СТАВРОПОЛЬ
КНИГОИЗДАТЕЛЬСТВОСЫ
КАРАШАЙ-ШЕРКЕШ БОЬЛИК
ЧЕРКЕССК—1971

айт десенъиз,
айтайым...
йырларды йыйган,
йыйынтыкты туьзген
АШИМ СИКАЛИЕВ
Маге ногайдынь теньиздей терен ааызлама поэзия
сын суьидирген нагаш атам Дшавга багыслайман.
АШИМ СИКАЛИЕВ
Бурынгы
йырлар
ЙИГИТЛИК ЙЫРЛАРЫ
Ногайдынъ кырк баьтири
(К е с е к.)
Монъгулдынъ кызыл сакал
Шынъгызы,
Дуныядынъ аланъгыр коьз
Донъгызы,
Эдил, Яйык элимди,
Азав, Крым еримди,
Оразлыда оьрисимди,
Куьнимди,
Аськер йыйып, кан куйып,
Ол бийлеек болады.
Куьман уьлке, Кыпшагым,
Эр уленлар атлансын!
Карсы шыксын ясанып,
Болат куьп пен курсасын
Ол душпаннынъ ян-ягын!
Он монъгулга бир куьман,
Алдын бувып алар ды.
Ал мае кылыш кол га алып,
Аьлек этсин оларды!..
6
Кырылып аьлек болсак та
Сен дегенди этпеспиз.
Шырылдап отта янсак та,
Сен дегенди этпеспиз!
Хан жиени—падиша
Бенгер элге коьшермиз.
Куьшти йыйып, бавланып,
Нем ереси Шынъгыздынъ
Сен Батуды енъермиз,
Тувган ерге келермиз...
Анъшыбай баьтир атланып,
Явга шапса онъланып,
Алдаспанын кыныннан
Онъ колы май шыгарып,
Карсы келген коьп явды
Онълы-соллы ол кескен.
Сол заманда Захари
Баьтиримнинъ анавда
Душпанынынъ басына
Канлы куба ел эскен.
Эркин яйлап, тенъ оьскен,
Ногайымнынъ анавда,
Эртиш сувы мунавда
Дазувынынъ сол шети.
Оннан керуьв йоьнелип,
Орал тавын кесе оьтип,
Карсысында ханды юткан
Казаннан,
Татар атлы Булгардан,
Эркин агып куйылган,
Ока сувы бир шети.
Эдилдинъ туьп тармагы
Бойыннан,
Мескуден кубыла тарап
Ойыннан,
Оразлыдан Кыйыпке,
Оннап озып тагы да
Аккерманды ары оьтип,
Кара тенъиз как ярып,
Кап тавына ушласкан—
Ногайымнынъ дазувы,
Сонъы шети сол болар.
Заманнан заман оралган,
Адыра калган бу коныс
Хайырсыз экен эжелден.
Кызыл сакал бу монъгул
Эдилди алса—элди алар,
Яйыкты алса—янды алар.
Янды алган сонъ не калар?
Сондай туска еткенде,
Коыпе-конып юрмеге,
Бу языды
Яйылап барып коьрмеге,
Бизге наьсип буйырмас,
Айлананъды сув алар.
Яйыкты алса Эдил бар,
Эдилди алса Кобан бар,
Кобанда айыры куйрык
Сабан бар,
Кобанда акыр йигит
Тувган бар.
Ал, ал энди, ал энди,
Эдилди алды бу явымыз
Элди алды,
Яйыкты алды янды алды.
Айлана аккан ак Кобанды
8
Сонда алды,
Оны алган сонъ не калды?..
...Заманнан заман оралган,
Дуныя басып яв алган.
Адыра калгыр бу коныс
Хайырсыз экен фанада.
Асан Кайгылы, Казтуган,
Орак, Мамай, Дели Агыс,
Сыбыра ман Бериздак,
Шал—Кийиз бен Эл—Буга,
Калган дуныя олардан.
Эдил, Эдил, Эдил ер,
Энъкейип халкым кеткен ер.
Карагай бойлы Казтуган
Кайгыланып оьткен ер...
„...Мен ак суьек Эдиге,
Мен мырзаман, билинъиз.
Асылы Шынъгыз Токтамыспан,
Хан атагы келиспес.
Элимиздинъ ханы—мен,
Токтамысты кувайык,
Элден баска шыгайык,
Тоьреди колга алайык,
Эл иеси болайык" —
Деп Эдиге а л да га н.
Онынъ улы Нурадин,
Эш бермегир мырадын,
Мырзадан кем болмаган.
Кара халкты буьлдирип,
Нурадин де кыйнаган.
Ногайлардынъ ханлары
Баьтирлерин кем коьрип,
Аьлек эткен ногайды,
9
Сав дуныясын тоьнътерип.
Куьлик баьтир, Дели Агыс,
Эр—Копланлы, Муьсевке,
Эл Керейи эр Давыс,
Эр Досмамбет ат шабыс,
Камбар баьтир. Эр Таргыл,
Манаты ман Сайын да,
Коькше минен Косай да,
Аьруьв Ахмет, Алав да,
Казтуган ман Шора да,
Ногайдынъ деймен анавда
Кырктан оьткен баьтири
Тувган халкын тыншайтып,
Оьктемлигин улгайтып,
Онълалмады эш бири.
Буьгуьнгиси, бу куьни
Эмшектеги баласын
Таслап кашкан аналар,
Сав аьелин кырдырып,
Оьксиз калган бабалар,
Тиркевинде бир малсыз,
Ябылмага юркансыз,
Ыкланмага отавсыз,
Кайгылары коьплердинъ,
Иренжиткен эрлердинъ
Аьлин карап тешкерип,
Йитик акыл эс берип,
Онълав керек, каранъыз!
Калган малдан садака,
Ашыкпасын саьбийлер,
Демевсиз калган коьп уьйлер,
Ян сакласын— пайланъыз.
Кайта буьлмес йосыкты.
ю
Терениннен ойланъыз!
Орыслар ман конъсылас,
Ана тувган аданас
Болув керек, анъланъыз,
Кенъ оьристе яйланъыз!..
□ □ □
Эр Шобан
Каптаулы Бийгазы деген аьскерин алып келип но-
гайдынъ йылкысын айдап алып гетеди. Булардынъ
артыннан кувып ети йолдасы ман Эр Шобан йоьнейди.
Токтамасын билген сонъ,
Яв аьскерин коьрген сонъ,
Ногайлыдынъ Эр Шобан
Булай айтып толгайды:
Саф аргымак сайлаган,
Найзасына ялав байлаган,
Каптаулыдынъ Бийгазы
Юргенине шыдамай,
Елип шыкты коьк тавга.
Токта десем токтамай,
Токтаганын намыс коьрсе усайды.
Энди юрсем кашты дер,
Аруагым меним басты дер,
Мени коьрип акылыннан састы дер,
Деп Бийгазы ойлайды,
Ойлайды да токтайды.
Эр Шобан ети йолдасын эректе калдырады да,
Бийгазыдынъ касына ялгыз оьзи етип келеди. Келеди
де айтады: Сен, яиым-ав, йылкымызды калдыр да
йорыгынъа кет. Ол болмаса, эне ана ерде меним аьс-
керим туры, сизинъ коьтеренъизди де кырармыз.
Каптаулыдынъ Бийгазы онда булай толгайды, тол-
гайды да сорайды:
Яркыраган ат минген,
Орталар коьшип шет конган,
Яв алдына дерт салган,
Явларыннан кек алган,
12
Ногайлыдынъ Эр Шобан,
Йыйынынънынъ ишинде
Кимлер бар да кпмлер йок,
Айгып береш сен мага!
Онда Шобан толгайды,
Толгаганда бу дейди:
Ана турган кырк баьтир,
Ногайлыдынъ бал асы,
Аьр бирисин сорасанъ
Мынъ кисилик шамасы.
Мынъ кисидинъ ишинде
Туьрли-туьрли баьтир бар,
Туьменди бузган эр де бар.
Сувырылып шабар баьтир бар.
Иыйынымнынъ ишинде
Асаннынъ улы Абит бар.
Мапълайы яйдай керилген
Асылы баьтир Тоган бар.
Оннан тагы сорасанъ
Карагай бойлы Казтуган,
Оннан тагы сорасанъ
Ети атадынъ эрлиги
Алав баьтир тагы бар.
Камбар баьтир тагы бар,
Ети эрди бир урган
Эр Коплаплы тагы бар.
Сайын баьтир, Курманбек,
Эртиш бойлык Эр Манат
Манаты улы Туякбай,
Туякбайдынъ агасы
Эр Сайд-Ахмет оьзи бар.
Сынтас улы Тоьре-хан,
Онынъ несин айтайым,
Санай келеем коьп увыл,
Бир-бириннен кем тувыл.
13
Ийнанмасанъ соьзиме,
Мени ми.чен иере бар,
Оьз коьзинъ мен коьре бар.
Оннан таги сорасанъ,
Тувмай аты язылган,
Шаппай ызы казылган,
Асылы нурдан я par ан,
Явды коьрсе кайнаган,
Яй тасындай яйнаган,
Мынъ душпаны кез келсе,
Айдарыннан байлаган,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Явга ялгыз атланган
Наьрик улы Шора бар!
Оннан тагы сорасанъ,
Ети кулаш бойы бар,
Артык биткен сойы бар,
Басып келген душпанды
Басып салар ойы бар,
Баска кыйын иш туьссе,
Басып келген душпанды
Баспак кимик акыртып,
Бас йолдасын шакыртып,
Баслайтаган тойы бар,
Карамага мойны узын,
Яй тартпага колы узын,
Манълайынынъ арасы
Эки карыс, эки эли,
Тувлыга сыймас шекели,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Яркыраган явыннан
Ярмай оьтин оьзи алган.
14
Коькшединъ улы Косай бар!
Оннан таги сорасанъ,
Тебингисин шириткен,
Терлигин майдай ириткен,
Адирнесин атка алган,
Аткан огын тайга алган,
Адирнесин тартканда
Ала оыиздей муьнъиреткен,
Аьр душпанын сок канда
Яс козыдай энъиреткен,
Куралай коьрсе—коьзге аткан,
Куланды коьрсе—белге аткан,
Онъ келгенин онъ аткан,
Сол келгенин сол аткан,
Солакайы кулаткан,
Кула йийрен ат минген,
Кыл куйрыгын шорт туьйген,
Корамсакка кол салган,
Кол салганда мол салган,
Сувырып алган кув ебе
Сом юрекке йол салган,
Темир казык ясанган,
Терлик тогым тоьсенген,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Яв юрегин ярувшы,
Явдан оьшин алувшы,
Эспар улы Таргыл бар!
Оннан тагы сорасанъ,
Актабан ат яйлаган,
Алдаспан кылыш байлаган,
Баьтиршилик бу ды деп,
Ала билек ок алган,
Адирнесин коьп тарткап,
15
Канжыгада кыл аркан,
Кан алувшы явынынъ
Кыл мойнына оьзи арткан,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Куястан яслай шыккан Жымай бар,
Оннан тагы сорасанъ,
Ал дегенде аларга,
Алып йолга саларга,
Алкалаган анавда,
Авыр коллар катарга,
Арысландай бел бувган,
Арып-талып билмеген,
Арса тойып билмеген,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Арысланбек улы Солтан бар!
Оннан тагы сорасанъ,
Баланъкылар батпаган,
Туьни-куьни ятпаган,
Огын куры атпаган,
Олжасыпнан сатпаган,
Он ясыннан ол оьзи
Огын йонып баслаган,
Он душпанды ол оьзи,
Орга йыгып таслаган,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Пайзасы тувдай Мамбет бар!
Оннан тагы сорасанъ,
Сени мннен бара-бар,
Артык тувган Мажардан,
Коян баьтир тагы бар.
Оннан тагы сорасанъ,
16
Олтырыскан, турыскан,
Куьни-туьни ол оьзи
Мынъ киси мен урыскан,
Явырнына делимнинъ
Канлы куьбе сыймаган,
Ягасына делимнинъ,
Адам колы тиймеген,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Баьтир тувган уьйсиннен,
Бозторгай улы Баубек бар!
Оннан тагы сорасанъ
Мингени аргымактынъ аласы,
Оьзи болса анавда,
Касы ийгидинъ баласы,
Сувырганда ол оьзи,
Авыр кылыш сувырган,
Ювырганда ол оьзи,
А желте карсы ювырган,
Кувырганда ол оьзи
Явдынъ йолын кувырган,
Ол баьтирим атланса,
Явдынъ йолы бувылган,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде
Давдынъ улы Давут бар!
Оннан тагы сорасаиъ,
Оьз досларын куьлдирген,
Оьз явларын буьлдирген,
Атса огын оздырган,
Аьдирнесин тоздырган,
Душпан атын аздырган,
Бир ойында баьтирим,
Тогыз балта сындырган,
2
17
Акырганда ол оьзи,
Камыс кимик душпаннынъ
Кос Кулагин тындырган,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде,
Айсылдынъ улы Ахмет бар!
Оннан таги сорасанъ,
Тобылгы торы ат яйлаган,
Тобыгына ол оьзи
Кос душпанын байлаган,
Мамай шыккан тоьбедей,
Кабыргадан каскарып,
Тесип шыккан суьбедей,
Авдарылмас кара кемедей,
Кандаузга баьтирлер
Сырлап салган ебедей,
Кадалганда баьтирге,
Кан юкпас кылыштай,
Кара болат оьтпеген,
Мактавына делимнинъ,
Адам соьзи етпеген,
Онынъ несин сорайсынъ,
Йыйынымнынъ ишинде.
Эр Яхшымбет оьзи бар!
Оннан тагы сорасанъ,
Баьрин айтсам коьп болар,
Бирин айтсам йок болар,
Нога иды нъ деймен анавда
Кырктан артык эри бар,
Янынънан аянмаган эр болсанъ,
Аьскеринъди бу языда
Кырдырайым дер болсанъ,
Баьтирлерим мунавда,
Ер тетиретип келгенде,
18
Каскарып онда карарсынъ,
Айткан соьзге келсене,
Атанъ мынан ананъпын
Бир куьнине ярарсынъ!
Каптавлы Бийгазы Эр Шобан айткан баьтирлерди
енъалмаягын билип, коркып, „йылкы да адавыс бол-
сын, басымыз сав калса да яман тувыл эди“ деп ай-
даган йылкысын таслап, оьзи кашып кетеди. Дурысын-
да, Эр Шобзннынъ касында, йолдасларынынъ ишинде
Бийгазыга айткан баьтирлердинъ бпреви де болмаган.
Эр Шобан явды коркыстаяк болып айткан. Солай
этип, йырав атпай, сокпай, бир адамнынъ канын тоьк-
пей, йылкыды кырсызлардан алган.
Азавнур
Калмырза бий кешке дери тойлаган,
Ахсам болып куьн ярыгы тайганда,
Абезекке атланмага ойлаган.
Эл ишинде оьз кыйынын ашаган.
Эли минеи коьшип-конып яшаган,
Эренлерди оьз эркине коймаган,
Бу шеркештииъ олжасына тоймаган,
Калмырза бий келди Азавнурдынъоьзине,
Тынъласанъа онынъ айткан соьзине:
Эй, Азавнур, турсана сен, турсана,
Атынъ басы тавга карап бурсана,
Аьдпрне —яйынъ явга карап курсана.
Онда Азавнур былай айтып соьплейди:
Турмайман, меним бийим, турмайман,
Атым басы тавга карап бурмайман,
Аьдирне—япым явга карап курмайман,
Тавдагы калын шеркеш улына
Олжа уьшин кылышымды урмайман.
Ол заманда, ол шакга,
Калмырза былай айтып соьйлейди:
Аналардан осал тувган Азавнур,
Биз айтканнан кери юрме, бери юр.
Астынъдагы бедев атынъ алырман,
Кылышымды тал мойнынъа янырман,
Басынъа кыйын ишлер салырман,
Бурма шашы бир колтык,
Отавда ойнай турган аьруьвинъ
Оьзиме хатын да этип алырман,
Картаиганда карт атанъ ман ананъды
Кувалап кара йолга салырман!
Эй, Азавнур, турсана сен. турсана,
Атынъ басы тавга карап бурсана,
20
Аьдирпе—яйынъ явга карап курсана.
Онда Азавнур былай айтып толгайды:
Атланырдай, меним бийим, атым йок,
Кенъ ийниме тартып киер затым йок,
Садагыма сайлап салар огым йок,
Мылтыгыма санап куяр огым йок.
Калмырза былай айтып соьйлейди:
Минерге бедев аТынъ берейим,
Ийнинъе киер затынъ берейим,
Садагынъа сайлап огынъ берейим.
Мылтыгынъа санап огынъ берейим.
Онда Азавнур былай айта турады:
Атланмайман, меним бийим, сени уышин,
Атланаман анавда
Сиз береген коьп кыйыным бар уьшин.
Атланаман атай мынан ана уьшин,
Алганшык бизим аьруьвдинъ
Коькиректе буьлкилдеген яны уьшин.
Онда Азавнур атасына юрди дий,
Атасына былай айта турды дий:
Ал, ал, атам, ал, атам,
Ал савлык пан кал, атам,
Мырзалардыиъ алай яным мырзасы,
Ишиндеги ипт несвлли тазасы,
Калмырза деген казебин тикти деп,
Дегенине келмесенъ уьйди йыкты деп,
Бой суьнъгисин согырдакка тыкты деп,
Табалмаган ашувы бизден шыкты деп,
Атам, яным, атланаман, не айтасынъ?
Онда атасы булай айтып толгайды:
Бар, бар балам, не айтайым, бар балам,
Барганда бахтынъ сенинъ ашылсын,
Коьп явларынъ шипий болып шашылсын,
Сен атланшы яхшылардынъ йолына,
21
Аман кайтшы карт атанънынъ колына,
Сенинъ уьшин кешелерде кырк турган,
Айыры эмшектен кан аралас суьт берген,
Туьн уйкысын сенинъ уьшин доьрт боьлген,
Колларын белбав этип байлаган,
Тизлерин бесик этип шайкаган,
Аргы уьйде ананъ сенинъ олтырган,
Бара кет ога, балам, бара кет!
Онда Азавнур анасына юрди дий,
Анасына булай айта турды дий:
Ал, ал анам, ал анам.
Ал савлык пан кал, анам,
Меним уьшин кешелерде кырк турган,
Айыры эмшектен кан аралас суьт берген,
Коьтерип алып коьп суьйнп,
Эл ишинде яхшыларга караткан,
Аядан мага каймак ялаткан,
Туьн уйкынъды меним уьшин доьрт боьлген,
Колларынъ белбав этип байлаган,
Тизлеринъ бесик эгип шайкаган
Янымнан артык суьйген ян, анам.
Мырзалардынъ, алай яным, мырзасы,
Ишиндеги ийт несилли тазасы,
Калмырза деген казебин тикти деп,
Дегенине келмесенъ уьйди йыкты деп,
Бой суьнъгисин богырдакка тыкты деп,
Табалмаган ашувы бизден шыкты деп,
Анам, яным, атланаман, не айтасынъ?
Онда анасы булай айтып толгайды:
Бар, бар балам, не айтайым, бар балам,
Барганда бахтынъ сенинъ ашылсын,
Иолларынъа нур саьвлеси шашылсын,
Адасканга сайлап алып йолын бер,
Иыгылганга тувра барып колынъ бер.
22
Сен атланшы яхшылардынъ йолына,
Аман кайтшы карт ананънынъ колына,
Сени минен тар курсакта яшаган,
Бир аяктан каймак соьгин ашаган,
Бир орында тай-куландай тебискен,
Бир эмшектен таласып эмшек эмискен,
Тенъ ишинде адасканда кенъескеп,
Той ишинде бирге ойнап юрискен,
Эл ишинде коьп тамаша коьрискен,
Аргы уьйде карындасынъ олтырган,
Бара кет ога, балам, бара кет!
Онда Азавнур карындасына юрди дий,
Карыидаска булай айта гурды дий:
Мени минен бир курсакта яшаган,
Бир аяктан каймак соьгин ашаган,
Бир орында тай куландай тебискен,
Бир эмшектен таласып эмшек эмискен,
Тенъ ишинде адасканда кенъескен,
Той ишинде бирге ойнап юрискен,
Эл ишинде коьп тамаша коьрискен,
Карыпдасым, ал савлык пан кал энди,
Мырзалардынъ, алай яным, мырзасы,
Ишинде инт несилли тазасы,
Калмырза деген казебпн тикти деп,
Дегенине келмесенъ уьйди йыкты деп,
Бой суънъгисин богырдакка тыкгы деп,
Табалмаган ашувы бизден шыкты деп,
Карындасым, атланаман, не айтасынъ?
Карындасы булай айтып толгайды:
Бар, бар, акай, бар, акам,
Барганда бахтынъ сенинъ ашылсын,
Сен аламан дегенде,
Яв каладын капылары ашылсын,
Сен атланшы яхшылардынъ йолына,
23
Аман кайтшы карындасынъ колына.
Бесигинде сенинъ уьшин айтылган.
Бес ясында сенинъ уьшин келискен,
Он ясында онда барып коьрискен,
Он бесинде отавынъа келтирген,
Ак шокана кара ерге суьйреткен,
Аргымагынъ оьзи тутып уьйреткен,
Ак тоьрине кара шыбын конмаган,
Ак юректен каргаганы онъмаган.
Аргы уьйде алганшыгынъ—аьруьвинъ,
Бара кет ога, акам, бара кет!
Онда Азавнур аргы уьнге юрди дий,
Аьруьвине булай анта турды дий:
Бесигинъде меним уьшин айтылган.
Бес ясыньда меним уьшин келискен,
Он бесинъде отавыма келтирген,
Ак шокана кара epie суьйреткен,
Аргымагым оьзинъ тутып уьйреткен,
Ак тоьринъе кара шыбын конмаган,
Ак юрекген каргаганынъ онъмаган,
Алганшыгым, ал савлык пан кал энди,
Мырзалардынъ, алай яным, мырзасы,
Ишиндеги ийт несилли тазасы,
Калмырза деген казебин тикти деп,
Дегенине келмесенъ уьйди йыкты деп,
Бой суьнъгвсин богырдакка тыкты деп,
Табалмаган ашувы бизден шыкты деп,
Алганшыгым, атланаман, не айтасынъ?
Алганшыгы булай айтып толгайды:
Бесигимде сени минен бегистим,
Он ясымда сени минен таныстым,
Он бесимде бир ястыкта бас костым,
Он алтыда калмай сырым тоьгистим,
Аргымагынъ таспа тагып уьйреттнм,
24
Кунанында курык суьйреттим,
Эсигинъди кесе тургысттым,
Эркининъе даьврен суьргисттим.
Бир колынъа сенинъ мен май бердим,
Бир колынъа сенинъ мен шай бердим,
Бу дуныяды оьз басынъа яй бердим,
Сага соьплегеннинъ авызын канаттым,
Акшады сага пуллай санаттым.
Басынъды сенинъ бал ман ювдырдым,
Белинъди сенинъ эрдей бувдырдым,
Йоктан сага авлет яратгым,
Эттен сага йилик ыслаттым.
Мен ок кайдан билейим
Калмырзадай намарт пан бас косып,
Абезекке олжа излеп кетеринъ,
Кыйынлы меним басыма
Кыйынлы уллы намыс этеринъ.
Меним ием, карасана коьзиме,
Тынъласана айткан соьзиме:
Калмырзалар тувыл сага аданас,
Мырзалар тувыл сага ян йолдас,
Намартлык эткен аьдем ярымас,
Болмаякты бизим ногай йорымас.
Сендей болган эр йигитлер
Иосыкты мырзалардан сорамас.
Анъласанъ, ием, булай айтайым,
Анъламасанъ сага мен не айтайым?
Кетпеши, меним ием, кетпеши,
Карап турып бу терсликти этпеши.
Кыйынлык, ием, сага еткенде
Мен ботырман сага яр там эгпекши.
Тынъласанъ солды сага айтарым.
Йокты меним бу соьзимнен кайтарым;
25
Калмырзадынъ соьзи болса этеринъ,
Мен айтайым сага, нем, бетерин:
Атлан, атлан, сен Азавнур легенде,
Сен атланшы яманлардынъ йолына,
Сав кайтпагыр карт атанънын колына.
Оьзим пишип, оьзим тиккен ак каптал,
Тигислери сайын сага ок тийсин.
Туьймелери сайын сага топ тийсин.
Аргымак аьруьв сенинъ атынъды,
Тавдагы калын шеркеш пайласын,
Хайырсыз хайран сенинъ басынъды.
Абезеклер ат алдында айдасын.
Кыйынлы басым эртен турып карасам,
Мырзаларга топарласып мал келир.
Мал артына карасам,
Мен каьрипке арба мынан сал келир.
Тоьбелерден бийик тоьбе сайларман.
Тоьбелерге шыгып сени карарман.
Тоьбелерге шыгып сени коьрмесем,
Тоьбе шашым ыслап юлкарман.
Бир йылгысы кара кийип турсам да,
Ярынъгысы бир эркекке карарман.
Сендей болган бир эркекти таппасам,
Кыйынлы меним атам мынан анамга
Йылай-сыктай „ту л калдым* дёп барарман.
Барсам да не куьнине ярарман?
Бу соьзлерди эситип, Азавнур Калмырза ман бар
май, уьйинде калады.
Маажир йыры
Туьрк' патшасы Абдул-Хамид савында
Крымнынъ Ак-Мешити бузылды.
Беллеримиз бизим сонда уьзилди.
Ол каладынъ карты-ясы дарылды,
Канларымыз аккан сувдай агылды.
Туьркке баьри кетти крым татарлар,
„Эй, ногайлар, Османлыга келинъиз.
Аьр яхшылык Османлыда билинъиз",
Деп ногайга таймай'кагыт атарлар.
Сол кагытты коьрип ногай агылды,
Артыннан калыиъ шеркеш тагылды,
Кумукларга йылкы, тувар саттылар,
Иесиз малдай кырга аттылар.
Кумуклар опы коьрип кутырды,
Ама бизим кыйынлыктан кутылды.
От кемелер аьлек болды Керишге,
Муны кимик эш коьрмедик бир иш те.
От кемединъ аркалыгы айырылды,
Ишине тенъиз сувы агылды.
Кем;шллер кайыкларын коьзледи,
Хатын-кызлар бавырын тутып бозлады.
Османлыга шеркеш пинен тенъ кеттик,
Стамбылдынъ шаьарине тез еттик.
Еткен уьшин бу гавирден не таптык?
Аьр авылда ялшы крым татарлар,
Шеркешлер тутып кызын сатарлар,
Аьр калада нешеси мынъ ногайлар,
Бай, кырылып толган уллы тогайлар.
Суьеклерпн туьрклер ювмай атканлар,
Калганлары баталарын сатканлар.
Ярык дуныя бизге терис айланды,
Хатын-кызлар туьелерге байланды.
27
Каргысымыз етсин наьлет туьрклерге,
Намысларын саткан пара коьзине,
Вай, ийнандык намартлардынъ соьзине.
Курсаклары толган шарап—кахуеден,
Орамында юрип болмай кахпеден,
Карашынъыз пакыр ногай аьлине
Бир пайдасыз зая болган малина.
Ялган йоктыр бу соьзимде; тынъланъыз,
Османлыда яханемдир, анъланъыз!
Стамбылга коыпуьв
Айдана аккан ак Кобан,
Айырым-айырым кенъ тогай.
Кайда кетип йойыдды,
Ягасына яйыдып конган коьп ногай?
Кобан боны коьп агаш,
Агаш басы буьрденди.
Тоьх, аймедет, яман ядган дуныя,
Басымыздан туьрденди.
Капыста ман бадражан
Кара сувда кайнаса,
Уьйренмеген яслар деп,
Бизим ногай улларды
Патша тутып кыйнаса,
Ол заманда не этермиз?
Эгер патша йол берсе,
Стамбылга кетермиз.
Кетсек не зат этермиз?
Айлак терис этермиз!
Кеткенимиз не тапты?
Мынъ уьш юз отыз саьнеде,
„Я хайырга, я шерге" деп
Стамбылга хал к коьшти.
Коьшти болса не тапты?
Алпыска келген каралар,
Эмшектеги балалар
Верен калгыр туьрк еринде
Яяв юрип, сув таппай,
Ахырында кум капты!
„Хайырга" деп эл коьшти,
29
Хайыр кайдан табылсын,
Хайыр сувга кеткен сонъ?
Эл сукланган
Ак Кобанды калдырып,
Ер яртысы Кара тенъиз какярып,
Коьп ногайым
Туьрк ерине еткен сонъ?
Бу ногайдынъ харам оьлгир
Бийи минен мырзасы,
Юмле халктынъ ызасы,
Ишинде аьйлели тириси,
Эш калдырмай баьриси
Акылымызды таьвести!
Олтыртаяк болады
Эменнинъ бийде—сисине,
Тамашамыз калады,
Акыл салып ойласанъ,
Булардынъ эткен намарт псине.
Эдигединъ куьниннен
Эсап этпп карасанъ,
Коьп саьнелер авысты.
Коьбексиген
Иит мырзалар эрисип,
Алем майтак, коьп ногай,
Калынъ ногай, авыр юртты таьвести.
Эдил—Яйык эки сув:
Бир саьнеде
Яйыкка да сыймадык.
Бир ягы ойпанъ кум биткен,
Бир ягы каткыл яр биткен,
Балдырганы билектей,
Буьлдиргени юректей,
Кымызлыгы куьректей,
Бакасы койдай шувлаган,
30
Балыгы тайдай дувлаган,
Тасбакасы атандай,
Йыланы бар бакандай,
Батлавыгы
Шоьккен туье таптырмас,
Балыгы йылкы яптырмас,
Бакасы туьн уйкынъды таптырмас,
Сав дуныяга бергисиз Эдил сув,
Бир саьнеде
Эдилге де сыймадык.
Бассызлар ол саьнеде бизлерге
Бек дувлаган бас болды,
Бир-бирине кас болды.
Яйылып кырда яшаган,
Кымызы ман кой йилигин ашаган,
Эллерден эллер оьтип макталган
Айдынлы ногай юрты тас болды.
Кыл ялавлы калмык бизге кас болды.
Ери еннет, сувы сербет,
Кешинмеге, куьтинмеге колайлы,
Эриккен куьн Домбайлы,
Эл сукланган ак Кобанынъ
Топпа-толы ногайлы.
Ер юзининъ коьрки деп,
Агашы айбар караган,
Шокырагы шор-шор этип агаган,
Кыювлы яга Кобан бар,
Кобанда айыры куйрык сабан бар,
Кобанда тарам-тарам тогай бар.
Тогай толы ногай бар!
Бу не деген Кобан толы Эл эдик,
Нешик яшай туры эдик!
Ярлы.чык пан ялгызлык бизге йос болды,
31
Калынъ шеркеш, коьп ногай
Тенъ яшаган толы Кобан бос болды.
Азгана калган ногайга
Ак Кобаннан айырмай
Мавлемиз бергей куьшти.
Салдат алса бизлерден,
Орыстынъ аьруьв оьтпеги
Азык болар, тынъланъыз!
Муннан аьри бнз кетсек
Каьрип—касар ногайга
Язык болар, анъланъыз!
Арсланбий
Кара-Ногайда Арсланбий деген йигит бир куьн
Аксай кумукларына тойга конак болып барады. Уьйде
ялгыз атасы калады. Арсланбий тойда олтырып тур-
ганда, „тез болып авылга кайт, атанъ бек авырган,
оьлмеге туры“ деп артыннан атлы етеди. Арсланбий
де тез атына минип Кара-Ногайга кайтпага деп шыга-
ды:
Атлан, атлан сен, Арсланбий, дегенде.
Атланмага сенинъ кейфинъ суьйгенде,
Аксайга ян юбанта барганда,
Артынънап атлы келди алгасап,
Кешелетип сен Арсланбий кайтсын деп,
Атанъа ызгы соьзинъ айтсын деп-
Кешелетип атынъ тутып иерлеттинъ,
Андрейдинъ туьбин тутып елиттинъ,
Тонавшылар шыкты сенинъ алдынъа.
Атынынъ басын тартты Арсланбий,
Бу соьзлерди ол заманда айтты дий:
Аллах уьшин, тонавшылар, койынъыз,
Яхшы эркекке усап сизинъ сойынъыз.
Не келеек меним каткан тонымнан’
Дувлатсанъыз хате шыгар колымнан.
Бир атым бар авызлыгын шайнаган,
Ашувланса миндирмеге коймаган,
Савырысыннан алты кайыс алсанъ да
Ашувланса оьрге юрип болмаган.
Ол заманда тонавшылар айтты дий:
Туьссене, сен Арсланбий, туьссене,
Савытларынъ иер касына илсене.
Биз айткан соьзге сен келсене,
Сен, Арсланбий, коймаякты билсене!
Сонда Арсланбий булай айтып толгайды:
з Ногайские народные песни
33
Арсланбий тувылмедп меним атым?
Арсландай тувылмедк дурбатым?
Сиз де кимсиз меннен савыт алмага?
Мен де ним мен ат, савытым бермеге?
Ол заманда тонавшыдынъ бириси,
Ишиндеги кара юзли тириси,
Ювык келип „туьс!“ дегендп айтты дий.
Бугызланды Арсланбийим бусанды.
Коькирекке буздай темир курсанды,
Аш белиннен кынъыр кылыш сувырды,
Ат басын осалларга бурды дей,
Таргундайын ортасына кирди дей,
Урып сонда бес-алтысын йыкты дей,
Айланып бир шетине шыкты дей,
Тонавшылар аьри-бери шапты дей,
Арсланбийге тускап туьбек атты дей,
Ол да бэлса калган экен атылмай,
Калганлары Арсланбийге катылмай.
Онда баьтир колга ялав алды дей,
Осаллардыпъ аркасына салды дей,
Аркасыннан алты кайыс алды дей,
Елкесиннен ети кайыс алды дей.
Калганларыи йыйып йолга салды дей,
Ызыннан куьлей карап калды дей!
Сонда баьтир ойлы болып турды дей.
Аттынъ басын ногай йолга бурды дей,
Атына уыи камышы урды дей,
Аты да ылгамййлап елиди дей,
Ел тынып, танъ кызарып атканда,
Танъ шолпаны куьлей берип батканда,
Арсланбийи, Энди болса баьтир бий,
Аман-эсен атасына келди дей.
34
Казак йыры
Елип-елип, казак айтар, ювырган,
Ювырганда ол айван
Ер бавырын кувырган,
Аргымак аьруьв аттан йол калар,
Итпес-киймес байлардан
Яйылар да мал калар,
Ялынсанъ деймен ийгилер,
Атадынъ улы эр йигиттен ян калар.
Ял ын маты я манга—
Ялынсанъ да ян кал мае.
Шагармак ала булыт—ел болар,
ЕПагында танъ шыгарар—эр болар.
Шагында танъ шыгарган эрлердинъ
Коькпреги коьл болар,
Коьнъили кара тав болар.
Щагында танъ шыгар?.1ас кариптичъ
Коькпреги—коьр болар,
Коьнъили —кара ер болар.
Ярлылык пап киси оьлмес,
Ялгызлык пан ис битпес,
Азгана авыл казактынъ,
Каьрип яны кыйланар.
Аналарга биз оьзимиз
Улан эдпк, кыз эдик,
Йыйынлардынъ татувы эди,
Тузы эдик.
3*
35
Тийислиден бизге соьз тийсе,
Биз оны туьелейин коьтердик,
Тийиссизден бизге соьз тийсе,
Хан тоьрели }ллы йыйын болса да
Биз оны куьл- паралап буза эдик.
Ягаласкан куьнлерде
ААакталган баьтирлерден оза эдик.
Эндигиси бу куьнде,
Ярлылык пан ялгызлык
Экеви бирге келип кавшадык.
Куьлтиредик биз оьзимиз коьк кимик,
Языда душпан йолыкса
Янар эдик ол куьнде
Ясыл ала от кимик.
Буьгуьн уьшин тураман
Янымда эр тувганым йок кимик.
Анадаи ялгыз тувган нарт эдик.
Кел бери деп бизи минен
Куып сынаскан эрлерге
Коькирекген таймас дерт эдик.
Айланам мага буьгуьн яв болды,
Оларга соьз катпага кисим йок,
Астымдагы куьрен атым йойган сонъ
Баьтиршилик пинен исим йок.
Айланам суьйсе яв болсын
Куватлы эки колым сав болсын.
Кабыргасы битев куьрен ат
Кыйынлы куьн сени кайдап табайым.
Сени кайдан тутып минейим?
Тарлыккан куы ким уьйине кирейим?
Языда ялгыз юрген бир басым,
Таьпъирим болсын йолдасым.
Тасада ялгыз оьскен терек пен,
Ногай элге душпан келгенде
36
Эл коргавга керекпен.
Асылымды меним сораса,
Эдилден келген ногайман.
Кавгалы куьн карсы келгенде,
Душпаныма давил кимик болгайман.
Ислеримиз келмеспе экен онъына,
Ислеримиз келе койса онъына,
Артымыздан яв аьскери шыкса да,
Алдымыздан яв аьскери шыкса да,
Душпаныма мен барарман кайгырмай,
Кылышлар кылыш пынан урынса,
Кисинесип сол куьнде
Мен шыгарман айгырдай.
Авызлыгын гарш-гарш шайнаган,
Камышы урса улак болып ойнаган.
Айым-куьним, Куьрен ат,
Аягынъды терне бассанъ,
Оны мен арыклыктан коьремен.
Этеклер тозбай енъ тозса,
Оны мен ярлылыктан коьремен,
Ягама душпан колы коьп тийсе,
Оны мен ялгызлыктан коьремен.
Верен калгыр, ийт несилли мырзалар,
Ярлыман деп мен сизлерге ялынман,
Ялгызбан деп мен сизлерден тартынман.
Отлаган отлагыма от салса,
От йибегин мен онынъ отларман,
Ишкен меним сувларыма кан косса,
Кан сербетин уртларман.
Колымдагы ез камышым шорт сынса,
Авлаклардан куба талды сермермен,
Минген меним куьрен атым арыса,
Даладан тарлан тутып иерлермен.
Артымнан коьлем ийтлер тагылса,
37
Олар га мен тер и ту выл, боьримен,
Ягаласкан куьн келсе,
Оларга тегин—олжа берилмен.
Ювынарман эки айыры тизимнен,
Атысарман тебен ийне коьзиннен.
Эменнен айыры шыккан бутакпан,
Талкыга салган мынан туьз болман,
Анадан ялгыз тувганман
Таьнъириге тилеген мен юз болман,
Анадан кара тувганман,
Сабынлап ювган мынан ак болман.
Коьктеги кесек кара булытпан,
Уьстинъизге бир явмайын ашылман.
Мен оьзим кедай улан болган сонъ,
Душпаннынъ дабырын туьвел кашырман.
Аргымак атлар сескенсе
Ак тенъиздинъ алдында ювсарма?
Уьйде баьтир коьп ятса,
Беллерин куьмис пен курсарма?
Ягалар басып я в келсе,
Баьтирлердииъ бувыны босарма?
Тав аралап мол салмай,
Тас аралап кос салмай,
Аркалардынъ бавырын кыдырмай,
Аргымак аьруьв атты арытпай,
Душпанга барып оьзинъ танытпай,
Баьтир эрлер какырмай,
Канлы коьбик туькирмей,
Оьлен тоьсеп эт емей,
Оьлимшили ишке ушырамай,
Атадаи баьтир тувган йигитлер,
Аталыкка кыйынлы куьн келгенде
Атандзй ятып турса ярарма?
Эллерин басып яв келсе,
ЗВ
Эрлердинъ бувынлары босарма?
Ерди, деймен, явын шылатар,
$Чвцы, деймен, баьтир токтатар.
Йигитлер, деймен, явга сайланар,
Коркаклар, деймен, уьйде айланар.
Авызлыгын гарш-гарш шайкаган,
Камышы урса улак болып ойнаган,
Шагыр коьзли шал биединъ баласы
Талшыклы куьн ол айваным сув ишпес,
Шабылувда онынъ артыннан ян етпес.
Кунанда эмген ол айваным тайда эмген.
Эки анасып ол айваным байыры эмген.
Кунанында куллар курык салмаган.
Доьненинде доьрт есирге бермеген.
Бес ясында бесев-алтав иерлеген.
Алтысында аьдем тнлин анълаган.
Етисинде етип булан кайтарган.
Сегизинде селди бузып йол алган.
Тогызында дабыр бузып мал алган.
Онында ок йыландай атылган.
Он биринде Ана Эдилден катылган.
Бакайында кара канлар кай наган.
Савырысында кынъыр кылыш ойнаган.
Эр казактынъ хатынынынъ йыры
Камалаган бай улларыннан кашар уьшин ярдан
каргыйман деп онъсыз йыгылып, оьлмеге турган ярлы
казактынъ касында пишеси сосы йырды толгаган:
Меним нем, Эр-Баьтир,
Сага не амал этейим?
Сага аьжел еткен куьн,
Артынъда калып не этейим?
Алдынъда сенинъ кетейим.
Арсландай эр кетип,
Артынъда сенинъ мен калсам,
Артынъда калган эки ул
Кырсавлы шелек колга алып,
Кай шаьардан тиленер,
Кимди тувган этерлер.
Суьйип минген атынънынъ
Басын коькке каратып,
Туягыннан ушкан балшыгын,
Явган кардай боратып.
Аркадии соккан борандай,
Яв касына келген эр,
Элинъе келген душпанды,
Малдай айдап келген эр.
Оькирип ойнар ак тенъиз,
Оьнъеге терен болса да,
Сиз оьтемен дегенде,
Шавып оьтип болтан эр.
Аргымагынъ баса йорттырып,
Сансыз казак иертип,
Эдиль-Яйык экисув,
Бастан аяк коьрген эр.
40
Эрлигинъде давам йок,
Ама оьлер шагынъда,
Яв ман кылыш согыспай,
Йыгылып итак болган эр.
Кай баьтирден кем эдинъ?
Кимнен корккан сен эдинъ?
Тур, тур нем, тур нем,
Турып атка мни ием.
Эгер булай оьлсенъ, эр.
Они коьзим коьрсе, ер,
Суьймеслеринъ алдында,
Юзим болар кара ер.
Аргымагынъ, ай баьтирим, арыса,
Басын оьзим етейим.
Алдымызга /Хна Эдчлдей сув келсе,
Белимди шешип оьтейим!
Бейитлер
Бир тав бейит,
Эки тав бейит,
Уьш тав бейит.
Давлетлидинъ
Кызын алсанъ
Бас басынъа
Келер бейит.
Яв уьстине явлар келсе —
Онда болар акка сыйыт.
4:	’?•
Япалак куслар мактанар,
Ярдам шышкан алдым деп,
Ийтелги кус мактанар
Ийтсиз коян алдым деп,
Яман кпси мактанар,
Яхшыдынъ ягасыннан алдым деп,
Яхшы киси мактанар
Сол яманнан
Бойымды сатып алдым деп.
Яхшы киси мактанар,
Кайтып келип ата юртым таптым деп,
Яман киси мактанар
Тоьгерегим собалактам каптым деп.
* * $
Керуьв тоьске яйылган,
Биякай байдынъ койы экен.
Керуьвликке йыйылган,
Керван кыздынъ тойы экен.
Керван кызды сорасанъ
Биз аьзирмиз айтпага,
42
Алма тувыл, ат тувыл
Кайта-кайта сатпага,
Эшки тувыл, кой тувыл,
Артыгын берип алмага.
Булан тувыл, каз тувыл,
Бурып йолга салмага.
#	* Я:
Ярлы-ярлы ялпы,
Балаклары салпы.
Салпы аяк туьз болар.
Сапырып ишкен кыз болар.
Байдынъ кызын алма,
Баьлесине калма.
* * *
Кусты йыйсанъ 6} ркыт йый,
Кыс тонынъды туьлки этер.
Бир я манга сырынъды айтсанъ,
Куьнлердинъ куьнн болганда,
Юмли аьлемге куьлки этер.
Эр йигиттинъ баласы,
Алтав болар, куьр болар.
Ишинде абаданы бир болар,
Абаданынан айырылса,
Олардынъ аьр бириси,
Аьр бир ийтке кор болар.
СУЬЮВ ИЫРЛАРЫ
Солыдым керман ишинде
Атам-анам биз кутсызга зор эди.
Унамады бизим авыл ийгиди.
Мен бир кызыл гуьл эдим,
Солыдым керман ишинде.
Атам-анам непспсине шапканды,
Эдде йок картты мага тапканды.
Кыз бетимнен
Бир шал коьбек оьпкенди,
Мен бир кызыл гуьл эдим,
Солыдым керман ишинде.
Атам-анам кас болдылар яныма,
Неке кыйган молла калды каныма,
Авызы сасып бир карт келди яныма
Мен бир кызыл гуьл эдим,
Солыдым керман ишинде.
Тавык тувыл
Мойнын уьзип атпага,
Кой тувыл
Касап уьшин сатпага,
Йигит тувыл
Кушакласып ятпага,
Мен бир кызыл гуьл эдим,
44
Солыдым керман ишинде.
Ажыгыз дей эдилер атыма,
Он сегиздей шыкпаганем ясыма,
Атам-анам кирсин янган отына,
Мен бир кызыл гуьл эдим,
Солыдым керман ишинде.
Атам-анам меня бердилер моллага,
Колымнан ыслап аттылар обага,
Мен бир кызыл гуьл эдим,
Солыдым керман ишинде.
Яслай суьйген яска
Эдил эркин, сув толкын,
Эдилде мекеп бизим яр?
Элге сыпсынъ келеди,
Оьлген мекен бизим яр?
Эдилдинъ аргы ягы
Ала карга,
Берги ягы кара карга.
Барсанъ салам айтарсынъ
Байдыцъ улы бала ярга.
Оьзи берген ала коьйлек
Тозды денъиз,
Энди яслык бизим бастан
Озды денъиз.
Ойнайым деп шыгып эдим
Данъыл та рты п,
Уьшлеп оьрген кара шашым
Щанъа батып,
Казлар ойнар папийи мен
Сувга батып,
Йигит ойнар кызы мынан
Туьнлср катып,
Шолаап тувар ай батар,
Шолпылы коьзден танъ атар.
Турсана деп кыз айтар,
Турман танъды саргайгар.
46
Ай, Тамаридаш
Торы ат миндим тагалап,
Ай, Тамаридаш, аьруьв,
Юрдим Кобан ягалап,
Чп, Тамаридаш, аьруьв.
Иыл он эки ай мен юрдим,
Ай, Тамаридаш, аьруьв.
Бир кара коьз сагалап.
Ян, Тамаридаш. аьруьв!
Торы атым тулпар болсекен,
Ай, Тамаридаш, аьруьв.
Мойнына тымар асиага,
Ян, Тамаридаш, аьруьв!
Бир кншкене болсекен.
Ай, Тамаридаш, аьруьв,
Бавырыма баспага,
Ян, Тамаридаш, аьр\ ы!
Тем-тем шубар, тем нуба
Ай, Тамаридаш, аьруьв.
Тебинген аттан тер шыгар,
Ян, Тамаридаш, аьруьв!
Ак-боз уьпдинъ пшиннен,
Af’, Тамаридаш, аьруьв,
Буьркеншикли кыз шыгар,
Ян, Тамаридаш, аьруьв!
Aiixaii торы ат ийгисп,
Аи, Тамаридаш, аьруьв.
Сыпыпылып калар ширгиси,
Ян, Тамаридаш, аьруьв.
Аркан суьйреп ат кашкан,
Ай, Тамаридаш, аьруьв,
Шашбавып суьйреп кыз кашкан.
Як, Тамаридаш, аьруьв.
47
Йол-йол туры, йол туры.
Ай, Тамаридаш, аьруьв,
Йол уьсгинде уьй туры,
Ян, Тамаридаш, аьруьв.
Ак-боз уьйдпнъ ишинде.
Ай, Тамаридаш, аьруьв,
Безне бавлы кыз туры,
Ян, Тамаридаш, аьруьв.
Каныке
Шелебий шарлак басында,
Каныке он бес ясында,
Сен Каныке тувылсынъ,
Мен Каныке коьргенмен.
Басканы туьлки табындай,
Моины алмадынъ сабындай,
Шашы туьлки куйрыгы,
Тили аллахтынъ буйрыгы.
Каныке аьруьв ой карар,
Эртен турып шаш тарар,
Шашлыгынынъ ушыннан.
Шашбавынынъ туьбиннен.
Зынъырдатып пул кадар.
Каныке аьруьв ойнынъа,
Шакыртпадынъ тойынъа,
Шакыртпасанъ шакыртпа,
Барман сенинъ тойынъа,
Шелебий келер йол мынан,
Койны толы коз мынан,
Сол козыдан бермесе,
Курык шыбык колга алып,
Кувалармыз йол мынан.
Тавда тавшан ызы бар,
Койда менъли козы бар,
Конъысы бийдинъ кызы бар.
Алайым десем—малым йок,
Киси алар деп иным йок.
Кыдыра болсанъ, калом кас,
Кос аргымак егерем.
Кос терезенъ туьбине,
Наьсип отын ягарем,
Коьтерип ашып перденъди.
4 Ногайские народные песни
49
Гуьл юзинъди коьререм,
Тал мойнынънан кушаклап.
Бал бетинънен оьберем,
Ер карнына киргишей,
Кайгынъды сенинъ шегерем.
Октый, октый, октый каз,
Ок мыйыклы конъыр каз,
Авызынъ ой мак, колынъ ез,
Айда, яным Карагоьз.
Tacna шалдым такымга,
Янъы туьстим акылга,
Tacna кайда, биз кайда,
Биз ярлыга кыз кайда?!
Эрин суьймеген пишединъ йыры
Ювырып ойнап юргенде,
Шырпы тийди коьзиме,
Халк ншинде бир соьлтик,
Кайдан язды оьзиме.
Оьз атамнынъ колында
Эркинликке молыктым,
Элде яхшы коьп эд и,
Бир я.манга йолыктыы.
Эр капталы ший ока,
Суьртсем шанъ тиймейдн,
Ший балыктай шийкенип,
Соны коьнъилим суьймейди.
Ашкышым алтын, киртим ез,
Ашалмайман соявлап,
Бир я.манга бас костым,
Кашалмайман яявлап.
Шалувымды шала-шала
Миндим тавга.
Тав дегеним тарам-тарам
Бир тас экен.
Эр дегеним каьдир билмес,
Кайгы шекпес бир яс экен.
Терезем теплей ашылды,
Мойшагым ерге шашылды,
Бир яманга бас косып,
Аьдуьвли бетим ашылды.
Ала даьрий коьйлегим
Ашылады билегим,
Эрим кирип келген сайын
Сарсылады юрегим.
Мойнымдагы мойшагым
Аккан сувга куйылсын.
4*
51
Эрдинъ куьмис белбавы
Ыскатыиа буйырсын.
Тавдынъ басы кара ала.
Явлыгым меним сары ала,
Эринъ оьлди дегенге
Суьйиншиге бир тана.
Пибек коьйлек енъи эдим,
Йигитлердинъ тенъи эдим.
Боьз коьйлекке енъ болдым
Болмагыр май тень болдым.
Ала шыттан коьйлегим,
Алды тозып барады.
Ах дегенде кан кусып,
Яслык озып барады.
Ятсам ах деп ятаман
Янбасым ман.
Ястыгымды сувлайман
Коьз ясым май.
Эр болганнан пайда йок,
Иш суьймесе.
Алпыс эки тамырдынъ
Бирн иймесе.
Эрин суьйген пишединъ йыры
Кызлардынъ кызыл енълерп,
Шалган койдынъ канындай,
Бизим эрдинъ беллери
Орманшыдынъ талындай.
Ай тувган бет андыздай,
Шашым кара кундыздай.
Кешем меним куьндиздей,
Зрим ярык юлдыздай.
Ак капталынъ шешип кет,
Белине туьйме кадайым.
Кетер йолынъ айтып кет,
Аксам шыгып карайым.
Ак капталынъ тизииънен,
Нур келеди юзинънен.
Он эки муьшем садака
Бир соьйлеген соьзинънен.
Бурнымдагы бурма алка
Бурып салдым кериме.
Бурма шашым бир колтык,
Ястык болсын эриме,
Эдилдинъ аргы ягында—
Эрмели атын тусайды.
Эрмелише йырлаган
Бизим эрге усайды.
Ювырып кирдим сырлы уьйге,
Сыргамды илдим бир шуьйге,
Кагындым да согындым,
Мен байымды сагындым.
53
Эрим узак Гюл шыкса
Астан-сувдан безермен.
Тоьбе-тоьбе кезермен,
Эрим уьйге келгенде,
Аьруьвсинъме дегенде,
Колыма алып тургандай,
Ал шешекей уьзермен.
Керегимсинъ
Алты ай безгек,
Ети ай безгек,
Авырдым мен.
Хаьтеримди бир сорап,
Келмединъ сен.
Келмесенъ де, кетпесенъ де
Керегимсинъ.
Тохтамыс авылында,
Меним уьшин
Айбар биткен
Терегимсинъ.
Коьзден аккан коьз ясым
Алпыс тарам.
Сенсиз ярык дуныя
Мага да арам.
Шыр-шыр эткен
Шыр торгай эдим,
Сен кондырдынъ,
Бавга биткен
Гуьлдей эдим,
Сен солдырдынъ.
Былай сени
Суьйгенимде
Неди шуьшим?
Сенсиз яшап
Бу дуныяга карамага
Иокты куьшим.
Дертим язып, эрим болсанъ
А^еним уьшин,
Куьлпилдеген
Кыз янымды берер эдим
Сенинъ уьшин.
55
Балгыз
Кобаннынъ боны коз терек
Салгырдынъ боны сал Терек,
Салынып шыгар Балгызы,
Алты арбадыиъ ал кызы.
Акылынъ аьруьв Балгызы.
Ети арбадыиъ ал кызы.
Енъгелерин иертип.
Той тойлады Балгызы.
Тогыз арбадыиъ ал кызы,
Торка тонын ябынып,
Тойда ойнайды Балгызы.
Коыс коьгершин коькте ойнар,
Коьлеткиси ерде ойнар,
Балгызы май дос болсанъ,
Алтын тутка колда ойнар.
Тахир мен Зухра
Бир хан кызы Зухра оьсип етсе, вазирининъ улы
Тахирге береек болып ант эткен. Эки саьбип бир
орында ятып, бир аяктан ас ишип оьседилер.
Балалар оьсип еткенде ашык боладылар. Бир ке-
ре суьйгениннен даяна алмай Тахир Зухрадынъ уьсти-
не колын салады. Сонда Зухра йырлайды:
Зухра
Йол мынан йолдасымсынъ,
Сыр мынан сырдасымсынъ,
Колынъ меннен ал, Тахир,
Сен меним кардашымсынъ.
Тахир
Йол мынан йолдасынъман,
Сыр мынан сырдасынъман,
Мен вазирдинъ улыман,
Мен кайдан кардашынъман?
Зухра
Коьзимдей коьрдим сени,
Оьзимдей суьйдим сени,
Эсинъде барым, Тахир,
Урган заманынъ мени?
Тахир
От болып яна яным,
Ирийди алды саным,
57
Билмеслик эгкен эдим,
Кешерсинъ, Зухра-ханым.
Зухра
Сен ашыгымсынъ меним,
Шаркынъда яным сенинъ,
Кел ушайык, Тахирым,
Кушаклап ысла белим.
Тахир
Зухра, меним янымсынъ,
Дертиме дарманымсынъ,
Шаркынъда яным меним,
Мен курманынъ ман сенинъ.
Зухра
Суьйгенмен сени, Тахир,
Кул эттинъ ахыр мени,
Шаркынъда яным сенинъ,
Кимди суьймеек сени?
Тахир
Аьруьвлер коьп болса да
Караман эш бирпне,
Сени коьргенде коьзим,
Юрегим бек тебине.
Зухра
Тахир, касларынъ кара,
Эттинъ мени авара,
Кайтпаякпан бу соьзден,
Оьлсем де йокты шара.
58
Тахир мен Зухра ашык болып баслаганда, Тахир-
диьъ атасы, вазир овледи. Хан энди оьксиз иска кы-
зын бермеек бслады. Тахирди Зухрадан айыраяк бо-
лып, хан зор ман баска якка бир хыйлы йылларга
дейим ваьде салып йибереди.
Кетеектен алдын эки ашык коьриседи. Бир-бирле-
рине юрегиндегилерди айтадылар.
Тахир
Оьзим ювырып еттим
Аьр кимнинъ керегине,
Ханнынъ кызын суьнгеннинъ
Кыйынды юрегине.
Зухра
Коькирегимде туьйин,
Таппайман туьйин куьйин,
Достан айырылган куьним,
Кыямет куьним буьгуьн.
Тахир
Достынъ доска тилеги.
Эсенлиги, аманы,
Келгенге усай, Зухра,
Айырылмак заманы.
Зухра
Куьл болдым тирп аьдемнен,
Коьзимнен шыкты ясым.
Кайтпасанъ бу ваьдеден,
Кесилер меним басым.
59
Тахир
Ойнадык бирге яста,
Ашыклык ойы баста,
Кевдемде яным турып,
Яшаман сеннен баска.
Зухра
Кайгылы юрегимди,
Юбанттынъ шуькуьр шалып,
Айткан аьруьв соьзлеринъ
Кеттилер акылым алып.
Соьйтип Тахирди узакка аькетип, тутнакка капай-
дылар. Зухра тенълери мен кайгы басып яшайды.
Бир куьн керван арбалар келип Зухрадынъ уьйининъ
касына туварадылар. Зухра Тахирден хабар алаяк бо-
лып, билерме экенлер деп, касларына барып йыр май
сорайды:
Зухра
Эл кезген кервансызба?
Дертлерге дармансызба?
Кайгысы коьп Тахирден
Бир хабар алгансызба?
Керваншы—йыршы
Савдегерлер баьримиз,
Ят эллерге барамыз,
Тахирынъ кимди сенинъ?
Иок оннан хабарымыз.
60
Сол керваншылар элди кезе-кезе. Тахирдинъ тутнагы
турган ерге келип, арбаларын туварадылар.
Сол ерде Тахир терезеден карал йырлапды:
Керван келди саз мынан,
Коидылар аваз мынан.
Зухрамнан айырылганлы
Юбанаман саз мынан.
Керваншы—йыршы
Саз инъкар этти мага,
Юрегим куьйди сага.
Ким экенинъ билейим,
Атынъды соьйле мага.
Тахир
Атым Тахирды меним,
Кайгымнынъ йокты саны,
Зухрамнынъ ийси барды,
Кайда коьрдинъиз оны?
Керваншы—йыршы
Этпеш оьзинъди заьрли,
Тутпаш юрегинъди тарлы.
Йолда йолыккан эди,
Зухрадынъ саламы барды.
Тахир тутнактан кашады. Кеше Зухра турган уьй-
динъ терезесине келип, йырлайды:
61
Аш терезенъ, яным Зухра,
Мен аьзирмен кирмеге.
Сенн бир коьрмек уьшин,
Аьзирмен ян бермеге.
Зухра терезеди ашпайды. Тахир терезеди оьзи
ашып киреди. Караса, Зухра уйклап ятыр. Тахир яны-
на барып, тагы йырлайды:
Уян, эй, Зухра-ханым,
Дертлериме дарманым,
Коьрсетеш гуьл юзинъди,
Курман этейим яным.
Зухра уянмай уйклай береди. Суьерде Тахир бек
шыдамсыз болып, тизине шоьгип, Зухрадынъ бетин
сыйпап йырлайды:
Ашык болганлы сага
Алдырганман абырым.
Уянтага, Зухрам-ав,
Битти меним сабырым!
Ети йыл турдым, Зухра,
Коьрмеге болмай сени,
Коьз алдынънан тайган сонъ,
Муткансынъма сен мени?
Сонда Зухра ушып турып, Тахирди кушаклап йыр-
лайды:
Сенсиз куьним кешеди,
Юрегим яна, Тахир.
Коьзимнен аккан ясым,
Сув болып ага, Тахир.
62
Тахир
Зухрамнынъ юзи акты.
Тахир ога билбилди,
Янымда Зухра меним,
Юрегим кувнак куьлди.
Зухра
Кайгы мынан уяндым,
Тенъизге кеме салдым.
Сеннен айырылганлы,
Шырайсыз болып калдым.
Тахир
Сен аьруьв биткен янсынъ,
Дертлериме дармансынъ,
Кел кушаклайым, Зухра,
Кайгылы юрегим кансын,
Зухра
Сен ойла бизге шара.
Эр юрегинъди бийлеп,
Болайык йылаганым,
Энди ойпайык куьлеп.
Тахир
Коькирегимде яра,
Заьр болдым бара-бара,
Сенинъ кайгынънан Тахир,
Не коьрген аьлин сора.
63
Зухра
Дертлимен, Тахир, яным,
Дертлерим сосы ман солысын,
Зухрадынъ яны сага,
Мынъ кере курман болсын
Ким турар эди, Тахир,
Дайым юзинъе багып,
Сеннен айырылган куьнде,
Шыкты коьз ясым агып.
Тахир
Айырылган каста табар,
Айырылмак яман хабар,
Достан айырылган киси,
Барып болмаган табар.
Зухра
Коьз ясым ага-ага,
Заьр болдым сага бага,
Тахир, бу ялган дуныя.
Арамды сенсиз мага.
Тахир
Бир туьс коьринди мага,
Келейим дедим сага. 
Эки ийт алдымнан алып.
Коймадылар бармага.
Бармага коймадылар,
Кестилер меним йолым.
Эсирткен бу туьс мени,
Билмеймен онъым—солым
64
Зухпа
Тахир карады бу туьс,
Яхшы тувыл келиси.
Язганды коьрмей турып,
Казганга кирмей киси.
Зухра Тахирди ясырып оьз уьйинде тургыстады.
Оны анъылып юрген кажар били», ханга айтады. Хан
келип Тахирди тагы да ыслап, ящикке салып, сув ман
йибереек болады.
Тахирди сув мап йибереятканда ол йырлайды:
Гахир
Кайгы мынан юбана,
Куьл болдым яна-яна.
Не ерге атар мени
Билмеймен бу заманда.
Зухра
Калдык биз аварага,
Душпан кирди арага.
Сени меннен айырган,
Огырсызларга кара,
Калдырып кетесинъ мени,
Алла сакласын сени,
Кимге калдырып, Тахир,
Аманат эттинъ мени.
Сен келге дери Зухра
Коьз ясын тоьге турсын.
5 Ногайские народные песни
65
Меннен баскады суьйсенъ,
Кылыш мойнынъды кыйсын.
Тахир
Азаплар шегер Тахир,
Сен рахат бол еринъде.
Меннен оьзгеди суьйсенъ,
Наьсипли бол тоьринде.
Не карайсынъ, Зухрам-ав,
Не бар эсинъде сенинъ?
Сага бир дува аманат,
Мутпассынъ, Зухра, мени.
Эньи кызыл гуьл, Зухра,
Мени карап тур, Зухра,
Бир аллага аманат,
Аман, эсен тур, Зухра.
Соьйтип хан Тахирди ящикке олтыртып, сувга
атады.
Сув ман калкып бараятканда Тахир бек мыдах бе-
лый йырлайды:
Мингеним такта пара,
Билмеймен канда бара.
Табылмас излесем де,
Этпеге мага шара.
Сол Тахир калкып барган сувдынъ тоьмен бетинде
баска ханлык болган. Сол ханнынъ уьш кызы болган.
Сол уьш кыз „Тахир сувга ящик пен атылган“ деген
хабарды эситедилер. Тахирдинъ аьруьвлигин олар эсит-
кен экенлер. Сонда кызлардынъ энъ кишкейи йырлайды:
66
Юринъиз кызлар ушанык,
Шат сувына туьсейик.
К'алкып Тахир келедп.
Ярдамга етисейпк.
Шавып барып карасалар, ящик калкып келеятыр.
Ящикти сувдан шыгарып, басып ашып карасалар,
ишинде Тахир. Суьерде кызлардьшъ энъ кишкейи йыр-
лайды:
Ашыктынъ сербетине,
Коыиилдим батар шаклы.
Шыгаргаман бир Тахир,
Мынъ алтын болар шаклы.
Кызлар Тахирди шыгарып, уьйлерине аькетип сак-
лайдылар. Бир аз замай кеткен сонъ, Тахирге уьш
кыз да ашык боладылар. Олар уьшеви де Тахирге ке-
лип, онынъ юрегиндегин билеек боладылар. Уьйкен кыз
айтып йырлайды:
Уьйкен кыз
Тахир, касларынъ кара,
Яс куьнпнъ озып бара.
Зухрадаи не коьргенсинъ,
Оьзгелерге де кара?
Тахир
Ашыклык муттырады
Дуныяды, ахыретги.
Оьмиримде коьрмедим,
Зухрадаи аьруьв суьвретти.
5*
ы
Зухра меним канымды,
Дертиме дарманымды.
Янымды Зухра меним,
Мен берер мен янымды.
Ортаншы кыз
Коьзлерим меним кара,
Аьр аьдем карар мага.
Яхшы бир карасана,
Зухра келеме мага?
Тахир
Коьзлеринъ кара юзим,
Йонты сага да соьзим.
Зухра акылым алган,
Ондады эки коьзим.
Кишкейи
Ынжыды меним тисим,
Секерден таьтли тилим,
Аьруьвлик яктан, Тахир,
Атым дуныяга маьлим.
Тахир
Аьруьвсинъ суьврет кимик,
Кимлер де суьер сени.
Ваьдем бар Зухра мынан,
Суьймеекпен оьзгеди.
Тахир тагы да ясыртын Зухрадынъ юртына келедп.
Келсе, авылда Зухрадынъ тойы болып туры.
68
Тахир бир эшекке минип, пише кийимин кийип,
сол тойга барады. Оны орамда коьрип таныган бир
пише йырлайды:
Эшекке минип бара,
Тамашасына кара.
Тахир кимик йигитлер
Катын суьвретте бара!
Тахир тойга келсе, Зухра шымылдыктынъ ишинде
экен. Касында бир кыз олтырып куьлейди. Тахир кыз-
ларга карап йырлайды:
Зухра, ваьденъди сана,
Турасынъ яла—яна.
Айтынъыз асыл кызлар,
Ашык неден юбана.
Зухра шымылдыктынъ ишинде турып Тахирди да-
вазыннан танып, явап береди.
Зухра
Сен де ашыксын бугай,
Мен де тувылман тегин.
Карсымда турып, Тахир,
Билмединъ коьнъилимдегин.
Тахир
Турысынъ аман, Зухра,
Дертиме дарман, Зухра.
Не тез мыткансынъ мени,
Ваьденъди бузган Зухра?
69
Зухра
Ыхтыяр менде тувыл.
Йокты меним кунахым.
Ынжынтпа мени, Тахир,
Келер бир куьнинъ ахыр.
Тахир
Тахир кулды оьзинъе,
Билбилди ак юзинъе.
Аьруьв соьйлейсинъ, Зухра,
Ийнанмак йок соьзинъе.
Ашыклык алды мени,
Болмайман оннан тая.
Ханнынъ кызын суьйгеннинъ
Кыйыны болар зая.
Тахирдинъ тагы да келгенин эситип, хан келип, Та-
хирди ыслап оьлтиртеди. „Сеннен сонъ мен де кал-
майман* деп Зухра да шымылдыктан? шыгып, оьлип
яткан Тахирди кушаклап, оьзине оьзи пышак тыгып
оьледи.
Халк йыйылып, Тахир мен Зухрадынъ, кевделерин
бирге коьмедилер.
Яс пан кыз
Яс кызды суьеди эм ога „Сени каерден де излеп
табарман" дейди. Кыз сонда явап береди:
Кыз
Кара агат га карагай
Сазаган Терек мен болып
Шешекей атып, елпнлдеп,
Ерге бптсем—кайтерсинъ?
Яс
Сазаган терек сен болып,
Ерге биткен сен болсанъ,
Темир балта мен болып,
Шавып алсам кайтерсинъ?
Кыз
Темир балта сен болып,
Шавып алган сен болсанъ,
Темир сабан мен болып,
Ерге батсам кайтерсинъ?
Яс
Темир сабан сен болып,
Ерге баткан сен болсанъ,
Сегиз оьгиз мен болып,
Юлкып алсам кайтерсинъ?
Кыз
Сегиз оьгиз сен болып,
Юлкып алган сен болсанъ,
71
Ак куврайынъ мен болып,
Отка туьссем кайтерсинъ?
Яс
Ак куврайым сен болып,
Отка туьскен сен болсанъ.
Темир кыскыш мен болып,
Кысып алсам кайтерсинъ?
Кыз
Темир кыскыш сен болып,
Кысып алган сен болсанъ,
Кызыл тары мен болып,
Яйрап ятсам кайтерсинъ?
Яс
Кызыл тары сен болып,
Яйрап яткан сен болсанъ,
Кызыл кораз мен болып,
Шоьплеп алсам кайтерсинъ?
Кыз
Кызыл кораз сен болып,
Шоьплеп алган сен болсанъ,
Коьк коянынъ мен болып,
Кашып кетсем кайтерсинъ?
Яс
Коьк кояным сен болып,
Кашып кеткен сен болсанъ,
12
Коьк самыр ийт мен болып,
Камаласам кайтерсинъ?
Кыз
Коьк самыр ийт сен болып,
Камалаган сен болсанъ,
Кишкей шышкан мен болып,
Ясырынсам кайтерсинъ?
Яс
Кишкей шышкан сен болып,
Ясырынган сен болсанъ,
Алагаз мысык мен болып,
Излеп тапсам кайтерсинъ?
Кыз
Алагаз мысык сен болып,
Излеп тапкан сен болсанъ,
Киртли сандык ишинде
Колаш болсам кайтерсинъ?
Яс
Киртли сандык ишинде
Колаш болган сен болсанъ,
Туье шышкан мен болып,
Тесип кирсем кайтерсинъ?
Кыз
Туье шышкан сен болып,
Тесип кирген сенъ болсанъ,
73
Терек баста асылгаи
Алма болсам кайтерсинъ?
Яс
Терек баста асылып
Алма болган сен болсанъ,
Бавшы болып мен минип,
Уьзип алсам кайтерсинъ?
Кыз
Бавшы болып сен минип,
Уьзип алган сен болсанъ,
Бал тегенек мен болып,
Ярга битсем кайтерсинъ?
Яс
Бал тегенек сен болып,
Ярга биткен сен болсанъ,
Балшыбынынъ мен болып,
Конып сорсам кайтерсинъ?
Кыз
Балшыбыным сен болып,
Конып сорган сен болсанъ,
Тенъиз балык мен болып,
Суьнъип кетсем кайтерсинъ?
Яс
Тенъиз балык сен болып,
Суьнъип кеткен сен болсанъ,
Кендир йылым мен болып,
Суьзип алсам кайтерсинъ?
74
Кыз
Кендир йылым сен болып,
Суьзип алган сен болсанъ,
Коьк коьгершин мен болып,
Коькке ушсам кайтерсинъ?
Яс
Коьк коьгершин сен болып,
Коькке ушкан сен болсанъ,
Кара лашын мен болып,
Кагып алсам кайтерсинъ?
Кыз
Кара лашын сен болып,
Кагып алган сен болсанъ,
Аллахтан эмир келип,
Авырып ятсам кайтерсинъ?
Яс
Аллахтан эмир келип,
Авырып яткан сен болсанъ,
Ак ястыгынъ мен болып
Басылып ятсам кайтерсинъ?
Кыз
Ак ястыгым сен болып
Басылып яткан сен болсанъ,
Аллахтан эмир болып,
Оьлип кетсем кайтерсинъ?
Яс
Аллахтан эмир болып,
Оьлип кеткен сен болсанъ,
75
Ак кебининъ мен болып,
Шырмалып ятсам кайтерсинъ?
Кыз
Ак кебиним сен болып,
Шырмалып яткан сен болсанъ,
Ер астында кабырда
Сулайып ятсам кайтерсинъ^*
Яс
Ер астында кабырда
Сулайып яткан сен болсанъ,
Бас казыгычъ мен болып,
Кадалып калсам кайтерсинъ?
АЬДЕТ ЙЫРЛАРЫ
БОЗЛАВЛАР
Хатын бозлав
Коьйлегим буьтин болса да,
Коьнъилим буьтин тувылды.
Капталым буьтин болса да,
Кайгым буьтин тувы.'ды.
Ясзрып ясыл кийсем де,
Ялыны дувлай туры ишимде.
Кызарып кызыл кийсем де,
Кызувы дувлай туры ишимде.
Ягасын сыйта тон кнйген,
Ялын сыйпап аг минген,
Кара тер мен мал тапкан,
Каранъада юрпп йол тапкан,
Камышы ман буз ойган,
Калтасы мап сув ишхен,
Мырзаларга басын пймеген,
Ягасыпа душчан колы тиймегеп,
Бебелер мен ас ншкен,
Яхшыларга бас коскан,
Амтувлы аьруьв нем бор болдынъ
Мал йынган ман тоймаган,
Ярык куьнде яшамага коймаган,
Ийт несилге кор болдынъ.
Сокпаи белим сыпдырдынъ,
Туьртпей коьзпм шыгардынъ,
Авыр.май гоьсек салдырдынъ,
Арып йолда калднрдынъ.
Кеншек бозлав
Оьз уьнимнинъ тиреви,
Оьз атамнынъ киеви,
Оьз анамнынъ эркеси
Шанъ байлаган серкеси,
Алла язган язувым
Атам коска!! косагым,
Этиме кипген коьплегим
Эг касыгап тырнагым,
Коьзимди ашып коьргеним,
Коьнъилнм берип суьйгеним,
Кызлай барган байы.м-ав,
Коьнъили кувнак тайым-ав,
Сары майлы шайым-ав,
Ярык дуьныя дайым-ав,
Сени кайдан табарман,
Кайда карап шабарман,
Мени неге калдырдынъ,
Бу дуныяда куьймеге?
Ак калемпнр коьйлегинъ
Книге бердинъ киймеге?
Кос аргымак атынъды
Книге бердинъ минмеге?
Сув тилесе бал берген,
Бек кушаклап оьпкенинъ,
Оьзинъ алган кутсызды,
Энди оьзинънен сонъратын
Книге бердинъ суьнмеге?
Куьндегиси кереклим,
Уьйннде алтын тереклим,
Толы ногай пшинде
Суьйгенимнен айырылып,
Иылай-сыктай олтырган
79
г
Мен экенмен эмбекли
Мен ок кайдан билейим,
Оьз байымнынъ оьлерин,
Былай хабар келерин.
Кос мелтели щырагым,
Капилестен соьнерин.
Ахырында не коьрдим,
Сарала явчык салынып,
Эки коьзден кан агып.
Аш токыштай заркылып,
Куьзендей белим кысылып,
Бу дуныядынъ юзинде
Косагылнан айырылып,
Ныл <й-сыктйй олтыргаи
Мен экенмен эмбекли.
Янган отка туьсирген,
Ялыным коькке шыгарган,
Не япъылысым болды экеи,
Неге булай болды экен,
Бу хайраным кеткен сонъ,
Ат табылмас демеймен,
Аркасы явыр табылар.
Суьйген байым кеткен сонъ,
Эр табылмас демеймен
Эрни елкек табылар.
Булытка еткен суьнги алган,
Бурынгыдан уьлги алган,
Бек кушаклап оьбискен,
Коьп тамаша коьрискен,
Оьз янымда тирегим,
Аьр не ерде керегим,
Коькиректе юрегим,
Ярык янган шырагым,
Кабыргамда канатым,
80
Табаны.мда туягым,
Сувда юзген суьйрнгим,
Сувырылып озган юйригим,
Авызынъ-бурнынь оймактай
Айткан соьзинъ каймактай,
Артык суьйген байым-ав,
Сендей кайдан табарман?
Терис йолга бармаган,
Яман уьлги алмаган,
Тербиялы йолынънан
Такыйкага таймаган,
Стоьлинъе олтырсанъ
Алнмлердей ислеген.
Мага бир зат айткаинынъ
Ян ериннен тислеген.
Артык суьйген байым-ав,
Сендей кайдан табарман?
Ойна десем ойнаган,
Иырла десем йырлаган.
Кара демей, ак демей,
Аьр бир ишти битирген,
Оьзим яслык эткенде
Уьйдей оьпке кеширген.
Терек ойлы акыллым,
Айткан соьзинъ ок эди,
Толы ногай ишинде,
Халк алдында соьйлесенъ
Сеннен уста йок эди.
Алаллыгынъ ойласам
Яным оттай куьеди,
Яс юрегим буьлкилдеп
Ер юзинпнъ уьстинде
><лгыз сени суьедн.
Бу дуныядынъ ишинде
6 Ногайские народные песни
81
Кыскаяклы коьп эди,
Ялгыз оьзим болмасам,
Сенинъ коьзинъ караган,
Коьп ишинде йок эди.
Керекшиндей юрнслим,
Адам суьйген турыслым,
Артык суьйген байым-ав,
Сендей кайдан табарман?
Буьгуьнги меним кара куьиимде,
Элим толган коьп ногай,
Суьйген байынъ оьлди дегенше,
Кыйынлы меним басыма,
Суьериннен айырылып,
Суьймесине бас косып,
Я-ман куьн янъы тувды дегейсиз!
Оьлген ялгыз улына бозлав
Ебелерге мер байланды,
Ел терсиннен айланды.
Кумга биткен куба тал
Карт-курткага сайланды.
Айтайым бозлап мунъымды.
Тынъласын халкым мунъымды.
Тоьгерек конган уьйлердинъ,
Тоьркин юртын соьндирдинъ
Айлана конган юртлардынъ
Ата юртын соьндирдинъ.
Айланады акылым,
Авыртады юрегим,
Буьгуьнги кара куьнимде,
Яманлар эндигиси,
Яман айтып йылатар,
Яхшылар эндигиси
Яхшы айтып куьлетер.
Эттен йилик ыслаткан,
Ала-дарий кийдирген,
Атам болып аяган,
Анам болып сыйпаган.
Акшады яулдай сайыттынъ,
Мамыкты юндей сыбаттынъ.
Акша тувыл пул да йок,
Мамы к тувыл юн де йок.
Элге келген мараздынъ
Эмсизине йолыктынъ,
Халкка келген мараздынъ
Кайтпасына йолыктынъ.
Онда ылав уьйреттинъ,
Йибектеи ювен суьйреттинъ,
Енъе сыймас билеклнм,
6*
83
Оьз тенъининъ ишинде
Оьктем тувган юреклим.
Йыгылды-ав алтын терегим,
Эл-юртыма керегим.
Соьз баслаган сардарым,
Сарнаган бил-бил дилдарым.
Яхшыды коьрсе янаскан,
Кийгенде кнйим яраскан,
Уьйимнен шыгып адаскан.
Азаплы болды аз куьним,
Боранлы болды яз куьним.
Йоргасы йоллар бузганым,
Камышысы ерлер сызганым,
Белди беркитип бувганым.
Минген аты юрислим,
Зоьнъги ба вы куьмислпм,
Аьр тараптан билимлим,
Баьриннен де бирликлим,
Ашыгадан терликлим,
Кылышы алмас балдаклым,
Алласы суьйген ардаклым.
Явлы куьнимде ярагым,
Яманды куьнде керегим,
Япыраклы белдегим,
Шешекей аткан терегим,
Бедевди бийлеп мингеним,
Элде эркин ксзгеним,
Иниснндей кисиге
Атын тутып байлаткан,
Тоьрден орын сайлаткап,
Тавдай эди юрегим,
Тастай эди билегинъ,
Явырным япкан кара шаш,
Агарганша бозлайым,
84
Хвызымдагы отыз тис
Сарганганша бозлайым,
Тоьгилген балдай сэры эди,
Яхшылардынъ бири эди.
Аргымак сайлап ат минген,
Азамат сайлап бас коскан.
Капталымнынъ этегин,
Каюв мынан тоздырдым,
Яшавымнынъ коьбисин,
Кайгы мынан оздырдым.
Кабагыннан боьрк кийип
Кабартыга усаган,
Шекесиннен боьрк кийип
Шеркешлерге усаган.
Тавыи-гавып коьп эттим,
Оьлип-оыип тоьбе эттим.
К'айгырганым ким билсин
Кайкалап кара кевдем
Турган сонъ,
Йылаганым ким билсии.
Кувыс уьйдинъ ишинде,
Йылтырап эки коьзим
Турган сонъ-
Тоьбеге минпп карайым,
Тоьбе шашым юлкайым,
Аркага мпнпп карайым.
Аркам мынан авнайым.
Ошагыма, отыма
Кара сувлар куйдырдынъ.
Ас ишемеп йылувсыз.
От ягаман туьтинсиз.
ТУЬРЛИ АЬДЕТ ЙЫРЛАРЫ
Бесик йыры
Балам, меним янымсынъ.
Бек суьемен мен сенн.
Кенъ бесикке боьлейим,
Салкынлыкка салайым,
Уйклап болсанъ бесикте
Шешип иойныма алайым.
Казан турсанъ,
Каз соярман мен сага.
Ювырып юрсенъ,
Тай соярман мен сага.
Мен картайып, сен коьрсенъ,
Аьруьв ййтарсынъ сен мага.
Оьткпр орак колга алып.
Тары куьлте орайым,
Кара ерди шыйратып,
Кенъ ындырлар курайым,
Туя к пынан бастырып.
Куьрек пинен сувырып,
Оннан тары алайым.
Казан мынан кайпатып,
Сары соьклер салайым,
86
Каймак пынан булгалап,
Сени аьруьв карайым,
Мен картайып сен коьрсенъ,
Аьруьв айтарсынъ сен мага.
Ягасын сыйпап, кара коьрпе
Тон этермен мен сага,
Ялынын сыйпап, кара йорга
Миндирермен мен сага.
Сактыян шарык, окалы мес,
Ойынларда, тойларда
Кнйдирермен мен сага,
Авыллардан сайлам уьйлер
Сайлатырман мен сага,
Сайлам аьруьв кызларды
Каратырман мен сага,
Мен картайып, сен коьрсенъ
Аьруьв айтарсынъ сен мага.
Ябув уьйди актартып,
Ак телетин яптырьш,
Уьй этермен мен сага.
Бас бозалар куйдырып,
Бармажийлер бастырып,
Алты авылды йыйдырып,
Ат шабыслар куйдырып,
Давлыбазды соктырып,
Ийтке сорпа тоьктирип,
Той этермен мен сага.
Мен картайып, сен коьрсенъ
Аьруьв айтарсынъ сен мага.
•Айдап салып алдынъа
Мал йыярман мен сага,
Актан кара танытып,
Окытарман мен сенн,
87
Эр картайса куьш таяр,
Сосы куьнди эске алып.
Эш мугпассынъ сен мени.
Балам, меним янымсынъ,
Бек суьемен мен сени.
Сени асыл этер уьшин.
Тал белимди берк этап,
Катын басым эр этип,
Куьшлеп куллык этейим,
Куьшпм меним тайганша.
Мырадынъа етейим,
Мен картайып, сен коьрсенъ,
Аьруьв айтарсынъ сен мага.
Уьйкен болып, йол шыксанъ,
Иолда калыр
Меним ала коьзлерим,
Оьмиринъде мутпассынъ
Сени с\ьйген
Меним таьтлп соьзлерим.
Ала болсанъ
Егим алсанъ
Кери ойсыз туьедп ал.
Каядаи кеселейин онъласанъ,
Югинъди кырда калдырмас.
Аргымакты терен кирии
Сайлап ал,
Кереккенде атланмага ойласанъ
Шапкан куьнде кыйналмас,
Савым алсанъ *
Эш ойланмай биеди ал,"
Кайта-кайта савсанъ да,
Салкын туьспей сув алмас.
Шыктажынъа керек уьшин
Койды ал.
Коьк оьленде отлатсанъ,
Кеше-куьндиз де баксанъ,
Казанынъда
Калжанъ сенинъ сув алмас.
Кара тувар тап алтын,
Суьйсенъ кайда етесинъ,
Арыганда, талганда
Кемсинмесенъ минесинъ,
Юк тасыяк заманда
Тутасынъ да етесинъ,
Ол айваннынъ бавыры,
Суьт агымы—кенъ бу лак.
Муьйизиннен етесинъ.
Энъ яманы сол онынъ
Тезегин шырак этесинъ.
89
Коькек баьтир
Бу йыр коькек айында (апрель) йырланады. Яс-яв-
ка коькек айы келгенине завыкланып, шатланып бас-
ланаяк болады. Сонынъ уьшин яслардынъ бириси уьй-
кен тоннынъ юрынын тысына берип киеди эм азбар-
азбардан кыдырып йоьнейди. Йырды баьриси бирге
йырлайды:
Коькек баьтир уьйдемекен?
Иер—турманы шуьйдемекен?
Ак шал аты бавдамекен?
Бавда болса киснесин,
Куйрыгын—ялын тислесин.
Куйрыгын—ялын яппага
Кызыл ширги ярасыр.
Кызыл ширги уьстине
Куьмисли иер ярасыр.
Куьмисли иер уьстине
Коькек баьтир ярасыр.
Коькек баьтир колына
Алтын камышы ярасыр.
Как-как этейим,
Какай берсепъ кетейим.
Ярк-ярк этейим,
Яркай берсенъ кетейим.
Аласамды токтатпа,
Эсигпнъ алдын коклатпа!
90
Навруз келди
Бу йыр язлыктынъ келуьвине йырланатагаш аьдет
йыры. „Навруз“ ногай тилинде „март“. Мартта яс-яв-
ка колларына уьйкен мазбак тегенек алып, уьй-уьйден
кыдырадылар. Халк буларга явлык, куржын, юмыртка,
акта бередилер. Язлык пан бирге ойын-куьлки.^кува-
ныш келеди.
Яз келди яппан,
Тигилди кара саппан!
Энди келди яз заман,
Шаьбден, шаьбден!
Азан, азан!
Навруз келди, мубарек!
Уьй артында коьллер,
Какылдайды казлар,
Бизге явлык бермейди
Кеншек пинен кызлар.
Шаьбден, шаьбден!
Азан, азан!
Навруз келди мубарек!
Тур-тур; анай, тур, анай,
Туьлки тонынъ кип, анай!
Бизге явлык бер, анай!
Шаьбден, шаьбден! Азан,‘'азан!
Навруз келди, мубарек!
Кара тавык какылдап,
Батлык тилей турады.
Яс-явкалар шакылдап
Явлык тилей турады!
Шаьбден, шаьбден! Азан, азан,
Навруз келди, мубарек!
91
Алгыс
Я кудайым онъласын,
Койынъ эгиз козласын,
Сегиз туьенъ боталап,
Сегиз келин комласын,
Купшактынъ биесин берсин,
Найманнынъ туьесин берсин,
Кудайым алла бай кылсын,
Доьрт туьлигинъ сай кылсын,
Кетпес давлет берсин,
Мырадынъ асыл болсын.
Асынъ, асынъ, басынъа,
Берекет берсин басынъа,
Боьденедей йоргалап,
Наьсибинъ келсин касынъа.
Наьсип халктан кетпесин,
Кыйынлык бизге етпесип.
Яхшылыкка йоллар ашайык,
Яманлыктан эрек кашайык.
Мол яшавга ашкыш болайык,
Суьрингенге баскыш болайык.
Ниетлеримиз туьз болсын,
Оьмирлеримиз юз болсын.
Бергенде таьнъри берсин:
Шоькиштинъ какканын,
Кылыштынъ шапканын,
Балтадынъ батканын,
Коьликтинъ тартканын,
Аргымактынъ шапканын,
Койдынъ туьклисин,
Биединъ суьтлиснн.
Бизди суьймегенлерге
Ян ерине оклар кадалсын,
92
От ягада аты каргалсын,
Бизди соккан колы курысын.
Аьр сокпагы кабырга йот болсын,
Куллыклары аьр дайым сол болсын.
Аты киснеп калсын аранда,
Сыйырлары муьнъиресин боранда.
Яз деп язлыгы болмасын,
Кыс деп кыслыгы болмасын,
Кирмеге эсиги болмасын,
Шайкамага бесиги болмасын.
Кошкар бассын уьйинъди,
Бакайлары шыртылдап,
Муьйизлери такылдап,
Тувар авлады кок эткен,
Бизди айранга ток эткен,
Бузавлардынъ анасы,
Сыйыр бассын уьйинъди.
Оьзимизге тилейик аманлык.
Кисите тилемейик яманлык.
ТОЙ ЙЫРЛАРЫ
Яри-яр
Келин атлас кийине, ярп-яр!
Бара киев уьйине, яри-яр!
Кыз анасы туьйине, яри-яр!
Киев ана суьйнне, яри-яр!
Келинимиз нур туькли, яри-яр!
Тоьс туьймеси буьртикли, яри-яр!
Билегинде билезик, яри-яр!
Юзиги айлак наьзик, яри-яр!
Юзиги туьсти булакка, ярн-яр!
Сырга кишкей кулакка, яри-яр!
Биз: кыз-яслар барамыз, яри-яр!
Киев уьйине конакка, яри-яр!
94
Келиншекке
Сиздп онълап,
Тербиялап оьстирген,
Ага мынан
Ол анады оьпкендей,
Арбасы ман
Келспн наьсип оларга,
Келе берснн
Оьмнр боны еткендей.
Улан—кыздынъ
Сиздейлерге оьктеылик!
Оьз элининъ
Атын—данъкын шыгарган,
Баскалар да
Сизге этсинлер тенъдик!
95
Той баслав
Той басла деп коймайды
Агаларым,
Ак камкадан этилген
Ягаларым.
Биз де бурый той баслап
Коьргеи эдик,
Тилимди токтатпагай
Агайларым.
Дем ашып, коьп ишинде
Айтсам йырым,
Тилеймен оьзимдейдинъ
Рас келирии.
Биз келдик той дегенде
Куьйлей, куьйлей,
Келдик биз бежени мен
Йырды суьйрей.
Йыйылган ямагатым тилегенде
Биз тувыл токтайтаган
Йырды билмей!
96
Той баслар
Кунан койын яйлатып
Сойдырган уьй,
Казан-казан эт асып,
Тойдырган уьй,
Саьли куьни, саьрсемби
Той кылыпсыз,
Кутлы болсын тойынъыз,
Той кылган уьй!
Иолавшыга ярасып,
Иол турады,
Кызыл нарга ярасып,
Ком турады,
Кутлы болсын тойынъыз,
Той неси,
Таьнъирим сизди ырзыкыга
Толтырады.
Котай толып койынъыз
Кой козласын,
Кырга сыймай шувласып
Кой отласын,
Кутлы болсын айтамыз
Тойынъызга,
Той неси, тойынъыз
Коьп шувласып!
Базардан алып келген
Ак матасы
Туьединъ ойнаклайды
Яс.ботасы,
Дуьйсемби куьн той кылыпсыз
Тойынъыз кутлы болсын,
Кыз атасы!
7 Ногайские народные песни
97
Боза
Боза, боза, боза ды,
Боза сувдан тазады,
Эрбегей шоьптинъ басыды,
Эрлердинъ суьйип
Ишкен асыды.
Боза, боза, бозады,
Боза сувдан тазады.
Боза таппай, харам деп,
Афендилер азады!
Тостакай
Бал аяктынъ аты бар
Тостакай деп сый алган.
Элимде улан—кызлар бар
Картты, ясты сыйлаган.
Бал симирсе тоймаган
Кара юрек намарттынъ
Мырады асыл болмасын,
Элге намарт онъхмасын!
Бал аякты алайык,
Огырлы болсын келин деп.
Ак ниет пен айтайык,
Айдынлы болсын келнн деп.
Эл сукланган балалы
Абырайлы эм данлы,
Болып олар суьйинсин,
Яманлыктан тыйылсын!
Куй кымызды тостакайга
Симир коьнъилинъ ашылсын,
Коьнъилде болса кара кайгы,
Кенъ далага шашылсын!
99
Олалай — Алалай
Нар алмадынъ т\ьсиндей
Бал куйылган тостакай.
Коьз камалып йылтырай,
О-лалай а-лалай!
Ишиндеги сосы бал
Ишкенге болсын алал.
Тек билимге коьзинъ сал,
О-о-лалай, а-лалай!
Ишип зарар этпеге
Намыс ша сизге тенъ ай.
Эрликти кемитпеге,
О-о-лалай, а-лалай!
Доела рым берген балды
Ишсем—мага алалды!
Этпеспен эш осалды,
О-о-лалай, а-лалай!
100
БАЛА ЙЫРЛАРЫ
Ким айтты
АтакГ'келер ай мынан,
Бир аласа тай мынан.
Минген аты йоргаша.
Иоргаша деп ним айтты?
Байдынъ кулы кара айтты.
Кара айтты деп ким айтты?
Карап турган кием айтты.
Киси айтты деп ким айтты?
Кисенленген тай айтты.
Тай айтты деп ким айтты?
Тай анасы бие айтты.
Бие айтты деп ким айтты?
Бийип турган куртка айтты.
Куртка айтты деп ким айтты?
Куй ишинде бака айтты.
Бака айтты деп ким айтты?
Бакырып турган эшки айтты.
Эшки айтты деп ким айтты?
Эсиктеги таьвке айтты?
Таьвке айтты деп ким айтты?
Таьвке язык оьзи айтты!
101
Как, как, каргалар
Как, как, каргалар,
Канаты ман йоргалар.
Яман сувда балык бар-
Ягасында йылкы бар.
Ол кимнинъ йылкысы?
Биякай байдынъ йылкысы.
Биякай сага не берди?
Бир аласа тай берди.
Ойга-кырга шап деди,
Кымыз уьйге кир деди.
Кымызыннан бермесе,
Кызын ал да каш деди.
102
Ай, уьссидим
Ай, уьссидим, уьссидим,
Бавдан алма туьсирдим.
Ол алмады каптылар,
Мага асын аттылар.
Ол асларга базаман,
Терен уры казаман,
Ур ишинде бес эшки,
Бес эшкидинъ улагы,
Казан суьттинъ каймагы,
Казан отта кайнайды,
Балалар уьйде ойнайды.
Бирем, бирем...
Бирем, бирем!
Экем, экем!
Авыр олтан,
Арба еккен,
Ары тай,
Торы тай,
Шык тотай!
104
Бирим, бирим
Бирим, бирим,
Эким, эким.
Уьшим, уьшим,
Доьртим, доьртим,
Бесим, бесим,
Алтым, алтым,
Авыр балтам,
Канлы калкам,
Кыркылдавык,
Кырман тавык,
Алпык, салпык,
Сен кир, сен тык!
105
Бака, бака, балпак
Бака, бака, балпак,
Басынъ неден ялпак?
Коьзинъ неден батлак?
Бутынъ неден шалкак?
Темир телпек коьп кийип,
Басым соннан ялпак!
Каравылда коьп карап,
Коьзим соннан батлак!
Коьп коьсилип уямда,
Бутым соннан шалкак!
106
Абелем, тоьбелем
Абелем, тоьбелем.
Темир теке
Талдан экен.
Мырылдавык,
ААыстан шабак,
Шабак дедим.
Шайтан кулак.
Кулак дедим,
Каска дуван.
Дуван дедим,
Душпан маьлик,
Маьлик дедим,
Маьлик агат,
Агаш дедим,
Алты кутык.
Кутык дедим,
Курман таяк.
Танк дедим,
Таргыл оьгиз,
Оьгиз дедим,
Оьли буга,
Бугалтай, шугалтай,
Ыстанын батырган
Торы тай!
107
Токалак
Токал, токал тоймас,
Казанда уьйре коймас.
Кеше бердим бир сыйрак,
Куьндиз бердим бир сыйрак.
Тоймадынъма токалак?
Яман авызым май айттын,
Яхшы авызым май кайттым.
Ыгырый-мыгырый,
Ыкка карап тыгырый.
Мен буьгуьн тойдым.
Яман акылды койдым.
Тагы берсе абай-ав,
Ишеекпен, акай-ав!
ш.

Совет
йырлары

ЛЕНИН, ПАРТИЯ, СОВЕТ
ВЛАСТЬ, КЫЗЫЛ АЬСКЕР
ЭМ ПИОНЕР АКЫНДА
, , ЙЫРЛАР
/иЛ.//£ р'
Кызыл Аьскерши йыры
Йолсыз юрпп барамыз,
Кул ман мыжык аьскери.
Койны юван байларга
Коркув салар яслары.
Басымдагы боьркимнинъ
Тоьбесинде шошакай.
Йыр шыгарып йырлайтаган
Сейтек улы Пашакай.
Инар, инар дейсинъиз,
Инар эндн койылган.
Маллы байга кара ер
Мине эндн ойылган.
Бек кыйналдык ашлыктан
Кисемизде акшасыз.
Байлар аьлек болаятыр
Уьстилеринде патшасыз.
Колга туьссе Мекалай
Уьстине батпак себерек.
Эки арыслы арбага
Сыбырткылап егерек.
но
На коьринген авылды,
Урып соьле алырмыз.
Байы мынан мырзасына
Алек-вайран салырмыз.
Куьн коьрмеген ярлысы,
Бизди кошлап коьп суьер.
Коьбип пискен бийдай оьтпек
Коьтеремизге тиер.
1917—1918 йыллар.
Ленинге муьсирев
Айт десенъиз айтайым
Ийгнлер сизге билгенди.
Ойланды йырав айтпага
Коьнъплине келгенди.
Мынъ тогыз юз он ети,
Сосы йылда, нолдаслар,
Залымлык бнзден кетти энди.
Совет оькнм яйылып.
Янышылган пакыр халк,
Адамларга саналып,
Сансыз аьскер йыйылып,
Сардынъ вши биттн энди.
Школ ашып, бирлесип,
Иыйынларга кириспп,
Ярлы мынан языклар
Мырадына етти энди.
Ленин йолдас, атамыз
Ашты халктынъ бугавын.
Эркинликти кенъ янып,
Байлардынъ йыкты давын.
Бузды душпан тысавын,
Калдырмады бир бавын.
Бас басларын бастырды.
Бай, бийлерди састырды.
Ленин йолдас байрагы
Кызыл оттай йылтырап,
Як-якларга ювырды,
Байдынъ ягын сувырды.
Карсыласкэн душна ннынъ
Тамырына ок урды.
Рахатлыкта яшаган,
Ярлы халкты ашаган.
112
Мырзалардынъ, байлардынъ,
Моллалардынъ, бийлердинъ
Кенъ майданын кувырды.
Эркин яшав, эркинлик.
Хош келдинъ сен тойынъ ман.
Яс теректей яйнаган
Янъы яшав бойынъман.
Онълы шыктынъ ортага
Ленин атай ойы ман.
Иылтырайсынъ, япнайсынъ
СССР-динъ бойы ман.
Я Ногайские народные песни
Лениннинъ оьлуьвине
Ай йолдаслар!
Белди бувып йылайык,
Уллы йолбасшымызоьлген куьниди.
Белимизге
Кара явлык байлайык,
Ярлылар атасы оьлген куьниди.
Ярлылардынъ
Яшавы уьшин каьр шеккен,
Залым патшады тагыннан тепкен,
Каьриплерге
Онъ коьзи мен караган,
Уллы Ленин атамыз оьлген куьниди.
Наьлетлердинъ
Бири малга сатылды,
Сыйлы атайга душпан огы атылды,
Элли доьртте
Арслапдай шагында
Уллы Ленин атамыз оьлген куьниди.
114
Ленинге кайгырув
Кайгырады баьри де,
Ленинди халк суьедн.
Онынъ уьшин меним де
Яс юрегим куьеди.
Ысладым байрак колыма
Эки шети каралы,
Исши-эгинши халктынъ
Буьгуьн куьни яралы.
Неге десе бу куьнде
Ленин атамыз оьлген.
Буьгуьн кыйыншылардынъ
Кабыргасы соьгилген.
Ленин атай оьлсе де
Онынъ иси оьлмеди.
Кыйыншы уьшин кыйынды,
Кыйынлыктай коьрмеди.
Ислерип онынъ юритуьв
Келер кыйыншы колыннан.
Соьз берди кара халк
Бараякка йолы ман.
8*
115
Бизим власть
Бизим Ленин атамыз
Бу властьтн курган.
Оьсиетин онынъ толтырып
Партия соьле турган.
Усталыгы бек уьйкен
Сав дуныяга яйылган.
Эситинъиз, йолдаслар,
Бурынгы закон койылган.
Халк савытын алганда,
Чиновниклер каштылар,
Солдатларын шаштылар.
Кара куьп тувды басына,
Кызыл аьскер ювыклап
Келди онынъ касына.
Кызыл аьскер аянмай,
Кан тоьгисти Эл уынин.
Кырылыстык ер уьшин.
Байлар яклы кадетти,
Оны болса, олжа эттик...
Властти алып колга
Мырадымызга еттик.
Партия бизим басымыз,
Беркти айткан соьзине.
Булай яшав коьрсеткен
Аьперим болсын оьзине.
Мен тамаша этемен
Бу властьтинъ ишине.
Аьперим болсын куыпине.
Кенъейди де бизим власть,
Байлар, бийлер бор болды.
Карсы турып Советлерге
Коьп душпанлар кор болды.
116
Бу властьтинъ я.хшылыгын
Соннан бил,
Айтканына бос тувыл,
Байлар бизге дос тувыл.
Бизим власть
Шыгарады устала р
Аьр бир иске яраган.
Аьр бир исти коьтермеге
Бу власть
Коьнъили мен караган.
Биздей болган ярлылар
Оьнер, билим уьйренсе,
Душпан эллер кор болар.
Корла мага шапсалар
Бизим Элге душпанлар,
Ядырасын салып,
Яйын курса бизим Эл,
Душпанымыз кор болар.
Ленин
Болыпевиклер басысынъ,
Коьзи, алмасы, тасысынъ,
Алтынысынъ, сыйысынъ,
Куьн, айымыз Ленин!
Баганасынъ, болатсынъ,
Халк баьтири, Ленин.
Баьалимиз, бахтымыз
Баьримиздинъ, Ленин.
Капиталист, байлардынъ
Ойын буздынъ, Ленин.
Элимизде социализм
Элин туьздинъ, Ленин.
Коьп кыйынлар оьткердинъ
Культурага еткердинъ.
Карттын-ястынъ кайгысын,
Оьзинъ коьрдинъ, Ленин.
Сав СССР бой ы на
Болыпевиклер бас эттинъ,
Коьп миллетлер Элинъде,
Коьтересин дос этгинъ.
Коьп явларынъ бар эди,
Баьрисин де тас эттинъ.
118
Еткерди партия мырадка
Энди бизим партия
Эркинлик ашты Элине.
Капиталды, байларды
Сындырды ол белиннен.
СССР-динъ савыты
Шаппас бирев элине.
Партиямыз кыралды
Келтиреди эбине-
Шыныккан исши халкымыз
Коьп кыйынлык оьткерди,
Кайгы шегер оькиметимиз
Культурага еткерди.
Кыйынлы бизим халкымыз
Аз заманнынъ ишинде
Коьп мырадка етти энди.
Коьп душпанды йыкты энди,
Кенъ майдапга шыкты энди.
Ярапланы, камбайн,
Автомашин, трактор
Неше мынъга етти энди.
Йолбасшымыз Ленин,
Советский халкларын,
Йолга салып, етеклеп,
Айтканындай этти энди.
119
Яшасын бизим партия
Яшасын бизим партия
Караларды ак этти.
Хатын, эрди тенъ этти,
Эркин яшав, кенъ этти.
Батырактан бас этти,
Коьпъиллерди яс этти.
Бай тузагын тас этти,
Бар мпллетти дос этти.
Хатын-кызды бас этти.
Каранъа туьнди тас этти,
Бугавлы эдик, бос этти.
Билимли этти, хош этти.
Колхоз, совхоз, кала этти,
Яшавымыз мол этти,
Патша, байды кор этти.
Баьтир бизим партия
Барган сайын ярайды.
Исши-эгинши халкына
Коьп яхшылык йорайды.
Этип халктынъ кайгысын,
Кыйын, тынышын сорайды.
Оьстирмеге мал берип,
Бай этуьвге карайды.
Куьннен-куьнге культура
Явган кардай борайды.
Йылтыраймыз, яйнаймыз,
Яв коьнъили кайнайды.
Яшасын бизим оькимет,
Эгин шашув, кенъ майдан,
Тракторлар береди.
Он бес куьнлик сабанды
Ол бир куьннен суьреди.
120
Комбайнларга карасанъ,
Бир айлыкты бир куьннен
Тасып, басып береди.
Фабрика, заводлар,
Элимиздинъ байлыгы
Куьннен-куьнге оьседи.
Колхоз, совхоз куралып,
Коьп миллетлер дос болды.
Каранъа тапды, тас болды.
Карт дуныя яс болды.
Кыйыншылар куыпи мен,
Кызыл аьскер кылышы ман
Класс душпан тас болды,
Барсын Совет оькимет
Ленин атай иолы ман.
Яшасын бизим партия
Ери, сувы, халкы ман.
Яшасын бизим куватлы
Кыйыншылар кылышы,
Яр юрегин ярувшы,
Явдан оыпин алувшы
Кызыл аьскер санавсыз.
Катар, катар полкы ман.
^Кызыл Аьскер
Кызыл Аьскер бек баьтир,
Карсы турды душпанга.
Аямады ол оьзин,
Коьмилип кызыл канга.
Кызыл Аьскер кыстырып,
Явдынъ яныи янышты энди.
Душпанымыз мырза, байлар,
Баьриси де кашты энди.
Кызыл Аьскерге халк айтты:
Сиз кылышсыз—биз кайрак.
Эркинлик власть курып,
Тиктик биз Кызыл байрак.
Кызыл Аьскер халкынынъ
Тынышлыгын тутаяк.
Халкка колын узаткан,
Душпан коьзин сытаяк.
122
Май байрамы
Хош келдинъ сен бу куьнде
Биринши май.
Эркинликке йол дшкан
Огырлы ай.
Май куьнинде ярлылар
Байрак тутар.
Шет эллерде исшилер
Байларды утар.
Бийик, бийик тавларга
Биз минермиз.
Савлай дуныя ярлысы
Биригермиз.
Биз айдаймыз кара ер,
Шашамыз тары.
Майды кутлап суьйиие
Халктынъ баьри.
Кызыл байрак елпилдей,
Ел эскенде.
Капиталистлер коркады
Май еткенде.
Май байрамы ярлыдынъ
Оьз байрамы.
Ер юзинде елпилдей
Ал байрагы.
123
Пионерлер йыры
Аьр бир ерде кезермиз,
Ал байраклар тизермиз.
Сав дуныядынъ юзинде
Коммунизм туьзермиз.
Пионерлер данымыз,
Ал кызыл байрагымыз.
Коммунизм йолымыз,
Курман болсын янымыз.
Ленин йолын саклаймыз,
Аьр бир соьзин аклаймыз,
Эскиликти сыпырып,
Ерге салып таптаймыз.
Галстуклар тагамыз,
Барабанлар кагамыз.
Тизилисип сырага
Байлар ишин ягамыз.
Аякларды бирге альш,
Тувра адым басармыз.
Эркинликте, токлыкта
Ойнап-куьлеп яшармыз.
КОЛХОЗ АКЫНДА ЙЫРЛАР
Колхозласув йыры
Ленинши Коммунист Партия
Алды исти колына.
Савлай Совет халкларын
Салды колхоз йолына.
Макул коьрип халкымыз
Колхозласып баслады.
Ялгыз-ялгыз ислевди
Тамырыннан таслады.
Баьри коьлик куьшлерин
Орталыкка салдылар.
Кыйын акын колхоздан
Кыйынына коьре алдылар.
Кулаклардынъ айтканын
Эш кулакка алмадык.
Член колхоз болмаган
Эш бирев де калмады.
Аьр авылда ашылды
Оьз тилинде школа.
Окымага юрмеген
Эш калмады бир бала.
Окув, билим яйылып
Яшавымыз кенъ болды.
Ислев минен окувга
Эр мен хатын тенъ болды.
127
Пионерлер йыры
Аьр бир ерде кезермиз,
Ал байраклар тизермиз.
Сав дуныядынъ юзинде
Коммунизм туьзермиз.
Пионерлер данымыз,
Ал кызыл байрагымыз.
Коммунизм йолымыз,
Курман болсын янымыз.
Ленин йолын саклаймыз,
Аьр бир соьзин аклаймыз,
Эскиликти сыпырып,
Ерге салып таптаймыз.
Галстуклар тагамыз,
Барабанлар кагамыз.
Тизилисип сырага
Байлар ишин ягамыз.
Аякларды бирге алып,
Тувра адым басармыз.
Эркинликте, токлыкта
Ойнап-куьлеп яшармыз.
КОЛХОЗ АКЫНДА ЙЫРЛАР
Колхозласув йыры
Ленинши Коммунист Партия
Алды исти колына.
Савлай Совет халкларын
Салды колхоз йолына.
Макул коьрип халкымыз
Колхозласып баслады.
Ялгыз-ялгыз ислевди
Тамырыннан таслады.
Баьри коьлик куьшлерин
Орталыкка салдылар.
Кыйын акын колхоздан
Кыйынына коьре алдылар.
Кулаклардынъ айтканын
Эш кулакка алмадык.
Член колхоз болмаган
Эш бнрев де калмады.
Аьр авылда ашылды
Оьз тилинде школа.
Окымага юрмеген
Эш калмады бир бала.
Окув, билим яйылып
Яшавымыз кенъ болды.
Ислев минен окувга
Эр мен хатын тенъ болды.
127
Биринши колхоз
„Бирлик яшав“ колхозы
Юйрик аттай барады.
Авылдынъ карты, ясына
Бирлик яшав ярады.
Бу колхоздынъ
Яхшылыгын оннан бил,
Ярлыга яхшы караган.
Председатель бар бизде
Баьри халкка яраган.
Аьвелги байдар куьнинде
Наьсип байга йос экен.
Мен каьриптинъ кыйыны
Сол заманда бос кеткен.
Бетегели сары арка
Йылкы айваннынъ оьриси.
Картайганда болдым мен
Ударниктинъ бириси.
Бу колхоздынъ
Курылувы бек ийги
Аьр бир ерде конторы.
Туькенлерине кирсенъ,
Аьр керегинъ топ-толы,
Ястан бери ярлылык пан,
Тамам оьлдим корлык пан,
Курылганлы колхозым
Кыйналмайман зорлык пан.
128
Бизим колхоз
Айт десенъиз айтайым,
Савлай халкым юбантып.
„Ленин йолы“ колхозын
Шувлатайым йыр этип.
Культуралы кенъ яшав,
„Ленин йолы“ колхозда.
Ак-шагал а клубы,
Болмас эш бир колхозда.
Юмада вечер, туьрли ойын,
Юритеди бу колхоз.
Культуралы яшавды
Оьстиреди бу колхоз.
Аьр отары аьр ерде,
Аьруьв отта яйлаган.
Ленин атай уставы»
Кенъес салып ойлаган.
Колхоз басы —председатель
Большевикше карайды.
Порядкасы—нызамы
Барган сайын ярайды.
9 Ногайские народные песни
129
Э симизден таймассынъ...
Дйгыстаннынъ Ногай районында колхозластырув
кгллыкты озгарган, райком КПСС-тинъ биринши сек-
ретари Ажигайтар Кадиловтынъ оьлуьвине шыгарыл-
ган.
Арслан сынлы агамыз,
Арамыздан атланып.
Алые сепер эткен куьн.
Ажигайтар Кадил ов —
Сынавлы юйрик, баьтир эр,
Замансыз бизден кеткен куьн.
Атагы шыккап элинде
Азамат эрдинъ оьзине
Ажел огы еткен куьн.
Яс оьмири кыскарып,
Онъ колымыз сынган куьн,
Яркын янган районда
Шырагымыз соьнген куьн.
Ажелден кнеи каларма,
Оннан намарт боларма?
Он экинши ноябрь
Азиз яны тайган куьн.
Тенъ-дослары йыйылып,
Кайгырысып сени уьшин,
Он уыпинде конган куьн.
Аданасынъ, аьелинъ,
Кылышлары шорт сынып,
Канлы яслар тоьккен куьн.
Караногай районнынъ
Карты, ясы йыйылып
Кайгырысып, шувласып
Каралы байрак тиккен куьн.
130
Хатын, кызлар бири калмай,
Иылай, бозлай сени уьшин
Капгырыса турган куьн.
Кара-ногай коьп халкынъ
Айыры тувгап йигит деп,
Сонъгы савбол айтпага
7\выллардан келген куьн.
Савлай халктынъ кайгысын,
Явган кардай бораттынъ,
Бирге юрген тенъ-доска
Кетпес кайгы ораттынъ,
Яс районда ногайдынъ
Туьз ислеген ясы эдинъ.
Бизге туьз йол коьрсеткен,
Яс болсанъ да бас эдинъ.
Коммунист партиядынъ
Ислеринде туьз эдинъ.
Кыйыншы ногай элинде
Шынты коммунист оьзи эдинъ.
Кардаш, тувган, тенъ, дос деп„
Хаьтер, коьнъил коьрмеген.
Ленин соьзин берк тутып,
Териске ызын бермеген.
Кыйыншы ногай халкымыз
Калмай колхоз болсын деп,
Темирдей туттынъ нызамды,
Планлар тез толсын деп.
Терен ойлы акылынъ,
Айткан соьзинъ ок эди.
Буьгуьиги куьн районда
Сепдей йигиг йок эди.
Савлыгынъа карамай,
Азиз янынъ аямай,
Халкынъ уьшин ислевди
9*
131
Abnpjb аьлде коймадынъ.
Кеше-куьндмз ойланып,
Онълансын ис деп кыйналып,
Сен ислевден тоймадынъ.
Кайкаламай, кайыспай,
Дос, хаьтер деп майыспай,
Партиядынъ йотыннан
Ярым минут таймадынъ.
Критика кылыш пан,
Кыйшаиганды туьздинъ сен,
Кыйыашыды кыйнаган,
Тегизнен мал йыйнаган,
Байлар мойнын уьздинъ сен.
Тувралыктынъ, туьзликтинъ
Тенъизинде юздинъ сен.
Сен райкомда бас эдинъ,
Ленинши кепте ислеген.
Критикалы соьз бинен
Кыйшаиганды сислеген.
Социализм шешегин
Тамыры ман эктирдинъ.
Культурадынъ урлыгын
Авылларга септирдинъ.
Колхозласты халкымыз,
Караыъа куьнин тайдырды.
Бес йыл бойы бесленип,
Партиямыз коьрсегкен
Уьлгили яшав яйдырдынъ.
Сенинъ йолынъ куваяк,
Сендей белин буваяк,
Большевикше бесленген,
Халк оьзине бек сенген,
Болар сендей эр саяк.
132
Яхшы йол сага, Кадилов,
Аьелинъ, элинъ сав болсын.
Партиядынъ туьз йолы
Емис берген ба в болсын.
Ярассын ызынъ ясларга,
Янъы куьшлер сав болсын.
Яшасын Совет халкынъ,
Шайкалмастай тав болсын!
1937 й,
Дардон тавда
Дардон деген бир тавдык.
Иолы кыйкаш эм таслык.
Ери десенъ кум, балшык,
Дардон басы агашлык.
Койы агаш ишинде,
Шалгышылар пишенде,
Исси яздынъ куьнинде,
Дардон тавдынъ еринде.
Август йырма доьртинде
Сызбалап шыктык каладаи,
Ясанып, салынып, тиенип,
Эсире берип аракыдан.
Каядай тиктинъ туьбиннен
Сызып шыккан арба пол.
Онъга, солга айланып,
Тавга шыгып бара ол.
Артта калган ногай яс
Алгасайды зырылдап.
Йол билмейди бойлы яс,
Шавып келе сырылдап.
Ян-ягына карай ол
Озган, кеткен сорай ол,
Карай берип дорбынга,
Бара бере Дардонга.
Тап Дардоннынъ басына
Шыкпага аз калганда,
Тик—айланшык каяга,
Туьгип барып салганда.
134
Кырды ясым тамакты,
Излеп тапты кайракты.
Салып келип йырлады,
Тавлар тынып тынълады.
Таиъ кызарып атканда,
Танъ шолпаны батканда,
Туьнде шыккан кабанлар
Тойып барып ятканда,
Шалгышылар турдылар,
Ис алатын курдылар,
Шалгыларды камрады,
Ях, пишенликти сайлады.
Асыкпанъыз, яс яслар,
Асыкпай сермеп шалынъыз,
Тегиси мен серметип,
Коьп алдырып барынъыз!"
Дейди куьптинъ тамадасы
Аьдемлердинъ арсланы.
Коьнъилин коьтерип яслардынъ,
Алды га созып баслады.
Энъ алдыда Оспантай,
Оннан сонъ Алим-Герей,
Умар, Асан эм Хусин,
Бригадири Клыш-Герей.
Шыбырысып, йырласып
Тоьсти бийлеп алдылар.
Уьш юз метр бойыпа
Ях, арганады салдылар.
„Аргымак арык болды деп
Тай—кунанга сатпанъыз,
135
Алганымыз аьруьв деп,
Куыг т^вгышай ятпанъыз!"
Деген соьзди, йигитлер,
Айта кетти Шал-Кийиз.
Колхоз малы ем уьшин,
Шалысайык тагы биз“.
„Болса болсын солай да—
Деди яслар бул айда,—
Алим-Герей сен болсанъ,
Базласайык дер болсанъ,
Бизди яс деп карама,
Бизди осалга санама,
Эки норма толмаса,
Бизге эр деп карама".
Белге келген пишенлик
Елпилдейдн тенъиздей,
Баксан мынан Баьтири
Сермейдилер эгиздей.
Алим-Герей мен Клыш-Герей
Экевиси—сегиздей,
Тавдынъ таза авасы
Коям асты егистпей?
Соьйтип озды яз куьнлер
Лишен шалый Дардонда,
Авырув, сызлав, эригуьв
Денинъ сокпав кайда онда?
Койды сойып, сорпа ишип,
Коймадыкпа шайды онда!
Ярынъысы яз келсе,
Яна тавга барармыз.
Янтык тавдынъ белине
Арганады салармыз.
136
АТАЛЫК СОГЫСТА
ШЫККАН ЙЫРЛАР
Герман согысы
Он етиден кырк бирге
Оьтти арадан коьп заман.
Дурысы ман санасак
Йырма доьрт йыл тамам.
Колхозларымыз байып,
Арттырган эди ашавын.
Германия согыс баслап
Бузды халктынъ яшавын.
Савыт алып колына
Согысты яв ман халкымыз.
Бар куллыкты колхозда
Юрите бердн хатын-кыз.
Онъып турган элимизге
Фашистлер аьлек салдылар,
Шешекейдей яслардынъ
Коьбиси оьлип калдылар.
Йылап калды нешевдинъ
Атасы ман анасы.
Етим калды коьплердинъ
Адуьвлеген баласы.
137
Енъилмес совет халклары
Баьри куьшти салдылар.
Немецлерди кувалап,
Кайтарып ерди алдылар.
Туьз ниетли йигптлер
Тувган элин сатпады,
Кайтып келип нешевлер
Уьй-аьелин таппады,
Баьтир бизим Армия
Баьри куватын салды.
Кайлы душпаннан оьшин
Артыгы мынан алды.
Каплан - Г ерей
Тавга карап тас атсанъ,
Ол артына кайтады.
Каплан-Герей йыгылганда,
Анам-ав деп айтады.
Анам-ав деп сен айтканда,
Ким болды сенинъ дирегинъ?
Йыгылганда ялгыз эдинъ,
Ердей болган юрегинъ.
Карындасынъ Куьшли-Хан
Уьйине етпей талады.
Кара манълай Каплан-Герей
Суьегинъ кайда калады?
Сенинъ де кииген коьйлегинъ
Ясыл ала япырак.
Шешекейдей Каплан-Герей
Болган экен топырак.
Янъы да шыккан тракторлар,
Тегершигин майлайды.
Атанъ да сенинъ каьрип Оьмир
Уьй айланып йылайды.
Душпанларынъ коьп шыкканда,
Сен артынъа кайтпадынъ.
Шавып келген йолдасынъа
Юрегинъдегин айтпадынъ.
Астынъдагы торы аттынъ
Куйрыгын кыска оьрмединъ.
139
Уьйге келип, Каплан-Герей,
Дуныя завкын коьрмединъ.
О, йылама, Оьмир-ав,
Улынъ халкка тувганды,
Халкымыздынъ коьп душпанын
Койдай этип кувганды.
Душпанларынъ сен кувгапда,
Фипляндияга еткенсинъ.
Уьйде калган карт атанъды
Кимге аманат эткенсинъ?
Янынъ бердинъ халк уьшин,
Тыныш уйкла, КапланТерей,
Явдан оьшинъди алмага
Энди кетер ШамТерей!
ЭСКЕРТПЕ
1.	„Ногайдынъ кырк баьтири" —Ставрополь крайынынъ
Нефтекум районында Кайбалиев Зеидтен алынды.
2.	„Эр Шобан"—Карашай-Шеркеш областьтинъ Ады-
ге-Хабль районында Суншалиев Дин-Исламнан
алынды.
3.	„Азавнур" — бу ныр да Суншалиев Дин-Исламнан
алынды.
4.	„Маажир йыры"—Адыге-Хабль районында Исунов
Бекмурзадан алынды.
5.	„Стамбылга коьшуьв"—Адыге-Хабль районында
Кумуков Хэджи-Исхактан алынды.
6.	„Арсланбий"—Адыге-Хабль районында Булгаров
Йсманлдан алынды.
7.	„Казак йыры“, „Эр Казактынъ хатынынынъ йыры" —
Адыге-Хабль районында Байсов Магомет-Алидинъ
( тептериннен язылып алынды.
8.	.Тахир мен Зухра"—Адыге-Хабль районында Най-
манов Халилдан алынды.
9.	„Кеншек бозлав"—Адыге-Хабль" районында Турк-
менов Клыш-Герейден алынды.
10.	„Эсимизден таймассынъ", „Ала болсанъ". „Тоста-
кай", „Олалай-Алалай" — Кайбалиев Зеидтен алынды.
11.	Йыйынтыкка кирген баска йырлардынъ баьриси де
Карашай-Шеркеш областьтеги ногай авыллардан
язылып алынды.
И Ш Т Е Л И к
БУРЫНГЫ ИЫРЛАР
йигитлик йырлар
6. Ногайдынъ кырк баьтири (кесек).
12.	Эр Шобан.
20. Азавнур.
27. Маажир йыры.
29. Стамбылга коьшуьв.
33. Арсланбий.
35. Казак йыры.
40. Эр казактынъ хатынынынъ йыры.
42.	Бейитлер.
Суьюв йырлары
44.	Солыдым керман ишинде.
46.	Яслай суьйген яска.
47.	Ай, Тамаридаш.
49.	Каныке.
51.	Эрин суьймеген пишединъ йыры.
53. Эрин суьйген пишединъ йыры.
55.	Керегимсинъ.
56.	Балгыз.
57.	Тахир мен Зухра.
71. Яс пан кыз.
Аьдет йырлары
Бозлавлар
77. Хатын бозлав.
79. Кеншек бозлав.
83. Оьлген ялгыз улына бозлав.
Туьрли аьдет йырлары
86.	Бесик йыры.
89.	Ала болсанъ.
90.	Коькек баьтир.
91.	Навруз келди.
92.	Алгыс.
142
Той йырлары
94.	Яри-яр.
95.	Келиншекке
96.	Той баслав.
97.	Той баслар.
98.	Боза.
99.	Тостакай.
100.	Олалай—Алалай.
Бала йырлары
101.	Ким айгты.
101.	Как ,как, каргалар.
103.	Ай, уьссидим.
104.	Бирем, бирем...
105.	Бирим, бирим.
106.	Бака, бака балпак.
107.	Абелем, тоьбелем.
108.	Токалак.
СОВЕТ ЙЫРЛАРЫ
Ленин, партия, Совет власть, Кызыл Аскер
эм пионер акында йырлар
110.	Кызыл Аьскерши йыры.
111.	Ленинге муьсирев.
114.	Лениининъ оьлуьвине
115.	Ленинге кайгырув.
116.	Бизим власть.
118.	Ленин.
119.	Еткерди партия мырадка.
110. Яшасы бизим партия,
111. Кызыл Аьскер.
113.	Май байрамы.
114.	Призывник йыры.
115.	Яс пионерлер.
116.	Пионерлер йыры.
143
Колхоз акында йырлар
127.	Колхозласув йыры.
128.	Биринши колхоз.
129.	Бизим колхоз.
130.	Эсимизден таймессынъ...
134.	Дардон тавда.
Агалык согыста шыккан йырлар
137.	Герман согысы.
139.	Каплан-Герей.
140.	Эскертпе.
Ашим Имам-Маземович Сикалиев
ЕСЛИ ПРОСИТЕ, СПОЮ...
Ногайские народные песни
144 стр. без иллюстр.
На ногайском языке
Редактор С. И. Папаев
Художник К.-М. М. Нурмагомедов
Художественный редактор М. П. Бертиик
Технический редактор 3. Т. Агирбова
Корректор А. А. Свитов
Сдано в набор 2-IV-1971 г.
Подписано в печать 3-IX-1971 г.
Формат УОхЮЯ1/^. Физ. п. л. 4,5.
Усл. печ. л. 6,3. Уч.-изд. л. 5,05.
Заказ № 1582. Тираж 1700 экз.
ВУ 83731. Цена 36 коп.
Карачаево-Черкесское отделение,
Ставропольского книжного издательства,
Черкесск, Ленина, 38.
Карачаево-Черкесская областная типография,
Черкесск, Первомайская, 47.