/
Автор: Мунзим М.А.
Теги: асарҳои интихобшуда таърихи сиёсӣ таърихи иҷтимоӣ ҳаракати инқилобӣ
Год: 1967
Текст
У1
б и б л и о т е к а
НК-84
Профкома Лешгнабадско
шелкокомбината.
ДНМ УДИ О С О Р
Н А Ш Р II Е Т И «И Р Ф О Н»
Д у ш а н б е 1967
Точик 2
7—4—22
16- 67
М 83
Ч, а м ъ к у н а п д а г о н :
Ш а м с у л л о Де в он а е в,
Юс у ф А к б а р о в
Дар пп мадмуа муптахабп пазму пасрп яке
аз шопроии маорнфпарвару шщилобчй ва х,амсафи устод Аннй Мирзо Абдулвох,нд Мунзим гпрд
оварда шудааст. Дар осорп Мунзим идеяи маорнфпарварй, таргиби Инк,илоби Октябрь ва бар
ка рор карданп сохтн социалпстй акс гардидааст.
Х.АЁТ ВА ФАЪОЛИЯТИ АДАБИИ МУНЗИМ
Мпрзо Абдулвохид Мунзим яке аз аввалпп шопронп еоветин
тодик ба тумор рафта, дар ду даврал ба хам зид — давран тираву
тори Бухорон амирл ва даврап таптаная социализм умр ба cap
бурдааст.
Мунзим солп 1877 дар гузарл Дассобони шахрп Бухоро аз онлап Бурдон ном шахе ба дуньё омадааст. Аз маълумоти маъхазхо
маълум мегардад, ки у дар овонп давоны аз падару модар махрум
мондааст. Донр ба пн давраи хаётп Мунзим устод Айнй чупин гуфтааст: «Мпрзо Абдулвохид млели мал бс падару модар ва бе хешованд будааст, як пафар цадрдонп падараш уро ба ин до (ба хонаи
Садри Зиё) оварда мопдааст, ки дар кучахо сарсарй нагардад, дар
пн до ягон чиз ёд мегпрад».1
Садри Зпё, ки шахеи маърнфатдусти замоли худ буд, ба Мупзим багали падарона кушода, уро ба тарбняи худ мегирад.
Мунзпм б® кумаки падаронаи Садрп Зиё илмхои замонп худро
хатм мекунад ва дар назди у мирзо туда мемонад.
Дойр ба Мунзим дар тазкнрахои «Афзал-ут-Тазкор»-и Афзали
Пирмастй, «Тухфат-ул-Ахбоб-фи Тазкират-ул-Асхоб»-и Возех
(иловаи Салнмй), «Тазкпрат-уш-шуаро»-и Абдй, «Тазкор-ул-Ашъор»
ва «Паводири Знёия»-и Садрп Зиё маълумот дода тудааст.
Садри Зиё дар бораи Мунзим чунин меоварад:
Чавонест озодаву некху,
Хирадманду донову санцидагу.
1 А й п и С., «Мухтасарп тарцимаи холи худам», Душнабе, 1958,
сах- 34—35.
5
Бувад Мунзим он зинатафзои яаср,
Китоби хирад, мадфилорои наср.
Бувад андалеби хушовози назм,
Ба мулки сухан махрами рози назм...
Маро мехр бошад варо он дадар,
Чу мехре, ки дорад писарро падар...1
Ё ки Садри Зиё дойр ба устод Айнй маълумот дода, аз Мунзим
хам чунии пом мебарад:
Вафокеш мардум бидидам басе,
Чу Айнию Мунзим надидам касе.
Тавон гуфт Айнист як чашми май,
Дигар чашм Мунзим дар ин андуман.
Бинозам ба гетй бад-он ду нафар,
Кп мурги диламро чу боланду пар...*23*
Мунзим бо супориши Садри Зиё соли 1900 «Наводир-ул-Вакоеъ»-и Ахмади Донишро нусхабардор мекунад. Баъд аз нусхабардор кардани ин асар Садри Зиё аз устод Айнй хохиш мекунад, ки
нусхаи рубардор кардашударо бо нусхаи дастхати Ахмади Донпш
мудоиса намояд. Баъд аз хондан ва мудоиса карда баромаданн «НаЕодир-ул-Вадоеъ»-и Ахмади Дониш ба Айнию Мунзим рухпяи тараддипарварии А. Дониш таъсир мерасонад.
Faüp аз ип китобати тазкираи Х,одй Абдулазими Шаръй ба ка
лами Мунзим тааллуд дорад.8
Баъд аз вафоти Х,айрат (1902) устод Айнию Мунзим шеърхоп
уро гирд оварда, ду мадмуа тартиб медиханд. Яке ба устод Айнй
ва дигаре ба Мунзим мемонад.
Дар вадти ба кори мирзой маштул будани Мунзиму устод Айнй яке аз шарикдарсони Мунзим Абдулдодир-махдум ба наздп
опхо омадурафт карда меистод.
' С а д р и З и ё , «Т а з к о р-у л-А ш ъ о р», нусхаи закираи
дастхатхои шардии АФ РСС Тодикистон, № 230, вар. 36 б.
2 Асари мазкур, вар. 30 б.
3 Х, одй А б д у л а з и м и Ш а р ъ й , нусхаи захираи даст
хатхои шардии АФ РСС Тодикистон, фотокопия № 17.
6
Абдулдодир-махдум аз кудое рузномадои «Хдблулматин», ки
дар Хиндустон ба забони форси нашр мегардид ва «Тардумон, ки
дар Богчасарой ба забони русй-тоторй интишор мешуд, оварда мутолиа мекард. Дар ин рузномадои зикршуда хама идеяхои миллатчиёни пантуркистон таргиб карда мешуд.
Асосан индилоби солхои 1905—1907-и Россия ба рудияи устод
Айнию Мунзим таъсири мусбат мерасонад. Онхо ба адидадои маорнфпарварй майл карда ва дар охир хамчун шоирони маърифатпарвару революционер ба майдон баромада, Индилоби Октябрьро
гарму душон истидбол мекунанд.
Дар натидаи таъсири индилоби якуми Россия, дар Бухоро даракати ислохотчиён ба амал меояд. Ин харакати ислохотчиёнро даракати революционй гуфтан мумкин набуд. Ин харакат ислох кардани мадрасахою баъзе урфу одатхои куднаро талаб мекард ва дар
масъалаи сиёсй ислох кардани идораи аморят ва аз худсарй нигох
доштани маъмурони амирй буд.
Дойр ба гузаронидани ислодот дар мадрасахо устод Айнй бо
Мунзим дар байни халд ташвпдот мебурданд.
Соли 1907 дар Бухоро бо ташаббуси Муллонизом ном тотор ба
рон бачагони тотор мактаби хусусн кушода мешавад. Барой муаллимй Муллодурабой ном шахсро таъин мекунанд.
Дар ин мактаб якчанд бухорибачагон хам мехонданд. Устод
Айнй рафта ин мактабро мебинад на мефадмад, ки бинобар сабаби
надонистани забони тоторй тодикбачагон аз ин таълим бадравар
шуда наметавонистанд.
Ба хамин мулохиза у худаш толиб шуд, ки дар он мактаб муаллимй кунад. Баъд аз ин устод Айнй ба пазди Мунзим омада маелихат мекунад ва соли 1908 дар хонаи Мунзим якумия мактаб ба
забони тодикй мекушоянд. Дар ин мактаб Мунзим муаллим таънн
мешавад ва устод Айнй дастурхо тайёр карда меовард.
Ин мактаби усули нав буд. Роди таълим дар ин мактаб, аз
мадрасадои динии пештара аз он фард дошт, ки хондан ва навиштан баробар таълим дода мешуд. Талабагони ин мактаби усули нав
бисьёртар аз он бачагони камбагалон буданд, ки бинобар сабаби
7
к,ашшок,й аз мактаби кух,на баромада рафта буданд. Мана ха мин
гуна талабагоиро Муязим таълим дода, дар муддати ду мох хату
саводашонро мебарорад.
Байр аз ин мактаби рузона, дар соли зикршуда мактаби саводбарории шабона барои калонсолон кушода мешавад. Онхо дамъ
шуда ба мактаби усули нав меомаданд. Мунзим вакди худро дарег
надошта, хар шаб бо калонсолон дусоатй даре гузаронида, дар муд
дати 40—50 руз ба онхо хондан ва навнштанро меомузонад.
Охиста-охиста ин мактаб дар Бухоро шухрат пайдо мекунад.
Х,эр руз ба ин мактаб талабагони нав ба нав омадан мегиранд.
Рагбати халк, ба ин мактаб торафт зиёд мешавад.
Дар натида муллоён бар зидди мактаби усули нав мебароянд.
Якумин игво бо сардорони Мулло Цамари Цазонй ном мударрис
бардошта мешавад.
Мулло Цамар як шахеи фитнагар, шохпараст на манфиатду буд.
Райр аз ин, у дар шуъбаи сиёсй-махфин Россиян мустабидй, ки
дар Бухоро буд, кор мекард.
Аз тарафи муллоён дар ин мактаби усули нав имтихони намунавй гузаронида мешавад. Баъд аз гузаронидани нмтихон муллоён
игво бардошта мегулнд, ки ин мактаб бачагонро кофир мекунад
ва онхо ба амир муродиат карда, соли 1909 мактабро бандонданд.1
Муллоён ва намояндагони амир ба бастани мактаб даноат накарда, бо худуми издихоми куча мехоханд, ки Мунзимро дастгир
карда зада кушанд. У мадбур шуда, аз Бухоро ба Царшй меравад.
Устод Айнй пас аз ин ходнеа худро нинхон карда мегашт. Мунзим
баъд аз якчанд вак,т аз Царшй ба Бухоро бармегардад. У бо устод
Айнй ба таъдиби амирй сар нафароварда, дар якчанд хона мактабхои махфй кушода, писарони камбагалонро даре додан меги
ранд.
С оли 1917 муллобачагони мактабхои Бухоро бар зидди мактабхон усули нав бармехезанд. Мунзим аз пн таък,иби муллобачагон
' 1 Ниг. А й н й О., <бУ1атериалхо дойр ба таърихи индилоби Бухоро»* Москва, 1926.
8
хабардор шуда, аз Бухоро бо ду иисараш — Рахдш ва Рашид аввал
ба Самарканд ва баъд ба Тошканд гурехта меравад. Шоир дар ин
вактх;ои пинх,онгардй х,аёти сахтро аз сар мегузаронад.
Соли 1918, баъди воцеаи Колесов, зулм ва кушокушии амир
тоцатнопазпр мешавад. Аз мех,наткашонн Бухоро ва х;атто аз аскарони амир х,ар руз чанд иафар гурехта ба Самарканд ва Тошканд
мегузаштанд. Дар худи х,амин сол хонаи Мунзпм бо фармонп цушбегпи Бухоро тород карда мешавад. Гарчанде у аз ин х,одпса ха
бардор шуда бошад х,ам, плоде набуд, ки ба хонааш баргардад.
Эдодиёти баъдиннцилобип Мунзим дар х,амип даврап дур аз хоиаву дой (1917—1920) сар мешавад.
Дойр ба ин давраи х,аёт ва эдодиёти шоир дар асарх,ои устод
Айнй — «Материал.до дойр ба таърихи ннцплоби Бухоро» (Москва,
1920), «Намунаи адабиёти тодик» (Москва, 1926), «Ёддоштхо»
(д. I—IV), «Мухтасари тардимап х,оли худам» (Душанбе, 1958),
«Энциклопедиям Калонп Советй» (Москва, 1956, д. 41) ва «Очерк^ои адабиёти советии точик» (Москва, 1961) маълумот дода шудааст.
Устод Айнй дар бораи Мунзим чуннн мегуяд: «Мирзо Абдулвох,ид Мунзим аз думлаи рох,барони инк,илобиёни Бухоро аст. Аввалин бор дар Бухоро бо усули тоза мактаб кушода, муаллнмй карда,
то имруз ба он маслаки худ давом дорад. Мунзимро ашъори оташбори шщилобй низ х,аст».1 Мунзим соли 1919 барои х,нмояи Инк,илоби Октябрь аз номи халк,и дафокашидаи Оснёи Миёна бо муродиатномаи худ «Эи шарди мазлум» баромад мекунад. Дар ин
муродиатнома тарафдорй, х,амовозй ва х,амфикрии халк,х,ои Осиёи
Мнёнаро нисбат ба революция баён намуда, онх,оро ба мудофиаи
Ннцилоби Октябрь даъват мекунад:
«... Эй фарзандони Шарц! Мутамматин бошед, ки мо дар майдони лгуборизаи падот танх,о нестем. Имруз байрацп озодиро рафицони мазлуми дафокашидаи мо — русх,о бардоштаанд ва шиори
«Надоти милали мазлума»-ро эълон кардаанд. Фардо ин банрацро
1 А й н й С., «Намунаи адабиёти тодик», Москва, 1926, сах;. 485.
9
дар тамоми Лврупо рафидони мазлум мебардоранд ва пн шпорро
эълон мекунанд, ки дар муборизаи даёт ва надот омода бошед...1
Мунзим во дамзамононаш устод Айнй, Х,амдй, Фитрат ва дигарон дар сафц индилоб истода, дар асардояшон нухта расидапи пндилобро дар аморати Бухоро тараннум намуда, халдро барон гирифтани интидом аз золимон даъват мекарданд. Ба ин «Суруди озодй»,
«Марсия»-и устод Айнй, «Хитоб ба фударои Бухоро»-и Х,амдй, «То
ба кай» ва «Баёни дол»-и Мунзим мисол шуда метавонанд.
Мунзим баъд аз галабаи индилоби Бухоро баробари барпо шудани Республикап Халдни Советии Бухоро аз соли 1920 то соли
1921 ба вазифаи нозири халдни маорифи Бухоро ва баъдтар дамчун нозири халдни тандурустй кор мекунад.
Республикап Советии Халдии Бухоро модн нюни соли 1922,
дар бораи дар мактабдои хоридй хононда ихтисоснок кунонидани
днвонон дарор мебарорад. Мувофиди ин дарор Мунзим ба 44 нафар давонон сардорй карда, ондоро ба Германия бурда, дар мактабдо до ба до кунонида ва худаш январи соли 1924 ба ватан бармегардад. У дар ин сафари худ дар Берлин асари устод Айнй
«Холида ё Цизбола»-ро бо дуруфоти арабй чоп кунонида меорад.
Вадте ки соли 1924 дар Самарданд якумин нашриёти тодикй
ташкил шуд, Мунзим дар ин до корку ни адабй шуда хизмат ме
кунад. У дар вадти ба кордой маъмурй хизмат карданаш ба кори
эдодй низ машгул мешавад ва ба яке аз газалдои машдури Хофизи Шерозй (матлааш: Агар он турки шерозй ба даст орад
дили моро, Ба холи дпндуяпх бахшам Самарданду Бухороро) тазмин баста, ба он мазмун ва маънои нави замонавй додааст.
Ба дамнн тарид, у ду сол дар нашриёти тодикй кор мекунад. У
соли 1927 аъзои КИМ РСС Узбекпстон интихоб карда мешавад. Аз
5-уми феврали соли 1928 мувофиди дарори Комиссарнати Халдии
маорифи Узбекистон Мунзим ба вазифаи мудири шуъбаи шардшнносии китобхонаи давлатии Самарданд таъин мешавад. Вале уро
дар дамин сол ва мувофиди дарори дар боло зикршуда, барои до1 Мадаллаи «Шуълаи индилоб», 1919, Л» 20 сад. 4—6.
10
рй кунонидани хуруфоти лотинй бя РАСС Тодикистон мефиристонанд. У дар Душанбе х,амчун ноиби ранги дорй кунонидани х,уруфоти лотинй таъин карда мешавад.
Мунзим дар матбуот ба кори дорй кунонидани хуруфоти ло
тинй машгул мешавад ва дар мактабх,ои шахр муаллимй мекунад.
Вай бо якчапд мак,олах,ои илмй-мубохисавй дойр ба забонп
адабии тодик баромад мекунад.
Мунзим яке аз он шоироне мебошад, ки дар бораи дох,ии мех,наткашони тамоми дуньё В. И. Ленин низ шеърхо навиштааст. У
бахшнда ба рузи вафоти дох,й се марсия навиштааст. Марсияи
охириыи у «Висту якуми январь», ки соли 1934 эчод карда шудааст, гаму андух,и мех,наткашонро аз вафоти Ленин нфода мекунад:
Самуми марг расиду вазид боди адал,
Вирафт аз сафи мо Ильич, он нгонаи да\р.
Мунзим дар охири ин марсия абадй зннда буданп ак,ндаю
дахонбинй ва кори Ленинро бо х,исси ифтихормандй нфода кардааст:
...Вафот кард Ленин, вале чарош у
Зи аввалааш шуда нстодааст равшантар.
Дар худи х,амин сол Мунзим достони «Инкилоби х,оли де.\коион ва зафари пахтакории онон»-ро навиштааст. Ин достой дар
мавзуи хаётн дехцонони пешазннк,илобй ва баъд аз он эдод кар
да шудааст.
Мунзим сентябри соли 1932 ба нафакди давлатй баромада, тамоман ба кори эдодй машгул мешавад.
Баробарп ташкил шудани Иттифок,и нависандагонп Тодпкистон Мунзим ба аъзони он к,абул шуда, то охири х,аёт дар корхои
иттифок фаъолопа иштирок мекунад.
Х,амин тавр, шоир то охири умр барои тантанаи хаёти социа
листа мубориза бурдааст. У 5 марта соли 1934 аз х^ёт чашм пушидааст.
11
Мо осори шоирро, ни дар баёзу тазкира ва мадаллаву рузномах,ои чи берун аз даврй ва чи даврагй ба таридп пароканда чоп
шудаанд, дар дадми 1040 байт, як муродиатпома, як хикоя, як
публицистика, ду мадолаи илмй-мубохисавй (дойр ба забонп адабип тодик) ва як китоби хусни хатн хуруфоти араби бо помп
«Ро.\бари хат» ба даст овардем.
Бояд да ид кард, ки то хол дойр ба хаёт ва эдодиёти шоир, ба
гайр аз рисолаи дипломй, як мадола1 ва як маъруза дар баромадп олимони давони ЛФ РСС Тодикистон, ки тезиси матфузахо ба
шокли китоб чоп шуда баромадаанд,1
2 ягон кори таддидотии днгаре гузаронида нашудааст.
Дар охир бояд гуфт, ки Мунзим дар солхои 20-уми ташаккульёбии адабиёти советии тодик дои босазоеро гирифтааст ва эдодиёти у добили таддиди чудур мебошад.
Шамсулло Девонаев,
Юсуф Акбаров
1 Д е в о н а е в Ш., Рузномаи «Маориф ва маданият», 8 январи
с. 1963.
2 Д е в о н а е в Ш., Тезисхоп маърузахо дар конференцпяп плмии олимони давони АФ РСС Тодикистон, сах- 128—130. Душан
бе — 1964.
ГАЗАЛИЁТ
ГУФТАМ: — БА ЧАШМ!
Гуфт дилбар: — Хоки поям бар ба cap. Гуфтам: —Ба чашм,1
— Сар зи хоки пои май камтар шумар. Гуфтам:—Ба чашм.
Гуфт:— Бар руям нигар, хох,й, ки бинй мох,ро.
Чун шунидам ин сух а и з-он симбар, гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Агар хох,й, ки чашми хешро равшан купи,
Сурмае аз хоки пои мо бубар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Бар зулфу хату холи рухам кардй назар,
Рост гу: олухи кудо дорад мак,арр.12 Гуфтам:— Ба чашм.
Гуфт: — Бо худ рах; мадех, дар ишк,и зулфу руи май
Хобро рузу шабу шому са.уар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Агар захме занам бар синаат аз руи ноз,
Хандарамро дои дох, магзи дигар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Аз ман гар туро чашми х,асудон дур кард,
Аз фироци руи ман кун гирья cap. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Вакди гирья аз сузи дили пур-оташат
Обро бинмой х,амдуши шарар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт: — Hex; мех;ри маро андар дилат. Гуфтам: — Ба дон.
Гуфт: — Тегамро ба донат дех; гузар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт:— Агар гардам малул аз хонаи танги дилат,
Менишон он дам маро дои дигар. Гуфтам: — Ба чашм.
Гуфт: — дар дунболи ман чун бод дав. Гуфтам: — Ба cap,
Гуфт: — Мунзим, рез хуноби дигар. Гуфтам: — Ба чашм.
1 Тазмин ба газали Намоли Худандй, ки матлааш ин аст:
Гуфт ёр: — Аз гайри мо пушон назар. Гуфтам: — Ба чашм.
В-он гах,е дуздида бар мо менигар. Гуфтам: — Ба чашм.
2 М а к, а р р — ором, оромгох15
ЭЙ САРВИ МОХ.РУЙ
Эй мох,и сарвцомату эй сарви мох,руй\
Аз чист тофтан зи мани бегунох; руй?
Дпл аз фироди туст маро лахта-лахта хун,
Зард аст аз гами ту маро х,амчу кох; руй.
То дурам аз висол намудй, намудааст
Бар май зи дарди х,адри ту х,оли табох; руй.
Бинмой руи хеш, кп мех,р аст ё мах; аст,
Бар май, ни додааст, маро иштибох; руй.
Аз х,ад гузагат позу тагофул, зи тутфи хеш
Бинмой допибь мани дплхаста гох; руй.
Дар х;ар рах,е, кп тарзи хпром оварй ба ноз,
Мупзим пих,ад зи адз бар он хоки рох, руй.1
1 Дар тазминп газалп Домн гуфтааст, кп матлааш пп аст:
Лз^мехрп мо матоб рух, эй турки мохруй,
Бинмо зп руп мехр ба мо гох-гох руй.
16
РАФТУОИ МАНУ ТУ
Х,ар нас, ки мубталои ту, эй дилрабой, шуд,
Кораш зн сузи дарду гамат оду вой шуд.
Мурдему бод бурд ба суи ту хоки мо,
Моро бад-ин бадона ба куи ту дой шуд.
Рафтй зи чашму доли ман омад ба лаб зи гам,
Бар пн тарпд, мову туро рафтуой шуд.
Эй симсоди симбару снмтан, туро
Х,ар нас, ки дар канор даровард, бой шуд.
Х,амроди гайр хандакунон рафт ёру ман
Чандоп гиристам, ки тади пой лой шуд.
Чун шаммае зи талхии дашноми ёр дошт,
Мадбул дар мазоди дама таъмп чой шуд.
Ошуби долу офати дону балои дил
Он чашми шухи фитпагари сурмасой шуд.
Нагзоштн дадам ба сари Мунзим аз карам,
Х,ар чанд дар ради ту сараш хоки пой шуд.
ОБУ TEf*
Занй ба тегу битобй руху азоб дих;й,!
Азоби мо ту ба пн ранг обутоб дих,й.
Шудем об зи шавцат, бпё, бпзан моро,
Агар ба тег ту, эй гулъпзор, об дпх;й.
Биёву тег фишон бар гулун ташнаи ман,
Ба ташна об агар дар рах;и савоб дих,й.
Чу оби хпзр ба дасти ту тег мебинам,
Гулуи ташна барам пеш, агар давоб дих,й.
Намезанй ба дами теги тез, мехох,й
Маро чу мох,пп беоб изтироб дих;й.
Надода об, ба каф тег, ташна хох,й кушт,
Чй кардаам, ки маро инчунин азоб дих,й?
Пуроб чашми ту, Мунзим, зи теги мех;рвашест,
Ба чашм об ту аз теги офтоб дих,й.1
1
тааст.
Ин газалро дар илтизоми обу тег ба пайравии Восифи г
И
ТО БА КАЙ?
Золимон дар дах,р меронанд даврон то ба кай?
Мешавад дар коми онх,о чарх гардон то ба кай?
Хркимонп золими хунхор пайдо мекунанд
Гандх,о аз рандх,ои бенавоён то ба кай?
Цозию миру ампру бою мулло нобах,ад
^укмроп бошанд бар мо, нотавонон, то ба кай?
Мекунанд аз помп дин, мадьюни1 давру зулми хеш
Мо гарибонро гурух;е номусулмон то ба кай?
Аз бароп суд ин х,ак,ношиносон рузу шаб.
Мех;пату ранду зпён бпнем моён то ба кай?
Аз дафои х;окимони шах;р бошад дар азоб
Косибу мех;наткашу муздуру дехдон то ба кай?
Эй х,ампятманд авлоди Бухорои шариф!
Ин цадар бо хок мегардед яксон то ба кай?
Зулми золимро бпбояд барканед аз беху бун,
Ин х;ама дар кунди зпндон кандани дон то ба кай?
Вацти он шуд, к-аз дафокорон бигирем пнтгщом,
Сабр месозед дар зандири зпндон то ба кай?
Хез, то резем хуни золимон мардонавор!
Чанд бипшинем? Бошем ашкрезон то ба кай?!
Ой! То бар хопумони золимон оташ занем!
Хонаи моро бисузонанд оноп то ба кай?
июли соли 19201
1 М а д ь ю н » * дарздор.
2*
19
БАЁНИ Х,ОЛ
Гирифторем бапди омилони1 зулму вахдпатро,
Намобинем з-эшоп дуз балову рапду кулфатро.
Зи дар су бар сари мо тири давру зулм меборад,
Намсдонанд бузрукдои моён рах,му шафдатро.
Х,арифон думла дуенапд пафъп шахспп худро,
Фадирон дар дами марганд, дурбонанд зиллатро.12
Бухоро манбаи илму адолат буд дар вадте,
Кунун ташднр дода маркази зулму дадолатро.
Зи даври докимопи шадр натвонй задан дарфе,
Чй имкон аст ин до рамзи инсофу мурувватро.
Фадирон дар азоб, адли вино3 дар ишрат осоянд,
Чунин бошад низомп мулк арбоби диноатро4
Наояд шаммае инсоф асдоби5 тамаввулро,6
Набошад заррае тавфид арбоби дукуматро.
Раият дар азоб афтода аз берадмии докпм,
Ба мазлумои ба душ ор, эй худо, дарьёи радматро.
Намеходем дукми докими худрои худсарро,
Мутеонем амри ояи7 турой умматро.8
1 О м и л — доким, фармондед.
2 3 и л л а т — хори.
3 F и н о — сарват.
4 Д и п о а т — нокасй, пастфитратй.
5 А с х о б — сохибон.
6 Т а м а в в у л — давлатмандй.
7 О я — сухап, як сухани тамом.
8 У м м а т — тарафдор, пайрав.
20
Дидад сармапщи таълими маваддат 1 хоман шуро,
Кунад тардпм 12 андар сафдап бедод тамматро3
Бпёед, эй рафидон, псшп роди зулм барбапдем!
Ба руп хеш бикшоем абвобп4 саодатро.
Бпё, дар гарданн адли тааддй 5 бапд андозем,
Куном аз бапдп гам озод пн бечора мпллатро.
Мадор аз докттмопп шадр чашми некто инсоф!
Ба ни бадтинатон нпсбат кудо ботад адолатро?!
Биё, дар до ба доли кулбадоп фадр пардозем!
Бас акиун машди таъзпму адаб дарборп давлатро.
Фпгоп аз дасти пи олимпамоёни давасмашраб,
Намуда доми тазвири 6 нуфузи худ шарпатро.
Х,ама тамдид7 позу неъмат аз меднат бурун ояд,
Намедонанд мардум дар замона дадри моднатро.
Ман аз бигзашта маъзурам, ман аз оянда масрурам,
Зи доли мозию8 отп9 шрифтам дарсп пбратро.
Ба фадру эдтиёду бепавон фодпрам, Мунзим,
Наёрад фитрати 10 май сар фуру асдобн сарватро.
июли с. 1920
1 М а в а д д а т — дусти.
2 Т а р ц п м - радам, навиштан.
8 Т а м м а т — тамом кардан.
4 Л б в о б — дардо, роддо...
5 Т а а д д й — зулм.
6 Т а з в и р — фнреб.
7 Т а м д я д — фаровонй.
8 М о_з й — гузашта.
9 О т и — оянда.
10 Ф п т р а т — табпат, табъ.
21
ЭЙ ВАТАН
Эй Батан, то кай ба дасти душманон бинам туро?
Кай шавад рузе, ки доп дустон бинам туро?
Бустон будпю хорпстон шудй аз нокасон,
Боз кай бошад, ки богу бустон бинам туро?
Эй Бухоро, эй шарафтавъам Бухоро, то ба чанд
Маскану маъвоп хайли нокасон бинам туро?
Чапд аз нодонии авлодхрп нохалаф,
Поймоли дабру зулми зол им он бинам туро?
Гаштап дар дасти боёни хиёнатгар хароб,
Кай бувад обод аз бечорагон бинам туро?
Чашми он дорам, ки дур аз муфтхорони шарир
Рох;атафзоп дили мех;наткашон бинам туро!
Man намехох,ам, кп набвад файзи ту махсуси хос,
Файзбахшои х,а?.:а пиру давон бинам туро!
июли с. 1920
22
И 1Щ И Л 0 БИ СУРХ
Мархуни' миннати12 алами комьёби сурх
Гардам, ки пойдор намуд инк,илоби сурх.
Гулкой пнцилоб шукуфтан гирифту хонд
Тифли сафедбахт сабак, аз китоби сурх.
Эй теги инцилоб, маёром дар наём!
Аз хуни бой то наравад руди оби сурх.
Бо соилони тира, ки фавди сппох,иянд,
Чуз аз дах;они туп набояд давоби сурх.
Боист хуни шох; бинушид, чун шароб,
Боист пухт аз дигари у кабоби сурх.
Бояд фиганд каллаи к,озй, ба хуни у
Бинмуд саллап сабадашро таноби сурх.
Х,аргиз магу, ки шайх шавад ах;ли инк,илоб,
Бовар макун, ки х;аст ба олам гуроби3 сурх.
Лаъли лаби нпгор макидам ба хоб душ,
Халъи 4 амир омад таъбири хоби сурх.
Гардам фидои нуктаи он фитрате, ки кард,
Бо оташин к,алам разами мушки ноби сурх
«Мамнуни дасти сок,ии кавсар намешавем,
Аз хуни золимон надих;ад гар шароби сурх.
1 М а р х У н — гарав1 Са гарав монданп визе.
2 М и н н а т — накуй, эхсон кардан.
3 Р у р о б — зог.
* X а л ъ — аз дой баромадан, сарнагун ва нест шудаи.
23
Лох,утй, он сухапвари доно сурудааст
Дар назми обдор пур аз обутоби сурх:
«Дар хуни шайху шах;наву шах; водпб аст гусл,
Дар шаръи 1 пндплоб ба насси12 китоби сурх».
1 Ш а р ъ - донун.
2 Н а с с — сарвху ошкор.
24
Н АЗИРА БА Р ГАЗАЛИ АДИБ СОБИРИ ТИРМИЗЙ
Ба чятпму гардану далди тадон мупоспбтар
Якест тиру дувум ресмоп, савум хандар.
Зи пюд мамлакату дузду доли деддон шуд
Яке харобу дувум дилхушу савум абтар.
Ба адлу душу хирад шайху шоду шаднаи шадр
Яке чу хуку дувум чун сагу савум чун хар.
Сиподи миру вазиру амир монанд аст
Яке ба деву дувум бо даду 1 савум ба бадар.
Зи ёри бозии шоду вазиру мир бувад,
Яке хурус, дувум кабку саввумин кафтар,
Ба даддп халд шаданшад кунонду карду бурд,
Нахуст зоршо пас зурию савумин зар 2
Х,азор марг бар нн хонадонп султонй,
Кп х;ед нафт, надорад ба халц гайр аз зарр 3
Х,азор шукр, ки шуд шщилобу халд шуданд
Халос з-пп галаи фоспди хабиси шар.
Зи индилоб шуд ободу нотавону зур
Яке дах,ону дувум душману савум лашкар.
Забони камбагалу дасти бою гуши синод
Яке дарозу дувум кутаху савум шуд кар.
Д а д ■*—дапвонп дарранда.
З а р — тилло, нудра, спм.
З а р р — зарар, бадй.
25
Маорифу ситаму дадл шуд дар ин овоп
Яке баланду дувум пасту саввумип камтар.
Кунанд халд адибу муаллиму духтур,
Нахуст ходару дуввум зану савум духтар.
Ба дафъи додилию адмадию подопист
Кптоб — бумбаву найза — далам, сипар — дафтар .1
1 Матлаи газали Адиб Собпрп Тирмизи пн аст:
Зи ноибони руху чашму зулфат,_эй дилбар,
Яке гул асту дувум наргису савум анбар.
26
ХУРСАНДИИ т о д и к
Г у р д о , ки буданд эшопи эшон.
Ба якборагй зад бадишон, бадишон.
Касоне, ки фармонбари шох; буданд,
Зиён кард фармонбарншон, баришон.
Шауон гург будапд, чун гусфандоп
Гирифтор будем мо, синарешон.
Зи мех,нат расондем рузн ша.уонро,
Намуданд -городу ягмо валишон.
Дафо сахт дидем мо, халк,и тодик,
Зи шох,у зи шах,на, зи шанху зп эшон.
Чу кард шщилоби к,авй синфи мазлум,
Дигаргун шуд ах,воли ин зулмкешон.
Ба гирди шах, онон, ки дилдамъ буданд,
ПТуданд охпр аз хотири мо парешон.
Аз он руз шуд бахт бо мо мувофпк,,
Халосй х;ама ёфтем аз бадишон.
27
ТАЗМИН БА ГА ЗАЛИ Х.ОФИЗИ ШЕРОЗЙ
Агар он турки шерозй ба даст орад дплп моро,1
Ба зери поп у цурбон купам люди Бухороро.
Бидед, сок,п, май бодй, ки дар даииат находи ёфт
Чунпи рузе, ки морсзапд хунп шайху муллоро.
Сухан аз мутрибу м аътуду май хурдан макун, бархез,
Ки аз зулми амироп пок гардонем дупьёро.
Маи аз он дирси рузафзун, ки сарват дошт, доиистам,
Ки меорапд шодон бар сари дупьё балодоро.
Бадам гуфтию хурсандам, афокаллад, наку гуфтй,
Ки мап лабрсз бипмудам зи хуни бой дарьёро.
Ради расми коммуиистй зи маддод аст мустагнй,
Ба обу рангу холу хат чй додат руи зоборо.
Иасидат бпгапав аз Ленин, ки чун дон дуст медоранд
Цавонояи саодатманд панди пирн доноро.
Фигондо, к-ип зпёдорони шурангези шадрошуб
Намедонанд цадру диматп давронп шуроро.
Разал гуфтию дур суфтй, бпёву хуш бихои Х,офиз,
Ки бедорй дпдй хобандагонп дори дуньёро.
1 Матлаи газали Х,офпз пп аст:
Агар он туркп шерозй ба даст орад дплп моро,
Ба холи диндуяш бахшам Самарканду Бухороро.
БАТРАКОН
Кимиёгар метавоиам гуфт х,ар батрокро,1
З-он кп бо гавх,ар баробар меиамояд хокро.
Шарбати ангур дар коми касон кай мерасад,
Гар насозад сабз батрак бехх,оп токро?
Баччап батрок, бояд олиму пуркор шуд,
Варна рузй пест х,ар бекору беидрокро.
Сухт донп золпмонро пнцилоби батракоп
Х,амчу олове, ки месузад хасу хошокро.
Пеш аз ин чун батракоп х,аргиз касе гамгин набуд,
Баъд аз ин х,аргиз набинам батраки гамнокро.
Чашми он дорам, ки бинам созднбн ик,болу бахт
Батраки боЕайрати корандаи чолокро.
Дар дпли май дустии батракоп до кардааст,
Дойгире х,амчунин боист дои покро.
октябри с. 1928
1 Б а т р о к — батрак.
29
МЕБОИСТ КА РД
Цах;лро аз Тодпкпстон дур мебопст кард,
Аз барон дурни у сур 1 мебоист кард.
Миллати тодик то гардад халос аз дарди дах,л,
Духтарп тоднкро духтур мебопст кард.
Фош мегуям, кп мастурист2 айбн духтарон,
То ба кай нн айбро маетур мебоист кард?
Бой х,акдн зах,мати зах,маткашон хурду нагуфт,
К-издиёди3 музд бар муздур мебоист кард.
Хуни золимро бпбояд дои май нушид, агар
Нафъи рандп хотирп махмур мебоист кард!
Кард кохп4 зулмро аз беху бун бояд хароб,
Хонаи олам аз ин маъмур мебоист кард.
Кушт бояд шох;ро дар рузи базми индилоб,
Каллаашро косап танбур мебоист кард!
Рехт дамчун об хуни шайхро бояд ба хок,
Хешро аз ин амал масрур мебоист кард.
Фитнахри шайхи шох.ндбо'зро5 бе тарсу бим
Дар х;ама рун замни машх;ур мебоист кард.
Бо тавофи Каъба х;одат пест, гар хох;й савоб,
Тавф дар даврп дили рандур мебоист кард.
То шавй озод, Мунзпм, аз гаму рандп дах,он,
Бандагй дар шохаи ангур мебоист кард.
‘ Су р — туй, хурсапдй.
2 М а с т у р — пушида, пинхон.
3 И з д и ё д_— зиёд кардан.
4 К о х — кушк, хона.
5 Шо х и д б о з —бачабоз, фо^пшабоз.
30
НАБУВАД Х.ЕД
Дар олам агар одами нодон набувад х,ед,
Бар тоифап муфтхурон нон набувад х,ед.
Монанд ба олам х,ама урьёну гурусна,
Гар ме^нати коригару дехдон набувад з^ед.
Шуру шагабу фнтнаю гавго набарояд,
Дар дах,р агар халфаю султон набувад х,ед...
Гар пайрави пслом х,амин донаваронанд,
Мунзим nai* куфр асту мусулмон набувад х,ед,
Шуд давраи озодию даврони нав имруз,
Парвои нас аз кух,напарастон набувад х,ед.
Озод шуд аз банди фарандй зану духтар,
Албатта, ки доп лопди зиндон набувад х,ед,
Дар зерп фарандй зп чй бошад зану духтар?
Хуршед, кп дар пардаи ппнх,он набувад х,ед.
Гуфтанд зану духтари озода, кп чпзе
Даркортар аз допишу ирфон набувад х;ед.
Рафтапд зану духтари тодик ба мактаб,
То илму х;унар дур зи эшон набувад х,ед.
Диданд, ки мопанди дабистон сараю нагз
Аз бах;ри занон богу гулпстон набувад х;ед...
декабри с. 1928
31
КОЛХОЗ ШУД
Батраку зах,маткаше, ки дохили колхуз шуд,
Бар тамомп муштзурон голпбу фируз шуд.
Ходагии якка то шерпк шуд колхозро,
Кору бори у бадову хуб руз аз руз шуд.
Ходагих,ои хусусй дар зиёну зах,матанд,
Лек колхуз аз х,ама до манфиат-андуз шуд.
Дехдонро яккадастй тирадил мекард, лек
Дастдамъй бах,рп у як мех,рп дил-афруз шуд.
Душмаион бар зпдди мо коре натоиистанд кард,
Гарчп дар ин фикрашон бпсьёр шабх,о руз шуд.
Ошкоро аз гунох,и фирдаи санъатчиён
Фитпах;ои англису макри фарронсуз шуд.
Душмапи шуро ба шур омад, валекин дуди ох;
Аз них,оди у бурун чун х,езуми нимсуз шуд.
Чашми душманро риводп мо на танх,о кур кард,
Пешрафти мо барон хаем х,ам донсуз шуд.
Бо рпводи кори шуро буд х,ар кас хосткор,
Тезрав дар пахтачинй х;амчу аепп буз шуд.
Халк,и хаому аскару дех,к,он ба саъйи шуравй
Б уз 1 шуд, нимсуз шуд, фируз шуд, колхуз шуд.
• Б у з — пешрав.
32
i
3 V U *>
ПАХТАЧИНЙ
Пур аст думла рахгузар зи хели рахгузорхо,
Ки мераванд марду зан Ga суи пахтазорхо.
Зи пахта буд хар замни кушода фарши махмалнн,
Ба мех,мони пахтачин кашида ннтизорхо.
Чинакчиёни пурхунар ба шавку завди якдигар,
Намуда кор cap ба cap, на дах,, на сад, хазорхо.
Наи навй навохта, ба суп кор тохта,
Ба хар капор сохта зи пахтахо манорхо.
Зи гайрати чинакчиён capex буду хам аён,
Ки мекунанд пур плон тамоми пахтакорхо.
Чинакчиён ба хар к,адам зи пахта чида дам ба дам,
В-аз он сппас шрифта дам ба сояи чинорхо.
Хушам зи пахтазорхо, чаро ки бор борхо
Ба авди эътиборхо расад зи пахтакорхо.
Бародаро, намой кишт, ки аз нихоли пахта дашт
Х,азор бор хуб гашт зи думла маргзорхо.
Мунзим
33
ЦАСОИД
МАКТАБ
Бувад файзу саодат х,осилп туллоб1дар мактаб,
Ки аз файзу саодат х,аст, фатхулбоб12 дар мактаб.
Шавад бо каъбаи мак,суд восил зудтолиб х,ам,
Шавад аз замзами илму адаб шодоб дар мактаб.
Зп бах;ри плму ирфон бахри сайди мох;ии матлаб,
Тавоп аз саъй овардан ба каф цуллоб3 дар мактаб.
Ало атфоли богщбол, бар-ояеду бинмоед.
Хусулп гавхари зй-к,пмати4 одоб дар мактаб.
Ало, эй ташпакомонп зулолн маърифат, оед,
Хуред аз чашмаи илму маорпф об дар мактаб.
Агар хох,ед кардан сипаро гандинаи маънй,
Бар ин матлаб расидап хает, эй ах,боб, дар мактаб.
Намедопанд ро.\и дипу оини мусулмонй,
Наёмузанд то ислом шайху шоб дар мактаб.
Биё, эй толиби хушбахт, тах,сыли маориф кун,
Ризои хдзрати парвардш'орй ёб дар мактаб.
Ба юмпи5 идтибоси6 нур аз анвори мех,ри илм
Мунаввар кун замири хеш чун махдоб дар мактаб.
1 Т у л л о б — дамъи толиб.
2 Ф а т х; у л б о 5 — кушопши корх,о.
3 Ц у л л о б — хори ох,аишш хамидаи х,алда, шаст.
4 3 и-к, и Ai а т — и,иматбах,о, азпз, мух,тарам.
5 Ю мн — муваффадият, хурсандй, шарофат.
е И к т п б о с—хоспл кардани чизе ба саъи худ, касб карда*
34
Гар, эн толиб, талабгори би.\,иштн ч,овидон бошй,
Ба руят мекушояд аз бих,ишт абвоб дар мактаб.
Машав дилтира аз дах,лу бирав мактаб, кп мегардад
Дили торик чун хуршеди оламтоб дар мактаб.
Барой дафъи хасми хонасузи хеш, яъне дах,л
Му.уайё метавонГг кард х,ар асбоб дар мактаб.
Ба дафъи лашкари удвони1 дах,л аз дуввати ирфон
Цавибозу шавй аз Рустаму Сух,роб дар мактаб.
Гар аз хоби дах,олат орзуи мухлисй дорй,
Халосих,о муяссар мешавад з-он хоб дар мактаб.
Дылат бо тобиши хуршеди ирфон гарм агар бошад,
Наёй аз таби дах.л, эй писар, бетоб дар мактаб.
Барой рафъи12 амрози дах,олат х,аст омода,
Зи шахди илму прфои шарбати унноб дар мактаб.
Илох,й ташнагони маърифат — авлоди миллатро
Ба лутфат аз зулоли илм кун сероб дар мактаб.
Чу ицболат баланду толеат фаррух бувад, Мунзим,
Шавй рах,ьёб агар аз мавх,ибу3 аз хоб 4 дар мактаб.
Бувад чун манзили поки мудаддас буданаш собит,
Наёбад рох,, ё раб, хонну каззоб дар мактаб.
Кунад гар иртнкоби пешаи далбе зи беорй,
Худоё, суз к,албу к,олибу к,уллоб дар мактаб.
Агар набвад муаллим со.уиби илму адаб, толиб
Ба дарьён разолат мешавад гарк,об дар мактаб.
Чй тадбири савобе х,аст пофеъ ин, ки то водеъ
Нагардад х,еч, гох, аз нокасон дулоб дар мактаб.
Салох,у хайр мактабпарваронро \аст, агар бошад
Зи фикри босавобн «мир» истисвоб5 дар мактаб...
Шуда аз ч,инси маъпй синаи бекинаи покаш
1 У д в о н — душманй кардан, душман.
2 Р а ф ъ— бардоштан ва .уаракат пеш додан.
3 М а и и б — бахшиш.
4 Х об — эхдиром, хурмат.
5 И с т и с в о б — тахсинкунй, такдиркунй, маъкульёбй.
35
Му.\ити гавх,арп шах,вору дурри ноб дар мактаб.
Ба фанзп хеш файёзи х,ак,ик;й хплъаташ карда,
Зи динси илму ирфон атласу кимхоб дар мактаб.
Агар дар боби одобп муаллим мултафит1 гардад,
Наёбад рох; х;аргиз одами нобоб дар мактаб.
Чу май бинанд айвой2 ионат, толибон уро
Дуогую санохонанд аз х,ар боб дар мактаб.
Ба авлоди кироми у карам кун, ё раб, аз лутфат
Зи накдп илму ганду гавхари ноёб дар мактаб.
М у л т а ф и т — баргашта, ба суи пасе визе нпгаронда.
А н в о ъ — навъ.
ТАБРИК БА ЮБИЛЕИ СИСОЛАГИИ Э^ОДИЁТИ
РАФИЦ ЛОХ^УТЙ
Баёни васфп Лохутй ба идмол,1
Агар хох;ам намоям, кай расад х,ол?
Чу уе месазад уро муарриф,12
Кунад то васфи уро шарху тимсол.3
Назираш пест дар нозукбаёнй,
Сухандонест бемопанду амсол.
Забонаш содаву ширину дилкаш,
Баёнаш тозаву раигинтар аз о л 4.
Сухандои фаседи у малех,5 аст,
Каломаш х,аст бепглоду6 ишкол.
Малох,ат аз каломаш х,усн гирад,
Фасох;ат аз баёнаш ёбад икмол.7
Чунон дар шеър устод асту мох,ир,
Ки аз иазмаш Низомй мешавад лол.
Фазояд рух;, агар ашъори уро.
Сарояд дар суруди хеш к,аввол 8
Шавад устоди санъаткор шогирд
Ба ин устоди мо бе дилу бе к,ол.
1 I I д м о л — мухтасар.
2 М у а р р п ф — шиносопдан.
3 Т и м с о л — тасвир, сурат.
4 О л — ранги сурх, навъе аз шароб.
5 М а л е х — намакин.
6 Б е н г л о д у и ш к о л — соддаву фадмо, осой.
7 И к м о л — такмил, мукаммал шудан.
8 Д а в в о л - гуянда.
37
Миёни шоирони сурхи тоцик
Мадомп радбариро карда ишгол.
Ба ибдои 1 вудуди ни суханвар
Адибон фахр месозанд дар дол.
Набинад деч, як адли фазилат
Аз ин фозил ба гайр аз фазлу ифдол12
Зи дар бобат камокон асту иску
Ба гуфтору ба рафтору ба афъол.3
Чу Лодутй, ки шахси лоилод аст,
На бо дин аст уро кору кочол,4
Зи мавдумии эзид пест гофил,
Зи макри дин на уро даст игфол 5*78.
Ради дину худоро бо далоил
Кунад бисьёр устодона ибтол G.
Мар-уро доимо х,ам аз дилу дон
Бадои социализм аст омол 1 .
Ба роди фирцаи ленини у ])ост
Накурафтору дам —афкору аъмол ?
Ба идрои мароми фирда даргпз,
Намесозад ба дед адвол эдмол 910
Фидокор аст дар фармони фирда,
Дар ин род аст дам молоку фаъол.
Хилофи фирда аз вай руй наддад
Ба аъмолу ба афъолу ба адвол |0.
Чу буд аз содидопи роди фирда,
1 И п до —дар данди даёт будан.
2 11 ф д о л — дунарманд.
3 А ф ъ о л — кор, амал.
4 In' о м о л — шароит, ваъзият.
И г ф о л —гофил сохтан, ба гафлат андохтаи.
0 Иб гол — рад кардан, ботил дардан.
7 Ом о л — дамъи амал, ба маънни умед аст.
8 А ъ м о л — дордо.
9 Э д м о л — танбалн, садлангорй.
10 А д в о л — давлдо, сухандо.
38
Ба фирда дер боз у гашта пдхол1.
Расонад фирдаи ленинпи мо
Чу Лохутй х;азорон пешу дунбол.
Зи теги хомаи у хасми шуро
Ба хуни хеш тар гардида рассол12.
Забардасте, ки душмапро памояд
Ба зури давлу зарби хома помол.
Ба зидди хасми спнфй хомаи у
Чу тегу пайзаву тир аст даттол.
Барад бар душманп сппфии худ данг,
Кунад бар муштзуроп сахт дандол.
Харош аз нутд созад синаи хаем,
Дили уро ба петли хома хапдол.
Сухапдояш барон душманоп зах,р,
Вале андар мазоди 3 дустон бол.
Зи таърихи сари эдодиёташ,
Гузаштааст то пмруз ей сол.
Аз пп ру, гашта матбуоти шуро
Дар ип дам тантапапардози ин х,ол,
Маросимдои табрики адибоп
Зи Лодутй шавад имруз идбол.
Кунам уро зи дил табрику созам
Саломи медрбори хеш ирсол4.
1 И д х о л — дохил шудан.
2 F а с с о л — мурдашуй, бо хун огушта шудан.
8 М а з о д — завд.
4 И р с о л — равон кардан, фиристодан.
39
I
ВИСТУ ЯКУМИ ЯНВАРЬ
Кадом руз, ки шуд бнсту яккуми январь,
Зи шоми дадр расонад ба дар машом хабар?
Кадом шом?
Зи шабдои тор дам торик.
Кадом дадр?
Халанда ба дпл зи тегу табар.
Чй шуд, кп шом чунин гашт тираву торик?
Чй шуд, ки дадр чунон сухт хонадои дигар?
Чаро ки мурд дар ин руз додии олам,
Ки буд олами илму дадони фазлу дунар.
Х,азору иудсаду бнсту чадор буд сана,
Расида буд ба бнсту якум мади январь,
Самуми марг расиду вазнд боди адал,
Бирафт аз сафп мо Ильич, он ягонан дадр.
Агарчи мо дама мондем, бе Лепин нмруз,
Ба коми талху лаби хушку дидадоп тар
Ва-гарчи сухт дилам дар даруни бутаи1 гам
Аз ин фироц, вале шод даст аз ин дар,
Ки гарчп мурд Ленин, зипдааст афкораш,
Ради кушодап уро фарох шуд цаду бар.
Вафот кард Ленин, вале чарогп у
Зи аввалааш гауда истодааст равшантар.
Гузашт Ленин агарчанд аз дадоп имруз,
1 Б у т а — ломи зарфи нучаке, ки аз гил созанд, кура.
40
Гузошт дойпшшшдои нагзи донишвар.
Зи саъйи фирдаи у ёфт синфи коргарон
Ба душманони бадандеши хеш фатду зафар.
Фитод зилзила дар сохтмони буржуозй,
Аз пн бинои капитал кафид сар то сар.
Ба буржуозн мадаллй чунон мубориза бурд,
Кп думла бе сару сомон шуданду зеру забар.
Намуд фирдаи у нттифоди шуроро
Ба нттнфод чу нбратгади да дон и башар.
Чунон бидод ба меднат риводу димату дадр,
Ки сиифи коргар афрошт то ба гардун сар.
Намуд кишварн СССР чу маддн амон,
Зи дифзн лашкари даррори оданинпайкар.
Ба род бурд чунон нагз корн коллектив,
Ки гашт суп адам муштзур родсипар.
Фикан ба рандбари хоки Тодикистон чашм,
К и аз мусобидаву иттифоди якдигар
Ба сохтмони асосии соцпалистн
Чй гуна даст кушоду чй Гуна бает камар.
Бапо намуд бпнодои социалпстй,
Гиганти мавзеи Варзобу В ахту чанди днгар...
Ба дар канору ба бпсьёр гушадои хароб
Шуданд бонпи1 сарчашмадои илму дунар.
Шуниду дид тараддии кори мо, гарчанд
Х,ар он кп буд чу куру дар он ки буд чу кар.
1 Б о н н — бинокунанда, асосгузор.
41
ЦИТЪАОТ
КАМБАГАЛ ВА БОЙ
Як даридадомаи жулидамуй,
Бена вою камбагал хушкидалаб,
Рафт андар хона и як бои шах,р,
То кунад аз бой имдоде талаб.
Он цадар наздик шуд дар пиши бой,
Ки набуд дури ба гайр аз як вадаб.
Камбагал чун пи х,ама густох шуд,
Бой аз пн кори ван омад дар газаб.
Хост бо як х,арфи зах,ролуди хеш
Рузи уро тира созад х,амчу шаб.
Ру ба суп камбагал оварду гуфт,
Ки: «Сняубахту гадои беадаб,
Баинп тую хар чй мпцдор аст фарк,?»
Камбагал гуфто, ки: «Бошад як вадаб».
октябри с. 1928
42
ХДШТУМИ МАРТ
Магар уаштуми мох,и март аст имруз,
Ки аз хуррамП нур бувад кую барзан.1
Да]) ии руз аз банду басту забунй
Дар пклпмп мо гашт озод уар зан.
Ф ара иди ту партой, эй духтарн Шарц,
Лз он рун софп туро з-оби нарзан.
Кунун кори мо социализмсознст,
Ту х,ам остин баури пн кор барзан.
Касс, к-у зану мардро як надонад,
Вудудаш наярзад ба як ними арзан.
Х,ар он кас, кп озодни зан нахоуад,
Бараш нон дору бнё'везу барзан.
Ба рун замни х,(*ч як мард пайдо
Намешуд, ба гетп памебуд агар зан.
Бувад паздн мардони боууш беутар
Зи ёцуту алмосу дурру гууар зан.
Мураббп ба навъи батпар пост чпзе
Ба андешаву фнкр, Мунзнм, магар зан.
1 Б а р з а н — куча.
43
ТАРОНА
ГАЛЛАТАЙЁРКУНЙ
Ту агар кор купи,
Кишти пурбор кунй,
Бахтро ёр кунй,
Хасмро хор кунй,
Пешап хеш намо
Балла тайёркунн...
Ёфтй завцу фарог,
Меравй ч;ониби 6 o f ,
Ки димогат кунй чог.
Гар кунй чог днмог
Пешаи хеш намо
Балла апборкунй...
Бопсп хайру пурист,
Асарн пу.рх,упарист,
Лз х,ама бохабарист.
Файзу фазли башарист.
Пешаи хеш намо,
Балла бпсьёркупй...
Пешаи фнрдавй аст,
Куднагй не, навй аст,
Ба хирад пайравй аст,
Шартп одамшавй аст,
44
Пешаи хеш намо,
Галла бисьёркунй...
Хасми ту аз х,ама боб
То шавад хору хароб,
Дидааш бод пуроб,
Х,ам фитад дар табу тоб.
Пешан хеш намо
Галла тайёркунй...
Комсомолон бикунанд,
Мулк пурнон бикунанд,
Нарх арзон бикунанд,
Мушкил осон бикунанд.
Пешаи хеш намо
Галла тайёркунй...
Кн х,ама шод шавад,
Аз гам озод шавад,
Мулк обод шавад,
Хаем барбод шавад.
Пешаи хеш намо
Галла тайёркунй...
Ки х,ама сер шаванд,
Дустон шер шаванд
Душманон зер шаванд,
Зуд, на дер, шаванд.
Пешаи хеш намо
Галла тайёркунй...
Хуб х,ушьёр бншав,
Хам хабардор бишав,
Ба сари кор бишав,
Садди бозор биш р,
45
Пешаи хеш намо
Галла тайёркунй...
Бойх,о то нараваыд,
Муштзурон надаванд,
Галлах,оро нахаранд,
Наха ранду паба ранд.
Пешаи хеш намо
Галла тайёркунй...
/
РУБОЙ
Эмин х;амаро х,ак, а а асас1 гардонад,
В-аз буи бади у, ки нафас гардонад.
Гар у набувад асас, чаро ин микдор
Дарвозаи халцро надас гардонад.12
1 А с а с — касест, ки ба мухофизати шахр дар шаб гардад,
нахнаи шаб.
2 Абдурахимбек ном миршаби Бухоро хар шаб ба воситаи маъ1урони худ ба дари хонаи мардумон рафта, ба ломус надосат
лемолид, субх эшопро гунахдор карда, ба хабе шрифта, дарима
леситонид. Мунзим дар хак,к,и он миршаб ин рубоиро гуфтааст.
47
ФАРД
Имруз дпмоги гулп шаббуй надорам,
Шаббуй аз он турраи шабранг бнёрсд.
МАСНАВИЁТ
ДАР БОРАИ АЛИФБОИ НАВУ КЭДНА
Чун алифбои нав аз х,арфн латинй шуд дуруст,
Зуд бозори алпфбоп араб гардид сует.
Дар рах,и плм ин алифбои нав аст аируплон
Б-он алифбои араб бошад ^пмори иотавон.
Дар дабистон аз алифбои араб х;ар кас, кп хонд,
Бегумой, апдар азоби донканй бопст монд.
Баски осой аст алифбои нав аз х;ад х,ам зиёд,
Дар се х;афта метавон шуд сох;иби хатту савод.
Лек алифбои араб бисьёр душвор асту низ
Лоацал се сол бояд сарф кард умри азпз.
Па бар у, аз ба.ури як савт аст чандин хдрф кам,
На зп бадрп чанд савте чашм мепушанд ба х,ам.
Хдст як осонии ин аз алифбои араб
Рафт даст аз рост дар вакдп павпштан суп чаи.
Дар хати лотпп, ки бар х,ар х,арф як шакл асту бас,
Мушкилй апдар павишту хон иамеояд ба кас.
Дар алифбои нав имкон пест гардад, «кард» —«курд»,
«Кишт» —«кушт»-у «сир» —«сер»-у «дур»—«давр»-у
«мар д »—«мур д ».1
Бо алифбои араб х;амрапг бошад «шпр»-у «шер»,
Мерасад шакли забар андар пазар монанди зер.
1 Тарзи навшитанп калима^ои «кард»-у «курд», «кнпт-у
кушт», «сир»-у «сер», «дур»-у «давр», «Мард»-у «мурд» ва мо[анди инх.0 дар алифбои араби якхелааст.
Мунзим
49
Шакли «ощш»-ро навпсад дар хаташ «гофил» араб,
Сурати «гул» бетафовут буданаш аз «гил», ачаб
Аз барои «и»-ю «у»-ю «у» падорад х;ед чиз
В-аз барои х,арфи «а»-ю «е» падорад чиз низ.
Савти «зе» дорад валекин чор шакли ранг-ранг,
Халк; аз ин ашкол дар ашколу гардида гарант.
Савти «се» х;ам инчунин дорад се х,арфи мухталиф,
Дар навишту хон кунад хотир ба х;ар су мупх;ариф
Х,арфи «то»-ю «х,о»-ю «айп»-и у , ки аз х;ар як дуест,
Аз барои зех,нро ташвпга додан доруест.
Оламе дар х,айрат аз техникаи вайрони у,
Як ч,ах,он сарсони суратх,ои бесомони у—
II [оду мамнун гаштаем пмруз мо аз бахти хеш,
Баски берун шуд алпфбоп араб бо рахти хеш.
с. 1929
50
БА ШАРАФИ ХДШТУМИ МАРТ
Имруз расид х,аштуми март,
Дар оташи туеса хаем шуд парт.1
Зеро ки занонп мо дар пн руз
Бар душманашон шуданд фпруз.
Ин х,аштуми март турфа рузест,
Як рузи хуши дих,онфурузест,
К-имруз дар Иттифоци шуро,
Дар сох;аи бенифок.и шуро,
Пайдост басе муваффак,пят,
Бар зпддп аду музаффарпят.
Бисьёр ба авд шуд саноат,
Мах,сули зиёд шуд зироат.
Шуд беш ба душманони еннфй
Фпрузип дустонп синфй.
Гардид плонп пандсола
Аидом ба зарфи чорсола.
1 П а р т — сухтан.
4*
51
*
Акпун ки ба папдсолаи ду
Карданд пролеторх,о ру.
Бесинф кунем дамъиятро,
Дур офату зур офиятро.
Бардам бизанем муштзурй,
Нобуд кунем муфтхурй.
Якдоя шавед, ходагих,о!
Боло биравед, ходагих,о!
Санъат ёбад бутун таракдй,
Техника кунад фузун таракдй.
Аз равнади плму х;ам маориф
Гарданд тамоми халк, ориф.
*
Аммо шудаанд буршуозон
Бардобаи бах;рх,ои бух,рон.
Бекорию гушнагй дар оп дост,
Урьёну барахдагй дар он дост.
Бозори матоашон касод аст,
Доим ба миёнашон фасод аст.
Бух,рон х,амаро фаро гирифтааст,
Гирди дамаро бало гирифтааст.
Он до хдма корх,о пас афтод,
Марду занашон ба доду фарьёд.
Беравнадй аст дар саноат,
Бехдсилй аст дар зпроат.
52
*
Ии х,аштумп март рузи нд аст,
Як рузп мубораку сайд аст.
Имруз дар Иттифок, ид аст,
Дар одами буржуо ваид ' аст.
Ии иди саидро зи наздик
Созем ба иттифок, табрпк.
Гу ем, ки зинда бод фирда!
Пояндаву низ шод фирк,а!1
1 В а и д — бади, бим додай.
53
достон
ШЩИЛОБИ ХОЛИ ДЕХДОНОН — ЗАФАРИ
ПАХТАКОРИИ ОНОН
I
Рандбару батраку мехнаткашон
Буд аз ин пеш чунин х,олашон:
Шому сабоху дамп лайлу нах,ор
Гушнаву ташна шуда машгули кор.
Хох бахор аст в-агар тпрамох,
Дар хунуку гарм накарда нигох,
Юг ба гав бастию ропдй замин,
Сурма барин хок намудй махин.
Кор ба шудгор расидй агар,
Буд намудй зи хама пештар.
Мазраи худ сер зи пору кунапд,
Он чй, ки даркор, такопу кунанд.
Вакди хашар гар бирасад, ч;уйбор
Тоза намоянду шаванд обьёр.
Дигар аз ин, он чй, ки дар киштукор,
Ёфтанй бояду ояд ба кор,
Чун хару аспу гаву амсоли он
Сохиби ч,он бошаду ё гайри ч,он,
Молаву дапдонаву омочи соз,
Охану югу дигар асбоб боз,
Досу каланду аракач;корд, бел
Кашшаи порукашию з-ин к,абил...
Аз паи таъмипи ха мин молхо
Дида басе кулфату бад холхо.
54
Бадри яке дарз памудй зи бой.
Бадри дигар бо дигаре илтидой.
Ч^амъ кунапд ин дама то cap ба cap,
Дар тади ташвиш шудй хундигар.
Алгараз, индо ба дампп расму род,
Фасли бадорону дами тирамод.
Марду зану баччаву хурду кпбор
Мебинамуданд дама киглту кор.
Вадти хишова зи тагу руи хок,
Дур намудй алафи гайр пок.
Як-ду-се дафъа бинамудй калаыд,
То ки шавад х;осилп пахта баланд.
Кишт чу гох;е ки шавад оббоб,
Сер намудй х,амаи кишт з-об.
Пухт зи як cap чу х;ама кошта,
Доси даравро дама бардошта,
Домани меднат ба камар барзананд,
Киштварон думла даравгар шавапд.
Х,осили галла бинамояид туб,
Аз хару аз гов бубанданд дуб.
Куфтани галла чу итмом ёфт,
Бодгарй низ чу андом ёфт,
Код ба як суй чу хирвор шуд,
Гандумашон хирма'ни тайёр шуд.
Мешавад аз ин дилашон дамъу шод,
Меравад аз хотирашон гам ба бод,
К-аз паи меднат дами родат расид,
Хосилашон бе каму офат расид.
Бипад аз ин пас лаби мо пони гарм,
Солиму осуда шавад донн гарм.
Чун хару халта сари хирмаи баранд,
То ки дама дона ба хона каптанд.
Суфию арбобу имом оварапд,
По ба сари хирмапу дозир шавапд.
55
Бой ба сад вахднату кибру гурур,
Вай х,зм аз пн давра намонад ба дур.
Чун бакавулп сари тайёр ош,
Х,исса бпгнранд аз он туда чош.
Суфию арбоб барад х,иссае
Низ имом, пн чй адаб к,иссае?
Бон дар он х,ол шавад х,ак,талаб,
Пас, кунад огоз ба пн соз ran:
«Пеш аз пи додаамат панд пуд,
То кп дпх,й панди днгар бах,ри суд.
Дах; пуд аз пн гандумат аз вадх,и к,арз
Додали ту х;аст ба ман дайну фарз».
Бою х,ама думрави он муфтхур,
Аз рах,и маккорию бухдону зур.
Нимаи он галла ба горат барапд,
Мушсифат дона ба хона кашанд.
Хаста шавад хотири мех,наткашои,
Муфт равад нимаи мах,сулашон.
Он чй ки з-пн горату тород монд,
Зуд суп хона бубояд кашонд.
Боцни горатшударо зудтар
Бор намоянд ба болоп хар.
Гарчи ба пн кор таассуф купапд,
Лек ба худ боз тасаллй днх>анд.
Хар чй шуд аз к,арз, ки дарди cap аст
Форигу озод шудан бех,тар аст.
Пас, ба х,амин дплхушшо хеш шод
Гагата, насозанд гаму гусса ёд.
Чун х,ама гарданд ба осудагй,
Тан ба ризо додай пн будагй.
Та^-так,и дарвоза шавад погах,он,
Доругай 1 мир шавад мех,мон.
1 Д о р у г а — хоким, амлокдор.
Хохдшш доруга, ки бе интизор
Худ биситонад пули амлокдор.
Лек ба сад зоршо адзу ниёз
Мух;лати серуза бигиранд боз.
Бах;рп адоп пули амлокдор,
Х,ар чй, ки доранд, равад як датор.
Не хару гав мопду па гандум, па дав,
Курпаву такья чи кух;па чи нав.
Худ зану фарзанд гурусна гааванд,
Гушнаву уръёну барах,на шаванд.
Соли дигар то ки бигиранд гав,
Боз намоянд ба боёп гарав.
Сол ба ип х,ол ба соли дигар
То бирасад, кор шавад сахттар.
Одпбат аз х,авлию богу замин
Даст бишуянду кашанд остип.
То ба дами шаъшаап иидилоб
Х,ол чунпп буд бар эшон хароб.
II
Чун дама аз давр ба доп омаданд,
Думла хамушон ба забои омаданд.
Гуфт ба дар дой сагпру кабир
Аз ситамп х;окиму зулми амир.
Гуфт, ки он салтанати подшох;,
Мекупад ах,воли х;амаро табох;.
Дамъи сипоту умаро золиманд,
Бумрае омй1 ба назар олиманд.
Хает х;ама зох;иду шайхи марок.12
Кисабури сабдаву дасторпок
1 Омы — омма.
2 Ма р о к -ч у ку р и , масдидест дар Бухоро, ки уро
магок гуянд.
57
Тудаи эшону дуохон дама
Фитнагаропанду чу шайтон дама.
Суфию арбобу имоманд дузд,
Тоифаи бой дамонапд дузд.
Подшаду докиму амлокдор
Душмани моянд дама як цатор.
Аз тарафи бой ва рудониён
Х,ед самар нест ба гайр аз зиён...
Рандбарон якдилу якдон шуданд,
Дар пап галтондани онон шуданд.
Дар сари пн кор дама коргар
Гашт бародар ба дама рандбар.
Коргару барзгарон як шуданд,
Ёр ба дам аз паи кумак шуданд.
Барзгару коргар омад ба шур,
Пандан кпнакашпаш гашт зур.
Ин дама дил-овари даррорро,
Аскари ходандаи сардорро
Фирдаи Лепин муташаккил памуд,
Х,ам дамаро яктану якдил памуд.
III
Рафт чу нуздадсаду дафдад зи сол,
Дар мади уктабрь дигар гашт дол.
Оташи рахшони мади уктабрь
Сухт рагу решай бедоду дабр.
Шод нагунсор шуд аз тахти хеш,
Бой наёсуд дам аз бахти хеш.
П&ндаи пулодн дама иролнтар,
Зад ба рагу решай боён табар.
Шайх ба он сабдан саддонадо
Цой шуд аз таре ба мушхонадо.
58
Бой нашуд, дар чй дама руфта,
Монд чу мори бади сарку фта.
Хели сиподе, ки вай аз даст рафт,
Ч^авзии1дангал ба думи асп рафт.
IV
Як дадар аз фитна чу шуд мулк пок.
Шуд зи дадал рандбар оромнок.
Наобати оп шуд, ки дама рандбар
Мамлакат обод кунад cap ба cap.
Фирдаи Ленинии мо раднамой
Гашт ба ин кор зп cap то ба пой.
Гуфт: чу ходед шавад мамлакат
Сар ба cap ободтар аз гайри лат,
Ходагпн халд тараддй дпдед,
Х,аст зи ободиятоп гар умед.
Мамлакат обод нагардад магар,
Ходагии халд шавад хубтар.
Ходагии халд чу ёбад ривод,
Мамлакат обод шавад лоилод
Ходагии халд дамой бед, ки у
Оварад аз якка ба якдоя ру.
Чуй дама якдоя шавад ходагй,
Аз дама су пеш равад ходагй.
Ходагии якка равад пас, на пеш,
Якка шавад зору забардаст беш.
Х,аст яке нуктаи зарбулмасал,
К-он масал авлост зи ширин асал.
«Асп чу тандост, аз у чанг нест,
Чанг барояд дам агар, данг1 нест».12
1 Я а в з п — як наъи хор.
2 Д а н г — садо, шпиона.
59
Ходагии бох,аму дамсоз бех;,
Бо рах,и колхоз шавад, боз бех;.
Бояд аз ин ходагии дамъдаст.
Зуд ба по кард ба х;ар до, ки х;аст,
То ки шавад кор ба дехдон х,ама
Пурсамару пурбару осой х;ама.
Хрсилп колхоз чу гардад зиёд,
Мамлакат обод шавад, халд шод.
Мазрап деддоп чу шавад пурдусул,
Мулк намояд ба тараддй вусул.
Беш зи совхоз чу гардад бирпнд,
Халд шавад хурраму дилшоду тннд.
Кундид агар низ фаровон шавад,
Равгани колхоз бас арзоп шавад.
Беш чу колхоз расонад загир,
Шод шавад думла кабиру сагир.
Х,аст умуман самари киштукор
Боиси ободии мулку диёр.
Лз самарп пахта хусусап дпёр
Ру ба тараддй бппих;ад бешумор.
Пахта чу бпшкуфт ба рун замин,
Руи зампп гардад аз он нудрагпп.
Пахта агар пурсамару бар шавад.
Кпсап колхозчй пур аз зар шавад.
Гардад агар х;осили пахта баланд,
Мамлакат обод шавад чанд-чапд.
Хрсили пахта агар афзун шавад,
Дар сари вадташ х,ам агар гуп шавад,
Зовудп пахта бидарояд ба кор,
Фабрика газвор дих;ад бешумор.
Пахта ба фабрик дих,ад корро,
Беш купад х;осили газворро.
Пахта иаруяд агар аз пахтазор,
Зовуди пахта накунад х,ед кор.
60
Коргари фабрики газвор кор
Мекунад, ар пахта дих,ад пахтазор.
Барзгаро, кори ту тирад барор,
Беш агар пахта кунй киштукор.
Х,ар каси дехдон, ки бувад пахтакор,
Мешавад у аз тах;и дил пухтакор.
Пахта адаб досили пурдобпл аст,
Хурдану пушидан аз он х,осил аст.
Пахта, ки пушоки сару тан дих,ад,
Бах,ри хурокип ту равтан дих;ад.
Говн туро низ зи кундола сер
Мекунаду мекунад у серпшр.
Пахта намояд х,амаро судманд,
Сер зи пундона кунад гусфанд.
Пахта таракдй ба саноат дих,ад,
Равнади афзун ба зироат дих,ад.
Пахтай колхоз чу афзун шавад,
Чашму дили хаем пур аз хун шавад.
Пахта чу корид х,ар он колхоз,
Гашт забонаш ба х,ама до дароз.
Рафт ба х,ар кишвару шуд сурхруй,
Ёфт ба х,ар до, кп бирафт, обруй,
Чун х,ама нафъ аст, намо пур плон,
Балки зи пахта бпнамо пур дах,он.
Ходагие он, ки бувад пахтакор,
Х,ед замоне нашавад шармсор.
Лек ба шарте, ки плон пур кунад,
Пурра плонро чу бах,одур кунад.
Х,ар кй купад х,осили пахта баланд,
Мешавад аз меднати худ судманд.
Пахтай миерй чу кунад киштукор,
Кор ба колхоз бигирад барор.
Мулк аз ин пахта бигирад нави,
Мпср шавад х,ар дех;ан шуравй,
61
Пунба чу гардад ба замип кошта,
Бед, ки шавад досиди бардошта.
Лодарам аз бобати бардоштан,
Нек зарур аст хабар доштан.
Чобуку чолок ба вадти каланд
Шав, ки шавад досиди пахта баланд.
Об ба вадташ деду сероб кун,
Кушщпп бисьёр дар ин боб кун.
Бадри фузун кардани зури замип
Рез басе поруву монанди пн.
V
Фирдаи Ленин чу чунин панд кард
Рандбар он фикр ба ин банд кард.
Дид, ки дар ходагии яккадаст
Даст зи дар вадд зи колхоз паст.
Пас, дамагй дар паи колхоз шуд,
Шуд дама якдояву дамсоз шуд.
Коркуни пухта шуду пахта кошт,
Сахт бар ин диммати худро гузошт.
Ходагияш ру ба тараддй нидод,
Досилаш аз пеш басе шуд зиёд.
Вадту замопе, ки дар ин пттпфод,
Буд ба деддонпи тандо марод.
Ралла шуду лек фаровон нашуд,
Он чй ба колхоз шавад, он нашуд.
Давраи колхоз чу огоз шуд,
Ходагии бодаму ханбоз1 шуд.
Досиди галлот фузун шуд зи дад,
Дод замин бору бари беадад.
Х а н б о з — хапба, сер шуд, галлдор шуд.
62
Пахта дам аз ходагии якка нам
Мешуду мекард ба деддоп алам.
Чун дама колхоз шуду пахта кошт,
Пахтааш афзуи шуду дам там надошт.
VI
Лек зи сар куфта морони зишт,
Мондагии тоифаи бадсиришт.
Муфтхуру муфтбару муштзур,
Сахт фитоданд паи шарру шур.
Ч,амъе аз ин тоифа бар ру нидоб
Карду ба худ дод дигар обутоб.
Баъзе аз ин узв ба колхоз шуд,
Узв вале душмани гаммоз шуд.
Шуд зп паи фитнаву игвогарй,
Хоинию дуздию савдогарй.
Ёфт тарафдор ба худ чанд кас,
То ки ба колхоз кунад кор пас.
Кард зи таг фитнаву хидмат зи руй.
Кард ба анвои бадй дустудуй.
Хост, ки колхоз парешон кунад,
Душмании бедаду поён кунад.
Ранч,барон вок,пф аз ин сир шуданд,
Решакани синфи мудасспр1 шуданд.
Душмани худро пас аз он кофтанд,
Фитнагаронро зи миён ёфтанд.
Пардаи дуздони муфаттин2 дарид.
Шуълаи олови дадал шуд шадид.
Фирцаи Ленин ба х;ама рандбар
Гашт дар ин водна дам родбар.
1 Му к а с с и р — душман, айбдор.
* М у ф а т т и н — фитнаандоз.
63
Рандбарон голиби душман шуданд,
Фитнагарон чун сари бетан шуданд.
Фиркдвиён низ дар ин шуру шар
Зуд фитонданд шарору шарар.
Буд ба х,ар до, ки сафи комсомол,
Кард бар ин хоину дуздон дидол.
Фирца дар пн бора чу шуд корсоз,
Пок шуд аз фитнагарон колхоз.
Душмани синфй ба дазояш расид,
Х,ар чй ки он буд сазояш, расид.
Гарчи бувад бодни инх,о дануз,
Кай битавонаид, ки бинанд руз?
Нест шавад тоифаи муштзур,
Дур зи мобайн равад шарру шур.
Мамлакат обод шавад, бегумон,
Пахта фаровоп шаваду ппз ной.
Аз сптаму зулм намонад асар,
Мулк шавад пок зп шар сар ба сар.
Монад аз офат х,ама кас офият,
Тозаву беспнф шавад дамъият.
Душмани синфй х,ама дам гам хурад,
Хок ба сар гардаду барх,ам хурад.
Гардад колхоз фузун аз диёс,
Душмани спифй мурад аз ин асос.
Кори саноат х,ама боло равад,
Булгулааш дар х,ама дуньё равад.
Пешаи техника равад пештар,
Равнакдш аз пеш шавад бештар
3-пп цпбал аз пешравих;ои том
Хдсту ба гуфтан нашавад у тамом.
Чун натавонам, ки бпгуям тамом,
Бех;, ки ба пп хатм дих,ам дар калом.
Фирцаи Ленинпп мо зинда бод!
Мак,садп у х;осилу поянда бод!
с. 1933
ЭЙ ШАРЦИ МАЗЛУМ!
Он... соати саодатеро, ки солкой дароз дар зери бори
истибдод интизорй доштом, раснд. Уфуди снёсати одам
идтизоми1 тулуи шамси озодиро мекунад. Баъд аз мудотилан пандсолаи оламшумул, синфи меднаткашон ва мазлумони русу гарб диданд, ки ин дама хундо барои
ризои якшанбси дамоаи империалисти нафспараст рохта,
миллиондо авлоди бочорагон дурбони дирсу тамаи беноёни он худнарастони беинсоф гардидааст.
Ливои додходй, олами мазлумпанод, байради дафокашидагон аввалин маротиба дар Русин бардошта шуд. Дар
сони пн алам императури золими рус, он хонахаробкунандаи Шард, он ифрити хунхор... аз тахт барандохта шуд.
Аъвони12 мазолимаш баъзан мадтул, баъзан мадбус гардиданд. Имруз он салтанат ва сиёсате, ки мадди3 назараш
асорати милали мазлумаи исломия буд, нобуду парешон
аст. Ба дои он салтанат, вадру хиёнат ва банду асорат дукумати меднаткашони рус барпост. Ин дукумат мегуяд,
ки Шард барои адли Шард аст ва инчунин Х,индустон ба
рои диндустониён, Эрон барои эрониён, Афгон барои афгонон, Туркистон барои туркистониён аст. «Озодии мила
ли мазлума» шиори пн дукумат аст. Мо милали дафока1 И к т и з о м — талаб.
2 А ъ в о н — мададгорон, ёварон.
3 М а д д — гоят, нидоят.
67
шидаи Шарц, мо мусулмонони мазлум х,амин шиорро сол
кой дароз ба дилу дон парваридасм.
Бо дастхои холй ва синах,ои кушодаамон, бо цалбхои
пур аз мухаббати озодихохй ба х,авои ин шиор дар дамп
туну пулимут ва туфангх,он империалистхои золим дон
мсдодем. Имруз рафнцони мазлумн мо дар Русин он ши
орро, кп дар дарунн синаи отатнфпшонамон макнун1
медоштем, эълон намуданд. Ин эълон эълони марги пмперпалнстх,ост. Эълони ин шпор, хотпмаи сплсилаи мазолнми салтанатхон бедодй аст. Бинобар ин х,ар тараф дастхои хунолуди мазлумкуши империалистхо ба муцобили
дамоаи мазлумн рус бардошта шуд. Империалистхо медонанд, ки агар хукумати социализм (хукумати баробарй ва
бародарй) пойдор монад, дигар наметавонапд, ки миллатхои мазлумро ба асорат нигох доранд. Наметавонапд, ки
милали мазлуман Шарцро дар зори бори истибдод нигох
доранд. Наметавонапд, ки Шарци орамидаро оси, милали
маъсумаро*2 гунахгор команд ва гирнфторп уцубат кунанд,
аз барон хусули мацсадхои золимонаи худ фарзандони бечорагонро шахр ба шахр, диёр ба днёр баранд. Ва ба рехтани хунп якдпгар мач,бур намоянд, хокн поки Эрону Арабпстон ва Туркияю Туркистонро гарци хун гардонанд.
Империалистхои олам ба хама хол як дафъап вопасин
толеъозмой мекунанд. Мо имони цавй дорем, ки ин хамла,
хамлаи вопасшш3 эшон мешавад, чункн он аскаре, ки
такья ба хуну цонп он нотавон мекуиад, вай хам мисли мо
мазлум аст. Вай хам аз афкорп фоснди нмпериалистхо, аз
цасди ч,ахонгирй, аз цанги бародаркушй ба танг омадааст.
Асокири мазлуман салтанатхои бедодй имруз ба дарунн
дпл гусса мехуранд, фардо ба овози баланд нат>ра меза' М а к н у н — ппнхон.
2 М а ъ с у м — ннгох дошташуда, боздошташуда, бегунох.
3 В о п а с и н — охпрнп.
68
панд ва мегуянд, кн мо чаро арабу эдамро кушем, мо чаро
ба хонаи турку тодик оташ ди.дем, мо чаро хуни бародарони русро бирезем, чаро кушем, чаро мирем? Мо чаро ба
СОХ.ИЛИ бадри Одер, бахрн Балтик, Хазару Сиёх, равем,
бародарони мазлуми худро кушем?
На, дазор бор на!... Бас аст фиреб!
Бас аст акнун даго!...1
Аз тамоми шадрдову дариядои Аврупо имруз х,амин
овоз меояд:
Эй фарзандонн Шард! Мутаматтин12 бошод, ки мо дар
майдони муборизаи надот тандо нестем. Имруз бай ради
озодиро рафидони мазлуми дафокашидаи мо — русдо бардоштаанд ва шиори «надоти милали мазлума»-ро эълон
кардаид. Фардо ин байрадро дар тамоми Аврупо рафидони мазлум мебардоранд ва ин шиорро эълон мекунанд, ки
дар муборизаи даёт ва надот омода бошед!
Охири шаби зулмат, дамидани садари саодат, субди
содиди озодии Шард, рузи надоти милали мазлум наздик
аст. Цамъияти фирдаи. «Ч,авон бухориён» ба тамоми бародарони шардии худ нидо мекунанд, ки фурсат расидааст,
аз барон надоти Шард, аз асорати пмнериалистх.о дар сафи дидол омода бошед! Омода бошед, ки рафидони гарбни
мо дасти муовинат3 меди.уанд.
Аз рафидони мазлуми гарбиамон тиру туфанг, пулемут, муаллим ба ёрии шумо мерасад.
Туп мерасад, чй туп? Кошонаи золимшикан, на мискинхаробкун. Тир мерасад, чй тир? Золимкуш, на синаи
мазлумшикофкун!
Эй дамъиятдои индилобдуи озодихох; ва надотталаби
Тошканд, Худанд, Самарданд, Бухоро, Марв, Х,ирот, Ко1 Д а г о — данг, шуру гавго.
2 М у т а м а т т и н — устувор, датъп, дилпур.
3 М у о в и н а т — ёрй, ёрмандй.
69
бул, Дедлй, Тедрон, Табрез, Багдод, Машдад, ташрики
масой 1 кунед, дар роди надоти III а рд муттадид ва омода
бошед, кп дар силсилаи сафн дидоли мо фардо муборизони
озодиход, рафидони мазлу ми гарбии мо мулдад12 мешаванд. Дар Барб ва 1Пард як сафи дарб—дарби озодн, дарби
надот аз асорат мебандем. Мо, фарзандони Шард, аз ба
рон надоти худ, аз барон озодии худ чй дадар рехтани хун
ва бохтани донамон омода бошем.
Мутаматтин бошед, ки рафидони гарбии мо низ дар
ин род дамон дадар босадодатанд. Мархабо дар сафи
дидол! Мархабо дар майдони муборизаи надот! Мо намегузорем, ки империалистхо ин байради озодй, ин байради
надоти моро, ки дар пойтахти мазлумон бардоштаанд, сарнагун кунанд.
Мо намегузорем, ки душмаиони дамоаи мазлуми Шарду Fap6, он аъдои3 берахмн милали дафакашидаи арабу
адам, турку тодик комьёб шаванд. Мо намегузорем, ки
имруз рафидони мазлуми мо дар савохили нахри Одеру
бахри Балтии ва Хазару Сиёх маглуб шаванд. Мо медонем, ки маглубии имрузаи рафидонн мо дар Русия, надоти
милали мазлума, надоти шардро солдои дароз ба таввнд4
меандозад.
На, ин намешавад, даргиз намешавад!
Хитоби мо, фарзандони Шард, Шарди мазлум, ба рафидони озодиходи рус ва гарбй ин аст, ки Б1ард ба мадади
шумо омодааст. Ин байради озодй, ки дар Русия бардоштаед, байради муштараки мост:
Номуси ин байрад номуси мост,
Шарафи ин байрад шарафи мост.
1 Т а ш р и д и м а с о н — як шаьед.
2 М у л х а д — дамрод шудан.
3 А ъ д о — дамъи аду, душмандо.
4 Т а в в и д - орзумандй, гарданбанд.
70
Аз барои надот ва озодй дар зери ин байрад рехтани
хунамонро далол медонем. Дар мудофиаи шиори «Озодии
мил али мазлума» мо, мазлумони Шард, бо шумо муттадидем.
Матни ин иттидоднома дар далби дародатрасидаи мплали мазлумаи Шард бо сарнайзадои империалист до сабт
гардидааст. Милали мазлумаи Шарду Fap6! Х,ама дар
сафи дидоли шарафу номус, дама дар майдони муборизаи
надот!
Зинда бод социализм — надоти мазлумон!
Зиндо. бод иттлх,оди мазлумони Шарцу Рарб!
Зинда бод милали мазлумаи олам!
с. 1919
Д А Р БОРАИ ЗАБОНИ ТОДИКЙ
(Дар мусобидаи содданависй)
Имрузх.0 дар миёни нависандагони тодик дар бораи
забони адабии тодикй ду дараён (равиш) пайдо шудааст.
Гурух,с бар иыанд, ки забони форси, ки то имруз дар
миёни тодикони Эрон, Афгонистон, Х,1ШДУСТ0П К0Р фармуда мешавад, бигиранд, далелашон ни аст, ки мегуянд:
«дар гуфтору лахдаи тодикон дар х,ар до х,ар хсл аст, бо
цабул намудани забони як шах,р ва ё як мах,ал адабиёт
тартиб дода наметавонем, ки х,амаи тодикон мефах,мидагй
шаванд. Аз дигар су гнрнфтаии забони форси барон забо
ни адабии тодик моро ба х,аман тодикони дуньё: Эрон, Афгонистон, Хдндустон пайванд мекунад ва ин барон нашрн
фикру мадсадамон дар Шарк, воситаи ягона мебошад».
Дигарон мегуянд, ки: «Забони тодикиро содда, осон, х,амафах,м карда ба ранг даровардан даркор аст, ки ба дамаи
тодикони дах,он дилнишин бошад ва дамагй дуёи ин забои
гарданд». Гурух,е мегуянд, ки: «Забони форси, ки то имруз
дар миёни тодикони Эрон... кор фармуда мешавад», дар
он до андаке тасдех, даркор аст, зеро забоие, ки то имруз
дар Эрон... ба кор рафта истодааст, форсй пест, балки аз
сад наваду панди он арабист, ин як, дуввум он, ки он забои
дар миёни оммаи тодикони Эрон... ба кор намеояд, балки
адибон ва дигарон, ки арабчадонанд, он забонро мефах;манд, оммаи халци Эрон... намефах,мад. Агар мо х,ам он
забонро бигирем, бояд, кн ба дон «ташнае об бннушид»
«аташоне моа бншурбид» нависем.
72
Х,ар касе медонад, ки «ташнае об бинушид»-ро чунон
ни нависандагони Осиёи Мнёиа ва Эрон... мефах,манд, оммаи халк,и тодик низ мефах,манд, вале «аташоне моа бпшурбид>>-ро ба дуз адибони Эрон ва чанде арабчадонон
дигар касе намефа^мад. «Гирифтанп забони форси моёнро бо х,амаи тодикони дах,он пайванд мекунад» гуфтан
х.ам галат аст, чунки гирифтанп он забои, агар карда тавонад, якчанд адибони моро бо адибони он миллатх,о
пайванд мекунад. Аз рун масали «забони мургонро мургон медонанд». Вале х,амаи мо тодиконро бо х,амаи он
тодикон пайвапд карда наметавонад. Агар х;амин пайвапдкории торикро х;ам даркор донем, бонд, ки аз х,ама тоди
кони худ мо гузашта, аз ип.\о дудо шавем ва х;ар чизе, ки
навпсем, х;амаро ба Эрон, Афгонистон ва Хдшдустон фиристонем. Барон тодпконп худ як дона х;ам нагузорем,
чунки намефах;манд. Намефах;манд, ки пн корест нашуданн! Ононе, ки мехох,анд: «забони тодикпро содда, осон, х,амафах,м карда ба ранг дароранд, ки ба х,аман тодикони дах,оп дилпазир афтода, х;амагй дуён пн забои гардапд», ин
мацсад хеле хуб аст. Осон чизест, ки дар х,ар кор бо х,ар
кас мацбул аст. Дигар х;амафах;м шудапи забоп, ки агар
забони хамафах,м мешуд, пас, чн дои камбудист. Забонсро,
ки адибон, арабчадонон ва оммаи халд мефах^мида бошанд,
инчунин як забонро монда, дах; кас фадмнда х,азор кас
намефадмидагй забонро кй мехохдд? Дар ин до аз забони
ДУ ГУРУ-У ДУ байти ба як мазмун навиштаро мисол мебиёрем. Гуру.\п аввал менависад, ки:
«Замин сабз шуд аз нузули рабеъ
Даромад чу зумрад ба шакли бадеъ.
Па.х,, пах,!
Гурух,и дуввум мегуяд:
Бах,ар омад, аз сабза рун замшт
Х,ама гащт зебо зумуррад барин.
73
Бубинед, ки аз ин ду байт кадомаш осонтару ба фах,ми
омма наздиктар аст. Касе, ки адабиёти тоники менависад,
«бах,ор омад»-ро монда, ба кадом забои «нузулн рабеъ» мегуяд? Шакли «бадеъ»-ро ба нуз якчанд арабчадон дигар
намефахмад. Агар ошицони забони Эрон осонро даркор
надонанду оммаро ба чашм нагиранд, бисьёр галат мекунанд. Чунки асоси маданият осой аст. Чунончи, рохи ох,ан,
ки яке аз бузургтарин нишоы.уои маданият аст, хубига дар
осон кардани душворихост. Рохи думохаро ба як руз
мегирад, борх,оп гароне, ки бо ду х;азор асп катиида намешуд, ба як оташхона мебарад. Инх,о осонй пест, чист? Инсоне нест, ки осониро нахохад.
Агар оммаро ба чашм гирифта нашавад, танх,о барон
якчанд адибони арабчадон нашриётх,ои х,укумати халк,
миллиардхоро харч; намекунад. Оре, лахдаи тодикон дар
хар до хар хел аст. Чунин бошад, як парчаи адабии соддаи
осони беарабиро х,амаи тодиконе, ки лах,дах,ои гуногун
доранд, ба хубй мефахманд, вале забони Эронро хдргиз ва
Харгиз намефахманд. Бо ин хама лахдахои гуногун доштани тодикон барон гирифтани забони Эрон далел намешавад.
Адабиёти имрузаи Эрону Туркия пур аз иборахои ара
бист. Чй ранг шудааст, ки дер боз адибони ин ду миллат
дар миёни суханхои хеш иборатхои арабй навиштанро одат
кардаанд. Азбаскн одат кардаанд, ба назарашон хеле хуш
омадааст ва ин корро як хунари бузург пиндошта, дар ин
бора хунарнамоихои бнсьёре намудаанд. Оре, одат чизест,
ки захри тарьёкро ба гулуи тарьёкиён шахд мекунад ва
Хар кори бадро хуб шпион медихад. Агар одатро ба як су
гузошта, нигох кунем, мебинем, ки тарьёк захр аст, на
шахд, инчунин дар миёни суханхои туркй ва тодикй ибо
рахои арабй даровардан бад аст, на хуб...
Дар миёни сухани арабй туркию тодикй дарояд,... расво, ки мешуда бошад, пас, дар миёни турку тодик хам
74
сухандон арабй дарояд, х,амтш гуна расво мешавад. Вале
азбаски одат шудааст, ин расвой ба чашми х,ед кас наменамояд.
Ин аст, кн забони тодпкиро содда, осон, беарабй карданро дуст медорем.
декабри с. 1928
ДАРКОРУ ДАРКОРТАР
Ба касе говн ширдори гусоланоке бошад, ду карки дарранда, яке ба гов, дигаре ба гусола якбора дарафтанд, ин
кас чй кор купад. Говро аз чанголи вай дудо кунад, гу
сола меравад. Гусоларо дудо кунад, гов меравад. Ч,уд° кардани дуяш дам даркор. Агар дамин пурсишро касе аз май
кунад, мегуям, ки: «аз пп ду корп даркорй, дудо кардани
гов даркортар мебошад. Дар дар кори даркорй дам даркортарашро кардан даркор».
Касе, ки ба кордой худаш бо дамин род меравад, намеравад, коре надорем, вале касоне, ки ба болои кордой
дукумат, халк, истода, гузорпши кордой халк,ро ба гардани хеш гирифтаанд, бояд, ки аз ин род берун параванд.
Чунончи, сапгип кардани куча дои шадри Душанбе, ба пеши колхоз дод гуфта истодаанд. Куча бисьёр. Сангин кар
дани дамааш дам даркор, дамаро ба як бор карда паметавонанд, пас кадомашро кунад? Боз мегуям, ки аз дама
пештар даркортарашро кунад, чунончи, кучаи Путовскнй,
ки роди бозорп калони омма аст, ду роди пиёдагарди да
мин кучаро дам сапгин кунад, чунки руздои боронгарн пп
кучаи сангин чунон лой мешавад, ки гуё идораи Наркомпроси Тодпкпстоп бошад, ба роди пиёдагардаш, ки аз ба
рон сангин набудан пой монда намешавад; пиёдагон аз бо
лои дамин роди калоп рафтуой мекунанд. Вале савориён
ба хару асп, аробадо он дама ташвиш мерасонанд, ки як
тамопюи Ч.ОНКОД дида мешавад, яке ба лой гутида, чанде
76
дароз галтида, дигаро чизх;ояшро афтонида, оё иной комхозро нафрин намекунанд?
Сад бор мекунанд.
Сангин кардани рох,и пушти боги Путовский даркор
бошад, сангин кардани ин ду рох,и ииёдагард даркортар
аст. Инчунин гирем, тодикони Бухоро ва даври онро узбек
кардан даркор бошад, мактабх,ои ононро бо забони модариашон, тодикй, кардан даркортар аст. Ва низ аз барон падарону писарон ва модарону духтаронп беилм ва бесаводи
тодик мактаб кушодан, таълиму тарбия додан даркор аст.
Ба аидешаи май аз барон падарон ва писарон инх,о даркор
бошад, аз барон модарон ва духтарон даркортар мебошад.
Бояд нахустии бор, ки мактаб мекушоем, аз бароп мо
дарону духтарон бошад, дуввуминаш барон падарон ва пи
сарон.
Даркортар будани инро равшаитар карда гуфтан, гумон мекунем, ки ба кас даркор нест. Зеро ба х,ама равшап
аст, ки ин х,ама запу мард, хиради бузург дар х,ар до, ки
дида мешаванд, х,амаи ин.доро модарашон зонда ва то 7—
8 —9—10-солагй дар огуши худ тарбия кардааст. Модаре,
ки беилм, бесавод, тарбия надида бошад, фарзандашро хуб
тарбия карда наметавонад.
Ин аст, ки бештарини мо, тодикон, ботарбия нестем,
чунки х,амин модарони нохонда моро бад тарбия кардаанд.
Боистс, ки модарони мо хонда ва тарбиядида мсшуданд,
чаро нашуданд? Чунки дар даври амирони худсар, уламои муфтхур хонондани занону духтарон дуруст нест мегуфтанд. Ва мо б.адтарбнягони нодон бовар мекардем, бовар накардагон х;ам аз фармони онх,о берун рафта наметавонистанд. Боз аз барон чй ба хонданп заной ва духтарон
бисьёр кушиш намекунем?
Дар Бухоро, Самарканд, Худанд, Тодикистон1 ва дигар
донх;оп тодикнишин як чашм андозем, мебинем, ки чанд
1 Муаллиф кухистоии тодикро дар назар дорад.
77
мактаби падарону писарон ва чанд мактаби модарону духтарон дорем? Агар инх,оро ба хдмдигар андозй кунем, ба
х,ар пандох; мактаби мардона як мактаби занона .дам намерасад. Май бпсьёр галат кардам, кп Тодикистонро ба
шумори Бухоро, Самарканд, Худанд даровардам. Чункн
дар Тоднкистон фузунтар аз 300 мактаби мардона х,аст,
барои занон ва духтарон, дар шах,ри Душанбе танх,о, як
мактаб аст, ки номаш «Дорулмуаллимини занон». Агар аз
«Дорулмуаллимини занон» (хонаи занони муаллима)-ро
хох,ем, маънои ин ном бо ин мактаб рост меояд, чунки якду муаллимазан, дар он до хона дорад. Мо меходем, ки
нахуст аз барои занон ва духтарон мактаб кушода шавад,
вале дар Тоднкистон барои пион х,ед мактаб кушода нашудааст, ин як мактаби занонаро дар пеши ин хама мактабдоп мардона нест мешуморем. Сустгирандагони ин кор,
мабодо ки гуянд: «Халди Тоднкистон бисьёр торнканд,
дар ин до занон ва духтаронро ба мактаб кашидан душвор
аст, инон занон, духтаронашонро ба осонй ба мактаб намефиристанд».
Ин гуфтор як дои дуруст дорад, дигараш нодуруст аст,
чунки халди Бухоро ва Самарканд х,ам бисьёр равшан набуданд, уламо, эшононе, ки дар он дойх,о буданд ва ба
халк, фармонравой доштанд, дар Тоднкистон набуданд.
Ч,ои дурусташ х,амин, ки дар ин до занон ва духтаронро
ба мактаб кашидан душвор аст. Дуруст аст, ки агар мак
таби занона, боз «Дорулмуаллимин»-аш х,амин бошад, за
нон ва духтаронро ба у кашидан душвор аст, ду-се зану
духтари дар он до омадагй гурехта нараванд, хурсанд мешавем.
Чунон ки ман х,амаи корубори ин мактабро бисьёр намедонам, тан.уо ду хдфта шуд, ки ба ин мактаб барои дарси алифбои нав, чор бор рафтам, синфе, ки даре медодам,
хонааш он .дама хунук буд, ки даст бароварда хат навишта намешуд, чунки ин хона як печкаи дуруст надошт, ба
78
мудираи мактаб гуфта-гуфта манатам муй бароварда як
печкаи тунукан гиронидам. Имруз рафтам, ки печка х,аст,
вале х,езум надошт. Ман, ки аз барон хунук давон-давон
рафта будам, баданам гармй дошт, даст берун карда як
х,арф ба доска павишта гуфтам: «Лз руи ин нависед! Ви
нам, ки х,еч, кадомаш наменависад, пурсидам, ки чаро нанавиштед? Гуфтанд: «Бубахшсд, муаллим, аз хунукии хо
на дастамон карахт шудааст, дар поёни парта поямон х,аст
ё не, намедонем. Озод шавед, мактаб хонед, шуморо нигах,дорй мекунем гуфтанд, мо бо дилгармих;ои бисьёр берун
баромадем, мактаб даромадем. Вале дар ин хонах,ои хунук
на танх,о дасту поямон, диламон х,ам ях барин шуд...»
То доду бедоди инонро шунидам, дасту пои худам х,ам
санг гашт, ба назди мудира даромадам, ки чоран ин кори
хунукро бинам. Мудира мегуяд, ки чй кор кунам? Ба х,амин гуна каму косх,ои ин мактаб як сад сум аз кисаи ху
дам рафт, аз барои ин ранг майдакорх,о аз комиссариат
пул бароварда мондагп нест, мехох,ам, ки аз завхози ко
миссариат камтар х,езуми хушк пурсида гирам, завхоз бошад аз рузи озодии кор, ки барои мотами рафик, Ленин
шуда буд, то ба ин дам касал хобидааст...»
Гуфтам: «мехох,ед, ки дуо кунам, то завхоз тандуруст
шавад? Имруз касал шудааст, фардо бимирад з;ам, боке
йест. Магар завхози шумо мегуфтагй х,амон Николаев
1п'ст, ки дар тундхуй ва калонгирн, аз фарзанди Николай
};ам болотар аст? Х,ед рузи озоди кор нест, ки вай касал
нашавад, х,ар руз барои к,атор хатх,ое, ки ба муаллимони
дишлоц чоп карда фиристода мешуд, когаз даркор, ба дастн завхоз. Завхозро пурсем, касал шудааст, панч; рузи дигар барои мактаб.\о китоб даркор, ин х,ам ба дасти завхоз,
завхоз куч,о? Боз касал, инчунин завхозро агар дуо мекарда бошам, дуо мекунам, ки бимирад, шумо ба тандурустпп вай нигарон шуда намонед, хезед, пеши комиссар
рафта дод мегуем».
79
Мудиоа гуфт: «Х,ама гуфтахон шумо дуруст, вале аз
барон ин гуна як кори майда ба пеши комиссар рафта
дардп сар кардан нагз не». Сухани мудира х,ам рост буд,
аз барон инчунин кори майда комнссарро саргардон кар
дан дуруст набуд. Чунки корн комиссарнатн маориф кам
нест. Болои он гуфта мешавад, ки х,амаи коркой шуъбах,ои комиссариатро х,ам худи комиссар мекунад, азбаскп
мудирони шуъбах,о кор намекунанд. Ё медонанду намекунанд, аз ин ру, корх,ои худи комиссар х,ам бисьёр х,ам зур
аст. Х,ар чн бошад х,ам, мудираро намонда х,амрох, пеши
комиссар рафтем ва чораи камтар х,езум ёфтанро дидем.
Агар дигар корхои ин мактаб х,ам х,амин ранг бошад, вой
бар ч,они занону духтарон.
Дар шах,ри Душанбе мактабх,ои профобр аз панд —
шаш афзун нест. Бояд, ки мудири шут>баи профобр гох,о
ба ин мактаб.уо омада ба чашми худ дида, каму косх,ояшро
дуруст намояд. Хусусан ба вижаи мактабх,о занонро ба
ранге дарорад, ки аз х,амаи мактабх,о аз х,ар руй ва аз х,ар
суй бе.\тар бошад, то ки ин занон ва духтарони дар ин
мактаб омадагй донанд, ки Х,уку,мати Шурой аз барон онXO то чй андоза ХУНУК, бахшидааст. Х,ам он, ки бо дилхои
гарм аз барои дигар занону духтаронро суп мактаб ва
маориф кашидан миёнарав шаванд. Ин як мактаби мардон ва духтарон бошад хам, як намунаи хуб ва модарн
мактабхо шуда, аз дунболи худ бисьёр мактабхои занонаро кушоёнад.
с. 1929
ОБШОРИ ЧАШМДОР
Х,икоя
I
Х,ар боре, ки обшорх,ои бисьёр калонро тамошо мекунам, гушх,оям аз хуруши шаршараш харошида ва магзх,он
сэрам аз гурришу гиреваш тарокнда мегардад.
Чунон мепиндорам, ки гуё айруплонх,ои бисьёр дар
даври сэрам иарвоз доранд, ки одамро нафас кашиданй
нагузошта, маро ба дами худаш мекашанд, гох,о чунон гумон мебарам, ки чанде лашкари суворони чобукдаст бо аспх;ои мает ба суи май рун меоваранд, ки помоли суми самандонашон мешавам. Аз ин тамошо ба ч,уз тарсу х,арос
кашидан ва дил бой додан чизи дигаре намеёбам.
‘ У
'
4 •*:
V*-/
i
.
. «.
II
Гах,е ки сайри кух,сор мекунам, гузорам ба шаршарах,ои хурде меафтад, ки обх,ои он аз зери барфи к,уллах,ои
кух,х;о меояд, ба нох,амворих,ои сангх,ои болои рох,и хеш
тоб наоварда, сари худро ба санг задана пн обх,о ба гушам
чунон мерасад, ки гуё корвонх,ои сурх к,анорх,ои пахтаро
ба модиёнх.0 бор карда, бо доираю дунбакнавозй ва ^арсаку
чапакза 11их,о ба суи пунктх,ои пахтагпрй омада истода бошанд.
Офтоби дах,онтоб партави гарми худро дар ин обх,ои
6
Мунзим
81
сард меандохт, гох, дастухези об.\о чунин дида мешуд, ки
хазорон х,азор порахои алмос нош мехурда бошад; гох,о
аз болои кух, резишхои об чупон менамуд, ки гуё шаддахои марворидхои сафед аз болои сннахои барахнаи сангхои кабуд овезон аст, аз сайри ин обхои равон донам тоза
ва равонам осуда мегашт.
III
Ин диданихои худро дар як обшори хурде, ки дар яко
аз дарахои кухсори Даротегин буд, хед намедидам. Ин обшор на монанди он шаршарахои дилкаш ва на хамранги
он обшорхои бимдор буд, ин як диди дигаре дошт.
Ин обшор ав болои кухсори бисьёр баланд ба даруни
як дараи тангу тор афтон ва равон аст.
Партави офтоб он су истад, агар худи офтоб хам ба
даруни он обхо дарояд, дурахшонияшро бой дода, дар торикихои он нонадид мешавад.
Хднгоме ки гузорам бар ин обшор шуд, чун чашмам
ба обхояш афтод, турфа як намуде дод, ки харгиз аз ёдам
намеравад. Чунон намуд, ки чашмхои обшор бо хасмхон
бисьёр бар ман тег кашида истода бошад, мехостам, ки
дар дасти ман туфанге истода бошад, то он чашмхои обшорро бо тири доншикор бидузам ва хунхоеро дар он кухсор обвор бирезам.
Ин обшоре, ки на ба кори худ мешуд ва обхои чашмашро ба зер мерезонд, гуё аз саргузашти худ шарм медошт.
Ин обшори зишт дар миёни касоне, ки уро медонанд, овозаи баде бардошта буд, аз онон касе, ки гузораш бар ин
обшор меафтод, ёди рузхои тохтутози босмачиён дилашро ванрон ва чашмашро гирьён мекард ва: «Ин хамон об
шори айбдор аст, ки босмачиёнро дар огуши худ дой дода
буд» мегуфт, он шаршараи шарир шармгинона обхои чаш
машро ба зер мерезонд, чунки як саргузашти зишт дошт.
82
IV
Замоне, ки камбагалони ситамдида ва рандбарони дафокашидаи Бухоро бо пролетархои тамоми иттифод муттафид шуда, оташи сурхи яндилобро барафрухтанд ва
хонумони ситамгаронро монанди х,езум сухтанд, даври салтанати амирй вожгун гашт, х,укумати истибдод ва нодшох,й бо тахту бахташ сарнагун гардид, бо х,амаи аркони давлат «даноби олн» кафшро монда, патакашонро пушиданд,
яъне хамчун саги ба думаш дангол бастагй аз пан гурез
шуданд, дар садни Бухоро рахти шурой густурда ва ба
арки истибдод байроци озодй барафрошта гардид, мункирони индилоб дар табу тоб афтоданд, телба ва донсарак
.\ар хунари аксншщилобие, ки доштанд, ба хард доданд.
Цисме аз унсурони дадид хам, ки фикрхои палид доштанд,
думрави дарамашшок,иро аз даст нагузоштанд. Дар натидаи инхо марази босмачигарй сар шуд, ин мараз ба ха Р
гуша ва бешаи мамлакат реша давонид ва дар пои амну
осоиш теша расонид, бисьёр дишлодхо хароб шуд ва дншлодиён дар азоб монданд.
V
Рузи 17-уми мохи феврали соли 1924 дар яке аз рапонхои Даротегин мадлиси умумии шурои дамоат барпо
шуда буд. Дар ин мадлис бештар аз 50 ва камтар аз 60
нафар батракон, камбагалон ва дехдонони миёнахол дамъ
гардиданд.
Масъалае, ки дида мешуд, дар дишлок, як мактаби дусинфй барон хурдон ва як курси савод барои калонон кушодан ва чанде навдавононро ба комсомолй, руихати баъзе батраконро ба фирда додан буд.
Дар айне, ки мадлис гарми маъруза ва музокира буд,
якбора овози гарангогурунгн тиру туфанг баланд гардида
б*
83
па думогири он фавде аз босмачиёни шум бар мадлисиёи
х,удум оварданд. Х,ама даст ба гиребон ту д а дар афтударафт задтузанам афтоданд, аммо туфангхрп оташбор бар
каландхоп дас'тадор голиб гардид. Бисьёр хунхр -ба хок
рехт ва бисьёр хонахр бар замин афтод, сархо кафид, гиребонх,о дарид. Батраки чолок аз ин мавк,еп х,алок худро
бурун кашпду бо камоли шитоб ба суп штаби аскарони
сурхе, кп дар он наздикн буд, Давид, хабарп хрдисаро расонид. Аз аскарони сурх як даста дахрамонони мусаллах,
ки х,озир буданд, он хабарчиро бо худ шрифта, ба аспхо
цамчин монданд, фурсате нагузашта буд, кп пн к,ах,рамоиони шеркирдор гирдогирди он размгохро гирифтанду бо
рони тиру оташро аз милхри туфангу пулемёт боронданд.
Босмачиён саросемавор ба мушхонах;о дой шудапд, тоби
муцовамат наёварда, чанде кушта, баъзе асиру баъзе таслим гардпданд. Аз аспрон ва таслимшудагоп дониста шуд,
ки сардори ин дастаи босмачиён Узуп-Цулок, ном дузди
машхур будааст. Узун-К,улок, гурги дарраидае буд, ки
бисьёр к,ишлок,хоро хароб карда, вале ба х,ед боб дастгир
намешуд. Бппобар он дастаи к,ахрамопопп сурх бароп бас
та гирифтани оп русиёх; кушига карданд. Аммо пас аз он,
ки фитна паст гашт, мурда ва зиндан босмачиён аз чашмх;о гузашт, аз оп мпён асари Узуп-Цулок, пандо нагардид.
Баста ва даста кардани 50—60 нафар босмачй ба назари цахрамонони сурх наменамуд, тапхо фикрхо ба бандй
кардани сардори онх;о банд буд. Дарупу берунп он х,авлиро
тафтиш карданд ва то ба як фарсах ва ду фарсах атроф
саворонро давонидапд, дар нихоят маълум шуд, ки он гови шохдор дар айни гпрудор фарор карда, ба канори обшор омада, аз думболагирии к,ахрамопони сурх ночор худ
ро ба даруни об зада, нпгарони гофил гузашта рафтани
кушандагонаш истода будааст.
Дар як лахза аскарони дангозмой бо туфапгхоп цонфарсой гирди оп обшорро фаро гирифтанд ва ошкоро ди84
данд, кн он хунхор дар даруни обшэр худро шшх,оп кардааст.
Ин рангом чораи халосй барон худа«л ёфта наметавонист. Чунон шарманда буд, ки гуё обх;ои обшор аракдоест,
ки аз сару руяш мерехт ва чандон навмед буд, ки гуё он
обшор аз чашмх,оп у мешорпд.
Бо х,амнн ах,вол дар дарунп об гох;е сухта, гох;е об т у
да, чашмхряшро яке мекушоду боз мепушонд. Дар як навбате, ки чашмашро кушода буд, ду туфангдасти забардаст
иишон гприфта истода буданд ва якбора бо ду тири туфанг
чагамх,ои уро духтапд ва хунх,ои масзашро дар он обшор
рехтанд.
Ин буд, ки х,амин шаршараи водиаманд бо «Обшори
чашмдор» ном бардошт.
17 октябри с. 1931
ТАВЗЕХ.И АСАРХ.ОИ МУНЗИМ
1 Эй сарви мохруй, «Баёзи Родй», сах;. 257, чопи сангй, соли
1325 х2 Гуфтам:— Ба чашм, «Баёзи Роди», сах,. 257, чопи сангй, соли
1325 х
3 Эй дилрабой, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах,. 481,
Москва — 1926.
4 Обу тег, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах. 484, Моск
ва — 1926.
5 То ба кай, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах. 579—580,
Москва — 1926.
6 Баёни хол, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах. 584—585,
Москва — 1926.
7 Индилоби сурх, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах. 594—
595, Москва — 1926.
8 Хурсандии тодик, рузномаи «Бедории тодик», 3 июль, соли 1925.
9 Назира бар газали Адиб Собири Тирмизй, рузномаи «Бедории
тодик», 10 июль, соли 1925.
10 Тазмин ба газали Х,офизи Шерозй, рузномаи «Овози тодик»,
9 июль, соли 1926.
11 Мебоист кард, рузномаи «Овози тодик», 7 ноябри соли 1926.
12 Дар бораи алифбои нав ва кухна, мадаллаи «Рахбари донши»,
№ 4, сах- 4, соли 1929.
13 Колхоз шуд, рузномаи «Тодикистони сурх», 25 декабрь, соли
1930.
14 Пахтачини, мадаллаи «Рахбари донши», № 3, соли 1931.
15 Хаштуми март, рузномаи «Тодикистони сурх», 8 март, соли 1930.
16 Ба шарафи хаштуми март, мадаллаи «Бо ро.хи Ленин», № 3,
сах. 24, соли 1933.
17 Бисту якуми январь, мадаллаи «Барой адабиёти социалистй»,
№ 1—2, сах. 34, соли 1934.
18 Раллатайёркунй, рузномаи «Тодикистони сурх», 18 июль, со
ли 1930.
86
19 Табрик ба юбилеи еисолагии эдодиёти рафид Лохутй, мадаллаи «Барой адабиёти социалистй», № 5—6, сад. 34—35, соли 1933.
20 Рубой, Айнй С., «Намунаи адабиёти тодик», сах. 485, Москва —
1926.
21 Фард, Садри Зиё, «Тазкор-ул-Ашъор», захираи дастхатхои шар
кни АФ Тонпкистон, А° 230, вар. 36 б.
22 Инкилоби холи дехдонон — зафари пахтакории онон, мадаллаи
«Барой адабиёти социалистй», Д® 3—4, сах- 27, соли 1934.
23 Мактаб, Мунзим, Рохбари хат, чопи сангй, № 938, захираи даст
хатхои шардии АФ Тодикистон.
24 Эй Ватан, мадаллаи «Цутулуш», 1920, № 3, 9 июль.
25 Камбагал ва бой, октябри с. 1928.
26 Батракон, октябри 1928.
27 Эй шарки мазлум, мадаллаи «Шуълаи индилоб» А» 20, сах- 4—
6, соли 1919.
28 Обшори чашмдор (хикоя), мадаллаи «Рахбари дониш», А» 3,
сах- 19—20, соли 1931.
29 Хикоя, Садри Зиё, «Наводири зиёия», А° 983, вар. 172 а, захи
раи дастхатхои шардии АФ Тодикистон.
30 Хикоя, Садри Зиё, «Наводири зиёия», А® 983, вар. 182 б, захи
раи дастхатхои шардии АФ Тодикистон.
31 Даркору даркортар, рузномаи «Овози тодик», 21 февраль, соли
1929.
32 Дар бораи забони тодики,. рузномаи «Овози тодик», декабри со
ли 1928.
МУНДАРИДА
Х,аёт ва фаъолияти адабпи Мунзим. . - ........................ 5
ИАЗМ
Газалиёт
Гуфтам: «Ба ч а ш м ! » ............................................................ 15
Эй сарви м ох,руй.................................................................... 16
Рафтуои ману т у ..................................................................17
Обу т е г ..................................................................................... 18
То ба к а й ? ............................................................................... 19
Баёни х,ол . . .
20
Эй Б а т а н ................................................................................. 22
РРндилоби С у р х .......................................................................23
Назира бар газали Адиб Собири Т и р м и зй ...................... 25
Хурсандии т о д и к ................................................................... 27
Тазмин ба газали Х,офизи Ш ер о зй .................................... 28
Б а т р а к о н ............................................................................. 29
Мебоист к а р д ...............................................- ...................зо
Набувад х , е д .............................
31
Колхоз ш у д .............................................................................32
П ах тачи н й ...............................................................................33
Цасоид
М а к т а б ..................................................................................... 34
Табрик ба юбилеи еисолагил эдодиёти рафик, Лох;утй. 37
Висту якуми я н в а р ь ............................................................ 40
Цитъаот
Камбагал ва бой . . . .
* ............................................. 42
88
Х,аштуми м а р т ....................................................................... 43
Т а р о н а .....................................................................................44
Раллатайёркунй .................................................................
Рубой
Фард
Маснавиёт
Дар бораи алифбои наиу к у х ,н а ........................................ 49
Ла шарафи х,аштуми м а р т ................................................. 51
Доетон
Инцилоби х,оли дехдонон — зафари пахтакории оной. 54
НАСР
Эй шарди м а з л у м ..................................................................67
Дар бораи забони тодикй ............................................... 72
Даркору даркортар . ..................................................... 76
Обшори ч аш м д о р ................................................................... 61
М ирзо Абдулвохид Мунзим
ИЗБРАННЫЕ ПРОИЗВЕДЕНИЯ
(на таджикском языке)
Мух,аррир М. Фархат
Му^аррири расм^о Т. Королёва
Рассом Д. Винокуров
Мух,аррири техники И. Сунчелеева
Мусаз^ех, X. Рахимов
Ба матбаа 27/11-67 супурда шуд. Ба чопаш 27/-У1-67 имзо шуд.
Формати 70Х108,/ з2> Дузъи чопии 2,875(4,02). Дузъи нашрию
х;исобй 2,89. Адади нашр 5000. Когази № 2. Супориши № 813.
КЛ 00786. Нархаш 23 тин.
Нашриёти «Ирфон*, Душанбе, кучаи Шевченко, 10.
Комбинати полиграфии Комитети матбуоти назди Совети
Вазирони РСС То^икистон.
НАШРИЁТИ «ИРФОН» КИТОБХ,ОИ ЗЕРИНРО БА ЧОП
ТАЙЁР МЕКУНАД:
Давронов С. ва дигарон (тартпбдихандагон).
Хотамнома. Ба забони тодикй (ориг.), 15 дузъи чопй, 15000
нусха, нархаш 00 тин, кв. 11.
«Х,отамнома» яке аз асархои меросии халдхои форсу тоник мебошад. Х,отам шахси таърихй буда, образи реалии ван машхур
ва маъруф гардидааст.
Аз Рудакй сар карда тамоми шоирон номи Х,отамро дар шеърхояшон хамчун шахси бокарам ва сахй тасвир намудаанд. Китоби
мазкур дар асри XV аз тарафи муаллифи номаълум тартиб дода
шудааст. Мазмуни «Саргузашти Хотам,> ин аст: як сохибдамол ба
худ давя медихад, ки то ба хафт саволаш давоби даноатбахш нагирад, ба шавхар намебаройД. Х,отам ба Мунири ошид, ки ин
шартхои Х,уснбонуро идро карда наметавонад, ёрй медихад. Ба
рой ба ин саволхо давоб додан Х,отам хафт сафари афсонавй мекунад. Мазмуни китоб махз аз саргузаштхои адоиби у иборат аст.
Салимов Ю., Хакимова X. (гартибдихандагон).
Самаки аиёр. Ба забоин тодикй (ориг.), 15 дузъи чопй, 15000
нусха, нархаш 00 тин, кв. II.
(
Самаки айёр — асарест, ки ба романхои саргузаштию нурмо^дарои европой монапд буда, сюжети мураккаби пурнечу тоб дорад
г ьа аз химмату корнамоии баходуронн афсонавй сухан меронад.
Дар роман ду дувваи мухолиф тасвир ёфтаанд: дарбориён ва давонмардй, ки рохбарони он Самаки айёр ва Шаголи Пилзур буда,
ба шоху феодалхо тобеъ намебошанд. Ин кувва хомии фадирон,
хадирон буда, аз болои хама Гуна зулму истибдод зафар мекунад.
Матни зикршуда тахминан пандьяк ё шашьяки дисми пн мероси
бардастаро тагакил медихад.
Ходизода Р., Танбури сехрнок. Ба забони тодикй (ориг) О
дузъи чопй, 7000 пусха, нархаш 30 тин, кв. III.
91
1
Муаллиф дар ин китоб очерк ва повеллах,ои дар бораи шоиру
нависандагони бардастаи тодпку форс навпштап худро гирд овардааст. Дар китоб очерки «Танбури сехрнок», боз якчанд новеллахо:
«Буи дуй Мулиён...» (Рудакй) «Дасидаи тамгадор» (дар бораи Фаррухнн Сиистонй), «Ба ёди устод» (дар бораи устод С. Айни) дохил
карда шудааст.
Улугзода С.
Субх,и давонии мо. (Нашрн дуйум). Ба забони тоднки (ориг.)
15 дузъи чопй, 15000 нусха, нархаш 60 тин, кв. I.
Повести мазкур, ки солдои 1917—1926-ро дар бар мегнрад, дар
бораи хаёти кудакони тодик, х,аёти маишии халд ва бедоршавин
шуури дехдононп тодик надл мекунад. Цахрамони асар Собир ном
давоп аст. Муаллиф дар бораи даёти пурматиакдати бачагй ва
давраи дар мактаби советй тахсил иамуданаш муфассал сухан
меронад. Персонажх,ои повесть асосап нахустин пнонерон ва комсомолони тодик мебошанд.
Надмиддинов М.
Рохх,он пурмашаддат. Ба забони тодикй (ориг.), 12 дузъи чопи, 7000 нусха, парахаш 46 тин, кв. IV.
Ин асар дар бораи машакдати аз cap гузаронидап мутахассиси
давон Карима Сангинова, ки ба яке аз совхозх,ои республика ба
кор таъия мешавад, х;икоят мекунад. Барой аз худ кардани кор
мутахассиси давон чй машаддатдоеро аз cap гузаронидааст! Ва
ле рафта-рафта ин сандишхди х,аёт азму иродаи уро мустадкам ва
амалй мегардонапд.
Чй хушбахт аст он инсон, ки дар байни халд обрую эътибор
пайдо мекунад!
TaFbiip ёфтани характери мутахассиси давони советй, ки дар
ибтидо ба худ боварй надошт ва одиста-охиста дар натидаи машаддатдои зиёд хамаи он камбудихоро бартараф намуда, дар байни
халд обру пайдо кард, мавзуи асосии асарро ташкил мекунад.
^
Б И Б Л И О Т Е К А
Профкома Ленинр.Садского
шелкокомбината.
\
I/