуха гл.
тугі. Увесці ў вушы каму гл. увесці. Уграз-
нуць па вушы ў чым гл. угразнуць. Улавіць
вухам гл. улавіць. Хоць (ты) вушы затыкай
гл. затыкаць *. Хоць ты ў вуха кладзі гл.
класці. Як злавіць вухам гл. злавіць. Як у
вуху — зацішна, цёпла.
ВУХАВЁРТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Насякомае з атрада прамакрылых.
ВУХАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вухаць.
ВУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Тое, што і
в у х к а ц ь.
ВУХКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вухкаць — вухнуць.
ВУХКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вух-
нуць.
ВУХІІАЛЬ, -я, м. Плоскі цвік, якім прыбі-
ваюць цадковы.
[Ад ням. Нпіпа^еі.]
ВУХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Усклік-
нуць «вух», выказваючы здзіўленне, захап-
ленне. I/ Абазвацца падобным гукам (пра не-
каторых птушак). Саеа і еухнула, сабраўшы
дух: «Ку-га, ку-га, еух-вух!» Дубоўка.
2. Тое, што і бухнуць1 (у 1 знач.). За
Дзвіною глуха еухнуў гром. Савіцкі. Аднекуль
з дарогі вухнуў лёгкі мінамёт. Няхай.
ВУЧАНІЦА, -ы, ж. Жан. да вучань.
ВУЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
вучыць.
2. у знач. прым. Адукаваны. Яна вучаная,
і я ніяк не падыходзіў да яе. Асіпенка.
ВУЧАНЬ, -чня, м. 1. Навучэнец пачатковап
або сярэдняй навучальнай установы. Вучань
восьмага класа. Вучань рамеснага еучылішча.
2. Той, хто вывучае што-н. пад кіраўніц-
твам каго-н., знаходзіцца на прафесійнай вы-
вучцы. Вучань токара. // перан. Той, хто не
дасягнуў яшчэ майстэрства ў якой-н. справе.
3. Паслядоўнік, прыхільнік якога-н. вучэн-
ня, поглядаў, дзейнасці. Пляханаў з гонарам
назыеаў сябе еучнем Маркса і Энгельса.
«Весці».
ВУЧКОМ, -а, м. Выбраны вучнёўскі камі-
тэт (у савецкай школе 30-х гг.). Пасяджэнне
еучкома. Сход адкрыў старшыня вучкома.
ВУЧНЁУСКІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да вучня (у 1, 2 знач.). Вучнёўскія арганіза-
цыі. Вучнёўскі гурток. □ Аднойчы ўвечары ў
зямлянку камандзіра ўваліўся Тодар Шалюта
і разгарнуў на стале Шлыка лісток з вучнёў-
скага сшытка. Дуброўскі. // Такі, як у вучня,
уласцівы яму. Вучнёўскі почырк.
2. Які належыць да асяроддзя вучняў. Вуч-
нёўская моладзь.
3. перан. Несамастойны, недасканалы. Ран-
нія вершы 3. Бядулі — гэта першыя паэтыч-
ныя практыкаванні, вучнёўскія спробы пяра.
Каваленка.
ВУЧНЁУСТВА, -а, «. 1. Стан, становішча
вучня (у 1, 2 знач.). Няхай [дзеці] прывыка-
юць да школы, асвойваюцца з вучнёўствам,
паволі ўцягваюцца ў сваё ноеае жыццё. Ко-
лас.
2. зб. Разм. Вучні, навучэнцы.
3. перан. Несамастойнасць, недасканаласць.
Шмат на якіх вершах маладых маіх тавары-
шаў ляжыць адбітак паспешлівасці, вучнёў-
ства. Лужанін.
ВУЧОБА, -ы, ж. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вучыцца; навучанне, вучэнне; заняткі.
ВУЧОНАСЦЬ, -і, ж. Валоданне вялікімі ве-
дамі; высокая адукаванасць. Чалавек вялікай
вучонасці. □ — Нам з.. вучонасці \Леванка\,
хлеба не есці! — сядлаючы белакапытага каня,
прамовіў Кастрыца. Стаховіч.
ВУЧОНЫ, -ая, -ае. 1. Які набыў спецыяль-
ную падрыхтоўку ў галіне якіх-н. ведаў. Ву-
чоны садавод. // Разм. Пісьменны, адукаваны.
Вучоны чалавек. □ [Тата:\ — Тут, у школе,
народ вучоны, займаецца сур’ёзнай справай.
Брыль. // Разм. Дрэсіраваны (пра жывёл).
Вучоны мядзведзь. □ Вучоны сабака, які быў
у следчых людзей, увесь час нюхаў дарогу ад
аграбленага банка. Чорны. // Які атрымаў
урок, прыдбаў вопыт у чым-н.
2. у знач. наз. вучбны, -ага, м. Кваліфікава-
ны спецыяліст у якой-н. галіне навукі; дас-
ледчык. Малады вучоны. Выдатны вучоны. □
Міхась Рамановіч скончыў і пажадаў вучо-
ным далейшых поспехаў. Паслядовіч.
3. Які мае адносіны да навукі, звязаны з
навукай. Вучонае званне. Вучоная ступень.
Вучоны савет.
ВУЧБІЛППЧА, -а, н. Сярэдняя спецыяль-
ная навучальная ўстанова. Педагагічнае, вы-
шэйшае тэхнічнае, рамеснае вучылішча. Ц
Навучальная ўстанова, школа ў царскай Ра-
сіі. Народнае вучылішча.
О Рэальнае вучылішча — сярэдняя наву-
чальная ўстанова ў дарэвалюцыйнай Расіі, у
якой выкладаліся пераважна прыродазнаў-
чыя і дакладныя навукі.
ВУЧЫЛІІПЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да вучылішча.
ВУЧЫЦЦА, вучўся, вўчышся, вўчыцца;
незак. 1. Засвойваць, набываць якія-н. веды,
навыкі, звычкі. Вучыцца грамаце. Вучыцца
іграць па нотах. Вучыцца майстэрству. □ Ву-
чылася Наташа ўвесь час выдатна і выкон-
вала ўсё, што гаварылі насто.ўнікі. Шамякін.
На дубе са зламанай вершалінай, у еялікім
гняздзе, вучыліся лятаць бусляняты. Данілен-
ка. // Быць вучнем, студэнтам навучальнай
установы. Вучыцца ў 9 класе сярэдняй школы.
Вучыцца на 3 курсе інстытута. □ На другі
дзень у школе былі ўсе дзеці, якія павінны
былі вучыцца. Шамякін.
2. за каго, на каго. Разм. Набываць якую-н.
прафесію, спецыяльнасць у працэсе вучобы.
Вучыцца за слесара. Вучыцца на агранома.
□ [Маці:\—-Так я і стала бухгалтарам, хоць
пры іншых умовах магла б вучыцца за інжы-
нера ці агранома. Гаўрылкін.
3. безас. Разм. Пра ўмовы вучобы, навучан-
ня. [Антось:\ — Скажу толькі, што я сваім
дзецям не вораг і хацеў бы, каб ім жылося і
вучылася, як найлепш. Васілевіч.
ВУЧЫЦЬ, вучў, вўчыш, вўчыць; незак.
1. каго. Перадаваць каму-н. веды,. навыкі,
звычкі. Вучыць дзяцей чытаць і пісаць. Ву-
чыць сына плаваць. Вучыць гаспадарыць. □
Саўка вучыць Фільку закідваць блешню.
Жычка. Ц без дап. Быць настаўнікам, праца-
ваць у школе.
2. што. Вывучаць, засвойваць, запамінаць.
Вучыць урок. Вучыць верш на памяць. □
[Дзядзька Антось:\ — Нясі, Косцік, кнігу,бу-
дзем вучыць літары. С. Александровіч.
3. каго. Навучаць, настаўляць; выхоўваць.
Вучыць шанаваць старэйшых. □ —Не чапай-
ся ты з імі, няхай іх,— вучыла Зося свайго
хлопца. Брыль. [Ь’гнке.'] — Вучы ты дзяцей
так, каб яны ўжо з маленства ненавГдзелі
вайну і тых, хто яе жадае. Шамякін. // Разм.
Караць, біць. [Ядро.гь;] — Знаць, табе не змаг-
ла маці розуму даць, Мала бацька вучыў пу-
гаўём. Танк.
4. каго. Даваць адукацыю, магчымасць на-
быць прафесію. Вучыць сыноў у інстытуце.
5. з дадан. сказам. Абгрунтоўваць, раз-
віваць якую-н. тэорыю, думку, погляд і пад.
Марксізм-ленінізм еучыць, што свядомасць
чалавека ёсць прадукт яго грамадскага
жыцця.
ВУЧЭБНЬІ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
вучобы, з’яўляецца вучобай. Вучэбныя занят-
кі. Вучэбны працэс. // Прызначаны для пра-
вядзення вучобы, заняткаў. Вучэбны корпус.
Вучэбны фільм. Вучэбны самалёт.
2. Які мае на мэпе падрыхтоўку; трэніро-
вачны. Вучэбны полк, збор. Вучэбная страль-
ба.
3. Звязаны з арганізацыяй працэсу наву-
чання, навучальны. Вучэбныя планы, праг-
рамы.
ВУЧ9ННЕ, -я, н. 1. Авалодванне ведамі,
навыкамі, уменнем. Паўтарэнне — маці вучэн-
ня. Прыказка. // Вучоба, заняткі. [Люба:\ —
Змалку, з першага ж году вучэння, я меруся
стаць за настаўніцу. Мурашка. Васіль адкры-
та ўсім казаў, што Галя яму падабаецца і што,
як толькі яна скончыць вучэнне, яны пажэ-
няцца. Васілевіч. // звычайна мн. (вучэнні,
-яў). Трэніровачныя заняткі вайсковых пад-
раздзяленняў. Летнія, начныя вучэнні. □
Маёр цэліўся з парабелума. Цэліўся спакой-
на, паволі, як на вучэнні. Лынькоў.
2. Тэорыя якой-н. галіны ведаў. Вучэнне аб
дыктатуры пралетарыяту. Вучэнне аб функ-
цыях нервовай сістэмы. // Сістэма асноўных
палажэнняў, поглядаў (вучоных, мысліце-
ляў). Марксісцка-ленінскае вучэнне. Вучэнне
Дарвіна.
ВУПІАК, -а, м. Бакавы брус у дзвярной
асадзе. На парозе, трымаючыся за клямку і
вушак, стаяла Алена. Сіўцоў.
ВУІПАНКА, -і ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Шапка з вушамі [гл. вуха ў 4 знач.). [То.ія]
палажыў свой чамадан на паліцу, расшпіліў
паліто, зняў вушанку і сеў. Брыль.
ВУШАСТЫ, -ая, -ае. 3 вялікімі вушамі. Усё
ціха. Дзесь блізютка Прамільгнуў кажан ву-
шасты. Колас.
ВУПІАТЫ, -ая, -ае. Тое, што і в у ш а с т ы.
Андрэя Крушына ведаў яшчэ вушатым гім-
назісцікам у форменнай аксамітнай шапцы
Віленскай беларускай гімназіі. Брыль.
ВУШКА, -а; Р мн. -шак; н. 1. Памянш-
ласк. да вуха (у 2 знач.); маленькае вуха.
2. Тое, што і вуха (у 5 знач.). Каваль
падняў звон за вушка і ўдарыў па ім каме-
нем. Ваданосаў.
3. пераважна мн. (вўшкі, -шак). Петлі ў
абутку для замацавання яго на назе або на-
цягвання. Ад лапцей засталіся адны аборы і
некалькі вушак. Якімовіч. [Тамашовы\ боты..
былі звязаны разам за вушкі і перакінуты на
плячах. Бядуля.
4. Дзірачка для ніткі ў іголцы.
5. пераважна мн. (вўшкі, -шак). Страва,
зробленая з кавалачкаў цеста з угорнутым
у іх тварагом, грыбамі і пад.
0 За вушка ды на сонейка — выкрыць,
прыцягнуць да адказнасці каго-н. [Левановіч:]
А мы яго зараз за вушка ды на сонейка. Кра-
піва.
ВУІПШК, -а, м. Разм. Урач, які лечыць
хваробы вуха.
ВУІПНБІ, -ая, -бе. Які мае адносіны да ву-
ха (у 1, 2 знач.). Вушная ракавіна. Вушныя
хваробы. // Які спецыялізуецца на лячэнні
хвароб вуха. Вушны ўрач.
ВУПІЫ гл. вуха.
ВЫ, вас, вам, вас, вамі, аб вас; адз. ты;
займ. асаб. 2 ас. мн. Ужываецца пры звароце
да некалькіх асоб, а таксама як форма ветлі-
вага звароту да адной асобы.
0 Быць з кім на вы гл. быць.
ВЫ... прыстаўка. Надае слову значэнне:
1) рух знутры, сярэдзіны чаго-н., напрыклад:
выбегчы, выехаць; 2) закончанасць або за-
вершанасць дзеяння, напрыклад: выкасіць,
вылавіць; 3) дасягненне чаго-н. пры дапамо-
зе дзеяння, напрыклад: выслужыць, выгля-
дзець; 4) здабыванпе, выманне з сярэдзіны
часткі прадмета або аднаго прадмета з дру-
гога, напрыклад: вывінціць, выняць; 5) у спа-
лучэнні з часціцай -ся (-ца, -цца) перадае
поўную вычарпанасць дзеяння, напрыклад:
вылежацца, выспацца.
ВЬ'ІАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выараць.
ВЫАРАЦЦА, -арацца; зак. Аказацца выкі-
нутым наверх пры ворыве.
ВЫАРАЦЬ, -ару, -араш, -ара; зак., што. Вы-
кінуць наверх пры ворыве. Выараць бульбу.
Выараць скарб.
ВЫБАВІЦЦА, -баўлюся, -бавішся, -бавіц-
ца; зак. Разм. 3 вялікімі намаганнямі выбрац-
ца адкуль-н.— I не думай выходзіць у поле —
згоніць ветрам з дарогі, абмарочыць, закру-
ціць — не выбавішся з сумётаў і гурбаў. Са-
чанка. // перан. Выйсці з цяжкага станові-
шча. Дыхаць [Слімак] пачаў хутка-хутка, як
бы выбавіўшыся ад смяротнай небяспекі.
Лынькоў.
ВЫБАВІЦЬ, -баўлю, -бавіш, -бавіць; зак.
Разм. 1. каго-што. Выцягнуць, дастаць што-н.,
што засела, загрузла. Выбавіць воз з гразі.
Выбавіць каня з дрыгвы. о ["Газік»] глыбока
засеў усімі сеаімі чатырма гумавымі нагамі,
і часам здавалася, што цяпер не ўсякая сіла
зможа яго выбавіць. Ракітны. // перан.; каго.
Вызваліць каго-н. адкуль-н., дапамагчы вый-
сці з цяжкага, небяспечнага становішча. Вы-
бавіць з няволі. Выбавіць з бяды. □ [Патап-
чык:] — Мабыць, пакуль мы тут жартуем,Сы-
мона ў склеп запраторылі. Хадзем, выбаеім
мы яго адтуль. Чарнышэвіч.
2. каго. Пераканаць, прымусіць каго-н. вый-
сці, выехаць адкуль-н. Выбавіць дзяцей з ха-
ты на вуліцу.
3. што. Знайсці вольны час. [Якубовіч:] —
Мой Амелька, як выбавіць дома вольную ча-
сіну, трынкае на мандаліне. Хадкевіч.
ВЫБАЛБАТАЦЦА, -бачуся, -бачашся, -ба-
чацца; зак. Разм. У пустой нястрымнай раз-
мове сказаць усё, пра што хацелася сказаць
і здаволіцца гаворачы.
ВЬІБАЛБАТАЦЬ, -бачу. -бачаш, -бача; зак.,
што. Расказаць пра тое, што неабходна было
трымаць у сакрэце.
ВЫБАР, -у, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выбіраць — выбраць.
2. Аб тым, хто выбраны, што выбрана.
Адобрыць чый-небудзь еыбар.
3. Магчымасць выбраць. Вагаты выбар тка-
нін. □ Выбар ёлак быў багаты. Вочы дзяцей
разбягаліся ва ўсе бакі. Бядуля.
0 Без выбару — без разбору, не выбіраю-
чы. [Вядуля] чытаў усё цікавае, без выбару
і плана. Каваленка. (Прадаваць, аддаваць)
на выбар — прадаваць, аддаваць з правам
выбару.
ВЫБАРАНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выбаранаваць.
ВЫБАРАНАВАЦЬ, -ную, -нуеш, -нуе; зак.,
што. Старанна апрацаваць раллю, пасевы ба-
раною. // Баранаваннем выдаліць з тлебы
што-н. Выбаранаваць пырнік.
ВЫБАРАНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выбараноўваць.
ВЫБАРАНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выбаранаваць.
ВЫБАРАЧНЫ, -ая, -ае. Не кожны, некато-
ры; не суцэльны, частковы. Выбарачны кант-
роль. □ Людзі не чакалі, пакуль роўна да-
спее.. жыта, а пачыналі жніво выбарачным
парадкам, галоўным чынам на ўзгорках. Пас-
лядовіч.
ВЫБАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж. Вы-
піска з чаго-н. Статыстычныя выбаркі. Выбар-
кі з твораў пісьменнікаў.
ВЫБАРНАСЦЬ, -і. ж. Замяшчэнне пасад
шляхам выбараў. Выбарнасць органаў кіра-
вання і кантролю.
ВЫБАРНЫ, -ая, -ае. 1. Які замяшчаецпа
шляхам выбараў. Выбарная пасада. Выбар-
ныя органы.
2. Абраны на якую-н. пасаду галасаваннем.
Выбарныя асобы. // у знач. наз. выбарны, -ага,
м. Асоба, упаўнаважаная прыняць удзел у
непрамых выбарах. Савет выбарных.
ВЫБАРЧЫ, _-ая, -ае. Які мае адносіны да
выбараў службовых асоб галасаваннем. Вы-
барчы ўчастак. Выбарчы сход, бюлетэнь. Вы-
барчае права.
ВЫБАРПІЧЫК, -а, м. Той, хто мае права
ўдзельнічаць у выбарах дэпутатаў. Агітатары
правялі гутаркі з выбаршчыкамі. Шамякін.
ВЫБАРІПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да выбар-
шчык.
ВЬ'ІБАРЫ, -аў; адз. няма. Выбранне шля-
хам галасавання дэпутатаў у прадстаўнічы
орган дзяржавы, службовых асоб, членаў ар-
ганізацыі. Выбары дэпутатаў ва ўсе Саветы
дэпутатаў працоўных.. праводзяцца выбар-
шчыкамі на асноее ўсеагульнага, роўнага і
прамога выбарчага праеа пры тайным гала-
саванні. Канстытуцыя БССР.
ВЫБАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выбаўляць — выбавіць.
ВЫБАЎЛЕНЫ, -ая, -ае Дзеепрым. зал. пр.
ад выбавіць.
ВЫБАУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выбавіць.
ВЫБАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які заслугоўвае
выбачэння; даравальны.
ВЫБАЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
бачаць.
ВЫБАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каму,
каму за што, на што і без дап. 1. Не караць
за што-н., дараваць. [Дзед Мароз:] — Выбачай
мне за спазненне, Што ні хочаш — я ў імгнен-
не Для цябе [Міхася] зраблю. Кірэенка. Сорам
добрай гаспадыні даваць такі хлеб чужым
людзям. А што ж інакш рабіць? Што ж, ня-
хай.. [Кастусь] выбачае. Чорны.
2. заг. выбачай(це). Ужываецца пры зваро-
це да каго-н. (часам як пабочнае слова), калі
просяць прабачэння за турботы, непрыем-
насць і пад. Госць падаўся да дзвярэй, але
зноў авалодаў сабою і спакойна сеў.— Выба-
чайце, я ўзнерваваны. Чорны. [Жэня:]—Вы-
бачайце, Віктар Сяргеевіч, мы вас патурбава-
лі... Якімовіч. // Ужываецца як форма пратэ-
сту, нязгоды. [Дзед Бадыль:] — Дзеўка — зола-
та, а на пасаг выбачайце! Крапіва. Каламуціц-
ца ноч. Расшчапляецца атам. Гэта зноў Вы з
вайной? Выбачайце, паны дыпламаты. Лужа-
нін.
3. каго. Прызнаваць, што хто-н. заслугоў-'
вае даравання.
ВЫБАЧЛІВЫ, -ая, -ае. Які выказвае вы-
бачэнне, з выбачэннем. Гаварыць выбачлівым
тонам. Выбачлівая ўсмешка.
ВЬІБАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць. Зак. да вы-
бачаць.
ВЫБАЧЭННЕ, -я, н. Дараванне віны; пра-
бачэнне. [Іван Нічыпаравіч:]— Не трэба, да-
чушка, выбачэння. Якімовіч. Бывае і так.
Прыйдзе, накурыць, графін разаб’е, а потым
назаўтра выбачэння просіць. Грамовіч.
ВБІБЕГАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Нагуляцца, бегаючы; набегацца.
ВЫБЕГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
1. Бегаючы, ходзячы подбегам, пабыць у мно-
гіх месцах; абабегчы. Выбегаць паўгорада.
2. што. Дамагчыся чаго-н. частым наведван-
нем каго-н., ходзячы па розных месцах, да
розных людзей.
ВЙБЕГЧЫ, -бегу, -бежыш, -бежыць; -бе-
жым, -бежыце, -бегуць; зак. 1. Накіравацца
адкуль-н., куды-н. бягом; выскачыць. Госць
развітаўся і выйшаў. Хлопчыкі, Косцік і
Шурка, выбеглі за ім, пад’ехаць. Брыль. / у
перан. ужыв. Думаў князь, выдумляў, грым-
нуў шабляй наўзбоч, Толькі з лёскатам вы-
бегла рэха. Купала.
2. Выцечы адкуль-п. цераз край. Выбегла
малако з каструлі.
ВБІБЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выбеліць.
ВБІБЕЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
1. Стаць, зрабіцца белым. Выбеліліся палотны.
2. у што. Разм. Запэцкацца ў што-н. белае.
Выбеліцца ў крэйду.
ВЙБЕЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак. 1, што.
Пабяліць што-н. мелам, вапнай і пад. Выбе-
ліць столь. // Зрабіць белым. Выпаў першы
снег. ..Апушыў стрэхі, выбеліў вуліцы. Ма-
шара.
2. каго-што, у што. Разм. Запэцкаць чым-н.
белым. Выбеліць спяцоўку ў вапну.
3. што. Надаць святлейшы колер хімічнай
або фізічнай апрацоўкай. Выбеліць палотны.
ВЫБЁЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выбельваць — выбеліць.
ВЫБЁЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выбеліцца.
2. Зал. да выбельваць.
ВЫБЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выбеліць.
ВЫБІВАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Прылада ў выглядзе ракеткі для выбівання
дываноў.
ВЫБІВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызнача-
ны для выбівання малюнкаў на тканіне. Вы-
бівальная машына.
ВЫБІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выбіваць — выбіць.
ВЫБІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да выбіцца.
2. Зал. да выбіваць.
ВЫБІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
біць.
ВЫБІВАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Спец. Болт для выбівання шрубаў, заклёпак.
ВЫБІРАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Спец. Асаблівасць
выбіральнага. Выбіральнасць радыёпрыёмні-
ка. Біялагічная выбіральнасць.
ВЬІБІРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Спец. Заснаваны
на ўласцівасці рабіць адбор, выбар. Выбіраль-
нае паглынанне радыёізатопаў. Выбіральная
асабліеасць атама. Выбіральнае міжсартавое
скрыжаванне.
ВЫБІРАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто выбірае
бульбу.
ВЫБІРАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да выбі-
ральшчык.
ВЫБІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. выбіраць — выбраць.
ВЫБІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да выбрацца.
2. Зал. да выбіраць.
ВЫБІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
браць.
0 Вочы выбіраць — з’едліва, здзекліва да-
караць.
ВБІБІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выбіць.
ВБІБІЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Спец. Дзеянне
паводле дзеясл. выбіваць — выбіць (уізнач.).
ВЫБІЎНЫ, -ая, -6е. Спец. Зроблены шля-
хам выбівання, чаканкі.
ВБІВІЦЦА, -б’юся, -б’ешся, -б’ецца; зак.
1. Разм. Выйсці, выбрацца з цяжкасцямі ад-
куль-н., куды-н. Выбіцца з лесу на шлях. □
Пятляючы завулкамі,.. незнаёмы нарэшце вы-
біўся на вуліцу. Навуменка. // Стаць кім-н. пас-
ля доўгіх намаганняў. Фёдар.. з простага ша-
фёра еыбіўся ў памочнікі галоўнага механіка,
жыць яны сталі багацей, часцей траплялася
вольная капейка. Кірэенка. // Вызваліцца з
чаго-н., пераадолець што-н. Выбіцца з галечы.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Прабіцца, вылезці
з-пад чаго-н. на паверхню. Выбіўся агонь
з-пад страхі. □ Мы пакрочылі па схілу ляс-
нога ўзгорка, збіраючы свежыя пралескі. Іх
выбілася тут вельмі шмат. Кірэенка. 3-пад
хусткі на маршчыны ілба і твару выбіліся
пасмы сівых валасоў. Брыль.
3. Разм. Разбіцца (пра шкло). Шыба выбі-
лася.
0 Выбіцца з графіка — парушыць устаноў-
лены расклад, графік. Выбіцца з каляіны
(каляі) — перастаць весці звычайнае, пры-
вычнае жыццё. Выбіцца з сіл — вельмі ста-
міцца, аслабець, знемагчы. Выбіцца на да-
рогу — тое, што і выйсці на дарогу
(гл. выйсці). Выбіцца са сну — доўга не за-
сынаць, часта прачынацца ноччу. Выбіцца ў
людзі—тое, што і выйсці ў людзі (гл.
выйсці).
ВЬІБІЦЬ, -б’ю, -б’еш, -б’е; зак. 1. што. Рэз-
кім штуршком прымусіць што-н. выпасці ад-
куль-н. Выбіць зброю з рук. Выбіць акно. Вы-
біць корак з бутэлькі. □ — 3 нашым братам
паляўнічым усё можа здарыцца,— закончыў
Лукаш [размоеу] і выбіў попел з еыкуранай
люлькі. Пальчэўскі.
2. перан.; каго. Разм. Вывесці каго-н. са
звыклага стану. Выбіць з рытму. □ Сядзець і
чытаць далей было ўжо немагчыма. Бацькі
выбілі з раўнавагі. Пестрак.
3. што. Здабыць ударамі што-н. з чаго-н.
Сам камендант стрэліў з пісталета ў сцяну
элеватара. Куля выбіла іскру. Хомчанка. //
Страляючы, трапіць пэўную колькасць разоў
у мішэнь. Выбіць 90 ачкоў са 100. // перан.;
з каго-чаго. Дамагчыся чаго-н. прымусам, біц-
цём. Ні слова не выбілі ворагі з іх [партызан].
Непераможных, магутна-жывых. Кірэенка.
4. каго. Выгнаць, адцясніць непрыяцеля.
Наша рота марской пяхоты імклівым ударам
выбіла гітлераўцаў са станіцы. Барашка.
5. што. Трасучы, калоцячы, вычысціць
што-н. Выбіць дыван.
6. што. Зрабіць паглыбленне ў чым, на
чым-н. За мостам пачаліся калдобіны, ..тралё-
вачныя трактары выбілі іх вясной на старой
шашы. Пташнікаў. // Вычакапіць, выціснуць.
Выбіць медаль. / у перан. ужыв. На скрыжа-
лях шчаслівае вечнасці Выб’юць золатам гэ-
тыя дні. Глебка. // Адціснуць пячатку, штэм-
пель. Выбіць чэк у касе.
1. што. Знішчыць (пра пасевы, траву). Град
выбіў жыта.
8. што. Пракласці яздою, хадзьбою; пратап-
таць. Выбіць дарогу на сенажаці. Выбіць
сцежку ў жыце. // Утрамбаваць, зрабіць роў-
ным, гладкім. Выбіць ток у гумне. □ [Вацька
з Юркам] падлогу пасля пакладуць, а цяпер
[дол] глінай выбілі. Пташнікаў.
9. што. Адбіць што-п. дробпым стукам. Вы-
біць чачотку.
10. што. Разм. Ударамі адлічыць, прабіць
пэўны час. Падвешаны на сцяне гадзіннік вы-
біў дванаццаць. Гартны. На замкавай вежы
выбіла гадзіну. Чорны.
11. што. Прынесці адкуль-н., выкінуць
(хвалямі і пад.). Гуляючы, выбіла мора на
белы вільготны пясок іржавы патрон ад він-
тоўкі. Вялюгін.
12. што. Разм. 3 цяжкасцямі дамагчыся ча-
го-н., атрымаць што-н.
0 Выбіць глебу (грунт) з-пад чыіх ног —
прымусіць пераканацца ў беспадстаўнасці ча-
го-н.; пазбавіць упэўненасці ў чым-н. Выбіць
што з яго (яе, іх і пад.); выбіць што з гала-
вы — адвучыць ад якіх-н. звычак, схільнасці
і пад., прымусіць адмовіцца ад чаго-н. Выбіць
з каляіны (каляі) — парушыць прывычны
рытм жыцця, звычайны ход спраў. Выбіць з
сядла — а) збіць праціўніка з каня; б) перан.
вывесці з прывычнага стану.
ВБІБЛІСК, -у, м. Імгненнае яркае святло,
полымя. Выбліскі агню. □ Наперадзе былі
ўжо добра відаць зарнічныя выбліскі ад стрэ-
лаў батарэй. Мележ.
ВЫБЛІСКВАЦЬ, -ае. Незак. да выбліснуць.
ВЬ'ІБЛІСНУЦЬ, -не; зак. Паказацца, ярка
засвяціўшыся, заззяўшы. Сонца выбліснула
з-за хмары. □ Далёка ўперадзе паказаўся
мост, потым з-за ўзгоркаў выбліснула шыро-
кая рака. Алешка.
ВЫБЛЫТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Вызваліцца з чаго-н., што аблытвае ногі,
рукі. Выблытацца з калючага дроту.
2. перан. Разм. Выйсці з цяжкага, складана-
га становішча. Выблытацца з даўгоў. Выблы-
тацца з непрыемнай гісторыі.
ВЬІБЛЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. 1. Разблытаўшы, выняць, вызваліць з пу-
таў. Выблытаць птушку з сіла.
2. перан. Разм. Памагчы выйсці з цяжкага
становішча. Выблытаць з небяспечнай справы.
ВЫБЛЫТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выблытваць — выблытаць.
ВЫБЛЫТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выблытацца.
2. Зал. да выблытваць.
ВЫБЛЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выблытаць.
ВЫБОІНА, -ы, ж. Паглыбленне на паверх-
ні чаго-н., выбітае ўдарам. Выбоіны ад куль
на сценах дамоў. // пераважна мн. (выббіны,
-ін). Ямы на дарозе, выбітыя калёсамі; кал-
добіны. Воз мякка падскокваў на выбоінах
каляін, пакідаючы за сабой шэры, узвіхраны
коламі пыл. Шамякін.
ВЫБОІСТЫ, -ая, -ае. 3 выбоінамі; калдо-
бісты. Выбоістая грэбля. □ Коні рванулі з мес-
ца адразу ўгалоп і панеслі.. па выбоістай, ка-
раністай дарозе. Сачанка.
ВЫБОЙНЫ, -ая, -ае. Тое, што і выбоі-
с т ы. За грэбляй выбойнай Вудзе там, дзе
канчаецца гаць, Паваротка у зараснік хвой-
ны. Глебка.
ВЫБРАКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выбракаваць.
ВБІБРАКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
каго-што. Спец. Вылучыць, выкінуць што-н.,
што не адпавядае якасці, стандарту. [Рудак:]
— На мяса мы маглі б выбракаваць самых
горшых [кароў]. Броўка.
ВЫБРАКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выбракоўваць.
ВЫБРАКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выбракаваць.
ВЫБРАКОЎКА. -і, ДМ -ўцы, ж. Спец. Дзе-
янне паводле знач. дзеясл. выбракоўваць —
выбракаваць.
ВЫБРАНЗАВАЦЬ, -зую, -зуеш, -зуе; зак.,
што. Спец. Пакрыць тонкім слоем бронзы.
ВЫБРАНЗОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак.
да выбранзаваць.
ВЫБРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
выбраць (у 4 знач.).
ВЫБРАННІК, -а, м. Высок. Той, хто выбра-
ны для выканання высокіх, адказных абавяз-
каў. Выбраннікі народа. // Той, хто выбраны
ў якасці мужа, каханага.
ВЫБРАННІЦА, -ы, ж. Высок. Жан. да вы-
браннік.
ВЫБРАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выбраць.
2. у знач. прым. Адабраны да выдання.
Выбраныя творы.
3. у знач. наз. выбраныя, -ых. Людзі, якія
вылучаюцца сярод іншых грамадскім станові-
шчам, розумам, талептам. Сама Зока намяка-
ла на нешта большае, на тайны, якія могуць
ведаць толькі выбраныя. Асіпенка.
ВЫБРАХАЦЬ, -брашу, -брашаш, -браша;
зак., што. Разм. груб. Выбалбатаць. Выбра-
хаць сакрэты.
ВЙБРАЦЦА, -беруся, -берашся, -берацца;
зак. 1. Пераадольваючы або абмінаючы пера-
шкоды, выйсці, выехаць, вылезці адкуль-н.;
прабіцца цераз што-н. Выбрацца з натоўпу.
Выбрацца з-пад абломкаў. □ Партызаны ця-
пер пачалі адыходзіць у лес.. Там, не дахо-
дзячы да вёскі, можна было выбрацца балот-
нымі зараснікамі на ўзгоркаватае поле. Чор-
ны. Аўтобус прапоўз міма [дамоў], выбраўся з
затору машын, паімчаў хутчэй. Асіпенка.
2. перан. Разм. Выйсці з цяжкага станові-
шча. Выбрацца з бяды. Выбрацца з даўгоў.
□ [Мясцком].. дапамагаў сялянству выбрацца
з векавечнай цемры, распачаць новае, прыго-
жае жыццё. Шынклер.
3. Выселіцца, пераехаць з дамашнім скар-
бам у другое памяшканне, месца; перабрацца.
Выбрацца на другую кватэру. □ Хто-ніхто
выбраўся на хутар і цянер сяліба пуставала.
Галавач. Жыхароў у мястэчку амаль не было,
Яны выбраліся ў шалашы. Навуменка.
4. Падрыхтавацца да выезду, пераходу; са-
брацца. Выбрацца ў далёкую дарогу. □ Пасля
поўдня Уладзік з дзядзькам Антосем выбра-
лі'ся ехаць у лес. Чорны.
5. Разм. Знайсці магчымасць, час пайсці, па-
ехаць куды-п. Выбрацца ў кіно. □ Куды, ста-
рая, выбралася з дому? Праведаць сына? Ці
паклікаў зяць? Гілевіч.
0 Выбрацца сухім з вады — тое, што і
выйсці сухім з вады (гл. выйсці).
ВЫБРАЦЬ,-беру,-бераш, -бера; зак. і.што.
Беручы адно за адным, дастаць, выняць усё
да апошняга; зрасходаваць. Выбраць ваду са
студні. Выбраць сала з кубла. Выбраць лімі-
ты. □ На балоце калісьці капалі торф, і, дзе
яго выбралі, стаяла вада. Чорны. // Сабраць
ураджай бульбы, агуркоў і пад. Выбраць
бульбу ў полі. □ Восень дажджлівая прыйдзе
Яблыкі ў садзе атрэсці, Выбраць цыбулю ў
гародзе. Танк.
2. каго-што. Параўноўваючы наяўнае, ад-
даць перавагу каму-, чаму-н. Выбраць спада-
рожніка. Выбраць месца для начлегу. Вы-
браць занятак па душы. □ Затое ж дзядзька
хват і дока, Набіў на косах сваё вока, I калі
еыбера ён коску—Не пара іншаму падоску.
Колас.
3. што. Адабраць што-н. па якой-н. прыкме-
це. Выбраць дзесятак спелых яблык. □ [Лю-
ба:] — Вось намалоцім новага жыта ў цапы,
выберам саломы, тады на лета і [страху] пе-
ракрыем. Васілевіч.
4. каго. Абраць галасаваннем для выканан-
ня якіх-н. абавязкаў. Выбраць прэзідыум схо-
ду. □ Позна ноччу новы прафком выбраў
сваім старшынёй Грушэўскага. Карпюк.
5. што. Разм. Знайсці неабходны час для
ажыццяўлення чаго-н.; выкраіць. Выбраць
зручны момант. □ I ўспомніў.. [Сцёпка] свай-
го настаўніка. Выбраў вольную часіну і пай-
шоў у школу. Колас.
6. Спец. Зняць, састругаць рубанкам ці
якім-н. іншым інструментам.
ВЬ'ІБРУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выбрудзіць.
ВЫБРУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выбрудзіць.
ВЬ'ІБРУКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выбрукаваць.
ВЬ'ІБРУКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Вымасціць каменнем, клінкерам, брус-
чаткай. Выбрукаваць вуліцу.
ВЫБРУКОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выбрукоўваць.
ВЫБРУКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выбрукаваць.
ВЫБРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выбрываць — выбрыць.
ВЫБРЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выбрыцца.
2. Зал. да выбрываць.
ВЫБРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выбрыць.
ВЫБРЫК гл. выбрыкі.
ВЫБРЫКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
1. Бегаючы, ускідваць заднімі нагамі (пра
Жывёлу). Цяпер ён [Андрэй] выразна бачыў,
як цялё выбрыквала і кідалася ўбакі, а дзяў-
чына, тузаючы за вяроўку, зрывала яго скокі.
Дуброўскі.
2. перан. Гарэзіць, дурэць. [Караневіч:]
[У моладзі] ногі лёгкія, галава таксама,— ча-
му ім не выбрыкваць. Крапіва.
ВЬ'ІБРЫКІ, -аў; адз. выбрык, -у, м. 1. Дзе-
янне паводле знач. дзеясл. выбрыкваць — вы-
брыкпуць.
2. Разм. Нечаканыя ўчынкі, якія супярэ-
чаць агулыіым правілам паводзін. [Сямён:] —
Несумненна, гэта хлапецкі выбрык, гэта азна-
чае: што хачу, тое і скажу, ніхто мне не ўказ-
чык. Хадкевіч.
ВЫБРЫКНУЦЬ, -ну,-неш, -не; зак. Аднакр.
да выбрыкваць (у 1 знач.). Адзін худы, каш-
латы конік бесперастанку цягаўся па понла-
ве — то кусане каго-небудзь, то гарэзліеа вы-
брыкне. Мележ.
ВЫБРЫСЦІ, -брыду, -брыдзеш, -брыдзе;
зак. Ідучы паціху, з цяжкасцю, выйсці ад-
куль-н., куды-н. Выбрысці з вады. / у перан.
ужыв. Аснежаны лес таксама маўчаў, не мог
падказаць гэтым двум людзям, як 'выбрысці
з зачараванага кола. Пестрак.
ВЫБРЫЦЦА, -брыюся, -брыешся, -брыец-
ца; зак. Збрыць на сабе валасы; выгаліцца.
ВЫБРЫЦЬ, -брыю. -брыеш, -брые; зак., ка-
го-што. Зрэзаць брытвай валасы на чым-н.;
выгаліць.
ВЬ'ІБУДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выбудаваць.
ВБІБУДАВАЦЦА, -дуюся, -дуешся, -дуец-
ца; зак. Закончыць будавацца, пабудавацца.
Дванаццаціхатняя вёска ў часы рэвалюцыі
выбудадалася ўся на панскай зямлі. Чорны.
ВЫБУДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; зак., што.
Пабудаваць, збудаваць. Цягнікі хадзілі, але
спыняліся яны ўжо крыху далей, дзе да часу
еыбудавалі нейкую паветку. Чорны.
ВЫБУДОЎВАЦЦА, ^-аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Цезак. да выбудавацца.
2. Зал. да выбудоўваць.
ВЫБУДОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да
выбудаваць.
ВЫБУКСІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад выбуксіраваць.
ВЬ'ІБУКСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Вывесці на буксіры судпа, баржу.
ВЫБУКСІРОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выбуксіраваць.
ваць
зал.
чак.,
?ус-
. да
да
дле
не-
да
гк.
ра
'V,
Ў~
:і.
а-
ВІЛБУХ, -у, м. 1. Хімічная рэакцыя з імг-
ненным вылучэннем энергіі, якая суправа-
джаецца моцным гукам, успламяненнем і вы-
клікае разбуральныя дзеянні. Выбух дына-
міту. Выбух гранаты. Ядзерны выбух.
2. Выбуховая хваля. У гэты момант магут-
ны раскацісты выбух скалануў вагон. Пасля-
довіч.
3. перан. Раптоўнае праяўленне якога-н.
дзеяння ці пачуцця. Рэвалюцыйны выбух.
Выбух смеху, абурэння. □ Прамова скончана.
У зале Выбух воплескаў, як шквал. А. Алек-
сандровіч.
4. Форма скачкападобнага пераходу якой-н.
з’явы ад старой да новай якасці.
5. Імгненны выхад струмепю паветра пры
вымаўленні некаторых зычных гукаў.
ВЬ'ІБУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. 1.
што. Выліць, высыпаць усё адразу. Выбухаць
усю ваду.
2. Вырасці, стаць вялікім. [Светлік:]— У два
чалавечыя росты еыбухалі канапелькі, як лес
гулі. Лынькоў.
ВЫБУХАЦЬ, -ае. Незак. да выбухнуць ’.
ВЬ'ІБУХНУЦЬ і, -не; зак. 1, Узарвацца, раз-
ляцеўшыся на часткі. Вось адзін снарад вы-
бухнуў зусім блізка. Васілёнак.
2. 3 сілай вырвацца адкуль-н. Танк адразу
нейк акамянеў на месцы, і полымя з дымам
выбухнула з яго. Чорны.
3. перан. Нечакана пачацца, раптоўна
ўзнікнуць. Выбухнула забастоўка. Выбухнулі
воплескі. □ Пажар той еыбухнуў, як з грому,
Хоць ён і меў свае прычыны. Колас. Жыў у
тваёй маўклівасці прысуд. I, калі гнеў твой
выбухнуў, раскуты,— Маё збавенне праз теае
пакуты Прыйшло. Ды не пазбавіла пакут.
Грачапікаў.
ВЬІБУХНУЦЬ 2. -ну, -непт, -не; зак. Дднакр.
да выбухаць (у 1 знач.).
ВЫБУХНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
выбуху (у 1, 5 знач.). Выбухная камера. Вы-
бухныя зычныя.
ВЫБУХОВАСЦЬ; -і, ж. Уласцівасць выбу-
ховага.
ВЫБУХОВЫ. -ая, -ае. Які мае дачыненне
да выбуху (у 1 знач.). Выбуховая сіла. Выбу-
ховыя рэчывы. □ Валяцца дрэвы, зламаныя..
выбуховымі хвалямі, падае галлё, зрэзанае
асколкамі. Мележ.
ВЫБУЯЦЬ, -яе; зак. Разм. Бурна і высока
вырасці. Жыта за поплавам выбуяла ў рост
чалавека. Кухараў.
ВЫБЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Пезак. да вы-
быць.
ВЫБЫЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
выбыць (у 1 знач.).
ВЬ'ІБЫЦЬ, -буду, -будзеш, -будзе; заг. вы-
будзь; зак. 1. Выйсці са складу чаго-н.; пакі-
нуць службу, заняткі і пад. Выбыць з піянер-
скай арганізацыі па ўзросту. Выбыць са
школы.
2. Разм. Прабыць, правесці нейкі час дзе-н.
[Магдалена] намереалася быць тут тры ты-
дні, а ледзьве выбыла тыдзень. Чорны.
0 Выбыць са строю — па якой-н. прычыне
стаць непрыгодным для выканання якіх-н.
абавязкаў.
ВЫБЯГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выбягаць — выбегчы.
ВЫБЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
бегчы.
ВЫВАД, -а і -у, М -дзе, м. 1. -у. Дзеянне
паводле дзеясл. выводзіць — вывесці (у 1—
3 знач.).
2. -у. Суджэнне, якое лагічна вынікае з мер-
каванняў. Тэарэтычныя, практычныя вывады.
Канчатковы вывад. □ Круцілі і так і гэтак
і кожны раз прыходзілі да вываду — трэба
будаваць новыя печы. Карпаў.
3. -а. Спец. Провад або спецыяльнае прыста-
саванне, прызначанае для сувязі са знешпім
асяроддзем.
ВБІВАДАК, -дка, м. Чародка звяркоў, пту-
піанят, выведзеных адной маткай. Вывадак
куранят. Воўчы вывадак. □ У густой лістоце
дрэў аж заходзіліся ад шчабятання маладыя
вераб'іныя вывадкі. Дуброўскі. // Разм. Чые-н.
дзеці.— Што, Пецька — прыехаў? — 3 вывад-
кам і ўсімі манаткамі. Ракітны.
ВЬ'ІВАДЗІЦЬ, -джу, -дзіпі, -дзіць; зак., каго.
Разм. Доўга павадзіць па розных мясцінах.
ВЫВАДКА, -і, ДМ -дцы, ж. 1. Дзеянне па-
еодле дзеясл. выводзіць — вывесці (у 11
знач.).
2. Вывад коней для агляду ці размінкі.
ВЫВАДКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вывадка.
ВЫВАДНЫ, -ая, -бе. Які служыць для вы-
ваду, выхаду чаго-н. адкуль-н. Вывадная ад-
туліна. Выеадны канал. Вывадны апарат.
ВЫВАЖАНЫ-ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выважыць.
ВЫВАЖАНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывазіць.
ВЫВАЖВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выважваць — выважыць.
ВЫВАЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
важваць.
ВЫВАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выважыць.
ВЬ'ІВАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак., што.
1. Узважваючы, вызначыць вагу. Выважыць
тару.
' 2. Выцягнуць, вывернуць што-н. вагай. Вы-
важыць пень, камень.
ВЫВАЗ, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
вывозіць — вывезці (у 1, 2 знач.).
2. Агульная колькасць вывезеных за мяжу
тавараў; экспарт; проціл. увоз, імпарт.
ВЫВАЗІЦЦА, -важуся, -вазішся, -вазіцца;
зак. Запэцкацца ў што-н. Але гэта трохі ры-
зыкоўна, бо можна ўгразнуць дзе-небудзь
цёмначы, вывазіцца так, што і ў пасёлак
брыдка будзе паказацца. Кулакоўскі.
ВЬ'ІВАЗІЦЬ, -важу, -вазіш, -вазіць; зак., што.
1. Перавозячы што-н. часткамі, вывезці поў-
насцю. Вывазіць бярвенні з лесу. Вывазіць
увесь гной на поле.
2. Запэцкаць у што-н. Вывазіць паліто ў
гразь.
ВЫВАЗКА, -і, ДМ -зцы. ж. Дзеянне паводле
дзеясл. вывезці (у 1 знач.).
ВЫВАЗНЫ, -ая, -бе. 1. Які мае дачыненне
да вывазу (у 1 знач.).
2. Звязаны з вывазам тавараў за мяжу. Вы-
вазны тарыф. Вывазная пошліна.
ВЬ'ІВАКСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вываксаваць.
ВЫВАКСАВАЦЬ, -сую, -суеш, -суе; зак.,
што. Старанна наваксаваць.
ВЫВАКСОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вываксаваць.
ВЫВАЛАКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывалакаць — вывалачы.
ВЫВАЛАКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да вывалачыся.
2. Зал. да вывалакаць.
ВЫВАЛАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывалачы.
ВЫВАЛАКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывалакваць — вывалачы.
ВЫВАЛАКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да вывалачыся.
2. Зал. да вывалакваць.
ВЫВАЛАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
Вывалачы.
ВЫВАЛАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вывалачы.
ВЫВАЛАЧЫ, -лаку, -лачаш, -лача; -лачам,
-лачаце, -лакуць; пр. вывалак, -ла; зак., што.
1. Выцягнуць волакам што-н. адкуль-н. Выва-
лачы лодку з вады на бераг. // Разм. Вы-
цягваючы, выбавіць што-н., што загрузла, за-
села. Вывалачы воз з гразі. □ Царкоўны ста-
раста.. стаяў і спакойна пазіраў, як а. Мадэст
церабіўся ў гразі і не мог еывалачы з балота
ног. Колас. // Вынесці каго-, што-н. Яна
[цётка Броня] вывалакла на ганак зэдлік, які
раней валяўся ў сенцах. Шыловіч. Марна па-
валэндаўшыся так з гадзіну, двое паліцаяў
выеалаклі Сотнікава з памяшкання і кінулі
ў тую самую камеру, дзе стараста. Быкаў.
// Выцягнуць, прымусіць выйсці. Хлопцы
амаль сілком вывалаклі мяне з інтэрната на
прастор ракі. Сабаленка. [Сцяпан:]— Не мог
[Быкоўскі], як трэба, па-хрысціянску — з сва-
там.. маю дачку ўзяць, але, як злодзей, хацеў
праз акно вывалачы! Купала.
2. Разм. Украсці.
ВЫВАЛАЧЫСЯ, -лакуся, -лачашся, -лачац-
ца; -лачамся, -лачацеся, -лакуцца; зак. Разм.
Выіісці адкуль-н. Вывалачыся з хаты на двор.
ВЫВАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вываліць (у 1, 3 і 4 знач.).
ВЫВАЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Выпасці, упасці з чаго-н. Вываліцца з еоза.
□ I раптам скарынка еывалілася.. з рук
[Жэнькі]. Шамякін.
ВЫВАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
1. Пераварочваючы, прымусіць выпасці, упас-
ці. Вываліць седакоў з саней.
2. што. Разм. Выйсці, выехаць натоўпам.
Тры суседнія вёскі: Некрашы, Баркі і Міцькі,
як згаварыўшыся, вывалілі ў лес. Лобан.
3. што. Вылажыць, высыпаць што-н.
адкуль-н. Вываліць на стол усё, што было ў
кішэнях. // перан. Расказаць пра што-н. з усі-
мі падрабязнасцямі.
4. што. Разм. Высунуць. Вываліць язык.
ВЫВАЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вываліцца.
2. Зал. да вывальваць (гл. вываліць у
3 знач.).
ВЫВАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вываліць.
ВЫВАНДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вывандзіць.
ВЫВАНДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Стаць вэн-
джаным.
ВЫВАНДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
што. Зрабіць вэнджаным. Вывандзіць каўбасы.
ВЫВАНІТАВАЦЬ, -туе; безас., зак. Разм.
Пра рвоту; вырваць. Яго выванітавала.
ВЫВАРАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
што. Разм. Варожачы, прадказаць што-н.
— Але ж ты, бабка, нешта вельмі доўга вара-
жыла,— заўважыў Лабановіч..— Бо я хацела
як найлепей вываражыць для вас. Колас.
ВЫВАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выварыць.
ВЫВАРАТ, -у, М -раце, м. 1. Унутраны,
левы бок. Выварат аднабаковага трыкатажу.
2. Спец. Становішча, пры якім органы ці іх
часткі вывернуты ўнутраным бокам наверх.
3. Тое, што і выварацепь. Лес глушэў
болей і болей. Часцей пападаліся забалочаныя
нізіны, заваленыя вываратамі і гнілымі кало-
дамі. Колас.
ВЫВАРАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Абл. Выварацень. [Каля] старой яловай выва-
раткі стаялі дзве нізенькія доўгія капы сіў-
цу. Пташнікаў.
ВЫВАРАТНЫ, -ая, -ае. Спец. Унутраны,
закрыты. Вываратнае шво. // 3 унутраным
швом. Вываратны абутак. Вываратныя галан-
тарэйныя вырабы.
ВЫВАРАЦЕНЬ, -ратня, м. Вывернутае з
коранем дрэва. Дрэвы ляжалі плазам адно на
адным, віселі на суччах, горбіліся вываратня-
мі, каранямі, галлём. Сачанка.
ВЫВАРАЦЬ, -і, ж. Тое, што і вывара-
ц е н ь. Мішка прыўзняўся над санямі і шпур-
нуў у бок вывараці зарад. Паслядовіч.
ВЫВАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выварваць — выварыць.
ВЫВАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выварыцца.
2. Зал. да выварваць.
ВЫВАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
варыць.
ВЫВАРКА, -і, ДМ -рцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. выварыць (у 1 знач.).
2. Разм. Пасудзіна, у якой выварваецца бя-
лізна.
ВЫВАРКІ, -аў; адз. няма. Спец. Рэшткі,
якія засталіся пасля выварвання чаго-н.
ВЫВАРНЫ, -ая, -бе. Здабыты шляхам вы-
варвання. Выварная соль.
ВЫВАРОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да вывернуцца (у 1—5знач.).
2. Зал. да выварочваць.
ВЫВАРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывернуць.
ВЫВАРЫЦЦА, -рыцца; зак. 1. Вылучыцца
ў выніку варкі. Выварыўся цукар з буракоў.
2. Страціць якія-н. якасці, асаблівасці ў
працэсе доўгай варкі. Мяса добра вывары-
лася.
ВЫВАРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак., што.
1. Здабыць што-н. пры дапамозе кіпячэння,
выварвання. Выварыць клей з касцей.
2. Пазбавіць якіх-н. якасцей, асаблівасцей
шляхам доўгага кіпячэння, варкі. Выварыць
мяса.
3. Кіпячэннем ачысціць ад чаго-н. Выва-
рыць бялізну.
ВЫВАСТРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывастрыць.
ВЫВАСТРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Добра навастрыць, зрабіць вострым. Вываст-
рыць нож.
ВКІВЕДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выведаць.
ВЫВЕДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што і з
дадан. сказам. 1. Выпытаць, вызнаць што-н.
такое, што трымаецца ў тайне. Выведаць
тайну. Выведаць намеры. □ Войту трэба пра-
сачыць і выведаць, куды прапаў дзед Талаш.
Колас. // Разм. Разведаць, высачыць. Неабход-
на было выведаць, дзе стаяць немцы і дзе іх
няма, якімі дарожкамі і якімі сцежкамі трэба
прабірацца, каб не наткнуцца на ворага. Ку-
лакоўскі.
2. Разм. Спазнаць што-н. асабіста, на ўлас-
ным вопыце; зазнаць, зведаць. У плач кінула-
ся Насця. У слёзы гаспадыні, што выведала
ўжо ў маладыя гады хатнюю таўкатню.
Чорны.
ВЫВЁДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выведваць — выведаць.
ВЫВЁДВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
ведваць.
вывёдваць, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ведаць.
ВЫВЕДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывесці.
ВЫВЁДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Разм. Выведванне; разведка.
ВЫВЁДЧЫК, -а, м. Разм. Той, хто вывед-
вае што-н., тайна наглядае, сочыць за кім-,
чым-н.; разведчык. Ляжыць пад рослым жы-
там Выведчык у яры. Куляшоў.
ВЫВЁДЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да вы-
ведчык.
ВЫВЕДЫ, -аў; адз. няма. Разм. Тое, што
і выведванне.
ВЬ'ІВЕЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывезці.
ВЬ'ІВЕЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; зак., каго-што. 1.
Забраць адкуль-н. і прывезці. Вывезці бяр-
ўенне з лесу. □ Калгаснікі спяшаюцца еы-
везці на поле як мага больш угнаення, па-
куль не папсавалася дарога. Пестрак. // Выка-
ціць, выцягнуць адкуль-н. (калёсы, воз, ваго-
ны і пад.). Вывезці воз на дарогу. □ Макар
неяк спалохана сцяўся і доўга маўчаў, аж
пакуль паравоз не вывез вагонаў у поле. Асі-
пепка.
2. Адправіць, перавезці куды-н. На нейкі
час мяне з-пад фронту выеезлі аж у Ліпецк.
Таўлай.
3. Прадаць тавар у іншую краіну; экспар-
таваць. Вывезці партыю абутку.
4. перан. Разм. Дапамагчы выбрацца з цяж-
кага становішча; выручыць. Вывез шчаслівы
выпадак. □ Раней.. [Турбіну] ніколі не пакі-
дала надзея, што жыццё вывезе. Навуменка.
0 Вывезці на сабе (на сваіх плячах, спі-
не) — вынесці на сабе ўвесь цяжар выканан-
ня якой-н. працы, справы.
ВЫВЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
вейваць.
ВЫВЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
веяць.
ВЬ'ІВЕРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выверыць.
ВЫВЕРГНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывергнуць.
ВЫВЕРГНУЦЦА, -нецца; зак. Вырвацца,
выйсці знутры чаго-н. Вывергнуўся агонь з
вулкана.
ВЫВЕРГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Выштурхнуць з сябе. Вулкан вывергнуў лаву.
ВЫВЕРКА, -і, ДМ -рцы, ж. Дзеянне пазод-
ле знач. дзеясл. выверыць.
ВЬ'ІВЕРНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вывернуць.
2. у знач. прым. Павернуты, пахілены, вы-
ведзены з нармальнага стаячага становішча
(пра што-н. укапанае ў зямлю). Трактарысту
прыходзілася даваць задні ход і адкідваць
еывернуты пень убок. Пальчэўскі.
ВЫВЕРНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. Перавярнуцца ўнутраным бокам наверх.
Вывернуліся кішэні. Вывернуліся рукавы ка-
шулі.
2. Раскалываўшыся, выпасці, упасці. Зям-
ля тут была рыхлая, і бяроза лёгка еывер-
нулася, падняўшы на карэннях цэлы пласт
дзёрну. Курто. // (1 і 2 ас. не ўжыв.). Разм.
Вывіхнуцца. Рука вывернулася ў плячы.
3. Спрытным рухам, паваротам абмінуць
перашкоду. Вывернуцца з возам між пянь-
коў. □ Музыкант неяк вывернуўся з-пад
рукі і, прыціснуўшыся да сцяны, утаропіўся
ў акно. Пташнікаў. // перан. Разм. Выйсці э
цяжкага становішча; выкруціцца. Разоў сем..
напамінаў.. [фурман] мне, што без надбаўкі
супроць умоўленай платы ніяк мне ад яго
не вывернуцца. Гарэцкі.
4. Выліцца, высыпацца з перакуленай па-
судзіны. // Выкуліцца з чаго-н. Вывернуцца
з саней на калдобінах.
5. Разм. Разлегчыся свабодна, раскошна.
Вывернуцца на ўвесь ложак.
ВЫВЕРНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-
што. 1. Перавярнуць унутраным бокам на-
верх. Вывернуць навалачку. □ Міхась скінуў
кажух, вывернуў уверх шэрсцю і накінуў на
сябе. Колас.
2. Варочаючы, выняць, выцягнуць; вырыць.
Вывернуць пянёк з коранем. □ I першацвет
далікатны парэчкавы, I чарназём той, што
вывернуў крот,— Тры гады не ўдыхаў. Ба-
радулін. // Падаць неўласцівы паварот; вывіх-
нуць. Вывернуць нагу.
3. Разм. Выліць, высыпаць, перакуліўшы
пасудзіпу; вываліць, выкуліць. Вывернуць
еядро вады. □ За якую гадзіну назбіраў
поўны кошык, а грыбоў ў гэтай мясцінцы
яшчэ многа. Прыйшлося вывернуць кошык,
паадразаць ножкі і пакінуць толькі шапачкі.
С. Александровіч. // Выкуліць з саней, лодкі
і пад. [Янка:]— Ну, садзімся! Марыська, на-
перад за фурмана. Бяры лейцы ў рукі ды
моцна трымай, каб не вывернулі! Чарот.
<> Вывернуць душу — падзяліцца з кім-н.
сваімі перажыванпямі, думкамі і пад.; рас-
казаць усё да канца, выказаць самае запавет-
пае. Поўны трывогі,.. [Скуратовіч} меў па-
трэбу вывернуць перад кім сеаю душу. Чор-
ны. Мне хацелася гаварыць і гаварыць, нават
душу вывернуць, каб Марылька паверыла
кожнаму майму слову. Сабаленка.
ВЫВЕРТЫ, -аў; адз. выверт, -у, М -рце, м.
Разм. Тое, што і в ы к р у т а с ы. Дзед на вя-
селлі не мог нагуляцца, з выкрутам, з вывер-
там пайшоў дзед валь[с]а. Зарыцкі. [Пралы-
гін:] Адам Іванавіч, кажы... Без вывертаў, а
проста. Клімковіч.
ВЫВЕРЦЕЦЬ, -рчу, -рціш, -рціць; зак., што.
Разм. Разгарнуўшы, раскруціўшы, выняць.
ВЬ'ІВЕРПІЫЦЬ, -шу, -шыш, -іпыць; зак.,
што. Выкласці верхнюю частку стога, сцір-
ты, страхі.
ВВІВЕРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Дасканала праверыць дакладнасць, акурат-
насць чаго-н. Выверыць рукапіс. Выверыць
вагу перад узважваннем. □ Пан палкоўнік
не мог цалкам аддацца сваім стратэгічным
практыкаванням і выверыць свой план. Ко-
лас.
ВЫВЕСІЦЬ, -вешу, -весіш, -весіць; зак.,
што. 1. Павесіць для агульнага агляду, азна-
ямлення. Вывесіць сцяг, аб'яву.
2. Развесіць для прасушвання, праветры-
вання. Вывесіць бялізну.
ВЫВЕСКА, -і, ДМ -сцы; Р мн. -сак; ж. Тое,
што і ш ы л ь д а.
ВЫВЕСЛАВАЦЬ, -лую, -луеш, -луе; зак.
Грабучы вёсламі, выплысці адкуль-н., ку-
ДЫ-н. Вывеславаць на сярэдзіну ракі.
ВЫВЕСЦІ, -веду, -ведзеш. -ведзе; пр. вы-
веў, -вела; заг. выведзі; зак., каго-што. 1.
Ведучы, выдаліць адкуль-н. Вывесці каня з
канюшні. Вывесці за дзверы. □ Мажэйка за-
бег дадому, каб трохі перакусіць, вывеў з..
хлеўчыка матацыкл і праз мінут якіх пят-
наццаць быў ужо за Узлессем. Шахавец.
2. Выключыць, прымусіць выйсці са скла-
ду чаго-н., адкуль-н. Вывесці з гульні. Вы-
весці з камісіі.
3. Накіроўваючы рух, паказваючы дарогу,
прывесці куды-н. Вывесці на арбіту. Вывесці
трактары ў поле. □ 3 лагчыны, парэзанай
скрозь акопамі, палонных еывелі блытанымі
дарогамі на гасцінец. Чорны. Неўзабаве баць-
ка звярнуў на сцежку, якая выеела іх у гу-
сты асіннік. Гамолка. // тгеран. Выкіраваць,
прывесці да пэўнай мэты. Кастрычніцкая рэ-
валюцыя вывела краіну на дарогу сацыяліз-
ма. Праграма КПСС. // Надбудоўваючы, над-
стаўляючы, высунуць куды-н. Вывесці трубу
ў акчо.
4. Перавесці ў іншае становішча, змяніць
стан, дзеянне, рух. Вывесці брыгаду ў пера-
давыя. Вывесці з цярпення. Вывесці з забыц-
ця. □ Сонечны прамень трапіў на твар дзі-
цяці.. Гэта еывела жанчыну з задуменнасці.
Лынькоў. II Надаць ініпы напрамак. Вывесці
самалёт са штопару.
5. Выседзець з яйца (пра птушак). Ластаў-
кі еывелі сеаіх птушанят і разам з імі паля-
целі ў вырай, пакінуўшы гнёзды да наступ-
най вясны. В. Вольскі.
6. Вырасціць, стварыць (сорт раслін, паро-
ду жывёл, птушак). Цяпер.. [Вера Васільеўна]
працавала над тым, каб вывесці такі гатунак
[буракоў], які б меў высокае ўтрыманне цук-
ру і добра рос на тарфяных глебах. Дуброў-
скі.
7. Збудаваць, паставіць. Вывесці комін. □
— Глядзі-тка,— сказаў Мікода,— гэта ж ён
хутка сцены-такі выведзе: яшчэ вянкі чаты-
ры і ўсё. Галавач.
8. Зрабіць вывад, прыйсці да якой-н. дум-
кі. Вывесці формулу.
9. Старанна і акуратна аформіць лініі, аб-
рысы чаго-н. Вывесці літару. Вывесці вен-
зель. Ц Выцягнуць голасам. Вывесці трэль.
о I ніхто так, як Лукаш Леўчанка, не мог
вывесці «выган-я-я-яй», хоць многія стара-
ліся пераняць яго. Колас.
10. Апісаць, паказаць у мастацкім творы.
Выеесці вобраз нашага сучасніка.
11. Звесці, знішчыць. Вывесці плямы на па-
літо. Вывесці прусакоў.
' 0 Вывесці бал (адзнаку) — вызначыць
сярэднюю ацэнку. Вывесці з сябе каго — да-
весці да страты самавалодання; узлаваць. Вы-
весці на дарогу — дапамагчы каму-н. знайсці
сваё месца ў жыцці, правільную лінію па-
водзін. Вывесці па чыстую ваду — выкрыць
чые-н. нядобрыя ўчынкі. [Ганна:] Не! Яшчэ
не ўсё! Я вас еыведу на чыстую ваду. Мака-
ёнак. Вывесці са строю — зрабіць непрыгод-
ным для выканаппя чаго-н. Вывесці ў лю-
дзі — прымаючы ўдзел у жыцці каго-н., да-
памагчы яму заняць трывалае або высокае
становішча ў грамадстве. Сына свайго ў лю-
дзі Вывеў бы Ігнат.— Вось мой сын, паноч-
кі! «Асадзі назад!». Колас.
ВЬІВЕСЦІСЯ, -ведзецца; пр. вывеўся, -ве-
лася; зак. 1. Нарадзіцца з яйца, лічынкі і пад.
Неўзабаве ў трубе вывеліся.. галчаняты, і ў
маладых бацькоў з'явіліся новыя клопаты.
Шуцько.
2. Перастаць існаваць, перавесціся. Вывела-
ся рыба ў сажалцы. // Знікнуць. Вывеліся
плямы. // Выйсці з ужытку, аджыць свой век.
Гэтыя зеычаі даўно ўжо вывеліся.
ВЬІВЕТРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выветрыць.
ВЫВЕТРАЦЬ, -ае; зак. 1. Пазбавіцца віль-
гаці, высахнуць. Смала выступіла скрозь [на
будынках] жоўтымі пацеркамі, якія за гады
выветралі, высахлі і пачырванелі. Чорны.
2. Тое, што і выветрыцца (у 1 знач.).
ВЫВЁТРЫВАННЕ, -я, н. Разбурэнне пад
уздзеяннем ветру і іншых кліматычных умоў.
ВЫВЁТРЫВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выветрыцца.
2. Зал. да выветрываць.
ВЫВЁТРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выветрыць.
ВЫВЕТРЫЦЦА, -рыцца; зак. 1. Змяніцца,
разбурыцца пад уздзеяннем ветру і іншых
кліматычных умоў. Выветрыліся скалы. □
Некалі вывернутыя з магістральнага канала
вялікія масы торфу ўжо еыветрыліся. Пасля-
довіч. // Знікнуць пад уздзеяннем ветру, све-
жага паветра. У хляве пахла прзлым сенам,
..пылам і яшчэ нечым кіслым, відаць, кон-
скім потам, які не выветрыўся за многія га-
ды. С. Александровіч.
2. перан. Забыцца; знікнуць (пра пачуцці
і пад.). Багата дзён прайшло з таго часу. Даў-
но выветрыліся з памяці тыя падзеі. Лынь-
коў. Сержант тады праўду казаў: «Размяк ты..,
нянавісці ў цябе ні кроплі не асталося — вы-
ветрылася». Асіпенка. Нядаўняя смеласць, з
якой ён абараняў Ганну, ужо выветрылася.
Мележ.
ВЫВЕТРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
1. Змяніць, разбурыць што-н. уздзеяннем
ветру, кліматычнымі ўмовамі. На кольнен-
скіх, боркаўскіх, млінкоўскіх палях стаяць
велізарныя штабялі торфу з гноем, складзе-
ныя дбала, па-гаспадарску: іх ні сонца не
высушыць, ні вецер не выветрыць, ні паводка
не змые. Палтаран. // Добра праветрыць, пры-
мусіць знікнуць пад уздзеяннем ветру, све-
жага паветра.
2. перан. Прымусіць забыць. Сэрца — не
сухое поле. 3 яго не выветрыш памяці па
пясчынцы. Пташнікаў.
ВЫВЕІПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывесіць.
ВЫВЁШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывешваць — вывесіць.
ВЫВЁШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
вешваць.
ВЫВЁПІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывесіць.
ВЫВЕЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. нр. ад
вывеяць.
ВЫВЕЯЦЬ, -вею, -вееш, -вее; зак., што.
Ачысціць збожжа веяннем.
ВЫВІВАЦЦА, -аецца; незак. Рухацца па
звілістай лініі. Бурыя, пад колер зямлі, бера-
гавыя ластаўкі.. спрытна вывіваліся над ва-
дой. Пальчэўскі. // Мець звілісты напрамак.
Срэбнаю істнжкаю вывіваўся Нёман. Колас.
ВЫВІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
віць.
ВЫВІДНЕЦЬ, -ее; безас., зак. Добра раз-
віднець. Ужо вывіднела, у блізкім алешніку
трашчаць сарокі, на прыбітай, па-летняму
зялёнай траве — кропелькі расы. Навуменка.
ВЫВІЖАВАЦЬ, -жую, -жуеш, -жуе; зак.,
каго-што. Разм. Тайна сочачы за кім-, чым-н.,
выведаць што-н. раней невядомае, сакрэтнае.
\Рыгор:\ — Здаецца ж, у той асенні вечар ні-
дзе ні жывой душы не было. Хто б мог выві-
жаваць? Сабаленка.
ВЫВІЖОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывіжаваць.
ВЫВІНЦІЦЬ, -нчу, -нціш, -нціць; зак. Вы-
круціць з сярэдзіны чаго-н. вінт і пад.
ВЫВІНЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывінціць.
ВЬІВІНЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывінціць.
вывіты, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вывіць.
ВЫВІХ, -у, м. 1. Зруіпэнне касцей з паста-
яннага месца ў суставе. Вывіх рукі. // Месца,
дзе зрупіыліся косці.
2. перан. Разм. Адхіленне ад звычайнага
становішча, нормы. Фармалістычныя еывіхі
ў творчасці. □ Караць прасцей простага, а
вось чалавечыя вывіхі дыпраўляць куды
складаней. Асіпенка.
ВЫВІХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
віхнуць.
ВЫВІХНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вывіхнуць.
2. у знач. прым. У якім парушана правіль-
нае спалучэнне касцей у суставе (пра нагу,
руку, палец і пад.).
3. у знач. прым.; перан. Разм. Які мае адхі-
ленні ў паводзінах, псіхіцы (пра чалавека).—
Ён {Валодзя\ у нас яшчз змоладу быў нейкі
вывіхнцты. Мапіара.
ВЫВІХНУЦЦА, -нецца; зак. Зрушыцца з
пастаяннага месца ў суставе. Палец вывіх-
нуўся.
ВЫВІХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што. Зру-
шыць з пастаяннага месца ў суставе. Вывіх-
нуць нагу.
ВЫВІЦЬ, выўю, выўеш, выўе; зак., што.
Разм. Звіць. Вывіць вяроўку, пугу.
ВЫВОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывадзіць.
ВЫВОДЗІЦЦА, -вбдзіцца; незак. 1. Незак.
да вывесціся.
2. Зал. да выводзіць.
ВЫВОДЗІЦЬ, -вбджу, -вбдзіш, -вбдзіць. Не-
зак. да вывесці.
ВЫВОЗІЦЦА, -вбзіцца; цезак. Зал. да вы-
возіць.
ВЫВОЗІЦЬ, -вбжу, -вбзіш, -вбзіць. Незак.
да вывезці.
ВЫВОРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выворваць — выараць.
ВЫВОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
ворваць.
ВЫВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
араць.
ВЫВОСТРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вывастрыць.
ВЬ'ІВУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывудзіць.
ВЫВУДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывуджваць — вывудзіць.
ВЫВУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вывуджваць.
ВЬІВУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывудзіць.
ВЬ'ІВУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго-
што. 1. Злавіць на вуду, спінінг. За гадзіны
дзве я ўсё ж вывудзіў з пяток акуньчыкаў.
Якімовіч.
2. перан. Разм. Выведаць, здабыць што-н.
хітрыкамі, падманам. 1 бачачы, што ад ста-
рога больш нічога карыснага не вывуджу, я
развітаўся і пайшоў дахаты. Карпюк.
3. Раздабыць, знайсці сярод многіх, многа-
га. А справа тут стаіць зусім проста, і ў гэ-
тым сэнсе ёсць толькі адна мерка, якая па-
дыдзе да кожнага: жыве чалавек для таго,
каб у жыцці як можна боаей вывудзіць ка-
рыснага і прыемнага для сябе. Колас.
ВЬ'ІВУЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць выву-
чанага.
ВЬ'ІВУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывучыць.
ВЫВУЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
вучаць.
ВЫВУЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
вучыць (у 2, 3 і 4 зпач.).
ВЫВУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывучваць — вывучыць.
ВЫВУЧВАЦЦА, -аюся. -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вывучыцца.
2. Зал. да вывучваць.
ВЫВУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
вучыць (у 1, 2 знач.).
ВЫВУЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. вывучыць (у 1 знач.).
2. Уменне, навыкі, пабытыя ў працэсе ву-
чобы. Ваенная вывучка.
ВЬ'ІВУЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
1. з інф. Навучыцца, набыць веды, уменне ра-
біць што-н. Вывучыцца гаварыць .па-англій-
ску. Вывучыцца плаваць.
2. за каго, на каго і без дап. Набыць спе-
цыяльнасць, стаць адукаваным, закончыць
навучанне. Вывучыцца на трактарыста, на
інжынера. □ Прайшлі гады. Былы батрак
еывучыўся, стаў сакратаром райкома. Ша-
мякін.
ВЫВУЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. 1. Навучыць каго-н., даць адукацыю;
абучыць. Вывучыць сына цяслярскаму рамя-
ству. □ Каб вывучыць усіх дзяцей, працавалі
і бацька, і маці. Шыцік.
2. Вучачы, засвоіць, запомніць; развучыць.
Вывучыць замежную мову. Вывучыць урок.
Вывучыць песню.
3, Даследаваць што-н. Вывучыць прычыны
засухі. Вывучыць старажытную архітэктуру.
4. Уважліва наглядаючы за кім-, чым-н.,
добра спазнаць, зразумець, пазнаёміцца. Вы-
вучыць характар сябра. □ Лясніцкі ішоў і
лаяў сябе за тое, што не пазнаёміўся блізка,
не вывучыў як належыць гэтага камандзіра.
Шамякін.
ВЫВУЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вывучаць — вывучыць.
ВЫВЭНДЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вывандзіцца.
2. Зал. да вывэпджваць.
ВЫВЭНДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывандзіць.
ВЫВЯДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выводзіць — вывесці (у 2, 5, 6, 8, 10
і 11 знач.).
ВЬІВЯЗАЦЬ, -вяжу, -вяжаш, -вяжа; зак.,
што. 1. Сплесці што-н. пры дапамозе кручка,
спіц. Вывязаць настольнік. Вывязаць узор.
2. Разм. Старанна завязаць. [Юрка] памог
Цімку адзецца, вывязаў яму гальштук і па-
цягнуў да дзвярэй. Карпаў.
ВЫВЯЗВАЦЦА, -аевда; незак. Зал. да вы-
вязваць.
ВЫВЯЗВАЦЬ, -аю, -аеді, -ае. Незак. да вы-
вязаць.
ВЫВЯЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вывяліць.
ВЫВЯЛІЦЦА, -ліцца; зак. Стаць, зрабіцца
вяленым.
ВЫВЯЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Пад-
сушваючы на сонцы, на ветры, зрабіць вя-
леным. Вывяліць мяса, рыбу, тытунь.
ВЫВЯЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывяльваць — вывяліць.
ВЫВЯЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вывяліцца.
2. Зал. да вывяльваць.
ВЫВЯЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вывяліць.
ВЫВЯРАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
вяраць.
ВЫВЯРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
верыць.
ВЫВЯРГАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
вывергнуцца.
2. Зал. да вывяргаць.
ВЫВЯРГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
вергнуць.
ВЫВЯРЖЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вывяргаць — вывергнуць і вы-
вяргацца — вывергнуцца.
2. толькі мн. (вывяржэнні, -яў). Вывергну-
тая маса.
ВЫГАБЛЕВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выгаблеваць.
ВЫГАБЛЕВАЦЦА, -люецца; зак. Аказацца
добра выструганым гэблем.
ВЫГАБЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Габлюючы, зрабіць гладкім. Выгабле-
ваць дошку шархебелем.
ВЫГАБЛЁЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выгаблёўваць.
ВЫГАБЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выгаблеваць.
ВЫГАВАРАНЫ. -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгаварыць (у 1, 2 знач.).
ВЬ'ІГАВАРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. Разм. Выказаць усё да канца, I захаце-
лася Якаву хоць раз у жыцці выгаварыцца
перад людзьмі, падзяліцца з імі сваім горам.
Лобан. Сідар маўчаў і паціху ўсміхаўся, ча-
каючы, калі Клім выгаварыцца і сціхне. Га-
давач.
ВЫГАВАРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак. 1.
што. Вымавіць, сказаць. Слова не дае выгава-
рыць. □ —Казічак, сыночак...— паўтарае адно
маці — і больш ні слова не можа выгаварыць.
Васілевіч.
2. што. Разм. Дамагчыся абяцання чаго-н.
Выгаварыць тыдзень адтэрміноўкі. □ Бяр-
венне — толькі прычэпка, галоўнае — дзяля-
начку новую выгаварыць. Лобан.
3. каму. Разм. Прабраць.— Пасаромеліся б.
Са старым чалавекам гаворыце,— выгаварыла
дзяўчатам Аўдоля Пракопіха. Васілевіч.
ВЫГАВОРВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выгаварыцца.
2. Зал. да выгаворваць.
ВЫГАВОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выгаварыць.
ВЫГАДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. Карысць, пры-
бытак; разлік. На аснове ўзаемнай выгады.
Двайная выгада. □ [Ціток:] — Якая ж выга-
да, пане мой, добраму гаспадару з гэтым ле-
сам знацца, калі б заработку ніякага не бы-
ло? Лобан.
2. Тое, што і выгода (у 1, 2 знач.). [Па-
вел Сцяпанавіч:]— Тут, дзе павінна стварыц-
ца затока, самая выгада для гусей і качак.
Паслядовіч.
ВЫГАДАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выгадаваць.
ВЫГАДАВАЦЦА, -дуюся. -дуешся, -дуецца;
зак. Дасягнуць сталага ўзросту; вырасці.
Бацькоў сваіх Таццяна не ведала, яна выга-
давалася ў дзіцячым доме. Васілёнак.— Тата,
чаму мне не страшна ў лесе?..— Таму, да-
чушка,— адказаў ляснік,— што ты ў лесе ра-
дзілася, выгадаеалася і ўвесь час жывеш...
Чарот.
ВЫГАДАВАЦЬ, -дую, -дуеш, -дуе; зак., ка-
го-што. Даглядаючы, вырасціць. Выгадаваць
сад. □ На руках у цёткі асталося шасцёра
дзяцей, і яна ганарылася, што выгадавала іх,
«вывела ў людзі». Шамякін. На пясках бы-
лых мы рыс пасеем, Выгадуем чайныя кусты.
Панчанка.
ВЫГАДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгадаць.
ВЫГАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Збе-
рагчы шляхам эканомнай траты, разліку.
Выгадаць кавалак тканіны пры раскроі. Вы-
гадаць лішні рубель. // Атрымаць якую-н.
выгаду, перавагу ў чым-н. Купляць білеты
было позна. Поезд адыходзіў на Урэчча. Нам
туды і трэба. Што ж, заплацім крыху штра-
фу, але выгадаем цэлыя суткі. Сташэўскі.
ВЫГАДВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
гадваць.
ВЫГАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
гадаць.
ВЫГАДНА. 1. Прысл. да выгадны.
2. у знач. вык. Прыносіць выгаду, даваць
карысць, прыбытак. Калгасу выгадна павялі-
чыць пагалоўе жывёлы.
ВЫГАДНАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
Выгаднага. Выгаднасць птушкагадоўлі.
ВЫГАДНЫ, -ая, -ае. 1. Які дае выгаду,
црыбытак, прыносіць карысць. Выгадны спо-
саб вядзення гаспадаркі. Выгаднае пагад-
ненне.
2. Які мае перавагу; зручны, спрыяльны,
добры. Выгаднае становішча. □ Месца для
купання.. [хлопцы], на іх думку, выбралі са-
мае выгаднае. Чарнышэвіч.
ВЫГАДОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выгадаваць.
ВЫГАЛАДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. Захацець есці, прагаладацца. [Хлопцы]
так выгаладаліся, што як бач апаражнілі
міску салодкай кашы і да крошкі з’елі дух~
мяны, прыіграўлены кменам хлеб. Корзун.
ВЬ'ІГАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгаліць.
ВЫГАЛЕЦЬ, -ее; зак. Стаць пустым, го-
лым. Мне здалося, што адразу, як.. [Марыль-
ка} пабегла, усё навокал выгалела, апусцела.
Сабаленка.
ВЬ'ІГАЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Збрыць на сваім твары валасы, выбрыцца.
ВЫГАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Зрэзаць брытвай валасы на чым-н.;
выбрыць.
ВЬ'ІГАН, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выганяць — выгнаць (у 1 знач.).
2. Мссца каля вёскі, дзе пасецца жывёла,
птушка. Тамаш перавёў позірк на выган,
там Лукаш пасвіў кароў, якія разбрыліся па
пашы. Гурскі. // Палоса зямлі для прагону
жывёлы на пашу. Гнаць каровы на папас
праз выган. □ Зялёным выганам-дарогай
Пад берасцяны гул трубы Пляцецца статак
крутарогіх. Танк.
ВЫГАНАЧНЫ, -ая, -ае. Спец. Прызначаны
для паскоранага росту раслін. Выганачная
цяпліца.
ВЫГАНДЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Зарабіць, набыць гандлем.
ВЫГАНКА, -і, ДМ -нцы, ж. Спец. Дзеянне
паводле дзеясл. выганяць — выгнаць (у 5
знач.).
ВЫГАНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да вы-
ганяць.
ВЫГАНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
гнаць.
ВЬ'ІГАР, -у; мн. выгары, -аў; м. Участак ле-
су, балота, сенажаці, выпалены агнём, пажа-
рам. Рэкі сталі позна, а на топкіх балотах
асобныя выгары і цяпер дымяцца сіняй па-
рай. Ермаловіч.
ВЫГАРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак. 1.
што. Дабіцца чаго-н. цяжкай працай.
2. Многа пагараваць, нагаравацца.
3. што. Дамагчыся чаго-н. пасля доўгіх па-
кут і намаганняў. [Купала:] — А зямля наша —
будзе. Пэўна ж, не такая краіна, як цяпер,
але з усім добрым, што выгараваў і выкаваў
народны дух, які жыве ў яе імені. Лужанін.
ВЫГАРАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выгарадзіць.
ВЫГАРАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Разм. 1. Выдзеліцца агароджай з чаго-н.,
адгарадзіцца. [Сымон:] — Думаю, выгараджу-
ся ад гіцля, а то ён [Халуста] і глыбей палезе,
дык ён бачыш што! Кажа, што яго зямлю за-
няў. Чарнышэвіч.
2. перан. Ухіліцца аД адказнасці за недаз-
воленыя ўчынкі.
ВЫГАРАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. 1. Выдзеліць якую-н. плошчу агаро-
джай. Выгарадзіць прагон для жывёлы.
2. перан. Разм. Узяць пад абарону, апраў-
даць каго-н. з вінаватых. Страйболаў.. імк-
нуўся апраўдацца, выгарадзіць сябе перад
Дзерашам. Шынклер.
ВЫГАРАЛЫ, -ая, -ае. 1. Выпалены. На вы-
гаралым іржышчы ляжала кучка шызага по-
пелу. Бядуля. // Які пасох, загінуў ад спёкі.
А тут, ля будана, па бурай, выгаралай траве
скакалі цвыркуны-конікі. Асіпенка.
2. Які страціў афарбоўку ад уздзеяння сон-
ца. Выгаралыя ад сонца валасы ўпалі на лоб
і густым ценем засцілі хударлявы, загарэлы
твар. Дуброўскі.
ВЫГАРАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выгараць — выгараць (у 1, 2 знач.).
ВЫГАРАЦЬ і, -рыць; зак. 1. Згарэць поўна-
сцю, да канца. Выгаралі дровы ў печы. Выга-
рала газа ў лямпе. аТры гады назад выга-
ралі Мікуцічы, і тады дзядзька Марцін наду-
маўся пабудавацца тут, дзе было прастарней
і спакайней. Колас. // Пасохнуць, загінуць ад
спёкі. Пасека аж белая ад іх, нібы гэта не
сіўцы, а ржышча выгарала, адлежалася пад
сонцам, вымакла, як каноплі ў вадзе, а цяпер
зноў узнялося шчоткай. Пташнікаў.
2. Выліняць, страціць натуральны колер
пад уздзеяннем сонца. Валасы.. [хлапчуковы]
белыя.. выгаралі на сонцы і сталі рыжаваты-
мі. Чарнышэвіч.
ВЫГАРАЦЬ2, -рыць; зак. Разм. Станоўча
вырашыцца, удацца. [Аканом] крычаў, але ра-
зумеў, што справа яго не выгарала, што не
прымусіць ён ні парабчанак, ні парабкоў ра-
біць за дваіх. Чарнышэвіч.
ВЫГАРАЦЬ >, -ае. Незак. да выгараць *.
ВЫГАРАЦЬ2, -ае. Незак. да выгараць2.
ВЫГАРБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
Выгнуцца, набыць форму, падобную на горб.
Раптам з зямлі вострымі мечавіднымі пра-
менямі выбухнуў агонь, мост нехаця і цяж-
ка выгарбіўся і рухнуў уніз. Дуброўскі.
ВЫГАРВАЦЬ, -ае. Незак. да выгараць Г
ВЫГАРКІ, -аў; адз. няма. 1. Тое, што за-
стаецца пасля згарання чаго-н.
2. Разм. Тое, што і выгар. Як мора, ка-
лыхалася трава На выгарках. Танк.
ВЫГАРНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгарнуць.
ВЫГАРНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што. Вы-
грабці што-н. адкуль-н. Выгарнуць жар з
печы. □ Міхаська выгарнуў дручком з агню
некалькі бульбін і палез пад купчастую елку.
Сіняўскі.
ВЫГАРОДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выгарадзіцца.
2. Зал. да выгароджваць.
ВЫГАРОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выгарадзіць.
ВЫГАРЫНА, -ы, ж. Тое, што і в ы г а р.
Сцюдзёная вада,— гэта недзе на Паліку ці ў
Асіпаўскай пушчы.. растае лёд: чорны ад по-
пелу з выгарын, жоўты ад размяклага імху,
буры ад кары, што адапрэла ад пнёў. Пташ-
нікаў.
ВЫГАРЫШЧА, -а, н. Выгаралае месца ў
лесе, на балоце; пажарышча. Дождж абмые
выгарышча — трава пойдзе маладая расці.
Пташнікаў.
ВЫГАФТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выгафтаваць.
ВЫГАФТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак.
Вышыць гафтам.
ВЫГАФТОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выгафтаваць.
ВЫГАЦІЦЬ, -гачу, -гаціш, -гаціць; зак.,
што. Зрабіць гаць на чым-н. Выгаціць дарогу
бярвеннем.
ВЬДГАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгаціць.
ВЫГАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выгачваць — выгаціць.
ВЫГАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
гачваць.
ВЫГАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
гаціць.
ВЫГІБ, -у, м. Выпукласць, выпуклая лінія
згібу.'Выгіб дугі. Выгіб ракі. □ Выгібы хваль,
разварушаных лодкай, пабліскваюць, адсвеч-
еаюць на пясчаным дне. Брыль.
ВЫГІБАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Тое, што і выгінацца.
2. Зал. да выгібаць.
ВЫГІБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Тое, што
і выгінаць.
ВЫГШ, -у, м. Тое, што і выгіб. Вакол ля-
жала ўтульная лугавінка з рэдкімі маладымі
бярозкамі, уся ў дзятлавіне, адным краем
упіралася яна ў выгін рзчкі, што паварочва-
ла тут у бок ад вёскі. Хадкевіч.
ВЫГІНАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выгінаць — выгнуць і выгінацца —
выгнуцца.
ВЫГІНАСТЫ, -ая, -ае. Разм. Выгнуты, зві-
лісты. Выгінастая шабля. Выгінастая сцеж-
ка. □ Дарога ішла паўз выгінастую затоку.
Хадкевіч.
ВЫГІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Незак. да выгнуцца.
2. Згінацца то ў адзін, то ў другі бок,
прымаць звілісты напрамак. К[у]рчылася, вы-
гіналася шэра-цёмная гадзюка. Грамовіч. То
цераз алешнік, то праз дубнякі, То борам, ні-
быта жалезная змейка, Паўзе, еыгінаецца вуз-
какалейка. Зарыцкі.
3. Зал. да выгінаць.
ВЫГІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
гнуць.
ВЫГЛАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выгладзіць.
ВЫГЛАДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выгладзіцца.
2. Зал. да выгладжваць.
ВЫГЛАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выгладзіць.
ВЫГЛАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. 1. Стаць роўным, гладкім. Выгладзіўся
тронак рыдлёўкі.
2. Расправіць складкі, адпрасавацца. Плац-
це добра выгладзілася.
3. Разм. Стаць сытым, гладкім, раздабрэць.
ВЫГЛАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. 1. Зрабіць паверхню чаго-н. роўнап,
гладкай. Выг.гадзіць дарогу.
2. Адпрасаваць, расправіць складкі. Вы-
гладзіць кашулю прасам.
3. Разм. Адкарміць, зрабіць сытым. [Куст-
рэй:]— Бач ты, як еыгладзіў.. [быка] на чу-
жой ярыне! Колас.
ВЫГЛЁДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выглядзець.
ВЫГЛУМІЦЬ, -млю, -міш. -міць; зак., што.
Разм. Пусціць на глум, знішчыць. Выглумілі
паны лес ва ўсёй Случчыне, каб іх зямля не
насіла. Чарнышэвіч.
ВЫГЛУПІЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
каго-што. Вылавіць, глушачы падводнымі вы-
бухамі. Выглушыць рыбу.
выгляд, -у, М -дзе, м. 1. Вонкавае абліч-
ча. Чалавек быў няголены, і гэта надавала
яму пажылы выгляд, насуперак маладому
позірку вачэй. Мележ. Слухаючы старшы-
ню, карэспандэнт разглядаў фота ў альбоме..,
мабыць, параўноўваючы цяперашні яго вы-
гляд з тым, што было на здымках. Шахавец.
// Знешняе аблічча чалавека як праяўленне
яго ўнутранага стану, характару. Здаровы вы-
гляд. Незалежны выгляд. □ Вочы дзяўчыны
радасна смяяліся, хоць выгляд у яе быў па-
ніклы і разгублены. Ракітны. Ад свайго баць-
кі Рыгор пераняў.. добрую шырокую натуру,
мяккі і гасцінны еыгляд. Гартны.
2. Знешні абрыс, контур прадмета. Усе ..
[жыхары еёскі] былі заўзятыя паляўнічыя,
захопліваліся адным толькі выглядам стрэль-
бы. Колас.
3. У спалучэнні з прыназ. «з», «на», «пад»
утварае прыслоўныя словазлучэнні ў значзн-
ці: знешне. 3 выгляду гэты чалавек спакой-
ны. □ Нязграбны на выгляд дзік вельмі
спрытны і рухавы. В. Вольскі.
0 Для выгляду — каб толькі здавалася.
Не падаць (пе паказаць) выгляду гл. падаць.
Пад выглядам каго-чаго — пад маркай каго-
чаго, выдаючы за каго-, што-н. [Міхал:] — Пад
выглядам альтанак домікі будуюць, скляпы і
чорт ведае што яшчэ там. Карпаў. Рабіць вы-
гляд гл. рабіць. У выглядзе чаго — у форме
чаго-н.
ВЫГЛЯДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выглядаць (у 3 знач.) — выглянуць
(у 1 знач.).
ВЫГЛЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Мець
які-н. выгляд; здавацца каму-н. кім-, чым-н.
Выглядаць героем. □ Каця хадзіла заўсёды ў
камбінезоне, у простых чаравіках, і выгляда-
ла звычайнай трактарысткай. Чарнышэвіч.
Усе [сяляне] выглядалі так, як бы неўзабаве
павінна было штось зрабіцца. Колас.
2. Віднецца, быць відным. Сонца зайшло..
за.. таполі, верхавіны якіх ледзь выглядалі
з-за ўзгорка. ПІамякін.
3. Разм. Незак. да вйглянуць (у 1 знач.).
4. Разм. Незак. да выглядзець.
ВЫГЛЯДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. 1. Незак.
да выглянуць.
2. Незак. да выглядзець.
ВЬ'ІГЛЯДЗЕЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
каго-што. Уважліва назіраючы, заўважыць,
знайсці. Выглядзець сябра ў натоўпе. □ Над
параходам з’явілася чайка і паляцела ўслед.
Потым перадумала, нешта еыглядзела сабе ў
хвалях, спраўна спікіравала. Даніленка.
ВБІГЛЯНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Вы-
сунуўшыся з укрыцця, глянуць, паглядзець.
Выглянуць з-за вугла на вуліцу. □ Смалякоў
расчыніў дзверцы машыны, трывожна выгля-
нуў з кабіны. «ЛіМ».
2. Стаць відным, паказацца. Выглянула
з-за хмар сонца, і ўсё навокал зазіхацела.
Мележ.
ВЬ'ІГЛЯНЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выглянцаваць.
ВЫГЛЯНЦАВАЦЬ, -цую, -цуеш, -цуе; зак.,
што. 1. Пакрыць чым-н. глянцавітым, нацер-
ці да бляску. Выглянцаваць стол лакам. Вы-
глянцаваць паркет.
2. перан. Надаць знешні глянец чаму-н.
ВЫГЛЯНЦОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выглянцаваць.
ВЫГНАНЕЦ, -нца, м. Разм. Тое, што і
выгнаннік. Абозы і натоўпы выгнанцаў
плылі з захаду на ўсход. Чорны.
ВЫГНАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выганяць — выгнаць (у 2 знач.).
2. Стан выгнанніка; ссылка. Асудзіць на
выгнанне. Вярнуцца з еыгнання.
ВЫГНАННІК, -а, м. Той, хто знаходзіцца
ў выгнанні; выгнанец. Ён [ІІІварц\, выгнаннік
з роднай зямлі, шчыра змагаўся за сеаю
бацькаўшчыну, зрабіў дзеля гэтага што .чог.
Якімовіч.
ВЫГНАННІЦА, -ы, ж. Жан. да выгнаннік.
ВЫГНАННІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да выгнанніка.
ВЫГНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выгнаць.
ВЬ'ІГНАЦЬ, -ганю, -ганіш, -ганіць; зак.,
каго-што. 1. Гонячы, прымусіць выйсці, вы-
ехаць; выдаліць. Выгнаць жывёлу з хлява. □
Па росны поплаў выгналі табун калгасных
коней. Бялевіч. Хлапчукі выгналі статак з
аборы трошкі раней, каб мець болып часу.
Пальчэўскі. Паглядзіце еы на Ціта — Вынес
ён у хлеў карыта, I падсвінкаў, і свіней Вы-
гнаў з хаты і з сяней. Крапіва. // перан. Па-
збавіцца ад чаго-н., прагнаць што-н. Хацела-
ся прычакаць вечара і пайсці ў кіно, каб там
хоць на пару гадзін выгнаць з галавы неад-
чэпныя думкі. Дамашэвіч. // Разм. Звольніпь,
выключыць. Выгнаць з работы. Выгнаць са
школы. II перан. Разм. Вывесці, знішчыпь.
Выгнаць хваробу. Выгнаць васьмёрку (з вела-
сіпеднага кола).
2. Выдаліць сілай, прагнаць. Выгнаць аку-
пантаў.
3. пераважна безас. Паспрыяць хуткаму
росту каго-, чаго-н. [Васіль:\ — Эх, але ж і вы-
гнала.. (сасну\, нібы само сонца за галлё ця-
гнула!.. Шамякін.
4. Разм. Выпрацаваць; зарабіць. Чалавек
дзесяць штодзень з самага ранку ўжо зео-
няць косамі, спяшаюцца выгнаць сваю норму.
Дамашэвіч. [Чулак;] — Каб яшчэ Ігнатку на
гэтую справу паставіць! Удвух можна сотню
ў дзень выгнаць. Савіцкі.
5. Спец. Здабыпь шляхам перагонкі. Вы-
гнаць бочку шкіпінару.
0 Выгнаць абзу (спец.) — стругаючы,
зняць абзу, састругаць.
ВЫГНІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выгніваць — выгнісці.
ВЫГНІВАЦЬ, -ае. Незак. да выгнісці, вы-
гніць.
ВЫГНІСЦІ, -гніе; зак. Згнісці ў адным ме-
сцы, у сярэдзіне або поўнасцю. Выгніў яб-
лык. Выгніў зуб. □ Падлога выгніла, мас-
нічыны між падвалін пазападалі, і з праеалін
несла сырою парахнёю. Скрыган.
ВЫГНІЦЬ, -гніе; зак. Тое, што і в ы г н і -
с ц і.
ВЫГНУТАСЦЬ, -і, ж. Асаблівасць гыгпу-
тага. [Марынка\ заўважыла і выгнутасць
шырокіх броваў, і выразна акрэсленыя тон-
кія вусны. Хадкевіч.
ВЬ'ІГНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгнуць.
2. у знач. прым. Які мае выгін. Шыі пане-
нак таксама нагадваюць лебядзіныя, такія ж
до-ўгія і выгнутыя. Ус.
ВЫГНУЦЦА, -гнуся, -гнешся, -гнецца; зак.
Прыняць дугападобную форму, утварыць вы-
гіб. Пе даходзячы да лукі, выгнуўшыся яшчэ
раз каля лесу вельмі прыгожаю дугою, Нёман
забіраў управа. Колас. Залез на дрэва — ўніз
ляціш, Вяроза еыгнецца дугою. Барадулін.
Рэчка выгнулася тут Срэбнаю падковай. Гі-
левіч.
ВЬ'ІГНУЦЬ, -гну, -гнеш, -гне; зак., што. 1.
Сагнуць дугою, надаць сагнутую форму. Вы-
гнуць шыю. □ Саломку выгнуўшы дугою,
Звісае колас над зямлёю. Колас. Конь.. вы-
гнуў гужы і рвануў з усёй сілы. Баранавых.
2. Разм. Выпрастаць, разагнуць. Выгнуць
бляху. Выгнуць умяціну на кузаее машыны.
ВЫГНЮСІЦЬ, -гнюшу, -гнюсіш, -гнюсіць;
зак., каго-што. Разм. 1. Забрудзіць што-н. з
усіх бакоў. Хлапчукі падкасваюць штаны, а
дзяўчынкі, ідучы ззаду, падымаюць сукенкі,
каб не выгнюсіць іх рудою. Васілевіч.
2. перан. Абгаварыць, абалгаць, аблаяць,
ВЫГОДА, -ы, ДМ -дзе, ж. 1. пераважна мн.
(выгбды, -аў). Усё, што задавальняе максі-
мальныя запатрабаванні, чым зручна кары-
стацца. Кеатэра з выгодамі. □ Добры хутар!
Месца вясёлае, усе выгоды пад рукою. Тут
табе і зямля, і паша, і дровы. Колас.
2. Прыволле. У калгасе на выгодзе, На. па-
лянцы ля крыніцы Разышліся ў карагодзі
Маладыя жарабіцы. Кнапіва.
3. Абл. Выгада (у 1 знач.). [Алесь:\ — У ма-
ёй прапанове ёсць рызыка, але ёсць і велі-
зарная выгода. Броўка.
ВЫГОДНА. 1. Прысл. да выгодны (у І
знач.).
2. безас. у знач. еык. Добра, прыемна, з да-
статковай колькасцю выгод. Хоць заплаціць.
прыходзіцца дорага, затое ж ехаць будзе вы-
годна. Колас.
ВЫГОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць выгод-
нага.
выгодны, -ая, -ае. 1. Добра прыстасаваны
для зручнага карыстання. Выгодны вячэрні
поезд. □ Перабраліся маладыя на другую
кватэру, больш прасторную і выгодную,і Нас-
ця стала гаспадыняй. Колас.
2. Прывольны. Выгодныя мясціны.
ВЫГОЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выгольваць — выгаліць.
ВЫГОЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;.
незак. 1. Незак. да выгаліцца.
2. Зал. да выгольваць.
ВЫГОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да.
выгаліць.
ВЫГОНІСТЫ, -ая, -ае. Разм. Які ўзняўся
высока ўверх; стромкі. Выгоністая сасна.
ВЫГОРТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выгортваць—выгарнуць.
ВЫГОРТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
гортваць.
ВЫГОРТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выгарнуць.
ВЫГРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выграбаць — выграбці.
ВЫГРАБАЦЦА, -аецца: незак. Зал. да вы-
грабаць.
ВЫГРАБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
грабці.
ВЫГРАБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выграбці.
ВБІГРАБКІ, -бак; адз. няма. Разм. Выгра-
беныя з дна насудзіны, засека і пад. рэшткі
чаго-н. (мукі, зерня і інш.).
ВЫГРАБНЫ, -ая, -бе. Прызначаны для вы-
грабання. Выграбная лапата. // У які зваль-
ваюць смецце, розныя адкіды. Выграбная яма.
ВЬ'ІГРАБЦІ, -грабу, -грабеш, -грабе; пр.
выграб,-бла; заг. выграбі; зак., што. Грабучы,
дастаць, перамясціць што-н. сыпкае. Выграб-
ці попел з печы. // Грабучы, рыючы, утва-
рыць паглыбленне. Выграбці ямку, нару.
ВЫГРАБЦІСЯ, -грабуся, -грабешся, -гра-
бецца; зак. Разм. Выйсці, пераадолеўшы сы-
пучы пясок або снег. Выграбціся на дарогу.
// перан. Пераадольваючы цяжкасці, пера-
шкоды, выйсці, выбіцца куды-н.
ВЫГРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выграваць — выграць.
ВЫГРАВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выграцца.
ВЫГРАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
граць.
ВЫГРАВІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад выгравіраваць.
ВЫГРАВІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак,
што. Зрабіць (надпіс, малюнак і пад.) гра-
віроўкай.
ВЫГРАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Адшліфаваць паверхню чаго-н. гранямі. Вы-
гракіць алмазы.
ВЫГРАНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выграньваць.
ВЫГРАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выграніць.
ВЫГРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Добра прагрэцца. Выграцца на печы. □ [Пла-
гон:] — Выпі ды выграйся добра, каб і ад поту
быў такі мокры, як з ракі вылезшы, Чарны-
шэвіч.
ВЫГРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Добра
нагрэць, прагрэць што-н.
ВЬ'ІГРУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. по.
ад выгрузіць.
ВЫГРУЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выгрузіцца.
2. Зал. да выгружаць.
ВЫГРУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
грузіць.
ВЫГРУЗІЦЦА, -гружуся, -грузішся, -гру-
зіцца; зак. Высадзіцца адкуль-н. з грузам.
Яшчэ ўночы часць выгрузілася з цягніка і
стала на колы. Чорны.
ВЫГРУЗІЦЬ, -гружу, -грузіш, -грузіць;
зак, што. Дастаць і вынесці груз з чаго-н.
Выгрузіць дровы з вагонаў. □ [Хлопцы] рыбу
выгрузілі на востраў, паехалі далёй. Асіпенка.
ВЫГРУЗКА, -і, ДМ -зцы. ж. Дзёянне па-
водле знач. дзеясл. выгрузіць і выгрузіцца.
ВЫГРУЗНЫ, -ая, -бе. Прызначаны для вы-
грузкі. Выгрузная платформа.
ВЫГРЫЗАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
грызаць.
ВЫГРЫЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
грызці.
ВЫГРЫЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выгрызці.
ВЫГРЫЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; пр. выгрыз, -ла;
зак., што. Грызучы што-н., выесці. Выгрызці
дзірку ў буханцы хлеба. // Скусваючы, згры-
заючы пры корані, з’есці ўсё. 3 галадухі і са
емагі Выгрызеш і мёрзлы ягель. Вітка.
<> Пячонкі выгрызці — абрыдзець, надаку-
чыць папрокамі за што-н.
ВЫГУБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак, што.
Знішчыць дашчэнту. Выгубіць лес.
ВЫГУК, -у, м. Гучны вокліч, выкрык. Пра-
мова [Пятрэнкі] раз-пораз перарывалася
дружным смехам у зале, выгукамі адабрэння.
Краўчанка. Сабраліся мужчыны і пад выгукі
«раз, два — узялі!» штурхалі машыну. Дуб-
роўскі.
ВЫГУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выгукваць — выгукнуць.
ВЫГУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
гукнуць.
ВЫГУКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.,
што. Гучна прамовіць, сказаць што-н., вы-
крыкнуць.— Добра! — весела выгукнуў малы
і кінуўся бягом за дзверы. Якімовіч. Амаль
хорам сход выгукнуў тры прозвішчы. Шамя-
кін.
ВЫГУЛ, -у, м. 1. Стан паводле дзеясл. вы-
гуляцца (у 2 знач.).
2. Абгароджанае месца для жывёлы або
птушак на вольным паветры; загон.
ВЫГУЛЬВАЦЦА, -аецца. Незак. да выгу-
ляцца (у 2 знач.).
ВЫГУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выгуляць.
2. Разм. Гуляць, быць на свабодзе.
ВЬ'ІГУЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для вы-
гулу. Выгульны двор.
ВЬ'ІГУЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
1. Уволю нагуляцца, адпачыць.— Табе што,
ты выгуляўся,.. другі год ужо гуляеш, а мне
заўтра на працу,— жартавала Людміла. Ерма-
ловіч.
2. Набрацца сілы, адкарміцца на волі. Вы-
гулялася жывёла за лета. □ [Грышка:]
— Тпру! Не ўстоіш на адным месцы, выгуля-
лася. Чарот.
ВЬ'ІГУЛЯЦЬ, -яю, -яеш,-яе; зак. Разм. Пра-
весці доўгі час гуляючы; прагуляць.
ВЫДАВАЦЦА, -даёцца; незак. 1. Незак. да
выдацца.
2. Зал. да выдаваць (у 1 знач.).
ВЫДАВАЦЬ, -даю, -даёш, -даё; незак.
1. Незак. да выдаць.
2. Рабіць уражанне, здавацца, выглядаць.
Больш за ўсё запомніўся ў той дзень бацька.
Ён неяк быў згорбіўся і выдаваў старым-ста-
рым. Сабаленка. Размяркоўвалі сена на вока,
і кожны стараўся мацней утаптаць воз, каб
ён выдаваў меншым. Крапіва.
ВЫДАВЁЦ, -даўца, м. Асоба, якая выдае
творы друку.
ВЫДАВЁЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да выдавецтва, выдаўца.
ВЫДАВЁЦТВА, -а, н. Прадпрыемства, якое
займаецца выданнем твораў друку. Выдавец-
тва «Навука». Дзяржаўнае выдавецтва.
ВЫДАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым, зал. пр.
ад выдаць.
ВЫДАЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выдаіць.
ВЫДАІЦЬ, -даю, -даіш, -даіць; зак, каго-
што. Здабыць даеннем усё малако з вымя
жывёліны; падаіць. Выдаіць карову.
ВЫДАЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выдаляць — выдаліць.
ВЫДАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдаліць.
ВЫДАЛІЦЬ,-лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
1. Прымусіць выйсці, знікнуць; перамясціць.
Выдаліць пабочных асоб. Выдаліць прымесі.
□ А Мурамцаў усяго толькі і зрабіў, што на
першым пасяджэнні загадаў выдаліць з залы
паліцыю. Колас.
2. Выразаць, вынуць шляхам аперацыі. Вы-
даліць пухліну. Выдаліць нырку.
ВЫДАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. Зал. да выдаляць.
ВЫДАЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
даліць.
ВЫДАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выдаць (у 4, 5 знач.).
2. Твор друку, які мае спецыфічныя асаб-
лівасці ў знешнім афармленні, у падборы ма-
тэрыялаў і можа быць аднесены да пэўнага
тыпу. Акадэмічнае, перыядычнае выданне.
3. Сукупнасць экземпляраў якога-н. твора,
надрукаванага з аднаго набору. Пятае вы-
данне твораў У. I. Леніна.
О Афіцыйнае выданне — выданне, якое
ажыццяўляецца ад імя ўрада ці кіраўніцтва
якой-н. грамадскай арганізацыі і мае закана-
даўчы, нарматыўны або дырэктыўны харак-
тар.
0 На выданні — у тым узросце, калі пара
выдаваць замуж. Дзве слаўныя дачкі ў Ма-
ланні. Црыгожыя, абедзве на выданні. Кор-
бан.
ВЫДАРАЦЦА, -аецца. Незак. да выдарыцца.
ВЫДАРЫЦЦА, -рыцца; зак. Разм. Неча-
кана настаць, здарыцца.— Вывае— скарын-
цы будзеш рад,— сказаў стары,— Мала якая
патрэба выдарыцца. Баранавых. // Выдацца,
выпасці (пра час). Вясна выдарылася цёплая,
лагодная. □ [Аляксей] ведаў, што з гадзіны
на гадзіну можа прыйдзецца ехаць на фронт,
а тады невядома, калі выдарыцца вольная
хвіліна. Мележ.
ВЫДАСКАНАЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
выдасканаленага. Выдасканаленасць слыху,
рухаў.
ВЫДАСКАНАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад выдасканаліць.
2. у знач. прым. Вельмі развіты, вытанча-
ны, успрыімлівы. Выдасканалены слых.
ВЫДАСКАНАЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца;
зак. Стаць тонкім, вострым, успрыімлівым.
ВЫДАСКАНАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак.,
што. Развіваючы што-н., дасягнуць даскана-
ласці, зрабіць болып тонкім, вострым, успры-
імлівым. Выдасканаліць слых, стыль.
ВЫДАСКАНАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выдасканальваць — выда-
сканаліць і выдасканальвацца — выдаскана-
ліцца.
ВЫДАСКАНАЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся,
-аецца; незак. 1. Незак. да выдасканаліцца.
2. Зал. да выдасканальваць.
ВЫДАСКАНАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не-
зак. да выдасканаліць.
ВЫДАТКАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдаткаваць.
ВЫДАТКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдаткаваць.
ВЫДАТКАВАЦЦА, -куецца; зак. Зрасхода-
вацца, затраціцца.
ВЫДАТКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Адпусціць, выдзеліць. Выдаткаваць гро-
шы на будаўніцтва завода. // Зрасходаваць,
патраціць. Выдаткаваць усе сродкі.
ВЫДАТКІ, -аў; адз. выдатак, -тку, м. За-
траты на што-н., расходы; расходная сума.
Выдаткі еытворчасці. Непрадбачаныя грашо-
выя выдаткі. Прыбыткі і выдаткі бюджэту.
□ 3 цягам часу раслі дзеці, а з імі раслі і
выдаткі. Хведаровіч.
О Накладныя выдаткі — дадатковыя вы-
даткі на гаспадарча-арганізацыйныя патрэбы
вытворчасці і на размеркаванне тавараў.
ВЫДАТКОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдаткоўваць — выдаткаваць.
ВЫДАТКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выдаткавацца.
2. Зал. да выдаткоўваць.
ВЫДАТКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выдаткаваць.
ВЫДАТНА. 1. прысл. Вельмі добра; цудоў-
на. Выдатна здаць экзамен. Выдатна валодаць
замежнай мовай.
2. у знач. наз. выдатна, нескл., н. Адзнака,
якая абазначае вышэйшую ацэнку чаго-н.
(ведаў, паводзін і інш.). [Пятрусь:] — Цяпер
можна мяне еітаць — школу скончыў на «вы-
датна». Краўчанка.
ВЫДАТНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць вы-
датнага; незвычайнасць.
2. Што-н. славутае. Архітэктурныя выдат-
насці Полацка. Прыродныя і этнаграфічныя
выдатнасці.
3. Выдатны ў нейкай справе спецыяліст.
Сусветныя выдатнасці навукі.
ВЫДАТНІК, -а, м. 1. Навучэнец, які мае
выдатныя адзнакі па ўсіх прадметах вучэб-
нага плана.
2. Той, хто выконвае сваю работу, абавязкі
на выдатна. Выдатнік баявой і палітычнай
падрыхтоўкі.
ВЫДАТНІЦА, -ы, ж. Жан. да выдатнік.
ВЬІДАТНЫ, -ая, -ае. 1. Які вылучаецца ся-
род іншых, славуты; шырока вядомы. Выдат-
ны дзеяч навукі. □ На сценах вісела некаль-
кі плакатаў і партрэтаў выдатных палітыч-
ных дзеячаў. Колас.
2. Незвычайны, выключны. Выдатны розум.
Выдатныя здольнасці. □ Рысы.. твару [Аксё-
на Наля] строгія, нават халодныя. Вочы ўдум-
лівыя, і ўся сухарлявая і моцная постаць
еыкрывае ў ім чалавека выдатнага. Колас. •//
Знамянальны. Выдатныя старонкі летапісу
партызанскай барацьбы.
3. Вельмі добры. Выдатная ацэнка. Выдат-
ны матэрыял. Выдатная вучоба. □ [Валодзя:]
— Мая брыгада будзе і далей даваць толькі
еыдатную прадукцыю. Крапіва. Гэта той самы
бярэзнік, дзе летась наш дзядзька, ходзячы
па грыбах, напаў на неруш і набраў цэлую
сявеньку выдатных баравікоў-бярозавікаў.
Колас.
ВЫДАХНУЦЬ, -не; пр. выдах, -ла; зак.
Разм. Здохнуць, падохнуць; перавесціся (аб
жывёле). — От, каб цябе ваўкі зарэзалі, каб
ты была выдахла, падла натурыстая! — зга-
няў чалавек у лаянцы злосць. Кулакоўскі.
ВЫДАЦЦА, -дасца; -дадуцца; зак. 1. Утва-
рыць выступ, выступіць за мяжу чаго-н.
Прыбудова выдалася на панадворак. □ Тон-
кія губы былі сцяты, а падбародак з ямачкай,
здавалася, яшчэ больш выдаўся наперад.
Дуброўскі.
2. Вылучыцца са звычайнага раду чым-н.,
выпасці; здарыцца. Дзень, як на дзіва, выдаў-
ся цёплы і прыгожы. Чорны. // Удацца. Ка-
ша выдалася на дзіва смачная. Быкаў. Ка-
лі ж ураджай не выдасца, дык і [жніўная]
песня нейкая самотная. Сабаленка. // Аказац-
ца на самой справе; трапіцца. На .шчасце,
бераг выдаўся вельмі ўтульны. Маўр.
3. Знайсціся; выпасці (пра вольны час).
Ніколі яшчэ Закружжа не ўпраўлялася так
хутка з сенакосам. А то на табе: скасілі ўсе
сенажаці, застагавалі сена, ды яшчэ выдаўся
вольны час. Асіпенка.
4. Разм. Надрукаваць сваю кнігу.
ВЫДАЦЬ, -дам, -дасі, -дасць; -дадзім, -дас-
це, -дадуць; заг. выдай; зак., каго-што. 1.
Даць што-н. з запасаў, адпусціць са сховішча
для пастаяннага ці часовага карыстання. Вы-
даць грашовы аванс. Выдаць кніжку з біб-
ліятэкі.- □ — Трэба залічыць дзеда ў рады
Чырвонай Арміі і выдаць яму стрэльбу, як
чыреонаармейцу,—• не то жартаўліва, не то
сур’ёзна заўважыў адзін з ротных камандзі-
раў. Колас. // Забяспечыць чым-н., уручыць
што-н. Выдаць даведку, мандат. □ Сёлета мне
бясплатную пуцёўку выдалі. У Сочы. Грамо-
віч. // Аддаць, вярнуць назад. Выдаць асабіс-
тыя рэчы іх уладальнікам. // Заплаціць за ра-
боту. На працадні, што намецілі,— выдалі.
Пташнікаў.
2. Здабыць, зрабіць, вырабіць. Не ладзілася
спраеа з вынаходствам— Андрэй адводзіў ду-
шу работай: размахнецца, што называецца, на
ўсё плячо, выдасць норму ды і да другой на-
блізіцца, і не сорамна глядзець людзям у во-
чы. Шахавец.
3. за каго і са словам «замуж». Аддаць за-
муж. Пасватаўся Алесь, і бацькі еыдалі дзяў-
чыну. С. Александровіч. 3 Ганнай Лявонаўнай
душа ў душу пражылі мы дваццаць год. Вы-
гадавалі дачку, еыдалі замуж. Корбан.
4. Выпусціць з друку, надрукаваць. Выдаць
поўны збор твораў пісьменніка. Выдаць кніж-
ку масавым тыражом. □ Магчыма, што паэт
думаў выдаць гэтыя вершы асобным зборні-
кам, у які хацеў уключыць перакладзеныя
ім творы рускіх паэтаў. «Весці».
5. Прыняць, абвясціць. Выдаць закон. □
Дырэктар выдаў спецыяльны загад. Карпаў.
6. Раскрыць, зрабіць вядомым што-н. сак-
рэтнае, тайнае; удаць. Выдаць змову. □ Асце-
рагаліся партызаны да пары да часу еыдаць
свой баяеы сакрэт. Лынькоў. Аднак, і пасля
васьмі гадзін катавання Тадора.. не выдала
нікога. Брыль. Як ні трымалася Іна, а вочы
яе выдалі. Ваданосаў.
7. Назваць каго-, што-н. не тым, кім, чым
яны з’яўляюцца. Выдаць сябра за брата. Вы-
даць чутае за бачанае. □ [Наташа] мела на-
мер выдаць сябе за бежанку. Шамякін. Асце-
рагайцеся гэтых,— Гусар паказаў пальцам на
суседні пакой.— Я вас выдам за сваю даўнюю
знаёмую. Краўчанка.
0 Выдаць на рукі — а) аддаць што-н. не-
пасрэдна каму-н.; б) даць наяўнымі пасля
вылічэпня падаткаў. Выдаць сябе — вы-
крыць, выявіць уласныя тапныя пачуцці,
намеры і пад. Выдаць (сябе) з галавой — вы-
крыць сваю або чыю-н. віну, памылку, тое,
што старанна хаваецца. Не выдай(це)! —
выручы(це)!
ВБІДАЧА, -ы, ж. Дзеянне паводле дзеясл.
выдаць (у 1—4 і 6 знач.).
ВБІДЗЕЛ, -у, м. Частка маёмасці, атрыма-
;ная ў карыстанне кім-н.
ВБІДЗЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдзеліць.
ВБІДЗЕЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
1. Выйшаўшы са складу чаго-н., адасобіцца,
стаць самастойным. Выдзеліцца з абшчыны.
2. Вылучыцца якім-н. чынам сярод іншых.
Выдзеліцца сваімі здольнасцямі. □ 3 усіх га-
ласоў выдзеліўся густы і моцны, як заводскі
гудок, бас параненага з павязкай на галаве.
Мележ.
3. Выйсці, выступіць на паверхню (з арга-
нізма, са складанага саставу).
ВБІДЗЕЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. 1. Вылучыць з агульнай масы для
якой-н. мэты. Выдзеліць падеоды для вывазкі
дроў. Выдзеліць звеннявых. // Адзначыць
якім-н. чынам. Выдзеліць асноўную думку.
□ Косця быў першы, каго Марынка тут ней-
кім чынам выдзеліла з астатніх. Шыцік.
2. Аддаць у карыстанне. Выдзеліць сыну
частку маёмасці. □ Праўленне калгаса вы-
дзеліла.. [Нямку] хатку ля канюшні. Кула-
коўскі.
3. Вывесці на паверхню (з арганізма, са
свайго саставу). Выдзеліць пот. Выдзеліць
вуглякіслы газ. Выдзелінь цяпло.
ВЬ'ІДЗЕРТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдзерці.
ВБІДЗЕРЦІ, -дзеру, -дзераш, -дзера; зак.
Тое, што і выдраць.
ВЫДЗЕЎБАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдзеўбаць.
ВЫДЗЕЎБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Тое, што і выдзеўбці.
ВБІДЗЕЎБЦІ, -бу, -беш, -бе; пр. выдзеўб,
-ла; заг. выдзеўбі; зак., што. 1. Дзеўбучы, зра-
біць паглыбленне, адтуліну або вырабіць
якую-н. рэч. Разам з дзедам выдзеўблі яшчэ
тры калоды, усцяглі на сосны. Мележ.
2. Вышчыпаць, выдраць што-н. Крумкач
крумкачу вока не еыдзеўбе. Прыказка.
ВЫДЗЁЎБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выдзёўбваць.
ВЫДЗЁЎБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдзеўбці.
ВЫДЗІМАЛЫПЧЫК, -а, м. Рабочы, які
займаецца выдзіманнем шкляных вырабаў.
ВЫДЗІМАЛЫНЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вы-
дзімалыпчык.
ВЫДЗІМАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1, Зробленыпры
дапамозе выдзімання.
2. Такі, работа якога грунтуецца на прын-
цыпе выдзімання. Выдзімальны вентылятар.
ВЫДЗІМАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выдзімаць — выдзьмуць (у 1 знач.).
2. Выраб пустацелых прадметаў з расплаў-
ленага шкла пры дапамозе моцнага струменя
паветра.
ВЫДЗІМАНЫ, -ая, -ае. 1. Выраблены шля-
хам выдзімання (у 2 знач.). Выдзіманая ста-
ловая пасуда.
2. Пустацелы. Выдзіманы бранзалет.
ВЫДЗІМАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
дзімаць.
ВЫДЗІМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
дзьмуць.
ВЫДЗІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдзіраць — выдраць.
ВЫДЗІРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выдрацца.
2. Зал. да выдзіраць.
ВЫДЗІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
драць.
ВЫДЗЬМУХАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдзьмухаць.
ВЫДЗЬМУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Дзьмухаючы, выдаліць адкуль-н. пыл, пару-
шыны і пад. Выдзьмухаць брытву. // Дзьму-
хаючы на вуголле, выклікаць з’яўленне полы-
і:я. Выдэьмухаць агонь.
ВЫДЗЬМУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. ІІезак.
-да выдзьмухаць.
ВЫДЗЬМУЦЬ, -му, -меш, -ме; зак., што.
1. Выдаліць моцным струменем, плынню ца-
ветра. Вятры выдзьмулі пясок на ўзгорках.
Выдзьмуць дым скразняком. □ Вецер вы-
дзьмуў з нечай цыгаркі зыркія іскрынкі, пад-
хапіў іх і разнёс. М. Стральцоў.
2. Вырабіць што-н. шляхам выдзімання (і7
2 знач.). Выдзьмуць бутлю.
ВЫДЗЯЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдзяляць — выдзеліць і выдзя-
ляцца — выдзеліцца.
2. пераважна мн. (выдзялёпні, -яў). Рэчы-
вы, выдзеленыя арганізмам.
ВЫДЗЯЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для выдзялення рэчываў арганізмамі. Выдзя-
ляльныя органы.
ВЫДЗЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. ІІезак. да выдзеліцца.
2. Зал. да выдзяляць.
ВЫДЗЯЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
дзеліць.
ВЫДМА, -ы, ж. Наносны пясчаны пагорак.
Зноў і зноў на беражок топкай выдмаю пясок
вольны вецер сцеле. Вялюгін.
ВЫДОЙВАЦЦА, -аецца; нсзак. Зал. да вы-
дойваць.
ВЫДОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
даіць.
ВЫДРА, -ы, ж. 1. Млекакормячая драпеж-
ная жывёліна сямейства куніцавых з фут-
рам цёмна-бурага колеру, якая вядзе паў-
водны спосаб жыцця. Марская выдра. // Фут-
ра гэтай жывёліны. Каўнер з выдры.
2. перан. Груб. Пра злую няўжыўчывую
жанчыну.
ВЫДРАІЦЬ, -аю, -аеш. -ае; зак., што. На-
церці, начысціць да бляску.
ВЬ'ІДРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выдраць.
ВЫДРАНЯ і ВЫДРАНЁ, -няці; мн. -няты,
-нят; н. Дзіцянё выдры.
ВЫДРАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. 1. Драпаючы, выдраць. Выдрапаць вочы.
2. Драпаючы, напісаць, намаляваць. Выдра-
паць літару.
ВЫДРАТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак.,
што. Разм. Вытаптаць. [Сцежку] выдратава-
лі дзікі; засталіся на тарфянішчы і капыты
лася. Пташнікаў.
ВЫДРАЦЦА, -дзеруся, -дзерашся, -дзерац-
ца; зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Адарвацца.
Выдраўся ліст з кнігі.
2. Разм. Выбрацца з цяжкасцю адкуль-н.
Выдрацца з зарасніку на паляну.
ВЫДРАЦЬ, -дзеру. -дзераш, -дзера; пр.
выдраў, -рала; заг. выдзеры; зак., што. 1. 3 сі-
лаіі выцягнуць, вырваць што-н. моцна ўбітае,
урослае, прымацаванае. Выдраць цвік з сця-
ны. Выдраць акно. □ Нялёгка чалавеку, калі
ў яго няма за душой капейкі, асесці на но-
вым месцы, лес выдраць, зямлю раллёю зра-
біць. Чарнышэвіч. // Аддзіраючы, вырваць.
Выдраць ліст з кнігі. // Драпаючы, выдаліць,
вырваць. Выдраць вочы.
2. Разм. Атрымаць, узяць што-н. з вялікаю
цяжкасцю. Юзік еедае, што на пай грошы ў
бацькі цяжка будзе выдраць. Крапіва.
0 Выдраць з мясам — адарваць разам з ка-
валкам тканіны, скуры (гузік, аплік і пад.).
Выдраць пчолы — забраць мёд з вулля, звіпі-
чыўшы пчол.
ВЫДРУКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдрукаваць.
ВЫДРУКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Разм. Аддрукаваць, надрукаваць.
ВЫДРУКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдрукаваць.
ВЫДРЫГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
іран. Танцаваць. — Віктар Трафімавіч! Тодар
Макаравіч! — чуліся вясёлыя галасы моладзі.
— Хадзіце да нас, патанцуеце! — А як жа,
толькі мне з вамі еыдрыгваць,— усміхнуўся
Радкевіч. Гурскі.
ВЫДРЫН, -а. Які мае адносіны да выдры,
належыць ёй. Выдрына нара.
ВЫДРЭСІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдрэсіраваць.
ВЫДРЭСІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
каго-што. Навучыць жывёл, птушак выкон-
ваць якія-н. дзеянні. Выдрэсіраваць сабаку.
// перан. Іран. Прывучыць каго-н. да механіч-
нага выканання пэўных правіл паводзін.
ВЫДУБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
Апрацаваць што-н. дубільным растворам. Вы-
дубіць аўчыну.
ВЫДУБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдубіць.
ВЫДУЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; эак. Раэм. Вы-
стаяць, выцерпець, перанесці якую-н. нягоду.
[Вучоны:] — Наступіла зіма. Стала холадна,
голадна... Думаў, што не еыдужаю... Новікаў.
ВЫДУМАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выдумаць.
2. у знач. прым. Такі, якога няма ў рэчаіс-
насці, нерэальны; уяўны. Выдуманы рай. Вы-
думаны свет.
ВЫДУМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Вынайсці, стварыць; прыдумаць. Выдумаць
новую гульню,
2. Прыдумаць што-н. такое, што не адпавя-
дае рэчаіснасці; схлусіць; нахлусіць.
ВЫДУМВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдумваць — выдумаць.
ВЫДУМВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
думаць.
ВЫДУМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн. -мак; ж.
1. Тое, што прыдумана, вынайдзена. У Сашы
заняло дух .. ад гэтай новай выдумкі і прапа-
новы. Шамякін. // Вымысел, фантазія. Паэ-
тычная выдумка. □ Сон пераблытаў усё:
праўду з выдумкай, мінулае шчасце з сучас-
ным. Васілевіч.
2. Здольнасць выдумляць. А ты з выдумкай,
стары, з гумарам! Лынькоў.
3. Тое, што не адпавядае рэчаіснасці; хлус-
ня; плётка. Бог, рай, той свет — усё гэта вы-
думкі, каб трымаць народ у страху і паслу-
шэнстве. Колас. [Ту.гява/) Ўсё гэта еыдумка
ад пачатку да канца. Я палкоўнікам ніколі
не быў. Крапіва.
ВЫДУМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдумаць.
ВЫДУМЛЙЦЦА, -яецца; незак. Зал. 'да вы-
думляць.
ВЫДУМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выдумаць.
ВЬ'ІДУМШЧЫК. -а, ж. Разм. 1. Той, хто вы-
думвае што-н.; жартаўнік. Выдумшчык за-
баў. □ Гэты выдумшчык [Цімошка] дзеля
жарту кожны раз зрыміраваўся, пераймаў
паходку, голас, жэсты якога-небудзь добра
вядомага ўсім вясковага дзеда. Краўчанка.
2. Хлус, пляткар.
ВЫДУМШЧЫЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да вы-
думшчык.
ВЫДУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдурыць.
ВЫДУРВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. выдурваць — выдурыць.
ВЫДУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
Дурыць.
ВЫДУРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Разм. Набыць што-н. падманам, хітрыкамі;
выпрасіць. Колькі ён [Віця] у мяне выдурыў:
«Дай, мамка, дзесяць капеек! Дай пяць!»
Скрыпка.
ВЫДУШАНЫ 1, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдушыць >.
ВЫДУШАНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдушыць 2.
ВЫДУШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдушваць 1 — выдушыць '.
ВЫДУШВАЦЦА ‘, -аецца; незак. Зал. да
выдушваць ‘.
ВЫДУШВАЦЦА2, -аецца; незак. Зал. да
выдушваць 2.
ВЫДУШВАЦЬ >, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдушыць .
ВЫДУШВАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдушыць2.
ВЫДУШЫЦЬ *, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
каго-што. 1. Ціспучы, націскаючы, выламаць,
прымусіць выпасці. Выдушыць шыбу.
2. Порадушыць, знішчыць усіх, многіх.
ВЬ'ІДУШЫЦЬ 2, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
што. Разм. Зрасходаваць духі і пад. Выду-
шыць флакон адэкалону.
ВЫДЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., перад
кім-чым. Разм. Дагаджаць каму-н.. выказваць
сваю адданасць. Выдыгаць перад гасцямі. □
Ён [Богут] перад ёю [жонкай] выдыгае, Як
закаханы, малады. Колас. // Падлізвацца, ліс-
лівіць. [Нічыпар:] Усе так і выдыгаюць пе-
рад ім:— Таварыш Гарлахвацкі! Таварыш
Гарлахвацкі! Крапіва.
выдых, -у, м. Разавае выштурхванне па-
ветра з лёгкіх пры выдыханні; проціл. удых.
ВЫДЫХАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да выдыху, выдыхання. Выдыхальны рух
грудной клеткі. // Які служыць, прызначаны
для выдыхання. Выдыхальны клапан.
ВЫДЫХАННЕ >, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выдыхаць 1 — выдыхнуць.
2. Тое, што і в ы д ы х.
ВЫДЫХАННЕ 2, -я, н. Разм. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выдыхаць2 — выдахнуць.
ВЫДЫХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выдыхнуцца.
ВЫДЫХАЦЬ, -аю. -аеш, -ае; зак. Разм.
Акрыяць, паправіцца. На згоне зімы летась
вось так аб’язЭжаў жарабка, скінуўся, Эык
цэлы месяц пракачаўся ў пасцел'і, ледзь вы-
дыхаў. Ляўданскі. // гато. Перажыць, пера-
несці.
ВЫДЫХАЦЬ 1, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выдыхнуць.
ВЬІДЫХАЦЬ 2, -ае. Незак. да выдахнуць.
ВЫДЫХНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выдыхнуць.
ВЫДЫХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;
зак. Патраціць усе сілы, знясілець. Відаць,
выдыхнуліся яны [англічане з французамі]
толькі на адной атацы, і закончылася іх на-
ступленне. Машара.
ВЫДЫХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Выштурхнуць паветра з лёгкіх пры дыханні.
•— Уф-ф-фф! — выдыхнула паненка, паставі-
ла пасудзінку і, памахаўшы рукамі, быццам
яны замерзлі, пажалілася: — Цяжка! Карпюк.
// Разм. Вымавіць вельмі хутка, адным выды-
хам.—• Добры вечар,— выдыхнула Ганна, і во-
чы яе ўспыхнулі радасцю. Лупсякоў.
ВЫЕДЗЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выесці.
2. у знач. прым. Пусты, апарожнены.
</ Не варты выедзенага яйца гл. варты.
ВЫЕЗД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выязджаць (у 1 знач.).
2. Месца, праз якое выязджаюць адкуль-н.,
куды-н. Выезд на шашу. □ Ціток абышоў
усю гэту круговіну лесу, агледзеў, як дбалы
гаспадар, усе пад’езды і выезды. Лобан. Міль-
гаюць голыя дрэвы, руіны, новыя домікі, лю-
дзі... Пасля мы ныраем пад арку на выездзе
з гарадка. Брыль.
3. Уст. Коні з экіпажам і вупражжу.
1 жартавалі мы, што мае Ян Уласны выезд,
як вялікі пан. Зарыцкі.
ВЫЕЗДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выездзіць.
2. у знач. прым. Утрамбаваны, убіты яз-
дой; уезджаны, наезджаны. Сцежка... прашы-
лася праз гушчар і выбегла на выезджаную
лясную дарогу. Адамчык.
ВЫЁЗДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выездзіць.
ВЫЕЗДЗІЦЬ, -езджу, -ездзіш, -ездзіць; зак.,
што. 1. Ездзячы, пабываць у многіх месцах;
аб’ездзіць. Сын з армейскай трупай сама-
дзейнай Нямала выездзіў мясцін. Гаўрусёў.
2. Утрамбаваць, убіць яздой; уездзіць. Доб-
ра выездзіць дарогу.
3. Разм. Ездзячы, дасягнуць якой-н. мэты.
— Таа-к,— уздыхаў Мікода,— ездзілі і нічога
не выездзілі. Галавач. // Зарабіць возніцтвам,
яздою.
ВЬ'ІЕМАЧНЫ, -ая, -ае. Выняты пры ка-
панні, пры ўтварэнні выемкі. Выемачны
грунт.
ВЫЕМІСТЫ, -ая, -ае. Які мае выемкі, вы-
разы.
ВЫЕМКА, -і, ДМ -мцы; Р мн. -мак; ж. 1.
Паглыбленне, упадзіна. Валік з выемкамі. □
Нібы з зямлі еыраслі непадалёку тры чалаее-
чыя фігуры. Яны падняліся з выемкі, успаўз-
лі па адкосу на палатно, прыўзнялі галовы і
доўга пазіралі. Чарот.
2. Працэс капання і пераносу грунту; вы-
манне. Выемка зямлі з катлавана.
ВЫЕНЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
Разм. Дамагчыся чаго-н. неадступнымі прось-
бамі; выпрасіць.
ВЫЕСЦІ, -ем, -есі, -есць; -едзім, -есце,
-едуць; пр. выеў, -ела; заг. выеш; зак., што.
1. З’есці ўнутраную частку чаго-н. Выесці на-
чынку з пірага.
2. З’есці ўсё, што знаходзіцца ў чым-н. Вы-
есці міску крупніку.
3. Разбурыць, пашкодзіць, праесці (аб дзе-
янні едкіх рэчываў). Кіслата выела дзірку ў
тканіне. Дым выеў вочы.
0 Выесці вочы — надакучыць папрокамі,
напамінкамі. Душу выесці — вельмі надаку-
чыць прыставаннямі, дакорамі.
ВЫЕХАЦЬ, -еду, -едзеш, -едзе; -едзем,
-едзеце, -едуць; зак. 1. Паехаць, адправіцца
куды-н., за межы чаго-н. Выехаць у поле. □
Праз гадзіну абоз выехаў з карчомнай стадо-
-лы ў дарогу. Чорны. Фурман зняў клункі,
куфэрак, развітаўся і выехаў з двара. Паль-
чэўскі. // Пакінуць сталае ці часовае месца
жыхарства; перасяліцца. [Міхал:]— Тварыц-
кая тут жыве?— Не,— адказаў чалавек,— яна
раней тут жыла, цяпер.. зусім выехала.
Чорны. Вера з дзецьмі пабыла ў Карніцкіх
&зён трьг г выехала ў Свярдлоўск, Ьзе жьгла
яе родная сястра. Паслядовіч.
2. Едучы, паявіцца дзе-н., прыехаць. Конь
бег шпарка і мы неўзабаве выехалі на лясную
паляну. Мурашка.
3. Разм. Плаўна вываліцца, выпасці. Пакет
еыехаў з рук. □ Заскрэбла аб камень дошка,
што выехала з еаротцаў. Пташнікаў.
4. перан. Разм. Выкарыстаць якія-н. акаліч-
насці, прыёмы ў асабістых мэтах.— Дык вось
і я у гэтай байцы Таксама выеду на зайцы.
Корбан.
•0 Выехаць на чужой шыі (спіне і г. д.) —
нядобрасумленным спосабам выйсці з цяж-
кага становішча.
ВЙЖАБРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Разм. Здабыць што-н. жабрацтвам; вы-
прасіць.
ВЫЖАБРОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выжабраваць.
ВЫЖАЛ, -жла, м. Гончы сабака.
ВЫЖАРА, -ы, ж. Тое, што і выжарына.
ВЫЖАРАБІЦЦА, -біцца; зак. Разм. Тое,
што і ажарабіцца.
ВЫЖАРЫНА, -ы, ж. Выгаралы ўчастак
ба.тота, лесу. // Некалі выгаралае месца на
балоце. Аўтобус туды [у вёску] ходзіць толькі
ўлетку, калі паперасыхаюць усе еыжарыны.
Сабаленка.
ВЫЖАРЫШЧА, -а, н. Выпаленае месца ў
лесе. на балоце.
ВЫЖАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выжаць ‘.
ВЫЖАЎЦІЦЦА, -ціцца; зак. Разм. Зрабіц-
ца жоўтым.
ВЫЖАЎЦІЦЬ, -жаўчу, -жаўціш, -жаўціць;
зак., што. Разм. Пафарбаваць у жоўты колер.
нацерці што-н. драўлянае да жаўцізны.
ВЫЖАЦЬ \ -жну, -жнеш, -жне; пр. вьіжаў,
-жала; заг. выжні; зак., што. Зжаць па якой-н.
плошчы што-н. Выжаць лаву жыта. □ Кож-
най [жанчыне] хочацца не паддацца, выжаць
як мага больш. Васілевіч. // Пражаць. Вы-
жаць сярпамі праходы для жняяркі.
ВЫЖАЦЬ 2, -жму, -жмеш, -жме; пр. выжаў,
-жала; заг. выжмі; зак., што. Падняць пасту-
пова штангу, гіру і пад. ад грудзей уверх.
ВЬ'ІЖЛА, -ы, ж. Гончая сука.
ВЫЖЛУКТАЦЬ, -кчу, -кціш, -кціць; зак.,
гато. Разм. Тое, што і выжлукціць (у 2
знач.).
ВЫЖЛУКЦІЦЦА, -ціцца; зак. Выварыцца
ў жлукце (пра бялізну).
ВЫЖЛУКЦІЦЬ, -кчу, -кціш, -кціць; зак.,
што. 1. Выварыць у жлукце. Выжлукціць бя-
лізну.
2. перан. Разм. Выпіць вялікую колькасць
чаго-н. Выжлукціць збан малака. □ — Калі
мы .. вынеслі ёй [карове] цабэрак і яна вы-
жлукціла яго да дна, нашай радасці не было
канца, Лось.
ВЫЖЛУКЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выжлукціцца.
2. Зал. да выжлукчваць.
ВЫЖЛУКЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выжлукціць.
ВЫЖЛЙТНІК, -а, м. 1. Той, хто загадвае
гончымі сабакамі на паляванні. Колькі выж-
лятнікаў і загоншчыкаў затапталі .. [пан-
скія] жарабцы ў час паляванняў! Якімовіч.
2. Тое, што і выжал. Мы ненавідзелі
той хутар,.. I брэх выжлятнікаў прыкутых.
Панчанка.
ВЫЖЫВАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Ступень
выжывання. Выжывальнасць патомства.
ВЫЖЫВАННЕ >, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выжываць 1 — выжыць *.
ВЫЖЫВАННЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
знач, дзеясл. выжываць 2 — выжыць2.
ВЫЖЫВАЦЬ«, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выжыць
ВЫЖЫВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выжыць2.
ВЫЖЬ'ІЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. Разм. Працаваць з вялікім стараннем,
з натугай. Цяжка было.. [Акіліне] з дачкою
выкідацца з бясхлеб’я, але ж выжыльеалася
як магла. Вітка.
ВЫЖЫМ, -у, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выжымаць — выжаць2.
ВЫЖЫМАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выжымаць — выжаць2.
ВЫЖЫМАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
жымаць.
ВЫЖЫМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выжаць 2.
ВЫЖЫНАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
жынаць.
ВЫЖЫНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
жаць *.
ВЬ'ІЖЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выжыць2.
ВЬ'ІЖЫЦЬ 1, -жыву, -жывеш, -жыве; зак.
Застацца жывым пасля цяжкай хваробы, ра-
нення і пад. Хворы выжыў. □ Таполі абла-
мала [бура] голле, паздзірала кару, але тапо-
ля выжыла — шуміць во і шуміць. М. Страль-
цоў. Мэрылін Манро нейкім цудам пашанца-
вала выжыць у гэтым пекле эксплуатацыі,
нажывы і бізнесу. Новікаў.
0 Выжыць з розуму — страціць памяць,
здольнасць усведамляць.
ВЬ'ІЖЫЦЬ2, -жыву, -жывеш, -жыве; зак.,
каго-што. Прымусіць пакінуць свой дом, мес-
ца працы і пад.; выгнаць адкуль-н. Выжыць
з хаты.
ВБІЗАЛАЦІЦЦА, -ціцца; зак. Пакрыццапа-
залотай, пазалапіцца.
ВЬ'ІЗАЛАЦІЦЬ, -лачу, -лаціш, -лаціць; зак.,
што. Пакрыць пазалотай, пазалаціць усё або
частку чаго-н.
ВЬ'ІЗАЛАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вызалаціць.
ВЫЗАЛОЧВАЦЬ, -аю. -аеш, -ае. Незак. да
вызалаціць.
ВЫЗАРЫЦЦА, -тэыцца; зак. Тое, што і в ы-
зарыць. Нанач неба вызарылася і насту-
піла такая цішыня, якое, здаецца, даўно ўжо
не было на свеце. Сабаленка.
ВЬ'ІЗАРЫЦЬ, -рыць; зак. Стаць ясным, зор-
ным (пра неба). [Нічыпар:\— Бачыце, як не-
ба вызарыла. У такую ноч і пешкі прайсціся
хораша... Хадкевіч.
ВЫЗВАЛЁНЕЦ, -нца, м. Разм. Тое, што і
в ы з в а л і ц е л ь. Гануля.. першая паднесла
савецкаму салдату букет, а за ёю дзяўчаты
засыпалі вызваленцаў кветкамі. Гурскі. //
Той, каго вызвалілі.
ВЫЗВАЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вызваляць — вызваліць; дзеянне
і стан паводле знач. дзеясл. вызваляпца —
вызваліцца.
ВЫЗВАЛЁНЧЫ, -ая, -ае. Які мае на мэце
вызваленне каго-, чаго-н. Вызваленчая ба-
рацьба. Вызваленчыя войны. Нацыянальна-
вызваленчы рух.
ВЫЗВАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вызваліць.
2. у знач. прым. Які атрымаў свабоду, не-
залежнасць дзякуючы чыім-н. намаганням.
Два гады мірнай працы на вызеаленай зямлі
былі для.. [камуністаў\ шчаслівым этапам на
шляху барацьбы. Брыль. // Службовая нагруз-
ка якога абмяжоўваецца партыйнай, камса-
мольскай ці прафсаюзнай работай. Вызвале-
ны сакратар парткома.
3. у знач. наз. вьізвалены, -ага, м. Той, хто
атрымаў вызваленне. Вызваленых засыпалі
пытаннямі.
ВЫЗВАЛІЦЕЛЬ, -я, м. Той, хто вызваліў
ці вызваляе каго-, што-н. Воіны-вызваліцелі.
□ Сержант Амяллян Кручын у марах бачыў
ужо сябе вызваліцелем родных мясцін, па
якіх сумаваў усю вайну. Хадкевіч.
ВЬІЗВАЛІЦЕЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да вы-
зваліцель.
ВЫЗВАЛІЦЦА, -люся. -лішся, -ліцца; зак.
1. Атрымаць незалежнасць, стаць свабодным.
Вызваліцца з-пад сацыяльнага і нацыяналь-
нага ўціску.
2. Зняць з сябе што-н., пазбавіцца ад ча-
го-н., што сціскае, абмяжоўвае. Вера Анто-
наўна нецярпліва вызвалілася з абдымкаў і
скоранька пабегла назад на дарогу. Карпаў. /
у перан. ужыв. Галынскі сеў за стол. Ён пазі-
раў на прысутных і ніяк не мог вызваліцца
ад дум. Галавач.
3. Стаць свабодным ад спраў, абавязкаў і
пад. Вызваліцца ад работы. □ [Начальнік:\ —
Перадай пракурору, няхай пачакае — вызеа-
люся, паедзем разам. Карпаў.
4. Стаць пустым, незанятым (пра памяш-
канне). [Гаспадыня:\—Вызваліцца тая кватэ-
ра, зноў зоймеце, калі захочаце. Пальчэўскі.
ВЫЗВАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. 1. Зрабіць свабодным каго-, што-н., даць
свабоду каму-, чаму-н. Вызваліць арыштава-
ных. Вызваліць з няволі. □ Граніца, што
штучна падзяляла беларускую зямлю на дзве
часткі, была сцёрта ў еерасні 1939 года, калі
Чырвоная Армія еызеаліла Заходнюю Бела-
русь з-пад панскага прыгнёту. Хадкевіч.
[Калглюк:] — Трэба не толькі вызваліць зня-
воленых, але і адсекчы шлях адступлення
для франтавых часцей праціўніка. М. Тка-
чоў.
2. Адваяваць захопленую ворагам тэрыто-
рыю. Вызваліць горад ад захопнікаў.
3. Выратаваць, даць магчымасць пазбегнуць
чаго-н. Вызеаліць людзей ад немінучай смер-
ці. □ [Грыша:\ — Не лепшага я шукаю, а ха-
чу ад лішняга клопату еызваліць вас [дзядзь-
кг/]. Пальчэўскі.
4. Выслабаніць каго-, што-н. ад чаго-н. гру-
васткага, цяжкага і пад. Вялічка вызваліў
грудзі ад трушчанай цэглы і ўбачыў, што іх
залівае кроў. Чорны. Нявідны вырываўся з
усіх сіл, каб вызваліць рукі. Колас.
5. Звольніць, зняць з работы. [Сухадольскі:\
— Прашу вызваліць мяне ад абавязкаў га-
лоўнага інжынера. Крапіва.
ВЫЗВАЛЙЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да вызваліцца.
2. Зал. да вызваляць.
ВЫЗВАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
зваліць.
ВЫЗВАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць. Зак. да вы-
звоньваць (у 1 знач.).
ВЫЗВАЦЦА, -завуся, -завешся, -завецца;
зак. Добраахвотна згадзіцца выканаць што-н.
Вызвацца ў разведку. □ Якуб Вастроў, мала-
ды хлопец, вызваўся з’ездзіць да барака пры-
везці вады. Лупсякоў.
ВЫЗВАЦЬ, -заву, -завеш, -заве; зак., каго-
што. Тое, што і выклікаць.
ВЫЗВЕРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. Разм. 1. Моцна, пераходзячы на крык,
накінуцца на каго-н. (з папрокамі, лаянкай
і пад.).— Марш у хату! — вызверыўся.. [Архіп\
на жонку, падбег да варот і спытаў, нібы не
ведаючы: — Хто там? Дуброўскі. Вызверыўся
люты цар: — Дзе ахова? Дзе чыны? I куды
глядзяць яны? Вітка.
2. Паглядзець са злосцю.
ВЫЗВОНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вызвоньваць, а таксама гукі
гэтага дзеяння.
ВЫЗВОНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вызвоньваць (у 1 знач.).
ВЫЗВОНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што
і без дап. 1. Выконваць звонам што-п.; зва-
ніць. Званы ў гарадку кожны дзень вызвонь-
еалі сваё. Чорны. На Спаскай еежы куранты
вызвоньваюць поўнач. Брыль. // Адзывацпа
звонам, звінець. Прыемна было слухаць, як
вызвоньеаюць малаткі, бачыць, як паддаец-
ца чалавеку жалеза. Даніленка. Пад вузкімі
кладкамі вызвоньвала вада. Савіцкі.
2. Спяваць, звінець (пра птушак, насяко-
мых і пад.). Высока ў небе вызвоньвалі свае
песні жаваранкі. Даніленка.
ВЫЗВЯРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вызверыцца.
ВЫЗДАРАВЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Стаць
здаровым, паправіцца пасля хваробы; ачу-
няць. [Маці:\— Выздаравееш і зноў з дзецьмі
пабяжыш гуляць на вуліцу. Васілевіч.
ВЫЗДАРАЎЛЁННЕ, -я, н. Стан паводле
знач. дзеясл. выздараўліваць — выздаравець;
папраўка.
ВЫЗДАРАЎЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выздаравець.
ВЫЗЕЛЕНІЦЦА, -ніцца; зак. Стаць зялё-
ным.
ВЬ'ІЗЕЛЕНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., ці/го.
Пафарбаваць у зялёны колер; запэцкаць
чым-н. зялёным.
ВЫЗІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
зірнуць.
ВЬ'ІЗІРНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм. Вы-
глянуць. [Незнаёмец:]— Вызірні на дарогу і
палічы машыны, колькі іх ідзе? Чорны. 3-за
снежных хмар вызірнуў месяц. Гурскі.
ВЫЗНАВАЦЬ, -наю, -наёш, -наё; незак. 1.
Незак. да вызнаць.
2. што. Адкрыта трымацца якой-н. веры, ву-
чэння, поглядаў і пад. Вызнаваць пратэстан-
цтва.
3. каго-што. Разм. Трымацца пэўнай думкі
аб кім-, чым-н.; лічыць. Сярод усіх.. [Адам] вы-
знаваў сябе за лепшага. Чорны.
ВЬ'ІЗНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што і з да-
дан. сказам. Разм. 1. Тое, што і выведаць
(у 1 знач.).
2. Тое, што і спазнаць. Вызнаць тайны
акіяна— Вось імкненне іх [вучоных] і план.
А. Александровіч.
ВЫЗНАЧАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласці-
васць вызначальнага.
ВЬІЗНАЧАЛЬНІК, -а, м. Нніжн. 1. Тое, што
сабою вызначае што-н. Рытмічны вызначаль-
нік.
2. Дапаможнік для вызначэння. Вызначаль-
нік раслін.
ВЬІЗНАЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які служыць
для вызначэння чаго-н. Вызначальныя рысы.
Вызначальныя адзнакі.
2. Які сабою вызначае, абумоўлівае што-н.
Вызначальны момант.
ВЬ'ІЗНАЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вызначыць.
2. у знач. прым. Дакладна ўстаноўлены,
прызначаны. Вызначаны час.
ВЫЗНАЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вызначыцца.
2. Зал. да вызначаць.
ВЫЗНАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
зпачыць.
ВЫЗНАЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. 1. Набыць выразны характар, стаць від-
ным. На шэрым фоне ўеаходу [у пячору] вы-
значылася нейкая вялікая цёмная маса, спы-
нілася, быццам здзіўленая,— пачуўся грозны,
хрыплы рык. Маўр. // Раскрыць свой змест,
форму. Спецыфіка прадмета вызначылася не
адразу. // Выразна акрэсліцца. У адным мес-
цы абора разбэрсалася, анучы аб’ехалі ўніз
і вызначылася форма нагі. Чорны.
2. Поўнасцю скласціся. Марцін адчуваў,
што Ганнін лёс ужо вызначыўся, як мае
быць. Чорны.
3. Вылучыцца з ліку іншых чым-н. Вызна-
чыцца сваёй храбрасцю. □ Гонар зрэзаць і
звязаць апошні сноп дастаецца таму, хто еы-
значыўся на ўборцы. Хадановіч.
4. чым. Стаць знамянальным, паказальным
дзякуючы чаму-н. Наш век вызначыўся вы-
карыстаннем атамнай энергіі.
ВЫЗНАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., ка-
го-што. 1. і з дадан. сказам. Распазнаць, вы-
светліць што-н. невядомае, няяснае. Вызна-
чыць прычыну. □ Вартавы драмаў, утуліўшы
галаву ў калені, і вызначыць, хто ён — немец
ці наш, было цяжка. Лупсякоў. // Разабрацца
ў чым-н., усвядоміць сабе. Вызначыць сваё
станоеішча. // Дакладна ўстанавіць што-н.
Вызначыць цэны. Вызначыць адлегласць. □
[Ганна Аляксандраўна:]—Пакуль доктар не
еызначыць хваробы, ён не пачынае лячыць.
Ваданосаў. Маракі казалі, што па тым, як ся-
дзяць чайкі, можна вызначыць напрамак вет-
ру з дакладнасцю да градуса. М. Стральцоў.
2. Выявіць сутнасць, раскрыць змест ча-
го-н.; ахарактарызаваць. Вызначыць творчы
метад пісьменніка. Вызначыць прадмет паліт-
эканоміі.
3. Загадзя прызначыць, назначыць. Штаб
атрада не вызначыў ..[.Чгколг/] на гэту апера-
цыю — у групу падбіраліся перш за ўсё тыя
партызаны, якія добра еедалі мясцовасць.
Якімовіч. // Намеціць наперад кірункі, шляхі
развіцця. Любіў Міхаіл Іеанавіч Брагінец у
еыхадны дзень прайсціся ў поле ці лес, па-
быць адзін на адзін са сваімі думкамі і ма-
рамі, падагуліць зробленае, вызначыць да-
лейшыя планы. Гурскі.
4. З’явіцца прычынай чаго-н., абумовіць
сабою што-н. У гэты перыяд адбылася падзея,
якая еызчачыла .чой ёч.гейччы
шлях. Крапіва.
5. Абазначыць якім-н. чынам. Вызначыць
мяжу слупкамі. □ Доўга яны [жанчыны] ва-
зіліся ля сукенкі, прымаючы ўсе магчымыя
захады, каб як мага яскравей вызначыць та-
лію. Корбан.
6. Выдзеліць, прызначыць што-н. для каго-,
чаго-н. Вызначыць сродкі на будаўніцтва. □
Брушынскі вызначыў для каваля кавалак
зямлі. Бядуля.
7. Вынесці рашэнне, пастанову. Вызначыць
меру пакарання.
ВЫЗНАЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вызначаць — вызначыць (у 1, 2, 3, 5,
6 і 7 знач.).
ВЫЗУБІЦЦА, -біцца; зак. Стаць вызубле-
пым; вышчарбіцца.
ВЬ'ІЗУБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што. На-
рабіць выемак, шчарбін на чым-н.; вышчар-
біць. Вызубіць сякеру. Вызубіць нажніцы.
ВЬ'ІЗУБЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вызубіць.
2. у знач. прым. 3 пашкоджаным лязом;
вышчарблены.
ВЫЗУБЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вызубіцца.
2. Зал. да вызубліваць.
ВЫЗУБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вызубіць.
ВЫЗУБРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вызубрыць.
ВЬІЗУБРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вызубрыць.
ВЬ'ІЗУБРЬІЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Разм. Механічна вывучыць што-н. на памяць.
ВЫЗЫВАЦЦА, -аюся. -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вызвацца.
2. Зал. да вызываць.
ВЫЗЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
зваць.
ВЫІГРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выігрываць.
ВЫІГРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
Разм. Іграць на чым-н. звычайна ціха, пры-
глушана якую-н. мелодыю. Выігрываць мело-
дыю еальса.
ВЫЙГРАВАЦЦА, -раёцца; незак. Зал. да
выйграваць.
ВЫЙГРАВАЦЬ, -раю, -раёш, -раё; -раём,
-раяцё. Незак. да выйграць.
ВЫЙГРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выйграць.
ВЫЙГРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. што і
без дап. Набыць што-н. у выніку розыгрышу
латарэі, перамагчы ў азартнай гульні.
Выйграць сто рублёў па аблігацыі. □ Адной-
чы гуляў пан у карты і выйграў у суседняга
пана маёнтак. Якімовіч. Была спакуса вый-
граць, ..асабліва калі хто браў «дзевяты вал».
Колас.
2. без дап. Дамагчыся перамогі, узяць
верх; перамагчы. Выйграць бой. Каманда
выйграла ў спаборніцтвах. □ Мужчыны былі
ашаломлены сілай удару немцаў, але не губ-
лялі галавы, яны былі ўпэўнены, што немцы
вайны не выйграюць. Гурскі.
3. Дамагчыся поспеху. Выйграць у чыіх-не-
будзь вачах.
0 Выйграць час — сэканоміць час або вы-
гадаць болып часу для ажыццяўлення чаго-н.
ВЫЙГРЫШ, -у, м.. Тог, тато т&на ў
выніку розыгрышу латарэі і інш., у выніку
перамогі ў азартнай гульні. Выйгрыш па аб-
лігацыі. Спадзявацца на выйгрыш.
2. Выгада, карысць. [Пніцкі:] — На работу
хаджу, а гаспадарку сваю кінуў. Гэтак прый-
шлося, бо.. большы мне цяпер еыйгрыш.
Чорны.
3. Поспех, перамога ў чым-н. Дамагчыся
выйгрышу.
0 Быць у выйгрышы гл. быць.
ВЫЙГРЬІШНЫ, -ая, -ае. 1. Які дае права
на выйгрыш. Выйгрышная пазыка. // На які
выпаў выйгрыш. Выйгрышны білет.
2. Выгадны, які спрыяе поспеху. Выйгрыш-
ная пазіцыя.
ВЫЙСЦЕ, -я, н. 1. Месца для выхаду ку-
Ды-н. Выйсце на перон. □ Хлопцы кінуліся
ўглыб лесу, але і там іх сустрэла засада. Ні-
якага выйсця з пасткі ўжо не было. Няхай.
2. перан. Спосаб вырашэння чаго-н. Цэлую
ноч праседзеў Алесь над вылічэннямі, але
ніякага выйсця не знайшоў. Броўка.
<> Даць выйсце чаму гл. даць.
ВЫЙСЦІ, выйду, выйдзеш, выйдзе; пр.
выйшаў, -шла; заг. выйдзі; зак. 1. Пайсці ад-
куль-н., пакінуць межы чаго-н. Выйсці з го-
рада. Выйсці з машыны. □ Гулка браз-
нулі дзверы. 3 хаты выйшлі людзі. Лынь-
коў. Бацька спрытна саскочыў з кузава, ад-
чыніў дзверы кабіны і дапамог выйсці маці.
Чарнышэвіч. // Накіравацца куды-н. Малады
высокі салдат, развітаўшыся з сваімі тава-
рышамі, выйшаў пеша ў дарогу. Чорны. Свяк-
роў знала, што будзе бяда, і таму не пайшла
ў лён, а выйшла палоць грады. Брыль. //
Прарвацца, прабіцца адкуль-н. Выйсці з бла-
кады. Выйсці з акружэння. // перан. Пера-
стаць удзельнічаць у чым-н.; выбыць. Выйсці
з вайны. Выйсці з гульні. Выйсці з падполля.
□ Уладзімір Вялічка быў просты чалаеек. Ён
зусім.. не ўсвядоміў сабе ўсяго значэння той
справы, з якой толькі што выйшаў. Чорны.
// перан. Пакінуць месца знаходжання дзе-н.
Выйсці са шпіталя пасля ранення.
2. перан. Быць выдадзеным, надрукаваным.
Кніга выйшла з друку. □ [Вэня:] — Матэрыя-
лы могуць выйсці асобнай брашурай. Чорны.
// Уступіць у дзеянне, сілу (пра закон, загад
і пад.). — Значыць, наколькі я асмелюся ду-
маць, тут інструкцыя такая выйшла для няў-
хільнага правядзення ў жыццё. Чорны.
3. Прыйсці куды-н., з’явіцца, апынуцца
дзе-н.; паказацца. Выйсці на палявую дарогу.
Выйсці на парад. Выйсці ў тыл ворагу. Сонца
выйшла з-за хмары. Выйсці на арбіту. □
Сасновы бор скончыўся, і мы выйшлі на па-
ляну. В. Вольскі. // Падысці да каго-, чаго-н.
Выйсці да стала. Выйсці да людзей.
4. з чаго, з-пад чаго. Перастаць быць у
якім-н. стане, становішчы. Выйсці з цярпен-
ня. Выйсці з-пад улады. □ Жэня ўбачыў ма-
ці і зноў устрапянуўся, выйшаў з .. цяжкага
здранцвення. Шамякін.
5. безас. Прыйсціся, дастацца, выпасці. Па
кожнага выйшла па сто рублёў.
6. Зрасходавацца, кончыцца. Выйшлі ўсе за-
пасы. Выйшлі грошы. □ Гранаты выйшлі, у
ранцах ні галеты. Калачынскі. Маці думала
аб тым, што дома выйшаў хлеб, а сена для
худобы засталося так мала, што ніяк не хо-
піць дацягнуць да маладой травы. Сіняўскі.
(( Ппайсці. міліуцпа. (пра. часД.
7. (звычайна са словам «замуж»). Стаць
жонкай каго-п. Выйшла Аўгіня замуж за Ва-
сіля Бусыгу. Колас.— Які з цябе будзе
муж! — сказала Мальвіна, калі Адам прапа-
наваў ёй выйсці за яго замуж. Корбан.
8. Атрымацца, удацца. Выйшла добрая рэч.
Добра выйсці на фота. □ Зброя выйшла хоць
куды! Маўр. Усмешка выйшла разгубленая,
бездапаможная. Карпаў. Усе былі перакана-
ны, што з яго выйдзе славуты лётчык. Ме-
леж. // Стаць, зрабіцца кім-, чым-н. Выйсці
пераможцам. Выйсці ў вялікія майстры. □
[Бондар:] — Мой брат, старэйшы, у камбрыгі
еыйшаў. Навуменка.
9. Пра паходжанне каго-н. Выйсці з ася-
роддзя людзей працы. □ Увесь гэты сялянскі
воблік і простая вопратка не былі падроблі-
ваннем пад народ. Чалавек, які выйшаў з на-
рода, жыў яго інтарэсамі і спадзяваннямі,.. не
мог і не жадаў чым-небудзь адрознівацца ад
людзей. С. Александровіч.
10. Здарыцца, нечакана адбыцца ў выніку
чаго-н. Выйшла самае нечаканае. □ Я хацеў
выклікаць жаласць у сэрцы Барыса, а выйшла
наадварот... Бядуля. [Дзяўчына:]— Дом цяг-
не.. А мяне з дому пацягнула, бо сутычка з
татам выйшла. Пташнікаў.
0 Бокам выйсці; вомегам выйсці — тое, што
і бокам (вомегам) вылезці (гл. вы-
лезці). Выйсці з берагоў — разліцца (пра ра-
ку, возера і пад.). Выйсці з галавы — зусім
забыцца. Выйсці з давер’я — перастаць ка-
рыстацца чыім-н. давер’ем. Выйсці з моды —
перастаць быць модным. Выйсці з рамак —
парушыць агульнапрынятыя нормы. Выйсці
з сябе — раззлавацца. Выйсці з узросту; выйс-
ці з гадоў — перарасці ўзрост, вызначаны для
каго-, чаго-н. Выйсці за рамкі — перайсці ме-
жы чаго-н. Выйсці з-пад пяра каго — быць
напісаным кім-н. Выйсці (выбіцца) на да-
рогу — знайсці сваё месца ў жыцці, стаць
самастойным. Выйсці на пенсію (у адстаў-
ку) — перастаць служыць, працаваць. Выйс-
ці (усплыць) наверх (на певерхню) — выявіц-
ца, стаць вядомым. Выйсці са строю —
стаць непрыгодным, непрацаздольным. Пер-
шы і найлепшы яго друг і камандзір выйшаў
са строю. Кавалёў. Выйсці (выбрацца) сухім
з вады — пазбегнуць заслужанай кары; ас-
тацца непакараным. Выйсці ў колас — па-
чаць каласаваць (пра збожжавыя расліны).
Выйсці (выбіцца) у людзі — пасля доўгіх
намаганняў дасягнуць трывалага або высока-
га становіпгча ў грамадстве. Нарадавацца не
магла з Васіля: дабіўся, чаго хацеў,— у лю-
дзі, лічы, выйшаў. Мележ. Выйсці ў свет —
быць апублікаваным ( пра друкаванае вы-
данне). Выйсці ў тыраж — выпсці з ужытку,
стаць непрыгодным да чаго-н. Выйсці чыс-
тым — аказацца непакараным. На маё (яго)
выйшла — так, як я (ён) хацеў. (Нічога) не
выйдзе — не атрымаецца, не ўдасца. [Іван:] —
«Не, з чытання сёння нічога не вый-
дзе. Ці не пайсці развеяцца?» Гаўрылкін. —
«Сцёпа, пачакай! — затрымала яго жонкіі.—
Давай заўтра махнём куды-небудзь у раён. —
Нічога не выйдзе,— адказаў Сцяпан Ягора-
еіч.— Заўтра.. буду заняты». Корбан.
ВЫКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкаваць.
ВЬ'ІКАВАЦЦА, -куецца; зак. 1. Атрымацца
ў выніку кавання.
2. перан. Стварыцца, сфарміравацца; выха-
вацца. Выкаваліся кадры старшынь калгасаў.
ВЫКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак., што.
1. Куючы, зрабіць што-н. Выкаваць серп. □
Нарэшце ён [бацька] выкаваў у кузні востры
нож-кінжал і .. падаўся ў маёнтак пана Ма-
зурскага. Якімовіч.
2. перан. Цярпліва стварыць, выхаваць
што-н. Выкаваць кадравую армію. □ Ты ў
нас еыкаваў мужнасць, Якая жалеза скрышы-
ла; Ты ў нас выкаваў веру: Нам праца любая
пад сілу. Панчанка.
ВЫКАЗАНЫ, -ая, -ае. Дгеепрым. зал. пр.
ад выказаць.
ВЫКАЗАЦЦА, -кажуся, -кажашся, -кажац-
ца; зак. 1. Выказаць, выкласці сваю думку, по-
гляды, пачуцці і пад. Хто хоча еыказацца? □
Панас разумее, што трэба даць выказацца
ўсім, хто жадае, і ён спакойна слухае, зана-
тоўвае што-нішто сабе на паперку. Галавач.
// за каго-што або супроць каго-чаго. Выявіць
свае адносіны пры абмеркаванні чаго-н. Вы-
казацца за ўнесеную прапанову.
2. Закончыць выказванне, выказаць усё;
выгаварыцца. [Паліна] з прытоенай хітрасцю
чакала, што Ніна не стрымаецца, выкажацца
перад ёю да канца. Сіўцоў.
ВЫКАЗАЦЬ, -кажу, -кажаш, -кажа; зак.,
што. 1. Падаць у звязнай і паслядоўнай фор-
ме свае думкі, выявіць пачуцці і пад. Выка-
заць праўду ў вочы. Выказаць згоду. □ Кож-
ны хацеў першы выкагаць сваю думку. Кар-
пюк.
2. і з дадан. сказам. Выявіць, выкрыць тое,
што павінна было ўтойвацца ад іншых. Нівод-
най рысачкай Вера не выказала свайго хваля-
вання. Мікуліч. // каго. Разм. Выдаць; удаць.
Жаўнеры лаюцца апошнімі словамі, пагра-
жаюць бізуном.., каб.. [ляснгк] еыказаў.. паў-
станцаў. Чарот.
3. Перадаць словамі свае адносіны да каго-,
чаго-н. Выказаць падзяку. Выказаць спачу-
ванне. □ — Я слоў не знаходжу, каб выка-
заць жаль і вострую горыч [с]траты. Кодас.
ВЫКАЗВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выказваць — выказаць (у 1, 3 знач.).
2. Выказаная думка, погляд. Выказванні
класікаў марксізма-ленінізма аб літаратуры.
□ Лектар гаварыў, часта спасылаючыря на
свае еыказванні па гэтаму пытанню. Галавач.
3. Выступленне. Запісаць выказванні на
магнітафонную стужку.
ВЫКАЗВАЦЦА, -аюся, -аеіпся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выказацца.
2. Зал. да выказваць.
ВЫКАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
казаць.
ВЫКАЗНІК, -а, м. 1. Галоўны член сказа,
які абазначае дзеянне ці стан прадмета, вы-
ражанага дзейнікам; прэдыкат. Просты, са-
стаўны выказнік.
2. Тое, што і выразнік. У імкненні слу-
жыць мастацкім словам простаму люду ці,
інакш кажучы, быць выказнікам яго гора Ба-
гушэвіч даволі часта засяроджваў увагу
амаль выключна на сацыяльных аспектах
жыцця. Ярош.
ВЫКАЗНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да выказніка; прэдыкатыўны.
ВЫКАЛАНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы к а -
л а т ы.
ВЫКАЛАСАВАЦЬ, -суе; зак. Выпусціць ко-
лас (пра збожжавыя расліны). Выкаласавала
жыта на палетках.
ВЫКАЛАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкалаць.
ВЫКАЛАЦІЦЬ, -лачу, -лаціш, -лаціць; зак.,
што. 1. Тое, што і акалаціць.
2. перан. Разм. Спагнаць сілай, прымусам;
з цяжкасцю атрымаць што-н.
ВЫКАЛАЦЬ, -лю, -леш, -ле; зак., што. 1.
Праткнуўшы чым-н. вострым, пашкодзіць,
выдаліць. Выкалаць вока. •// Зрабіць узор,
праколваючы чым-н. вострым. Выкалаць та-
туіроўку.
2. Высечы з сярэдзіны чаго-н. Выкалаць ка-
еалак лёду.
0 (Цёмна) хоць вока выкалі — вельмі цём-
на. нічога не відно.
ВЫКАЛАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкалаціць.
ВЫКАЛОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкалочваць.
ВЫКАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкалаціць.
ВЫКАЛУПАЦЬ. -аю, -аеш, -ае; зак., што.
1. Калупаючы, выпяць, дастаць. Выкалупаць
зерне з коласа.
2. Разм. Калупаючы, зрабіць паглыбленне.
Выкалупаць ямку.
ВЫКАЛЎПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкалупваць.
ВЫКАЛЎПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкалупаць.
ВЫКАЛУПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
Калупнуўшы. выняць. дастаць.
ВЬІКАЛУПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выкалупліваць.
ВЫКАЛЎПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выкалупіць.
ВЫКАЛУПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Ад-
накр. да выкалупіць, выкалупаць (у 1 знач.).
ВЫКАМБІНАВАЦЬ, -ную, -нуеш, -нуе; зак.,
што. Разм. Эканомячы, выдзеліць што-н.; вы-
гадаць, выкраіць.
ВЫКАМБІНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выкамбінаваць.
ВЫКАНАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласці-
васць выканальнага. Выканальнасць задання.
ВЫКАНАЛЬНЫ, -ая, -ае, Кніжн. Які можа
быць выкананы, здзейснены; рэальны. Вы-
канальны план. Выканальнае заданне.
ВЫКАНАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выканаць.
2. Якасць працы, дзейнасці. Культура вы-
канання.
<> Прывесці V выкананне гл. прывесці.
ВЫКАНАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выканаць.
ВЬ'ІКАНАПАЦІЦЬ, -пачу, -паціш, -паціць;
зак., што. Заканапаціць усё, поўнасцю. Вы-
канапаціць сцены.
ВЫКАНАПАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад выканапаціць.
ВЫКАНАПАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выканапачваць.
ВЫКАНАПАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выканапаціць.
ВЫКАНАУЦА, -ы, м і ж. 1. Той, хто вы-
конвае ажыццяўляе што-н. Выканаўца работ.
□ [Камісар:}— Каб ніеодная душа не ведала
аб гэтай справе, выканаўцамі будзеце вы
асабіста. Лынькоў.
2. Той, хто выступае з выкананнем мастац-
кага твора. Дыктар коратка называў аўтараў
музыкі і выканаўцаў. Новікаў.
О Судовы выканаўца — службовая асоба,
якая ажыццяўляе рашэнні суда па выканаў-
чых лістах.
ВЫКАНАЎЧЫ, -ая, -ае. 1. Які ажыццяўляе
выканапне рашэнняў, пастаноў заканадаўчых
органаў, практычна кіруе чым-н. Выканаўчая
ўлада. Раённы еыканаўчы камітэт.
2. Які мае адносіны да выканаўцы (у 2
знач.). Выканаўчае майстэрства. □ Побач з
апісаннем тыпаў казачнікаў.. М. Федароўскі
падае найбольш характэрныя рысы індыві-
дуальнай выканаўчай манеры некаторых апа-
вядальнікаў. Саламевіч.
О Выканаўчы ліст гл. ліст 2.
ВБІКАНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1.
Ажыццявіць, здзейсніць (наказ, заданне, за-
думу і пад.). Выканаць план. Выканаць абя-
цанне.
2. Праспяваць, сыграць, станцаваць. Выка-
наць песню, танец.
ВЫКАНКОМ, -а, м. Выканаўчы камітэт.
ВЫКАНКОМАЎСКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да выканкома, належыць выканкому.
Выканкомаўскія служачыя. Выканкомаўская
машына.
ВЫКАНЬКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Дамагчыся чаго-н. назойлівай просьбай;
выкленчыць.
ВЬ'ІКАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкапаць.
ВЫКАПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1.
Капаючы, зрабіць у зямлі паглыбленне. Вы-
капаць канаву, сажалку. □ [Мінавіч:] —
На досвітку трэба выкапаць на грудках не-
калькі зямлянак і замаскіраваць іх. Кула-
коўскі.
2. Капаючы, дастаць, выняць. Выкапаць
пень. Выкапаць і перасадзіць дрэўца. Выка-
паць бульбу. // Знайсці ў працэсе капання.
Капаў мужык склеп і выкапаў .. золата.
Якімовіч.
3. перан. Разм. Знайсці, дастаць што-н. ма-
лавядомае, рэдкае, нечаканае. Дзе толькі вы-
капалі такую кнігу! □ У левай шуфлядзе,
дзіва дый годзе, у ашмоцці паперы я выкапаў
зімовую шапку-вушанку. Сабаленка.
(> Выкапаць з-пад зямлі — тое, што і д а -
стаць з-пад зямлі (гл. дастаць).
ВЫКАПЕНЬ, -ння, .ч. 1. звычайна мн. (вы-
капні, -яў). Мінералы, руда і пад., здабытыя
з нетраў зямлі. Карысныя выкапні.
2. Арганізм, які існаваў у далёкія геалагіч-
ныя эпохі і захаваўся ў адкладах зямной
кары. [Гарлахеацкі:] Што ж гэта за выка-
пень? [Гуляга:] Гэта далёкі продак аднае
нашай хатняй жывёліны. Крапіва.
ВЫКАПНЁВЫ, -ая, -ае. 1. Здабыты з нет-
раў зямлі. Выкапнёвая сыравіна.
2. Які існаваў у далёкія геалагічныя зпохі
і захаваўся ў пластах зямлі (пра жывёл,
расліны). Выкапнёвы мамант.
ВЫКАРАБКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. Разм. 3 вялікімі цяжкасцямі вылезці, вы-
брацца адкуль-н. [Піліп Андрэевіч:}—Пака-
ціліся — то я.. [Сенькў] пад сябе падбяру, то
ён наверх выкарабкаецца. Краўчанка. Міша
сутаргава хапаўся рукамі за лёд, але выка-
рабкацца [з вады] не мог. Шыловіч. // перан.
Выйсці, вызваліцца з цяжкага становішча.
Як бы сабе ні было, а ён [Арцыховіч] еыка-
рабкаўся з непрыемнага становішча. Алешка.
ВЫКАРАБКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да выкарабкацца.
ВЫКАРАНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкараняць — выкараніць і стан
паводле знач. дзеясл. выкараняцца — выкара-
ніцца.
ВЫКАРАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкараніць.
ВЫКАРАНІЦЦА, -ніцца; зак. Канчаткова
знішчыцца, вывесціся, зжыцца.
ВЫКАРАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Канчаткова знішчыць, вывесці, зжыць. Выка-
раніць зло. □ Абурэнне супроць паноў і поль-
скай ваеншчыны месцамі выліеалася ў паў-
станне, і палякі прыкладаюць усе намаганні,
каб выкараніць дух непакоры. Колас.
ВЫКАРАНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак.
да выкараніцца.
2. Зал. да выкараняць.
ВЫКАРАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выкараніць.
ВЫКАРАСКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. Разм. Тое, што і выкарабкацца.
[Лгрон.']— Хату ў мяне надоечы замяло так,
што хоць праз гарышча вылазь. Ледзь выка-
раскаўся. Хадкевіч. Іхнюю дывізію [дзе слу-
жыў Карпенка] улетку разбілі пад Лепелем,
аднак рэшткі палка неяк выкараскаліся з
акружэння. Быкаў.
ВЫКАРАСКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да выкараскацца.
ВЫКАРМАК, -мка, лг. Жывёліна, выгада-
ваная, выкармленая ў хатніх умовах, без
маткі. / у перан. ужыв. Пагард. Гэты кулац-
кі выкармак устроіў Апеньку спектакль, ні-
бы бацькаў кулацкі хлеб дзярэ яму горла і
ён кінуў бацьку. Мележ.
ВЫКАРМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., каго-
што. 1. Кормячы, выгадаваць, узгадаваць. Вы-
карміць цяля. Выкарміць грудзьмі.
2. Зрабіць сытым, укарміць; адкарміць. Вы-
карміць кабана.
ВЫКАРМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкарміць.
ВЬ'ІКАРПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Корпаючы, дастаць, выняць. Міколка
выкарпаў з цяпла дзесяць печаных бульбін.
Лынькоў.
ВЫКАРЧАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкарчаваць.
ВЫКАРЧАВАЦЬ, -чую, -чуеш, -чуе; зак,
што. 1. Выцягнуць, вырваць, выкапаць з ка-
рэннем. Выкарчаваць пні, хмызняк. □ Ад
лазы — адно зеанне. Яе еыразалі і еыкарчава-
лі яшчэ летась. Пташнікаў. // Ачысціць ад
пнёў, карчоў. Тоўхарт, абвясціў, што хто вы-
карчуе і ачысціць гэтую зямлю, возьме сабе
наеечна паўтары дзесяціны. Чорны.
2. перан. Знішчыць, выкараніць, вывесці.
Выкарчаеаць бюракратызм.
ВЫКАРЧОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкарчоўваць — выкарчаваць.
ВЫКАРЧОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкарчоўваць.
ВЫКАРЧОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкарчаваць.
ВЬЖАРЧОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеяпне
паводле дзеясл. выкарчоўваць — выкарчаваць
(у 1 знач.).
ВЫКАРЫСТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкарыстаць.
ВЫКАРЫСТАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад выкарыстаць.
ВЫКАРЫСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак, ка-
го-што. Скарыстаць што-н., ужыць у сваіх
мэтах. Выкарыстаць адпачынак. Выкарыстаць
зручны момант. □ Якаў радаваўся свайму
вольнаму вечару, было жаданне як мага лепш
еыкарыстаць яго. Кулакоўскі. Сеет для мола-
дзі цяпер адкрыты, шырокі — чаму ж не вы-
карыстаць гэтую магчымасць?.. Хадкевіч. //
Знайсці прымяненне. Пакуль на поле не вы-
ехалі, прараб стараўся выкарыстаць кожнага
цалінніка на будоўлі, Пальчэўскі.
ВЫКАРЫСТОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выкарыстоўваць — выка-
рыстаць.
ВЫКАРЫСТОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выкарыстоўваць.
ВЫКАРЫСТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выкарыстаць.
ВЫКАС, -у, м. Частка лугу, якая прызна-
чаецца для сенакашэння. На выкасах — стап-
таныя рудыя купінкі — торф. Пташнікаў.
ВЫКАСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкасаваць.
ВЫКАСАВАЦЬ, -сую, -суеш, -суе; зак, каго-
што. Разм, Выкрасліць з якога-н. спіса, тэк-
сту. Выкасаваць нрозеішча. Выкасаваць цы-
тату.
ВЫКАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак, што. Абл.
Вызваліўшыся ад усяго, што перашкаджае,
выставіць, паказаць. Чарэшня звісла цераз
плот, Жаўцее цындалея, Гарбуз свой выкасаў
жыеот I на прыгрэбцы грэе. Вітка.
ВЫКАСІЦЬ, -кашу, -касіш, -касіць; зак,
каго-што. Разм. 1. Скасіць траву і пад. дзе-н.
У апошнюю касавіцу Пятрок, не мяняючы да
Алімпы сваіх ранейшых адносін, выкасіў яе
дзялянку сена. Ракітны.
2. чаго. Накасіць пэўную колькасць; ука-
сіць. Выкасіць мяшок канюшыны. □ Ілля вы-
касіў нанач каню атавы і, павячэраўшы, вый-
шаў у горад. Галавач.
3. перан. Знішчыць у вялікай колькасці лю-
дзей, жывёлы (пра пошасць). За тры пакален-
ні халера двойчы выкасіла Азярышча. Ка-
раткевіч. // Знішчыць агнём. Пажарам выка-
сіла паўвёскі,
ВЫКАСОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле-
знач. дзеясл. выкасоўваць — выкасаваць.
ВЫКАСОЎВАЦЦА/ -аецца; незак. Зал. да
выкасоўваць.
ВЫКАСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да.
выкасаваць.
ВЫКАЎЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкаўзаць.
2. у знач. прым. Гладкі ад коўзання. На
выкаўзаным снезе так іскрыла ісонца, што аж
рэзала ў вачах. Карпюк.
ВЫКАЎЗАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Забрудзіць вопратку, стаць брудным.
ВЫКАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак, што.
Разм. 1. Зрабіць коўзкім; выслізгаць. Дзеці
выкаўзалі лёд санкамі.
2. Забрудзіць.
ВЫКАЎЗНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;.
зак. Разм. Выслізнуцца. Спалоханая Палагея
усплёснуля. рунямі і пачаля. хутка. прыбіраці>
са стала. Але міска з баршчом выкаўзнулася з
яе рук. Шамякін.
ВЫКАЎЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм.
Выслізнуць. Плуг выкаўзнуў з рук і , зрабіў
доўгі агрэх. Гартны. Зося еыкаўзнула зхлеў-
чука, але не пабегла, не спалохалася. Вадано-
саў.
ВЫКАЦІЦЦА, -качуся, -кацішся, -каціцца;
зак. 1. Коцячыся, выйсці, выпасці адкуль-н.
Мячык выкаціўся на дарогу. Яблык выкаціў-
ся з кошыка. □ У старога паволі выкаціліся
з еачэй дзве слязінкі. Чорны. // З’явіцца на
небе (пра сонца, месяц, зоры). 3-за лесу вы-
кацілася сонца, іскрыстае, цёплае. Сачанка.
// Выехаць адкуль-н., куды-н. 3-за рогу борз-
да і крута выкаціўся з задзірліеым лапатан-
нем трактар. Шынклер. Брук скончыўся, і воз
выкаціўся на дарогу мяккую, з пясочкам.
Арочка.
2. Разм. Хутка выйсці, выбегчы адкуль-п.
Андрушка пабег да свайго сябрука Паўліка,
свіснуў каля хаты. Паўлік выкаціўся мігам.
Лобан.
ВЫКАЦІЦЬ, -качу, -каціш, -каціць; зак,
што. 1. Коцячы, перамясціць куды-н. Выка-
ціць бочку. Выкаціць бярвенні на бераг ракі.
// без дап. Хутка выехаць. На плошчу, выка-
ціў і спыніўся гарачы, запылены аўтобус.
Брыль.
2. перан. Разм. Знішчыць агнём. Неяк зі-
мой, яшчэ пры панах, іхнюю вёску амаль да-
шчэнту выкаціў пажар. Брыль. / у безас.
ужыв. Мы самі ў гэтым млыне з бабамі і
дзецьмі тулімся. Усё жытло агнём выкаціла.
Чорны.
3. Разм. Выпучыць, вылупіць (пра вочы).
Гаўрыла як сядзеў, так і [ш]лёпнуўся аб зям-
лю нежывы, Заўтра найшлі: ляжаў акалелы
і піпку зубамі сцяў, а вочы на лоб выкаціў.
Гарэцкі.
0 Выкаціпь (вылупіць) бельмы — здзіў-
лена, шырока адкрытымі вачамі глядзець.
ВЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм.
Звяртацца да каго-н. на «вы».
ВЫКАЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкачаць.
2. у знач. прым. Запэцканы, забруджаны ў
што-н. Ен! Жоўцік мой!.. I такі, што і па-
знаць нельга. Выкачаны, акрываўлены,
поўсць шматкамі вісіць... Ракітны.
ВЫКАЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Разгладзіцца, расправіцца пры качанні.
2. у што. Качаючыся, абляпіцца, запэцкац-
ца. Выкачацца ў снег. // у чым. Пакачацца.
Выкачацца ў траве. □ Неўзабаве ён [Этай]
еярнуўся ўвесь заснежаны, нібы знарок вы-
качаўся ў гурбах. Бяганская.
3. Разм. Паправіцца, выжыць. Сяк-так ад
хваробы выкачаўся [дзг5]. Лынькоў. [Кас-
тусь:[ — Зноў я застаўся адзін, але не прапаў,
выкачаўся сярод людзей. Ваданосаў.
ВЫКАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. што.
Разгладзіць качаннем. Выкачаць бялізну ка-
чалкай. // Качаючыся, прымяць, змяць, утрам-
баваць што-н. Сёння раніцай жонка пайшла
ў агарод па цыбулю і прыбегла плачучы: не-
хта ўсе грады выкачаў. Сяргейчык.
2. каго-што. Пераварочваючы з боку на бок,
укачаць, абляпіць у што-н. Выкачаць цеста
ў муку. // Запэцкаць у што-н. Выкачаць яб-
лыкі ў пясок.
ВЫКАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выкачваць — выкачаць (у 1 знач.).
ВЫКАЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. ІІезак. да выкачацца (у 1, 2 знач.).
2. Зал. да выкачваць.
ВЫКАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкачаць.
ВЫКАШАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкасіць.
2. у знач. прым. На якім скошана трава і
пад. Выкашаная лапіна сенажаці.
ВЫКАШЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкашляцца.
2. Зал. да выкашліваць.
ВЫКАШЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкашляць.
ВЫКАПІЛЯНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Аднакр. да выкашліваць.
ВЫКАШЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
зак. Разм. Скончыць кашляць; адкашляцца.
ВЫКАШЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
Разм. Кашляючы, пазбавіцца ад чаго-н.
ВЫКВАЦАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выквацаць.
2. у знач. прым. Вымазаны, забруджаны ў
што-н.
ВЫКВАЦАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Вымазацца, запэцкацца ў што-н. Вы-
квацацца ў гразь.
ВБІКВАЦАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. Разм. Вымазаць, запэцкаць каго-, што-н.
у што-н. Выквацаць рукі ў цеста.
ВЫКІД, -у, М -дзе, м. Дзеянне паводле
дзеясл. выкідаць 1 — выкінуць (у 3 знач.).
ВЫКІДАЛЬНІК, -а, м. Прыстасаванне ў за-
творы замка агнястрэльнай зброі, якое слу-
жыць для аўтаматычнага выкідання стрэля-
ных гільз.
ВЫКІДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выкідаць1 — выкінуць (у 1—3, 6, 7
знач.).
ВЫКІДАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкідаць.
ВЫКІДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; гак.
Разм. Выжыць у неспрыяльных умовах; вый-
сці, выбрацца з цяжкага становішча, бедна-
сці. Двое меншых дзяцей.. [Лаўрэн] пахаваў,—
не ўзняліся яны на ногі ў голадзе ды холадзе.
А Міхаська сяк-так выкідаўся, акрыяў. Які-
мовіч. Цяжка было.. [Акіліне] з дачкою выкі-
дацца з бясхлеб’я. Вітка.
ВЫКІДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выкінуцца.
2. Зал. да выкідаць '.
ВЫКІДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Выкінуць у некалькі прыёмаў (усё, мно-
гае). Выкідаць на вуліцу ўсе рэчы.
2. перан. Разм. 3 цяжкасцю ўзгадаваць.
Выкідаць дзяцей.
ВЫКІДАЦЬ 1, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
кінуць.
ВЫКІДАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
кідаць (у 1 знач.).
ВЬІКІДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выкідваць 1 — выкінуць (у 1, 3, 6, 7
знач.).
ВЫКІДВАЦЦА, -аюся, -аешся; -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выкінуцца.
2. Зал. да выкідваць '.
ВЬІКІДВАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкінуць.
<> Выкідваць антраша — рабіць мудрагелі-
стыя рухі нагамі.
ВЫКІДВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вьікідаць (у 1 знач.).
ВЫКІДЫШ, -а, м. 1. Дачаснае спыненне
цяжарнасці; аборт.
2. Дачасна народжаны плод чалавека ці
жывёлы, не здольны выжыць.
ВЫКІНУГЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкіпуць.
ВЫКІНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. Кінуцца адкуль-н. уніз; выскачыць. Выкі-
нуцца з парашутам. Выкінуцца з акна. //
3 сілай выбіцца, вырвацца вонкі. 3-за калгас-
най пуні выкінулася палоса жоўтага святла,
паказаўся агеньчык і паплыў у напрамку да-
рогі. Дуброўскі.
2. Вываліцца, выпасці адкуль-н. Пісьмо..
выкінулася з бумажніка і асталося ляжаць на
снезе. Чорны. Праз паўгадзіны Лабаноеіч ся-
дзеў у калымажцы і падтрымліваў Анцыпіка,
каб ён не выкінуўся. Колас.
ВЫКІНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
1. Кінуць вон, пазбавіцца ад чаго-н. непатрэб-
нага, лішняга. Выкінуць недакуркі з попель-
ніцы. □ [Крушынскі] непрыкметна для Івана
Мацвеевіча выкінуў з каляскі мяккі пакунак.
Бядуля. // перан. Выключыць, апусціць. Вы-
кінуць раздзел з кнігі. // Разм. Звольніць з
работы, пасады. Выкінуць прагульшчыка з
завода.
2. Выдаліць сілаю, выштурхнуць; выгнаць.
У маі захопнікаў выкінулі з Крыма. Мележ.
I зноў, як і першы раз, выбух выкінуў на па-
еерхню процьму рыбы. Асіпенка. / у безас.
ужыв. [Дзед Тарас:] — Ну, Грышка, залазь
у машыну. I, глядзі, трымайся добра, каб не
выкінула на выбоінах! Паслядовіч. Відаць,
хваля выкінула .. [рыбку] у час прыбою. Які-
мовіч.
3. Выставіць, высунуць рэзкім рухам. Вы-
кінуць руку ўперад. // Узняўшы, вывесіць.
Выкінуць сцяг.
4. Выпусціць, вылучыць што-н., выверг-
нуць. 3-за небасхілу сонца выкінула першыя
праменні, разагнаўшы цьмянасць неба. Дуб-
роўскі. Сухое ламачча, палітае бензінам, вы-
кінула высока ў неба вогненныя языкі. Нові-
каў. // Пусціць парасткі, лісты і пад. Здаецца,
кінь у раллю зярняты, і яны тут жа на вачах,
выкінуць з сябе імклівыя стрэлы лістоў. ТТТя-
хавец. Выў май. Дрэвы апрануліся ўжо ў
маладую клейкую лістоту, і стогадовы каштан
ля тэрасы выкінуў да неба тысячы белых ко-
нусаў-свечак. Караткевіч.
5. Выслаць наперад ці ў які-н. бок. [Гене-
рал-маёр:] — Цяпер прыйдзецца вам [началь-
ніку штаба\ самому ўзначаліць абарону. Вы-
кіньце наперад каменданцкі ўзвод. Гурскі.
6. Разм. Пусціць у продаж. [Кукарэка:] —
Мы ўжо на рынак спрабуем выкінуць гэту
сыравіну. Грамовіч.
7. перан. Разм. Зрасходаваць, дарэмна па-
траціць. Трэба ж выкінуць столькі грошай!
8. Разм. Учыніць што-н. нечаканае, незвы-
чайнае. Выкінуць жарт. Выкінуць штуку.
ў Выкінуць дурасць з галавы — абразуміц-
ца, адумацца, паразумнець. Выкінуць з гала-
вы (сэрца, памяці) — забыць, перастаць ду-
маць пра што-н., спадзявацца на каго-, што-н.
Так яно, мусіць, і было, але нельга ж выкінуць
з памяці мінулае. Арабей. Выкінуць за борт —
адкінуць што-н. або вырачыся каго-н. як не-
патрэбнага. Выкінуць каленца (калена) — а)
зрабіць нечаканую фігуру ў танцы; б) учы-
ніць што-н. неспадзяванае, нечаканае. [Ма-
роз:[ — Чалавек — гэта, брат, пацёмкі: ты яму
верыш, а ён табе такое каленца выкіне, што і
галавы не дабярэш. Лобан. Выкінуць коніка —
сказаць або зрабіць што-н. нечаканае, неда-
рэчнае. — Патурай, патурай, дык яна [Вольга]
выкіне табе коніка, схопішся пасля за гала-
ву,— пакрыўдзілася на мужа Вольга Усцінаў-
на. Шамякін. Выкінуць лозунг — заклікаць
да чаго-н., абвясціць што-н. Выкінуць (гро-
шы) на вецер — марна зрасходаваць, патра-
ціць што-н. Выкінуць на вока — напомніць,
сказаць што-н. непрыемнае. Ну, й надаед-
ная ж кабета: Вось так і выкіне на вока.
Колас. Выкінуць на вуліцу каго — а) высе-
ліць з жылога памяшкання; б) звольніць з
работы, пазбавіць сродкаў існавання.
ВЬІКІПАЦЬ, -ае. Незак. да выкіпець.
ВЬ'ІКШЕЦЬ, -піць; зак. Выпарыцца ў пра-
цэсе кіпення. [Жанчына] зменшыла агонь, каб
не выкіпела ў кацялку страва. Гурскі.
ВЫКІПЯЦІЦЬ, -кіпячу, -кіпяціш, -кіпя-
ціць; зак., што. Кіпячэннем ачысціць; выва-
рыць. Выкіпяціць бялізну.
ВЫКІПЯЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкіпяціць.
ВЫКІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкіраваць.
ВЫКІРАВАЦЦА, -руюся, -руешся, -руецца;
зак. 1. Разм. Выпсці, выехаць у пэўным кі-
рунку. Даехаўшы да Вялікага скрыжаеання,
..[аўтаматчыкі] выкіраваліся на шашу. Чорны.
// Цралегчы ў якім-н. кірунку. Вось дарога з
пясчанага ўзгорка пакацілася ўніз і выкіра-
валася ў алешнік. С. Александровіч.
2. перан.; на каго. Разм. Стаць кім-н., да-
сягнуць пэўнага чыну, пасады і пад. [Сцяпан
Крыніцкі пра Быкоўскага:] Ён не[зусім] яшчэ
зяць, але скора на яго выкіруецца. Купала.
ВЫКІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак., ка-
го-што. 1. Надаць неабходны кірунак. Выкі-
раваць статак у бок лесу. Выкіраваць воз на
дарогу. □ Няўдаліца Сцяпан і тут не выкіра-
ваў як трэба — утулкаю кола зачапіў за ..
шула. Мележ.
2. перан. Накіраваць на належны жыццёвы
шлях.
ВЫКІРОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкіравацца.
2. Зал. да выкіроўваць.
ВЫКІРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкіраваць.
ВЫКЛАД, -у, М -дзе, Л4. 1. Дзеянне павод-
ле дзеясл. выкладаць (у 3 знач.), выкласці
(у 4 знач.).
2. Пераказ чаго-н. сваімі словамі. Інфарма-
цыя, падпісаная Т. Апаценкам, была па сут-
насці разгорнутым выкладам зместу «Карот-
кага нарыса гісторыі беларускага мастац-
тва» — лекцыі Шчакаціхіна, прынятай слуха-
чамі са шчырым захапленнем і ўдзячнасцю.
Ліс.
ВЫКЛАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкладаць.
ВЫКЛАДАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
кладаць (у 1, 3 знач.).
ВЫКЛАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
1. Вучыць каго-н. чаму-н., перадаючы звесткі
з якой-н. галіны ведаў. Выкладаць родную
мову.
2. і без дап. Займацца педагагічпай прак-
тыкай, працаваць настаўнікам. Выкладаць у
школе.
3. Выказваць, тлумачыць. Выкладаць свае
думкі. □ Па меры таго, як выкладаў Сцёпка
свой план, слухачы ўсё больш і больш захап-
ляліся ім. Колас.
ВЫКЛАДВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкладваць — выкласці.
ВЫКЛАДВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Прыго-
жа ўкладвацца (пра валасы). Светлыя вала-
сы .. [Жана] выкладваліся хвалямі. Новікаў.
2. Зал. да выкладваць.
ВЫКЛАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкласці.
ВЫКЛАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкласці.
ВЫКЛАДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак, ж. 1.
Тое, што павінен мець пры сабе салдат у
паходзе. Баявая выкладка.
2. звычайна мн. (выкладкі, -дак). Разлікі,
вылічэнні; аргументы, доказы. Матэматыч-
ныя выкладкі. □ Прайшло яшчэ колькі часу,
і гэты метад быў усебакова абгрунтаваны,
падмацаваны тэхнічнымі выкладкамі, праве-
раны практыкай. Васілёнак.
3. Дзеянне паводле дзеясл. выкласці (у 2
знач.).
ВЬІКЛАДЧЫК, -а, м. Той, хто выкладае
які-н. вучэбны прадмет у навучальнай уста-
нове. Выкладчык інстытута. Выкладчык геа-
графіі.
ВЫКЛАДЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да выклад-
чык.
ВЫКЛАДЧЫЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да выкладчыка; які складаецца з выклад-
чыкаў. Выкладчыцкая работа. Выкладчыцкая
практыка. Выкладчыцкі калектыў.
ВЫКЛАПАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выклапатаць.
ВЫКЛАПАТАЦЬ, -пачу, -пачаш, -пача; заг.
выклапачы; зак., што. Дасягнуць чаго-н., зда-
быць што-н. клопатамі. Выклапатаць дазвол,
пенсію. □ [Гаццяна:] — Няхай сабе і мала-
пісьменная, але ж выклапатала.. праз тую ж
самую рэдакцыю палёгкі суседцы. Васілевіч.
ВЫКЛАСЦІ, -кладу, -кладзепі, -кладзе; зак.,
што. 1. Выняўшы што-н. адкуль-н., пакласці
на віду. Карп паставіў гарэлку, выклаў з ко-
шыка закуску. Шамякін.
2. Пакрыць паверхню чаго-н. чым-н.; вы-
масціць, абліцаваць. Выкласці сцены кераміч-
гіымі пліткамі. // Скласці які-н. надпіс, фігу-
ру, узор з чаго-н.
3. Збудаваць, вывесці. Душу ўкладваў..
{Мітраховіч} у сваю работу, шчыра, душэўна
вучыў і Марыю: як роўна вывесці сцяну, як
навечна ўмураваць цагліну, як вугал выкла-
еці, каб ён радаваў вока... Васілевіч.
4. перан. Выказаць. расказаць, паведаміць.
Выкласці прэтэнзіі. Выкласці свае меркаван-
ні. Выкласці просьбу. □ Валодзя адным ду-
хам выклаў мне ўвесь свой праект пабудовы
.. трасы. Якімовіч.
ВЫКЛЕВАЦЬ, -клюю, -клюеш, -клюе; зак.,
што. Тое, што і выдзеўбці (у 2 знач.).
Я бачыў, як ястраб галубку забіў I выклеваў
еэргіа, і цёплу кроў піў. Купала.
ВЫКЛЕЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выклеіць.
ВЫКЛЕІЦЬ, -клею, -клеіпг, -клеіць; зак.,
што. 1. Абклеіць з усіх бакоў. Выклеіць сце-
ны шпалерамі.
2. Разм. Расклеіць што-н. для масавага
азнаямлепня. Выклеіць аб’яеы, афішы.
ВЫКЛЁНВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выклейваць — выклеіць.
ВЫКЛЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выклейваць.
ВЫКЛЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выклеіць.
ВЫКЛЕНЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкленчыць.
ВЫКЛЁНЧВАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. выкленчваць — выклен-
чыць.
ВЫКЛЁНЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкленчыць.
ВЫКЛЕНЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
гато, чаго. Разм. Дамагчыся чаго-н. пастаян-
нымі просьбамі; выпрасіць. Выкленчыць гро-
шай.
ВЫКЛЕПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выклепаць.
ВЫКЛЕПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае і -плю, -плеш,
-п.те; зак., што. 1. Выбіць заклёпкі.
2. Клеплючы, зрабіць што-н. танчэйшым,
вастпэйшым. Выклепаць касу.
ВЫКЛЕПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. выклепаць (у 2 знач.).
ВЫКЛЁПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
клёпваць.
ВЫКЛЁПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выклепаць (у 1 знач.).
ВЫКЛЁУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выклёўваць.
ВЫКЛЁУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выклеваць.
ВЫКЛІК, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выклікаць — выклікаць (у 1 знач.); выклі-
канне.
2. Патрабаванне, запрашэнне з’явіцца ку-
ды-н. З’явіцца па выкліку. □ [Ваўчок:]— Ан-
тон Ягоравіч прывёз тэлеграму з выклікам на
рэспубліканскую нараду дырэктараў эмтээс
і іх намеснікаў, Хадкевіч. Валя з дня на дзень
чакала выкліку на экзамены, а з педвучылі-
шча не было ніякай весткі. Васілевіч. // За-
прашэнне, прапанова ўдзельнічаць у чым-н.
— Выклік на.. спаборніцтва прымаем,—• ска-
заў Тамаш. Гурскі.
3. Гатоўнасць уступіць у барацьбу. Кінуць
выклік грамадству. □ Дуб стаяў нерухома, з
горда прыўзнятай вершалінай-галавой, ні-
бы кідаючы выклік грознай стыхіі. Даніле-
віч.
ВЫКЛІКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выклікаць — выклікаць (у 1 знач.).
ВЫКЛІКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выклікаць.
ВЫКЛІКАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
клікаць.
ВЫКЛІКАЦЬ, -клічу, -клічаш, -кліча; заг.
выкліч; зак., каго-што. 1. Папрасіць, прапа-
наваць з’явіцца куды-н. Выклікаць да началь-
ніка. Выклікаць сведку ў суд. а Пачуўшы
пра гэтае самаўпраўства, Яўген Данілавіч за-
гадаў неадкладна выклікаць Карніцкага ў
райком. Паслядовіч. // Папрасіць выканаўцу
выйсці на сцэну. Выклікаць артыста на «біс».
// Прапанаваць (вучню, студэнту) адказваць.
[Алёшу] выклікалі па алгебры і фізіцы, і па
абодвух прадметах ён атрымаў «пяцёркі». Ва-
сілевіч.
2. на што. Прапанаваць прыняць удзел у
чым-н., схіліць на ўзаемнае дзеянне, пачуццё
І пад. Выклікаць на сацыялістычнае спабор-
ніцтва. Выклікаць на шчырую размову. □ —
Калі б гэта было сто гадоў таму назад,— ска-
заў Міхась,— я на месцы Андрэя выклікаў
бы Івана Барысаглебава на дуэль. Шахавец.
3. З’явіцца прычынаіі узнікнення чаго-н.,
з’явіцца прычынай чаго-н. Выклікаць апетыт.
Гэта не выкліча цяжкасцей. □ Букрэева вы-
думка выклікала еясёлы настрой. Колас. На-
еат сам [Андрэй] не чакаў, што ўспамін аб
Во.гьзе выкліча такое хваляванне. Пестрак.
<> Выклікаць да жыцця — стаць прычынай
з’яўлення чаго-н.
ВЫКЛІКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
клікаць і выклікнуць.
ВЫКЛІКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і аднакр.,
што і без дап. Гучна выкрыкнуць, вымавіць.
Выклікнуць лозунг.
ВЫКЛІНІЦЦА, -ніцца; зак. Спец. Танчэю-
чы, звужаючыся, сысці на клін і знікнуць
(пра пласгы горных парод).
ВЫКЛІНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкліньвацца — выклініцца.
ВЫКЛІНЬВАЦЦА, -аецца. Незак. да вы-
клініцца.
ВЫКЛІЧНІК, -а, м. Нязменная часціна
мовы, якая служыць для выказвання пачуц-
цяў і валявых пабуджэнняў, напрыклад: ах,
ох, ура, гэй і інш. Выклічнік «ой».
ВЫКЛІЧНІКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да выклічніка. Выклічнікавы безасабо-
вы сказ.
ВЬ'ІКЛЮНУЦЦА, -нецца; зак. і аднакр.
Разм. Прарасці; вылупіцца, прабіўшы знеш-
няе покрыва (пра расліны, птушанят). [Стар-
шыня:] — Пажоўкла твая п.гантацыя. Хвараві-
тая твая кукуруза... Цяжка ёй было выклю-
нуцца з халоднай зямлі, цяжка, Бялевіч.—
Не! Не! Жывая, я ў рукі браў яе [птушку],—
адказаў мужчына,— пад ёю чатыры маленеч-
кія рабенькія яечкі. Мабыць, хутка еыклю-
нуцца птушаняткі. Сабаленка.
ВЫКЛЮЧАЛЬНІК, -а, м. Прыстасаванне
для выключэння і ўключэння электрычнага
току. Выключальнік настольнай лямпы.
ВЫКЛЮЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для выключэння чаго-н. Выключальны ключ.
ВЫКЛЮЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выключыць.
2. у знач. наз. выключаны, -ага, м. Той, ка-
го выключылі адкуль-н.
ВЫКЛЮЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выключыцца.
2. Зал. да выключаць (у 1 знач.).
ВЫКЛЮЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-
што. 1. Незак. да выключыць.
2. Не дапускаць магчымасці чаго-н.
ВЫКЛЮЧНА. 1. Прысл. да выключны (у 2
знач.).
2. у знач. вылучальна-абмежаеальнай час-
ціцы. Толькі. Людзей паеажалі выключна за
іх баявыя якасці. Брыль.
ВЫКЛЮЧНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць вы-
ключнага, незвычайнасць. Выключнасць вы-
падку.
2. Наяўнасць лепшых якасцей у каго-н. у
параўнанні з іншымі; перавага над кім-н.
ВЫКЛЮЧНЫ, -ая, -ае. 1. Які з’яўляецца
выключэннем я агульных правіл, са звычай-
ных нормаў.
2. Асаблівы, незвычайны; рэдкі. Справа мае
выключнае значэнне. □ Людзі працавалі з
выключнай напружанасцю — дзень і ноч.
Шамякін. // Разм. Вельмі добры. Выключнае
ўражанне. □ — Выключная юшка! — не
ўстрымаўся Сярго, каб не пахваліць ежу.
Гурскі.
3. Які з’яўляецца асаблівасцю толькі да-
най асобы, калектыву ці рэчы. Выключная
заслуга вучонага.
ВЫКЛЮЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. 1. Перастаць удзельнічаць у чым-н. Вы-
ключыцца з жыцця калектыву. Выключыцца
з гульні.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Перастаць дзейні-
чаць адключыўшыся. Святло выключылася.
Матор выключыўся.
выключыць, -чу, -чыш, -чыць; зак., ка-
го-што. 1. Вывесці са складу чаго-н. Выклю-
чыць з брыгады. □ \Старшыня\ дамогся, што
чатырох гультаёў еыключылі з калгаса. Ша-
мякін. // Выкрасліць, апусціць. Выключыць
са спісаў.
2. Спыніць дзеянне чаго-н. шляхам адклю-
чэння ці выключэння. Выключыць радыёпры-
ёмнік, матор. □ \Спадарожнік:\— Калі ласка,
уключыце начнік, а гэту яркую лямпачку
выключыце. Васілевіч.
ВЫКЛЮЧЭНВЦ, -нца, м. Разм. Той, каго
адкуль-н. выключылі. Парфен і кошыка ні-
якага не ўзяў: хай людзі не думаюць, што ў
грыбы буднім днём еыключэнец пайшоў, хай
думаюць, што ў лясніцтве інтэрас мае. Лобан.
ВЫКЛЮЧЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выключаць — выключыць.
2. Адступленне, адхіленне ад агульнага
правіла; рэдкі выпадак. Як выключэнне. □
Гэты прынцып не дапускае ні выключэнняў,
ні абмежаванняў. Радкевіч.
ВЫКЛЯСЦІ, -кляну, -клянеш, -кляне; зак.
Разм. Праклясці. Стары Прусак, якога вы-
кляў бог 1 выракліся людзі,.. Убачыў неяк
недарэчны сон. Валасевіч.
ВЫКЛЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выклясці.
ВЫКОЛВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выколваць — выкалаць.
ВЫКОЛВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
колваць.
ВЫКОЛВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
калаць.
ВЫКОНВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выконваць — выканаць.
ВЫКОНВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
конваць.
ВЫКОНВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выканаць.
2. Строга прытрымлівацца чаго-н. Выкон-
ваць законы. Выконваць санаторны рэжым.
3. Здзяйсняць, несці грамадзянскія абавяз-
КІ. Выконваць службу.
ВЫКОНВАЮЧЫ. 1. -ая, -ае. Дзеепрым. не-
зал. цяпер. ад выконваць.
2. -ая, -ае; у знач. прым. Які выконвае
што-н. Выконваючы абавязкі.
3. Дзеепрысл. незак. цяпер. ад выконваць.
ВЫКОПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкопваць — выкапаць.
ВЫКОПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
копваць.
ВЫКОПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
капаць.
ВЫКОРМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкормліваць — выкарміць.
ВЫКОРМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкормліваць.
ВЫКОРМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкарміць.
ВЫКОРПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкарпаць.
ВЫКОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкоўваць — выкаваць.
ВЫКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выкавацца.
2. Зал. да выкоўваць.
ВЫКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
каваць.
ВЫКОЎЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выкаўзнуцца, выкаўзацца.
ВЫКОЎЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкаўзаць.
ВЫКОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
дзеясл. выкочваць — выкаціць (у 1 знач.).
ВЫКОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выкаціцца.
2. Зал. да выкочваць.
ВЫКОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
каціць (у 1 знач.).
ВЫКОШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкошваць — выкасіць.
ВЫКОШВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
кошваць.
ВЬІКОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
касіць.
ВЫКПІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
кпіць.
ВЫКПІЦЬ, -кплю, -кпіш, -кпіць; зак. Разм.
Высмеяць.
ВЫКРАДАЛЬНІК, -а, м. Той, хто выкра-
дае. Выкрадальнік папер.
ВЫКРАДАЛЫПЦА, -ы, ж. Жан. да выкра-
дальнік.
ВЫКРАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрадаць — выкрасці.
ВЫКРАДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выкрасціся.
2. Зал. да выкрадаць.
ВЫКРАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
красці.
ВЫКРАДВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрадваць — выкрасці.
ВЫКРАДВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкрасціся.
2. Зал. да выкрадваць.
ВЫКРАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкрасці.
ВЫКРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкоасці.
ВЬ'ІКРАЁНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкраіць.
ВЫКРАІЦЬ, -краю, -краіш, -краіць; зак.,
што. 1. Выразаць з матэрыялу кавалкі пэў-
пай формы для пашыўкі адзення, абутку і
пад. Выкраіць сарочку. Выкраіць перады на
боты.
2. перан. Выгадаць на што-н., для якой-н.
мэты. Выкраіць лішнюю сотню рублёў на
будаўніцтеа. Выкраіць вольную часіну.
ВЫКРАЙКА, -і, ДМ -крайцы; Р мн. -краек;
ж. Узорная форма, па якой крояць часткі
адзення, абутку і цад. Пакуль Наталля Яўхі-
маўна выкрайку робіць, Валерыя дзяўчын-
кам паказвае, як праеільна іголку трымаць,
як напарсткам карыстацца. Нядзведскі.
ВЫКРАСАННЕ, -Я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрасаць — выкрасаць.
ВЫКРАСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкрасаць.
ВЫКРАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Выбіць, высечы крэсівам (іскру, агонь). Па-
мацалі [старцы] ў кішэнях — ды ні ў кога
крэсіва няма, каб агню выкрасаць. Якімовіч.
ВЫКРАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
красаць.
ВЫКРАСІЦЬ, -рашу, -расіш, -расіць; зак.,
што. Тое, што і выкрасаць.
ВЫКРАСЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкрасліць.
ВЫКРАСЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-
што. Закасаваўшы, апусціць што-н. напіса-
нае, надрукаванае. Выкрасліць слова. Вы-
красліць радок верша. □ Настаўнік выкрас-
ліў прозеішча Мініча са спісу другой групы
і запісаў яго ў трэцюю. Колас.
: ф Выкрасліць з жыцця — лічыць каго-,
што-н. неіснуючым. Выкрасліць з памяці
(сэрца) — забыць, перастаць думаць аб кім-,
чым-н.
ВЫКРАСЦІ, -краду, -крадзеш, -крадзе; пр.
выкраў, -крала; заг. выкрадзі; зак., каго-што.
Украсці тое, што ахоўваецца. Выкрасці са-
крэтныя паперы.
ВЫКРАСЦІСЯ, -крадуся, -крадзешся, -кра-
дзецца; пр. выкраўся, -кралася; заг. выкра-
дзіся; зак. Разм. Выйсці адкуль-н. непры-
кметна, крадучыся. А дванаццатай гадзіне
начы, як было і ўмоўлена, павадыр выкраўся
ад заснуўшага старца і пабег туды, дзе яго
чакалі. Чарот.
' ВЫКРОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкройваць — выкраіць.
ВЫКРОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкройваць.
ВЫКРОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае, Незак. да
выкраіць.
ВЫКРУГЛІЦЦА, -ліцца; зак. Разм. Стаць
лаўнейшым, круглейшым, страціць вуглава-
тасць; акругліцца.
ВЫКРУГЛЯЦЦА, -яецца. Незак. да вы-
кругліцца.
ВЫКРУНТАСЫ, -аў; адз. няма. Разм. Тое,
што і в ы к р у т а с ы.
ВЫКРУТ, -у, М -круце, м. 1. Незвычайны
паварот. Сцежка з выкрутам. Скокі з вы-
крутамі.
2. перан. Прыём з хітрыкамі, які прымяня-
ецца для ўхілення ад прамога адказу, удзе-
лу ў якой-н. справе, маскіроўкі сапраўднай
мэты. Пачаўся допыт з усімі дыпламатычны-
мі выкрутамі і старанна замаскіраванымі на-
мёкамі. Пятніцкі.
ВЫКРУТАСІСТЫ, -ая, -ае. Разм. Надзвы-
чай мудрагелісты, вычварны. Выкрутасісты
подпіс. Выкрутасістая мова. □ [Сцёпка:] —
Каб выказаць разумную думку,не трэба мно-
га прыгожых і выкрутасістых слоў. Колас.
ВЫКРУТАСЫ, -аў; адз. няма. Разм. Му-
драгелістыя, вычварныя рухі, лініі. Язда з
выкрутасамі. Карнізы з выкрутасамі. □ Рап-
там самалёт з непамернай вышыні вопрамец-
цю пачаў падаць на зямлю, робячы розныя
выкрутасы то ўлева, то ўправа... Чарот. Два-
ры абгароджаны штакетам, а дзе і добрай
габляванай шалёўкай, нават з выкрутасамі
над веснічкамі і варотамі. Сабаленка. // Му-
драгелістыя моўныя звароты, словазлучэнні
Слоўныя выкрутасы. // перан. Хітрыкі, вы-
круты. [Следчы:] — Ну вось і добра, што пры-
зналіся без выкрутасаў. Пальчэўскі.
0 Вырабляць выкрутасы гл. вырабляць.
ВЫКРУТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Разм. Выхад
з цяжкага становішча. Ніякай выкруткі няма.
ВЫКРУТЛІВАСЦЬ, -і, ж. Разм. Уласцівасць
выкрутлівага. Дазвол ёсць, пляц ёсць — і ..
[Бабейка] ўзяўся за справу з уласцівай яму
энергіяй і выкрутлівасцю. Хадкевіч.
ВЫКРУТЛІВЫ, -ая, -ае. Разм. Які можа
лёгка знайсці выйсце з цяжкага становішча.
Выкрутлівы гаспадарнік.
ВЫКРУЦІЦЦА, -кручуся, -круцішся, -кру-
ціцца; зак. 1. Адкруціўшыся, выпасці, выняц-
ца. Выкруціўся вінт.
2. Пры сцісканні кручэннем выпусціць ва-
ду (пра бялізну). Сарочка добра выкруцілася.
3. Разм. Вывіхнуцца. Выкруцілася рука ў
плячы.
4. Спрытна выслізнуць, вызваліцца ад ка-
го-н., з чаго-н. [Лора] з усяе моцы рванулася
ад .. [Вілюевіча], выкруцілася і пабегла ў
клуб. Грамовіч.
5. перан. Выйсці з цяжкага, непрыемнага
становішча. Выкруціцца з бяды. □ [Клава:]
Сёння вам ад мяне не выкруціцца. Крапіва.
Прыцягнутаму да суда містэру Крукеру ўда-
лося выкруціцца ад пакарання. Лынькоў.
6. Абл. Сысці, з’ехаць, знікнуць. [Старая]
ўсё яшчэ не траціла надзеі, што Юзік, на-
рэшце, куды-небудзь еыкруціцца, і тады ўся
гаспадарка Піліпку застанецца. Крапіва.
ВЫКРУЦІЦЬ, -кручу, -круціш, -круціць;
зак., што. 1. Круцячы ў адваротны бок, да-
стаць, выняць, выцягнуць што-н. Выкруціць
электрычную лямпачку. // Вывернуўшы руку,
прымусіць каго-н. адпусціць што-н. Я рва-
нуў.. [Капейку] раз і другі і кульнуў пад ся-
бе на мох. Я намагаўся выкруціць з рук на-
ган. Брыль. // Разм. Узмацніць, павялічыць
(пра агонь у лямпе). Зося падышла да ста-
ла, выкруціла ў лямпе агонь, прысела на
ўслоне. Гартны.
2. Круцячы што-н., выціснуць ваду. Тура-
вец сеў на траву і, стараючыся не вярэдзіць
раненую руку, зняў боты, выкруціў мокрыя
анучы. Мележ.
3. Высвідраваць. Выкруціць дрылём дзірку.
4. Разм. Вывіхнуць, вывернуць. Выкруціць
руку, палец.
5. Разм. Круцячы, зрабіць, утварыць што-н.
Выкруціць мудрагелісты подпіс.
6. Разм. Выгадаць. Грамабой.. падручыўся
напалавіну.. шнурок урабляць. Колькі там
тае палавіны.., а Грамабой яшчэ і з гэтай па-
лавіны сабе выкруціць. Крапіва.
0 Мокры, хоць выкруці гл. мокры.
ВЫКРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкруціць.
ВЫКРУЧАСТЫ, -ая, -ае. Разм. 3 мноствам
паваротаў, звілісты. Банадысь сцішыў хаду,
выбіраючыся на выкручастую сцежку ў
хмызняку. Чорны.
ВЫКРУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. выкручваць — выкруціць.
ВЫКРУЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкруціцца.
2. Разм. пагард. Круціцца; прыхарошвацца.
Адэля ў бакоўцы заўзята выкручвалася пе-
рад люстэркам. Броўка.
3. Зал. да выкручваць.
0 Выкручвацца вужом перад кім — а) пад-
манам, хітрасцю старацца выйсці з цяжкага
становішча; б) тое, што і віцца вужа-
кап (гл. віцца).
ВЫКРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. І.Не-
зак. да выкруціць.
2. Разм. Рабіць што-н. мудрагеліста. I дар-
ма ў паветры выкручвала розныя фігуры
рамізніцкая пуга! Гартны.
ВЫКРЫВАЛЬШК, -а, м. Той, хто выкры-
вае каго-, што-н. Выкрывальнік недахопаў.
ВЫКРЫВАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да выкры-
вальнік.
ВЫКРЫВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які выкрывае
што-н. Выкрывальны фельетон. Выкрываль-
ны матэрыял. // Уласцівы выкрыванню. Вы-
крывальная сіла.
ВЫКРЫВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрываць — выкрыць.
ВЫКРЫВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выкрыцца.
2. Зал. да выкрываць.
ВЫКРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
крыць.
ВІЙКРЫК, -у, м. Гучны адрывісты вокліч,
крык. Шум, жарты, вясёлыя выкрыкі поўна-
га задавальнення поўнілі лазню. Колас. Хутка
пачуліся грозныя выкрыкі стражнікаў: «Шы-
рэй дарогу! Шырэй! Убок! Убок!» Пестрак.
ВЫКРІйКВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрыкваць — выкрыкнуць.
2. Тое, што і в ы к р ы к.
ВЫКРЫКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкрыкваць.
ВЫКРЫКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкрыкнуць.
ВЫКРЫКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і ад-
накр., што і без дап. Голасна вымавіць, крык-
нуць. Выкрыкнуць лозунг. Выкрыкнуць проз-
зішча. о—Не смейцеся! — усхапіўшыся, еы-
крыкнуў Якім. Дуброўскі.
ВЫКРЫТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выкрыць.
ВЫКРЫЦЦА, -крыецца; зак. Выявіцца,
раскрыцца, стаць вядомым. [Студэнт] ідзе
і думае, што час ужо канчаць гэтыя начныя
спатканні, пакуль усё не выкрылася. Са-
чанка.
ВЫКРЫЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паеодле знач.
дзеясл. выкрываць — выкрыць.
ВЫКРЫЦЬ, -крыю, -крыеш, -крые; зак., ка-
го-што. 1. Знайсці, выявіць каго-, што-н. Вы-
крыць патайное сховішча. Выкрыць бракань-
ераў. □ Думаў Нартыш і сам сабе дзіеіўся:
чаму да гэтага часу з такім актывам не вы-
крылі ворага, які стаяў упоперак дарогі
новага жыцця. Няхай. // Зрабіць вядомымне-
вядомае, сакрэтнае; раскрыць. Выкрыць сак-
рэты. Выкрыць злачынствы.
2. Растлумачыць скрыты сэнс, сутнасць ча-
го-н. Выкрыць хітрыкі. Выкрыць самахваль-
ства. Выкрыць хлусню. Выкрыць антынарод-
ны характар самаўладства.
ВЫКРЫЧАЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца;
зак. Разм. Накрычацца ўволю; выказаць кры-
кам усё, што хацелася.
ВЫКРЫШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выкрышыць.
ВЫКРЫШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выкрышыцца.
2. Зал. да выкрышваць.
ВЫКРЫШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак: да
выкрышыць.
ВЫКРЫШТАЛІЗАВАЦЦА, -зуецца; -зак.
1. Вылучыцца ў выглядзе крышталяў.
2. перан. Прыняць выразную ўстойлівую
форму. Выкрышталізаваўся характар.
ВЫКРЫШТАЛІЗОУВАННЕ, -я, н. Працэс
паводле знач. дзеясл. выкрышталізоўвацца -в-
выкрышталізавацца.
ВЫКРЫШТАЛІЗОУВАЦЦА, -аецца. Незак.
да выкрышталізавацца.
ВЫКРЫШЫЦЦА, -шыцца; зак. Паступова
распадаючыся на дробныя кавалачкі, разбу-
рыцца. Зубы выкрышыліся. Выкрышылася ад
часу чарапіца.
ВЫКРЫШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
што. Паламаўшы на дробныя кавалачкі, вы-
даліць.
ВЫКР5СВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрэсваць — выкрасаць, выкра-
сіць.
ВЫКРЭСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы--
крэсваць.
ВЫКРЭСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. -= да
выкрасаць.
ВЬІКРЭСЛІВАШІЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкрэсліваць — выкрасліць.
ВЫКР9СЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выкрэсліваць.
ВЫКРЭСЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкрасліць.
ВЫКУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкуліць.
ВЫКУЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Разм. Вываліцца, выпасці. Лётчык да таго
высоўваўся з кабіны, што здавалася, ён вдсь-
вось выкуліцца. Сабаленка.
ВЫКУЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
Разм. Выкінуць адкуль-н., перакуліўшы; вы-
вернуць. Выкуліць з чаўна, з саней.
ВЫКУЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкуліцца.
2. Зал. да выкульваць.
ВЫКУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкуліць. і
ВЫКУЛЬГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
Кульгаючы, выйсці куды-н., адкуль-н. Вы-
кульгаць на дарогу. Выкульгаць за парог
хаты.
ВЫКУП, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выкупляць — выкупіць (у 1 знач.).
2. Грошы, рэчы, прызначаныя для аплаты
выкупленага. Даць багаты выкуп.
ВЫКУПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкупаць.
ВЫКУПАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Акунаючыся ў ваду, асвяжыцца; вымыцца,
памыцца. Выкупацца ў басейне.
ВЫКУПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Акунаючы ў ваду, асвяжыць; вымыць, па-
мыць. Выкупаць коней у рацэ. Выкупаць дзі-
ця ў начоўках.
ВЫКУПІЦЦА, -плюся, -пішся, -піцца; зак.
Вызваліцца адкуль-н. за выкуп. Выкупіцца
з палону. Выкупіцца з турмы.
ВЫКУПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., каго-
што. 1. Заплаціўшы грошы, атрымаць што-н.
аддадзенае ў заклад, купленае ў растэрмі-
ноўку. Выкуаіць рэчы з ламбарда. // Вызва-
ліць каго-н. за выкуп. Выкупіць палонных. □
Пасядзець Віктару ў турме бацька не даў,
выкупіў. Лобан.
2. перан. Загладзіць чым-н. свой учынак.
[Саўка:] — Мне сорамна пазіраць вам у вочы,
але я выкуплю сваю віну перад вамі, вы-
куплю, чым толькі змагу. Колас.
ВЫКУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкупіць.
ВЫКУПЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выкупіцца.
2. Зал. да выкупліваць.
ВЫКУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выкупіць.
ВЫКУПЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да выкупіцца.
2. Зал. да выкупляць.
ВЫКУПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выкупіць.
ВЫКУПНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
выкупу; прызначаны для выкупу. Выкупныя
грошы. Выкупное права. Выкупныя цэны.
ВЫКУПШЧЫК, -а, м. Той, хто выкупляе
што-н.
ВЫКУПШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да выкуп-
шчык.
ВЫКУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкурыць.
ВЫКУРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкурваць — выкурыць.
ВЫКУРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
курваць.
ВЫКУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
курыць.
ВЫКУРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. 1. Дакурыць да канца; скурыць. Выку-
рыць папяросу, люльку.
2. Выгнаць дымам. Выкурыць лісу з нары.
3. перан. Разм. Выжыць, прымусіць выйс-
ці. Выкурыць няпрошаных гасцей.
ВЫКУСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выкусваць — выкусіць.
ВЫКУСВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
кусваць.
ВЬІКУСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
кусіць.
ВЫКУСІЦЬ, -кушу, -кусіш, -кусіць; зак.,
што, Укусіўшы зубамі, выесці, вырваць част-
ку чаго-н.
ВЬ'ІКУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выкуць.
ВЫКУЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак., што.
Разм. Тое, што і выкаваць. Грышка ка-
валь.. Мог зброю ўсялякую выкуць. Танк.
ВЫКУІПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выкусіць.
ВЫЛАВІЦЬ, -лаўлю, -лавіш, -лавіць; зак.,
каго-што. 1. Пералавіць; знішчыць лоўляй.
Вылавіць рыбу ў рацз. □ Перамагаючы ў са-
бе страх і слабаволле, краеец дапамагае вы-
лавіць бандытаў. Барсток.
2. Ловячы, здабыць, выцягнуць адкуль-н.
Вылавіць бервяно з ракі. □ [Катэр] зігзагамі
ходзіць над загінуўшым караблём, каб выла-
віць тых, якія яшчэ былі на вадзе. Кулакоў-
скі. // перан. Знайсці. Вылавіць памылкі.
ВЫЛАДЗІЦЦА, -ладжуся, -ладзішся, -ла-
дзіцца; зак. Абл. Узяць напрамак, накіравац-
ца. Наровы, не чуючы голасу Ігнася, адна за
адной паднялі хеасты і выладзіліся на даро-
гу. Мурашка.
ВЫЛАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылажыць.
ВЫЛАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак., што.
Тое, што і выкласці. [Мужчыны] выла-
жылі з лодкі на мост і занеслі на бераг усю
сваю гаспадарку. Брыль. Даніла вылажыў
свой план. Колас.
ВЫЛАЗ, -а, м. Шчыліна, дзірка (у сховіш-
чы, нары і пад.), праз якую можна вылезці.
У час землетрасення Змяя патрапіла ў бяду:
Засыпала ўсе вылазы каменнем, Не выпаўзці
па харч і па еаду. Валасевіч.
ВЫЛАЗІЦЬ, -лажу, -лазіш, -лазіць; зак.у
што. Разм. Лазячы, усюды пабыць, усё аб-
лазіць.
ВЫЛАЗІЦЬ, -лажу, -лазіш, -лазіць. Незак.
да вылезці.
0 Аж вочы на лоб вылазяць гл. вока. Вы-
лазіць са скуры — старацца з усіх сіл. Не вы-
лазіць з даўгоў — мець увесь час даўгі.
ВЫЛАЗКА, -і, ДМ -зцы; Р мн. -зак; ж.
1. Выхад за межы свайго размяшчэння для
нападу на ворага.
2. Разм. Прагулка за межы населенага
пункта. Лыжная вылазка. Вылазка ў лес.
3. перан. Нечаканы варожы выпад. Выла.з-
ка класавага ворага. Нацыяналістычная вы-
лазка.
ВЫЛАМ, -у, м. Выламанае месца, дзірка ў
сцяне, плоце і пад.
ВЫЛАМАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выламаць.
ВЫЛАМАЦЦА, -міцца; зак. Зламаўшыся,
выпасці, выняцца. Зачапілі [матросы клетку]
за краты, але ледзь клетка кранулася — не-
калькі прэнтаў выламалася. Маўр.
ВЫЛАМАЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., што.
1. Адламаўшы, аддзяліць. Выламаць палку,
штыкеціну.
2. Зламаўшы, выбіць, высадзіць. Выламаць
дзверы.
0 Выламаць з калена — пра немагчымасць.
дастаць, знайсці што-н.
ВЫЛАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылатаць.
ВЫЛАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
Залатаць усё, многае; палатаць. Былатаць
мяшкі.
ВЬ'ІЛАУ, -лаву, м. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вылоўліваць — вылавіць.
ВЫЛАУЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылавіць.
ВЫЛАЯЦЦА, -лаюся, -лаешся, -лаецца;
зак. Сказаць орыдкае, зняважлівае слова.—
Цьфу, каб ты згарэла! — вылаяўся .. [стары]
праз кашаль.— Ужо і курыць не магу. Дай-
шоў .. да ручкі. Брыль.
ВЫЛАЯЦЬ, -лаю, -лаеш, -лае; зак., каго-
што. Абазваць брыдкімі, зняважлівымі сло-
вамі; аблаяць; насварыцца. Вылаяць апошні-
мі словамі. □ Пракоп нічога не адказеаў:
натура ў яго гэтакая, што любіць ён, каб усё
добра і ціха было, вылаяць чалавека ў вочы
не можа. Чорны.
ВЫЛЕГЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылегчаць.
ВЫЛЕГЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Выпакладаць; кастрыраваць. Вылег-
чаць жарабца.
ВЫЛЕГЧЫ, -лежа; зак. Прыпасці сцяб-
лом да зямлі; палегчы (пра збажыну, тра-
вы). А перабольшваць гною нельга, бо калі
перабольшыш, дык бульба счарвівее, а яч-
мень ці яшчэ якая збажына пабуяе і еыле-
жа. Сабаленка.
ВЫЛЕЖАЛЫ, -ая, -ае. Які набыў патрэб-
ныя якасці, праляжаўшы пэўны тэрмін у ад-
паведных умовах. Андрэй і Іван граблямі
скручвалі радкі вылежалага ільну, рабілі з іх
вялізныя пукі. Чарньппэвіч.
ВЫЛЕЖАЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
зак. 1. Аднавіць свае сілы ляжаннем, добра
адпачыць. Вылежацца пасля хеаробы. // На-
ляжацца ўдосталь. Вылежацца ў пасцелі.
2. Набыць патрэбныя якасці, праляжаўшы
пэўны тэрмін у адпаведных умовах. Паліна
Нікандраўна пайшла з раніцы правяраць, ці
вылежаўся лён, можа час падымаць. Дуброў-
скі.
ВЫЛЕЖАЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак. 1.
Пралежаць дастаткова часу пасля хваробы.
Крамарэвіч занадта рана падняўся з сало-
мы і не вылежаў хваробы да канца. Чорны.
2. Прабыць у ляжачым становішчы пэўны
час. Вылежаць дзее гадзіны пад сонцам.
3. Тое, што і вылежацца (у 2 знач.).
ВЫЛЁЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вылежацца.
ВЫЛЁЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылежаць.
ВЫЛЕЖКА, -і, ДМ -жцы, ж. Спец. Стан
паводле дзеясл. вылежвацца — вылежацца
(у 2 знач.).
ВЫЛЕЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; зак. 1. Выбрацца
паўзком; выйсці, чапляючыся за што-н. ру-
камі; выйсці адкуль-н., прыклаўшы намаган-
ні. Вылезці з глыбокага рова. Вылезці з ка-
бінкі. Вылезці з-за стала. // Разм. Выйсці
адкуль-н. наогул. Зіма, на дварэ мяцеліца
вее, Халодныя песні заводзіць віхор; Зоркі не
свецяць і сонца не грэе, Аж вылезці страшна
і глянуць на двор. Купала.
2, перан. Разм. 3 вялікімі намаганнямі па-
збавіпца ад чаго-н. Вылезці з галечы.
3. Выступіць, паказацца адкуль-н.; выбіц-
ца; прабіцца. Вылезлі спружыны з канапы.
Косы еылезлі з-пад хусткі. Вылезла маладая
траўка. /I перан. Разм. Знешне праявіцца.
Вылезла хцівасць наеерх.
4. Выпасці (пра валасы, шэрсць); выліняць.
Вылезла шэрсць.
0 Бокам вылезці (выйсці); вомегам вылез-
ці (выйсці) — не прайсці дарэмна для ка-
го-н.; адплаціцца. [Аўгіня:]—Пэўна ж, я са-
ма вінавата: на багацце пагалілася. А гэта
багацце мне вылезла бокам і атруціла мне
жыццё. Колас.
ВЫЛЕПІЦЦА, -піцца; зак. Разм. Зрабіцца,
стварыцца ў працэсе лепкі.
ВЫЛЕПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
1. Лепячы з мяккага матэрыялу, зрабіць,
стварыць што-н. Вылепіць снежную бабу.
Скулыгтар вылепіў бюст Купалы.
2. Разм. Абклеіць. Вылепіць сцяну газе-
тамі. □ — Дык што вам з тых грошай, здур-
нелі вы, ці што! У сметнік іх трэба выкінуць
ці кут вылепіць імі, цяпер жа савецкія ўжо,
лепшыя! Галавач.
ВЫЛЕПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылепіць.
ВЫЛЁПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылепліваць — вылепіць.
ВЫЛЁПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вылепіцца.
2. Зал. да вылепліваць.
ВЫЛЁПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылепіць.
ВЫЛЕТ, -у, М -леце, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. вылятаць — вылецець (у 1 знач.);
пад’ём у паветра.
2. Адлёт. Вусел сялібу пакінуў, К вылету
ў вырай збіраецца. Купала.
ВЫЛЕТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Выбегацца, набегацца.
ВЫЛЕТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
1. Лётаючы, пабыць у многіх мясцінах. Паў-
сеету еылетаў.
2. Выбегаць, абабегаць.
ВЫЛЕЦЕЦЬ, -лечу, -леціш, -леціць; зак.
1. Узняўшыся адкуль-н., паляцець. Нтушка
вылецела з гнязда. □ 3 самага крайняга вул-
ля нечакана вылецеў рой. Кулакоўскі. // З’я-
віцца, паказацца адкуль-н. у час палёту. Са-
малёты выгецелі з-за хмары. // Пачаць палёт,
адправіцца, адляцець. Самалёт ужо вылецеў
з Кіева.
2. 3 сілай вырвацца, выйсці на паверхню,
прастор. Куля вылецела з ствала. Корак вы-
лецеў з бутэлькі. // Імгненна выпасці ад-
куль-н., з чаго-н. Вылецелі шыбы ад выбуху.
3. перан. Імкліва выехаць, выбегчы ад-
куль-н. Раптам з-за павароту дарогі вылецелі
насустрач.. машыне тры грузавікі. Шамякін.
Грыша схапіў кашулю і подскакам еылецеў
з пакоя. Пестрак.
4. перан. Разм. Выбыць адкуль-н. не па
свайму жаданню. Вылецець з інстытута. Вы-
лецець са службы.
0 Вылецець (выскачыць) з галавы (з па-
мяці) — забыцца. Вылецець кулём (куляю) —
тое, што і выскачыць кулём (ку-
л я ю) (гл. выскачыць).
ВЫЛЕЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылечыць.
ВЫЛЁЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне і працэс па-
водле знач. дзеясл. вылечваць — вылечыць.
ВЫЛЁЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вылечыцца.
2. Зал. да вылечваць.
ВЫЛЁЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лечыць.
ВЫЛЁЧНАСЦЬ, -і, ж. Кніжн. Уласцівасць
вылечнага. Вылечнасць хваробы.
ВЫЛЁЧНЫ, -ая, -ае. Які можна вылечыць.
Вылечная хвароба.
ВЫЛЕЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
Стаць здаровым у выніку лячэння. Служыў..
[Сцяпан], як і раней, у Чарнаморскім флоце,
быў паранены, але ўжо вылечыўся і каман-
дуе эсмінцам. Кулакоўскі. // перан. Пазбавіц-
ца чаго-н., адвучыцца ад чаго-н. Вылечыцца
ад ілюзій.
ВЫЛЕЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Пазбавіць, выратаваць ад хваробы, ля-
чэннем аднавіць здароўе. Вылечыць хворага.
// перан. Разм. Пазбавіць, адвучыць ад чаго-н.
Вылечыць ад благіх звычак.
ВЫЛЁТНЫ, -ая, -ае. Абл. Які праходзіць
навылёт, навылётны. Вылётнай ранейшай
мяжы пад.. [дзічкаю] не было. Чорны.
ВЫЛІВАК, -ліўка, м. Яйцо, знесенае без
шкарлупіны.
ВЫЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выліваць — выліць (у 1 знач.).
ВЫЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выліцца.
2. Зал. да выліваць.
ВЫЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ліць.
ВЫЛІЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылізаць.
2. перан.; у знач. прым. Франтаваты, пры-
лізаны.
ВЫЛІЗАЦЦА, -ліжацца; зак. 1. Абмыць,
прыгладзіць, ачысціць сябе лізаннем (пра
жывёл).
2. перан. Выфранціцца, прылізацца.
ВЫЛІЗАЦЬ, -ліжу, -ліжаш, -ліжа; зак., што.
1. Падбіраючы языком, з’есці тое, што заста-
лося на дне і сценках пасудзіны. Вылізаць
рэшткі ежы. // Ачысціць лізаннем. Вылізаць
талерку.
2. Абмыць, прыгладзіць лізаннем. Вылізаць
шэрсць языком. // перан. Часта датыкаючы-
ся, абдаючы вадою, выгладзіць. Хвалі вылі-
залі бераг.
ВЫЛІЗВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
вылізацца.
2. Зал. да вылізваць.
ВЫЛІЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лізаць.
ВЫЛІК, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
вылічыць (у 2 знач.).
2. Утрыманая сума грошай.
ВЫЛІНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выліняць.
ВЫЛІНЯЛЫ, -ая, -ае. 1. Які страціў пер-
шапачатковы колер; пабляклы. Вылінялае
плацце. Вылінялая майка.
2. Які скончыў ліняць (пра жывёл, пту-
шак). // Аблезлы. Вылінялы каўнер.
ВЫЛІНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. 1. Стра-
ціць першапачатковы колер; паблякнуць.
Загарэў старшыня, яшчэ больш вылінялі ад
спёкі рыжыя бровы. Бялевіч.
2. Памяняць старую шэрсць (пер’е) на но~
вую (пра жывёл, птушак). // Аблезці. [Та-
маш:] — Але ж твой і кажушок выліняў, го-
лы, як бубен. Чорны.
ВЫЛІТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выліць.
2. у знач. прым. Разм. Вельмі падобны; та-
кі ж, як... Зося была — выліты бацька. Чорны.
ВЫЛІЦЦА, -льецца; зак. 1. Выцечы з ча-
го-н. Малако вылілася з бутэлькі. // Разм.
Разліцца, выйсці з берагоў (пра рэкі). Спы-
нілася работа на полі, еыліліся рэчкі з бера-
гоў, паплылі пракосы, копы. Колас.
2. Праявіцца, выказацца (пра пачуцці,
думкі і пад.). Радасць вылілася ў песні.
3. перан.; у што. Прыняць якую-н. канчат-
ковую форму, выгляд; ператварыцца. Ад-
крыццё помніка вылілася ў значную падзею
ў жыцці моладзі раёна.
ВЫЛІЦЬ, -лью, -льеш, -лье; заг. вылі; зак.,
што. 1. Прымусіць вадкасць выцечы; выплюх-
нуць. Выліць ваду з вядра. Выліць малако ў
каструлю.
2. перан. Даць выйсце якім-н. пачуццям,
выказаць што-н. Выліць боль. Выліць гнеў.
Выліць думкі. □ Васіль Ціханавіч гаварыў
многа і доўга, здавалася, хацеў еыліць усё,
што, як цяжкі груз, ляжала на душы. Сіўцоў.
3. Зрабіць што-н. шляхам ліцця. Выліць дэ-
таль для машыны.
ВЫЛІЧАЛЬНІК, -а, м. 1. Асоба, якая зай-
маецца вылічэннямі. Вылічальнік канструк-
тарскага бюро.
2. Прыбор, які робіць вылічэнні.
ВЫЛІЧАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
ны да вылічэння (у 1 знач.). Вылічальныя
аперацыі.
2. Прызначаны для вылічэнняў. Электрон-
на-вылічальная машына. // Звязаны з аргані-
зацыяй вылічэнняў. Вылічальны цэнтр.
ВЫЛІЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылічыць.
ВЫЛІЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вылі-
чаць.
ВЫЛІЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лічыць.
ВЫЛІЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
лічваць.
ВЫЛІЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лічыць.
ВЫЛІЧЬІЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
1. Знайсці шляхам вылічэння; вызначыць.
Вылічыць агульны назоўнік дробаў.
2. Утрымаць пэўную суму пры выдачы гро-
шай, недаплаціць за што-н. Вылічыць з зар-
платы.
ВЫЛІЧЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылічваць — вылічыць.
2. Тое, што вылічана, вылік.
ВЫЛОМЛІВАННЕ, -я, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выломліваць — выламаць.
ВЫЛОМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выламацца.
2. Зал. да выломліваць.
ВЫЛОМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выламаць.
ВЫЛОЎЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылоўліваць — вылавіць.
ВЫЛОУЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вылоўліваць.
ВЫЛОЎЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылавіць.
ВЫЛУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылудзіць.
ВЫЛУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вылуджваць.
ВЬІЛУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылудзіць.
ВЬ'ІЛУДЗІЦЬ, -луджу, -лудзіш, -лудзіць;
зак., шло. Пакрыць палудай. Вылудзіць мед-
ную конаўку.
ВЫЛУЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылузаць.
ВЫЛУЗАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Выпасці са шкарлупіння, з цвёрдай аба-
лонкі. // Вызваліцца з чаго-н., з-пад чаго-н.
Грудок гэты толькі што вылузаўся з-пад сне-
гу і яшчэ ўвесь чорны. Лужанін.
2. перач. Разм. Вырвацца, выкруціцца. Вы-
лузацца з дужых рук. □ Мурашкі так абля-
пілі гадзюку, што яна... ніяк не магла ад іх
вылузацца. Гурскі. // Выйсці з цяжкага, не-
прыемнага становішча, выкруціцца. Вылузац-
ца з бяды.
ВЫЛУЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1.
Дастаць, выняць, ачысціўшы ад шкарлупін-
ня. Вылузаць боб са струкоў.
2. перан. Разм.. Выняць, вызваліць з чаго-н.
ВЫЛУЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылузваць — вылузаць.
ВЫЛУЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вылузацца.
2. Зал. да вылузваць.
0 Вылузвацца са скуры — тое, што і л е з -
ці са скуры (гл. лезці). Кавалеры вы-
лузваліся са скуры, каб звярнуць на сябе
агульную ўвагу і закасаваць усіх іншых.
Колас.
ВЫЛУЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лузаць.
ВЫЛУЗНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Тое, што і вылузацца. [Пан Зыгмунт] аж
вылузнуўся з пінжака. Лынькоў.
ВЫЛУЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што. Тое,
што і вылузаць.
ВЫЛУПІЦЦА, -плюся, -пішся, -піцца; зак.
1. Вызваліцца ад шкарлупіны. Вылупіцца з
яйца. □ А.. [кураняты] зусім яшчэ слабень-
кія, толькі вылупіліся. Курто.
2. Разм. Утаропіцца шырока расплюшчаны-
мі вачамі. 3.. [фотакарткі] на Ваню вылупіў-
ся чорнымі вачыма гладка прычэсаны чала-
век. Новікаў.
ВЫЛУПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., каго-
што. Разм. 1. Выдраць, вырваць сілаю што-н.
добра ўмацаванае. Вылупіць ліст з кнігі. Вы-
лупіць прабой з вушака.
2. Набіць, адлупцаваць.
0 Вылупіць вочы (бельмы) — пільна па-
глядзець шырока расплюшчанымі вачамі.
ВЫЛУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылупіць.
ВЫЛУПЛІВАННЕ, -я, ж. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылупліваць — вылупіць.
ВЫЛУПЛІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да вылупіцца.
2. Зал. да вылупліваць.
ВЫЛУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылупіць.
ВЫЛУПЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вылупцаваць.
ВЫЛУПЦАВАЦЬ, -цую, -цуеш, -цуе; зак.,
каго. Моцна пабіць, адлупіць. [Мар'я:] —
Малыя дзеці жартачкі над ім [дзядзькам]
строяць, пужаюць з рагаткі. Аднаго злаві-
ла — вылупцавала. Лось.
ВЫЛУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вылучыць.
ВЫЛУЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вылучыцца.
2. (11 2ас.не ўжыв.). Выразна праяўляцца,
выступаць. Дзве тоўстыя чорныя касы цяж-
ка спадаюць на спіну і здалёк вылучаюцца
на чырвоным шоўку блузкі. Васілевіч. На су-
ровым твары [вартаўніцы] была туга, боль,
ад чаго яшчэ выразней вылучаліся маршчы-
ны. Гурскі.
3. Зал. да вылучаць.
ВЫЛУЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лучыць.
ВЫЛУЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
1. Вызначыцца чым-н. сярод іншых. Вылу-
чыцца сваімі здольнасцямі, працавітасцю.
2. Выйсці, выступіць з чаго-н. у выніку
пэўных працэсаў.
ВЫЛУЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. 1. Адабраўшы, адасобіць ад агульнай
масы; выдзеліць. Вылучыць кваліфікаваных
рабочых у асобную брыгаду. □ На ахову па-
раненых вылучылі невялічкую групу. Брыль.
Цяпер трэба было вылучыць з усяго ўбача-
нага і пачутага галоўнае і перадаць яго та-
варышу Ігнату. Мікуліч. // Адзначыць якім-н.
чынам. Яго вылучылі як лепшага вучня. Вы-
лучыць твор на атрыманне прэміі.
2. Прапанаваць, выставіць для абмеркаван-
ня, паставіць на болып адказную работу. Вы-
лучыць кандыдатаў у дэпутаты. Вылучыць
на партыйную работу.
3. Аддаць каму-н. па карыстанне. На бу-
даўніцтва вылучылі сродкі і тэхніку.
4. Выбраць, падабраць, знайсці. Вылучыў-
шы зручную хвіліну, Андрэй падзякаваў, па-
прасіў прабачэння і выйшаў з-за стала.
Колас.
5. Выпусціць, выдзеліць. Вылучыць пах.
ВЫЛУЧЭНЕЦ, -нца, м. Разм. Радавы су-
працоўнік (рабочы, селянін, служачы), вылу-
чаны на адказную работу. У цэнтры аповесці
«Таварыш Мінкін» — адна з самых тыповых
фігур таго часу — вылучэнец з рабочых. Ка-
валенка.
ВЫЛУЧЭНКА, -і, ДМ -нцы, Р мн. -нак, ж.
Разм. Жан. да вылучэнец.
ВЫЛУЧ9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. вылучыць (у 1, 2, 3 і 5 знач.).
2. Разм. Тое, што і выпраменьванне.
Вылучэнне цяпла.
ВЫЛУЧ9НСТВА, -а н. Разм. Вылучэнне
радавых супрацоўнікаў (рабочых, сялян, слу-
жачых) на адказную работу.
ВЫЛУШЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вылушчыць.
2. у знач. прым. Свабодны ад зярнят. Вы-
лушчаны стручок. // Свабодны ад шкарлупі-
ны. Вылушчаныя арэхі.
ВЫЛУШЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вылушчваць — вылушчыць.
ВЫЛУШЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вылушчыцца.
2. Зал. да вылушчваць.
ВЫЛУШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вылушчыць.
ВЫЛУШЧЫЦЦА, -шчыцца; зак. Выпасці з
шкарлупіння, цвёрдай абалонкі; вылузацца.
Пераспелы гарох вылушчыўся.
ВЫЛУШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць; зак^
што. Выняць зерне з шкарлупіння, цвёрдай
абалонкі; вылузаць. Вавёрка вылушчыла зяр-
няты з яловай шышкі. // Спец. Выдаліць хі-
рургічным спосабам. Вылушчыць пухліну.
Вылушчыць хворую костку.
ВЫЛЫСЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Разм.
Стаць лысым.
ВЫЛЮДАК, -дка, м. Найгоршы сярод лю-
дзей; вырадак. // перан. Вепьмі жорсткі ча-
лавек; бандыт, кат. Зграя фашысцкіх вылюд-
каў будзе знішчана, змецена з твару зямлі.
Купала.
ВЫЛЮДЗЕЦЬ, -ею. -ееш, -ее; зак. Стаць
рослым, прыгожым, развітым фізічна; стаць
выхаваным. А.. [сы«] за перыяд сваёй ванд-
роўкі вылюдзеў, стаў прыгожы і статны. Хве-
даровіч.
ВЫЛЮДНЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Тое, што
і вылюдзець. Я цябе, брат, і не пазнаў.
Ты гэтак падрос, вылюднеў. Малайчына! Са-
баленка.
ВЫЛЯТАЦЬ, -йю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
лецець.
ВЫЛЯЧЭННЕ, -я, н. Стан паводле знач.
дзеясл. вылечвацца — вылечыцца.
ВЫМАВІЦЬ, -маўлю, -мавіш, -мавіць; зак.,
што. Перадаць голасам гукі, словы сваёй ці
чужой мовы; сказаць. Акінуўшы шчаслівымі
вачамі навічкоў.., [Сымон Якаўлевіч] вымавіў
расцяжна, робячы націск на кожным слове: —
Я, юны піянер... Якімовіч.— Ну і надвор’е! —
вымавіў чалавек з перавязанай рукой. Лынь-
коў.— Адыдзі, кажу! — ціха, але патрабаваль-
на вымавіла.. [Вара]. Дуброўскі.
ВЫМАГАЛЬНІК, -а, м. Той, хто вымагае
што-н. Міхалка паддаецца спакусе, становіц-
ца памагатым I вымагальнікам, нават захап-
ляецца сваёй роляй. Барсток.
ВЫМАГАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да выма-
гальнік.
ВЫМАГАЛЬНІЦКІ, -ая, -ае. Уласцівы вы-
магальніку.
ВЫМАГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вымагаць.
ВЫМАГАЦЦА, -аецца; безас., незак. Па-
трабавацца. Ідуць-чаканяць левай-правай, Як
вымагаецца «уставам». Колас.
ВЫМАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. 1.
Дамагацца чаго-н. прымусам, сілай, пагроза-
мі; настойліва патрабаваць. Вымагаць грошы.
2. чаго, са злучн. «каб» і без дап. Патраба-
ваць. Вымагаць да сябе ўвагі. Работа выма-
гае ўмення. □ Радасць працы вымагае, каб
усё тое, што добра зроблена, было заўважана
і адзначана. Чорны. Садзяцца госці, ды не
зразу,.. Во так шляхетнасць вымагае. Колас.
ВЫМАЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымазаць.
2. у знач. прым. Памазаны маззю; забру-
джаны.
ВЫМАЗАЦЦА, -мажуся, -мажашся, -ма-
жацца; заг. вымажся; зак. 1. Намазаць сябе
чым-н. Вымазацца крэмам.
2. у што. Разм. Запэцкацца, замазацца. Вы-
мазацца ў дзёгаць. Вымазацца ў гліну.
ВЫМАЗАЦЬ, -мажу, -мажаш, -мажа; заг.
вымаж; зак., што. 1. Намазаць, нацерці чым-н.
Вымазаць паркет масцікай.
2. у што. Разм. Запэцкаць, замазаць. Выма-
заць адзенне ў мел.
3. Разм. Расходаваць на мазанне, націран-
не. Вымазаць увесь вазелін. // Зняць, ачыс-
ціць з паверхні чаго-н. рэшткі масла, смята-
ны і пад. Вымазаць скавараду.
ВЫМАЗВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вымазацца.
2. Зал. да вымазваць.
ВЫМАЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымазаць.
ВЫМАЙСТРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Зрабіць што-н. з вялікім майстэрствам;
змайстраваць. Вымайстраваць скрыпку.
ВЫМАЙСТРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да вымайстроўваць.
ВЫМАЙСТРОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вымайстраваць.
ВЫМАКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вымакаць — вымакнуць (у 1, 2 знач.).
ВЫМАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
макнуць.
ВЫМАКЛЫ, -ая, -ае. 1. Прамоклы; мокры.
Пінжак — далоў, далоў — рубашка; Камашы
еымаклыя — з ног... Бялевіч.
2. Які загінуў ад празмернай вільгаці. Вы-
іяакяыя пасевы.
ВЫМАКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. вымак,
-кла; зак. 1. Стаць вымаклым; змяніцца якас-
на ў выніку вымочвання ў вадзе. Іржышча
выгарала, адлежалася пад сонцам, еымакла,
як каноплі ў вадзе, а цяпер зноў узнялося
шчоткай. Пташнікаў.
2. Загінуць, прапасці ад празмернай віль-
гаці (пра пасевы). [Рыгорыха:]— А як жы-
та? [Загароўская:]— Так, нічога, а туды пад
Ганчароўку цінеўзышло ці вымакла. Гурскі.
3. Стаць зусім мокрым; прамокнуць. Вы-
макнуць па пояс. Вымакнуць да ніткі. □ Ад-
наго дня быў дождж і мы вымаклі на полі,
прыбеглі да гаспадыні ў хату і распалілі
грубку. М. Стральцоў.
ВЫМАЛАТ, -у, М -лаце, м. Тое, што і ў м а -
л о т (у 2 знач.).
ВЫМАЛАЦІЦЬ, -лачу, -лаціш, -лаціць; зак.,
што. Малоцячы, выбіць зерне. Вымалаціць
сноп.
ВЫМАЛАЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымалаціць.
2. у знач. прым. Абмалочаны. Вымалачаны
сноп.
ВЫМАЛЕВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымалеваць.
2. у знач. прым. Тое, што і размаля-
в а н ы.
ВЫМАЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. 1. Малюючы, старанна і акуратна пера-
даць кожную дэталь. // Старанна намаляваць
ШТО-н. Вымалеваць партрэт.
2. Разм. Пакрыць слоем фарбы; пафарба-
ваць. Вымалеваць машыны ў зялёны колер.
3. Разм. Расходаваць на афарбоўку. Выма-
леваць усю фарбу.
ВЫМАЛЁЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Рабіцца болып выразным. Не паспее
добра сцямнець, як ужо на ўсходзе вымалёў-
ваецца залаты пасак світанку, і адразу ж пра-
чынаецца лясное птаства. Сабаленка. Чым
бліжэй пад’язджаў кабрыялет, тым ясней вы-
малёўваўся двухпавярховы будынак з доўгім
мезанінам і двума балконамі. Караткевіч. //
Праясняцца ў свядомасці, рабіцца зразуме-
лым; уяўляцца. I чым больш паглыбляўся
Анатоль у кнігі, тым больш яскрава вымалёў-
валася перад ім будучыня — камунізм. Асі-
пенка. А я не мог заснуць аж да самага сві-
тання: усё маё дзяцінства вымалёўвалася
перада мной. Сабаленка.
2. Зал. да вымалёўваць.
ВЫМАЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымалеваць.
ВЫМАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Да-
магчыся чаго-н. настойлівай нросьбай; вы-
прасіць. Вымаліць прабачэнне.
ВЫМАЛОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымалочваць — вымалаціць.
ВЫМАЛОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вымалочваць.
ВЫМАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымалаціць.
ВЫМАНЕЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
каго. Разм. Строга выхаваць, прывучыць да
парадку, дысцыпліны; вымуштраваць. Выма-
нежыць дзяцей. □ Антон так ужо быў еыма-
нежыў сваіх хлопцаў. Вітка.
ВЫМАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. Разм. 1. Вабячы, прымусіць выйсці ад-
куль-н. Выманіць драпежніка з нарьг. сз Дзе-
ці кінуліся за ім, паспрабавалі выманіць яго
адтуль, але кацянё натапырылася, зафыркала
і выйсці не жадала. Васілевіч.
2. Набыць што-н. хітрыкамі, падманам.
ВЫМАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вымаць — выняць.
ВЫМАНТАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
што. Разм. Тое, што і выманіць (у2 знач).
ВЫМАНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
маньваць.
ВЫМАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выманіць.
ВЫМАРАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымаразіць.
ВЫМАРАЗІЦЦА, -разіцца; зак. 1. Загінуць
ад марозу.
2. Страціць на марозе ваду, вільгаць.
3. Выстудзіцца ад марозу. Хата еымаразі-
лася.
ВЫМАРАЗІЦЬ, -ражу, -разіш, -разіць; зак.,
што. 1. Знішчыць марозам. Вымаразіць па-
севы.
2. Высушыць на марозным паветры. Вы-
маразіць бялізну.
3. Выстудзіць халодным паветрам, маро-
зам. Вымаразіць хату.
ВЫМАРМЫТАЦЬ, -мычу, -мычаш, -мыча;
зак., што. Сказаць што-н. ціха, невыразна;
прамармытаць.
ВЫМАРОЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вымаразіцца.
2. Зал. да вымарожваць.
ВЫМАРОЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымаразіць.
ВЫМАРЬІЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго-
што. 1. Знішчыць атрутай, голадам і пад.
Вымарыць прусакоў.
2. Спец. Вытрымаць у вадзе або ў спецы-
яльным растворы да надання цёмнага колеру
і трываласці (пра драўніну). Вымарыць дуб.
ВЫМАСЦІЦЬ, -машчу, -масціш, -масціць;
зак., што. Услаць каменем, дрэвам і пад. да-
рогу, плошчу. Вымасціць дарогу бярвеннем.
/7 Выслаць чым-н. мяккім для зручнага ка-
рыстання. Вымасціць гняздо травою. □ [Хло-
пец] еымасціў сенам воз, напаіў коней і за-
прог у еоз свайго каня. Чорны.
ВЫМАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выматаць.
ВЫМАТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
1. Зрасходавацца пры матанні; зматацца.
2. перан. Знясіліцца, змардавацца. Выма-
тацца за дзень.
ВЫМАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Зрасходаваць матаючы; зматаць. Выматаць
маток нітак.
2. перан. Знясіліць, змардаваць. Я думаю,
што фашысты знарок выбралі такую тактыку,
каб выматаць нашы сілы. Шамякін.
3. перан. Разм. Прымусіць паступова выдат-
каваць што-н.; выцягнуць, забраць па частках
усё. Выматаць усе грошы.
0 Выматаць усю душу (духі, нерг.ы, кіш-
кі) — змучыць, давесці да знямогі.
ВЫМАЎЛЁННЕ, -я, н. Перадача голасам
гукаў ці слоў мовы. Вымаўленне зычных гу-
каў. Правільнае вымаўленне. Выразнае вы-
маўленне. Каларытнае вымаўленне. // Гука-
вая сістзма мовы. Веларускае літаратурнае
вымаўленне.
ВЫМАЎЛЁНЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да вымаўлення. Вымаўленчыя нормы. Вы-
маўленчы апарат.
ВЫМАЎЛЕЙЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымавіць.
ВЫМАЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да вы-
маўляць.
ВЫМАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
вымавіць.
ВЫМАХ, -у, м. Спец. Даўжыня кроку ў ча-
се хады, бегу. Усім вымахам сеаіх цыбатых
ног Шыпулька паімчаўся да Паўла Іванавіча.
Кулакоўскі.
ВЫМАХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Вы-
расці, стаць высокім. На балоце трава выма-
хала ў пояс. Сабаленка. [Кандратовіч:] —
Здаецца, яшчэ нядаўна пяшком пад стол ха-
дзіў, а цяпер на цэлую галаву вымахаў вы-
шэй за мяне! Паслядовіч.
ВЫМАХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да вымахаць.
2. чым. Разм. Махаць то ў адзін то ў дру-
гі бок; размахваць. Васіль злосна скрыгітаў
зубамі і вымахваў рукою ў паветры. Гартны.
ВЫМАХЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Разм. Набыць што-н. махлярствам.
ВЫМАЦАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Абмацаць усё вакол, шукаючы чаго-н.
// Мацаючы, знайсці што-н. Вымацаць грыб
пад лісцем.
ВЫМАЦВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымацаць.
ВЫМАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выняцца.
2. Зал. да вымаць.
ВЫМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да выняць.
ВЫМАЧАНЫ і, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымачыць.
ВЫМАЧАНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымачаць.
ВЫМАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Разм.
Мачаючы, выбраць, зрасходаваць. Вымачаць
чарніла. Вымачаць смятану.
ВЫМАЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. 1. Дзеянне па-
еодле дзеясл. вымачыць (у 2 знач.).
2. Дзеянне паводле дзеясл. вымакаць
вымакнуць (у 2 знач.).
3. Месца з вымаклымі пасевамі. Бачыў я,
што і салдаты каторыя стараліся капаць акр-
пы на вымачках, на разорах, намагаючыся
як менш таптаць жыта. Сабаленка.
ВЫМАЧЫНА, -ы, ж. Разм. Нізкае забалоча-
нае месца. Кочь часам трапляў капытом у
вымачыну, і тады аддавалася, адразу глохну-
чы ў тумане, гучнае чвяканне. Караткевіч.
ВЫМАЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
Разм. Стаць мокрым; змокнуць. Трава была
росная, халодная. Паўзучы па ёй, я вымачыў-
ся па самыя вушы. Сабаленка.
ВЬ'ІМАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. 1. Зрабіць мокрым; абмачыць. Дождж
•вымачыі/ да ніткі.
2. Вытрымаць пэўны тэрмін у вадзе, спецы-
гяльных растворах і пад., каб надаць патрэб-
ную якасць. Вымачыць лён. Вымачыць селя-
дзец.
'ВБІМАШЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
шр. ад вымасціць.
2. у знач. прым. Які мае каменнае, цагля-
нае ці іншае пакрыццё; высланы чым-н. Мі-
нулася кароткая вуліца з вымашчанымі ход-
нікамі, драўляны ў дошках з дзіркамі мое-
цгк л'Р'Т? едзка-гмклгеую рэчку, і .. [дзяўчатьг]
пайшлі алешнікам. Адамчык. А міма пра-
язджаюць у вымашчаных палукашках, у са-
нях-развалках, на якіх сядзяць, як хто хоча.
Каліна.
ВЫМЕЖАВАЦЦА, -жуюся, -жуешся, -жу-
ецца; зак. Выдзеліцца са сваім зямельным
надзелам з агульнага масіву.
ВЫМЕЖАВАЦЬ, -жую, -жуеш, -жуе; зак.,
што. Вызначыць мяжу паміж зямельнымі
ўчасткамі.
ВЫМЁНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выменьваць.
ВЫМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выменяць.
ВЫМЕНЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выменяць.
‘ВЫМЕНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што. На-
быпь што-н. шляхам абмену.
ВЫМЁР, -у, м. Разм. Вызначэнне велічы-
ні, памераў чаго-н.; вымярэнне. [Веразінец:] —
У нас тут няма пэўных звестак, бо ніхто ра-
ней такіх вымераў не рабіў. Броўка.
ВЫМЕРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымераць.
ВЫМЕРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Дак-
ладна вызначыць велічыню, памеры чаго-н.
Вымераць крывяны ціск. Вымераць плошчу
пакоя.
ВЫМЕРЗЛЫ, -ая, -ае. Які загінуў ад ма-
розу, вымерз. Стаяла.. [ігруша] голая, счарне-
лая, з вузлаеатымі сукамі, з вымерзлымі сям-
там галінкамі. Лынькоў.
ВЫМЕРЗНУЦЬ, -не; зак. 1. Загінуць адма-
розу, холаду. Рунь вымерзла. Сады еымерзлі.
2. Прамерзнуць, высахнуць на марозным
паветры; ператварыцца ў лёд. Ручай вымерз
да дна. а Дзяўчына адагрэла рукі, апранула-
ся і панесла вешаць на платы бялізну. Ня-
хай вымерзне добра, тады ў хаце скора да-
.сохне. Чарнышэвіч.
ВЫМЕРКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
гпр. ад вымеркаваць.
ВЫМЕРКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
>што. 1. Знайсці, сэканоміць шляхам даклад-
жага разліку; выгадаць, выкраіць. Вымерка-
ваць з бюджэту тысячу рублёў на рамонт.
Вымеркаваць свабодную гадзіну. □ Ліпа са
сваёй малою дачкою ехала з поўдня, дзе яны
адпачывалі л:я мора, і ўсё ж вымеркавала
колькі дзён, каб заехаць у Жыцькаеа. Сі-
пакоў.
2. Выбраць зручны момант. [Стафанко-
віч;]— Выбачайце, але калі я вас магу за-
стаць дома? [Люба:]—Я сама не ведаю.— Ка-
лі так, то я ўжо як-небудзь вымеркую. Чорны.
3. У адпаведнасці з абставінамі ўлічыць
усё неабходнае для ажыццяўлення якой-н.
мэты; правілвна разлічыць. Як толькі сагна-
ла з палёў снег, пан Зыгмусь сам зрабіў аг-
ляд зямлі, каб загадзя вымеркаеаць, дзе што
засеяць. Колас. [Павел Іеанавіч:] — Вымерку-
ем так, што ў дні заняткаў у цябе будуць
меншыя рэйсы. Кулакоўскі.
ВЫМЕРЛЫ, -ая, -ае. Які вымер, не пакі-
нуўшы патомсгва (пра род, сямейства і пад.).
Мамант — еымерлая жывёліна. // Які знік,
перавёўся (пра расліны).
ВЫМЁРНАСЦЬ, -г, ж. Уласцівасць вымер-
нага.
ВЫМЁРНІК, -а, м. Паказчык, які вызначае
аб’ём ці якасць работы.
ВЫМЁРНЫ, -ая, -ае. 1; Такі, які можа
быць вымераны. Вымерная еелічыня.
2. Які служыць для вымярэння, вымяраль-
ны. Вымерная рулетка.
ВЫМЕРХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Абл. Выгаладацца. [Алена Андрэю:] — Чаму ты
не ясі? — Яшчэ не вымёрхаўся. Чарнышэ-
віч.— Пачакай крыху, паспееш, вымерхалася
вельмі; вось увойдуць у хату мама і будзем
разам вячэраць. Гартны.
ВЫМЕРЦІ, -мра; зак. 1. Перамерці, не па-
кінуўшы патомства. Многія віды жыеёл вы-
мерлі яшчэ ў дагістарычную пару. // Загінуць
ад недагляду. Вымер вулей пчол. // Пераве-
сціся, знікнуць (пра расліны).
2, Абязлюдзець, апусцець у выніку смерці
жыхароў.
ВЫМЕСІЦЬ, -мешу, -месіш, -месіць; зак.,
што. Размінаючы, даоіцца патрэбнай якасці;
замясіць. Вымесіць цеста, гліну.
ВЫМЕСЦІ, -мету, -мецеш, -меце; -мецем,
-мецеце; заг. вымеці; зак., каго-што. Падмесці.
Вымесці падлогу. Вымесці ток. // Падмятаю-
чы, выдаліць, выкінуць. Вымесці смецце з
хаты. // перан. Разм. Прымусіць выйсці, вы-
брацца адкуль-н.; прагнаць, выгнаць. Выме-
сці гультая з брыгады. □ Прайшоў гэты ві-
хор і праз душу: ён нечакана вымеў з хаты
абодвух старэйшых сыноў. Брыль.
ВЫМЕСЦІСЯ, -метуся, -мецешся, -мецецца;
-мецемся, -мецецеся. Зак. да вымятацца (у
1 знач.).
ВЫМЕЦЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымесці.
ВЫМЕШАНЫ’, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымесіць.
ВЫМЕШАНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вымешаць.
ВЫМЕШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Добра перамяшаць. Вымешаць цэмент з
пяском.
ВЫМЁШВАННЕ’, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. вымешваць ’ — вымесіць.
ВЫМЁШВАННЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымешваць 2 — вымешаць.
ВЫМЁШВАЦЦА ’, -аецца; незак. Зал. да
вымешваць ’.
ВЫМЁШВАЦЦА2, -аецца; незак. Зал. да
вымешваць2.
ВЫМЁШВАЦЬ -аю. -аеш, -ае. Незак. да
вымесіць.
ВЫМЁШВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымешаць.
ВЫМІРАННЕ, -я, н. Дзеянне, працэс па-
еодле знач. дзеясл. выміраць — вымерці.
ВЫМІРАЦЬ, -ае. Незак. да вымерці.
ВЫМКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Выставіцца, імкліва вырвацца наперад.
А Ярына тым часам вымкнулася наперад і
ледзь не грымчулася ў снег. Бажко.
ВЫМКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм. Ім-
кліва вырвацца адкуль-н. Першыя думкі
вольнай мінуткі Птуш-камі вымкнуць на свет
гэты белы. Купала.
ВЫМОВА, -ы, ж. Адміністрацыйнае дысцы-
плінарнае спагнанне за адмоўныя ўчынкі,
дрэнныя адносіны да працы. Аб’явіць, даць,
заслужыць вымову. Суровая вымова. Вымова
з апошнім папярэджаннем.
ВЫМОІНА, -ы, ж. Месца на зямлі, вымы-
тае бягучай вадой. Дарога рудая, гліністая,
ідзе на ўздым, раўчукі парабілі на ёй глыбо-
кія вымоіны. Навуменка. Лугавая шырокая
сцежка пятляла між кустоў вербалозу і вя-
сенніх паводкавых вымоін. Хомчапка.
ВЫМОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымаліць.
ВЫМОТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымотваць — выматаць.
ВЫМОТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выматацца.
2. Зал. да вымотваць.
ВЫМОТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
матаць.
ВЫМОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымочваць — вымачыць.
ВЫМОЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вымачыцца.
2. Зал. да вымочваць.
ВЫМОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
мачыць.
ВЫМОШЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымошчваць — вымасціць.
ВЫМОШЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вымошчваць.
ВЫМОШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымасціць.
ВЫМПЕЛ, -а, м. 1. Раздвоены на канцы,
доўгі і вузкі флаг, які паднімаецца на ваен-
ных суднах у часе плавання як адзнака іх
дзяржаўнай прыналежнасці. // Вузкі прадаў-
гаваты або трохвугольны флажок. У Тані быў
пераходны вымпел лепшай даяркі раёна, ма-
ленькі чырвоны сцяжок на кароценькім дрзў-
ку. Дуброўскі.
2. Невялікі цыліндр з доўгай яркай студа-
кай, прызначаны для скідвання з самалётаў
ці верталётаў данясенняў, карэспандэнцыі
і пад. // Металічны дыск з малюнкам, адбіт-
кам як сімвал чаго-н. Вымпел на Месяцы.
[Гал. тошреі.]
ВЫМУДРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымудраваць.
ВЫМУДРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Разм. Выдумаць, прыдумаць што-н. Але
неўзабаве Валодзя вымудраваў новую штуку.
Якімовіч.
ВЫМУДРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вымудраваць.
ВЫМУДРЫ, -аў; адз. няма. Разм. Выдум-
кі; хітрыкі. Здатны на еымудры.
ВЫМУДРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак. Тое,
што і вымудраваць.
ВЫМУРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал..
пр. ад вымураваць.
ВЫМУРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,.
што. Пабудаваць, выкласці што-н. з цэглы,.
каменю і пад. Вымураваць дом, сцяну, склеп.
ВЫМУРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вымуроўваць.
ВЫМУРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымураваць.
ВЫМУСІЦЬ, -мушу, -мусіш, -мусіць; зак.,
каго і з інф. Прымусіць зрабіць, выканаць
што-н. [Гарасім:] — Цара вымусілі адрачыся
ад прастола рабочыя і салдаты. Якімовіч.
ВЫМУЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымучыць.
2. у знач. прым. Атрыманы ў выніку цяж-
кіх намаганняў. Вымучаная згода.
3. у знач. прым. Разм. Знясілены, змучаны.
Хвіліна спатрэбілася на тое, каб вывесці з
аглабель вымучанага каня і ўвагнаць у хлеў.
Чорны.
ВЫМЎЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымучваць — вымучыць.
ВЫМЎЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
мучваць.
ВЫМУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымучыць.
ВЫМУЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Разм. 1. Дамагчыся чаго-н. настойлівы-
мі патрабаваннямі, просьбамі. Вымучыць
згоду.
2. Стварыць, зрабіць, выказаць што-н. з
вялікімі намаганнямі. Вымучыць верш,
усмешку, слова.
3. Знясіліць; змардаваць. [Крысціне] смяр-
тэльна надакучылі і дарэшты вымучылі яе
ўсе бязмэтныя пошукі. Васілевіч.
ВЫМУШАНА, прысл. Не па сваёй волі,
ахвоце; з-за неабходнасці. Вымушана ўсміх-
нуцца.
ВЫМУШАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вымусіць.
2. у знач. прым. Выкліканы неабходнасцю;
зроблены не па ўласнаму жаданню. Вымуша-
ны смех. Вымушаная пасадка. □ [Лабановіч]
любіў сваю школьную справу, і яму надаку-
чыў вымушаны адрыў ад яе. Колас.
ВЫМУШАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
мушаць.
ВЫМУШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
мусіць.
ВЫМУШТРАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць-
вымуштраванага.
ВЫМУШТРАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад вымуштраваць.
2. у знач. прым. Прывучаны да строгага
выканання якіх-н. правіл, распарадку. Якая ж
магутная сіла ідзе з усходу, калі яна змагла
гламаць вымуштраваную жалезную армію
фюрэра! Хадкевіч.
ВЫМУШТРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
каго. Навучыць, прывучыць муштраю да
строгай дысцыпліны. Вымуштраеаць нава-
бранцаў. Вымуштраваць падначаленых. // Вы-
мучыць несправядлівымі патрабаваннямі.
ВЫМУШТРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вымуштраваць.
ВВІМЧАЦЦА, -мчуся, -мчышся, -мчыцца;
зак. Імкліва выехаць, выбегчы, вылецець.
3-за рога ратушы вымчалася конная паліцыя.
Чорны.
ВЫМЧАЦЬ, -мчу, -мчыш, -мчыць; зак.
Імкліва вынесці, вывезці адкуль-н. [ТГе.мі-
сар:]— Не еедаў страху наш атрад: 3 любой
засады — вымчаць коні. Глебка.
ВЫМЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вымываць — вымыць (у 2 знач.).
ВЫМЫВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1, Незак. да вымыцца.
2. Зал. да вымываць {гл. вымыць у 2 знач.).
ВЫМЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымыць.
ВЫМЫСЕЛ, -слу, м. Тое, што створана
фантазіяй, уяўленнем. Казачны вымысел.
Аўтарскі вымысел. □ Працуючы з маладымі
аўтарамі, трэба ставіць перад імі пытанне
фантазіі, мастацкага вымыслу. Чорны. Хо-
чаш узлятаць—мацней апірайся на зямлю.
Толькі не дазваляй ёй спутваць крылле вы-
мыслу. Лужанін. // Тое, што супярэчыць рэ-
чаіснасці; выдумка; хлусня. Вымысел варо-
жых элементаў.
вымыты, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вымыць.
ВЫМЫЦЦА, -мыюся, -мыешся, -мыецца;
зак. Змыць з сябе пыл, бруд; памыцца. Вы-
мыцца ў лазні.
ВЫМЫЦЬ, -мыю, -мыеш, -мые; зак., каго-
што. 1. Мыючы, зрабіць чыстым. Вымыць хео-
рага. Вымыць падлогу, кашулю.
2. Вынесці, вылучыць што-н. цякучаю ва-
дою. У .. яме, аднак, той чорнай скрынкі не
знайшлі. Пэўна, вадой вымыла і пагнала па
плыні. Паўлаў. // Размыўшы вадою зямлю,
утварыць паглыбленне. Паводка вымыла роў.
На павароце рака вымыла глыбокія ямы.
ВЫМЯ, -мя, -мю, -мя, -мем, -мі; мн. вымі,
-мяў, -мям, -мі, -мямі, -мях; н. Орган
з малочнымі залозамі і саскамі ў млекакор-
мячых жывёл, у якім утвараецца малако.
Як заўсёды, каровы неслі свае цяжкія, на-
літыя малаком вымі, рыкалі каля двароў.
Шамякін.
ВЫМЯЖОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да вымежавацца.
2. Зал. да вымяжоўваць.
ВЫМЯЖОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымежаваць.
ВЫМЯРАЛЫПК, -а, м. 1. Прылада, пры-
значаная для вымярэння.
2. Тое, што і в ы м е р н і к.
ВЫМЯРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Ппызначаны для
вымярэння. Вымяральная лінейка. Вымяраль-
ны інструмент. Вымяральная апаратура.
ВЫМЯРАЛЫПЧЫК, -а. м. Той, хто займа-
ецца вымярэннем чаго-н.
вымярАлыпчыца, -ы, ж. Жан. да вы-
мяралыпчык.
ВЫМЯРАЦЦА, -аецца; незак. 1. Вызначац-
ца якой-н. мерап. Рабочы дзень еымяраўся
ўсходам і заходам сонца. Брыль.
2. Зал. да вымяраць.
ВЫМЯРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
мераць.
ВЫМЯРЗАННЕ, -Я, н. Працэс паводле знач.
дзеясл. вымярзаць — вымерзнуць.
ВЫМЯРЗАЦЬ, -ае. Незак. да вымерзнуць.
ВЫМЯРКОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымяркоўваць — вымеркаваць.
ВЫМЯРКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вымеркаваць.
ВЫМЯР9ННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вымяраць — вымераць.
2. Велічыня, якая вымяраецца. Геаметрыч-
ная фігура ў трох вымярэннях.
ВЫМЯТАЦЦА, -аецца; незак. 1. Разм. груб.
Выходзіць, выбірацца прэч. [Дырэктар:] —
Вымятайцеся зараз жа, каб я вас ні аднаго не
бачыў! Пестрак.
2. Зал. да вымятаць.
ВЬІМЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
месці.
ВЫНАЙДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вынайсці.
ВЬ'ШАЙСЦІ, -найду, -найдзеш, -найдзе;
зак., што. Працуючы творча, стварыць што-н.
новае. Вынайсці машыну. // Разм. Прыду-
маць. Вынайсці новую забаву. Вынайсці пры-
чыну.
ВЫНАС, -у, м. Дзеянне паводле дзеясл. вы-
несці (у 1 знач.).
ВЫНАСІЦЦА, -сіцца; зак. Выцерціся, пра-
церціся ад доўгага нашэння. Паліто вынасі-
лася і не грэе.
ВЫНАСІЦЬ, -нашу, -носіш, -носіць; зак.,
каго-што. 1. Перанесці за некалькі прыёмаў
усё, поўнасцю. 3 хлява вывезлі на поле гной.
3 грубак, з лазні і з кухні вынасілі вёдрамі..
попел. Нядзведскі. Здаецца, не стрывае ка-
мень, а .. [чалавек] за свой кароткі век і го-
ры вынасіць рукамі... Дубоўка.
2. Пранасіць дзіця да родаў. [Валя да Лю-
бы;] — Цяпер я цябе зусім адчуваю, ты свай-
го сына вынасіла ўсёй сваёй душой... Чорны.
3. Выцерці, працерці ў выніку доўгага на-
шэння.
4. Пранасіць некаторы час. Вынасіць кас-
цюм пяць гадоў.
5. перан. Абдумаць да поўнай яснасці, за-
кончанасці. Вынасіць ідэю. □ Вынасіў дзед
Талаш, як маці дзіця, сваю неспакойную
думку. Колас. Чудзін здаваўся.. [Маі] тым ге-
роем, каго яна вынасіла ў дзявочых марах,
вычытала ў сотнях кніжак, падгледзела крад-
ком у фільмах. Карпюк.
ВЫНАСНЫ, -ая, -бе. 1. Вынесены за межы
чаго-н. Вынасная графа.
2. Прыстасаваны для вынасу, пераносу. Вы-
насны ложак. Вынасная радьіёстанцыя.
3. Спец. Высупуты наперад у выглядзе вы-
ступу. Вынасное судна.
ВЫНАХОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць. Незак.
да вынайсці.
ВЫНАХОДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Разм. Тое, што і вынаходства (у2 знач).
Хлопец .. [Антон] здольны, добра ведае і лю-
біць хімію. Але ж ад гэтага яшчэ не так
блізка да вялікіх вынаходак. Дубоўка. // Вы-
думка. Дзіцячая вынаходка.
ВЫНАХОДЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць і
якасць вынаходлівага. Барацьба з хітрым і
каварным ворагам патрабавала ад партызан,
а тым больш ад разведчыкаў, выключнай
кемлівасці і вынаходлівасці. Казека.
ВЫНАХОДЛІВЫ, -ая, -ае. Які можа знай-
сці выйсце са складанага становішча; зна-
ходлівы. Вынаходлівы арганізатар. Вынаход-
лівы на жарты. □ Старшына .. [Максім] быў
вынаходлівы: усё мог здабыць, усё атрымаць
і даставіць раней за другіх, абвесці вакол
пальца любых інтэндантаў. Шамякін. // Здоль-
ны ствараць, вынаходзіць новае. Вынаходлі-
вы розум.
ВЫНАХОДНІК, -а, м. Той, хто вынайшаў
што-іі. новае або займаецца вынаходніцтвам;
вынаходца. Рзспубліканская нарада вынаход-
нікаў і рацыяналізатараў.
ВЫНАХОДНІЦА, -ы, ж. Жан. да вынаход-
нік.
ВЫНАХОДНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да вынаходніка, вынаходніцтва. Вынаход-
ніцкія здольнасці.
ВЫНАХОДНІЦТВА, -а, н. 1. Дзейнасць вы-
находнікаў. Займацца, захапляцца вынаход-
ніцтвам.
2. Тое, што і вынаходства (у 2 знач.).
Можна было падумаць.., што тут адбылася
якая-небудзь найвялікшая падзея: вялікае
вынаходніцтва або адкрыццё новай планеты.
Лынькоў.
ВЫНАХОДСТВА, -а, н. 1. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. вынаходзіць — вынайсці.
2. Тое, што вынайдзена, вынік творчай пра-
цы вынаходніка. Вынаходства кнігадрукаван-
ня. Бюро рацыяналізацыі і вынаходстваў.
Лтрымаць аўтарскае пасведчанне на вына-
ходства.
ВЫНАХОДЦА, -ы, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ы,
Т -ай (-аю), ж. Тое, што і вынаходнік.
ВЫНАШАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вынасіць.
2. у знач. прым. Стары, нацёрты ад пра-
цяглага нашэння. Над плотам паказалася
Ёсіпава галава ў вынашанай цялячай шап-
цы. Дуброўскі.
ВКІНЕСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вынесці.
ВЬ'ІНЕСЦІ, -несу, -несеш, -несе; пр. вынес,
-сла; зак., каго-што. 1. Несучы, выдаліць ад-
куль-н., выставіць за межы чаго-н. Вынесці
мэблю з кватэры. Вынесці смецце. □ — Пры-
хавай шрыфт дзе-небудзь,— папрасіў Міко-
ла.— Вынесі з хаты. Навуменка. // Змяс-
ціць частку чаго-н. асобна, за межамі цэлага,
сістэмы. Вынесці дробавы лік за дужкі. // За-
несці што-н. куды-н. I зімою Галя не гуляла:
то пойдзе карове дасць, то вынесе свінням,
то дроў унясе ў хату. Сабаленка.
2. Хутка вывезці, вымчаць куды-н. Коні
шпарка праскочылі праз хмызняк і вынеслі
санкі на адкрытае поле. М. Ткачоў. Конь мі-
гам вынес.. [байца] за сяло. Мележ.
3. Заханіўшы ў агульны паток, прынесці,
прыбіць куды-н. Плынь вынесла лодку на ся-
рэдзіку ракі. □ Гаманкі натоўп пасажыраў
еынес мяне на прыстанцыйную плошчу. Са-
віцкі.
4. перан. Атрымаць, набыць у выніку зна-
ёмства, вывучэння чаго-н. Вынесці ўражан-
не. о Ад знаёмства з.. людзьмі я вынес два
неразлучныя пачуцці — захапленне і ўдзяч-
насць. Брыль.
5. Вытрымаць, перажыць, перанесці. Не та-
кія, як сёння, удары прыходзілася еынесці
вось гэтай пасівелай без пары галаве. Брыль.
6. Прапанаваць на абмеркаванне, вырашэц-
не. Вынесці пытанне на разгляд сходу.
7. У спалучэнні з некаторымі назоўнікамі
абазначае: утварыць дзеянне, якое адпавя-
дае значэнню гэтых назоўнікаў. Вынесці па-
дзяку, пастанову. Вынесці прысуд, еымову.
0 Вынесці на сваіх плячах — вытрымаць
на сабе ўвесь цяжар выканання якой-н. спра-
вы, працы. (Ледзь) вынесці ногі — пазбегнуць
небяспекі, выратавацца. Яшчэ немаведама, як
вынесці адсюль ногі, а .. [Влішчынскі] ужо
бядуе, што не ўдасца трапіць на курсы.
Быкаў.
ВЫНЕСЦІСЯ, -несуся, -несешся, -несецца;
пр. вынесся, -лася; зак. Імкліва выбегчы, вы-
ехаць адкуль, куды-н.; вымчацца. Коннік вы-
несся наперад. □ Неўзабаве перавозчык мой
пачаў веславаць, і лодка .. зрабіла імклівы паў-
круг, вынеслася на сярэдзіну ракі. Чыгрынаў.
ВЫНІК, -у, м. 1. пераважна мн. (вынікі,
-аў). Канчатковыя паказчыкі якіх-н. дзеян-
няў, з’яў, развіцця чаго-н. Падвесці вынікі
работы за дзень. □ Ад імя камісіі Іван Паў-
лавіч зачытаў вынікі экзаменаў і павінша-
ваў вучняў са сканчэннем школы. Васілевіч.
// Плён, здабытак працы, намаганняў. Вынікі
шматгадовай працы. Вынікі экспедыцыі,твор-
чых поспехаў.
2. Тое, што вынікае з чаго-н., з’яўляецца
лагічным вывадам. Поспехі з’яўляюцца выні-
кам напружанай штодзённай працы. □ Мы
павінны заўсёды правяраць сябе, вывучаючы
ланцуг палітычных падзей у іх цэлым, іх
прычыннай сувязі, іх выніках. Ленін.
ВЫНІКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. З’яў-
ляцца, паўставаць. [Вёскі] вынікалі з-за ўзгор-
каў і хутка знікалі, адыходзячы ў далячынь.
Галавач.
2. Узнікаць. Непаразуменні вынікалі рэд-
ка. У часе работы вынікалі новыя пытанні.
3. З’яўляцца лагічным вынікам, узнікаць з
чаго-н. Як вынікае са сказанага. □ Насцяро-
жанасць .. [Сеідраля] вынікала з усяго таго,
што адбылося сёння днём у райкоме. Дуб-
роўскі.
ВЫНІКНУЦЬ, -ну, -неш, -не. Зак. да выні-
каць.
ВЬІНІКОВЫ, -ая, -ае. 1. 3 падагульненымі
вынікамі, паказчыкамі. Выніковы рахунак.
2. Які даў добрыя вынікі; рэзультатыўны.
ВЫНІШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вынішчыць.
ВЫНІШЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
нішчаць.
ВЫНІШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вынішчыць.
ВЫНІШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць; зак.,
каго-што. Поўнасцю знішчыць. Вынішчыць
ваўкоў. Вынішчыць пушчу. Пажар вынішчыў
еёску.
ВЫНІШЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вынішчаць — вынішчыць.
ВЫНОСІСТЫ, -ая, -ае. 3 прамым гладкім
і высокім ствалом; гонкі. У сутонлівай кала-
муце выносістыя хвоі гойдалі шумлівае вер-
хаеінне. Чорны.
ВЫНОСІЦЦА, -нбшуся, -нбсішся, -нбсіцца;
незак. 1. Незак. да вынесціся.
2. Выбірацца адкуль-н., выносячы рэчы.
Выносіцца з хаты.
3. Зал. да выносіць.
ВЫНОСІЦЬ, -нбшу, -нбсіш, -нбсіць. Незак
да вынесці.
0 Выносіць смецце з дому (хаты) — ра-
$іць вядомым тое, чаго не павінны ведаць ін-
шыя. [Гарлахвацкі:] Спадзяюся, што смец-
ця з хаты выносіць вы не будзеце, каб гэта
не лягло бруднай плямай на нашу ўстанову.
Крапіва.
ВЫНОСЛІВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вы-
нослівага; стойкасць, загартаванасць.
ВЫНОСЛІВЫ, -ая, -ае. Які можа многае
перанесці; стойкі, загартаваны. Вынослівы
конь. Вынослівы спартсмен. □ Рос .. [Быст-
Р°Ў] дужым, вынослівым і ўпэўненым у са-
бе. Мележ.
ВЫНОСНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы н о -
С і с т ы. На высокай гары маячаць старыя
выносныя сосны. Пестрак.
ВЫНОШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выношваць — вынасіць (у 2, 3 і 5
знач.).
ВЫНОШВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вынасіцца.
2. Зал. да. выношваць.
ВЫНОІПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вынасіць (у 2, 3 і 5 знач.).
ВЫНЫРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вынырнуць.
ВЫНЬ'ІРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вынырнуць.
ВЫНЫРНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Уснлыць,
паказацца на паверхні вады. Вільнуўшы не-
калькі разоў бліскучым хвастом, ля маёй
лодкі вынырнуў шырокі, як дошка, лешч і
лёг на бок. Ваданосаў. // перан. Раптоўна
з’явіцца, паказацца. 3 цемры вынырнулі дзве
постаці з аўтаматамі за плячыма. Пестрак.
Насустрач машынам з-за павароту шашы вы-
нырнуў невялікі пасёлак — хат дваццаць. Ша-
мякін.
ВЬ'ІНЮХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Знайсці па паху. Кот вынюхаў мышэй.
2. перан. Разм. груб. Вызнаць, выведаць;
высачыць. Вынюхаць чужыя намеры. Выню-
хаць навіну.
ВЫНЮХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вынюхваць — вынюхаць.
ВЫНЮХВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
нюхваць.
ВЫНЮХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вынюхаць.
ВЬ'ІНЯНЬЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выняньчыць.
ВЫНЯНЬЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выняньчваць.
ВЫНЯНЬЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вьтняньчыць.
ВЬ'ІНЯНЬЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., ка-
го. Рупліва даглядаючы, выгадаваць. Ленку..
[бацька] сам выняньчыў. Даніленка.
ВЫНЯСЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выносіць — вынесці (у 6, 7 знач.).
ВЫНЯТАК, -тка, м. Выключэнне. За.. рэд-
кім выняткам.. гукапіснае майстэрства ў
«Безназоўным» не паддаецца праверцы. Бя-
розкін.
ВЫНЯТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. 1.
Невялікі ўрывак, выпіска з якога-н. тэксту.
Вынятка з кнігі, з граматы, з пратакола.
2. Выкінутая, прапушчаная частка тэксту;
купюра. Выняткі ыэнзуры.
ВЬ'ІНЯТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выняць.
ВЫНЯЦЦА, вымецца; зак. Дастацца, вы-
цягнуцца адкуль-н. Куст выняўся разам з
роўным кеадратам зямлі. Курто.
ВЫНЯЦЬ, выму, вымеш, выме; зак., што.
1. Дастаць адкуль-н., з чаго-н. Выняць газеты
з паштовай скрынкі. □ Маладзіца выняла з
печы чыгунок і паставіла на стол. Мележ.
[Пячнік] спрытна пастукаў малатком па сцен-
цы.., выняў адну цагліну, другую і пашоргаў
у дымаходзе тоўстым дротам. Даніленка. //
Выставіць што-н. устаўленае. Выняць дубэль-
ты з вокнаў. Ц Выцягнуць, выслабаніць што-н.
Выняць нагу са стрэмя.
2. Спец. Вычарпаць (зямлю, грунт) каўшом.
Выняць грунт з катлавана.
0 Выняць душу — а) давесці да смерці;
б) маральна замучыць, знясіліць.
ВЬ'ІПАГАДЗІЦЦА, -дзіцца; безас., зак. Аб
надыходзе яснага сонечпага надвор’я. Вы-
пагадзілася толькі пад вечар.
ВЫПАГОДЖВАЦЦА, -аецца. Незак. да вы-
пагадзіцца.
ВЫПАД, -у, М -дзе, м. 1. Снец. Рэзкі рух
уперад з апорай на выстаўленую нагу. Фех-
тавальшчык зрабіў імгненны выпад.
2. Варожае выступленне, нядобразычлівая
выхадка. Злосны выпад.
ВЬ'ІПАДАК, -дь'у, м. 1. Тое, што здапылася,
здарэнне; факт, з’ява. Выпадак з жыцця. □
3 гэтым лесам было звязана ў мяне многа
апавяданняў аб страхах і розных выпадках.
Колас.
2. Пэўныя абставіны, стан рэчаў. [Ліда] ве-
дала: у такіх выпадках самае галоўнае адбы-
ваецца ў першы момант. Пальчэўскі.
3. Зручны момант. Выпадак падвярнуўся
сам і вельмі хутка. Васілевіч.
4. толькі адз. Тое, што не абумоўлена пры-
чыннай залежнасцю; выпадковасць. Словам,
тым самым шляхам выпадку, праз дзесяткі
салдацкіх рук і торбаў, прыйшла да нас і Ко-
ласава паэма. Брыль.
0 Ва ўсякім выпадку — пры любых аб-
ставінах. 3 выпадку чаго — з прычыны якіх-н.
падзей, абставін. На першы выпадак — для
пачатку, для першага разу. На ўсякі выпа-
дак — на выпадак, калі спатрэбіцца. Ні ў
якім выпадку — ніколі, ні пры якіх умовах,
ні за што. У крайнім выпадку — калі не бу-
дзе іншага выхаду. У лепшым выпадку —
пры самых спрыяльных абставінах. У тым
выпадку, калі...— калі здарыцца так, шю...
ВЫПАДАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выпадаць — выпасці (у 3 знач.).
ВЫПАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пасці.
0 Не выпадае — а) няма магчымасці. Узяц-
ца адразу за будоўлю ўсё ніяк не выпадала:
і з лесам было цяжка, і на грошы лішнія ніяк
не маглі ўзбіцца, ды і з дзецьмі яшчэ хапала
клопату. Васілевіч; б) няма зручнага моман-
ту, не з рукі. Сустрэчныя, як на тое, трапля-
ліся пажылыя або ішлі купкамі, і чапаць іх
не выпадала. Карпаў; в) нельга, непрыстойна.
Дома глядзелі на семінарыста .. як на госця і
паніча. Яму нібы ўжо і не еыпадае займацца
гаспадарчымі спраеамі. С. Александровіч.
ВЫПАДЗЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
'дзеясл. выпасці (у 3 знач.).
2. Знікненне, страта. Выпадзенне валасоў.
Выпадзенне зычных.
ВЫПАДКАМ, прысл. 1. Тое, што і в ы п а д -
кова (у 1 знач.). Сустрэцца выпадкам. Тра-
ніцца выпадкам.
2. у знач. пабочн. Дарэчы, між іншым. Ты,
выпадкам, не з гасцей ідзеш?
ВЫПАДКОВА. 1. Прысл. да выпадковы.
2. у знач. пабочн. Тое, што і выпадкам
(у 2 знач.).
ВЫПАДКОВАСЦЬ, -і, ж. 1. Асаблівасць вы-
падковага.
2. Нечаканая, непрадбачаная з’ява. Па шчас-
лівай выпадковасці.
3. Акалічнасць, якая не абумоўлена непа-
срэднай прычынай. Людзі самі робяць сваю
гісторыю, але да гэтага часу яны рабілі яе,
не кіруючыся агульнай воляй па адзінаму
агульнаму плану, нават у рамках пэўнага, аб-
межаванага, данага грамадства. Іх імкненні
перакрыжоўваюцца, і ва ўсіх такіх грамад-
ствах пануе з гэтай прычыны неабходнасць,
дапаўненнем і формай праяўлення якой з’яў-
ляецца выпадковасць. Энгельс.
ВЫПАДКОВЫ, -ая, -ае. 1. Які з’явіўся,
узнік выпадкова, нечакана; непрадугледжа-
ны. Выпадковы спадарожнік. Выпадковы
госць.
2. Які адбываецца ад выпадку да выпадку,
не заўсёды. Выпадковыя наведванні. Выпад-
ковыя заработкі.
3. Не агавораны пэўнымі правіламі, патра-
баваннямі. Выпадковы рэпертуар. Выпадко-
выя назіранні. // Пра чалавека, які займае
якое-н. месца беспадстаўна.
4. Не абумоўлены непасрэднай прычынай.
Выпадковы поспех.
5. Учынены без намеру. [Ягупла].. сказаў
у прысутнасці прафесара лішняе і хацеў ця-
пер, каб словы ягоныя прафесар прыняў як
выпадковыя. Галавач.
ВЫПАЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выпаіць.
ВЫПАЗАВАЦЬ, -зую, -зуеш, -зуе; зак., што.
Разм. Выстругаць паз.
ВЬ'ІПАІЦЬ, -паю, -паіш, -паіць; зак., каго.
Кормячы малаком, пойлам, узгадаваць. Вы-
паіць цяля.
ВІЯПАКЛАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Кастрыраваць, вылегчаць. Выпакла-
даць жарабца.
ВЫПАКУТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал,
пр. ад выпакутаваць.
ВЬ'ІПАКУТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак.
1. Перанесці многа пакут, гора. Хоць многа..
[Блецька] выпакутаваў і высумаваў, але 'ўсё
мінулася, ён дасягнуў свайго. Чорны.
2. што. Дамагчыся чаго-н. у пакутах.
ВЫПАЛАСКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпаласкаць.
ВЫПАЛАСКАЦЬ, -палашчу, -палашчаш,
-палашча; зак., што. Вымыць, палошчучы ў
вадзе? Выпаласкаць бялізну. □ Дзядзька Мар-
цін вытрас сетку, а потым выпаласкаў з яе
розны бруд і твань на чыстай бягучай вадзе.
Колас.
ВЫПАЛАСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Тое, што і спаласнуць. Выпаласнуць
графін.
ВЫПАЛАТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпалаць.
ВЫПАЛАЦЬ, -лю, -леш, -ле; зак., што. Па-
вырываць пустазелле з пасеву. Выпалаць
сеірэпу з аўса. // Ачысціць ад пустазелля,
апалоць. Выпалаць лён. Выпалаць грады.
ВЬ'ІПАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпаліць.
ВЫПАЛІНА, -ы, ж. Выпаленае агнём мес-
ца; выгарыпа. Снарады і бомбы ўсю.. [зялт-
лю] перарылі, спустошылі, пакрылі чорнымі
ды ржавымі выпалінамі. Мележ.
ВЫПАЛІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпаліраваць.
ВЫПАЛІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Паліруючы, зрабіць паверхню чаго-н.
гладкай; адпаліраваць.
ВЫПАЛІЦЦА, -ліцца; безас., зак. Кончыць
паліцца. Выаалілася ў печы.
ВЫПАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. 1.
Спаліць, знішчыць агнём, жарам. Пажар вы-
паліў увесь лес. Сонца выпаліла траву. / у
безас. ужыв. Бацька некалі меў светлыя во-
чы і ўсё бачыў, як і кожны здаровы чалавек.
Яму выпаліла зрок, калі ён працаваў на за-
водзе, дзе выплаўлялі медзь. Лынькоў. //
Ачысціць абпальваннем. Выпаліць арганіч-
ныя прымесі. // перан. Выкараніць, знішчыць
бясследна. Памяці аб вас [загінуўшых] з ду-
шы маёй ні выпаліць, ні сцерці. Глебка.
2. Прапаліць, выпечы чым-н. распаленым.
Выпаліць дзірку. // Зрабіць распаленым жа-
лезам знак, метку і пад. на паверхні чаго-н.
Выпаліць узор. □ Агонь на крылы маладыя
плёснуў 1 выпаліў нязмыўнае таўро. Пысін.
3. што і ў чым. Кончыць паліць; прапаліць.
Раніцай жанчына еыпаліла ў печы, прыгата-
вала снеданне. Федасеенка.
4. Вырабіць абпальваннем. Выпаліць
цэглу.
5. Разм. Выстраліць. Рыль.. трошкі адчуваў
сябе як бы вінаватым перад дзедам Талашом,
што ў яго такі хвацкі карабін, з якога мож-
на выпаліць сем разоў у адзін зах[о]д. Колас.
6. перан. Разм. Нечакана і хутка сказаць
што-н.— Зброя ў цябе ёсць? — ва ўпор выпа-
ліў адзін з паліцэйскіх. М. Ткачоў. Вася ад-
ным дыханнем выпаліў свой нядоўгі жыцця-
піс. Мележ.
ВЫПАЛОСКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выпалосквапь.
ВЫПАЛОСКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпаласкаць.
ВЫПАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выпальваць — выпаліць (у 1, 2, 3 і
4 знач.).
ВЫПАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выпаліцца.
2. Зал. да выпальваць (гл. выпаліць у 1, 2,
3 і 4 знач.).
ВЫПАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпаліць.
ВЫПАМПАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпампаваць.
ВЬ'ІПАМПАВАЦЬ, -пую, -пуеш, -пуе; зак.,
што. Пампуючы, выдаліць. Выпампаваць ва-
ду, паветра.
ВЫПАМПОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. выпампоўваць — выпампа-
ваць.
ВЫПАМПОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выпампоўваць.
ВЫПАМПОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выпампаваць.
ВЫПАР, -а, м. Спец. Канаўка ў ліцейнай
форме, прызначаная для адводу лішкаў залі-
тага металу і для папаўнення адлівак рас-
плаўленым металам.
ВЫПАРАЖНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпаражніць
I
ВЫПАРАЖНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак.,
што. Зрабіць парожнім; апаражніць.
ВЫПАРАЖНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
выпаражняць.
ВЫПАРАЖНЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выпаражніць.
ВЫПАРАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Здольнасць да
выпарэння; велічыня выпарэння. Выпараль-
насць эфіру. Малая выпаральнасць.
ВЫПАРАНЫ >, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпараць.
ВЫПАРАНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпарыць.
ВЫПАРАТАК, -тка, м. Неданошанае дзіця-
ня жывёлы, выпаратае з жывата мёртвай
самкі. Аеечы выпаратак. // Шкурка такога
дзіцяняці.
ВЫПАРАТКАВЫ, -ая, -ае. Які мае адносі-
ны да выпаратка. // Зроблены з футра выпа-
ратка. Выпараткавы каўнер.
ВЫПАРАЦЦА, -аецца. 1. Незак. да выпа-
рыцца.
2. Зал. да выпараць.
ВЫПАРАЦЬ, -ру, -раш, -ра; зак., што. 1.
Адрэзаць, выразаць па шве што-н. прышытае.
Выпараць рукаў.
2. Выкалаць чым-н. вострым. Выпараць
еочы.
3. каго. Поручы, прымусіць вылезці ад-
куль-н. Выцараць мядзведзя з берлагу.
4. Разм. Знайсці, адшукаць. Адзін ашчад-
лівы хлопец наеат выпараў у сваім скарбіку
паўкаробкі зубнога парашку і шчотку. Ку-
лакоЎскі.
ВЫПАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
парыць.
ВЫПАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпарваць — выпарыць.
ВЫПАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выпарыцца.
2. Зал. да выпарваць.
ВЫПАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпарыць.
ВЫПАРКІ, -аў; адз. няма. Тое, што заста-
ецца пасля выпарвання.
ВЫПАРНІК, -а, м. 1. Назва прылад, устано-
вак, прызначаных для выпарвання вадкасцей.
2. Прылада для вымярэння колькасці вады,
якая выпараецца з глебы.
ВЫПАРНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
выпарэпня. Выпарная здольнасць. Ц Прызна-
чаны для йыпарвання. Выпарная ўстаноўка.
ВЫПАРЬІЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. 1. Знікнуць, ператварыўшыся ў пару.
Вада выпарылася. // перан. Знікнуць, пера-
стаць існаваць. Стала няўтульна, цёмна і кло-
патна, і радасць у момант еыпарылася. Ме-
леж.
2. Вымыцца ў лазні з парай.
ВЫПАРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак., што.
1. Ператварыць у пару. Выпарыць ваду.
2. Абдаць кіпнем, прапарыць. Выпарыць
дзежку.
3. каго. Разм. Знігачыць, абдаючы кіпнем,
парай. Выпарыць прусакоў.
ВЫПАРЭНПЕ, -я, н. 1. Дзеянне паеодле
дзеясл. выпарвацца — выпарыцца (у 1 знач.).
2. звычайна мн. (выпарэнні, -яў). Газапа-
добнае рэчыва, якое ўтварылася ў выніку вы-
парвання чаго-н. Балотныя выпарэнні. □
Пахла дымам, смоллю, настоенымі густымі
выпарэннямі сасноеага бору. Лынькоў.
ВЫПАС, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выпасваць — выпасвіць (у 1 знач.).
2. Месца, дзе пасуць жывёлу; паша. Луга-
еы, сеяны выпас.
ВЫПАСАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
каго. Разм. Прымусіць пакінуць месца свай-
го жыхарства, знаходжання; выжыць; выпра-
вадзіць. Выпасажыць кватарантаў. Выпаса-
жыць няпрошаных гасцей.
ВЫПАСВАЦЦА, -аецца; незак. 1. ІІезак. да
выпасвіцца.
2. Зал. да выпасваць (гл. выпасвіць у 1,
2 знач.).
ВЫПАСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак да вы-
пасвіць.
ВЫПАСВІЦЦА, -віцца; зак. Адкарміцца на
пашы.
ВЫПАСВІЦЬ, -су, -сеш, -се; заг. выпасі;
зак., каго-што. 1. Адкарміць на пашы. Выпас-
віць авечак.
2. Патравіць выпасам. Выпасвіць лужок.
3. Разм. Зарабіць пасьбою; запасвіць.
ВЫПАСНЫ, -ая, -бе. Які мае адносіны да
выпасу. Выпасны ўчастак. Выпасны сезон.
Выпасная загарадка.
ВЫПАСЦІ, -паду, -падзеш, -падзе; заг. вы-
падзі; зак. 1. Вываліцца, упасці. ІІісьмо еыпа-
ла з кнігі. Люлька выпала з зубоў. Выпасці
з воза.
2. перан. Знікнуць, страціцца; застацца не-
заўважаным. Яго прозвішча еыпала з памя-
ці. Выпасці з-пад увагі.
3. Упасці на зямлю (пра ападкі). Уначы
выпа.га раса. □ Снег выпаў нечаканы, доб-
ры. Танк.
4. безас. Давесціся, здарыцца, дастацца на
долю. Машы выпала дзяжурыць апошнія га-
дзіны. Шамякін. I вось тут выпала мне спат-
кацца з чалавекам, знаёмства з якім неяк пе-
равярнула мае ранейшыя погляды. Наву-
менка.
5. Выдацца. Ураджайны выпаў год.
0 Выпасці на долю чыю або каму — да-
стацца. 3 вока выпасці — не ўбачыць, не заў-
важыць. Як выпадзе — як удасца, як зда-
рыцца.
ВЫПАТ, -у, М -паце, м. Вадкасць, якая
прасочваецца на паверхню праз сценкі кры-
вяносных сасудаў пры запаленні серозных
абалонак і збіраецца ў якой-н. унутранай по-
ласці цела.
ВЫПАТРАБАВАЦЬ, -бую, -буеш, -буе; зак.,
каго-што. 1. Патрабуючы, атрымаць, дамаг-
чыся выдачы каго-, чаго-н. Выпатрабаваць да-
ведку.
2. Прымусіць з’явіцца куды-н. па выкліку.
Выпатрабаваць сведак у суд.
ВЫПАТРАШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпатрашыць.
ВЫПАТРАШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
каго-што. Ачысціць ад вантробаў. Выпатра-
шыць цецеоука.
ВЫПАЎЗАК, -зка, м. Вялікі чарвяк. адзін
з відаў дажджавога чарвяка. Выпаўзак — гэ-
та чарвяк-гігант, блізкі сваяк дажджавому.
Матрунёнак.
ВЫПАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм.
Поўзаючы, пабываць у многіх месцах.— Ра-
білі як ніколі,— кажа селянін.— Яіыватамі
ўсю тую зямлю выпаўзалі, на карачках па ёй
хадзілі, каб хоць што ды пасеяць сваё на
ёй... Галавач.
ВЫПАЎЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Негак. да вы-
паўзці.
ВЫПАЎЗЕНЬ, -зня, м. Тое, што і в ы -
п а ў з а к.
ВЬ'ІПАЎЗЦІ, -зу, -зеш, -зе; зак. Выйсці, вы-
брацца паўзком. Вуж выпаўз на дарогу. Ц пе-
ран. Разм. Павольна выйсці, выехаць, пака-
зацца адкуль-н. Сонца зноў выпаўзла з-за
хмары і пачало заганяць усіх у цянёк пад
старыя ліпы. Чарот. 3-за гары, бліснуўшы
шкелкамі на сонца, з ровам выпаўз аўтобус.
Брыль.
ВЫПАЦЕЦЬ, -ею, -ееш, -ее; зак. Вылучыць
вялікую колькасць поту, добра прапацець.
ВЫПАЦКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпацкаць.
ВЫПАЦКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Забрудзіцца, вымазацца. Выпацкацца
ў гразь. Выпацкаііца ў сажу.
ВЫПАЦКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. Забрудзіць, вымазаць. Выпацкаць палі-
то, твар, рукі.
ВЫПЕРАДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выперадзіць.
ВЫПЕРАДЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпераджаць — выперадзіць.
ВЫПЕРАДЗІЦЬ, -раджу, -радзіш, -радзіць;
зак. 1. Рухаючыся ў адным напрамку з кім-,
чым-н, выйсці наперад; абагнаць. Выпера-
дзіць у бегу. Падводы стараліся выперадзіць
калону.
2. перан. Дасягнуць болыпых поспехаў у
параўнанні з кім-, чым-н.; апярэдзіць. Выпе-
радзіць у вучобе. о [Дакладчык:]—Калгас
за адно лета выперадзіў вакольныя вёскі на
два гады. ІПынклер.
ВЫПЕРЦІ, -пру, -праш, -пра; пр. выпер,
-рла; зак. 1. што. Выціснуць, выдушыць
што-н. адкуль-н. Выперці дно ў бочцы. Вы-
перці шыбу.
2. каго. Разм. Прымусіць выйсці, выехаць
адкуль-н.; выгнаць. Выперці дзяцей з хаты.
□ Напэўна б сход сарваўся, Але Трэзор Пры-
думаў, чым даць рады: За вуха ўхапіў Свін-
нто, Казёл паддаў ёй ззаду, і выперлі нягодні-
цу на двор. Корбан. // Выключыць, звольніць
каго-н. адкуль-н. Выперці з устаноеы.
3. без дап. Разм. Выдацца, высунуцца за ме-
жы чаго-н. Выперці наперад.
ВЫПЕРЦІСЯ, -пруся, -прашся, -працца;
зак. Разм. 1. Выйсці, вылезці адкуль-н., пера-
адолеўшы перашкоды. Конь выперся з хляеа.
2. Выдацца, высунуцца за межы чаго-н. Вы-
перціся наперад.
ВЫПЕСТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпеставаць.
ВЫПЕСТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак., ка-
го-што. 1. Клапатліва ўзгадаваць, выняньчыць.
Нягожа [Цупрону] пакідаць адну старую маці,
якая выпеставала і ўзрасціла яго. Лупсякоў.
2. перан. Выхаваць, вынасіць. Герой ха-
цеў бы бачыць жыццё пабудаваным згодна з
тымі ідэаламі, якія выпеставаў ён у сваёй
душы. Навуменка.
ВЫПЕСЦІЦЬ, -пешчу, -песціш, -песціць;
зак., каго-што. 1. Тое,што і выпеставаць.
Выпесціць дзіця. □ А ён жа гэтага Сітніка і
вывучыў, і выпесціў. Дуброўскі. // Доглядам
дасягнуць найлепшага выгляду. Выпесціць
рукі.
2. перан. Вынасіць у сабе (думку, ідэю, па-
чуццё і пад.). Выпесціць мару.
ВЫПЕТЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак. Выйсці
адкуль-н. не прамой дарогай, а пятляючы.
ВЫПЕТРАНЫ, -ая, -ае. Высахлы, перасох-
лы, выветраны; худы. Старую, выпетраную на
сонцы шапку з аблупленым.. брылём.. я з
ахеотаю перадаў малодшаму брату Юзіку.
Якімовіч. Бабка Анісся, наадварот, была
мажная, грузная і панурая — поўная проці-
легласць свайму сухому, выпетранаму дзеду.
Васілевіч.
ВЫПЕТРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Высах-
шы, страціць свае якасці, колер і пад.; вы-
ветрыцца, засохнуць; схуднець. Пад гарачым.
сонцам і ветрам выпетрала трава. □ —А ху-
ды які! — здзівіўся Іван, гледзячы на Міко-
лу. — Чаго так еыпетраў? Вобла, а не чала-
век. Новікаў.
ВЫПЕЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр..
ад выпечы.
ВЫПЕЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. выпякаць — выпечы (у 1,
2 знач.).
2. Якасць выпечанага, спечанага. [Гаспа-
дар:] — Глядзіце ў мяне — старайцеся! Вы-
печка павінна быць добрая... Бядуля.
3. Тое, што выпечана, спечана пякарняй,
заводам за пэўны час; выпечаная прадукцыя.
Дзённая выпечка.
ВЫПЕЧЫ, -пеку, -печаш, -печа; -печам,
-печаце, -пекуць; пр. выпек, -пекла; заг. вы-
печы; зак., што. 1. Прыгатаваць пячэннем,
спячы. Пякарня выпекла тону хлеба.
2. Добра прапячы.
3. Расходаваць цеста ў працэсе пячэпня,
Выпечы ўвесь замес.
4. Знішчыць агнём, жарам, кіслатою. Выпе-
чы бародаўку.
5. Выпаліць знак, кляймо на чым-н.
ВЫПЕЧЫСЯ, -пекуся, -печашся, -печацца;
-печамся, -печацеся, -пекуцца; пр. выпекся,
-пеклася; заг. выпечыся; зак. 1. (1 і 2 ас. не
ўжыв.). Стаць гатовым, выпечаным.
2. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Добра прапячыся.
3. Пабыць доўгі час пад моцным цеплавым
уздзеяннем. Выпечыся пад паўднёвым сонцам.
ВЫПЕШЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпесціць.
2. у знач.прым. Які сведчыць аб старанным
доглядзе. Выпешчаная рука. □ Чарнабровы,
выпешчаны твар з падпухлымі мяшочкамі
пад вачыма спахмурнеў, пакутліва змор-
шчыўся. Мележ.
ВЫПЁШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпесціць.
ВЫПІВАКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -вацы,
Т -ай (-аю), ж. Разм. Той, хто любіць вы-
піць; п’яніца. Суседзі [Лабановіча] былі доб-
рыя выпівакі. Колас.
ВЫПІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выпіваць — выпіць.
ВЫПІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да выпі-
ваць (у 1 знач.).
ВЫПІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выпіць.
2. Разм. Часта піць спіртныя напіткі; п’ян-
стваваць. Гаспадаркаю .. [Саўка] не займаўся,
гуляў, выпіваў, трохі краў і прыставаў да
розных нёмных людзей. Колас.
ВЫШЛАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпілаваць.
ВЫПІЛАВАЦЬ, -лую, -луеш, -луе; зак., што.
Выразаць пілою што-н. у чым-н. Выпілаваць
дзірку ў дзвярах. // Вырабіць пілою што-н.
Выпілаваць рамку, цацку.
ВЫШЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Тое,
што і выпілаваць.
ВЫПІЛОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпілоўваць — выпілаваць.
ВЫПІЛОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выпілоўваць.
ВЫПІЛОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпілаваць.
ВЫПІЛОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. выпілоўваць — выпіла-
ваць.
2. Упрыгожанне, выкананае з дапамогай
пілы.
ВЫШЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпільваць — выпіліць.
ВЫПІЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Незак.
да выпіліць.
ВЫПІЛЫІЫ, -ая, -бе. Выраблены з дапа-
діогаю пілы.
ВЫПІНАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выпнуцца.
ВЫПІНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пнуць.
ВЫПІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
?ак. 1. Незак. да выперціся.
2. Зал. да выпіраць (у 1 знач.).
ВЫПІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выперці.
2. Выдавацца на паверхню, выпінацца.
Твар.. [танкіста] быў як набрынялы, і кадык
еыпіраў з расшпіленага мундзірнага каўня-
ра. Чорны. Вера бачыла яго чорныя ўскудла-
чаныя валасы і вострыя лапаткі, што выпі-
ралі з-пад бэзавай тэніскі. Асіпенка. // перан.
'Разм. Яскрава выяўляцца, прарывацца. У ры-
сах майго твару не было той лагоднай сімет-
рыі, якая, мне тады здавалася, так падабаец-
ца дзяўчатам; выпірала нейкая вуглаватасць,
а шэрыя з жаўцізной вочы глядзелі пранік-
ліва. Карпюк. Праз гэтую ціхую фразу так і
выпірала наверх злосць. Чорны.
ВЫПІС, -а, м. Разм. Тое, што выпісана ад-
куль-н., выпіска; вытрымка, цытата. Метрыч-
ны выпіс.
ВЫШСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпісаць.
ВЫПІСАЦЦА, -пішуся, -пішашся, -пішац-
ца; зак. Выбыць са спісаў, са складу чаго-н.
Выпісацца з дамавой кнігі. □ Больш трох
тыдняў прайшло, пакуль Якаву дазволілі вы-
пісацца з бальніцы. Кулакоўскі.
ВЫПІСАЦЬ, -пішу, -пішаш, -піша; зак., ка-
го-што. 1. Спісаць адкуль-н. Выпісаць цытату.
2. Зрабіць заказ у пісьмовай форме на вы-
дачу, высылку чаго-н. Выпісаць кнігу з кніга-
сховішча. Выпісаць газету. // Вызваць пісь-
мом, тэлеграмай і пад. каго-н. Пан Вальвацкі
зрабіў так, як рабіў не адзін пан, заводзячы
культурную гаспадарку: ён выпісаў немца
спецыяліста. Крапіва.
3. Выключыць са спісаў, са складу чаго-н.
Выпісаць хворага з бальніцы.
4. Напісаць для каго-н. дакумент. Выпі-
саць ордэр, чэк, пропуск, квіток.
5. Кніжн. Старанна апісаць сродкамі мовы,
стварыць што-н. філіграннае; намаляваць.
Выпісаць вобразы дзеючых асоб. Выпісаць
узор.
6. Разм. Зрасходаваць пісаннем. Выпісаць
чарніла з аўтаручкі.
ВЫШСВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выпісваць — выпісаць.
ВЫШСВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выпісацца.
2. Зал. да выпісваць.
ВЫШСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пісаць.
ВЫПІСКА, -і, ДМ -цы, Р мн. -сак; ж. Вы-
трымка з афіцыйнага дакумента. Метрычная
выпіска. // Выпісаная вытрымка з чаго-н.
ВЫПІСНЫ, -ая, -бе. Выпісаны адкуль-н.
ВЫПІТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выпіць (у 1, 3 знач.).
ВЫПІУКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -півак; ж. 1.
Выпіванне спіртных напіткаў. Абед з выпіў-
кай. □ Заглянула [Тамара\ па дарозе.. у сель-
маг і застала там свайго мужа Кірыла за вы-
піўкай. Дуброўскі.
2. Бяседа, пачастунак з віном, гарэлкай.
3. Тое, што прызначана для выпівання; ві-
но, гарэлка. Сталы трашчалі ад выпіўкі і за-
кускі.
ВЫПІХАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выпіхаць — выпхнуць.
ВЫПІХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выпхнуцца.
2. Зал. да выпіхаць.
ВЫПІХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Тое, што і выпхаць.
ВЫПІХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пхнуць і выпхаць.
ВЫШХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выпіхваць — выпіхнуць.
ВЫШХВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выпхнуцца.
2. Зал. да выпіхваць.
ВЫПІХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпіхнуць і выпіхаць.
ВЫПІХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
Тое, што і выпхнуць.
ВЫПІЦЬ, -п’ю, -п’еш, -п’е; зак., што, чаго
і без дап. Праглынуць якую-н. вадкасць. Вы-
піць лякарства. Выпіць шклянку малака, чаю.
2. Напіцца спіртнога. Выпіць і закусіць. □
[Баранкевіч] проста любіў выпіць з «добрымі
людзьмі», а сам адзін і чаркі не выпіваў.
Колас.
3. перан.; што і чаго. Вынесці, выцерпець.
Выпіць чашу пакут.
ВЫПЛАВАК, -лаўка, м. Спец. Кавалак ме-
талу, выплаўлены з руды.
ВЫПЛАВІЦЦА, -віцца; зак. Вылучыцца ў
выніку плаўкі. // Разм. Расплавіцца. [Назар:]
—Выплавіліся [падшыпнікі] нашчэнт, Васіль
Рыгоравіч. Паслядовіч.
ВЫПЛАВІЦЬ, -плаўлю, -плавіш, -плавіць;
зак., што. Расплавіўшы, вылучыць, атрымаць
што-н. Выплавіць жалеза з руды. Выплавіць
тону чыгуну.
ВЫПЛАДАК, -дка, м. Народжаныя дзіцяня-
ты; вывадак. Воўчы выпладак. // Пагард. Пра
чалавека, які з’яўляецца чыім-н. патомкам,
сынам ці дачкой.
ВЫПЛАКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выплакаць.
ВЫПЛАКАЦЦА, -плачуся, -плачашся, -пла-
чацца; заг. выплачся; зак. Выліць, выказаць
пачуцці слязьмі, наплакацца ўволю. Пані пад-
Лоўчая выплакалася, вылажыла з душы ўвесь
свой смутак і гора і крыху заспакоілася. Ко-
лас.
ВЬ'ШЛАКАЦЬ, -плачу, -плачаш, -плача;
заг. выплач, зак., што. 1. Выліць, выказаць
пачуцці слязьмі. Выплакаць гора.
2. Выпрасіць плачам. Выплакаць дапамогу.
0 Выплакаць (усе) вочы — вельмі часта і
многа плакаць.
ВЫПЛАКВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да выплакацца.
ВЫПЛАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплакаць.
ВЫПЛАТ, -у, М -плаце, м. У выразе: Узяць
(купіць) на выплат гл. узяць.
ВЫПЛАТА, -ы, ДМ -плаце, ж. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. выплачваць — выпла-
ціць.
ВЫПЛАТНЫ, -ая, -бе. Які праводзіць, ро-
біць выплату. Выплатны пункт. // Прызнача-
ны для выплаты. Каса была маленькая: вы-
платное акенца, столік каля яго. Скрыган.
ВЫПЛАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. выплаўляць — выпла-
віпь.
2. Тое, што выплаўлена, атрымана ў выніку
плаўкі. Сутачная выплаўка чыгуну.
ВЫПЛАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выплавіць.
ВЫПЛАЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак,
да выплавіцца.
2. Зал. да выплаўляць.
ВЫПЛАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выплавіць.
ВЫПЛАЦІЦЬ, -плачу, -плаціш, -плаціць;
зак., што. 1. Выдаць плату. Выплаціць гана-
рар, пенсію.
2. Разлічыцца з даўгамі, абавязацельствамі
і пад. часткамі ці поўнасцю; заплаціць. Вы-
плаціць падаткі, пазыку.
ВЫПЛАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выплаціць.
ВЫПЛАЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выплачваць — выплаціць.
ВЫПЛАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выплачваць.
ВЫПЛАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплаціць.
ВЫПЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Выкінуць з рота пляўкамі.
ВЫПЛЕСЦІ, -плету, -плецеш, -плеце; зак.,
што. 1. Расплёўшы, выняць. Выплесці стужку
з касы.
2. Разм. Сплесці старанна. Выплесці касу.
3. Разм. Зрасходаваць пляценнем.
ВЫПЛЕСЦІСЯ, -плецецца; зак. Расплёўшы-
ся, выпасці. Выплелася стужка з касы.
ВЫПЛЕЦЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выплесці.
ВЫПЛЁЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выплёўваць — выплюнуць.
ВЫПЛЁЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выплёўваць.
ВЫПЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплеваць, выплюнуць.
ВЫПЛЁХВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выплюхнуцца.
2. Зал. да выплёхваць.
ВЫПЛЁХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплюхаць і выплюхнуць.
ВЫПЛІПІЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да выплішчыцца.
ВЫПЛІШЧЫЦЦА, -шчуся, -шчышся,
-шчыцца; зак. Разм. Праціснуўшыся, вылезці
адкуль-н. куды-н.; прабіцца. Парасяты выплі-
шчыліся з хлява. □ Сабастыян выплішчыўся
на самы нерад, не даючы Алесю гаварыць.
Чорны.
ВЫПЛЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выплываць — выплысці.
ВЫПЛЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплысці і выплыць.
ВЫПЛЫСЦІ, -плыву, -плывеш, -плыве;
зак. 1. Плывучы, з’явіцца адкуль-н., апынуцца
дзе-н. Човен выплыў з-за кустоў. Качкі вы-
плылі на сярэдзіну ракі. // перан. Плаўна
выйсці, паказацца. Выплыў месяц з-за хмар.
□ Шырокая, прысадзістая, румяная Акуля
паказалася ў пакоі, выплыўшы з кухні. Ко-
лас. Праз хвіліну з туману выплылі чыстыя
домікі з гатычнымі дахамі. Шамякін.
2. Уплаў дабрацца да берага, выратавацца.
Можа ехаў хто на чоўне, перакінуўся раптоў-
на, сам і выплыў, можа, неяк, а на дно пай-
шоў куфэрак? Дубоўка. Сашка выплыў і, на-
ват не азірнуўшыся, як апантаны, пабег у
вёску. Гамолка.
3. Усплысці на паверхню. Рыба выплыла з
глыбіні. // перан. Узнікнуць, з’явіцца; выявіц-
ца. Выплыла новае пытанне. □ Ярка выплыў
у памяці вільготны асенні дзень. Дуброўскі.
4. Разм. Пусціць колас; пакрыцца каласамі,
выкаласаваць. Выплыў ячмень буйным кола-
сам.
выплыць, -плыву, -плывеш, -плыве; зак.
Тое, што і выплысці.
ВЫПЛЮНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выплюнуць.
ВЫПЛЮНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Плюнуўшы, выкінуць з рота. Выплюнуць не-
дакурак.
ВЫПЛЮХАЦЦА, -аецца; зак. Разм. Плюха-
ючыся, выліцца.
ВЫПЛЮХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Плюхаючы, выліць што-н. Выплюхаць
ваду з бочкі. // Зрасходаваць, выкарыстаць.
ВЫПЛЮХВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выплюхацца.
2. Зал. да выплюхваць.
ВЫПЛЮХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выплюхаць і выплюхнуць.
ВЫПЛЮХНУЦЦА, -нецца; зак. Разм. Вы-
ліцца цераз край пры штуршках. Вада вы-
плюхнулася з цэбра.
ВЫПЛЮХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Разм. Выліць з размаху. Выплюхнуць ваду з
еядра. // перан. Выказаць адным разам усю
злосць, гнеў і пад. Дагэтуль спакойны, стры-
мана-моцны, пан быў у ярасці, быццам адра-
зу хацеў выплюхнуць свой гнеў. Караткевіч.
ВЫПЛЯТАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выплесціся.
2. Зал. да выплятаць.
ВЫПЛЯТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
плесці.
ВЫПНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выпнуць.
ВЫПНУЦЦА, -пнуся, -пнешся, -пнецца;
зак. Разм. Выдацца, высунуцца ўперад; на-
бухнуць. На сухой жылістай шыі еыпнуліся
сінія вены. Сачанка.
ВБШНУЦЬ, -пну, -пнеш, -пне; зак., што. Вы-
ставіць, высунуць уперад. Выпнуць грудзі.
ВЫПОЙВАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпойваць — выпаіць.
ВЫПОЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
пойваць.
ВЫПОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
паіць.
ВЫПОЛВАЦЦА, -аецца; мезак. Зал. да вы-
полваць.
ВЫПОЛВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
палаць.
ВЫПОРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
порваць (гл. выпараць у 1 знач.).
ВЫПОРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
параць.
ВЫПОУЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпаўзці.
ВЬШОУЗІНЫ, -н; адз. няма. Верхняе по-
крыва насякомых, або скура змяі, скінутыя
імі ў час лінькі.
ВЫПРАБАВАЛЬНІК, -а, м. Той, хто займа-
ецца выпрабаваннем чаго-н. Лётчык-выпраба-
вальнік. Выпрабаеальнік аўтамабіляў.
ВЫПРАБАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. 1. Прызнача-
ны, устаноўлены для выпрабавання. Выпра-
баеальны палігон. Выпрабавальны тэрмін.
2. Тое, што і дапытлівы. Выпраба-
еальны позірк.
ВЫПРАБАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паеод-
ле знач. дзеясл. выпрабаваць.
2. Няшчасце, нягода. Прайсці праз цяжкія
выпрабаванні.
ВБІПРАБАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад выпрабаваць.
2. у знач. прым. Правераны практыкай; на-
дзейны. Выпрабаваны метад. Выпрабаваны
барацьбіт.
ВБІПРАБАВАЦЬ, -бую, -буеш, -буе; зак.,
каго-што. Праверыць на практыцы прыгод-
насць чаго-н. Выпрабаваць ноеую канструк-
цыю. // Праверыць чые-н. якасці, здольнасці.
Выпрабаваць цярпенне. Выпрабаваць сваю
сілу.
ВЫПРАБОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпрабоўваць — выпрабаваць.
ВЫПРАБОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выпрабоўваць.
ВЫПРАБОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выпрабаваць.
ВЫПРАВА, -ы, ж. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выпраўляць2 — выправіць2 (у 1, 3
знач.).
2. Экспедыцыя, экскурсія, паход і пад.
Падводы здаліся нам патрэбныя, калі мы
складалі план выправы. Карпюк.
3. Абл. Рэчы, якія рыхтуюцца для таго, хто
ідзе (едзе) у дарогу. // Пасаг у выглядзе хат-
ніх рэчаў. Дасць маці еыправу: падушку Ды
кубел стары з палатном. Купала.
4. Тое, што і выпраўка.
ВБІПРАВАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад выправадзіць.
ВЫПРАВАДЖВАННЕ, -Я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выправаджваць — выпра-
вадзіць.
ВЫПРАВАДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выправаджваць.
ВЫПРАВАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выправадзіць.
ВБШРАВАДЗІЦЬ, -ваджу, -вадзіш, -вадзіць;
зак., каго. Прымусіць выйсці, выехаць ад-
куль-н.; выгнаць. Выправадзіць няпрошаных
гасцей. □ Агата сунула.. [Юрку[ ў рукі гурок
і выправадзіла з хаты. Чорны.
ВЫПРАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выправаць — выпраць.
ВЫПРАВАЦЬ, -ае. Незак. да выпраць.
ВБІПРАВІЦЦА', -праўлюся, -правішся,
-правіцца; зак. 1. Стаць прамым; выраўняцца,
выпраміцца.
2. Пазбавіўшыся недахопаў, стаць лепшым.
Гэты Колінька.. невядома, што з яго будзе.
Але ж ён сын, нічога не зробіш. Можа яшчэ
як-небудзь выправіцца. Пестрак.
ВЫПРАВІЦЦА2, -праўлюся, -правішся, -пра-
віцца; зак. Пайсці, накіравацца куды-н.; ад-
правіцца. Жанчыны хуценька апрануліся,
схапілі сёе-тое з адзежы, трохі яды і цянь-
камі выправіліся ў лес. Сабаленка. Выпіўшы
пару бутэлек піва, якое Мікола паставіў, вы-
правіўся ён [Васіль] разнесці заказчыкам па-
судзіну. Ядвігін Ш.
ВБІПРАВІЦЬ«, -праўлю, -правіш, -правіць;
заг. выправі; зак., што. 1. Зрабіць звілістае
прамым; выраўнаваць, выпраміць. Выправіць
рэчышча.
2. перан. Ліквідаваць недахопы, заганы.
Выправіць становішча. □ Галоўнае ў жыц-
ці — зразумець сваю памылку, выправіць яе
і стаць на правільны шлях. Лупсякоў. // Унес-
ці папраўкі (у рукапіс, карэктуру і пад.); па-
правіць. Выправіць рукапіс. Выправіць кант-
рольныя работы вучняў.
ВБІПРАВІЦЬ2, -праўлю, -правіш, -правіць;
заг. выправі; зак., каго-што. 1. Сабраць і пра-
весці; адправіць. Выправіць дзяцей у школу.
Выправіць у далёкую дарогу.
2. Выправадзіць. Выправіць гасцей з хаты.
3. Паслаць куды-н. з якой-н. мэтай; адпра-
віць. Выправіць да доктара. Выправіць кам-
байны ў поле.
ВЫПРАГАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпрагаць — выпрагчы.
ВЫПРАГАЦЦА, -ііецца; незак. 1. Незак. да
выпрагчыся.
2. Зал. да выпрагаць.
ВЫПРАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
прагчы.
ВБІПРАГЧЫ, -прагу, -пражаш, -пража;
-пражам, -пражаце, -прагуць; пр. выпраг,
-прагла; зак., каго. Вызваліць жывёлу з за-
прэжкі; распрэгчы. Выпрагчы каня з еоза.
ВБШРАГЧЬІСЯ, -пражацца; -прагуцца; пр.
выпрагся, -праглася; зак. Вызваліцца з за-
прэжкі; распрэгчыся.
ВЫПРАДАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
прадаць.
ВЫПРАДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
прасці.
ВЫПРАДВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
прадваць.
ВЫПРАДВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпрасці.
ВБШРАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпрасці.
ВБШРАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпрагчы.
ВЫПРАМЕНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпраменіць.
ВБШРАМЕНІЦЦА, -ніцца. Зак. да выпра-
меньвацца (у 1 знач.).
ВБШРАМЁНІЦЬ, -ню, -ніпі, -ніць. Зак. да
выпраменьваць.
ВЫПРАМЁНЬВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да выпраменьвання.
ВЫПРАМЁНЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выпраменьваць — выпра-
меніць і выпраменьвацца — выпраменіцца.
ВЫПРАМЕНЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Вы-
лучаючыся, распаўсюджвацца (пра розныя
віды прамянёвай энергіі).
2. Зал. да выпраменьваць.
ВЫПРАМЁНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.,
што. Вылучаць прамянёвую энергію, светла-
выя, цеплавыя і інш. прамяні. Выпраменьваць
святло. Выпраменьваць электрамагнітныя
хвалі. □ Пышныя русыя валасы, здавалася,
выпраменьвалі ўласнае святло. Шахавец.
ВЫПРАМЁНЬВАЮЧЫ, 1. -ая, -ае. Дзее-
прым. незал. цяпер. ад выпраменьваць.
2. -ая, -ае. у знач. прым. Які выпраменьвае.
3. Дзеепрысл. незак. цяпер. ад выпрамень-
ваць.
ВЫПРАМІЦЦА, -млюся, -мішся, -міцца; зак.
1. Тое, што і выпрастацца (у 1 знач.).
Дык выпрамся ж трошку, ды жыва за сошку.
Купала. Іваніха выпрамілася, уважліва агле-
дзела чалавека — яго няголены.. твар. Лось.
2. Разм. Пайсці ў пэўным кірунку; накіра-
вацца. Аднак не павярнуў чалаеек ні дадому,
ні ў раённы цэнтр, а еыпраміўся проста на
горад. Кулакоўскі.
ВЫПРАМІЦЬ, -млю, -міш, -міць; зак., што.
Зрабіць прамым, без звілін; паваротаў і пад.;
выпрастаць. Выпраміць канал, дарогу, пра-
секу, лінію.
О Выпраміць ток (спец.) — ператварыць
пераменны электрычны ток у пастаянны.
ВЫПРАМЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпрамляць — выпраміць і стан
паводле знач. дзеясл. выпрамляцца — выпра-
міцца.
ВЫПРАМЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпраміць.
ВЫПРАМЛЯЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для выпрамлення электрычнага току.
ВЫПРАМЛЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да
выпрамляць.
ВЫПРАМЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выпраміць.
ВЫПРАМНІК, -а, м. Спец. Прыстасаванне
для ператварэння пераменнага электрычнага
току ў пастаянны. Паўправадніковы выпрам-
нік.
ВЫПРАМЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпраменьваць — выпраменіць і
выпраменьвацца — выпраменіцца. // Прадукт
гэтага дзеяння. Радыеактыўныя выпрамя-
ненні.
ВЫПРАСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпрасаваць.
ВЫПРАСАВАЦЦА, -суецца; зак. Паддацца
прасаванню; стаць адпрасаваным. Бялізна
добра выпрасавалася.
ВЫПРАСАВАЦЬ, -сую, -суеш, -суе; зак.,
што. Выгладзіць гарачым прасам; разгладзіць.
Выпрасаваць памытую кашулю. □ У суботу
пасля работы мы выпрасавалі касцюмы, пага-
ліліся і так надраілі чаравікі, што яны аж
зіхацелі. Асіпенка.
ВЫПРАСІЦЦА, -прашуся, -прасішся, -пра-
сіцца; зак. Настойліва просячы, атрымаць да-
звол пайсці, паехаць куды-н. Выпрасіцца на
пабыўку. □ I выпрасіўся я на работу ў лес.
Тарэцкі.
ВЫПРАСІЦЬ, -прашу, -прасіш, -прасіць;
зак., каго-што. Атрымаць, дамагчыся чаго-н.
настойлівымі просьбамі. Выпрасіць прабачэн-
не. □ Валодзька выпрасіў, нарэшце, у рэдак-
тара дазвол паехаць на раён. Брыль.
ВЫПРАСОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выпрасоўваць.
ВЫПРАСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпрасаваць.
ВЫПРАСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпрастаць.
ВЫПРАСТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. 1. Прыняць прамое становішча; разагнуц-
ца, выпраміцца. □ Вудзільна сагнулася і тут
жа выпрасталася. Ляўданскі. Жнеі выпраста-
ліся і пачалі паглядаць на дарогу, на жан-
чын, што падыходзілі ўсё бліжэй і бліжэй.
Мележ.
2. Разм. Легчы, выцягнуўшыся на ўвесь
рост. Стомленасць і позні час спараджалі жа-
данне легчы, выпрастацца і моцна заснуць.
Галавач.
3. Разм. Памерці.
ВЫПРАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
1. Зрабіць простым, разагнуць. Выпрастаць
цеік. Выпрастаць нагу. □ Рыбак, які нёс
сеці, выпрастаў нарэшце спіну і паварушыў
плячыма. В. Вольскі.
2. Выраўнаваць пагнутае, памятае. Выпра-
стаць умяціну. □ Каваль ..спачатку гаспадар-
скім вокам агледзеў вупраж, выпрастаў
зморшчыны потніка, тады ўзяўся за плуг.
Кулакоўскі.
0 Ногі выпрастаць — тое, што і н о г і
працягнуць (гл. працягнуць).
ВЫІІРАСЦІ, -праду, -прадзеш, -прадзе; зак.,
што, чаго. Прадучы, вырабіць; спрасці, на-
прасці. Выпрасці нітак на дратву.
ВЫПРАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Манера тры-
мацца прама; пастава; знешні выгляд. Вай-
сковая выпраўка. Маладзецкая выпраўка. □
Генерал устаў з-за стала і пайшоў насустрач
Русаковічу, любуючыся яго сабраным і пад-
цягнутым выглядам, акуратнай, бездакорнай
выпраўкай. Паслядовіч.
ВЬІПРАЎЛЁННЕ', -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпраўляць 1 — выправіць
ВЫПРАЎЛЁННЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпраўляць 2 — выправіць 2.
ВЫПРАЎЛЕНЫ ‘, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выправіць '.
ВЫПРАУЛЕНЫ2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выправіць2.
ВЫПРАЎЛЯЦЦА і, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да выправіцца'.
2. Зал. да выпраўляць .
ВЫПРАЎЛЯЦЦА2, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да выправіцца2.
2. Зал. да выпраўляць2.
ВЫПРАЎЛЯЦЬ і, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выправіць11.
ВЫПРАЎЛЯЦЬ 2, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выправіць 2.
ВЫПРАЦАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпрацаваць.
ВЫПРАЦАВАЦЦА, -цуецца; зак. Скласці-
ся, узнікнуць на аснове абагульнення пэўнага
вопыту. Выпрацаваўся характар. Выпрацава-
лася пэўная думка. Выпрацаваўся рэфлекс.
□ У Саўкі Мільгуна выпрацаваўся свой по-
гляд на рэчы: лепей спазніцца, чым не ў часе
схапіцца. Колас.
ВЫПРАЦАВАЦЬ, -цую, -цуепі, -цуе; зак.,
што. 1. Зрабіць пэўную колькасць работы; вы-
рабіць. Выпрацаваць мінімум працадзён. Вы-
працаваць норму. // Развіць, выхаваць пэў-
ныя рысы, якасці. Выпрацаваць навыкі, ха-
рактар.
2. перан. Стварыць што-н. на аснове аба-
гульнення пэўных звестак, вопыту, вывучэн-
ня і пад.; распрацаваць. Выпрацаваць праект
рэзалюцыі. Выпрацаеаць агульнанацыяналь-
ныя літаратурныя нормы. □ [Нявіднаму] трэ-
ба было звязацца з партызанамі дзеда Тала-
ша і выпрацаваць план сумеснага дзеяння.
Колас.
ВЫПРАЦОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выпрацавацца.
2. Зал. да выпрацоўваць.
ВЫПРАЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выпрацаваць.
ВЫПРАЦОЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне
паводле знач. дзеясл. выпрацоўваць — вы-
працаваць.
2. Тое, што выпрацавана. Дзённая выпра-
цоўка. Нормы выпрацоўкі.
ВЫПРАЦЬ, -прае; зак. Загінуць ад недахо-
пу паветра (пра пасевы). Сёлетняй вясною
да каліва выпрала жыта, і цяпер там адрасла
добрая трава. Нікановіч.
ВЫПРАПІАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпрасіць.
ВЫПРОСТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпростваць — выпрастаць.
ВЫПРОСТВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выпрастацца.
2. Зал, да выпростваць.
ВЫПРОСТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпрастаць.
ВЫПРОІПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпрошваць — выпрасіць.
ВЫПРОІПВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выпрасіцца.
2. Зал. да выпрошваць.
ВЫПРОШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпрасіць.
ВЫПРУЦІЦЦА, -пручуся, -пруцішся, -пру-
ціцца; зак. Разм. 1. Выпраміцца, напружыцца.
Рыбіна выпруцілася і выскачыла з сеткі.
2. Груб. Памерці; здохнуць. — Пайшла ў
двор, каб ты выпруцілася,— крыкнула не сва-
ім голасам на свінню дзяўчынка. Сабаленка.
ВЫПРУЦІЦЬ, -пручу, -пруціш, -пруціць;
зак., што.Разм. Выпраміць, напружыць. Стра-
шэнная сударга выпруціла і рукі і ногі. Ку-
лакоўскі.
0 Ногі выпруціць — тое, што і ногі пра-
цягнуць (гл. працягнуць).
ВЫПРУЧВАЦЦА, -аецца. Незак. да выпру-
ціцца.
ВЫПРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпруціць.
ВЫПУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпудзіць.
ВЫПУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпудзіць.
ВЫПУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., каго.
Разм. Нечакана напужаўшы, выгнаць ад-
куль-н. Выпудзіць птушку з гнязда. Выпу-
дзіць ліса з хмызняку.
ВЫПУКЛАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць вы-
пуклага. Выпукласць паверхні, вачэй, лінзы.
2. Выпуклае месца, пукатасць.
ВЫПУКЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпукліць.
ВЫПУКЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпукліць.
ВЫПУКЛІНА, -ы, ж. Выступ сферычнай
формы, выпуклае месца.
ВЫПУКЛІЦЦА, -ліцца; зак. Разм. 1. Вы-
дацца наперад; выпучыцца; набыць сферыч-
ную форму з вонкавага боку. Выпукліліся
рэбры. Выпукліліся сіняватыя жылы на скро-
нях. □ Вялікі рыначны пляц выпукліўся
.. пакатым узгоркам сярод нізкіх драўляных
хат ускраіны. Галавач.
2. перан. Вылучыцца, стаць выразным.
Яўсеенка схаваўся ў людзях. Калі змоўк яго
голас,— выпуклілася шчырасць яго гаворкі.
Скрыган.
ВЫПУКЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Разм. Вылучыць, высунуць на першае месца;
падкрэсліць. Выпукліць станоўчае ў рамане.
ВЫПУКЛЫ, -ая, -ае. 1. Які мае сферыч-
ную вонкавую паверхню; проціл. увагнуты.
Выпуклае шкло. Выпуклая лінза.
2. Які выдаецца наперад. Выпуклы лоб.
Выпуклыя грудзі.
3. перан. Выразны, рэльефны. Выпуклы во-
браз.
ВЫПУКЛЙЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак.
да выпукліцца.
2. Зал. да выпукляць.
ВЫПУКЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выпукліць.
ВЬ'ШУСК, -у, м. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
выпускаць — выпусціць (у 2, 5 і 6 знач.).
2. Частка літаратурнай або навуковай пра-
цы, выдадзеная асобнай кнігай, брашурай.
3. Група навучэнцаў, якія скончылі наву-
чальную ўстанову адначасова. Увесь наш вы-
пуск — васемнаццаць чалавек — пасылаюць
еучыцца далей у машынабудаўнічы інстытут.
Сабаленка.
ВЫПУСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпускаць — выпусціць.
ВЫПУСКАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
пускаць.
ВЫПУСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пусціць.
0 3 рук не выпускаць чаго — увесь час
займацца чым-н. Бацька памёр, калі.. [Сашы]
ішоў дванаццаты год. 3 таго часу яна не вы-
пускае з рук ні лейцаў, ні плуга. Васілевіч.
ВЫПУСКАЮЧЫ, 1. -ая, -ае. Дзеепрым.
незал. цяпер. ад выпускаць.
2. у знач. наз. выпускаючы, -ага, м.; выпус-
каючая, -ай, ж. Супрацоўнік выдавецтва, ча-
сопіса, газеты, які сочыць за друкаваннем і
выхадам у свет выдання.
3. Дзеепрысл. незак. цяпер. ад выпускаць.
ВЫПУСКНІК, -а, м. Той, хто канчае наву-
чальную ўстанову, навучэнец апошняга кла-
са, курса. Надыходзілі экзамены. Выпускнікі
[школы] услых марылі аб будучым, сачылі
за аб’яеамі ў газетах, выбіралі навучальныя
ўстановы. Чарнышэвіч.
ВЫПУСКНІЦА, -ы, ж. Жан. да выпускнік.
ВЫПУСКНЫ, -ая, -бе. 1. Прызначаны для
выйсця, выхаду. Выпускны клапан. Выпуск-
ная труба.
2. Які мае адносіны да выпуску з навучаль-
ных устаноў. Выпускны клас, экзамен. Вы-
пускны вечар.
ВЬ'ШУСТАК, -тка, м. Разм. Аднагадовае
цяля. Мае выпусткі-цялушкі, Як дзяўчаткі-
весялушкі, А малыя бычаняты — Нібы тыя
хлапчаняты. Крапіва.
ВЫПУСТАПІАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
выпусташанага.
ВЫПУСТАШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпусташыць.
ВЫПУСТАІПЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.,
што. 1. Разм. Зрабіць пустым; апаражніць.
Выпусташыць торбу сухароў.
2. перан. Пазоавіць маральнай, творчай
сілы.
3. перан. Пазбавіць жывога зместу, галоў-
нага, самага істотнага (у вучэнні, тэорыі
і пад.). Выпусташыць ідэю.
ВЬІПУСТОІПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выпусташыць.
ВЫПУСЦІЦЬ, -пушчу, -пусціш, -пусціць;
зак., каго-што. 1. Адпусціць на волю, вызва-
ліць. Выпусціць птушку з клеткі. □ [Парас-
ка] не адважвалася сказаць страшную праў-
ду: Панаса еыпусцяць тады, калі да.. [паля-
каў] прыйдзе бацька. Колас.
2. Дазволіць, даць магчымасць выйсці ад-
куль-н., пусціць куды-н. Выпусціць карабель
з гавані. Выпусціць танцораў на сцэну. Жы-
вёлу выпусцілі на вадапой. Ц Даць магчы-
масць выцечы, выйсці, распаўсюдзіцца. Вы-
пусціць ваду з бочкі. Выпусціць цяпло з ха-
ты. □ Тым часам падышоў цягнік. Выпусціў
белыя клубы пары і зноў зачыхкаў, набіраю-
чы хуткасць. Гроднеў.
3. Расходаваць у працэсе стральбы; выстра-
ліць. Выпусціць дзве міны. □ Немец трымаў
парабелум апушчаным, а таму стары не спя-
шаўся, упэўнены, што раней, чым той падыме
і накіруе на іх парабелум, ён зможа выпус-
ціць увесь барабан. Шамякін.
4. Перастаць трымаць; упусціць. Выпусціць
талерку з рук. □ Сёмка выпусціў Зосіну ру-
ку і адступіў крок назад. Гартны.
5. Даць поўную, закончаную адукацыю, да-
весці да канца навучанне. Выпусціць з інсты-
тута датэрмінова. □ [Вера:] — Мне толькі
дваццаць тры гады, а колькі я ўжо дзяцей
выпусціла са сваёй школы! Чорны.
6. Вырабіць, выпрацаваць. Выпусціць пра-
дукцыю звыш плана. □ Спачатку вырваўся
гудок, Завода слаўнага басок: — Я выпусціў
аўтамабіль На многа тон, на многа міль. Лу-
жанін. // Выдаць, надрукаваць. Выпусціць
кнігу, лістоўку, насценгазету. // Пусціць у
абарачэнне.Выпусці^ь марку. Выпусціць па-
зыку.
7. Высунуць вонкі, на паверхню. Выпус-
ціць кіпцюры.
8. Павялічыць у даўжыню, шырыню. Вы-
пусціць рукаеы.
9. Абл. Здаць у наймы. Тады Бухча выпус-
ціў вясковую бацькоўскую хату і зямельную
дзялянку ў арэнду. Чорны.
0 Выпусціць з-пад увагі — забыць пра
што-н. Выпусціць з рук — упусціць, не выка-
рыстаць у сваіх мэтах. Выпусціць кішкі
(груб.) — зарэзаць. Выпусціць лейцы з рук —
аслабіць сілу ўлады над кім-н.
ВЫПУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпучыць.
ВЫПУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпучваць — выпучыць.
ВЫПУЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выпучыцца.
2. Зал. да выпучваць.
ВЫПУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пучыць.
ВЫПУЧЫНА, -ы, ж. Разм. Выпучанае мес-
ца; выпукліна.
ВЫПУЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
Стаць выпуклым, уздуцца; выпнуцца. Выпу-
чылася кара на дрэве.
ВЫПУЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
1. безас. Зрабіць выпуклым. Выпучыла пра-
сценак.
2. Разм. Напяўшы, высунуць уперад; вы-
пнуць. Выпучыць жывот.
ВЫПУІПКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Нашыўка з футра па краях адзення, абутку;
апуха.
ВЫПУШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выпусціць.
ВЫПХАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выпхаць.
ВЫПХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Штурхаючы, прымусіць выйсці. Міхал ужо не
памятае, калі ён выпхаў з кватэры Хвядоса
Бычка. Сабаленка.
ВЫПХНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпхнуць.
ВЫПХНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Разм. Высунуцца, вылезці; выперціся. [Наза-
рэўскі:] — Кожны стараўся выпхнуцца напе-
рад, каб самому ўсё бачыць. Чорны.
ВЫПХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
1. Штурхнуўшы, прымусіць выйсці адкуль-н.;
выгнаць. Выпхнуць хулігана за дзверы. //
Разм. Выправіць сілай куды-н.; выперці. Сі-
ламі ўсяе сям’і Валодзьку зноў выпхнулі ў
школу. Карпюк.
2. Напіраючы, выштурхнуць. Толя кінуўся
ў кухню-бакоўку,.. аберуч еыпхнуў на деор
рамы старога акна і выскачыў на снег. Брыль.
ВЫПЫЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выпыліць.
ВЫПЫЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Ачысціць ад пылу, трасучы, выбіваючы. Вы-
пыліць адзенне. □ [Люба] падняла з ложка
сяннік, вынесла на двор і выпыліла яго.
Чорны.
ВЫПЫЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпыліць.
ВЫПЫРСКАЦЦА, -аецца; зак. Разм. Вы-
ліцца, зрасходавацца пырсканнем.
ВЫПЫРСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Выліць, зрасходаваць вадкасць, пырскаючы.
Выпырскаць флакон адэкалону.
ВЫПЫРСКВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выпырскацца і выпырснуцца.
2. Зал. да выпырскваць.
ВЫПЫРСКВАЦЬ, -аю. -аеш, -ае. Незак. да
выпырскаць і выпырснуць.
ВЫПЫРСНУЦЦА, -нецца; зак. і аднакр. 1.
Пырснуўшы, выліцца.
2. перан. Тое, што і выпырснуць (у
3 знач.). Была тая пара года, калі на дрэвах
палопаліся пупышкі і еыпырснулася сеежая,
яшчэ кволая зеляніна еясны. Сабаленка.
ВЫПЫРСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і ад-
накр., што. 1. Пырснуўшы, выліцца.
2. перан. Імгненна распаўсюдзіць што-н.
дробнымі часцінкамі (аб прамянях, іскрах
і пад.). Сонца выпырснула першыя прамені.
3. перан. Імгненна вылезці, выскачыць,
з’явіцца. [Жарнавіч] спыніўся і задумаўся,
гледзячы праз акуляры ў даль хмызоў, на
якіх выпырснулі маладыя.. зялёныя лісточкі.
Пестрак.
ВЫПЫРХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпырхнуць.
ВЫПЫРХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Рап-
тоўна ўзляцець, вылецець адкуль-н. /I перан.
Разм. Пакінуць што-н., пераехаўшы ў другое
месца. Міналі гады, і неяк непрыкметна вы-
пырхнуў з бацькоўскага гнязда Максім. Да-
ніленка.
ВЫПЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. Вы-
ведаць у працэсе гутаркі што-н. патаемнае.
Выпытаць сакрэт.
ВЫПЫТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выпытваць — выпытаць.
ВЫПЫТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
пытваць.
ВЫПЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
пытаць.
ВЫП9ЦКВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выпацкацца.
2. Зал. да выпэцкваць.
ВЫПЗЦКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выпацкаць.
ВЫПЯКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выпякаць — выпечы.
ВЫПЯКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выпечыся (у 1, 2 знач.).
2. Зал. да выпякаць.
ВЫПЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
печы.
ВЫПЯРЭДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. Ззеясл. выпярэджваць — выперадзіць.
ВЫПЯРЭДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выпярэджваць.
ВЫПЯРЭДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выперадзіць.
ВЫРАБ, -у, м. 1. Дзеянне паеодле дзеясл.
вырабіць (у 1, 2 знач.).
2. Якасны бок апрацоўкі чаго-н.
3. Спосаб, від вытворчасці прадукцыі. Руч-
ны выраб скур. Машынны выраб дэталей.
Рэчы хатняга вырабу. □ Перад.. [дзедам] ста-
яла лямпа на меднай падстаўцы свайго вы-
рабу. Бядуля.
4. пераважна мн. (вырабы, -аў). Вырабле-
ныя рэчы; прадукт працы. Галантарэйныя
вырабы. Завод жалезабетонных вырабаў. □
[Вадзім Аляксандравіч:]— Скура і футра паў-
ночнага аленя ідзе на розныя прамысловыя
вырабы. В. Вольскі.
0 Аўчынка вырабу не варта гл. аўчынка.
ВЫРАБАТАК, -тку, м. Тое, што і в ы п р а -
цоўка (у 2 знач.).
ВБІРАБАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Месца, дзе здабываюцца карысныя выкапні.
ВЫРАБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца; зак.
1. Набыць пэўныя асаблівасці ў працэсе вы-
творчасці, работы. Шкура добра вырабілася.
2. Разм. Запэцкацца. Вырабіцца ў сажу.
3. Разм. Выйсці, выбрацца са складанага
становішча; выкруціцца. [Калатухін:] — Ну,
ледзь вырабіўся! Амаль з пасткі! Амаль не
схапілі за руку! Мележ. // Вызваліцца ад ка-
го-, чаго-н. Сымон, вырабіўшыся з-пад Мікіты,
схапіў кабылу за аброць. Брыль.
4. Напрацавацца, нарабіцца.
ВЫРАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
1. Зрабіць, выпрацаваць з чаго-н. якую-н. рэч;
выпусціць. Там з такой красы-пароды.. Лека-
пільныя заводы Дзіва вырабяць для еас.
Глебка.
2. Апрацаваць шкуру дубленнем; выдубіць.
Вырабіць авечую шкуру.
3. Выканаць пэўную колькасць работы; вы-
працаваць. Вырабіць норму.
б- Добра падрыхтаваць глебу для пасеву,
пасадкі. Вырабіць поле. □ [Тарэнта:]— Як
пух мяккая [зямля на панскім полі].. Вырабі-
лі людзі, сеаю так не выраблялі. Галавач.
5. Дасканала зрабіць, стварыць што-н. руч-
ным спосабам; змайстраваць.
6. Выбраць, выкарыстаць усе карысныя вы-
капні. Вырабіць вугальны разрэз. Вырабіць
шахту.
7. Разм. Запэцкаць, сапсаваць што-н. не-
ахайным абыходжаннем. Вырабіць паліто ў
мел, Вырабіць касцюм.
ВЫРАБЛЕНАСЦЬ, -і, ж. Ступень распра-
цоўкі карысных выкапняў.
ВЫРАБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вырабіць.
ВЫРАБЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да.
вырабіцца (у 1 знач.).
2. Зал. да вырабляць.
ВЫРАБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. 1. Не-
зак. да вырабіць.
2. Разм. Рабіць што-н. незвычайнае; вычва-
раць. [Міколка:] — Яны.. што вырабляюць —
страх, часам чуць вокан не б’юць. Чорны.
0 Вырабляць выкрутасы — ісці, хістаючы-
ся з боку ў бок, заплятаючы нагамі.
ВЫРАБНЫ, -ая, -бе. Спец. Які прызнача-
ны ці служыць для вырабу дробных рэчаў.
Вырабныя матэрыялы. // Звязаны з вытвор-
часцю дробных рэчаў. Вырабныя майстэрні.
ВЫРАДАК, -дка, м. 1. Той, хто страціў ста-
ноўчыя фізічныя або псіхічныя якасці па-
калення; крэцін; пачвара. // Нікчэмны, не-
прыязны чалавек; вылюдак. Маральны выра-
дак.
2. Найгоршы ці найлепшы сярод пэўнай
групы людзей. [Аляксей Іванавіч:] — Хлопец
гэты па-сапраўднаму дружыў з намі, з га-
лыцьбой, за што ў сваёй сям’і яго лічылі
вырадкам. Скрыпка.
3. Жорсткі чалавек; гвалтаўнік; садыст.
Фашысцкія вырадкі.
ВЫРАДЖАЛЬНАСЦЬ, -і, ж. Магчымасць
або ступень выраджэння.
ВЫРАДЖАЦЦА, -аецца. Незак. да выра-
дзіцца.
ВЫРАДЖ9НЕЦ, -нца, м. Той, хто выра-
джаецца; дэгенерат.
ВЫРАДЖЭШІЕ, -я, н. Стан паводле знач.
Ззеясл. выраджацца — вырадзіцца; страта вы-
шэйшых фізічных або псіхічных якасцей;
дэгенерацыя. Выраджэнне гатункаў раслін.
Маральнае выраджэнне.
ВЫРАДЖЭНСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да выраджэння, да выраджэнца; дэгенера-
тыўны.
ВЫРАДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. 1. Страціць
станоўчыя фізічныя або псіхічныя якасці па-
пярэдніх пакаленняў; заняпасці; звесціся.
Старажытныя віды жывёл вырадзіліся. Выра-
дзілася племя.
2. Ператварыцца ў сваю процілегласць,
страціць першапачатковыя станоўчыя якасці.
[Русіновіч:]— А.ге аптымізм можа вырадзіц--
ца ў бяздумнасць, зубаскальства, няўвагу да
сацыяльнага боку жыцця. Дамашэвіч.
ВЫРАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., ка-
го-што. Разм. Нарадзіць, пусціць на свет.
ВЫРАЖАЛЫІІК, -а, м. Тое, што і в ы -
разнік. Выражальнік настрояў, інтарэсаў.
ВЫРАЖАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да выра-
жальнік.
ВЫРАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выразіць.
ВЫРАЖАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
ражаць.
ВЫРАЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
разіць.
ВЫРАЖЭННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выражаць — выразіць.
2. Тое, што і адлюстраванне (у 3,
4 знач.). Трэба сказаць, што адносіны па-
між [Кулакоўскім і Буднікам] былі выражэн-
нем своеасаблівай дружбы. Галавач.
ВЫРАЗ і, -а, м. Выразанае месца; выемка;
пройма. Выраз для рукавоў. □ Сукенка мела
вялікі выраз на грудзях. Карпюк. Старшыня
спыняўся ля некаторых магіл і падоўгу раз-
глядаў здымкі, што былі ўстаўлены ў выразы
крыжоў. Сачанка.
ВЫРАЗ2. -у, м. 1. Характэрны знешні вы-
тляд, які адлюстроўвае ўнутраны стан чала-
века. Выраз вачэй. □ Пятым завознікам была
жанчына з выразам нейкай суровай стомле-
насці ў вачах. Брыль.
2. Слова, моўны зварот. Вобразны, метафа-
рычны, трапны выраз. □ [Сымон] перапраў-
ляў тэкст, мяняў слоеы, выразы, касаваў цэ-
лыя строфы. Колас.
3. Сукупнасць знакаў, формула, якія адлю-
строўваюць пэўныя матэматычныя адносіны.
Алгебраічны выраз.
ВЫРАЗАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выразаць — выразаць (у 1, 2, 4, 5 і
6 знач.).
ВЫРАЗАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выразаць.
ВЫРАЗАЦЦА, -ражацца; зак. 1. Аказацца
выразаным.
2. З’явіцца на паверхні дзёснаў; прарэзац-
ца. У дзіцяці выразаліся зубы.
3. перан. Акрэслена вырысавацца. Веташок
над лесам пад раніцу выразаўся. Пташнікаў.
ВЫРАЗАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выразацца.
2. Зал. да выразаць.
ВЫРАЗАЦЬ, -ражу, -ражаш, -ража; заг.
выражы і выраж; зак., што. 1. Выняць, да-
стаць, выдаліць што-н. рэжучым інструмен-
там. Выразаць мёд з еулля. Выразаць мін-
даліны.
2. Зрабіць выраз у чым-н. Выразаць прой-
му. Выразаць праём у сцяне.
3. Вымежаваць, адмераць (участак зямлі,
лесу і пад.); нарэзаць. [Гушка:]—3 якога ж
тады кавалка мне Сурвіла выража мае дзве
дзесяціны? Чорны. Перш за ўсё.. [Каліна]зра-
біў нажом на кары дрэеаў зарубкі, каб ад-
значыць граніцы сваёй гаспадаркі, і выра-
заў сабе вельмі ладны кавалак пушчы. Баг-
дановіч.
4. Вырабіць што-н. разьбой. Выразаць
лыжку.
5. Зрабіць рэжучым інструментам надпіс,
малюнак і пад. Выразаць пячатку, ініцыялы.
□ Трэба было ў дасканаласці авалодаць дру-
карскай тэхнікай, адліць адпаведныя шрыф-
ты, выразаць вялікія літары гравюры. С. Алек-
сандровіч.
6. Зрэзаць, адрэзаць для якой-н. патрэбы.
Выразаць лазіну.
7. Вынішчыць, забіць халоднай зброяй.
Бандыты выразалі ўсю сям’ю. // Спілаваць,
высечы. Выразаць лес. // Загрызці ўсіх або
многіх (пра ваўкоў). Выразаць статак.
ВЫРАЗАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
разаць.
ВЫРАЗІЦЬ, -ражу, -разіш, -разіць; зак.,
што. Вызначыць у якіх-н. адзінках. Выразіць
у лічбах, у метрах. Выразіць цэны ў адноль-
кавых грашовых адзінках.
ВЫРАЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. выразаць — выразаць (у 1—
6 знач.).
2. Р мн. -зак. Тое, што выразана. Газетная
выразка. Альбом выразак.
3. У кулінарыі — верхняя, самая мясістая
частка філею.
ВЫРАЗЛІВЫ, -ая, -ае. Які адлюстроўвае
ўнутраныя перажыванні або якасці. Аўгіня
ўважна слухала, ківала галавою ў знак згоды
і глядзела на бабку ласкавымі, выразлівымі
вачамі. Колас.
ВЫРАЗНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць выразна-
га. Выразнасць вобраза. Выразнасць напісан-
ня. Выразнасць поглядаў.
ВЫРАЗНІК, -а, м. Той, хто адлюстроўвае,
выражае чые-н. інтарэсы, думкі і пад. Магут-
ная рэвалюцыйная хваля ўзняла.. [Купалу] на
паверхню літаратурна-грамадскага жыцця і
зрабіла народным трыбунам, паэтычным вы-
разнікам думак і жаданняў рэвалюцыйных
сялянскіх мас. Івашын.
ВЫРАЗНІЦА, -ы, ж. Жан. да выразнік.
ВЫРАЗНЫ, -ая, -ае. 1. Такі, у якім кожная
дэталь, момант яскрава вылучаюцца. Выраз-
ныя абрысы гор. Выразны почырк. □ 3 двара
пацягнула.. ветрам, і адразу гукі сталі мац-
нейшымі, выразнымі. Галавач. // Яскравы,
пераканаўчы. Выразная перавага.
2. Дакладна і ясна сфармуляваны. Выраз-
ны адказ.
ВЫРАЗНЫ, -ая, -6е. Выраблены вырэзван-
нем; з выразамі, разны. Расчоска з выразной
ручкай. Вокны з выразнымі ліштвамі.
ВЫРАІЦЦА, -раіцца; зак. Утварыць новы
рой. Выраіліся пчолы.
ВЫРАЙ, -ю, м. 1. Цёплы край, куды выля-
таюць на зіму пералётныя птушкі. Той год
птушкі доўга не адляталі ў вырай: стаяла
цёплая, пагодлівая восень. Грамовіч.
2. Чарада пералётных птушак. Высока ў
небе, працяжна курлыкаючы, ляцеў жураўлі-
ны вырай. Якімовіч.
ВЫРАК, -у, м. Уст. Пастанова, рашэнне су-
да; прыгавор.
ВЫРАКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вырачыся.
ВЫРАКАЦЬ. -аю, -аеш, -ае; незак., што.
Уст. і паэт. Абвяшчаць, выказваць. Выракаць
прысуд. □ [Сімон:] Не тое грэх, што ў вус-
ны уваходзіць, А тое грэх, што еусны выра-
каюць. Клімковіч.
ВЫРАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Даць магчымасць скаціцца, упасці (пра сля-
зу). А я не выраню слязы, хоць сэрца сцісну-
ла ад болю... А. Вольскі.
ВЫРАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
расці.
ВЫРАСЦІ, -сту, -сцеш, -сце; -сцем, -сцеце,
-стуць; зак. і. Стаць болыпым; падрасці. Тра-
ва вырасла за тыдзень. □ [Нравец:]—Добры
вечар у хату, як маецеся? Ого-о, малая ўжо
якая вырасла! Чорны. // Стаць дарослым,
развіцца. 3 маленькага, слабенькага некалі
шчанючка вырас дужы сабака. Мурашка. //
Правесці дзе-н. свае дзіцячыя гады; выгада-
вацца. Нарадзіцца і вырасці ў вёсцы.
2. Павялічыцца колькасна ў памерах, аб’-
ёме, сіле і пад. Прыбыткі гаспадаркі выраслі.
Атрад вырас у брыгаду. □ Першы кароткі
канспект вырас за дзень у вялікую, цікавую
аповесць. Бядуля.
3. Удасканальваючыся, дасягнуць больш
высокай ступені. Выраслі майстры высокага
ўраджаю. □ Вырасла новая, адданая сацыя-
лізму інтэлігенаыя, якая выйшла з народу.
Праграма КПСС.
4. Узнікнуць, з’явіцца. 3 жолуда вырас дуб.
□ На захадзе еырасла чорная хмара. Чорны.
На пустым месцы, у полі, вырас цэлы пасё-
лак, першая аснова новай.. формы маладога
жыцця. Колас.
5. Паказацца, паўстаць перад вачамі. Пе-
рад падарожным вырас горад. □ У гэты..
момант дзверы хаты адчыніліся, і на парозе
вырас сувязны. Васілевіч.
0 Вырасці на вачах — хутка вырасці. Вы-
расці на лес гледзячы — вырасці вельмі вы-
сокім. Вырасці ў чыіх-н. вачах — павысіць
свой аўтарытэт перад кім-н., заслужыць па-
вагу, прызнанне ў каго-н. Як з(-пад) зямлі
вырасці (з’явіцца) — нечакана ўзнікнуць,
хутка з’явіцца.
ВЫРАСЦІЦЬ, -рашчу, -расціш, -расціць;
зак., каго-што. Забяспечыць рост, развіццё
чаго-н. Вырасціць сад. Вырасціць ураджай.
// Выгадаваць. Вырасціць дзяцей.
ВЫРАТАВАЛЬНІК, -а, м. Той, хто ратуе
каго-, што-н.; збавіцель. Мы з Куксёнкам доў-
га развітваліся з нашым выратавальнікам
Макаркам. Сабаленка.
ВЫРАТАВАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да выра-
тавальнік.
ВЫРАТАВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які служыць
для выратавання, садзейнічае выратаванню.
Выратавальны круг. Выратавальная куртка.
Выратавальныя прыёмы.
ВЫРАТАВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выратаваць.
ВЫРАТАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выратаваць.
ВЫРАТАВАЦЦА, -туюся, -туешся, -туецца;
зак. Аказацца выратаваным ад гібелі, небяс-
пекі, пагрозы чаго-н.; уберагчыся. [Шкробат:]
— Людзі кінулі ўсё, рынулі і паўцякалі, каб
хаця самім выратавацца. Галавач.
ВЫРАТАВАЦЬ, -тую, -туеш, -туе; зак., ка-
го-што. Дапамагчы каму-н. пазбегнуць гібелі,
небяспекі, пагрозы; уберагчы. Выратаваць
жыццё. □ [Сакратар:]—Вялікая дружба са-
вецкіх народаў выратавала Беларусь у вайне.
Хадкевіч. Выпала магчымасць выратаваць
свайго чалавека,— і ўсё асабістае адышло, ад-
ступіла. Кулакоўскі.
ВЫРАТОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выратавацца.
2. Зал. да выратоўваць.
ВЫРАТОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выратаваць.
ВЫРАТОЎНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы р а-
тавальны. Вецер гудзеў бы шалёны, на-
цягваючы струнамі канаты абедзвюх мачтаў,
цяжка пахлопваючы намоклымі брызентамі
выратоўных шлюпак. Лынькоў.
ВЫРАТОЎЧЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы р а-
тавальны. I з усіх бакоў пад вечар прый-
шлі на электрастанцыю выратоўчыя брыга-
ды. Броўка.
ВЫРАЎНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выраўнаваць.
ВЫРАЎНАВАЦЦА, -нуецца; зак. Стаць
роўным, гладкім.
ВЫРАЎНАВАЦЬ, -ную, -нуеш, -нуе; зак.,
што. Зрабіць што-н. роўным, гладкім. Выраў-
наваць пляцоўку.
ВЫРАЎНОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. выраўноўваць — выраўна-
ваць і выраўноўвацца — выраўнавацца.
ВЫРАЎНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выраўнавацца.
2. Зал. да выраўноўваць.
ВЫРАЎНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выраўнаваць.
ВЫРАЎНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; зак.
1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Тое, што і выраў-
навацца. Маршчына не сыходзіла з ілба.
Яна толькі выраўнялася і стала глыбейшая.
Чорны.
2. Разагнуцца, выпрастацца. Ганна добра
відна была.. Рукі былі сашчэплены так, што
здалося — не разарве ніхто. Навек. I сама ся-
дзела так, бы не выраўняецца век. Мележ.
3. Размясціцца па прамой лініі; параўняц-
ца. Рабочыя выраўняліся, самкнуўшыся ў
стройную калону. Пестрак. // перан. Даганя-
ючы, зраўняцца з іншымі. Нолькі летась да-
вялося пахадзіць, паабіваць парогі, каб пры-
слалі спецыяліста, а цяпер, калі праўленне
вылезла з прарыву, выраўнялася, забіраюць
работніка з самага цяжкага ўчастка. Сап-
рыка.
4; Вярнуцца з нахіленага ў гарызантальнае
ці вертыкальнае становішча. Самалёт выраў-
няўся і ўзяў курс на поўнач. Шахавец. [Насця]
паклала руку на другі рычаг — машына вы-
раўнялася і, плаўна пагойдваючыся, пайшла
па асеетленым фарамі прагале. Хадкевіч.
5. перан. Развіваючыся, павялічваючыся,
зрабіць непрыкметнай розніцу паміж чым-н.
Рунь паступова выраўнялася. Хлапец выраў-
няўся і пастрайнеў. // Пазбавіўшыся ад неда-
хопаў, стаць роўным, паслядоўным; ураўна-
важыцца. Настрой паступова выраўняўся.
ВЫРАЎНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
1. Тое, што і выраўнаваць. Выраўняць
палатно дарогі. Выраўняць умяціны.
2. Разагнуць, выпрастаць. Выраўняць пле-
чы.
3. Зрабіць прамым. Выраўняць шарэнгу.
Выраўняць рэчышча.
4. Вярнуць што-н. з нахіленага ў гарызан-
тальнае ці вертыкальнае становішча. Выраў-
няць самалёт. □ Машыну павяло ўбок, на
сосны. Ён паспеў крута выраўняць яе. Ша-
мякін.
ВЫРАХАВАЦЬ, -рахую, -рахуеш, -рахуе;
зак., што. Разм. Правільна ўлічыць, прад-
угледзець усе акалічнасці для дасягнення ча-
го-н. Вырахаваць час.
ВЫРАХбЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вырахаваць.
ВЫРАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вырачыць.
ВЫРАЧЫСЯ, -ракуся, -рачашся, -рачацца;
-рачамся, -рачацеся, -ракуцца; пр. выракся,
-лася; зак., каго-чаго. Адмовіцца, не прызнаць
сваім каго-, чаго-н. Вырачыся родных. □
Якія б у чалавека і на кагр з родных не былі 6
крыўды, усё роўна ён ніколі не вырачацца
той хаты, у якой упершыню зірнуў на белы
свет. Сабаленка.
ВЫРАЧЫЦЦА, -чуся, -чышся, -чыцца; зак.
Разм. 1. Тое, што і вытрашчыцца.
2. Злосна паглядзець на каго-н.
ВЫРАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што,
Разм. Тое, што і вытрашчыць. Лыкнуў
Яначка чарку і аж вочы вырачыў з непры-
вычкі. Крапіва.
ВЫРАЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач,
дзеясл. вырачыся.
ВЫРАШАЛЬНЫ, -ая, -ае. Ятб можна вдгра-
шыць, які паддаецца вырашэнню. Вырашаль-
ная праблема. // Найболып важны, асноўны;
рашаючы. Вырашальны момант. Вырашальны
год пяцігодкі.
ВЫРАШАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вырашыць (у 2, 4 знач.).
2. у знач. прым. Пра які ёсць пэўнае ра-
шэнне; які не патрабуе перагляду. Выраша-
нае пытанпе.
ВЫРАШАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
вырашыцца.
2. Зал. да вырашаць (гл. вырашыць у 2, 4
знач.).
ВЫРАШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рашыць.
ВЫРАШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вырасціць.
ВЫРАШЫЦЦА, -шыцца; зак. АтрымацЬ
вырашэнне, стаць вырашаным. Пытанне не
вырашылася, а ўскладнілася. Чарнышэвіч-
Цяпер мне аж самому не верыцца, што магло
ўсё так проста вырашыцца. Карпюк.
ВЫРАШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.
1. з інф. або з дадан. сказам. Прыйсці да
якога-н. вываду, заключэння. Дзень у мя-
не быў у запасе, і я вырашыў навесці пара-
дак у сваім жыллі. Ракітны. Васіль вырашыў,
што ў сябра нейкая непрыемнасць і чакаў,
калі Саша загаворыць сам. Шуцько.
2. што. Рашыць, знайсці адказ на што-н.
Вырашыць пытанне, праблему. □ СацыялізМ
вырашыў вялікую сацыяльную праблему —
ліквідаваў эксплуататарскія класы і прычы-
ны, якія параджаюць зксплуатацыю чалавека
чалавекам. Праграма КПСС. Вызваленне Па-
наса з няволі і выпадковае шчаслівае спат-
канне з ім вырашылі тую задачу, што паста-
віў сабе дзед Талаш. Колас. Прыйшла нарэш-
це тая ноч, якая павінна была вырашыць
усё. Кулакоўскі.
3. што і з інф. Прыняць рашэнне. Па зая-
ве ж, як і дамагаўся Міхал, вырашылі ства-
рыць камісію-і даручылі ёй яшчэ раз праве-
рыць факты. Карпаў.
4. што. Рассудзіць. Вырашыць спрэчку, не-
паразуменне.
0 Вырашыць лёс каго — прыняць рашэн-
не па якім-н. пытанні, якое звязана з чы-
імі-н. інтарэсамі:
ВЫРАШ9ННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вырашаць — вырашыць (у 2, 4 знач.).
ВЫРВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вырваць.
ВЫРВАЦЦА, -рвуся, -рвешся, -рвецца; зак.
1. Вызваліцца ад таго, што ўтрымлівае.— Во
дзівак! — Віцька ўхапіўся за маю руку, тры-
маў моцна, мабыць, баяўся, што я вырвуся
і ўцяку. Асіпенка. Ц (1 і 2 ас. не ўжыв.).
Аказацца непрымацаваным. У Валі зноў гу-
зік у сукенцы вырваўся. Васілевіч.
2. Вызваліцца, пазбавіцца ад якога-н. уціс-
ку, прыгнёту, абмежавання, уплыву. Не было
на чым вельмі разгарнуцца, але рада была
Аўдоля, што хоць з гэтага пекла вырвалася:
«Сама сабе гаспадыня, што захачу, зраблю».
Крапіва. Андрэй з начальнікам штаба і ка-
мандзірамі атрадаў павольна ішоў між стром-
кіх, светлабокіх соснаў і аглядваў тых, каму
ўдалося вырвацца з блакады. Кулакоўскі. //
Пакінуць што-н., выйсці адкуль-н. Вырвацца
г •Зом.у. а Паі/.ер’ці, вяЗома, ДЦярэкіна} не ха-
цеў, заўжды прагнуў жыць, тройчы спраба-
ваў вырвацца на волю. Быкаў.
3. Апынуцца, аказацца далёка наперадзе.
Налі не зловяць нас [салдат] сёння, то за
ноч мы вырвемся далёка. С. Александровіч.
// Апярэдзіць каго-н. у спаборніцтве. Валілі
лес, тралявалі на конях. Не лепш і не горш
за іншых. Ілля ж адразу еырваўся наперад.
Мяжэвіч.
4. Імгненна з’явіцца, выйсці на паверхню,
з сілай прарвацца. Выбух. У цемру вырваўся
сноп яркага святла. Шамякін. 3 брандспойта
вырваўся моцны струмень вады. Васілёнак.
// Паказацца нечакана адкуль-н. 3-за край-
няй хаты раптам вырвалася парка коней. Асі-
пенка. // Міжвольна вылецець (пра словы,
гукі і пад.). Сцёпку самому падабаліся гэтыя
словы, і самае важнае тут тое, што вырваліся
яны самі сабою, не надумана. Колас.— Ты
[Малашкін] не поп, каб я табе спавядаўся,—
вырвалася ўрэшце ў Чухноўскага. Пестрак.
ВЫРВАЦЬ ’, -рву, -рвеш, -рве; зак., што.
1. Выцягнуць, дастаць што-н. рыўком; вы-
смыкнуць. Вырваць пустазелле. Вырваць цвік.
Вырваць зуб. □ Убачыўшы Алеся, Зіна спы-
нілася, вырвала з Сямёнавай рукі далонь.
Шыцік. // Выдраць, адарваць. Вырваць ліст
з сшытка. // Выхапіць што-н. у каго-н. Вара..
усхапілася, падскочыла да Рыгоркі, вырвала
аловак і шпурнула далёка на сметнік. Дуб-
роўскі. // перан. Разм. Вызваліць, выратаваць.
Вырваць з няволі. Вырваць з палону. □
[Яэлг] верыла, што Вілі не забыў пра яе, што
ён вырве яе з гэтага пекла, што яны яшчэ
знойдуць шчасце. Гамолка.
2. перан. Дабіцца чаго-н. сілай, прымусам;
Зрабіць што-н. настойлівымі намаганнямі.
Вырваць прызнанне. □ Ад арыштаванай за
ўвесь час не вырвалі ніводнага слова. Якімо-
віч. [Яраш:] — Вырвалі мы.. [Зосг] кватэру, ку-
пілі мэблю, прывезлі яе з бальніцы. Шамякін.
3. Рвучы з коранем, сабраць ураджай ча-
го-н. Вырваць лён, буракі.
0 Вырваць з горла (з зубоў) — груба, на-
хабна дамагчыся чаго-н. Вырваць з коранем —
зусі’м, канчаткова пазбавіцца ад чаго-н. Вы-
рваць з мясам — адарваць з кавалкам ткані-
ны (пра гузік і пад.). Вырваць з сэрца каго-
што — прымусіць сябе забыць каго-, што-н.,
перастаць кахаць каго-н.
ВЫРВАЦЬ2, -рве; безас., зак. Званітаваць.
ВЫРОД, -у, М -дзе, м. У выразе; няма роду
без выроду гл. няма.
ВЫРОЙВАЦЦА, -аецца. Незак. да выраіцца.
ВЫРОСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Абл.
Вырастаць. Неспакой усё больш выростаў у..
[Шрэдэра]. Чорны.
ВЫРОЎНІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выроўніваць — выраўняць і вы-
роўнівацца — выраўняцца.
ВЫРОУНІВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выраўняцца.
2. Зал. да выроўніваць.
ВЫРОЎНІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выраўняць.
ВЫРОШЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне і працэс
паводле знач. дзеясл. вырошчваць — вырас-
ціць.
ВЫРОШЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вырошчваць.
ВЫРОШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вырасціць.
ВЬ'ІРУБ, -у, м. Месца з рэшткамі высечана-
га лесу. Нерад самым Асінаўскім лес пара-
дзеў. Сталі трапляцца дзялянкі — старыя вы-
рубы. Пташнікаў.
ВЫРУБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рубіць.
ВЫРУБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
Здабыць руду, вугаль.
ВЫРУБКА, -і, ДМ -бцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. вырубіць.
2. Месца, дзе высеклі лес; выруб, высечка.
ВЫРУБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вырубіць.
ВЫРУДЗЕЦЬ, -дзею, -дзееш, -дзее; зак.
Стаць рудым. Будан стаяў на тым жа месцы.
Лісце на ім вырудзела, выпетрала на сонцы.
Місько.
ВЫРУЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што. Вы-
весці самалёт, машыну куды-н. па зямлі. Са-
малёт выруліў на ўзлётную паласу. Шафёр
выруліў машыну на сярэдзіну вуліцы.
ВЫРУЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вырульваць — выруліць.
ВЫРУЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выруліць.
ВЫРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выручыць.
ВЫРУЧАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
ручаць.
ВЫРУЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ручыць.
ВЫРУЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. выручаць — выручыць (у
1 зпач.).
2. Утаргаваныя грошы. Здаць выручку ў
банк.
0 На выручку (пайсці, кінуцца і пад.) —
на дапамогу каму-н.
ВЫРУЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. 1. Памагчы выйсці з цяжкага станові-
шча. Выручыць з бяды. □ [Салдат:] — Як ты
мне дапамог! Не дапамог, а, можна сказаць,
выручыў. Гамолка.
2. Утаргаваць. Вязуць усё, што трэба пра-
даць, каб выручыць сякую-такую капейчыну.
Сачанка.
ВЫРУШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рушыць.
ВЫРУШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; зак.
Разм. Адправіцца куды-н., рушыць. Ёсць та-
кое рашэнне: Алесю і Андрэю вырушыць у
разведку. Брыль.
ВЫРЫВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вырываць 1 — вырваць '.
ВЫРЫВАЦЦА', -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да вырвацца.
2. Зал. да вырываць '.
ВЫРЫВАЦЦА 2, -аецца; незак. Зал. да вы-
рываць 2.
ВЫРЫВАЦЬ >, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рваць ‘.
ВЫРЫВАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рыць.
ВЫРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. груб.
Выблеваць, рыгаючы.
ВЫРЫГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рыгаць.
ВЫРЫГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да вырыгаць.
ВЫРЫЖАЦЬ, -ае; зак. Разм. Ад моцнага
ўздзеяння сонца стаць рыжым. Пільчак быў
простага суконца, I той весь вырыжаў ад
сонца. Колас.
ВЫРЫНАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
рынуць.
ВЫРЫНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Абл. Не-
чакана з’явіцца. Як з-пад зямлі, ..[капітан Гу-
лявіцкі] вырынуў з глыбокай траншэі. Саба-
ленка.
ВЫРЫС, -а, м. Абрыс, контур. Новае будоў-
лі вырыс Яго за небакрай вядзе ізноў. Гаў-
русёў. Вырысы скал-малахітаў Пакрыты
маўклівай та.йгой. Хведаровіч.
ВЫРЫСАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вырысаваць.
ВЫРЫСАВАЦЦА, -суецца; зак. Ясна і вы-
разна вызначыцца. Нечакана на даляглядзе
вырысавалася доўгая лінія металічных ферм.
Гамолка.
ВЫРЫСАВАЦЬ, -сую. -суеш, -суе; зак.,
што. Старанна і акуратна нарысаваць што-н.
пяром, карандашом.
ВЫРЫСйЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вырысавацца.
2. Зал. да вырысоўваць.
ВЫРЫСОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вырысаваць.
вырыты, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вырыць.
ВЫРЫЦЬ, -рыю, -рыеш, -рые; зак., што.
Выкапаць пераважна лычам паглыбленне,
выемку, нару.
ВЫРЭЗВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
дзеясл. вырэзваць — выразаць (у 1, 2, 4—
6 знач.).
ВЫРЭЗВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выразацца.
2. Зал. да вырэзваць.
ВЫРЗЗВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
разаць.
ВЫСАДАК гл. высадкі.
ВЫСАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высадзіць.
ВЫСАДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высаджваць — высадзіць.
ВЫСАДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да высадзіцца.
2. Зал. да высаджваць.
ВЫСАДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высадзіць.
ВЫСАДЗІЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Сысці на зямлю (з судна, вагона, аўта-
машыны і пад.)- Высадзіцца з карабля на
бераг. Пасажыры высадзіліся з аўтобуса.
ВЫСАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., ка-
го. 1. Даць магчымасць, дапамагчы сысці або
прымусіць выйсці (з судпа, вагона, аўтама-
шыны і пад.). Высадзіць пасажыраў. Выса-
дзіць дэсант.
2. Перасадзіць расліны з парніка ў глебу.
Высадзіць расаду.
3. Абсадзіць што-н. па краях раслінамі. Вы-
садзіць дарогу дрэвамі.
4. Разм. Выбіць моцным штуршком. Выса-
дзіць дзверы. Высадзіць шыбу.
5. Разм. Высунуць што-н. знутры. Уіалады
шафёр з зайздроснай усмешкай высадзіў га-
лаву з кабіны. Чорны.
ВЙСАДКА, -і, ДМ -дцы, ж. Дзеянне павод-
ле дзеясл. высадзіць (у 1, 2 знач.).
ВЫСАДКАВЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
высадкі (пра расліны).
ВЫСАДКІ, -дак; адз. высадак, -дка, м. Ле-
ташпія коранеклубняплоды некаторых сель-
скагаспадарчых раслін, пасаджаныя на на-
сенне; насеннікі. Высадкі капусты, буракоў.
ВЬІСАКА... Першая састаўная частка скла-
даных слоў; ужываецца замест «высока...»,
калі націск у другой частцы слова падае на
першы склад, напрыклад: высакаякасны, вы-
сакаствольны, высакагорны, высакародны.
ВЫСАКАВАТА. 1. Прысл. да высакаваты.
2. у знач. вык. Даволі высока. Сонца было
ўжо высакавата.
ВЫСАКАВАТЫ, -ая, -ае. Разм. 1. Крыху
вышэйшы, чым трэба. Высакаваты падмурак.
Высакаватая столь.
2. Даволі высокі. Жыта было ўжо еысака-
ватае і сіняе, як возера. Якімовіч.
ВЫСАКАВОЛЬТАВЬІ, -ая, -ае. Тое, што і
высакавольтны.
ВЫСАКАВОЛЬТНІК, -а, м. Спецыяліст па
токах высокага напружання, па высакавольт-
наму абсталяванню.
ВЫСАКАВОЛЬТНЫ, -ая, -ае. Прызначаны
для перадачы току высокага напружання.
Высакавольтная лінія.
ВЫСАКАГОРНЫ, -ая, -ае. 1. Размешчаны
ў высокай горнай мясцовасці. Высакагорнае
возера, плато.
2. Прыстасаваны для такой мясцовасці.
Высакагорны транспарт.
ВЫСАКАКЛАСНЫ, -ая, -ае. Які валодае
высокім майстэрствам, уменнем у якой-н. га-
ліне. Высакакласны спартсмен.
ВЫСАКАЛОБЫ, -ая, -ае. 3 высокім ілбом.
ВЫСАКАМЁР’Е, -я, н. Тое, што і в ы с а-
камернасць. Сярод усіх ён еызнаеаў ся-
бе за лепшага, але тут не было анізвання
якога б там ні было высакамер’я. АдамБлець-
ка мог умяшацца ў якую хочаш справу, на-
ват самую брудную. Чорны.
ВЫСАКАМЁРНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
высакамернага. Шляхецкая высакамернасць.
ВЫСАКАМЁРНЫ, -ая, -ае. Пагардліва-фа-
набэрысты; напышлівы. Высакамерны еы-
гляд. □ [Ярохіну] вельмі хацелася паспра-
чацца з гэтым высакамерным панам, збіць
з яго ~ гэтую надзьмутую фанабэрыстасць.
ІПамякін.
ВЫСАКАМОЎНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
высакамоўпага. Высакамоўнасць стылю.
ВЫСАІІАМОУНЫ, -ая, -ае. Напышлівы;
рытарычны (пра стыль).
ВЫСАКАПРОБНЫ, -ая, -ае. Які мае высо-
кую пробу (пра золата, серабро 72-й пробы і
вышэй). II перан. Разм. Які вызначаецца вы-
сокімі якасцямі.
ВЫСАКАРОДДЗЕ, -я, н. Уст. У дарэвалю-
цыйнай Расіі — тытулаванне цывільных чы-
ноўнікаў пятага класа і іх жонак.
ВЫСАКАРОДНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць
высакароднага (у 1—Ззнач.). Высакароднасць
паводзін. Высакароднасць сплаву. □ [Лін-
нік:[—А я песні люблю. Асабліва народныя.
Ані ў чым гэтак не раскрываецца высакарод-
насць народу, як у песні. Савіцкі.
ВЫСАКАРОДНЫ, -ая, -ае. 1. 3 высокімі
маральнымі якасцямі, крыштальна чысты, ве-
лікадушны. Высакародны чалавек.
2. Узвышаны, асвячоны высокай мэтай. Вы-
сакародныя пачуцці. Высакародны ўчынак.
Высакародная барацьба. □ [Мары] абуджа-
юць у сзрцы мужнасць і адвагу, высакарод-
ныя імкненні да ведаў, да пазнання свету, да
барацьбы і подзвігаў. В. Вольскі.
3. Які вылучаецца высокай годнасцю, пры-
гажосцю. Высакародныя манеры.
4. Састаўная частка некаторых заалагічных
і батанічных назваў. Высакародны алень.
О Высакародныя металы гл. метал.
ВЫСАКАРОДСТВА, -а, н. Тое, што і в ы-
сакароднасць.
ВЫСАКАРОСЛЫ, -ая, -ае. Высокага росту.
У пакой ускочылі два салдаты, высакарослыя
і шыракаплечыя. М. Ткачоў.
ВЬІСАКАСОРТНЫ, -ая, -ае. Высокага сор-
ту. Высакасортны пракат.
ВЫСАКАСТВОЛЬІ, -ая, -ае. 3 высокім
ствалом. Высакастволыя дрэвы.
ВЫСАКАЙКАСНЫ, -ая, -ае. Які вызнача-
ецца высокімі якасцямі; высокагатунковы.
Высакаякасная прадукцыя, сталь. Высака-
якасная сяўба.
ВЫСАКОСНЫ. У выразе: высакосны год
гл. год.
ВЫСАЛАПІЦЦА, -піцца, зак. Разм. Высу-
нуцца з рота (пра язык). У.. [Мікіты] раптам
моцна затрэсліся калені і высалапіўся язык.
Лупсякоў.
ВЫСАЛАПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
Разм. Высунуць з рота язык. Толькі зрэдку
перабягаў з надворку ў надворак сабака, вы-
салапіўшы язык. Колас.
ВЫСАЛАПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад высалапіць.
ВЫСАЛОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак..
да высалапіць.
ВЫСАХЛЫ, -ая, -ае. 1. Такі. з якога выпа-
рылася вільгаць. Высахлая рэчка. Высахлая
бялізна. II Які выпарыўся (пра вільгаць).
2. Які звяў, ссох, перастаў жыць. Высахлае
дрэва. □ На прымерзлай.. зямлі ляжала.. вы-
сахлае лісце. Чорны.
3. перан. Схуднелы. Высахлы твар.
ВЫСАХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. высах,
-сахла; зак. 1. Стаць сухім, прасохнуць. Па-
малу высахла зямля, Зарунелі чорныя абры-
еы. Танк. // Спыніць існаванне, страціўшы
вільгаць (пра вадаёмы). Як высеклі лес, дык
і раўчук высах. Чарнышэвіч. // Выпарыцца,
знікнуць (пра ваду, вільгаць). Слёзы высах-
лі ў малой, Пачала смяяцца: — Раз не страш-
на ёй [вавёрцы] адной, Мне чаго баяцца!.. Му-
равейка.
2. Звяць, засохпуць (пра расліны). Дроб-
ныя ігліцы яловых лапак высахлі і асыпалі-
ся, услаўшы дно [ш]алашоў тоўстым пухкім
пластом. Колас.
3. перан. Схуднець. Да таго чалавек высах
за лета, да таго аброс барадою, што сустрэнь
яго хто ў лесе.., то мог бы памерці ад перапа-
лоху. Кулакоўскі.
ВЫСАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высачыць.
ВЫСАЧЫНЯ, і, ж. Разм. Тое, што і в ы-
шыня (у 1, 2, 4 і 6 знач.). Там, далёка ў
высачыні, паслалася мяккая, цёмна-сіняя на-
вісь неба. Галавач.
ВЫСАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., каго-
што. Знайсці, выявіць каго-, што-н. па якіх-н.
прыкметах. Высачыць злачынца па следу. □
Ваўкі высачы.гі каля крыніцы лася і пагналі-
ся за ім. Краўчанка.
ВЫСАЧ03НЫ, -ая, -ае. Разм. Вельмі высо-
кі. Высачэзны пад'ёмны кран з зашклёнай
кабінай працягнуў рабрыстую стралу над бу-
доўляй. Хадкевіч.
ВЫСАЧ9ННЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы с а-
ч э з н ы. Калі ўваходзілі ў пройму дзвярэй,
то бачылі вакол высачэнныя сцены. Мележ.
ВЫСВАТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высватаць.
ВЫСВАТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго. Па-
спяхова закончыць сватанне. [Матушка:] —
Такую высватаю вам жонку, што цэлае жыц-
цё дзякаваць будзеце. Колас.
ВЫСВАТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высватаць.
ВЫСВЕТЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высветліць.
ВЫСВЕТЛІЦЦА, -ліцца; зак. Стаць ясным,
зразумелым. Спраеа высветлілася. Адносіны
высветліліся. □ 3 далейшай размовы высвет-
лілася, што Іеан Уладзіміравіч еельмі высо-
ка цэніць практыку. Кулакоўскі.
ВЫСВЕТЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Зрабіць што-н. ясным, зразумелым; вы-
ясніць.— Я лічу, што трэба ісці да.. [незнаё-
лгыа:] і еысветліць, хто яны і што яны,— пра-
мовіў Тукала. Колас. [Буднік:].— Усё вось ня-
ма мне часу пагутарыць з табой, адну спра-
ву высветліць варта было б. Галавач.
ВЫСВЕЦІЦЦА, -свеціцца; зак. Пачаць свя-
ціцца. У небе высвеціліся зоры. Выплыў ме-
сяц. Сачанка.
ВЫСВЕЦІЦЬ, -свеціць; зак. Паказаўшыся
адкуль-н., пачаць свяціць; заззяць. Сонца вы-
свецілася з-за хмар. □ Ужо і зоры высвецілі,
а .. [Кастусь і Сымон] усё сядзелі і маўчалі.
Чорны.
ВЫСВЁЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да высвеціцца.
2. Адсвечваць, свяціцца. У кветкавым лі-
ловым кубачку, гато высвечваўся кожнай пу-
шынкай, чарадзейна гуляла ліловае святло.
Вышынскі.
ВЫСВЁЧВАЦЬ, -ае; незак. 1. Незак. да вы-
свеціць.
2. Адсвечваць, свяціцца. [Лаўрык] нёс.. [Ві-
ку] цераз шырокі брадок, дно якога высвеч-
вала чыстым жоўтым жвірам... Вітка.
ВЫСВІДРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад высвідраваць.
ВЫСВІДРАВАЦЦА, -руецца; зак. Утварыц-
ца, узнікнуць ад свідравання (пра дзірку, па-
глыбленне).
ВЫСВІДРАВАЦЬ, _-рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Свідруючы, зрабіць дзірку, паглыбленне.
ВЫСВІДРОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да высвідравацца.
2. Зал. да высвідроўваць.
ВЫСВІДРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высвідраваць.
ВЫСВІСТ, -у, М -сце, м. Гук свісту. Высві-
сты флейты. Высеісты птушак.
ВЫСВІСТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высвістаць.
ВЫСВІСТАЦЬ, -свішчу, -свішчаш, -свішча;
зак., што. 1. Выканаць, перадаць якую-н. ме-
лодыю свістам. Высеістаць песню.
2. Разм. Выстудзіць. Вецер высвістаў хату.
ВЫСВІСТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высвістваць — высвістаць.
ВЫСВІСТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
1. Незак. да высвістаць.
2. Свістаць. [Ян.-] — Нехта высвіствае на
розныя галасы. Пестрак.
ВЫСВЯТЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высвятляць — высветліць.
ВЫСВЯТЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак.
да высветліцца.
2. Зал. да высвятляць.
ВЫСВЯТЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
высветліць.
ВЫСЕДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выседзець (у 2, 3 знач.).
ВЫСЁДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выседжваць — выседзець.
ВЫСЁДЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выседзецца.
2. Зал. да выседжваць (гл. выседзець у 2,
3 знач.).
ВЫСЕДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выседзець.
ВЫСЕДЗЕЦЦА, -джуся, -дзішся, -дзіцца;
зак. Разм. Прасядзець, прабыць дзе-н. доўгі
час.
ВЫСЕДЗЕЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак. 1. без
дап. Прасядзець, прабыць дзе-н. пэўны час.
Выседзець да канца спектакля. Выседзець
пры хворым цэлыя суткі.
2. каго. Седзячы на яііцах, вывесці пту-
шанят. Галубы ў старым, дзіраеым кошыку,
падвязаным пад лацінай, выседзелі галубя-
нят... Брыль.
3. перан.; што. Разм. Дасягнуць чаго-н.
доўгім сядзеннем. [Старац:] — Нічога, пані га-
спадыня, тут не выседзіш. Купала.
ВЫСЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. высейваць — высеяць (у 2 знач.).
ВЫСЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
высеяцца.
2. Зал. да высейваць.
ВЫСЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высеяць (у 2 знач.).
ВЫСЕКА, -і, ДМ -сецы, ж. Месца, дзе вы-
секлі лес. На высеках, глухіх палянах, у ба-
ры, на чарналессі — усюды густы мядовы
пах. Сачанка.
ВЫСЕКЧЫ гл. высечы.
ВЫСЕКЧЫСЯ гл. высечыся.
ВЫСЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выселіць.
ВЫСЕЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Пакінуць старое месца жыхарства; перася-
ліцца куды-н. 3 самай цеснай вуліцы некаль-
кі хат згадзіліся выселіцца. Чорны.
ВЫСЕЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго-што.
Прымусіць пакінуць месца жыхарства; пера-
сяліць з аднаго месца на другое. Выселіць з
кватэры. Выселіць у суседнюю вёску.
ВЫСЕЛКІ, -лак; адз. няма. Невялікае па-
селішча, якое ўзнікла на новым месцы ў вы-
ніку перасялення з іншых населеных пунк-
таў. Калгас маленькі, не калгас— хутчэй ху-
тар, выселкі. Хадкевіч. [Бабка:] — Чулі, можа,
Сяльцо?.. Гэта — выселкі з нашае ж вёскі,
двароў дзесяць. Колас.
ВЫСЕРАБРЫЦЬ, -РУ, -рыш, -рыць; зак.,
што. Пакрыць слоем серабра; пасерабрыць.
ВЬ'ІСЕРБАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высербаць.
ВЫСЕРБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Сёрбаючы, з’есці якую-н. рэдкую стра-
ву. Высербаць міску крупніку.
ВЫСЕЎ, -севу, м. 1. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. высяваць — высеяць.
2. Тое, што высяваюць, колькасць яго.
Сам.. [аграном] сачыў за ачысткай насення і
нормамі высеву. Брыль.
ВБІСЕЎКІ, -севак; адз. няма. Тое, што ад-
лучана ў працэсе прасейвання.
ВБІСЕЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высечы.
ВБІСЕЧКА, -і, ДМ -чцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. высечы (у 1—3 знач.).
2. Р мн. -чак. Месца, дзе высеклі лес; вы-
сека. [Макар] начаваў і дняваў на высечках
ля казённага лесу, зрэдку толькі прыходзя-
чы ў хату па харчы. Асіпенка. Свежую вы-
сечку, як толькі растане снег і прагрэецца
зямля, з краю ў край запоўняць маладыя са-
сонкі. Паслядовіч.
ВЫСЕЧЫ і (радзей) ВЫСЕКЧЫ, -секу,
-сечаш, -сеча; -сечам, -сечаце, -секуць; пр. вы-
сек, -ла; зак., што. 1. Ссячы ўсё, знішчыць.
У час вайны тут высеклі ўвесь лес, але за
апошнія гады дзялянка зарасла маладым бя-
рэзнікам. ІПуцько. // Ссячы, выбраўшы
што-н. патрэбнае. Высечы жардзіну.
2. Секучы, дастаць, выняць што-н. Высечы
каеалак лёду.
3. Зрабіць, стварыць высечкай. Высечы паз.
Высечы надпіс. Высечы помнік з граніту.
4. Выбіць, выкрасіць. Куля высекла іскру
на валуне і са свістам зрыкашэціла. Шамя-
кін.
ВЫСЕЧЫСЯ і (радзей) ВЫСЕКЧЫСЯ,
-чацца; зак. Разм. Стаць карацейшым; выпас-
ці; вылезці (пра валасы). Некалі таўшчэзныя,
доўгія, русыя косы Хрысціны патанчэлі, вы-
секліся, выцвілі і страцілі свой ранейшы
бляск. Гурскі.
ВЫСЕЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
высеяць.
ВБІСЕЯЦЦА, -сеецца; зак. Паспеўшы, упас-
ці на глебу. // Паспеўшы, вызваліцца ад на-
сення.
ВЫСЕЯЦЬ, -сею, -сееш, -сее; зак., што.
1. Рассеяць насенне; пасеяць. Высеяць сто
пудоў жыта.
2. Прасяваючы, адлучыць што-н.; адсеяць.
ВЫСЁРБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высербаць.
ВЫСІЛАК, -лку, м. Разм. Напружанне, на-
маганне. А робіць .. [хлапец] работу сваю без
ніякага высілку. Пестрак.
ВЫСІЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высіляцца — высіліцца.
ВЫСІЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
1. Дайсці да страты сіл; знясіліцца. Высіліц-
ца на цяжкай рабоце.
2. Разм. Стаць неўрадлівым; спустошыцца
(пра глебу). Зямля высілілася.
3. Разм. Страціць моц (пра віно, хрэн і
пад.).
ВЫСІЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высільвацца — высіліцца.
ВЫСІЛЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да высіліцца.
2. перан. Намагацца. Таго месца, дзе сха-
ваў грошы, не было. Не было, як ні высіль-
ваўся, як ні намагаўся Базыль яго ўбачыць.
Сачанка.
ВЫСІЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца. Не-
зак. да высіліцца.
ВБІСІЦЦА, -сіцца; незак. Уздымацца над
навакольнымі прадметамі. У цэнтры паляны
высіўся двухпавярховы драўляны дом з не-
вялікім садам, агародам і гаспадарчымі пры-
будовамі. В. Вольскі. Шпіталь быў недалёка,
у невялічкім парку, дзе ціха высіліся стагод-
нія ліпы і вязы. Мележ.
ВЫСКАКАЦЬ, -скачу, -скачаш, -скача; зак.
Разм. Праскакаць пэўны час.
ВЫСКАКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскачыць.
ВБІСКАЛ, -у, -ч. Прыадкрыты рот з вышча-
ранымі зубамі; аскал. Воўчы еыскал зубоў.
ВЫСКАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выскаліць.
ВЫСКАЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Разм. 1. Паказаць зубы, вышчарыцца. Саба-
чаня ўтаропілася на.. [дзяцей] і выскалілася.
Якімовіч.
2. перан. Неадабр. Засмяяцца.
ВЫСКАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Прыадкрыўшы рот, паказаць, вышчарыць зу-
бы; аскаліць. Князь — злажыўся і — бах-бах!
Звер на лапы прысядае, Зубы выскаліў і —
шах! Колас. Выскаліўшы пеністыя храпы,
уздыбіліся коні. Лынькоў.
ВЫСКАЛЬВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскальваць — выскаліць, вы-
скальвацца — выскаліцца.
ВЫСКАЛЬВАЦЦА, -аецца. Незак. да вы-
скаліцца.
ВЫСКАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскаліць.
ВЫСКАЛЯКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ -ля-
цы, Т -ай (-аю), ж. Разм. Той, хто любіць па-
смяяцца, пажартаваць; вышчарка. Доўга по-
тым нашы вясковыя выскалякі не давалі мне
праходу: лыжным чэмпіёнам ахрысцілі.
Аношкін.
ВЫСКАЛЯННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскаляць — выскаліць, выска-
ляцца — выскаліцца.
ВЫСКАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да выскаліцца.
2. Разм. Смяяцца, жартаваць. Знаходзіліся
жартаўнікі і пачыналі выскаляцца. Грахоў-
скі.
3. з каго-чаго. Разм. Насміхацца; здзекавац-
ца. Бегае бацька ад воза да воза, не можа
ўправіцца. А сын толькі выскаляецца з яго.
Якімовіч.
ВЫСКАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
скаліць.
ВБІСКАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чаж м. і
ж. Разм. 1. Чалавек, які ўмешваецца ў лю-
бую справу з мэтай выслужыцца, звярнуць
на сябе ўвагу. Аднак жа і пасля сходу па-
,радкі не вельмі змяніліся, а яе пачалі зваць
выскачкай, якая хоча кінуцца ў вочы вы-
кладчыкам і заваяваць іх прыхільнасць. Са-
•баленка.
2. Той, хто не па заслугах, выпадкова за-
няў якую-н. пасаду.
ВЫСКАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.
1. Скочыўшы, пакінуць якое-н. месца, з’явіц-
ца адкуль-н., дзе-н. Выскачыць з акна. □ Да
левага берага Дзвіны прычаліла лодка. 3 яе
выскачыў рослы, шырокі ў плячах мужчына.
Трахоўскі. Вепр дзіка рохкнуў, выскачыў з
.рова і ўпаў на снег. Колас.
2. Нечакана выпасці, вылецець. Нітка вы-
•скачыла з іголкі. □ Накрыўка ў бойцы выска-
чыла і ўся смятана вылілася. Якімовіч.
3. Разм. Таропка, хутка выбегчы, выехаць;
•вылецець. Чалавек паспешна схваціў пад па-
ху шапку.., і выскачыў за дзверы. Чорны.
Раптам за мостам застракатала, і з-за пава-
,роту шашы выскачылі матацыклісты. Ша-
мякін.
4. перан. Разм. Недарэчна ўмяшацца ў
якую-н. справу. Выскачыць са сваёй пра-
паноеай.
5. перан. Нечакана ўзнікнуць; вырасці. На
правай плоскасці [самалёта] еыскачылі языкі
полымя. Алешка. Дзе-нідзе ўжо выскачыла
першая зялёная траўка. Якімовіч.
0 Выскачыць замуж — паспешна, неабду-
мана або вельмі рана пайсці замуж. Выска-
чыць (вылецець) кулём (куляю) — імкліва
выбегчы, выехаць. Выскачыць з галавы (з па-
мяці) — тое, што і вылецець з гала-
вы (з памяці) (гл. вылецець).
ВЫСКВАРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выскварыць.
ВЫСКВАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскварваць — выскварыць.
ВЫСКВАРВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выскварыцца.
2. Зал. да выскварваць.
ВЫСКВАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскварыць.
ВЫСКВАРКІ, -рак; адз. выскварка, -і, ДМ
-рцы, ае. Выскваранае сала.
ВЫСКВАРЫЦЦА, -рыцца; зак. Вылучыць
тлушч награваннем на агні (пра сала).
ВЫСКВАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Смажаннем вылучыць тлушч з сала.
ВЫСКОКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскачыць.
ВЫСКРАБАК, -бка, м. Разм. Маленькая бу-
лачка хлеба, спечаная з рэштак цеста; па-
скрэбак. // перан. Найменшае, апошняе дзі-
ця ў сям’і.
ВЫСКРАБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскрабаць — выскрабці, выск-
рабацца — выскрабціся.
ВЫСКРАБАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выскрабціся.
2. Зал. да выскрабаць.
ВЫСКРАБАЦЬ, -аю, -аеш. -ае. Незак. да
выскрабці.
ВЫСКРАБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выскрабці.
ВЫСКРАБКІ, -бак; адз. няма. Разм. Вы-
скрабеныя рэшткі чаго-н. Выскрабкі кашы.
ВЫСКРАБЦІ, -бу, -беш. -бе; зак., што.
1. Скрабучы што-н., зрабіць чыстым, гладкім.
Дома жанчына выскрабла падлогу і столь,
памыла вокны. Хадановіч. [Дзеці] так вы-
скраблі дзеркачамі двор і вуліцу, што было
хоць каціся. Васілевіч.
2. Дастаць, выдаліць што-н. выскрабаннем.
Выскрабці рэшткі кашы з гаршка. □ Сяргей
Карпавіч еыскраб з люлькі попел, начыніў
яе свежым тытунём і закурыў. Мікуліч.
ВЫСКРАБЦІСЯ, -буся, -бешся, -бецца; зак.
Разм. Выбрацца з цяжкага становішча; вы-
круціцца. Выскрабціся з даўгоў. □ Сяк-так
выскрабся [стары] ад хваробы. Чорны. [Алесь:]
— Ліха яго ведае, што ён за чалавек. Яшчэ
завядзе ў такое месца, што не выскрабешся.
Сам то ён выскачыць з лазы і з балота. Чар-
нышэвіч.
ВЫСКРЭБВАННЕ, -я, н, Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскрэбваць — выскрабці.
ВЫСКРЭБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выскрэбваць.
ВЫСКРЭБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскрабці.
ВЫСКУБАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскубаць — выскубці.
ВЫСКУБАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
скубаць.
ВЫСКУБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
скубці.
ВЫСКУБВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выскубваць — выскубці.
ВЫСКУБВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
скубваць.
ВЫСКУБВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выскубці.
ВБІСКУБЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выскубці.
ВЫСКУБНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр.
да выскубці.
ВЫСКУБЦІ, -бу, -беш, -бе; пр. выскуб, -ла; .
зак., што. 1. Скубануўшы, выцягнуць з агуль-
най масы частку чаго-н.; вырваць. Выскубці
жменю воўны. □ [Хвядос] патупаў трохі, ні
з таго, ні з сяго выскуб жменю сена і паню-
хаў. Скрыпка. // Павыскубаць. Выскубці ўсё
пер’е. □ Гусі выскублі ўсю траву, і наш пра-
вулак стаў вельмі непрыгожы. Савіцкі.
2. Разм. Скубучы, зрабіць паглыбленне, вы-
емку ў чым-н. Выскуб [Саўка] у стозе нару і
зашыўся ў настыўшае на холадзе сена. Ко-
лас.
ВЫСЛАБАНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выслабаняць — выслабаніць;
дзеянне і стан паводле знач. дзеясл. высла-
баняцца — выслабаніцца.
ВЫСЛАБАНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выслабаніць.
ВЫСЛАБАНІЦЦА, -нюся, -нішся, -ніцца;
зак. Разм. Вызваліцца ад чаго-н. Выслабаніц-
ца ад работы.
ВЫСЛАБАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., ка-
го-што. Разм. Дастаць, выцягнуць, вызваліў-
шы з чаго-н. цеснага. Выслабаніць нагу са
стрэмені. □ Клара памаленьку выслабаніла
сеае пальцы з мяккай далоні настаўніцы і
перасмыкнула губамі. Б. Стральцоў.
ВЫСЛАБАНЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. 1. Незак. да выслабаніцца.
2. Зал. да выслабаняць.
ВЫСЛАБАНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выслабаніць.
ВЫСЛАВІЦЦА, -слаўлюся, -славішся, -сла-
віцца; зак. Разм. Стаць вядомым у якасці ка-
го-н.; праславіцца. Ён выславіўся як акты-
віст.
ВЫСЛАВІЦЬ, -слаўлю, -славіш, -славіць;
зак., каго-што. Уславіць, выхваліць. Высла-
віць Радзіму ў песнях. Выславіць дасягненні.
ВЫСЛАНЫ \ -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выслаць ‘.
2. у знач. наз. высланы, -ага, м. Разм.
Ссыльны, сасланы.
ВЫСЛАНЫ 2. -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выслаць2.
ВЫСЛАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выслаЎляць — выславіць.
ВЬ'ІСЛАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выславіць.
ВЫСЛАЎЛЯЦЦА, -яюся, -яеіпся, -яецца;
незак. 1. Незак. да выславіцца.
2. Зал. да выслаўляць.
ВЫСЛАЎЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выславіць.
ВЫСЛАЦЦА, -сцелецца; зак. Пралегчы па
паверхні. Роўны., Шьірокі слеб Выслаўся з
хаты ў хлеў. Глебка. // Разаслацца, распаў-
сюдзіцца. Густы дым ад паравоза.. выслаўся
аж пад вагоны. Краўчанка.
ВЫСЛАЦЬ -шлю, -шлеш, -шле; зак. 1. ка-
го-што. Паслаць, адправіць. Выслаць сыну
пасылку. Грошы выслалі паштовым пераво-
дам. // Накіраваць, паслаць адкуль-н. або ку-
ды-н. з пэўнай мэтай. Малады фарсісты афі-
цэрык строга, коратка .. загадаў наладзіць
сувязь, выслаць дазоры і наогул трымаць ву-
ха востра. Колас.
2. каго. Выселіць з якога-н. месца ў адмі-
ністрацыйным парадку; саслаць. Наваля за-
кавалі ў кайданы і, па загаду ваяводы, вы-
слалі на вечную катаргу. Якімовіч.
ВЬ'ІСЛАЦЬ 2, -сцелю, -сцелеш, -сцеле; заг.
высцелі; зак., што. Услаць паверхню чаго-н.
якім-н. матэрыялам; вымасціць. Выслаць
скрынку паперай. Выслаць вазок сенам. Вы-
слаць грэблю бярвеннем.
ВЬ'ІСЛІЗГАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выслізгаць.
2. у знач. прым. Гладкі, выгладжаны да
бляску. Востра паблісквала выслізганая пад-
кова. Лынькоў. Калі пачало развідняцца, вы-
слізганыя гусеніцы, ляскочучы, лічылі апош-
нія кіламетры магістралі. Мележ.
ВЬ'ІСЛІЗГАЦЦА, -аецца; зак. Стаць сліз-
кім, коўзкім, гладкім, выгладжаным да бля-
ску. Пас .. выслізгаўся, блішчыць на сонцы.
Пташнікаў.
ВЬ'ІСЛІЗГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Зрабіць слізкім, коўзкім; выкаўзаць. Высліз-
гаць брук. Выслізгаць сцежку.
ВЫСЛІЗГВАЦЦА >, -аюся, -аешся, -аецца.
Пезак. да выслізнуцца.
ВЫСЛІЗГВАЦЦА 2, -аецца; незак. 1. Незак.
да выслізгацца.
2. Зал. да выслізгваць 2.
ВЫСЛІЗГВАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выслізнуць.
ВЬІСЛІЗГВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выслізгаць.
ВЫСЛІЗНУЦЦА, -нуся, -нешся, -непца; зак.
Слізгануўшыся, выпасці, вырвацца. ІПост вы-
слізнуўся з рук. □ Брыгадзір, вёрткі і су-
харлявы мужчына, лоўка .. выслізнуўся з аб-
дымкаў дырэктара і адгарадзіўся ад яго доў-
гімі далонямі. Б. Стральцоў.
ВБІСЛІЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. 1. Сліз-
гануўшы, выпасці, вырвацца. Рыба выслізну-
ла з рук.
2. перан. Разм. Хутка і непрыкметна выйс-
ці, уцячы адкуль-н. Ціхенька, каб [мама] не
заўважыла, дзяўчынка выслізнула за дзверы
і выбегла на вуліцу. Арабей. [Камандуючы:]—
Закрывайце ўсе шляхі адыходу в-орагу, забі-
це, зашпаклюйце апошнія шчыліны, праз
якія ён можа выслізнуць. Мележ.
ВЫСЛОЎЕ, -я, н. Глыбокая па зместу дум-
ка, выказаная невялікай колькасцю слоў.
Гавораць, чалавека стварыла праца. Звужаю-
чы гэта выслоўе, каб дапасаваць яго да ма-
стацтва, можна сцвярджаць, што чалавек пра-
цаю стварае свой талент. Лужанін.
ВЫСЛУГА, -і, ДМ -слузе, ж. Пэўны тэрмін
знаходжання на службе. Падлічыць выслугу
год для вызначэння пенсіі.
ВЫСЛУГОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Разм.
Тое, што і выслугоўваць.
ВЫСЛУГОЎВАЦЬ, -аю, -аеш. -»с; нгэак.
Разм. Дагаджаць, прыслужваць.— Надзенец-
ца барыняю, быеала, дый сядзіць, а ты ёй
еыслугоўвай. Скрыган.
ВЫСЛУЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выслужыць (у 2 знач.).
ВЫСЛЎЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выслужваць — выслужыць, вы-
служвацца — выслужыцца.
ВЫСЛУЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выслужыцца.
2. Зал. да выслужваць.
ВЫСЛУЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выслужыць.
ВЬ'ІСЛУЖЫЦЦА, -жуся, -жышся, -жыцца;
зак. Прыслужваючы, дабіцца чыёй-н. пры-
хільнасці. [Ананнеў:]— Гэтыя людзі зусім
шчыра, не з жадання выслужыцца, а імкну-
чыся дапамагчы будоўлі, далі некалькі сот
тэхнічных прапаноў. Галавач. Хоць дакумен-
ты ў падпольшчыкаў і былі спраўныя, але
ўсякае магло здарыцца. Паліцаі ж, як сабакі,
унюхваюць, каб выслужыцца. Новікаў.
ВЫСЛУЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.
1. Прабыць на службе пэўны тэрмін; пра-
служыць. Выслужыць у арміі дзесяць год.
2. што. Атрымаць за службу; заслужыць.
Выслужыць персанальную пенсію. Выслу-
жыць узнагароду.
ВЫСЛУХАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выслухаць.
ВЫСЛУХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-
што. 1. Уважліва паслухаць, успрыняць ска-
занае. Выслухаць скаргу. Выслухаць параду.
□ Спаважна еыслухала настаўніца шчырыя
словы. Мурашка.
2. Слухаючы, вызначыць стан некаторых
унутраных органаў. Выслухаць работу сэр-
ца. аУрач выслухаў хворую і нахмурыўся.
Шамякін.
ВЫСЛУХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выслухваць — выслухаць.
ДЫСЛУХВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вьіблухвапь.
ВЫСЛУХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выслухаць.
2. Збіраць чуткі, падслухваць. [Паўлюк:] —
Ці ж .. [брат], думаеце, мяне як чалавека пры-
мае? Як сабаку якому кіне костку дый па-
турыць вон... А яшчэ прымушае хадзіць усю-
ды, выслухваць, што дзе пра яго гавораць,
што дзе ладзяць супроць яго. Зарэцкі.
ВЫСЛУХОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выслухоўваць — выслухаць.
ВЫСЛУХОУВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выслухоўваць.
ВЫСЛУХОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Тое, што і выслухваць. Начальнік цэха
гаварыў надзвычай разважліва, лагодна,
цярпліва выслухоўваў кароткія справаздачы,
нікога не перабіваючы рэплікамі. Шыцік.
Доктар.. падышоў да хворай і ўзяў яе за ру-
ку, потым прыклаў трубку да грудзей і па-
чаў выслухоўваць. Скрыпка. [Цёця Каця пра
Зёлкіна:] Бач, ласы які да бабскіх плётак!
У самога вушы вялікія, хадзі ды выслухоў-
вай! Крапіва.
ВЫСМАГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
смагнуць.
ВЫСМАГЛЫ, -ая, -ае. Які страціў вільгаць,
высах ад гарачыні. Высмаглае поле.
ВЫСМАГНУЦЬ, -не; пр. высмаг, -гла; зак.
Страціць вялікую колькасць вільгаці, вады
(ад гарачыні). Высмагла глеба.
ВЫСМАЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высмажыць.
ВЫСМАЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высмажваць — высмажыць.
ЦЫСМАЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да высмажыцца.
2. Зал. да высмажваць.
ВЫСМАЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высмажыць.
ВЫСМАЖЫЦЦА, -жыцца; зак. Добраўсма-
жыцца; выскварыцца.
ВЫСМАЖЫЦЬ, -жу, -жыш, -жыць; зак.,
што. Добра ўсмажыць; выскварыць. Высма-
жыць сала.
ВКІСМАКТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад высмактаць.
ВЫСМАКТАЦЬ, -кчу, -кчаш, -кча; зак.,
што. Смокчучы, выцягнуць якую-н. вадкасць,
вільгаць і пад.; выссаць. Высмактаць сок з
яблыка. // Разм. Выцягнуць якую-н. вадкасць
помпай або якім-н. іншым прыстасаваннем.
Агонь высмактаў газу з лямпы. // Разм. Пра-
гна выпіць усё. [Настуля:] — Сам гарэлку вы-
смактаў, а чалавека частаеаць няма чым.
Чарнышэвіч.
0 Высмактаць (усе, апошнія) сокі (кроў,
сілы) з каго-чаго — знясіліць, замарыць. Вы-
смактаць з пальца — тое, што і в ы с с а ц ь
з п а л ь ц а (гл. выссаць).
ВЫСМАЛЕНЫ!, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высмаліць '.
ВЫСМАЛЕНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад высмаліць 2.
ВЫСМАЛІЦЦА ’, -ліцца; зак. Прасякнуць
смалою; прасмаліцца.
ВЫСМАЛІЦЦА2, -ліцца; зак. Разм. Выга-
раць ад сонца, агню і пад.
ВЫСМАЛІЦЬ -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Абмазаць што-н. смалою; прасмаліць. Высма-
ліць дно лодкі. Высмаліць шпалы.
ВЫСМАЛІЦЬ 2, -лю, -ліш. -ліць; зак., што.
Разм. Знішчыць агнём, сонцам і пад.; выпа-
ліць. Пажар еысмаліў лес. Спёка еысмаліла
траву на паплавах.
ВЫСМАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
высмальваць.
ВЫСМАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высмаліць2.
ВЫСМАРКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. Разм. Рэзкімі выдыхамі выдаліць макро-
ту з носа.
ВЫСМАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Высмаркацца. Высмаркаць нос.
ВЫСМЁЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высмеіівапь — высмеяць.
ВЫСМЁЙВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
высмейваць.
ВЫСМЁЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высмеяць.
ВЫСМЕЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высмеяць.
ВЫСМЕЯЦЬ, -смею, -смееш, -смее; зак.,
каго-што. Выставіць каго-, што-н. у смешным
выглядзе,. абсмяяць. I песні, і жарты, і та-
нец «зялёнага асла» мелі на мэце — высмеяць
местачковы мяшчанскі быт з усімі яго цы-
рымоніямі. Колас.
ВЫСМОКТВАННЕ, -я. н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высмоктваць — высмактаць.
ВЫСМОКТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
высмоктваць.
ВЫСМОКТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высмактаць.
ВЫСМОЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да высмаліцца.
2. Зал. да высмольваць.
ВЫСМОЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высмаліць
ВЫСМЫКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Вырваць, выцягнуць; вышмаргнуць
што-н. у некалькі прьгёмаў.
ВЫСМЫКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вьісмыкаць, высмыкнуць.
ВЫСМЫКНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад высмыкнуць.
ВЫСМЫКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Ад-
накр. да высмыкаць.
ВЫСМЯГАЦЬ, -ае; незак. Незак. да вы-
смягнуць.
ВЫСМЯГЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы -
с м а г л ы.
ВЫСМЯГНУЦЬ, -не; пр. высмяг, -гла; зак.
Тое, што і высмагнуць. Праўда, вады ў
чыгунку не было — ці маці адцадзіла, ці яна
еысмягла, высахла, як гарэла хата. Сачанка.
ВЫСНАВАЦЦА, -снуецца; зак. Вырысавац-
ца, акрэсліцца (пра думку, погляд і^пад.).
У як бы выпусташаную беспрытомнасцю Га-
ліну галаву прыйшла думка. Яна спачатку
была невыразная, нясмелая, але праз момант
выснавалася ва ўспамін. Сабаленка.
ВЫСНАВАЦЬ, -сную, -снуеш, -снуе; зак.,
што. 1. Зрабіць, стварыць аснову чаго-н.;
аснаваць. Выснаваць узор.
2. перан. Аналізуючы факты, падзеі, зра-
біць які-н. вывад, выснову, абгрунтаваць
што-н. Думка ліхаманкава працавала і на-
рэшце выснаеала нешта падобнае на апраў-
данне. Сабаленка.
ВЫСНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
высніць.
ВЬ'ІСНІЦЬ, -сню, -сніш, -сніць; зак., каго-
што. Убачыць у сне, марах; сасніць. Усё, што
высніў хлапчуком, Дарэшты спраўдзіў у па-
ходах. Кірэенка.
ВЫСНОВА, -ы; Р мн. -сноў; ж. Вывад, за-
ключэнне. Зрабіць выснову. □ [Карызна] ужо
дасканала праверыў свае .. адносіны, свае па-
чуцці да.. [жонкі] і зрабіў рашучую канчат-
ковую выснову. Зарэцкі.
ВЫСНОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выснавацца.
2. Зал. да высноўваць.
ВЫСНОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выспаваць.
ВЫСОЗНЫ, -ая, -ае. Разм. Тое, што і в ы -
С а ч э з н ы. Крайнім будынкам ад Нёмана
супраць броду бы.га старая карчма на высоз-
ным падмурку. Колас.
ВЫСОКА. 1. Прысл. да высокі.
2. у знач. вык. Аб вялікай адлегласці ўверх.
Сонца было ўжо высока, калі Віця еыйшаў з
хаты. Чарнышэвіч.
ВЫСОКА... (а таксама высака...). Пер-
шая састаўная частка складаных слоў:
1) якая адпавядае па значэнню словам «вель-
мі», «у наіівышэйшай ступені», напрыклад: вы-
сокаадукаваны, высокаарганізаваны, высока-
ўраджайны, высокачуллівы, высокаэфектыў-
ны; 2) якая адпавядае слову «высокі» (у 1
знач.), напрыклад: высокабартовы; 3) у дарэ-
вактоцыйным тытулаванні чыноў, больш вы-
сокіх па ступені, напрыклад: высокаблага-
роддзе, высокаправасхадзіцельства (ужывала-
ся з займеннікамі «ваша», «яго», «яе», «іх»).
ВЫСОКААДУКАВАНЫ, -ая, -ае. Вельмі
адукаваны. Высокаадукаваны чалавек.
ВЫСОКААЛЁЙНЫ, -ая, -ае. 3 вялікім
працэнтам алею. Высокаалейныя сарты сла-
нечніку.
ВЫСОКААПЛАТНЫ, -ая, -ае. Які аплач-
ваецца па высокіх тарыфах. Высокааплатная
пасада.
ВЫСОКААРГАНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Які
мае высокую арганізацыю, высокае развіццё;
дасканалы. Высокаарганізаваная матэрыя.
2. Які ўмее добра арганізаваць сваю рабо-
ту, наладзіць самадысцыпліну; дзелавіты,
свядомы. Высокаарганізаваная асоба.
ВЫСОКАБЛАГАРОДДЗЕ, -я, н. У дарэва-
люцыйнай Расіі — тытулаванне цывільных
чыноўнікаў ад восьмага да шостага класаў
і афіцэраў ад капітана да палкоўніка, а так-
сама іх жонак.
ВЫСОКАБЯЛКОВЫ, -ая, -ае. 3 вялікім пра-
цэнтам бялкоў.
ВЫСОКАГАТУНКОВЫ, -ая, -ае. Высокага,
вышэйшага гатунку; высакаякасны. Высока-
гатунковая пража. Высокагатунковыя вы-
рабы.
ВЫСОКАДАХОДНЫ, -ая, -ае. Які дае вялі-
кі дахо-д; высокапрыбытковы. Высокадаход-
ная галіна гаспадаркі.
ВЫСОКАІДЭЙНЫ, -ая, -ае. Які адзначаец-
ца высокаіі ідэйнасцю. Высокаідэйны мастац-
кі твор.
ВЫСОПАІНТЭЛЕКТУАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які
вызначаецца высокім духоўным, разумовым
развіццём.
ВЫСОКАКАЛАРБІЙНЫ, -ая, -ае. Які
ўтрымлівае вялікую колькасць калорый. Вы-
сокакаларыйны корм.
ВЫСОКАКВАЛІФІКАВАНЫ, -ая, -ае. Які
мае высокую кваліфікацыю. Высокакваліфі-
каваны рабочы.
ВЫСОКАКУЛЬТУРНЫ. -ая, -ае. Які вы-
значаецца высокай культурай. Высокакуль-
турны чалавек.
ВЫСОКАМАРАЛЬНЫ, -ая, -ае. Які вызна-
часцца высокай маральнасцю.
ВЫСОКАМАСТАЦКІ, -ая, -ае. Які вызна-
чаецца высокімі мастацкімі якасцямі. Высо-
камастацкія вырабы.
ВЫСОКАМЕХАНІЗАВАНЫ, -ая, -ае. 3 вы-
сокаразвітай механізацыяй. Высокамеханіза-
ваная галіна гаспадаркі.
ВЫСОКАПАВАЖАНЫ, -ая, -ае. Які заслу-
гоўвае вялікай павагі; высокашаноўны.
ВЫСОКАПАЛІМЁРНЫ, -ая, -ае. Які мае
адносіны да высокапалімераў.
ВЫСОКАПАЛІМЁРЫ, -аў; адз. высокапа-
лімёр, -а, м. Палімеры высокай малекуляр-
най масы.
ВЫСОКАПАСТАУЛЕНЫ, -ая, -ае. Які зай-
мае высокае грамадСкае або службовае ста-
новішча. Высокапастаўленая асоба.
ВЫСОКАПАТРЫЯТБІЧНЫ, -ая, -ае. Які
вызначаецца высокім патрыятызмам.
ВЫСОКАПРАВАСХАДЗІЦЕЛЬСТВА, -а, н.
У дарэвалюцыйнай Расіі — тытулаванне вы-
сокапастаўленых асоб.
ВЫСОКАПРАДУКЦБІЙНЫ, -ая, -ае. Які
вызначаецца высокай прадукцыйнасцю, дае
вялікую колькасць прадукцыі. Высокапра-
дукцыйная праца. Высокапрадукцыйны ста-
нок. Высокапрадукцыйная парода жывёлы.
ВЫСОКАПРЫБЫТКОВЫ, -ая, -ае. Які дае
высокі прыбытак. Высокапрыбытковая гаспа-
дарка.
ВЫСОКАРАЗВІТЫ, -ая, -бе. Які дасягнуў
высокага ўзроўню развіцця. Высокаразвітая
сацыялістычная прамыеловасць.
ВЬІСОКАСЦЬ, -і, ж. У дарэвалюцыйнай
Расіі — тытулаванне некаторых членаў цар-
скага дому (ужывалася з займеннікамі «ва-
ша», «іх», «яго», «яе»).
ВЫСОКАТАВАРНЫ, -ая, -ае. Які дае вя-
лікую колькасць таварнай прадукцыі. Высо-
катаварная гаспадарка.
ВЫСОКАТАЛЕНАВІТЫ, -ая, -ае. Вельмі
таленавіты.
ВЫСОКАТРЫВАЛЫ, -ая, -ае. Вельмі тры-
валы; моцны. Высокатрывалы клей.
ВЫСОКАТЭХНІЧНЫ, -ая, -ае. Які знахо-
дзіцца на высокім тэхнічным узроўні.
ВЫСОКАУРАДЖАЙНЫ, -ая, -ае. Які вы-
значаецца высокай ураджайнасцю. Высока-
ўраджайны сорт пшаніцы.
ВЫСОКАУРАДЛІВЫ, -ая, -ае. Які забяс-
нечвае высокі ўраджай. Высокаўрадлівыя
3евЬІС0КАЧАСТ0ТНЫ, -ая, -ае. Які адно-
сіцца да токаў высокай частаты. Высокача-
стотны генератар. Высокачастотны нагрзў.
ВЫСОКАШАНОУНЫ, -ая, -ае (звыч.айна
ў звароце да каго-н.). Які заслугоўвае вялі-
кай пашаны; высокапаважаны.
ВЫСОКАШЫРОТНЫ, -ая, -ае. Які мае ад-
носіны да высокіх шырот, знаходзіцца ў вы-
сокіх шыротах.
ВЫСОКІ, -ая, -ае. 1. Вялікі, працяглы
знізу ўверх; проціл. нізкі. Высокі дом. □ На
парозе паказаўся высокі стары ў цёмнай ка-
шулі,.. з люлькаю ў зубах. Якімовіч. Велізар-
ны, высокі, ясна асеетлены зал быў перапоў-
нены. Самуйлёнак. Над намі шушукаюцца вы-
сокія гордыя хвоі. Бядуля. // Які знаходзіц-
ца на значнай вышыні над узроўнем мора.
Высокая мясцовасць. Высокія горы.
2. Значна болыпы за сярэднюю норму.
Высокія тэмпы развіцця. Высокі ўраджай.
Высокая тэмпература. □ Напярэдадні май-
скага свята механічны цэх.. узяў самыя вы-
сокія абавязацельствы. ІПыцік.
3. Добры па якасці; выдатны. Высокае май-
стэрства. Высокая культура. Высокая тэх-
ніка.
'і. Выдатны па свайму значэнню, вельмі
важны; пачэсны, шаноўны. Высокая ўзнага-
рода, пасада. Высокі гонар. Высокі госць.
5. Поўны глыбокага значэння, незвычайны
па свайму зместу. Высокія ідэі. Высокая мэ-
та. □ Напоўнены сэрцы Пачуццем высокім;
Нас гордасць шугае Патокам глыбокім. Колас.
6. Вытанчаны, рафінаваны. Высокае ма-
стацтва. Высокая культура.
7. Тонкі, рэзкі (пра гуяі). Высокі голас. Вы-
сокая нота. □ 3 дынаміка пачуліся перары-
вістыя гукі: то высокія, то нізкія. Шыцік.
3 кузні ляцеў звон сухі, высокі. Пташнікаў.
О Высокі стыль — стыль, уласцівы ўрачы-
стай паэзіі, прозе. Высокія шыроты — шыро-
ты, далёкія ад экватара, блізкія да полюсаў.
<> Птушка высокага палёту гл. птушка.
ВЫСОУВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высоўваць — высунуць.
ВЫСОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да высунуцца.
2. Зал. да высоўваць.
ВЫСОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сунуць.
ВЫСОЎНЫ, -ая, -ае. Прыстасаваны для вы-
соўвання. Высоўная скрынка.
ВЫСОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высочваць — высачыць.
ВЫСОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
сочваць.
ВЫСОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сачыць.
ВЫСПА, -ы, ж. Невялікі востраў, часцей
пясчаны. Пасярод ракі цягнецца прадаўгава-
тая пясчаная выспа. В. Вольскі. [Бранаеіц-
кі:] — Сярод гэтых лясоў сустракаюцца выс-
пы, абкружаныя балотамі. Чарнышэвіч.
ВЫСПАВЕДАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
зак. 1. У веруючых хрысціян — пабыць на
споведзі; пакаяцца ў грахах.
2. перан. Разм. Расказаць шчыра пра
што-н.; прызнацца, пакаяцца ў чым-н. Каму,
каму, а Бачурку нават еыспавядацца мог
Сашка. Гроднеў.
ВЫСПАВЕДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
1. Справіць абрад споведзі.
2. перан. Разм. Прабраць каго-н. за што-н.
ВЫСНАЦЦА, -сплюся, -спішся, -спіцца; зак.
Сплючы, адпачыць. Выспацца да ўсходу сон-
ца. Добра выспацца. // Паспаць уволю; ада-
спацца. Была нядзеля, тэрміновай работы не
было, і.. [Маша] вырашыла выспацца за ўсе
тры начы. Шамякін.
ВЫСПАЦЬ, -сплю, -спіш, -спіць; зак. Разм.
Праспаць які-н. час. [Цётка Гарпіна:] — Такую
ноч нават цяжка выспаць, не тое, што высе-
дзець, не звёўшы вока. Сабаленка.
ВЫСПЕЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выспеліць.
ВЫСПЕЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Даць магчымасць паспець. Выспеліць памідо-
ры на сонцы.
ВЫСПЕЛЫ, -ая, -ае. Які добра выспеў.
Выспелы гарбуз.
ВЫСПЁЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выспеліць.
ВЫСПЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
Разм. Выводзіць якую-н. песню; старанна
спяваць. Драбок выспеўваў нейкі новы свой
матыў, ходзячы каля паветкі. Колас.
ВЫСПЕЦЬ, -спее; зак. 1. Паспець, стаць
спелым. Выспелі антонаўкі, ранеты, Вера-
сень схмялелы завітаў. Прануза.
2. перан. Скласціся, сфарміравацца, пры-
няць канчатковую форму. Выспела думка. Вы-
спеў план. □ Нарэшце рашэнне выспела: ноч-
чу, крадком,.. [Адам Ягоравіч] пакінуў гаспа-
дара — наперадзе Нясвіжская семінарыя.
М. Стральцоў.
ВЫСПЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выспяваць — выспець.
ВЫСПЯВАЦЬ, -ае. Незак. да выспець.
ВЫСПЯТАК, -тка, м. Абл. Штуршок нагой.
Ад другога выспятка ён ускочыў на ногі і
гатоў быў рабіць усё, што яму загадаюць.
Зарэцкі.
ВЫССАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выссаць.
ВЫССАЦЬ, -ссу, -ссеш, -ссе; зак., каго-што.
Выцягнуць ссаннем; высмактаць.
0 Выссаць (высмактаць) з пальца — вы-
думаць.
ВЫСТАВАЧНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да выстаўкі, Выставачная зала. Выставачны
павільён.
ВЫСТАВІЦЦА, -стаўлюся, -ставішся. -ста-
віцца; зак. 1. Выдацца ўперад; высунуцца.
Выставіцца з-за вугла, з акна.
2. Зак. да выстаўляцца (у 2 знач.).
ВЫСТАВІЦЬ, -стаўлю, -ставіш, -ставіць;
зак., каго-што. 1. Выняць устаўленае. [Юрка:]
— О, ужо і ў вас падвойныя вокны вынялі!
[Лаўрэн:] — Вясна, Юрка! — Вясна, дзядзька
Лаўрэн.— 1 смяецца:—А я сеае яшчэ тыдні
два назад быў выставіў. Ракітны.
2. Падаць, высунуць уперад. Выставіць пе-
рад сабою рукі. □ —Во, сіла ў мяне яшчэ
ёсць,— выставіў.. [Гардзіенка] свае пудовыя
кулакі. С. Александровіч. Падышоў Мартын
трохі бліжэй да лесу, паднёс да губ трубу,
выставіў крыху наперад левую нагу і затру-
біў. Колас.
3. Паказаць, высунуць што-н. адкуль-не-
будзь. Выставіць галаву з-за дзвярэй. // пе-
ран. Утаропіўшы, спыніць на кім-, чым-н.
вочы. Доктар і адвакат выставілі на.. [Язэ-
па] здзіўленыя вочы. Бядуля.
4. Перамясціць што-н. за межы чаго-н.; вы-
несці. Ёыставіць вазоны з пакоя на балкон.
// Паставіць на віду, дастаючы адкуль-н. Бу-
фетчыца еыставіла на стол бутэльку крэм-со-
ды. Асіпенка. // перан. Разм. Выдаліць, вы-
гнаць. Выставіць за дзверы. □ [Дзядок:] —
Старшынстваваў Якім у адным калгасе ў су-
седнім раёне. .. Але выставілі яго адтуль.
Корбан.
5. Вылучыць для якой-н. мэты пэўную коль-
касць асоб. [Сяльчонак:]—Каб сабраць гэтае
сена,мы павінны выставіць сотні касцоў, бо
касілкі ўсюды не пусцім. Асіпенка. //Паста-
віць, размясціць (варту і пад.). Выставіць
вартавых. □ [Партызаны] занялі рад .. су-
седніх вёсак, выставілі заслоны. Казлоў.
6. перан. Выказаць прапанову, патрабаван-
не. Сход пастанаеіў арыштаваць стражнікаў і
ўрадніка і выставіў патрабаванне аб скаса-
ванні пасады земскага начальніка. «Весці».
7. перан. Нааваць, прапанаваць для якоіі-н.
ролі. Выставіць сведку.
8. Змясціць для агляду. Выставіць напа-
каз. □ Паны, распісваючы нас, Не шкадавалі
чорнай фарбы, А мы ўзялі на гэты раз Ды
нашы выставілі скарбы. Крапіва.
9. перан. Падаць у якім-н. выглядзе.
[Длесь.-] — Можа, думаеш, прыемна, калі цябе
выставяць вось гэтакім даўгавухім ішаком?
Шыцік. // Паказаць, пахваліць сябе. Ваўчок
пакідае ўражанне чалавека энергічнага,
кемлівага, але занадта самаўпэўненага, схіль-
нага парысавацца, выставіць самога сябе на
пярэдні план. Хадкевіч.
<> Выставіць на смех (на пасмешышча)
каго — прымусіць каго-н. аказацца ў смеш-
ньім становішчы; абсмяяць.
ВЫСТАРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.,
што. Разм. Здабыць, набыць што-н. старан-
нымі намаганнямі. Выстарацца пуцёўку на
курорт. Як ні стараліся, нічога не выстара-
ліся.
ВЫСТАРЦАВАЦЬ, -цую, -цуеш, -цуе; зак.,
што. Разм. Здабыць папрашайніцтвам, вы-
прасіць.
ВЫСТАРЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстарчыць.
ВЫСТАРЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.
Разм. 1. што, чаго і без дап. Выгадаць, вы-
краіць. Трэба ж ..[Васільку і Марынцы\ адзен-
не справіць лепшае ды на кіно капейку вы-
старчыць. Сабаленка.
2. безас., чаго. Знайсціся ў дастатковай
колькасці, хапіць. Не выстарчыла часу. Гро-
шай не выстарчыла. □ А здаецца, не выстар-
чыць слоў, каб сказаць пра знаёмае добра.
Дубоўка.
ВЫСТАЎКА, -і, ДМ -таўцы; Р мн. -тавак;
ж. Сукупнасць прадметаў, выстаўленых для
агляду. Выстаўка дасягненняў народнай гас-
падаркі. Сельскагаспадарчая выстаўка. Ма-
станкая выстаўка. // Месца, дзе выстаўлены
такія прадметы. Пабыць на выстаўцы.
ВЫСТАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выстаўляць — выставіць.
ВЫСТАЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выставіць.
ВЫСТАЎЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца;
незак. (. Незак. да выставіцца (у 1 знач.).
2. перан. Разм. Паводзінамі імкнуцца вы-
клікаць цікавасць да сябе; рысавацца, выхва-
ляцца. Настаўніца Грабёнскай школы злос-
на шыкала, слухаючы, як экзаменаваў Лаба-
новіч сваіх вучняў і сіпела: «Вось як выстаў-
ляецца! Хоча паказацца!». Колас.
3. Зал. да выстаўляць.
ВЫСТАЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
выставіць.
ВЫСТАЎНЫ, -ая, -бе. Які можна выста-
віць, высунуць. Выстаўная рама.
ВЫСТАЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
стачыць.
ВЫСТАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што,
чаго і без дап. Тое, што і выстарчыць
(у 1 знач.).
ВЫСТАЯЦЦА, -стаіцца; зак. 1. Адпачыць,
набрапца сілы (пра коней). [Дацька.-] — [Яонь]
у мяне за зіму выстаіцца і на вясну як-не-
будзь будзе рабіць. Чорны.
2. Набыць пэўныя якасці (мацунак, пах і
пад.) у выніку працяглага стаяння. Выстая-
лася наліўка.
ВЫСТАЯЦЬ, -стаю, -стаіш, -стаіць; зак. 1.
Прастаяць які-н. час. Выстаяць на нагах цэ-
лую змену.
2. перан. Не паддацца, вытрымаць, устаяць.
Выстаяць у барацьбе. □ Нупчасты дуб, які
шмат чаго бачыў на сваім вяку, выстаяў не
адну буру. Гурскі. [Міхаліна:\ — Нарэшце,
падумала я, трэба прайсці праз усе выпраба-
ванні — нагаворы, угаворы, пагрозы, праклё-
ны... і выстаяць! Шамякін.
0 Выстаяць чаргу — дачакацца, стоячы ў
чарзе.
ВЫСТОЙВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. выстойваць — выстаяць (у 1 знач.).
ВЫСТОЙВАЦЦА, -аецца. Незак. да выста-
яцца.
ВЫСТОЙВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстаяць.
ВЫСТРАЕНЫ і, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выстраіць '.
ВЫСТРАЕНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выстраіць 2.
ВЫСТРАІЦЦА >, -страюся, -страішся, -стра-
іцца; зак. Стаць строем. Выстраіцца ў адну
шарэнгу. Выстраіцца калонай. □ На вялікай
паляне.. паатрадна выстраілася ўся брыгада.
Шамякін. // Размясціцца ў пэўным напрам-
ку. Каля касы выстраілася чарга. □ Густым
ланцугом выстраіліся прахожыя ўсцяж тра-
туараў, сочачы за кавалергардамі. Гартны.
ВЫСТРАІЦЦА2, -страюся. -страішся, -стра-
іцца; зак. Разм. Адзецца па-святочнаму; пры-
брацца. [Алаіза\ выстраілася, як-ніяк ішла на
баль. Арабей. Анютка выстраілася ўжо ў но-
вую сукенку.., завязала чырвоную хустку-та-
раноўку. Васілевіч.
ВЫСТРАІЦЬ і, -страю, -страіш, -страіць;
зак. 1. каго-што. Паставіць строем. Выстра-
іць полк. □ Дайшоўшы да размяшчэння
часці, Ягораў загадаў выстраіць батальён,
маўкліва прайшоў паўз строй. Краўчанка. //
Размясціць у пэўным парадку. Выстраіць
чаргу.
2. што. Разм. Пабудаваць, выбудаваць.
[Гусляр:\— Хорам выстраіў ты свайму воку
так міл. Купапа.
ВЫСТРАІЦЬ 2, -страю, -страіш, - страіць;
зак., каго. Разм. Адзець па-святочнаму;
убраць.
ВЫСТРАЛ, -у, м. Тое, што і с т р э л.
ВЫСТРАЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выстраліць.
ВЫСТРАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што і
без дап. Тое, што і с т р э л і ц ь.
ВЫСТРАЛЯЦЬ, -яю, -яеіп, -яе; зак., што.
Страляючы, расходаваць. Выстраляць усе па-
троны.
ВЬІСТРАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выстрачыць.
ВЫСТРАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак. Пра-
страчыць што-н. у розных месцах, пакрыць
строчкаю ўсю паверхню чаго-н. Выстрачыць
каўнер. Ц Вышыць строчкай які-н. узор.
ВЫСТРОЙВАННЕ -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выстроііваць 1 — выстраіць
выстройвацца 1 — выстраіцца ’.
ВЫСТРОЙВАННЕ2.-я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выстройваць 2 — выстраіць 2; вы-
стройвацца 2 — выстраіцца 2.
ВЫСТРОЙВАЦЦА 1, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выстраіцца '.
2. Зал. да выстройваць ’.
ВЫСТРОЙВАЦЦА2, -аюся, -аешся, ,-аецца.
Незак. да выстраіцца2.
ВЫСТРОЙВАЦЬ *, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстраіць
ВЫСТРОЙВАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстраіць 2.
ВЫСТРОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выстрочваць.
ВЫСТРОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстрачыць.
ВЫСТРУГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выстругаць.
ВЫСТРУТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Стругаючы, надаць чаму-н. пэўную форму.
Выстругаць цацку. □ Хлопец меркаваў, дзе
б знайсці каеалак сырой асіны, каб выстру-
гаць «аўтамат». Гурскі.
ВЫСТРУГВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выстругваць.
ВЫСТРУГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстругаць.
ВЫСТРУНЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выструніць.
ВЫСТРУНІЦЦА, -ніцца; зак. Разм. Стаць
прама, выцягнуцца ў струнку. Выструніцца
перад начальствам. □ Убачыўшы лейтэнанта,
абодва [салдаты], не выпускаючы здабычы,
выструніліся і прывіталі яго. Мележ. Перад
Рыгорам раптам выструніўся адзін з новых
камандзіраў падрыўных груп. Краўчанка.
ВЫСТРУНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Выпрастаць, распрастаць, нацягнуць як
струну. Ляціць [цягнік] праз выгары і рэкі,
Гудкі паўстанкам аддае. Чыгунка выструні-
ла рэйкі, Як лейцы пругкія свае. Калачынскі.
ВЫСТРУНЬВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да выструніцца.
ВЫСТРЫГАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выстрыгаць.
ВЫСТРЫГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстрыгчы.
ВЫСТРЫГЧЫ, -стрыгу, -стрыжаш, -стры-
жа; зак., што. Зрэзаць нажніцамі, машынкай
якую-н. частку валасоў, шэрсці і пад. Выст-
рыгчы пасму валасоў. // Зрэзаць валасы,
шэрсць і пад. з чаго-н.
ВСТРЫЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выстрыгчы.
ВЫСТРЭЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстраліць, выстраляць.
ВЫСТУДЖАНЬІ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выстудзіць.
ВЫСТУДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выстуджваць — выстудзіць.
ВЫСТУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. 1, Не-
зак. да выстудзіцца.
2. Зал. да выстуджваць.
ВЫСТУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выстудзіць.
ВЫСТУДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Стаць халод-
ным; выстыць.
ВЫСТУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што.
Ахаладзіць, выпусціўшы цяпло (пра памяш-
канне). Хату выстудзілі за дзень, беспера-
пынку адчыняючы дзверы. Чарнышэвіч.
ВЫСТУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1.
Разм. Перадаць, паведаміць што-н. умоўнымі
стукамі. Выстукаць тэлеграму.
2. Выканаць што-н. рытмічным стукам. Вы-
стукаць матыў песні.
3. Лёгкім пастукваннем пальцамі ці мала-
точкам па паверхні цела даследаваць стан
унутраных органаў чалавека. Доктар высту-
каў хворага.
ВЫСТУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выстукваць — выстукаць.
ВЫСТУКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
стукваць.
ВЫСТУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. 1. Не-
зак. да выстукаць.
2. Разм. Рытмічна стукаць, пастукваць. Ля-
мэнт.. стаіць пры стале і задуменна выстук-
вае пальцамі. Чорны. Нры агарку свечкі
адзін [рабочы].. выстукваў малатком — падбі-
ваў боты. Пестрак.
ВЫСТУП, -у, м. Частка якога-н. прадмета,
якая выступае, выдаецца ўперад. Выступы
скалы. Выступ берага.
ВЫСТУПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ступіць.
ВЫСТУПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак. 1.
Выйсці наперад адкуль-н., з-за чаго-н. Ва-
сіль.., не цямячы больш нічога, не бачачы, як
сляпы, выступіў з-за ясакару. Мележ.
// Стаць бачным, абазначыцца. 3 правага бо-
ку выступілі з-за шэрай заслоны дажджу аб-
рысы касы. В. Вольскі. Вада.. [у сажалцы]
значна спала, у некаторых месцах выступіла
зямля. Маўр.
2. Выйсці, адправіцца. На світанні парты-
заны еыступілі ў пушчу.
3. перан. Пачаць працу ў якой-н. галіне.
Выступіць на літаратурную арэну. Высту-
піць на падмостках сцэны.
І. Звярнуцца да грамадскасці з якім-н. па-
ведамленнем, прапановай, планам і пад. Вы-
ступіць з дакладам. Выступіць у спрэчках на
сходзе. □ Налі ўсе.. пытанні былі абмерка-
ваны, выступіў дзед Талаш, каб расказаць
пра Саўку Мільгуна. Колас. // Адкрыта вы-
казаць свае думкі, погляды, прапановы і
пад. Выступіць у абарону міру. Выступіць
супраць падрыхтоўкі новай вайны.
5. Прасачыўшыся знутры, паказацца на па-
верхні. Выступіў пот на твары. □ Гарачыня
была такая, што ў людзей ад поту на гімна-
сцёрках выступіла соль. Гурскі. // перан.
Праявіцца, выявіцца (пра рысы характару,
пачуцці і пад.). I тут усе ўбачылі, што раней
незаўважаная рыса гэтай натуры.. выступіла
наверх. Чорны.
ВЫСТУПЛЁННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выступаць — выступіць (у 2, 3 і
4 знач.).
2. Даклад, паведамленне, заява, слова ў
спрэчках. Справаздачнае выступленне. □
Пасля даклада сакратара ЦК пачаліся вы-
ступленні. ІПамякін.
3. Праяўленне пратэсту, незадавальнення.
Узброенае выступленне супраць царызму.
ВЫСТЫВАЦЬ, -ае. Незак. да выстыць.
выстыць, -стыне; зак. Стаць халодным;
выстудзіцца. Выстыла за ноч хата, на дварэ
такі мароз, што дрэвы трашчаць. Чарны-
шэвіч.
ВЫСУДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высудзіць.
ВЫСУДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
высуджваць.
ВЫСУДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
высудзіць.
ВЫСУДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што.
Разм. Дабіцца чаго-н. судом.
ВЬ'ІСУНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
высунуць.
ВЙСУНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
I. Паказацца адкуль-н.; выставіцца. Высунуц-
ца з вады. Высунуцца з акопа. □ Машына
спынілася на скрыжаеанні. Шафёр, малады
хлопец, амаль юнак, высунуўся з кабіны. Ша-
мякін. // Разм. неадабр. Недарэчы ўмяшац-
ца ў што-н., выступіць з чым-н. Ніхто не пры-
даваў тут сур’ёзнага значэння таму праекту,
з якім .. [Лабаноеіч] так няўдала высунуўся.
Колас.
2. Выйсці, выступіць наперад адкуль-н. Ка-
лі наперад высунуўся Сцёпка, то ён стаў у
баяеую позу і прыняў вельмі грозны від. Ко-
лас. // Выдацца за мяжу чаго-н. Губы былі
да таго сціснуты, што падбародак высунуўся
наперад. Бядуля. // Паказацца, з’явіцца. Упе-
радзе з-за гарызонта высунуўся даўжэзны
горны хрыбет. Гамолка. // Разм. Павольна, не
спяшаючыся выйсці адкуль-н. [Маня:]— Ку-
ды еы, тата, сабраліся? — От куды-небудзь
еысунуся з хаты. Чорны.
ВЫСУНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-што.
1. Выставіць вонкі, паказаць што-н. Не выхо-
дзячы з сянец, Сцяпан высунуў у прачыне-
ныя дзверы галаеу і пачаў узірацца. Паль-
чэўскі. Я ціхенька выцягнуў і паклаў на ка-
лені стрэльбу, якую ўжо быў высунуў у
«акенца». Ляўданскі.
2. Перамясціць на адкрытае месца. Казакі
еысунулі стол на пасяродак хаты і накрылі
яго чорным сукном. Гарэцкі. // Выцягнуць,
дастаць што-н. знутры чаго-н. Высунуць
шуфляду са стала.
3. перан. Прапанаваць для абмеркавання;
выставіць прапанову. Высунуць план, праект.
0 Высунуць (выткнуць) нос —выйсці 3
дому, паказацца дзе-н.
ВЫСУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высушыць.
ВЫСУІПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высушваць.
ВЫСУШВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да высушыцца.
2. Зал. да высушваць.
ВЫСУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сушыць.
ВЫСУШЫЦЦА, -сушуся, -сушышся, -су-
шыцца; зак. Стаць сухім, высахнуць. Сароч-
ка высушылася.
ВЫСУШЫЦЬ, -сушу, -сушыш, -сушыць;
зак. 1. што. Зрабіць сухім; прасушыць. Высу-
шыць бялізну. □ Веснавое сонца высушыла
глеісты пясок, і ўздоўж дарогі сцяной стаіць
густы пыл. Хведаровіч. Выла другая палова
кастрычніка, і ранішнія замаразкі высушылі
гарадскія вуліцы. Шахавец.
2. што. Асушыць. Узяў усемагутны час усё-
такі сваё: загаіў рану ў сэрцы, высушыў
слёзы. Васілевіч.
3. перан.; каго. Зрабіць худым; ссушыць.
Гады не высушылі і не сагнулі .. дзябёлую
постаць [Шаблюка]. Шамякін.
ВЫСЦЕБАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Разм. Набіць дубцом, пугай і пад. Высцебаць
бізуном. // перан. Прабраць, раскрытыкаваць.
Раён пачаў адставаць, разы са два Шамоту
еысцебалі ў газеце. Дуброўскі.
ВЫСЦІЛАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. высцілаць — выслаць 2.
ВЫСЦІЛАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выслацца.
2. Зал. да высцілаць.
ВЫСЦІЛАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
слаць 2.
ВЫСЫЛАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. высылаць — выслаць ’.
ВЫСЫЛАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
сылаць.
ВЫСЫЛАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
слаць ’.
ВЫСЫЛКА, -і, ДМ -лцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. высылаць — выслаць1 (у 2
знач.).
2. Мера пакарання. Тры гады назад, адбы-
ваючы еысылку ў Сімбірскай губерні, ён на-
пісаў баладу пра пакуты маладога вязня...
Мехаў.
3. Р мн. -лак. Разм. Месца ссылкі. [Ве-
ра:]—Насля Лютаўскай рэвалюцыі .. [муж]
вярнуўся з высылкі, і яны пачалі жыць зноў
разам. Машара.
ВЫСЫЛЫІЫ, -ая, -бе. Разм. Засуджаны на
высылку; ссыльны. // Прызначаны для вы-
сылкі. Якой багатай была царская Расія на
такія еось месцы, месцы высыльныя. Га-
лавач.
ВЫСЫПАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. высыпаць — высыпаць (у 1, 2 знач.).
ВЫСЫПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад высыпаць (у 1, 2 знач.).
ВЫСЫПАЦЦА, -плецца; зак. 1. Выпасці,
вываліцца (пра што-н. сыпкае, дробнае). Му-
ка высыпалася з мяшка. // Разм. Разбіўшы-
ся, выпасці. Ад выбуху і асколкаў еысыпалі-
ся шыбы амаль ва ўсіх вокнах. Мыслівец.
2. З’явіцца на паверхні ў вялікай колькас-
ці. Раніцай іней высыпаўся, а калі сонца пад-
нялося, зусім цёпла стала. Чарнышэвіч.
ВЫСЫПАЦЦА •, -аецца; незак. 1. Незак. да
высыпацца.
2. Разм. Тое, што і высыпаць (у 3
знач.). Тут нам еідаць стала, як польскія
коннікі пачалі еысыпацца з-за лесу.. у лаг-
чыну. Чорны. 3 барака, дзе ішлі танцы, пача-
лі высыпацца з крыкам і шумам людзі.Чзў-
нышэвіч.
3. Зал. да высыпаць (гл. высыпаць у 1, 2
знач.).
ВЫСЫПАЦЦА2, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выспацца.
ВЫСЫПАЦЬ, -плю, -плеш, -пле; зак. 1. што.
Сыплібчы, вытрасці што-н. адкуль-н. Высы-
паць збожжа з мяшкоў. □ Пасвечваючы ліх-
тарыкам, дзядзька высыпаў грошы на сена і
пачаў лічыць. Скрыпка. [Вулька] абярнула
чыгунок і, абпальваючы далонькі,.. еысыпала
з яго еугаль і попел. Лынькоў.
2. што. Услаць што-н. чым-н. сыпкім; па-
сыпаць. Высыпаць сцежку пяском. □ [Дзядзь-
ка:] — Такую, брат, дарогу паднялі, жарсцвя-
ком высыпалі, шаша другая таго не дакажа.
Ермаловіч.
3. (1 і 2 ас. не ўжыв.) без дап. Разм. Вый-
сці, выбегчы ў мностве. Спыніўся тралейбус,
і ўсе пасажыры высыпалі на вуліцу. Грамо-
віч. За ракой на роўнядзь поплаву густа вы-
сыпалі з лесу лыжнікі. Асіпенка. // што і без
дап. З’явіцца, выступіць на паверхні ў вялі-
кай колькасці. На цёмным небасхіле Высыпа-
ла ноч мільёны зор. Звонак. За гады еайны
на лугах высыпаў густы хмызняк. Дуброўскі.
ВЫСЬШАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сыпаць.
ВЫСЫПКА, -і, ДМ -пцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзгясл. высыпаць (у 1, 2 знач.).
2. Разм. Сып.
ВЫСЫСАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. высысаць — выссаць.
ВЫСЫСАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
сысаць.
ВЫСЫСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ссаць.
ВЫСЫХАННЕ, -я, н. Дзеянне і працэс па-
водле знач. дзеясл. высыхаць — высахнуць.
ВЫСЫХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сахнуць.
ВЫСЬ, -і, ;чс. Прастора, якая знаходзіцца
высока над зямлёй; вышыня. Я чую гул.
У высях недзе Ракоча, кружыць самалёт. Ко-
лас. Арол чорны ўецца ў высі, Крыл[а]л«і ма-
хае. Чарот.
ВЫСЯВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. высяваць — высеяць.
ВЫСЯВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
высеяцца.
2. Зал. да высяваць.
ВЫСЯВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сеяць.
ВЫСЯДАЦЬ, -ае; незак. 1. Прабівацца
на паверхню (пра валасы). Першы пух на
барадзе і губе ўжо здорава высядаў у.. [Сы-
мона\. Чорны.
2. Высаджвацца адкуль-н. Караблі ўсё пры-
бываюць, I на бераг на шырокі Цар з дру-
жынай высядае. Танк.
ВЫСЯКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. высякаць — высечы.
ВЫСЯКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
высечыся.
2. Зал. да высякаць.
ВЫСЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
сечы.
ВЫСЯЛЁНЕЦ, -нца, лі. Разм. 1. Чалавек,
якога выселілі.
2. Тое, што і перасяленец.
ВЫСЯЛЁНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да высяленец.
ВЫСЯЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. высяляць — выселіць.
ВЫСЯЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. 1. Незак. да выселіцца.
2. Зал. да. высяляць.
ВЫСЯЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
селіць.
ВЫТАНЦАВАЦЦА, -цуюся, -цуешся, -цу-
ецца; зак. 1. Натанцавацца ўдосталь.
2. Зак. да вытанцоўвацца.
ВЬ'ІТАНЦАВАЦЬ, -цую, -цуеш, -цуе. Зак. да
вытанцоўваць.
ВЫТАНЦОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да вытанцавацца (у 1 знач.).
2. Разм. Удавацца, атрымлівацца.
ВЫТАНЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.,
што і без дап. Разм. Старанна танцаваць
што-н. Вытанцоўваць «лявоніху».
ВЫТАНЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вы-
танчанага (у 2 знач.).
ВЫТАНЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытанчыць.
2. у знач. ггрым. Надзвычай далікатны; ра-
фіпаваны; арыстакратычны. Вытанчаная вет-
ліеасць. Вытанчаны густ.
ВЫТАНЧЬІЦЬ, -чу, -чыш, -чыцЬ; зак., што.
Зрабіць тонкім; станчыць.
ВЫТАПІЦЦА, -піцца; зак. Растапіўшыся,
вылучыцца, аддзяліцца.
ВЫТАПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
Нагрэўшы, здабыць, вылучыць з чаго-н. плаў-
кае рэчыва. Вытапіць сала.
ВЫТАПКА, -і, ДМ -пцы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. вытопліваць — вытапіць.
ВЫТАПКІ, -аў; адз. няма. Рэшткі, што за-
сталіся пасля вытоплівання чаго-н.
ВЫТАПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытапіць.
ВЫТАПТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытаптаць.
ВЫТАПТАЦЬ, -тапчу, -тапчаш, -тапча; зак.,
што. 1. Пралажыць хадзьбою; пратаптаць.
Вытаптаць сцежку.
2. Топчучы, сапсаваць, знішчыць; стаптаць;
здратаваць. Вытаптаць пасевы, грады. // Аб-
мяць нагамі, абтаптаць. Вытаптаць снег ва-
кол дрэва.
ВЫТАРАШЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад вытарашчыць.
2. у знач. прым. Тое, што і вытрашча-
ны (у 2 знач.). Вытарашчанымі вачамі ..
[Сівалоб] глядзеў на даярак і нічога не ра-
зумеў. Сабаленка.
ВЫТ АР АІПЧВ АЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да вытарашчыцца.
ВЫТАРАШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вытарашчыць.
ВЫТАРАШЧЬІЦЦА, -шчуся, -шчышся,
-шчыцца; зак. Тое, што і в ы т р а ш ч ы ц ц а.
Вочы .. [Вірнера] напоўніліся жудасцю і
страшна вытарашчыліся. Шамякін.
ВЫТАРАШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць;
зак., што. Тое, што і в ы т р а ш ч ы ц ь. Мі-
хась сагнуўся і ад здзіўлення вытарашчыў
вочы. Чарнышэвіч.
ВЬ'ІТАРГАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытаргаваць.
ВЫТАРГАВАЦЬ, -гую, -гуеш, -гуе; зак.,
што. 1. Атрымаць у выніку продажу; зара-
біць гандлем. Старыя каравыя яблыні ўжо
слаба родзяць, але пан Антось ухітраецца
вытаргаваць за сад добрыя грошы. Бажко.
2. Дабіцца, дамагчыся ўступкі ў час тор-
гу. Беручы ад Стафанковіча грошы, [фель-
чар] вытаргаваў набаўку. Чорны.
ВЫТАРГОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытаргаваць.
ВЫТАРКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вытаркнуцца.
ВЫТАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
таркнуць.
ВЫТАРКЛЫ, -ая, -ае. Тое, што і в ы -
т ы р к л ы.
ВЫТАРКНУТЫ, -ая, -ае. Дгеепрым. зал.
пп. ад вытаркпуць.
В.ЫТАРКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
Тое, што і в ы т ы р к н у ц ц а.
ВЫТАРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Тое,
што і в ы т ы р к н у ц ь.
ВЫТАТУІРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым.
зал. пр. ад вытатуіраваць.
ВЫТАТУІРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Зрабіць татуіроўку.
ВЬ'ІТАУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытаўчы.
ВЬ'ІТАЎЧЫ, -таўку, -таўчаш, -таўча; зак.,
што. Разм. 1. Здратаваць, вытаптаць. [Жан-
чына:]— А як жа ж агарод? Там жа свінні
націнне вытаўкуць. Мележ.
2. Выбіць. Вытаўчы шыбу.
ВЫТАЧАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць выта-
чапага. Бровы надавалі верхняй палове тва~
ру выгляд цвёрдай вытачанасці з каменя.
Чорны.
ВЬ'ІТАЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытачыць.
2. перан.; у знач. прым. 3 правільнымі тон-
кімі рысамі. Вытачаны нос, твар.
ВЬІТАЧКА >, -і, ДМ -чцы, ж. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выточваць — вытачыць.
ВЫТАЧКА2, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Унутраная складка або шво, з дапамогаіі
якіх падганяюць адзенне да фігуры. Вытачка
па таліі.
ВЫТАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак., што.
1. Зрабіць, вырабіць што-н. на такарным
станку. Вытачыць вось.
2. Добра навастрыць, адтачыць. Вытачыць
нож.
ВЫТВАРАЦЦА, -аецца; незак. Разм. 1. Тва-
рыцца, рабіцца. Што толькі не вытваралася
на другі дзень каля Волесевай хаты! Карпюк.
2. Зал. да вытвараць.
ВЫТВАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што і
без дап. Разм. Вырабляць, тварыць, вычва-
раць. [Раман:] — Здзекаваўся [кяязь] з лю-
дзей, забіваў іх бізунамі і такія вытвараў
штукі, што ўрэшце і зямлі цяжка стала на-
сіць яго. Колас. // Свавольнічаць, дурэць.
[Васіль:]— Амелька, кінь ты жарты свае вы-
твараць. Лынькоў.
ВЬ'ІТВАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць. Зак. да
вытвараць.
ВЫТВОРНІК, -а, м. Самец, пакінуты для
разводу патомства. Жарабец-вытеорнік.
ВЫТВОРНЫ, -ая, -ае. Утвораны ад іншых
форм, велічынь і пад. Вытворнае слова. Вы-
творная велічыня.
ВЫТВОРЦА, -а, м. Той, хто вырабляе, ства-
рае матэрыяльныя каштоўнасці. Вытеорца
збожжа. Вытворцы прамысловых тавараў.
ВЫТВОРЧАСЦЬ, -і, ж. 1. Працэс стварэння
матэрыяльных даброт, неабходных для існа-
вання і развіцця грамадства. Таварная вы-
творчасць. Сацыялістычная вытворчасць.
Сродкі, рэзервы вытворчасці. Узроеень вы~
творчасці. □ Моцнай эканамічнай асновай
грамадстеа стала сацыялістычная ўласнасць
на сродкі вытворчасці. Праграма КПСС.
2. Выраб, стварэнне якой-н. прадукцыі; вы-
працоўка. Вытеорчасць сталі, машын, мяса.
□ Якаснае паляпшэнне зямель дало магчы-
масць многім гаспадаркам значна паеялічыць
еытворчасць сельгаспрадукцыі. Машэраў.
3. Галіна, від народнай гаспадаркі. Прамыс-
ловая, сельскагаспадарчая вытворчасць. Буй-
ная, дробная вытворчасць.
4. Праца па стварэнню якой-н. прадукцыі.
Працаваць на еытворчасці. Вучыцца без ад-
рыву ад вытворчасці.
О Адзінкавая вытворчасць — вытворчасць
некаторых вырабаў адзінкамі або невялікімі
разавымі партыямі.
ВЫТВОРЧЫ, -ая, -ае. 1. Які мае дачынен-
не да вытворчасці. Вытворчая праграма, прак-
тыка. Вытворчы працэс.
2. Які непасрэдна займаецца вытворчасцю,
вырабам чаго-н. Вытворчая брыгада.
ВЫТКАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
выткаць.
ВЫТКАЦЬ, -тку, -тчаш, -тча; -тчам, -тчаце,
-ткуць; заг. вытчы; зак., гігто. Саткаць што-н.,
зрабіць тканнем. Выткаць палатно, кросны,
узор. □ Хто можа з.. [Аленаю] справіцца! Не
толькі на полі! Хто танчэй і хутчэй спрадзе?
А пасадзі яе за кросны! Няхай другая па-
спрабуе еыткаць абрусы і коўдры ў шаснац-
цаць нітоў! Чарнышэвіч.
ВЫТКНУЦЦА, -ткнуся, -ткнешся, -ткпец-
ца; зак. Разм. 1. Паказацца, вылезці, высу-
нуцца. Выткнуцца з-за вугла. Выткнуцца з
двара на вуліцу. □ 3-за хмары выткнуўся
рог месяца. Сачанка. Сядзеў толькі адзін' па-
сажыр-селянін, абапёршыся локцем на свой
клунак, з якога выткнулася сякера. Пестрак.
2. перан. Недарэчна ўмяшацца ў якую-н.
справу. А тут яшчэ заўсёды ў такіх вынад-
ках і Волька выткнецца. Васілевіч.
0 Выткнуцца з языком — сказаць што-н.
яе да месца.
ВЫТКНУЦЬ, -ткну, -ткнеш, -ткне; зак., што.
Разм. Выставіць, паказаць вонкі; высунуць.
Маладыя хлапчукі прылеглі пад мяшок і, як
зайцы, баяліся выткнугрь вушы. Чарот. Саро-
ка села на раму, выткнула галаву на двор
і доўга назірала з пятага паверха, як унізе
гуляюць дзеці. Пальчэўскі.
0 Выткнуць нос — тое, што і высунуць
н о с (гл. высунуць).
ВЫТЛУМАЧАЛЫІЫ, -ая, -ае. Кніжн. Да-
ступны для разумення.
ВЫТЛУМАЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытлумачыць.
ВЫТЛУМАЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вытлумачваць.
ВЫТЛУМАЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вытлумачыць.
ВЫТЛУМАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
што. Зразумела, даступна растлумачыць. //
Даць якое-н. тлумачэнне з’явам, падзеям. Вы-
тлумачыць свае паводзіны. □ [Міхаліна:] —
Маю задумлівасць Аўсянік вытлумачыў па-
свойму. ПІамякін.
ВЫТЛУМАЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
энач. дэеясл. вытлумачваць — вытлумачыць.
ВЫТНУЦЦА, -тнуся, -тнешся, -тнецца; зак.
Разм. Тое, што і выцяцца.
ВЬ'ІТНУЦЬ, -тну, -тнеш, -тне; зак., каго.
Разм. Тое, што і выцяць. [Ігнась] не зна-
ходзіў слоў, каб выказаць сваё абурэнне, і ха-
цеў вытнуць Цімчука. Чарнышэвіч.
выток, -у, м. 1. Месца, адкуль выцякае
рака, ручай.
2. перан.; звычайна мн. (вытбкі, -аў).Пача-
так, першакрыніца чаго-н. Вытокі культуры.
□ Многія даследчыкі.. сцвярджаюць, што
вельмі часта вытокамі прыказак з’яўляюцца
песні, казкі, апавяданні і асабліва анекдоты.
Саламевіч.
ВЫТОПЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вытопліваць — вытапіць.
ВЫТОПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вытапіцца.
2. Зал. да вытопліваць.
ВЫТОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Нёзак. да
вытапіць.
ВЫТОПТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вытоптваць — вытаптаць.
ВЫТОПТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
топтваць.
ВЫТОПТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытаптаць.
.ВЫТОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выточваць — вытачыць.
ВЫТОЧВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
точваць.
ВЫТОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
тачыць ‘.
ВЫТРАБАВАЦЬ, -бую, -буеш, -буе; зак.
Тое, што і выпатрабаваць.
ВЫТРАБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытрабаваць.
ВЫТРАВІЦЦА-віцца; зак. 1. Атрымацца
ад уздзеяння хімічных рэчываў (пра ўзор,
адбітак). Вытравіўся афорт.
2. Знішчыцца ад хімічнага ўздзеяння; вы-
весціся. Вытравіліся плямы.
ВЫТРАВІЦЦА2, -віцца; зак. Спец. Пасту-
іюва спусціцца (пра якарны ланцуг, канат
і пад.).
ВЫТРАВІЦЬ ’, -траўлю, -травіш, -травіць;
зак., што. 1. 3 дапамогай хімічных рэчываў
зрабіць узор, адбітак чаго-н. Вытравіць
клішэ.
2. Вывесці хімічным спосабам што-н. Вы-
травіць чарнільную пляму.
3. перан. Знішчыць, выкараніць. Вытравіць
перажыткі старога.
ВЫТРАВІЦЬ2, -траўлю, -травіш, -травіць;
зак., што. Спец. Паступова спусціць (якарны
ланпуг, канат і пад.). Вытравіць трос.
ВЫТРАЛЕВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытралеваць.
ВЫТРАЛЕВАЦЬ, -люю, -люеш, -люе; зак.,
што. Вывезці драўніну з лесу да дарогі. Вы-
тралеваць бярвенні трактарам.
ВЫТРАЛЁЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вытраляваць.
ВЫТРАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Спец. Вылавіць тралам.
выТральвацца, -аецца; незак, Зал. да
вытральваць.
ВЫТРАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытраліць.
ВЫТРАПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытрапаць.
ВЫТРАПАЦЬ, -плю, -плеш, -пле; заг, вы-
трапі; зак., што. 1. Ачысціць ад кастрыцы
трапаннем. Вытрапаць лён.
2. Разм. Выбіць, вытрасці што-н. Вытра-
паць посцілку.
ВЫТРАСАННЕ. -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вытрасаць — вытрасці.
ВЫТРАСАЦЦА, -аецпа; незак. 1. Незак. да
вытрасціся.
2. Зал. да вытрасаць.
ВЫТРАСАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
трасці.
ВЫТРАСЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытрасці.
ВБІТРАСЦІ, -трасу, -трасеш, -трасе; пр. вы-
трас, -сла; зак., што. 1. Трасучы, высыпаць,
выкінуць што-н. Вытрасці траву з мяшка.
о Развязан куль. Тут гоман, смех, I рыбу
вытраслі на снег. Колас. // Згубіць. [Марын-
чук:] — Кісет з махоркай прапаў. Ці я вытрас
яго ўчора, ці ўкраў хто... С. Александровіч.
2. Трасучы, ачысціць ад чаго-н. Вытрасці
пыл з коўдры. Вытрасці дыван. / у перан.
ужыв. [Каваль:] — Мы з табой заўтра пагаво-
рым! Я з цябё гэтую чумакоўшчыну вытрасу!
Савіцкі.
0 Вытрасці душу (дух) — а) змучыць да-
рогай; б) надакучыць каму-н. кпінамі, свар-
кай, скаргамі.
ВЫТРАСЦІСЯ, -трасецца; пр. вытрасся.
-траслася; зак. Выпасці, высыпацца ад тра-
сення. Сена еытраслася з еоза.
ВБІТРАЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. вытравіць 1 (у 1, 2 знач.).
ВЫТРАЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вытравіць '.
ВЫТРАЎЛЕНЫ', -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытравіць
ВЫТРАЎЛЕНЫ 2, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытравіць 2.
ВЫТРАЎЛЯЦЦА і, -яецца; незак. 1. Незак.
да вытравіцца1.
2. Зал. да вытраўляць *.
ВЫТРАЎЛЯЦЦА2, -яецца; незак. Зал. да
вытраўляць 2.
ВЫТРАЎЛЯЦЬ-яю, -яеш, -яе. Незак. да
вытравіць ’.
ВЫТРАЎЛЯЦЬ2, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
вытравіць2.
ВЫТРАЎНЫ, -ая, -бе. 1. Зроблены, створа-
ны вытраўленнем. Вытраўны ўзор.
2. Прызначаны для вытраўлення. Вытраў-
ная фарба.
ВБІТРАЎПІЧЫК, -а, м. Спец. Рабочы, які
робіць вытраўку чаго-н.
ВЫТРАЎШЧЫЦА, -ы, ж. Спец. Жан. да
вытраўшчык.
ВЫТРАШЧАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал,
пр. ад вытрашчыць.
2. у знач. прым. Шырока раскрыты (пра
вочы).
ВБІТРАШЧЫЦЦА, -шчуся, -шчышся,
-шчыцца; зак. Разм. Шырока раскрыцца
(пра вочы); вытарашчыцца. // Уставіцца на
каго-, што-н.
ВЫТРАШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць;
зак., што. Разм. ІПырока раскрыць (пра во-
чы); вытарашчыць. Нагнуўшыся, .. [маці]
прыцягнула мяне да сябе і сказала: — Ну ча-
го еачаняты вытрашчыў?.. Хадановіч.
ВЫТРУСІЦЬ, -трушу, -трусіш, -трусіць;
заг. вытрусг; зак., што. Разм. Вытрасці. Вы-
трусіць попел з люлькі. о Салдат падняў
коўдру, вытрусіў яе, зноў старанна разаслаў.
Шамякін.
ВЫТРУСКІ, -сак; адз. няма. Тое, што вы-
трушана з чаго-н.; рэшткі. 3 казённае махор-
кі Ўжо вытрускі адны. I душыць смуткам
горкім Душу ўспамін вайны... Вітка.
ВБІТРУЦІЦЬ, -тручу, -труціш, -труціць;
зак., каго-што. Вынішчыць каго-, што-н. хі-
мічным спосабам, атрутай; вымарыць. Вы-
труціць мышэй. // перан. Поўнасцю зні-
шчыць, выкараніць. Вялікая крыўда магла
вытруціць з душы ўсё, пакінуць толькі сум-
ныя ўспаміны. Кулакоўскі.
ВБІТРУЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытруціць.
ВЫТРУЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вытручваць — вытруціць.
ВЫТРУЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытруціць.
ВБІТРУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытрусіць.
ВЫТРУШВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытрусіць.
ВЫТРУШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытрушчыць.
ВЫТРУШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытрушчыць.
ВЫТРУШЧЫЦЬ, -шчу, -шчыш, -шчыць;
зак., што. Разм. Выбіць, разбіўшы на дроб-
ныя часткі. Вытрушчыць шыбу.
ВЫТРЫБУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытрыбушыць.
ВЫТРЫБУШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць;
зак., каго-што. Разм. Выняць вантробы; вы-
патрашыць.
ВЫТРЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. што.
Цярпліва, стойка перанесці што-н.; выцер-
пець. Вытрываць боль. □ Габа састарэў у
касмічных падарожжах. Ці хопіць у яго сілы,
каб вытрываць дадатковыя дзесяць гадоў?
Шыцік.
2. без дап. (звычайна з адмоўем). Пра-
явіць вытрымку, стрыманасць; сцярпець.
[Ладынін] рэдка злаеаўся, але тут не вытры-
ваў. Шамякін. Палкоўнік у адстаўцы, ведаю-
чы лад у вайсковай справе, не вытрываў і
ўмяшаўся ў размову. Грамовіч.
ВЫТРЫМАНАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць
вытрыманага (у 2, 4 знач.). Вытрыманасць
характару.
2. Уменне валодаць сабою, вытрымка. Зла-
ваць чыноўнік пачынае, Што дзядзька вытры-
манасць мае. Колас.
ВЫТРЫМАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытрымаць.
2. у знач. прым. Строга паслядоўны, устой-
лівы. Вытрыманы стыль дэкарацый.
3. у знач. прым. Які ўмее валодаць сабою.
Волей за ўсіх вытрыманым і спакойным ака-
заўся Нічыпар Янкавец. Колас.
4. у знач. прым. Даведзены да пэўнага га-
тунку працяглым захоўваннем. Вытрыманы
сыр, каньяк.
ВЫТРЫМАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. 1. што.
Не паддацца ўздзеянню цяжару, ціску і пад.;
устаяць. Цлаціна вытрымала напор паводкі.
□ [Сотнікаў] стаіўся, каб не хлюпаць па еу-
шы ў багне, трымаючыся рукой за тоненькую
лазовую галінку, і думаў: вытрымае галінка
ці не. Быкаў.
2. перан.; што. Стойка перанесці што-н.;
выцерпець. Вытрымаць суровае выпрабаван-
не. □ Усю гэтую навалу вытрымала, выстая-
ла і перамагла непахісная воля народа. Пас-
лядовіч.
3. перан.; без дап. Праявіць вытрымку,
стрымацца; выцерпець. [Паляшук:] — Дармо
што .. [дзеду] цяпер семдзесят год, а як забу-
шуе часам у хаце Раман, яго сын, стараста
наш, то стары, бывае, не вытрымае, возьме
яго на рукі, як хлапчанё, і зараз жа ўціхамі-
рыць, хоць Раман і не ўломак. Колас.
4. перан.; што. Не ўступіць, праявіць цвёр-
дасць. Вытрымаць сваю ролю да канца.
5. што. Выявіць сваю падрыхтоўку, год-
насць у працэсе праверкі. Вытрымаць прыём-
ныя экзамены. Вытрымаць конкурс. □ Хлоп-
цы вучыліся добра. Закончылі.. двухкласную
школу, вытрымалі экзамен на настаўнікаў.
Машара.
6. каго. Пратрымаць на працягу вызначана-
га часу. Вытрымаць хворага дома. // што. Да-
весці да пэўнага гатунку працяглым захоў-
вапнем у адпаведных умовах; даць выстаяц-
ца, вылежацца. Вытрымаць віно.
0 Вытрымаць паўзу — пачакаць, памаў-
чаць пэўны час. Вытрымаць характар — пра-
явіць стойкасць.
ВЫТРЫМКА, -і, ДМ -мцы, ж. і. Дзеянне
паводле дзеясл. вытрымліваць — вытрымаць
(у 6 знач.).
2. Умепне валодаць сабой; стойкасць, цярп-
лівасць. Страціўшы адразу вытрымку, Вера
Антонаўна ўсхліпнула і заківала галавою.
Карпаў. Рашучасць і валявая вытрымка заў-
сёды былі спадарожнікамі гераізму. Кула-
коўскі.
3. Р мн. -мак. Невялікі ўрывак, цытата з
якога-н. тэксту. Вытрымкі з рамана, з да-
клада.
й. Час, на працягу якога аб’ектыў фота-,
кінаапаратаў застаецца адкрытым у працэсе
здымкі.
ВЫТРЫМЛІВАННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле дзеясл. вытрымліваць — вытрымаць
(у 1, 2, 5 і 6 знач.).
ВЫТРЫМЛІВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вытрымліваць (гл. вытрымаць у 2, 5 і 6
знач.).
ВЫТРЫМЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вытрымаць.
<> Вытрымліваць марку — тое, што і т р ы-
маць марку (гл. трымаць). Не вытрымлі-
ваць (ніякай) крытыкі — быць нікуды не
вартым.
ВЫТР9СВАННЕ, -я, м. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вытрэсваць — вытрасці.
ВЫТРЭСВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вытрасціся.
2. Зал. да вытрэсваць.
ВЫТРЭСВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
трасці.
ВЫТРЭШЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца.
Незак. да вытрашчыцца.
ВЫТРЯШЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытрашчыць.
ВЫТУПІЦЦА, -тупіцца; зак. Стаць тупым,
[Цімох] падняў., [касу] да вачэй, памацаў
лязо пальцамі, упэўніўся, што яно вытупіла-
ся, і пайшоў у канец пракоса па брусок. Ца-
пыловіч.
ВЫТУПІЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
Зрабіць тупым. Вытупіць нож.
ВЫТУПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.. пр.
ад вытупіць.
ВЫТУПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вытупіцца.
2. Зал. да вытупліваць.
ВЫТУПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытупіць.
ВЫТУПЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
вытупіцца.
2. Зал. да вытупляць.
ВЫТУПЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
тупіць.
ВЫТУРАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вытурыць.
ВЫТУРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
турыць.
ВЫТУРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., каго.
Разм. Выгпаць вон, выправадзіць. Вытурыць
за дзверы.
ВЫТХНУЦЦА, -нецца; зак. Страціць моц,
пах. Вытхнуўся хрэн. Вытхнулася гарэлка.
Вытхнуліся духі.
ВЫТЫКАЦЦА', -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да выткнуцца.
ВЫТЫКАЦЦА 2, -аецца; незак. Зал. да вы-
тыкаць2.
ВЫТЫКАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выткнуць.
ВЫТЫКАЦЬ2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ткаць.
ВЬІТЫНКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Пакрыць тынкам, атынкаваць. Вытынка-
ваць сцены хаты.
ВЫТЫНКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытынкаваць.
ВЫТЫРКАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Не-
зак. да вытыркнуцца.
ВЫТЫРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вытыркнуць.
ВЫТЫРКЛЫ, -ая, -ае. Які выступае, вы-
даецца за межы чаге-н. На беразе возера
здавён стаіць зямлянка. Яе заўважаеш па
вытырклай трубе. канец якой прывараны да
жалезнай бочкі. Карамазаў.
ВЫТЫРКНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытыркнуць.
ВЫТЫРКНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца;
зак. Разм. 1. Высунуцца, паказацца адкуль-н.
знутры. Вытыркнуцца з акопа. □ 3-пад ма-
шыны вытыркнулася нагала стрыжаная га-
лава і гукнула: — Паветра! Лужанін.
2. Утварыць выступ; выдацца; выразна аба-
значыцца. Вочы ў старога сталі вялікія, круг-
лыя, клінок барады вытыркнуўся наперад,
рот раскрыўся. Йовікаў.
ВЫТЬІРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. вытырк-
нуў і вытырк, -ла; зак., каго-што. Разм. Вы-
ставіць, высунуць за межы чаго-н.; утварыць
выступ. Шэмет не паспеў падумаць, што зра-
біць, як паплавок зноў спакойна адным кон-
чыкам вытырк з вады. Лобан. Стафанковічаў
твар стаў зямлісты, вызначылася худзізна на
скронях, нейк у адзін момант вытырклі ску-
лы, апалі шчокі. Чорны.
ВЫТЫХАЦЦА, -аецца. Незак. да вытх-
нуцца.
ВЫТЫЧКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вытычкаваць.
ВЫТЫЧКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Вызначыць напрамак тычкамі. Вытыч-
каваць лінію. Вытычкаваць шлях.
ВЫТЫЧКОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да вытычкоўваць.
ВЫТЫЧКОУВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вытычкаваць.
ВЫФАРБАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выфарбаваць.
ВЫФАРБАВАЦЦА, -буецца; зак. Пакрыцца
фарбай, пафарбавацца.
ВЫФАРБАВАЦЬ, -бую, -буеш, -буе; зак.,
што. Пакрыць фарбай; пафарбаваць. Дом —
усім дамам дом. Акон на дзесяць махнула
[Параска]. Правільна, будаваць дык будаваць.
Выфарбавала. Як лялька стаіць. Лобан.
ВЫФАРБОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выфарбавацца.
2. Зал. да выфарбоўваць.
ВЫФАРБОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выфарбаваць.
ВЫФРАНЦІЦЦА, -нчуся, -нцішся, -нціцца;
зак. Разм. Франтавата адзецца; разадзецца.
Гаранскі выфранціўся ўжо, як малады, і не-
цярпліва чакаў, калі нарэшце ўправіцца Вера
Іванаўна. Сабаленка.
ВЫФРАНЦІЦЬ, -нчу, -нціш, -нціць; зак.,
каго. Разм. Элегантна адзець; разадзець.
ВЫФРАНЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выфранціць.
ВЫФРАНЧВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выфранціцца.
2. Зал. да выфранчваць.
ВЫФРАНЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выфранціць.
ВЫХАВАЛЬНІК, -а, м. Той, хто займаецца
выхаваннем каго-н. [Люда:] — Увайшла я ў
клас... I не адна ж зайшла, а як на суд:
і выхавальнік іхні, і метадыст, і студэнты...
Брыль.
ВЫХАВАЛЬНІЦА, -ы, ж. Жан. да выха-
вальнік.
ВЫХАВАЛЬНІЦКІ, -ая, -ае. Які мае адно-
сіны да выхавання. Выхавальніцкая дзей-
насць.
ВЫХАВАНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць выха-
ванага.
ВЫХАВАНЕЦ, -нца, м. 1. Юнак, чалавек
у адносінах да свайго выхавальніка. Выхава-
нец камсамола. □ Вольш разбітных і здоль-
ных [вучняў] любіў .. [Лабановіч] той любас-
цю, якая можа быць толькі ў настаўніка да
сваіх выхаванцаў. Колас.
2. Навучэнец закрытых выхаваўчых і наву-
чальных устаноў. Выхаванец дзіцячага дома.
Выхаванец Сувораўскага вучылішча. □ Шко-
ла, з якой .. [вучні] выходзілі ў шырокі невя-
домы прастор, стаяла пустая і сумна глядзела
на сваіх выхаванцаў адчыненымі насцеж вок-
намі. Шамякін.
ВЫХАВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да выхаванец.
ВЫХАВАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выхоўваць •— выхаваць.
2. Агульнае развіццё, культура чалавека.
ВЫХАВАНЫ, -ая, -ае. 1, Дзеепрым. зал.
пр. ад выхаваць.
2. у знач. прым. Які ўмее добра паводзіць
сябе, ветлівы. [Дзеці] рабілі ўражанне выха-
ваных і дысцыплінаваных хлопчыкаў. Колас.
ВЫХАВАЎЧЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да выхавання. Выхаваўчая работа, роля, ус-
танова. Выхаваўчы працэс.
ВЫХАВАЦЕЛЬ, -я, м. Тое, што і в ы х а -
в а л ь н і к. Як толькі арганізавалі дзетдом,
Фёдар Рыгоравіч пайшоў працаваць выхава-
целем. Рунец.
ВЫХАВАЦЕЛЬКА, -і, ж. Разм. Жан. да
выхавацель. Вяселле вырашылі ў інтэрнаце
спраўляць. Спытала Валя Сакоўская ў еыха-
вацелькі —• дазволіла. Мыслівец.
ВЫХАВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Атрымаць выхаванне. Выхавацца ў працоў-
най сям’і.
ВЫХАВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
1. Даць неабходныя навыкі, навучыць паво-
дзіць сябе. Выхаваць дзяцей. // Падрыхтаваць
да якой-н. дзейнасці; вырасціць. Выхаваць
кадры інтэлігенцыі.
2. Сфарміраваць чый-н. характар, зрабіць
уплыў на склад думак, пачуцці. Выхаваць
мужнага барацьбіта. Выхаваць надзейнага
памочніка. Выхаваць пачуццё адказнасці. □
[Галубовіч:]— Трэба абудзіць народ, выха-
ваць, згуртаваць і павесці на рашучы і ўжо
астатні штурм царызму. Колас.
ВЫХАД, -у, М -дзе, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выйсці (у 1, 2, 3 і 7 знач.).
2. Месца, праз якое выходзяць. Сонца бліз-
ка стаіць да захаду, і выхад на ееранду ўвесь
заліты чырвонымі водсветамі. Чорны. Нара
мае два выхады: адзін наверх, а другі пад
ваду. Маўр.
3. перан. Спосаб выйсця з якога-н. стано-
вішча. [Алёшын:]— Адзіны выхад: ноччу пра-
рвацца Любой цаною да сваіх. Бачыла.
4. Колькасць вырабленага прадукту. Выхад
круп першым гатункам.
0 Ведаць усе хады і выхады гл. ведаць.
ВЫХАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выхадзіць.
ВБІХАДЗЕЦ, -дца, м. 1. Той, хто перайшоў
з аднаго сацыяльнага асяроддзя ў другое.
Выхадзец з нізоў.
2. Прышэлец адкуль-н.; перасяленец. Поль-
скія народныя песні і казкі прынеслі з сабою
на Наеагрудчыну выхадцы з Велікапольшчы.
Лойка.
ВБІХАДЗІЦЦА, -дзіцца; зак. Спец. Набыць
пэўныя якасці пасля браджэння (пра піва,
віно і пад.).
ВЫХАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак. Разм.
1. што. Абыспі пехатою многія мясціньі. [Су-
сед:] — У часе грамадзянскай вайны я ўсе ту-
тэйшыя месцы выхадзіў. Галавач. Падлеткам
за чужою чарадой Я выхадзіў выжары і па-
горкі. Вітка.
2, Прабыць у стане хадзьбы які-н. час; па-
хадзіць. У грыбныя часы.. дзядзька Марцін
браў каробку і хоць выхадзіць палавіну дня,
затое ж прынясе такіх баравікоў, што хоць
вязі на выстаўку. Колас. [Лук’янская] выха-
дзіла некалькі дзён па Камароўцы і не магла
дапытацца ПІпулькевіча. Чорны.
3. што. Дабіцца чаго-н., доўга або неадна-
разова ходзячы.— А вы вось яшчэ пахадзі-
лі б па полі,— смяяўся з.. [мужыкоў] дзед: —
Можа што і выхадзілі б. Колас.
4. каго. Старанна даглядаючы, дабіцца па-
праўкі хворага. Пасля кантузіі Маша выха-
дзіла.. [Сіўцова] з матчынай цярплівасцю. Ва-
сілевіч.
5. каго-што. Выгадаваць, выкарміць, вы-
няньчыць. Выхадзіць малады сад. Выхадзіць
дзяцей без маткі. □ [Цётка Фядора:] — Няхай
бы ўжо лепей ягняты прапалі. Усё роўна не
выхадзіш іх, не дачакаешся карысці. Васі-
левіч.
ВЫХАДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак; ж.
Учынак, які парушае агульныя нормы паво-
дзін; нядобразычлівае выступленне, дзеянне.
Непрыстойная выхадка. □ Малодшыя каман-
дзіры глядзелі праз пальцы на ўсе выхадкі
курсанта. Дамашэвіч. Кандрат.., схапіўшы ко-
ней за навады, выееў іх з баразны. Не спада-
балася Рэйтану гэта Кандратава выхадка.
Лобан.
ВЫХАДНЫ, -ая, -бе. 1. Які служыць для
выхаду, выйсця. Выхадныя дзверы. Выхадны
комін. □ Ззаду засталіся станцыйныя пабу-
довы, прамільгнуў выхадны светафор. Васі-
лёнак.
2. Не для працы; святочны, парадны. Вы-
хадны касцюм.
3. (у спалучэнні са словам «дзень»), Нера-
бочы. Выхадны дзень. Ц у знач. наз. выхад-
ны, -бга, м. Дзень адпачынку. Часам нават у
выхадны.. [Ціхона] можна было знайсці толькі
на заеодзе. Грамовіч.
4. у знач. наз. выхадны, -бга, м.; выхадная,
-бй (-бе), ж. Той, хто выкарыстоўвае свой
дзень адпачынку. [Зелянюк:] — Бачыш, я вы-
хадны сёння. Зарэцкі.— Добрай раніцы, ма-
мачка,— пацягнулася Ларыска рукамі да ма-
ці.— Ты сёння выхадная, праўда? I ў мяне
сёння выхадны дзень. Так? Арабей.
О Выхадная дапамога гл. дапамога. Вы-
хадная роля гл. роля. Выхадныя даныя гл.
даны.
ВЫХАЛАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выхаладзіць.
ВЫХАЛАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак.,
што. Тое, што і выстудзіць. Выхаладзіць
хату.
ВЫХАЛОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выхаладзіць.
ВЫХАПІЦЦА, -піцца; зак. Разм. Нечакана
і хутка з’явіцца адкуль-н. Полымя выхапілася
з-пад страхі. □ За лесам выхапілася поле,
потым надышоў пералесак, вузенькая ручаі-
на. Мележ. Дзікія качкі выхапіліся аднекуль
з-за лазнякоў і спалохана шуганулі ў неба.
М. Ткачоў.
ВЫХАШЦЬ, -плю, -піш, -піць; каго-што.
1. Імгненна выняць, дастаць. Выхапіць шаб-
лю з ножнаў. □ [Жанчына] кінулася наперад
і выхапіла дзяўчынку проста з-пад машыны.
Скрыпка. // Узяць што-н. наўгад, выпадкова.
Выхапіць цытату. // перан. Вылучыць свят-
лом, позіркам і пад. Агеньчык цыгаркі на мо-
мант выхапіў з цемры.. твар [Цімоха], чор-
ную калматую бараду, аблуплены казырок
салдацкай шапкі. Сіўцоў.
2. Схапіўшы, забраць, адабраць; вырваць.
Выхапіць палку з рук. // перан. Вызваліць.
Недзе там застаўся.. камандзір, іх таварыш.
Пакуль гітлераўцы апамятаюцца, трэба вы-
хапіць яго адтуль. Шахавец.
ВЫХАПЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выхапіць.
ВЫХАРКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Харкаючы, выдаліць з горла.
ВЫХАРКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выхаркаць, выхаркнуць.
ВЫХАРКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. і ад-
накр., што. Разм. Харкнуўшы, выдаліць з
горла.
ВЫХВАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Тое, што і выхваляць.
ВЫХВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прасякнуты хваль-
бою. Выхвальны тон. Выхвальная заява.
ВЫХВАЛЬСТВА, -а, н. Тое, што і в ы х в а-
л я н н е (у 2 знач.).
ВЫХВАЛЯКА, -і, ДМ -у, Т -ам, м.; ДМ
-ляцы, Т -ай (-аю), ж. Разм. Той (тая), хто
любіць выхваляцца; хвалько. Так ненату-
ральна прагучала гэтае слова, што партызамы
маглі палічыць Лявонку за выхваляку.
Жычка.
ВЫХВАЛЯННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выхваляцца (у 1 знач.).
2. Саманадзейная хвальба, самахвальства.
ВЫХВАЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца; не-
зак. Разм. 1. Выхваляць самога сябе; хваліц-
ца. Пакрысе бяседа ўвайшла ў тое рэчышча,
калі пачынаецца бязладная гамана, калі муж-
чыны пачынаюць адзін перад адным выхва-
ляцца. Сабаленка.
2. Зал. да выхваляць.
ВЫХВАЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; незак. Рас-
хвальваць каго-, што-н.
ВЫХВАРАЦЬ, -аю. -аеш, -ае; зак. Разм.
Прамучыцца ў хваробе, адхварэць; ужываец-
ца як лаянкавае. Каб ты (ён) выхеараў/
ВЬ'ІХВАСТАНЫ, -ая, -ае. Даеепрым. зал.
пр. ад выхвастаць.
ВЫХВАСТАЦЬ, -хвашчу, -хвашчаш, -хва-
шча; зак., каго. Разм. Набіць, пакараць роз-
гамі, пугай, дзягай; адлупцаваць, адхвастаць.
// Хвошчучы, выбіць. Выхвастаць вочы.
ВЫХВАТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
хватваць.
ВЫХВАТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выхваціць.
ВЫХВАЦІЦЬ, -хвачу, -хваціш, -хваціць;
зак., што. Тое, што і выхапіць. Страшэн-
ны штукар і свавоЛьнік гэты Нёман. Кожны
год удзярэ ён якую-небудзь штуку: то выка-
ціць на чый-небудзь шнур стары .. труп
дрэва, то еыхваціць цэлую луку ў адных і
прыточыць другім. Колас.
ВЬ'ІХІЛІЦЦА, -люся, -лішся, -ліцца; зак.
Разм. Паказацца з-за ўкрыцця; высунуцца.
Нехта з хлопцаў неасцярожна выхіліўся з
гушчару і трапіў на вочы варожаму назіраль-
ніку. Брыль.
ВЫХІЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Разм. Выставіць, паказаць з-за ўкрыцця. Вы-
хіліць галаву з-за вугла.
ВЫХІЛЯЦЦА, -яюся, -яешся, -яецца. Не-
зак. да выхіліцца.
ВЫХІЛЙЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
хіліць.
ВЫХЛАП, -у, м. Выхад адпрацаваных га-
заў з цыліндраў рухавіка ўнутранага згаран-
ня праз выхлапную трубу. Машына пакаціла.
Сіні дым з выхлапу.. тхнуў у твар. Савіцкі.
ВЫХЛАПНЫ, -ая, -бе. Прызначаны для
выхлапу газаў. Выхлапны клапан. □ Запра-
цаваў матор, выкідваючы з выхлапной трубы
сінія струменьчыкі дыму. Сіняўскі.
ВЫХЛЕБТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выхлебтаць.
ВЫХЛЕБТАЦЬ, -бчу, -бчаш, -бча; зак., што.
Выбіраючы языком, выпіць, з’есці што-н.
вадкае. Кошка выхлебтала малако. // Груб.
Выпіць да канца; выжлукціць.
ВЫХЛЁБТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выхлебтаць.
ВЫХОДЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выхадзіць.
ВЫХОДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак.
1. Незак. да выйсці (у 1—5, 7, 8 і 10 знач.).
2. Быць накіраваным у які-н. бок. Вокны
малога пакоя выходзілі на кірмашовы пляц.
Чорны.
3. з чаго. Грунтавацца на чым-н. Выходзіць
з меркавання.
4. у знач. пабочн. Значыць, як вынікае.
Але ж, выходзіць, пра .. ]схованкі] ведаў і
нехта трэці. Якімовіч.— Муруеш, выходзіць?
— хмура перапытваў.. [брыгадзір].— Ну, то
муруй, муруй... Вышынскі.
<0> 3 галавы (з памяці, з думак) не выхо-
дзіць — пастаянна думаць пра што-н.
ВЫХОДНЫ, -ая, -ае. Адпраўлены з устано-
вы (пра карэспандэнцыю). Выходная пошта.
II Прызначаны для рэгістрацыі такой карэс-
пандэнцыі. Выходны журнал.
ВЫХОПЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да выхапіцца.
2. Зал. да выхопліваць.
ВЫХОПЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выхапіць.
ВЫХОЎВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выхавацца.
2. Зал. да выхоўваць.
ВЫХОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
хаваць.
ВЫХРЫСТ, -а, М -сце, м. Уст. Пярэхрыст.
ВЫЦАДЖАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выцадзіць.
ВЫЦАДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; зак., што.
1. Цэдзячы, павольна выпусціць, выліць. Вы-
цадзіць піва з бочкі.
2. Разм. Павольна выпіць. Гаспадар выца-
дзіў конаўку і наліў яшчэ. Асіпенка.
3. перан. Разм. Сказаць што-н. павопьна,
неахвотна. Спаткаўшы Машу, [Насця] праз
зубы еыцадзіла: — Ненавіджу цябе ўсёй сва-
ёй душой. Шамякін.
ВЬ'ІЦАЛАВАЦЬ, -лую, -луеш, -луе; зак.,
каго-што. Разм. Абсыпаць пацалункамі.— Ста-
рая будзе так рада!.. Колькі ўжо дзён ча-
кае!.. Сястрычкі на шыю пачэпяцца, выцалу-
юць! Мележ.
ВЫЦВЕРАЖАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца;
незак. 1. Незак. да выцверазіцца.
2. Зал. да выцверажаць.
ВЫЦВЕРАЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выцверазіць.
ВЫЦВЕРАЖЭННЕ, -я, н. Дзеянне і стан
паводле знач. дзеясл. выцверажацца — выцве-
разіцца і выцверажаць — выцверазіць.
ВЫЦВЕРАЗІЦЦА, -ражуся, -разішся, -ра-
зіцца; зак. Стаць, адчуць сябе цвярозым; пра-
цверазіцца.
ВЫЦВЕРАЗІЦЬ, -ражу, -разіш, -разіць; зак.,
каго. Прывесці да цвярозага стану.
ВЫЦВІЛЫ, -ая, -ае. Які страціў першапа-
чатковы колер; вылінялы. 3 варот і калітак
выглядалі жанчыны, праводзячы спачуваль-
нымі позіркамі і заўвагамі мой руды, выцві-
лы пінжак. Васілевіч. Шэрыя выцвілыя вочы
сярдзіта паблісквалі з-пад акуляраў. Карпаў.
ВЫЦВІСЦІ, -цвіце; зак. Страціць першапа-
чатковы колер; зліняць. Выцвілі шпалеры на
сценах. □ Валасы ў дзяўчыны выцвілі, твар
загарэў, аж чорны стаў, а нос аблупіўся. Ва-
сілё'нак.
ВЫЦВІТАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. выцвітаць — выцвісці.
ВЫЦВІТАЦЬ, -ае. Незак. да выцвісці.
ВЫЦВЯР9ЖВАННЕ, -я, «. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. выцвярэжваць — выцвера-
зіць.
ВЫЦВЯРЭЖВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аец-
ца; незак. 1. Незак. да выцверазіцца.
2. Зал. да выцвярэжваць.
ВЫЦВЯРЭЖВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выцверазіць.
ВЫЦВЯР93НІК, -а, лг. Санітарна-медыцын-
ская ўстанова для выцвярэжвання п’яных.
ВЫЦЕРАБ, -у, м. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. выцерабіць (у 1 знач.).
2. Разм. Выцерабленае месца. За агаро-
джаю пачыналася іржышча на лясным вы-
церабе. Чорны.
ВЫЦЕРАБІЦЦА, -блюся, -бішся, -біцца;
зак. Прайсці, прабіцца праз што-н., праклад-
ваючы, цярэбячы сабе дарогу. // перан. Вы-
зваліцца ад чаго-н. Вацька ўсё каж.а: «век
не выцерабішся з даўгоў». Баранавых.
ВЫЦЕРАБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
1. Высечы, ссячы. У той жа дзень .. [Ігнат і
Крылоў] выбралі вось гэту дзялянку, дзе
яшчэ перад вайной былі высечаны старыя
дубы, выцерабілі кусты і з дапамогай жонкі
Ігната і яшчэ аднаго лесніка пасадзілі жалу-
ды. Шамякін.
2. Вырваць (пра лён, каноплі і пад.). Уме-
юць .. [лён] вырасціць, выцерабіць, разіі-
слаць, давесці да ладу шчырыя рукі ільнаво-
даў. Бялевіч.
3. Разм. Выесці, з’есці. Выцерабіць міску
капусты.
ВЫЦЕРАБЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал-
пр. ад выцерабіць (у 1, 2 знач.).
ВЫЦЕРПЕЦЬ, -плю, -піш, -піць; зак., што.
1. Цярпліва перанесці, перацярпець; вытры-
ваць. Выцерпець боль. Выцерпець многа пН-
кут.
2. без дап. (звычайна з адмоўем). ПрЯ-
явіць вытрымку; стрымацца. Я слухаў з ціка-
васцю.. і не выцерпеў, перабіў расказчыцу.
Пестрак.
ВЫЦЕРТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад выцерці.
2. у знач. прым. Паношаны, зношаны. За-
мест латанага, занімуленага і еыуертага ка-
жушка носіць.. [дзед Талаш] мундзір ваенна-
га пакрою. Колас.
ВЫЦЕРУСІЦЦА, -сіцца; зак. Тое, што і
выцерушыцца.
ВЫЦЕРУСІЦЬ, -сіць; зак. Тое, што і в ы -
церушыць.
ВЬ'ІЦЕРУШАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выцерушыць, выцерусіць.
ВЫЦЕРУШЫЦЦА, -шыцца; зак. Разм. Вы-
трасціся, высыпацца (пра што-н. дробнае,
сыпкае).
ВЫЦЕРУШЫЦЬ, -шу, -шыш, -шыць; гак.,
што. Разм. Трасучы, высыпаць, выкінуць
(што-н. дробнае, сыпкае). Выцерушыць ты-
тунь з кісета.
ВЫЦЕРЦІ, вытру, вытраш, вьітра; пр.
выцер, -церла; зак. 1. каго-што. Выціраючы,
зрабіць сухім, чыстым. Выцерці хусцінкай
спацелы лоб. Выцерці вочы. Выцерці чара-
вікі. □ Маладая жанчына выцерла рукі
аб фартух і апусціла іх уніз. Чорны. // Сці-
раючы, зняць. Сцяпан павесіў трубку і выцер
пот. Чарнышэвіч.
2. што. Вынасіць, вышмуляць. Выцерці
локці ў касцюме.
ВЫЦЕРЦІСЯ, вытруся, вытрашся, вытрац-
ца; пр. выцерся, -церлася; заг. вытрыся; зак.
1. Выцерці сябе, абцерціся. Выцерціся руч-
ніком.
2. Вынасіцца, знасіцца. Паліто выцерлася.
3. Разм. Набыць культурныя навыкі, звыч-
кі. Выцерціся сярод людзей. □ [Сын баць-
ку:] — Што я тут буду пры табе рабіцЬ?
А так я паміж людзей вытруся. Чорны.
ВЫЦЕСНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., каго-
што. Замяніць сабою; выціснуць. Тэхніка вы-
цесніла ручную працу.
ВЫЦЕЧЫ, -цеча; -цекуць; пр. выцек, -пеК-
ла; зак. Выліцца праз якую-н. адтуліну. [Ша-
фёр:] — Зірніце, аж у двух месцах радыятнр
прабіты. Вада ўся выцекла, і матор пера-
грэііся. Сабаленка.
ВЬ'ІЦІКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак., ка-
го-што. Разм. Высачыць, скрытна назіраючЫ.
ВЬІЦІКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выцікаваць.
ВЫЦІНАНКІ, -нанак; адз. выцінанка, Л,
ДМ -нйнцы, ж. Ажурны малюнак, узор, вьі-
разаны з паперы. // Папяровыя фіранкі з вЫ-
разанымі ўзорамі.
ВЫЦІНАЦЬ, -аю, -аеіп, -ае; незак. Разм.
1. Старанна выводзіць якую-н. мелодыю, гук;
найграваць, напяваць. [Саколіч] далікатна
выцінаў на скрыпцы. Вітка. [Яська:] — Грай,
дударыку, грай, А ты, муха, выцінай! Колас.
Пасля Лізавета і Наталля выціналі голасам
польку і колькі разоў прайшлі танцам па ха-
це. Чорны.
2. Вырэзваць з паперы ці якога іншага ма-
тэрыялу што-н.
ВЫЦІРАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выціраць — выцерці.
ВЫЦІРАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выцерціся.
2. Зал. да выціраць.
ВЫЦІРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
церці.
ВЫЦІСКАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выціскаць — выціснуць.
ВЬІЦІСКАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак. да
выціснуцца.
2.. Зал. Ьа вьтціскаць.
ВЫЦІСКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
ціснуць (у 1—5 знач.).
ВЫЦІСНУТЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выціснуць.
ВЫЦІСНУЦЦА, -нецца; зак. 1, Выступіць
на паверхні пад уздзеяннем ціску. Выціснуў-
ся сок з яблыка. // перан. 3 цяжкасцю, выму-
шана з’явіцца (пра знешняе праяўленне па-
чуццяў). 3 губ .. [Скуратовіча] выціснулася
вялая ўсмешка. Чорны.
2. Выпасці, выламацца ад ціску, націс-
кання.
3. Прабіраючыся праз што-н. цеснае, вуз-
кае, выйсці, выбрацца. Выціснуцца з на-
тоўпу.
4. Утварыцца ў выніку выціскання.
ВЫЦІСНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
1. Сціснуўшы, выпусціць, прымусіць выйспі
на паверхню. Выціснуць сок з лімона. // пе-
ран. 3 цяжкасцю, вымушана сказаць што-н.,
праявіць якое-н. пачуццё. Настаўнік адчуваў
сябе няёмка, але ўсё ж здолеў выціснуць
некалькі слоў: — Дзіця.. [Жда] яшчэ. Усё гэ-
та пройдзе ў яе. Колас. [ІГаслыль] уздыхнуў
і выціснуў на твары нешта падобнае на
ўсмешку. Лынькоў. // перан. 3 цяжкасцю
атрымаць што-н. Налі б нават і ўдалося вы-
ціснуць з гаспадаркі патрэбныя для гэтага
сто восемдзесят рублёў, дык ніколі не хо-
піць у старога адвагі аддаць зараз гэтакую
кучу грошай. Крапіва.
2. Выдушыць; выламаць. Выціснуць шыбу
ў акне.
3. Праціскаючы, выштурхнуць адкуль-н. //
перан. 3 дапамогай адпаведных захадаў пры-
мусіць выйсці, выехаць, спыніць якую-н.
дзейпасць. Выціснуць з рынку збыту.
4. перан. Замяніць сабою; выцесніць. Гэ-
тая думка [паехаць на цягніку] выціснула ў..
[Сцёпкі] ўсе іншыя думкі. Колас.
5. Зрабіць што-н. пры дапамозе ціснення.
Выціснуць надпіс залатымі літарамі.
6. Спец. Здабыць прэсаваннем. Выціснуць
алею.
0 Выціспуць слязу — заплакаць для пака-
зу. Выціснуць усе сокі — абяссіліць празмер-
най работай.
ВЫЦЦЁ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выць, а таксама гукі гэтага дзеяння.
ВЫЦЬ, выю, выеш, вые; незак. 1. Працяжна
і тужліва скуголіць. Трывожна брахалі і неяк
жаласна і жудасна вылі сабакі. Колас. //
Утвараць падобныя на выццё гукі. Лютава-
ла ранняя суровая зіма: трашчалі маразы,
вылі снежныя завірухі. Шамякін. Недзе по-
блізу грымяць гарматы. Выюць над галавой
снарады. Колас.
2. Груб. Плакаць уголас, галасіць; скуго-
ліць. Выць ад болю.
0 Хоць воўкам вый — пра цяжкае, безвы-
ходнае становішча.
ВЫЦЭДЖВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выцэджваць — выцадзіць.
ВЫЦ9ДЖВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выцэджваць.
ВЫЦ9ДЖВАЦБ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выцадзіць.
ВЫЦЯГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
1. Вынасіць, выбраць што-н. адкуль-н. Выця-
гаць бярвенне з вады.
2. перан. Разм. Пакрасці.
ВЫЦЯГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выцягваць — выцягнуць.
ВЫЦЯГВАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; не-
зак. 1. Незак. да выцягнуцца.
2. Везці, цягнуць з вялікім напружаннем.
Конь аж выцягваўся ў аглоблях.
3. Зал. да выцягваць (гл. выцягнуць у 1—9,
11, 12 знач.).
ВЫЦЯГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
цягнуць.
ВЫЦЯГНУТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад выцягнуць.
2. у знач. прым. Расцягнуты ўдаўжкі;
прадаўгаваты. Выцягнуты твар. □ Затока гэ-
тая.. утварыла з ракою паўвостраў накшталт
выцягнутай падковы. Шамякін.
ВЫЦЯГНУЦЦА, -нуся, -нешся, -нецца; зак.
1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Выпасці з чаго-н. ад
штуршка, неасцярожнага руху; вышмаргнуц-
ца. Выцягнулася нітка з іголкі.
(1 і 2 ас. не ўжые.). Зрабіцца даўжэй-
шым, падоўжыцца. Агонь выцягнуўся доўгім
языком, лізнуў ім высокую кучу ельніку, пра-
нізаў яе навылёт. Васілевіч.
3. Вырасці, стаць высокім, рослым. [Хла-
пец] падрос, выцягнуўся, як тая сасёнка ў ба-
ры, пашырэў у плячах. Асіпенка.
4. Выцягнуць сваё цела на ўсю даўжыню;
расцягнуцца. Шчанюк выцягнуўся на пяску
доўгім целам сваім і ціха завыў. Чорны.
5. Выпрастаўшыся, стаць прама. Майбара-
да спалохана падхапіўся, еыцягнуўся перад
камандзірам, апраўляючы пакамечаны буш-
лат. Шамякін.
6. Стаць у адну лінію, размясціцца радамі,
ланцугом і пад. На гэты раз тут [у інтэрна-
це] .. двума радамі выцягнуліся сталы. Васі-
левіч. Ноннікі, пяхота.. доўгім вужам выцяг-
нуліся па лугавой дарозе. Брыль.
7. Разм. Выйсці адкуль-, куды-н., ледзь
перастаўляючы ногі; вывалачыся.
ВЫЦЯГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., каго-
што. 1. Прыклаўшы сілу, выняць што-н. ума-
цаванае, завязлае; вырваць. Выцягнуць кій
з плоту. Выцягнуць воз з гразі. □ Гаспадар
еыцягнуў плуг з зямлі і пусціў плытчэй. Чор-
ны. Андрэй крэпка абняў слупок, упёрся на-
гамі ў зямлю і зрушыў яго. Падбеглі сяляне,
выцягнулі яго і павалілі. Колас. // Выдаліць,
выняць. Выцягнуць нітку з іголкі. Выцягнуць
асколак з раны.
2. Разм. Дастаць, выняць што-н. знутры.
Выцягнуць папяросы з кішэні. □ Гаспадыня
тым часам выцягнула з-пад прыпека самавар
і, перакуліўшы дном угару, стала вытрасаць
з яго старое вуголле. Дуброўскі. // Высунуць
што-н. устаўленае. Выцягнуць шуфляду са.
стала. // Выцягваючы, здабыць што-н. Выцяг-
нуць поўны невад рыбы.
3. Перамясціць, цягнучы па паверхні. Вы-
цягнуць човен на бераг. Выцягнуць сані з-пад
павеці.
і. Выдаліць што-н. вадкае, газападобпае з
дапамогай якіх-н. прыстасаванняў. // Разм.
Выпіць. [Годар:] — Я магу, браце Сідор, гар-
нец выцягнуць і хоць бы што. Чорны.
5. Нацягнуўшы, павялічыць у даўжыню.
Выцягнуць дрот. // Выставіць уперад, працяг-
нуць. Выцягнуць лыч, морду, шыю.
6. Выпрастаць, распасцерці. Выцягнуць ру-
кі. □ Адкінуўшыся на спінку крэсла, маёр
Раманенка з асалодай выцягнуў ногі і за-
плюшчыў еочы. Шамякін.
7. перан. Разм. Дапамагчы выйсці з цяжка-
га становішча; выбавіць. Выцягнуць з бяды.
8. перан. Дабіцца, дасягнуць чаго-н. з вялі-
кімі цяжкасцямі. Выцягнуць слова праўды.
9. Разм. Прымусіць, пераканаць каго-н.
выйсці адкуль-н., пайсці куды-н. Выцягнуць
з дому. □ —Дзякую, хлопцы, што выцягнулі,
а то занудзіўся быў,— прызнаўся.. [Алесь],
калі гульня скончылася. ПІыцік.
10. Разм. Асіліць, вытрымаць; адужаць.
Выцягнуць дзве нормы. Выцягнуць экзамен
на чацвёрку.
11. перан. Разм. Прымусіць каго-н. патраціц-
ца. Выцягнуць з пакупнікоў апошнія грошы.
12. Разм. Потайкам забраць чужое; украсці.
0 Выцягнуць (усе) жылы — замучыць
якімі-н. непрыемнасцямі. Выцягнуць з гра-
зі — дапамагчы пазбавіцца беднасці, галечы.
Ногі выцягнуць — тое, што і н о г і п р а -
ц я г н у ц ь (гл. працягнуць).
ВЫЦЯЖКА, -і, ДМ -жцы; Р мн. -жак; ж.
1. Спец. Павелічэнне ў даўжыню; выцяг-
ванне.
2. Прыстасаванне для вентыляцыі памяш-
канпяў.
3. пераважна мн. (выцяжкі, -жак). Выцяг-
нуты суцэльны кавалак скуры для халявы I
пераду. Нацягнуць на капыл выцяжкі.
І. Рэчыва, здабытае выцяжэннем з раслін-
най або жывёльнай тканкі з дапамогай
якой-н. вадкасці; экстракт.
ВЫЦЯЖНЫ, -ая, -бе. Прызначаны для
ўтварэння цягі, вентыляцыі і пад. Выцяжны
комін. Выцяжная шафа.
ВЫЦЯЖ9ННЕ, -я, н. Спец. Працэс здабы-
чы, атрымання чаго-н. з дапамогай цягі.
ВЫЦЯКАННЕ, -Я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. выцякаць — выцечы.
ВЫЦЯКАЦЬ, -ае; незак. 1. Незак. да вы~
цечы.
2. Браць пачатак. Рака выцякае з возера.
ВЫЦЯРУШВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выцярушваць —выцерушыць, вы-
церусіць.
ВЫЦЯРУПІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да выцеруіпыцца, выперусіцца.
2. Зал. да выцярушваць.
ВЫЦЯРУПІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. НезаК- да
выцерушыць, выцерусіць.
ВЫЦЯРЭБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выцерабіць.
ВЫЦЯСНЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выцясняць — выцесніць.
ВЫЦЯСНЯЦЦА, -яецца; незак. Зал. да вы-
цясняць.
ВЫЦЯСНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
цесніць.
ВЫЦЯЦЦА, вытнуся, вытнешся, вытнедца;
пр. выцяўся, выцялася; заг. вытніся; зак. Па-
шкодзіць сябе ўдарам, ударыцца; стукнуцца.
Выцяцца аб вушак.
ВЫЦЯЦЬ, вьітну, вытнеш, вытне; пр.
выцяў, -цяла; заг. вытні; зак., каго-што. На-
несці ўдар, стукнуць; ударыць. Выцяць бізу-
ном. □ [Гагуля] адным ударам выбіў піета-
лет з рукі, а другім.. моцна выцяў Галембу
ў скронь. Асіпенка. Зыбанула зямля, а звер-
ху пачало неіата падаць і балюча выцяла
хлопца па пазе г па плячы. Шамякін. // Па-
шкодзіць сябе ўдарам; ударыцца.— Пракляц-
це! — застагнаў Рэкша, калі выцяў калена аб
нешта цвёрдае. Няхай.
ВЬ'ІЧАКАНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Выціснуць, выбіць што-н. чаканкай. Вычака-
ніць герб, медаль.
ВЫЧАКАНЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вычаканьваць.
ВЫЧАКАНЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вычаканіць.
ВЫЧАКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., гато, Па-
чакаць да пэўнага часу, тэрміну. Вычакаць
зручны момант.
ВЫЧАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., што.
Спец. Адвязаць прычал (у 2 знач.).
ВЫЧАЛЬВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вычальваць.
ВЫЧАЛЬВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычаліць.
ВЫЧАРНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., гато.
Пафарбаваць у чорны колер.
ВЫЧАРПАЛЬНЫ, -ая, -ае. Уссбаковы,
поўны, канчатковы. Вычарпальная характа-
рыстыка вобраза. Вычарпальны адказ. Вычар-
пальнае вызначэнне.
ВЫЧАРПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вычарпаць.
ВЫЧАРПАЦЦА, -аецца; зак. 1. Выбрацца
да канца ў выніку чэрпання. Вычарпалася
вада ў калодзежы.
2. перан. Поўнасцю расходавацца, скончыц-
ца. Вычарпаліся сродкі, сілы.
ВЫЧАРПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., гііто.
1. Чэрпаючы, выбраць усё, да канца. Вычар-
паць ваду з вядра.
2. перан. Поўнасцю патраціць, зрасхода-
ваць. Вычарпаць запасы, сілы.
3. перан. Выканаць, давесці да канца. Вы-
чарпаць праграму.
ВЫЧАРЦІЦЦА, -рціцца; зак. Атрымацца,
выйсці ў выніку чарчэння.
ВЬ'ІЧАРЦІЦЬ, -рчу, -рціш, -рціць; зак., гато.
Зрабіць, выканаць (чарцёж, план, схему
і пад.).
ВЫЧАРЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пв.
ад вычарціць.
ВЫЧАСАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вычасаць 2.
ВЬ'ІЧАСАЦЦА і, -чашацца; зак. Стаць чыс-
тым у выніку вычэсвання. Лён добра выча-
саўся.
ВЫЧАСАЦЦА2, -чашацца; зак. Атрымацца
ў выніку вычэсвання (пра вырабы з дрэва).
ВЫЧАСАЦЬ -чашу, -чашаш, -чаша; зак.,
што. 1. Выдаліць з валасоў, шэрсці што-н.
грэбенем, шчоткай.
2. Апрацаваць валакно часаннем. Вычасаць
лён.
ВЫЧАСАЦЬ2, -чашу, -чашаш, -чаша; зак.,
што. Вырабіць што-н. з драва сякерай, склю-
дам. Вычасаць дошку.
ВЫЧАСКА >, -і, ДМ -цы, ж. Дзеянне павод-
ле дзеясл. вычэсваць1 — вычасаць1 (у
2 знач.).
ВЫЧАСКА2, -і, ДМ -цы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. вычэсваць2 — вычасаць 2.
ВЫЧАСКІ, -аў; адз. няма. Адходы пры ча-
санні. Вычаскі з лёну.
ВЫЧВАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што і
безбап. Разм. Вырабляць ттукі, рабіць юто-н.
незвычапнае; вытвараць. // Свавольнічаць, ду-
рэць. Не так ужо заўсёды і смешна бывала,
што.. [Мішка] гаворыць ці вычварае, гэты няў-
рымслівы, блазнюкаваты дзяцюк. Брыль.
ВЫЧВАРНАСЦЬ, -і, ж. Асаблівасць вычвар-
нага.
ВЫЧВАРНЫ, -ая, -ае. 1. Мудрагелісты, на-
пышлівы. Вычварны ўбор. □ I гэты малады
хвойнік, і гэты лес, і гэтыя хвоі зліваліся ў
адну сцяну лесу, вырысоўваючы прыгожую
еычварную лінію паваротаў. Колас.
2. Тое, што і пачварны. Вычварныя
прывіды.
ВЫЧЛЕНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Вылучыць асобныя часткі, члены чаго-п.
ВЫЧЛЯНЁННЕ, -я, н. Дзеянне павод.ге
знач. дзеясл. вычляняць — вычленіць.
ВЫЧЛЯНЙЦЬ, -яю, -яепі, -яе. Незак. аа.
вычленіць.
ВЫЧМУРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што.
Абл. Вычвараць, вытвараць. Вычмуралі [гусі]
там так, як сваты на вяселлі. Дубоўка.
ВЫЧУХАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; зак.
Разм. Справіцца з цяжкімі абставінамі, хва-
робай; акрыяць.
ВЬ'ІЧХАЦЦА, -аецца; зак. Разм. Вытхнуц-
ца. [Цімафей Міронавіч] успамінае, што гэтая
пляшка адкаркавана з тыдзень таму, калі
не болей, што яна магла дасюль вычхацца.
Зарэцкі.
ВЫЧЫСТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. вычысціць (у 1 знач.).
ВЫЧЫСЦІЦЦА, -чышчуся, -чысцішся, -чыс-
ціцца; зак. Ачысціць сябе ад пылу, гразі;
стаць чыстым.
ВЫЧЫСЦІЦЬ, -чышчу, -чысціш, -чысціць;
зак., каго-што. 1. Зрабіць чыстым. Вычысціць
зубы. Вычысціць двор.
2. Уст. Выключыць са складу чаго-н.; вы-
гнаць. [С'.качны:] — Піша [студэнт], што ў іх
выкрылі і вычысцілі ў тэхнікуме сына было-
га буйнога памешчыка. Галавач.
ВЫЧЫТАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вычытаць.
ВЫЧЫТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што. 1.
Даведацца пра што-н. з прачытанага. Вычы-
таць навіну. □ Дзесьці я вычытаў, што лю-
дзей заўсёды аб’ядноўвае тое аднолькавае,
што ў іх на душы. Карпюк. [Міхалючок:] —
Тут пра што хочаце вычытаеце. Чорны. //
Прачытаць уголас для агульпага ведама; за-
чытаць. Дырэктар школы абвясціў вечар ад-
крытым, вычытаў па спісе, каму ў прэзідыум.
Сабаленка.
2. Чытаючы, зверыць, выправіць тэкст. Вы-
чытаць рукапіс, гранкі.
ВЫЧКІТВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вычытваць.
ВЫЧЫТВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
чытваць.
ВЫЧЫТВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычытаць.
ВЫЧЫТКА, -і, ДМ -тцы, ж. Дзеянне па-
водле дзеясл. вычытваць — вычытаць (у
2 знач.).
ВЫЧЫШЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вычысціць.
ВЫЧЫШЧАЦЦА, -аіося, -аешся, -аецца;
пезак. 1. Незак. да вычысціцца.
2. За.г. да вычышчаць.
ВЫЧЫШЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычысціць.
ВЫЧЭРПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
дзеясл. вычэрпваць — вычарпаць (у 1, 2
знач.).
ВЫЧЭРПВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вычарпацца.
2. Зал. да вычэрпваць.
ВЫЧОРПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычарпаць.
ВЫЧЭРЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Незак.
да вычарціцца.
2. Зал. да вычэрчваць.
ВЫЧЙРЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычарціць.
ВЫЧ9СВАННЕ', -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вычэсваць 1 — вычасаць ’.
ВЫЧЭСВАПІІЕ2, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вычэсваць 2 — вычасаць2.
ВЫЧ9СВАЦЦА і, -аецца; незак. 1. Незак.
да вычасацца
2. Зал. да вычэсваць ’.
ВЫЧЭСВАЦЦА 2, -аецца; незак. 1. Незак. да
вычасацца 2.
2. Зал. да вычэсваць 2.
ВЫЧЭСВАЦЬ і, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вычасаць *.
ВЫЧЭСВАЦЬ 2, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
часаць 2.
ВЫШАЙ, прысл. Тое, што і вышэй. Дык
•ідзі ж, мая краіна,.. Яшчэ вышаіі, далей. Ко-
лас.
ВЫШАРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышараваць.
ВЫШАРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
•што. Шаруючы, вычысціць, вымыць. [Нры-
біральшчыца:]— Прыбрала я ўчора пакой.
Памыла падлогу. Так ужо вышаравала, про-
ста як новая. Грамовіч.
ВЫШАРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышараваць.
ВЫШАСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Разм. Выпусціць, выдзьмуць; выстудзіць. Вы-
шастаў вецер цяпло з хаты.
ВЫШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж. Вы-
сокая пераважна конусападобная пабудова
•спецыяльнага прызначэння; вежа. Тэлевізій-
ная еышка. Буравая вышка. Вартавая вышка.
ВЫШКАЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышкаліць.
2. у знач. прым. Вывучаны, вымуштраваны,
еыдрэсіраваны.
ВЫШКАЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак., каго.
Разм. Навучыць строга паводзіць сябе, зра-
біць дысцыплінаваным; вымуштраваць, вы-
дрэсіраваць.
ВЫШКАМАНТАЖНІК, -а, м. Рабочы, спе-
цыяліст па мантажу вышак.
ВЫШКАМАНТАЖНЫ, -ая, -ае. Які займа-
ецца мантажом вышак. Вышкамантажная
брыгада.
ВЫШКІ, -шак; адз. няма. Насціл пад стра-
хой у хляве або ў канюшні для сена, розных
гаспадарчых прылад. Лежачы, Несцер думаў,
што вось заўтра яму трэба наладзіць услон,
і ўспомніў, што недзе на вышках павінна
быць для гэтага сухая кляновая плашка. Ку-
лакоўскі.
ВЫШЛІФАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышліфаваць.
ВЫШЛІФАВАЦЦА, -фуецца; зак. Стаць
гладкім, бліскучым у выніку шліфавання.
ВЫШЛІФАВАЦЬ, -фую, -фуеш, -фуе; зак.,
што. Шліфуючы, зрабіць гладкім, бліскучым.
ВЫШЛІФОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да вышліфавацца.
2. Зал. да вышліфоўваць.
ВЫШЛІФОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вышліфаваць.
ВЫШМАЛЬЦАВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад вышмальцаваць.
2. у знач. прым. Запэцканы; зашмальцава-
ны. [Міша] і сам не ведаў, што сказаць, бача-
чы перад сабою юнака ў вышмальцаванай
еопратцы і з заскарузлымі рукамі. Чорны.
ВЫШМАЛЬЦАВАЦЦА, -цуюся, -цуешся,
-цуецца; зак. Вышмальцаваць сябе; зашмаль-
цавацца.
ВЫШМАЛЬЦАВАЦЬ, -цую, -цуеш, -цуе;
зак., што. Разм. Вымазаць, запэцкаць; за-
шмальцаваць. Вышмальцаваць камбінезон.
ВЫШМАЛЬЦОЎВАЦЦА, -аецца; незак. 1.
Незак. да вышмальцавацца.
2. Зал. да вышмальцоўваць.
ВЫШМАЛЬЦОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Не-
зак. да вышмальцаваць.
ВЫШМАРАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышмараваць.
ВЫШМАРАВАЦЬ, -рую, -руеш, -руе; зак.,
што. Разм. Вымазаць, нацерці (пастай, маззю
і пад.). // Зрасходаваць шмараваннем.
ВЫШМАРГАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышмаргаць.
ВЫШМАРГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
1. Разм.. Павыцягваць рыўкамі; павырываць.
Вышмаргаць ніткі з тканіны.
2. Шморгаючы, выцерці. Вышмаргаць вя-
ройку.
ВЬІШМАРГНУЦЦА, -нецца; зак. Быпасці,
выцягнуцца з чаго-н. ад штуршка, неасця-
рожнага руху.
ВЫШМАРГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Выцягнуць рыўком з чаго-н. Вышмаргнуць
нітку з іголкі.
ВЫШМАРОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вышмараваць.
ВЫШМОРГВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вышморгваць.
ВЫШМОРГВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да вышмаргнуцца.
2. Зал. да вышморгваць.
ВЫШМОРГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышмаргнуць, вышмаргаць (у 1 знач.).
ВЬ'ІШМУЛЯНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад вышмуляць.
ВЫШМУЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
Разм. Выцерці, носячы; вынасіць. Вышму-
ляць штаны на каленях.
ВЫШМЫГВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышмыгнуць.
ВЫШМЫГНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Разм.
Хутка і непрыкметна выйсці адкуль-н. Вы-
шмыгнуць з пакоя ў сад. // Нечакана вы-
рвацца, выслізнуць. Птушка еышмыгнула з
РУК.
ВЫШНАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак.
Разм. 1. Абшукаць ўсё, усюды.
2. Шнарачы, знайсці, адшукаць.
ВЫШПАРВАННЕ, -я, н. Дзеянне паеодле
знач. дзеясл. вышпарваць — вышпарыць.
ВЫШПАРВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вышпарваць.
ВЫШПАРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышдарыць.
ВЫШПАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Разм. Закрэсліўшы, выключыць з тэксту;
апусціць. Вышпарыць цытату. Вышпарыць
са спісаў.
ВЫШПУРЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе; зак., што.
Разм. Шпурляючы, павыкідаць адкуль-н.
ВЫШПУРНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Разм. Выкінуць вон.
ВЫШТАБНАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выштабнаваць.
ВЫШТАБНАВАЦЬ, -ную, -нуеш, -нуе;
зак., што. Прашыць, прастрачыць спецыяль-
ным швом.
ВЫШТАБНОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выштабнаваць.
ВЫШТАМПАВАЦЬ, -пую, -пуеш, -пуе; зак.,
што. Вырабіць, зрабіць што-н. штампоўкай.
Выштампаваць дзталь.
ВЫШТАМПОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выштампаваць.
ВЫШТУКАВАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал.
пр. ад выштукаваць.
ВЫШТУКАВАЦЬ, -кую, -куеш, -куе; зак.,
што. Разм. Змайстраваць што-н., разумна
камбінуючы, эканомна выкарыстоўваючы ма-
тэрыял; выгадаць, выкраіць. Выштукаваць
цацку. □ Разам з тым Лапко ўмудрыўся вы-
штукаваць тут і цэлы пакой для галоўнай
свінаркі. Колас. Быў Сахрон майстра на ўсе
рукі — ён мог зляпіць печ і грубку, падбіць
чараеікі, пашыць боты, выштукаваць раму,
пашкліць еокны. Сачанка.
ВЫШТУКОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да выштукаваць.
ВЫШТУРХАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго.
Штурхаючы, прымусіць выйсці. Выштурхаць
за парог.
ВЫШТЎРХВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. выштурхваць — выштурхнуць.
ВЫШТУРХВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
выштурхваць.
ВЫШТУРХВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
выштурхаць, выштурхнуць.
ВЫШТУРХНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., ка-
го-што. Штуршком, напорам прымусіць вый-
сці; выдаліць; выпхнуць. Выштурхнуць з па-
коя. Хвалі еыштурхнулі лодку на бераг. □
[А/аша] паспрабавала схавацца за жанчын,
але яе еетліва выштурхнулі на сярэдзіну.
Шамякін.
ВЫШТУРХОЎВАННЕ, -я, н. Дзеянне па-
водле знач. дзеясл. выштурхоўваць — вы-
штурхаць, выштурхнуць.
ВЫШТУРХОЎВАЦЦА, -аецца; незак. Зал.
да выштурхоўваць.
ВЫШТУРХОЎВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак.
Тое, што і выштурхваць. Віцю то вы-
штурхоўваюць [пасажыры] да дзеярэй, то
зноў заціскаюць у куток. Якімовіч.
ВЫШУГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак. Разм. Вы-
расці высокім. Ярына еышугала, як у добрыя
даваенныя гады. Сабаленка.
ВЫШУК, -у, м. 1. Аператыўныя дзеянні,
звязаныя з выяўленнем і пошукамі злачын-
цаў; следства.
2. Уваходзіць у склад назваў некаторых
следчых устаноў. Крымінальны еышук.
ВЬІШУКАЛЬНІК, -а, м. Той, хто займаец-
ца вышуканнем.
ВЫШУКАЛЬНЫ, -ая, -ае. Звязаны з вышу-
каннем. Вышукальны атрад.
ВЫШУКАННЕ, -я, н. Даследаванне, звя-
занае з пошукамі. Вышуканне карысных вы-
капняў. Вышуканне новых крыніц вітамінаў.
ВЫШУКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., каго-што.
Старанна шукаючы, знайсці, выявіць. Вышу-
каць унутраныя рэзервы.
ВЫШУКВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вышукваць — вышукаць.
ВЫШУКВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
шукваць.
ВЫШУКВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышукаць.
ВЫШУКНЫ, -ая, -бе. Які ажыццяўляе вы-
шук (у 1 знач.), звязаны з ім. Вышукны са-
бака.
ВЫШЧАЛАЧАПЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад вышчалачыць.
2. у знач. прым. Спец. Кіслы. Вышчалача-
ныя глебы.
ВЫШЧАЛАЧЫЦЦА, -чыцца; зак. Спец.
Вылучыцца з цвёрдага рэчыва, масы, раства-
рыўшыся ў вадкаспі.
ВЫШЧАЛАЧЫЦЬ, -чу, -чыш, -чыць; зак.,
што. Спец. Вылучыць састаўную частку яко-
га-н. цвёрдага рэчыва, растварыўшы яго ў
вадкасці. Вышчалачыць дубільнае рэчыва.
ВЫШЧАЛОЧВАННЕ, -я, н. Дзеянне і пра-
цэс паводле знач. дзеясл. вышчалочваць —
вьппчалачыць.
ВЫШЧАЛОЧВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да вышчалачыцца.
2. Зал. да вышчалочваць.
ВЫШЧАЛОЧВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вышчалачыць.
ВЫШЧАРАНЫ, -ая, -ае. I. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышчарыць.
2. у знач. прым. 3 выскаленымі зубамі,
выскалены.
ВЫШЧАРАЦЦА, -аецца. Незак. да вышча-
рыцца.
ВЫШЧАРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
шчарыць.
ВЫШЧАРБІЦЦА, -біцца; зак. Стаць шчар-
батым; вызубіцца.
ВЫШЧАРБІЦЬ, -блю, -біш, -біць; зак., што.
Нарабіць шчарбін, вызубіць. Вышчарбіць
край шкла. Вышчарбіць лязо сякеры.
ВЫШЧАРБЛЕНЫ. -ая, -ае. 1. Дзеепрым.
зал. пр. ад вышчарбіць.
2. у знач. прым. Са шчарбінамі на лязе
(пра нож, сякеру і пад.). Узяў кошы.к, акраец
хлеба і жаўтлявы, мяккаваты шматок сала,
еышчарблены братаў складанчык на шнурку.
М. Стральцоў. // 3 пашкоджанай паверхняй
чаго-н., з выламаным краем. За мостам ві-
даць былі сляды вайны: руіны нейкай царк-
вы, вышчарбленая сцяна. Асіпенка.
ВЫШЧАРБЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Не-
зак. да вышчарбіцца.
2. Зал. да вышчарбляць.
ВЫШЧАРБЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да
вышчарбіць.
ВЫШЧАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; м. і
ж. Разм. Той, хто часта шчэрыць зубы; вы-
скаляка.
ВЬ'ІШЧАРЫЦЦА, -руся, -рышся, -рыцца;
зак. Разм. Засмяяцца, паказаўшы зубы.—
Проша пана да нашага будана,— вышчарыў-
ся насустрач Міхасю Ціток.— Што бог па-
слаў.'Б. Стральцоў. //Узлаваўшыся, паказаць,
выскаліць зубы; злосна крыкнуць на каго-н.
Хведар вышчарыўся на жонку.—Калі нічо-
га не ведаеш, дык сама маўчы... Гартны.
ВЬ'ІШЧАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; зак., што.
Прыадкрыўшы рот, паказаць, выскаліць зу-
бы. [Сука] вышчарыла зубы і забурчала, па-
чуўшы чалавека. Чорны.
ВЬ'ІШЧЫПАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
<ад вышчыпаць.
ВЬ'ІШЧЫПАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; зак., што.
Вырваць шчыпкамі ўсё ці частку чаго-н. Вы-
шчыпаць цыбулі.
ВЫШЧЫПВАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вышчыпваць — вышчыпаць.
ВЫШЧЫПВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да
вышчыпваць.
ВЫШЧЫПВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышчыпаць, вышчыпнуць.
ВЫШЧЫПНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак., што.
Вырваць шчыпком. Вышчыпнуць волас.
ВЫШЧЭРБЛІВАЦЦА, -аецца; незак. 1. Не-
зак. да вышчарбіцца.
2. Зал. да вышчэрбліваць.
ВЫШЧЭРБЛІВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак.
да вышчарбіць.
ВЫШЧЗРВАЦЦА, -аецца. Незак. да вы-
шчарыцца.
ВЫШЧЭРВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вышчарыць.
ВЫШЫВАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
вышывання. Вышывальныя ніткі. Вышываль-
ная іголка.
ВЫШЫВАЛЫПЧЫК, -а, м. Мужчына, які
займаецца вышываннем.
ВЫШЫВАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жанчына,
якая займаецца вышываннем.
ВЫШЫВАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак;
ж. Разм. Кашуля, аздобленая вышыўкай. I от
вясна. У выхадны дзень яшчэ з рання я на-
дзеў сваю вышыванку і пайшоў да Паўлюка.
Сабаленка.
ВЫШЫВАННЕ, -Я, н. 1. Дзеянне паводле
знач. дзеясл. вышываць — вышыць.
2. Тое, што вышыта або вышываецца. Со-
нечнае, паўднёвае акно асвятляла.. падлогу,
шафу ля дзвярэй і снежна-белыя пасцелі з
вышываннем на падушках. Грамовіч.
ВЫШЫВАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал.
пр. ад вышываць. Падушка, вышываная
гладдзю.
2. у знач. прым. Аздоблены вышыўкай; вы-
шыты. Вышываны абрус. Вышываная кашуля.
ВЫШЫВАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
.шываць.
ВЫШЫВАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
шыць.
ВЫШБІННІК, -а, м. Разм. Той, хто мае
дачыненне да работы на значнай вышыні.
ВЫПІЬ'ІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вышыні (у 1—3 знач.). Вышынны пояс рас-
ліннасці. Вышынны будынак. Вышынная
хвароба.
ВЫШЫНЯ, -і; мн. вышыні, вышынь і вы-
шыняў; ж. 1. Адлегласць ад асновы да вяр-
шыні. Вышыня вежы. Вышыня паверха дома.
□ Насып каля моста меў пяціметровую вы-
шыню. Шамякін. // Адлегласць ад зямлі
ўверх да чаго-н. Вышыня палёту. Вышыня
зрэзу расліны. □ На вышыні больш чым ты-
сячы метраў бліснулі ў ранішнім сонцы.. са-
малёты. Лынькоў.
2. Высокая прастора над зямлёй. Завоблач-
ная вышыня. □ Луналі чайкі ў сінім падня-
бессі I крыкам нас віталі з вышыні. Аўрам-
чык.
3. Узвышша, пагорак. Заняць вышыню. □
На безыменнай вышыні Зноў разгарэўся бой.
Танк.
4. Велічыня, памер, узровень чаго-н. Вы-
шыня ціску паветра. Вышыня голасу.
5. Перпендыкуляр, апушчаны з вяршыпі
фігуры на яе аснову. Вышыня трохвугольні-
ка, трапецыі.
6. Вугал стаяння свяціла над гарызонтам.
0 Быць на вышыні гл. быць. 3 вышыні
птушынага палёту — з вышыні, на якую па-
дымаюцца птушкі. Узняць на належную
вышыню гл. узняць.
ВЫШЫНЯМЁР, -а, лс. Агульная назва пры-
лад, прызначаных для вымярэння вышыні
чаго-н.
ВЙШЫТЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вышыць.
2. у знач. прым. Аздоблены вышыўкай;
вышываны. Вышыты ручнік.
ВЫШЫЎКА, -і, ДМ -ўцы, ж. 1. Дзеянне па-
водле дзеясл. вышываць — вышыць; вышы-
ванне (у 1 знач.).
2. Р мн. -вак. Від дэкаратыўна-прыкладно-
га мастацтва. На выстаўцы народнай творча-
сці шырока прадстаўлена вышыўка.
3. Тое, што вышыта або вышываецца. Руч-
нік з вышыўкай.
вышыць, -шыю, -шыеш, -шые; зак., што.
Зрабіць узор, малюнак і пад. вышываннем.
Вышыць партрэт. // Аздобіць вышыўкай. Вы-
шыць сукенку.
ВЫ ШЭЙ. 1. Выш. ст. да прысл. высбка.
Сонца ўзнялося вышэй і грэла неміласэрна.
Чарнышэвіч.
2. прысл. У папярэднім тэксце.
3. прыназ. з Р. Болып за які-н. узровень.
Тэмпература вышэй нуля. // Уверх ад яко-
га-н. месца. Рана крывавілася на бядры на
вяршок вышэй калена. Мележ.
ВЫШЭЙ... Першая састаўная частка скла-
даных слоў, якая адпавядае па значэнню
слову «раней», напрыклад; вышэйапісаны,
вышэйсказаны.
ВЫІПЭЙАДЗНАЧАНЫ, -ая, -ае. Названы,
памянёны, згаданы раней.
ВЫШЭЙЗГАДАНЫ, -ая, -ае. Названы, па-
мянёны, адзначаны раней.
ВЫШЭЙНАЗВАНЫ, -ая, -ае. Адзначаны,
памянёны, згаданы раней.
ВЫШЭЙПАДАДЗЕНЫ, -ая, -ае. Адзначаны,
выкладзены раней. У святле вышэйпададзе- ,
мага.
ВЫШЭЙПАКАЗАНЫ, -ая, -ае. Сказаны, па-
казаны раней.
ВЫШЭЙПАМЯНЁНЫ, -ая, -ае. Адзначаны,
згаданы раней.
ВЫШЭЙПЕРАЛІЧАНЫ, -ая, -ае. Пераліча-
ны раней.
ВЫШЭЙПРЫВЁДЗЕНЫ, -ая, -ае. Адзнача-
ны раней.
ВЬІШЭЙСКАЗАНЫ, -ая, -ае. Памянёны,
сказаны раней.
ВЫШЭЙСТАЯЧЫ, -ая, -ае. Болып высокі
ў адміністрацыйных адносінах. Вышэйстая-
чая ўстанова.
ВЫШЭЙШЫ, -ая, -ае. 1. Выш. ст. да прым.
высбкі (у 1—3 знач.).
2. Галоўны, кіруючы. Вышэйшы суд. Вы-
шэйшыя органы ўлады.
3. Самы высокі па ступені развіцця. Вы-
шэйшы жывёльны свет. Вышэйшыя грыбы.
Вышэйшая нереовая дзейнасць.
4. Наступны за сярэднім (у сістэме асве-
ты). Вышэйшая адукацыя. Вышэйшая наву-
чальная ўстанова.
О Вышэйшая ступень параўнання гл. сту-
нень.
ВЫЯВА, -ы, ж. 1. Форма праяўлення ча-
го-н.
2. Узнаўленне сродкамі мастацтва вонкава-
га, пачуццёва-канкрэтнага аблічча з’яў рэча-
існасці.
ВЬ'ІЯВІЦЦА, -яўлюся, -явішся, -явіцца;
зак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.). Наглядна праявіц-
ца; паказацца (пра што-н. скрытае). У хлоп-
ца выявіліся добрыя арганізатарскія здольна-
сці, старанне, настойлівасць і акуратнасць у
рабоце. Кулакоўскі. // Разм. Паказаць сябе.
Макар Лагун ужо не раз казаў Сцёпку, ча-
му ён не ў ячэйцы, .. і чаму не выявіўся ні-
чым, як бязбожнік. Колас. // Выкрыцца,
стаць відавочным. Выявіліся недахопы. Вы-
явілася нястача грошай.
2. безас. (звычайна ў спалучэнні са злуч-
нікам «што»), Аказацца на самай справе, у
выніку чаго-н. Ужо з першых крокаў выяві-
лася, што такое заданне даць лягчэй, чым
яго выканаць. Якімовіч. Валі праверылі лю-
дзей, то выявілася, што ўсе былі ў зборы.
Мележ. Як выявілася, рыбакі паехалі ў ся-
ло. Краўчанка.
3. Разм. Выпісацца адкуль-н. Выявіцца з
дамавой кнігі.
ВЬДЯВІЦЬ, -яўлю, -явіш, -явіць; зак., каго-
што. 1. Знайсці, адшукаць; заўважыць.
Ноччу пры святле ракет гітлераўцы яшчэ раз
прачасалі ўчастак паўднёвых варот, але, як
і першы раз, нікога не выявілі. Лупсякоў.
Не пакідаць жа хлопца ў лесе або ў чужых
людзей, дзе яго лёгка маглі б выявіць. Колас.
// Выкрыць што-н. Выявіць злачынства. □
[Свірыд] толькі што зрабіў вялікую шкоду і
баіцца, каб яго не выявілі. Сабаленка.
2. Праявіць, выказаць якую-н. скрытую
якасць, уласцівасць. Выявіць талент. Выявіць
спрыт. □ Навічок, калі яго абступіла дзетдо-
маўская дзетвара, адразу выявіў свой харак-
тар. Васілевіч. // Разм. Паказаць сябе. Сцёп-
ка адчуваў патрэбу выявіць сябе хоць чым-
небудзь у гэтую ноч. Колас.
3. Вызначыць па якіх-н. прыкметах; вы-
светліць. Выявіць запасы карысных выкап-
няў. Выявіць падрыхтоўку вучняў. // Бяс-
спрэчна даказаць што-н., выкрыць. У дакла-
дзе.. Грышка выявіў прычыны ўсіх вясковых
бед. Чорны.
4. Разм. Выпісаць, выключыць са складу.’
Выявіць кватарантаў.
ВЫЯДАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вы-
ядаць.
ВЫЯДАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вы-
есці.
ВЫЯЗДЖАЦЬ, -аю, -аеш, -ае. Незак. да
вьіехаць.
ВЫЯЗНЫ, -ая, -бе. 1. Звязаны з выездам
куды-н. Выязная сесія суда.
2. Прызначаны для выезду. Выязныя ва-
роты.
3. Прызначапы для язды. Выязны конь.
ВЬ’ІЯСНЕЦЬ, -ее; зак. безас. Стаць ясным,
бясхмарным; праясніцца. Навальніца прай-
ш ,іа, і на дварэ выяснела.
ВЫЯСНІВАЦЦА, -аецца. Незак. да выяс-
ніцца.
ВЫЯСНІЦЦА, -ніцца; зак. 1. Стаць ясным,
светлым, бясхмарным. Пасля поўначы неба
выяснілася, засеялася рознакаляровымі..
агеньчыкамі-зорамі. Колас. // безас. Распаго-
дзіцца. У гэты дзень сеялася мокрая імгла,
але к вечару выяснілася і захад сонца быў
чысты. Чорны.
2. Тое, што і высветліцца. Непаразу-
менне выяснілася.
ВЫЯСНІЦЬ, -ню, -ніш, -ніць; зак., што.
Тое, што і высветліць. [Назарэўскі:] —
Я тут нядаўна, а ўжо многа чаго выясніў.
Чорны. [Рылю і Талашу] трэба было на не-
шта наважыцца, выясніць сваё становішча,
пазбавіцца гэтай няпэўнасці. Колас. Куніц-
кі ж скрозь быў спакойны. I ў спрэчку ўмеш-
ваўся толькі тады, калі нешта сам для сябе
еыясніў. Скрыган.
ВЫЯСНЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
выясніцца.
2. Зал. да выясняць.
ВЫЯСНЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
ясніць.
ВЫЯЎЛЁННЕ, -я, н. Дзеянне і працэс па-
водле знач. дзеясл. выяўляць — выявіць.
ВЫЯЎЛЁНЧЫ, -ая, -ае. Які дае магчы-
масць наглядна паказаць, адлюстраваць
піто-н. Выяўленчыя сродкі.
О Выяўленчае мастацтва гл. мастацтва.
ВЫЯЎЛЕНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр.
ад выявіць.
ВЫЯЎЛЯЦЦА, -яецца; незак. 1. Незак. да
выявіцца.
2. Зал. да выяўляць (гл. выявіць).
ВЫЯЎЛЯЦЬ, -яю, -яеш, -яе. Незак. да вы-
явіць.
ВЫЯЎНЫ, -ая, -ае. 1. Відавочны для ўсіх;
бясспрэчны. [Раман] зноў вандраваў у во-
ласць і нёс на сваім твары выяўны смутак.
Колас.
2. Выразны. Выяўны малюнак. Выяўны го-
ман.
ВЭ, нескл., н. Назва літары «в».
ВЭДЗГАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго-што.
Разм. Брудзіць, пэцкаць.
ВЭКСАЛЕДАВЕЦ, -даўца, м. Асоба, якая
дае вэксаль.
ВЭКСАЛЕТРЫМАЛЬНІК, -а, м. Уладальнік
вэксаля.
ВЭКСАЛЬ, -я, м. Пісьмовае абавязацельст-
ва заплаціць каму-н. пэўную суму грошай ва
ўстаноўлены тэрмін. Заплаціць па вэксалю.
Прад’явіць вэксаль.
- [Ням. М'есЬзеІ.]
ВЭКСАЛЫІЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вэксаля. Вэксальнае абавязацельства.
Вэксальны курс.
ВЭЛІОМ, -у, м. Кавалак тонкай празрыстай
тканіны, прымацаваны да вянка або жаноча-
га капелюша; з’яўляецца часткай жаночага
шлюбнага (белы) або жалобнага (чорны)
убору. Нявеста была як нявеста: у беласнеж-
ным вэлюме, з вянком, з букецікам белых
красак на грудзях. Лынькоў. / у перан. ужыв.
Два дні неба над пасёлкам было зацягнута
хмарамі. Яны ахуталі шэрым вэлюмам вяр-
шаліны гор. Бяганская.
[іт. уеіо ад лац. уеішп — заспонаД
ВЭНДЖАННЕ, —я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вэндзіць.
ВЭНДЖАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр.
ад вэндзіць.
2. у знач. прым. Прыгатаваны вэнджаннем.
Вэнджанае мяса. Вэнджаная каўбаса.
ВЭНДЗІЦЦА, -дзіцца; незак. Зал. да вэн-
дзіць.
ВЭНДЗІЦЬ, -джу, -дзіш, -дзіць; незак., што.
Правяльваць у дыме (мяса, рыбу, сала).
Вэндзіць кумпякі, паляндвіцу.
ВЭРХАЛ, -у, м. Разм. Страшэнны беспара-
дак, неразбярыха; крык, шум. У доме — вэр-
хал, усё пайшло дагары нагамі. Карпаў. На
ферме зноў падняўся вэрхал: спрачаліся, ка-
му колькі год. Пташнікаў. Вегае, круціцца,
галёкае, як ашалелы: вечны вэрхал праз яго
на дварэ. Мележ.
ВЯДЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле дзеясл.
весці (у 1, 2 і 6 знач.).
ВЯДЗЁРЦА, =-а; Р мн. -рац; н. Памянш. да
вядро (у 1 знач.); невялікае вядро. 3 вядзер-
цам у руцэ.. [Ндвіся] скоранька ішла да студ-
ні. Колас.
ВЯДЗЁРНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да вядра. Вядзёрнае дно.
2. Ёмістасцю ў адно вядро. Вядзёрны ба-
чок. Вядзёрны чыгун.
ВЯДЗЬМАК, ведзьмака, м. Тое, што і
в я д з.ь м а р.
ВЯДЗЬМАР, ведзьмара, мн. ведзьмары, -бў;
м. Той, хто займаецца вядзьмарствам. На
шурпатай кары клалі знак ведзьмары На
людскую нядолю і гора. Колас.
ВЯДЗЬМАРКА, -і, ДМ -рцы; Р мн. -рак; ж.
Жан. да вядзьмар.
ВЯДЗЬМАРСКІ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вядзьмарства.
ВЯДЗЬМАРСТВА, -а, н. Заклінанні, якімі,
на думку забабонных людзей, можна ўздзей-
нічаць на лёс чалавека і прыроду.
ВЯДЗЬМАРЫЦЬ, -ру, -рыш, -рыць; незак.
Займацца вядзьмарствам.
ВЯДОМА. 1. безас. у знач. вык. Аб наяўна-
сці якіх-н. звестак. Імя гэтага чалавека было
вядома таму, хто хоць зрэдку чытаў сельска-
гаспадарчую літаратуру. Сабаленка. [Кавалё-
ва] усміхнулася, схавала насенне ў кішэню і
прамовіла: — Мне ўжо ўсё вядома. Дуброўскі.
2. у знач. пабочн. Зразумела; канечне.
Я быў за старшага ў атрадзе і, вядома, усе
чакалі маёй каманды. Якімовіч. Хацелася
мне, вядома, пачуць ад Коласа нешта незвы-
чайнае, важнае. Брыль.
3. часціца сцвярджальная. Бясспрэчна. Ты
напішаш мне? — Вядома, напішу.
0 Аднаму богу вядома — пра тое, што ні-
кому не вядома. Як вядома (у знач. па-
бочн.) — пра тое, што ўсе ведаюць.
ВЯДОМАСЦЬ, -і, ж. 1. Уласцівасць вядома-
га 1 (у 1 знач.).
2. Шырокая папулярнасць, слава. Творы
мастака заваявалі сусветную вядомасць. □
I ўсё ж, зусім нечакана для Наташы, вядо-
масць прыйшла да яе. Краўчанка.
ВЯДОМЫ *, -ая, -ае. 1. Такі, пра якога ве-
даюць. Вядомыя ўсяму свету падзеі. Вядомы
ўсім верш. Ехаць па вядомай дарозе. // Знаё-
мы ўсім якімі-н. якасцямі. Вядомы гуляка.
2. Які карыстаецца шырокай папулярнас-
цю; славуты. Вядомы сталічны тэатр. Вядомы
мастак. Партрэт вядомага вцчонага. □ [На-
стаўніца:] — Вядомая беларуская паэтэса
Цётка пісала і вершы і прозу. Брыль. Зусіх
рэспублік, з усёй нашай бацькаўшчыны пры-
ехалі.. [у Крэмль] вядомыя людзі, каб сказаць
сваё слова ў абарону міру. Бялевіч.
3. у знач. наз. вядбмае, -ага, н. Дадзеная
велічыня; проціл. невядомае.
0 Вядомая справа гл. справа. Вядомая
рэч гл. рэч.
ВЯДОМЫ 2, -ая, -ае. Які ідзе ўслед за вя-
дучым (у 2 знач.). Вядомы самалёт. Вядомы
танк.
ВЯДРО, -а; мн. вёдры, вёдзер; н. 1. Пасу-
дзіна цыліндрычнай формы з дужкай, у якой
носяць або захоўваюць ваду і іншыя вад-
касці.
2. Уст. Мера вадкасцей, роўная 12,3 літра.
0 Лье як з вядра гл. ліць.
ВЯДУЧЫ, -ая, -ае. 1. (рэдка). Дзеепрым.
незал. цяпер. ад весці.
2. у знач. прым. Які ідзе наперадзе. Вяду-
чы самалёт.
3. у знач. прым. Галоўны, кіруючы. Вяду-
чая тэма. Вядучая партыя оперы. Вядучая
роля навукі.
4. у знач. прым. Які прыводзіцца ў рух
непасрэдна ад рухавіка. Вядучыя колы аўта-
мабіля.
5. у знач. наз. вядўчы, -ага, м. Той, хто кі-
руе чым-н. Вядучы праграмы. Быць на веча-
ры вядучым.
ВЯЖУЧЫ, -ая, -ае. 1. Які мае ўласцівасць
змацоўваць цвёрдыя рэчывы.
2. Дзеепрысл. незак. цяпер. ад вязаць.
Прыгонныя спяваюць жнеі, чужыя вяжучы
снапы. Вялюгін.
ВЯЗ, -а і -у, м. 1. -а; мн. вязы, -аў. Лісцевае
дрэва сямейства вязавых (ільмовых). / -у,
у знач. зб. Пасадка вязу.
2. -у; толькі адз. Драўніна гэтага дрэва.
3. -а; мн. вязы, -бў. Драўляная перакладзі-
на ў санях, зробленая з вязу, дубу і інш.
У .. [дзедавай] зямлянцы стаяла печ — па-
рыльня, у якой гнуў ён кляновыя палазы,
вязы-папярэчыны. Лынькоў.
ВЯЗАВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
вяза (у 1 знач.). // Зроблены з вязу.
2. у знач. наз. вязавыя, -ых. Сямейства ліс-
цевых дрэў і кустоў; ільмовыя.
I
ВЯЗАЛЬНІК, -а, м. Разм. Тое, што і вя-
зальшчык.
ВЯЗАЛЬНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для вя-
зання. Вязальныя пруткі. Вязальная ма-
шына.
ВЯЗАЛЫПЧЫК, -а, м. Той, хто вяжа або
звязвае што-н. Вязальшчыкі снапоў. Вязаль-
шчыкі сетак.
ВЯЗАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вязаль-
шчык.
ВЯЗАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Вязаная рэч (кофта, світэр і пад.). Уба-
чыўшы Кузьму, Насця затраслася ад радасці,
а калі пабачыла падарунак, чырвоную вязан-
ку, то і шчокі яе зачырванеліся, як тая коф-
тачка. Колас.
ВЯЗАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Тое,
піто і вязка (у 3 знач.). Жанчына з той
хаты на выгане несла з лесу еязанку сухога
галля. Чорны.
ВЯЗАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле дзеясл.
вязаць (у 1, 3 знач.).
2. Тое, што звязана або вяжацца (прутка-
мі, кручком і пад.). Валя, кінуўшы вязанне
на стол, пабегла ў сенцы адсунуць засаўку.
Васілевіч.
ВЯЗАНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
вязаць (у 1, 3 знач.).
2. у знач. прым. Зроблены вязаннем. Вяза-
ныя рукавіцы.
ВЯЗАЦЦА, вяжўся, вяжашся, вяжацца;
заг. вяжыся; незак. 1. (1 і 2 ас. не ўжыв.).
Знаходзіцца ў адпаведнасці з кім-, чым-н.;
узгадняцца. Версія не вяжацца з фактамі.
а Гэта была праўда, але праўда гэтая не вя-
залася з душой жанчыны. Чорны. // Ладзіцца,
атрымлівацца. Гаворка не вязалася. Лявону
больш не было чаго казаць. Чарнышэвіч.
2. Прыставаць, прывязвацца, чапляцца.
— А ты таксама не вяжыся вельмі да лю-
дзей!— параіла Вычыха. Кулакоўскі.
3. Зал. да вязаць (у 1, 3 знач.).
<> Вязацца слатою — прыставаць, чапляц-
ца да каго-н. Вязацца ў сварку — умешвац-
ца, увязвацца ў сварку.
ВЯЗАЦЬ, вяжў, вяжаш, вяжа; заг. вяжы;
незак. 1. што. Цесна злучаць, абвіваючы
чым-н., звязваць. Вязаць снапы. Вязаць плы-
ты. о Чакаючы змроку, каб непрыкметна пе-
рабегчы ў вёску, Грышка нарэзаў бярозаеых
дубцоў і пачаў вязаць венік. Чарот.
2. каго-што. Звязваць рукі, ногі, пазбаўля-
ючы магчымасці рухацца. — Ну, хлопцы, вя-
жы.. [бандытаў], бяры! Хутчэй, не драмаць.
Колас. Вяжы яму рукі папружкаю! — крык-
нуў стары Юзіку. Чорны. // перан. Не даваць
волі, перашкаджаць каму-н. рабіць што-н.
[Дзеда] не вяжуць, як другога, Застылай
мудрасці гужы. Колас.
3. што і без дап. Плесці кручком, прутка-
мі і пад. Вязаць рукавіцы, карункі.
4. Быць вязкім, мець уласцівасць сцягваць.
// безас. Сцягваць (пра адчуванне сцягвання
ад якога-н. рэчыва). У роце вяжа.
5. Валодаць уласцівасцю змацоўваць цвёр-
дыя рэчывы.
6 Лыка не вяжа — пра п’янага, які ледзь
можа гаварыць.
ВЯЗЕНЬ, -зня, м. Той, хто знаходзіцца ў
зняволенні; зняволены. На шчасце, падаспелі
савецкія войскі, і вязні Маабіта, а сярод іх
і Ота Нагель, выйшлі на волю. «Маладосць».
ВЯЗЗЕ, -я, н., зб. Вязы (гл. вяз у 3 знач.).
ВЯЗКА, -і, ДМ -зцы, ж. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. вязаць (у 1, 3 знач.).
2. Спосаб вязання. Ручная, машынная
вязка.
3. Р мн. -зак. Звязак аднародных прадме-
таў, звязаны ахапак чаго-н. Вязка галля.
Вязка абаранкаў. Вязка травы.
ВЯЗКАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вязкага.
Вязкасць гліны. Вязкасць масла.
ВЯЗКІ, -ая, -ае. Клейкі, ліпкі, цягучы. Вяз-
кі грунт. Вязкае масла. □ Пачынаецца нізіна.
Зямля стала вязкай, усюды купіны, .. шмат
вываратняў. Самуйлёпак.
ВЯЗНУЦЬ, -ну, -неш, -не; незак. Апускац-
ца, пападаць у што-н. вязкае, ліпкае, сып-
кае; грузнуць. Ногі ў вялізных, поўных ха-
лоднай вады, гумаеых ботах, .. вязнуць у
дрыгве. В. Вольскі. Вязнучы ў снягу, Коля
пайшоў за санямі. Якімовіч.
ВЯЗЬ, -і, ж. 1. Узор, створаны спляценнем
якіх-н. ліній. Вязь агароджы. // Спосаб спор-
нага, дробнага пісьма, пры якім некаторыя
літары злучаюцца ў адно цэлае.
2. Тое, што і вязка (у 2 знач.).
3. Разм. Тое, чым вяжуць, звязваюць. Свё-
кар стаяў унізе і церабіў галіны на тонкім
беразняку, прывезеным на вязь. Васілевіч.
вязьмо, -а; мн. вёзьмы, -аў; н. 1. Абл. Пе-
равясла. Ці даўно нас вялі васільковыя сцеж-
кі?.. Залатыя снапы, залатое вязьмо, апаві-
тыя сонцам усмешкі. Кляшторны.
2. Уст. Складанае спляценне чаго-н.; ву-
зел. Маўчыць стары. Праз шум, праз лёскат
далёка думкі пацяклі — туды, дзе спіць ста-
рая вёска ў вязьме няроўных каляін. Дудар.
ВЯКАННЕ, -я, н. Разм. Дзеянне паводле
дзеясл. вякаць (у 1 знач.), а таксама гукі
гэтага дзеяння.
ВЯКАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Разм. 1.
Падаваць час ад часу слабы голас. Каты.. цер-
ліся каля гаспадарскіх ног і па-блазенску да-
кучліва вякалі. Брыль.
2. Гаварыць пустое, не вартае ўвагі.
ВЯКНУЦЬ, -ну, -неш, -не; зак. Аднакр. да
вякаць (у 1 знач.).
ВЯЛАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вялага. Вя-
ласць мускулатуры. Вяласць рухаў.
ВЯЛЕННЕ, -я, н. Дзеянне і працэс паводле
знач. дзеясл. вяліць.
ВЯЛЁННЕ, -я, н. Разм. Загад, распара-
джэнне. Праз Тэклю Марта перадала Зосі вя-
ленне ехаць зябліць папар. Гартны.
ВЯЛЕНЫ, -ая, -ае. 1. Дзеепрым. зал. пр. ад
вяліць.
2. у знач. прым. Прыгатаваны вяленнем.
Вяленае мяса. Вялены тытунёвы ліст.
ВЯЛЁЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; зак. і незак. Разм.
Загадаць (загадваць) каму-н. зрабіць (ра-
біць) што-н. [Салдат:] — Закон так вяліць:
казённае і скарбовае павінна быць на месцы.
Лобан.
0 Яму (ёй і пад.) і бог вялеў — пра бяс-
спрэчнасць чыйго-н. удзелу ў чым-н.
ВЯЛІЗАРНЫ, -ая, -ае. Тое, што і в е л і -
зарны. Вакол яго [лектара] вясёла Красу-
юцца з цаглін — Вялізарная школа, Прас-
торны магазін. Броўка. У кутку грамоздна
асеў вялізарны нязграбны ложак з грудам
падушак. Зарэцкі.
ВЯЛІЗНЫ, -ая, -ае. Вельмі значны па ве-
лічыні; надта вялікі. Пасярэдзіне вострава
расце некалькі вялізных старых ялін. В. Воль-
скі. Неба ўгары кружылася; зямля, нібы вя-
лізная касабокая талерка, усё хінулася ку-
дысь і вагалася, гатовая вось-вось абрынуцца
ў невядомую прорву. Быкаў.
ВЯЛІКА... (а таксама веліка...). Періпая са-
стаўная частка складаных слоў, якая адпа-
вядае па значэнню слову «вялікі» (у 1, 3
знач.), напрыклад: вялікагаловы, вялікадзяр-
жаўны.
ВЯЛІКАГАЛОВЫ, -ая, -ае. 3 вялікаіі гала-
вой.
ВЯЛІКАДЗЯРЖАЎНЫ, -ая, -ае. 1. Які мае
адносіны да вялікай дзяржавы, уласцівы ёіі.
2. Які не паважае правоў малых народаў;
фанабэрыста-ўладарны. Вялікадзяржаўны
шавінізм.
ВЯЛІКАСНАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вялі-
каснага.
ВЯЛІКАСНЫ, -ая, -ае. 1. Важны, велічны.
3 балкона сваёй канцылярыі прыстаў вялі-
касным позіркам акідае рынак. Чорны.
2. Урачыста ўзняты, поўны велічы. Вялі-
касны гімн.
ВЯЛІКАСЦЬ, -і, ж. 1. Тое, што і в е л і ч
(у 2 знач.); важнасць, значнасць. Вялікасць
працы і барацьбы. □ У вусах цяпер і знаку
няма той вялікасці, якую яны калісь надава-
лі чалавеку. Сабаленка.
2. Тытул. Яго імператарская вялікасць.
ВЯЛІКДЗЕНЬ, -кадня, м. Хрысціянскае
свята, прысвечанае ўваскрэсенню міфічнага
Хрыста.
ВЯЛІКІ, -ая, -ае. 1. Значны па велічыні і
памерах; проціл. малы. Вялікі горад. Вялікі
будынак. Вялікія вокны. // Значны па коль-
касці. Вялікая сям’я. Вялікія грошы. □ Яны
— байцы вялікай раці, Іх хата там, дзе ёсць
прастор. Чарот.
2. Значны па сваёй сіле, інтэнсіўнасці, яка-
сцях. Вялікі бой. Вялікі энтузіязм, уплыў. Вя-
лікія здольнасці.
3. Выдатны па свайму значэнню, Вялікія
падзеі. // Геніяльны, таленавіты. Вялікі пал-
каводзец. Вялікі еучоны.
4. Болыпы, чым патрэбна; які перавышае
звычайную меру. Вялікі каўнер. Вялікая на-
грузка.
5. Дарослы. Быў у аднаго чалаеека сын. Вя-
лікі ўжо вырас, а ніколі бацьку бацькам не
назваў. Якімовіч.
6. Састаўная частка назваў, тытулаў. Вя-
лікая зямля. Вялікае княства Літоўскае. Вя-
лікі князь.
7. у знач. наз. вялікія, -іх. Дарослыя. Ма-
лыя і еялікія. □ Праз паўгадзіны, пасля
першай шклянкі чаю, паміж вялікімі за ста-
лом ішла жывая і вясёлая гаворка. А дзеці
завялі патэфон. Чорны. // вялікае, -ага, н.
Значнае, важнае.
О Вялікая калорыя гл. калорыя. Вялікая
Мядзведзіца гл. мядзведзіца.
<> Ад (з) вялікага розуму гл. розум. Ад
малога да вялікага гл. малы. Вялікай рукі
гл. рука. Вялікая галава гл. галава. Вялікая
дарога гл. дарога. Вялікі клопат гл. клопат.
Вялікая песня гл. песня. Вялікая штука гл.
штука. Вялікі свет (уст.) гл. свет. (Зрабіць)
вялікія вочы гл. вока. 3 вялікай ласкі чыёй
гл. ласка. На (вялікі) жаль гл. жаль. Не вя-
лікая штука гл. штука. Не вялікі хлеб гл.
хлеб. Сам вялікі — сам сабе гаспадар.
ВЯЛІЦЦА, -ліцца; зак. 1. Падсушвацца на
сонцы, ветры (пра мяса, рыбу і пад.).
2. Зал. да вяліць.
ВЙЛІЦЬ, -лю, -ліш, -ліць; незак., што. Пад-
сушваць на сонцы, ветры (мяса, рыбу і пад.).
вялы, -ая, -ае. 1. Які страціў свежасць,,
звяў (пра расліны). Вялая трава.
2. перан. Пазбаўлены энергіі, бадзёрасці,,
жвавасці; млявы. Вялыя рукі. Вялы позірк.
□ Вялыя з холаду мурашкі поўзалі па каст-
рубаватай кары. Чорны.
3. Друзлы. \Стары\ доўга размінаў вялымі'
дзёснамі сухую скарынку хлеба. Лынькоў.
ВЯЛЬМОЖА, -ы, м. 1. Уст. Знатны і багаты
саноўнік.
2. Іран. Пра чалавека, які зазнаўся.
ВЯЛЬМОЖНЫ, -ая, -ае. Уст. Які мае адно-
сіны да вяльможы. // Які належыць да кола
вяльмож; знатны. Вяльможны пан, чыноўнік.
ВЯНГЛІНА, -ы, ж. Тое, што і вяндліна.
ВЯНДЛІНА, -ы, ж. Вэнджанае прасоленае
мяса, сала. Стол заслалі, прынеслі талеркі з
вяндлінаю, якую так добра ўмеюць прыгатаў-
ляць на Беларусі. Колас.
ВЯНДЛІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вяндліны. Вяндлінныя вырабы.
ВЯНДЛЯР, -а, м. Рабочы, які займаецца-
вэнджаннем мяса.
ВЯНДЛЯРНЫ, -ая, -ае. Прызначаны для
вэнджання. Вяндлярная печ.
ВЯНДЛЯРНЯ, -і, ж. Збудаванне, дзе вэн-
дзяць мяса, сала, рыбу. 3 канца зімы і да
лета пры кожнай хаце дыміцца вяндлярня,,
і па селішчы стаіць пах вэнджаных каўбас
і шынак. Чорны.
ВЯНЁЦ, -нца, м. 1. Карона, якую трыма-
юць над галовамі маладых у час вянчання
ў царкве. [Вашыновіч:] — Я сам за шафера
быў, вянец трымаў. Чорны. // Вянчанне. Ма-
лодшая ж [дачка] хітрэйшай, Відаць, была,—
махнула ў Кустанай I там сышлася з кам-
байнерам, Па сэрцу, без вянца. Корбан.
2. Уст. Каштоўны галаўны ўбор, які надзя-
ваўся ў знак высокага звання або асаблівых
заслуг. Царскі еянец.
3. чаго, перан. Апошняя, вышэйшая сту-
пень, верх чаго-н. [Дзянісаў:] — Думка заста-
ецца думкай. Вянцом яе заўсёды з’яўляецца
справа. Гамолка. Чалавек — ён цар прыроды.
Чалавек — вянец тварэння, Зарыцкі.
4. Радужны круг вакол сонца, месяца, зо-
рак. Мароз на небе ставіць троны, Вянцы на
месяц ускладае. Колас.
5. Тое, што і вянок (у 2 знач.). Анупрэй
са сваімі сынамі перасыпаў сцены хаты, пад-
няўшы яе на некалькі вянцоў. Бядуля. Бя-
леюць укопаныя ў зямлю дубовыя слупы вя-
лікай будыніны, у якую пакладзена некалькі
вянцоў. Паслядовіч.
0 Ісці пад вянец гл. ісці. Стаяць пад вян-
цом гл. стаяць.
ВЯНЁЧНЫ, -ая, -ае. Ужываецца ў саставе
некаторых анатамічных тэрмінаў. Вянечнае
шво. Вянечныя артэрыі.
вянозны, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вены. Вянозная кроў.
ВЯНОК, -нка, м. 1. Упрыгожанне з кветак
або галінак, сплеценых у кружок. Дзеці на
сенажаці рвуць кветкі і ўюць вянкі. Пестрак.
2. Рад бярвенняў зруба. Стаяла некалькі
зрубаў. На некаторых былі ўжо кроквы і ла-
ты, некаторыя былі даведзены толькі да верх-
ніх вянкоў. Чорны. Вянок за вянком вырас-
таў зруб новай Тарэнтавай хаты. Галавач.
3. Тое, што і нізка1. Вянок грыбоў.
О Вянок санетаў — твор з пятнаццаці са-
нетаў, звязаных паміж сабою так, што апош-
ні радок аднаго санета паўтараецца ў пер-
шым радку наступнага, а пятнаццаты санет
складаецца з першых радкоў усіх папярэдніх
чатырнаццаці санетаў.
0 Гарохавы вянок — адмова ў каханні.
Лаўровы вянок — вянок з лісця лаўру як
сімвал перамогі, узнагароды, трыумфу, што
прысуджваецца, падносіцца пераможцам у
спартыўных спаборніцтвах, артыстам і пад.
Цярновы вянок — сімвал мучэння, пакут (з
евангельскага сказання пра калючы цярно-
вы вянок, надзеты на Ісуса Хрыста перад
ято распяццем яа крыжы).
ВЯНОЧАК, -чка, м. 1. Памянш.-ласк. да вя-
нок (у 1 знач.).
2. Частка кветкі, якая складаецца з пялёст-
каў; венчык.
ВЙНУЦЬ, -ну, -неш, -не; пр. вянуў і вяў,
вянула і вяла; незак. 1. Страчваць свежасць
(пра расліны). Прыпякала сонца, і яркая зе-
лень знікала, трава бляднела, вяла ўвачавід-
кі. Васілевіч.
2. перан. Страчваць здароўе, сілу, бадзё-
расць. [Муж Палікарнаўны] вянуў на еачах і
ў дзень, калі Марыне споўнілася пятнаццаць
год, памёр. Шахавец.
0 Вушы вянуць гл. вуха.
ВЯНЧАЛЬНЫ, -ая, -ае, Які мае адносіны
да вянчання. Вянчальны абрад. // Прызнача-
ны для вянчання. Вянчальнае пллцце.
ВЯНЧАННЕ, -я, н. Царкоўны абрад шлюбу.
ВЯНЧАНЫ, -ая, -ае. Дзеепрым. зал. пр. ад
вянчаць.
ВЯНЧАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца; незак.
1. Прымаць царкоўны абрад шлюбу.
2. Зал. да вянчаць.
0 Вянчацца на царства — каранавацца.
ВЯНЧАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., каго. 1.
Выконваць царкоўны абрад шлюбу. Вянчаць
маладых.
2. Завяршаць што-н., знаходзіцца зверху
чаго-н. Лес каміноў вянчаў пяціпавярховыя
гмахі будынкаў... Гартны.
ВЯПРОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вепра. У маёнтку памешчыка Абхазава яшчэ
не страцілі смаку да вяпровай шынкі. Самуй-
лёнак.
ВЯПРУК, вепрука, м. Самец свінні. Неяк..
[Леўка] скмеціў, што Панюкоў Ціхон забіў
перад вялікаднем ладнага вепрука. Саба-
ленка.
ВЯРБА, -ы; мн. вёрбы, -аў; ж. Дрэвавая і
кустовая расліна сямейства вярбовых з раз-
ложыстымі гнуткімі галінамі і вузкім лісцем.
Абросшая вербамі, спакойна цякла рэчка ка-
ля самых хат. Колас.
ВЯРБША, -ы, ж. Адно дрэва вярбы. А ў
люстры водаў гэтай рэчкі, Як закаханая дзяў-
чына, Глядзіцца пышная еярбіна. Колас.
ВЯРБШКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. Па-
мянш.-ласк. да вярба і вярбіна; маленькая
вярба. Мне вярбінкі тут шзпчуць прыветна.
Журба.
ВЯРБЛЮД, -а, М -дзе, м. Буйная аднагор-
бая або двухгорбая жвачная жывёліна пус-
Тынь і сухіх стэпаў.
ВЯРБЛЮДАВЫЯ, -ых. Сямейства жвачных
парнакапытных жывёлін, да якога адносяцца
Вярблюды, ламы і пад.
ВЯРБЛЮДЖЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносі-
Ны да вярблюда. Вярблюджая шэрсць.
2. Зроблены з шэрсці вярблюда. Вярблю-
джая коўдра.
ВЯРБЛЮДЖЫНА, -ы, ж. Мяса вярблюда.
ВЯРБЛЮДЗІЦА, -ы, ж. Самка вярблюда.
ВЯРБЛЮДКА, -і, ДМ -дцы; Р мн. -дак.; ж.
Аднагадовая расліна сямейства лебядовых.
ВЯРБНЯК, вербнякў, м., зб. Зараснік вярбы;
маладыя вербы.
ВЯРБОВАЧНЫ, -ая, -ае. Звязаны з вярбоў-
Кай, вербаваннем. Вярбовачны пункт.
ВЯРБОВЫ, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны да
Вярбы. Вярбовая кара. // Зроблены з вярбы.
Жалегіхай в.чрбовай Дражмю жаўрука.
Жычка.
2. у знач. наз. вярббвыя, -ых. Сямейства
раслін, да якога адносяцца вярба, таполя
І пад.
ВЯРБОЎКА, -і, ДМ -цы, ж. Дзеянне павод-
ле знач. дзеясл. вербаваць.
ВЯРБОЎІПЧЫК, -а, м. Той, хто займаецца
нярбоўкай.
ВЯРБОЎШЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вярбоў-
Іпчык.
ВЯРГШЯ, -і, ж. Шматгадовая травяністая
Дэкаратыўная расліна сямейства складана-
кветных з вялікімі яркімі кветкамі рознага
колеру.
ВЯРЗЁННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вярзці, вярзціся.
ВЯРЗЦІ і ВЁРЗЦІ, -зў, -зёш, -зё; -зём, вер-
эяцё; пр. вёрз, вярзла і вёрзла, -ло; незак.,
іато. Разм. Гаварыць недарэчнасці, бязглуз-
Дзіцу.
0 Вярзці (ма.тоць, плесці) лухту — балба-
таць, гаварыць што-н. неверагоднае, недарэч-
Нае.
ВЯРЗЦІСЯ і ВЁРЗЦІСЯ, -зёцца; пр. вёрзся,
Вярзлася, -лбся; незак. Разм. Бязладна ўзні-
Каць, здавацца ва ўяўленні; блюзніцца. —
Сяджу я ды думаю... А што думаю, дык і
сам добра не разбяру — вось вярзецца не-
шта. Крапіва.
ВЯРНЎЦЦА >, вярнўся, вёрнешся, вёрнец-
Ца; зак. 1. Прыйсці, прыехаць назад у тое
Месца, адкуль выйшаў, выехаў. Партызаны,
Напэўна, пайшлі на заданне і яшчэ не вярну-
ліся з цяжкага бою. Свірка. У пошуках спо-
Сабу жыць гэта сям’я на некалькі год трапіла
На Далёкі Усход, пасля зноў вярнулася ў Бе-
ларусь. Чорны. // перан. Зноў з’явіцца, узнік-
Куць (пра пачуцці, настрой і пад.). Пакуль
Стары распранаўся, начлежнік вадзіў вачамі
Эа яго павольнымі, важнымі рухамі, і ўчараш-
няе прыкрае пачуццё вярнулася зноў. Брыль.
2. Зноў заняцца ранейшай справай. Вяр-
Нуцца да сваёй пастаяннай работы.
ВЯРНУЦЦА2, вёрнецца; незак. Разм. На-
хіляцца на бок. Човен вернецца.
ВЯРНЎЦЬ«, вярнў, вёрнеш, вёрне; зак.,
каго-што. 1. Аддаць узятае. Вярнуць пазыча-
Нае. Вярнуць доўг. □ Вярнула смелая Ма-
рылька гаспадару каня і ўсё дабро. Які-
мовіч.
2. Атрымаць назад што-н. затрачанае, зрас-
ходаванае. Не то што ўраджай сабраць, на-
ват насення людзі вярнуць не змаглі... Гра-
мовіч.
3. Прымусіць або ўгаварыць вярнуцца на-
зад. [ЛюЗзі], тулячыся да хвоі, баяліся пава-
рушыцца — усё ім здавалася, што іх хтосьці
бачыць і верне іх зараз назад. Чорны. Далей
аўтобуснага прыпынку Зіна не дазволіла ся-
бе праводзіць, нават Сямёна вярнула. Шыцік.
// перан. Выклікаць, узнавіць у каго-н. ра-
нейшае (пра думкі, настрой). Гэтыя словы
адразу вярнулі Язэпа да рэальнасці. Шаха-
вец. Гудок вярнуў Міхала да ранейшых ду-
мак. Карпаў.
0 Вярнуць да жыцця — аднавіць жыццё-
выя сілы, энергію, функцыі каго-, чаго-н.;
вылечыць.
ВЯРНУЦЬ 2, вярнў, вёрнеш, вёрне; незак.,
што. 1. Мяняць напрамак руху, паварочваць.
Суровыя і маўклівыя перавозчыкі са стрэль-
бамі і гранатамі.. плывуць некаторы час
удоўж берага.., а потым вернуць упоперак
Прыпяці і шчасліва прыстаюць на яе другі
бераг. Колас. Сонца вярнула з поўдня, пякло,
паліла твар. Пташнікаў.
2. Нахіляць, валіць на бок, пераварочваць.
Вярнуць воз. □ — На бок вярніце, дном уго-
ру! Палечым зараз, наш ты хворы!— Да чоў-
на дзядзька так звярнуўся. Колас.
3. перан. Разм. Схіляць да чаго-н., даваць
пэўны напрамак думкам, размовам і пад. Не
туды, брат, вернеш! □ [Варывончык:] — Ты
[Аксіння] занадта ўжо стала вярнуць усюды
на сваё. Кулакоўскі.
4. перан. Ра.зм. Перакладаць віну на дру-
гога. Жывёлаеоды вярнулі на брыгадзіраў,
брыгадзіры абвінавачвалі жывёлаводаў. Дуб-
роўскі. [Бабуля:] — Мачыха сама мёд крадзе,
а еерне ўсё на падчаранят. Брыль.
5. Разм. Варочаць што-н. цяжкае, груваст-
кае; выконваць цяжкую работу. Ззаду [трак-
тара] падскоквалі плугі, скраблі дарогу і вяр-
нулі дзёран. Пташнікаў.
6. Рухацца, падаць, узнімацца суцэльнай
плынню. На маленькім століку стаіць самавар
і скавыча на ўсе галасы.. аж пара з яго вер-
не. Колас.
0 Вярнуць нос — адносіцца да каго-, ча-
го-н. з пагардай; грэбаваць кім-, чым-н. Го-
ры вярнуць на каго — няславіць, гаварыць
пра каго-н. дрэннае. 3 душы верне —пра
што-н. вельмі непрыемнае, агіднае.
ВЯРОВАЧКА, -і, ДМ -чцы; Р мн. -чак; ж.
Памянш. да вяроўка; невялікая тонкая вя-
роўка.
ВЯРбВАЧНІК, -а, м. Той, хто ўе вяроўкі.
ВЯРОВАЧНІЦА, -ы, ж. Жан. да вяровач-
нік.
ВЯРОВАЧНЫ. -ая, -ае. Які мае адносіны
да вяроўкі; зроблены з вяроўкі. Вяровачны
цэх. Вяровачныя павады.
ВЯРОЎКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -рбвак; ж.
Звітыя, скручаныя ў выглядзе шнура пасмы
(пянькі, лёну і пад.). Канапляныя вяроўкі.
Увязаць еоз вяроўкай.
0 Віць вяроўкі з каго гл. віць. Вяроўка
плача па кім — пра таго, хто заслугоўвае па-
карання. 3 ветру вяроўкі віць гл. віць. За-
гуляць на вяроўках гл. загуляць. I на вя-
роўцы не зацягнеш каго гл. зацягнуць ’. Сам
на сябе вяроўку суча гл. сукаць. Цягнуць
на вяроўцы каго гл. цягнуць.
ВЯРОЎЧЫНА, -ы, ж. Разм. Кусок, абрывак
вяроўкі. Старая рабочая куртка была падпя-
разана вяроўчынай. Пестрак.
ВЯРСТА, -ы, ДМ -сцё; мн. вёрсты, вёрст;
ж. 1. Мера даўяшні, роўная 1,06 км, якой
карысталіся да ўвядзення метрычнай сі-
стэмы.
2. Уст. Верставы слуп. Не ідзе, а ляціць па-
равоз, толькі мільгаюць паабапал пераезды,
слупы, паласатыя вёрсты. Лынькоў.
ВЯРСТАК, верстака. л«. Тое, што і в а р ш -
тат (у 1 знач.). Дзядзька.. прыладзіў каля
зямлянкі нешта накшталт верстака, нарых-
таваў алешыны і пачаў рабіць ночвы. Брыль.
ВЯРСТАЛЫПЧЫК, -а, м. Друкарскі рабочы,
які займаецца вёрсткай.
ВЯРСТАЛЫПЧЫЦА, -ы, ж. Жан. да вяр-
сталыпчык.
ВЯРСТАТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж.
Друкарскі інструмент для ручнога набору.
ВЯРСТАЦЦА, -аецца; незак. Зал. да вяр-
стаць.
ВЯРСТАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак., што. Раз-
мяшчаць набор у раме па старонках. Вяр-
стаць кнігу, газету.
ВЯРТАННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вяртацца — вярнуцца
ВЯРТАЦЦА, -аюся, -аешся, -аецца. Незак.
да вярнуцца '.
вяртАць, -аю, -аеш, -ае. Незак. да вяр-
нуць ].
ВЯРТЛЮГ, вертлюга, м. 1. Бугарок у верх-
няй частцы сцегнавой косці, які з’яўляецца
месцам прымацавання мышцаў, што рухаюпь
Сцягно.
2. Злучальнае звяно двух частак механіз-
ма, якое дазваляе адной з іх вярцецца вакол
сваёй восі.
ВЯРТЛЮЖНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вертлюга.
ВЯРТЛЯВАСЦЬ, -і, ж. Уласцівасць вяртля-
вага.
ВЯРТЛЯВЫ, -ая, -ае. Разм. Вельмі рухавы.
Максім быў вяртлявы, нізкага росту дзяцюк,
з тонкімі чорнымі дугамі-брывамі і жывымі
вачамі. Колас. Скачуць з галінкі на галінку
вяртлявыя рыжахвостыя вавёрачкі. Якімовіч.
ВЯРТЎН, вертуна, м. 1. Разм. Непаседа,
вцртлявы чалавек. Ах, як Макоўчыку хацела-
ся выказаць мне тое, што цяпер у яго душы
кіпіць да гэтага вертуна, выказаць увесь гнеў,
усю пагарду! Мележ.
2. Голуб штучна выведзенай пароды.
3. Невялікі вадзяны жук.
ВЯРТУХА, -і, ж. Разм. Жан. да вяртун (у
1 знач.).
ВЯРТЎШКА, -і, ДМ -шцы; Р мн. -шак; ж.
Назва розных прадметаў, інструментаў, якія
свабодна круцяцца.
ВЯРХІ, -бў; адз. няма. 1. Вышэйшыя, кіру-
ючыя колы грамадства. Кіруючыя вярхі. Су-
стрэча ў вярхах. Вярхі феадальнага грамадст-
вц.
2. Высокія гукі, ноты. Браць вярхі. Чыс-
тыя вярхі.
3. Неглыбокія, павярхоўныя веды ўякой-н.
галіне, спецыяльнасці. Нахапацца вярхоў.
ВЯРХОВЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны да
вцрхоўя ракі; размепгчаны ў верхнім цячэн-
ні ракі.
ВЯРХОМ, прысл. Тое, што і верхам.
ВЯРХОЎЕ, -я, к. Верхняе цячэнне ракі і
мясцовасць, якая прылягае да яе. Найбольш
значныя лясныя масівы, з перавагай сасны,
захаваліся ў вярхоўях Бярэзіны. Прырода
Беларусі.
ВЯРХОЎПЫ, -ая, -ае. Галоўны. Вярхоўны
галоўнакамандуючы. Вярхоўны заканадаўчы
орган.
О Вярхоўны Савет БССР — найвышэйшы
заканадаўчы орган дзяржаўнай улады БССР.
Вярхоўны Суд БССР — найвышэйшы судовы
орган БССР.
ВЯРЦЁЦЦА, вярчўся, вёрцішся, вёрціцца;
незак. Тое, што і круціцца.
0 Вярцецца на языку — пра немагчымасць
успомніць што-н.
ВЯРЦЁЦЬ, вярчў, вёрціш, вёрціць; незак.
Тое, што і круціць.
ВЯРЧАЛЫІЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вярчэння. Вярчальны рух.
ВЯРЧЭННЕ, -я, н. Дзеянне паводле знач.
дзеясл. вярцець, вярцецца.
ВЯРПІАЛІНА, -ы, ж. Тое, што і в е р ш а -
ліна. Здавалася нават, што зоры на небе
На гонкіх вяршалінах бору растуць. Броўка.
Нлён сваёй вяршалінай зялёнай Да акна май-
го не дастае. Панчанка.
ВЯРШКОВЫ, -ая, -ае. Мераю ў адзін вяр-
шок. Вяршковыя дошкі.
ВЯРШНЯК, вершнякў, м., зб. Разм. Верша-
ліны дрэў. 3 жахлівым, прарэзлівым ровам
над вершняком шуганула.. ^ёмна-срэбраная
птушка. Брыль.
ВЯРШОК >, -шка, м. Мера даўжыні, роўная
4,4 см, якой карысталіся да ўвядзення мет-
рычнай сістэмы.
ВЯРШОК2, -шка, лі. 1. Верхняя частка ча-
го-н.; верх, верхавіна. Вяршок дрэва. □ Зда-
лёк бабкі здаваліся прысадзістымі белымі ку-
стамі з завостранымі вяршкамі. Якімовіч. Ма-
ладыя яблынькі адно самымі вяршкамі вы-
глядалі паверх жыта. Чорны.
2. толькі мн. ёвяршкі, -бў). Тлусты верхні
слой на малацэ, якое адстоялася; смятанка.
[Нявестка:] — Кожны дзень хтосьці з’ядаў
вяршкі ў збанках з малаком. Пальчэўскі.
0 Збіраць вяршкі з чаго гл. збіраць.
ВЯРШБІННЫ, -ая, -ае. Які мае адносіны
да вяршыні.
ВЯРШЫНЯ, -і, ж. 1. Самы высокі пункт,
верхняя частка чаго-н. Узысці на вяршыню
гары. Вяршыні дубоў. □ Празрыста зялёнымі
рабіліся вяршыні бяроз у блізкім парку.
Лынькоў.
2. перан. Вышэйшая ступень чаго-н. Вяр-
шыня творчасці пісьменніка. Вяршыня
славы.
ВЯРШЫЦЕЛЬ, -я, м. Кніжн. Той, хто вяр-
шыць справамі, распараджаецца чым-н. Вяр-
шыцель лёсу.
ВЯРШЫЦЦА, -шыцца; незак. 1. Выра-
шацца.
2. Зал. да вяршыць.
ВЯРШЫЦЬ, вяршў, вяршьіш, вяршыць; не-
зак., што. 1. Рабіць верх, верхнюю частку
чаго-н.; завяршаць што-н. Вяршыць страху.
□ Вось ля гэтага ядлоўцу Ен [партызан] вяр-
шыў з брыгадай стог. Панчанка.
2. Вырашаць, распараджацца. Вяршыць
спраеы. Вяршыць лёсам людзей.
ВЯРЫГІ, -рыг; адз. няма. Жалезныя ланцу-
гі, аковы, якія насілі на целе рэлігійныя фа-
натыкі. Ц перан. Тое, што скоўвае, робіць
цяжкім жыццё, існаванне. 0, колькі, Мінск,
ты здзекаў перанёс, Пакуль не збыў пакут-
ныя вярыгі. Хведаровіч.
ВЯРЫЦЕЛЬНЫ, -ая, -ае. Кніжн. Які свед-
чыць пра даручэнне каму-н. чаго-н.
О Вярыцельная грамата гл. грамата.
ВЯРЭДЗІЦЦА, вярэджуся, вярэдзішся, вя-
рэдзіцца; незак. Разм. 1, Шкодзіць самому са-
бе, натруджвацца, надрывацца, што-н. ро-
бячы.
2. Зал. да вярэдзіць.
ВЯРЭДЗІЦЬ, вярэджу, вярэдзіш, вярэдзіць;
незак., што. Разм. 1. Шкодзіць што-н. сабе,
натруджваючы, надрываючыся. Вярэдзіць ру-
кі, спіну. /I Раздражняць што-н. балючае.
Туравец сеў на траву і, стараючыся не вярэ-
дзіць раненую руку, зняў боты. Мележ.
2. перан. Трывожыць, непакоіць. Ні то ра-
дасць сустрэчы, ні то смутак успамінаў — аж
распіралі, вярэдзілі сэрца. Сабаленка.
ВЯРЭНЬКА, -і, ДМ -ньцы; Р мн. -нек; ж.
Абл. Сплецены з бяросты кошык з накрыў-
кай. Стары Лявон устаў, ускінуў на плечы
вярэньку і падыбаў да лесу. Чарот. Пад ее-
чар.. на еялікі брукаваны двор казармы..
увайшоў нееысокі дзядок з берасцянай вя-
рэнькаю за плячыма. Грахоўскі.
ВЯСЁЛЛЕ, -я, н. 1. Абрад шлюбу і ўрачы-
стасць, святкаванне, звязанае з гэтым. Згу-
ляць вяселле.
2, Шлюбны поезд. Выскаквалі з двароў
дзеці, .. крычалі на ўсе галасы: — Вяселле
едзе! Лынькоў.
3. Разм. Вясёлае правядзенпе часу; гульні,
забавы. Прымітыўнае вяселле ціхіх людзей не
пералятае сваімі зыкамі далей саламяных
стрэх. Чорны. У мірны час людзі не заўважа-
лі імклівай плыні часу. У свабоднай працы,
у адпачынку, у вяселлі .. дні і тыдні ляцелі
незаўважна. Шамякін.
0 Залатое вяселле — пяцідзесяцігоддзе ся-
мейнага жыцця. Сярэбранае вяселле — двац-
цаціпяцігоддзе сямейнага жыцця.
ВЯСЁЛЬНІК, -а, м. Разм. Удзельнік вясел-
ля (у 1, 2 знач.). Другі ўжо дзень шумела
цыганскае вяселле. I гэта мужчыны-вясель-
нікі проста ехалі да ракі. Брыль.
ВЯСЁЛЬНІЦА, -ы, ж. 1. Жан. да вясельнік.
2. Абл. Нявеста. Спраўляюцца заручыны
Вясельніцы засмучанай 3 вясёлым жаніхом.
Купала.
ВЯСЁЛЬНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіныда
вяселля. Вясельны стол. Вясельныя песні. □
Святочныя і вясельныя дні прайшлі, як у
цудоўным сне. Сабаленка.
ВЯСЁННІ, -яя, -яе. Тое, што і веснавы.
Хлынуў цёплы вясенні лівень. Гурскі. На
зямлі стаяла цёплая вясенняя ноч. Краў-
чанка.
ВЯСЁЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
Шматкаляровая дугападобная палоса на небе,
якая ўзнікае ад пераламлення сонечных пра-
менняў у дажджавых кроплях; радуга. А над
ракой і сінім лесам, дзе стаяла хмара і ад яе
цягнуліся да зямлі блакітныя ніткі косага
дажджу, вялізнай размаляванай дугой устала
вясёлка. Шамякін.
ВЯСЁЛКАВЫ, -ая, -ае. Які мае колер вя-
сёлкі, шматкаляровы. Вясёлкавы бляск. Вя-
сёлкавыя агні.
ВЯСЁЛЫ, -ая, -ае. 1. Поўны радасці; жыц-
цярадасны. Вясёлы настрой. Вясёлы харан-
тар. □ [Лейтэнант:}— Выключны быў тава-
рыш, вясёлы хлопец, жартаўнік... Васілевіч.
// Які перадае весялосць. Вясёлы твар. Вясё-
лыя вочы.
2. Які выклікае, нараджае весялосць, жыц-
цярадаснасць. Вясёлы спектакль. Вясёльія
песні. □ Хутка песні і вясёлая музыка пала-
нілі атрад. Лынькоў. // Светлы, яркі. Вясёлы
ранак. □ Поезд хаваўся то пад кронай све-
жай яркай зелені, то імчаўся паміж вясёлых
пералескаў. Васілевіч.
ВЯСКОВЕЦ, -кбўца, м. Чалавек, які паста-
янна жыве ў вёсцы; селянін. Вузкая градка
маладога бярэзніку адмяжоўвала панскую
зямлю ад зямлі вяскоўцаў. Гартны.
вясковы, -ая, -ае. 1. Які мае адносіны
да вёскі, уласцівы вёсцы. Вясповая хата. Вяс-
ковае жыццё.
2. Які жыве, працуе, дзейнічае ў вёсцы, у
сельскай мясцовасці. Вясковы хлопец. Вяско-
вы настаўнік. Вясковы карэспандэнт. □ Ся-
род вясковага люду аўтарытэт Самабыля, як
краўца і слаўнага чалавека, стаіць надзвьі-
чайна высока. Колас.
ВЯСКОЎКА, -і, ДМ -ўцы; Р мн. -кбвак; X.
Жан. да вясковец.
ВЯСЛО !, -а; мн. вёслы, вёсел; н. Лопасць з
доўгім дзяржаннем, прызначаная для весла-
вання. Дзесь ціха праплыве лодка, плясне
вясло, пачуецца стрыманы смех. Васілевіч.
А няма ні лодкі, ні парома, Ні абломка сліз-
кага вясла. Пысін.
ВЯСЛО2, -а; мн. вёслы, вёсел; н. Нізка ад-
народных прадметаў. Вясло абаранкаў.
ВЯСЛЯР, весляра, м. Той, хто вяслуе. Сла-
вік, не дужа натрэніраваны вясляр, хутка ад-
чуў, як нялёгка веславаць супраць, здаецца,
непрыкметнай, а ў сапраўднасці даеолі моЦ-
най плыні ракі. Шамякін.
ВЯСЛЯРНЫ, -ая, -ае. Які мае адносіпы да
веславання. Вяслярны спорт.
ВЯСНА, -ьі; мн. вёсны, вёсен; ж. 1. Пара
года паміж зімой і летам. Прайшла зіма,
вясна настала. Колас.
2. перан. Пра светлую радасную пару жыц-
ця; маладосць. Вясна чалавецтва.
вясновы, -ая, -ае. Тое, што і веснавы.
ВЯСНОЙ і ВЯСНОЮ, прысл. У час вясны.
Люблю пазіраць я На поле вясной, Як ветрык
жартліва Плыве збажыной. Колас. Вясною
тут да позняе пары на скібы глебу крояць
трактары. А. Вольскі.
ВЯСНУШКАВАТЫ, -ая, -ае. Пакрыты вяс-
нушкамі, з вяснушкамі. Вяснушкаваты твар.
□ Кірпатая, вяснушкаватая дзяўчына ў чыр-
вонай касынцы чытала кніжку. Карпаў.
ВЯСНУШКІ, -шак; адз. вяснўшка, -і, ДМ
-шцы; ж. Пігментныя плямкі карычневага
або жоўтага колеру (пераважна на твары),
якія з’яўляюцца ў некаторых людзей вясной.
На худзенькім і бледным тварыку павысту-
палі вяснушкі. Карпюк.
ВЯСНЯНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж. 1.
Абрадавая веснавая песня. Дзяўчаты хорам
спявалі «вяснянкі'». Колас
2. Абл. звычайна мн. (вяснянкі, -нак). Тое,
што і вяснупікі. I шчокі і кірпаты нос
былі ўсеяны такім мноствам вяснянак, што,
калі твар трапляў пад сонца, здавалася, ён
успыхваў, як касцёр. Лынькоў.
3. Насякомае атрада сятчастакрылых.
4. Аднагадовая травяністая расліна сямеіі-
ства крыжакветных.
вясняны, -ая, -ае. Тое, што і весп авы.
На каліне цвет вясняны закрасуе мне ізноў.
Дубоўка. Дзеці бацькоў сваіх Сёння з паходу
чакалі—Беглі бацькоў сустракаць у вясня-
ныя далі. Куляшоў.
ВЯСТАЛКА, -і, ДМ -лцы; Р мн. -лак; ж.
У старажытных рымлян — жрыца Весты, ба-
гіні дамашняга ачага.
ВЯСТУН, вестуна, м. Той, хто сваім з’яў-
леннем нагадвае пра набліжэнпе чаго-н. Па-
рывісты вецер.. час ад часу заносіў аднекуль
здалёк пару-другую сняжынак — першых ее-
стуноў і разведчыкаў зімы. Шамякін.
ВЯТОХ, ветаха, м. Разм. Тое, што і в е -
т а х. [Пашкевічус:] — Але яшчэ глыбокая
поч, бо г вятох не ўзпімаўся. Броўка.
ВЯТРАК, ветрака, м. Ветраны млын. Па
адзін і па другі бок вёскі стаялі ветракі, як
страшыдлы, шырока раскінуўшы свае крылы.
Колас.
ВЯТРАНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Разм. Ветраная воспа.
ВЯТРОЎНІК, -у, м. Шматгадовая травяніс-
тая расліна сямепства ружакветных з ружо-
вым або жаўтавата-белым суквеццем.
ВЯТРУГА, -і, М -рўзе, м. Разм. Моцны, ха-
лодны вецер. А ўзімку, калі на вуліцы лютуе
вятруга, .. як добра пайсці на вячоркі ці на
ігрышча. Скрыган.
ВЯТРЫЛА, -а, н. Уст. паэт. Тое, што 1
ветразь. У лазе зялёная рака Палошча
белае вятрыла... Хадыка.
ВЯТРКІСКА, -і, м. Вецер, часцей буйны,
моцны, колкі. Завеяй ашалелаю Вятрыска за-
гуляў. Багун. Пушчы, дубровы, гаі, Над гол-
лем шумлівы вятрыска. Броўка. Стала не еід-
но белага свету, выў і скавытаў вятрыска,
імкліва падаў снег. Чарнышэвіч.
ВЯХА, -і; мн. вёхі, вех; ж. 1. Шост, тычка,
звычайна з пучком травы або галінак на
канцы для абазначэння мяжы, напрамку, ру-
ху. Ставіць вехі. □ Міна Міхайлавіч.. пака-
заў рукою наперад.., дзе вехі на бярозавых
жардзінах абазначалі рэчышча канала. Краў-
чанка.
2. перан. Асноўны, важны этап у развіцці
чаго-н. Асноўныя вехі творчасці пісьменніка.
Гістарычныя вехі.
ВЯХІР, вехіра, м. Буйны лясны голуб.
ВЯХОТКА, -і, ДМ -тцы; Р мн. -так; ж. 1.
Мачалка. Намыліць вяхотку.
2. Абрэзкі тканіны, рыззё. Стасеў бацька..
важна хадзіў ля трактара, еыціраў перапэц-
каныя рукі вяхоткай. Асіпенка.
ВЯЦІСТЫ, -ая, -ае. 3 вялікай колькасшо
вецця. Вяцістая бяроза.
вяцічы, -аў. Старажытнае ўсходнеславян-
скае племя, якое ўвайшло ў склад рускай на-
роднасці.
ВЯЧбРКІ, -рак; адз. няма. Зборы вясковай
моладзі зімовымі або асеннімі вечарамі для
сумеснай работы; забавы. Сходзіліся на вя-
чоркі дзяўчаты з прасніцамі і калаўроткамі,
а да іх далучаліся хлопцы. Колас. Сялом вяс-
новым гарманіст Ідзе к дзяўчатам на вячоркі.
Хадыка.
ВЯЧОРНІЦА, -ы, ж. Шматгадовая травяні-
стая расліна сямейства крыжакветных.
вячысты, -ая. -ае. Паэт. Векавечны; века-
вы. Як адзінокія вартавыя, стаялі вячыстыя
дубы. Хадкевіч. Дзе Вуса цалуецца з хвалямі
Лошы,— Нёман вячысты еыходзіць у свет.
А. Александровіч.
ВЯЧЭРА, -ы, ж. Спажыванне ежы вечарам.
Вячэра цягнулася ў гэты еечар доўга. Чорны.
// Сама гэта ежа. Маці збірала на стол поз-
нюю вячэру. Кулакоўскі.
ВЯЧЭРАЦЬ, -аю, -аеш, -ае; незак. Спажы-
ваць ежу вечарам. Звечарэла. Сям’я вячэраць
села. Корбан.
ВЯЧЭРНІ, -яя, -яе. 1. Які мае адносіны да
вечара (у 1 знач.). // Які бывае вечарам. Вя-
чэрняе неба. □ За полем ізноў быў лес, які
тануў у вячэрнім змроку. Колас. // Які пра-
цуе, дзейнічае, выходзіць вечарам. Вячэрні
факультэт. Вячэрняя газета.
2. Прызначаны для вечара (у 2 знач.). Вя-
чэрняя сукенка, прычоска.
ВЯЧЭРНІК, -а, м, Разм. Навучэнец, студэнт
навучальных устаноў, якія працуюць ве-
чарам.
ВЯЧЭРНІЦА, -ы, ж. Разм. Жан. да вячэрнік.
ВЯЧЭРНЯ,-і, ; ж. Вячэрняя царкоўная служ-
ба. Не вельмі ўважны да набажэнства і
а. Мікалай, асабліва на вячэрнях, калі наро-
ду ў царкве мала. Колас.
ВЯШЧАЛЬНІК, -а, м. 1. Гіст. Асоба, якая
ўсенародна апавяшчала што-н.
2. Выс. Той, хто абвяшчае, сцвярджае
што-н. Вяшчальнік вызваленчых ідэй.
ВЯШЧАННЕ, -я, н. 1. Дзеянне паводле
дзеясл. вяшчаць (у 1 знач.).
2. Перадачы па радыё; радыёвяшчанне.
ВЯШЧАЦЬ, -ае; незак., што. 1. Прадказ-
ваць, прадракаць, прарочыць што-н. Вяшчаць
бяду. Вяшчаць смерць. □ Над новай салдац-
кай сялібай Галуб распраўляе крыло. Вяшчае
ён мір. Калачынскі.
2. Перадаваць па радыё. Радыёканцэрт па
заяўках. Дыктар вяшчае службова-расчуле-
на... Брыль.
ВЯШЧУН, вешчуна, м. 1. Прадказальнік,
прадракальнік. Вяшчун буры. Вяшчун праро-
чы. Ёецер-вяшчун.
2. Тое, што і вяшчальнік (у 2 знач.).
ВЯШЧУНКА, -і, ДМ -нцы; Р мн. -нак; ж.
Жан. да вяшчун.
ВЯШЧУННЯ, -і, ж. Жан. да вяшчун.
ВЯШЧУНСТВА, -а, н. Прадказанне. Злым
вяшчунствам еыдавалася нечаканая смерць
інспектара. Самуйлёнак.
У першым томе 16 354 словы і 1062 тэрміналагічныя і фразеалагічныя словаспа-
лучэнні.
Т 49 Тлумачальны елоўнік беларускай мовы. Мн., Галоўная рэдакцыя
Беларускай Савецкай Энцыклапедыі, 1977.
608 стар.
Падпісное выданне ў 5 тамах. Выпускаецца ўпершыню ў рэспубліцы.
У Слоўніку каля 100 тысяч лексічных і фразеалагічных адзінак. Па свай-
му характару ён нарматыўны. Разлічаны на настаўнікаў I студэнтаў, ны-
кладчыкаў вышэйшых навучальных устаноў і навуковых работнікаў, пра-
цаўнікоў друку. радыё і тэлебачання — на ўсіх тых, хто цікавіцца моваю
беларускага народа, яе развіццём і культурай.
Тлумачалыіы слоўпік беларускай мовы,
том 1.
Афармленне А. I. Раманцова.
Мастацкі рэдактар Я. Ф. Леучанка.
Тэхнічны рэдактар А. У. Шэметавец
Карэктары:
В. 1. Багдановіч, Л. Дз. Лебедзева,
Л. П. Маліжонак, Л. А. Сівалобчык
М. К. Хадыка, А. М. Шукава.
Здазена ў набор 13.12.1976 г. Падпісана да друку
20.10.1977 г. Фармат 70X108716- Папера друкар-
ская № 1. Друк. арк. 38,0. Умоўн. друк. арк. 53,2.
Ул.-выд. арк. 88,53. Тыраж 18 000 экз. Цана
5 руб. 80 кап. Зак. 3800.
Галоўная рэдакцыя Беларускай Савецкай Энцык-
лапедыі. Мінск, Акадэмічная, 15-а.
Паліграфічны камбінат імя Я. Коласа Дзяржаў-
нага Камітэта Савета Міністраў БССР па справах
выдавецтва, паліграфіі і кніжнага гандлю. Мінск,
Чырвоная, 23.