Wychowanie muzyczne. Klasa VI - Lipska E., Przychodzinska M.

Автор: Lipska E. Przychodzinska M.

Теги: muzyka edukacja muzyczna klasa 6

Год: 1974

Похожие

Nuty moje, nuty: Podręcznik wychowania muzycznego dla klasy IV szkoły podstawowej

Fizyka dla klasy VI

Botanika dla klasy VI

Książka życiu pomaga... Wypisy dla klasy VI

Текст

2S2ś^

EWA LIPSKA
MARIA PRZYCHODZIŃSKA
WYCHOWANIE
MUZYCZNE
KLASA VI

Okładka, ilustracje i opracowanie graficzne: Władysław Brykczyński
Nuty: Władysław Kochnowicz, Stanisława Raciborska, Leopold Raciborski
Redaktor: Barbara Makuszowa
Redaktor techniczny: Zofia Nartowska

Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Warszawa 1974
Wydanie drugie. Nakład 119 000 4- 180 egz.
Ark. druk. 11; wyd. 10,04.
Zamowiono dn. 5 VIII 1973 r.
Podpisano do druku w marcu 1974 r.
Druk ukończono w kwietniu 1974 r.
Zam. nr 911. Cena zł 9,—
Papier offset, kl. V, 86X122 cm, 70 g
z Fabryki Papieru w Myszkowie.
Skład i prace przygotowawcze:
Zakład Graficzny WSiP w Łodzi, ul. Kominiarska 1.
Druk i oprawa:
Olsztyńskie Zakłady Graficzne im. Seweryna
Pieniężnego 10-417 Olsztyn, ul. Towarowa 2.
Lz. 595;U. R-16/138.

10
i-.^(
i
PIEŚNI HISTORYCZNE
PATRIOTYCZNE
Brew regnum
ŚPIEWNIE
Amor nieznany
Opracował: Jan Foiek
flet sopran.
flet altowy
talerz
tamburyn
bębenek
5

znie —
sio —ne
w ni -wecz pa-

21 22 23 24 Fine
2. Wybieramy krakowiaka
z wszystkich najlepszego żaka,
niczym lilija chłopaka.
przepebicgo wszelkich kras.
Jest to stara polska pieśń żaków, czyli studentów uniwersytetu. Śpiewali ją żacy
krakowscy podczas tzw. juwenaliów. Był to urządzany z okazji końca roku szkolnego
okres zabaw publicznych dla młodzieży. Jednym z punktów programu było wybieranie
władz spośród żaków, bo do żaków należały w tym czasie rządy. Przy wybieraniu ża-
kowskiego króla śpiewano właśnie pieśń Brewe regnitm, co dosłownie znaczy *krótkie
królowanie-. Rzeczywiście krótkie, bo po kilku dniach zabaw kończyła się władza króla-
-żaka.
Tradycję juwenaliów wskrzeszono i podobne zabawy odbywają się dziś u nas w wie-
lu miastach uniwersyteckich.
2. er,
l ^miarkowanie
tamburun
k.
irerbsl
Amor nieznany
Opracował: Jan Fotek
nie wierz te-mu
naj-mi- lej - szy,
jeszczemnietwo — ja.
Do-branoc Ci,
A — nusieńku

similc al Fine
Muzyka Polskiego Odrodzenia tak jak poezja i literatura (ego ('kresu była bardzo
bogata. W Polsce te czasy nazywamy „złotym wiekiem”. Zachowało się wiele zaby tków
wspaniałej muzyki z tego okresu, wiele utworów na wielogłosowe chory i na zespoły
instrumentalne. Dobranoc ci, Anusteńkit, nieznanego kompozytora, to jedna z nielicz-
nych zachowanych pieśni jednogłosowych.
z opery „Krakowiacy i Górale
Stefani
Muzyka: Jan
Słowa: Wojciech Bogusławski
13
Wolno
P—
1. Nie - mą- dry,kto wśród dro — gi z przestra-chu tra - ci
— stwo, im sro — ższecie — rnie, gło
gi, tym
mi — Isze jest zwy-cię-----stwo. Na gó—rze mie-szka
10
11 _______________ 12
sła -----wa, a szczę-ście je —szcze wy--------------- że), lecz
15
2
gdy chęć nie u - sta — wa, wnet człek się do nich zbli zy.
twórca polskiego teatru S ta wysIawiona w nowo powstałym teatrze
czeskiego pochodzenia — Jan Stefan . p’ ki o ((794 r.) stała się bardzo
narodowym w roku wybuchu powstania kwzrJzala . przc.
popularnym przedstawieniem. Je; patnotyezna tresc w
12
konvwała o konieczności walki. Taki bvl właśnie zamiar Bogusławskiego. Ustami Bar-
dosa, wędrującego studenta, wypowiadał wiele postępowych myśli. Rolę tę grał sam
i podczas wielu przedstawień rzuca, coraz inne, aktualne myśli i hasła popierające po-
wstanie kościuszkowskie. Do ogólnego podniosłego nastroju przyczyniła się polska
muzyka Stefaniego. Wiele zawartych w operze pieśni powszechnie wówczas śpiewano.

t A
A

HSBSŚSB
ii.

i
Ir
u
1

<
i
t rL
:• f}»?
t
J

M/il
i
I
wwwa

d
4. Gdy naród do boju
(pieśń z 1831 roku)
Autor muzyki nieznany (XI7! K.)
Słowa: Gustaw Ehrenberg
14
Tempo marsza
—"lf 1 —t
Ł\.. J J.
1. Gdy na — ród do bo — j
3 4
TT-*------r
-no — wie o czynszach radzi
A—i, ju i,
2
t—t
77

i
ju wy-stą — pił zo-rę — żem, pą-
5

li. Gdy na-ród zawo - tał: „ju-
• I

l
-mrzem lub zwycię—żym”, pa-no— wie w stoli — cy ba-
8 9 .10
O, cześć wam,pano—wie ma-gna — ci, za
12 ______13 w/* k,_______
... fp? ' ; . - S a
na - szą niewo - lę, ka-jda - ny ! O, cześć wam^siążę-ta,hra-
14 16
—r
- Wl
11

15
-bio-wie, prała-ci, za kraj nasz krwią bratnią zbry-zga - ny.

/
r-
A

iŚł
tJ:

u
V
»V
•

2. Armaty pod Stoczkiem zdobywała wiara
rękami czarnymi od pługa,
panowte w stolicy kurzyli cygara,
radzili o braciach zza Ruga.
O cześć wam, panowie...
L
5. O mój rozmarynie
Melodia ludowa i
' I
Słowa : Wacław Denhoff- Czarnocki
3. Lecz kiedy wybije godzina powstania
magnatom lud ucztę zgotuje,
muzykę piekielną zaprosi do grania,
a szlachta niech wtedy tańcuje.
O cześć wam, panowie...
Umiarkowanie

1.0, mój ro-zma-ry — nie
Jest to pieśń piętnująca w ostry sposób magnatów i szlachtę jako sprawców utraty
wolności przez naród polski. Wyraża ona również nadzieję, że wybuchnie rewolucja,
w czasie której lud obejmie władzę i wymierzy magnatom sprawiedliwą karę.
W treści pieśni spotykamy wzmianki o wydarzeniach z czasów powstania listopa-
dowego. Jest mowa o zwycięskiej bitwie pod Stoczkiem, o nieudanych pomysłach roz-
szerzenia walk na tereny za Bugiem, o dyskutowanej wówczas sprawie ©czynszowania
chłopów’ i zniesienia pańszczyzny.
ro — zwi-jaj się
5 . . . . .
o,mój rozmary — nie, ro-zwijajsię, pójdę do dziewczy-ny
> 7 8 . :
• J aki charakter ma ta pieśń ?
• O czym mówią słowa tej pieśni?
Ułóżcie akompaniament perkusyjny, który by podkreślał charak-
ter tej pieśni, odzwierciedlał narastający gniew ludu.
Pieśń ta utrzymana jest w tonacji F-dur. Oto jej materiał dźwię-
kowy:
pó-jdę do je-dy
za - pytam się, pójdę do dziewczy-ny,
10
za — pytam się.
2. A jak mi odpowie: „Nie kocham cię",
a jak mi odpowie: „Nie kocham cię",
ulani werbują, strzelcy maszerują,
zaciągnę się —
ułani werbują, strzelcy maszerują
zaciągnę się.
3. Dadzą' mi konika cisowego,
dadzą mi konika cisowego
i ostrą szabelkę, i ostrą szabelkę
do boku niego —
i ostrą szabelkę, i ostrą szabelkę
do boku mego.
Wych. muzyczne w kl. VI — 2
12
wie-my, co to lęk.
Dadzą mi buciki z ostrogami,
dadzą mi buciki z ostrogami
i siwy kabacik, i siwy kabacik
z wyłogami —
i siwy kabacik, i dwy kabacik
3 wyłogami.
okopów na bagnety,
okopów na bagnety,
ukłuje, śmierć mnie pocałuj e>
6. Ro zs zumiały się. wierzby płaczące
(pieśń partyzancka)
Pójdziemy z
pójdziemy z
bagnet mnie
ale nie ty —
bagnet mnie ukhtje, śmierć mnie pocałuje
ale nie ty. . .

od naj-
Ułóżcie kolejno
niższego do najwyższego,
dźwięki pierwszych czte-
rech taktów piosenki i
podpiszcie pod nimi na-
zwy literowe. Zagrajcie
powstały w ten sposób
szereg dźwięków na fle-
tach lub cymbałkach.
Zagrany przez was sze- t
reg dźwięków stanowi ma-
teriał muzyczny piosenki.
Jest to gama minorowa
e-moll. Brzmi ona inaczej
niż gama majorowa dla
porównania zaśpiewajcie lub
zagrajcie od dźwięku e gamę
majorową (gamę E-dur).
Porównajcie charakter o u
gam.
Zaśpiewajcie
majorowy l
no rowy.
trójdźwięk
i trójdźwięk mi-
Tempo marsza
1. Rozszu- mia — ły się wie - rzby pła- czą
5

Autor muzyki nieznany
Słowa: Roman Ślęzak
Od łez o - czy podniosła bły-
szczą — ce na żo -łnier—ski na krwawy,srogi
9 . 10- 11
Nie

rwie,
cie,wierzby, nam
ńca grają nam
13
gra — na
14
co se-rce
ty vi -sów
nie płacz, dziewczyno ma,
śmierć ko ---------- si ni-by łan.
^•15
16
lecz my oie
16
zant-ce nie jest źle.

Ł
I
2. Błoto, deszcz cxy słoneczna spiekota
\
zawsze słychać miarowy, równy krok.
to maszeruje leśna piechota,
na ustach śmiech, radosna twarz. pogodny wzrok.
Nic ślijcie, wierzby, nam...
z okresu drugiej wojny światowej. Śpiewali ją partyzanci.
Jest to pieśń partyzancka
ukrywający się w lasach. W trudnych warunkach, w jakich się znajdowali, często pio-
senki dodawały im ducha i pomagały przetrwać trudne chwile. W nich też opowiadali
o swoim życiu, walce i poświęceniu dla ojczyzny.

7. Hej, chłopcy
Muzyka i słowa: Krystyna Krahdska
Marszów o
1. Hej, chłopcy, ba-gnet na broń! Dłu-ga
dro-ga,dale — ka przed na- mi.
Mocne ser-ce, awrę-ku ka-

ra-bin grana-ty w dłoniach i bagnet na bro-ni!
świt się roz-to-czy, wiatr o-wie—je nam o-czy i o-
de-tchnąć da płucom, i roz— go— rzec da krwi, i pio-
sen— kę jak tę — czę nad zie — mią roz-to-czy w równym
rytmie marsza: raz, dwa, trzy! 2. Hej, chłopcy, bagnet na
21
broń! Dtu-ga dro-ga, da-le— ka,przed nami trud i znój. Po zwy-
21 ______________________Ł 22_____________,
-j—....pf ->
- cię — stwo, my mło — dzi, i - dzie — my na bój, gra-na-ty
wdłoniach i ba-gnet na bro-ni. Cie-mna noc się nadna-mi ro-zis-
— krzy — ła gwiazda-mi, bia — łe wstę — gi dróg wpy-le, dłu-gie
ą 28 29
| j. j pr •
no— ce i dnie. No-wa Po — Iska zwycię — ska jest
ą 30 31 32
£ j k h j> Jl.ii j
w nas i przed nami w równym rytmie marsza raz, dwa, trzy! 3. Hej,
Pieśń tę śpiewali podczas okupacji zrzeszeni w Szarych Szeregach wasi rówieśnicy
Bohatersko walczyli z okupantem, bioręc udział w licznych akcjach sabotażowych
Byh przy wysadzaniu torów, odbijaniu więźniów. Brali udział w licznych zamachach
między innymi na Kutscherę — szefa gestapo. Bataliony „Zośka”, „Parasol” i „Wigry”
brały też udział w powstaniu warszawskim.

PIEŚNI LUDOWE POLSKIE
I INNYCH NARODÓW
8. Zielony jaworze
Flet 1
sopran. U
klaskanie
głos lub flet
flet sopr.
flet alt
klaskanie
bloczek
famburun
Umiarkowanie
.. 1
ny ja — wo -
Melodia ludowa z Kieleckiego
Opracował: Jan Fotek
tac,
ja się bę- dę,
23
ja się bę-dę
13
18
z ko-cha -
ne-czkiem wi —
26
oj, kie — dyż
ja się bę-dę
kiej bę —-
dziesz rozkwi
ne-czkiem wi -
Czyja to dziewczyna
pod jaworem stoi,
oj, czy ją nocka zaszła,
oj, czy ją nocka zaszła,
3. Nocka mnie nie zaszła,
deszczu się me boję.,
oj, taka moja wola,
oj, taka moja wola,
pod jaworem stoję.
Pieśń ta pochodzi wprawdzie z regionu kieleckiego, ale ma charakterystyczne cechy
krakowiaka Położenie Kieleckiego między Krakowskiem a Mazowszem
do teeo że w wielu piosenkach kieleckich spotykamy cechy krakowtaka lub mazura.
W kZ ior« odnajdujemy charakterystyczne synkopy zwane krakow-
skimi:
jednak wolniejsze niż tempo krakowiaka.
W iakiei skali utrzymana jest ta piosenka?
W jakiej tonacji zapisane’ ^^'^^Ttej tonacji, w której
* Zapiszcie w zeszytach gamę
zapisana jest melodia Zielony jazoorse.
26
9 Wianek z kaczeńców
Melodia ludowa z Kieleckiego
Słowa: Krzysztof Zuchora
Uroczyście
1. Na
3
wyso-kim dę-bie gru-cha-ją go—łę—-bie,
4 5
Nad strugą na łą-ce
a
że już la — to za pa-sem.
za-kwitły ka-czeńce, pój- dę kwia-tów na-zbieram.
9 10 11
; r • 1 ।> jr r. ..i
Pod wieczór z nich so — bie pię - kny wia — nek
12 _________ 13 _________________14 l
=£? J ł.I J/ c -
zro— bię, bę — dą lu — dzie po-dzi-wiać.
2. Po zielonym błoniu
Jaśko gna na koniu,
wiatr mu grzywę rozczesał.
Podkówki ze stali
cichutko się żalą,
ale koń ich nie słucha.
Witaj, witaj, Janku,
jam w weselnym wianku,
trzeba nam się radować.
* Jaki to taniec polski?
Wystukajcie jego rytm charakterystyczny.
27
razy powtarza się taki temat rytmiczny:
Ile razy powtarza się taki temat rytmiczny:
Przeczytajcie opis tego tańca, zaczerpnięty z dzieł wielkiego polskiego etnografa,
czyli znawcy obyczajów i kultury ludu, Oskara Kolberga (1814—1890).
Niekiedy biesiadnicy rozpoczynają tańcem tym uroczys-
tym obchody. W polskim tym tańcu mężczyzna idąc z prawej,
gdy kobieta z lewej odeń przystępuje strony, puszcza ją
naprzód o krok lub dwa przed siebie, nachyla się ku niej
z lekka, a podniósłszy swą prawicę w górę i podawszy ją to-
warzyszce, bierze nią jej także prawą i równie podniesioną
rękę. Tak trzymając się społem za ręce a wysoko suną oboje
naprzód, gdy za nimi kroczą posuwisto i na tenże sposób
inne dalsze pary.
10. Hej, oberek
. Melodia ludowa s Wielkopolski
Żywo
1. Hej o berek, o-be-re — czek, raźno^hło-pcy,dodziewe-czek.
Raźno,chto - pcy, wlewo.wprawo, krze-szcie ognia i-nożwa-wo.
3. Skrzypicielu, rżnij od ucha
boć to ogień nie dziewucha,
ać i ja też pod ochotę
diabła pod obcasem zgniotę.
2. Maciek opuicił wąsiska,
kieby jastrząb swe skrzydliska,
na muzykę okiem łypnął:
„Hej, oberek'! — raźno krzyknął.
29

II. H" taniec, druhny

Melodia ludowa weselna z Krakowskiego
_ • _
Żywo
1. W taniec, druhny,wta-niec, ró-bcie jaki ko-nieć;
5 6 . 7 8
$
30
2. Tańca się nie boją,
pieniędzy nie mają
stoją pod ścianami,
druhny obniawiają.
bo chło — pa-ki sto — ją, bo się ta-ńca bo — ją.
Śpiewajcie, dziewczęta,
będzie nam wesoło,
chyćeic się za rączki,
wykręćcie się wkoło.
laka wartość jest miarą taktu w obu piosenkach?
Odczytajcie taki rytm, wystukajcie go lub wyklaszczcie.
. ’ rvrm arać na instrumentach
Podczas śpiewania * zwrotlJ oberka.
perkusyjnych jako wstęp d

vm bardzo szybkim i zadzierżystym. Wymaga od tan-
Oberek jest tańcem tcgo tańca pióra Kolberga.
czących nie lada zręczności. - wychodzi Z nią
Jeden z chłopców wybierat s ga’rdłowo. Za przo-
na środek izby i ^aniec wzrasta w prędkość
downikiem puszcza się, kto zyj •
do teg stopnia, że patrzącym trudno rozeznać osobę od osoby,
a tańcujący prawie nic nie widzą. Niebezpieczna to jest za-
bawa dla niezręcznych taneczników, bo kiedy para o parę
zawadzi, nie obejdzie się tam bez guzów. Gdy się natańcują
dowoli w jedną stronę, przewodnik krzyczy: „Na odwrotkę!”
— i znów w odwrotną stronę się puszczają. To jest właśnie
najniebezpieczniejsza chwila i najwięcej potrzebująca zręcz-
ości, żeby nie powstał tumult, bo gdy ten czasem nastąpi,
kilka, a czasem i kilkanaście par na ziemi leży; tu dopiero
krzyk i wrzawa. Nie psuje to jednak wcale zabawy.
poszłabym
o-rze
30
do nie — go
dróżką po u -
go-rze,
go-rze.
do nie — go dróżką po u -
12. Żebym ja wiedziała
Dość wolno, tęsknie
I
flet scpr.
flet aft
grzechotki
głos i flet
flet sopr.
flet aft
talerz
grzechotki
32
Melodia ludowa z Mazows
Opracował: Jan Fotek
23
25
gdzie ta-tu-lo
29
poszłabym
31
32
1. Żebym ja wie-
dzia-ła
Dróżką po ugorze
aż do onej roli,
gdzie się mój tatulo
przy koniach mozoli.
Wych. muzyczne w k). VI — 3

Na jakiej skali oparta jest ta piosenka?
Zagrajcie gamę e-moll i powiedzcie, między którymi stopniami
gamy graliście półtony.
Ili iV V W VII VIII

c
Podajcie nazwy literowe dźwięków tej gamy.
Przepiszcie do zeszytów gamę e-moll i napiszcie do niej trój dźwięk.
$

i
a

13. Da i nie masz ci ro
. Melodia ludowa z Mazowsza
ZuiOO Słowa: Krzysztof Zuchora
ją u-my — je, przyjdzie wiatr, to ją o-su—szy.
7 Da i nie masz ci 10 me masz,
da jako te} to lesic sarnie,
choć me sieje i me zbiera,
ale pełną ma spiżarmę.
3. Da i me masz ci to nie masz,
da jako tej jaskółeczce,
dokąd zechce, wnet poleci
i nie myśli o rozterce.
Mazur to aniec pełen dynamiki, fantazji i ^iek^Wa •
duj, hafnie na koniu, spinanie koma ostrym o Podobno
że ,aki un,ec
mó*! wę narodzić tylko po lakimś zA-cięsraK.
_ , polakóu tańczących ognistego
narodzić tylko po jakimś zwycięstwie.
36

I ak jak i polonez, mazur był początkowo tańcem wiejskim, dopiero w XVIII wieku
przyjął się w salonach polskich, a w XIX wieku (ak się spopularyzował, że nic odbył
się bez niego żaden bal. ”
Charakterystyczne dla mazura jest nieregularne rozmieszczenie
akcentów: wypadają one to na pierwszą, to na drugą, to na trzecią
część taktu.
14. Oj, Janie, Janie
Melodia ludowa z Kurpiów
Opracowała: Ewa Hofman
flet sopr.
melodyka
tamburyn
trójkąt
Wolno,poważnie
Có-żeś nam przy —
la-nie zie —
niósł no-we — go?
Có-żeś nam przy —
. Zaszło słonko, zaszło
Melodia ludowa z Kurpiów
Opracował: Jan Fotek
niósł do-bre — go ?
zie —
Dość wolno
flet sopr.
trójkąt

talerz
5
śpiew
J
Zaszło sło — nko
za-szło
2. Przyniosłem rosy chłopcom na kosy,
oj, i dałem macierzanki, oj i dałem macierzanki
pannom na wianki, pannom na wianki.
3. Oj, Janie, Janie, Janie zielony,
oj, padają drobne liście, oj, padają drobne liście,
na wszystkie strony, na wszystkie strony.
Pieśń ta śpiewana była dawniej na Kurpiach podczas pięknego obrzędu ludowego,
zwanego kupalnocką, małą nocką lub sobótką. Podczas najkrótszej nocy w roku, 24 czerw-
ca na Jana, na polanie w lesie rozpalano wielki stos, tańczono przy nim, śpiewano,
a potem wszyscy szli nad rzekę, gdzie dziewczęta puszczały na wodę uwite z wonnych
ziół i kwiatów wianki, oświetlone umieszczonymi w nich świeczkami. Wyruszano też
do lasu na poszukiwanie kwiatu paproci, bo legenda głosiła, że ten przynoszący szczęście
kwiat kwitnie tylko raz w roku podczas tej nocy.
---1„ ..~kAtknu,'ę obrzędy. Kiedy ognisko zostało
śpiewały pierwszą zwrotkę. Drugą
śpiewały dziewczęta, krążąc tanecz-
no-wy.
na-sza
Ka-siu-le — ńka
i kwitnie tylko raz w roku podczas tej nocy.
Pieśń Oj, Janie, Janie rozpoczynała sobótkowe
już zapalone, nadchodziły dziewczęta z wiankami i ś
zwrotkę podchwytywali chłopcy — trzecią znów
nym krokiem dokoła ogniska.
38
40
Opracował Jan Fotek
3
”d^kó«, przy których rr.pitónc krzyki
i bemole.
16.
Sieczka nie owies
Melodia ludowa z Kujaw

ró
żo—
A ta na — sza
Umiarkowanie
flei sopr.
flet alt.
4
Śpiew lub
flet
Nie u-sta —
Ka-siu-le — ńka
ni-
ró —
zo-
flet sopr.
flet alt.
trójkąt
talerze
10
Niby kwiat rożowy.
Kio Kasiulę raz zobaczy,
ten jej nie omija.

w pra-cy,si — wy
sie-czka,nie
wieś,nie o —wieś
!' wte - dy po — ie
dobrze ro —dzi —,
gdy je za — o
tupnięcia, tańczy się go na okrągło.
ma
13
Na ile liczymy tę piosenkę?
Jaki to taniec polski ? Po czym go można rozpoznać ?
ich noc naj-dzie, zgi-ną na - pe— wno

2. Kiedy schodzi z nieba słońce
pracą strudzone. strudzone,
nocka złoty nieics sypie,
ze stajni rżą konie, rżą konie.
Taniec ten charakteryzuje Oskar Kolberg następującymi słowami:
Wolny od skoczności i rubaszności jest raczej poważny
. Wieczór nadchodzi
Bardzo płynnie
1. Wieczór nad - cho — dzi
r r - kóv.
ma
Kie —dyź,ach kie — dy po ^ro ą
&
10
Ry-ba-ków, oj,
14
45
I’ nitru tu px kaszubska jest »kby śpiewnym opowiadaniem o przeżyciach
prac r>baka - . W raźmy ie>i w mej niepokój o życie tych. co wypłynęli na morze,
bk w:cc»<% DRuayka iudou* p i zau ae <^!zxvicrcicdleniem żyda ludzi danego regionu.
Okre loe charakter tei pieśni.

Hej, regle, moje regle
Gdy
w nich za śpiewam
e — cho
się roz le — gnie.
2. Hej! Czarny Siawy C am\ Staw!
Szeroki, głęboki.
A nad Czarnym Stawem
Kołcielec wysoki
3. Hej ' Wszystkie wierchy przeszedł,
wszystkie przewędrował,
zaszedł do Morskiego,
lam sc przenocował
Jeśli śpiewaliście podhalańskie pieśni w poprzednich klasach,
wiecie, że wicie melodii z tego regionu zbudowano na mnej skali
niż melodie pozostałych regionów naszego kraju.
• Zagrajcie na cymbałkach lub zaśpiewajcie zapisany miej szereg
dźwięków, stanowiący materiał dźwiękowy piosenki Regle, mcjc
20. Pieśń wieczorna
wze
czas
soai
świat
14 mp
3. Już usnął step,
już zamilkł ptak,
już wzeszła mgła
i cały świat
już śpi.
Melodia ludowa rosyjska
Słowa polskie: Krzysztof Zuchora
Ułożę pieśń,
wędrówki dni,
tylko nie dziś
zaśpiewam ci,
nie dziś.
Jaka wartość jest miarą taktu w tej pieśni
Na ile będziecie taktować tę pieśń?
Idzie goły i bosy,
choć sam jak talar złoty,
choć sam jak talar zloty,
ale nic ma co na siebie wdziać
Idzie, głodem przymiera.
Jioc am jak bochen chleba,
okrąglutki i pulchny,
lecz juk siebie w kromki pokroić
Jest to skala lidyjska. w której występuje podwyższenie o pół
om IV stopnia gamx (w tym wypadku gamy G-dur).
11 Inajdźcic w zapisie takty, w których występuje ten charakrerys
tyczny podwyższony, IV stopień gamy.
ile głosów będziecie śpiewali tę piosenkę?
Szeroka wydłużona fraza tej pieśni wprowadza w nastrój
usypiającego stepu i dlatego pieśń tę należy śpiewać płynnie ^dcho*
21. Mój kot
Jak zbudowana jest ta pieśń?
• Od której części taktu zaczyna się?
Jak śpiewa się dźwięki położone na różnej wysokości
lukiem ?
połączone
Dość szybko
Melodia ludowa serbska
Słowa polskie: Elżbieta Zechenter-Splawińska
li-czyć nie po - tra —fi,
1. Kto od-ga-dnie, cze-mu kot
5 6
i dla-cze-go nie zna się kot na ge-o — gra-fii?
9 10 11 12

Kto od-ga-dnie, cze-mu kot, mędrzec i fi —
13 14 15
lo — zof,
16
ba-da pi-lnie sta-ry płot, go-ni wła-sny o — gon t
2. Gdzieś tu błąd się musi kryć
lub świadomy wykręt:
czemu łapie zwykłą mysz
zwierzę tak niezwykłe?
Ten kaskader, lord i mim,
najlepszy z aktorów,
czemu w oknie senny tkwi,
strzeże tak pozorów?
3. Nagle usiadł wis d wis
mój kol przy obiedzie
i powiedział, że już dziś
w świat daleki jedzie,
by wykładać kocią myśl
w uniwersytecie...
Nie chcc w to uwierzyć mi
nikt na całym świecie.
Wych. muzyczne w kl. VI — 4
49
48
Najpierw zatrzymajmy się przy wyrazach, które mogą być dla kogoś nie znane.
Kaskader to aktor zastępujący głównego aktora w filmie w scenach niebezpiecznych;
kaskaderzy są znakomicie wygimnastykowani i wy trenowani w karkołomnych sztukach,
jak skok z pędzącego samochodu, wdrapywanie się po ścianie domu. Mim to aktor
grający w teatrze pantomimy, gdzie przedstawienie odbywa się bez słów i wszystko,
co się dzieje, aktor musi przedstawić gestem i mimiką twarzy; Vis a vis to po fran-
cusku (czyta się: wizawi) *na przeciw*.
Jaki znak chromatyczny występuje w zapisie piosenki?
Jak nazywa się dźwięk, przy którym ten znak stoi ?
22. Dobosz
Marszowa
werbel
Melodia ludowa francuska
Słowa polskie: Henryk Rostworowski
Opracowała. F.wa Hofman
50
18
z balkonu mu rzuciła.
Ran ran ran pala plan
z balkonu mu rzuciła.
Królewna, gdy
dobosza zobaczyła,
bił za
dwóch w swój
bę— ben pa — łe-
czka-mi.
Ran, ran
19
20
ran pa-ta plan, w swój
2. Na bębna glos
tłum zleciał się z oddali,
by ujrzeć, kto
tak dzielnic w bęben wali:
ran ran ran pata plan,
tak dzielnie w bęben wali.
A do tych róż
swe serce uwiązała,
bo w nim się już
prawdziwie zakochała.
Ran ran ran pala plan,
prawdziwie zakochała.
Ryl piękny ślub,
wesele huczne potem,
on u jej stóp
stee serce złożył złote.
• w
Ran ran ran pata plan,
swe serce złożył złote.
a-
czka
cw 2 i 18 pustki u\ stępuje tr
ona zimna z trzech ó«nck W 7
ĆWiertm** ^-iebrns nie tak jak zwykle n. ( ' T”
częu, lecz na trzy *wjMc na dwie ruwne
'"la, tzn Krupa rytrru
t>m u-ypadku oas odpJWbda.
w^suntan dk;m —
-te w termie incenizacji
en tu perkusyjnego.
-J- Z głębin nieba
Kanon

Spokojnie
bia -ta gwiazdka i dzie tu.
i-gwiazdka za-my-sio-na śro-dkiem snu.
Piosenką tę Śpiewa się w kanonie. Co to znaczy ?
C,o to za znak występuje w takcie 3 i co on w kanonie oznacza"
52
24 Podróż do Ir landu
Umiarkowanie
Zie-lo-ny kraj, wrzosów i
mo - rza
. Kj
cie-pły wiatr
r.y)
kraj, da
krzyki mew
po - bie-gnę tam,

J- rla-nd;i
25
z da-le - ka
gdzie za — pro-wa-dzi mnie i-rla-ndzka pieśń
poznaćchcę in-ny świat, świa-tła in-nych miast,
dłu-giej po-dró-ży smak i przy-go-dy czar.
Coda ( po 2 zwrotce)
Zwolnić i ściszyć
po — znaj da — Ie — ki kraj
zmo-ich wła-snych snów.
47 .
2. Niech nikt nie pyta mnie, skąd wracam dziś,
może to śmieszne jest w sny własne iść,
badać rzek obcych nurt,
sennych jezior blask,
nieznane kwiaty rwać,
spod znajomych gwiazd.
Stary wiersz, stara pieśń
jeszcze w uszach dźwięczy mi,
może kiedyś spełni się
ta podróż w sny.
Poznam zielony kraj wrzosów i łąk,
morza skalisty brzeg, zamglony ląd;
będzie wiatr spoza wzgórz
chmur żaglowce niósł;
poznam daleki kraj
z moich własnych snów.
1 • . Wvsoa”. Kraj to częściowo skalisty, czę-
'kanf *el° zosowiskami Krajobrazowi dodają uroku
iciowo pokryty ‘4kami> torfowtskami, wrzosowisaam.
mgły, które spowijają go jak welonem.
54
Z ilu części zbudowana jest melodia tej piosenki ? Czy każda
z części jest inna?
Co oznacza wyraz coda (czyt. koda)? Kiedy należy zaśpiewać
codę?
25. Taniec tessalijski
Melodia ludowa grecka
Słowa polskie: Krzysztof Zuchora
Umiarkowanie
mp
1. Po wie-czo-rnym nie
sto — ńce jak tam — bu
bie
ryn
chmu-ry cią-gną
zło-tą łu-ską bły
sko,
ska.
Przy o-gni-sku
wie
czo - rem ja - sno pło - nie
Tańcują dokoła
palni strzelistych cienie.
Woda srebrną struną
trąca o kamienic.
Przy ognisku wesoło
wiatr rozwiewa iskry.
Przy ognisku wesoło
wiatr rozwiewa iskrv.
-
prys.
. Echo tej melodii
wędruje po kraju,
poiród gór rozbrzmiewa
i oliwnych gajów.
l^zy ognisku wieczorem
jasny plonie cyprys,
^2^' ognisku wieczorem
jasny plonie cyprys.
26. Pojedz na wschód
Negro spiritual
Słowa polskie: Tadeusz Chudy
Moderato
A kie — dy już u-ro-śniesz,
Poszukajcie Tessalii na mapie Półwyspu Bałkańskiego. Do jakiego
państwa należy Tessalia?
Melodia Tańca tessalijskiego oparta jest na takiej skali:
j)i —JM1.^ N sę|
> - -
sy-nu, przygotuj wóz, so-li-dny wóz, a przy nim
Zagrajcie na fletach łub cymbałkach napisane wyżej dźwięki.
Prawda, że brzmią ciekawie i oryginalnie?
Wystukajcie stopami podany w dolnym wierszu rytm ćwierć-
nutowy, a następnie — stukając stale ten rytm — wyklaszczcie
podany w górnym wierszu Temat rytmiczny.
koń niechsi-lny sta-nie i do wrót o — ce-a—nu
57
1 o jest mój syn
Negro spiritual
Energicznie
Słowa polskie Tadeusz Chudy
o tym, że każdy jest wolny.
Już czas, już czas,
do-brzy ludzie do-syć krzywd, sy- nu mój trzeba iść, już czas,
już czas, weźwswe rę-ce Zło-ty Liść, już czas.
ie pieśni to negro spirituals (szyi, nigrou spiricziuelsj. Ntgro W
- ; Murzynów amerykańskich pracujących
na południu Stanów Zjednoczonych.' Słowa tych pieśń, nawiązywały
i Pisma św., ale równocześme wiązały sie z codziennym życiem ma-
. Niektóre z nich mają charakter taneczni i rz
czy wiście tańczono przy nich podczas nabożeństwa. Ten sposób wyraża tWorzo-
gijnych charaktery styczny jest dla kultur pierwotnych.W.e
ne było spontanicznie podczas nabożeństw przez kap ana
58
Podane tu dwie
iiials, czyli pieśni religijne, stworzone były przez
na plantacjach na
do przypowieści____
rżeniami ich uciemiężonych twórców
dzinę jazzu.
Jedne z ncgro spintiiuls majq charakter pełen melancholii i tęsknoty inne sq we-
s.»lc, taneczne. Typowy jest dla nich jednostajny synkop<»wany rytm.
Śpiewając te pieśni zaobserwujcie, w których miejscach występują
synkopy, i zobaczcie, jak są one przedstawione w zapisie nutowym.
Określcie charakter obu pieśni.
Ułóżcie sami akompaniament do śpiewu na instrumentach perku-
syjnych. g
wiatr. „„
Co znaczą w nutach litery7: fjj fm9 f?
Który fragment pieśni należy śpiewać najgłośniej, a który naj-
ciszej ?
Melodia ludowa ekwadorska
Słowa polskie: Krzysztof Zuchora
Umiarkowanie
1. z.nad mo-rza ciemne chmury pę-dzi
Znad mo
rza
3
Znad
mo-rza cie-mne chmury pę-dzi
wiatr,
-------
sza-lo-ny
2. Deszcz zmyje z czoła polu słony ślad,
deszcz zmyje z czoła potu słony ślad,
deszcz zmyje z czoła potu słony ślad — deszcz zmyje
piekący ślad,
piekący ślad,
piekący ślad — deszcz zmyje.
3. Po burzy znowu nowy wstanie świat,
po burzy znowu nowy zostanie świat,
po burzy znowu nowy wstanie świat — po burzy
znów wstanie świat,
znów wstanie świat,
znów zostanie świat
Melodię
śpiewa jeden głos, drugi i trzeci wspólnie odpowiadają na zawo-
łania.
Pieśń pracy to stara pieśń robotników ekwadorskich.
wiatr,
wiatr.
znad mo-rza
znad mo
PIEŚNI ARTYSTYCZNE
I POPULARNE
z opery „Czarodziejki flet
*» <-*
1. Har - mo - ni

Napisana przez Mozarta w ostatnim roku jego życia opera Cza-
rodziejski flet ma charakter opery komicznej, czyli lekkiej, wesołej,
a oparta jest na treści fantastycznej.
Podany tu fragment opracowany został na dwa głosy z towarzy-
szeniem cymbałków i melodyk.
• Czy głos drugi jest samodzielny, czy tylko towarzyszy głosowi
pierwszemu ?
« Czy melodia, którą gra się na cymbałkach, jest podobna do melodii
którą się śpiewa ? 3
• Jaką rolę spełnia partia przeznaczona do gry na melodyce?
30. Oda do Radości
Fragment finału „IX symfonii"
Muzyka : Ludwik ran lleethwcn (1770—1827)
Słowa : Fryderyk Schiller (1759—1805)
Tłumaczenie: Konstanty Ildefons Gałczyński
Triumfalnie
-zejskichpól, świę-ta,na twym świętym pro gu sta-je nasz na —
.8 9 10
- tchnio - ny chór. Ja - sność two - ja wszy-stko za - ćmi,
Wych. muzyczne w kl. VI — 5
31. Tu, w moini kraju

złą- czy, co
ro — zdzie-lił los, wszy
scy lu-dzie
bę — cą bra — ćmi tam, gdzie twój prze — mó — wi głos.
2. Patrz, patrz, wielkie słońce światem
biegnie, sypiąc złote skry
jak zwycięzca i bohater
biegnij, bracie, tak i ty.
Radość tryska z piersi ziemi,
radość pije cały świat,
dziś wchodzimy, wstępujemy
na radości złoty ślad.
3. Ona w sercu, w zbożu, to śpiewie,
ona w splocie ludzkich rąk,
z mej najlichszy robak czerpie,
w niej największy nieba krąg.
Wstańcie, ludzie, wstańcie wszędzie,
ja nowinę niosę wam:
na gwiaździstym firmamencie
bliska radość błyszczy nam.
Umiarkowanie
Muzyka: Franciszek Schubert (1797—1828)
Słowa polskie Elżbieta Zechenter-Splawińska
3
1. Gdzie tak pa-chną — cy spo — tkam las, gdzie
znaj — dę ży — wszą zie — leń traw, gdzie wie - rzbę sta - rą
wie —dźmępól, gdzie ta—ki mo—cny wiatr od gór.
9 10 D 11 12
10 p
11
i
13 cresc.
tu
Tu
ty — Iko w mo - im kra —
14 15
ty — Iko wna-szymkra
2. Nie
Z?- J nwli zakończenia, ostatniej IX symfonii
Jest to fragment Finału, ^°Jom tor wykorzystał Od.
do Radości sławnego poety n,^ieC^e^0Wj^gdy^ pOeta wyraził w nie)
oda szczególnie odpowiada { twórczość Beethovena. Jest mą
myśl, która przew^a się przeze ą ienie im szczęścia i ra-
walka z losem i cierpieniem oraz przeciws
dości.
2. Nie znajdę nigdzie takich barw,
co w pierwszych górskich kwiatach linią,
w zimowej jeszcze bieli łąk
gorącej wiosny znaczą ślad
krokusy w moim kraju,
krokusy w naszym kraju.
67
66
czerne
cresc.
swie
leczą
a zmie
ka zmie
Muzyka: Fryderyk Chopin {1810—1849)
Słowa : Stefan Wit wieki
Pieśń tę należy śpiewać
dźwięki.
ła sło-ne-czkiem na
ła ptaszkiemzte- go
jdM i j iiiiaitj IdKLOWĘ tej pieśni?
Przez ile miar taktowych trwa jedna ćwierćnuta ?
Ile można wykonać szesnastek zamiast jednej miary taktowej
w takcie ósemkowym?
Jak się nazywa pierwszy dźwięk w takcie 8? Jak się nazywa ostatni
dźwięk w takcie I I ?
Jak się nazywają znaki napisane przed nutami oznaczającymi
te dźwięki? Jakie jest znaczenie tych znaków?
3. Złocisty piasek naszych plaż*
na wydmv składa morski wiatr,
Bursztynu łzę i morza szumy
gdzie znajdę w świecie, jak nie tu
tu właśnie w moim kraju,
tu właśnie w naszym kraju.
Gdzie i
Gdzie i
Gdzie spoczywa jego
Wymieńcie
Zachęcamy
dla młodzieży
i wielki przyjaciel
kiedy urodził się Fryderyk Chopin.
kiedy unwrt ? a gdzie ser„ ?
znane wam utwory' "S° “która
do przeczytania ksM* "‘^yk,
napisał Tadeusz Mayzner
młodzieży.
33. Dobrze, dobrze, panie bracie
Pieśń z opery „Straszny dwór'"
Muzyka: Stanisław Moniuszko {1819—1872}
Słowa: Jan Chęciński
Dość szybko, żywo
Niechcępa-ni mieć,chcę zdrów żyć sam, on i
mówisz,pa-nie bracie!Prze-wy-bo-rny ta-ki plan. Nie ma
niewiast w naszej cha-cie, vi — vat semper wo-lny stan. Do-brze,
dobrze,słuszność ma-cie! Prze- wy-bo-rny ten wasz plan. Nie ma
niewiast w waszej cha-cie, vi—vat semper wo-lny stan !
71
34, Noworoczny kanon
Umiarkowanie
śpiewają wspólnie tę samą melodię (unisono)
scie
mesc nam
Muzyka: Giambattista Martini (1706—1789)
SIow a polskie: Ewa Hofman
Kanon ten utrzymany jest Xv tonacji G-dur, tzn. że melodia jego
opiera się na dźwiękach gamy G. Który ze stopni tej gamy jest pod-
wyższony ?
Zagrajcie tę gamę i jej trójdźwięk na cymbałkach.
Co oznacza htk łączący dwa dźwięki położone na tej samej wyso-
kości ?
Jak długo należy wytrzymać ostatni dźwięk w takcie 4 i 5, a jak
długo w takcie 6?
Jak nazywa się znak występujący
Od której części taktu rozpoczyna się piosenka
Jest to fragment opery Straszny dwór Moniuszki — scena pożegnania d ń
wracających z wojny. Przyrzekają oni sobie wzajemnie, że niedv sin * Ch braci
założą rodziny, aby na każde wezwanie móc wrócić do wojska i służyć o* • • * me
Jak z treści opery wynika, to przyrzeczenie obydwaj złamali i to w
niacji, po różnych pmgodach. °Sobl,we> V-
(Łacińskie słowa: „vivat semper” znaczą: miech żyje zawsze#)
Straszny dwór jest piątą z rzędu napisaną w 1865 r. operą Moniuszki ut
w pogodnym nastroju, przypominającą w tragicznym czasie po upadku powstani?™^
niowego dawną wolną i szczęśliwą Polskę. ycz’
Lu- dzie, lu - dzie, nie gi-ńcie,
13
35. Nie idź za rzekę
Uni tarkowanie
Muzyka: Joan Ba^
Słowa polskie: Tadeusz Chudy
do — na
do-na do-na do — na
don.
Je — dno ży-cie masz,
ko — mu
nie idź za rze-kę, zgi-niesz tam; ko - mu dasz ten kwiat,
W których taktach występują synkopy?
Jak zbudowana jest ta piosenka?
Jak nazwiemy drugą część piosenki?
Jakim znakiem można zastąpić oznaczenie crescendo (czyt.:
kreszendo, skrót: cresc.), a jakim oznaczenie diminuendo?.
Jak trzeba śpiewać, kiedy w nutach występują skróty: />, m/?
ko—mu dasz ten kwiat, kiedy z za rzeki
pa-dnie strzał.
36. Mars rozkwitnie jabłoniami
Muzyka: Mano Muradeli
Słowa polskie: Edward Dolnatowski
świat,
15
lu — dzieju — dzie,
Refren
dim. 16
szko-da was, to
18 cresc.
Powoli, śpiewnie
psze- go
6
mo-że byc?
9
— sza-my dzi-siaj marsz.
10
wo — jna'zginąć ma.
Dona do-na do - na do - na
l
19
20
21
Trze-ba wie —rzyć ko-smo — nau-tom i
12 13 dim.
h I J> /)=

sa —

do-na do-na do — na
don.
Do-na do-na do — na
śnić
ro — zkwi-tnie ja - bło —
- nautom i sa - me-mu śnić, że ro - zkwitnie ja-bio-
- nia-mi na-wet Mars! 2. Jak to Mars!
Jak to dobrze > r
rzyszuy mieć cię tuż

Razem z tobą robić plany gwiezdnych szarż.
Ziemia kwiaty będzie rzucać w gwiazd srebrzystych kurz
i rozkwitnie jabłoniami nawet Mars,
Ziemia kwiaty będzie rzucać w gwiazd srebrzystych kurz
i rozkwitnie jabłoniami nawet Mars.
3. Gwiazdy — moje przyjaciółki> wierne mi,
więc się o mnie mc niepokój, czekaj nas.
Opuszczając naszą ziemię obiecaliśmy,
że rozkwitnie jabłoniami nawet Mars.
Opuszczając naszą ziemię obiecaliśmy,
że rozkwitnie jabłoniami nawet Mars.
37. Jest Warszawa
Muzyka: Bogusław Klimczuk
Słowa: Andrzej Lach
w cie — ple
---------
szy, wporan-nej mgle
sto— ńca, w spokojnym śnie, wszczę-ściu
77
ta mte dni, nie— ła - two w druk wsiąkają łzy,
przeciw tym, co gro-żąjej, Sy— re—na ma wzniesiony
miecz. Kie-dyś chcie-li zetrzeć ją w proch, jużkrzy-
to prze-ci w tym, co gro-żąjej, Sy—
% al -0- e poi coda Coda
jest!
-re — na ma wzniesiony miecz. 2.Jest Wa-
2. Jest Warszawa, po prostu jest,
w srebrnych latach spokojny dzień,
chociaż chcieli zetrzeć ją w proch,
choć krzyczeli: Warschau ist tod.
Zdruzgotana, przemogła śmierć,
jest Warszawa, po prostu jest.
Wars i Sawa, sława i krew,
jest Warszawa, na zawsze jest.
Słowa niemieckie: „Warschau ist tod" (czyt.: Warszau...) znaczą • Warszawa
jest zabita*. Głosili to Niemcy zniszczywszy na rozkaz Hitlera Warszawę po upadku
powstania (1944 rok).
Jakie znaki chromatyczne zostały zastosowane w piosence?
• Jak nazywają się te dźwięki?
79

38. Warszawa
dro- wał
zwie cię
sen
A niech zerknie, mój bracie,
księżyc na Mariensztacie
albo liść zawiruje złotawy,
mech wiatr dmuchnie od rzeki,
a jut jesteś na wieki
zakochany w urodzie Warszawy
Jak długo trwa półnuta z kropką
Jaka gama stanowi —
Wskażcie w _
Bo to ona, wciąż ona.
tarcza niezwyciężona,
promieniami okryta i sławą
myśli nasze wciąż o mej,
serca nasze wciąż do niej,
wszystko dla niej,
dla ciebie, Warszawo.
materiał dźwiękowy pieśni Warszawa
nutach tej pieśni półtony diatoniczne.
iin/iinuiu
iiiruniwfui
iiiutnniiui ______„______
iHiFnifnuftn/mfiwiniiłiuinHiuinjn

39.
Pieśń jestenna
Adam Suzin
Powoli
Muzyka
Słowa Jamna Kaźmierczakotia
pta — sząt
świergot we -
m
świat.
2. i ściany
3. i drzewa
o - kry-wa
na — szej szkoły
do — ko - ła
zło — tych li-ści
O — kry-wa świat,
wiatr strząsa z drzew,
do pa-rku wpadł.
Ko - bie - rzec
Ko- bie-rzec
/ »
SCI
do - ko-ła
zru-dzia-ły
SZKO
ka-szta-ny,

83
dziś wno-cy
ci — cho
na zie - mię spadł.
2. Krzew wista barwi czerwienią ściany
1 jarzębinę zimny wiatr strząsa z drzew.
Pożółkły młode klony, zwidziały już kasztany,
pogubił listki jaśminu krzew.
3. / senne stały krzewy i drzewa,
gdy naraz wiatr swawolny do parku wpadl
i dmuchnął z całej siły, aż liści pstra ulewa
na klon:by spada jak barwny kwiat.
I
Jaki jest nastrój tej melodii? Czy odpowiada on nastrojowi tekstu?
Szereg dźwięków podany niżej to materiał dźwiękowy tej pieśni.
Zagrajcie go lub zaśpiewajcie i powiedzcie, na jakiej skali oparta
jest ta gama.
Czy rytm drugiego głosu zgodny jest z rytmem pierwszego?
Jak długo należy przetrzymać tę wartość?
Wskażcie miejsca w zapisie, w których te wartości występują.
utwory INSTRUMENTALNE
40. Taniec z tahulntm^, *
laouiatiny Jana z Lublina
Umiarkowanie
Oprali: JózcJ KlukowM
W” XVI w. muzycy pozostający w służbie na dworach królewskich i magnackich
oraz mnisi zajmujący się muzyką w klasztorach mieli za zadanie opracowywać repertuar
dla chórów i kapel. Pisali om utwory sami lub przepisywali utwory innych kompozy-
torów. Gromadzili je w zbiorach zwanych tabulaturami. Zbiory te przeznaczone
były do grania na różnych instrumentach.
Utwór zamieszczony tu jest wybrany z tabulatury organowej. Abyście mogli go
zagrać, opracowano go na flety proste.
85
L miarkowanie
Autor nieznany
Oprać,wL, Durola M
melodyka
I
87
88
25 n te nut o 26
Na jakim instrumencie będziecie grać główną melodię, a jakie
instrumenty będą spełniać rolę akompaniamentu?
Co oznaczają skróty: />, mp, mf.ff? W których miejscach w utwo-
rze występują?

Arcangelo Corelli (1653—1713 )
cresc
dim
Sarabanda to pcrważny, wolny taniec hiszpański w takcie na
Uwaga: Arcangelo Corelli czytamy „Arkandżclo Korcili
Niezbyt wolno, śpiewnie
1 mf 2

43. Andante
Muzyka: Bela Bartok
Opracowała: Ewa Haft
Bela Bartok
man
flety sopr.
p dolce
cymbałki

44. Piosenka
inUamr jest to określenie w języku włoskim umiarkowanego
tempa dosłownie znaczy „idąc ') Niektórzy kompozytorzy zamiast
nUŁ* nrul swemu utworowi piszę po prostu określenie tempa,
u takim ten utwór ma być wykonywany Określenie tempa stanowi
wted\ ryuil .
VC utworze tym stale powtarzające się zdanie muzyczne za kaz-
wykonać należy inaczej inny jest też za każdym razem
melodyce. Zmienia się również harmonia
, 9—20, 21—: .
dem razem
akt. mpamament grany na
Poruv najdę lakn I—&
*9 Jakie są podobieństwa, a ja-
kie różnice'
93
92

melodyka
ll. sopr.
mand.
cumbałki
Utwór Deszczyk jest programową miniaturą instrumentalną.
Programową nazywamy taką muzykę instrumentalną, która
naśladuje odgłosy przyrody (deszcz, burzę, wicher, szum fal itp.),
odtwarza nastrój, a nawet opowiada o jakichś wydarzeniach (bit-
wa, wędrówka itp ).
bębenek
Które instrumenty i w jaki sposób naśladują w Deszczyku spa-
dające krople deszczu ?
Jaką rolę spełniają pozostałe instrumenty?
Co mówią nam te znaki?
Jaka wartość rytmiczna jest miarą taktu
Jak długo trwa ta wartość rytmiczna?
fi. sopr.
melodyka
mand
bębenek I
Wych. muzypzne w kl. VI —
46. Menuet pelix Prina
Menuet to stary ludowy taniec francuski w takcie 4, który w
XVII w. za panowania Ludwika XIV stal się tańcem salonowym.
Tańczy się go drobnym krokiem, poważnie, z wdziękiem.
W menuecie tym w dwóch miejscach występują znaki chromaty-
czne. Jak nazywają się te znaki i jaką pełnią funkcję? Podajcie
nazwy tych nut, przy których stoją.
W zapisie nutowym występują takie skróty: />, m/, /. Co one
oznaczają ?
47. Allegro
Felix Printz
♦
7,ytuo
Na końcu utworu znajduje się taki skrót D.C. al Fine {Da ca-
po al fine; czyt. „Da kapo...”), co oznacza, że po zagraniu utworu
do końca trzeba go powtórzyć jeszcze raz od początku aż do miejsca,
w którym napisany jest wyraz Fine (koniec). Wskażcie to miejsce.
99
48. Pieśń indiańska
Melodia ludowa
Opracowała Ewa Hofman
Oby dym wielkiego ducha
dał twemu ciału odwagę i silę,
żeby i me dbał o bół,
żebyś był mężny.
A więc idź, idź i tańcz, śpiewaj,
a wsigptsz na ścieżkę wojowników
100
Jest to stara indiańska pieśń obrzędowa, wykonywana podczas
pasowania młodzieńców na wojowników. Materiałem muzycznym tej
pieśni jest jedna z najstarszych skal na świecie — pięciostopniowa
skala zwana pen ta toni ką. Zagrajcie tę skalę na fletach lub cymbał-
kach *
101
9
4
I
Słowa
cytacji ne
• Na ile będziecie taktować tę '
We wstępie występują wartości, które
przypadków ?
ćwicrćnury. Powiedzcie, jaki będzie M„ podział T kaSl"”“"
przypadków ? każdym z tych

poznaimy
i spróbujmy
napisane pod pieśnią przeznaczone są do rytmicznej re-
tle granej przez flet melodii.
A. Muzyka płynąca z wierszy
W

i o muzycznym
< pozostając pod uro-
Poeta przemawia do nas pięknem słowa, kompozytor
dźwięków. Jakże to często jednak bywa, że poeta, zasłuchawszy ™
w chorały, symfonie i fugi, poruszony ich urokiem, pisze wiersz
starając się w nim opowiedzieć o swym wzruszeniu ' ’
pięknie. Jakże to często i tak bywa, że muzyk
kiem poematu pisze muzykę do niego łub o nim. W ten sposób po-
witają pieśni i poematy muzyczne.
Spróbujmy czytając wiersze jednego tylko wybranego poety.
Juliana Tuwima, wniknąć w ich piękno, rytm, frazę, nastrój. Spró-
bujmy ułożyć z nich muzykę.
I. Niech poszczególne zwrotki żartobliwego wiersza Tn^ i •
zowania melodii w rytmie polskich tańców: kujawiaka i ‘oberka?’TT
rym zwrotkom bardziej odpowiada kujawiak, a którym oberek. ImpmwmS Zdt
wzbogacić można akompaniamentem perkusyjnym.
Skoczył stołek do wiaderka,
Zaprosił je do oberka,
Dzbanek z półki — hyc na ziemię:
„Ja nic gorszy! Poprośże mię!"
A za dzbankiem talerz skoczył,
Dokoluśka się potoczył,
Piec, choć grubas, złapał kija
1 ochoczo z nim wywija
Biedna miotła w kącie stoi,
Też by chciała, lecz się boi,
Bo jak zv tańcu się rozluźni,
To ją będą zbierać później.
Tańczy skrzynia i siekiera,
Aż się miotle na płacz zbiera,
Już nie może ustać dłużej
I tak pląsa, aż się kurzy.

2. Fragment wiersza .S7</xXr opiewa ma wyraźny, choć wciąż zmieniający się rytm.
Rytmizująę w różne sposób poszczególne odcinki wiersza i dodając akompaniament
perkusyjny, należy ułożyć rytmiczne opowiadanie.
Muszyna śpiewa
Już. już drgnęłam, żyję,
Już. już motorem biję.
Ogniem błysnął pęd — duch.
Zawył. świsnął ruch. ruch.
Świst. świst, łoskot stalowy.
Zgrzyt, zgrzyt, równy. miarowy.
Koła wzębione w zębate szyny,
Tłoki — pompy, tłoki — turbiny
Drgajq
raźnym
rvtmem
żelaznym...
Warczy, turkoce serce maszyny.
3. Do wybranych Strof o późnym lecie spróbujcie improwizować melodię ułożoną
w dowolny sposób lub z podanych dźwięków:
I
105
Na złocilo się lisa,
Że koszami wynosić,
A trawa taka bujna.
Aż. się prosi, by kosić.
Siano suche i miodne
Wiatrem nad łąką stoi.
Westchnie, wonią powieje
1 znów się uspokoi.
Słońce głęboko weszło ,
Ił7 wodę, we mnie i w ziemię,
Wiatr nam oczy przymyka,
Ciepłem przejęty drzemię.
4. Wykorzystując rytm, nastrój i momenty dźwiękonaśladowcze wiersza Ptak,
można wiersz ten umuzycznić: ułożyć wstęp, zakończenie, akompaniament, melodię
tak, aby te muzyczne elementy były zespolone z poezją i uwypuklały charakter tego
krótkiego wiersza.
Na gałązce usiadł ptak :
Zaszczcbiotał, zatrzepotał,
Ostry dziobek w piórka otarł,
Rozkołysał cały krzak.
Potem z Świrem frunął w lot!
A gałązka rozhuśtana
Jeszcze drży, uradowana,
Ż.e ją tak rozpłąsał trzpiot.

B. Muzyka z odcinków zbudowana
Polonez żywiecki
Wsłuchajmy się w pytanie i odpowiedzi w melodiach dwóch pie-
śni :
- • 1 zdań.
» a każde z nich
zanik-
wielu
sa-
Pieiń ludowa z Żywieckiego
Opracował: Tadeusz Sygietyński
• p-—-----------—
Lbwo fraza
jakby pytanie, melodia drugiego zdania dobiega punktu odprężenia,
tkwi w niej jakby odpowiedź. Zdania te nazwano też poprzednikiem
i następnikiem.
Zagrajcież mi, muzykancie
Piełń ludowa z Lubelskiego
Opracował: Michał
1—
[raza.
pa-ra, źWB-wy Maciej i Bar-ba-ra
U fraza
W codziennym języku, porozumiewając się, użvwam.
Te zdaru. bywaj, krótkie, dłuższe, proste i ' I„“ „e ' “ 1
jest zamkniętą całością i wyraża określoną treść W podob^
nięte całości ułożone są często wypowiedzi muzyczne w
pieśniach i utworach instrumentalnych słyszymy mniek™ .Wlelu
xt_________________________________• . J ? nejsze, ale sa-
one frazami, zdaniami
modzielnie brzmiące części. Nazywają się
i okresami muzycznymi.
Łatwiej zrozumieć to na przykładzie.
tań-cu-ją po 'o-ne £3
/j fraza ______________
Tak więc zestawione dwie (a w m'^uzyc^e' a d«a *
rej) frazy muzyczne ' TtJ
tworzą okres. Myśliiak
zdaniu są niekredy tak ^"'’atoteon., zawieszona,
dia pierwszego zdania )e
dwa zda-
i drugie

zdanie - pi>p

106
a w kole-c'ku mech nie zbraknie ze
zdań u* - następnik- o dpouńedź
Jeszcze jeden mazur dzisiaj
Pieśń z powstania listopadowego 1831
fraza
]e - szcze je-den mazur dzi-siaj, choć po
zdanie - poprzednik -pytanie
-ra — nek świ-ta
Układanie fraz i zdań muzycznych
2. Na wysokiej górze
1 Pierwszą i trzecią frazę Poloneza żywieckiego zaśpiewajcie tak, jak jest ona za-
pisana (str. 106), zaś drugą i czwartą — improwizując własną melodię przy zacho-
waniu rytmu poloneza.
109
Na wy-sokiej górze, tam syneczek c-rze
/V fr&m
Na wysokiej górze śpiewa się w rytmie chodzonego. Składa się ta pieśń z czterech
fraz, z których zapisano tu tylko jedną. Improwizując, należy zaśpiewać trzy następne,
pozostając przy rytmie chodzonego. Każda improwizowana fraza powinna zacząć się
od tego dźwięku, na którym skończyła się poprzednia.
«
A oto słowa, do których należy zaimprowizować melodię:
Na wysokiej górze, tam syneczek orze,
ale jeszcze nie śniadał,
Mc mile kochanie, zanieś mu śniadanie,
ale nie z nim nie gadaj.
4. Czego, kalino, w dole stoisz

3. Hej, szerokie łany zbóż
Hej.sz^ro kie la-ny zbóż
Ul fraza
IV iraza
Oto fragment (fraza) ludowe, piosenki czeskiej. Melodia utrzymana jest w tonacii
mtnorowe,. Po zaspiewantu podanej frazy należy improwizując zaśpiewać trzy n07 "
stale tak. aby melodia była dalej oparta na skali minorowej oraz aby każda z improwi.
zowanych fraz rozpoczynała się od tego samego dźwięku (sol). Ostatnim dźwiękiem
powinna być tonika (so/).
Hej, szerokie łany zbóż,
kłosy ziole ni lśniące,
kto was zetnie w blasku zórz,
kto w słońcu powiążc?
w do- ie
Cze-go lo n0
Zapisana tu częściowo pieśń ludowa z Mazowsza zbudowana jest z czterech czte-
rotaktowycK fraz. Po zaśpiewaniu dwóch pierwszych zapisanych fraz, improwizując,
należy zaśpiewać dwie pozostałe tak, aby każda z nich zaczynała się melodią trójdźwię-
ku fonicznego (Ja-la-^do).
Czego, kalino, w dole stoisz?
Czego, kalino, w dole stoisz?
Czy ty się letniej suszy boisz?
Czy ty się letniej suszy boisz?
5, Pytanie — odpowiedź
WoIm
fraza
zdanie — p Qprz e dn tk — pytań t e
fraza-
d ame
fraza
----T-
— następnik—odpowiedź
6. Do poniższych fragmentów wiersza Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego ułóżcie
melodię tak, aby wyraźnie zabrzmialy: poprzednik-pytanie i następnik-odpowiedż.
Spływają krople z ula,
woda z jabłoni kapie.
Hej, deszcz po polach hula,
bo nie ma żadnych zmartwień
(z Kroniki olsztyńskiej)
Jabłka świecą na drzewach jak węgle w popiele
wiatrak pęka ze śmiechu i powietrze miele.
(z wiersza Jesień)
Poroztwicral księżyc drogi wszystkie
porozkładał swój niebieski ogień,
nasze sanie zima otoczyła
pora wróbli i świecących okien.
(z wiersza Sanie)
c. Melodii — więcej niż jedna
dią śpiewaną
To było bardzo dawno temu, gdv mu7vi« u, > '
“7. śpiewaną lub graną na instrumencie Dzk' ,ednogłosoW!l melo-
takie utwory muzyczne. Śpiewak śpiewa nrzv al^ slyszyn»y
tepianu lub zespołu instrumentów, chór^śtóe°mPaniamencie for'
orkiestra _ Io wielogłosowy chór instrumentó™” "’"lo6los~».
cato«ZXy^PrOSKZe SP°SOby kOi’™ ““
Jedna melodia może być tak skomponowana, że gdy jeden wyko-
nawca zaczyna ją grac i śpiewać, drugi wykonawca z opóźnieniem
jednego lub kilku taktów gra lub śpiewa tę samą melodię (równo-
cześnie z tym, który ją zaczął). Tak skomponowany utwór to kanon
Są też kanony 3-, 4-, 5-, 6-głosowe i wówczas jedna melodia, niekie-
dy prosta i krótka, śpiewana lub grana wciąż z opóźnieniem przez
kolejno rozpoczynających ją wykonawców, tworzy wielogłosowe współ-
brzmienia. Oto przykład kanonu, który ładnie brzmi śpiewany lub
grany trzy głosowo (jeszcze ładniej, pewniej w wykonaniu 5 głosów).
Muzyka: Józef Haydn
Słowa polskie: Małgorzata Kotuoroaska
112
dy - wan ten o
stu ko-lo — rach.
'bar- dzo lu — bi
i po dro-gach
i—scie te.
stu ko-lo-rach.
W wielu utworach zgodnie współbrzmi kilka jakby niezależnych
melodii, a każda jest inna lub tylko nieco podobna do pozostałych.
Tak jest na przykład w niżej zapisanych dwugłosowych pieśniach:
Wych. muzyczne w ki. VI — 8
113

Pozdrowienie wiosny
Golębisic
po-zhał ci je
po gło —
po-znał,
bia-łe go-łę — bi — sie po le — sie
Melodia ludowa niemiecka (XVI w )
Opracowanie: Walter Rem
Słowa polskie - Rwa Grodnicka
po-znał mój Ja — sień-ko
Umiarkowanie
mo-we lo-dy
w rzekach gi-ną,
wo-lno pły-ną

Zi-mo-we
pły- ną kry.
wil-goć wcze-snej
wil- goć wcze
roz — śpię - wa,
zie — mią,sza-rą
lo-dy wrze-kach gi-ną, wo-lno
do — sne wi - chry
roz — pro -szą
Wi-
mgły,
snej mgły,
roz-pro-szą hen
roz - śpię-wa się
sza — rą zie — mią
nad sza — rą
ptak.
zie-mią rozśpie ---- wa się ptak
Podhalu
Melodia ludowa g
Opracowanie. Mana Dsicwubka

paniament
1'afUti szkocki
Dość szybko
rnrłoata
rucrt
'. < Stosy, a określanym jako
'>da,c nam sK szczególnie,....
/.uJa-jA tJł|
log losowa
pozostałe dzięki służą ukbv’ ’1 "”7 ? Pa^
raynią lą barwnieis ą i pięknici ‘ p”dkr‘*d'"”' '" - ’ -
dźwięki i współbrzmienia poza głów
nostame t p>zostają jakby P
•o,'.vm na instrumenty
> blko jedna melodia
Cl„_ i . P°dkreślenia tej melodii,
nutowym widać też,
V na a • . n<1 melod’4 są bardziej jed-
5 na drugim planie To a kom
\X pieśniach dwu- i trzyglosowych spotykamy też często jedną
melodię o znaczeniu najważniejszym dla muzycznego wyrazu. Me-
lodie pozostałych głosów są mniej samodzielne i wiernie podążają
za główną melodią, np Kosiarze stoją.
melodia
a kom pa-
Preludium 4. c-nioll
Kosiarze stoją
Melodia ludoua z Podlana
Ko-sia-rze sto-ją, sto—ją, ży—tka się
bo-ją. Ko-sia-rze, nie stój-cie, ży-tka się nie bój-cie!
Naj-le-piej zro-są, .zro-są ciąć ży-tko ko-są.
118
Układanie utworów dwu- i trzygłosowych
Ćwiczenie I
Na polu kwiaty
Mikołaj Rimiki-Kor/akoto
Wolno
Na
po - lu kwia - ty wśród zło - tych zbóż,
na tą-kach kwia —ty wśród traw. Za-pach ich roz-no-si
wiatr, le-tni wiatr, krasę o-śpiewu-je ptak, szary ptak.
Melodię tę można zaśpiewać lub zagrać w kanonie dwu- lub trzygłosowym. Należy
wypróbować z ilutaktowym opóźnieniem trzeba wprowadzić drugi (i ewentualnie trzeci',
głos, aby kanon brzmią! najlepiej.*
Ćwiczenie 2
ta może być zagrana w kanonie
z ilutaktowym opóźnię-
W wybranmtakcie"1^1 i P<Kianych d*w,<;ków, szeregując je w dowolny sposób
dwu-' lub X™ N rytm,e- Me,Odia 'a m°Że być 2a^na " kanonie
niem trzeba zagrać Xd™^’ ."7prÓb°''aniu UStalić> « Uuuktowym opóżnie-
g «ć glos drugi (a może i trzeci), by kanon zabrzmiał najlepiej.

Zakwi - tła nam ru - tka,
Mróz, mróz
120
Muzyka Jerzy l.efeld
Słona J Gródecka
aby dobrze współbrzmią!} 7 melod ą
Mróz,mróz, śnieg,Śnieg, sanie za sa-nia-mi!
śpiewaj-my, śpię - waj - my, bo to dziś we-se-le.
ZafacitZu nam rutka
Umiarkowanie
ludowa .. Ra,S!m,lklrlc
zakwi-tło nam zie —
Śpiewaj-my, śpię-waj - my, bo to dziś we-se— le.
Do wyżej podanej melodii ludowej należy ułożyć drugi glos tak, by dobrze współ-
brzmią! 7. melodią. Każdemu dźw iękowi melodii powinien towarzyszyć dźwięk drugiego
głosu, śpiewany lub grany w rytmie takim samym jak melodia.
-ka-mi.
Wypróbować na-
^owądzwenki, taiebi-ja raźno podków - ka-mi
o. „r- --
W jakiej kolejności trz.oa gra e

Ćwiczenie 5
Hej, od Krakowa jad(
Melodia ludowa z Krakowskiego
G - moll
Po przespiewamu melodii tej piosenki należy nauczyć się głosu drugiego i trze-
ciego, a następnie określić, jaki jest związek głosu drugiego i trzeciego z główną me-
tą. Interesująco może wypaść próba zaśpiewania na trzy głosv. Trzeci głos powinien
oyc śpiewany ze słowami. Jakimi?
121
Mi
ułożone

D- Dźw>ęki w fOmlę
obrazy, rziżb^TarchK' 'adam>’’ Persze, powieści i
są też zjawiska Są * formę.
rodzajom utworów (nn rond melod,c> rytmy, harmonie rJ'™*
lnoc uksmho pieśni. suiu,somi
zrozumicć raiprasB"“’2'"“ b“^>. inna f<lnm
hd“e ” myfli kompoJ^ k,o’ch ,edmlt
I
-bra - noc, ty wio — sko,do - bra - noc, ko-cha — na! Oj,
na...
Dobrane* cif wiosko
Muzyka ZygnaaU \'otktnnki
Stenia Mana Kawecka
będziesz ty spa ła do no-we go ra — na. Do no we go ra — na, co
bę-dziesz ty spa-ła do no-we-go ra
Spokojnie i śpiewnie część A
wzejdzienanie-bie, kiedy no-wa wio-sna znówo-bu-dzi cie- bie.Do-
część A
tej formie, nazwanej literowymi symbolami A B A, ułożono
wiele pieśni, tańców i instrumentalnych utworów programowych.
Zawsze w rej formie po pierwszej części: A następuje fragment
kontrastowy; B, który zawiera nowe, inne pomysły muzyczne, a nas-
tępnie wraca znana już część: A. Taka całość muzyczna daje słucha-
czowi wrażenie formy skończonej, zamkniętej.
Oto piosenka składająca się z trzech części A B A:
Do - bra-noc,ty wio-
sko,do - bra -noc,kocha—na! Oj,
ro przykład utworu i
0 0 budowie
J aniec szkocki
Dość żywo
,.a„ 0„lhna
2. Rondo
—“X:"’
;«ss^4£ss==
refren M'ęjZ^p7etykane również epizo
głos śpiewał kupieiy,
dego kupletu była inna.
\v kole
: tancerze kiąz4C w
melodię
refrenem pojedynczy
darni- Melodia kaz-
124
W każdym następnym stuleciu rondo śpiewano i grano inaczej,
ale wciąż było ono popularną formą śpiewu, tańca, a z biegiem lat
i muzyki instrumentalnej. Najprostszy schemat ronda może być
taki: A B A C A (A — refren, B, C — kuplety).
Oto przykład ronda o takiej właśnie budowie.
Rondo
17a«/imtr Pot
Wolno
A. Zespół
d. I solista
125
C. II solista

3. Wariacje
Qłnwn wariacie” oznacza zmiany. Zmieniać się może w sto-
sunku do wczepi
utworu, tworzy cykl odmian, wariacją w stOsunku
W znanym sląskim trój zmienił się w drugiej części
do pierwszej części jest częsc L, & druga ma inny,
* * 2 ^„aCycXe«,» » e. —
znacznie żywszy charakter,
da się prześledzić.
<
ży - to
men-de- li-czek, w domu dwa,
mam ci ja
gó - ra - le ży - to
.Melodia ludowa ze Śląska
Umiarkowanie
gó - ra - le o - wieś, o — wieś,
koń-ca do koń-ca wszystko, wszystko.

-sia-da szwarnychdziewczyn gro-ma-da, gro-ma-da.
men-de- li -czek, w domu dwa, wdomu dwa
i
nie po-do-ba
re - czka
e) Pieśni Ą.
Przepiórka
Nie-we-so-łe
ży — cie
przepióreczka
ma;
mandoliny
<
I
czka,
mo — jas ty
przepio - re
flety
Według opracowania: \ Pnl . L
Słowa poblńo: J. Tmuk
mo — Jaś ty,
cymbałki
Pioz:*-»
de, ™rotkl jKt „n inny, choć »ci^"nXn^°SP“e“7

Biedna przepić -
melodyka
główka bo-li
mo — jaś ty,
flety
Umiarkowanie
melodyka
mandoliny
śpiew
flety ,!
drobne dziatki
Nasza przepić- re — czka
cymb
przepiore —
mandoliny

przepio - re
Wych. muzyczne w kl. VI —
ten jrkrmHcrw
Zntminiicte teraz inne polskie przysłowie •• lurm
ChiHomakiei
„.Gdy mrwz w lutym ostro trzyma. tedy tryl mcdlujci zrma
-jasty przepióre — czka
Przysłowie .1 ul>’ • lłbul
। nclotłyfiii
Na z\dclku siedzi Lun
Luty robi mocne butv.
To %4 bui\ nic do rdnu u
Mówi u nich każdy narciarz
Śpiewam lub mówiony rytmicznie
7 którego stworzycie drugi epizod. Pu upracowaniu pi zczcg !n l ./ <: prr » •
izystamu reowcii śpiewu, akompaniamentu instrument as ? > narcie _j«e r/;.L
według takiego planu
A Luty, luty
B Na zydelku siedzi
A. Luty. luty
C. Gdv mróz
A. Luty, lutv
Ćwiczenie 4
Sami układamy formę A B A, ronda i warwui

Ćwiczenie i
Wbrane nazwy kwiatów, ziół, drzew, zbóż
ttłuać i wykonać, aby powstała lurma A B A.
należy tak zryimtzować, zinstrumr
Ćwiczenie 2
Wyżej znstah wypisane dźwięki, z których złożona jtr-i stara tzkoct* p*csn. Na
leży zntmizowas )v w takcie i a następnie uluzyć cykl wariaci* kudet na‘tępnv-
wariacji powinny zmieniać się np.: ryim. temp’, akompaniament prrkuscmA M
dia tematu brzmi minoruwu, więc jedna z wariacji może b\ć wskoruna tak b* ranr-rr a
la majorowa.
Podana wyżej melodu j«t
ż, 4k<»nP°'w'"c

130

I Nazwy literowe dźwięków
Ch lucnij
Znacie już nazwy dźwięków do, te, „h, fa, ud, la <> u,--
Posługujecie się przy odczytywaniu nut głosem. Są to na,'wy so|
mizacyjne. Obok nich używamy również
l»rymi
4 l\xia|ac ru7M> hiennse na*tępui^ch dźwięków n, rr, mm. 4>, Li. fa. *4.
I"1 I riAzuĄ wUnuncyjnc i Iticrowr dźwięków paxl nulami
nazw literowych
s l*od fsxlanvmi ii priLami D* napoicie nazu\ scimizikijw » iMcrnwe dźwię-
ków :
V VII I III VI II
J Przeć?}*taioc m/Mimi Utcrcmnu diw<iu pierw iryrh \/eWiu taktów pttwcuki
ćuleny fawor z t (*ir.
e Zapuzcie nj pięciulirui cŁaj^Iu inipsjis—L. jec p JLxnym n*7vo.>m x raMObOWUMCtn
rytmu napranego nxJ p^<»‘-hrŁ| i nr pir .staU w ten ipcmSb melodię.

l ak więc każdy z siedmiu znanych wam dźwięków poMuda dwie
nazwy:
2. Półton i cały ton
9
Xj|mnici.z4 odlcgtoekh) pomiędzy dwoma dźwiękami róznej-
cymt rię wysokością — iu kluuuturze fortepianu łub melodyki —
>cst półton. Na tych insrrumcnuch można uzyskać połton naciska-
jąc biały i sąsiadujący
mm
czarny kl»*ixz lub odwrotnie)
(idv dźwięki przekraczaią zjpisany tu szereg, nazwy ich za-
cynuję m< powmrai, a u.-X * P*’ następuje znów c. d, Htd.
a w dół od c występuje h. a. t itd.
ixs
Zagrajcie i
pujących dźwięków d, g, łt /,
na melodyce lub cymbałkach chromatycznych półtony w górę od
’ — w dół od r. /, a, r, g.
Zagraicic na melodyce lub cymbałkach chromatycznych cale tony * górę «xl
pujących dźwięków: d, c, g, / — oraz w dół od g, d, a, A
Zaznaczcie półtony naturalne w niżej podanej melodii

Tc półtony nazywamy naturalnymi
3. Budowa gamy C i skala majorowa
niMę-
n«Mę-
Jeśli uważnie zagracie gamę C, zauważycie, zc me wszystkie
ległości między kolejnymi stopniami gamy są równe. Występują
w niej całe tony i półtony. Na podstawie kolejności występujących
w niej całych tonów i półtonów’ możemy narysować taki wzór:

Odległość między dwoma białymi
czarnym składa się z dwóch półtonów,
klawiszami przedzielonymi
czyli całego tonu.
U waga:
Układ płytek

Wzór ten nazywamy skalą majorową łub durową Widzimy
z niego, że chcąc uzyskać melodię gamy majorowej, musimy pomiędzy
III i IV oraz VII i VIII stopniem gamy zaśpiewać lub zagrać połton
Między pozostałymi stopniami gamy — całe tony. Jeżeli kolejnych
7 dźwięków’ zaśpiewamy lub zagramy według lego wzoru-skali,
od jakiegokolwiek dźwięku zaczynając, otrzymamy gamę majorową
(durowy). Nazwa gamy pochodzi od dźwięku, od którego się za-
czyna, np. rozpoczęta od £ będzie nazywać się gamą G-Ji/r, od f —
gamą F-dur itp.
Gdy utwór muzyczny oparty jest na przykład na dźwiękach gamy
C-dur, mówimy, że jest on w tonacji C-dur Jeśli w utworze wyko-
rzystane zostały’ dźwięki gamy F-dur, to utwór jest w tonacji F-dur itd
137
wiatury.
otizymać za każdym
miejsca na pięciolinii,
przy pomocy dodanych
i i bemolami. Są to
to dźwięk należy zagrać
Znaki Chromatyczne: krzyżyk, bemol, kasownik
•* odle^ei, jakie
jednak chcieli wszvstki<* n™.™) St ’ Gdybvsmy
żałoby się, że nk;S ws7vstkie°d-\^*1 W ** SP°SÓb gamy 2aPisać’
Niektóre dżwiok' d lękl maW swoje miejsca na pięciolinii
AK które dźwięki możemy zapisać tylko prz,
do nut specjalnych znaków zwanych krzyżykami
tak zwane znaki chromatyczne.
Kiedy przed nutą napisany jest krzyżyk, u ,
lub zaśpiewać o poi tonu wyżej. Nazwy nut, przed którymi umiesz-
czono krzyzyk, tworzymy przez dodanie do nazwy literowej koń-
cówki „is”.
Jeśli przed nutą napisany jest bemol, dźwięk należy zaśpiewać
lub zagrać o pół tonu niżej. Nazwy’ nut, przed którymi umieszczono
bemol, tworzymy przez dodanie do nazwy literowej końcówki „es
Wyjątek stanowi nuta h, która nazywa się b, a nie hes.
„. bemole— - —'znv z'"nv kasow’
138
5. Gama G-dur
musimv za-
>
w tej gamie
Oto triady harmoniczne
Podpiszcte nazwy tych dźwięków pod nutami
b >
Zapiszcie na pięciolinii następujące dźwięki: cis, ó, as, Jis, des, dis, <
Wyszukajcie w utworze Piosenka /sir. 931 dźwięki zmienione chromatycznie i pa-
dajcie ich nazwy.

Jeśli chcemy zagrać od dźwięku g gamę majorowi),
grać cale tony i półtony w kolejności przedstawionej we wzorze
na str. 137. Gdy zagracie kolejno dźwięki od g do ę, zauważycie,
że melodia tego szeregu dźwięków różni się od melodii gamy majo-
rowej. Różnicę tę usłyszycie w końcowej części melodii: między
VI a VII dźwiękiem (e — /) znalazł się półton zamiast całego tonu
a między VII a VIII (j — g) odwrotnie: cały ton zamiast półtonu.
Aby otrzymać właściwą melodię gamy, trzeba zamiast dźwięku f
zagrać dźwięk fis. Wtedy między VI a VII dźwiękiem (e — fis)
będzie cały ton, a między VII a VIII (fis — g) — półton.

6. Gama F-dur
Gdy chcemy zagrać lub zaśpiewać gamę F-dur, musimy zasto-
sować taki sam układ odległości między dźwiękami jak we wzorze —
skali. Kiedy zagracie kolejne dźwięki od f do f, usłyszycie melodie
inną mz gama dur. Nie było półtonu między III a IV dźwiękiem
a słychac było półton między IV a V dźwiękiem. Aby otrzymać
właściwą melodię, musimy zamiast dźwięku h zagrać dźwięk b. Wte-
dy między III a IV dźwiękiem (a — 5) będzie półton, a między IV
a V (6 — c) — cały ton.
I V
Oto triady harmoniczne w tej gamie:
7. Budowa gamy a-moll i skala minorowa
Równie często jak skala majorowa (durowa) w muzyce euro-
pejskiej występuje skala minorowa (mollowa). Skala ta odpo-
wiada układowi dźwięków na klawiaturze od a do a.
Widzimy, źe
i III oraz
Widzimy że półtony naturalne występują teraz pomiędzy H
, v i VI stopniem gamy. Na podstawie układu całych tonow
i półtonów możemy „ary»w.ć wzór skali minorowe, (mollowe,).
140
Juk ganię majorową, tak i minorową możemy grać i śpiewać
zaczynając od lożnych dźwięków. Otrzymamy wtedy różne gamy mi-
norowe. Zapisana tu gama rozpoczynająca się od dźwięku a to gama
a-moll. Oto triady harmoniczne tej gamy:
Uwaga: Gamy minorowe oznaczamy małymi literami, a majorowe wielkimi.
Ćwiczenia
a) Zagrajcie i zaśpiewajcie gamy ( -dur. G-dttr, F-dur i a-moll oraz ich trójdżwięki.
b) Zagrajcie podane niżej trójdżwięki i określcie, które z nich majorowe, a które
minorowe-
ci Na dźwiękach jakiej gamy oparła jest piosenka Noworoczny kanon str. 73:.
8. Wartości rytmiczne; takty ćwicrćnutowe
W
Na wstępie przypomnijcic sobie wartości i takty? które pozna-
liście w poprzednich klasach.
W taktach ćwierćnutowych miarą taktu jest ćwierćnuta.
Obraz (rysunek) nuty wskazuje długość trwania dźwięku, czyli
określa wartość rytmiczną dźwięku. Obraz (rysunek) pauzy
wskazuje długość trwania milczenia, czyli określa wartość rytmiczną
milczenia.
cała nuta
półnuta
ćwierćnuta
ósemka
szesnastka
pauza całonutowa
pauza półnutowa
pauza ćwierćnutowa
pauza ósemkowa
pauza szesnastkowa
141
'aa num oznacza dźwięk
który trwa tak długo: • ’
1 o 1 n u t a oznacza dźwięk
który trwa tak długo:’
l • w ici ć n u t a oznacza dźwięk,
który trwa tak długo:
Ósemka oznacza dźwięk,
który trwa tak długo;
Szesnastka oznacza dźwięk,
który trwa tak długo:
Wartość wypełniająca takt !
U)
półnuta z kropką. Kropka przy
Kropka przy ćwierćnucie przedłuża ją o połowę, czyli o ósemkę,
a więc ćwierćnutd z kropką trwa przez trzy ósemki.
Cv. i czemu
a W vk Lisze u liH' zagrajcie taki temat rvtmiczny
a następnie wykonajcie go w kanonie dwu-
opóźnieniem ma wejść głos drugi
Zapamiętajcie sobie temat rytmiczny,
i..R rrvvołoó.vvvm on u.t.demu z ilutaktowym

Wykonajcie w-
niem, na instrume

.tI* * •
mach perkusyjnych itp.) P
r
Li łóżcie i wykonajcie dwutaktowy temat rytmiczny na z zastosowaniem pozna-
nych wartości rytmicznych i grupy: ćwierćnuta z kropką, ósemka
Z wymienionych niżej wartości rytmicznych ułóżcie czterotaktowy temat iMnuc/n;.
na trzy i wykonajcie go klaskaniem lub na instrumentach (kolejność ułożeni.* war
tości może być dowolna): sześć ósemek, cztery ćwierćnuty, jedna półnuta i jedna
półnuta z kropką.
Do podanego niżej lematu rytmicznego na jednej, dowolnej części taktu wprowadź-
cie pauzę ćwierćnutową. Ćwiczenie to możecie powtórzyć kilka razy, ale za każdym
razem mech pauza wystąpi na innej części taktu
Wykonajcie klaskaniem lub na instrumentach perkusyjnych takie temat) rytmiczne
wyklaszczcie podane niżej tematy rytmiczne jednocześnie w trzech
grupach:
Wykonajcie podane niżej tematy rytmiczne koleino
wybierzcie spośród was „dyrygenta , który będzie
wykonywany.
w trzech grupach, a następnie
wskazywał, jaki temat ma być

°J>emka
2 i «esnastka
JUŻ <j\vio
- z kropką wOfc' prKdl“żonc kropk
“• ’ *‘—a p,v’; t trop.
P«z'’"i P^OtażJ-my "Mwewmos:’
‘ r6Wn>' <««> szesire021™"^
»R>'której stoi. re kropk
trwającą Drt " rh'
*
ósemka z krnni-
-nie nTOlcznc ~
,Rytm ten Przypomina
Kiadnie, jeśli porównacie
rytm podskoków. Wykonacie
go z grupą czterech szesnastek:
go do-
Uderzenie wypada na pierwszą i ostatnią szesnastkę.
Ćwiczenia
aj Wykonajcie taki temat rytmiczny:
b) W jakich tańcach polskich często występuję następujące tematy rytm.czne
10. Synkopy
Akcent w piosenkach i utworach instrumentalnych występuje
najczęściej na pierwszej części taktu. Niekiedy zdarza się jednak,
że w środku taktu występuje dłuższa wartość Na nią wtedy przenosi
się akcent. Takie zjawisko nazywamy syn kopą.
Często spotykaną w piosenkach jest synkopa tego rodzaju;
Występuje ona zawsze w krakowiaku.
Czasem wartość w takcie przedłuża się na pierwszą w takcie
następnym. Piszemy wtedy dwie wartości i łączymy je łukiem:
Ćwiczeniu
a) Nauczcie się tego tematu rytmicznego i ułóżcie do niego melodię krakowiaka. .Może
ktoś z was ułoży także słowa?
b i Wykonajcie podany niżej temat rytmiczny i zaznaczcie miejsca, w których wystę-
puje akcent:

>\r
czenia
Podzielcie na takty i
h
wykonajcie taki temat rytmiczny:
* r
Jakie jest oznaczenie
1
Zagrajcie na instrumentach temat rytmiczny, który
do piosenki Hej, oberek (str.2 9).
i
146
taktowe u niżej podanych lematach rytmicznych ?
I J3/ /1J
my i taktujemy w óse^n‘1Jaktu ’e« ósemka, a więc liczy,
dwa rodzaje takich' taktów :Stakt^ Hak?WaSach poznal^e
N
ćwierćnuta z kropką dW‘e m‘ary taktowe«
taktowej mieszczą się dwie szesnastki ” 'edne' m‘erze

małe kroniki
z życia
wielkich ludzi

muzyki
Upodobanie junu ...- --—>
niż nakazy brata. Postanowi! opanować utwory.
l- Jan Sebastian W ielki
pierwszym
świat najmłodsze dziecko Elżbiety i
remu nadano imiona Jan Sebastian
wojny
j •• * * ——i ZJiraziiiTii i iiloclcm
zrodził artystę na miarę wieków. Byl on też największy w‘licznej
.'hlodnym leszcze dniu wiosny 1685 roku, w mu
lasteczku Ersenach (obecnie NRD) przyszło na
ziesko Elżbiety i Jana Ambrożego Bachów, któ-
. . ciężkich czasach, niedługo po skończeniu
trzydziestoletniej. Kraj wyniszczony pożarami,
zrodził artystę na miarę wieków. Byl । _ i
a znanej, bo bardzo muzykalnej rodzinie Bachów. Od lat pradzia-
dowie, dziadkowie, ojcowie i bracia byli miejskimi muzykami, „trę-
busami 9 ,,piszczkami”, śpiewakami i organistami
Życie dziecka miało być jednak od początku pełne zmagań i ciągłej
walki z niełaskawym losem. Uznanie
dopiero daleka przyszłość.
i sławę miała mu przynieść
Jan Sebastian miał
rodzice. Jeszcze tylko kilka lal pobytu u starszego brata, organisty
w pobliskim małym miasteczku, przedłużyło jego dzieciństwo.
Pociechą w smutnym życiu chłopca była muzyka. Brat Jan Krys-
tian, choć obarczony licznymi obowiązkami zawodowymi i rodzin-
nymi. uczył Jana Sebastiana gry’ na klawikordzie. Godzinami też
te niedostępne jeszcze utwory Choć czasem, gdy tak ich słuchał,
wydawało mu się. żc gdyby miał okazję spróbować. . może udałoby
mu się je zagrać.
111’ t »» J »**-*•* • I - _ • •
alvm dniu pracowitej krzątaniny cah dom spokojnie
wvmvkal sic cicho z sypialni i po mez-
noce. Ody p<> cal)
usypiał, maty Jan Sebastian
nośnie
148
zeszyt, by całą noc przy blasku mdl
ceniu przepisywać nuty, w którv<
Zdumiony brat

r
W.
ego światła w pośpiechu i podnie-
. ch tkwiła ta niezwykła muzyka
musial po kilku tygodniach uznać swą pomyłkę,
rnego popołudnia do domu usłyszał z daleka niena-
ganne granic. To jego młodszy brat wykonywał utwory, które jemu,
Janowi Krystianowi, wydawały się dla dziecka o wiele za trudne.
^Trótce trzeba było opuścić ubogi dom brata i muzvta
dzielnie zarabiać na życie. Piętnastol
dalekim miasteczku chórzystą
wikordzie, altówce

— 1 muzyką samo-
etni Jan Sebastian zostajc w nie-
. a następnie gra w orkiestrze na kia-
i skrzypcach. Niedługo zostaje też organistą
„ i . . udP‘1(-'zynkiem po zbyt męczących dla młodzień-
ca obowiązkach stają się ulubione wędrówki. Choć brak grosza dał się
nieraz we znaki, z upodobaniem przemierza piechotą rozległe rów-
ninne pola, poznajc wsie, miasteczka. W przydrożnych karczmach
i w kościołach wsłuchuje się w muzykę ludu. W miastach podziwia
grę sławnych organistów. W Lubece, do której dotarł pewnego razu
po długiej wyprawie, tak zasłuchał się w grę najsławniejszego organis-
ty tych czasów Buxtehudego, że zamiast po czterech tygodniach
udzielonego mu urlopu wrócił po czterech miesiącach, wywołując
oburzenie swych chlebodawców.
Tak zdarzało się jeszcze nieraz.
Niezadowoleni byli z Bacha jego chlebodawcy: rządcy kościelni
i książęta — usuwali go ze stanowisk, dających artyście skromne
utrzymanie. Również i on
mu wynagrodzeń i praw, niejednokrotnie rezygnował z pełnionych
funkcji. Zmieniał więc posadę po posadzie, przenosił się wraz z liczną
rodziną z miasta do miasta, z jednego księstwa do drugiego w poszu-
kiwaniu lepszej pracy w kościołach i na dworach. Wiele lat stara 1 się
też o tytuł nadwornego kompozytora króla polskiego i sięcia
Augusta III. Tytuł ten uzyskał wreszcie w 1736 roku.
Wielki. Bo po królewsku powinien zwać się ten
bvł tylko organistą-wirtuozcm i
^iefc jego utworów wydano wówczas
- ic za grosze po śmierci ojca sprz
Bach twórcą trzystu
fortepian, koncertów.
suit, w tych to utworach tkwi jego nieśmiertelność. Przepojone są
muzycznym pięknem, największym uczuciem i największą mądrością
Każda ich melodia mogłaby być śpiewana jak pieśń, a wszystkie ra-
zem tworzą zgodny chór.
Bach mówił, że na melodie grane przez poszczególne instrumenty
trzeba patrzeć jak na osoby, a na wielogłosowe instrumentalne
utwory, jak na rozmowę tych osób. I przestrzegać należy zasady,
by każda z tych osób mówiła dobrze i w porę, a gdy nie ma nic do
powiedzenia, lepiej by milczała i czekała, aż przyjdzie na nią kolej
A jakąż skromnością odznaczał się len wszechstronny muzyk
Gdy go zapytano, jakim sposobem doszedł do takiego piękna w swej
sztuce, odrzekł: „Musiałem być pilny; każdy, kto jest raki pilny,
może zajść równie daleko’’. H
Nie wspomniał nic o swym talencie, jednym z największych
wśród wielkich.
nic mogąc uzyskać od władz należnych
rodziną z miasta do miasta
kiwaniu lepszej pracy w
też o 1

Jan Sebastian
artysta. Dla współczesnych mu
pelmistrzem nadwornym
drukiem, a cenne rękopisy synowie
dawali. Dla przyszłości został Jan Sebastian
kantat, pasji, oratoriów, utworów na organy,

Me, <4
150
2- Cudowne dziecko, wyzwoiony artysta
Wolfgang Amadeusz Mozart 1 m
" mógl ~ ~
S •ymfon,c’ serenady, koncerty
pieśni 1 arie, sonaty i wiele, wiekH
“JY™ S, ile liczyło 3^ ^
swe dzieła stworzyć
pozostanie tajemnicą. Ze wspomnień żony
.?,°,“-tauW’tOnych ?rZCZ SameF° kompozytora
1 niego radością, namiętnością,
tym symfonie, $
3 Pojąc, jak ten krótko ży-
utworów muzycznych, a w
/°Znc lnstrumenty, opery
krotnie, że samo tylko przeoisanC dZ1Cł’ Obiiczano niejedno-
u tworów Mozarta zajęłoby tyle godzi^T"^0 WSZystkich
genialnego kompozytora. J akLm Ł
przemyśleć, zapisać —
i przyjaciół, z listów
wiemy, że tworzenie muzyki było dla
chlebem powszednim.
Urodził się w połowie XVIII wieku (1756 r.) w Austrii w prze-
ślicznym Salzburgu. Miasto pełne jest zabytków, a nad nimi panują
ruiny starego, obronnego zamku, wzniesionego na wysokiej, z każdego
zakątka miasta widocznej górze.
iMostkami na izece Salzach, wąskimi uliczkami między górami,
i przytulonymi do nich domami rokrocznie z całego świata przybyli
turyści przebywają tę samą drogę, by zobaczyć dom, w którym
przyszedł na świat Mozart. Rokrocznie tysiące ludzi w skupieniu
wysłuchuje jego muzyki w mieście, w którym spędził wiele lat dzie-
ciństwa i wczesnej młodości.
Maleńki, drobny chłopiec o poważnych imionach Wolfgang Ama-
deusz miał zaledwie trzy lata, gdy najmilszą zabawą okazało się
szukanie wśród dźwięków klawesynu zijanych i nieznanych melodii.
Gdy mi;
instrumencie.' Gdy chłopiec miał pięć lat, sam komponował >uz
utwory, choć zapisać ich jeszcze me porral.1. jaciclem,
Pewnego dnia ojciec, powróciwszy do domu z prA
,ncml svnka Przy klawesynie, pochłoniętego zapisywaniem c. g
Orzekł Wolfgang. - Kończę właśnie
__ Koncert na klawesyn
— Pokaz, to
musi być
coś ładnego.
152

>'kK\ tejnak nnnkrcsowanictn pt ।
atramentem kartki W snuł PUm , r„znvb

niestety
jest to Lik trudne, .
n»kt nic h\ih\ u
ten zarzut, zawołał
‘tanie tego zagrać
z . . r ' ..........,l,nirz tylko, jak to ma uAekduc
Zabrał się Jo grania i wygrał to wszsstk. „ '-d
• s • lXo< <<’ " zapisie (egu tak
trudne b\ In do odczytania.
D/ieeinstu.. Mozarta to lala pilnej i bogaM u elekts nauk,
muzy ki i lata długich podroży urn stycznych z ojcem i starszą sl0str4.
biegle grjt4cq n.i klawesynie Szczęśliwy Leopold Mozart prezentował
swe cudowne dzieci w wielu miastach i państwach Europy Mu-
zykalna rodzina objechała Niemcy, Erancię. \nglię, Holandię, S/u.ij-
carię. blisko cztery* lata spędzając / dala od r< dzinnejo domu, h dy-
liżjnsach. zajazdach, s dach koncertowych, na du oiach i u salonach
A wszędzie mały Mozart budził pows\.hnx pod/iw biegłością gry,
improwizacją, dojrzałość 14 talentu, w cd. b* I »bd iTAirr. /^sz-
czytami i podziwem wielkich tego kwiatu
'Trzynaście Lit miał Wolfgang gd’ . ojc m wyrnc ' > i11 ’)
śpiewu 1 opery — do łoch Po pierw sz in 1 A ł 1 T ,zetaL‘
napisano
i liii < I * ul • >» < i*’ł •’
Nj kimcćrcw I ilhaononwnain > 1 k.nnp’*-
piękniŁ-Hun rr,j uanacjinu, nic ino^iiK iu. \rłc ‘dt
.. dntg..
i_i_i — ... i.i r mc»n«o>m' «•'
: ..............................™«“*"
kim mKtrzu»i*cm i nw«.n«l tak l»t»o- /c urtt.,r ,
aa - _ ___ zrr u -.zcze uM sKrT\T»caOi
p» >n« •">
nu
lawnrgo nii-
- • «trza. wMhimnii powinien s>’stl-
Mirno tych '.ukcesow ojciec uznał, ze hk.ptec miał więc
ie kształcić Mę W sztuce kompozycji Chłopc
matyczme
154
rozpuzac studiu w Mulemu I ilh.irmorii n i<| w łtokwui U stępu
c, mun dn U’) Ucz lot byI h;rdz» trudny ( i. ktor/' wykazali się
iu2 uniKnętii"".M cis na m trumuuic otrzymywali dodatkowe
zadanie, którego wvl.on.inie bslo waruni jn przy k u z knaluet
melodii zupinie samodzielnie mu>i -li uh z v d mpbk< a4m utwór
__ cy teroglosow a lugę łśanilyda-1 zamknięci w ab '*r/ymywali
na 10 cztery godziny ,
\,i p.mis!nym egzaminie po upływie trzydzwsru imnui tcdca
ze zdajgeyeh chłopów zaintrygował rektora akademii, zapaUł do
zamkmętych drzwi. .1 gdy je otworzono, zlozyl na ręce rektora »we
zadanie Zdumiony rektoi oczom nu wui/U — o<P p> raat pigw
w swej dlugol miu pi u' z u./nnmi uirzai me tyfto prawadiow
fozwią/ane zadanie, ale piękny, dotrzałv utwór muzy-zny /rnru-
mial. z. ma do czs niema e.oius/em U obawie. Ze mm Limitami
komisu nu- uwui/4 w wmodzidnosc U 1 pracy, whowj ^uopooo-
wuny przez chłopa utwór. .1 sam napisał 1 prz.Jsuw I k m m mne
zadanie na miarę «il zdajgergo ucznm Mozarta pr/y*". ale pdrng
tajemnic 1 mc wsd.il.i 1 siwicrdzigo, «e genWm chtofwcr mc *»
c-zego uczyć w bolonskici akademii muzycznej. K»dMł« mu więc
mul honorowego członku. .1 utwór skompmow my na egzamm,.-
do dziś przechowywany Ksl w akademii bolońsktct »ató- pa-
miątka p»» wielkim arn^J
śladem ' . ul A. Itgang Amadeusz rdJwormrm muzyką®!
.ncsbiskupów, władców rodzinnego Sd/burgu < hre tmayU
żsl jako kaplmistrz i orgunista, cięZka to bela V* **
ie zabrakło Wołłpmgowi tu pokory na nka n

-- mh>deg<> muzyka, di mtta ga *rt cnm het^o^
t pewność M-bu P.w nego razu wermd Staarre *
J ze swa swata W-.-an 'taw‘1 s*
skromnym Jomku obok rc«ydenen
.a zali! 'ię serdecznie n.i złe.
sluzbv arcybiskup Salzburgu < <’l
Jróżc art^tyczne
U iedma, gdzie chwilowo przeby
1 zamieszka! wraz z lokajami w
•reybukupc W licach wy tytany^ ” Juz
? traktowanie przxx arc^buKupi. . j
upraw dę. jak go siktolu. rzucił nu w twarz
_ natychmiast, m dlatego,
k c« pned 0.^-1k—' *’
z każdym dniem gorsze
trzy r^/y ten .. nic wiem
grubianskie obelg. Jcsh me zemściłem »ę
135
a ja to wszystko zniosłem, zmilczałem,
łobuzy, rozpustnikiem... a ja to wszystko zniosłem, zmilczałem
znosił^ Zytj'ylCS SOblC tego ” Ty,ko wi<Jc ze względu na ojca Mozart
znosił tc upokorzenia, wreszcie jednak zdecydował się zerwać z arcv-
biskupem
Zamieszkał na stałe w Wiedniu, tu żył jako niezależny artysta:
udzielał lekcji muzyki, występował na koncertach. Zarobki były
jednak niewielkie i więcej zaznał biedy, niż zyskał sławy. Sława
przyszła dopiero później — po śmierci.
jeden z największych artystów, twórca dzieł o nieprzemijającym
pięknie, zmarl przedwcześnie z niewiadomych przyczyn, mając za-
ledwie 35 lat. Pochowano go w bezimiennym grobie dla najbiedniej-
szych ludzi. Nikt dziś nie wie, gdzie jest ten grób.
3. Prometeusz
Starożytna, legenda grecka mówi o bohaterze, zwanym Pro-
meteuszem, który ogień — będący tylko w posiadaniu najwyż-
szego z bogów Zeusa —— sktadl i zaniósł go ludziom. Zeus okrutnie
ukarał za to Prometeusza. Postać Prometeusza stała się symbolem
buntu przeciw gnębiącej ludzi władzy, symbolem ofiarowania lu-
dziom czegoś dobrego, potrzebnego, pięknego, symbolem pono-
szenia cierpień za wyświadczony dobroć.
Gdy w noc wigilijną 1773 roku umierał stary Ludwik van Beetho-
ven, kapelmistrz dworu książęcego w Bonn, nie mógł przypuszczać,
że trzyletni ukochany wnuczek, jego imieniem nazwany, wkrótce
rozgłosi skromne nazwisko Beethovenów na cały świat. Beztroskiego
chłopczyka czekała jednak ciężka droga do sławy i tryumfów.
Po śmierci dziadka nauką syna zajął się ojciec, Jan Beethoven,
śpiewak w chórze na dworze bońskiego księcia. Zauważył wybitne
zdolności muzyczne małego Ludwika i postanowił je wykorzystać,
mając nadzieje na przysporzenie sobie dochodów. Na nędzne pod-
dasze rodziny Beethovenów coraz częściej bowiem zaglądała bieda.
Jan Beethoven był człowiekiem niecierpliwym, bezwzględnym,
a przy tym wpadł w nałóg pijaństwa. Zmuszał 4-Jetniego syna do
spędzania wielu godzin na ćwiczeniu się w grze na klawesynie,
zamykał go ze skrzypcami na całe godziny w dzień i w nocy, żądał
wyuczenia się niezrozumiałej dla dziecka teorii muzyki. Wielkie
musiały być zdolności małego Ludwika i wielka miłość do sztuki,
jeśli tak okrutne metody nie zniechęciły go do niej na całe życie.
Wcześnie zaczął pracować i zarabiać na utrzymanie rodziny.
Miał zaledwie 11 lat, gdy grał w orkiestrze teatralnej, a 13, gdy został
organistą. Pracowite życie chłopca wkrótce osnuła żałoba: miał
17 lat, gdy zmarła matka, którą kochał i nazywał „jedyną godną
miłości przyjaciółką”. Po śmierci matki osamotniony zarabiał
na utrzymanie domu i wychowywał młodszych braci.
W latach tego tragicznie smutnego dzieciństwa i młodości powsta-
ły pierwsze utwory Beethovena. Gdy mając 22 lata opuszczał ciche,
rodzinne miasto Bonn i udawał się do Wiednia dźwigał ze sobą
pokaźną liczbę kompozycji. Podczas listopadowej, miesięcznej nie-
mal podróży, pełen niepokojów i nadziei wciąż na nowo im się przy-
glądał. Jak przyjmie je wielki świat?
157
Wied • h > “ ’"* nXP°by‘“ Wicd™“- O»i
Wiedeń był wtedy uważany ę 1 Poniżę-- - 0)’
uznał Beethovena za pierwszego Eur
mu»,aly ustąpić dotychczasowe któtyn
Wu. o wzZ d *’
Mógł t^y Bretho,- 2, p*"
ganckie stroje, mieszkanie i służbę. Pozwolić sobie
by; niestety jedynymi
•Żęły nadciągać chmury,
o spaceru w pobliskich okoli-
I
. Zdumiał się, że dźwięków
rżały młodzieni
uznał Beethorena
niez za
ecinstwa.
1 Wiedeń
na ele-
Te lata powodzenia i dostatku :
dobrymi latami. Już w roku 1798
Podczas pewnego popołudniowego*- nadCiągac chmurV-..
nie słyszy, podszedł bliżej-i wówczas stwierdził, żc dźwięki pastu-
szego instrumentu są dla niego niesłyszalne. I to był początek
wielkiej tragedii. Z miesiąca na miesiąc i z roku na rok nasilały się
szumy i świsty w uszach, nie dopuszczając dźwięków z zewnątrz,
nie dopuszczając. . . muzyki. W rozpaczy Bcethoven pisze do przy-
dobrymi latami. Już w roku 1798.
cach Wiednia, podziwiając spokói
nie słyszy, podszedł bliżej-i
Pędzę nędzne życie, prawie i»d dwóch lat unikam wszelkiego towarzy-
stwa, bo nic mogę powiedzieć ludziom: jestem głuchy! Gdybym miał jakiś
inny zawód, byłoby łatwiej, ale w moim tu okropna sytuacja. Co by na to
powiedzieli moi wrogc»wie, których liczba jest niemała. \X leatize mu ę
być blisko orkiestry, żeby rozumieć aktorow. Nie słyszę w\sokich dź ię’
instrumentów' i śpiewu, gdy się trochę oddalę. Niekiedy też
gdy ktoś cicho mówi, a jednak gdy ktoś krzyczy, jest mi to n“_.
Rezygnacja. Jakaż nędzna ucieczka, a tylko to jedno mi po*
Nie zrezygnował z muzyki, choć coraz częstsze pi 1
i solistami, aby pokazać, jak ten utwoi P -ba niu-
Nie słyszał już jednak. Powstało ogolne »^na’ £dv chciał
siała być kilkakrotnie powtarzana, wreszcie p^.^, nje odpO.
grać na fortepianie cicho, naciskał panowała przejmu-
wiadały żadnymi dźwiękami InstruI"^ BeethOven słyszał wtedy
;aca dla słuchaczy cisza. Jedynie sam Beetn
w wyobraźni delikatne, subtelne dźwięki.
Nie zrezygnował z muzy*b cumu dvrvuować or-
rżenia. Podczas jednej z prób s«go
kiestrą i

muswl dMIaliMSei
coraz
samotności
ści ?
cic
go artysty było najbliższe. Ze
~ A -A. __
ludniejsze... yCzne’- kontakty
• *
Napisanie jego bylT zamiarem ? dzicl°
**•* Hy™
cierpieniem, wyśpiewa! pieśń o^radL
go na lepsze.
Oda do Radości do słów Fryderyk
chor i solistów w ।
utworu odbyło się w trzy lata przed ś
jego wielkim sukcesem.
Symfonie, koncerty, sonaty, uwertury
pozostawiony przez Beethouena - ludzkość, Pragnąl
wszystkich i sw, muzyką przyczynić się do postępu, sp^wiedliwoi,
radości życia. Obawiał się, czy jego myśli, i
knięte w muzykę będą dla ludzi zrozumiałe:
pytał siebie, „. . . bo muszę uzewnętrznić to,
Z zadumą dopowiadał jednak:
Także poezja może uważać się w tym za szczęśliwszą od muzyki,
jej dziedzina nie jest tak ograniczona, jak moja; moja natomiast
rozpościera się dalej i w innych regionach i nie można tak łatwo
granice tego królestwa wkracza coraz więcej
dwusitn, rocznicę urodzin Bęętho^
iąż coraz pdniciszy podziwu i wdaę
'mn wyraził to cn HI . -
* . oc strapionej
“ o nadziei : *2
czwa^i części 1X
— 'uw. wykonanie
miercią kompozytora i było
opera, pieśni... to spadek
uczucia, wzburzenia zam-
„ Dlaczego piszę”,
co mam w sercu”.
Opisywanie należy do malarstwa.
dotrzeć do mojego królestwa”.
A jednak... w
słuchaczy, a jednak. .
w 1970 roku uczcił cały świat wciąż .
- ści dla Prometeusza muzyki i jego wielkiej sztufa.
cznosci
160
17 października 1849 r. w Paryżu, w obecności przyjaciół i siostry,
zmarł 39-letni Fryderyk Chopin, geniusz muzyczny, wielki kompo-
zytor i pianista.
Poeta Cyprian Kamil Norwid tak zawiadomił o tej śmierci:
Rodem warszawianin, sercem Polak, a talentem świata obywatel, lTv-
deryk Chopin zszedł z lego świata. Umiał on najtrudniejsze sztuki zadanie
rozwiązywać z tajemniczą biegłością — umiał bowiem zbierać kwiat) polne,
rosv z nich ani puchu nie otrząsając najlżejszego. 1 umiał je w gwiazdy, w me-
teory całej świecące Europie ideału sztuką przepromieniać .
4
<W;:
Polacy panem Chopinem, jak Niemcy Mozartem.
Otoczony miłością rodziców i sióstr, swego profesora Józefa
Elsnera przyjaźnią niemałej grupy rówieśników, skryte młodzień-
cze myśli zwierzał przecież najbliższemu ze wszystkich Tytusowi
Woy Ciechowskiemu.
Najdroższe życic moje — pisał do Tytusa. — Nigdy mi tak Ciebie me
zbywało, jak teraz; nic mam komu się wylać, nie mam Ciebie - Twoje jedno
spojrzenie po każdym koncercie byłoby mi więcej, jak wszystkie pochwały
gazeciarzów

4. Rodem warszawianin, sercem Polak,
a talentem świata obywatel...
Rodem warszawianin...
Znała Warszawa dobrze małego Frycka. Pod mieszkanie pań-
stwa Chopinów często zajeżdżały bogate powozy, by zabrać utalen-
towane dziecko na wielkie przyjęcia i świetne spotkania towarzyskie.
Grał więc Frycek, pięknie wystrojony, utwory ulubionych mistrzów,
improwizował, co mu serce i palce podpowiadały', a zawsze zadziwiał
tymi występami gospodarzy i ich znakomitych gości.
Znała Warszawa dobrze młodego pana < Chopina, fortepianistę
i kompozytora. Zachwycała się jego wirtuozowską grą i jego własnymi
kompozycjami, które wykonywał na publicznych koncertach. Gazety
przynosiły najpochlebniejsze oceny jego niezwykłego talentu.
Pan Chopin, obdarzony wyższym geniuszem, porównywany może być
tvlko z Mozartem. Takaż śmiałość, takaż obfitość nowych i oryginalnych
myśli. . tvlcż rozmaitości w stvlu każdej sztuki, a nawet każdego oddziału,
tclcż urozmaicenia w cieniowaniu i w harmonii... Losem udarowani zostali
Wych. muzyczne w ki. VI
161
miesciu
162

cił
”n-
K'>
n,era? rnyicdzmi
swenu. instrumentowi
Lrn* zawarł w
miasta,
W po-
r'
arsza\V
artystycznych.
A talentem świata obywatel . .
kulę ziemską. Chopin w radiu, w telewizji, filmy
icsto-
niecierpli-
bru-
żierpi,
r tam, w Polsce
Powst^a hst
yru w
oscy. oczekuje wieści roi ’’ ‘"u/inny kra>- Pisze nieci
Udnych wik na „licach
bo wstydzi się pozornie
w alka na
miesięcy.
_. ca wy, lęka się o losy rodziny. Ci
spokojnego tu pobytu, gdy -
c i życic. A stan ten trwa beznadziejnie długie osiem
Wszystkie obiady, wieczory, koncerty, tańce, których mam po uszy,
ą mnie. 1 ak mi tu smętno, głucho, ponuro. Lubię ja to, ale me w tak
okrutny sposób. . W salonie udaję spokojnego, a wródwizy do domu pio-
runuję na fortepianie.
W Wiedniu przychodzi Chopinowri przeżyć pierwszą samotną
wigilię
jedno wzruszenie,
iS minął rogatki
ę i Polskę Jeszcze *

bolesne pożegnanie
k (Chopin opuścił
awsze.
Sercem Polak.
Po trzech
tygodniach podróży - Wiedeń. To tu w pierwszych
do Chopina wiadomość z Warszawy o wybu-
wego. Przekreśliła ona młodzieńcze
stolicy muzyki i plany dalszych po<
„ taką wyrazistością zrozumiał dwudzi
znaczy kochać swój rodzinny kra) Pisze ni
Ił • — —
sam jeden o dwunastej udałem się do świętego Szczepana. Przy-
szedłem, jeszcze ludzi me było . . . stanąłem u najciemniejszym kącie u stóp
gotyckiego filara. Nie da się opisać ta wspaniałość, la wielkość tych ogrom-
nych sklepień cicho było ... Za mną grób, pode mną grób, tylko nade
mną grobu brakowało. Ponura roiła się harmonia. .. Czułem więcej niż kiedy
osierociałość moją.
Zapewne to z rej samotności i bólu zrodziło się w Wiedniu piękne
Scherzo h-moll, w którego środkowej części brzmi osiemnastowieczna
polska kolęda, wzruszające przypomnienie dalekiej Polski i rodzin-
nego domu.
A potem, w drodze do Paryża niemieckie miasta: Monachium,
Stuttgart. W Stuttgarcie doszła Fryderyka tragiczna wiadomość
o ostatecznym upadku powstania listopadowego. Żadnych innych
wieści z kraju, nikogo bliskiego. W tym obcym mieście żal i bunt
Chopina doszły do szczytu. Powstały rewolucyjne utwory: Etiuda
c-nioll, Preludium d-moll. w których samotny Polak i wielki artysta
zawarł całą rozpacz, uczucie bezsilności i .. nadzieję.
A po kilku miesiącach z Paryża, z którym związał się do śmierci,
pisał do Tytusa
Wiesz, ile chcialem czuć i po części dcnzcJIem do uczucia nuże} naro-
dowej muzyki
Wśród dziel, które powstały tu i prezentowane były’ zdumionej
ich pięknem paryskiej publiczności — były polonezy, zwane opowieś-
ciami o świetnej przeszłości Polski, i mazurki, ten najpiękniejszy
dowód ukochania polskiej ziemi, krajobrazu, ludu, młodzieńczych
przeżyć i przypomnień
Po latach stu i więcej... na całym świecie pieczołowicie wyda-
wane są wszystkie dzieła Chopina, muzyka jego obiega na falach
radiowych c
o Chopinie, książki — uczone monografie i poetyckie wizje Chopin
ciągle współczesny, bliski artystom i prostym ludziom* Polakom
i mieszkańcom najdalszych od nas zakątków świata.
Któryś kolejny konkurs pianistyczny im. Fryderyka Chopina
w Warszawie. Oświetlona uroczyście sala Filharmonii Narodowei
Skośne oczy przymknięte w skupieniu, oczy w zdumieniu rozwarte,
oczy nieruchome zastygłe w zachwycie, setki twarzy, a nieco wyżej,
estrada i czarny fortepian pod barwnym baldachimem kilkudzie-’
sięciu flag. Podchodzą do niego kolejno młodzi i bardzo młodzi
artyści. Z radością, z nadzieją, z tremą Przyjechali tu z różnych
stron Europy, z Azji, Ameryki, Australii, by zagrać Chopina u mieś-
cie, w którym spędził połowę swego życia, które kochał, zagrać dla
ludzi, którzy mówią jego językiem, chodzą tymi samymi ulicami,
którymi on chodził, żyją wśród tych samych mazowieckich pól,
które go uczyły muzyki polskiej ziemi. Przyjechali, by poddać
swą wizję muzyki Chopina ocenie tych, którzy tę muzykę najlepiej
znają.
165
164

Wzruszający to i bardzo trudny konk
blisko stu pianistów — zwycięsko
otrzymuje kilku. Dumnie i szc/.<';
zdanego egzaminu
Urs.
vvychod
Co pięć |al ..
2> kilkunastu — n.
z choPinowskiej miuytóT ?W,at ZC ś"iude
* —nym P-panione,
Sta'c do niego
Rodzinny dom Czesława i
czony byl drzewami i polami. Za mml rozciągały się białoruskie
Elżbiety Moniuszków w Ubiciu
sąsiadow Tu przyszedł na świat w I8I9 roku syn Stanisław Tu
mały chłopiec o słabym zdrowiu, lecz wielkiej wrażliwości i gorącym
sercu poznawał wspomnienia swych bliskich o Polsce i wzrastał w ma-
rzenia u światłej, wolnej ojczyźnie. Matka najmilszym dla chłopca
głosem śpiewała mu pieśni ludow'0 i historyczne
z niesłabnącym entuzjazmem opowiadał o swej niezwykłej i formie:
podzielił on własny majątek wśród chłopów.
j Dominik
/organizował sjm<
irząd.
zwykle wspólnymi śpiewami i lancami aktorów i p iblicznoki —
wiejskich dziewcząt i chłopców. Iloma to pieśniami ludów ,nu —
wesołymi, dziarskimi i rozmarzonymi, melancholijnymi — z.-.chwycił
się tu po raz pierwszy w życiu mały Moniuszko. To tu wreszcie
uczony stryj Kazimierz, z zachwytem obserwując zdolności bratanka.
w atmosferze patriotyzmu, umiłowania
W takim to otoczeniu,
ludu, postępu, nauki- sztuki wyrastało i dojrzewało wrażliwe dziecko,
przyszły wielki artysta,
łością do ludzi i kraju
kióry swą sztukę połączył na zawsze z mi-
-7 każdej strony obijuią się o uszy powszechne nar/ kania na
niedostatek śpiewu domowego’' — pisał osiadły w Wilnie kompo-
zytor Stanisław Moniuszko. Młoda żona, bliska rodzina i życzliwi
przyjaciele gorąco popierali jego uparte starania o wydawanie ^śpiew-
ników domowych ' Wymarzył sobie ten entuzjasta, by pieśni rego
dn słów Mickiewicza, Czeczota t innych współczesnych mu i dawnych
poetów pobkich, pieśni na wskroś narodowe — dotarła do rąk ty -
sięcy miłośników muzyki
Marzenia piękne, ale jakże trudne do wprowadzenia w czyn’
Trzeba było mieć pieniądze, by pieśni drukować lub bogatych pa-
ronó'v, któ
w««hnie kUp
Moniuszko ;
charakterze i
krakowiaka
mi — -
i wdzięku.
Poparł,byP‘tnik' Sl™’ Potrą „
s.ę s-e pX::xl -
- • Sm'crci k®>IWtora szl-ćŻ„yci° M™io«i™y*c *'*«r
charakterze f _w,elk’ troskliwości,Każdy “«yt uS
* ptoste, oXcs.rn‘r \
Pieńki w iudo h
ze__. /n’i!>KKh tańców
obrazki rod^' ZWUne ballada-
k* rodzaJ°we, pełne humoru
— -
i wreszcie krótkie P'eSni dłużs2
Krótkie piosenki_________
Wiele spośród 304 pieśni Mn .
naiprostszych ludzi, „idę wyth, X f**1 “ru“>""
monych piękna ojczystego T,.,?: Z P “ P,’hków' sP™S-
są one ważną kartą polskiej kultury mazwZ
s.lą wzruszają słuchaczy, bo prawd, poistah sZchS^Z
- • . to, co jest narodowe, krajowe, miejscowe, co jest echem dziecin-
nych naszych przypomnień, nigdy mieszkańcom ziemi, na której wzrośli,
podobać się nic przestanie.
najwyższą wartość
Pieśni Moniuszki przyjęto z zachwytem. Mniej modne się stały
dotychczas chętnie śpiewane pieśni obce. To ważne, byty to bowiem
czasy, w których śpiewane pieśni — i słowa i muzyka — przemawiały
bardzo silnie do uczuć Polaków.
Zamiłowanie do śpiewu sprawiło i to, że
artystyczną przyznawano operze - dramatowi lub komedu me mu-
wionej, lecz śpiewanej na
święcie
rn Treścią jej jest dramat
tO f7a/. r/.»ł«/>xvn
od Chopina skomponowania fortepianowe.
swego talentu i komponowa tylko, MoniuszkI). Byb
/At^^rp narodową skomp jvipwczvny, skrzywdzonej
. Śmiały zamy- j
.„..„ikirnie muzyki obcej
wość ‘
168

Straszny dwór przedstawi
u a kuranty
.popsuł \m 1
panien. Pan O.imaz'
.haniebne u-slugi Szta-
trachach i duchaui.
mi. zaś Hannie i ladwidze przedsta-ui
W Warszawie i wywołała
W sali Teatru Wielkiego
—- mciodie opery zdobvłv a?1 entuz,1,zm- Moniuszko
Po Halce Moniuszko napisał jeszcze Mk P°pu,arno^
a w 1865 roku odniósł nowy wsnanhk t ° mn,C,sz>'ch oper.
4-aktową operę A„’. P ”* suk“s- «™.nv1w duż,
iato ?crę kom“'”- *>
t juisaz. to jcandK komedia, na kriSn-i
kie™’ Inkn-ż trs 1 o 4- . ..... 'r .'.dli icairu \x iCJ-
kugo. Jakaż to komedia, zc po kilku przedstawieniach - cenzura
i Stefan oraz ich sługa Maciej żegnają
lach. Składają ślubowanie.
J -mu. Zc ’* zruszeniem witają modrzewiowy dworek, wspominają nieżyjącego juz ojca,
Dobrze nam będzie w praojców skicj chacie
uprawiać czarnej ziemi łan.
wzajemnie dzielić pracy trud,
miłować nasz wieśniaczy lud.
o ieco bvr serdecznie dbać.
Snikowa, postanawia ozenie dorodnych
Bvła h
jh braci. Chowają
nuW nucmac Stelan i Zbigniew. Od
Tflik też stało się i tym razem. Łamiąc złożoną przysięgę, zakochani bracia poślu-
biają obie miccznikówny. Spełniły się marzenia ich ojca. W pięknej arii śpiewanej
w rytmie poloneza opowiedział, że zyczyl sobie zawsze za mężów dla swych córek
młodzieńców, z których każdy odznaczałby >ię wieloma zaletami każdy m usiałby.
.\1jvl w miłości kraj ujczyac.
bvc odwa/n. m laku lew.
dla swej ziemi nutierzystej
na skinienn »dd;w ł:rc••
Urocza komedia-żart — to tylko zewnętrzna szata głębiej ukry-
tych treści. Straszny dwór był przede wszystkim manifestacją polskoś-
ci. Rytmy mazura, krakowiaka, poloneza, piękne sceny, jak pożeg-
nanie / bronią, powitanie rodzinnego domu, obrzędy i nastrój nocy
sylwestrowej, kłótnia, myśliwych, kulig i zabawy, wreszcie ukryte
wśród żartów patriotyczne słowa były przypomnieniem dawnej
świetności ojczyzny.
W smutnych latach po upadku powstania styczniowego Moniusz-
ko dal narodowi operę, która miała hyc pociechą i nadzieją.
Słowniczek muzyczny
Allegro
Andante
Aria
Cavatina
<czy(. kawaiina)
Chorał
Crescendo
kczyt. kreszendo)
Da capo al fine
(czyt. da
kapo...)
Diminuendo
Dolce
(czyt. dolezę)
Etiuda
idqc) 0kveś>-hi.wie, pręUko.
pieśń z unuarkowancgo tempa.
!«ki •*
krótka, prosta w budowie pieśń sol.m•> , .t
<ioua z akompaniamentem.
liturgiczny śpiew w kościele rzymskokatolickim.
od początku do miejsca, gdzie napisano jwt.
Fermata
Forte
(skrót /)
Fortissimo
(skrót ff'}
Fuga
stopniowe ściszanie.
słodko. łagodnie.
krótki utwór na instrument solo, przeznaczony dla ćwiczenia
techniki gry na tym instrumencie.
dowolne przedłużenie wartości rytmicznej.
głośno.
bardzo głośno.
Harmonia
Kanon
Kantata
Klawesyn
Klawikord
Koncert
Legato
Libretto
Mezzopiano
(skrót mp,
czyi, medzdzo-
piano;
najważniejsza forma muzyki wielogłosowej, opierająca się na prze-
prowadzeniu przez kilka głosów tego samego tematu, a następnie
jego przetworzeniu.
zgodność jednoczesnego brzmienia wielu dźwięków.
utwór wielogłosowy, następuje w nim powtórzenie melodii pierw-
szego głosu przez wszystkie glosj — z opóźnieniem.
forma wokalna, przeważnie przeznaczona na chór.
dawny instrument strunowo-klawiszowy podobny zewnętrznie u
fortepianu; naciśnięcie klawisza powoduje ruch piór u.
szarpiąc strunę wydobywa z niej dźwięk.
. -r-» ***
od drugiego. . (ot»erv, operetki
tekst słowny utworu muzyczno-scemczncg
średnio cicho.
forma instrumentalna, przew
strument solowy.
172
C7Vt. mcdzd/O-
forte
Nokturn
(dosł. nocny
Opera
Oratorium
Pasja
Piano
krótki utwór instrumentalny o charakterze spokojnym, nastrojo-
wym.
V
utwór drunuityczno-muzyczny, w którym cały tekst jest śpiewany,
wielka forma wokalno-instrumentalna, zbliżona do opery, lecz
pozbawiona akcji scenicznej.
duży utwór religijny na glosy solowe, chór i orkiestrę.
cicho
(skrót p
Pianissimo
(skrót pp ।
Preludium
Ritenuto
Scherzo
(czyi, skcrco)
Serenada
Sonata
Suita
Symfonia
T riola
bardzo cicho.
rodzaj muzycznego wstępu do innej formy muzycznej,
opóźniając, powstrzymując; określenie stopniowego zwalniania,
utwór instrumentalny o charakterze lekkim, żartobliwym.
wieczorna pieśń o treści miłosnej.
cztero- lub trzyczęściowy utwór muzyczny przeznaczony do gra-
ma na instrumentach.
utwór instrumentalny złożony z kilku samodzielnych tańców.
wielka czreroczęściowa forma orkiestrowa.
grupa rytmiczna złożona z 3 ósemek.
f

Spis rzeczy
NASZE MUZYKOWANIE
Pieśni historyczne i patriotyczne
I. lirere regnum anonim; .... 6
2. Dobranoc ci, Anusictiku (anonim 10
1. (araiina Bardosa z opery „Kra-
kowiacy i Górale" 'Stefani' 12
4. Gdy naród do boju (anonim i .. 14
5. O, mój rozmarynie (ludowa) I7
6 Rozszumialy się wierzby plączące
(anonim).......................... 19
Hej, chłop, y iKrahelska 20
Pieśni ludowe polskie i innych napo-
ci ów
8 . Zielony jaworze kielecka .... 24
9 Wianek z kaczeńców (kielecka 27
10 . Hej, oberek (wielkopolska . . 29
II II tani cc, druhny (krakowska . . 30
12 Żt bym ja wiedziała (mazowiecka 32
I 3. Da i nie masz ci m mazowiecka 36
14. Oi. Janie, Janit kurpiowska 37
15. Zaszło słonko, zaszło (kurpiow-
ska ;................................ 39
16. Sieczka nic owies (kujawska . .. 41
17 U w<.zór nadchodzi (kaszubska . 43
18 //;, regle, moje regle (podhalań-
ska) ..............................• 45
19 Idzie miesiączek zloty (rosyjska i 46
20. Pieśń wieczorna (tatarska j .... 47
21 Moi koi (serbska .............. 49
22. Dobosz (francuska) ............... 50
23. Z głębin nieba, kanon ^staroan-
gielska)............................. 52
24. Podróż do Irlandii (irlandzka). 53
25. Taniec tessalijski (grecka^ ... 55
26. Pojedz na wschód (negro spiri-
tuel .............................. 57
27. 7 a jest mój syn (negro spirituel) 58
28. Pieśń pracy (ekwadorska)....... 60
Pieśni arnstyczne i popularne
29. Chór niewolników z opery za-
rodziejski flet" (Mozart ... 62
30. Oda do Radości (Beethoeen 65
31 lii. w moim kraju (Schubert 67
32. Życzenie (Chopin j . ....... 69
33. Dobrze, dobrze, panie bracie, duet
z opery Straszny dwór (Moniu-
szko) .................... 7|
34. Noworoczny kanon (Martini 73
35. .We idź za rzekę (Baez . 74
36. Mars rozkwitnie jabłoniami (Mu-
radeli)..................... . 75
37. Jest Warszawa (Khmczuk . 77
38. ll'ar$2<Kt’a (Pruszkowski). 80
39. Pieśń jesienna (Suzin ........ 82
Utwory instrumentalne
40. laniem z tabulatury Jana z Lu-
blina ......................... 84
41. Panice węgierski (anonim > . 86
42. Sarabanda (Corelli ............. 89
43. Andante (Bartok)....... - 90
44. Piosenka (Kabalewski i . . 93
45. Deszczyk (Garścia)......... 95
46. Menuet (Pnntz’.................. 98
47. Allegro (Printz ............. • 99
48. Pieśń indiańska (anonim) . . 100

POZNAJMY I SPRÓBUJMY SAMI
A. Muzyka płynąca z wierszy . .104
Tuwim (l aniec — Śląsk śpiewa —
Strofy o późnym Iccic — Ptak
B. Muzyka z odcinków zbudowana 106
t Polonez żywiecki — Jeszcze je-
den mazur — Zagrajcież mi} mu-
zykancie)
Układanie fraz i zdań muzycz-
nych............ ..............
{Na wysokiej górze — Hej, sze-
rokie lany zbóż — Czego, kalino.
175
Budowa gamy । skala majoro-

w dole stoisz — Pytanie — od-
powiedź)
Melodii — więcej niż jedna . . 112
(Porc/roci’i<MxV wiosny — Golębi-
MC — Taniec szkocki — Prelu-
dium c-moll — Kosiarze stoj<D
V kladanie utworów dwu- i trzy-
g losowych .................. 119
(Na polu kwiaty — Zakwitła nam
rutka — Afróc, mróz — Hej, od
Krakowa jadę)
D. Dźwięki w formę ułożone
I. Forma A P A.............. 122
(Dobranoc cT wiosko — Taniec
szkocki)
2. Rondo................. . . 124
(Rondo)
3. Wariacje ................ 126
f Zasiali górale — Przepiórka)
4. Sami układamy formę A B A,
ronda i wariacji............ 130
(Ćwiczenia;
WIADOMOŚCI I ĆWICZENIA
POMOCNICZE
I. Nazwy literowe dźwięków .... 134
2. Półton i cały ton ........... 135
6.
8.
Znaki chromatyczne: krzyżyk
bemol, kasownik.....
Gama G-dur............
Gama F-dur ..........
Budowa gamy a-moll j skala mi-
norowa ..............
Wartości rytmiczne; takty
ćwierćnutowe .........
9. Ósemka z kropką i szesnastka.
10. Synkopy ............
11. Takty ósemkowe .......
MAŁE KRONIKI Z ŻYCIA W IEL-
KICH LUDZI
L Jan Sebastian Wielki
2. Cudowne dziecko,
artysta ...............
3. Prometeusz .........
4. Rodem warszawianin, sercem
Polak, a talentem świata obywa-
wyzwolony
Muzykę — Narodowi
141
144
145
146
161
167