ырар
Рей
(ТеИран)
/ ;Шам
/ ^Дамаск) Багдад
ІМэдина
Мекке

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫ М МИНИСТРЛІГІ
ГЫЛЫМ КОМИТЕТІ
Р.Б. Сүлейменов атынлагы Шығыстанү институты
Әбсаттар Дербісәлі
ҚАУАМ АД-ДИН
ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ)
ӘЛ-ФАРАБИ
AT-ТҮРКІСТАНИ
( 1286- 1357)
Өмірімен мүрасы
Алматы,
2013

ӘОЖ 86.38
КБЖ 28
дзз
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ ҒЫЛЫМ КОМИТЕТІ
Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институтының
ғылыми кеңесі басуды мақүлдаған
Жауапты редактор - Әшірбек Момынов,
тарих ғылымдарының докторы, профессор
Пікір жазгандар: Шамшидин Керимов, филология гычымдары -
ның докторы, профессор , Мухаммед-Хусейн Алсабеков, филология
гыльшдарының докторы, профессор , Ислам Жеменей, фш ология
гылымдарының доюпоры, профессор
Дербісәлі Шейх Әбсаттар қажы
Д 33 ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ)
ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
(1286-1357)
Өмірі мен мұрасы / Жауапты ред. Әшірбек Момынов .
-
Алматы, 2013. -
244 б.
ISBN 978-601-217-389 -5
Ислам өркениеті мен онын бір бөлігі болып табылатын қазақ
мәдениеті мен әдебиетіндегі, ғылымындағы Отырардың орны
бөлек. Ол көптеген ғүлама ғалымдарды , ойшылдарды , даналарды
дүниеге келтірді.
•-—
---- -
Қауам ад-дин әл -Итқани (Иқани) әл-Фараби ат -Түркістани
солардын көрнектілерінің бірі. Түркістан маңындағы ежелгі
Иқанда дүниеге келген ол Отырардың бас имамы болған, сонан
соц Шам астанасы Дамаскіде түрған. 25 жыл Бағдадта әйгілі Әбу
Ханифа кесенесі жанындағы медреседе үстаздық еткен.
Өмірінің соңында Мысырға қоныс аударып, Каирдегі
Сүрғатмишия (Сарғатмашия) мен аш-Шайхуния медреселерін
баскарған, мүдаррис болған, Ол оқу орындары күні бүгінге дейін
дін аман түр.
Қауам ад-дин Ислам дініне, өркениетіне қатысты мәнді де
манызды бірқатар еңбектер қалдырған. Олардың біразы біздің
заманымызға жеггі.
Қолыңыздағы еңбекте қазақ тарихындағы сондай даңқты
перзенттердің бірінің өмірі мен мүрасы жайлы баяндалады.
ӘОЖ 86.38
КБЖ 28
ISBN 978-601-217-389 -5
(Д Шсйх Әбсаттар қажы Дербісәлі. , 2013
С2 Азамат Айымбстов, безсндіру., 2013

Атқан, Итқан (Иқан),
Отырар, Түркістан
.азарымызды аударған оның Аткани, Итқани
(Иқани) деген аты-жөні еді. Өйткені Түркістанныңшығыс
кіре берісі мен Отырардың солтүстік өкпе тұсында, яғни
одан шамамен 40-50 шақырым жерде ескі Икан деп
аталатын кент бар. Қазак Совет энциклопедиясында ол
туралы: «Иқан орта ғасырларда салынған елді мекен;
Түркістан қаласының оңтүстік шығысындағы казіргі
ескі Иқан бұрын солай аталған. Иқан қаласының негізі
қашан қаланғаны жөнінде нақты дерек жок. Хафиз-и Та-
ныш (1549-1605) «Абдулланаме» атты еңбегінде Бүхара
ханы Абдулланың 1582 жылы Ташкент билеушісі Баба
сүлтанға қарсы жорық жасаған кезде Иқанға тоқтап
өткенін жазады. XVIII ғ. жасаған белгілі тарихшы П.И.
Рычков «Орынбор губерниясының топографиясы» деген
еңбегінде Иқанда 300-ге жуық үй болғанын жэне оның
тұрғындары егін шаруашылығымен айналысканын сөз
еткен. Орта ғасырларда Иқан Түркістан өлкесі қалалары
қатарында едәуір рөл атқарған»*1деп жазған.
Осы ескі Иқанның орны қазірге дейін сақталған.
Ол Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ауданы Ик­
ан аулының орталығында. «Жалпы жобасы трапеция
іспетті, биіктігі 6-7 метр төбешік, бұрыш-бұрышы дү -
ниенің төрт түстігіне қараған. Табан өлшемі: солтүстік
батыстан оңтүстік шығысқа қараған жағынікі 300 ме-
трден астам, солтүстік шығыстан оңтүстік батысқа
қараған жағы 225 метр. Қала орнының оңтүстік шығыс
бөлігінде қамал-сарайдың қалдығы төбешік болып жа-
тыр, жоғарғы алаңқайының ауқымы 50-50 метр. Шаһ-
ристан ішіндегі қақпа батыс бүрыштың солтүстік батыс
жағында орналасқан, төбешік үстінде - мүнара калдығы
бар».2
Иэ. Отыпар мен Түркістан маңында орта ғасырларда
1Қазақстан. Үлттық энциклопедия . Алматы 2002, 4-том, 242-бет.
: Түркістан. Халыкаралык энциклопедия. Алматы 2000, 340-бет.
3
I
•а
г\
I•ч
чіфу
;
v
'
1
I)
M

Иқан атты кент, яки қамал немесе елді мекен болғандығы жайлы та -
рихшыларымыз бен археологтарымыздың еңбектерінде айтылады.
Олар Оңтүстік Қазақстанның ежелгі қалаларына сыпаттама жасағанда
оны да әдетте атап өтеді.
Бірақ отандық зерттеушілер еңбектерінде ол Иқан деп жазылса,
ал араб тілді бұлақ көздерінде Атқан немесе Итқан деп көрсетілген.
XVI ғасырда Мухаммед Шайбани ханның (1451-1510) жасак-
тарымен бірге Сыр бойы мен Оңтүстік Қазақстанда да жорықта бо-
лып, қазақтардың түрмыс -тіршілігі , шаһарлары мен кенттері , ка -
малдары мен елді-мекендерін өз көзімен көрген Әбу -л Хайыр бин
Рузбихан эл-Хунджи Исфаһани (1457-1524) «Михман наме-йи Бу­
хара» - «Бүхара мейманының жазбалары» атты еңбегінде Иқанды
Түркістан бекіністерінің бірі3десе, Таяу Шығыстық атақты тарихшы ,
белгілі тәпсірші Джалал ад-дин Әбу -л Фадл Абд ар -Рахман ас -Суйути
(1445-1505) «Лубб эл-лубаб фи тахрир әл -ансаб» - « А қ ы л-ойдың
насабнамені құрастырудағы өзегі» атты еңбегінде: «Атқан - Фараб
кенттерінің бірі, одан әл-Атқани шыққан »4 деп жазады. Мүны Еги­
пет тарихшысы - Джамал ад -дин Әбу -л Махасин бин Тагриберди
[Тәңірберді] (1411-1465) «Әл-Манһал ас -сафи уа -л мустауфи баъд әл -
уафи» - «Таза бүлақ жэне «әл-Уафиден» кейінгі толық жинақ»5жэне
Ахмед Ташкупризаде атты есімімен көбірек мэлім түрік қаламгері, по -
лигистор Ахмед эл-Мүстафа (1495-1561) «Мифтах ас-сағада уа мис -
бах ас-сиада фи маудуғат эл -улум» - «Ғылыми пэндердегі бақыт кілті
және бақыт шамы» атты шығармасында: «Атқан - Фараб кенттерінің
бірі» деп қостайды .6
Міне, осы Иқаннан (Атқан, Итқаннан) шыққан да парасат ие-
лері бар. Соның бірі Қауам ад -дин Әмір Кәтиб бин Әмір Умар әл -
Атқани. Оның өмірі һэм шығармашылығымен біз «Қазақ даласының
жүлдыздары» атты еңбегімізде 1995 жылы түңғыш рет қысқаша
таныстырғанбыз. Онда ғалымның алғашқы білімді өз отанында алып ,
одан кейін Иқан медреселерінің бірінде ұстаздық еткенін, соңыра
Орта Азиялық ғұлама Бүрһан ад-дин әл -Марғинанидің (1123-1197)
«әл-һидайа» - «Басшылық» атты еңбегіне түсіндірме жазғаны һэм
3 Әбу-л Хайр ибн Рузбихан эл -Хунджи Исфахани . Михман нама -ий Бухара . М.,
1976.
4 Джалал ад-дин Әбу -л Фадл Абд ар -Рахман ас -Суйути . Лубб эл -лубаб фи тахрир
әл-ансаб . Бейрут 1991, 36-бет.
5 Джалал ад-дин Әбу -л Махасин ибн Тагрибарди . Әл -Манхал ас -сафи уа -л мус­
тауфи баъд әл-уафи . Каир 1985, 6 том; 3-том , 101-103-беттер .
6 Ахмед бин Мустафа Ташкубризаде. Мифтах ас -сагада уа мисбах ас -сиада .
Бейрут 2002, 3 том, 2-том , 241 -242 -беттер .
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
4

ғалым бабаның ол дүниелерін Ташкент пен Ресей кітапханалары кол-
жазба корларынан ушыратканымыз туралы айтканбыз.
Содан бері біраз жыл өтті. Бірте-бірте колымызға ол жайлы баска
да жазба деректер түсе бастады.
1. Ғалымның тегі
Қауам ад-дин Әмір Кэтіб XIII ғасырдың 20-жылдары, тарихы-
мыздағы «Отырар апаты» атты қасіреттен 66 жылдан кейін дүниеге
келген. Бүл моңғол шапқыншыларының қазак жерлерін де басып алған
соң, оның Шыңғыс ханның үш үлкен ұлына бөлініп берілген кез-тін.
Сөйтіп Отырар, Түркістан, Сауран, Сығанақ, Женд, Сайрам, Тараз,
Баласағүн секілді т.б. шаһарлары бар Оңтүстік-Ш ығыс Қазақстан,
яғни Жетісудың үлкен бөлігін Шағатай мен оның үрпақтары кезегімен
биледі. Бүл тұста еліміздің қираған қалаларының кейбірі қалпына
келтіріліп, жүрт жарасын емдеп, еңсесін қайта көтере бастаған еді де-
уге болады. Бурынгы ғылыми-мәдени, діни-рухани ордалар біршама
қалпына келіп, жүмыс істей бастаған.
Таяу жэне Орта Шығыс жүртының осы ғасырлардағы діни-
рухани, мәдени өмірін сыпаттаған шежіреші жэне жалпы ислам
тарихы білгірлерінің еңбектерін парақтар болсақ, олардың ішінен
Қауам ад-дин жайлы жазған қаламгерлерді де үшыратамыз. Бүл рет-
те аз-Заһаби, ас-Сафади, Мұхий ад-дин Қүраши, Ибн Хатиб, Ибн
Фархун, әл-М ақризи, Ибн Хаджар әл-Асқалани, Ибн Тагриберди,
Ибн Ш ихна, ас-Сахауи, ас-Суйути, Ахмед Ташкупризаде, Тақи ад-
дин ат-Тамими ад-Дари әл-Ғаззи, эл -Хүсайнидің жазбалары көңіл
аударарлық. Өйткені олар Иқан перзентінің замандастары, немесе
одан бар болтаны бір-екі ғасыр ғана кейін ғүмыр кешкендер.
Қауам ад-дин жайлы XVII ғасырда да қалам тербегендер жоқ емес.
Солардың арасынан Осман тарихшысы Хаджи Халифаны (1609-
1657) ерекше атау керек. Өйткені оның дүниелері құнды деректерге
сүйеніп жазылуымен де бағалы.
Біз міне осыларға, сондай-ақ XX ғасырда өмір сүрген Умар Рида
Каххала (1905-1987) мен қазіргі Мысыр әдебиетшілері - Мухамм ед
Заглул Салам мен Алматыдағы Нұр-Мүбарак Египет Ислам мәдениеті
университетінің бір кездердегі профессоры, доктор Махмуд Фуадтың
талым баба туралы жинаган материалдарына да иек артқанымызды,
олардың бізге жақсы багдар болганын атап кеткеніміз жөн.
Осындай сөз зергерлері туындыларына үңілсек Қауам ад-диннің ата-
тек ныспысы түрліше жазылатынын байқаймыз. Тарихшы Тақи ад-дин
әл-М ақризи (1365-1441) «Китаб әл-мауагиз уа-л игтибар би зикри-л ху-
тат уа-л асар» - «Уатыздар ж эне (Алла Тагаланы) зікір етудегі тәсілдер
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
5

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
мен еңбектерді негізге алу жайлы кітап» атты шығармасында (эдетте ол
«Хутат әл-Мақризи» - «Әл-Мақризидің тэсілі» деп аталады) оны Қауам
ад-дин Әмір Кәтиб бин Әмір Умар әл -әмид бин әл -әмид Әмір Ғази әл -
Атқани7деп көрсетсе, исламтанушы Шиһаб ад-дин Әбу -л Фадл бин Хад -
жар әл-Асқалани (1372-1449) «Ад-Дурар әл -камина фи ағйани -л миъа -
ти ас-самина» - «(һижраның) VII ғасырындағы белгілі адамдар жайлы
сақталынған жауһарлар» деген кітабындағы Иқан ғалымына арналған
үш беттік материалын - «әл-Хусайни (? - ?) «Зайл» - «Қосымша» атты
еңбегінде оны «Лутфулла» деп атайды деген жолдармен бастайды.8
Сондай-ақ бабамызбен бір мезгілде өмір сүрген Мүхий ад -дин
Әбу Мухаммед Абд эл-Қадыр әл -Құраши әл -Ханафи (1296-1373) «Әл-
Жауаһир әл-мудийа фи табақат әл -ханафийа» - «Ханафи (мазһабы ғұ-
ламаларының) топтары жайлы жарық жауһарлар»9 атты еңбегінде оны
әл-Атқани емес, керісінше «әл-Итқани» деп атайды да әрі қарай «білгір
имам» (әл-имам әл -аллама) Қауам ад-дин Әмір Кәтиб бин Әмір Умар әл -
амид эл-Фараби Әбу Ханифа»10деп жазады.
Ибн Хаджар әл-Асқаланидің тағы бір «Табсир әл-мұнтабаһ би -тахрир
әл-мұштабаһ» - «Күмэнді сейілтудегі тыңғылықты ойды көрсету» де­
ген еңбегінде11 Иқан уланы «әл -Отрари » деп көрсетілген де «фақиһ
(мусылман заңгері), (һижраның) 700 (1301) жылынан кейін Отырардан
Мысырға келді. Отырар түрік еліндегі үлкен қала, (ол) Жайхун (дұрысы
Сейхун - Сырдария) жағасында»12 деп жазған. Десе де Ибн Хаджар
эрі қарай бірақ «Қауам ад-дин әл -Итқани эл -Ханафи Сұргатмишия
медресесі алғаш ашылғанда сонда дэріс берді, «әл-һидайаға» түсіндірме
жасады»13деген қысқаша мағлуматпен шектелген.
Әл-Маулай Мустафа бин Абдалла әл -Қүстантини ар -Руми эл -
Ханафи (1609-1657) (эдетте Катиб (хатшы) Челеби немесе Хаджи Ха­
лифа есімімен көбірек танымал Осман тарихшысы) «Кашф аз-зунун
ан асами-л кутуб уа -л фунун» - «Кітап жэне ғылым аттары туралы
7 Тақи ад-дин әл -Мақризи . Китаб әл -мауағиз уа -л иғтибар би зикри -л хутат уа-л
асар. Бейрут 1998, 4 том; 4-том, 264-бет.
8 Шиһаб ад-дин Эбу -л Фадл ибн Хаджар әл -Асқалани . Ад -Дурар эл -камина фи
ағйани-л миъати ас -самина . Бейрут 1997, 3 том; 1-том, 242 -244 -беттер .
9Мухий ад-дин Эбу Мухаммед Абд әл -Қадр әл -Қураши эл -Ханафи . Әл -Джауаһир
эл-мудийа фи табақат эл -ханафийа . Рияд 1993, 5 том; 4-том , 128-130-беттер .
10 Сонда.
11 Шиһаб ад-дин Эбу -л Фадл ибн Хаджар әл -Асқалани . Табсир эл -мунтабаһ
би тахрир эл-муштабаһ . Бейрут [шыққан жылы көрсетілмегсн], 9 том; 1-том,
32-33 -беттер .
12 Сонда.
13 Сонда.
6

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
.14
күмандарды ашу немесе күдіктерден сеиілту»1" атты еңбегінде оны
Қауам ад-дин десе, ал Ибн Фархун әл -Малики (7-1397) «Ад-Дибадж
эл-мазһаб фи мағрифати аъйан улама эл -мазһаб» - «Мазһабтың белгілі
ғуламаларын таныстырудағы жібек жол» атты шығармасында «Аш-шейх
Қауам ад-дин Әбу Ханифа»1415дейді де, әрі карай есімін «Әмір Кәтиб Әби
Мухаммед бин Ғази әл-Итқани ат -Түркістани» деп көрсетеді. Бүл жер -
де оның ғалым ныспысына өзгелер атамаған «Әби Мухаммед» деген
есімді жэне тегінің соңына «Түркістани»16 деген сөзді қосып жазғанын
байқаймыз.
Умар Рида Каххала (1905-1987) «Муғджам әл-муаллифийн» - «Шы-
ғармашылар сөздігі» атты еңбегінде оны «Әмір Кәтиб бин Әмір Умар
бин Әмир Ғази эл-Фараби, әл-Итқани , әл-Ханафи (Қауам ад-дин)»17деп
көрсетеді де «фақиһ, тілші (луғауи), хадисші (мухаддис), шаууал айының
19-да Итқанда туылған» дей отырып, өмірі жайлы кысқаша деректер
келтіреді, яғни оның Багдад, Мысыр, Шамда қызмет еткенін, Каирде ша­
ууал айының 11-де қайтыс болганына тоқталады .
Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари эл -Ғаззи (7-1596)
«Ат-Табақат ас -саннийа фи тараджим әл -ханафийа» - «Суннит топтары
(ішіндегі) Әбу Ханифа (мектебі) ғуламаларының өмірбаяны жайлы» де­
ген еңбегінде Иқан уланы өзін «Қауам ад-дин эл -Фараби әл -Атқани»18
деп те жазған деп еске алады.
Ибн Хаджар әл-Асқалани мен Ибн Фархун эл -Маликидің аталмыш
дүниелерінде оның аты сондай-ақ суннизмнің 4 мектебі бірінің негізін
салған Нуғман бин Сэбиттің есімімен (699-767) «Әбу Ханифа» деп те
айтылады. Дей тұрғанмен Иқандық гулама бір өлеңінде өзінің аты -жөні
жайлы:
«Әбу Ханифа - күниям, ал сонан соң,
Қауам ад-дин болды лақап ат(ым)»,19- деген екен.
Аты-жөні дегеннен шығады , Иқан перзентінің сөйтіп тек Атқани
14Мустафа бин Абд Алла әл-Күстантини ар -Руми эл -Ханафи аш -шаһир би -мулла
Катиб Челеби уа мағруф би-Хаджи Халифа . Кашф аз -зунун ан асами эл -кутуб
эл-фунун . Бейрут 1992, 2-том , 2033-бет .
15 Ибн Фархун эл-Малики . Ад -Дибадж әл -мазһаб фи мағрифати аъйан улама эл -
мазһаб. Бейрут 1996, 175-бет.
16 Сонда.
17 Умар Рада Каххала. Мугжам эл -муаллафийн . Бейрут [жылы көрсетілмеген], 5
том; 3-том , 4-бет.
18 Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадр ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи . Ат -Табақат ас -
санийа фи тараджим эл-Ханафийа . Рияд 1983, 4 том; 2-том , 221 -бет.
19 Тақи ад-дин әл -Мақризи . Китаб әл -мауағиз уа -л иғтибар би зикри -л хутат уа -л
асар («Хутат эл-Мақризи»). Бейрут 1998, 4 том; 4-том , 265-бет.
7

немесе Итқани ғана емес, сондай-ақ әл-Фараби және тіпті Түркістани
деп те көрсетілетінін байқадық. Өйткені Иқан шағын кент, яки қамал,
немесе елді мекен ғана болғандықтан Қауам ад-дин өз тегіне Иканды
ғана емес, сондай-ақ бірде Фарабты, енді бірде Түркістанды косып
жазып отырған сияқты. Бүған мысал ретінде отырарлық тілші, ғалым
Исмайыл эл-Жауһари эл-Фарабиді (7-1008) атасақ та жетіп жатыр. Ол
да осылай еткен.
Сонымен оның есімдер тізбегін саралар болсақ - Әбу Хан иф а
күниясы, Қауам ад-дин лақап есімі. Өзінің аты Лутфулла. Ал Әмір Кәтиб
деген ат оған көркем жазуы үшін берілген. Әкесінің аты - Әмір Умар.
Бабасының есімі Әмір Ғазы.
Ал, «амид» - «бастық, облыстық азаматтың істері жөніндегі
мемлекеттік шенеунік басшы, ірі әкімшілік шенеунік» дегенді біл-
діреді. Соған қарағанда ол облыстық басшылардың бірі болған
сияқты. Атқан, Итқан, әл-Фараби, Түркістани жоғарыда айтылғандай
оның туған жерін білдіреді. Білдіреді демекші Атқан араб тілінде
(бір нәрсені) «толық меңгеру», (бір нәрседе) «шеберлік таныту», ал
Итқан - «кемелділік», «шеберлік» деген мағынаны білдіретінін де
еске ала кеткен жөн. Ал ғалымның туған жері Атқан, немесе Итқан,
яки қазіргідей Иқан деп қашаннан бері аталады мәселесі қосымша
зерттеуді талап етеді.
Неміс шығыстанушысы, атақты ғалым Карл Броккельман да оның
аты-жөнін жоғарыдағыдай есімдер тізбегімен атай отырып, өмірі
жайлы қысқаша деректер берген20.
Үлкен парасат иесі өзі көрсеткеніндей және жазба деректердің
көпшілігі де ол туралы сөз қозғағанда оны Қауам-Дин деген лақап
есімінен бастайтындықтан, біз де сол дәстүрді бүзбай, оны осы есі-
мімен атай отырып зерделегенді жөн көрдік.
Сонымен араб тілді жазба деректерде Қауам ад-диннің Түркістан
мен Фараб төңірегіндегі Атқан (Иқан) кентінде һижраның 685
(1286) жылы шаууал айының 19, сенбі күні түнде дүниеге келгені
айтылатынын байқадық. Әуелгі білімді ол өз отанында алған. Бірақ
дэл қай жерде - Отырар немесе Иқан яки Түркістан, Арысбани-
кет (Оңтүстік Қазақстан облысы, Ордабасы ауданы, Темірлан се-
лосы маңындағы кент, қамал - Ә .Д .), немесе Исфиджаб-Сайрамда
оқыды ма, өкінішке орай ол туралы деректер жоқ. Араб тарнхшыла-
ры оның медресені тамамдаған соң Әбу Ханифа мазһабын шүқшия
зерделегеніне тоқталды. Бүл ретте болашақ кемеңгердің қолына әуелі
Орта Азиялық ғүламалардың еңбектері іліккен. Ә сіресе ол Ахсикаси
мен Марғинанидің шариғат жайлы туындыларына көбірек үңілген.
20 Brockelmann Carl. Geschichte der Arabischen Litteratur. Berlin 1902, 2 Band, 72-
бет.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

Ахсикат (Ахсикет, Ахсикас, Ахси) казіргі Әндіжан қаласының сол-
түстік батысында, Сырдарияның оң жағалауында болған шағын кала.
Ол Мухаммед Хайдар Дулатидің (1499-1551) туған бөлесі, ұрпактары
Үндістанды үш ғасыр билеген, көрнекті мемлекет қайраткері, элемдік ірі
түпға Мухаммед Захир ад-дин Бабырдың да (1483-1530) отаны.
Біз осы шаһарлық, яғни Ахсикати атты үш дара түлғаларды
білеміз. Біріншісі тілші , тарихшы Мухаммед бин әл -Қасым Ахмед
бин Мухаммед бин әл-Қасым Әбу -л Уафа Ахсикаси (7-1125). Екіншісі
-
соның баласы Ахмед бин Мухаммед бин әл-Қасым бин Хадий (?-
1133). Ол «Тарих Фарғана» - «Фергана тарихы» жэне «Аз-Зауаид фи
шарх «Сиқт аз-Занд» ли Эби-л Ала эл -Магарри» - «Эбу-л Ала эл -
Мағарридің (973-1057) «Сиқт аз-Занд» («Үшқынның жарыгы ») деген
еңбегіне қосымша түсіндірме» атты шығармалардың авторы.
Үшіншісі - трактаттары Қауам ад -дин болашағына жол сілтеп ,
багыт-багдар берген Эбу Абдалла бин Мухаммед бин Мухаммед бин
Умар Хусам ад-дин эл -Ахсикаси (7-1246).
Ол Әбу Ханифа мазһабы бойынша заңгер, « Э л -Мунтахаб фи усул
әл-мазһаб машһүр инда эл -улама» - «Ғұламаларға танымал мазһаб
негіздерінің таңдамалы (жинағы)», «Усул әл-Фиқһ» - «Фиқһ негізі»21
атты кітаптардың авторы.
Қауам ад-динге соңғы ғалым шығармалары үлкен эсер еткен . Сөйтіп
ол осы Хусам ад-дин әл -Ахсикаси шығармасының түсіндірмесіне ден
қойып, оны 1315 жылы 31 -ге толғанда оқып шығады . Соған қарағанда
Қауам ад-динді білімін молықтырып кемеліне келгенше , яғни 1317
жылға дейін Отырар мен Түркістанда қала берген, немесе Самарканд
мен Бухарадан шығандап шыға қоймаған деп шамалауга болады.
Бул кездері тек Самарканд мен Бухара ғана емес, сондай -ақ Орта
Азияның Ахси, Насаф (Нахшаб, Қаршы), Термез , Мары , Үргеніш ,
Хиуа сияқты шаһарлары да Ислам діні мен мэдениеті, гылымы мен
білімінің үлкенді-кішілі орталықтары еді . Осындай ілім ордалары -
нан шыққан ғалымдар, уэлі ауыз даналар , парасат иелері ондап емес ,
жүздеп саналады. Қауам ад -диннің әуелде Орта Азиядан алысқа
ұзамауының бір себебі де осында ма деп ойлаймыз. Өйткені ол сон -
дай шаһарлар ғуламаларынан дэріс алды. Отырарда имам болды .
Өзге де мусылман елдеріндегідей Орта Азияда да әсіресе шариғат
мәселелеріне көп көңіл бөлінді. Өйткені ол мусылман баласының тал
бесіктен жер бесікке дейінгі өмір тіршілігінің сан-алуан қырларын
қамтитын. Шариғат қасиетті Қуран мен хазреті Мухаммед (с.ғ .с .)
пайғамбарымыздың сүннасына негізделген жэне алты ғылыми
пэндерді қамтиды.
Илм ат-тафсир эл -Құран
-
Қуранға түсіндірме жасайтын ғылым.
21 Ahm et Ozel. Hanefi fikih alimleri. Ankara 2006, 66-бет.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
9

Илм әл-хадис
-
Хазреті Мұхаммед пайғамбарымыздың (с.ғ .с .)
айтқан сөздері, эңгімелерін жинайтын , зерттейтін ғылым .
Илм әл-калам , немесе Усул ад -дин
-
Ислам дінінің теориялык
негізін зерттейтін ғылым.
Илм усул әл-фиқһ
-
Фиқһ негізі мен бұлақ көздерін зерттейтін
ғылым.
Илм әл-фиқһ
-
Фиқһ салаларын зерттейтін ғылым (Практикалык
фиқһ).
Илм әл-фараид (фараид) - Марқұм мүлкінің ұрпақтары арасындағы
бөлінуін зерттейтін ғылым.22
Бір сөзбен айтқанда шариғат мұсылманның өмір сүру заңы. Олай
болса қазақ жері ілім ордаларының өкілдері де Ислам діні мен ілімін
шұқшия зерделеуге, оны өз жүртында да насихаттауға барынша көңіл
бөлді. Бүл ретте Мауараннаһр ғұламаларының Құран кэрім , хадис ,
тәпсір, мұсылман заңын (фиқһ) сөз ететін еңбектері де араб жүртында
кеңінен пайдаланылғанын айту ләзім.
Қауам ад-дин сөйтіп бұрын өткен Отырар ғұламалары сиякты
Шам жүрты мен Ніл бойы һэм Месопотамиядағы Ислам ғылымының
ірі орталықтарына барып білімін молықтырғанды жөн көрді. Соны -
мен аттанар күн де келді.
Иқан - Отырар
-
Түркістанның арасы жазық дала. Қауам ад -дин
шаһар шетіне шықты. Керуен күтіп түр екен . Жолбасшы түйелердің
біріне отыруға ишара етті. Ол Иқанға , туған қаласына қайрыла ұзак
қарады. Алые сапардан орала ма, жоқ па?! Жусан исі келеді. Бір
түбін үзіп алып иіскеді де қалтасына салды. Көзі жасаурап Иқанға
тағы бір көз тастады. Керуен қозғала бастапты . Алда қауіп , қатері ,
қиыншылығы мол жол жатты. Алда ғылым , білім , даңқ жолы жатты .
2. Дамаск , Каир сапары. Бағдадта өткен 25 жыл
Қауам ад-дин содан 1319 жылы әуелі Дамаскіге келіп үстаздық етті.
Соған қарағанда оны өз отанында-ақ араб тілін жақсы меңгерген деуге
болады. Отаны демекші орайы келген соң айта кетейік , Мауараннаһр
елінің Таяу жэне Орта Шығыс жүртымен рухани, мәдени , ғылыми
байланысы тұрақты болған. Мүндай игі ауыс -түйіс , барыс -келістің
іргетасы Орта Азияға Ислам діні келісімен-ақ қаланған . Бірте -бірте
жұртымыздың өмір тіршілігі, салт -санасы , әдет -ғұрпы , тілі , әдебиеті
мен мәдениетіне шариғат, фиқһ (мүсылман заңы), фақиһ (мүсылман
заңгері), адаб - әдеп , адабиат - әдебиет , мухаддис (хадисші), мантық
-
логика, луғат - тіл , сөз; лүғауи - тілші , кітап , дәптер , қалам , дәріс ,
мударрис (окытушы. дэріс беруші), хафиз (Қүранды жатқа білуші),
22 Бурхануддин Маргинани. Хидоя . Комментарии мусульманского права . В двух
частях, четырех томах. Часть I, тома І-ІІ. Москва 2008, 17-18-беттер .
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
10

кари (Құранды мәнерлеп жатқа окушы) секілді және тағы да баска
көптеген сөздер енді.
Араб дүниесінің түрлі ғалымдары, саяхатшылары, тарихшы,
шежірешілері, дін қайраткерлері Жейхун (Әмудария) мен Сейхун
(Сырдария) өлкесі туралы көрген-білген, естіген, тоқығандарын
хатқа молынан түсірді. Бірсыпырасы тіпті осы жерлерде Ислам ілімі
мектебінің іргетасын қалап, ұстаздық та еткен. Жергілікті жүрттың
талапты үландарынан мамандар даярлап, жаңа жерлерде Ислам діні
мен өркениетінің өркендей беруіне барынша мүдделілік танықтан.
Өз кезегінде Қазақстанның Оңтүстігі мен Сыр бойы қалалары
және кенттерінің Әбу Насыр әл-Фараби (870-950) сияқты дарынды
үлдары да Шам мен Ирақ, Мысырға барып, білім алып қана қоймай,
түрлі дәрежедегі қызметтер де атқарған. Олардың арасында тіпті сон-
да түрақтап, көз жүмғандары да аз емес.
Бүл ретте қазақ даласының тағы бір асыл перзентін атап кетуге
тиіспіз. Ол Сығнақта туылып, Шам елінде, яғни Сирияның ежелгі
ірі рухани, мэдени ордаларының бірі Халабта қызмет етіп, Қауам
ад-дин келердің алдында 1310-1317 жылдары қайтыс болған, әдетте
ас-Сығнақи эл-Ханафи деп аталатын Хұсам ад-дин әл-Хұсейн бин
Хажжаж ас-Сығнақи. Ол да Иқан үланы сияқты Хүсам ад-дин әл-
Ахсикасидің «Китаб әл-мунтахаб фи усул ад-дин» - «Дін негізі
жайлы таңдаулы кітап» жэне Бүрһан ад-дин әл-Марғинанидің «әл-
һидайасына» - «Басшылыққа» түсіндірме жазған.23 Оның әуелгі
еңбегі Париж бен Каир кітапханаларының қолжазба қорында түр.
Сығнақтық баба да Қауам ад-дин сияқты өзіне лақап етіп Әбу Ха-
нифа есімін алған. (Хүсам ад-дин Сығнақи туралы алда арнайы сөз
болады).
Махмуд Фуад Қауам ад-диннің Дамаскіге келген кезде жоғарыда
айтылған Бүрһан ад-дин Әбу-л Хасан бин Әбу Бэкір әл-Марғинанидің
(1123-1141) «әл-һидайа» - «Басшылық» атты еңбегіне Сығнақи
сияқты түсіндірме жазғанын айтады. Қазақ даласының талантты екі
перзентінің де «әл-һидайаға» түсіндірме жазғаны жайдан-жай емес.
Өйткені бүл еңбек күні бүгінге дейін Әбу Ханифа мазһабы бойынша
озық дүниелердің бірі саналады. Оған Сығнақ, Иқан перзенттерінен
басқа да көптеген ғүламалар түсіндірмелер жазған.
Отырар имамы марғүландық ойпаздың аталмыш еңбегіне жиі ора-
лып отырғандықтан, осы ретте әл-Марғинани мен оның шығармасы
туралы да айта кеткен жөн. Бұрһан ад-дин қазіргі Ферғана маңындағы
ежелгі Марғүлан қаласында 1123 жылы дүниеге келіп, Құран кэрім,
23 Мүстафа бин Абд Аллаһ әл-Құстантини ар-Руми эл-Ханафи аш-шаһир би-мул­
ла Катиб Челеби уа мағруф би-Хаджи Халифа. Кашф аз-зунун ан асами әл-кутуб
уа-л фунун. Бейрут 1992, 1-том, 112-бет.
ҚАУА.М АД-ДИН ӘЛ-ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

хадис, фиқһ (мұсылман заңы) мәселелерін жақсы меңгерген, өз кезінің
озық ойлы адамы еді.
Ол көптеген еңбектердің авторы. Соның ішінде оның атын әлемге
мэшһүр еткен «эл-һидайасы ». Оны ол 1178 жылы Самарқандта
жазған.
« Ә л -һидайа » төрт бөлімнен тұратын классикалық жинак. Ол Ис­
лам заң ғылымының Әбу Ханифа мазһабын сөз етеді. Біріншісінде:
таһарат, намаз , ораза , зекетжәне жэне қажылықмәселелері баяндалған .
Екіншісінде неке, емізу, талақ , құлдарды азат ету, тауып алынған
баланың тегін анықтау, табылған нәрсе , қашып кеткен құлдар , ізім -
қайым жоғалғандар, Алла Тағалаға серік келтіру жэне уақф мүлкі
туралы сөз болады. Үшінші бөлімде: сату-алу , ақша жүмбактары ,
кепілдік, ақшаны біреуге өткізу , қазылардың міндеттері , куэлік
ету, берілген куэліктен бас тарту, өкілдік , дағуат , мойындау , бітім ,
бір істе ақшамен серіктес болу, ақшаны сақтауға беру, карыз беру,
сыйлық, жалға беру (алу), белгілі (анық) шарт негізінде шектелген
азаттық берілген қүлдар, экімдік , мэжбүр ету, қамқорлык , жартылай
азат болған құлдар және басқыншылық мәселелер туралы айтылған.
Төртіншіде шапағат, мүраны бөлу, диқаншылық және бағдаршылық
мәніндегі шартнама, қүрбандыққа сойылатын тірі зат хақында , жал -
пы қүрбандық ету жайлы, шариғатқа қайшы жаман нәрселер тура­
лы, иесіз жерлерді игеру туралы , тиым салынған ішімдіктер хакында ,
аңшылық, аманатқа беру, қылмыс ерекшеліктері , күн төлеу, өсиет
іспетті жайттер сөз етілген.
« Ә л -һидайа » жазылған кезінен бастап көп мемлекеттерде, эсіресе
Орта Азияда Кеңестік сот жүйесі енгізілгенше мүсылман заңы бой-
ынша ең негізгі құрал ретінде қолданыста болды.
Бүл еңбекке сөйтіп Қауам ад-дин де соққан . Түсіндірме жазу
орта ғасырларда Ислам ғылымының үлкен бір саласы болатын.
Түсіндірмені өз пэнін жақсы білетін, терең білімді , үлкен парасат
иелері ғана жасай алған. Әбу Насыр эл -Фараби мысалы коне грек тілі
ғана емес, эрі философия мен логиканы да өте жақсы білгендіктен
Аристотель шығармаларына араб тілінде түсіндірме жазды. Аты
шығып «Екінші Аристотель», яғни «Екінші үстаз» атанды .
Қауам ад-дин Дамаскіге келген соң дэріс бере жүріп ғалымдардың
қатысуымен өтетін түрлі диспуттарға қатысып, білімін молықтыра
берді. Жазба деректерге қарағанда ғалым баба кімге болса да өз ойын
тайсалмай ашық айтатын жэне әміршілерден де ықпайтын бірбеткей,
өршіл адам болған. Сол себепті де оның өзге жерде , өзге тілді ортада
өмірден өз орнын табуы оңай болмаған.
Иқандық ғалым көп үзамай Дамаскіден Мысырға аттанады. Әйтсе
де ол онда да түрақтамай Бағдадқа кетіп, онда осы шаһар қазылары
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
12

бірі қызметін 25 жыл аткарған. Әбу Ханифа (699-767) кесенесі жанын-
дағы медреседе сабак берген.
Отырар мәдениетін зерттеу барысында байқағанымыз ІХ-Х ға-
сырларда Орта Азия мен Қазакстанның оңтүстігінде сүннизмнің эуелі
имам Шафиғи (767-820) мазһабы тараған. Бірақ бірте-бірте имам
Ағзам, яғни Әбу Ханифа мектебі орныққан. Өйткені ол жергілікті
халықтардың шариғатқа қайшы келмейтін эдет-ғүрып, салт-сана,
дэстүріне кеңшілік жасайтын. Сол себепті де Үндістан, Пәкстан,
Ауғаныстан Орта жэне Кіші Азия, Татарстан жэне Башқұртстан, Сол-
түстік Кавказдағы біраз мүсылмандар, әсіресе түркі текті халықтардың
басым көпшілігі күні бүгінге дейін осы мазһабта.
Бір мазһабта болудың артықшылығы - халықтың діни ынтымағы мен
бірлігі күшейіп, үйымшыл болады. Орта Азия мен Қазақстанда қанша
ғасырлардан бері діни алауыздық болмай, дау-жанжалдан іргесін аулақ
үстауының да бірден-бір сыры осында. Өйткені қүлшылық амалдарының
бір болуы - ондай жат пиғылдың тууына жол бермейді.
Қауам ад-дин осы имам Ағзам мектебінің жай өкілі ғана емес, сондай-
ақ нағыз насихатшысы да еді. Тіпті оның өзіне Әбу Ханифа атты лақап ат
алғанының өзі-ақ көп жайдан хабар берсе керек. Иқандық баба онымен
де шектелмей Әбу Ханифаның отаны Бағдадта жоғарыда айтылғандай
25 жыл қызмет еткен, үйленген, үлды, қызды болған.
XIII ғасырдың екінші ж артысында Бағдадты да моңғол шап-
қыншылары алған соң, халифалар жан сауғалай қашты. «М ың бір
түннің» талай оқиғасы өткен шаһар қирап, ғылым мен білім, мәдениет
қүрдымға кеткен қиын жылдар болды. Содан Месопотамияның айығуы
біраз ж ылдарға созылды. Қауам ад-дин мұнда осындай ауыр кезде келді.
Бұлақ көздері бірақ оның Бағдадта өткізген жылдары жайлы дерек
қалдырмаған. Орнығып, өмірден өз орнын тапқан жерден оның кенет
1345 жылы Дамаскіге қайта қоныс аударуының себебі де белгісіз.
Багдад дегеннен шығады, орта ғасырлық ат-Тамими ад-Дари (Тақи
ад-дин бин Абд эл-Қадыр эл-Ғаззи), аз-Заһаби (Әл-Имам Ш аме ад-
дин Мүхаммед бин Ахмед бин Усман ад-Димашқи - 1274-1348), ас-
Сафади (Садах ад-дин Аби ас-Сафа Халил бин Айбек - 1296-1348)
іспетті ғүламалардың еңбектерінде Қауам ад-дин Бағдадқа келгенге
дейін де мұнда Мауараннаһр перзенттерінің қызмет еткені, солардың
ішінде «Дийа ад-дин» атты Ахмед бин Масғуд бин Әли Әбу-л Ф адл ат-
Түркістанидің (7-1213) есімі аталады.
Қауам ад-дин көптеген ұстаздардан білім алып, дін жэне тіл білімі
ғы лымдарын үйренген. Солардың ішінде оның екі үстазы ерекше ата­
лады. Олар Бұрһан ад-дин эл-Бұхари әл-Хүрифағни мен Хүсам ад-дин
ас-Сығнақи.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

Қауам ад-диннің үстаздары
1. Бұрһан ад-дин, Ахмед бин Асгад бин Ахмед эл-Хүрифагни
(XIII г.)
Толық есімі Ахмед бин Асғад бин Мухаммед әл-Бүхари Бүрһан ад -
дин. Қауам ад -дин оның еңбектері бойынша дін ілімдерін үйренген . Сол
кездері білім іздегендер діни кітаптарды оқып, оларды дүрыс түсіну
үшін талқылап жататын. Қауам ад -дин осы үстазынан Орта Азиялык
оқымысты аталмыш Әбу-л Хасан Бүрһан ад -дин Әли бин Әбу Бәкір
бин Абд әл-Жалил әл -Фарғани әл -Марғинани ар -Риштанидің (7-1197)
« әл-һидайасын » («Басшылық») риуаят етті. Ол кезде кітаптарды ри -
уаят ету білім беру мен үйрену тәсілдеріне жататын. Қауам ад -диннің
Бүрһан ад-диннен білім алғаны туралы оның «әл -һидайаға » жазған
« Ғ аят эл-баян» атты түсіндірмесінің кіріспесінде айтылған.
2. Хусам ад-дин ас-Сыгнақи (1240-1317)
Иә, ол Сыр бойынан шыққан ғалым . Толық есімі әл -Хусайн бин Әли
Хажжаж бин Әли Хүсам ад-дин ас -Сығнақи . Ол Ханафи мазһабының
усул фиқһ, тіл жэне жадал ілімімен (диалектика) айналыскан Хүсам ад-
дин Ханафи мазһабы бойынша жазылған мәшһүр еңбектердің бірі «әл-
һидайаға» алғашқылардың бірі болып түсіндірме жазған. Бұл еңбекті ол
[һижраның] 700ж.//1300 аяқтап ол дүниесін «ан-Ниһая» («Соңы») деп
атаған. Ал ғалымның Ибн әл -Мүғин Маймун бин Мухаммед ан -Насафи
әл-Макхулидің «ат-Тамһид фи қауағид эт -таухид» - «Таухид қағидалары-
ның кіріспесіне жеңілдетуші түсіндірме» атты еңбегіне жасалған шар-
хы ақида бойынша, эл-Баздауидің «Усул» еңбегіне жасалған «әл-Кэфи»
-
«Жеткілікті» атты түсіндірмесі жэне әл-Ахсиксидің «Мүнтахабына»
-
(«Тандамалы») түсіндірме ретінде жазылған «әл-Уафи» атты еңбегі -
фиқһ жэне усулу-л фиқһ салаларына арналған . Сол сияқты ас -Сығнаки
араб тілінің «наху» - грамматика ілімімен де айналыскан . Осы салаға
байланысты жазылған Хорезмдік Әбу-л Қасим аз -Замахшаридің (1075-
1144) «әл-Мүфассал» - «Егжей-тегжейлі» атты еңбегіне көңілі ауған.
Осы себептен ол «Шарх эл-Мүфассал ли аз -Замахшари фи ан -
наху» (Араб тілі грамматикасы бойынша жазылған аз-Замахшаридің
« әл-Мүфассалына» түсіндірме» атты шығарманы туындатты. Соны -
мен қатар ас-Сығнақидың араб морфологиясын («сарф ») сөз ететін
«ан-Нажах» - «Жетістік» атты кітабы да бар.
Ас-Сығнақи [һижраның] 711 жылы (кейбір деректер бойынша
714//1313) Халеб қаласында (базбір мағлүматтарда 1317 ж. Сығнақта)
қайтыс болған. Қауам ад -дин одан усул фиқһ , фиқһ және тіл білімі
ілімдерін үйренген.
3. Изз ад-дин әл-Багдади ап -Набли (һижраның] ?-712ж.// ? -
1311
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
14

Толык есімі әл-Хұсайн бин Әбу -л Қасим ан -Набли . Лакап аты Изз
ад-дин . Ол сұлтандыктардың казыларының қазысы (кади кудат), Ма­
лики мазһабының имамы, фикһшы , усул фиқһшы жэне грамматика
ғалымы және дәрігер ретінде де танылған. Иракта өскен . Қауам ад -дин
одан да білім алған. Әл -Бағдади ірі ғалым еді, оның бірнеше еңбегі бар:
«Китаб әл-һидайа фи -л фиқһ» («Фиқһ іліміне қатысты «эл-һидайа»
кітабы»), «Мұхтасар китаб Ибн Жилаб» («Ибн Жилаб кітабының
касқартылған жинағы»). Оңтайлы қысқартылған бұл еңбекті
оқырмандар ұзақ пайдаланған, «Китаб масаил эл-хилаф » («Қарама-
кайшы мәселелер кітабы»), «Китаб әл-имһад фи усулу -л фиқһ» («Усул
эл-Фиқһке кіріспе кітап») «Талиф фи-т тиб» («Медицинаға қатысты
еңбек». Ә л -Бағдади [һижраның] 712/1311 жылы кайтыс болған. Қауам
ад-дин одан фиқһ тармақтарын , мектептерін , усул фиқһ жэне басқа да
ілімдерін үйренген.
Қауам ад-дин әл -Итқанидің замандастары
Қауам ад-дин ғылыми ортада өмір сүрген . Оның замандастары
ішінен бірнеше ғалымдарды атауға болады. Олардың бірі Шараф ад-
дин әл-Урмауи . Толык есімі Әли бин әл -Хүсайн бин Әли бин Хүсайн ,
куниясы - Әбу -л Хасан , шәрифтер (пайғамбар ұрпақтары) басшысы
Ибн Қади әл-Аскар атымен де танылған . Оған Каир қаласындағы әл -
Хүсайн медресесінде және өзге мекендерде сабақ беру жүктелген,
әмірлер алдында аманатқа қиянат жасамайтын зерек және әдепті адам
ретінде танылған. Сол себепті Каир таразыларын бақылаушы , кейін
мемлекет қазынасы мен мемлекеттік қүжаттарға жауапты болып
тағайындалған. Әдеби , көркем жазатын қабілеті де болған . Ол «Шарх
китаб әл-маалим фи усулу -л фиқһ» («Усул фиқһ ғалымдары кітабына
түсіндірме») атты еңбек жазған. Бұл оның фиқһ жэне усулу -л фиқһ
ілімдері мен басқару қағидаларын толық меңгергендігін көрсетеді.
Шараф ад-дин әл -Урмауи [һижраның] 757/1355 жылы дүниеден өткен.
1. Ибн әл -Фасих эл -Хамадани (һижраның 680-755ж.//1280-
1353)
Толық есімі Ахмед Эли бин Ахмед. Лақабы Фахр ад -дин , күниясы
Әбу Талиб, Ибн Фасих әл -Хамадани атымен танылған , Куфа қаласында
[һижраның] 680/1280 жылы дүниеге келген. ¥ зақ жылдар Әбу Хани-
фа медресесінде сабақ берген. Бірнеше еңбектері бар: олардан «ас-
Сиражия фи-л фараид» (Үкімі парыз мәселерге катысты түсініктеме)
жэне «әл-Манар фи усулу -л фиқһ» (Усулу-л фиқһ қағидаларына
түсініктеме). Әл -Хамадани [һижраның] 755/1353 жылы Дамаскіде
көз жүмып, сол жерде жерленген .
2. Ала ад-дин бин ат -Түркмани (һижраның 683-750 жУ/1283-
1348)
КАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
15

Толық есімі Эли бин Осман бин Ибраһим әл-Маридини, бірақ ол ат-
Түркмани атымен көбірек танылған. Лақабы Ала ад-дин. [һижраның]
683/1279 жылы Каирде туылған. Пәтуәлар берумен айналысқан һэм
оқытушы жэне қазы қызметін атқарған. Одан көптеген ғалымдар білім
алған. Олар атақты «әл-Жауаһир әл-мудияның» («Ж арық жауһарлар»)
авторы Абд әл-Қадир бин Әбу-л Уафа мен оның екі улы Абд Аллаһ
пен Абд әл-Әзиз. «Хусн эл-хат» («Көркем жазу») атты туы ндысы нда
өз еңбектері туралы жазған. Оның шығармалары бірнеше салаларды
қамтиды.
1- Хадис
2- Құрандағы астарлы мағынасы бар аяттар
3- Калам ілімі
4- Усул фиқһ ілімі
5- «Кифая мухтасар әл-һидайа» («Ықшамдалған «һидайға» толык-
қанды түсіндірме»).
Ала ад-дин бин ат-Түркмани [һижраның] 750/1348 жылы Каирде
қайтыс болған және сонда жерленген.
3. Насыр ад-дин әл-Кунауи (һижраның 679-764ж.//1279-1360)
Толық есімі Мухаммед бин Ахмед бин Абд әл-Әзиз әд-Димашки әл-
Кунауи. Лақап аты Насыр ад-дин, ар-Рабууа. Ол [һижраның] 679/1276
жылы туылған. [һижраның] 759 жылы Каирге келеді, кейін Меккеге
сапар шегіп қажылық ғибадатын аяқтағанша Меккеде турған. Одан
соң Шамға қайтып оралады. Сапарлары кезінде көп кісілерге пэтуалар
беріп, білім үйретіп, кітап жазумен айналысқан. Оның еңбектері:
1- «Қудс әл-асрар фи ихтисар эл-Манар фи-л усул» - «Усул бойын-
ша «Әл-Манарды» қысқартудағы қасиетті сырлар».
2- «Әл-Мауаһиб эл-Маккия фи шарх әл-Фараид әс-сиражия» - «Әл-
Фараид ас-Сиражияға» түсіндірмедегі Мекке жауһары»)
Ол [һижраның] 764 жылы Шамда қайтыс болған.
4. Қауам ад-дин әл-Каки (һижраның ?-749ж .//1384)
Толық есімі Мухаммед бин Мухаммад бин Ахмед ас-Санжари,
лақабы Қауам ад-дин әл-Каки. Ханафи мазһабының фиқһ, усул фиқһ
ғалымы. Каирге келіп эл-Маридини мешітіне орналасқан соң, пэтуалар
беріп, оқытушылықпен айналысқан. Өз туындыларымен адамдарға
көп п айда тигізген. Басты еңбектері:
1- «Миғраж әд-дирая шарх эл-һидайа фи-л фиқһ» - «Фиқһ бойын-
ша «әл-һидайаға» (жазылған) білгірлік баспалдағы».
2- «Уйун әл-мазһаб» - «Мазһаб қайнары». Мунда фиқһ ілімінің
төрт имамының көзқарастары қамтылған;
3- «Жамиғ әл-асрар шарх эл-Манар фи әл-усул» - «Усул туралы ол-
Манарға шархтағы сырлар жиындығы».
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
16

Ол һижраның 749/1347 жылы Каирде кайтыс болған.
5. Тақи ад-дин ас-Субки (1296-1373)
Толык есімі Эли бин Абд эл-Кафи бин Эли бин Таммам ас -Субки ,
күниясы Әбу әл-Хасан , лакабы Тақи ад-дин . [һижраның] 683/1296
жылы Субак қаласында дүниеге келген. Шамда қазылык еткен кезінде
эділдігі, тазалығы , момындығымен танылған . Кейін әш -Ашрафия , аш-
Шамия, эл -Бұрания секілді және т.б. хадис мектептеріне басшылық ет­
кен. Шамамен 150 кітабы бар делінеді. Мысалы:
1- «Тафсир эл-Қүран» («Құранның тэпсірі»)
2- «Ш арх әл-манаһиж фи -л фиқһ» («Фиқһ іліміндегі әдістемелердің
түсіндірмесі»)
3- «Шарх манаһиж әл-Байдауи фи -л усул мин ауалиһи ила қаул
әл-Байдауи: «эл-Уэжиб ан танаууала куллу уахидин фа һуа фард айн»
(«Фиқһ негіздеріндегі айтылған алғашқы сөзден эл-Байдауидің сөзіне
дейінгі әдістемелердің түсіндірмесі: «Кез-келген адамға жүктелген
міндет - парыз айн»).
[һижраның] 756/1373 жылы Мысырда қайтыс болған.
6. Ибн Қайим әл-Жаузийа (һижраның 691-751ж.//1291-1349)
Толық есімі Мухаммед бин Әбу Бакр бин Аййуб бин Сағд аз-Зар -
ғи ад-Димашқи . Лақабы Шамс ад -дин . Халық арасында Ибн Қайим
әл-Жаузия атымен де танылған . Әл -Жаузия
-
Ханбали фиқһының
ғұламасы, мұхаддис , усул фиқһ , араб грамматикасының маманы ,
әдебиетші, уағызшы - хатыб . [һижраның] 691/1291 жылы Дамаскіде
дүниеге келген. Көп шэкірттер тәрбиелеген жэне бірқатар еңбектері
бар. Мысалы:
1- «Усул-л фиқһ» іліміне қатысты: «Ағлэм әл-муаққиғин ан Рабб
әл-аламин» - «Әлемдердің Раббысы Алланы танудағы ғалымдардың
еңбегі»;
2- «Хади әл-аруах ила дар эл -афрах» - «Қуанышқа кенелудегі рух
азығы»;
3- «Иғаса эл-лаһфан фи масаид аш -шайтан» - «Шайтанның аз-
ғыруынан қүтылу»;
4- Хадиске қатысты: «Зад әл-миғад фи һади хайр әл -ибад фи -л ха­
дис» - «Құлдардың ішіндегі қайырлысы Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.)
сүннетіндегі ақырет азығы»;
5- Таухидке қатысты: «Ш и фа әл-алил фи қада уа әл -қадар уа әл -
хикмауаат-тағлил» - Ақидадағы тағдырға қатысты күрделі мәселелерге
нақты жауап»;
6- Фиқһке қатысты: «ат-Туруқ әл -хикамия фи сияса аш -шарғия фи -л
фиқһ» («Шариғат саясатындағы үкім берудің жолдары»);
7- «Ат-Тибйан фи ақсам әл -Қүран» - «Қүран ілімдерінің ан-
ықтамасы» және тағы басқалары.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
2-601
17

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Ол [һижраның] 751/1350 жылы Дамаскіде қайтыс болған.
7. Мұслих ад-дин ат-Табризи (һижраның 616 - 736ж.//1218-
1335)
Толық есімі Муса бин Мухаммед, куниясы Әбу-л Фатх, лақабы
Муслих ад-дин ат-Табризи - Ханафи мазһабының фиқһ бойынша ма-
маны. [һижраның] 669/1299 жылы Табризде туылған. [һижраның]
716/1315 ж. Дамаскіге қоныс аударған. Каирде өмір сүрген кезінде
Ибн ас-Сағатидің усул фиқһқа қатысты «Бадиғ ән-низам» («Тамаша
жүйе») атты еңбегіне түсіндірме жазған, оны «ар-Рафиғ шарх әл-
Бадиғ» («Әл-Бадиғты көтеретін шарх») деп атаған. Кейін Хиж азға
сапар шегіп қажылық парызын өтеп, Пайғамбар (с.ғ.с.) мешітіне зия-
рат ету үшін Мәдинаға бет алады. [һижраның] 736/1335 жылы сапар
кезінде қайтыс болған.
8. Тадж ад-дин бин am-Түркмани (һижраның 681 - 744//1378-
1343)
Толық есімі Ахмед бин Осман бин Ибраһим бин Мүстафа бин
Сулайман эл-М аридини, Ибн ат-Түркмани деген есіммен де тан-
ылған. Лақап аты эл-Қади Тадж ад-дин. Ибн ат-Түркмани Ханафи
мазһабының фиқһ, усул фиқһ, араб тілінің грамматикасы мен эде-
биеті, логика, астрономия жэне калам салаларының галымы. [һиж-
раньщ] 681/1281 жылы Каирде дүниеге келген. Фиқһ ілімін әкесі мен
ағасынан үйренген. Оның ғылымның эртүрлі салаларына катысты
еңбектері бар. Олар: Имам Фахр ад-дин Разидің «әл-Махсул» - («Өн-
ім») еңбегіне түсіндірме, эл-Бажидің «әл-Мүнтахабына» - («Таң-
дамалысына») түсіндірме. Сондай-ақ «Саласа ат-тағалиқ ала әл-ху-
ласа фи-л фиқһ» - «Таңдамалы фиқһқа үш түсінік», «әл-Жамиғ
әл-кабир фи-л фиқһ» - («Ф иқһқа қатысты үлкен жинаққа») түсіндір-
ме, «Әл-һидайаға» да түсіндірме жазған. Сонымен қатар парыз үкімі
мэселелерін, араб грамматикасына қатысты еңбектерге, сол сияқты
Ибн Ғусфурдың «эл-Муқаррибына» - («Қысқаша жол») түсіндірме
жазған. Ибн ат-Түркмани [һижраның] 744//1342 жылы Каирде қайтыс
болган.
Кейбір тарихш ылар Әмір Катиб бин Әмір Қауам ад-дин әл-Итқаниді
Ханафи мазһабы күламаларының хронологиялық түргыда он бесінші
буынына жатқызады.
Тарих ғы лымы нда қабаттарга (буындарга) бөлу (табақат) идея-
сы ғалымдар мен олардың еңбектеріне қолданылатын. Бүндай жүйеде
ескіден жаңаға қарай орналасу тәртібі пайдалынылатын.
Сонымен Қауам ад-дин әл-Итқанидің өмір жолына қайтып оралайық.
4. Дамаскіде. Мысырға аттану. Шам астанасмна қайтып оралу.
Мешіттегі жанжал
18

Қауам ад-дин 1345 жылы Шам астанасына оралады. Әйтсе де онда
бар-жоғы бір -ақ жыл тұрып , 1346 жылы Мысырға кетеді. Бірак кайтадан
Дамаскіге келіп Султан Бейбарыс негізін калаған «Дар эл-хадис аз-
Заһирийа» медресесінде ұстаздық етеді.
Шамға түркілердің (оғыз тайпаларын құрайтын селжұқтардың)
әсері едэуір болған. Оғыз тайпалары орта ғасырларда Орта Азияның
солтүстігінде тіршілік еткен. Осы жерден ХІ -ХІІ ғ. Кіші Азияға жорыққа
аттанған олар Шам жұртымен де алқа-қотан байланыста өмір сүріп , Си­
рия тарихында да елеулі із қалдырған. XIV ғасырда мұнда Ақсақ Темір
(1336-1405) де ат ізін салды, яғни Сирияның Орта Азиялық түркілермен
байланыстары әсте де үзілмеген.
Қауам ад-дин Дамаскіде, жоғарыда айтылғандай «Дар әл-хадис аз -
Заһирийа» («Заһирийа хадис үйі») және «эл-Күнхийа» медреселерінде
сабақ берген. «Заһирийа» араб элеміне эйгілі, қасында ежелгі кітап-
ханасы бар оқу орны болатын. Ол қазір де бар. Осында кезінде Султан
аз-Заһир Бейбарыс жерленген (1217-1277).
Дегенмен Иқандық ғалым Дамаскіде бір жылдай-ақ турған . Хаджи
Халифаның айтуынша оған Қауам ад-дин мен Тақи ад -дин ас -Субки
(1296-1373) арасындағы дін мәселесі бойынша талас-тартыс себеп
болған. Қауам ад -дин Дамаскіге келген соң бірде рамазан айының
қадір түні кешінде намазды халифаның Дамаскідегі өкілі, қала әкімі
Әмір Сайф ад-дин Иолбуға ан -Насиримен бірге оқиды . Имам сәжде
жасап, орнынан түрегелгенде екі қолын көтереді . Қауам ад -дин оған
Әбу Ханифа мазһабы бойынша олай етуге болмайтынын айтып сала-
ды. Бұл туралы жерлесіміздің өзі: «25 радж абта Ш амға келген соң,
рамазан айының 27-інде , кешке Сайфтың орынбасарымен үшырасу
құрметіне ие болдым. Жұрт ақшам намазына жиналған еді . Имам
сәждеден түрған кезде екі қолын да көтерді. Сол себепті мен нама -
зымды қайта оқыдым. Сонан соң одан: Сен (имам) Малик (713-795)
яки (имам) Шафиғ (767-820) мазһабындасың ба?» - деп сүрадым .
Ол: «Мен (имам) Шафиғ мазһабындамын», - деді. Мен оған: «Егер
Шафиғи мазһабындағыдай рүкуғдан соң қолдарыңды көтермесең де
намазың бүзылмайтын еді және одан өзіңнің де ештеңең кетпес-ті .
Қолыңды көтергендіктен біздің (Ханафи мазһабы бойынша) нама-
зымыз бүзылды. Егер қолыңды көтермегенде намазың дұрыс болар
еді», - дедім .
Имам ескертуімді қабылдады. Әкім бүл сөздерді естіді . Ол біздің
Ханафи мазһабын үстанатын кейбір имамдарды жазғырып:
-
Неге маған бүны үйретпегенсің (дер), - де ді .
Имам абыройы түсіп қалады деп қорыққандықтан көпке дейін
үндемеді, сонан соң тәкаппарлықпен :
-
(Қол көтергеннен) намаз бүзылмайды, - деді де Әбу Ханифа
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
19

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
мазһабына қарсы сөздерін қайталай берді. Пікіріне бірақ ешқандай
дэлелдер келтіре алмады. Сонда біз оған:
-
Макхул ан-Насафи намаз бұзылатыны туралы айтып еді ғой
дедік. Пікірталасымыз сөйтіп осы дүние «Рисала фи рафъи-л йади
инда ар-рукуғ уа инда рафғу-р раъси минһу фи-с салати уа адама
джауазаһу инда әл-ханафийа» - «Намазда рүкуғқа барған және қайта
түрған кезде Әбу Ханифа мазһабы бойынша қолды көтеруге бол-
майтыны жайлы трактат»24,25 атты еңбегін айтып отыр) жазылғанша
жалғаса берді», - дейді.
Бүл жолдарды біз Хаджи Халифаның аталмыш еңбегінен окыдык.
Соңыра Түркиядан Қауам ад-диннің осы оқиға жайлы жазған өзінің
трактатын да таптық. Ол осы еңбектің соңында No8 косымшада
беріліп отыр.
Қауам ад-диннің фақиһ, хадисші, хафиз Макхул бин ал-Фадл ан-
Насафиге (? - 930) сүйеніп отырғаны жайдан-жай емес. Ол VIII-X
ғасырларда өмір сүріп «Лу’лу’ийат фи-з зуһд уа-л адаб» - «Зуһд
жэне әдебиеттегі жауһарлар», «Аш-Шуғағ фи-л фиқһ» - «Фикһ (ғы-
лымының) нүрлары» атты белгілі еңбектер жазған,26 Әбу Ханифаға
ең тақау өмір сүрген Орта Азиялық ғалым. Сол себепті де Қауам ад-
дин оның шығармасына арқа сүйеген.
Арқа сүйеді демекші Мауараннаһр ғүламалары Сирия, Египет
жэне Кіші Азиядағы Ханафи мазһабы орталықтарының жанданып,
қалыптасуында, шариғат бойынша қазір де әлемнің сүннит мұсыл-
мандары басшылыққа алатын өте беделді еңбектердің дүниеге келу-
інде шешуші рөл атқарған. Солардың қатарына Марғұланда жазылған
аталмыш «әл-һидайа», Бүхарада хатқа түскен «Ақаид» («Сенімдер»),
Самарқандта дүниеге келген «Хикматул айнды» жатқызуға болады.
Иә, Мауараннаһр ойпаздары Ислам ғылымдарының дамуына,
эсіресе шариғатқа қатысты элемге мәшһүр еңбектер жазып үлес
қосты. Жаһан жүртының көптеген кітапханаларынан қазірге дейін
фиқһ (мұсылман заңы), усул ад-дин (дін негізі), хадистер бойын-
24 Әмір Катиб бин Амир Умар әл-амид ибн әл-амид Әмір Ғази Әбу Ханифа әл-
Фараби әл-Итқани. Рисала фи рафъи-л йади инда ар-рукуғ уа инда рафғу-р раъси
минһу фи-с салати уа адама жауазаһу инда әл-ханафийа. (Қолжазба. Оның аудар-
масын No8 «Қосымшадан» қараңыз»).
25 Тақи ад-дин бин Абд әл-Қадир ат-Тамими ад-Дари, эл-Ғаззи әл-М исри әл-
Ханафи. Ат-Табақат ас-санийа фи тараджим әл-ханафийа. Рияд 1993, 4 том;
2-том, 221-222 -беттер.
26 Мүхий ад-дин Әби Мухаммед Абд әл-Қадир бин Мухаммед бин Мухаммед
бин Насыр Алла Салим бин Әби-л Уафа әл-Қураши эл-Ханафи. Әл-Джауаһир
эл-мудийа фи табақат эл-ханафийа. Рияд 1993, 5 том; 3-том, 499-бет.
20

ша ІХ-ХІІ ғасырларда Мауараннаһр перзенттері жазған еңбектер
қолжазбаларын ұшыратуға болады.
Мауараннаһр мұсылман заңының Ханафи мазһабын жетілдіріп,
жақсартып, дамытқан өлкелердің де бірі болатын . Мұсылман заңы -
ның Ханафи мектебі Мауараннаһр ғана емес, сондай -ақ Араб хали -
фатындағы да көптеген елдерге кеңінен тарады.
Сонымен Қауам ад-диннің сөзі Дамаскі қазысы , имам Шафиғ
мазһабы ғұламаларының біріне жетеді. Пікірталаста ол имамды қуат -
тап, жерлесіміздің айтқанын жоққа шығаратын еңбек жазады . Қауам
ад-дин де оған жауап ретінде Әбу Ханифа мазһабы бойынша , имам
егер рүкуғдан соң қолын көтерсе, намаз бұзылатынын дэлелдеп трак­
тат жазады. Бұл ретте өз ойын ол жоғарыда айтылғандай Макхул ан -
Насафидің Әбу Ханифа айтты деген эңгімесімен дэлелдейді.
Әмір Сайф ад-дин Иолбұға Қауам ад -диннің сөзіне сеніп , эуелде
оны қолдайды. Ал Тақи ад -дин ас -Субки болса , Иқан перзентінің дә -
лелін әлсіретіп, ойын теріске шығаруды жалғастыра береді. Нэти -
жеде Дамаск билеушісі Қауам ад-динге деген көзқарасын өзгертіп ,
ас-Субкиді қолдай бастаған соң Қауам ад -динге Дамаскіде қалу
ыңғайсыз болады. Ақырында ол Дамаскіні тастап Египетке үшінші
рет бет алады.
Қауам ад-диннің намазда қолды көтеруге болмайтыны жайлы
трактаты шағын дүние. Әйтсе де оның бағалы трактат екенін айтқан
жөн. Трактат екі жақтың пірталасынан басталады .
Сонымен пікірталас басталып кетеді. Дамаскінің бас қазысы эрі ең
үлкен ғалымы осы мәселеге байланысты тиісті хадистерді алға тарта
отырып, өз пікірінің дүрыстығын дәлелдеуге тырысса , ал отырарлық
ойпаз да қажетті хадистерге жүгініп өз дегенінің ақиқаттығын айта-
ды. Қауам ад -дин осы ретте: «М ен бүған бы лай деп жауап бердім:
Алла Тағалаға тэуекел! Мазһабымыздың ғалымдары Әбу Ханифа,
Әбу Йусуф, Зүфар , Мүхаммед бин Хасан , әл -Хасан бин Заййад , Асад
бин Амр бин Саммаға, әл -Хасан бин Әбу Мәлик , Башар бин Уалид ,
Башар бин Аййас, Әбу Абдулла әл-Ансари, һилал ар-Рай , һишам ар-
Рази: «Негізінде рүкуғтан бұрын жэне рүкуғтан басты көтергенде
екі қолды көтеру дұрыс емес», - деген көзқарасты үстанған . Осы
аталғандардың бәрі де әрі өзге елдегі мазһабымызды үстанатындар да
намазда екі қолды көтеру ісін оң көрді деген хабар жоқ. Егер көтеруге
болады десе, оған дәлел келтірер еді. Алайда осы күнге дейін Ирақ ,
Балх, Бұхара , Самарканд , Фергана , Мысыр ғалымдарынан намазда
екі қолды көтеруге болады деген мәліметжоқ», - деп өз пікірінің оң -
дығын айтып, дегенінен қайтпайды .
Бүл дініміздегі азын-аулақ мәселе болғанымен Иқан перзентінің
өз үстанымына дегенде табандылығын, пікірін дәлелдеуге келген -
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
21

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
де ешқандай ғалымдар алдында дегенінен қайтпайтынын көрсе-
теді. Өз ойының дурыстығын айтуда ол бізге белгілі , белгісіз ир -
ақтық, мысырлық 20, бухаралық 22, самарқандтық 15, балхтык 17
ғалымдардың Әбу Ханифа мазһабын устанып, рүкуғта екі колды
көтеруден қайтарғанын, әрі еңбектерінде де екі қолды көтеру жай -
лы айтпағанын көлденеңдетеді. Әрі қарай ол: «М ен кездесіп (сух-
баттасқан) Мауараннаһр машайхтары да осы көзқараста болған. Мы -
салы имам Жалал ад-дин ас -Сығнақи имам Жалал ад -дин имам Шамс
әл-Аиммамен кездескен . Мен имам Жалал ад -динді (1206-1300) көр-
генімде, оның жасы тоқсаннан асқан еді (1206 ж.) . Ал мен ол кезде
шамамен он жазста едім (1296 ж.)», - дейді.
Бул ретте - Жалал ад -диннің (126-1300) Хусам ад-дин Сығнакиден
(1240-1317) басқа Сығнақи екенін байқаймыз.
Өз пікірін дәлелдеуде Қауам ад-дин Әбу Ханифа жэне оны із -
басарларынан басқа әсіресе Орта Азиялық атақты ғұламаларға да
жүгінген, олардың пікіріне арқа сүйеген . Олардың көпшілігін өзінің
көргенін, еңбектерін оқығанын , олардан дэріс және баталарын алғанын
дәлелдейді. Осылайша ол Дамаскінің белгілі дін маманы Әли бин Абд
эл-Кафи Самма ас -Субки мойындамаса да білімдарлығының аркасында
пікір таласта жеңіп шығады: Трактатының соңында ол «бул рис аланы
Дамаскіде (һижраның) 747//1345 жылы шаууал айының 17 жулдызында
Қауам ад-дин эл -Фараби әл -Итқани есімімен аталатын Әбу Ханифа
Әмір Катиб бин Әмір Омар жазды. Алла Тағаланың жарылқауымен
оның Дамаскіде туындаған бул рисаласы (һижраның 759//1357 жылы,
бейсенбі күні, жүмада эл-аууал айының 16-жүлдызында тамамдалды»,
-
деп жазады; яғни ол бүл еңбегін һижраның 747//1345 жылы Дамаскіде
бастап, 12 жылдан соң Каирде қайтыс болар алдында аяқтаған. Намаз -
да рүкуғқа барарда жэне қайтқанда екі қолды көтеруде имам Шафиғ
(767-820) пен Ахмед бин Ханбал (780-855) (екі мазһаб жетекшілері)
хазреті Мухаммед (с.ғ .с .) пайғамбарымыздың хадис шәріпіне сүйеніп,
Алла елшісінің өзі солай етуші еді деп ізбасарларына аталмыш амалды
орындауды тапсырғаны да аитылады.
Ал Қауам ад-дин секілді Әбу Ханифа мазһабын үстанушы әрі оның
білгір мамандары сөйтіп хазреті Мухаммед (с.ғ .с .) пайғамбарымыздың
рүкуғқа барарда жэне қайтқанда әуелі қол көтергенімен, кейінірек
олай етпегенін айтып, өзге хадистерге жүгінеді . Ханафи мазһабы
ғуламалары Алла елшісі қолын көтеретін еді делінетін хадистердің
мансуқ етіліп, күшін жойғанын уож етеді . Осы турғыдан қарағанда
Қауам ад-диннің Дамаск имамына жасаған ескертпесі орынды , яғни
намаз ішінде қол көтеру артық амал деп есептейміз.
Бул оқиға сол жылдардағы мазһабтар (діни мектептер) арасындағы
пікірталастың оңай болмағандығын байқатса керек.
22

Жалпы мазһабтар арасында ғибадат амалдарына байланысты
азын-аулак осындай пікірталастар казір де анда -санда болса да көрініс
беріп қояды.
5. Тағы да Каирде . Мәмлүктермен сыйластық . Каир медресе -
сінің мүдірі
Египет пен Сирияны бұл кезде түркі текті мәмлүктер билеп тұрған-
ды. Жалпы олардың мұнда үстемдік етуі IX ғасырдың 60 жылдары-
нан, яғни таққа Тулун эулеті отырғаннан (868 ж.) басталады. Бірак
олардан кейін таққа мүралық еткен түркі текті ихшидиттер билік ба-
сында үзақ түра алмады. 969 жылы Мысыр тізгіні фатималықтарға
тиді. Десек те оларды 1171 жылы Салах ад-дин эл -Аййуби (1137-
1193) алмастырды. Аййубтықтар да фатималықтар сияқты мәмлүктер
деп аталған ақ құлдар жасақтарына сүйенді. 1250 жылы Аййубтық
Түран шаһ өлтірілген соң мемлекет тізгіні енді түркі текті Муиз Ай-
бекке тиді. Содан 1260-1277 жылдары Египетті Заһир ад-дин Бейба -
рыс биледі. Оның тұсында Мысырдың экономикасы мен мәдениеті
де көркейді. Мешіт , медреселер , көпірлер , керуен сарайлар салынды .
Бүрын мұнда сүннизмнің имам Шафиғи мектебі салтанат құрып кел-
се, енді төрт мазһабқа да тең қүқық берілді. Мәмлүктер моңғол жэне
крест тағушыларды да талқандап, Палестина мен Сириядан қуды.
Сұлтан аз-Заһирден кейін XIII ғасырдың екінші жартысы мен XIV
ғасыр басында Каирде Тұғрыл эл-Атқани атты Иқанның бір перзенті
ғүмыр кешкен.
Түғрыл Египетті 1279-1290 жылдары билеген султан Мансур Са-
йф ад-дин Калауын мәмлүктерінің бірі еді . Бірте -бірте дәрежесі өскен
ол ақырында Триполи (Тарабулус) қаласы әміршісінің (назир) орын-
басары (наиб), сонан соң Мысырдың эмірі болып , осы қызметті өле -
өлгенше, яғни 1306 жылдың рамазанына дейін атқарған.
Ия, XII-XV ғасырларда Шам ғана емес, сондай -ақ Мысырда да
Отырар, Түркістан , Сығанақ , Исфиджаб (Сайрам), Тараз, Баласағұн
сияқты т.б. шаһарлардың тағдыр айдауымен келіп , осында тұрақтап
қалған, түрлі қызметтер атқарған ұлдары аз болмаған .
Ал Қауам ад-дин Каирге елді мэмлүк Насыр ад -дин Хасан билеп
тұрған кезде келген.
Кейбір деректер бойынша ол Мысыр астанасына келген соң ес-
кі шаһардағы әл-Маридин мешітінде үстаз болған . Мен ол ғиба -
датхананы Каирден іздеп таптым. Мешіт - Хасан бин Тулун мешітінің
солтүстігінде, одан шамамен бір шақырымдай жерде , қаптаған үйлер
арасындағы, тар көшелердің арасында түр. Сәулеті Орта Азия үлгісін
елестетеді деуге болады.
Ибн Тагриберди: «Әл-Атқани Египетке шақырылды . Әмір Сұрғат -
ҚЛУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
23

мыш (Сарғатмаш?) ан-Насири оған үлкен сый -қүрмет көрсетті . Ас -
Сүлайбадан медресе салып берді. Ол кейін Сұрғатмыш (Сұрғатмиши-
йа) деген атпен белгілі болды. Әл -Атқанидің дэрістеріне мемлекеттің
жоғары лауазымды кісілері қатысатын. Дэрістерге ол басшылық жасай
жүріп Каир заңына (заң қызметіне) жетекшілік етті»27 деп жазады.
Әйтсе де Алматыдағы Нүр-Мүбарак университетінің мысырлық
ұстазы Махмұд Фуад Ибн Тагрибердидің әмір Сұрғатмыш Қауам ад-
динді Египетке медресені басқару үшін шақырды дегеніне: «Қауам
ад-дин Египетке 1349 жылы келді, ал Сүрғатмыш медресені 1354
жылы салдырды, яғни медресе Отырар имамы Мысырға келгеннен
кейін 5 жыл өткен соң бой көтерген, бүл үлкен мерзім » деп күмән
келтіреді. Бүл ретте ол «Әл -һидайаға» түсіндірменің «Кіріспесінде»
Әл-Атқанидің өмірбаяны жайлы сөз еткен Ибн Шихнаның (7-1485):
«Ш ейхымыз әл-Хафиз Әбу -л Уафа бізге Әмір Сұрғатмыш ан -Насири
медресе салып, оған ұстаз етіп шейх Ала ад -дин эл -Ақраб әл -Ханафиді
тағайындамақ болғанын мәлімдеді. Шейх бірақ қайтыс болып кетті .
Сұрғатмыш содан медресеге үстаз етіп әл-Атқаниді тағайындамак
болды. Медресе басшысы етіп шейх Қауам ад -динді тағайындау оның
абыройына деген үлкен қүрмет еді»28 деген жазбаларына сүйенген.
Махмұд Фуад Ибн Шихнаның бұл жолдарына да: «Әл-Атқани
кезінде Сүрғатмыштың Әбу Ханифа мазһабы үшін арнайы медре­
се салдыруы неғайбыл. Ибн Шихнаның аталмыш әңгімесі эмірдің
әл-Атқаниге ұшырасқанға дейін -ақ бұл істі Әбу Ханифа мазһабын
ұстанатын шейхтардың біріне тапсыруы мүмкін екендігін көрсетеді.
Егер солай болса, Сұрғатмыш ол істі әл -Атқаниге тапсыруды жөн
көруі мүмкін», - дейді.
Осы мәселенің анық-қанығына жету үшін тағы бір дерек көзіне
үңілейік. Ол үшін бірақ әуелі сүннизмнің Мысырға орнығу тарихына
шолу жасау лэзім. Өйткені Египеттің билігі Салах ад -дин әл -Аййубиге
тигенге дейін фатимидтер түсында мұнда шиизм үстемдік еткен.
Аййубтықтар оны бірден ығыстырып шығара алмаған. Мухаммед За -
глул Салам шиизмнің содан мәмлүктер түсына дейін ғүмыр кешкенін
айтады.29 Дей түрғанмен Салах ад-дин шиизмге тосқауыл қойып ,
сүннизмнің, хадис ілімі мен сүнна ілімі төрт мазһабының да кең та -
рауына, оның орнығуына барынша жағдай жасаған . Сүннизмді на -
27Йусуф бин Тагри Барди әл-Атабеки Джамал ад -дин Әбу -л Махасин . Әл -Манһал
ас-сафи уа -л мустауфи бағда әл -Уафи . Каир 1985, 6 том; 3-том, 101-102-беттер .
28 Ибн Шихна. Рауда әл -маназир фи илм әл -ауаил уа -л ауахир . Бейрут 1997.
284-285-беттер .
29 Мухаммед Заглул Салам. Әл -Адаб фи аср әл -мамалик . Каир 1971,11 том; 1-том,
123-бет.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
24

сихаттайтын медреселер мен хадис шәріптерді зерделеп, оны кеңінен
тарататын «Дар әл-хадис» - «Хадис үйлерінің» көптеп салынуы-
на ықпал еткен. Содан Египет пен Шамның Александрия , Каир ,
Асиут, Иерусалим , Дамаск , Халаб , Триполи секілді үлкенді -кішілі
шаһарлары бірте-бірте сүннизм орталықтарына айналды . Оларда
Исламның Машриқ (Шығыс) пен Мағрибтағы (Батые) осы бағытын
ұстанатын ғүламалары бас қосатын, қызмет ететін жерлеріне айнал­
ды. Осы саясатты Аййуб әулетінен соң мәмлүктер де жалғастырды .
Олар да үлкен-үлкен мешіттер мен медреселер салдырды .
Оның үстіне Багдад моңғол шапқыншылығына ұшырап, мешіттер
бүзылып, кітапханалар өртелген соң , талай білімпаздар (тарихшы-
лар, филологтар , ақындар мен шежірешілер , хадистанушылар мен
тәпсіршілер) Шам мен Мысырға қашты. Аталмыш жүрт оларды
жақсы қарсы алды. Олар мұндағы мешіттер мен медреселерге орны -
ғып, ілім , білімді жалғастырды .
Мәмлүктер түсында да Каирде көптеген кітапханалар мен кітап
базарларының іргетасы қаланды. Ғылым , білімнің дәл осылай
өркендеуіне шығыстағы Дамаскіде де жағдай жасалды.
Сүлтан аз-Заһир Бейбарыс 661/1261 жылы Дамаскіде үлкен медре­
се жэне оның жанынан кітапхана салдырды. Онда мауараннаһрлік ,
яғни Орта Азиялық ғұламалар да қызмет етті. Сүннит мәмлүктердің
көпшілігі билік қолынатиісімен, ілгергі дәстүрдегідей Алла Тағаланың
үйлері мен медреселер салдыруға, түрлі қорлар ұйымдастыруға ты -
рысты. Олар еліне , жеріне , тегіне қарамай мұнда сүннизмнің білгір
ғұламалары мен фақиһтері, мүдарристерін көптеп шақырды .
Мәмлүктер түсында Мысырда имам Шафиғи мектебі қалыптас-
қанымен олар өзге де мазһабтарды қолдап отырды. Ал медреселерде
араб тілі мен әдебиеті, ислам тарихы мен географиясы , Құран кәрім ,
хадис ілімі, тәпсір жэне т.б. ислами ғылым салалары оқытылды .
662/1262 жылы Сүлтан Бейбарыс Каирде де «аз -Заһирийа» атты
медресе мен оның жанынан кітапхана салдырған. Сондай -ақ ол онда
күніге жетім балаларға тегін нан ал жаз бен қыс айларында киім-
кешек үлестіріп отыруга үкім еткен.
Түркі текті мэмлүк Әмір Шейхун (7-756/1354) де Каирде «аш -
Шайхунийа атты үлкен медресе салдырған. Онда төрт мазһаб өкілдері
де қызмет еткен. Мухаммед Заглул Салам осыларды айта келіп Әмір
Сүрғатмыштың да өзіне дейінгі әмірлер сияқты Каирден 756/1354
жылы рамазан айында медресе салдырғанына көңіл аударады, ал
«оның машайыхтарына басшылық жасау әл-Атқани әл -Ханафиге
жүктелді және оның Ханафи мазһабы бойынша қызмет етуі шарт
етіліп қойылды»30дейді.
30 Ахмед бин Мухаммед ибн аш-Шихна . Рауда әл -маназир фи илм әл -ауаил уа -л
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
25

Сұрғатмыш дегеннен шығады, реті келген соң айта кетейік , XIV-XV
ғасырларда Орта Азияда да өмір сүрген өзге де Сұрғатмыштар болған.
Олардың есімдері әдетте Әмір Темірге байланысты аталады. Мысалы
Темірланның Шаһруһтан туған бір немересінің аты Сұрғатмыш (1378-
1427) еді. Тағы бір Сұрғатмыш Ақсақ Темір тұсында 1370-1388 жылда-
ры хан болған. Үшінші Сұрғатмыш XV ғ. Ауғаныстандағы Кабул мен
Ғазнидің әміршісі болатын. Бұлардың бірақ Египеттегі Сұрғатмышка
қатысы бар ма, жоқ па, ол жағы бізге белгісіз .
Сұрғатмыш медресесіне қайтып оралайық. Әл -Макризи ол тура -
лы: «Шынында да бұл медресе формасы, қомақтылығы, сұлулығы
жағынан да ең тамаша еді»31 десе, Ибн Хаджар эл -Асқалани: «Мед-
ресенің құрылысы 1354 жылдың рамазан айында басталды да 1355
жылдың жумада эл-аууал айында аяқталып ашылды . Салтанатка
Әмір Сайф ад-дин шейх әл -Умари , сарай хаджибтерінің бірі (хад-
жиб әл-хужжаб) эмір Тастемір Қасими, әмір Тоқтай ад -Дуадари ,
түрлі ғылым салаларының машайыхтары және мемлекеттің өзге де
әмірлері болды. Бұлардың бәрі де түркі тектілер . Әл -Атқани Әмір
Сүрғатмыштың бүл медресені тек Ханафи мазһабындағы мұсыл-
мандар үшін салдырғанын есітіп, өте риза болды . Дей түрғанмен
медресе бүл кезеңдері бірнеше мектептерге бөлініп беріліп, ол жерде
төрт мазһабтың да дәрестерінен тағлым берілетін» ,32 - деп жазады .
Сұрғатмашия (Сарғатмашия) медресесі қазір де дін аман. Каирдің
оңтүстігіндегі Ибн Тулун мешітінің жанында. Каирге , халықаралык
конференцияға барған сайын оған арнайы барып ғибадат жасап, ба-
баларға арнап дұға жасаймын. Ол эл -Худайри деп аталатын көше
бойында тұр.
Медресенің бас қақпасы дуалының екі жағына, шамамен 2 м.
биіктікке мамлүк жазу үлгісімен: «Бүл берекелі медресені салуды
бүйырған әл-Муқирру әл -Ашраф әл -Әли эл -Маулауи әл -Адили әл -
Фадили ас-Сайфи Сүрғатмиш , эл -Малики ан -Насири көмекшілерінің
басшысы «Ғұламалар тәрбиешісі», әлсіздерге пана болған, медресе-
лер салушы, жеті жүз елу жетінші жылдың аяғы» деп жазылған .
Әл-Мақризи [һижраның] 757//1355 жылдың жумада әл-аууал
айының 9, сәрсенбі күні Қауам ад -диннің аталмыш медреседе бірінші
дәріс өткізгенін, Сүрғатмыш оған сый -сияпат жасап және сол күні
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ауахир. Бейрут 1997, 284-285-беттер .
31 Тақи ад-дин Әбу -л Аббас Ахмед бин Әли бин Абд әл -Қадир әл -Убайди әл-
Макризи. Китаб әл -мауағиз уа-л иғтибар би -закра әл -хутат уа -л асар . Бейрут
1998, 4 том; 3-том , 135-бет.
32 Ибн Хаджар әл-Асқалани . Ад -Дурар эл -камина фи агйан эл -майъа ас -еамина .
Бейрут 1997, 3-том , 242 -244 -беттер .
26

сүнниттердің ұзын халатын (рида) иығына жауып, астына әдемі
қашыр мінгізгенін, Қауам ад-дин куанғандыктан медресенің ашылу
салтанаты мен Әмірге арнап төменде біз мазмұндай тэржімалаған
мадақ бәйіттер (абйат мадхиһи) шығарғанын айтады:
1. Сендер күмәндіден қашық жүретін, баршаға атақты болған,
Ең абзал адамды көрдіңдер ме?
2. Ол білімі, жомарттығы, қабілеттілігімен,
Осындай жоғары дәрежеге жетті.
3. Ол тақуа, шыншыл, жомарт эрі атақты,
Өзгелерден озық, дәрежесі биік, қолы ашық кісі.
4. Жол ашып, сүннетті тірілтті, әдебиетшілер мен шэйірлердің
Жағдайы жақсарған кез.
5. Бұл Сүрғатмыштың кезінде,
Көктен жауды жақсылық.
6. Шел дала көкмайсаға айналды,
Жоқшылықты молшылықпен алмастырды ол.
7. Арш иесі раббым Жаббардың байытуымен, шындығында
(Сүрғатмыштың) кезінде молшылық болды.
8. Ол көркем мінезді, мәдениетті, көрікті, шешен,
Жүректі, ақылды, зерек патша.
9. ¥ л ы қ патша, эмірлердің әміршісі,
Ғүламалардың ғүламасы, эдебиетшілердің эдебиетшісі.
10. Түңғиық теңіздей, төгілген қайырлы жаңбырдай,
Жоғары дэрежелі, кішіпейіл,
11. Түрлі қиындықтарға нұрлы шырайымен (сабырмен),
Бекемділігімен төтеп береді.
12. Діндарлығы, тақуалығымен, аманатқа қиянат жасамай,
Шынайылығымен үлық дәрежеге жетті.
13. Тегі асыл, ұрпағы кемел,
Қасиет оған берілген, жат ж ерліктердің қамқоры да ол.
27
ҚАУЛМ АД-ДИН ӘД-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

14. Өмірдегі ең керемет тіршілік (соның кезінде) Мысырда,
Өйткені онда ең ақылды және ұлы адам (Сұрғатмыш) эмір.
15. Гүлдерге дейін ақ бүр жарып,
Әлемге Мысырдың нұры тараған кез.
16. Ғимараттар биік, сәулетті, адамдары шаттықта (болып), мар-
жандай
Ғүламалар тізілді, мәдениет дамып, халық білімдар болды.
17. Оның назары, хұтпасы хұтпалардан жоғары,
Ол білімдар, (тамаша сөйлейтін) шешен.
18. «Ей, әміршім! Дәрісіңізді жаңартып,
Пайдалысын жина, ақиқатты қала»
19. «Шығу тегің қайдан» деп сұраса,
«Қалалардың абзалы Фарабтанбыз», - деймін.
20. Әбу Ханифа - күниям, ал сонан соң,
Қауам ад-дин болды лақап ат(ым).
21. Рахатта тіршілік ет,
Fажайыптардың ғажайыбын (һэм) көру үшін бақытты өмір.33
Жыр жолдарында ол Сұрғатмыштың да өзі сияқты Мысырға сырт-
тан келгенін аңғартады. Сөйтсе де Әмір бірте-бірте еңбекқорлығы мен
ыжадаһаттылығы, тақуалығы мен діндарлығы арқасында қүрметке
бөленген. Сұрғатмыш хазреті Пайғамбарымыздың (с.ғ .с) сүннасын
бұлжытпай, осы бағытты сөз еткен ғылымды барынша жандандыруға
тырысқан. Сол себепті де ол ғұламалар құрметіне бөленген. Қауам
ад-дин оның осындай игі қызметіне риза болғандығы сонша:
Бұл Сүрғатмыштың кезінде,
Көктен жауды жақсылық34
деп көтере мақтайды.
Иә, 21 бэйт мадақтан әмір түсында жүрттың жоқшылықтан құ-
тылып, молшылыққа кенелгенін аңғарамыз. Сүрғатмыш сөзге шешен
ғана емес, сондай-ақ ілім, білімімен де ғалымдарды мойындатса керек.
Өзі секілді мұнда сырттан келген жат-жүрттықтарға да ол қамқорлық
33 Тақи ад-дин Әбу-л Аббас Ахмед бин Әли бин Абд эл-Қадр эл-Убайди әл-
Мақризи. Китаб әл-мауағиз уа-л иғтибар би закра эл-хутат уа-л асар әл-мағруф
би хутат әл-Макризи . Бейрут 1998, 4-том, 264-266-беттер.
34 Сонда.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
28

жасаған. Иқан перзенті өз өлеңінде Әмірді ғана емес , сондай -ақ жок -
жітікке де пана болған деп Египетті де мақтай кетуді ұмытпайды.
Сұрғатмыш медреселерде сүнналық бағыттағы дін ғылымының
тереңдей оқытылуына ерекше мән берген. Әмірдің осындай игі іс-
терін ол мақтай келе, өзі сияқты оның да Фарабтық , яғни Отырарлык
екеніне меңзейді, тектерінің таза екеніне көңіл аударады . Соған
қарағанда екеуін де Отырар, Иқан , Түркістан зиялыларынан шыққан
деп шамалауға болады.
Мақгау өлеңі үшін Сүрғатмыш Қауам ад-динге он мың дирһам берген.
Сөйтіп Қауам ад-диннің көрнекті дін қайраткері ғана емес , сон -
дай-ақ ақын да болғанын көрдік . Бірақ оны ғалым ақын дегеніміз
жөн. Ал өлеңдері араб әдебиетінің орта ғасырлардағы дәстүрлі
мадақ жырына ұқсас.
Сүрғатмышты ортағысырлық араб тарихшылары «Сүрғатмыш
Сайф ад-дин ан -Насири Әмір , қарауыл басшысы еді» деп жазады .
« Б ет -әлпеті әдемі де келісті , басқа жағынан көркемдігі кемісті кі-
сі болатын. Ол қараңғы түндегі қүдды жарық сүлу бір айдай , қалың
бүлттан шыға келген ашық күндей жылы шырайлы-тын . Ол жаза
да білген, оқып , зерттеп қаза да білген . Білім иелерінің де қадір -
қасиетіне жете алған, қүрмет тұтып мәртебелі мейман ете алған .
Ою-өрнегімен көпшілікті таң қалдырған Каир шаһарында өз атын -
да мэшһүр медресе салдырған. ¥лағатты үстаздардан алатын ¥лы
Қүраннан дәрісті, тәжуид ілімінде болуды қалайтын білікті һәм
әдісті еді.
Алайда оның бар еді мінез-қүлқында бір кекшілдік кінэрат , ал
нәпсісінде сөз бен сынды көтере алмайтын әдеті бар-ды бір ағат .
¥лы сүлтанның разылығына әрбір ісін сай қылды, талай қазыны
орындарынан соның үшін тайдырды. Өйткені ол жалғыз өзі барлық
істі басқарды, елге салды салмағын , таптап өтті жолындағы таулар
менен тастарды. Қалың ел үйқыда бейқам жатқан -ды , осы кезде
бағы жанып, таңы да оның атқан -ды . Көркемдігі мен озбырлығына
қарамай, қымбаттатып бағасын , мадақ айтты кейбір ақын мынадай .
Он төртінде туған айдай болса да оның жамалы,
Арыстанның ашуындай түнерер кейде шамалы.
Оның жазмышы жазылғандай періште-елшілерінен
Ал ажал-өлімі келгендей албасты перілерінен .
Қашан ажалы жеткенше адамдардың арасында абыройлы бо-
лып, талайлар оны зор тұтты , талайлардың жүрегін ұшырып ,
қорқытты. Бірақ өлімді өздігінен ол қүшпады , жеті жүз елу
тоғызыншы жылдың рамазан айының жиырмасында Насир Хасан
оны үстады. Бұл күн оның ең соңғы күні болатын . Алла Тағала оны
рахым еткей!
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
29

Ол өз атынан сол мәшһүр медресені түрғызды, сәулеті мен сымбатьш
елден асырды.
Ол мазһабьша шекген тыс қатты берілген болатьш. Ғалымдарды өзіне
жақындатып, қүрмет тұтатын. Олардан тіл мен фиқһ мэселелерін сұрайтын.
Сонымен қатар ажамды (араб еместі) арабтан артық көретін, жоғары коятын.
Ол уақыф істеріне аса зор маңыз берді. Оның дәуірінде уакыф ісі қатгы
дамыды».
Салах ас-Сафади бұдан соң эрі қарай былай дейді: «Халебтегі Сүлтания
медресесінің қабырғасьшан оның қолымен жазылған мынадай бэйітгі
оқыдым:
Қайтарарсың түбінде дүниенің тартуы мен сыйларын
О, жалған! Бүйтіп жомарт болғанша, неге сараң болмадың?!
Мүны Сүрғатмыш ан-Насири жазған екен.
Бүл бэйітгі окып, мүндай сәйкестікке таң қалдым. Осы сөзімен ол өзінің
басынан өткенді айтып түрғандай.
Расында да ол дүниеден алғаньш түгелдей қайтарған еді. Султан оньщ
мал-мүлкі мен жиған-тергенін түгелдей дерлік тартып алды».
Ас-Сафади тагы былай дейді: «Мен оны мадақгап мынадай поэма
жазған едім. Бірақ оның өзіне жеткізіп үлгермедім.
Ей, сары уайым! Кірем деме, боларсың босқа шерменде,
Ан-Насири Сүрғатмыштай асыл мырза бар менде.
Алла онымен түнек түндер қараңғылығын сөгеді,
Жарқыраған айдай болып сәулесін ол төгеді.
Алла онымен қасиеттерді кемеліне жеткізді,
Керемет қып, жарқылдаған шұғыладай еткізді.
Қауіпсіз боп онымен билік-тағы табысқан,
Өйткені ол қорғаушы, сақ жүретін арыстан.
Зүлымдық пен жаулықтың тосқауыл болды қолына,
Қиянатшыл озбырдың, сындырды сағын оның да.
Жинақы ойы, пікірі түзу істеген әрбір ісінде,
Тысы таза өйткені оның, жамандық жоқ ішінде.
Адамдар да асылды көрмеген еді мүндай эманда,
Естімеген-ді болғанын өткен дәуірлер мен заманда.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Ортасына қан майданның қылыштарын салғанда-ай,
От-найзағай қара түнекті салып бір кеп қалғандай.
30

Қас дұшпанның жан-жүрегіне оларды сұғып , тағады ,
Аққан қанның қызыл түсті шапанына орап, жабады .
Жомарт қолы дархандықпен тумысында бір шығар,
Жауын-нөсер көрсе оны үялар жүдеп , қымсынар .
Бақ-дәулеттің жүлдыздары төбесінен туады ,
Дөңгеленген ғарышта оған қызмет қылады.
Әмірімен кереметтей медресе-мектеп салдырды ,
Әпсана боп талай жүртқа, таң -тамаша қалдырды .
Айналасы кең аумақты, шапқан атты арытар ,
Ою-өрнек , көрген жанның көзін алып , қарытар .
Сан алуан мәрмар тас неше түсті түрге енген,
Саябаққа үқсайды жазғытұры гүлденген.
Зейіні мен зердесі зеректік һэм даналыққа түнып түр
Өйткені оның ұшқыр ойы дэйім дайын болып түр.
Білімі оның елден ерек, дүйім жүрттан асқан -ды .
Телегей-теңіз мұхиттың толқынындай тасқан -ды .
Озып түсер ойы оның найзағайдан көктегі,
Надан жандай сүрініп, еш әбестік етпеді.
Оның сөзін естіген жан қайран болар былай деп:
«Әуелгілер айтпаған сөз соңғыларда қандай көп?».
Шешендігі, сөз саптауы , талайды таң қалдырды ,
Шеберлері өлең-сөздің өкінгеннен санды үрды .
Кеткендер де келгендер де шартараптан, алыстан ,
Каламінен үлес алып, таңдайларын қағысқан .
Салт аттының сапарында сергітер әнге айналды,
Серуен салған серілер де қиссасына қайран-ды .
Есігіне асыққан жан алады екен оның қолынан,
Несібесін науан-жомарт жарықтықтың молынан .
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
31

Алла оны жарылқайды һәм оны еш ұмытпаған да,
Алдамшы заманның зардабына тап боп талай қалғанда.
Бұл сыпаттауды мен Салах ас-Сафадидің «Аъйан әл -аср » (уа ағу-
ан ан-наср)35 атты кітабынан көшірдім. Оның ішіндегі қажетсіз деп
есептегендерімді алып тастадым. Салах ас -Сафадидің сыпаттау ие -
сі туралы осы мақтау өлеңі оның аса беделді, мол қайыр -ихсанды
болғандығын білдіреді һәм оның Ханафи мазһабының өнегелі, бі-
лімдерімен тура жолға нұсқаушы ғалымдарының қатарында сана-
луына лайықты тұлға екендігін дэлелдейді. Нағыз артықшылык
қарсыластардың мойындауы. Расында сол ғасырда өмір сүрген Ша -
фиғи мазһабының өкілдерінің басым көпшілігі оны ұнатпайтын,
ажамнан шыққан ғұлама-ғалым эл -Итқани жэне тағы баска сол си -
яқты ғалымдарға деген ерекше ықыласы және мазһабына деген бе-
рілушілігі үшін оның лайықты бағасын бермейтін. Сондықтан да,
қүрметті оқырман, бүл ас -Сафадидің сөзіне , оның ішіндегі калта -
рыстарда жасырылған жымысқы ойларға мэн бермеңіз. Біз сізге оның
себептерін түсіндірдік. Алла Тағала олардың барлығын кешіріп , ра -
хым етсін» .36,3738
6. Бедел биігінде
Тақи ад-дин ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи әл -Мисри эл -Ханафи (?-
1596) Сұрғатмыштың Қауам ад-динді ерекше құрметтегені жайлы :
«Имам өз дәрістерін бастаған күні Әмір Сұрғатмыш өз нөкерлерімен
келіп (халықты) жинауға бүйырды. Шейх атқа мінген соң Әмір
тізгінінен үстап, медресеге дейін жаяу жүрді. Ол жердегі барлык
әмірлер де жаяу келе жатты. Имам әл -Атқани Әмір Сұрғатмышка:
«Ей, Әмір Сұрғатмыш! Сен менің атымның тізгінінен үстап келе жат-
қаныңа мақтанба. Өйткені саған дейін де Селжук сұлтандарының бірі
менщ атымның тізгінін үстаған» ^ деген деиді.
Ибн Касир (1302-1373) де 1355 жыл оқиғалары жайлы сөз ет-
кенде: «Қауам ад-дин әл -Атқани Египетте түрған кезде , оны
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
35 Салах ас-Сафади . Аъйан әл -аср уа ағуан ан -наср . Бейрут 2009, 5 том; 1-том,
402-405-беттер .
36 Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи әл -Мисри эл-
Ханафи. Ат -Табақат ас -санийа фи тараджим әл -ханафийа . Рияд 1983, 4 -том; 2
том, 88-91-беттер .
37 Салах ад-дин ас -Сафади . Ағйан эл -аср уа ағуан ан -наср . Бейрут 2009, 5 том;
1-том, 402-405-беттер .
38 Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи эл -Мисри эл -
Ханафи. Ат -Табақат ас -санийа фи тараджим эл -ханафийа . Рияд 1993, 2-том .
223-беттер .
32

Дамаскінің бас қазиі ету жайлы эңгіме көтерілген еді»39 деп еске
алады.
Шаме ад-дин Мухаммед бин Абд ар -Рахим ас -Сахауи (1427-1497)
«Ад-Даъу -л лами ли аһли -л қарни -т таси» - «IX ғасыр жүртының
жарық нұры» деген кітабында Қауам ад-динді: «Е ги п еттің аш-
Шайхунийа медресесінің шейхы болды»,40 - дейді . Бірақ ол Қауам
ад-диннің бүл оқу орнына да Сұрғатмыш медресесін басқара жүріп
жетекшілік етті ме, яки бөлек басқарды ма деген сауалдарға жауап
бермейді.
Махмуд Фуад «Қауам ад-дин эл -Атқани екі медресені де бір мез -
гілде басқарған сияқты. Өйткені ас -Сахауи әл -Атқанидің Сурғатмыш
медресесін басқарғаны жайлы ештеңе айтпайды, тек аш -Шайхуния
медресесінің мүдірі болғанына ғана тоқталған.
Бірақ ас-Сахауидің бул екі медресе де бір көшеде тұрғандықтан
қателесуі де мүмкін. Өйткені екі білім ордасын бірнеше үй ғана бөліп
тур», - дейді.
Осы айтылғандарды анықтап, оны да өз көзімізбен көру үшін Сүр -
ғатмашия медресесінен шығып оның шығысындағы аш-Шайхунияға
бет алдық.
Әл-Худайрия екі машина қарама -қарсы келсе эрең өтетіндей тар
көше. Онымен түйелер мен сыйырлар , адамдар да кетіп барады . Ары -
бері ағылған машиналар, жүргіншілер . Медресеге жақындағанымызда
екі мунараны көрдік. Алыстан екеуі бір ғимараттікі сияқты көрінеді .
Аш-Шайхуния әл -Худайрия көшесінің оңтүстік шығыс жағында
екен. Қақпасын қағып бір жігіт есік ашты . Сурғатмашия қызметкері
бізді келеді деп ескертіп қойса керек.
Ішке кірген соң дэлізбен сәл алға жүрдік те солға бурылдық. Төрт
бурышты аулаға іліктік. Батыс жағындағы қабырғада күн сағат тұр .
Жүрт одан уақытты айқындайтын болған. Ал ауланың шығыс жағы
төбесі ашық үлкен бөлме. Бул намаз оқитын жер . Оның солтүстік
жағы биіктеу сәкі. Мешіттің ішкі бөлігі Орта Азия ғибадатханаларын
елестетеді. Ауладан шығып , тағы да солға бурылдық та тар дэлізге
іліктік. Оның оң жақ бойы шағын хужралар , яғни көлемі бір адам ғана
жатып, дем алатындай шәкірттердің жатын жайы . Бөлмелерге көптен
ешкім кірмегендіктен бе, яки өңдеу жөндеуден соң тазаланбағандықтан
ба, шаң басып кетіпті . Одан кері бүрылып ек, жанынан төбеге бастай -
тын баспалдақ көрінді. Онымен жоғары көтеріліп төбеге шықтық . Екі
жерде екі күмбез тур. Біреуі мешіттікі , екіншісі медресенікі сияқты .
Аш-Шайхуния жақсы жөндеуден өткізіліпті .
39. Ибн Касир . Әл -Бидайа уа -н ниһая . Бейрут 1987, 8 том; 7-том , 268-бет.
40 Шаме ад-дин Мухаммед бин Абд ар -Рахман бин Мухаммед ас -Сахауи . Ад-
Дууъу әл-ламиғ ли -аһли эл -қарн ат -тасиғ . Бейрут 2003, 1 том;
33
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
3-601

Ғимараттың әл-Худайрия көшесі жағына жақындадык . Тарак
пішінді дуал кісі төменге құлап кетпейтіндей етіп биіктеу жасалған.
Жоғарыда айтылған екі мұнара қатар тұр. Араларын тар әл -Худайрия
көшесі ғана бөліп жатыр.
Медереседен түсіп, қақпадан шықтық . Аш -Шайхунияның оңтүстік
жағының кейбір жері бүзылыпты. Оның арғы жағынан келесі көше
үйлері көрінеді.
Медресенің қарсы бетінде тағы бір ескі ғимарат тұр. Оны осы
медресенің мешіті деседі. Жөнделіп жатқандықтан ба, қакпасы жа -
бық. Мешіттің көне екені байқалады . Өйткені сыртқы ауласынан
ескіргені көзге үрып түр. Араб тарихшыларының Сұрғатмашия мен
аш-Шайхунияны өзара қатар түр дегені жайлы айттық . Мүмкін кезін -
де екеуінің арасында ештеңе болмаған да шығар. Ал қазір араларына
үйлер түсіпті. Сол себепті екеуін қатар деу киын .
Орта ғасырлық тарихшы, шежірешілер Қауам ад -динге катысты
бірнеше еңбектердің атын атайды.
1. «Әл-Уафи» - «Толық (жинақ)». Бүл Қауам ад -диннің «Әл-һи -
дайа» стилімен Әбу Ханифа мазһабы рухында жазылған мұсылман
заңы (фиқһ) жайлы еңбегі.
2. «Рисала фи рафъи-л йади инда ар -рукуғ уа инда рафғу -р раъ -
си минһу фи-с салати уа адама джауазаһу инда әл -ханафийа» - «На-
мазда рүкуғқа барған жэне қайта түрған кезде Әбу Ханифа мазһабы
бойынша қолды көтеруге болмайтыны жайлы трактат». Ол Каирдегі
«Египеттің кітаптар үйі» қолжазба қорында түр. 30 бет. Менде де бар.
3. «Ac-Сафи фи дарура аш -шиғр» - «Өлеңдегі тазалық жайлы».
Қасыда (поэма). Бұл шығармасына Қауам ад -диннің өзі түсіндірме де
жазған көрінеді.
4. «Әл-Кафи фи шарх әл -уафи» - «Әл-Уафи» («Толық жинақ» кі-
табына) егжей-тегжейлі түсіндірме».
5. «Ш арх әл-һидайа» - «Ә л-һидайаға» түсіндірме». Ибн Хаджар
эл-Асқалани бүл еңбектің «әл -һидайаға » жасалған толық түсіндірме
екенін айтады. Еңбек «Ғаят эл-байан уа надират эл -ақран » - «Тү-
сіндірмені аяқтау жэне сирек қайшылық» деп те аталады. Бірнеше
томнан тұрады.
Қауам ад-дин «әл -һидайаға» түсіндірме жасауды жоспарлағанда,
ол жайлы өз кезінің атақты ғалымы, « ә л -һидайаға» түсіндірме жа-
саушылардың бірі, «әл-Уйқая» - «Қорғау» («Арашалау», «Ескерту»)
атты еңбектің авторы Махмуд бин Убайдулла бин Махмуд Тадж
аш-Шариға есітіп: «Бүл әл-Атқанидің атақ -даңқына лайық іс емес».
-
дейді. Сол себепті Иқан гіерзенті ойынан қайтып , жеке дара «әл-
һидайа» іспетті кітап жаза бастаған . Нэтижеде ол «Әл-Уафи ала ус -
луб әл-һидайа» - «Ә л-һидайа» тэсілімен жазылған «Толық жинақ»
Ш ЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
34

атты еңбегін дүниеге келтірген. Сосын оған түсіндірме жасаған жэне
оны «әл-Кафи » деп атаған. Соған қарағанда Қауам ад -дин бәрібір «әл-
һидайаға» түсіндірме жазған. Ғалым баба аталмыш еңбегінде: «1320
жылы Египетте бір ізгі ниетті адам менен «әл -һидайаға » түсіндірме
жасау жайлы өтінді. Мен оған:
-
Ол үшін «Ан -Ниһаяны » («Соңын») оқысаңыз жетіп жатыр.
Онда сауалдардың бәріне жауап берілген дедім. Сонда ол:
-
Онда бұрын өткен ғалымдардың айтқандарынан баска (жаңа)
ештеңе де жоқ деді. Сонда мен:
-
Мен кішкентай адаммын. Ал «әл -һидайа » үлкен кітап дедім .
Ол:
-
Біз сізді жақсы білеміз және сіздің «Усул» (әл-фиқһ) - (Фиқһ)
« Н егіз і» атты кітапқа жазған тамаша түсіндірмеңізбен таныспыз
деді.
Сол себепті де мен жасым отыз үшке келгенде «Әл -һидайааға »
түсіндірме жазуды бастадым»41 дейді.
Дэл осы жолдардың қысқартылған нұсқасын Қауам ад-диннің
Ташкентте сақтаулы «Ғаяту-л баяннан » да кездестірдік.42
Сонымен Қауам ад-дин 1320 жылы аталмыш кітабын жазуға
кіріседі. Хаджи Халифаның айтуынша еңбегінің бір бөлігін ол
Ирақта, тағы бір бөлігін Дамаскіде , ал үлкен бөлігін Бағдадта 1345
жылы жазып, Дамаскіде аяқтаған .43
«Шарх ала матн “әл-Манар” фи усули-л фиқһ әл -Ханафи әл -
Ахсикаси» - “ Ә л -Ахсикасидің Ханафи (мазһабы) бойынша фиқһ
негіздері жайлы жазылған “әл -Манар ” атты еңбегінің мэтініне тү -
сіндірме».
«Әл-Мазун мин ғайати -л байан» - «Түсіндірмені аяқтаудағы
қазының өкілі».
Қауам ад-дин өмірінің соңғы жылдары Сұрғатмишия мен аш -
Шайхуния медреселерін басқара һэм дэріс бере жүріп Орта Азиялық
тағы бір ғалым Әбу-л Хасан Эли бин Мухаммед бин Хүсейн бин
Абд әл-Карим бин Муса әл -Баздауидің мусылман заңын сөз ететін
«Усул (әл-фиқһ)» атты еңбегіне түсіндірме жазып бітірген . Қазір
ол Каирдегі «Египеттің кітаптар үйінің » қолжазба қорында тур.
41 Мустафа бин Абд Аллаһ әл-Қүстантини ар -Руми әл -Ханафи аш -шаһир би­
мулла Катиб Челеби уа мағруф би-Хаджи Халифа . Кашф аз -зунун ан асами әл-
кутуб уа-л фунун . Бейрут 1992, 2 том, 2033-бет.
42 Собрание восточных рукописей АН Узб.ССР.Ташкент 1957, 4-том, 228-бет.
43 Мустафа бин Абд Аллаһ әл-Құстантини ар -Руми эл -Ханафи аш -шаһир би­
мулла Катиб Челеби уа мағруф би-Хаджи Халифа . Кашф аз -зунун ан асами эл -
кутуб уа-л фунун . Бейрут 1992, 2-том, 2033-бет.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
35

IllЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Әли әл-Баздауи Самарканд маңындағы Базд (Бәз) қыстағында
400/1009 жылы туылып, сонда 482/1089 жылы қайтыс болған көрнекті
оқымысты. Оның қаламынан фиқһ, қасиетті Қуран, хадис шэріптерге
түсіндірмелерден туратын шығармалар туған.44
Қауам ад-дин осы ғуламаның мусылман заңы теориясына арналған
аталмыш «Усул (әл-фиқһ)», яғни «(Фиқһ) негізі» атты трактатына
түсіндірме жазған. Хаджи Халифа Әбу-л Хасан Әли әл-Баздауидің
ол туындысы «Әл-Усул ила мағрифат әл-Усул» - «(Фиқһ) негізін та-
ныстыратын (фиқһ) негізі» деп аталады және оған Қауам ад-дин әл-
Отырари эл-ханафи шарх жазған»,45 - дейді.
Қауам ад-дин өз түсіндірмесін «аш-Ш амил» - «Толык» (яки «тегіс
қамтылған») деп атапты. Еңбектің 758/1356 жылы сафар айының
3-де, бейсенбі күні нүктесі қойылған.
Қолымызда қазір Қауам ад-диннің бірнеше еңбектерінің кол-
жазбалары бар. Оларды біз Каирдегі «Египеттің кітаптар үйі» кол-
жазба қорынан алдық.
Солардың бірі - Хүсам ад-дин әл-Ахсикасидің «эл-Манар» («Ш и­
рак») атты трактатын сөз ететін аталмыш «Шарх ала матн «әл-Манар»
фи усули-л фиқһ әл-Ханафи әл-Ахсикаси» - «эл-Ахсикасидің Ханафи
(мазһабы) бойынша фиқһ негіздері жэйлі жазылған «әл-Манар» атты
еңбегінің мәтініне түсіндірме» атты шығармаға тоқтала кетейік. Ол
130 парақ. Әр парақ екі беттен, эр бет 25 жолдан тұрады.
Шығарма атынан-ақ көрініп түрғандай шариғат мәселелерін сөз
етеді. Қауам ад-дин эуелі бір Аллаға сиынған соң: «Ш ейх, имам
Хүсам ад-дин бин Мухаммед бин Мухаммед бин Умар әл-Ахсикаси
(Алла оны рахымына бөлесін) «Калимату-л фасл» - «Бөлгіш сөз» деп
айтылатын сөзді “Фасл лил хитаб” - «Сөз бөлгіш” деп айтады» дей
отырып, эрі қарай еңбектің «Кіріспесін» «әл-хамд» (мадақ), «сәна»
(мақтау), Пайғамбарға салауат айту жэне «илаһ», «эмма бағд» (со-
нан соң) секілді діни сөздердің мэн мағанасына түсінік берумен
жалғастырады. Иқан перзенті «фиқһ негіздері» деген не, «фикһ
негіздері» мен «фиқһ ғылымы тармақтары» (илм фуруғ әл-фиқһ)
арасындағы айырмашылық, шариғат пен дін, миллат (улт, қауым) пен
мазһаб айырмашылдықтарын да тәптіштей түсіндіреді.
Автор өз шығармасында фиқһтың булақ көздерінің (кейде ол
шариғат дәлелдері деп те аталады) негізгі төртеуін талдап түсіндіреді.
Әуелі оны ол Қуран кэрімнен бастай отырып, Алла Тағала кітабының
мзнісін тұсіндіреді. «Кітап дегеніміз Қуран», -
дейді Қауам ад-
44 Ahmet Ozel. Hanefi fikih alimleri. Ankara 2006, 38-бет.
45 Мустафа бин Абд Аллаһ әл-Құстантини ар-Руми эл-Ханафи аш-шаһир би­
мулла Катиб Челеби уа мағруф би-Хаджи Халифа. Кашф аз-зунун ан асами ол-
кутуб уа-л фунун. Бейрут 1992, 1-том, 112-бет.
36

дин, «ол Пайғамбарға түсірілген, парактарға жазылған, бізге ешбір
күмэнсіз «мутауатр» (бірнеше риуаятшы аркылы үзіліссіз) жеткен
Алланың сөзі». Сондай-ақ ол Ханафи мазһабының Қүранның араб
тілінен басқа тілде оқылу үкімі мен имамға үйыған кісінің «Ф а­
тиха» сүресін оқу үкіміне тоқталады. Имамға үйығаннан намаз-
да Қүран оқу талап етілмейтінін, өйткені намазды қирағаттап тек
имам оқитынын, ғалымдардың келісім, үйғарымы бойынша Қүран
тәпсірі (түсіндірмесі) Қүран орнына жүрмейтінін айта келе, «ал Ха­
нафи мазһабының қазіргі пәтуәсі бойынша үзірлі болмаған жағдайда
Пайғамбар сүннетімен Қүранды өзге тілде оқуға болмайды» деп
тұжырым жасайды.
Отырар имамы өз дүниесінде қасиетті Құранның түзілім жүйесі,
фиқһтың кейбір терминдері мен бірқатар діни ұғымдарға да түсінік
берген. Өз ойын дәлелдеу үшін ол қасиетті Құраннан тиісті аяттар,
хазреті Мухаммед (с.ғ.с.) пайғамбарымыз бен оның халифалары жэне
сахабаларының ғибратты өмірі мен амалдары, айтқан сөздерінен мы-
салдар келтіріп отырады.
Қауам ад-дин содан соң бүлақ көздерінің екіншісіне көшеді. Ол
Алла елшісінің (с.ғ .с .) шарапатты Сүннеті. Оған да ол толы қтүсіндірме
берумен қатар, оның түрлерін, дәлел ретіндегі күшін, мәртебесін,
сондай-ақ риуаят етушілердің шарттары ғана емес, сондай-ақ осы
мәселедегі қарама-қайшылықтар немесе қуаттаулар һэм дәлелдер
арасындағы тартыстарды да назардан тыс қалдырмаған. Осы ретте
ол пайғамбарлар, олардың күнэдан пәк болуы, уахидің түрлері, тақ-
лидтің (жолын қуу, еліктеу, «консерватизм», «тоқырау») мағынасы
мен эр түрінің үкіміне тоқталады.
Қауам ад-дин үшінші бүлақ көзі - Ижмағ (бірауыздылық, бірауызды
пікір) пен оның мағынасы, дәлелге жарайтындығы мәселесіне де көңіл
бөлген. Ижмағ - мүміндердің барлық жамағатының дін мәселесі, мұ-
сылман заңы жэне қоғамдық өмірге байланысты ой-пікірлерімен үн-
десетін көрнекті ғалымдардың үйлесімді пікірі. Ижмағ - белгілі бір
мәселелер бойынш а қасиетті Қүран мен сүннадан жауап табылмаған жағ-
дайда шешім қабылдау үшін пайдаланылатын тәсіл, яғни ол жоғарыда
айтылғандай Қүран мен сүннадан кейінгі бұлақ көздерінің бірі.
Автор бүлақ көздерінің төртіншісі - Қиясқа (салыстыру) да түсін-
дірме берген. Қиястың негіздері, заң жүзіндегі күші, түрлері жайлы
нүламалардың ой пікірлерін де келтіре отырып ол өз түйген түжырымдары
мен үстаны мдарын көлденендетеді.
Ғалым баба қияс түрлерінің бірі - истихсанға (мақұлдау, басқа-
лардан артық көру) біраз ден қойған. Истихсан фиқһтың қосым ш а
бүлақ көздерінің бірі. Оны Ханафи мазһабы ғұламалары жасап, қалып-
тастырған.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
37

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Қияс ислам діні тарих сахынасына көтеріліп, өзге елдерге та-
рай бастаған, эһл әл-хадис , яғни тек қана тарихи бүлақ көздеріне ғана
сүйенуді жақтаушы дәстүршілер мен әһл ар-рай , яғни туындаушы кез-
келген мәселені шешуде эр мүсылманның өзінің жеке пікіріне (рай)
сүйенуі керек деп есептейтін - логикалық , рациональды бұлақ көздеріне
иек артушылар арасында қызу пікір талас қызған кезде пайда болды.
Қауам ад-дин аталған әрбір дәлелге 20-30 бет арнай отырып, оларды
егжей-тегжейлі түсіндіруге тырысқан . Шығарма тілінің жатыктығы ,
ойының айқындығымен ерекшеленеді.
Ибн Хаджар Асқалани бірқатар ғалымдарға сілтей отырып, Қауам
ад-дин жайлы айтылған төмендегі жолдарды келтірген: «Ас-Сафади ол
жайлы былай деген: «Қауам ад-дин шафиғилерге карсы болды , олар­
ды жек көрді, олардың жеңілуін қалады . Осы мақсатпен Сирияда күш -
қайрат жұмсады, алайда бұның оған көмегі болмады . Содан кейін оның
табанды қарсыласа бергені түсініксіз болды. Содан ол Мысырға көшіп
кетті. Онда «әл-һидайаны » кеңінен түсіндірді, иснад (тізбек) бойынша
Мухаммед бин әл-Хасан редакциялаған «эл-Мууаттаны» жеткізді.
Ибн Хабиб былай деген: «Ол Әбу Ханифа мазһабы бойынша
жетекші болды. Лексикография мен араб тілі пәндері бойынша ке-
мелділікке жетті, өзіне өзі тым көп сүйсінді , өзімен пікірі үйлеспе -
гендерге шыдамсыздық танытты».46
Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи әл -
Мисри: «Мен шейх (Итқани) туралы [мына сөздер] ас-Сафади жэне
өзгелерге сүйеніп Ибн Хаджар айтқан Итқанидің еңбектері туралы
мағлүматы білім, білігі аздар назарынан тыс қалмасын деймін . Иткани
білімпаздық пен кемелділіктің кеніші еді. Осындай қасиет иесі болған
жан туралы (өсек-аяңдар) тарататындар - одан алыс жандар . Оның
ғалымдығы мен біліміне лайық еместер. Бұл адамның бейнесін жасап
жүргендердің айтқандары біздің дегендерімізге [шындыққа] сәйкес
келмейді. Ол ондай [дақпыртқа] лайық кісі емес. Оның бэріне жау-
ап: қарапайым замандастар осындай кемшіліктермен қасірет шегуде...
Ал енді осы шейхтың (Қауам ад-диннің) біліміне келер болсак, оның
білімдарлығы мен кемелдігінде ешқандай күмэн жоқ. Ал оның қарасөз
бен поэзиялық шығармашылығы, еңбектері , өлең жолдары , арабшасы ,
тіпті оны егжей-тегжейлі білетіндігіне қарамастан , т аіант т ьпы гы
туа біткен емес, табиги еді. Алла Тагала оны рахымына бөлеп , өз
жүмағының есігін ашсын! Әумин!»47
46 Ибн Хаджар әл-Асқалани . Ад -Дурар әл -камина фи ағйан әл -майа ае -еамина .
Бейрут 1997, 3 том; 1-том, 243-бет.
47 Тақи ад-дин ат -тамими ад -дин әл -Ғаззи . Ат-Табақат ас -санийа фи тараджим
эл-ханафийа . Рияд 1983, 4 том; 2-том, 222-224 -беттер .
38

Қауам ад-дин әл-Итқанидің шәкірттері
¥лы ғалымдар көзі тірісінде мүмкіндігінше артында шәкірттер
қалдыратыны да белгілі. Қауам ад -диннің де шәкірттері болған . Олар:
1. Аш -Шейх Мұхиб ад-дин бин әл-Уахдийа. Ол ғалым бабаның
шәкірті ғана емес, сондай -ақ қызметінде де болған көрінеді .
Дамаскіде 828 (1424) жылы туылған Абд ар-Рахман бин Ахмед
бин Ахмед бин Махмуд бин Муса аз-Зайн әл -Макдиси ад -Димашқи
әл-Ханафи . 9 жасқа келгенше қасиетті Қуранды жаттап алған ол,
есейе келе Каирге қоныс аударған. Соңыра бірақ Меккеге қажылыққа
барып, сонда турғанымен Каирге оралып 873 (1468) жылы қайтыс
болған. Әл -Ахсикасидің «Мухтасарын» шуқшия оқып, Қауам ад -дин
шығармалары негізінде фиқһтан дәріс алып, Әбу Ханифа мазһабы
бойынша маманданған. Иқандық ғалымды өзіне устаз тутқан .
2. Жалал ад-дин әл-Миласи (һижраның ?-783)
Толық есімі Жалал ад-дин Ахмед бин Иусуф әл -Миласи , ат -Табани
деген атпен танылған. Фиқһты Қауам ад -дин әл -Какиден үйренген
және Қауам ад-диннен де сабақ алған . Түркиядағы Милас қаласында
ұстаз болған. Каирдегі «Ас-Сұрғатамишийа» медресесінде ислами
ілімдерінен дәріс берген. Оның усулу -л фиқһ , фиқһ , хадис іліміне
қатысты трактаттары бар. Олардың ішінде «эл-Манарға» («Шырақ»)
түсіндірме, Ала ад -дин Мағлатауидің «ат-Талуиж фи шарх әл -Жамиғ
әс-сахихіне» («Сахих хадистер жинағына жасалған түсіндірмені
талқылау») жасалған қысқа түсіндірмесі нусқасы, Ибн Хажибтің
«Мухтасар ала Идахқа» жасалған түсіндірме, «Таржих мазһаб Әби
Ханифа» («Әбу Ханфифа мазһабының утымдылығы ») атты еңбекке
жасалған қысқа түсіндірме, әл -Баздауи еңбегіне жасаған шархы
(аяқталмаған еңбек), « М аш ари қ әл-ануар фи -л хадис уа манзума ала
әл-фиқһ» - («Фиқһтегі хадис жэне (оның) жүйесіндегі шығастағы
нурлар») 4 томдық пәтуаға қатысты үкімдерді жинаған, сондай -ақ ,
оның иманның күшейіп, әлсіреу мәселесіне қатысты туындысы жэне
басқа да көптеген шығармалары бар.
Жалал ад-дин әл -Миласи Каирге [һижраның] 750//1348 жылы
келген, осы жерде [һижраның] 773//1373 жылының (кейбір деректер
бойынша 783//1380 ж.) 13 раджабында жұма күні дүниеден өткен.
Әл-Миласи ханафит еді.
3. Мүхиб ад -дин әл-Кунауи (һижраның 719-758//1318-1356)
Толық есімі Махмуд бин Эли бин Исмаил бин Иусуф ат-
Табризи эл-Кунауи , лақап аты Мухиб ад -дин , куниясы Эбу ас -Сана .
[һижраның] 719//1318 жылы Мысырда туылған. Қауам ад -диннен ілім
алған. Үлкен имам дәрежесіне жетіп эл -Ханақа ад -Дауадария
-
«Ад-
Дауадари ханақасы» мектебін басқарған . Еңбектерінің ең мәшһүрі
усулу-л фиқһ саласындағы Ибн әл -Хажибтың «Мухтасарына» жазған
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
39

шарх. Әл-Кунауи [һижраның] 758//1356 жылы рабиғ әл-әууал айында
қайтыс болған.
Әл-Кунауидің еңбектері фиқһ бойынша көрнекті оқымысты бол­
таный көрсетеді.
Сонымен Қауам ад-дин эл-Итқани өмірінің ұзақ уақытын медресе-
лерде сабақ берумен өткізген. Сол себепті оның Мысырда ж эне өзге
жерлерде одан білім алып үйренген жоғарыда аталған және аталмаған
да шәкірттері болған.
Енді Қауам ад-диннің перзенттеріне тоқталайық. Ибн Хаджар әл-
Асқалан и Хұмам ад-дин Әмір Талиб бин Әмір Кәтиб бин Әмір
Умар бин әл-әмид бин Әмір Гази әл-Фараби әл-Атқаниді (?-1381)
атайды. Иә, ол Қауам ад-диннің ұлы еді. Әкесі секілді ол да әл-Фараби
(фарабтық) әл-Атқани (атқандық) деп жазуды ұмытпаған. Ибн Хад­
жар әл-Асқалани оның Дамаскінің Әбу Ханифа мазһабын ұстанған
бас қазысы болғанын жэне фиқһ бойынша дэріс бергенін айтады.
Қолымызда ол туралы өзге дерек жоқ.
7. Опат
Иқанда туылып Отырар мешітінде имамдық етіп, соған байланыс-
ты «Отырар имамы» аталып, сонан соң Сирия, Ирақ, Мысырда ғұ-
мыр кешіп, Каир медреселерін басқарған, онда дәріс берген ғалым
сөйтіп 857/1356 жылы көз жұмған. Ол кезде Қауам ад-дин әл-Аткани
эл-Фараби ат-Түркістани 73 жаста екен.
Ілім, білім іздеп отанынан жырақ кеткен қазак даласының тағы
бір дарынды перзенті осылай Отырар, Иқан, Түркістанның атын шы-
ғарып, жүлдызын жарқырата жүріп, жат елде дүниеден өтті.
***
Қауам ад-дин әл-Итқанидің ғалым ретінде қалыптасуы
Қасиетті Құран - ислами ілімдерді үйретудің негізі. Мүбарак Құ-
ранды зерттейтін көптеген ғылымдар мен олардан таралатын әртүрлі
тармақтар бар. Оларға тәжуид - Қүранды дұрыс оқу, тәпсір - Құран
мәтінінің нақты мағыналарын түсіну сияқты ілімдер жатады.
Сүннет- ислам шариғатының екінші бұлағы. Сондықтан көптеген
шарғи үкімдерді түсіну үшін сүннетті білу қажет. Пайғамбарымыздан
(с.ғ .с) риуаят етілген хадистердің бәрі бірдей сипатта және бір дә-
режеде емес екені мэлім. Пайғамбар (с.ғ .с .) хадисі делінген хабар-
лардың бэрі ақиқатында Пайғамбардың (с.ғ .с .) сөзі болмауы да
мүмкін. Сол себепті хадис ілімі осы тақырыпты егжей-тегжейлі
зерттейді. Хадис ғалымдары әр хадис мэтіні мен иснадын зсрттсп,
оларды «мутауатир» («Хадис жеткізушілердің саны үштсн көп бо-
луы»), «ахад» (Хадис жеткізуші бір немесе екі тізбектен қүралу»),
«мурсал» («Хадис жеткізуде оны риуаят етуші сахабаның есімін ата-
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
40

май, Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) атын ғана атау», «маукуф» («Хадис
жеткізуде тізбектегі сахабаға ғана токтауы»), «муттасыл» («Тізбектің
үздіксіз жалғасуы»), «мунқатығ» («Хадис жеткізуші тізбектің үзілуі»),
«сахих» (Дүрыс»), «дағиф» («Әлсіз»), «насих» («Өзінен бүрын ай-
тылған үкімді жоюшы хадис»), «мансух» («Өзінен кейін келген дэлел
арқылы үкімі жойылған хадис») деп бөледі.
Сондай-ақ, Пайғамбар (с.ғ.с.) сүннетін жеткізетіндердің де дәреже-
лері бірдей емес. Олардың кейбірінің идеологиялық немесе саяси көз-
қарастары риуаятқа эсер етуі мүмкін. Риуаятшылар жалған хадисті
жеткізуші немесе өтірікпен атақты болғандар, сол сияқты, хадистерді
нақты жеткізетін сенімділер секілді т.б. дэрежелерге бөлінеді. Сондықтан
фиқһ ғалым ы осының бәрін жетік білуі тиіс, себебі үкімдер шығару
кезінде қажетті дәлел қасиетті Қүраннан табылмаған жағдайда сүннетке
жүгінуге тура келеді. Ал сүннеттің орнын және оны риуаят етушілердің
деңгейлері жайлы жоғарыда баян еттік. Ендеше фиқһ ғалымынан ха­
дис іліміне қатысты бүкіл мәселелерді толық меңгеруді талап етеді.
Риуаят ету жолдарын, яғни хадисті риуаят етушілерден хабардар болу,
хадистің мазмұны мен мэтінін түсіну. Осы арқылы фиқһ ғалым ның ха-
дистен шығаратын үкімі дұрыс эрі мықты тіректерге негізделіп өз күшін
жоғалтпайды.
Сол себептен бүл мәселе Қауам ад-дин Әмір Катиб бин Әмірдің
ойынан шықпаған. Ол хадиске қатысты жайттерді зерттеу жолында
бүкіл күш-қайратын жұмсап, оларды терең меңгерген. Осы арқылы бүл
саланың ірі маманына айналып, өз ісін жетік атқарған. Ол Дамаскіде
әйгілі имам эз-Заһаби (1274-1348) дүниеден өткен соң, жоғарыда
айтылғандай «әз-Заһирия» хадис үйінде сабақ берген. Осы қызметті
бес жылдан аса атқарған. Оның үстінде ол риуаятшылардың есімдерін
жатқа білетін мухаддистердің (хадисшілердің) де бірегейі еді. Мухаммед
бин әл-Хасанның риуаяты бойынша Қауам ад-дин ең маңызды хадис
кітаптарының бірі Малик бин Анастың (712-795) «әл-Мууаттаасын»
жатқа білген деседі. Изз ад-дин бин эл-Жамаға Қауам ад-дин әл-Итқани
мен Әбу-л Қасы м аз-Замахшари (1075-1144) арасында екі адам бар деген,
оған әл-Итқани: менің жасым сенен үлкен, мені мен оның арасында төрт
н емесе бес адам бар деп келіспей, оны түзеткен. Бүл Қауам ад-диннің
осы ілімге қаншалы қты көп көңіл бөлгенін корсету үшін жеткілікті
дәлел бола алады. Қауам ад-дин хадис ілімінде ж оғары деңгейге жетіп
оны басқаларға үйреткен. Хадис саласындағы Қауам ад-диннің жеткен
жетістіктері «ат-Табиин» атты туындысында анық көрінген.
Қауам ад-дин тіл ғылымдарына да көңіл бөлген, себебі алдыңғы
қатарда түратын Қүран кәрім мен Пайғамбар (с.ғ.с.) хадисі сынды
негізгі ислами мэтіндерді түсіну үшін тіл ғылымының мәні зор. Ар­
аб тілінің өзіне тэн ерекшеліктері, ережелері мен қағидалары бар.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
41

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Құран кэрім араб тілінде түсті, сол сияқты Пайғамбардың (с.ғ .с .) таза
сүннеті де осы тілде. Ендеше фиқһ ғалымы үкім шығару жолында
әуелі Қүран мен сүннетке жүгінетіндіктен, оның араб тілінің мор -
фологиясы, синтаксисі , риторикасы , семантикасы жэне лексикасы
сияқты салалары бойынша терең мэліметі болуы шарт. Сондықтан
кез келген жағдайға қажетті Құраннан және сүннеттен дұрыс үкім
шығарам деушілердің үкімдері араб тілі ғылымдарын меңгермейінше
қабылдануы мүмкін емес.
Ислами мэтіндерді ғылыми тұрғыдан зерделеудің маңыздылығы
үлкен. Сондықтан араб тілі мен оның ғылымдарын терең зерттеп
игермей усулу-л фиқһ ілімін терең қарастыру мүмкін емес . Қауам
ад-дин фақиһ , әрі усулу -л фиқһ ғалымы еді . Ал бұл ілімдердің екеуі
де араб тілі ғылымдарынан жақсы хабардар болуды талап ететін.
Сол себептен Қауам ад-дин араб тілінің қыр -сырын зерттеп жетік
меңгерді, тіпті атақты ғалымдардың өздері оның осы салада жеткен
жетістіктерін мойындаған. Қауам ад -дин араб тілін баға жетпес ең
биік мақсатқа қол жеткізуге жол ашатын құрал ретінде карастырған,
ал кез келген құралдың пәрменділігі ол арқылы жететін максаттың
қүнымен өлшенетіні сөзсіз.
Оның көрнекті шығармаларының бірі «Ат-Табиин». Онда гр ам ­
матика мен риторикаға байланысты мэселелер жиі кездеседі. Олар
кітаптың төрттен бірін құраған, сонымен қатар олардың діни мә-
селелерде қолданылуы көрсетілген. Олардың ішінде әл-баян , әл -ма -
гани, морфологиялъщ пен грамматикальщ мэселелер, әр -кайсысы өл -
еңмен немесе тілші ғалымдардың сөздерімен қуатталатын. Осыған
қоса оның грамматика жайлы өлең түрінде қүрастырылған еңбегі әл-
аруд өнерінен (поэзия ілімінен) хабардар болған шебер адамның ғана
қолынан келеді. Бүган Қауам ад -диннің ас -Сұрғатмашия медресесін
салып бергені үшін эмір әс-Сұрғатмашқа шығарған өлеңін де коса
аламыз. Бұл оның үлты араб болмаса да араб тілін жақсы меңгеріп ,
осы тілде өлең шығаруга да үлкен қабілеті болғандығына дәлел.
Осылайша Қауам ад-дин әл -Итқанидің еңбектерінен оның араб тілі
ілімдерін терең меңгергені байқалады. Бүның барлығы оның жан -
жақтылыгын көрсетеді.
Әйтсе де Қауам ад-диннің баса көңіл аударғаны дін саласы . Ол
Қүран кәрім мен асыл Сүннегті ислам шариғатының негізгі тіректері
ретінде қарастырған. Осы қайнарларды зерттеймін немесе олар -
дан дэлел шығарамын деген әуелі Алла Тағалаға жэне Оның елшісі
Мүхаммедке (с.ғ .с) иман келтіріп, амалмен бекітуі тиіс деп санайтын .
Себебі иман мен бойүсыну бір бұлақтан шығады. Сондай -ақ Қүран мен
хадиске негізделетін ақидаға байланысты қырлары бар. Дін ғалымы
осылардан жэне Алла Тағаланы танытатын сипаттар, пайғамбарларға
42

тән жэне жат қасиеттер, сол сиякты Пайғамбарымыздан (с.ғ .с .) жет-
кен хабарлардан жақсы мәліметі болуы қажет. Аталған мэселелерге
қалай илану керек екені турасында таухид және калам ілімінің
мазмұнында қарастырылады. Кейбір калам топтары «тахсин», «тақ-
бих» мәселелері ақылдан шыққан ба, әлде олардың шариғаттан негіз -
дері бар ма сияқты мэселелерге байланысты сенімдері мен мектеп-
терді ұстанатын. Сондықтан әрбір усулу -л фиқһ ғалымы таухид
ілімімен де қаруланып оны меңгеруі қажет, сондай -ақ осы ілімге қар -
сы айтылатын тұжырымдардың қандай негізге тірелетіні туралы да
білуі керек.
Осы себептен Иқан перзенті калам ілімін терең меңгерген. Ол ис­
лам ақидасын эртүрлі нақыл жэне философиялық дэлелдер арқылы
қарастырады. Каламның мазһабтары , бағыттары келісім жэне қай -
шылық мәселелері бар. Қауам ад -дин аталмыш мәселелердің бэрін
жэне олардың усулу-л фиқһ іліміне тигізетін эсерін бағамдаған .
Қауам ад-диннің араб тілі және діни ілімдерін игеруге деген
ықыласы оның екі маңызды ілімді үйренуге деген құштарлыгынан
пайда болды. Ол жоғарыда айтылған ілімдерді толық меңгеруді
қажет ететін салмақты эрі объективті зерттеу жүргізді. Зерттеуінің
негіздері мықты болу үшін діттеген мақсатына қол жеткізуден бұрын,
сол ілімдерді жан-жақты меңгеруге тырысты . Басқа ғылымдар
ішінен фиқһ оның асыл мүратына айналды. Себебі ол кездері фиқһ
галымдары дүниенің шамы, нүр иелері, Алла Тағаланың шариғатын
қорғайтын, адамдарға жақсыны жаманнан ажыратып , халал мен ха -
рам арасындағы шекараны белгілеп беретін, адамдарға өмірлері
мен ақиреттеріне пайдалы амалдарға жетелейтін, мұсылмандарға
биліктегілер мен халықпен қандай қарым-қатынаста болу ке­
рек екенін баяндайтын жандар еді. Адамдардың құқылары мен
міндеттерін білу қоғамды құрайтын аса маңызды негіздердің бірі
болғандыгы күмәнсіз.
Олардан адамдар бейхабар қалған жағдайда жер бетінде жүйе-
сіздік, зүлымдық белең алады . Осы себептен адамдар фиқһ ғалым -
дарының қадырын түсініп, оларды құрметтеп , патшалар жетпеген
дэрежеге көтерді.
Фиқһ ғылымы пен фақиһ ғалымдарының мәртебесі осыншама
жоғары болғандықтан Қауам ад-дин фиқһ ілімін терең меңгеруге
тырысты. Алланың қалауымен ол эр түрлі ислам ілімдеріне алғыр
ойларымен үлес қосқан эйгілі адамдар қатарына қосылды. Ол имам
Әбу Ханифа мазһабы бойынша фиқһ ғалымы болды. Оған Иқан
перзентінің осы сала бойынша жазған еңбектері куэ.
Усулу-л фиқһ ілімі фиқһ саласының ойлау негіздерін құрайды .
Қауам ад-дин фиқһ ілімімен қатар усулу -л фиқһ ілімін де меңгеруді
КАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
43

көздеген. Себебі усулу-л фиқһ - фиқһ ілімінің әдістемелік негіздері,
оны қорытындылап, қуаттап отыратын тамыры, тіреуіші жэне
бүкіл тармақ бұтақтардың таралатын орны. Сондықтан усулу-л
фиқһ ілімінің мәртебесі мен маңыздылығы фиқһ ғылымынан кем
болмағандықтан, сондай-ақ өмірде бұрын болмаған халал не ха-
рам үкімі жоқ, жаңа өзгерістері мен баска да адам баласына кажетті
дүнияуи мен діни мәселелерге бола адамдардың, олардың ішінде
әсіресе фиқһ ғалымдарының осы ілімге қызығушылығы артты.
Фиқһ ғалымы усулу-л фиқһ іліміне, оның ережелеріне жүгінбей
бар дәлелден үкім шығара алмайды. Демек дәлелмен катар осы ілім
қағидаларын пайдалана отырып болған оқиғаға дүрыс үкім беру-
ге болады. Мысалы зекет үкімін шығару үшін фикһ ғалымы: «Зекет
беріңдер» деген сөзде бүйрық бар, әр бұйрық орындалуға міндетті дей
отырып үкім шығарады: «Зекет беріңдер» сөздің үкімі - орындалуға
міндетті. Қауам ад-дин осы ілімді танымал белгілі ғалымдардан
үйреніп, оны жетік меңгерді.
Қауам ад-дин жоғарыда айтылған бірнеше трактаттарынан баска
грамматика, калам ілімі (таухид), фиқһ, усулу-л фикһ салалары бойын-
ша да бірқатар ғылыми еңбектер қалдырды. Олардың колжазбалары
түрлі әлем кітапханаларында сақталған. М ысалы:
1. «Әл-Лалали әл-маснауат уа шархуһа» («Ш ығарманың мар-
жандары жэне оның шархы»). Бұл араб тілі грамматикасына катысты
292 өлең жолынан тұратын туынды. Қолжазба күйінде Италияның
Флоретра кітапханасында 39 нөмерімен сақтаулы.
Трактат Қауам ад-диннің араб тілі грамматикасы мен әдебиеті са-
ласында терең білімі барлығын айғақтайды.
2. «Каддадат әл-бидағ» «Діндегі өзгеріс» - Голландиядағы
Лейден кітапханасында 227 нөмермен сақтаулы. Бұл еңбек оның
діни көзқарасының туралығынына жэне ислам діні үшін жан ая-
май, жалғандыққа қарсы түрғандығын, сондай-ақ өзінің жэне
өзге замандағы әртүрлі сенім үстанымдарды терең зерттегендігін
дәлелдейді. «Каддадат» - сирек қолданылатын араб сөзі, мағынасы
-
діндегі бидаға (өзгерістерді) терістеп, кемшілігін көрсету ж эне ис-
лами көзқарасымен дүрыс етіп түсіндіру.
3. «Рисала аш-шаддахат ли-л муғтазила фи-р радд ала аз-
Замахшари» («Аз-Замахшариге жауап ретінде муғтазилиттерді
талқандау жайлы трактат») - ол да Лейден кітапханасында 2028
нөмермен сақтаулы. Қолжазба тақырыбының өзі айтып тұрғандай
еңбекте муғтазилиттердің, олардың ішінде аз-Замахшари (1075-1144)
сөздеріне қарсы айғақтар келтірілген. Онда муғтазилиттердің күшті
делінген дэлелдері терістеледі. Муғтазилия - Аббаситтер дәуірінде
Бағдатта пайда болған ақидалық ағым. Олар тек ақыл арқылы ғана
ШЕЙХ ӘБСАТТАРҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
44

корытынды түжырымға жетуге болады деген ұстанымдарымен
белгілі болған. Муғтазилиттерді қолдағандар да, қарсы шыккандар да
болған. Қауам ад-дин «ат-Табиинда» муғтазилиттердің Алла сипат-
тарын жоққа шығарғандары үшін «ат-тахсин» (көркемдеу, эсемдеу)
мен «ат-тақбих» (ұнамсыз ету) ұғымдарын рационалды тұрғыдан
түсіндіруге болады деген пікірлері, сондай-ақ Жаратушы Алла
Тағаланы көру мүмкін емес деп айтқандары және т.б. мәселелерге бола
муғтазилиттерді бидағатшылар, оларды мағынаны бұрмалаушылар
деп айыптайды. Қауам ад-дин ақылға сүйену арқылы аз-Замахшариге
қарсы жауап беріп, муғтазилиттердің ұстанымдарына дәлелді дау ай-
тады.
Әбу-л Қасим аз-Замахшари - тек атақты тілші ғана емес, тэпсірші
ретінде де белгілі. Оның ең маңызды тәпсірлерінің бірі «әл-Кашшаф».48
Мүнда ол көбінесе үқсастыру мен түсіндіру әдісін қолданады. Кей-
біреулер аталмыш тәпсірді мойындады, ал қабылдамайтындар сынға
алды.
Автор өз еңбегінде таухидқа қатысты мәселелерді зерттеген.
Осыған қатысты түрлі ойларды баяндады. Шығармасының кейбір
жерлерінде қысқа түсіндірмемен шектеліп, кейін мәселенің калам
іліміндегі анықтамасын келтіреді.
4. «Ар-Раудат ад-Димашқия» («Дамаск бақшасы») - т р акт ат -
намазда қол көтермеу мәселесі және ханафи мазһабында оған тыйым
салынғаны туралы жазылған. Оның бір нұсқасы қолжазба күйінде Лей­
ден кітапханасында 1839 нөмермен, басқа нұсқасы АҚШ-тағы Прин­
стон университеті кітапханасында 1723 нөмермен сақтаулы. Үшінші
нүсқа Испанияның Эскуриал кітапханасында түр. Фиқһ мәселесінде
аталмыш жайтқа қатысты ханафилер мен басқа мазһабтар арасында
келіспеушілік бар. Бүл усулу-л фиқһ іліміне емес, фиқһи мәселеге
қатысты.
5. «Рисала фи адам сихха әл-жумға фи маудығайн мин әл-
Миср». Бұл еңбек қалада екі жерде оқылған жұма намаз дүрыс емес
іспетті фиқһ мэселесіне байланысты. Фиқһ ғалымдары жүма намаздың
мақсатын адамдарды жинаумен байланыстырған, сондықтан жүма
күні адамдар бөлініп, екі белек топ болып бір-біріне жақын жерде
намаз оқуға болмайды деп есептейтін.
6. «Ғаят әл-баян уа надира әл-ақран фи ахир аз-заман» -
«Түсіндірмедегі ақырғы мақсат және замана соңындағы ғасыр
гажайыбы». Ханафи фиқһ ілімі жайлы жазылған атақты Бүрһан ад-
48 Әбу-л Қасым Джаралла Махмұд бин Умар бин Мухаммед аз-Замахшари.
Тафсир эл-кашшаф ан хақаиқ ауамид ат-танзил уа уйун әл-ақауил фи уджуһи ат-
тәуил. Бейрут 2006, 4 том; 1-том 696 бет; 2-том 736 бет; 3-том 615 бет; 4-том 832
бет.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
45

дин әл-Марғинанидің «эл -һидайа » атты еңбегіне жазған түсіндірме.
Қауам ад-диннен басқа да ғұлама ғалымдар «әл -һидайаны »
түсіндіруге жэне толықтыруға күш жүмсағанын жоғарыда айттык.
Қауам ад-дин де солардың жолын қуып , аталмыш дүниеге қүнды эрі
жан-жақты түсіндірме жасаған . Оның бірнеше бөлімдері қолжазба
күйінде Каирдағы «Дар эл-Кутуб әл -Мисрия» кітапханасында сак-
таулы, кейбірі Қауам ад -диннің қолымен жазылған . Бірінші бөлім
282 нөмерімен, одан толығырақ нұсқасы 280 нөмермен сакталған.
Екінші бөлім 282, үшінші 281, одан толығырақ нүсқасы 619, төртінші
бөлім 47, жетінші, тоғызыншы , оныншы , он екінші, он алтыншы
бөлімдері - 279 нөмермен «Ханафи фиқһы » бөлімінде түр. Әл -Әзһар
кітапханасында оның үшінші бөлімі 274 жэне екінші бөлімі 1259
нөмермен сақталуда. Сондай -ақ осы шархтың алты бөлімнен түратын
толық нұсқасының 1486 нөмермен «Ханафи фиқһы » бөлімінде
сақтаулы тұрғанын көрдік. Бүл шархтың тағы бір нұскасы Берлин
кітапханасында 4492 нөмермен сақтаулы.
7. «Аш-Шамил» («Толық», «Жеткілікті») Фахр әл-Ислам әл -
Баздауидің (1009-1089) «Усул әл-Баздауи » («Әл-Баздауидың усулы»)
деген атпен белгілі «Канз әл-усул ила мағрифа әл -усул» - «Усулді
білудегі усул қазынасы» атты еңбегіне жасалған егжей -тегжейлі
түсіндірме. Ол дін ғылымдарына , олардың ішінде әсіресе фиқһ іліміне
қатысты жазылған аса маңызды дүниелердің бірі. Әл -Баздауидің
кітабы жэне оған жасалған шарх та кең таралымға ие. Оның бірнеше
бөлімі Каирдағы «эл-Кутуб әл -Мисрия» кітапханасында сактаулы,
үшіншісі 57 парақтан, төртіншісі 248, бесіншісі 272, алтыншысы 247,
жетіншісі 241, сегізіншісі 238, тоғызыншысы 253 парақтан түрады,
барлығы 208 нөмермен «усулу-л фиқһ» бөлімінде сақтаулы . Сондай -
ақ оның 132 парақтан түратын оныншы бөлімі де 209 нөмермен
«усулу-л фиқһ» бөлімінде тұрғанын көрдік.
8. «Ар-Рисала әл-алия» («Жоғарғы хат»), Оған түркиялық та­
лым имам Ала ад-дин Эли ас -Сиуаси эл -Малти жазған шарх бар .
Еңбек Лейден кітапханасында сақтаулы.
Бұларды егжей-тегжейлі зерттеу алдағы жылдар міндеті дей оты -
рып эуелі Қауам ад-диннің Кувейтте жарыққа шыққан аталмыш «Ат-
Табиин» атты бағалы дүниесінің 2 (екі) томының да мазмүнымен та-
ныстыра кетейік.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
46

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
БІРІНШІ БӨЛІМ
Бірішиі тарау: Қауам ад-Динмен танысу
Бірінші бөлім: Аты-жөні, лақабы, екінші аты, тегі, шығуы жэне білім
алуы
Екінші бөлім: Ғылыми ұстаздары ........................................................
Үшінші бөлім: Замандастары және шәкірттері...................................
Бірінші зерттеу: Қызметі, замандастары .............................................
Екінші зерттеу: Қызметі, шәкірттері....................................................
Екішиі тарау: Ғылымға құштарлығы
Бірінші бөлім: Қауам ад-Дин жэне хадис ілімі ...............
Екінші бөлім: Қауам ад-Дин және тіл ғылымы ..............
Үшінші бөлім: Қауам ад-Дин және таухид ілімі............
Төртінші бөлім: Қауам ад-Дин жэне фиқһ ілімі.............
Бесінші бөлім: Қауам ад-Дин және фиқһ негіздері ілімі ................
Алтыншы бөлім: Шығармалары..........................................................
Жетінші бөлім: «Ат-Табиинге» кіріспе сөз......................
Қауам ад-Диннің «әл-Маусум би ат-Табиинге» түсінік берген мәтін
сөздері
Екінші бөлім: Зерттеу
Кіріспе.....................................................................................................
«Амма» сөзі қолданыста екі түрлі.......................................................
Мадақ, шүкіршілік, мақтаудың танымы жэне араларындағы
айырмашылық........................................................................................
«Лафз эл-Жалала» (Алла) сөзі құралған сөз бе, жоқ құралмаған
өз бетінше жеке сөз б е? .......................................................................
Елші және пайғамбар арасындағы айырмашылық..........................
«Әлі» жэне «Аһл» арасындағы айырмашылық.................................
Шариғат дәлелдері................................................................................
Осы дәлелдердің бірінің алдына бірін өткізу жақтары....................
Салыстыру негізі.................................................................................
Нақты айтылған себеппен жасалған аналогияның, жалпыдан жалқыға
өткеннің, жорамалданғанның , жалғыздың хабары жэне ахад жолмен жет-
кен ижмағ араларындағы айырмашылық..................................
Үкім шығарудың мағынасы.................................................................
Қүраннан, сүннеттен жэне ижмағтан шығарылған салыстыру мысалда-
ры........................................................................................................
«Әл-Китабтың» танымы.....................................................................
«Әл-Калам» атауына түсінік .............................................................

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Барлық ғұламалардың айтуынша Құран ерекше ұйқастан және
мағынадан тұрады, сондай -ақ Әбу Ханифаның намазда Құранды парысша
оқуға болатыны туралы айтқан сөзі...................................................
Шариғат үкімдеріне қарай сөз және мағынаның төрт түрі...............
Бірініиі: сөз формаға жэне тілге қарай төрт түрге бөлінеді............
a - « а л -Хасс » (жалқы): тан ы м ы .................................................................
ә - «ал -Fамм» (жалпы): танымы, жалпы жэне жалқының үкімдері.
б - « ә л -Муштарак » (ортақ): танымы және үкімі..............................
в - « э л -Муаууал » (жорамалданған): танымы .....................................
« Ә л -Муштарактың » (ортақ) кейбір кезде таңдалатын жактары жэне
мы салдары .....................................................................................................
Екінш і: сөз баяндалуына карай төртке бөлінеді..................................
1 - « а з -Захир » (аш ы қ)....................................................................................
2 - « а н -Насс » (м әтін ).....................................................................................
3 - « ә л -М уфассар » (түсінд ірілген)............................................................
4 - « ә л -М ухкам » (на қты )............................................................................
Егер «Ан -Насс» (мэтін) пен «Аз-Захир» (ашык) арасында карама-
қайшылық болса «Ан -Насс » (мэтін) таңдалады..........................................
Егер «Ан -Насс» (мэтін) мен «эл-Муфассар » (түсіндірілген) ара­
сында қарама-қайшылық болса «әл -Муфассар » (түсіндірілген) таңда-
лад ы ............................................................................................................................
Егер «әл-Муфассар» (түсіндірілген) мен «әл-Мухкам » (нақты) арасында
қарама-қайшылық болса «әл-Мухкам » (нақты) тандалады.............
«А з-Захир» (ашық), «А н-Насс» (мэтін), «әл-Муфассар» (түсінді-
рілген)«әл -Мухкам » (нақты) барлығы үкімнің нақты тұрактылығын талап
етед і..........................................................................
Осы атаулардың антонимдері («Аз -Захир » т.б .) төртеу ....................
а - « ә л -Хафий » (ж асы ры н)............................................................................
э - « э л -М уш кал » (аны қ ем е с)......................................................................
б - « э л -Муджмал » (қысқа түсіндірілген)..................................................
в - « ә л -Муташабиһ » (астарлы мағыналы)..................................................
Үш ініиі: Стилистикада сөздің қолданылуы жэне көрінісі..............
Осы және екінші түр арасындағы айырмашылық төртеу.................
1 - « ә л -Хақиқа » (ш ы нд ы қ )...........................................................................
2 - « ә л -М ажаз » (м етаф ора).........................................................................
« Ә л-Муқтада » (керек мағына) мен «әл-Мажаз» (метафора) арасындағы
айы рмаш ы лық..............................................................................
«Ә л-Хақиқа» (шындық) және «эл-Мажаздың» (метафора) үкімінен
мақсат, екеуінің бірігуі мүмкін емес .........................................................
Сөз қай кезде «әл -Хақиқада » (шындық), қай кезде «әл -Мажазда »
(м етаф ора) қолданылады ...............................................................................
3 - « а с -С арих » ( а н ы қ ) ....................................................................................
4 - « ә л -Киная » (м ето ни м и я)........................................................................
Кейбіреулер «әл-Кинаяны » (метонимия) «эл -Мажаздың » (метафора)
түрінің бірі деп ойлайды, бірақ олай емес ........................................
48

« А з-Захир» (ашык) пен «ас-Сарихтың» (анык) арасында жэне
«әл -Хафий » (жасырын) мен «әл-Киная» (метонимия) арасындағы
айы рм аш ы лык..................................................................................................
«А с-Сарих» (анық) пен «эл-Кинаяның» (метонимия) үкімі.............
Талак сөзінің метонимиясы талақ күшіне тек «мерзіміңді күт », д е г е н
сөзбен ғана ен еді...................................................................................................
«Т азалан» деген сөз «мерзіміңді күт» деген мағынаны білдіреді.....
«С ен бірсің» деген сөз: Осы сөзбен кай кезде талак түседі................
« А с -Сарих » сөзбен (анық сөзбен) айтпайынша жазаны талап ететін
кейбір себептерді мойындаған адам, « а с -Сарих » сөзбен (анық сөзбен) айт­
пайынша жазаны керек етпейді.................................................
Төртінші: Ерекше үйқасты білу жақтары - олар төртеу .....................
а - « әл -Ибара» (фраза) - «ан-Насс» (мэтін) арасындағы айырмашыл
ы қ..............................................................................................................................
э - «әл-Ишара» (Ишарат) - «аз-Захир» (ашық) арасындағы айырмашыл
ы қ..................................................................................................................
«Ә л -Ибара» (фраза) және «әл-Ишараға» (Ишарат) үқсас.....................
«Ә л -Ибара» (фраза) жэне «әл-Ишара» (Ишарат) үкімді орнатуда
бірдей, алайда екеуі бір -біріне қарама -қайшы болғанда «Әл -Ибара » (фра­
за) таңдалады, «әл-Ибара» (фраза) және «әл-Ишара » (Ишарат) арасындағы
қарама-қайшылыққа үқсас .......................................................
б - « а д -Далала » (м ән-м ағына)........................................................................
« а д -Далала » (мән-мағына) мен аналогия бір м е ? ................................
« а д -Далала» (мэн-мағына) үкімді орнатуда «әл-Ишара» (Ишарат)
сияқты, бірақ екеуі бір -біріне қарама -қайшы болғанда , біріншісі таңдала
д ы .........................................................................................................................................
в - « ә л -Иқтида » (талап ету).........................................................................
Талап етумен («әл -Иқтида ») түрақталған «ад -Далаламен » (мән-мағына)
түрақталғанмен бірдей, алайда екеуі бір -бірімен қарама -қайшы болғанда
« а д -Далаламен » (мән-мағына) тұрақталған таңдалады...................
Талап етілген және түсіп қалған: екеуі бір ме? ......................................
Талап етілген жалпы үшін емес - Шафиғиға қарсы
-
жалқыға да
ж атпайды ........................................................................................................
Мәтіннің мән-мағынасымен түрақталған жалқыға жатпайды ........
Мэтіннің ишаратымен түрақталған жалқыға жатады - «э л-Мухтар »
кітабы б ойы нш а......................................................................................................
Бөлім: Мәтіндерден жарамсыз дәлелдер шығару түрлері....................
1 - мэтін егер аталған нәрседе өзінің атымен үкімді керек етсе , одан
басқа барлық нәрседе үкімін ж ояды ............................................................
2 - мэтін егер бір сипаттаумен сипатталғанға бір үкімді түрақтатса ,
басқа нәрсені дэл сонымен сипаттау үкімін жояды.............................
3 - мэтін егер бір шартпен байланыстырып үкімді түрақтатса , үкімді
сол ш артсыз ж ояды ............................................................................................
4 - мәтін егер үкімді белгілі бір өлшеммен тұрақтатса , сол өлшемге
қосуды немесе алуды қояды ............................................................................
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
4-601
49

5 - мәтін егер белгілі бір уақытқа дейін уақытша бір үкімді тұрақтатса,
уақыттың өтуімен үкім күшін жояды.....................................
6 - «әл-Мутлақ» (шектеусіз) «әл-Муқайядқа» (шектеуліге) жата-
ды ............................................................................................
7 - жалпы себебімен жалқыланады......................................................
8 - Қүранның ерекше үйқасы Қүран үкімдігін керек етеді..............
Бүйрыққа (әл-Әмір) қатысты бөлім
Бұйрықтың тыйымның алдына өту жағы, бүйрықтың танымы........
Осы шақта «мынаны істе» жэне үшінші жақ үшін «істесін» деген сөзің
шын мэнінде бүйрық емес, Әһлі Сүннет бойынша Муғтазилаға қарсы, бұл
жерде тартыс бар.....................................................................
Бүйрықтың мағыналары......................................................................
Егер бүйрықтан мүмкіндігінше немесе рұқсат ету мақсат болса, онда
ол «эл-Мажаз» (метафора), жоқ элде «әл-Хақиқа» (шындык) бола м а ? ....
Бүйрық форма жэне тіл жағынан ерекше үйқас түріне жататын жалкы
түріне жатады................................................................................
Бүйрықты керек ететін нәрсе.................................................................
Тыйымнан кейін бүйрықты керек ететін нәрсе...................................
Бүйрық қайталауды керек ете ме, жоқ әлде оған жатуы мүмкін бе?....
Бүйрық бұйрық етілгенге қарай, ол уақыт екіге бөлінеді..................
а - уақытпен шектелмеген бұйрық, дұрысы оның дереу орындалуын
керек етпейді....................................................................................
э - уақытпен шектелген бұйрықтың төрт түрі бар............................
1 - уақыттың орындаушы үшін мекенін немесе уақытын білдірсе,
орындалу үшін шарт болса жэне міндетті түрде орындалу үшін себеп бол­
са. Осы түрде уақыттың барлық түрін себеп етуге болмайды. Сондай-ақ
себепті орындалумен теңестіруге болмайды. Өйткені себеп, орындалу
онымен байланысатын бөлік. Егер орындалу бірінші бөлікпен байланы-
сатын болса, онда ол себеп болады, олай болмаған жағдайда себеп болу
одан кейінгі бөлікке өтеді. Осылайша уақыт азайғанға дейін көше береді.
Зүфардың жэне біздің айтуымызша уақыттың соңғы бөлігіне дейін кел-
генше. Егер онымен орындалу байланыспаса жэне өтіп кетсе, міндетті
түрде орындалу барлық уақытқа тіркес болып кете береді, жалқы болмай­
ды ........................................................................... .............................................
-
екінті намазы күннің батуымен есептеледі, күннің шығуымен таң на­
мазы есептелмейді...........................................................................
2 - уақыттың уэжіп немесе оған себеп болуға өлшем болуы. Бүл түрдің
үкімі: бүдан басқасы заңдылыққа жатпайды рамазандағы ораза секіл
ді............................................................................................................................
- жолаушының немесе аурудың рамазанда басқа оразаға ниет етулерінің
үкімі.......................................................................................................................
-
осыған үқсас түрі «Нәзр» оразасын белгілі бір уақытта басқа уәжіп
ниетімен үстаса болады.............................................................................
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
50

3 - уақыттың себеп емес өлшем болатын кездері: мысалдары жэне үкі
м і.....................................................................................................
4 - уақыттың «эл-Мушкал» (анық емес) болатын кездері кеңшілік үшін
қажылық сияқты ...............................................................................................................
-
міндетті қажылықты кешіктіруге бола ма?...................................................
-
Ислам қажылығы парыз болған адамға нэпіл қажылық жасауға бола-
д ы ..........................................................................................................................................
-
егер «қажылық жасауға ниет еттім » десе мойнынан қажылық парызға
жэне парыз нам азына қайш ы ........................................................................................
Уәжіп болған бүйрык туралы бөлім
Уәжіп болған бүйрықтың екі түрі бар: а) орындау э) қаза етіп
оры ндау....................................................................................................................
Жалпы қаза етіп орындау керек еткен себеппен орындалады..............
Алла Тағаланың ақысын орындау түрлері...................................................
Алла Тағаланың ақысын қаза етіп орындау түрлері.................................
Алла Тағаланың ақысын орындау жэне каза етіп орындау түрлерінің
барлығы пенделердің ақыларында жүзеге асады.......................................
Шариғат орындаудың уэжіптілігі мен қаза етіп орындаудың уәжіптілігі
арасын бөледі.........................................................................................................
Уәжіптілік: танымы , оған негізделетін нәрсе , түрақтылығы Алла
Тағаладан мэжбүрлі жэне де ешқандай қүдіретке мүқтаж емес...................
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Орындаудың уэжіптілігі: танымы, ойлап шығарылған қүдіретке
негізделуі...
Орындау: танымы, шынайы құдіретке негізделуі...............................
Мүмкін болатын қүдірет (орындаудың уәжіптілігінің шарты), ол
қандай?...
Қаза етіп орындаудың уэжіптілігі үшін басқа құдірет шарт емес.....
Орындаудың ішінде мойнына міндет болғанның орындауы үшін тек
қана жеңіл құдіретпен уэжіп болатын кездер бар, жеңіл қүдіреттің таны­
мы.......
Жеңіл жэне мүмкін қүдіреттер арасындағы айырмашылық...............
Жеңіл құдірет уәжіптерінің мысалдары, одан жеңіл қүдірет уэжіптің
жалғасу шарты анықталады......................................................................
Қажылық жэне пітір садақасы мүмкін құдіретпен уэжіп болады жэне
де мүмкін қүдіреттің жойылуымен уэжіптілігі жалғасады.....................
Буйрык етілгеннің көркем сипатталуы туралы бөлім
Осы бөлім мен алдыңғы бөлім арасындағы байланыс..........................
Бүйрық етілгеннің көркем болуы, бұйрық етілген бар болуы қажет...
Бүйрық етілгеннің көркем болуы, бұйрық етушінің хикметі мәселесі
және бүйрықтың белгілерінен бізде, жалпы хадисшілерге қайшы ...............
51

Бұйрық етілгеннің көркем болу жағынан түрлері жэне эрбір түрінің
үкімі.
Тыйым туралы бөлім
Тыйымның танымы, тыйым салынғанның жағымсыздығына карай
түрлері және эрбір түрінің үкімі............................................................
Сезімтал жэне шариғи істерден тыйым салудың үкімі.........................
Екеуіне байланысты болған нәрсенің антонимында бүйрық және
тыйымның үкімі
Антонимда екеуінің үкімін кешіктіру жағы............................................
Фақиһтер антоним жэне қарама-қайшы арасын бөлмеген өздерінен
басқаларға қайшы, ғүламалар мазһабтары антонимдегі бұйрық жэне
тыйымның үкімі екеуі қосылғанға байланысты.....................................
Шариғаттар себептерін түсіндіру туралы бөлім
Себеп және шариғат танымы. Бүл жердегі себептерден мақсат шариғи
себептер м етафора бойы нш а..............................................................................
Осы бөліммен алдыңғы бөлім арасындағы байланыс, үкімдерді себеп-
термен түсіндіруге байланысты ғұламалардың көзқарастары ......................
Себептердің өзін түсіндіру..................................................................................
Өткен себеппен уэжіпті орындауды жүктеуде бұйрықтың пайдасы....
Себеп немен білінеді? Бір нәрсені шартқа қосу метафора, неліктен пітір
садақаның уәжіптілігінің себебі пітір емес бас болды?.............................
Бекітілген және рүқсат етілген туралы бөлім
Осы бөліммен алдыңғы бөлім арасындағы байланыс.............................
Бекітілген жэне рұқсат етілгеннің танымы...............................................
Бекітілген түрлері төртеу:
1 - Парыз: танымы және үкімі....................................................................
2 - Уәжіп танымы және үкімі, бізде ол парыздан бөлек
Шафиғилерге қайшы...................................................................................
3 - Сүннет: танымы, жалпы Пайғамбар (с.ғ.с) сүннетімен шектелмейді.
Шафиғилерге қайшы, үкімі, түрлері және эрбір түрінің үкімі ................
4 - Нэпіл: танымы, үкімі. Бізде нэпіл бастаумен намазды жэне оразаны
қамтиды, Шафиғилерге қайшы ....................................................................
Рүқсат етілгеннің торт түрі бар: екеуі «әл-Хақиқа» (шындық), екеуі «эл-
Мажаз» (метафора):.......................................................................................
а - харам болумен қатар рүқсат етілген нәрсе жэне оның үкімі .........
э - харам болумен қатар рүқсат етілген нәрсе жэне оның үкімінің әлсіз
дігі..........................................................................................................................
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

б - киыншылык жэне ауыртпашылык болмау үшін мойнымыздан түскен
нәрсе.................................................................................................................
в - жалпы шариғатта болғанымен пенделердің мойнынан түскен
нәрсе....
егер бір нэрсені істесе, нәзір ораза сүннет болады - ол нәрсені істеді
сол кезде ол қиындатушы болып үш күн ораза ұстау мен сүннеттің арасын
таңдайды........................................................................................................
Сүннеттің түрлері
Сүннеттің екі түрі бар:...............................................................................
1 - «Мурсал» жэне оның төрт түрі:
а - Сахаба мурсалы
э - Табиғиннің жэне табиғ-табиғиндердің Мурсалы
б - Үшінші дәуірден кейінгі эр ғасырдағы мурсал
в - Бір жағынан «Иснад», бір жағынан «Ирсал» болғандар...................
2 - Муснад: оның үш түрі бар:
а - әл-Мутауатир - танымы жэне үкімі
3 - Машһүр - танымы және үкімі..............................................................
б - Ахад - танымы жэне онымен амал ету шарттары - үкімі және тар-
тысты жері...........................................................................................................
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАҒЛБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Хадис бөліміндегі «хабар әл-Мастүрдың» (жасырын хабар) үкімі жэне
с удың н әж ісітура лы хаб арж е тудіңүкімі....................................................................
Кэпір және ақыл-есі жетілмеген сәбидің судың нәжісі туралы жеткізген
х а б а рд ы ң ү к ім і ..........................................................................................................
Ақыл-есідұрысадамныңміндеттеумағынасынанажырағансауда-саттық
туралы жеткізген хабары назарға алынады......................................................
Жеңілтек адамның риуаяты және куәлік етуі.................................................
Риуаят етушінің түрлері жэне бір адамның жеткізген хабарын қиястың
(а н а л о г и я ) а л д ы н а ө ту ш а р т ы ...............................................................................
С ү н н е т т ің т үр л е р і қ ы с қ а ш а ..................................................................................
Инкар (жоққа шығару) болған хабардың үкімі..............................................
Қарама-қайшылық туралы бөлім
Қарама-қайшылық және терістік арасындағы айырмашылық....................
Егер тарихты білмесек, екі аят немесе екі хадис арасында қарама-
қайшылық болады, қарама-қайшылықтың танымы, негізі, шарты жэне екі
аят немесе екі хадис немесе екі қияс арасында пайда болған жағдайда оның
ү к ім і .................................................................................................................................
Тұрақсыздандыратын хабар тұрақтандыратын хабарға қарама-
қайшы болды ма? Ілгерідегі үстаздарымыздың осыған байланысты
келіспеушіліктері, түрақсыздандыратын хабар жэне тұрақтандыратын
хабар өткен, сондай-ақ кейбіреулерін түрақтандыратын, кейбіреулерін
тұрақсыздандыратын етіп қабылдауға байланысты мәселелерге арналған
53

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ж а л п ы е р е ж е .......................................................................................................................
Адамдар ішінде бөліп-жармай бостандығына, ер тегіне және риуаят
етушілердің санынақарай «Ахад» жолымен жеткен хабарларды таңдаған.....
Стилистика бөлімі
Стилистика танымы, стилистиканың бес т ү рі:...............................................
1- Шешім шығару стилистикасы: танымы жэне үкімі
2 - Тәпсір стилистикасы: танымы және үкімі................................................
3 - Ауыстыру стилистикасы және үкімі, жалпының жалкысы бізде әлсіз
бол м а й д ы , Ш а ф и ғ и ғ а к а й ш ы ................................................................................
Истисна (тыс қалдыру): онымен қалай амал етіледі, түрлері, «уәу»
әрпімен жалғасқан бірінен соң бірі келген сөйлемдерден кейін келсе неге
айналады....
4 - Қажеттілік стилистикасы: танымы, төрт түрі:
а - айтылған нәрсенің мағынасында болған
ә
-
сөйлеуші
жағдайының
«ад-Далаласымен»
(мән-мағына)
түрақтанатын
б - мұқиятсыздықты қайтару қажеттілігімен түрактанатын
в - көп сөздің қажеттілігімен түрақтанатын
5-алмастыру және жою стилистикасы:алмастыру және жою арасындағы
а й ы р м а ш ы л ы қ , ж о ю д ы ң т а н ы м ы ...........................................................................
Жою кисын және шариғат бойынша болатын нәрсе яһудилерге кай
ш ы ......................................................................
Жою шариғат иесі ақысының бүлтартпас стилистиксы, алмастыру біздің
а қ ы м ы з ..............................................................................................................................
Ж ою о р н ы ....................................................................................................................
Ж о ю д ы ң д үр ы с б о лу ш а р т ы ....................................................................................
Ж о ю ш ы ..........................................................................................................................
Ж о й ы л ғ а н .....................................................................................................................
Пайғамбардың (с.ғ.с) істері
Оның (с.ғ.с) сүннетпен байланысты істері төрт түрге бөлінеді: 1) Му-
бах (рүксат етілген), 2) Мустахаб (жақсы көрілген), 3) Уәжіп, 4) Парыз.
сондай-ақ тағы бір түрі бар, ол «қателік» - деп аталады, қателік пен күнә
арасындағы айырмашылық, егер Одан (с.ғ.с) бір іс істеген болса, онда ол іс
Оның білместігінен немесе адамның білмеген жағдайда жасап қоятын іс емес:
үмм еті осы ж а ғд айды қалай түсінуі т и іс ..............................................................
Алла Елшісінің (с.ғ.с) сүннетінен ижтихадпен шариғат үкімдерін
шығару жолының стилистикасы
Алла Елшісіне (с.ғ .с) уахи етілмеген шариғат үкімдерінде Өзіне ижти-
х а д е г у м е н а м ал е т уін е б о л а м а? ...........................................................................
л
54
V
■V
ч>4

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Пайғамбардың (с.ғ.с) кателесуі мүмкін бе ? ........................................
Пайғамбар (с.ғ.с) сүннетінің одан бүрынғы шариғаттармен байланысы
Пайғамбардан (с.ғ.с) бүрынғы шариғат бізді міндеттей ме, жоқ па?......
Пайғамбардың (с.ғ.с) сахабаларының еруі
Сахаба тақлидінің (еру) үкімі.................................................................
«Тақлидтің» (еру) танымы......................................................................
Егер сахабалар бір пэтуада бәсекелессе табиғинге еруге болады, кейбір
шейхтеріміздің айтуы бойынша кейбіреулері карсы.................................
Ижмағ (бір ауыздан келісілген) бөлімі
Ижмағтың............................................................................................ таны­
мы...........................................................................................
Ижмағтың негізі, кейбіреулерінің үндемей қалуымен ижмағ тұрақтала
ма?...
Ижмағтың келісілген және келісілмеген шарттары....................................
Ижмағтың
себе
Мухаммед (с.ғ.с) үмметі ижмағының үкімі............................................
Ижмағтың кімдермен бекітілетіні туралы тартыс ...............................
Ижмағқа қатысушылардың көптігі немесе аздығы, жеңілтек деп
аталғандарға, көзқарасқа ие болмағанға қарсы болу назарға алынбайды...
Ижмағтың дәрежелері, алдыңғы ғасырда шыққан үкімге қайшы ижмағ
бекітіле м е? ........................................................................................................
Ижмағты жеткізу хадисті жеткізу сияқты.................................................
бі
55

ЕКІНШІ БӨЛІМ
Қияс (аналогия) бөлімі
Қиястың танымы, ол дэлел болып санала ма?...........................................
Қиястың шарттары және эр шартының нәтижесі.....................................
«Кейбір формаларда себеп пен мэтін үкімін ауыстырдыңдар», - деген
бізге айтылған сөздерді қайтару.......................................................................
(Иннама садақату лил-фуқара уә-л масакин) аятындағы «Ләм» әрпі
нәтиже үшін айтылған эріп..............................................................................
Қиястың негізі - себеппен түсіндірілген үкім нэтижесінде шыққан
дүрьтс эрі тура сипаттау, үкімнің негізде және тармағында себеппен тұрақты
ма? Жоқ әлде негізде мәтінмен тармақта себеппен тұрақты ма? Осыған
байланысты мазһабтар көзқарасы...................................................................
Үкіммен байланысқан сипаттаудың жағдайлары.................................
Қияс негізінің түсіндірмесі......................................................................
Сипаттаумен амал ету: қашан тыйым салынады, қашан рұқсат етіледі
жэне қашан уәжіп болады?..............................................................................
Сипаттаудың үкім үшін себеп болуындағы дәлелі, ол үйлесімділіктен
кейін болатын әділдікпен бе, немесе үйлесімділік жэне қуу немесе айнал-
дырудан кейін болатын күмәнділік пе?...........................................................
Себеп нәтижесінде себепке - Әділдікке
-
айналғанда қияс пен истих-
санды таңдаймыз, егер екеуі қарама-қайшы болса, екеуінің қайсысы күшті
болады, истихсанның (жөн көру) танымы ......................................
«Истихсан қиястың бір түрі», - деп истихсанды пай далан ған ұстаз -
дарымызға ауыр сөздер айтқандарға жауап, истихсанға қарағанда қиясты
таңдау аз, әрі сирек, бірақ қиясқа қарағанда истихсанды таңдау өте көп, са-
науға да келмейді.................................................................................................
Истихсанның түрлері және араларындағы айырмашылық.................
Истихсан себептер ерекшелігінен емес, себепті жалқылауға байланысты
мазһабтардың көзқарасы.................................................................................
Қиястың үкімі, шектеулі себеппен себептендіру дұрыс бола м а ? ....
Қиясты қайтару
Себептер екі түрге бөлінеді: тік жэне эсер беруші, эрбір түрінің бірнеше
түрі бар: тік себептерді қайтарудың бес түрі бар: себептің айтуды міндет
етуі, содан-соң бір -біріне қарсы болуы, оның төрт түрі бар, содан-соң
қоюдың жарамсыз болуы, содан-соң қарама-қайшы болуы, содан-соң бір-
біріне теріс болуы................................................................................................
Эсер беруші себептерді қайтару: эсер беруші себептерде сүраушы үшін
бір-біріне қарсы болудан кейін бір -бірне теріс болу ғана бар жэне кейбір
ұстаздарымыз оған тыйым салған..................................................................
Егер эсер беруші себептерге теріс келу бір-біріне қарама -қайшылықты
жэне қарама-қайшылықсыз болады, теріс келуді қайтарудың төрт түрі бар:
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
56

сипаттаумен кайтару, содан -соң сипатталған тұракты мағынамен , содан -соң
үкіммен, содан-соң мақсатпен..........................................................................
Бір-біріне теріс болудың түрлері, әрбір түрінің түрлері..........................
Таржих (артық көру) бөлімі
Бір-біріне теріс болудың танымы, таржихтың танымы ......................
Таржих төрт нәрсемен жүзеге асады: сипаттауға берген әсердің күші,
куәландырылған үкімге эсер берген сипаттаудың тұрақтылығының күші,
негіздердің көптілігі, сипаттау жоқ жерде үкімнің болмауы, үқсастардың
басым болуы бізде жарамсыз....................................................................................
Егер таржихтің екі түрі бір-біріне теріс келсе, өзіндік артықшылық
жағдайлықтан лайықтырақ болады................................................................
Үкімдер және оған қатысты нәрселер
Алдыңғы өткенге осы бөлімнің байланысы................................................
Шариғатталған үкімдердің төрт түрі бар: Алла Тағаланың ақысы,
пенделердің ақысы, Алла Тағала жэне пенделердің ақыларының біріккен
жері, бұл жерде Алла Тағаланың ақысы басым, бұл түрге өтірік-өсек тара -
ту жазасы жатады. Шафиғиға және кейбір шейхтерімізге қайшы жэне Алла
Тағала жэне пенделердің ақылары біріккен жері, бұл жерде пенденің ақысы
басым..................................................................................................................
Алла Тағаланың ақысы сегізге бөлінеді: ықыласпен жасалған
қүлшылықтар, толық жазалар, шектеулі жазалар, құлшылық пен жаза
арасындағы ақылар, құтылу мағынасындағы қүлшылық, жақындау
мағынасындағы қүтылу, жаза мағынасындағы құтылу, өзіндік ақы ............
Шариғатталған үкімдерге қатысты нәрселер төртеу: 1) себеп, оның екі
түрі бар, хақиқи (шындық) жэне мажази (метафоралық), әрқайсысының та­
нымы жэне мысалдары.....................................................................................
2) Әл-Илла (себеп): танымы, жеті түрі бар:..............................................
а - мағынасы, үкімі болмаған тек есім болған себеп, шартқа қатысты
болған міндеттеу секілді.....................................................................................
ә -есім, мағынажәне үкім болған себеп, олхақиқи (шындық), хақиқи себеп
үкімнің алдына шыға алмайды, қайта ол екеуінің қосылуы міндетті, кейбір
шейхтерімізге қайшы, мүмкіншілік істің алдына өте алмайды. Мұғтазилаға
қайшы...................................................................................................................
б - есім жэне мағына болып, үкім болмаған себеп .................................
в- себепке ұқсайтын әл -Илла.....................................................................
г - себептерге ұқсас сипаттау......................................................................
ғ-мағынажәнеүкімболып ,есімболмағансебеп ...........................................
д - есім және үкім болып, мағына болмаған себеп ...................................
3) Шарт: танымы, бөлінуіндегі ғұламалардың көзқарастары ....................
КАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
57

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Егер шарт пен себеп бір жерде кездесіп қалса, үкім қайсысына қосыла
ды..............................................................................................................
Әл-Илла мен себеп бір жерде кездесіп қалса, үкім қайсысына
қосылады...................................................................................................
4) Белгі: танымы, кейде белгі метафоралық шарт деп аталады............
Ақылдың танымы, ғүламалардың осыған байланысты пікірталасы, ол
болмыс па, жоқ элде акциденция м а ? .............................................................
Ақыл міндеттейтін себептерден бе, жоқ элде олай емес пе? Осы
пікірталастың нәтижесі......................................................................................
Жарамдылық туралы бөлім
Жарамдылық екі түрге бөлінеді:
1) міндетті жарамдылық.............................................................................
2) өтеу жарамдылығы: оның екі түрі бар: шектеулі және толык...........
Жарамдылыққа кездесетін жәйттар
Кедергілердіңекітүрібар: 1)Көктентүскен.2)Иемденген.Әрқайсысының
танымы, кедергі жарамдылыққа немесе өтеу жарамдылығына кезігуі
мүмкін, жалпы көктен түскен жэне иемденген кедергілер он сегіз, аталу-
ында бірінің алдына бірі шығуының түрі, жастық не үшін кедергілердің
қатарына кіреді? Білместік не үшін иемденген кедергілердің қатарына кіре
Көктен түскен жэне иемденген кедергілердің бір жерде жеке-жеке та­
нымы, шәкірттерге жеңілдік үш ін ............................................................
Көктен түскен әр кедергінің жеке-жеке үкімдері
Ақыл-естің дүрыс болмауы...................................................................
Жастық.....................................................................................................
Ақыл-естің элсіз болуы..........................................................................
Үмыту........................................................................................................
¥й қы .........................................................................................................
Талып қалу................................................................................................
Құлдық......................................................................................................
Ауру...........................................................................................................
Хайыз жэне нифас...................................................................................
Өлім............................................................................................................
Иемденген кедергілер
Бөлім
ДІ?
58

Білместік: танымы , төрт түрі, эр түрінің үкімі .......................................
Мастық: танымы , екі түрі жэне үкімдері ...................................................
Әзіл: танымы , үкімдері ......................................................................................
Акымақтык: танымы және үкім і..................................................................
Қателесу: танымы жэне үкім дері..................................................................
Сапарға шығу және үкім і................................................................................
Жәбірлеудің екі түрі бар: толық жэне шектеулі, әркайсысының
үкім дері..................................................................................................................
Риторика әріптері бөлімі
Риторика әріптерінен мақсат, бүл бөлімнің кешіктірілу себебі, бүл
әріптердің фиқһ негіздері ілімінде кездесулерінің себебі..............................
Жалғау (союз) әріптері
Уау (ж эне ).............................................................................................................
Ф а (ж әне).............................................................................................................
Сумма (кейін ).....................................................................................................
Бэл (алайда).........................................................................................................
Лакин (бірақ).......................................................................................................
Ау (нем есе)..........................................................................................................
Хатта (дейін )........................................................................................................
Септік жалғау әріптері
Б а.............................................................................................................................
Ала.........................................................................................................................
М ин ........................................................................................................................
И ла.........................................................................................................................
Ф и............................................................................................................................
Шарт әріптері
Ин (егер )...............................................................................................................
Иза (егер).............................................................................................................
М ата (қаш ан )......................................................................................................
Ман жэне ма (кім жэне не ).............................................................................
Айна жэне хайсума (қайда)............................................................................
Ай (қайсы )...........................................................................................................
Куллу (барлы ғы ).................................................................................................
Куллума (сайы н )...............................................................................................
Кітаптың соңы ...................................................................................................
Мазмүн
Қүран аяттарының мазм үны.........................................................................
П айғамбар хадистерінің мазмүны ..............................................................
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
59

Сахаба жэне табиғиндер сөздерінің мазмұны...................................
Өлең жолдарының мазмұны................................................................
Мақал-мәтелдер мазмұны....................................................................
Жазбалар мазмұны................................................................................
Реттік мазмұны......................................................................................
Кітаптар мазмұны.................................................................................
Елдер жэне жерлер мазмұны..............................................................
Тәпсір жэне қырағат кітаптар мазмұны..............................................
Хадис кітаптары жэне терминология м азм ұ н ы ...............................
Негіздер кітаптары мазмұны................................................................
Тарих жэне өмірбаян кітаптары мазмұны..........................................
Ақида кітаптары мазмұны....................................................................
Фиқһ және оның тарихы туралы кітаптар мазмұны........................
Тіл туралы кітаптар мазмұны.............................................................
Бірінші бөлімде кездескен қателерді түзету.....................................
Тақырыптар мазмұны.........................................................................
«Ат-Табиин» мазмұнымен танысқан соң, енді шығарманың өзіне кыс-
қаша шолу жасап көрейік.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
60

1. «Ат-Табиин» - («Түсіндіру, ашып көрсету»)
Қауам ад-дин әл -Итканидің Ислам діні мен философиясы және араб
тілі ғылымдарына катысты маңызды әрі өте күрделі еңбегі «ат-Табиин»
-
«Түсіндіру, ашып көрсету». Ол жоғарыда айтылғандай 1247 жылы
қайтыс болған Орта Азиялық окымысты Хүсам ад-дин Мухаммед бин
Мухаммед бин Умар әл-Ахсикаси әл -Ханафидің (7-1247) «әл-Мунтахаб
фи усул эл-мазһаб» («Мазһаб негіздері бойынша тандамалы») атты
еңбегіне жазылған түсіндірме. Кіріспесінде айтылғанындай Қауам ад -дин
бул шығармаға жиырма мен отыз жас аралығында кіріскен. Оның 1286
жылы дүниеге келгенін ескерсек, бул дүниемен шуғылдануы шамамен
1315 жылы басталған жэне өзі еңбегінің соңында айтқандай Хижазға
сапары кезінде 1316 жылы аяқтаған. Еңбекте эр ізденушіні керегін тау-
ып қанағаттанатындай жэне кез келген оқырманның көңілінен шығатын
фиқһ негіздері мен тармақтарына қатысты мәселелерді қамтыған. Туын -
ды толыкканды мазмұнымен авторының түрлі салаларда, әсіресе фиқһ
және усулу-л фиқһ аясында жоғары біліміне дәлел болады .
Қолжазба Қауам ад-диннің «ат-Табиины» деген тақырыппен «Дар
әл-кутуб әл -Мисрия» кітапханасында 142 нөмірімен «усулу-л фиқһ»
бөлімінде сақтаулы дедік. Екінші нусқасы да сол кітапханада «усулу-л
фиқһ талаат» бөлімінде 303 нөмірімен сақталған. Бірінші нусқа 262
парақтан турады, бір парақта 17 жол, еңбектің кейбір жерін автордың
қолымен жазылған нусқадан әл-мағфур лаһу Мухаммед бин Абд ар-
Рахман ад-Дайри әл -Ханафи көшірген . Бір бөлігі автордың қолымен
жазылған. Қолжазба соңында Қауам ад-дин осы еңбегін 1310 жылының
22 қаңтар сәрсенбі күні көшіріп бітірді деген жазу бар. Жазу кейбір
көрінбейтін жерлерінен басқа көркем жэне анық жазылған.
Екінші нусқа 151 парақтан, әр парақ 25 жолдан іурады. Кімнің кө-
шіргені көрсетілмеген, жазуы қарапайым . Ол еңбектің 1332 жылы Ирак-
та жазылған үшінші нұсқасынан көшірілген. Кітап біздің заманымызға
толық жеткен. Біріншісі автордың қолымен жазылған нусқаға негіз -
делгендіктен оның қуны да әрине жоғарырақ. Кітап араб тілінде екі том
болып Кувейтте жарық көрді.49Қолжазбаны зерттеп, баспаға дайындаған
доктор Сабир Насыр Мустафа Усман. Ол біздің қолымызда бар. Осы
зерттеуді жазуда оны пайдаландық.
« А т-Табиин » негізінен усулу-л фиқһ іліміне қатысты жэне фило­
софия һәм араб тілі ілімімен уштасып түйіскен аралық мәселелерді
қамтыған. Шығармада семантикалық тақырыптарға терең зерт -
теу жүргізілген. Себебі Құрандағы мәтін мағынасын түсіну ерек -
ттте көніл бөлуді. лексикалық және құрылымдық мәселелерді , эр
49 Қауам ад-дин Эмир Катиб бин Амир Умар бин Амир Гази әл -Фараби әл -Итқани
әл-Ханафи . Ат -Табиин . Тахқиқ уа дираса доктор Сабр Наср Мүстафа Усман.
Кувейт 1999, 2 том; 1-том 730 бет; 2-том 640 бет.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
61

түрлі мәтіндердің мағынасына эсер ететін тілдік жэне тілдік емес
элементтерді терең ұғынуды талап етеді. Мысалы еңбектің алғашкы
беттерінде автор араб тіліндегі кейбір маңызды сөздерге тоқталып,
семантикалық зерттеу жүргізген. «Шүкір» мен «мадақ», «елші» мен
«наби» - «пайғамбар» арасындағы айырмашылық, ауләд (әулет) пен
эһл (отбасы) сөздерінің арасындағы өзгешелік сияқты мэселелер сөз
болған. Ондағы эр топ дербес семантикалық топты құрайды, бірақ
семантикалық зерттеу арқылы олардың арасындағы мағыналық
сәйкестік пен келіспеушілікті анықтауға болады.
Усулу-л фиқһ ілімін дін саласындағы логика деуге де болады.
Сол себептен «Ат-Табиинде» «әл-қияс», «әл-илла», «әл-истинбат»
үғымдарына, олардың түрленуі мен шарттары жэне т.б. мәселелерге
теориялық зерттеу жасалған. Бұл жердегі «эл-қияс», (аналогия, салы-
стыру) «әл-илла» (айқын себеп), «эл-истинбат» (шариги мәтіндерден
ережелер шығару) терминдері философия ілімдерінде, олардың
ішінде әсіресе логикада пайданылатын ұғымдар дін саласында да
қолданылған.
Кітапта араб тілі грамматикасы мен риторика талаптарына сай
сөйлем құрудағы тілдік құрылым мәселелеріне көңіл бөлінген. Олар
бүл жерде Қүран кәрімдегі риторикаға байланысты зерттеулер ая-
сында қолданылған. Еңбектен негізгі екі терминдерді кездестіреміз:
біріншісі «ан-назм» (форма), яғни мәтіннің тілдік формасы. Қауам
ад-дин оны Құран мэтініне байланысты қолданған. Қүран кэрім
мәтіні формасы мен мағынасы жағынан да қасиетті саналады. Фиқһ
ғұламалары Қүранды басқа сөздерден ерекшелеп «назым» деп ат-
аған. Назым - Қүран сөзінің тэртібі мен жүйесін, өзіне тән ерек-
ше қүрылымын білдіретін ұғым. Назымның үкімдері мен түрлері
көп. Олар бірнеше нақты жэне маңызды тарауға бөлінеді, кейбірі
араб риторикасының ең маңызды бөлімдерінің бірі «әл-баян» ба-
бына жатса, басқалары «эл-мағани» іліміне қатысты. Мысалы, ең-
бекте «хақиқа» (ақиқат) тура мағына жэне «мажаз» (метафора)
ауыспалы мағына деген екі үғым арасындағы айырмашылық егжей-
тегжейлі түсіндірілген. Сол сияқты мағынаны «сарих» (өте айқын
жэне тура жеткізу) немесе «киная» (метонимия) астарлау арқылы
жеткізу аясында да зерттеген. Мысалы, талақ үғымын басқа сөзбен
жеткізу «кинаяға» жатады. Қауам ад-дин «ан-нас» (мәтін, баяндау)
мәселесі жэне «аз-заһир» (анық), «ғибара» (сөз), «ишара» (тұспал),
«әл-махзуф» (алынған), «ат-тахсис» (арнау) үгымдары арасындагы
айырмашылықты, «исм аз-зат», «әл-мутлақ», «әл-муқайад» және т.б.
мәселелерді қарастырган.
Автор еңбегінде түрлі формадағы әмірлер сияқты діни үкімдерден
түратын көптеген мэселелерді сөз еткен. Сол себепті шығармада «әл-
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
62

амр» (бұйрық) жэне «ан-наһи» (тыйым) мәселелеріне ерекше көңіл
бөлінген. Араб тілінде бұйрық эртүрлі формада келеді, олардың
бірі бұйрық райдағы етістіктің осы жэне келер шак етістігімен
қатар келуі. «Әл-Амр» (бұйрық) - адамнан кез-келген нәрсені
орындауын талап ететін ұғым, оның маңыздылығына, контекстегі
мағынасы жэне келген формасына қарай әртүрлі мағыналары бола-
ды. Олар уақытқа тәуелді не тэуелсіз, белгілі контекстпен немесе
тарихи ж ағдаймен шектелуі мүмкін. Бұндай нақты тілде кездесетін
семантикалық мәселелер мәтінді түсіну жэне фиқһ үкімдеріне эсер
етеді. Аталған топтамалардың барлығында Қүран кәрімнен мысалдар
келтіріліп, оларды фиқһ мәселелерінде қолдану теориялық тілдік ж э­
не риторикалық негіз болып табылады. Бүл жерде ойды дамыту жэне
«Алланың хақы», «орындау», «шама келу», «міндеттер», «бүйрық»,
«бүйрық алушы» сияқты түрлі ұғымдарға түсіндірме жасалынған.
Сол сияқты «тыйым» мәселесі мен оның түрлері, «материалдық жэне
материалдық емес тыйым салынған нәрселер», «бүйрық» пен «тый­
ым» арасындағы байланыс және оның контестке беретін эсері сияқты
мәселелер сөз етілген.
«Әл-Амр» (бүйрық) мен «ан-наһи» (тыйым) аясындағы бүндай
зерттеулердің тек мэтін ілімінде ғана емес, діни мәтіндер мен фиқһ
үкімдерін зерттеуде де ерекше маңыздылығы бар.
«Шариғат заңдарының себептерін» зерттеу аясына діннің маң-
ыздылығы, шариғи үкімдер жэне олардың пайда болған себептері
(шариғи себептері) кіреді. Кітаптағы көптеген сөздер екіжақты
мағыналарға ие, мысалы әл-азима (негізгі норма) орындалуы тиіс
болған ж ағдайда қолданылса, ар-рұхса (рұқсат) жеңілдетуге болған
кезде қолданылады. Осылайша эр форма бірнешеге бөлінеді. Сол
сияқты эл-фард пен әл-уаджиб, яғни діни «парыз» бен «уэжіб» ұғ-
ымдарының арасында өзгешелік бар. Сондай-ақ, ар-рүхса (рұқсат)
сөзі формаларының арасындағы айырмашылық та ескеріледі, эр
форманың өзіне тэн үкімдері мен шарттары болады. Сондықтан сүн-
неттегі бөлімдерді зерделеу барысында сахабалар, табиғиндер жэне
табиғиндерден кейінгілерден жеткен хабарларды білудің мэні бар.
Бүл ретте хадистің иснадына қарай мутауатир, мэшһүр, ахад болып
бөлінуі, риуаятшылардың деңгейлері және т.б. шарттар ескерілуі
тиіс. Осыдан ш ариғатта Қүран кәріммен қатар сүннеттің қажеттілігі
көрінеді.
Қауам ад-дин «ат-Табиинде» қажетті діни материалға сүйене
үкім шығару жолдарын жан-жақты баяндаған. Үкім шығару бары­
сында кейбір мәтіндерге байланысты қиындықтар туындауы мүм-
кін. Мәтіндер арасында эл-муарада, яғни өзгешеліктер, немесе бірін-
бірі толықтырып отыратын мәтіндер болады. Кітапта әл-муарада
ҚАУЛМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНІІ
63

мен эл-мунақада ұғымдарының арасындағы айырмашылық түрлері
түсіндірілген. Аталмыш қиындықтар аяттар мен хадистердің
мағыналарында немесе болымсыз бен болымды түрде келген
сөздер арасында туындайды. Бүндай жағдайда мэтіннің форма -
сы мен грамматикалық құрылымы зерттелінеді. Сол сияқты «ат-
Табиинде» «әл-баян » іліміне де тоқталып құрылымның мағына және
фиқһ үкімімен сабақтасу мэселесі қарастырылған. Онда ат -такрир
(мақүлдау, келісу), ат -тафсир (түсіндіру), эл -истисна (ерекшелеу)
жэне ат-табдил (ауыстыру, әуелгі үкімнің күшін жою) үғымдарымен
қатар діни мәтіндерге талдау жасалынған.
Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) іс-амалдары шариғатта үлкен рөл
атқарады. Алла елшісінің (с.ғ .с .) істегендері шариғатта атқаратын
орнына қарай «ат-Табиинда» бірнеше топқа бөлінген. Олардың
ішінде «мубах» (ықтиярлы іс-әрекет), « м у стахаб» (жағымды іс),
«уэж іб», «парыз» амалдары Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) іс-эрекеттері
деңгейлеріне қарай бөлінген. Олардың кейбірін мүсылманның іс-
темеуі туралы айтылса, кейбірін орындау міндет саналады . Еңбекте
Пайғамбардың (с.ғ .с .) үкім шығарудағы эдіс-тэсілін , сахабалардың
Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) жасағандарын қалай бақылағандары
туралы айтылып, «ат-тақлид» үғымы қарастырылған . Осылардың
барлығы усулу-л фиқһ ілімінде маңызды мәселелер саналады .
Пайғамбарымыз (с.ғ .с .) өмірбаянынан қандай ғибрат алатынымызды
жэне шариғат заңдарын шығару жолында оны қалай пайдаланатымыз
туралы мәселелер сөз өзегіне айналған.
Әл-Ижмағ (барлық ғалымдардың келісімі) - шариғат заңнамасында
маңызды негіздердің бірі. Әртүрлі заңнамаларында бүл ұғым
Konsensus немесе Consenus деген атпен қолданылады. Әл -Ижмағ
ислам шариғатында Құран кәрімнен кейін екінші орында тұратын
маңызды негіздерге жатады. Ол ғалымдардың белгілі мәселеде
бірауызды тоқтамға келісуін білдіреді. « А т-Табиинде» осыған ка-
тысты көптеген мэселелер талқыланған, олардың ішінде кейбір ға -
лымдардың үндемей қалған кезде ижмағ дүрыс бола ала ма, немесе
бір ғалымның үндемеуі ижмағты жоюы мүмкін бе сияқты мэселелер
қарастырылады. Бұдан басқа кітапта қозғалған мәселелерге: нәпсісін
еркіне жіберген, діни мәтіндерді жеке басы пайдаларына немесе
белгілі үстанымдарына қарай бұрмалап түсінетіндердің сөздерін
қабылдамау мәселесі, «алдыңғы уақытта келісім таппаған белгілі
тақырып бойынша басқа заманда жаңа әдісті қолданғаннан кейін
ижмағ іске аса ала ма, яғни заманға қарай ғалымдардың ойлары өзгере
ме» - сияқты заман мен жағдайдың өзгеру проблемалары кіреді .
Әл-Қияс
-
логика жэне усулу-л фиқһ қарастыратын мәселелерге
жатады. Фиқһ ілімінде оның қажеттілігі зор, себебі қияс - үкімдерді
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
64

шығару жолында колданылатын әдістердің бірі. Бұл жерде «ат-
Табиинде» камтылған маңызды мәселелерге «кияс» зерттеуінің ая-
сында қарастырылатын арабтың тілдік кұрылымдары, мағына берудің
жолдары, айтылу мақсаты мен себебі сынды мэселелер жатады . Қияс
ұғымы тек формалды түрде зерттеліп қана қоймай, мәтін құрылымы
мен семантикалық ерекшеліктер және контекст мақсаттары жан-
жақты зерделенеді. Зерттеу қияс арқылы шариғат заңдарын шығару
жолдарын табу мақсатын көздеген. Осы орайда «әл-қияс» және «әл-
илла» (аналогия жэне айқын себеп) һәм қияс жэне әл-истихсан жэне
тағы басқа ұғымдарды кездестіреміз.
Усулу-л фиқһ іліміндегі үкімдер бірнеше түрге бөлінеді , мысалы
Алланың хақы, пенделердің хақылары , ғибадат пен жаза , себеп пен
шарттар. Қауам ад -дин үкім шығарудағы ақылдың маңыздылығын
талдаған. Сонымен қатар «әл-аһлийа» (қабілеттілік) деңгейлерін
қарастырып кетеді, яғни адамның фиқһпен айналысуға , үкім
шығаруға біліктілігі, осы салада белгілі жүмысты жүргізуге жарам -
ды болуы қажет. Бұндай біліктіліктің шарттары мен түрлері көп ,
олардың кейбірі бір ғалымнан кейінгі ғалымдарға мирас етіліп қалса,
кейбірі тәжірибе арқылы қалыптасқандар. Сонымен қатар Қауам
ад-дин сол біліктілікке бөгет болатын нәрселерге де тоқталған . «ал-
луарид әл-аһлийа» (қабілеттілікке кедергілер) ұғымы, оларға есінен
ауысу, үйықтау , есінен тану, ауру сияқты биологиялық сипаттар жа­
тады және «әл-ауарид эл -муктасаба (адамның еркімен пайда болған
кедергілер), оларға надандық , мастыққа үшырау, қателесу сияқты
амалдар жатады.
Екіншіден: «А т-Табииндегі» шариғат негіздері.
Усулу-л фиқһ іліміне қатысты жазылған кітаптардан шариғат
заңдарын шығарудың төрт негізі бар, алайда Қауам ад -дин туынды -
сында олардың үшеуі ғана негіз деңгейіне жатқызылып, төртіншісі
осыларға негізделген. Шариғат негіздері үшеу: Құран, сүннет ,
үмметтің бірауыздан келісуі, төртіншісі осылардан шығарылған қияс .
Қауам ад-дин алғашқы негіз туралы былай деп жазады : «Кітап
дегеніміз - Пайғамбарға (с.ғ .с .) түсірілген, қағазға жазылып ,
Пайғамбардан (с.ғ .с .) мутауатир жолымен күмэнсіз жеткен Қүран.
Көпшілік ғалымдардың айтуы бойынша «Қүран» атауы ондағы
тәртіппен тізілген арабша сөздер «назм » мен әл-мағнаны қамтиды .
Әбу Ханифа мазһабы бүл пікірді қабылдағанымен, намазда арабша
сөздерді оқуды міндетті рүкін етіп бекітпеген».
«Ат-Табиинде» ол бүдан басқа назм мен мағына мәселесін риторик
ғалымдардың түжырымдарына сүйене отырып талқыланған. Қауам ад -
дин шариғат үкімдерін шығаруда Қүрандағы тәртіппен тізілген сөздер
жүйесі (назм) мен мағынасын төрт түрге бөледі. Біріншісі назмның фор -
65
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
5-601

масы мен тілдік түрлері, олардың өзі төртке бөлінеді: «жеке», яғни эр
сөздің белгілі жеке мағынаға ие болуы, «жалпы» - бірнеше сөздің бірігіп
ортақ мағынаға ие болуы, сондықтан «жалпының» үкімін шығару үшін
ортақ мағынаны ескеріп, «жекенің» үкім шығару жолын пайдалану
қажет.
Қауам ад-дин «назмды » зерттеудің маңызды ерекшеліктеріне де
тоқталған. Ол эл -баян бабында «назмды » қолдану тәсілдерін төртке
бөледі: әл -хақиқа (тура), эл -маджаз (ауыспалы), ас -сарих (анык), әл-
киная (астарлы). Біріншісі: тура мағынада айтылған сөз, екіншісі: ме­
тафора: сөз мағынасын өзге мағынасы жағынан ұқсас сөзбен жеткізу,
мысалы: батыр адамды - жолбарыс , ақмақты - есек , жаңбырды -
аспан деу. Екі сөз арасындағы байланыстың екі түрі бар . Олардың
біріншісі: үкім мен оған түрткі болған себеп арасындағы байланыс,
мысалы кез-келген зат сатып алынғаннан кейін біреудің меншігі са -
налады, демек меншік үкімін шығару үшін осы үкімге түрткі болған
себепті табу қажет. Осы себептен екі жақ бір -біріне тәуелді болады ,
өйткені себепті үкімсіз, ал үкімді себепсіз табу мүмкін емес .
Үкім шығару үшін мәтіндер арасындағы байланысты аныктаумен
шектелмей, кеңірек зерттеу қажет. Қауам ад -дин: «М әтіннен мағынаны
шығару тэсілдері төртеу: мәтіндегі тура мағынада айтылған сөздер,
мэтінде жанама түрде айтылған мағына, бір үкім арқылы одан күшті
үкімді шығару, орны бар айтылмаған сөздер арқылы мағына шығару.
Мәтінде айтылмаған, бірақ мағынасы жағынан орны бар сөздер де
кездеседі, сондықтан толық мағынаны шығару үшін түсіп калған
сөздерді қосуды талап етеді. Түсіп қалған сөздер мәтіннің жалпы
мағынасымен кейде сәйкес, кейде қарама -қайшы болады . Бүл тәсіл
тілде де, шариғатта да қолданылады . Мысалы , Алла Тағаланың мына
сөзін: «уа-съаи -л қарийа50» талдау кезінде «аһл» (тұрғындар) де­
ген сөз түсіп қалып отырғаны анық. Бүндай тәсіл бүкіл мысалдарға
қолданылады» деп жазады .
Мәтіндерді дүрыс түсінбеу кесірінен қате үкім шығарылуы
мүмкін. Қауам ад -дин былай деп жазады: «Адамдар арасында бізде
қабылданбайтын тәсілдер арқылы мәтіндерден түжырым жасайтын-
дар бар. Олардың кейбірі «Кез-келген үкім үшін белгілі нәрсе шарт
етіліп айтылатын болса, оған қарама -қайшы нәрсеге қарама -қайшы
үкім болады» деп есептейді, бүл қате, себебі оған қарама -қайшы
болған нэрсе мэтінде келтірілмегендіктен, ол арқылы үкімді бекітуге
немесе жоюға болмайды. Оларға имам Шафиғидың (Алла оған рахым
етсін) «Үкім шарт аркылы немесе тіркесу арқылы кез келген затқа ар-
найы тәуелді болған жағдайда, басқа үкімдер жойылады » дегені де
жатады.
50 Құран кәрім. «Иусуф» сүресі, 82-аят (Қыстақтан сұра).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
66

Тілдік формалары мен діни максатта айтылған мәтіндер кон­
текст! ндегі «бұйрык » ұғымы:
Тіл кұрылымында бірнеше мағына мен максаттар камтылады.
Бұл мағыналар накты зерттеу жүргізуді талап етеді. Қауам ад -дин бы -
лай деп жазады: (амр) «бұйрык» дегеніміз - арнайы бұйрык райдағы
етістік формада, арнайы мағынада келген сөз , мағынасы: іс-әрекеттің
орындалуын талап ету. Көпшілік ғалымдардың пікірі бойынша эмірді
жоятын дәлел келмесе, оны орындау міндетті саналады . Сондай -ак
тыйым алдында немесе кейін келген бұйрықтың үкімі бір және ол
кайталауды талап етпейді, өйткені бұйрық рай формасындағы сөз
«т алап ету» деген мағынамен шектеулі, оны бірнеше сөзбен жеткізу
қажет емес. «А мр» зекет, пітір садақа беру, салык төлеу, каффарат ,
рамазан оразасының қазасын өтеу, жалпы нэзірді орындау сиякты
уақытқа тәуелсіз үғым. Біздің мазһабымыз бойынша оларды дереу
орындау талап етілмейді. Сонымен қатар исламда уақытқа тэуелді
діни бүйрықтар да бар». Олар туралы Қауам ад -дин «уақытка тэу-
елді» әмірдің шарттары жэне түрлері бар, олардың бірі «намаз
уақыты» сияқты , талап етілген іске уақыт белгілейтін , мерзімі шарт
етіліп, уэжіб болуына да себеп болған «бүйрық» жатады», - де п ж а з а ­
ды. Осыдан «бүйрық» формасы мэтінде уақытпен белгіленуі мүмкін
екенін білеміз. Уақытпен байланысы бар контекстің мэтін меңзеп
түрған мағынаны анықтау жолында маңыздылығы үлкен, себебі
« бұй рық » белгілі уақытпен шектелуі мүмкін. Бүл туралы Қауам ад -
дин: «М ы салы , рамазан оразасын өтеу белгілі уақытпен міндетті бол -
ды. Себебі міндетті болған ораза уақытпен белгіленіп оған тіркесіп
айтылады. Оның үкімі: бүйырылған ораза кезінде басқа оразаны
ұстауға болады деп санау қателік. Алайда , Әбу Ханифа (Алла оған ра-
хым етсін) сапардағы адам бүйырылған оразадан басқа уэжіб болған
оразаны өтеуге ниет жасай алады деп есептейді. Ал бүйырылған ора­
за уақытында нэпіл ораза үстауға ниет еткен мүсәпірге қатысты екі
риуаят жеткен» деп жазады.
Сондай-ақ оразадан босататын өзге жағдайлар да бүл мәселенің
аясына кіреді, бірақ әр жағдайдың шарттары бар. Бүл туралы Қауам
ад-дин «ауырған адам қандай жағдайда болмасын парыз оразадан
босатылатыны анық, себебі оған ораза ұстамауға берілген жеңілдігі
оның әлсіздігімен байланысты, бірақ парыз оразаны өтемей өзге ора­
заны үстайтын болса, рүқсаты жойылып , оны сау, ораза ұстауға шама -
сы бар адамға жатқызады. Ал жолаушының парыз оразасын өтемеуге
берілген рүқсаты сапармен байланысты, сондықтан жолаушының
парыздан баска ораза ұстағаны оған берілген рүқсаттың шарттарын
жоймайды, бірақ діндегі алғашқы қатарда түратын құлшылықтар
бірінші орындалу қажет екені ескертіледі. Осыған белгілі уақытта
ҚАУЛМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
67

орындауға нәзір етілген ораза да жатады. Бұндай ораза да уэжіп бо-
лып есептеледі, сол себептен де оның орнына нәпіл ораза орындал-
майды. Сол сияқты нэзір етілген ораза күні ниетсіз оразаны бұзатын
нәрселерден тыйылатын болса, ол - сол күннің нэзір оразасының
есесіне саналады. Бірақ нэзір оразасын рамазандағы қазасын өтеу
үшін немесе каффарат ретінде өтейтін болса, ол күні ниет еткен ора-
засымен есептеледі. Алайда Алла тарапынан шариғатпен бекітілген
ораза уақытында өзге ниетпен өтеуге болмайды», дейді.
Уақыт шарты белгілі жылмен немесе жылдың мезгілімен шек-
телмеуі де мүмкін. Осыған байланысты Қауам ад-дин қажылык ту-
ралы былай дейді: «адамға қажылықты белгілі мезгілде өтеуге шарт
қойылған, алайда ол мезгіл біршама ұзак уақыттан түрады. Адамға
өмірден өткенше қажылықты өтеуге парыз қылынды, ал орындауға
берілген мезгіл қажылық айлары. Сондықтан адам қажылыкка өмі-
рінің қай уақыты абзалырақ екенін өзі белгілейді. Ендеше оның
үкімі: қажылықты өтеуці кешіктіруге рүқсат етіледі, бірақ тірі кезінде
орындалуы шарт. Әбу Иусуф (Алла оған рахым етсін): «кажылыктың
мүмкіндік туындалған жылда бірден өтеліп тасталынғаны дүрыс,
себебі адам қайтыс болып үлгермей қалуы мүмкін» деген көзкарас
үстанады. Бұл жердегі талқыланатын мәселе: мүмкіндік бола тұра
қажылыққа бармау күнә санала ма, жоқ па? Жэне парыз кажылығын
өтемей нәпіл қажылыққа баруға бола ма, жоқ па? Сол сияқты парыз
қажылығын орындаған адамның келесі қажылығы оның ниетіне бай­
ланысты болады».
Тілдік формалары мен діни мақсатта айтылған мәтіндер кон-
текстіндегі «тыйым» үғымы:
Қауам ад-дин «тыйым» үғымын да қарастырған. Оның жоғарыдағы
«бүйрық» үғымындай бірнеше түрі бар: «Жақсы іске айтылған
«бүйрық» сияқты ж аманнан «тыйылудың» да түрлері бар. Олардың
ішінде «күпірлік» сияқты жаман саналатын істі жасамау немесе
«дәретсіз намаз» сияқты орындаушыға немесе орындалатын мекен-
ге байланысты сыртқы ықпалымен тыйым етілген әрекеттер». Қауам
ад-дин «әмір» мен оған кереғар үғым арасындағы байланыс жэне
«тыйым» мен оған қарама-қарсы болған іс арасындағы арақатынас
мәселесін де зерделеген. Ол «ғүламалар арасында осы мәселелерде
келіспеушілік бар. Біздің ойымыз: кез-келген бүйрық ол арқылы та-
лап етіліп отырған іске қарама-қайшы болған әрекетті мәкрүһ етеді.
Оған жанама түрде сілтеніп отырған соң, бүйрық уәжіп саналмай-
ды. Бүл тәсіл арқылы жанама айтылған талапты анықтауға болады.
Сондықтан бүдан алынатын пайдамыз: бүйрықтыйымды білдірмейді,
бірақталап етілген іске қарама-қайшы әрекетті істемеуге жанама түрде
сілтеп түрады, әрі оны мәкруһ қылады. Мысалы, намазда «қиям» (тік
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
68

тұруга) берілген бұйрық, отыруға шектеу салуды көздемейді , демек
адам отырып қалған жағдайда намазы бұзылмайды, бірак мәкрүһ са-
налады. Осы сөзге негізделетін болсак «тыйым » оған қарама-кайшы
істі орындауды талап етіп, оны уәжіп деңгейіне апарады . Мысалы ,
ихрамда жүрген кісіге тігісі бар киімді киюге тыйым салынады, бірақ
изар мен риданы кию сүннет болады. Бүдан тыйымның деңгейлері
бір емес екенін білеміз, олардың ішінде: харам, мэкрүһ жэне т.б. бар».
Қауам ад-дин исламның шариғат заңдарындағы негізгі мен
екінші кезектегі мәселелерді де қарастырған. Осыған байланысты ол:
«Шариғат діндегі негізгі жэне екінші кезекті мәселелерді белгілі се-
бептерге тәуелді еткенін біл. Мысалы , қажылық - Кағбаға жасалына -
ды, ораза - белгілі айға тәуелді , намаз - уақытымен оқылады , жазаның
себептері болады, каффаратқа (өтеу) - ғибадаттағы жетіспеушілікті
толықтыру немесе жазаға тартылуға апаратын әрекеттің алдын алуға
себеп болады, адамдар арасындағы қарым -қатынастардың белгілі
шарттары бар, иман - әлемнің жаратушысы бар екеніне дәлелдермен
келеді, демек біздің міндетіміз себеп түрткі болған нәрсені орындау ,
яғни кез-келген істің уәжіп болуының шарттарымен қатар орында -
лу шарттары да болады, сауда бағаны қажет етеді, ал онымен қатар
сауданың іске асуы үшін белгілі шарттары болады. Осыған қатысты
ғалымдар үйықтаған, есінен ауысқан немесе бір күн мен түннен аспай
есін жоғалтқан адамға намаз уэжіп деп бір ауыздан пікір білдіреді»
деп жазады.
Қауам ад-дин шариғат үкімдердің себептерін жэне оларды мә -
тіннен анықтау тәсілдерін түсіндіреді: үкімнің себебін белгілеу үшін
себеп пен үкім арасындаты байланысты анықтау қажет, өйткені (араб
тілінде) матаса байланысқан сөздер үкім шығарғанда бір-біріне себеп
болады жэне қайталантан сайын себебі де онымен бірге қайталанып
отырады. Мысалы «пітір садақа» жан басынан беріледі - себеп ,
ал пітір - шарты болып саналады . Себебі пітір садақа нәпақасы эр
адамға бөлінеді, әрі зекет сияқты пітір садақа қайталанылған сайын
нэпақа шығару уэжібі де қайталынады.
Діни бұйрық және оның жеңілдетуі:
Діндегі бұйрықтар мен олардан босатылу ұғымдарының арасында
айырмашылық бар. Екі ұғым әл -азима (орындалуы тиіс болтан амал)
жэне ар-рұхса (талап етілген амалдың жеңілдетілуі), ешқандай кедергі
болмаган жагдайга байланысты шариги үкім аты. Рұқсат - құлдардың
қандай да бір үзірлеріне байланысты айтылады. «Ә л-Азима» төртке
бөлінеді: парыз, уэжіп , сүннет , нэпіл . Парыз
-
ешқандай күмәнсіз
дәлелден түрады. Үкімі: білуі міндет, жүрекпен сену, денемен орын­
дау. Оны жоққа шыгарган адам діннен шыгады , ал оны еш себепсіз
орындаматан адам пасық саналады. Уэжіп: күмәнді дәлелмен орын -
КАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ A T -T V РКІСТАНИ
69

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
далуы міндет болған іс. Бұл жерден біз «рұхсат» пен «әл-әзима»
ұтымдары арасындағы өзгешелік пен айырмашылыкты білеміз.
Сүннет түрлері:
Қауам ад-дин бүйрықтар мен тыйымдар мәселелеріне катысты
сүннеттің шариғаттағы үғымы мен рөлін қарастырған. Ол сүннет
турасында: «Пайғамбар (с.ғ.с.) сүннеті бұйрықтар, тыйымдар, жеке
жэне жалпы мәселелер және жоғарыда айтылған түрлерін камтиды»
деп жазған. Бұл бөлім сүннеттің ерекшеліктеріне арналады. Сүннеттің
екі түрі бар: «мурсал» - «сахабадан ауызша есту арқылы жеткен ха­
бар», «мұснад» - «Хадис жеткізушілердің тізбегі». «Мурсал» - «саха­
бадан ауызша есту аркылы жеткен хабар» деп жазады.
Пайғамбарымыз (с.ғ.с .) сүннетін зерттеу риуаятшыларды білуді
кажет етеді. Қауам ад-дин риуаятшылардың түрлерін де жазған.
«Сенімді эрі көп риуаятшылардан жеткен хадистер зерттеуді кажет
етпейді. Ал нэпсісіне еріп, адамдарды соған шақырғандардан риу-
аят қабылданбайды. Себебі дэлелдерімен нәпсіге еруге шакырған
Пайғамбар (с.ғ .с .) атынан да жалған сөйлеуі мүмкін. Хабарлардың
бірнеше түрлері бар: ахад хадис дәлел ретінде келтірілген жағдайда
оны келесі шартпен қабылдауға болады: егер хадисті жеткізген риу-
аятш ылар алғашқы төрт халифалар, үш сахаба Зайд бин Сабит, Муаз
бин Жабал, Әбу Мүса әл-Ашғари, Айша сияқты жэне өзгелер фикһ
жэне ижтиһад деңгейіне жеткен, эрі осы салада аты шыккан адамдар
болса, хадис қабылданып қиясты қолдануды кажет етпейді. Сонымен
қатар хадисті фиқһ ілімін терең білмеген, бірақ Әбу һүрайра жэне
Анас бин М алик сияқты сенімділігі, жаттау қабілеті, нактылығымен
танылған адам жеткізсе жэне хадис қияспен сэйкес келсе кабылданады
да қайшы келетін болса қажеттілік жағдайда ғана қарастырылады.
Сондықтан риуаятшылар жэне хадистер түрлері туралы мағлүматтың
фиқһ ілімінде алатын орнына қарай маңыздылығы көрінеді».
Пайғамбарымыздың (с.ғ .с.) хадисі деп жеткен хабарлардың бар-
лығы хадис бола бермейді. Бүл туралы Қауам ад-дин: «Егер мағынасы
жағынан түсінікті болтан хадиске оны жеткізген риуаятшы немесе
имам сахабаларының бірі сөзбен немесе іспен қайшы келетін бол­
са, хадис күшін жоғалтқан болып есептелінеді, әрі ол бойынша амал
жасалынбайды. Сондай-ақ, риуаят еткен адамның өзі хадисті есінен
шығарып, бүл хадисті риуаят етпегенмін десе, бүл мәселе бойын­
ша ғалымдар арасында келіспеушілік бар, кейбірі: хадис күмәнді
болғандықтан амал жасалынбайды детей. Бұл сөзді Әбу Иусуфқа
(Алла оны рахым етсін) жатқызады. Бүл Әбу Иусуф пен Мухаммед
(Әбу Ханифа шэкіргтері) арасындаты келіспеушілік. Күндердің күні
қазы өзі шытартан шешімді есінен шытарып, оны жокка шытарады.
Сонда екі куәгер қазыта қарсы күәлік береді. Осытан байланысты
70

Әбу Иусуф казының алғашкы үкімі кабылданбайды десе, Мухаммед
-
жоқ кабылданады деген. Сондыктан күмәнді үкім риуаятшы -
ны сенімділіктен шығаруды талап етпейді және ол жеткізген хади-
спен амал жасауға тиым салмайды, алайда ол хадисті білімдері жә -
не тақуалықтары һәм сенімділіктерімен әйгілі болған ғалымдар
бірауыздан сенімсіз деп шығарса, оны қабылдауға болмайды », - д е п
жазады.
Мәтіндерді салыстырудың маңыздылығы:
Қауам ад-дин зерттеусіз бір -біріне қайшы көрінетін мәтіндер
арасын салыстыру барысында анықталатын мэселелерге тоқталған.
Бұл туралы ол: «Қүран мен Сүннеттен алынған дәлелдер бір-біріне
қайшы келмейді, ол мұғжизаның бір белгісі , Алла эр кемшіліктен пәк.
Себебі бүндай қарама-кайшылық үкімді жоятын және үкімі жойылған
дәлелдерді білмеуімізден ғана шығуы мүмкін. Сондықтан екі қарама -
қайшы аяттардан үкімін шығару үшін Сүннетке жүгінуіміз қажет, ха-
дис арасындағы қайшылық қияс жэне сахабалардың айтқан сөздері
арқылы дәлелдер келтіру тәртібі бойынша шешіледі. Демек екі аят
арасында жасырын түрған мағынаны сүннет ашып бере алады, сол
сияқты екі хадис арасындағы анық болмаған мәселе қияс арқылы
шешіледі, сондай -ақ сахабалардың сөздері кейбір мэтіндерді делел
етіп қолдануға жэне мағынаны табуға жол ашады», - деп жазған .
Мәтіндерден алынатын дәлелдер өте көп. Бүл туралы Қауам ад -
дин: «Айқындықтың бес түрі бар: «баян ат-тақрир» - (нақты мағына-
ның айқындығы), «баян ат-тафсир» - (түсіндірудің айқындығы),
«баян ат-тағаиир» - (өзгеріс айқындығы), «баян ат-табдил» (үкімнің
жойылу айқындығы), «баян дарура» - (қажеттілік айқындығы).
«Баян тақрир» - мәтіндегі метафора мен «хусусты» - (даралау-
шыны) жоққа шығара түра мағынаны бекіту, дәлелдің бүндай түрі
ғалымдардың бір ауызды келісуімен «муассыл» жэне «мафсул»
сөйлемдерде кездеседі, «баян тафсир» - (түсіндірудің айқындығы) -
жалпы айқындық, «баян тағаиир» - тағлиқ пен истисна сияқты тек
әл-уасл сөйлемдерде үшырасады », - дей ді.
Пайғамбарымыз (с.ғ .с .) іс-эрекеттерінің шариғат заңдарын шы -
ғаруда маңыздылығы үлкен. Бүл туралы Қауам ад -дин: «П ай ғам ба-
рымыздың (с.ғ .с .) іс-әрекеттері төртке бөлінеді: мубах, мустахаб ,
уэжіп, парыз . Осыған қатысты әл -Жассастың айтқан сөзі дүрыс
көрінеді: Пайғамбардың (с.ғ .с .) қандай да бір ісін білген жағдайда оны
дэл пайғамбардай орындауымыз қажет. Бірақ Пайғамбардың (с.ғ .с .)
оны қалай істегенін білмеген жағдайымызда бүл хабарды жеткізген
адамға қарап орындауымыз лэзім. Бүндай тәсіл дұрыс эрі негізгі
хабарға сүйенумен тең болады. Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) ижтиһад
арқылы шариғат үкімдерді шығару тәсілдері де сүннетке жатады»
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮ РКІСТАНИ
v_/
71

деп жазады. Дәлел келмеген мэселелер бойынша істер мен ижтиһад
арасында байланыс бар. Бұл туралы Қауам ад -дин: «осы бөлімде
ғалымдар арасында келіспеушілік болғандығын көрсетеді. «Б іздің
ойымызша дұрысы» дейді ол: Пайғамбарымыз (с.ғ .с .) уахи келме­
ген жагдайда ижтиһадты пайдаланатын. Сонымен қатар Пайғамбар
(с.ғ .с .) мақұлдаған істердің де шариғат заңдарын шығару саласында
алатын орны үлкен: пайғамбар еш уақытта қате істі мақұлдамайтын ,
ал мақұлданған жағдайда бұл үкім шығаруға кесімді дэлел болып са-
налатын. Алайда Пайғамбардан (с.ғ .с .) басқа адам өз интуициясымен
белгілі бір істі мақүлдайтын болса, ол тек сол адамның ойы саналып
басқаларға міндеттелмейді. Сол сияқты Пайгамбарымыздың (с.ғ .с .)
сүннетіне алдыңғы пайгамбарлардың шариғаттары да жатады, осыған
қатысты дұрыс пікір: Алла Тағала және Оның Пайғамбары алдыңғы
шариғаттар жайында сөз етіп жоққа шығармаған болса, олар біз үшін
Пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) шариғаты саналады.
Өткен адамның іс-әрекеттеріне еру мэселесі жэне оның аясы:
сахабалардың іс-әрекеттеріне еру: Әбу Сағид әл-Бардағи (Алла
оған рахым етсін): «Сахабаларға еру уэжіп жэне олардың кез-
келген мәселені тікелей пайғамбардан өз қүлақтарымен естіп уахи
түсу жағдайларын жэне себептерін білгендіктен, оларға еру қиясқа
жүгінуді қажет етпейді» деген.
Әбу-л Хасан әл -Кархий (Алла оған рахым етсін) осыған қатысты:
«Сахабаларға қияс арқылы шешілмейтін мэселелерде ғана еру-
ге рүқсат етіледі» дейді. Ал имам Аш -Шафиғи (Алла оған рахым
етсін): «Еш қайсысына еруге болмайды» деген. Бұл келіспеушілік
сахабалар арасында қайшы болмаған сөздерге қатысты. Ал сөздері
келіспейтін болған кезде де ақиқат олардың сөздерінен аса алмайды
жэне бір сахабаның айтқан сөзі басқа сахабаның сөзін жоя алмайды.
Табиғиндерге келер болсақ: Табиғин пэтуә шығаратын болса, оған
еруді мазһабымыздың кейбір ғалымдары рұқсат етсе, басқалары тый -
ым салады.
Әл-Ижмағ (ғалымдардың бір-ауыздан келісуі) - ислам шариғаты
заңдарын шығарудағы маңызды негіз. Бүл арқылы мәтіндердің
мағыналары мен шариғат үкімдерін бекітуге байланысты ғал ымдардың
көзқарастары қарастырылып алынады. Адамдар арасында ижмағ
жасауға кім лайықты деген мәселеде келіспеушілік бар. Олардың
кейбірі: ижмағ жасауға тек сахабалар ғана лайықты десе, басқалары :
Мадина тұрғындары ғана лайықты, тағы басқалары : ижмағ жасауға
тек Пайғамбар (с.ғ .с .) мен туысқандары ғана лайықты деп санайды.
Бұл мәселеге біздің көзқарасымыз: әр ғасырдың сенімді әрі ижтиһад
дәрежесіне жеткен ғалымдардың бір-ауыздан қабылдаған шешімдері
дәлел бола алады. Ол кезде ғалымдардың көптігі мен аздығына өздері
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
72

шығарған шешімдерін өлгенше колдап шығу шартына каралмайды.
Әл-Ижмағ (ғалымдардың бір-ауыздан келісуі) - Ижмағ пен оның
дәрежелеріне байланысты да маңызды мәселелер бар. Қауам ад -дин
былай деп жазады: «Ижмағ дәрежелерден тұрады. Ижмағтың ең
күштісі сахабалар ижмағы, өйткені олардың арасында мәдиналыктар
мен Пайғамбардың (с.ғ .с .) туысқандары болғандықтан келіспеушілік
жок. Олардың кейбіреулері мэтінмен келісті, ал калғандары қарсылык
білдірмеді. Ал қарсылык білдірмеу келісу саналады . Сахабалардан
кейінгілердің бір үкімге ижмағы, алдыңғылардың ижмағына қарсы
келмеген үкім. Алдыңғылардың келіспеген нэрсесіне кейінгілер
ижмағ қылды. Бүл тармақта ғалымдар арасында келіспеушілік бар .
Олардың кейбіреулері бұл ижмағ болмайды деген. Өйткені келіспеуші
кісінің өлуімен сөзі жоқ болып калмайды. Бізге барлық ғасырда өткен
ғалымдардың ижмағы, мейлі олардың арасында келісушілік болсын
немесе болмасын дэлел болады. Алдыңғылардың келісілген мэселесі
мэшһүр хадис дәрежесіне тең болады. Ал алдыңғылардың ішінде
келісілмеген мәселе - ахад хадис дәрежесіне тең . Сахабалардан ба -
стап эр ғасырдағы ғалымдардың келісілген мәселесі бізге дейін жет-
се, онда ол мутауатир хадис дәрежесіне тең болады . Бізге бір адамнан
жеткен мәселе Ахад хадис секілді».
Әл-Қияс фиқһ негіздерінің маңыздысы . Оның мақсаты
-
шариғи
үкімдердегі жаңа пайда болған нәрселерді білу. Әр ғасырда жаңа
мәселелер пайда болады, бүл ретте діннің ролі негіз болу керек .
Әл-Қияс (Діндегі жаңа пайда болған мәселені бұрынғы мэселемен
салыстыру)
Шариғи үкім кезінде киястың маңызы өте зор. Өйткені жаңа
мәселеге бүрын-соңды үкім шығарылмаған . Қиястың мағынасы
жаңаны зерттеп, оны бұрынғы мэселемен салыстыра қарау. Қиястың
тармақтары көп. Осы мәселе бойынша Қауам ад -дин бір тармаққа ар -
найы тоқталған. Ал ол қиясты кеңейтіп түсіндіруді қамтиды , ол шарты ,
үкімі, рүкінін , қорғауы. Бірінші: қиястың тілдік мағынасы, ол - шамалау.
Аяқкиімді аяқкиіммен өлшеді, яғни дэл соған ұқсастырылды деп айта-
ды. Фиқһ ғалымдары тармақтың үкімін негізінен алса , сол үкімді қияс
деп атады. Бүл жерде негізгі терминдер шығады: негіз, тармақ, қияс.
Үкім шығаруда ол екеуінің арасындағы дүрыстығын алу маңызды.
Қауам ад-дин: «Ат-Таржих
-
екі үқсас нәрсенің сипатына қарап, біреуін
дүрыс санау. Кейбіреулер айтты: қияс басқа бір қияспен дұрыс деп
есептелмейді. Сол сияқты кітап пен сүннет те солай . Кейбіреуі кейбірін -
дегі дүрыстықтың күштілігіне қарап дұрысқа шығарылады. Сондай -ақ
хадис іліміндегі жарх (сенімсіздік таныту) мэселесінде де бір кемшілігі
бар адам, бірнеше кемшілігі анықталған адамнан айырмашылығы жоқ»
деп жазған.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
73

Иқан ұланы діни үкімдердің кейбір түрлерін былай баяндайды:
«Үкімдер төртке бөлінеді: Алла Тағалаға тэн құқықтар, пенделерге
тэн құқықтар, екі қүқық қатар келгенде , мәселен , қазф хад [масқаралау
жазасында] Алла Тағаланың хақы үстем болса, ал «қисас» (кек алу)
кезінде, пенденің хақысы үстем тұрады . Алла Тағаланың хақылары
сегізге бөлінеді: иман келтіру, намаз , зекет жэне т.б. пендеге жүктелген
ғибадаттар, толық эрі міндетті түрде орындалатын жазалар - зина ,
үрлық. Шектеулі жазалар
-
жеке адамға қатысты болады, мысалы
әкесін өлтірумен мирастан мақрүм қалу. Пенденің де Алланың да
хақы бар істер - каффараттар (өтемі), ақшалай болатын құлшылық
болады, ол пітір садақасы сияқты кемелеттікті шарт етпейді . Дәнді
дақылдан шығаратын жаңбыр суы мен суғарылған егістіктен алынған
бидайдың оннан бірінің зекетін беру, бұны шариғат тілінде ушр
дейді. Ол кәпірден алынбайды , өйткені бұндай жақсылықтарды істеу
үшін мүсылмандық шарт етіледі. Мухаммед (с.ғ .с .) - алмай -ақ койса
болады деді. Жаза ретінде алатын ақша бар
-
ол мұсылман елінде
тұрып басқа дінді үстанатын адамдардың егістік жерлерінен алына-
тын салық, бұны шариғат тілінде хараж дейді . Бүл мүсылмандардан
алынбайды. Табылған заттан , ол - олжа немесе жер астынан табылған
қазынадан берілетін ақы бар. Олжа немесе қазына табылысымен ,
оның бестен бірін беру керек, өйткені ол Алла Тағаланың ақысы са -
налады».
Қауам ад-дин ғибадаттар , сондай -ақ муамалатқа (қарым-қаты -
насқа) байланысты Алла Тағаланың ақыларын да түрге бөліп, қа-
растырған.
« Ә л-Иллә» (айқын себеп):
« Ә л-Иллэ» ұғымының шариғат заңдарын шығарудағы орны үл-
кен. Өйткені эр үкімге түрткі болған себебі болады . Бүл туралы
Қауам ад-дин: «шариғатта үкімнің орындалуына қозғаушы болған
нәрсені себеп дейді. Мысалы мүліктің басқа біреуге өтуінің
себебі сату, қыздың саған адал болуы некеге , кек алу (қисас) әдейі
өлтіруге себеп болады. Себеп еш уақытта үкімнен бүрын келмейді,
мысалы кепілдікте тұрған үйді сату, талғау еркімен сату аты мен
мағынасы себеп болғанымен үкімде сатылмайды, өйткені оның
таңдау еркі бар. Бүл жердегі себеп - шынайы түрткі емес , орындал -
майтын себеп болып түр. Оны тоқтатып тұрған нәрсенің кетуімен
үкім орындалады, яғни зат кепілдіктен шығуымен сатылады . Сол
сияқты жалға беру келісімі аты мен мағынада себеп қана, яғни
жалға алған адам пайдалана алады, бірақ өзіне мүлік етіп пелене
алмайды, сондықтан жалға алған адамнан ақысын алдын ала алуға
болса да, ол себепке үқсайды , мағынада солай болғандықтан , ол
үкімге сүйенбейді. Сол сияқты уақытқа байланысты жүктелген
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
74

ҚЛУЛМ АД-ДИН ӘД -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ AT-TY 'РКІСТАНИ
міндеттерге аты мен мағынасы себеп болады, үкімі емес , бірак се-
бептерге ұксайды.
«Әл-Аһлия» (шариғат заңдарын орындауға кабілетті болу) - ислам
заңнамасында аса маңызды ұгымдарының бірі. Ол жауапкершілікпен
катар жүреді. Бүл туралы Қауам ад-дин: «Әл-Аһлия» екіге бөлінеді:
«аһлия эл-ужуб» жэне «аһлия әл-ада». Біріншісі: «Әл-Аһлия ужуб» -
оның хүқықтарының орындалуының міндеттілігі, мысалы адам туы -
ла салысымен хүкықтары белгілене бастайды (мысалы туылған бала
әкесінің малына мүрагер болуы), бұл мәселеге барша фиқһ ғалымдары
келіскен. Бүл ислам түсінігі, өйткені адам күнэдан пәк болып туыла-
ды. Басқа теріс ойларды адам туылғанда күнәларды алып келеді деген .
Осының бэрінің дүрыс шешімі дінде.
«Аһлия эл-ада» екіге бөлінеді: кем жэне толық. Кем кәмілетке жет -
пеген немесе жеткен, бірақ акыл -есі кем адамда болады , себебі акыл -
есі ауысқан - баламен теңестіріледі».
«Ә л-Аһлияның» кем болуына кейбір бөгеттер себеп болуы мүмкін.
Ол туралы Қауам ад-дин: «бүндай бөгеттер екіге бөлінеді: жараты-
лыстан бар бөгеттер және кейін пайда болған бөгеттер. Біріншісіне:
кэмілетке жетпеген кез, ақыл -естің ауысуы , үмытшақтық , ұйқы , естен
тану, құлдық , наукас, хаиз нифас кездері, өлім», - дей ді.
Грамматика жэне усулу-л фиқһ ілімі:
Грамматика жэне фиқһ негіздерінің ғылымы:
Фиқһ негіздері ілімінде шариғи мэтіндерді түсінуде жэне олардан
үкімдерді алуда араб тілінің грамматикасы маңызды рол аткарады.
Қауам ад-диннің жазуына Караганда, мәтіндерді түсіну грамматикамен
байланысты қолданады. Усулшылар назар аударған тілдік мәселелердің
бірі хуруф магани - префикстер . «Ат-Табиинде» «хуруф-мағани» -
префикстердің 9 кітаптың ең соңында жеке бап ретінде берілуі де жай-
дан-жай емес . Әл -Итқани эл -Аксикасидің префикстерді «жартылай
фиқһ мәселесі» деген сөзін «префикстер усул ілімімен емес, грамма­
тика ілімімен байланысты, жартылай тілге қатысты» деп түсіндіреді.
Префикстердің ең бастысы «әл-уау» - деп осы префикстің мәтіндегі
қолданысы туралы жан-жақты сөз етеді , оған қатысты шариғатшы жэне
тілші ғалымдардың ойларын да келтіреді. Мәселен , егер біреумен не-
келессем жэне оған «талақ, талақ , талақ» деп айтсам, бір рет айтқан бо­
лып есептеледі деп Әбу Ханифа екі шәкіртінің «ал-уауға» байланысты
емес, тек шартқа байланысты деген сөздерінен өзгеше пікір білдірген .
Біз бүл жерде «эл-уаудың» қайталануы шарт емес деп есептейміз,
бірақ ол нақтылау үшін қайталанады. Қауам ад -дин басқа да сөздермен
қатар осы жүиеге де тоқталған.
Әл-Итқани префикстерді: «атф», «жар», «шарт» деп үшке бөліп
қарастырады.
75

Атф префикстері: «уау», «фа», «сумма», «бал», «лакин», «ау»,
«хатта» жан-жақты талданған
Шариғи дәлелдер тобы
Шариғи дәлелдердің түрі біреу ғана емес, бірнеше . Қауам ад -дин :
«Шариғи дәлелдер тек қана ислам заңынан алынған сөздермен не-
месе басқа да сөздермен болуы керек». Бірінш ісі - Алланың сөзі мен
Пайғамбардың сөзі. Алланың сөзі
-
Құран, ал Пайғамбардың (с.ғ .с)
сөзі - Сүннет . Екінші нақты немесе шамамен айтылады . Әл -Ижмағ
(Келісім) - толық келісілген пікір, ал эл -қияс (салыстыру) - теңестіру »
дейді. Қауам ад -дин діннің негізі мен тармақтары арасындағы
жарамсыздықты да түсіндірген: «н егіздер - негіз сөзінің көпше түрі ,
бұл сол басқасының негізі, ал бүдан кейінгісі - баскаға негізделеді .
Бүл төртеуі негіздер деп аталады. Үкімдер осыларға сүйенеді» дейді.
Үкім шығарудағы фиқһ негіздерінің маңыздылығы:
Шариғи үкім шығарудағы фиқһ негіздерінің маңызы зор. Қауам
ад-дин: «Ф иқһ негіздері дегеніміз шариғи үкімдерді білу арқылы
үйренетін нэрсе. Әбу Ханифа (Алла оған разы болсын) «фикһ де-
геніміз - әрбір адамның білу керек нәрсесі және ол ілім үйренуге зиян
келтірмейді» деген. Өйткені Әбу Ханифа (Алла оған разы болсын)
Алланың мына сөздерімен жауап берген: лаһа ма касабат уа алайһа
мактасабат. «Ф и қһ - әрбір адамның білу керек нәрсесі яғни оған ол
сауап немесе жаза алады», - дейді.
Дереккөздер тәртібі:
Фиқһ негіздері ілімінде дереккөздер тэртібі маңызды рол аткара-
ды. Қауам ад -дин былай деп жазады: «Ең бірінші кітап - Құран , ал
екінші - Сүннет». Бүл туралы ол әрі қарай: Бірінші Құран, өйткені
одан дәлел алынады және онымен бекітіледі. Алла Тағала айтты:
(уа ма атакум ар-расул фахузуһу) жэне айтты: (Кунтум хайра умма)
жэне айтты: (фағтабиру йа ула-л абсар). Сүннет бірнеше жерде
артық көріледі. Бірінші
-
Сүннет Қүраннан кейін келеді. Өйткені
Пайғамбардың аты (с.ғ .с .) Алланың атымен бірге айтылады. Құранда
не айтылғаны көрінбей ме: «Сенің абыройыңды көтермедік пе?»
(«аш -Шарх» сүресі, 4 аят).
Осыдан кейін қияс келеді, екі жағдайда да қияссыз болмайды не­
месе бірінші негіз болмайды. Бүл жағдайда анық кедергі болады , егер
ол негіз болмаса, оны айту керек емес , ол жай сөз болып қалады . Ал
егер ол негіз болса, оны да ескеру де керек емес , өйткені оның негіз
болуы, оның алдында келгенмен сәйкес болады » деп жазады .
Қүран кэрім: жазылған мэтін және оқылатын мәтін мәселесі тура­
лы.
Қүран кэрім жазылған мэтін бе, әлде оқылатын мэтін бе, немесе
екеуі бірге ме? Қүран кәрімге қатысты бірнеше терминдер бар. Ол
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
76

жайлы Қауам ад-дин: «Кітап, Құран т.с.с., мен білемін - Құран яғни
кітапты оку деген. Алла Тағала айтты: (фаттабиғ Қуранаһу) Құранды
оку. Құран деп оқылатын нәрсені айтады жэне осылай деп баска да
дереккөздерде аталады. Алланың мына сөздеріндей : (инна анзалнаһу
Қуранан арабйан - «Біз саған Құранды араб тілінде түсірдік»). Ал
Кітапқа келсек ол - Құран . Бұл жерде кітап деп Құранды меңзеп тұр
жэне одан кейін басқа ешқандай киелі кітап түскен жоқ. Сүраушыға
жауап ретіндегі сөзінде: «Қандай кітапты қалайсың?» - деп сүрады . Ол
айтты: «Қүран. Пайғамбарға (с.ғ .с .) түскен жэне ол Адам үрпағынан»
деп жазған.
Хадис ілімі және риуаятшылар:
Кітапта хадис іліміне жэне риуаятшыларға да қатысты мәселелер
бар. Қауам ад-дин: «Әбу Ханифа Анасты жэне басқа да сахабаларды
көрді. Олар дін мәселелерінде одан кейінгілерге қарағанда білімдірек
және сенімдірек» деп жазған.
Қауам ад-дин тағы да былай дейді: «Пайғамбарымыз намазды жа-
рия оқыған, алайда хадис ғалымдары бүл риуаятты кемсіткен . Өйткені
ол өте сирек кездесетін риуаят».
Басқа тілге аударылған Қүранды оқу мәселесі.
Қауам ад-дин араб емес көптеген үлттар исламды қабылдағаннан
кейін туындаған қиындықтарды талқыға салған. Ол: басқа тілге ауда-
рылған Құранды оқу мәселесі. Оқымыстының жазғанындай : Құран
Пайғамбарға түскен, көптеген ғұламалардың айтуынша Құран - жүйе
мен мағына. Осыған қарамастан Әбу Ханифа өзінің бірінші сөзінде
жүйелерді намаздағы міндетті рүкүндер етпеді. Тіптен парсы тілінде
намаз оқуға болады, бірақ ол арабшадан әлсіздеу дегенде Алла Та-
ғаланың «уа иннаһу ләфи зубур ал-аууалин» - «Рас: ол (Қүран)
бүрынғылардың кітабында айтылған-ды » («аш -Шуара» сүресі, 196-
аят) деген сөзіне сүйеніп, «Забур» араб тілінде болмады , бірақ онда
мағына болды. Сондықтан егер араб тілінде мағынасы түсінікті болса ,
парсы тілінде де түсінікті болады. Парсы тілінде намаз оқу араб тіліне
қарағанда әлсіздеу» дейді. Әйтсе де Әбу Ханифаның діни мәтіндерді
парсы тілінде оқуға болады деген пікірі жалғастығын таппаған. Қауам
ад-дин кейін Әбу Ханифаның өзі осы пікірінен қайтқанын Әбу Бакр
әл-Жасас ар -Разидің сөзіне сүйене отырып жазған . Онда ол Қүранды
парсы тілінде оқу араб тіліне қарағанда әлсіз болғандықтан, пар­
сы тілінде намаз оқуға болмайтындығын және ол шариғатқа қайшы
келмейтінін айтқан. Өйткені Алла Тағала: «инна анзалнаһу Қуранан
арабйан» - «Қүранды біз араб тілінде түсірдік» («Жүсіп» сүресі, 2
аят), ол араб тілінің анық сипаты жэне оны парсы тілінде жеткізе ал -
маймыз» («Ат-Табиин» 1-том, 149-150-беттер) деген. Бұл жерде Әбу
Ханифаның араб тілін білмеген жағдайда, тіпті намаз кезінде парсы
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
77

тілінде «Құранды » оқи беруге болады дей келе, кейін осы пікірінен
қайтқандығын сөз етіп отыр.
Тилауат сэждесі аятын басқа тілде естігенде.
Оның сөзін алу міндет емес: парсы тілінде оқыса да, мәселе тілэуэт
сәждесінде. Өйткені сэжде намазға байланысты . Ол да намаз үкіміне
байланысты сәждеден, дәреттен , құбылаға бет бұрудан тұрады . Ар­
аб мәдениетіндегі сыншы жэне шешендік ғалымдары біздің жыл
санауымыздағы VIII ғасырынан бері бір жағынан сөз құрылымдарын,
екінші жағынан сөздің нені меңзеп тұрғандығын талқылап келеді.
Қауам ад-диннің ойынша Құран терминдері екі жақты да камтиды .
Яғни Құран кэрімнің араб тіліндегі мәтіні жүйе мен мағына болып та-
былады». Қауам ад -дин: «Қүран жүйелі жэне мағыналы». Ол сондай -
ақ Қүран мэтінін 2 бөлімге бөлді. Біріншісі фиқһ үкімдеріне қатысты ,
екіншісі әдеп, мінез -құлық жэне тарихи нәрселерге қатысты » дей келе
ойын былай жалғастырады: «Шариғат үкімдері ілімін үйренуге ба-
рынша мүқияттықпен қарау керек. Оларға жай қиссалар , мы-
салдар және ғибратты әңгімелер секілді қарамау қажет. Қүран
кәрім терең теңіз сияқты, оның жағасына жету мүмкін емес ».
(Себеп) пен (айқын себеп):
Қауам ад-дин (себеп) дегеніміз кез-келген жағдайдың болуына
жанама түрткі болады, ал «илла» (айқын себеп) дегеніміз кез-келген
жағдайда басты түрткі болады» дей отырып , оның себебін де жазған .
«Ан-Наһи»(тыйым) ұғымы:
«Ан-Наһи» - маңызды тілдік ұғымдардың бірі. Онда граммати­
ка, риторика жэне лексика егжей -тегжейлі сипатталған . Қауам ад-
дин «ан -Наһи » (тыйым) үғымы жайлы, былай деп жазған: «ан-На -
һи» жаман мінездерді болдырмайды , яғни керек жағдайда жаман
қасиеттерді терістеп, тэкэппарлыққа апаратын сөздерді шектейді .
Бүл үғым бөлінуге жатпайды. Тыйым салынған нэрселер де бөлінеді .
Бірқатар тыйым жаман нәрселерге қатысты болады. Шариғи
мәтінмен және ақылдың үкімімен тыйым салынатын нәрселер де
бар». Қауам ад -диннің жазуынша: «Шариғатта оның жамандығы
жайлы келмесе де, ақыл оны жамандыққа шығарады . Тыйым тек
қана шариғаттан ғана болмайды, сондай -ақ дүрыс түсінік кейбір
нәрселерге тыйым салады. Ал діни сенімге байланысты нәрселерде
тек тыйым шариғат мәтінімен ғана болады». Қауам ад -дин сондай -
ақ эрі қарай: «Күпірлік дегеніміз Алла Тағалаға күпірлік келтіру.
Біз мұны осылай шамаладық: Негізінде күпірліктің өзі жаман емес.
Мысалы, пүтқа күпірлік келтіру дүрыс іс, шынайы жаман күпірлік
Алланы жоққа шығару», - дейді.
Бүйрық (эл-амр) пен тыйымның (ан-наһи) теріс ұғымдары
Мысалы, бүйрық пен тыйым салу. Ол екеуі де тілдік түсінікті
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
78

ұғымдар. Эрине тілдік жэне фикһи мағыналарын түсінуде киындыктар
бар. Бұйырылған нәрсенің терісі немесе тыйым салған нәрсенің терісі,
яғни бұйырылған нәрселердің терісінің үкімі немесе тыйым салған
нәрселердің терісінің үкімі. Қауам ад-дин бұған да түсініктеме жазған.
Егер «Қозғал деп айтсаң, одан козғалу деген бүйрық шығып түр.
Мүның терісі қозғалуды тию, яғни тыныш түру. Сол секілді козғалма
десең, бүдан тыю шығып тұр, яғни тыныш түру». Содан кейін Қауам
ад-дин: «Фиқһ ғалымдары антоним мен карама-қарсылық турасында
айырмашылық жоқ екенін көрсеткен. Фиқһ ғалымдарының айтуын-
ша, екі қарама-қайшы нэрсе бір-біріне ілесіп бір кезде келіп отыра-
ды. Басқа сөзбен айтқанда, антоним, яғни мағынасы жағынан қарсы
болу. Қарсы мағыналы, яғни оны баска сөзбен ауыстыруға болады,
бірақ қарсы мағынада. Мысалы, болу және болмау, қимылдау жэне
қимылдамау. Ал антоним болса оны басқа сөзбен ауыстыруға болады,
бірақ қарсы мағынада емес. Мысалы, кара жэне ақ, тұру жэне оты-
ру», - дейді.
Қауам ад-дин бүл мәселе бойынша фикһ, ақида, хадис ғалым-
дарының ойларын жазған. «Жалпы біздің шейхтер мен хадис ға-
лымдары: қандай да бір бүйрық оған қарсы іске тыйым салады.
Қандай да бір тыйым оған қарсы нәрсені орындауға үкім береді.
Әбу Мансур әл-Матуридидің осы түжырымы дүрыс. Өйткені орын-
дауға міндет болған істі тастау харам, оған қарама-қайшы амал істеуге
міндетті түрде шектеледі. Өйткені харам тыйылуды талап етеді. Сол
сияқты оның терісі, егер бір іс харам қылынса, оны тастау уэжіб».
Бесінші: Фиқһ пен «ат-Табиин» мәтіндері аясындағы шариғи се-
бептер.
Себептер мен үкімдер
Себептер тақырыбы жэне оның шариғи үкімдермен байланы-
сы жағынан ең қажетті тақырыптар. Өйткені себептің болуы - көп
нәрсені түсіну шарты. Қауам ад-дин былай деп жазады: «Себептің
тілдік мағынасы - көп нәрсені білдіретін сөз. Себеп сөзінің ж ал­
пы мағынасы, өйткені ол басқа нәрсеге жетудің түрткісі. М ысалы,
есік, жол, жіп үйге, суға, елге жеткізеді. Себеп фиқһ ғүламаларының
түсінігінде, болмай немесе бекітілмей үкімге жеткізетін нәрсе. Әл-
бетте үкім ш арттың болуымен себепті бекітеді немесе бар қылады.
Шариғат - айқын дін жолы. Бүл жердегі себептердің мақсаты: ол
астарлы шариғи себептер, үкім кезінде болатын, оған тіркелмейтін
шынайы себептер емес».
Содан кейін ол себептер мен діни үкімдер арасындағы байланы-
старды талқылай келе: «Үкімнің байлануы қарама-кайшылықтың
себептері. Сөздің сыртқы көрінісіне мэн беретіндер былай деді: Қан-
дай-да бір себеп міндетті қыла алмайды. Әр уақытта терминнің сыртқы
КАУЛМ АД-ДИН ӘД-ИТКЛНИ (ИҚАНИ) ЭЛ-ФА РАБИ АТ -ТҮРКТСТАНИ
79

көрінісі міндетті етеді. Өйткені бар қылатын да , тиісті қылатын да
Алла Тағала. Тиісті жэне бар қылу сипаты оның өзіне тән сипаты .
Бұл түсінік мәселесі қандай жағдайда да анық мәтінмен байланысты
болады» - деп жазған .
Ғибадаттар мен себептер:
Шынында құлшылықтардың себептермен байланысы бар ма?
Бұл турасында Иқан перзенті: «Ш афиғи мазһабы ал-Ашғаридың
қүлшылықтың тиісті болуы сөзбен деген пікірін айтты. Қаржы құ -
қылары, жазалаулар себептермен , үкімнің орындалуының тиістілігі
келісіммен болады. Ол екеуінің арасы ажыратылмағандықтан тиісті -
лік пайда болады. Барлық кепілдіктер , қарыздар кұқықтарында акша
жауапты адамның мойынында болады. Бүдан кейін келісімге келген
соң тарайды. Айырмашылық дүрыс емес . Өйткені үйықтаған , талып
қалған, жындыға үкім қатысты болмайды . Сондай -ақ жынды мен бала
зекет беруге бұйырылғандардан емес. Бүдан шығатыны құлшылык
тек мэтіннің көрініп тұрған мағынасынан уәжіп болады. Мәтін дін
тарапынан бұйырылған іс болады», -
дейді.
Себептер жэне діни үкімдер:
Барлық үкімдердің өз себептері бар. Бүл туралы Қауам ад -дин:
«Барлық ғұламалар айтты: күллі үкімдердің - ғибадат болсын немесе
жазалауға немесе қарым-қатынасқа (муғмалат) қатысты болсын, әр
қайсысының өз себебі бар. Өйткені шынында Жалғыз Жаратушы Алла
Тағала біздің ақылымыздан тыс жэне бізде үйреткеннен баска ілім
жоқ жэне Алла адамдарға шамасы жетпейтін істі жүктемейді. Біздің
өмірімізді жеңілдету үшін себептер мен белгілер қойды. Жоғарыда
көрсетілген себептердің орындалуынан босатылады. Біз міндеттер
себептерден шығады демейміз. Керісінше себеп шамамыздың біткені
деп ойлап қалмау үшін, себептер белгілер болып табылады . (Алла Та-
ғала кемшіліктен пэк)», - дей ді .
Шариғи үкім жэне мәтіннің тікелей мағынасы
Шариғи бұйрық яғни діни бүйрық тікелей тек мэтін мағынасынан
болады.
Қауам ад-дин шариғи белгілер мен себептер дәлелдерінің болуы
жайлы былай деп жазған. «Ш ариғат болмай түрып, оның бүйрығы
болмайды. Шариғат келгеннен кейін үкімнің жоқ болуы себептердің
болмауынан. Ал болуы оның орындаушысына жэне оның болған ор -
нына байланысты».
Діннің негізі жэне шариғат үкімдері
Қауам ад-дин ғибадат , ақида себептерінің түрлерін де келтірген .
Діннің болуының негізі Алла Тағалаға иман келтірумен болады:
әлемнің өзгеруі әлемнің жоқтан бар болғандығының белгісі. Намаздың
оқылуының міндеттілігі уақыттың кіруімен, ал зекеттің берілуінің
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
80

міндеттілігі малдың зекет мөлшеріне жетуінен. Ораза ұсталуының
міндеттілігі ораза айының кіруімен. Қажылықтың орындалуының
міндеттілігі адамның шамасының келуінен. Мысалы бесін намазын
алсақ уақыттың қайталануымен намаз да қайталанады. Адам малының
өсуімен зекет те қайталанады. Сондықтан өсу тек затқа байланысты
емес, уақытқа байланысты . Өйткені зекет мөлшеріне толған күннен
бастап, келесі сол уақытқа дейін сол мөлшерден азаймаған жағдайда
ғана зекет беріледі. Ораза да рамазан айының келуімен қайталанады .
Алла Тағала түнді ораза үстамайтын етті. (Ішіңдер, жеңдер) осыған
орай ораза күндіз ғана ұсталынады. Күннің шығуымен ауыз бекіту
керек болды.
Айтылады: Қағбаның қайталанбауына байланысты қажылыққа
бару да қайталанбайды. Дәрет алудың міндеттілігінің себебі
-
на­
маз. Намазға тазалану деп айтылады . Қажылық тек жағдайы келген
адамға міндет болғандай, дәрет те дәреті жоқ адамға міндет . Ушр мен
хараждың міндет болуы, егістіктің өніміне байланысты . Жердің ушрі
мен жердің харажы (салығы) егер егістік апатқа үшыраса, міндет
болмайды. Бүл жерде егістіктің болуымен міндет қайталанады . Жи -
зияның міндетті болуы кісінің кэпір, басы бостандықта болуы , дені
сау, соғысқа жарамды болуы . Сондықтан адам бас санына байла­
нысты жизия алынады. Мұсылманға пітір садақаның міндет болуы
жанүя санына байланысты. Адам санына байланысты пітір садақа да
қайталанады.
Қауам ад-дин қателіктерге байланысты берілетін каффараттардың
(өтемнің) себептері туралы да айтқан. Олар: абайсызда кісі өлтіру,
ант ішу, ораза кезде ауызды ашып жіберуге байланысты өтемдер .
Сондай-ақ ол зина , үрлық , жала жабу, арақ ішу, мае болуға қатысты
жазалар муғамалат (қарым-қатынас) себептеріне тоқталған.
Ғибадат негіздеріне иман:
Иман - ғибадаттың іргетасы . Иқандық ғалым бүл мәселе бойынша бір
топ ғалымдарға сүйенген. Қауам ад -диннің өзі көрсеткеніндей , олар Орта
Азиялық аса көрнекті ғалымдар: Шамсу-л аиима (Имамдар шамшырағы)
ас-Сарахси (1009-1090) мен Фахр әл-Ислам әл -Баздауи (1009-1089) және
олардың жолын үстағандар. Кейбір тәсілдерді ашып корсету мақсатында
діни басқа көзқарастағы ғүламалар да аталады. Қауам ад -дин мәселен
иманның уэжіб болу дәлеліне қатысты басқа бір пікірлер келтіреді.
Нығметті, өмірдің нығметін , ақыл мен дене саулығының нығметтерін ,
басқа берілген нығметтерді қүл мойындамайды. Сондықтан сыйланған
нығметтерді берген Жарылқаушыға нгүкірлік ету - уәжіп , Алла Тағала
алдындағы борыш. Нығмет берушіні мойындамау (жоққа шығару) ха-
рам екендігі ақыл-санамен білінеді . Жэне де Жарылқаушыға нгүкір ету
- у э ж і п . Нығметтер белгілі болды жэне сол үшін Жарылқаушыға нгүкір
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ AT-TVРКІСТАНИ
81
6-601

ету міндет саналады. Жаратушы ақылдың көмегімен танылады, бұл
басқа ғибадаттарға да қатысты» - дейді.
Азима мен рұқсат:
Қауам ад-дин сөздердің дәл мағынасын тап басуға тырысқан, сол
қатарда азима (нақты шешім, байлам) мен рұқсат сөздері де бар.
Қауам ад-дин азима мен рұқсат сөздерінің ара жігін ашып
көрсеткен. «Азима - өкімнің бір түрі,ал рұқсат - жеңілдету себебімен
өкімнен босатылу»: «Рұқсат ғибадат етушінің ақталуын немесе
ақталмауына негіз болады», - дейді. Біріншісі рұқсат болса, одан соң
-
азима. Азиманы рұқсаттан бұрын келтірген.
Шариғат үкімдері бойынша «әл-Азима» бізге міндетті болған
нэрсенің үзірлі жағдайларда кешірілуі. Ал «эл-рұқсат»: қүлшылық
етушінің ақталуына негізделеді, үзірдің дүрыстығы егер үкімдерге
қарсы болса ақтала алмас еді. М ысалы: бағаның арзандауы, қым-
батшылықтың төмендеуі адамдарға жеңілдік әкеледі.
Уэжіп пен парыз:
Қауам ад-дин осы сөздердің мағынасына ден қойып, уәжіб пен
парыздың діни ұғымдық айырмашылықтарына тоқталған. Бұл мәсе-
леде шариғат ғалымдарының арасында біркелкілік жоқ, өйткені ол-
ардың кейбірі уэжіп парыз деп қарастырса, екіншілері парызды уәжіп
деп қарастырады. Қауам ад-дин: «шафиғилар уәжіп пен парыздың
айырмашылығы жоқ, ол екеуі бірдей дейді, олардың бұнысы негізсіз,
өйткені күмэнсіз бекітілген зат күмэнмен бекітілген зат сияқты бол-
майды. Мысалы: Үтір (намазы), құрбандық жэне намаз кезінде күлсе,
дәрет алудың уэжіптігін жоққа шығарса, кэпір болмайды.
Хадистің рияуаты. Бұған байланысты терминдер көп. Хади-
стер рияуаты негізге алына отырып сипатталады. Қауам ад-дин әл-
мутауатир хадис туралы айта келіп, оған байланысты ғалымдардың
түсіндірмелерін келтіреді. «Әл-Мутауатир: Ол Пайғамбарымыздан
(с.ғ .с .) бізге дейін сенімдігі күмән тудырмайтын, арада үзіліп қалған
деген шүбадан таза хабарды (хадис) айтады. Каламшылар (мутакал-
лимдер) мен шариғатшылар (фақиһтер) мутауатирдің сенімдігі шы-
найы болуы талабын үстанады. Әл-Мутауатирдің шын немесе жалған
болуы мүмкін, өтірік мақұлданбайды, ш ындық анықталды, қалай
болғанда да бір-бірін жоққа шығаратын екеудің екеуінінің де дұрыс
болуы мүмкін емес. Расында өтіріктің мақүлданбағандығын айттық,
өйткені әр түрлі жерлерден, мақсаттары эр түрлі, табиғаты әртүрлі
сансыз қалың көпшіліктің өтірікті айғақтауы мүмкін емес».
Хадисті алмау фиқһ ғылымында, үкімдер шығару кезінде хадиске
сүйенбеу қеліспеушілікке апарып соғады. Осыған байланысты Қауам
ад-дин: «Егер ой есігін жабуға қажеттілік туса, хадис алынбайды,
яғни хадис қиясқа қарама-қайшы келсе де алынады, тек егер ой есігін
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
82

жабуға қарама-қайшылық туғызған кезде ғана хадис алынбайды ,
өйткені Құран, сүннет , ижмағқа қарама -кайшы келуімен хадис үкімі
жойылады. Осы жердей ой мен сана хадисті түсінудің негізі болып
келетіні айтылды», - дейді.
Иә, бірнеше дәлел келген жағдайда олардың арасында келіс -
пеушілік болса, бүндай жағдайда мәселе тексеріп талқылауды қажет
етеді. Қауам ад -дин тағы да былай жазған:
«Имам Шафиғи айтқанындай, мысалы шаһидке жаназа оқыл-
майды, өйткені күнәсі кешірілген , ал жаназа - мэйітке кешірім тілеу
намазы, шаһидке кешірім сүрау қажет емес» деді. Жауап ретінде ай -
тамыз: шаһидтің кешірілуіне, шаһидке кешірім сүралу қажет емес
екендігіне таласымыз жоқ, бірақ шәһидке жаназа намазы оқылуы
керектігіне дәлеліміз бар. Алла Тағала айтты: «жаназа намазын оқы,
сенің намазың - оларға тыныштық» - яғни мейірімділік , кешірілген
адамға мейірімділік артық болмайды».
Бірнеше дәлел келген жағдайда қайтару.
Оның да өз ережесі бар
Қауам ад-дин: «Барлық машайхтарымызда хабару-л ахад риуаяты
жеткізушілердің көптігімен дүрысқа шығарылмайды, өйткені көбі -
рек адам жеткізген хадистің кейінгі аз адам жеткізген хадис үкімін
жоюы мүмкін. Өйткені риуаятшыларды санына қарап бағалауға саха -
балар келіспеген, сахабалар риуаятшылардың санына қарап , хадистің
дұрыстығына баға бермеген, берген дегендер болса оған дәлел кел-
тірсін. Адамдар арасында басы еркін адамдар мен басқалардың ,
еркек пен әйелдің қүқықтары тең екені анық, діни көзқараста да
олардың бэрі тең. Оларға түрі мен дәрежесінде қарап артықшылық
берілмейді», - деп жазған .
Қауам ад-дин тағыда: «Еркектер мен басы азат адамға артықшылық
беру дұрыс емес. Өйткені сахабалар (р.а .) түсініксіз мэселелерде
Пайғамбарымыздың (с.ғ .с) жұбайларына жүгінетін, Пайғамбарымыз
(с.ғ.с): «Білімнің үштен екісін Айшадан (р.а) алыңдар», -
дейтін.
Пайғамбарымыз (с.ғ .с) Салман мен Барираның қүл кездерінде-
ақ айтқандарын ала беретін жэне ол екеуінің сөзінің растығына
басқалардан куәлік сүрамайтын» деп жазған.
Қауам ад-дин ғүламалардың дәрежесіне қарап ой дұрыстығына
бага берген.
Қауам ад-дин «Шамс айима (имамдар шамшырағы) ас-Сарахси бы -
лай деген: Мен дүрыс деп санайтын ой осы деп , бүлай ой дұрыстығына
баға беру - Мұхаммедтің (Әбу Ханифаның шәкірті) жеке өз ойы. Әбу
Ханифа мен Әбу Иусуф бұлай баға беруден бас тартқан. Бүл жерде
екеуінікі дұрыс. Санның көптігі келтірілген айғақтың нақтылығын
көрсетпейді. Алла Тағала: «бірақ көп адамдар білмейді» және «олар-
ҚЛУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
83

дан білетіндері аз» жэне «олардың мұсылман болуын қатты қаласаң
да көбеймейді» - деген . Бұл жердегі сөздің төркіні - ғылыми дәрежеде
-
деп жазады.
Қауам ад-дин: «Тіпті екі риуаятшының біреуі басы еркін, екіншісі
құл немесе біреуі еркек, екіншісі эйел болса да басының бостығы не-
месе еркектігіне қарап хадис дүрысқа шығарылмайды», - д е ге н .
Жетінші: «Ат-Табииндегі» діни ойлар мен терминдерді түсіну.
Әлбетте діни терминдерді дұрыс түсіну шариғат үкімін шығарумен
діни ой-сананың негізі болып саналды . Қауам ад -дин дәлелдердің
түрлері мен терминді түсінуден туындайтын қиындықтар жайлы да
сөз еткен.
Айқындау жайлы:
Әл-Баян деген сөздің тілдік мағынасы «ашықтау», «айқындалуды»
білдіреді. Біреу сөздің мағынасын айқындап , яғни түсінікті етіп бер-
се, ашықтау деген сөз . Кейде анықтау кезінде етістік «баййна»сөзінің
түбірі баян мағынасында қолданады, мысалы «әл-калам уа ас -салам »
сөздері «клм » және «слм» етістіктерінен алынған , Құранда Алла Та-
ғала «сосын, әлбетте оны айқындау біздің міндетіміз» - деген , ал дін
негіздері ғалымдарында ашықтау деп тыңдаушыға түсініксіз болған
сөзді түсіндіруді айтады».
Магынасы анық және астарлы сөз
Дэлел келтірген кезде мағынасы анық немесе астарлы сөздерден
туындаған қиындықтар ашып көрсетуді керек етеді. Қауам ад -диннің
ойынша: «әрбір мағынасы анық сөз астарлы болуы мүмкін, егер
астарлы деуге мүмкіндік болмаса, онда ол шешім болып табылады ,
Алла Тағала сөзінде «ұшатын құста» дегенде астарлы болуы мүмкін,
өйткені пенде талабымен ұшады деп айтылады, аяттың жалғасында
«екі қанатымен» деген кезде ықтималға жол қалмады».
Сол сияқты жалпы магына жэне тар мағынадағы сөздерді түсінуде
қиындықтар туындайды. Қауам ад -дин: «эрбір жалпы мағыналы сөз
жеке мағыналы да болады», - деген .
Егер жалпы болуга мүмкіндігі болса, онда ол оған берілген шешім
болып табылады, яғни тікелей магынасында екендігі анықталды » деп
жазган.
Алла Тағаланың «періштелер сэжде қылды » дегені жалпы періш-
телерге байланысты айтылган, ал олардың кейбіреуі гана сэжде
қылуы ықтималдығы бар, ал аяттың жалғасында «барлығы » деп кел-
геннен кейін періштелерді жалпы қамтығаны анықталды. Осыған
үқсас үкімдерден, егер біреу әйеліне сен кете бер десе , соңынан мен
некеден кете бер, яғни ажырасам деген едім » дегені сияқты.
Айқындауды қажеттілік ететін мэселелер:
Қүрандағы ашып көрсетуді қажет ететін мэселелерді Пайғам-
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
84

барымыздың (с.ғ .с) сүннеті айқындайды, Алла Тағаланың «Намаз
оқы, зекет бер» деген сөзі сүннетте анық келтірілген сөз жэне іс
жүзінде кімге, қанша беру керектігі жайын білдіреді. Сол сияқты ай-
тылғанда бір мағынада бөлек сөзді де аша түсуді керек етеді, мыса-
лы араб тілінде біреу әйеліне «сен баян болдың» десе , бұл айтылуы
бір мағынадағы бөлек сөз «анықталды немесе талақ болдың» деген
мағына білдіреді.
Қауам ад-дин тағы да былай дейді: «Қияс жөнінде пікірталасқа
түсіп «Үкімді өзгертуге бола ма?» Бұл турасында көпшілік ғалымдар
арасында келіспеушілік жоқ. Шафиғи мазһабындағы Ибн Сарижден
басқа ғалымдардың барлығы «қияс» үкімді жоя алмайтындығына
бір ауыздан келіскен» дейді. Өйткені Қүран мен сүннеттің дэрежесі
қиястан жоғары, дәрежесі төмен нэрсе өзінен жоғары дәрежедегі
үкімді жоя алмайды. Алла Тағала: «егер біз бір аяттың үкімін жой-
сақ немесе ұмыттырсақ, оның орнына дәл сондай немесе одан да
жақсысын келтіреміз» - деген . Әли бин Әбу Талиб (р.а.): «Егер дінде
тек ақылға сүйенетін болса, онда мәсінің сыртынан емес табанына
мәсіх тарту дұрысырақ болар еді, бірақ Пайғамбарымыздың (с.ғ .с)
мәсісінің сыртына мәсіх тартып жатқанын көрдім» - деген .
Fұламалар келісімі мен мәселелерді өзгертуі
Fұламалар келісімі (ижмағ) шариғаттың үкімін өзгерте ала ма, жоқ
па деген мәселе жайлы Қауам ад-дин: «Ижмағ үкімді өзгерте алмай­
ды, егер өзгерте алатын болса Пайғамбарымыз (с.ғ .с) кезінде немесе
одан кейін келгендер уақытында болар еді, Пайғамбарымыз (с.г .с) за-
манында ижмағтың келісімі жүрмейді, өйткені Пайғамбарымыздың
(с.ғ .с) сөзі, ойы тікелей уахи үкімі болады, ол кезде үкімнің өзгеруі
ижмагпен емес, пайғамбардың сөзімен жүзеге асқан» деген.
Алла Тагала: «Құранды, шынында біз түсірдік, расында және оны
қорғайтынымыз да рас»51 - дейді . Қауам ад-дин ижмағты түсінуді
де сөз еткен: ғалымдар ижмағ үғымының анықтауға талаптанған,
яғни ғалымдардың барлығында немесе көпшіліктің қойған шарты
не? Қауам ад-дин ол туралы былай деп жазған: «Ижмағтың» арабша
тілдік магынасы кесімді шешім, мысалы «оның ойы мына шешімге
тоқтады» - д ей д і, ал терминдік қолданыста «барлық пікірлердің бір
жерге тоғысуын» білдіреді.
Ижмағ түсінігі атақты ғұламалар түсінігінде:
Қауам ад-дин атақты ғалымдар санатынан имам әл -Шафиғи ойын
келтірген; «ол ғасырда атақты ғалымдар болады, оларға қарсы пікір
айтпағанымыз жөн» деген. Біраз ой талқысына салғаннан кейін үш
күн сөйлемеу келісімге келу болып саналады, ашып көрсетуді қажет
ететін жерде сөйлемеу - ашықтау саналды, егер бір жақтың сөзінде
51 Құран кәрім. «Х и ж р» сүресі, 9-аят.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
85

немесе ісінде қателік болса, екінші жақтан шындықты айтуы міндетті ,
біздің сөзіміз шындықпен бірге».
Ойыңды айтпай тұру:
Ойыңды айтпау деп үш күн қарсы пікір білдірмей-келісуің , Ижмағ
арнайы бір ғасырға тиесілі, барлық уақытқа жүре бермейді Қауам ад-
диннің жазуынша: «ғасырдың бітуімен ол да бітеді. Ол ижмағтың
дүрыстығына шарт бола ала ма? Имам Шафиғида шарттың қайталануы
ықтимал, бізде /яғни ханафилерде/, ғасырдың бітуімен ол ижмағтың
дүрыстығына кесімді дәлелдердің болмағандығына байланысты олай
есептелмейді».
Ой айтуға лайықты болу:
Ой-пікіріңді білдірерде соған лайықты болуың шарт. Қауам ад-
дин: «Бұл жерде келісілген шарттар бар деп ол ой білдірушінің ақылы
толық болу, балиғатқа толуы, мүсылман болуы , эділ болуы , ижтиһад
дэрежесінде ғалым болу, Әһлу сүнна жамағатынан болуы шарт санала-
ды, себебі ижмағ пікірлердің түйіні» деген.
Ижмағтың негізі:
Ижмағ ислами ой-санада маңызды ғылыми стандарт (үлгі), Құранды ,
хадисті түсінетін дін ғалымдарының кеңесі, адам санына байланысты
емес. Ижмағ келісімі Құранға, сүннетке тоқтауы мүмкін. Мысалы
-
анасына, қыздарына некелесудің харамдығына келіскеніндей , Құранда
«сендерге аналарыңа, қыздарыңа некелесу харам» делінген.
Ижмағтың маңыздылығы:
Қауам ад-дин ижмағтың маңызының өте зор екендігін айтқан,
эрі оған сүннеттен дәлел келтіре отырып Пайғабарымыздың (с.ғ.с):
«Менім үмметім адасушылықта бірікпейді» - деген сөзін келтіреді.
Пайғамбарымыздан (с.ғ.с) адамдар арасында жүрген ауыспалы нәрсе
жайлы сүрағанда «мұсылмандар дүрыс деп санаған нэрсе Алланың ал-
дында дүрыс, мүсылмандар дұрыс емес деген нэрсе Алла алдында дүрыс
емес» деген. Ақылда да, шариғатта да келіскендері болады . Ал ақылда
болса жалғыз көтеруге қорыққан нэрсені, көпшілікпен көтере алады,
шариғатта қазы бір адам сөзіне қарағанда көпшіліктің сөзін тыңдайды.
Ижмағ тек ғылым иелеріне:
Расында ижмағ тек діни ғылымдарға тән. Қауам ад -диннің ойын-
ша кейбіреулер ижмағ тек сахабаларга тэн деген, өйткені дінде олар
алғашқылар болып саналады, сондықтан олар астарлы нәрселерді жақсы
түсінген, Қүран түсу кезінде куэ болды , Пайгамбарымыз (с.ғ.с) оларды
мақтады. Қауам ад-дин бүл ойды дұрыс емес деген . Өйткені олардың білімі
өзгелердікін жоққа шығармайды. Пайгамбарымыз (с.г.с) оларға макдау
айтқандай, олардан кейін келетіндерге де мақтау айтты. «Ғасырлардың
жақсысы мен өмір сүрген гасыр (ягни сахабалардан)» - деген.
Ижмағ жэне гүламалар жамағаты.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
86

Бұл мәселе бойынша фиқһ ғалымдары басқа жамағаттың бір-бірінен
артықшылығы болады дейді, бірақ Қауам ад-дин ғалымдарға деген аса
зор құрметіне байланысты бұл оймен келіспеген.
Қауам ад-дин Мәдина тұрғындарынан басқа адамдарға ижмағ
(келісім) жоқ, өйткені олар Пайғамбарымызды көрген. Пайғамбарымыз:
«Мэдина жамандықты Кир қалай тоқтатқан болса, солай қайтарады» де­
ген. Бұл - Маликтің де сөзі» - дейді.
Кейбіреулердің айтуынша тек Пайғамбарымыздың (с.ғ.с)
туысқандарында ғана ижмағ бар, ал адамның туысқандарынан жақыны
(жануясы, отбасы) екені мәлім. Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) «Мен сіздерге
екі нэрсе қалдырып барамын, ол Алланың сөзі мен менің сүннатым. Егер
ол екеуін ұстансаңыздар адаспайсыздар» деген хадисі бар.
Әрбір дәуірдегі эділетті гұламалардың ижмағы дұрыс делінеді.
Өйткені ижмағ жасаудың дәлелдерінде пәлен қауымға мүмкін, түген
қауымға мүмкін емес деген дәлел жоқ.
Мысалы Пайғамбарымыз (с.ғ.с) «Үмбеттің ең қайырлысы
болдыңыздар» десе, тагы бір хадисінде «Менің үмбетім адасуда
бірікпейді (Барлығы бірден адасып кетпейді деген)».
Ижмаг жасаудағы адамдардың саны мен көптігі:
Ижмағта санның, көпшіліктің болуы маңызды емес. Қауам ад-диннің
айтуына қарағанда нуламалардың ижмағында олардың аз болғанына
мэн берілмейді, өйткені үммет (қауым) түгелдей ижмағ жасауда ықылас
танытпауы мүмкін, кәпірлердің ижмагы мұсылмандардан да көп бола
турса да қабылданбайды. Сондай-ақ нәпсісін тежемейтіндердің, бұзық
жолдағылардың, балалардың, қарапайым бұхараның ижмагы назарға
алынбайды. Бұдан туындайтын түйін: ғұламалардың аз не көп болуы-
на немесе қауымның көпшілік екендігіне қарап шешім шығарылмайды.
Бұл жерде адамның қасиеті, дұрыс білім білігі ескеріледі. Егер
ижмағқа қабілеттілер арасында келіспеушілік болмаса қабылданады,
келіспеушілік туындаса, ижмағ күшіне енбейді. Өлім сэті келгенде
ижмағ шарты мен айғақтары талап етілмейді. Нэпсісін тежемей, бойын
алдырғандардың санына қарамай риясыздығы даулы.
Қауам ад-дин: «Нәпсіге бой алдырып, өзін тежемеген кісілердің ой-
пікірлері сенімсіз, күмэн туғызады, сол себепті оны назарға алу қиын.
Бұл Әбу Бэкір Сыддықтың (р.а.) халифалық кезіндегі рауафидтердің
келіспеушілік білдіргені. Сондай-ақ Хазіреті Әлидің (р.а.) халифалығына
хауариждердің қарсы шыққаны тэрізді. Ал нәпсісін шектемеген, күпірлік
жасамағандар мен шектен шықпағандардан өзгелердің келіспеушілігіне
көңіл аударылады» деген.
Пәтуаның дәрежелерін білу де өте маңызды. Алдымен ғұламалар
мен оларға қосылмайтындардың арасын ажыратып алу керек. Ижмағта
алымдылық байқатпайтындар қатарына жай халық, не шәкірт, не мүфти
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
87

дэреж есіне көтерілмегендер кіреді. Олардың келіспеушілігі да сандары
сықылды қабылданбайды».
Ижмағ және үнсіз қалғандар
Үнсіз қалып пікір білдірмеген ж ағдай қайшылықты деп есептелмейді.
Қауам ад-диннің жазуынш а үндемей қалу шешімнің дұрыстығын
айғақтайды: яғни ш ешім айтылғанда басқалар үнсіз қалса, бұл үнсіздік
-
иж мағтың туралығын көрсетеді, онда ол баяндап түсіндіріп жатуды
қажетсінбейді. Мұндай жағдай бір пікір, бір шешім болып есептеледі.
Ижмағтың дәрежелері:
Ижмағ дәрежелерге бөлінеді: ең күштісі - сахабалардың ижмағы,
одан кейінгі орында сахабалардан кейін келетіндер, олардың ижмағы
екінші дәрежеде тұрады. Пайғамбарымыз: «Ол қауымым арасында
мен ғұмыр кештім, одан кейін соңынан келгендер, одан кейінгілерде
өтірік басталады» - деген. Сахабалардың ижмағы кейінгілердің келіс-
пеушілігіне қарамастан қабылданады. Сондықтан сахабалардың иж-
мағы екіншілердің келісімінсіз-ақ мойындалады. Діндегі иж мағтың дәр-
ежесіне қатысты ұстаным тарихи сипатқа ие.
Қауам ад-дин жазғандай ижмағтың дәрежелері бар, ең күштісі -
сахабалардікі, дұрысы да солардікі, сахабалардың иж мағка карсы
келуі дінінен шығуымен тең. Ал сахабалардан кейін келгендер өзінен
бұрынғылар қайшы келетін үкім айтпаса бағаланады, келіспеушілік
тан ытса да діннен шықпайды. Бірақ олардың пікірі қазіргінің пікіріне
үндеспесе, сол дэуір оқымыстыларының ижмағы арқылы күшін жоюға
рұқсат етіледі. Сондай бір дэуірдің ижмағы басқа дэуірдің үкіміне карама-
қайшы болғанда ижмағпен жоюға да рұқсат етіледі, бұл сенім мүмкіндігі
өткенге қатысты. Одан кейін сахабалардың соңынан ілескендердің иж-
мағы келеді, олардың үкімдерінде алдыңгылармен келіспеушілік бо-
лады. Ол ж алгыздың айтуымен жеткенімен алдындағымен қиясқа
(ұқсастыруға) салынып, ілімсіз амалдың міндетінде сахих (дұрыс) дэ-
режеге баланады.
Ижмағтың дәрежесі де хадистерге байланысты қолданылатын дә-
режелер сынды. Қауам ад-диннің ижмағтың дәрежесін айқындауы ха-
дистанушылардың шарттарына ұқсас:
Ижмағ эр гасырда бір топ адамның жеткізумен келетін болса, ол да
мутауатир (бірінен соң бірі), егер жалғыз адамның айтуымен жеткен
болса, онда ол хабару-л уахид (бір хабар) болады.
Енді Қауам ад-дин әл-Итқанидің тағы бір еңбегі «аш-Ш амилге»
(«Толық», «Жеткілікті») де тоқтала кетейік. Ол күні бүгінге дейін
жарияланған жоқ. Бір нұсқасы Стамбулда, тағы бір нұсқасы Мысыр
астанасы нда сақтаулы.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

2. «Аш-Шамил» - «Толық», «Жеткілікті».
Қолжазба аты: «Аш-Шамил шарх усул әл -Баздауи» - «Әл-
Баздауидің усулына толық түсінік».
Ол Каирдегі «Дар әл-кутуб әл -Мысрия» («Египет кітаптар үйінен »)
алынған көшірме. Көшірмені Абд әл-Қадир Хилми Хажжаж жасаған.
Микрофильм. Онда 1980 ж. деген мерзім көрсетілген. Шарх бірақ ая-
ғына дейін жасалмаған. Еңбек Орта азиялық даңқты ғұлама Әбу-л
Хасан Эли бин Мухаммед бин Хусейн бин Абд әл-Карим, Фахру-л
Ислам Әбу-л Уср әл -Баздауидің (1009-1089) «Канз әл-усул ила илм әл-
усул» атты кітабына жасалған көлемді түсіндірме. Оның екі нұсқасы
бар: біреуі - «Дар эл-кутуб әл -Мысрияның» («Египет кітаптар
үйінің») «Усул-л фиқһ» бөлімінде 20 8,2 09 нөмірлермен сақтаулы. Ол
Түркияның Сүлеймания кітапханасынан әкелінген. Оны ол жақтан
алдырған Египет Араб Республикасының осы күнгі (2011 ж.) мүфтиі,
доктор, профессор Әли Жүма. Еңбек бойынша Сауд Арабиясының
имам Мұхаммед бин Сауд атындағы Ислам университетінің шариғат
факультетінің усулу-л фиқһ бөлімінде 2001-2003 жылдары магистрлік
және 2003 жылы докторлық диссертациялар қорғалған.
Парақтар саны 249. Әр парақ екі беттен тұрады, беттер саны 498.
Беттегі жолдардың орташа саны: 20, сөздердің орташа саны 9, жо-
гарыдан бастап нөмерленген.
Қолжазба басталатын сөздер: басы (Бисмиләһир Рахманир Ра­
хим. Раббым, уа Кэрім жеңілдет! Оның сөзі: Бұл бөлім мүжтаһид
(фиқһ (Ислам құқығы) ғалымдары арасында келісілген жэне дау-
лы дәлелдерді пайдалануда, сондай-ақ олардан практикалық шарғи
үкімдерін шығаруда алғырлық қабілеттілігіне иемденген ғалым,
шарғи қүқықтанушы) галымдардың жағдайларын және олардың
ижтиһадтағы деңгейлерін қамтиды).
Соңындағы сөздер: «Оның сөзі: Екінші бөлім төртке бөлінеді: се-
беп, илла (айқын себеп), шарт, ал-алама (белгі). (Бүл сөзді) кітаптың
авторы Қауам ад-дин деген есіммен танылған Алланың әлсіз құлы
Әбу Ханифа Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-Әмид 758//1356 жылдың
сафар айында бейсенбі күні Алла қорғаган Каир қаласында жазған,
Алла оны жэне оның ата-анасын кешірсін. Барлық мақтау әлемдердің
Раббысы Аллаға тән».
Қолжазба тақырыптары: Қолжазбада Ханафилік усулу-л фиқһ
[талдаушы дәлелдерден шариғат нормаларын шығаруға жол аша-
тын жалпы дәлелдер (негіздер, қағидалар туралы ғылым) сөз етілген.
Онда ижтиһад бабының басынан бастап оның мағынасы, шарттары
жэне т.б. эр түрлі тақырыптар қамтылған. Әбу -л Хасан әл -Баздауидің
«Усуліне» арналған
«аш-Шамилдің» тоғызыншы бөлімі (Ол
[һижраның] 756//1354 жылы зу-л қағда айының 14-де Каирде бастал -
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
89

ды да [һижраның] 758//1556 жылының 3 сафарында бейсенбіде Каир-
де аяқталды). Қолжазба шариғаттағы ижтиһадтың ғалымдар арасын -
да келісілген және даулы дәлелдерді пайдалануда, сондай -ақ олардан
практикалық шарғи үкімдерін шығаруда алғырлық қабілеттілігіне ие
болған оқымысты шарғи ғалымға қойылатын талап-шарттар , оның
Қүран мен Сүннет мәтіндерінен алынатын фиқһи үкімдері мен өз
еліндегі әдет-ғүрыптарды білетін , араб тілін меңгерген , мүжтаһид
ғалымдары арасында келісілген жэне даулы дэлелдерді пайдала­
нуда, сондай -ақ олардан практикалық шарғи үкімдерін шығаруда
алғырлық қабілеттілігі танылған ғалым менен мүфти жэне мүфти
мен қазы арасындағы айырмашылық, Ижмағ , Қияс пен сүннет мә-
тіндерінде немесе ижмағта нормасы нақты көрсетілген мәселеге
қатысты нақты айтылған норма сипаты тұрғысынан үқсас мэселелер,
сахабалардың сөздерін білетін, сенімді , дінге жеңіл қарамайтын
адам болу керектігін баяндаудан басталады. Әрі карай ижтиһадтың
үкімі туралы, мүжтаһидтің кейде қателесіп , кейде дүрыс шешім ай-
туы мүмкін бе, яғни шындық бір мужтаһидте ме , жок элде бірнеше
мужтаһидте ме? Осындай сүрақтарға қатысты ғұламалардың пікірлері
сабақталады. Тағы бір мәселе: белгілі бір істегі бүйрықты , не тыйым -
ды үстану жалпылаушы ма, жалқылаушы мағынада ма? Сол себепті
тахсис әл-илла үкімі туралы ғалымдардың ойлары , иллаға түрткі бо-
латын нәрселер, әл -муманаға мен әл -муғарада жэне олардың түрлері,
сондай-ақ «әл-мунақада», «эл-қалб», «әл-ақс» пен оның түрлері, әл-
мунақадаға түрткі болатын нәрселер, иллалар мен олардың түрлерінің
арасы ажыратылып, әл -илла ат -тардияға түрткі болатын нәрселер
және т.б. мэселелер талқыланады .
Усул іліміне қатысты кітаптар ішінде «аш -Шамилдің » ғылыми
қүндылығы зор. Бүл туынды фиқһ жэне калам ғалымдарының әдістері
мен «Усул» саласында жазылған ең ірі, әрі ең көлемді энциклопе­
дия сипатты дүние. Автор онда тілдік жэне калам іліміне қатысты
кейбір мәселелерді келтіре отырып, усулу -л фиқһтан шығарылатын
тармақтардағы көптеген шариғи мәселелерді қозғайды. Тіпті
шығарманы зерделей келе ол фиқһ саласына арналған ба деген де ой
келеді. Себебі Қауам ад -дин Ханафи үстаздарының жолын үстанған
дарын.
«А ш -Шамилдің » күндылығы төмендегі жайттерден байқалады.
-
Кітап усулу-л фиқһ мәселелерінің көбісін қамтыған , оларға
кітаптың жоғалтылған бөлімдерде жазылған жеңіл нэзір мәселесі
ғана кірмеген.
-
Мэселелер нақты егжей-тегжейлі анық тәсілмен көрсетілген ,
басқа шарх кітаптары бүндай түсіндірме жасай алған жоқ.
-
Еңбекте Негіздер жэне (усулмен) қатар олардан шығарылатын
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
90

тармақтар көптеп келтірілген. Бұл ханафи әдісін өзге эдістерден ерек-
шелейтін сипат. Себебі ислам ғылымында қағида немесе негізден
шығатын тармақты келтірмеу жеткіліксіз саналады.
-
Қауам ад-дин шархын жазуда пайдаланған дерек көздерді кел-
тіруі.
-
Автор усулу-л фиқһ мәселелерін терең түсінген. Оқу барысында
оқырман өз-өзін бір уақыт усул жэне фиқһ саласы кітаптарын оқып
жатқандай сезінеді. Мысалыға Қауам ад-дин бір жерде Әбу Зайд
Абдалла (Убайдалла) бин Умар бин Иса ад-Дабусидің (7-1039) «ат-
Тақуим әл-адилла» - «Дэлелдерді тізімдеу» атты шығармасындағы
сөздері мен оған жасалған шарх пен мысалдарын келтірсе, басқа
жерінде Әбу Бакр Мухаммед бин Әбу Саһл Ахмед, Шамс әл-Аимма
ас-Сарахсидің (1009-1090) сөздері мен олардың түсіндірмелерін де
келтіреді.
-
Қауам ад-дин фиқһтың көптеген негізгі (усул) жэне оның тар-
мақтарына жататын мәселелерді Құран аяттары жэне Пайғамбар (с.
ғ.с .) хадистерімен келтірген.
-
Қауам ад-дин өз еңбегінде зерттеліп отырған тақырыпқа байла-
нысты көптеген терминдер мен тілдік мэселелерді келтіріп, оларды
талдап түсіндіреді.
-
Автор объективтік көзқарас ұстанған. Қауам ад -дин белгілі бір
мәселе бойынша үстазы Әбу-л Хасан Әли бин Мұхаммед бин Хусейн
бин Абд әл-Карим Фахр әл -Ислам Әбу -л Уср әл -Баздауидің (1009-
1089) айтқан сөздері мен Ханафи мазһабындағы оған қарсы айтылған
өзге ғалымдар сөздерін келтірген кезді де, мысалы кітаптың 270, 278
беттерінде автор айтылған сөздерді талқыға салып, дәлел арқылы
дұрыс деп санаған ойды қолдай отырып: «меніңше дүрыс пікір осы»,
немесе: «шейхтың, яғни Фахр әл-Исламның сөзінде күмэн бар», -
деп отырады.
-
Қауам ад-дин түсіндірмесін жазған кезде Әбу -л Хасан әл-
Баздауиді біресе «шейх», енді бірде атын атамай жэй ғана «оның
сөзі» немесе «Ислам тірегі былай деді» деумен шектелген.
-
Иқан перзенті «аш-Шамилде» көтерілген мэселелерді қасиетті
Қүран аяттары мен мүбарак Құранның түрлі қирағаттары және
Пайғамбар (с.ғ .с .) хадистерін, көп жағдайда олардың толық иснад-
ттарымен келтіруге тырысқан.
-
Мен оқыған өзге шархтарға қарағанда мұнда Әбу-л Хасан
әл-Баздауидің сөздері кеңірек түсіндіріліп, көбірек мысалдармен
қуатталған. Сол себепті шарх о баста он том болып жазылған.
-
Қауам ад-дин «аш-Шамилдің» көп жерінде бір бөлімнің бас-
қасына қарай сәйкестігін ескерген.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
91

Әмир Катибтің «аш -Шамилді» жазудағы әдісі: Қауам ад-дин Әмір
Катиб «аш -Шамилді» жазуда Ханафи мазһабындағы ұстаздарының
әдістемесін ұстанған. Бұл эдіс Ханафи имамдарынан жеткен фиқһ
тармақтарына негізделіп усулу-л фиқһтағы қағидаларды бекітуді
көздейді. Шарх жазуда автордың қолданған эдістің сипаттары
төмендегідей:
-
Кез-келген фиқһтің негізгі (усул) мәселесін бастамас бұрын
кіріспе жасау, содан кейін оны анық әрі оңай жолмен түсіндіру , кажет
жағдайда фиқһты тармақтарға бөлу;
-
Негізгі (усул) немесе фиқһи мәселені қарастыру барысында
ол ұстазының сөздерін және усулу-л фиқһқа қатысты «Тақуим әл-
адилла»- атты еңбектің авторы Әбу Зайд Абдалла (Убайдулла) бин
Умар бин Иса ад-Дабуси (7-1039) жэне т.б. Ханафи мазһабы алдыңғы
қатарлы ғалымдарының сөздерін келтірген. « А ш -Шамилдің » кейбір
жерінде Қауам ад-диннің имам аш -Шафиғи мазһабына жүгініп , оның
айтқандарына сын айтып, көп жағдайда өз мазһабын қорғап отыраты -
нын байқаймыз.
-
Ханафит ұстаздарының ойларының дұрыстығын дәлелдегісі
келген кезде, олардың алдынан шыққан қиындықтарды елестетіп ,
қолдан келгенше ондай мәселелерді шешу жолдарын іздейді.
-
Қауам ад-дин ұстазы Әбу -л Хасан Фахр әл -Ислам әл -Баздауидің
сөздері анық болмаған жағдайда, еңбектің мэтінін мұқият зерттей
келе, «Әбу-л Хасанның бұл сөзі күмәнді , немесе бүл сөзін зерттеу
қажет» деп отырады.
Әбу-л Хасан Әл -Баздауидің «эл-Усулі» жетпіс жеті баптан
тұрады. Олар: «әл-Хусуус (белгілі бір мағынаны немес атауды да-
ралап немесе шектеулі бір топты даралап атаған сөз) үкімдерінің
бабы», «Амр (Бүйрық) бабы», «Бұйрықты міндетті ететін нәрселер
бабы», «Бүйрықтың сипатын баян ету бабы», «Бүйырылған жақсы
істің сипатын айқын ету бабы», «Уақыт үкіміндегі бүйырылған істі
бөлу бабы», «наһи (Тыйым) бабы», «әл-Хусуус үкімдерін анықтау
бабы», «Ә л-Аамға (біркелкі атауларды немесе мағыналарды жап-
пай қамтыған, жалпылап атайтын жалпылаушы сөз) қосылған әл-
Хусуус бабы», «Әл-Умум (біркелкі атауларды немесе мағыналарды
жаппай қамтыған, жалпылап атайтын жалпылаушы сөз) сөздері»,
«Тура, ауыспалы , анық жэне метафора сөздерінің үкімдері», «Тура
мағына ескерілмейтін сөйлемнің үкімі», «Префикстер бабы», «Хат-
та» префиксінің бабы », «Ж ар (Ілік септігіне қатысты префикстарды
қамтиды) сөздерінің бабы», «Тура мағынадағы және ауыспалы сөздер
бабы», Назым үкімдерін білудің тәсілдері, азима (негізгі норма) және
рүқса (жеңілдетілген норма) бабы», «Ам р (бүйрық) пен наһидің (тый­
ым) өздеріне қарама-қарсы нәрселермен салыстырғандағы үкімдері» ,
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
92

«Шариғаттардың түпкі себептерін түсіндіру бабы», Сүннетті бөлуді
түсіндіру бабы. «Әл-Мутауатир бабы», «Белгілі хабарлардың (мэш-
һүр) бабы», «Ахад хабарлар бабы», «Дәлел ретінде қабылданатын
хабарларды риуаят етушілерді белу бабы», «Риуаятшының сипатта-
ры болып есептелетін риуаятшы шарттары», «Риуаятшының шарт-
тары, түсіндірмелері мен түрлері, үзілу (әл-Инқита) (хадис тізбегі
қай жерінен болмасын үзілген хадис) бөлімін баяндау бабы», «Хабар
пайда болған оқиғаны түсіндіру бабы», «Сүннеттің төртінші бөлігі -
хабарды баяндау бабы», «Жазу мен хат бабы», «М әтіндерді көшіру
(нақл) бабы», «Хабарды мағына жағынан бөл у бабы», «Әл-Муғарада
бабы», «(Баян) айқындау, түсіндіру бабы», «Өзгеруді (тағиир)
түсіндіру бабы», «А са қажеттілікті түсін діру бабы», «Ауысуды (жо-
юды) түсіндіру бабы», «Жойылғанның орнына келетінін түсінд ір у
бабы», «Шартты түсін діру бабы», «Үкім жоюшының (насх) түрлену
бабы», «Үкімі жойылғанның түрлену бабы», «Пайғамбардың (с.ғ .с .)
іс-әрекеттерінің бабы», «Пайғамбарға (с.ғ.с .) қатысты сүннеттің
түрлену бабы», «Бізге дей ін болған шариғаттар бабы», «Пайғамбар
(с.ғ .с) сахабаларына еліктеу, әл-ижмағ бабы», «Әл-Әһлийа бабы»,
«Әл-ижмағтың шарттарының бабы», «Әл-Ижмағ үкіміне қатысты
баб», «Әл-Ижмағтың себебін баяндау бабы», «Қиясты түсін д ір у
бабы», «Қиястың шарттарына қатысты баб», «Қияс рүкініне
қатысты баб», «Әл-Илланың үкімі, қияс пен Истихсанды баяндау
бабы», «М үжтаһидтердің жағдайлары мен олардың ижтиһадтағы
дэрежелерін анықтау бабы», «Тахсис эл-илланы» бұзу бабы», «Ил-
лаларды қайтару жолдарына қатысты баб», «Әл-Муманаға бабы»,
«Әл-Муғарада бабы», «Әл-Мунақаданы қайтару жолдарына қатысты
баб» , «Ат-Таржих бабы», «Әл-Илал әт-тардияны қайтару жолдарына
қатысты баб» , «Ауысу (Әл-Интиқал) бабы», «Себеп тер мен иллалар
және шарттардың түрлеріне қатысты баб», «Себеп түрлеріне қатысты
баб», «Илла түрлеріне қатысты баб», «Шарт түрлеріне қатысты баб»,
«Белгі (әл-алама) түрлеріне қатысты баб», «Ақыл түрлеріне қатысты
баб», «Әл-Аһлияны баяндау бабы», «Аһлиа эл-ада бабы», «Аһлияға
бөгет болатын нәрселер бабы», «Әл-Ауарид әл -муктасаба бабы».
Төртінші том «тура мағына жэне астарлы мағына бабынан» ба-
сталып «шариғат үкімдері себептерінің ақырғы бабына» дейін зерт-
телген. Диссертацияны шейх Иса бин Мухаммед әл-Балиһид әл -
Қасым Сауд Арабиясы Корольдігінің университетінің филиалында
дайындаған.
Бесінші том «Сүннет бөлімдері бабынан» бастап ақырғы ба­
бына дейін зерттелген. Диссертацияны шейх Саид бин Жамған
эл-Ғумри Сауд Арабиясының Абһа қаласындағы әл -Малик Халид
университетінде дайындаған.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
93

Алтыншы том «Әл-Муғарада бабынан» бастап «Пайғамбар (с.ғ.с.)
істеріне қатысты ақырғы бабқа» дейін зерттелген. Диссертацияны
Сауд Арабиясы Корольдігінің шейх Абдуллаһ бин Насыр ән-Насыр
ар-Рияд университетінің шариғат факультетінде дайындаган.
Жетінші том «Пайғамбар (с.ғ.с.) сүннетін бөліп қарастыру бабы­
нан» бастап Қияс ш арттарының екінші шартына» дейін зерттелген.
Диссертацияны усулу-л фиқһ бойынша докторлық дәреже алу үшін
Сауд Арабиясы Корольдігінің Файсал бин Абд әл-Азиз әл-Халиби
ар-Рияд қаласындағы Мухаммед бин Сауд атындағы университетінің
шариғат факультетінің усулу-л фиқһ кафедрасында дайындаған.
Тоғызыншы том «Мүжтаһидтердің жағдайларын анықтау бабы­
нан» бастап «Себеп, әл-илла, шарт және эл-алама түрлері бабының»
екініш бөліміне дейін зерттелген. Диссертацияны шейх Абд әл-Қадир
бин Йасин бин Насыр эл-Хатыб әзірлеген. Аталган еңбектердің
барлығы жоғарыда айтылғандай докторлық диссертациялар.
«Аш-Шамилге» қатысты төмендегідей магистрлік диссертация­
лар бар:
Сегізінші томның бірінші бөлімі «Қиястың үшінші шартынан»
бастап «Ат-Тард бабына» дейін зерттелген. Диссертацияны шейх Ах­
мед бин Сулайман эр-Ражихи Сауд Арабиясы Корольдігінің Қасым
университетінің филиалында дайындаған.
Сегізінші томның екінші бөлімі «Әл-Илла себептерінің бірі «Ат-
Тард бабынан» бастап «Истихсан түрлерінің аяғына» дейін зерттел­
ген. Диссертацияны шейх Хамд бин Абдуллаһ әл-Хаммад Сауд Араби­
ясы Корольдігінің әл-Ахса университетінің филиалында дайындаған.
«Себеп, эл-илла, шарт, эл-ғалама жэне олардың түрлері бөлімінен»
бастап кітаптың аяғына дейін шейх Ф айсал бин Амир аз-Зуайби
Сауд Арабиясы Корольдігінің ар-Рияд университетінің шариғат
факультетінде зерттеген.
«Аш-Шамил» және «Шарх Усул әл-Баздауидің» төртінші, бесінші
және алтыншы томдары Сауд Арабиясының Мэдина қаласындағы
ислам университетінің орталық кітапханасында сақтаулы.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
94

ҚАУЛVI АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
t
ҚОРЫТЫНДЫ:
Әл-Итқани ислами діни мэтіндерді, әсіресе Құран
мен хадис шарифті жетік білген;
Ол араб тілін терең ғылыми деңгейде игерген,
эсіресе жеке сөздер мен сөз тіркестерінің мағынасы
ерекшеліктерін нәзік түсінген;
Қауам ад-диннің араб тіл білімі ілімінен, мэтіндік
талдау әдістерінен терең хабары болған;
Қауам ад-дин шариғаттағы түрлі мазһабтар негіз-
дерін жан-жақты меңгерген, ал өзі Әбу Ханифа мазаб-
ын ұстанған;
Ғалым ақида мәселелерін жетік меңгере тұра, Мату-
ридидің ақидалық мектебінің көзқарасынан таймаған;
Қауам ад-дин өз дэуірінде үстем болған гректен ау-
ысқан қияс секілді, немесе исламдық негіздегі хадис
іліміндегі ой-пікірлерді жақсы білген; .
Қауам ад-дин жекелеген терминдердің семантикалық
мағынасының дәлдігіне де көңіл бөлген, ол зерттеген
терминдер жүздеп саналады. Ол сөйлемдердің грам-
матикалық тұрғыдан дұрыс қүрастырылуын да назар-
дан тыс қалдырмаған.
Ол фиқһ негіздері ілімі эдістерін, салаларын, жетіс-
тіктеріне, тарауларда бағдар еткен.
Қауам ад-дин ғұламалардың «ижмағ» туралы пікірін
бағалап, құрметтеген.
Қауам ад-диннің ойынша «ижмағқа» шэкірттің емес,
ғұламалардың ғана «қабілеті» бар.
Қауам ад-дин үкім шығаруға ғылыми мүмкіндігі мен
білігінің жету «қабілеті» туралы айтқанда, тектен дарыған
бейімімен бірге өмір, білім, тәжірибе арқылы қалыптасқан
қабілетті меңзеген.
Оның көрсетуінше заманмен байланысты ижмағ бола-
ды, тіпті эр дэуірдің өзіндік ұстанымы болуы да мүмкін.
95

Қауам ад-диннің ойынша ижмағ ақыл арқылы емес, діни мәтіндерді
түсінуге ұмтылудан туындайды.
Қауам ад-диннің көзқарасында діни үкімдердің, мейлі парыздар,
не басқаларының себептері бар.
Қауам ад-диннің көрсетуінше, шариғат үкімдері Алланың құ-
қықтары және адамзаттың қүқықтарын, оның ішінде жеке түлғалар
мен қоғамның құқықтарын да қамтиды.
Қауам ад-диннің ойларына үңілсек діни үкімдердің үнсіз калган-
дар, ғұлама еместер, қабілетсіздерге, сондай-ақ қызығушылық таны-
тып, маманы болмағандар үшін ешқандай құндылығы жоқ .
Қауам ад-дин үкім шығарарда діни мәтіндердің байланыстарын
терең зерделеп, оларды өзара салыстыра-салмақтаудың мән-маңызы-
на тоқталған.
Қауам ад-диннің тұжырымдарына үңілсек, діни мәтіндерде көрініс
тапқан бүйрық пен тыйылған көптеген шектеу және басқа нәрселер
инсандық санамен де шеттелген .
Ол басқалардың көзқарастарымен пікірталастырып, үнқатысуға
түссе де, пікіралшақтығын бағалай, төзімділік танытқан, қарсылас-
тары на бірбеткейлікпен үкім айтпаған.
Қазақ даласынан шығып мұсылман елдеріне кең таралған еңбек-
тер жазған Әбу Насыр эл-Фараби Қауам ад-дин әл-Итқани, сияқты
ғалымдарды терең де жан-жақты зерттеу керек.
Қауам ад-дин халықтар мен мәдениеттер арасындағы байланыстың
рәмізі іспетті, Ол қазақ даласыда туылып біраз жылын отанында
өткізіп, Мысырда ғұмыр кешіп, сонда қызмет етіп дәріс берген, сонда
еңбектерін жазған үлкен дарын иесі.
Енді Қауам ад-дин туралы қалам тербеген орта ғасырлық ой-
шылдар мен тарихшылар, шежірешілер жайлы қазақтың көрнекті
шығыстанушы-тарихшысы, тарих ғылымдарының докторы профес­
сор Әшірбек Момынов пен осы жолдардан авторы да түрлі қолжазба
қорларынан тауып, орыс, қазақ тіліне аударған кейбір дүниелерді
қосы мш а құжат ретінде келтіре кетейік.
Айта кетерлік жайт ол жазбаларда Иқан-Отырар-Түркістан пер-
зентінің есімі бірде Қауам ад-дин, енді бір авторларда Қиуам ад-дин
делінетінін де ескертеміз.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
96

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
No1 ҚОСЫМША
АЛА АД-ДИН ИБН ХАТИБ АН-НАСИРИЙ
(1372-1440):
Әмір Ғалиб бин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-
Итқани әл-Фараби, һумам әд-дин
Ол [Қауам (Қиуам) ад-дин әл-Итқанидің] ұлы Хүмам
ад-дин бин әл-имам эл-аллама Қиуам ад-дин әл-Итқани.
Оны өзінің «Тарихында» Ала ад-дин бин Хатиб ан-На-
сирий атап өткен. «Ол Дамаскінің қазысы, басшысы,
ғалым болды. Жақсы мінез-құлықты, өнегелі, сырт кел-
беті де тартымды кісі еді. Өз шешімдерінде эділ-ды,
наибтерінің (орынбасарларының) ғұламаларына сүй-
енді, көп нэрседен бас тартты, өзін уайым-ойлардан
азат етті.
Ол, Алла рахым етсін [һижраның] 784 (1382-1383)
жылы Дамаскіде қайтыс болды. Ол кезде, Алла рахым
етсін, 50 жасқа таяп қалған еді.
Мен оның өмірбаяны жайлы мағлұматты Ахмед бин
Мухаммед бин аш-Шихна жазбаларынан алдым. Алла
оған рахым етсін!»і - деп жазады.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар амид
әл-Итқани әл-Фараби [һижраның] 709 (1309-1310)
жылы Бұрһан ад-дин әл-Марғинанидің (? - 593 (1197
ж.) Ханафи фиқһы бойынша жазған классикалық «Ки-
таб әл-һидайа фи шарх әл-бидайаның» жеке екі томы-
ның бірінші жэне екінші бөлігін қайта көшіріп шықты.
(Қолжазба Түркия Республикасының «Үлттық кітап-
ханасы». No997, 998) 12.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар амид
әл-Итқани әл-Фараби [һижраның] 715 жылы 10 мұ-
1Ала ад-дин ибн Хатиб ан-Насирий. Ад -Дурр эл-мунтахаб фа тарих Халаб.
Қолжазба.
2 История Казахстана в арабских источниках. Ill том. Извлечения из сочинений
XII-XVI веков. Алматы, «Дайк-Пресс», 2006, 190-191-беттер.
7-601
97

харрам күні (1315 ж. 16 сәуір) Хамаданда Әбу Зайд Убайдаллаһ бин
Омар бин Иса ад-Дабусидің ([һижраның] 428 жылы (1037 ж.) қайтыс
болған) усул әл-фиқһ бойынша жазылған «Тақуим әл-адилла фи усул
әл-фиқһ» атты шығармасын көшіріп шықты. (Қолжазба Түркияның
«Suleymaniye Klituphanesi» «Laleli» қорында сақтаулы, No690). Жол
шетінде әл-Итқанидің қолымен жазған көптеген түзетулері бар.
Қолжазбада бірнеше ескертулер үшырасады:
а) онда ол (Қиуам ад-дин) қолжазбаның осы нұсқасын редак-
циялағанын айтқан. Имам Әбу Бакр Мухаммед бин Мухаммед әл-
Барғаридің мусылман құқығы бойынша даулы мәселелер (илм эл-
хилаф фи-л -фиқһ) жайлы еңбегінің негізінде жазған.
Шығарманы ол [һижраның] 470 жылы 6 мұхаррамда (1077 ж. 30
шілде) өзі пайдалануы үшін көшірген.
э) жол шетіндегі жазулар Әбу-л Аббас ан-Натифидің фәтуалар
ж инағы «Китаб әл-аджнасқа» [қатысты екені байқалады].
б) [һижраның] 717 жылы 8 шағбанында (1317 ж. 16 қазан) оның
Бағдадқа келгені ж эне тап осы жерде (Қауам ад-диннің) Әбу Ханифаға
арнаған өлеңдері келтірілген1.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар Амид әл-Итқани әл-
Фараби Тустарда [һижраның] 716 (1316) жылы «Китаб ат-табйин фи
шарх әл-мунтахаб фи усул эл-мазһаб ли-л -Ахсикатиді» курастырған.
Оның басқа көшірмелері Түркияның «Kiitahya Vahid Ра§а II Halk Кіі-
tiiphanesi», No186 және «Suleymaniye Kutiiphanesi», «Suleymaniye» қо-
рында. No13 l l 2.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар амид әл-Итқани әл-
Фараби [һижраның] 718 жылы шағбанда (1318 ж. қыркүйек-қазан) өз
қолымен Әбу-л Қасым М ахмуд бин Омар аз-Замахш аридің ([һижраның]
538 (1114 жылы қайтыс болған) «эл-Кашшаф ан-хақаиқ ат-танзил уа
уйун әл-ақауил фи ууцжуһ ат-тауил» атты Қуранға жазылған, Бағдадтағы
Әбу Ханифа кесенесі жанындағы кітапханада сақталған түсіндірмеле-
рін түп нұсқа бойынша қайта көшіріп шыққан. Бүгінгі таңда ол Өзбек-
стан Республикасы Ғылым Академиясының Шығыстан у институтында
сақтаулы, (No4464). Қолжазба 199 беттен турады жэне онда [Қасиетті
Қуранның] No34-48 сүрелеріне түсіндірмелердің бірқатары бар3.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-Итқани әл-
Фараби [һижраның] 720 жылы (1320-1321) Бағдадта «әл-Мадраса ас-
Садиқиййада» Әбу Насыр Ахмед бин Әби-л -Муаййад эл-Махмуди ан-
Насафидің (519/1125 ж. қайтыс болған) «Назм әл-жәми эл-кабир» еңбегін
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
98
1Сонда, 191-бет
2Сонда, 191-бет
3Сонда, 191-бет

көшіріп шыққан. (Қолжазба Түркияда «Suleymaniye Kutiiphanesi»
«Laleli» қорында сақтаулы, No1189).
Соңында көшірушінің өмірбаян сыпаттас жазулары бар: «Қиуам
әл-Итқани» есімді Әмір Катиб бин Әмір Омар амид былай деді: «Маған
Алланың рахымымен Меккеге қажылыққа, Пайғамбардың қабіріне
баруға, жұма күні Арафатта тұру нәсіп болды. Содан кейін мен Ка-
ирге бет алдым, онда мұхаррам [айының] ортасында [һижраның] 721
жылы (1321 ж. ақпан) келдім. Сол жылы Ираққа қайтып келіп Хадид-
жа бинт эл-Хадж ж Мүстафаға үйлендім. Үйлену тойы [һижраның]
722 жылы рабиғ әууал айының алғашқы күндерінде жұма түні (1322
ж. наурыз соңында) Бағдадта өтті4.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар амид әл-Итқани әл-
Фараби «әл-М адраса ас-Садиқиййада» Наджм ад-дин Йусуф әл-Хас-
сидің Ханафи мазһабы бойынша жазылған классикалық еңбегі «әл-
Фатауа ас-суғра ли-с -Садр аш-Шаһидты» көшіріп шыққан. (Қолжазба
Түркияда «Suleymaniye Kutiiphanesi» «Үепі С а т і» қорында. No639) 5.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-Итқани әл-
Фараби [һижраның] 730 жылы (1329-1330 ж.) өз шығармасы «Ғайат
эл-байан уан-надират аз-заман фи шарх эл-һидайаның» бірінші то-
мын көшіріп шыққан. Қолжазба қазір Түркияда «Comm II Halk
Kutiiphanesi» қорында сақтаулы. No1336 67.
Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-Итқани әл-
Фараби Бағдадта [һижраның] 736 жылы (1335-1336 ж.) «Ғайат эл-
байан уан-надират аз-заман фи шарх әл-һидайаның» екінші томын
көшіріп шыққан.
Қолж азба қазір Түркияда «Comm II Halk Kutiiphanesi» қорында
сақтаулы тұр, No1337 1.
КАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
4История Казахстана в арабских источниках. Ill том. Извлечения из сочинений
XII-XVI веков. Алматы «Дайк-Пресс», 2006, 192-бет.
5Сонда, 192-бет
6Сонда, 194-бет
7Сонда, 194-бет
99

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
No2 ҚОСЫМША
Махмуд бин Сүлеймен әл-Кафауи (7-1582/1583):1
Шейх, имам, ғұлама Қиуам ад-дин Әмір Катиб бин
Әмір Омар әл-амид бин Әмір Ғази әл-Итқани эл-Фараби
-
күнйасы - Әбу Ханифа. Фараб - Сайхұн өзенінің ар
жағындағы мекен, Сабат сияқты жазылады. Иткан,
Отырар оның қалашықтары (қасаба). Нахуи-зада аты-
мен белгілі жетекші ұстаз, ғұлама шейх шэкірттерінің
бірі ұстазының атынан әл-Итқанидің өзі жасаған
түзетулерін тапқанын, ол бойынша бірінші дауыссыз
дыбыстың үстіне дауысты «а» қойылатынын айтады.
Қиуам ад-дин Итқанда сенбіге қараған түні [һижраның]
685 жылы 19 шәууалда (1286 ж. 8 желтоқсан) туған. Ол
Бүрһан ад-дин Ахмед бин Асғад бин әл-Хұрифағниден
оқыған. Одан ол фиқһ бойынша тағлым алып, оның
басшылығымен «Китаб әл-һидайаны» біліп алған.
Оның шейх, имам Хамид ад-дин ад-Дарир атынан, ол
Шамс әл-аимма әл-Кердериден, ол «әл-һидайаның»
авторынан [әл-һидайаны] айту [жеткізу] қүқығы бол-
ды. Әл-Итқани сонымен қатар Бүрһан ад-дин әл-
Хүрифағнидан имам әл-Бұхаридің «Китаб ас-Сахихын»
тыңдады. Ол Багдад шетіндегі «М ашһад эл-Имамда»
дәріс берді, Дамаскіге екі рет келді. Бірінші жолы
сұлтанның наибы (орынбасары) Иалбуғамен кездесті,
оған жақын адамдардың бірі болды. Оның көзінше на­
маз оқу кезінде «қол көтеру» мәселесін қозғады. Қол
көтеруді жоққа шығарғысы келді. Алайда шейх Тақи
ад-дин ас-Сүбки Әли бин Абд эл-Кафи аш-Шафиғи Да­
маск имамын жақтап шықты. Екінші рет ол Дамаскіге
[һижраның] 747 жылы 10 раджабта (1346 ж. 27 қазан)
келді. Ол дэріс берді жэне пайдалы істермен айналы-
сты.
Содан кейін М ысырға [һижраның] 751 жылы са-
фар айында (1350 ж. сәуір-мамыр) келді. Әл-Маридини
мешітінде сабақ берді. Содан кейін оны әмір Фирғатмиш
1История Казахстана в арабских источниках. Ill том.
Извлечения из сочинений X11-XVIIbb.... 161-165 беттср
100

(дұрысы Сұрғатмыш - Ә .Д .) ан-Насири ұлықтады. Ол Ибн Тулун ме-
шітіне көршілес етіп медресе салды. Ол солайша Фирғатмишиййа
[Сұрғатмишиййа - Ә.Д.] медресесінің бірінші мүдаррисі (оқытушысы)
болды.
Ол Ханафи мазһабы бойынша жетекші, фиқһ, эл-луға әл-арабиййа
(араб тілі) бойынша шебер еді. Өзі туралы пікірі тым жоғары болды
және пікір жарыстарында өзіне қарсы шыққандарға сабырсыздык та-
нытты. Бұл жайлы оның «Ш арх усул әл-Ахсикати» (әл-Итқани оны
«ат-Табиййин», «Шарх әл- һидайа», «Ғайат эл-байан уа-надират әл-
ақран» деп атаған) атты шығармаларында айтылған сөздері куэлік
етеді. Осы түсіндірмесінің соңында ол өзін-өзі былай деп мақтайды:
«Егер бізден бұрын өткендер тірі болғанда Әбу Ханифа (менің осы
еңбегім туралы): «Сен жақсы ыждаһат еттің», Әбу Йусуф: «Сен
мазмүндау өнерінің отын жақтың», Мұхаммед: «Сен қалай жақсы
істедің!», Зуфар: «Сен кемелділікке жеттің», әл-Хасан: «Сен оны
қалай бекіттің!», Әбу Хафс: «Сен қарастырған мәселенің тереңіне
үңіле білдің!», Әбу Мансур: «Сен дәлелдедің!», ат-Тахауи: «Сен
оның сенімділігін дэлелдедің», әл-Қархи: «Сен айтқандарың бойын­
ша бата алдың!», әл-Жассас: «Сен дүрыс шештің!», қазы Әбу Зайд:
«Сен тура көздедің!», Шамс әл-аимма: «Сен іздегеніңді таптың!»,
Фахр әл-Ислам: «Сен жол салдың!», Наджм ад-дин ан-Насафи: «Сен
таңқалдырдың!», «әл-һидайаның»* авторы: «О, теңізші, сен мұ-
хиттан өте алдың!», «эл-Мухиттің» авторы: «Сен айтылғандарды да,
жасырылғандарды да аша білдің!» деп, біздің классиктер эрі қарай
кете берер еді. Алла оларға рахым етсін! Әл-Мүтанабби:** «Жұпар
иіс олардың оралымдарынан аңқиды!» дер еді. Өзінің зерттеулерінің
бірінде ол: «Бүл сен не бүрын өткендер немесе жаңа ғалымдар
кітаптарынан таба алмайтындарың», - деді.
Бұл түсіндірменің басында: «¥лы Аллаға мұқтаж Әмір Ка-
тиб бин Әмір Омар Қиуам ад-дин әл-Итқани әл-Фараби, Алла оған
разы болғыр, былай деді: «Ислам дәлелінің Білгір Патшасы маған
әл-Ирақтан кетуімді тапсырды, Мадинат ас-Саламнан (Бағдадтан)
[һижраның] 710 жылы (1310-1311 ж.) шығып Мысыр еліне [һижраның]
711 жылы (1311 ж. маусым айының басы) мұхаррам айының орта-
сында келдім. Менен жүрегі пэк, уәдесіне берік бір кісі «Китаб әл-
һидайаның» мына жолдарына дейін түсіндірме жасауымды сүрады:
«Мен оны «Ғайат әл-байан уа надират эл-ақран» деп атадым». Одан
кейін бүл кітапты ж іберу маған бес жолмен келді: олардың ішінде
мені хабардар еткен мырзам және қамқоршым, фақиһтердің фақиһы,
*Бұрһан ад-дин Әли ибн Әби Бакр ибн Абд ар-Риштани әл-Жалил әл-
Маргинани (7-1197).
**Әбу-т Таййб әл-Мүтанабби (915-965) - атақты араб ақыны.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
101

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ғүламалардың мырзасы Бүрһан әл-Хаққ уа -д -дин әл -Хүрифағни , оның
екі білгір шейхы Хамид ад-дин ад -Дарир Эли бин Мухаммед бин Әли
ар-Рамитани (Рамуши) және Хафиз ад-дин әл -Кабир Мухаммед бин
Мухаммед бин Насыр эл-Бухари өз шейхы , ғұлама Шаме эл -аимма
Мухаммед бин Абд ас-Саттар әл -Кердери , ол «әл -һидайаның » авторы
шейху-л -ислам Бурһан ад -дин Эли бин Эби Бакр бин Абд эл -Жэлил
ар-Ришдани әл -Марғинани ».
Оның «Рисала фи рафғ эл-йадайн » жэне «Рисала фи ‘адам сиххат
әл-жумға фи маудуғайн мин эл -балад» іспетті трактаттары бар. Ол
Мысырда [һижраның] 758 жылы (1356-1357 ж.) қайтыс болды. Алла
берген тағдыр сыйларының ішінен мен бейбаққа [һижраның] 978
жылы (1570-1571 ж.) әл-Бухаридің өңделген «Китаб ас-сахихының »
көшірмесі тиді. Ол менің иелігіме қайтыс болған эл -маула Әли Челеби
бин эл-қади Амраллаһ әл -Ханнаның мүліктерін заңды түрде сатып алу
арқылы кірді. Ол Анадолы уалаятының жеңімпаз әскерінде казы еді.
Оны өз қажеті үшін Әбу Талиб бин Эли бин Мухаммед эл-Астрабади
көшірген. Ол осы көшіруді [һижраның] 542 жылы жумада аууал
айының соңында (1147 ж. қыркүйек -қазан) бітірді. Содан кейін оны
оқып шықты. Сол бойынша шығарманы Әмір Катиб бин Әмір Омар
Қиуам ад-дин әл -Итқани ғулама Бурһан ад -дин Ахмед бин Асғад эл-
Хұрифағнидің көшірмесі бойынша [һижраның] 711 жылы (1311-1312
ж.) тыңдаған. Бул сол көшірме соңында әл -Итқани жазған көшірме: әл-
Бухаридің «Китаб ас-сахихын » бізге тыңдауға шейхымыз, ғүлама , аз-
заһид Бурһан ад-дин Ахмед бин Асғад бин Мухаммед әл -Хүрифағни
шейх эл-Хажжаж Хафиз ад -дин Мухаммед бин Мухаммед бин На­
сыр әл-Бүхаридің атынан , ол оны шейх имам Саин ад -дин Эбу Рашид
Мухаммед бин Эби Бакр бин Әби-л Қасым әл -Исбаһаниден , ол имам,
ғұлама Худжжат әл-Хаққ ала -л -халқ Мунтахаб ад -дин Эбу -л Футух
Асгад бин имам Эби-л Фадаил Махмуд бин Халаф эл -Инджли эл-
Исбаһаниден, ол Эбу -л Хасан Fанима эл-Жулудидан , ол Эбу Осман
Сайид бин Эби Сайид әл-Қиййади ас -Суфидан , ол Эбу Эли бин Әмір
бин Шабуайх эл-Маруазиден , ол Эбу Абдаллаһ Мухаммед бин Йусуф
бин Матар эл-Фирабриден , ол «ас-Сахихтың » авторы Мухаммед бин
Исмаил эл-Жуфи эл -Бухариден (Алла разы болсын!) [һижраның] 721
жылы (1311-1312 ж.) берді. Әл -Итқани жазғаннан төменірекке оның
устазы әл-Хүрифағни өзінің көркем жазуымен: Аллаға мадақ және
оған сиына отырып, «Бул дурыс. Оны өзінің жазу үлгісімен жазған -
Ахмед бин Асғад бин Мухаммед әл-Хүрифағни » деп жазған.
[Оның ныспысындағы] «йа» мен «фа» әріптерінің арасына «уау»
эрпі қосылған. Бірақ бул есімнің жиі тараған жазылу түрі
-
әл-
Хұрифағни, яғни «уау» эрпін қоспай жазу.
Содан кейін әл-Итқани былай деп жазды: «Ш ейх, хафиз Әбу Ha-
102

сыр Ахмед бин Мухаммед бин әл-Хүсайын әл-Калабади әл-Бүхари
«Китаб әл-һидайа уа-л иршадтың» басында: «Мухаммед бин И с­
маил әл-Бүхари әл-Фитр мейрамының түнінде қайтыс болды жэне
[һижраның] 256 жылы (870) сенбіде әл-Фитр күні түстен кейінгі на-
маздан соң жерленді. Оның жасы 62 жыл 13 күн еді» деп жазды. Со-
дан кейін одан алып: «Мухаммед бин Йусуф бин Матар әл-Фирабри
(Алла рахым етсін!) [һижраның] 321 жылы (933) қайтыс болды. Ол
-
эл-Бүхаридің «ас-Сихахын» оның атынан айтып берген кісі. Ол
[һижраның] 231 жылы (845-846) туған. Ол оны әл-Бүхаридің өзінен
он мыңдаған рет тыңдаған. Одан басқа ешкім оны таратқан жоқ. Ол
Бухара қыстақтарының бірі Фирабрдан. Ибн әл-Асирдің «Китаб әл-
камил фи-т -тауарихында» осылай деп еске алынған. Муны жазып
алған Әбу Ханифа Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-амид, Қиуам әл-
Фараби әл-Итқани». Осы жерге дейін оның жазғандарынан..... 1
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
1 Махмуд Сүлеймен эл-Кафауи. Катаиб ағлам әл-ахиар мин фуқаһа мазһаб ан-
Нұғман әл-Мүхтар. Қолжазба. Сүлеймания кітапханасы. Раисул Куттаб, No960.

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
No3 ҚОСЫМША
Зайн ад-дин Әбу-л Фадл әл-Қасым бин Қүтлүбүға
(1399-1474): 1
Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-амид бин әл-амид
Әмір Ғази, Әбу Ханифа әл-Ф араби эл-Итқани Бағдадтың
сыртындағы маңындағы Мәшһад әл-Имам (Әбу Хани­
фа) медресесінде дэріс берді.
Дамаскіге екі рет келді: біріншісінде сұлтанның
орынбасары эмір Йалбуғамен
кездесіп,
ж ақын
қатынасып кетті. Оның көзінше намаз кезінде «қол
көтеру» мәселесін қозғады, оны жоққа шығарғысы
келді. Алайда шейх Тақи ад-дин ас-Субки тарапынан
қарсылыққа тап болды.
Екінші рет ол [һижраның] 747 жылы 10 раджабта
(1346 ж. 27 қазан) келді.
Содан кейін ол М ысырға [һижраның] 751 жылы са-
фар айында (1350 ж. сәуір-мамыр) шақырылды. Онда
оны эмір Сүрғатмиш ан-Насири ұлықтады. Әл-Жәми
эл-М аридиниде (Каирдегі Маридини мешітінде) сабак
берді. Ал эмір Сұрғатмиш Ибн Тулун мешітіне көршілес
етіп медресе салғанда, ол соған мүдаррис (оқытушы)
етіп тағайындалды.
Ибн Хабиб былай дейді: ол Ханафи мазһабында же-
текші болды, фиқһ, лексикография, араб филологиясы
бойынша жоғары деңгейге жетті. Бірақ оның өзі туралы
пікірі тым жоғары болды жэне ол өзінің (кітаптардан)
оқығандарына қарсы шыққандарға сабырсыздық көр-
сетті.
Мен: «Оның әл-Ахсикатидің (әл-Мунтахаб) (еңбе-
гіне) жасаған түсіндірмелерінің соңында жазғандары
осыны көрсетеді деймін:
‘ Сонда, 133-135 беттер
104

«Егер бізден бүрын өткендер тірі болғанда Әбу Ханифа (менің осы
еңбегім туралы) былай дер еді: «Сен жақсы ыждаһат еттің!», ал Әбу
Иусуф: «Сен мазмұндау өнерінің отын жақтың», М ухаммед: «Сен
қалай жақсы істедің!», Зуфар: «Сен кемелдікке жеттің», эл-Хасан:
«Сен (оны) қалай бекіттің!», Әбу Хафс: «Сен қарастырған мәселенің
тереңіне үңіле білдің!», Әбу Мансур: «Сен дәлелдедің!», ат-Тахауи:
«Сен оның сенімділігін дәлелдедің», әл-Кархи: «Сен айтқандарыңа
бата алдың!» эл-Жассас: «Сен сэтті шештің!», қазы Әбу Зайд: «Сен
тура көздедің!», Шамс әл-аимма:* «Сен іздегеніңді таптың!», Фахр
әл-ислам:** «Сен жол салдың!», Наджм ад-дин ан -Насафи: «Сен таң
қалдырдың!», « ә л -һидайаның » авторы: « У а, теңізші, сен мухиттан
өте алдың!», «әл-Мухиттың» авторы: «Сен айтылғандарды да,
жасырылғандарды да аша білдің!» деп біздің классиктер әрі қарай
жалғастыра берер еді. Алла оларға рахым етсін! Әл-Мүтанабби :
«Сен мынадай өлең жазған шешендер қатарынансың: Жупар иістің
күштілігі соншалық, жабайылық онсыз тарай алмайды!», - д е р еді.
Зерттеулерінің бірінде ол былай деді: «Бұны бурын өткендердің
де, жаңа ғалымдардың да кітаптарынан таба алмайсың».
Ол «әл -һидайаға» түсіндірме қурастырғанда оны «Ғайат эл-байан
уа-надират әл -ақран фи ахир аз -заман », ал әл -Ахсикати еңбегіне
түсіндірме жазғанда оны «ат-Табйин» деп атады. Оның мынадай
шығармалары бар: «Рисала фи масалат рафғ әл-йадайн» «(Намаз оқу
кезінде) екі қолды көтеру жайлы», «Рисала фи «адам сиххат эл-жумға
фи маудиғайн мин эл-балад» «Жума (намазының) дұрыс оқылмауына
қатысты елдегі екі тақырып жайлы».
Ол (Әмір Катиб) Итқанда [һижраның] 685 жылы 19 шәууалда
сенбіге қараған түні (1286 ж. 8 желтоқсан) туды. Абд ас -Саттар әл -
Кердериді айтып отыр. Бұны оның өзі жазғанынан тауып алуға
мүмкіндік бар. Итқани [һижраның] 758 жылының 11 шэууалында
(1357 ж. 27 қыркүйек) қайтыс болды.1
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
*Бул жерд е «Шамс аимма» деп Абд ас-Саттар әл -Кердериді айтып отыр .
** Фахр эл-ислам
-
Әбу-л Хасан Эли ибн Мухаммед әл -Баздауи (1009-1089). Ірі
мухаддис фақиһ.
1Әбу-л Фида Заин ад -дин Қасим бин Қүглұбұға ас -Судуни . Тадж ат -тараджим .
Дамаск 1992, 138-140-беттер .
105

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
No4 ҚОСЫМША
Абд әл-Қадир бин Әби-л Уафа Мухаммед әл-
Қураши (1297-1373):1
(«Китаб әл -Ансабтың » нисба бөлімінен). Әл -Итқани
әл-имам , ғұлама Қиуам ад -дин Әмір Катиб бин Әмір
Омар әл-амид әл -Фараби Әбу Ханифа . Ол Дамаскіге
[һижраның] 747 (1346-1347) жылы келді. Содан кейін
Мысырға кетті. Онда Жәми әл -Маридиниде (Маридини
мешітінде) сабақ берді. Білім іздегендерге оның орасан
зор пайдасы тиді. Ол «әл -һидайаға » тамаша, ауқымды
түсіндірме жазды. Өзін өте жақсы жағынан көрсетті .
Одан басқа да шығармалары бар. Ол (Алла рахым
етсін!) 1357 жылы қайтыс болды.2
1История Казахстана в арабских источниках. Ill том.
Извлечения из сочинений XII-XVII вв. 125 бет
2Абд әл-Қадир ибн Эби -л Уафа Мухаммед әл -Құраши . Эл -
Джауаһир эл-мудийа фи табақат эл -ханафийа . Рияд 1978, 5 том;
4-том , 128-129-беттср .
106

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
<4
00
No5 ҚОСЫМША
Ала ад-дин Әли Челеби бин Имруллаһ Қинали
Заде (?-1572): 1
Әл-Итқани Қиуам ад -дин әл -Итқани Әмір Катиб
бин Әмір Омар бин әл-амид Әмір Ғази әл -Итқани Баг­
дад қаласының сыртындағы имам (Әбу Ханифа) мед-
ресесінде сабақ берді.
Ол Дамаскіге екі рет келді, одан кейін Мысырға
кетті. Әл -Жәми әл -Маридиниде (Маридини мешітінде)
сабақ берді. Ал эмір Сұрғатмиш Ибн Тулун мешітіне
жақын жерде медресе салғанда, оны сонда мүдаррис
(оқытушы) етіп қойды. Ибн Хабиб бізге былай дейді:
ол Ханафи мазһабы бойынша жетекші болды. Фиқһ ,
лексикография, араб филологиясы бойынша биік дең -
гейге көтерілді. Бірақ оның өзі туралы пікірі тым жо -
ғары еді жэне ол өзінің (кітаптардан) оқығандарына
қарсы шыққандарға сабырсыздық танытты. «Ш арх әл-
Ахсикатидің» «Мунтахабына» түсіндірмелерінің со-
ңында жазғандары осыны көрсетеді:
«Егер бізден бүрын өткендер тірі болғанда Әбу Х а­
нифа (менің осы еңбегім туралы): «Сен ыждаһат еттің»,
ал Әбу Йусуф: «Сен мазмұндау өнерінің отын жақтың»,
Мухаммед: «Сен қалай жақсы істедің!», Зүфар: «Сен
кемелділікке жеттің», эл-Хасан: «Сен оны қалай бекіт-
тің!», Әбу Хафс: «Сен қарастырған мәселенің тере-
ңіне үңіле білдің!», Әбу М ансур: «Сен дәлелдедің!»,
ат-Тахауи: «Сен оның сенімділігін дәлелдедің», эл-
Кархи: «Сен айтқандарың бойынша бата алдың!», эл-
Жассас: «Сен сәтті шештің!», қазы Әбу Зайд: «Сен дэл
көздедің!», Шамс әл-аимма: «Сен іздегеніңді таптың!»,
>*д
\\:Щ
/
■■'ір\ ••н /<
/С
'
Г V» чк)t
1w*J
т
V*^
j
W-'/ /\V.V/
4.
Сонда. 149-151 беттер
107

Фахр әл-ислам: «Сен жол салдың!», Наджм ад-дин ан -Насафи: «Сен
таңқалдырдың!» , « әл -һидайаның » авторы: «О, теңізші , сен мухиттан
өте алдың!», «эл-Мухиттан» авторы: «Сен айтылғандарды да,
жасырылғандарды да аша білдің!» деп біздің классиктер эрі карай
жалғастыра берер еді. Алла оларға кешірім етсін! Әл-Мүтанабби :
«Жупар иістің әсерінсіз жабайылық та тарай алмайтындардың ара-
сындамын», - дер еді.
Өзінің зерттеулерінің бірінде ол былай деді: «Бұл - біз бұрын
өткен жэне жаңа ғалымдар кітаптарынан таба алмайтын нәрсе.
Ол «әл -һидайаға » түсіндірме қүрастырды да оны «Ғайат эл-байан
уа-надират әл -ақран фи ахир аз -заман», әл -Ахсикатидың еңбегіне
түсіндірме жазды да оны «ат-Табйин » деп атады. Оның мынадай
шығармалары бар: «Рисала фи масалат рафғ әл-йадайн» «(Намаз
оқу кезінде) екі қолды көтеру жайында», «Рисала фи «адам сиххат
эл-жумға фи маудиғайн мин эл -балад» «Жүма (намазының) дүрыс
оқылмауына қатысты елдегі екі тақырып жайлы».
Ол Итқанда [һижраның] 685 (1286) жылы туған, бұны оның өз
қолымен жазғанынан табуға болады. Итқани [һижраның] 758 (1357)
жылы қайтыс болды.
Ол өз шейхы һэм үстазы Бүрһан әл-хаққ уа -д -дин Ахмед бин
Мұхаммед әл-Бұхариден , ал ол өзінің шейх -білгірлері Хамид ад -дин
ад-Дарир Эли бин Мухаммед бин Әли эл -Бұхари мен Хафиз ад -дин
әл-Кабир Мұхаммед бин Мухаммед бин Насыр әл -Бухариден , ал ол
екеуі шейх, ғулама Шамс әл -аимма Мухаммед бин Абд ас -Саттар
бин Мухаммед әл-Имади әл -Кердериден , ол «һидайаның » авторы
Шейху-л ислам Бурһан ад -дин Әли бин Әбу Бэкр бин Абд әл -Жалил
әл-Марғинанидан таратып айтты . Алла оларға разы болсын! Ол
«Ғайат әл-байанның» кіріспесінде осылай деген .1
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
1Ала ад-дин Әли Челеби ибн Имруллаһ Қинали заде . Табақат әл -ханафийа .
Багдад, 2005, 3-бөлім , 38 -42 -беттер .
108

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
No6 ҚОСЫМША
Шамс ад-дин Әбу Абд Аллаһ Мухаммед бин Әли
бин Тулун ад-Димашқи (7-1546):
Әмір Ғалиб бин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-
Итқани әл-Фараби , Хумам ад -дин
-
Әмір Катиб әл-
Итқанидың ұлы. Сирияда әскери қызмет етті . Он -
ың иелігінде жер телімдері (иқта) болды. Басында
Сирияның, одан кейін [һижраның] 779 жылы зу-л -
хиджада (1378 ж. сәуір) Мысырдың мухтасибтығы-
на тағайындалды. [һижраның] 780 жылы (1378-1379)
ханафилердің қазысы болды. Дамаскіде [һижраның]
784 жылы раби эууал айында немесе жүмада эл-әууал
айында (1382 ж. мамыр -шілде) 50 жасқа жетпей қайтыс
болды. Өлеңдер жазды .*2
'Сонда. 149-151 беттер
2Шамс ад-дин Әбу Абдаллаһ Мухаммед ибн Әли ибн Тулун
ад-Димашқи . Зайл «әл-Джауаһир эл -мудийа» ибн Тулун (Гураф
ал-алийа фи тараджим мутаххири әл -ханафийа . (Түркияның
Сүлеймания кітапханасының қоры). No1924.

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
No7 ҚОСЫМША
«Тақи ад-дин бин Абд әл-Қадир ат-Тамими ад-
Дари әл-Ғаззи әл-Мисри (7-1596):1
Әмір Ғалиб бин Әмір Катиб бин Әмір Умар жо-
ғарыда айтылғанның, Хумам ад -дин бин әл -имам әл -
эллама Қиуам ад-дин әл -Итқанидың ұлы . Ол жайлы
Ала ад-дин бин Хатиб ан -Насырий өзінің «Тарихын-
да» былай деп еске алады: Ол Дамаскінің қазысы,
раис, алим болды , мінез -құлқы тамаша , көрікті , өзінің
шығарған шешімдерінде әділ, ғалым наибтеріне сүй -
енді, дүниеқоңыздықтан аулақ болды , жүрегін күйкі -
тірліктен азат етті.
Алла Тағала рахым еткір ол [һижраның] 784/1382-
1383 жылы Дамаскіде қайтыс болды. Алла Тағала ра­
хым еткір ол 50 жасқа жақындап қалып еді».2
Тақи ад-дин бин Абд әл-Қадир ат-Тамими әл-
Ғаззи әл-Мисри (7-1596):3
Әмір Катиб бин Әмір Умар әл-амид , Ибн эл -амид
Әмір Ғази аш-шейх , имам , ғүлама Қиуам ад -дин , Әбу
Ханифа әл-Фараби , әл -Итқани . Әл -Хүсайни өзінің
«Зайл» атты еңбегінде оны «Лутфулла» деп атаған.
Ал «ад-Дурар әл -Каминада»: И тқан и [һижраның]
685 жылы шэууал айында (1286 ж. қараша -желтоқсан)
Итқанда туылды. Отанында оқыды . Шеберлікке қол
жеткізді, сөйтіп Ахсикатиге (Ахсикетидің еңбегіне)
түсіндірме жасай алды. Ол оны Тустарда [һижраның]
717 (1317-1318) жылы бітірді. Дамаскіге [һижраның]
720 (1320-1321) жылы келді. Биік деңгейде пікір жары -
стыра алды». Ибн Касир осылай дейді .
1История Казахстана в арабских источниках. Ill том.
Извлечения из сочинений XII-XVII вв. 185 бет
2Тақи ад-дин ибн Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари әл -Ғаззи эл-
Мисри. Ат -Табақат ас -санийа фи тараджим эл -ханафийа . Рияд
1983, 4 том; 2-том 224-225-беттер .
3Сонда. 181-185 беттер
110

Ол Египетке келді. Сонан соң Бағдадқа аттанды . Сонда қазы бол -
ды. Сонан соң [һижраның] 747 (1346) жылының раджабында (қазан-
қараша) Дамаскіге оралды. Мүнда аз -Заһаби кайтыс болған соң , «Дар
эл-Хадис аз -Заһириййада», сондай -ақ эл -Кунхиййада, одан кейін ол
осы екі қызметтен босатылды.
Ол Мысырға екінші рет келгенде оны Сурғатмыш қарсы алды,
ұлықтады, дәріптеді , өзі салған медресеге шейх етіп тағайындады .
Ай Бикеш пен Шолпанның шоқ жулдызында кемелге келгенде
Есекқырган мен Айдың үшеуге айналуы болды. Ол осы күні сабағын
бастады. Сұрғатмыш оған үлкен құрмет көрсетті . Осыдан кейін ол бір
жарым жылдан кем өмір сүрді.
Ибн Хаджар айтты: «Ол Дамаскіге екінші рет келіп, Йалбұғаның
орынбасарымен (наибымен) бірге намаз оқығанда, оның имамына на-
зар аударды.Имамрүкуғ кезінде жэне одан көтерілгенде қолын көтереді
екен. Әл -Итқани Йалбұгаға оның намазы Әбу Ханифа мазһабы бой -
ынша бүзылғанын айтты. Бүл эңгіме қазы Тақи ад -дин ас -Сүбкиге
жетті. Әл -Итқани оған қарсы дәлел дайындап , айтқанынан айныма -
ды. Одан кейін ол айтқандарының дәлелдері ретінде материалдар жи -
нады. Сонда ол Әбу Ханифаға сілтеме жасаған Макхул ан -Насафиге
жүгінді. Оның сендіре білгені соншалық , наибты оның дәлелдері
иландырып, ол намазды әл -Итқанидің айтқаны бойынша оқыды ». Ол
айтты: «Ол Сүрғатмышқа қосылды. Сұрғатмышқа салған медресесін
тек қана ханафилерге берумен шектелгені жөн екенін ескертті.
Итқани өзі туралы аса жоғары пікірде болды, тіпті жанжалқойлығы
сонша, «әл-Ахсикатидің » еңбегіне жазған түсіндірмесінде былай
деді: «Егер біздің алдымыздағылар тірі болғанда Әбу Ханифа менің
осы еңбегім туралы былай дер еді: «Сен жақсы ыждаһат еттің», ал
Әбу Йусуф: «Сен шешендік өнердің отын жақтың», Мухаммед: «Сен
қалай жақсы істедің!», Зұфар: «Сен кемелділікке жеттің», эл-Хасан:
«Сен оны қалай бекіттің.... », сөйтіп Ханафи беделділерін атай оты-
рып сөзін жалғастырды.
Ас-Сафади өмірбаяндар жайлы еңбегінде былай деген: «Ол
шафиғилерге қарсы болды, оларды жек көрді, олардың жеңілуін
қалады. Осы мақсатпен Сирияда күш -қайрат жұмсады , алайда бұның
оған көмегі болмады. Содан кейін оның табанды қарсыласа бергені
түсініксіз болды. Содан ол Мысырға көшіп кетті . Онда «әл -һидайаны »
кеңінен түсіндірді, төмендегі иснад (тізбек) бойынша Мухаммед бин
әл-Хасан редакциялаган «әл-Мууаттаны » жеткізді.
Ибн Хабиб былай деді: «Ол Әбу Ханифа мазһабы бойынша басшы
болды. Лексикография мен араб тілі пәндері бойынша кемелділікке
жетті, өзіне өзі тым көп сүйсінді , өзімен пікірі үйлеспегендерге
шыдамсыздық танытты».
ҚАУЛМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
111

Мен шейх (Итқани) туралы [мына сөздер] ас-Сафади және
өзгелерге сүйеніп Ибн Хаджар айтқан Итқанидің еңбектері туралы
мағлұматы білім, білігі аздар назарынан тыс қалмасын деймін.
Итқани білімпаздық пен кемелділіктің кеніші еді. Осындай қасиет
иесі болған жан туралы (өсек-аяңдар) тарататындар - одан алыс жан-
дар. Оның ғалымдығы мен біліміне лайық еместер. Бұл адамның
бейнесін жасап жүргендердің айтқандары біздің дегендерімізге
[шындыққа] сәйкес келмейді.
Ол ондай [дақпыртқа] лайық кісі емес. Оның бәріне жауап:
қарапайым замандастар осындай кемшіліктермен қасірет шегуде.
Ибн Хаджар: «Мен әл-Қүтб жазбаларынан ол фақиһ, ғалым,
бірнеше ғылым салалары бойынша білімдар, адаб пен рационал-
ды ғылымдар білгірі екенін, Бағдадтағы Әбу Ханифа машһадында
(кесенесінде) сабақ бергенін Дамаскіге [һижраның] 721 жылы ра­
мазан айында (1321 ж. қыркүйек-қазан) келгенін, одан кейін Иракка
[һижраның] 722 (1322-1323) жылы кеткенін, [һижраның] 758 (1354-
1355) жылы Мысырда қайтыс болғанын оқыдым», - дейді.
Ибн аш-Шихна «Шарх әл-һидайаның» басында әл-Итқанидің
өмірбаяны жайлы бөлімде: «Бізге шейхіміз хафиз Әбу-л Уафа Әмір
Сұрғатмыш ан-Насири медресе салғысы жэне оның мударрисі етіп
шейх Ала ад-дин эл-Ақраб әл-Ханафиді тағайындағысы келді. Бірақ
ол қайтыс болып кетті де оның орнына сондағы шейх Қиуам ад-
динді аса бір салтанатпен тағайындады. Ол сабақ бастаған күні Әмір
Сүрғатмыш Қанатир ас-Сиба атты шейхтің үйіне келіп, оны [сол жер-
ге] қабылдауға шақырды. Шейх атқа мінгенде Әмір Сұрғатмыш оны
атының тізгінінен үстай жүріп, медресеге дейін жаяу барды. Онымен
бірге оның әмірлерінің бір тобы да жаяу барды. Итқани әмірге: «Ей,
Әмір Сұрғатмыш! Сен менің атымның ғана тізгінінен үстап келемін
деп ойлама. Менің атымның тізгінінен Селджуктер әулетінің бір
султаны да үстаған» деді. Бүл бір керемет күн болды», - дейді.
Ас-Сафади «Ағйан әл-аср уа-ағуан ан-Насырда» былай деген:
«Мен сыпатталушының өзінің жазуынан [төмендегі жолдарды]
көшіріп алдым: «Біздің Дамаскіге екінші рет келуіміз [һижраның]
747 жылының 10 раджабына (1346 ж. 27 қазан) түс келді. Біз онда
сенбіге [һижраның] 751 жылының 8 сафарына (1350 ж. 17 сәуір)
дейін болдық. Алла Тағалаға мүқтаж қүлы әл-Итқани деп аталған
Әмір Катиб бин Әмір Омар Қиуам әл-Ф араби былай деді: Мен
Итқанда сенбінің түнінде [һижраның] 685 жылы шәууал айының 19-
да (1286 ж. 8 желтоқсан) дүниеге келдім. Фараб түркілердің үлкен
қалалары ның бірі, жергілікті халық тілінде ол Отырар деп атала-
ды, ал Итқан - оның қыстақтарының бірінің атауы» деді. Содан соң
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
112

ол: «Бұл [түрлі] халықтар мен арабтар жэне аджамилер эмірлерінің
мырзасы, кәпірлер мен дінсіздерді тізе бүктірген сұлтан Насыр әл -
Ислам уә-л -муслимин әл -Мэлик ан -Насир фуланның мемлекеті жай -
лы, Алла рахым еткір жоғары мәртебелі Сайф ад -дин Сүрғатмыштың
атын шығару үшін жазылып еді» - деді.
Сіздер наибтерді (орынбасарларды) итергендерді көрдіңіздер ме?
Күдіктілерді қуып, (патшаға) жақындай түсті.
Ол жомарттықты сый ете отырып, туға айналды .
Ол адым сайын өсуде, сөйтіп жеңімпаз болды », - д е ді
Ол қасыданы аяғына дейін айтты да: «Жоғары мәртебелі
Сүрғатмыш, Алла Тағала оған жар болсын , осы қасыда шығарған
күні маған сый ретінде 10 мың дирхам берді де, дэріс болатын күні
медресенің хауызын қант пен лимон шырынына толтырып, оны
барлық адамдарға ұсынды. Ол сабақтан соң маған екі шапан сыйла -
ды. Ал менің үлым Хумам ад -динге бір шапан берді . Содан кейін мен
медреседен шыққанда, мені күміс ертоқым мен жүгенді сүр қашырға
отырғызды. Бүл есте қаларлықтай , ұзақ айтылатын ертегі сияқты күн
болды».
Мен ас-Сафадиден оның өзіне аса көп пайдасы жоқ , біраз
қысқартылған (осы дәйектемені) алдым, алайда ол барлығын бүге-
шігесіне дейін түгел келтірген».
Мен айттым: «Осы шейхтің біліміне келер болсақ, оның білім-
дарлығы мен кемелдігінде ешқандай күмэн жоқ. Ал оның қарасөз бен
поэзиялық шығармашылығы, еңбектері , өлең жолдары , арабшасы ,
тіпті оны егжей-тегжейлі білетіндігіне қарамастан , таланттылығы туа
біткен емес, табиғи еді. Алла Тағала оны рахымына белей , өз жұма -
ғының есігін ашсын! Әумин!»1
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
1Туркияның Сулеймания кітапханасы мен Баязит университеті кітапханасының
қолжазба қоры.
8-601
113

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
No8 ҚОСЫМША
Қауам ад-дин әл-Итқани (Иқани) әл-Фараби ат-
Түркістани
Намазда рукуғқа барған және қайта турған кезде
Әбу Ханифа мазһабы бойынша қолды көтеруге бол-
майтыны жайлы трактат1
Сансыз нығметтері үшін Хақ Тағалаға мақтау, пайғам -
барлардың мөрі - Мұхаммедке (с.ғ .с.), Оның үй -іші мен
сахабаларына, муһажирлер мен оларға демеу болғандарға,
мүминдердің аналары болған Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.)
жұбайларына Алла Тағаланың игілігі мен сәлемі болсьш!
Әбу Ханифа Әмір Катиб бин Омар эл-Умар әл -Фараби
әл-Итқани былай дейді: «Мен 747/1345 жылы ражаб
айының оныншы жұлдызында пайғамбарлар (ғ.с .) мен
ізгілердің Отаны болған Шам қаласына келдім. Біршама
күндерден соң, дәлірек айтқанда рамазан айының жи-
ырма жетінші түнінде, әмірлердің әміршісімен кездесу
құрметіне бөлендім.
Біз ақшам намазына түрған болатынбыз. Намаз бары -
сында имам рүкуғқа барарда және рүкуғтан тұрған сәтте
тэкбир айтып екі қолын көтерді. Осы себептен мен на-
мазды қайта оқып, кейін имамнан: «Сіздің мазһабыңыз
қайсы? Малики ме, элде Шафиғи ме?», - деп сұрадым .
-
Мен шафиғимін, - де ді ол.
-
Намазда екі қолыңды көтермесең, оның саған зия-
ны болмас еді, әрі ұстанған мазһабың бойынша намазың
бұзылмас еді. Алайда екі қолынды көтеріп біздің нама-
зымызды бұздың. Негізінде намазың дұрыс болу үшін
ғалымдардың бірауыздан жасаған келісіміне сай қолыңды
көтермеу керек едің, -дедім .
Менің сөзімді әмірлердің әміршісі мен мазһабымызды
ұстанған біршама адам естіді.
1Түркия. Сүлеймания кітапханасының қолжазба қоры.
114

Әмірлер әміршісі: «Сіз екі колды көтеру намазды бұзатыны жай-
ында маған неге айтпадыңыз?», - деген сұрағына имам үн катпады.
Әмірлердің әміршісі сұрағын кайталады. Имам маскараланудан
не болмаса мансабынан айырылудан қауіптенді ме, қасарысып : «Әбу
Ханифа мазһабы бойынша екі қолды көтеру намазды бұзбайды.
Менің әрекетіме қатысты «аш -Шуғағ» («Сәуле») кітабындағы «Әл-
Лу улияттың» авторы Макху-л ан -Насафиден ^ жеткен риуаяттан
өзге Әбу Ханифадан ешбір риуаят жоқ», - деді . Мен «әл-Жамиғу -с
сағирден» жатқа бір риуаят келтіргенімде, ол онымен де келіспеді .
Сонда мен: «Дэл осы сәтте мен айтқан риуаятты жазыңдар. Ал
таңертең өзіне осы риуаятты ешбір косымшасыз эрі нұқсансыз
камтыған кітаптарды келтіремін», - де п , оған да Әбу Ханифаның
қолды көтеру намазды бұзбайтыны жайында айтқан сөзін жазып
келтіруді ұсындым. Алайда ол ондай риуаятты таба алмау себебінен
жазудан бас тартып: «Әбу Ханифа мазһабы бойынша намазда тәкбир
айтып екі қолды көтеру намазды бұзбайды.
Тіпті бұзғанның өзінде намаздың қазасын өтеу міндетті емес», -
деп өз дегенінен қайтпай тұрып алды.
Әмірлердің әміршісіне имамның айтқаны дәлелді болып көрінбеді.
Мен де имамның сөзіне таңданып: «Басы на сәлде, үстіне ғалымдар
киімін киген мына кісі неге бұлай дейді?», - де д ім . Себебі , намазхан
намазын қате оқығанын білген жағдайда намазын қайта дұрыс оқуы
тиіс. Уақыты шығып кеткен жағдайда , намаздың қазасын өтейді.
Осыдан соң элгі имам Дамаскінің ғалымдарына барып мен жай­
ында: «Оның мазһабы басқа. Ол сендердің мазһабтарыңды қате
еткісі келеді», - д е п , Ханафи мазһабының қазысына: «Ол адам сен ің
орыныңды иеленуді көздейді», - де п т і . Мұнымен шектелмей кейбір
эскерилерге: «Ол Шам жүртын масқаралап, кейін Иракқа барып
өзінің ілімділігін айтып мақтанбақшы», - д е ге н .
Сол түннің ертесіне төрт мазһабтың ғалымдары әміршінің алдына
жиналып, әрбірі қолындағы Хафиз ад -дин ан -Насафидің1 нұсқасын
дәлел етіп, намазда тәкбир айтып екі қолды кодеру намазды бүзады
деген риуаят жоқ деді.
Осыдан соң әмірші менің келуімді талап еткеннен кейін өзіммен
бірге бірнеше кітапты ала келдім. Оның ішінде ас -Садр аш -Шаһид
есімімен белгілі, көптеген еңбектің авторы , имам Хүсам ад -диннің2
«Әл-Жамиғу -с сағир», имам аз-Заһиди3 әл-Уттабидің «Шарх эл-
1Хафиз ад-дин Әбу әл -Баракат Абдулла ибн Ахмед ан -Насафи (? - 1310). Хана­
фи мазһабының Орта азиялық белгілі ғалымы.
2Хусам ад-дин Омар ( ? - 1141). «Садр а ш-шаһид» деген атпен танымал ғалым.
3Әбу Ража Наджм ад-дин Махмуд бин Мухаммед аз -Заһиди әл -Газмини . Орта
азиялық көрнекті ғалым. Ханафит .
ҚАУЛМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
115

Жамиғу-с сағир» жэне «эл-Жамиғу-с сағир» шархының авторы Фахр
ад-дин Қазиханның4 еңбегі болды.
Солардың барлығында да аталмыш ғалымдар: «Әл-Лу'улияттың»
авторы М акху-л ан-Насафи: «Рүкуғ етуден бурын эрі рүкуғтан бас
көтерген сэтте екі қолды көтерген адамның, артық әрекет етуі себебінен,
намазы бузылады. Ондай адамға үйып намаз оқу дүрыс емес», - деп риу-
аят етті», - деген. Ал мына жамағат табандылықпен маған қарсы түрып,
жоғарыда айтылған ғалымдардың дегенін жоққа шығарды, эрі дәлелсіз
сөз айтумен өз беделдерін түсірді.
Кейін мен: «Хафиз ад-дин ан-Насафидің шейхы имам Хамид ад-дин
ад-Дарир5 . Оның шейхы Шаме эл-аимма эл-Кердери6 . Ал шейхтардьщ
соңғысы - Фахр ад-дин Қазихан. Хафиз ад-диннің дегеніне ерген
болсандар, онда, ең алдымен, оның шейхтарының шейхы имам Хамид
ад-дин ад-Дарирге еруге міндеттісіндер. Егер осылардьщ Эбу Ханифа-
дан: «Рүкуғ етуден бурын және рүкуғтан бас көтергенде екі қолды көтеру
намазды бұзбайды», - дегені болса, оны көрсетіндер. Корсете алсандар,
оны мазһабтың имамы Әбу Ханифаның сөзі етіп қабылдайық», - дедім.
Осыдан соң Шафиғи мазһабының бас қазысы, Дам аскінің сол кез-
дегі ең үлкен ғалымы: «Макхулдің Әбу Ханифадан айтқаны сөзі әлсіз
болғанына қарамастан, қабыл етуге түрарлық. Себебі, намазда рүкуғ ету­
ден бұрын ж эне рүкуғтан тұрғанда қол көтеру көп эрекетке, әрі намазды
бүзатын эрекетке жатпайды», - деді.
-
Бұл сіздің жеке түжырымыңыз ба, элде өзге біреудің түжырымы ма?
Егер: «Өзімнің түжырымым», - десеңіз, онда сіздің тұжырымыңыз біреу
үшін үкім бола алмайды. Ал егер: «Басқа біреудің түжырымы», - десеңіз,
онда ол барлық ғалымдардың, не болмаса кейбір ғалымның тужырымы
болуы тиіс. Бұл ғалымдардың бірауыздан еткен тұж ырым ы дегеніңізді
қабыл ете алмаймыз. Кейбір ғалымның тұжырымы дегеніңізді де қабыл
ете алмаймыз. Өйткені кейбір ғалымны ң пікірі өзгелер үшін дәлел бола
алмайды», - дедім.
Сонда қазының жанына ергендердің бірі: «Тақсырдың орнына мен
жауап берейін», - деді. Мен: «Бисмилла», - дедім.
Алайда оның сөзі тақырыптан ауытқып кеткеннен кейін, мен: «Сөзі-
ңіз тақырыппен үйлеспейді. М эселеге тікелей байланысты сөйлесеңіз»,
-
дедім.
Сонда бас қазы маған: «Ондай болса өзіңіз намазда қол көтеру дұрыс
еместігін дәлелдеп беріңіз», - деді.
4 Фахр ад-дин эл-Хасан ибн Мансур әл-Узганди Қазихан (? - 1196). Орта
азиялық көрнекті ғалым. Ханафит.
5Хамид ад-дин Эли ибн Мухаммед ад-Дарир әл-Бухари (? - 1269). Орта
азиялық көрнекті ғалым. Ханафит.
6Шаме әл-аимма Мухаммед ибн Абд ас-Саттар әл-Кердери (? - 1244). Орта
азиялық көрнекті ғалым. Ханафит.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
116

-
Алла Тағаланың жарылкауымен, бұл жеңіл іс. Имам Мүс -
лим7«Сахихында» Жабир бин Самурадан8 (р.а .) риуаят етіп айтады:
«Расулулла (с.ғ .с .) бізге шығып: «Қүйрығын бұлғаңдаткан жылкыға
ұқсап қолдарыңды көтересіңдер. Мен соны көрдім . Намазда артык
әрекет етпеңдер».
Имам Әбу Дауд9 «Сүнанында» және имам ат-Тирмизи10 «Жа-
миғында» Әлқамадан 11 (р.а .) былай риуаят етеді:
«Ибн М асъуд12 (р.а .): «Сендермен бірге Расулулла (с.ғ .с .) намаз
оқығандай оқиын ба?», - деп намаз оқып, намазда оку барысында
қолын бір-ақ рет көтерді».
«Сүнанның» авторы эл-Баррадан13 (р.а .) риуаят етіп айтады:
«Расулулла (с.ғ .с .) намаздың басында екі қолын қүлақ тұсына
дейін көтеріп, кейін көтермейтін».
Сонда бас қазы: «Расулулланың (с.ғ.с.): «Намазда артық әрекет ет-
пеңдер», - деген сөзін қандай намазға және қандай жағдайға қатысты
айтты?», - деді.
-
Мен бүл мәселені білуге міндетті емеспін. Себебі:
Расулулланың (с.ғ .с .) былай деуінің мэнісі: сахабалар (р.а .) на-
маздың соңында оң және сол жаққа ишарат етіп: «А с-саламу ала Жи -
брил. Ас -саламу ала Микаил», - дейтін . Наби (с.ғ .с .) оларды рүкуғ
етуден бүрын екі қолды көтеруден емес, бэлкім намаздың соңында
осылай сәлем беруден тыйған болатын.
Бүл рауидің түсініктемесі. Ал рауидің түсініктемесі дәлелге жат -
пайды. Өйткені хадисте ол жайында айтылмаған . Біз хадистің жалпы
үғымына қараймыз.
Бас қазы үндемеді.
Осыдан соң олар әміршіге: «Рүкуғтан бұрын жэне кейін екі қолды
көтергенге ұйып оқылған намаз дұрыс. Негізінде бүл әрекет намазды
бұзбайды.
Сондықтан да шафиғилік имамға үйып намаз оқысаңыз бола-
ды. Намаз дұрыс болмаған жағдайда, оның күнәсі бізге», - д е ген д е
әмірші: «Ра сы н да, намазым қате болса , соның күнәсін көтересіңдер
7 Әл-Хафиз Хажату -л Ислам Мүслим ибн эл -Хажаж эл -Қүрайши ан -Нисабури
(821-875).
8Жабир ибн Самура (?-679).
9Әбу Дауд Сүлеймен ибн Ашъас ибн Исхақ эл-Азди ас -Сижистани (һ.202-275).
«Сунанның» авторы.
10Мухаммед ибн Иса ибн Саура ибн ад-Даххақ ас -Сулами ат -Тирмизи (824-892).
Орта азиялық көрнекті ғалым.
11Әбу Шибл Әлқама ибн Қайс ибн Абдулла ибн Малик ан-Наһаи әл -Куфи (?-
682). Табиғиин .
12Абдулла ибн Масъуд. (7-653). Меккелік сахаба .
13Әл-Барра (?-?)
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
117

ме?», - сұрады. Олар мойындарына ишара етіп: «Иә. Мойынымызбен
көтереміз. Шафиғилік имамға ұйып намаз оқысаңыз болады», - деді.
-
Олай болса, боссыңдар.
Әміршінің осы сөзінен кейін адамдар тарап кетті.
Біршама уақыт өткеннен кейін бас қазы рүкуғта қол көтеруге
қатысты хадистерді жинақтап, оны әміршіге ұсынғанын естідім.
Ол хадистерді шафиғилік бас қазы Әли бин Абд әл-Кафи Самма ас-
Субки14 жинақтаған екен. Кейін қазы сол жинақтың бір нұсқасын
маған алып келіп, былай деді: «Бірінші хадис: Ибн О м ар15 (р.а .):
«Расулулла (с.ғ .с .) намазды бастағанда, рүкуғ етуден бүрын жэне
рүкуғтан басын көтергенде екі қолын иық тұсына көтеретін», - деді.
Бүл хадисті имам Бухари16 жэне имам Мүслим риуаят етті.
Имам Байһақидің1? риуаятында:
«Расулулла (с.ғ.с.) өмірінің соңына дейін намазды осылай оқитын»,
-
деп айтылған.
Екінші хадис Әбу Қиләбадан18 (р.а.):
«Ол Малик бин әл-Хуайрис19(р.а .) намазды бастағанда тәкбир ай-
тып екі қолын көтегенін әрі рүкуғ етуден бүрын және рүкуғтан басын
көтергенде екі қолын көтергенін көрген. Сонымен қатар ол: «Расу­
лулла (с.ғ .с.) осылай ететін», - деді». Хадисті имам әл-Бұхари жэне
имам Мүслим риуаят етті.
Имам Әбу Дауд «Сүнаніндегі» риуаятта М алик бин әл-Хуайрис
(р.а .):
«Мен Пайғамбардың (с.ғ.с.) тәкбир айтқанда жэне рүкуғтан басын
көтергенде екі қолын көтергенін көрдім», - деген.
Үшінші хадис Уайл бин Хужрден20 (р.а .):
«Ол Пайғамбар (с.ғ.с.) намазды бастағанда екі қолын құлақ түсына
дейін көтеріп тэкбир айтқанын көрген. Кейін Расулулла (с.ғ .с .) оң
қолын сол қолдың үстіне қойды. Рүкуғ ететін сәтте қолын жеңінен
шығарып, тэкбир айтып рүкуғ етті. Содан соң рүкуғтан: «Сами'Аллаһу
лиман хамида», - деп екі қолын көтерді». Бұл хадисті имам Мүслим
14Тадж ад-дин Әбу Наср Абд ал-Уаһһаб ибн Әли ибн Абд әл-Кафи ас-Субки аш-
Шафии (1327-1370). Египеттік қүқықтанушы Әбу-л Хасан Таки ад-дин Эли ибн
Абд ал-Кафи ас-Субки (1274-1355). Каирлық Қурантанушы, яғни екеуі екі кісі.
15Ибн Омар ( ?- ?)
16Мухаммед ибн Исмаил ибн Ибраһим ибн Муғира ибн Бардизбаһ әл-Бухари
әл-Жуғфи. 810 жылы Бухарада туып 869 жылы Бухара маңындағы Хартанкте
қайтыс болған Орта азиялық белгілі ғалым.
17Әбу Бэкір Ахмед ибн әл-Хусейн ибн Эли ибн Муса эл-Хусрауарди эл-
Хорасани (994-1066). Имам Байһаки атымен танымал. Мухаддис.
18Хажжаж ибн Плат (?). Әбу Қилэб атымен танымал.
19Малик ибн эл-Хуайрис ол-Лэйси (7-693).
20Уайл ибн Хужр ( ?-?).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
118

өзінің «Сахихінде» жэне имам әл-Бухари «Қолды көтеру» кітабында
риуаят етті.
Төртінші хадис: Әбу Хумайд ас-Саъидиден21 (р.а .) . Ол он сахаба -
дан (р.а .), соның ішінде Әбу Қатада22, Әбу Саид23 , Сәһл бин Саъд24
және Мухаммед бин Масламадан25 (р.а .) риуаят етіп айтады:
«Расулулла (с.ғ .с .) намазға тұрғанда жүзін Қыблаға қаратып, екі
қолын көтеретін. Рүкуғ еткенде де солай ететін». Бұл хадисті имам -
дар, соның ішінде имам Әбу Дауд және имам эл -Бүхари «Қолды
кодеру» кітабында риуаят етті.
Бесінші хадис: Анас (р.а .) айтады:
«Расулулла (с.ғ .с .) намазға түрғанда, рүкуғ етерде және рүкуғтан
басын көтергенде екі қолын көтеретін». Хадисті имам Ибн М ажа26 ,
имам эл-Бүхари «Қолды кодеру» кітабында және имам Байһақи риуа­
ят етті. Бүл риуаяттар бір -бірін толықтырады . Хадистің иснады сахих
(дурыс).
Алтыншы хадис: Әбу һүрайра27 (р.а .) айтады:
«М ен Пайғамбардың (с.ғ .с .) намазға тұрғанда, рүкуғ етерде жэне
рүкуғтан басын көтергенде екі қолын көтергенін көрдім». Х ади сті
имам Әбу Дауд жэне имам эл-Бүхари «Қолды кодеру» кітабында ри­
уаят етті.
Жетінші хадис: Жабир бин Абдулла28 (р.а .) айтады: «М ен
Пайғамбардың (с.ғ .с .) бесін намазын оқып тұрып, тәкбир айтқанда ,
рүкуғ етерде жэне рүкуғтан басын көтергенде екі қолын көтергенін
көрдім». Хадисті имам Ибн Мажа жэне имам Байһақи риуаят етті.
Хадистің мәтіні имам Байһақиден.
Сегізінші хадис: Әбу Муса29 (р.а.): «Сендерге Пайғамбардың
(с.ғ .с .) қалай намаз оқығанын көрсетейін бе?», - деп , тәкбир айтып
екі қолын көтерді. Рүкуғ етерде жэне: « С а м и 'Аллаһу лимән хамида», -
деп рүкуғтан басын көтергенде де екі қолын көтерді. Кейін: «Н ам аз-
ды осылай оқыңдар», - деді». Хадисті имам Дарақутни30риуаят етті.
ҚАУ4М АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
21 Әбу Хумайд ас-Саъид (? - ?).
22Әл-Харис ибн Рибъи эл -Ансари (?-674.) .
23Әбу Саид ( ?-?)
24Саһл ибн Саъд (?- 7)
25Мухаммед ибн Маслама әл-Ансари (591-666).
26Әбу Абдулла Мұхаммед ибн Йазид әл-Қазуини (824-886).
27Әбу һүрайра ад-Дауси эл -Йамани (603-681).
28Жабир ибн Абдулла әл-Ансари (7-696).
29Әбу Мұса эл-Ашари . Йемендік сахаба (7-666).
30Эли ибн Омар ад-Дарақутни (7-995).
119

Тоғызыншы хадис: Маймун эл-Маккиден31 (р.а .) . Абдулла бин
аз-Зубайр32 (р.а .) олармен бірге намаз оқығанда намазға тұрғанда,
рүкуғ, сәжде еткенде жэне тұрғанда екі қолын тәкбир айтып көтерді .
Мен Ибн Аббасқа33 (р.а .) барғанымда, ол: «Расулулла (с.ғ .с .) қалай
намаз оқығанын көруді қаласаң, онда намазды Ибн аз -Зубайр (р.а .)
оқығандай оқы», - деді . Хадисті имам Әбу Дауд риуаят етті .
Оныншы хадис: Әбу Бакр Сыдцық34 (р.а .) намазға түрғанда, рүкуғ
етерде және рүкуғтан турғанда екі қолын көтеретін. Ол: «Мен Пай-
ғамбарға (с.ғ .с .) ұйып намаз оқығанымда, Ол (с.ғ .с .) осылай ететін», -
деді. Хадисті имам Байһақи риуаят етіп: «Бул сенімді риуаят», - деді.
Он біріғшіі хадис: Омар бин әл-Хатгаб35 (р.а.) айтады: «Мен Пай-
ғамбардьщ (с.ғ.с.) тәкбир айтқанда, рүкуғ еткенде және рүкуғган турғанда
екі қольш көтергенін көрдім». Хадисті Дарақутни риуаят етті.
Он екінші хадис: Әли бин Әбу Талиб36 (р.а .) парыз намазына тур-
ганда тәкбир айтып, екі қолын иық тусына көтеретін әрі сүрелерді
оқып, рүкуғ етерде және рүкуғтан басын көтергенде де осылай істейтін.
Хадисті имам Әбу Дауд, имам ат-Тирмизи , имам Насаи37, имам Ибн
Мажа, имам Дарақутни , имам ат-Тахауи жэне имам әл -Бұхари «Қолды
көтеру» кітабында риуаят етті. Имам ат -Тирмизи: «Бұл хадис хасан са-
хих» (жақсы, дүрыс), - деді . Имам Ахмед38 хадис жайында суралғанда:
«Сахих» (дурыс), - деді.
Он үшінші хадис: Умайр әл-Лайси39 (р.а .) айтады: «Расулулла (с.ғ.с.)
парыз намазында эрбір тәкбирде екі қолын көтеретін». Хадисті имам
Ибн Мажа риуаят етті.
Он төртінші хадис: Әл-Барра бин Азиб (р.а .) айтады: «Мен Пай-
ғамбардың (с.ғ .с .) намазға түрғанда, рүкуғ етерде және рүкуғтан басын
көтергенде екі қолын көтергенін көрдім». Хадисті имам әл -Хаким40жэне
имам Байһақи риуаят етті.
31 Маймун эл-Макки (? - ?).
32Абдулла ибн аз-Зубайр ибн әл -Аууам . (624-692).
33Ибн Аббас (?- ?). Сахаба .
34Абдулла ибн Кухафа (Әбу Бәкір Сыддық) (572-634). Бірінші халифа 632-634
жылдар аралығында мемлекет басқарды.
35Омар ибн Хаттаб ибн Нуфайл ибн Абду-л Узза ибн Қусай ибн Қилаб ибн
Мурра ибн Қааб (585-644). Екінші халифа 634-644 жылдар аралығында мемле­
кет басқарды.
36Эли ибн Эбу Талиб (600-661). Төртінші халифа 656-661 жылдар аралығында
мемлекет басқарған.
37Эбу Абд ар-Рахман Ахмед ибн Эли ибн Шуғайб (829-915).
38Ахмед ибн Мухаммед ибн Ханбал аш-Шайбани һижраның 124 // 741 жылы
Багдад қаласында дүние келіп, осы қалада һижраның 241 // 855 жылы қайтыс
болған.
39Умайр әл-Лайси (? - ?).
40Амам әл-Хаким (? - ?).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
120

Он бесінші хадис: ан -Надр бин Касир41 (р.а .) Ибн ат-Таустың42
(р.а .) жанында намаз оқыған болатын. Ибн ат -Таус (р.а .) бірінші сәжде
етуден бұрын жэне сәждеден тұрғанда екі қолын басының тұсына
көтерді. Ан -Надр бин Касир (р.а .) айтады: «М ен Ибн ат-Таустың (р.а .)
бұл әрекетін дұрыс көрмедім. Ол жайында Ухайб бин Халидке43 (р.а .)
айттым. Ол Ибн ат -Таусқа (р.а .): «Сен ешкім көрмеген іс істедің», -
дегенде, Ибн ат-Таус (р.а .): «Мен әкемнің осылай істегенін көрдім.
Ал әкем: «Мен Ибн Аббастың (р.а .) осылай істегенін көрдім», - деген
болатын. Мен бар болғаны Ибн Аббас (р.а .): «Наби (с.ғ .с .) осылай
істейтін», - дегенін білемін», - деді. Хадисті имам Әбу Дауд және
имам Насаи риуаят етті.
Он алтыншы хадис: Хүмайд бин һилал44 (р.а .) айтады: «Маған
біреу бір арабтың: «Мен Пайғамбардың (с.ғ .с .) намаз оқығанда екі
қолын көтергенін көрдім», - дегені жайында айтты». Хадисті имам
Әбу Нуъайм45 риуаят етті.
Қатада (р.а .) айтады: «Расулулла (с.ғ .с .) рүкуғ еткенде және
рүкуғтан тұрғанда екі қолын көтеретін». Хадисті имам Абд ар-
Раззақ46 риуаят етті.
Әл-Хасан (р.а .) айтады: «Наби (с.ғ.с .) тэкбир айтқанда жэне ба-
сын рүкуғтан көтергенде екі қолын құлақтың тұсынан жоғары
көтермейтін». Хадисті Әбу Нуъайм «Намаз» кітабында риуаят етті.
Салман бин Иасар47 (р.а .) айтады: «Расулулла (с.ғ .с .) намаз
оқығанда екі қолын көтеретін». Хадисті имам М алик48 «Мууатта»
кітабында риуаят етті.
Осыдан соң бас қазы былай деді: «Көптеген сахаба Набиден (с.ғ .с .)
осы мәселені риуаят еткен. Ол: Әбу Бакр, Омар, Осман, Эли , Талха49,
аз-Зубайр , Саъд 50, Саъид, Абд ар-Рахман бин Ауф51, Әбу Убайда бин
әл-Жаррах52, Малик бин әл-Хуайрис, Зайд бин Сабит53, Ибн Каъб54, Ибн
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
41Ан-Надр ибн Касир (? - ?).
42Ибн ат-Таус (?-?).
43Ухайб ибн Халид (?- 7)
44Хұмайд ибн һилал (?- ?).
45Эбу Нуъайм (?- ?)
46Абд ар-Раззак; ( ? - ?)
47Салман ибн Йасар (? - ?).
48Малик ибн Анас (712-795). «Әл-Муаттаның» авторы.
49Талха ибн Ұбайдулла (598-656). Жэннатпен сүйіншіленген сахаба .
50Саъд (?- ?).
51 Абд ар-Рахман ибн Ауф (580-652). Жэннатпен сүйіншіленген сахаба .
52 Амир ибн Абдулла ибн эл-Жаррах (7-639). Жэннатпен сүйіншіленген сахаба .
53Зайд ибн Сэбит ибн ад-Даххақ эл -Ансари (7-655). Ғалым сахаба.
54Үбәй ибн Каъб (7-650). Талым сахаба .
121

Масъуд, Әбу Муса , Ибн Аббас, Әл -Хұсайн бин Әли55, Әл -Барра бин
Азиб, Зайд бин эл -Хариса56, Сэһл бин Саъд, Әбу Саъид эл-Худри, Әбу
Қатада, Салман , Ибн Омар бин әл -Ас57, Уқба бин Амир58, Бурайда59, Әбу
һурайра, Аммар бин Йасир60, Судей бин Ажлан61, Умайр эл -Лайси , Әбу
Масъуд әл-Ансари62, Айша63, Әбу ад -Дарда64, Ибн Омар, Ибн әз -Зубайр,
Анас, Уайл бин Хужр, Әбу Хумайд, Әбу Усайд65, Мухаммед бин Мас-
лама66, Жабир67, Абдулла бин Жабир әл -Баяди68, Араби Сахаби69 (р.а.).
Бул қырық үш сахабаның ішінде эділ халифалар мен тірі шағында-ақ
жэннаты болатындары жайында сүйншіленгендер бар.
Осы айтылғанның бэрі де - ғалымдар . Барлығы да тікелей Пай -
ғамбардан (с.ғ.с .) риуаят еткен. Бірі де бір -біріне сай . Осы аталғандар мен
оларға ерген Мекке, Мадина, Хиджаз , Йемен , Шам , сонымен қатар Йрак,
Басра, Хорасандық ғалымдардың басым көпшілігінің назарында намаз-
да тәкбир айтып екі қолды көтеру дұрыс емес. Атап айтар болсақ , ол:
Саъид бин Жұбайр70, Ата бин Әби Раббах71, Мужаһид72, әл -Қасим бин
Мухаммед73, Салим Маъмар бин Абд ал -Азиз74, ан -Нуьман бин Әби Ай-
йаш75, әл -Хасан , Ибн Сирин76, Таус, Макхул, Абдулла бин Динар77, На-
фиъ78, Убайдулла бин Омар79, эл -Хасан бин Муслим80, Қайс бин Саъд81,
55 Әл-Хусайн ибн Әли (626-680). Әли ибн Әбу Талибтің екінші улы .
563айд ибн Хариса ибн Сурахил әл-Кәлби (575-629). Сахаба .
57Ибн Омар ибн эл-Ас (?- ?)
58Укба ибн Амир әл-Жухани (7-678).
59Бурайца ибн Хусайб әл-Әслами (7-682). Сахаба .
60Әбу-л Иакзан Аммар ибн Иасир ибн Амир әл -Анси (7-657). Сахаба .
61 Абу Умама Судейи ибн Ажлан (7 - 7)
62Әбу Масъуд әл-Ансари (7 - 7)
63 Айша бинт Әбу Бәкір ас-Сыддық әл -Қурайши (613-678).
64Уаймир ибн Малик эл-Хазражи (7-653). Мадиналық сахаба .
65Әбу Усайд (7- 7)
66Мухаммед ибн Маслама ( 7- 7)
67Жабир (7- 7)
68Абдулла ибн Жабир эл-Баяди (7 - 7)
69Араби Сахаби (7- 7)
70Эбу Абдулла Саид ибн Жубайр эл-Асади эл -Куфи (7-714). Табипшн .
71 Ата ибн Эби Рабах (7-732).
72Мужаһид (7 - 7)
73Әл-Қасим ибн Мухаммед (7 - 7)
74Салим Маъмар ибн Абд ал-Азиз (7- 7)
75Ан-Нуъман ибн Эби Аййаш (7 - 7)
76Мухаммед ибн Сирин эл-Ансари (7-729). Табиғиин .
77Абдулла ибн Динар (7- 7)
78Нафиъ (7- 7)
79Убайдулла ибн Омар (7 - 7)
80Эл-Хасан ибн Муслим (7- 7)
81Қайс ибн Саъд (7- 7)
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
122

Ибн эл-Мүбарак82 ж эне оған ергендер. Сонымен катар бухаралык му-
хаддистер. Атап айтар болсақ: Иса бин Муса83, Каъб, Саъид, Мухаммед
бин Салам 84, Абдулла бин Мухаммед әл-Муснади85, әл-Аузаъи86, Малик
бин Анас87, Ш афиғи88, Ахмед, Исхақ, әл-Хумайди, Ибн әл-Мадаини89,
Иахиа90. Бұлардың қатарында «Аһл аз-Заһир» де бар. Әл-Аузаъи, Әл-
Хумайди, тағы басқалар: «Тәкбир айтқанда екі қолдың көтермеу намаз-
ды бузады», - деген көзқарасты ұстанған. Намазда тәкбир айтылғанда
екі қолды көтерілуі тиіс. Бұл мэселеге мына нәрсе дэлел: М алик бин
әл-Хуайрис Набидің (с.ғ .с.) намазда тэкбир айтып екі қолын көтергенін
көрген. Сонымен қатар Наби (с.ғ.с .) оған жэне сахабаларға: «Мен қалай
намаз оқығанымды көрсендер, сендер де намаздарынды солай оқындар»,
-
деп буйырған. Бұл сөз тәкбирде екі қолды көтеруді міндеттейді. Ибн
Омар (р.а .) біреу екі қолын көтермегенін көрсе, оған тас лақтыратын».
Жоғарыда айтылған хадистердің соңында: «Мұны жазған бас қазы.
747// жыл. Шаууал айының (?) жулдызы», - деп жазылған екен.
Мен буған былай деп жауап бердім: «Алла Тағалаға тәуекел! Мазһа-
бымыздьщ ғалымдары Әбу Ханифа, Әбу Иусуф91, Зуфар92, Мухаммед бин
әл-Хасан93, Әл-Хасан бин Заййад94, Асад бин Амр95, Ибн Саммаъа96,
эл-Хасан97, Ибн Әби Малик98, Башар бин әл-У алид" , Башар бин Ай-
йас, Эбу Абдулла әл-Ансари, һилал ар-Рай100, һишам ар-Рази101 (р.а.):
« Негізінде рүкуғтан бурый жэне рүкуғтан басты көтергенде екі қолды
көтеру дұры с ем ес», - деген көзқарасты ұстанған.
82Абдалла ибн әл-Мүбарак. (736-797). Хорасандық қүқықшы.
83Иса ибн М үса (?—783).
84Мухаммед ибн Салам (?- ?)
85Абдулла ибн Мухаммед эл-Муснади (? - ?)
86Эбу Амр Абд ар-Рахман ибн Амр (707-774).
87Малик ибн Анас ибн Малик ибн Эбу Амр эл-Асбахи әл-Химйари [һижраның]
93-179 ж. Табиғииндердің алғашқы өкілдерінің бірі.
88Мухаммед ибн Идрис аш-Шафии (767-820). Фақиһ, мухаддис, Шафиғи
89Эл-Хумайди, ибн эл-Мадаини (?- ?)
90Йахйа (?- ?)
91 Эбу Йусуф (731-804)
92Зуфар (?- ?)
93Мухаммед әл-Маһди. (869-799). Хужат ибн эл-Хасан деген атпен де танымал.
94Эл-Хасан ибн Заййад (?- ?)
95Асад ибн Амр (?- ?)
96Ибн Саммаъа (?- ?)
97Эл-Хасан (?- ?)
98Ибн Эби Малик (?-?)
99Башар ибн эл-Уалид (?- ?)
100Билал ар-Рай (7—859).
101Битам ар-Рази (?- ?)
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

Осы аталғандардың бәрі де эрі өзге елдердегі мазһабымызды ұстан-
ғандар да намазда екі қолды көтеруді оң көрді деген хабар жоқ. Егер
көтеруге болады десе, оған дәлел болар еді. Алайда осы күнге дейін
Ирак, Балх, Бухара, Самарканд, Фергана, Мысыр ғалымдарының
намазда екі қолды көтеруге болады деген хабар жоқ.
Ирак ғалымдарын айтар болсақ олар: Имам Исмаил бин Хаммад бин
Әбу Ханифа102, имам Мухаммед бин Саммаъ103, имам һишам бин Убай-
дулла104, имам Хасан бин Әби Малик105, имам Башар бин Ияс106, имам
Ибраһим бин эл-Жаррах107, имам Иса бин Абаз108, имам Эбу Абдулла
Мухаммед бин Шужа ас-Салжи109, имам Ахмед бин Омар эл -Хассаф110,
имам Әбу Хазим әл-Қади111, имам Әбу Саъид әл -Бардағи112, имам Эбу
эл-Хасан эл -Кархи113, имам Эбу ат-Таһир ад -Даббас114, имам Эбу Бакр
эл-Жассас115, имам Эбу Абдулла эл -Журжани116, имам Эбу -л Аббас ан-
Натиъ117, имам Эбу -л Хасан әл -Қудури118 т-б.
Мысырлық ғалымдарымыз: имам Бэкад бин әл -Құтайба119,
имам Жағфар бин Эбу Омар120, имам Эбу Жағфар ат -Тахауи121 т.б.
осы аталғандардың барлығы да намазда екі қолды көтергенді оң
көрмейтін.
Бухара ғалымдары мэселесіне келер болсақ: Шейх имам Му­
хаммед бин Хафс әл-Кәбир әл -Бухари , Шейх имам Абдулла бин
Яғқуб әл-Хадиси эс -Сабазмуни122, Имам Мухаммед бин әл -Фадл
102Исмаил ибн Хаммад ибн Әбу Ханифа (?-827). Фақиһ ғалым . Ханафи
ғуламасы. Әбу Ханифаның немересі .
103 Имам Мухаммед ибн Саммаъ (? - ?)
104Имам һишам ибн Убайдулла (?- ?)
105 Имам Хасан ибн Эби Малик (? - 7)
106Имам Башар ибн Ияс (?- ?)
107 Имам Ибраһим ибн эл-Жаррах (? - ?)
108Имам Иса ибн Абаз (?- ?)
109Эбу Абдулла Мухаммед ибн Шужа ас-Салжи (7-880). Ханафи фақиһы .
|10Ахмед ибн Омар эл-Хассаф . (7-1874).
111 Имам Эбу Хазим әл-Қади (7 - 7)
112Эбу Саид Ахмед ибн Хусейн эл-Бардаъи (7-929). Ханафи фақиһы .
113 Эбу-л Хасан эл -Кархи (260-340).
114Эбу Таһир ад-Даббас (7-951).
115 Эбу Бакр эл-Джассас (7-370).
116 Имам Эбу Абдулла эл-Журжани (?-?)
117 Имам Эбу-л Аббас ан -Натиъ (7 - 7)
118Эбул Хасан Ахмед ибн Мухаммед ибн Ахмед ибн Жафар ибн Хам дан эл-
Кудури эл-Ханафи (973-1037).
1,9 Имам Бэкад ибн эл-Кутайба (?-?)
120 Имам Жағфар ибн Эбу Омар (?-?)
121 Эбу Жағфар Ахмед ибн Мухаммед ибн Салам ибн Абд әл-Мэлік эл -Азди ат-
Тахауи (853-933). Египеттік Ханафит ғулама .
122Эбу Мухаммед Абдалла ибн Мухаммед ибн Йақуб ас-Сабазмуни (871-952).
Орта азиялық белгілі ғалым.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
124

КАУА.Ү1 АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
әл-Бүхари123, имам Әбу Әли ан-Насафи124, имам әл-Қади Әбу Зайд
ад-Дабуси125, имам Рукну-л Ислам Әбу әл-Хұсайн126, имам Абду-л
Уахид аш-Ш айбани127, имам Әбу Наср ат-Тауауиси128, имам Шамс
әл-аимма, Хауахирзада129 есімімен белгілі имам Әбу Бакр, имам
Шамс әл-аимма ас-Сарахси130, имам Садада-л Ислам Әбу әл-Йаср
Әли эл-Баздауи131, имам Әбу-л Муин ан-Насафи132, имам Фахр ад-
дин133, имам Нажм ад-дин Омар ан-Насафи134, имам Шамсу-л Ислам
әл-Аузанжи135, имам Заһир ад-дин әл-Марғинани136, «Әл-Мухиттің»
авторы имам Бұрһан ад-дин137, имам Садад аш-Шаһид Хусам ад-дин138
мен оньщ бауыры Шейх имам ас-Сададу ас-Саъид139, имам Рукну-л
Ислам Эбу эл-Фадл эл-Кумани140, имам аз-Заһид эл-Аттани141, имам
Фахр ад-дин Қазихан т.б.
Самарканд ғалымдарына келер болсақ: имам Мухаммед бин эл-
Хасанньщ әріптесі имам Әбу Сүлеймен эл-Журжани142, имам Эбу Бакр
Хамд бин Исхақ бин Субайх эл-Журжани143, имам Эбу Наср Ахмед бин эл-
Аббас144, имам Эбу Наср эл-Ийади145имам Эбу Мансур эл-М атуриди146,
123Эбу Бакр Мухаммед ибн эл-Фадл эл-Бухари.
124Хусейн ибн Қызыр ибн Мухаммед ибн Йусуф ан-Насафи
125Имам ал-Қади Эбу Зайд ад-Дабуси (7-1039).
126Имам Рукна-л Ислам Эбу эл-Хусайн (? - ?)
127Имам Абду-л Уахид аш-Шайбани (? - ?)
128Имам Эбу Наср ат-Тауауиси (?-?)
129Имам Шамс эл-аимма, Хауахирзада (? - ?)
130Шамс эл-аимма Мухаммед ибн Ахмед ас-Сарахси (7-1093) Бұхаралық белгілі ғалым.
131 Имам Садада-л Ислам Эбу эл-Иаср Эли эл-Баздауи (?-?) Орта азиялық
көрнекті ғалым.
132Әбу-л Муин Маймун ибн Мухаммед ибн Мухаммед ибн Мутамид ан-
Насафи. һижраның 438//1047 жылы Насаф қаласында дүниеге келіп, һижраның
508//1115 жылы Бухарада қайтыс болтан. Орта азиялық мәшһүр талым.
133Имам Фахр ад-дин (7- 7)
134Эбу Хафс Нажм ад-дин Омар ибн Мухаммед ан-Насафи. (1068-1142). Насаф-
та туган. Орта азиялық көрнекті талым.
135Имам Шамса-л Ислам эл-Аузанжи (?-?)
136 Захир ад-дин эл-Хасан ибн Э ли ибн Абдулазиз Маргинани (7-1203). Орта азиялық талым.
137Бурхан ад-дин ал-Маргинани (1118-1197). Орта азиялық көрнекті талым.
138Имам Садад аш-Шаһид Хусам ад-дин (7- 7)
139Шейх Имам ас-Сададу ас-Саъид (7- 7)
140Имам Рукн ал-Ислам Обу эл-Фадл эл-Кумани (7- 7)
141Имам аз-Заһид эл-Аттани (7- 7)
142Обу Сулеймен ибн Муса эл-Журжани (7-816).
143Имам Обу Бакр Хамд ибн Исхақ ибн Субайх эл-Журжани (7- 7)
144Обу Наср Ахмед ибн Аббас эл-Ийади (7-943).
145Обу Насыр Ахмед ибн эл-Аббас ибн Хусейн ас-Самарқанди, эл-Ийади.
(260/874-жылдан кейін қайтыс болтан). Орта азиялық талым.
146Обу Мансур Мухаммед ибн Мухаммед ибн Махмуд әл-Матуриди ас-Самарқанди
(853-944). Орта азиялық көрнекті талым.

имам Әбу-л Қасим ас-Самарқанди147, имам Әбу Ахмед әл-Ийади148,
имам Әбу Бакр әл-Ийади бин Әби Наср эл-Ийади149 , «Муаллиму-д
дин» жэне «Әл-Иътисам» кітаптарының авторы имам Әбу Бакр
Мухаммед бин эл-Яман ас-Самарқанди150, «Усул ад-диннің» авторы
имам Фақиһ Әбу Салма Мухаммед бин Мухаммед ас-Самарканди151,
имам Әбу-л Хасан ар-Рустағфани152, имам Хафс бин ал-Қади jic-
Самарқанди153, имам Мағруф бин Хасан ас-Самарқанди154, имам Йу-
суф бин Субайх ас-Самарқанди155, самарқандық талым имам Алау ад-
дин156, «Әл-һидайаның» авторы имам Бурһан ад-дин эл-Мартинани.
Балх ғалымдарына келер болсақ, олар: имам Эбу Мути эл-
Балхи157, имам Эбу Муъад Халид бин Сулайман эл-Балхи158, имам
Халаф бин Аййуб159, имам^Мухаммед бин әл-Әзһар160, Исам бин Йу-
суф161, имам Ибраһим бин Йусуф^62, имам Эбу Абдулла Мухаммед бин
эл-Адхам 163, имам Нусайр бин Йахйа164, имам Эбу Наср Мухаммед
бин Мухаммед бин Салам165, имам Эбу Абдулла әл-Қаласи166, имам
Әбу-л Қасим Ахмед167, имам Эбу Бакр бин Саннаф168, эл-Амаш
есімімен белгілі имам Эбу Бакр бин Саъид169, имам Эли бин Ахмед
әл-Қаласи170, имам Әбу-л Қасим Абдулла бин Мухаммед171, имам Эбу
Жагфар эл-Хиндууани172, имам Эбу-л Лайс ас-Самарқанди173 т.б.
147Исхақ ибн Мухаммед ибн Исмайл Әбу-л Қасым ас-Самарқанди. (7—953).
Орта азиялық Ханафи фиқһ ғалымы.
148Имам Эбу Ахмед эл-Ийади IV/X ғасырдың басы.
149Имам Эбу Бакр эл-Ийади ибн Эби Наср эл-Ийади (? - ?)
150Имам Эбу Бакр Мухаммед ибн әл-Яман ас-Самарқанди (? - ?)
151Имам Фақиһ Эбу Салма Мухаммед ибн Мухаммед ас-Самарқанди (?- ?)
152Эбу-л Хасан Эли ибн Саид ар-Рустағфани эл-Ханафи (?-956).
153Имам Хафс ибн ал-Қади ас-Самарқанди (? - ?)
154Имам Мағруф ибн Хасан ас-Самарканди (?- ?)
155Имам Иусуф ибн Субайх ас-Самарқанди (?-?)
156Алау ад-дин ас-Самарқанди (7—539). Ханафи ғалымы.
157Эбу Мути Хакем ибн Абдулла ибн Маслама эл-Балхи (7—814).
158Имам Эбу Муъад Халид ибн Сулайман эл-Балхи (?-?)
159Имам эл-Халаф ибн Аййуб (7—830).
160Имам Мухаммед ибн әл-Әзһар (?-?)
161 Исам ибн Иусуф (?-239)
162Ибраһим ибн Иусуф эл-Балхи (7-239).
163Эбу Абдулла^Мухаммед ибн эл-Адхам (714-779). Табиғин.
164Нусайр ибн Йахия эл-Балхи (7-881).
165Имам Эбу Наср Мухаммед ибн Мухаммед ибн Салам (?-?)
166Имам Эбу Абдулла әл-Қаласи (?-?)
167Имам Әбу-л Қасим Ахмед (?-?)
168Имам Эбу Бакр ибн Саннаф (?-?)
169әл-Амаш есімімен белгілі Имам Эбу Бакр ибн Саъид (7-7)
170Имам Эли ибн Ахмед әл-Қаласи (?-?)
171 Имам Эбу-л Қасим Абдулла ибн Мухаммед (7- 7)
172Балхтық Эбу Жағар эл-Хиндууани (7-973).
173Эбу-л Лэйс Наср ибн Мухаммед ас-Самарқанди. (7-983).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

Осы ғылымның кайнар көзі болған аталған ғалымның әрбірі өзде-
рінің ілімдарлығы, діндарлығы жэне такуалығымен катар, шариғат
ілімдерін кәміл меңгеру жэне ижтиһадтарымен (ізденістерімен) әй-
гілі. Осы аталмыш ғалымдардың бірінен де кітапта рүкуғтан бұрын
және рүкуғтан түрғанда екі колды көтеруге болатындығы жайында
айтылмаған. Олардың барлығы да Әбу Ханифа мазһабын ұстанып,
рүкуғта екі қолды көтеруден қайтарған әрі еңбектерінде де қолды
көтеру ж айында айтпаған.
«Осы ғалымдар рүкуғтан бұрын жэне кейін екі қолды көтеруді оң
көрді»,-деген адам, қияметке дейін өз дегеніне дэлел таба алмайды.
Мен кездескен Мауараннаһр машайхтары да осы көзқараста бо-
латын. М эселен, имам Жалал ад-дин ас-Сығнақи174 . Имам Жалал
ад-дин имам Шамс әл-аиммамен жүздескен. Мен имам Жалал ад-
динді көргенімде, оның жасы тоқсаннан асқан болатын. Ал мен ша-
мамен он ж аста едім (1286-1357).
Имам Шамс ад-дин әл-Қабауи175. Ол да он тоғыз жасында Шамс
әл-аиммамен жүздескен. Имам Шамс ад-динмен кездескенімде, оның
жасы тоқсан алтыда, ал мен шамамен он жаста болатынмын. Мен
имам Шамс ад-диннен «Эл-Фараид ас-Саражи» жэне т.б. кітаптарды
оқып, кейін батасын алдым.
Әл-Иумақи есімімен әйгілі шейхымыз имам Тадж ад-дин Му­
хаммед бин Ахмед эл-Хаким176. Имам Тадж ад-диннің шәкірті екі
атақты талым Шейх имам Хамид ад-дин ад-Дарир мен имам Хафиз
ад-дин эл-Кабир177.
Шейхымыз, атақты талым имам Бұрһан ад-дин эл-Хурифагани178.
Имам Бүрһан ад-дин жогарыда айтылган атақты имам Хамид ад-дин
ад-Дарир мен имам Хафиз ад-дин әл-Кабир әл-Бұхаридің шэкірті.
Шейхымыз, көптеген еңбектің авторы имам Хусам ад-дин ас-
Сығнақи (1240-1317).
Әл-Уқайли есімімен эйгілі шейхымыз имам Шараф ад-дин179.
Имам Шараф ад-дин де имам Хамид ад-дин ад-Дарир мен имам Ха­
физ ад-дин эл-Кэбир әл-Бұхариден фиқһ, шаритат, наху* жэне эдептен
174Жалал ад-дин ас-Сығнақи (1206-1300). Қазақ жерінен шыққан талым. Ханафит.
175Имам Шамс ад-дин әл-Қабауи ( ? - ?)
176Әл-Йумақи есімімен эйгілі шейхымыз Имам Тадж ад-дин Мұхаммед ибн
Ахмед эл-Хаким (?- ?)
177Хафиз ад-дин эл-Кабир әл-Бұхари. (1218-1293).
178Имам Бұрһан ад-дин эл-Хурифатани (? - 956)
179Эл-Укайли есімімен әйгілі имам Шараф ад-дин (?- ?)
* Наху - грамматика.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
127

дәріс алған. Сонымен қатар имам Шараф ад -дин имам Шараф ад -дин
эл-Жүндидің180 шәкірті.
Шейхымыз имам Аршад ад-дин ас -Сарахси181. Имам Аршад ад-
дин де имам Хамид ад-дин ад -Дарир , имам Хафиз ад -дин әл -Кабир
жэне т.б. атақты ғалымдардан дәріс алды .
Шейхымыз имам Бұрһан ад-дин ар -Рушди182. Имам Бұрһан ад-
дин ар-Рушди имам Хафиз ад -диннің шэкірті . Мен имам Бұрһан ад -
диннен «Усул» және «Фуруғ» мәселесінде көп дэріс алдым.
Шейхымыз Насыр ад-дин183. Имам Насыр ад -дин де имам Ха­
физ ад-дин әл -Кабирдің шәкірті . Имам Насыр ад -диннің араб тілінен
шэкірті «Мифтах ал-улүмнің » («Ғылым кілті») авторы Шиһаб ад-дин
әл-Харрафи .
Әл-Аъраж есімімен әйгілі шейхымыз Насыр ад-дин . Имам Насыр ад-
дин де имам Хафиз ад-дин әл -Кабир әл -Бұхаридің шәкірті.
Шейхымыз Бұрһан ад-дин . Шейх Бұрһан ад -дин имам Шаме эл-
аимманың әріптесі имам Ашраф ад-дин әл -Касанидің шәкірті .
Ас-Саффар есімімен белгілі шейхымыз Жалал ад -дин т.б. олармен
жүздесу нәсіп болтан ғалымдар.
Мен олардан дэріс алып, маған баталарын берген ғалымньщ бірі де
рүкуғтан бүрын және кейін екі қолды көтеру жайында айтпады. Керісінше
барлығы дерлік екі қолдың көтерілуіне қатаң тыйым сальш, рүкуғта екі
қолды көтерген адамның намазы дұрыс емес деп пэтуа берген.
Мен де олардың пәтуасын дұрыс деп білемін.
Дәлел мэселесіне келер болсақ, имам Мүслим «Сахихында» Жабир
бин Самурадан (р.а .) еткен риуаятында былай дейді: «Расулулла (с.ғ.с.)
бізге шығып: «Қүйрығын бүлғандатқан ж ылқы ға ұқсап қолдарынды
көтересіндер. Мен соны көрдім . Намазда артық әрекет етпеңцер», - деді
дейді.
Имам Әбу Дауд «Сүнанда» және имам ат-Тирмизи «Жамиғінде»
Әлқамадан (р.а .) риуаят етеді: «Ибн Масъуд (р.а.): «Сендермен бірге на-
мазды Расулулла (с.ғ.с.) оқығандай оқиын ба?», - деп намаз оқыды әрі
намазда екі қолын тәкбир айтып бір-ақ мэрте көтерді».
Имам Әбу Дауд Абд ар-Рахман бин Әби Лайладан184 (р.а .) риуа­
ят етеді. Әл -Барра бин Азиб (р.а .) айтады: «Расулулла (с.ғ.с .) намаз
бастағанда екі қолын қүлақ түсына көтеріп, кейін көтермеді».
Имам Насаи Әлқамадан (р.а .) риуаят етеді. Абдулла бин Масъуд185
180Имам Шараф ад-дин әл -Жүнди (?-?)
181 Имам Аршад ад-дин ас -Сарахси (?-?)
182 Имам Бұрһан ад-дин ар -Рушди (?-?)
183Имам Насыр ад-дин (?-?)
184Әбу Мұхаммед Абд ар-Рахман ибн Эбу -з Зинад эл -Мадини (7-790).
185 Абдулла ибн Масъуд (590-653). Ғалым сахаба. Хазіреті Омар мен Османның
дәуірінде Куфада әкім болған.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
128

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
ЕСКІ ИКАН
ESki Іk АП
Қазіргі ескі Иқан
Иқан төбе

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Иқан төбе
•ч»
Сарғатмаш медресесінің солтүстік жағы

pm
■
Сарғатмаш
медресесінің төбеден
қарағандағы көрінісі
Сарғатмаш
медресесінің төбесінен
Каирдегі Хасан
ибн Түлук мешіті мен
мүнарасы көрініп түр

ШЕИХәбсаттар қажы дербісәлі
Сарғатмаш медресесінің бас күмбезі
-
Сарғатмаш медресесіпіц ішкі корішсі

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Сарғатмаш медресе-мешітінің
михрабы мен мінбері
Сарғатмаш медресе-мешітінде . Солдан оңға қарай :
Қазақстанның Египеттегі елшілігінің кеңесшісі Бақыт
Батыршаұлы, Бас мұфти - автор,
Сарғатмаш медресе-мешітінің бас имамы .

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
гі'М
Аш-Шаихуния
медресесі
Сарғатмаш
медресесіндегі
құлпытас

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Аш-Шайхуния
медресесінің (оңжақта)
жоғарыдан қарағандағы
коріиі^
г

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
I_і^_>wJ'j с1—3V '►LLx3
J>y'L£
IwwJ J
uJ IS^^41wW..Jjj*
(^'Л*и.>Уі^и-иі|>Ь^ Л 1J ^ l0i>-^ w Il>-yLcЛ
juij)
Қауам ад-диннің Кувейтте ніыққан еңбегінің муқабасы

(р.а.): «М ен сендерге Набидің (с.ғ.с.) намазын көрсетейін бе?», - деп ,
намазға тұрды. Ол екі қолын бірінші тэкбирде көтергеннен кейін баска
көтермеді».
Имам Мухаммед бин әл-Хасан аш -Шайбани186 «Мууаттасында»
Асым бин Күлайбтен187 (р.а.) риуаят етеді. Асым бин Күлайбтің (р.а.)
әкесі айтады: «Мен Әлидің (р.а .) парыз намаздың бірінші тәкбирінде екі
қолын көтеріп, басқа кезде көтермегенін көрдім».
Имам Мұхаммед «Мууаттасында» риуаят етеді. Ибраһим ан -
Нахаъи188 (р.а.): «Намаздың бірінші тәкбирінен кейін екі қолынды
көтеруші болма», - д е д і . Сонымен қатар имам Мұхаммед «Әл-Асар»
кітабында Ибраһим ан-Нахаъидің (р.а.): «Біз осыған сүйенеміз эрі Әбу
Ханифа да осылай деді», - деген .
Сонымен қатар имам Мухаммед «Мууаттаада» риуаят етеді. Хұса -
йн бин Абд ар-Рахман189 (р.а .) айтады: «Мен Амр бин М ұррамен190бір-
ге Ибраһим ан-Нахаъиге (р.а.) бардық. Амр: «Әлқама бин Уаил әл-
Хадрамути191 экесі Набимен (с.ғ .с.) бірге намаз оқығанын риуаят етті.
Оның әкесі Набидің (с.ғ .с .) бірінші тэкбирде, рүкуғтан бүрын және
кейін екі қолын көтергенін көріпті», - дегенде, Ибраһим: «Мүмкін ол
тек сол күні Набидің (с.ғ .с .) солай еткенін көрген болар. Алайда Ибн
Масъуд (р.а .) пен оның жанындағылар бұл сөзді естімедім. Олар екі
қолын тек намаздың басында бірінші тэкбирде көтеретін», - д е д і».
Имам Мухаммед «Мууаттада» Абд ал-Азиз бин Хакимнен192 (р.а .)
риуаят етеді: «Мен Ибн Омардың (р.а .) намаздың бірінші тәкбирінде
екі қолын қулақ тусына көтергенін көрдім. Басқа кезде ол қолын
көтермеді».
Имам Мухаммед Асым бин Күлайбтің әкесінен риуаят етеді:
«Әли бин Әби Талиб (р.а .) намаздың бірінші тәкбирінде екі қолын
көтеріп, басқа кезде көтермейтін». Асым бин Күлайбтің әкесі Әлидің
жамағатынан болатын.
Имам Мухаммед Ибраһимнен (р.а .) риуаят етеді: «Ибн Масъуд
(р.а .) намазға тұрғанда екі қолын көтеретін».
Имам ат-Тахауи «Шарх ал-әсар» кітабында эл -Барра бин Азиб -
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
186Мухаммед ибн Хасан аш-Шайбани (749-805).
187Асым ибн Күлайб (?-?)
188Ибраһим ан-Нахъи (?-?)
189Хусайн ибн Абд ар-Рахман (?-?)
190Эбу Абдулла Амр ибн Мурра ибн Абдулла эл-Муради эл -Жамали (7-734).
191 Әлқама ибн Уаил эл-Хадрамути (?-?)
192Абд ал-Азиз ибн Хаким ( - ?)
9-601

тен (р.а .) риуаят етеді: «Наби (с.ғ .с .) намаздың бірінші тәкбирінде
екі қолын басбармақ қүлақ сырғалығының тұсына келгенге дейін
көтеріп, басқа кезде көтермейтін ». И м ам ат -Тахауидің тағы екі риуа -
ятында әл-Барра бин Азибтен (р.а .) осы жайында айтылған.
Имам ат-Тахауи Әлқама бин Абдулладан193 (р.а .) риуаят етеді:
« Н аби (с.ғ .с .) екі қолын тек намаздың бірінші тәкбирінде көтеретін».
Имам ат-Тахауи Суфйаннан194 (р.а .) жеткізген риуаятта да осы жай­
ында айтылған.
Имам ат-Тахауи әл -Муғирадан195 (р.а .) риуаят етеді: «М ен Ибра-
һимге Уаилдің: «Наби (с.ғ.с.) намазға түрғанда,^үкуғтан бұрын жэне
кейін екі қолын көтеретін», - дегені жаиында аитқанымда, ол: «Уаил
бір рет Наби (с.ғ .с .) солай еткенін көрген болса, Абдулла бірде Наби
(с.ғ.с.) солай етпегенін көрді», - деп жауап берді».
Имам Шамс әл-аимма ас -Сарахси «Мабсутте» имам әл-Аузаъи
«Ә л-Харам» мешітінде Әбу Ханифамен кездескені жайында айтқан.
Әл-Аузаъи: «Рүкуғқа барарда жэне рүкуғтан кейін екі қолын
көтермейтін Ирақ жүртына не болған? Әз-Зуһри маған Сәлим мен
Ибн Омардан: «Наби (с.ғ .с .) рүкуғтан бұрын және рүкуғтан кейін екі
қолын көтеретін», - деп риуаят етті», - дегенде, Әбу Ханифа: «Хам-
мад маған Ибраһим ан-Нахаъи , Әлқама жэне Абдулла бин Масъудтан
(р.а .): «Наби (с.ғ .с .) екі қолын намаздың бірінші тәкбирінде көтеріп,
басқа кезде көтермейтін», - д е д і . Сонда әл -Аузаъи Әбу Ханифаға
таңданып: «М ен сізге әз-Зуһридің Сэлимнен естіген хадис жайында
айтып тұрмын. Ал ол маған Ибраһим риуаят еткен Хаммадтың хадисін
айтты», - д е п , иснадының жоғары деңгейілігіне нұсқағанда , Әбу Ха­
нифа: «Хаммад эз-Зуһриден196, ал Ибраһим Сәлимнен білімдірек.
Егер Ибн Омар болмаса еді, онда: «Әлқама одан білімді», - деп айтар
едім. Абдулла бин Масъуд (р.а .) мәселесіне келер болсақ, ол айтқан
хадистің рауилерінің білімдігі басым», - д е ді .
Әл-Аузаъи Әбу Ханифаның бүл дегеніне жауап қатпады .
Имам ат-Тахауи Ибраһимнен (р.а .) риуаят етеді: «Абдулла бин
Масъуд (р.а .) екі қолын намаздың тек бірінші тәкбирінде көтеретін».
Имам ат-Тахауи әл -Асуадтан197 (р.а .) риуаят етеді: «М ен Омар
бин әл-Хаттабтың намаздың бірінші тәкбирінде қолын көтеріп , басқа
кезде көтермегенін көрдім».
Имам ат-Тахауи айтады: «Бұл хадис сахихДдұрыс - Ә .Д .) . Себебі, эл-
Хасан бин Аййаш198199сенімді». Бүл жайында Иахйа бин М уъин11)9айтты.
193Әлқама ибн Абдулла ( - ?)
194 Суфйан ( - ?)
195 әл-Муғира ( - ?)
І96Хаммад әз-Зуһри ( - ? )
197Әл-Асуад (- ?)
,98Әл-Хасан ибн Аййаш ( - ?)
199 Иахйа ибн Муъин ( - ?)
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ІЗО

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Ал Омар бин әл-Хаттаб (р.а.) Набидің (с.ғ.с.) рүкуғ жэне сәжде
еткенде екі колын көтергенін білмей қалды деген негізсіз. Омар (р.а .)
ж эне Набидің (с.ғ .с .) баска сахабалары (р.а .) рүкуғ, сэждеде екі қолын
көтермегені мәселенің ақиқатына нұсқайды. Бүған ешкім де қарсы
келмеуі тиіс.
Имам ат-Тахауи Әбу Бакр бин Аййаштан200 риуаят етеді: «На-
маздың бірінші тәкбирінен тыс орында екі қолын көтерген бірде-бір
фақиһты көрмедім».
Әрине, бүл мәселеде: «Бүған қатысты сөз неге әртүрлі?», - деп
сүрақ қойсақ орынды болады.
Дәлелге назар салайық. Бұл мәселедегі дәлел - қияс. Қиястың
дәлелдігіне ғалымдар бір ауыздан қаулы еткен.
Намаз мәселесіне келер болсақ, тэкбир екі түрлі болады. Парыз
тәкбир. Бұған намазды ашушы тәкбир жатады. Ижмағ бойынша осы
тәкбирде екі қолды көтеру - сүннэт.
Тэкбирдің екінші түрі - сүннәт тэкбир. Бұған, мәселен, сәжде
тэкбирі жатады. Алайда ижмағ бойынша бұл тәкбирде екі қолды
көтеру сүннэтқа жатпаиды.
Рүкуғтың тэкбирі де сүннэт. Рүкуғ тәкбирінің үкімі сэжде тэк-
бирінің үкіміндей. Демек, рүкуғ тэкбирінде де екі қолды көтеру сүн-
нэтқа жатпайды.
Енді бас қазы келтірген хадистерге келер болсақ, бірінші хадис
мазһабымыздың ғалымдарының назарында - мансұқ, мэжһүл. Себебі,
имам ат-Тахауи риуаят еткен хадисте Мужаһид: «Мен Ибн Омардың
(р.а.) артында тұрып намаз оқығанымда, ол екі қолын тек бірінші
тәкбирде көтерді», - деді.
Бұл хадис Ибн Омардың (р.а .) істегені дегеніне қайшы екенін
көрсетеді. А лайда оның бүл ісі Набидің (с.ғ .с .) сүннәтіне қайшы
эрекет деу дұрыс емес. Бұл рүкуғта екі қолды көтеру мансүқ болғанын
көрсетеді. Ибн Омар (р.а .) екі қолын тек бірінші тәкбирде көтергеннің
мэнісі осында.
Мазһабымыздың барлық ғалымы рүкуғта екі қолды көтеруді
мансұқ еткен. Мәселен, қазы Әбу Зайд201, имам Шамс әл-аимма
ас-Сарахси «Усулінде», Фахр әл-Ислам өз «Усулінде». Ханафи маз-
һабының барлық ғалымы бүлардың айтқанына бойсүнып, ешбірі де
үкімдеріне қарсы болмайды.
Мухаммед бин әл-Хасан өзінің «Мууаттасында» осыған ұқсас ри­
уаят келтірген. Абд ал-Азиз бин Хаким айтады: «Мен Ибн Омардың
131
200Әбу Бакр ибн Аййаш (?—789//90)
201Қазы Әбу Зайд (- ?)

(р.а .) бірінші тәкбирде екі қолын қүлақ тұсына кетергенін көрдім.
Басқа кезде ол екі қолын көтермеді».
Ал имам Байһақидің: «Расулулла (с.ғ .с .) өмірінің соңына дейін
намазды осылай оқитын», - деген риуаятына келер болсақ, бүл сөз
сахих (дұрыс - Ә .Д .) емес. Өйткені имам Бухари мен имам Мүслим
өздерінің «Сахихында» келтірмеген. Сахих болса , оны риуаят етер
еді.
Шариғат бойынша Набидің (с.ғ .с .) бір әрекетіне қатысты екі сөз
болып, олар өзара , осы мәселедей , қайшылықта болса , онда сол
әрекетіне қатысты тыйымның үкімі басым болады.
Бір хадисте Расулулла (с.ғ .с .) рүкуғта екі қолын көтерді делінсе,
басқа хадисте: «Намазда артық әрекет етпеңдер», - ал басқа бір ха­
дисте: «Намазда тек жеті жерде қолдарыңды көтеріңдер», -
деп
бүйырылған. Ал рүкуғтың орыны бүл айтылғаннан тыс .
Тыйымның үкімі басым болудың себебі, біріншіден : тыйым
салынған істі істеу жазаға лайық етсе, Набидің (с.ғ .с .) бір істеген
эрекетін істемеу жазаға лайық етпейді.
Екіншіден: сонымен қатар кей істі Расулулла (с.ғ .с .) өзі үшін істеп,
соны істеңдер, не болмаса істемеңдер демеген .
Үшіншіден: Набидің (с.ғ .с .) эрекетін қайталау уәжіпке жатпайды
эрі уэжіп істе бірде рұқсат етіліп, бірде тыйым салыну деген болмай -
ды.
Бүл мәселе бойынша бас қазыға берер жауабымыз осы.
Екінші, яғни Малик бин әл-Хуайрис риуаят еткен хадиске келер
болсақ, бүл мәселеде Ибн Масъудтың (р.а .) хадисі басым. Себебі, ол на­
мазды Расулулла (с.ғ.с .) оқығандай оқып, екі қолын бір -ақ рет көтерді.
Егер екі хадис өзара қайшы келсе, онда назарға рауидің ілімділігі
алынады. Ал атақты сахабалар қатарына жататын Ибн Масъуд (р.а .) Ма­
лик бин әл-Хуайристен ілімді .
Имам Бүхари жэне имам Мүслим Масруқтан (р.а .) риуаят еткен ха­
диске қарайық: «Абдулла бин Масъуд (р.а.): «Хақ Тағаламен ант етемін!
Бір сүре түсірілген болса, мен сол сүре қай жерде түсірілгенін білемін.
Бір аят түсірілген болса, сол аяттың түсірілу себебін білемін . Егер Алла
Тағаланың Кітабын менен артық білетін біреу бар екенін білсем, оған
түйе мініп болса да, барамын».
Мухаммед бин Саъд202 (р.а .) «ат-Табақату -л кабир» кітабында: «Аб­
дулла бин Масъуд (р.а .) Пайғамбардың (с.ғ .с .) жанында көп болған. Ол
Набидің (с.ғ .с .) сапардағы жастығы, аяқ-киімі, арқасы сүйенер сүйеніші
болған», -деген .
Сонымен қатар сол кітапта Әлқамадан (р.а .) Әбу Дарданың (р.а .)
202 Мухаммед ибн Саад ибн Мупи Захри Басри (?-845). «Ат-Табақату -л
кабирдің» авторы.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
132

мына сөзін келтірген: «Араларыңда Набидің (с.ғ .с .) серігі жэне
жастығы Ибн Масъуд (р.а.) болды ма?», - деп сұраганда, сахабалар
(р.а .): «Иә. Абдулла бин Масъуд (р.а .) Бадр үрысына қатысып, Әбу
Жаһлдің203 басын шапқан. Ухуд, Хандак , жалпы барлык шайкаска
Набимен (с.ғ .с .) бірге катысты», - де ді».
Мухаммед бин Саъд (р.а .) Ибраһимнен риуаят етеді: «Абдулла
(р.а .) Алла Тағаланың: «Хақ Тағала мен Пайғамбарға (с.ғ .с .) жауап
берген», - сөзіне қатысты: «Біз он сегіз адам едік», - деді».
Мухаммед бин Саъд (р.а .) Эбу Муса эл-Ашъариден (р.а .) риуаят
етеді: «М ен Набиге (с.ғ .с .) барғанымда, онда Ибн Масъудтан (р.а .)
басқа ешкімді көрмедім».
Мухаммед бин Саъд (р.а .) Эбу эл-Ахуастан204 (р.а .) риуаят етеді:
«Сахабалардың (р.а .) бір тобы Эбу Мұсаның (р.а .) үйінде Куран оқып
отырған болатын. Бір кезде Абдулла бин Масъуд (р.а .) орнынан турып,
шықты. Сонда Эбу Масъуд (р.а .) ол жайында: «Бул Алла Таталадан
Мухаммедке (с.ғ .с .) түсірілген Қуранды басқалардан артық біледі», -
деді».
Бул үшінші, яғни Уайл бин Хужр (р.а .) риуаят еткен жэне басқа да
хадистің жауабы.
Төртінші, яғни Эбу Хумайд205 (р.а .) риуаят еткен хадистің жауа­
бы: Имам ат-Тахауи айтады: «Имамдар Эбу Хумайд туралы: «Ол -
даъиф» (әлсіз - Ә .Д .),- д е п , оған дәлел ретінде суйенбеген . Ондай бол-
са, даъиф болтан Эбу Хумайдты мұндай мәселеде қалайша дэлел етсе
болады. Сонымен қатар Мухаммед бин Амр мен Ибн Ата206 (р.а .) Эбу
Хумайдтың Набидің (с.ғ .с .) қалай намаз оқығаны жайында айтқанын
естімеген. Хадистің иснадындағы мэжһүл (белгісіз - Ә .Д .) біреу бар.
Бул жайында эл-Аттаф бин Халид207 айтты».
Қағида бойынша иснады үзілуімен қатар рауидің әлсіздігі ан-
ықталған жағдайда, хадис дәлел ретінде алынбайды . Тіпті рауи әл -
сіз болмағанның өзінде, Ибн Масъуд (р.а .) риуаятының күші басым.
Бутан Ибн Масъудтың (р.а .) ілімділігі жэне ол айтқан хадис қияс пен
қисындылыққа сәйкес келуі негіз.
Бесінші хадис мәселесіне келер болсақ, имам ат -Тахауи «Шарх әл-
эсарда»: «Ғалымдар ол хадисті қате деп, хуффаздар (жатқа білушілер -
203Амр ибн Хишам (?-624). Махзум тайпасы көсемдерінің бірі. Әбу Жәһл деген
атпен танымал болған.
204Әбу эл-Аху ас (?- ?)
205Әбу Хумаид (?- ?)
206 Ибн Ата(?- ?)
207Әл-Аттаф ибн Халид (?-?)
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

Ә.Д .) иснадты Анаспен (р.а .) тэмамдаған. Осы себептен имам Бұхари
оны сахихке жатқызбаған», -
деген. Тіпті сахихке жатқызғанның
өзінде, Ибн Масъуд (р.а .) риуаяты басым.
Алтыншы, яғни Әбу һүрайра (р.а .) риуаят еткен хадиске келер
болсақ, имам ат -Тахауи «Шарх әл-әсарда» Әбу һүрайраның (р.а .): «Ра-
сулулла (с.ғ .с .) намазға тұрғанда, рүкуғ жэне сәжде еткенде екі колын
көтеретін», - дегенін риуаят етіп: «Бұл Исмаил бин Аййаштың208
Салих бин Кайсаннан209 риуаят еткені. Ал ғалымдар , әдетте , риуа -
яттарында оларға сүйенбейді», - д е г е н . Мүндай жағдайда ғалымдар
олардың риуаятын екі қолды көтеру мәселесінде қалайша дэлел ет-
пек?!
Тіпті Әбу һүрайра (р.а .) сол хадисті риуаят еткеннің өзінде, біз
Ибн Масъудтың (р.а .) ілімділігіне, қияс пен қисындылыққа сүйенеміз .
Оған қоса ғалымдар Әбу һүрайраның (р.а .) сол риуаяты сахих екеніне
бірауыздан күмэн келтірген.
Жетінші, яғни Жабирдің (р.а .) хадисіне келер болсак, жауа-
бымыз: «Ол хадис сахих емес. Сондықтан да ол имам Бүхари мен
имам Мүслимнің «Сахихтерінде», «Мууаттада», имам Әбу Даудтың
«Сүнанінде», имам ат-Тирмизидің «Жамиъінде» жэне имам Насаидің
хадистер жинағында келтірілмеген».
Жабирдің (р.а .) риуаяты сахих болтанный өзінде, Абдулла бин
Масъудтың (р.а .) ілімділігі мен ол айтқан хадис қияс пен кисын-
дылыққа сэйкес келуін негіз түтамыз.
Сегізінші, яғни Әбу Мүсаның (р.а .) хадисіне де берер жауабымыз
осы.
Тоғызыншы хадиске келер болсақ, Ибн Масъуд (р.а .) Ибн әз-
Зубайрдан (р.а .) ілімді эрі Ибн эз-Зубайрдың (р.а .) риуаяты кияс пен
қисындылыққа қайшы. Сонымен қатар ғалымдардың назарында Ибн
эз-Зубайрдың (р.а .) риуаяты рүкуғта екі қолды көтеру мәселесінде -
матрук (өте әлсіз, қабыл етілмейтін хадис). Тіпті имам Шафиғидің өзі
ол хадиске амал етпейтін.
Оныншы, яғни Әбу Бакр (р.а .) риуаят еткен хадис мәселесіне ке­
лер болсақ, хуффаздардың назарында ол хадис даъиф (әлсіз - Ә .Д .) .
Сондықтан да ол хадисті тек имам Байһақи риуаят етіп, имам Бухари ,
имам Муслим т.б. имамдар риуаят етпеген .
Он бірінші, яғни Омар (р.а .) риуаят еткен хадиске қатысты бе­
рер жауабымыз: «Хуффаздардың козқарасында ол хадис сахих емес.
Хадисті тек Дарақутни риуаят етіп, алты кітапта келтірілмеген ».
Имам ат-Тахауи Омар (р.а .) екі қолын намаздың бірінші тәкбирінде
20s Әбу Утба Исмайл ибн Аййаш ибн Сүлсймен эл-Химси (7-797).
209 Салих ибм Кайсап (7-757).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

көтеріп, баска кезде көтермегені жайында риуаят еткен әрі ол
риуаяттың иснады сахих. Ол иснад жайында ілгеріде айткан бола -
тынбыз.
Он екінші, яғни Әли (р.а .) риуаят еткен хадиске келер болсақ, бас
қазы: «Ол хадисті барлық мухаддис, соның ішінде имам ат-Тахауи де
риуаят етті», - деді.
Рас, имам ат -Тахауи Әлиден (р.а .) рүкуғта екі қолды көтеру тура-
лы риуаят етті. Алайда , кейін рүкуғта екі қолды көтермеу жайында
риуаят еткен болатын.
Асым бин Күлайб (р.а .) әкесінен риуаят етеді: «Әли (р.а .) намаздың
бірінші тәкбирінде екі қолын көтеріп, кейін көтермеді».
Осы риуаяттан соң имам ат-Тахауи рүкуғта екі қолды көтеруге
қатысты Әлидің (р.а .) риуаятын мансүқ етті. Өйткені рүкуғта екі
қолды көтеру мансұк болмаса еді, Әли (р.а .) рүкуғ етуден бұрын екі
қолын көтерер еді. Дегенмен Әлидің (р.а .) назарында рүкуғта екі
қолды көтеру мансүқ болды эрі ол Набидің (с.ғ .с .) сүннетіне карсы
амал етпейтін.
Ілгеріде біз Мухаммед бин әл-Хасанның (р.а .) Әли (р.а .) рүкуғта
қолын көтермегені жайындағы риуаятын айтқан болатынбыз.
Бас қазы ол хадис туралы: «Имам ат-Тирмизи оған қатысты: « Х а­
сан, сахих», - деп айтты», - деді.
Алайда менің айтарым: «Им ам ат-Тирмизи Әлидің (р.а .) хадисі
жайында: «Хасан, сахих», - демеді».
Ақиқатында имам ат-Тирмизидің «Жамиғында»: «Әбу И са210:
«Ибн Омардың (р.а .) хадисі хасан, сахих», - деді», - делінген .
Бас қазы оны Әлидің (р.а .) риуаятына жатыстырды.
Он үшінші, яғни Умайр әл -Лайсидің (р.а .) хадисіне қатысты бе-
рер жауабымыз: «Ол хадисті алты кітапта әрі имам ат-Тахауиде
келтірілметен». Тіпті осы айтылғандарда келтірілген жағдайдың
өзінде, жоғарыда айтылған себептер негізінде , Ибн Масъудтың (р.а .)
риуаяты қуатты.
Егер Наби (с.ғ .с .) намаздың эр тәкбирінде екі қолын көтерген
болса, онда екі қол сәжде етілгенде де көтерілуі тиіс . Алайда имам
Шафиғи екі қолын сәжде еткенде көтермеді. Олай болса рүкуғта екі
қол көтергенге жол болсын.
Он төртінші, яғни әл -Барра бин Азибтің (р.а .) хадисіне келер
болсақ, имам Әбу Даудтың «Сүнанында» әл -Барраның (р.а .): «Расу-
лулла (с.ғ .с .) намазға тұрғанда екі қолын құлақ тұсына көтеріп, басқа
кезде көтермейтін»,-деген риуаяты келтірілген .
Имам ат-Тахауидің «Шарх ал -әсарында» жэне имам ат-Тирмизиде
2іоәбу Иса (?—861)
ҚАУА.М АД -ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
135

әл-Барраның (р.а .) риуаяты бар. Бүл риуаяттар имам әл-Хаким мен
имам Байһақидің риуаятынан қуатты.
Бүл риуаят «Сүнандарда» келтірілмеген ж ағдайдың өзінде,
мазһабымыз үшін имам ат-Тирмизидің «Әл-Жамиъі» де жеткілікті.
Он бесінші, яғни Ибн ат-Таустың (р.а .) хадисіне қатысты айтары-
мыз: «Ол хадис - даъиф (әлсіз)». Бүған Уһайбтың211 (р.а .) Ибн ат-
Таусқа (р.а .): «Сен ешкім көрмеген іс істедің», - дегені дәлел.
Ибн ат-Таустың (р.а .) Наби (с.ғ .с .) рүкуғта екі қолын көтергеніне
қатысты сөзі мунқатыъ, яғни кәміл емес. Өйткені Ибн ат-Таус (р.а .)
Набиді (с.ғ .с .) көрмеді. Ал оның: «Наби (с.ғ .с .) осылай істейтін», -
деген сөзі дэлел бола алмайды.
Он алтыншы, яғни Хүмайд бин һилалдың (р.а .) хадисіне ке-
лер болсақ, Хумайдтың (р.а .): «Маған біреу бір арабидің: «Мен
Пайғамбардың (с.ғ .с .) намаз оқығанда екі қолын көтергенін көрдім»,
-
дегені жайында айтты», - деген сөзі хадис ғалымдары үшін дәлел
бола алмайды. Өйткені мүнда рауи - мәжһүл (бимағлүм - Ә .Д). Оның
жағдайы беймәлім. Сонда бұл сөзді естіген және айтқан кім? Екеуі де
кім екені беймәлім емес пе?
Кейін бас қазы рүкуғта екі қолды көтеруге қатысты үш мүрсал
хадисті айтты. Ол Қатада, әл-Хасан және Салман бин Иасар (р.а .) ри­
уаят еткен хадистер.
Әл-хамду лилла, мүның жауабы тіпті жеңіл. Өйткені шафиғи-
ліктердің назарында Саъид бин эл-Мұсайибтің212 (р.а .) мұрсал хади-
сінен өзге мүрсал хадистер дәлелге жатпайды. Ондай болса оны бізге
қалайша дәлел етеді.
Келесі мэселе, бас қазы рүкуғта екі қолды көтеру мәселесіне
қатысты рауилердің санын қырық үшпен шектеді. Сол рауилердің
кейбірінің есімі аталып өтті.
Бас қазының: «Солардың бірі де рүкуғта екі қолды көтермеуді оң
көрмейтін»,-деген сөзі сахабаларға (р.а .) тікелей не болмаса жанама
түрде қатысты. Алайда екі жағдайда да бүл сөз негізсіз. Себебі, Омар,
Эли, Ибн Омар (р.а.) рүкуғта екі қолын көтермегені сахих иснадпен
дәлелденген. Ол ж айында жоғарыда айтылған болатын.
Сахабалар, соның ішінде Омар, Эли, Ибн Омар (р.а .) рүкуғта екі
қолын көтермегені рас.
Ибн Масъудтың да (р.а .) рүкуғта екі қолын көтермегені ілгеріде
айтылған иснадтың негізінде дәлелденді.
Имам ат-Тирмизи «Жамиғында» Әлқамадан (р.а.) риуаят етіп ай-
тады: «Ибн Масъуд (р.а .): «Сендермен бірге Расулулла (с.ғ .с .) намаз
211 Уһайб (?- ?)
212Саъид ибн әл-Мусайиб (637-715).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

оқығандай оқиын ба?» - деп намаз оқыды әрі екі қолын көтермеді,
тек бірінші тәкбирде көтерді».
Әл-Барра бин Азибтің (р.а .) риуаятына келер болсақ, Әбу Иса
ол жайында: «Хадис хасан» (дұрыс хадис - Ә .Д.), - десе, оның бұл
көзқарасын ғалым сахабалар, табиғиндер, мэселен Суфйан және Куфа
ғалымдары растаған.
Міне бұл бас қазының: «Салафтардың бірі де рүкуғта екі қолды
көтермеуді оң көрмейтін», - деген сөзін жоққа шығарады.
Сонымен қатар бас қазы рүкуғта екі қолды көтеру міндетті болу
мәселесінде эл-Аузаъидің: «Малик бин эл-Хуайрис Набидің (с.ғ .с .)
намазда тэкбир айтып екі қолын көтергенін көрді. Наби (с.ғ .с .) оған
жэне сахабаларға: «Мен қалай намаз оқығанымды көрсеңдер, сен-
дер де намаздарыңды солай оқыңдар», - деп бүйырды», - дегеніне
сүйенеді.
Бүған айтарымыз: егер бас қазы Набидің (с.ғ .с .) істегеніне қарай
бір істі міндетті десе, оны қабыл етпейміз. Себебі, Ханафи мазһабы
бойынша Набидің (с.ғ .с .) іс-эрекеті уэжіпке жатпайды. Өйткені
«Набидің (с.ғ .с .) іс-эрекеті» дегеніміз өзіне екі үғымды қамтиды. Ол:
оны істеу немесе істемеу. Бір істі істемеу уэжіп болмағандай, оны
істеу де міндетті бола алмайды. Мүның мәнісі: істің өзінде ол уәжіп,
мандүб не болмаса мүбах екеніне дәлел жоқ. Наби (с.ғ.с.) тарапы-
нан міндеттелмеген іс біз үшін уәжіп бола алмайды. Сондықтан да
хадистің негізінде бізге Набидің (с.ғ .с .) істегенін міндетті етуге бол-
майды. Себебі, бізге Набиге (с.ғ.с .) иқтида еткенге бұйырылды. Ал
бүл дегеніміз: біз Наби (с.ғ.с .) намаз оқығандай намаз оқитын болсақ,
онда Ол (с.ғ.с.) парыз не болмаса мандүб намаздарын қалай оқығанын
білуіміз тиіс.
Набидің (с.ғ .с .): «Мен қалай намаз оқығанымды көрсеңдер, сен-
дер де намаздарыңды солай оқыңдар», - деген сөзіне келер болсақ,
бүл сөз уэж іп, мандүб (құп көрілген) не болмаса мұбахқа (рұқсат
етілген) қатысты болады. Сондықтан да мұны да «уэжіп» үкімінде
қабылдай алмаймыз.
Егер «уэж іп» үкімінде қабылдар болсақ, онда хадисте Ибн М асъ-
уд (р.а.) намазды Наби (с.ғ.с .) оқығандай оқып, қолын бір-ақ рет
көтергені айтылған.
Егер Набидің (с.ғ.с.) дегені барлық сахабаға қатысты болса, онда рүкуғта
екі қолды котермеу ісін де уәжіпке жащ ызса болады.
Өзара қайшы келген екі хадисті біріктіру мүмкін емес. Бүл жағдайда
екеуінің бірін тандау қажет. Мүндай жағдайда Ибн Масъудтың (р.а.) ри-
уаяты алынады. Себебі, оның риуаяты басқа риуаятқа қарағанда қуатты.
Бас қазы: «Ибн Омар (р.а .) біреу екі қолын көтермегенін көрсе, оған
тас лақтыратын», - деді.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
137

Сенімді риуаяттар тұрғанда сахих иснадсыз бұл сөз қалай рас бо-
луы мүмкін?
Көп ілім мен тақуа иесі, әлемге өзінің ижтиһадымен имам
Мұхаммед бин әл-Хасан өзінің «Мууаттасында»: «Ибн Омар (р.а .) екі
қолын тек бірінші тәкбирде көтеретін», - д е ді . Бүл хадистің иснады
сахих.
Рүкуғта екі қолын көтермеген Ибн Омар (р.а .) , калай біреуге
қолын көтермегені үшін тас лақтыруы мүмкін?
Тіпті Ибн Омар (р.а .) тас лақтырғанына қатысты сөз рас болғанның
өзінде, ол Хақ Тағаланың қалауымен , рүкуғта екі қолды көтеру мансүқ
болудан бүрын болуы мүмкін.
Бізге һидаят берген Алла Тағалаға мақтау болсын! Әрбір істің
ақиқатын жалғыз Хақ Тағала біледі. Барлық іске төрелік етуші Алла
Тағаланың Өзі.
Бұл рисаланы Дамаскіде 747/1345 жылы шәууәл айының 17-ші
жұлдызында Қауам [ад-дин] эл-Фараби әл -Итқани есімімен аталатын
Әбу Ханифа Әмір Катиб бин Әмір Омар жазды.
Алла Тағаланың жарылқауымен оның Дамаскіде туындаған бұл
рисаласы 759/1357 жылы, бейсенбі күні, жүмада әл -әууәл айының
16-шы жүлдызында тэмамдалды .
Уа, Тэңірім! Бұл жолдаманы оқыған жэне жазған адамның күнәсін
кешіріп жарылқай гөр! Әмин!
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
138

ҚАУ4М АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
No 9 қосымша
Қауам ад-дин әл-Итқани әл-Фараби ат-Түркістани
Арш жэне қажылық жайлы қысқаша шарх трактат**1
Бисмиллаһир Рахманир Рахим
Алланың шексіз ұлылығы мен нығметіне сансыз
мақтаулар болсын. Алла Тағаланың таңдаулы да, пай-
ғамбарлардың мөрі болған Мұхаммедке (оған Алла-
ның сәлемі мен игілігі болсын) жэне оның үй ішіне,
сахабаларына, сүйіктілеріне және мүміндердің аналары
болған әйелдеріне Алланың игілігін тілегеннен кейін,
Раббысына мұқтаж пенде Қауам ад-дин эл-Фараби әл-
Итқани атты Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-амид былай
деді: «Заманымыздың бір ғалымы, ғасыр зиялысы,
қүдайшыл имам, заманындағы жалғыз Самадилық,
сол ғасыр зиялыларынан болған Ала ад-дин Әбу-л Ха­
сан Әли ас-Сиуаси әл-Малати2 (Алла оның тынысын
ұзартсын) менен «Ол Алла Аршты меңгерді»3 деген
аятты қысқаша түсіндіріп беруімді сұрады». Сонда
мен Алладан тауфиқ сүрай отырып: «Имам Әбу Ман­
сур әл-М атуриди4 «Таухид» кітабында былай деген:
«Ислам ғұламалары арасында мекенге қатысты тақы-
рыпта талас-тартыстар бар, олардың кейбіреулері Алла
Аршқа орныққан және оның айналасын қоршап тұр-
ған періштелер оны көтеріп тұр дегенге, олар Алла
*гТақырыпберген біз - Ә.Д.
1Түркияның Сүлеймания кітапханасының қолжазба қоры.
2 Ала ад-дин Әбу-л Хасан Эли ас-Сиуаси эл-Малати (XIV ғ.).
Ханафит ғалым.
3«Таһа» сүресі, 5-аят.
4 Имам Әбу Мансур Мухаммед аби Мухаммед ибн Махмуд әл-
Матуриди ас-Самарқанди эл-Ханафи (870-944). Ханафит үлкен
ғалым, ақиданың матуриділік ілімінің негізін салушы.
139

Тағаланың: «Ол Раббыңның Аршын сегіз періште көтеріп тұрады»5,
осыған орай адамдар дұға қылғанда қолдарын аспанға каратуы
Алла Тағаланың: Аршты көтеріп тұрған және оның айналасындағы
Раббыларына тасбих жэне хамд айтады»6 аяттары аркылы Рахымды
(Рахман) Алла Аршты өз билігіне алды»7 аятын түсіндіруде дәлел
қылған. Енді кейбіреулері Алланың: «Үш кісі сыбырласса сөз жок
төртіншісі Алла»8аятын дәлел ете отырып, Ол барлық жерде,- дейді.
Ал енді біреулері қандайда бір мекен беруден сақтанған.
«Истаула - Меңгеруде» - үш түрлі көзқарас бар.
Біріншісі - (истаула) пәленше бір мекенге түрактанды немесе ор-
нықты.
Екіншісі - (истауа) жоғарыға көтерілу, Алла Тағала: «С ен каш ан
жолдастарыңмен кемеге орналассаң»9, - деген аятты дәлел етеді.
Ал үшіншісі - (ат-тамам) толықтанды деген мағынаны береді, ал
мұндағы мағынасы: меңгеру, қамту. Алла Тағала: «ерж етіп , теңелген
кезде»10 аятында келген (истауа) сөзінің мағынасы теңелген, яғни
мығып, бекіген мағынасында айтылады , осыны Әбу Мансур да
қолдаған. Ал Әбу Муғин ан -Насафи11: «мүндағы аяттағы айтылғанның
мақсаты (истиқрар) - орнығу», - деп алған , Алла Тағаланың: «кеме
Жуди тауына тоқталды»12дегенінде оны тоқталу мағынасында алып,
(истиқама) - түзу мағынасында , яғни (әл-иғуаджадж) қисыққа қарама-
қарсы мағынасын алып отыр».
Сонымен айтарым (әл-Итқани): «А лла Тағаланы ң сипатын бекітуде
мағыналары әр-түрлі ортақ сөздің жалпылама барлық мағыналарын
қолданбай, соған тэн және лайықгы негізгі мағынасын ғана қолданамыз.
Жэне де бұл (истағала) жоғарылату және Аршты ерекшелеу болып
табылады. Өйткені Арш ең ұлы жаратылыс! Алла Тағаланың Аршты
меңгеріп, бағындыруы , Оның үлылығын білдіреді! Сондай-ақ Арштың
Аллаға тәуелді екендігі барлығына белгілі. Мысыр Сұлтанының
-
Мысырдың барлық аймақтардың сүлтаны екендігін білдіргеніндей.
5 «эл-Хаққа » сүресі, 17-аят.
6 «Ғафыр» сүресі, 7-аят.
7 «Таһа» сүресі 5-аят.
8 «Мүжадала» сүресі, 7-аят
9 «Муминун» сүресі, 28-аят.
10 «Қысас» сүресі, 14-аят
11 Әбу Муғин Маймун бин Мухаммед ан-Насафи әл -Магқули (1047-1115)
Фиқһ бойынша Орта Азиялық көрнекті ханафит ғалым. Еңбектері: «Шарху-л
Джами-л кабир», «Әл-Умда фи усили -д дин», «Ат-Тамһид ли -қауағиди таухид»,
«Табсирату-л адилла», «Манаһижу-л аимма», «Бахру-л улум».
12«һуд » сүресі, 44-аят.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
140

Алла Тағала: «О л-ұлы Арштың Раббысы»13. Мұнда айтылған (эл-
истиқрар) мағынасында, яғни орныққан мағынасында емес. Өйткені
Арштың жаратылыс екендігі бірауыздан келісілген. Алла Тағала
Аршты жаратпас бұрын мекен қажет емес еді, ал жаратқаннан кейін
жоқ болып кетуі тиіс жэне құбылмалы. Өйткені Ол мекенді қажет
етпей тұрып, жаратылыс белгілері секілді мекенді жоқ болуды жэне
құбылмалы бола қалды ма? Алла Тағала залымдардың айтқанынан
элде қайда шексіз, пэк. Осы сияқты Алла Тағаланы тараптардан тыю.
Өйткені Әлемді жаратпастан бұрын Элем тараптары болтаны жоқ. Ал
егер жаралғаннан кейін тараптары болатын болса, онда жоқ болып
кетуі тиіс жэне құбылмалы болып, элем жаратылысы болып саналады.
Ал бұл дұрыс емес, өйткені бастауы жоқ болу мен құбылмалылықты
қабылдамайды. Себебі Алла Тағала: «Аллата ұқсайтын еш нэрсе
ж оқ»14. Біз білетін де, білмейтін де бүкіл нәрсеге ұқсату үзілді-кесілді
дұрыс болмайды».
Егер Ол (Алла Тағала) мекенді немесе тараптарды қажет ететін
болса, онда Ол мекен мен тарапқа мұқтаж болтан жаратылысқа
ұқсап кетер еді. Сондай-ақ мекен мен тарапты қажет етпейтін
заттың өзі де жоқ деп айтуды міндет етпейді, бұлай (Алла Тагала
турасында) айтқанымыз дұрыс болмас. Өйткені (жаратылыс туралы
сөз қозгалганда) мекені мен тарапы жоқ нәрсенің өзі де жоқ. Біздің
айтатынымыз: бұл мекенсіз және тарапсыз болуы мүмкін емес
жаратылысқа қатысты. Ал мекен мен тарапқа мүқтаж болуы мүмкін
емес затты, мекені мен тарапы жоқтыгының себебінен, жоққа шыгара
алмаймыз. Оның тагы бір дәлелі: бүкіл элем, ягни Ол (Алла Тагала)
әлемнің бір жерінде емес жэне оның бір бөлігі де емес, сондай-ақ
кездейсоқ қүбылыс тұрақты заттың бөлігі бола алмайды. Сол сияқты
егер де Ол (Алла Тагала) аргитыц үстінде мекендеген болса, ол кезде
міндетті түрде оны сол Арштың үлкендігімен бірдей, не одан үлкен,
не кіші деп айтуга тұра келеді, ал бүл Оны бірнеше мүшеге бөлініп,
бір мекенмен шектеледі деген ойга еріксіз апарады. Өйткені Арштың
эр бөлігі Оның бір бөлігіне тиіп тұруы тиіс. Мүшелерге бөліну немесе
бір мекенмен шектелу Жаратушыга жат ұгымдар. Оның бір жерге ме-
кендегенін мойындайтын болсақ, сол орынга тиіп тұратын Оның эр
мүшесі кемел сипаттарга ие екенін де мойындауымыз керек. Сол кезде
Оның эр мүшесі білімді, күш қуатқа ие, естуші, көруші, қалаушы,
сөйлеуші деген кемел сипаттарга ие екендігін жэне эр мүшенің өз
бағыты бар екендігін мойындауымызга тұра келеді. Бүл көптеген
қате түсінікке, әрі Алла Тағалаға серік қосуға апаратын таухидке
карсы болган ойлар. Сол сияқты кемел сипаттармен сипатталмаған
13«Тэубе» сүресі, 129-аят.
14«Шуара» сүресі, 11-аят.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
141

жағдайда өлім, надандық, әлсіздік жэне өзге қарама-кайшы болған
сипаттармен сипатталады, ал ол, сөз жоқ, жаратылысқа тән нәрсе
сипаттар. Сол себептен бүлай ойлау қате жэне Оны Арштың үстінде
мекендеді деген сөздің өзі дұрыс емес деп айтуымызға тұра келеді.
Сондай-ақ олардың Алла Тағаланың мына бір анық мағыналы
аяттарға сүйенгендері де дүрыс емес: «... аспандағының сендерді
жерге жүтқызуынан алаңдамайсыңдар ма?15» немесе «Алла,- көктің
де Тэңірі, жердің де Тәңірі16», себебі бұл үғымды Алла Тағалағаның
аспан ішінде немесе жер ішінде деп бір заттың өзге заттың ішінде
болуы тэрізді Оған тән болмаған сипатты қуаттайды. Бүлай болу
мүмкін емес.
Мекенге тәуелді болмаған Алланың екі мекенде болуы әсте де мүм-
кін емес. Сыртқы мағыналары осыны үғындырған аяттар Алла Тағала-
ның затына лайықты түсіндірілуі қажет. «Содан соң Аршты (истуа етті)
меңгерді17» аятын Аршты меңгерді жэне оған иелік етті, «Алла көк-
тің де Тәңірі, жердің де Тәңірі»18,«Аспандағы заттың (Алланың) жер
сілкінген кезде сендерді жерге жүтқызуынан алаңдамайсыңдар ма?»19
деген аяттарды Оның көктегі қүдіреті мен тэңірлілігінің көріністері
деп, «Аспанда да, жерде де (қүлшылық қылынуға тиісті) тек сол Алла
ғана»20 деген аятты көктер мен жердегі қүдайлығына (улуһиясына)
жэне Оның барлық нәрседен өктем екендігін білдірген «Біз расында
адамды жараттық, оның нәпсінің нені сыбырлағанына дейін білеміз»21
аятын да солай үғынамыз. «Біз оған күре тамырынан да жақынбыз»22
деген аяттан Оның билігі мен қүдіретін түсінеміз. Ал «Оған жақсы
сөздер көтеріледі» деген мағынадағы аяттан пенделердің амалдары
көкте сақтаушы періштелер арқылы жазылатындығы үғынылады.
Сол секілді Ибраһим пайғамбардың «Мен Раббым бүйырған жаққа
кетемін»23 яғни Раббымның маған бүйырған жеріне барамын. Оның
жауабы «Анығында Алланың қасындағылар...»24 деген аяттардан
олардың періштелер екендігін жэне олардың жақындығы мекен
тұрғысынан емес, дәрежелерінің жоғарылығы жағынан жақындығы
15 «Мүлік» сүресі, 16-аят.
16 «Зұхруф» сүресі, 84-аят.
17«Хадид» сүресі, 4-аят.
18 «Зұхруф» сүресі, 84-аят.
19«Мүлк» сүресі, 16-аят.
20 «Әнғам» сүресі, 3-аят.
21 «Қаф» сүресі, 16-аят.
22 «Қаф» сүресі, 16-аят.
23 «Саффат» сүресі, 99-аят
24 «Ағраф» сүресі, 206-аят.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБГСӘЛІ
142

түсініледі. Оны Мұса пайғамбарға қатысты айтылған «ол -Алланың
қасында абыройлы еді»25 деген аяттан да түсінеміз. Сол секілді дүға ,
мінәжэт қылған уақытта қолдарымызды көкке көтеруіміз, сэжде жа -
саған кезде маңдайымызды жерге қоюымыз, намазда құбылаға қарай
бағытталуымыз Алла Тағаланың көкте, не жерде , не Кағбада екендігін
білдірмейді. Міне бүл біздің мәзһабымыздың мүтакаллимдерінің
айтқаны һэж Әбу Ханифа26 және оның екі шәкіртінің де үстанымы.
Олар мағынасы анық нақты келмеген мүташабиһ аяттар мен хадис-
терге жорамал (тәуил) жасайтын.
«Біздің орай беруіміз, олардың күнэларын үсті-үстіне арттырсын
деп қана болып отыр»27 аятындағы олардың жазаға себеп болатын
күнэларының арттырылуы оларға пайдалы емес. «Олардың мал-
мүлкі, бала -шағалары сені таңыртқатпасын . Алла, оларды бүл
дүниеде сол нәрселерімен азаптауда жэне олардың (олардың) кэпір
қалпында жан үзуін қалайды»28 аятында Алла азаптау үшін мал мен
үрпақ беруі де оларға пайдалы емес, «Егер А лла қаласа, барлығынды
да оң жолға салады»29, «Егер қаласақ эрбір пендеге тура жол бағыш
етер едік»30аяттары егер пайдалырақ міндетті болғанда барлығы тура
жолда болар еді. Сондықтан міндетті болмауы себепті барлығының
тура жолға келмеуі, олардың тура жолды қаламауымен байланысты .
Өйткені бір нэрсенің болмауы басқа нэрсеге кедергі болады.
«Рас жан мен адамзаттың бір сыпырасын тозақ үшін жарат-
тық»31, Көпшіліктің тозақ үшін жаратылуы оларға пайдалы емес.
«Алла сендерді адастыруды қаласа, мен сендерге насихат етпекші
болсам да, менің үгіт -насихатым сендерге пайда бермейді»32 аятында да
Нүх пайғамбар Алла Тағаланың қауымын адастыруын сөз етеді. Олар -
ға пайдалы болғаны адаспауы еді. Ал ақылға қонымдысы пайдалы . Ол
пайдалысы. Өйткені пайдалы дегеніміз мутакаллимдердің түсінігінде
пайдалы, жағымды деген магыналарды береді. Аллаға бойсүнған ,
күнәлардан сақтанған уақытта пайдалысы пайдалырақ болады. Жағымды
нәрсе Аллаға міндетті деу мүмкін емес. Егер пайдалы міндетті болтан
кезде, Алла Тағала кәпірлердің жанын сәби кездерінде алар еді, өйткені
бүл олардың жағдайлары үшін пайдалы, мүшіріктің де Аллаға серік
қоспай түрғанда жанының алынуы ол үшін пайдалы.
25 «Ахзаб» сүресі, 69-аят.
26 Әбу Ханифа (699-767)
27«Эли Имран» сүресі, 178-аят.
28 «Тәубе» сүресі, 55-аят .
29 «Әнғам » сүресі, 149-аят.
30 «Сәжде » сүресі, 13-аят.
31 «Ағраф » сүресі, 179-аят.
32 «һуд» сүресі, 34-аят.
ҚАУАҮІ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
143

Тарау: Алла Тағаланың «Қажылық белгілі айлар»33 аяты жайлы
сұралды. Алланың жарылқауымен былай деймін: Хаж тілдік тұрғыда
мақсат, ниет ету деген мағынаны береді. Ал ш ариғаттағы мағынасы:
Белгілі уақытта белгілі жерлерді арнайы зиярат ету дегеніміз
қажылыққа ниет ету, ал белгілі жерлер болса Кағбаны зиярат етіп
Арафатқа және қажылыққа қатысты жерлерге бару. Ал белгілі уақыт
дегеніміз қажылық айлары. Олар «Заһиру ар-риуая»34 бойынша:
шэууал, зулқағда жэне зулхижжаның жиырмасы. Имам Малик35: шау-
уал, зулқағда жэне зулхижжа айлары дегенде, зулхижжаның оныншы
күні деп те айтылады. Имам аш-Шафиғи36 «шаууал, зулқағда жэне
зулхижжаның тоғызы және айт түнінен таң атқанға дейін»,-деген.
Құран Кэрімдегі қажылық белгілі айлар, яғни қажылықтағы ихрам
халінде болатын уақыттар. Ал ихрамның сол айлардан бұрын енуі
бізде рұқсат етілгенімен макруһ. Өйткені қажылық амалдары бес
күнде орындалады.
Басын жел қимылдатқан найза секілді. Әйелдер былқылдап жүріп
келеді. (Ары бері бос еріксіз қимылдауга тасафаһат етістігін цол-
данган). Соңын не болатынын ойламай қуаныш немесе ашу себе-
бінен жеңілтектікке салынған адамды араб тілінде «сафиһ» жеңілтек
деп айтады. Соңы дұрыс немесе қате болатынын назарға алмай қате-
лікпен жасалған іске де «сафаһ» жеңілтектік немесе ақымақтық деп
айтылады. Бұл тілдік жағынан берілген түсініктеме. Кэлэмшылар,
оның ішінде ашғарилердің пікірінше даналық ниетпен жасалған іс-
әрекет, ал мақсатсыз жасалған істі ол жеңілтектік немесе ақымақтық
деп санайды.
Муғтазилиттер хикмет және даналықты орындаушыға немесе
басқаларға тиісті пайдалы іс-әрекет, ал жеңілтектік пен ақымақтықты
орындаушыға немесе басқаларға пайдасыз іс-әрекет деп түсіндіреді.
Ал біздің ұстанымымызда (эһли суннет) даналық, соңы қайырлы,
ал ақымақтық пен жеңілтектік қайырсыз іс-әрекет саналады. Осы
жерге дейін Әбу Муин ан-Насаф идің сөзі. Енді уәдемізге оралайық.
Әһли сүннет бойынша Алла тағала пенделердің маңдайына ең дұрыс,
абзал болуын жазуға міндетті емес. Бұл пікірге мүғтазилиттер келіс-
пейді. Алла тағала пенделеріне өз қалағанын береді, яғни түзу болу
немесе бүлікті маңдайына жазуы мүмкін. Ол жақсы немесе жаман
33 «Бақара» сүресі, 197-аят.
34 «Заһиру ар-риуая»-Ханафи мазһабының фиқһ негіздері бойынша жазылған
еңбектер. Әбу Ханифа, Имам Йусуф пен имам Мухаммед риуаят еткен
мәселелер. Негізінен имам Мухаммед жазған 6 кітап бар: «Әл-Мабсут», «аз-
Зиядат» «эл-Жамиғ эл-кабир», «Әл-Жамиғ а-сағир», «Ас-Сияру-с сағир», «Ас-
сияру-а кабир».
35 Имам Малик (713-795)
36 Имам аш-Шафиғи (767-820)
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
144

болар, оның тағдырына жазылғаннан баска болмайды . Алла тағала
пендесіне жазылғаннан артык беруге құдіреті жететініне күмән жок.
Мысалы Алла тағала «жұмсақ» сипатымен барлық кәпірді иманға
келтіре алар еді. Бұл ісіне сараңдық немесе залымдыктың еш катысы
жоқ. Алла тағаланың артықшылығы және жақсылығы болған болар
еді. Ал солай жасауға немесе орындауға міндетті емес . Нақыли жэне
ақыли дәлелдеріміз жеткілікті. Нақыли дәлел: «Алла тағала қалаған
адамына даналықты береді». Д ем ек , Алла тағала даналықты кейбір
пенделеріне ғана беруін аятта меңзейді. Ал шын мэнінде барлығына
даналықты беруі абзал болушы еді. Міндетті болғанда сол даналықты
барлығына жаппай берер еді. Аятта: «Біздің орай беруім із, олардың
күналарын үсті-үстіне арттыра түсу үшін болып отыр»37. Күналарын
арттыруға себеп болған мүмкіншілік (үзақ өмір, т.б жеңілдіктер) олар
үшін пайдалы емес. Аятта: «Сені олардың мал-жаны таң қалдырма -
сын, Алла тағала оларды дүниеде сол (мал-жаны) арқылы азаптауды
қалайды»38. Бала -шаға мен мал -мүлік беру азаптау үшін болса, оларға
жақсы іс болмаушы еді. Аятта: «Егер Алла қаласа, барлығыңды да оң
жолға салады»39. Аятта: « Егер қаласақ эрбір пендеге тура жол бағыш
етер едік»40. Ең абзалын жасау міндетті болса, Алла тағала бүкіл
адамзатқа тура жол берер еді. Қаламағаны оның міндетті емес екеніне
дәлел болады. Жалпы халықтың тура жолға түспеуіне Алланың
қалауы себеп болады. Аятта: «Анығында жын мен адамдардың бір
сыпырасын тозақ үшін жараттық»41. Тозақ үшін копшілікті жарату
абзал ізгі іс емес, егер ең дұрысын жасау уэжіп болғанда , дозақ үшін
оларды жаратпас еді.
Аятта: «Алла тағала сендердің адасуларыңды қаласа, онда менің
сендерге жасаған насихатым пайда бермейді». Оларды Алла тағала
адастырмауы дұрыс іс болар еді.
Ақыли дәлел: Ең ізгі амал ең пайдалы амал, өйткені ізгілікте пайда
бар. Кәләмшілердің танымында «жүмсақ» ол пенденің қүлшылық пен
күнэлардан таза болуын таңдауы. Сондықтан Алла тағала оны беруге
міндетті емес. Егер міндет болса міндеттілік заңдылығына қайшы
болар еді, сондықтан ол мүмкін емес . Екі жагдайдың бірі болуы тиіс .
Алла тағала кәпірлерге жүмсақтығын да береді, ең абзал болғанды да
жасайды, ал кәпірлер иманға келмейді . Немесе ештеңе бермейді . Сол
кезде бірінші айтқанымыз келеді. Егер міндетті болса , ол кезде Алла
тағаланың Артықшылығы байқалмай, шүкір етуге лайықты болмас
37 «Эли Имран» сүресі, 178-аят.
38 «Тәубе» сүресі, 85-аят.
39 «Әнғам » сүресі, 13-аят.
40 «Сәжде» сүресі, 179-аят.
41 «Ағраф» сүресі, 179-аят.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
10-601
145

еді. Кім өзіне жүктелген міндетті орындағаны үшін оған рахмет айту
лайықсыз, өйткені ол өзіне жіктелген міндетті орындады. Нәтижесінде
Алла тағаланың «Алла ұлық нығметтің иесі» сөзін теріске шығарады.
Діннен бас тартқан адам серік қоспай тұрып өлу керек еді, себебі оған
олардың ойларынша солай дұрысырақ. Ал бірақ олардың көпшілігі
балағат ж асқа ж еткеннен кейін кэпір күйінде өлгендерін көріп едік. Осы
жерден муғтазилиттердің айтып жүрген сөзінің бәрі жалған екені көрі-
ніп түр. Ал қалғаны тақырыпқа қарай айтылады.
Тарау: Алла тағаланың «қажылық белгілі айларда» деген аяты
жайлы менен сұраған еді. Алладан сәттілік тілей отырып айтарым;
Қажылық деген сөздің тілдік мағынасы жалпы мақсат ету. Ал ша-
риғаттағы мағынасы белгіленген мақсат, белгіленген жерге, бел-
гіленген уақытта. Белгіленген мақсат - ихрам киюуді мақсат ету,
белгіленген жер - Бэйтуллаһ, Арафат тауы жэне екеуіне байланысты
істер. Белгіленген уақыт - қажылық айлары шаууал, зулқағда, зул-
хижжаның алғашқы он күні, Әбу Иусуфтың42 «Захир ар-Риуая» кіта-
бында және «әл-Жауамиғте» зулхижжа айының он түн, тоғыз күні43
делінген. Ал имам Малик: «шаууал, зулқағда, зулхижжа»44 деді.
зулхижжаның он күні деп те айтылды. Дэл солай имам аш-Шафиғи
«ат-Тафриғ» кітабында шаууал, зулқағда, зулхижжаның алғашқы
тоғыз күні және айттың түні таң атқанша деген45.
Әл-Ф арра46айтты: қаж ылық белгілі айларда дегеннің мағнасы қажы-
лы ққа ихрам кию, себебі ихрам кию деген сөзді белгілі айлар деген
сөзден бұрын келтірді. Егер біздерде мүмкін болса да мэкруһ болып та-
былады. Оны айтқан себебіміз қаж ылық амалдар алғаш қы бес күнінде
өтеді. Осыдан білінді, оның мақсаты ихрам кию екені. Екінші аш-Шейх
Әбу Әли әл-Фарабидің47 [айтқан] мағынасы. Қажылық - белгілі айлар­
да орындалады, яғни қажылық рәсімдеріне тек қажылық айларында
орындалатын іс-әрекеттер жатады. Ал өзге уақы тта ж эне өзге мекенде
орындалатын амалдар қажылыққа жатпайды. Мысалы, фиқһ ғалымы
Әбу Ханифа және ақын Зуһейр48бірдей емес (ягни әрқайсысының сала-
42 Әбу Йусуф (731 -804)
43 «Әл-Жауамиғ» («Әл-Жамиғ ал-кабир», «әл-Жамиғ ас-сағир»).
44 Имам Малик (713-795)
45 Имам аш-Шафиғи (731-795). Ат-Тафриғ (?)
46 Әл-Фарра (Әбу Йағла). Хұқықшы. (?-1122).
47 Абд эл-Фаттах Исмаил Шалаби. Әбу Әли әл-Фараби. Хайатуһу макануһу
аимма әл-арабийа уа асаруһу фи-л қираат уа-н наху. «Мактабат наһдат Миср уа
матбағатуһа». Каир 1958.
4х3уһейр бин Салма «Муаллақ» авторларының бірі. Ұрпағынан атақты 11 ақын
шыққан. Солардың бірі Кағб бин Зуһейр. Пайғамбарымызға (с.ғ .с .) арнап өлең
шығарған. Ол «Қасида эл-Бурда» деп аталады.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
146

сы бөлек). Үшінші пікір:» әл-Кашшафтың» авторы49: (халык аузында):
«аяз - екі ай», - деген сөз бар, сол сиякты «кажылык (бірнеше) айда
орындалады» деген сөз (жалпы мағынада айтылған). «Ай» дегенде ай-
дың бір бөлігі деген мағынада айтылмайды, керісінше толык ай деген
мағынада қолданылады.
Әбу Иусуф: Қажылық Арафа күні өтісімен аякталады , ал олай
болмағанда Арафа күннен кейін келетін кұрбан шалу күні де қажылық
уақытына кірер еді, - деген дәлел келтіреді.
Біз болсақ әл-Бухаридің «ас-Сахих» жинағында Ибн Омар-
дан50(Алла ол екеуіне разы болсын!): «Қажылық айларына шаууал,
зулқағда және зулхижжаның он күні кіреді» деп риуаят етілген сөзді
келтіреміз. Олай болса , қажылық зулхижжаның алғашқы он күні
өтісімен аяқталады. Ал («қажылық белгілі айларда», яғни «толық
айларда» орындалу қажет деп тура мағынада түсінетін болсақ)
қажылық зулхижжаның қалған күндері де жалғасар еді, өйткені
уақыты шықпаған ғибадат орындала береді. Демек «Қажылық -
белгілі айларда орындалады» деген сөзді «екі ай жэне үшіншінің
бір бөлігі» деп түсінуіміз қажет және ондағы «үшінші ай - зулхиж -
жаның алгашқы он күні» деген мағынада айтылған. Сондай -ақ
Ибн Масғуд51, Ибн Аббас52, Ибн Омар, Ибн Зубайр53, аш -Шағби54,
Ибраһим ан-Нахағи55, Даххак56 жэне Тахауи57 шархында Жассастың
риуаят етілген сөздері осы пікірімізді қолдайды. Алайда (айлар деп
түрғанда) екі ай жэне үшіншінің бір бөлігі деп қалайша айта аласың
деген сұрақ туындаса, менің жауабым: дәлел бар жағдайда жалпы
мағынадан жеке мағынаны шығаруға болады. Ал бүл жағдайда
нақылдан да ақылдан да дәлел келіп түр. Бүл жердегі «айлар»
көпше түрде «адамдар» сияқты жалпы мағынада айтылған. Ал оның
орнына «үш ай» деп нақты айтылған жағдайда «айдың бір бөлігі»
деп айтуға келмейді, өйткені «үш» - белгілі санды қамтыған көптігі
және аздыгын білдірмейтін сөз. Келесі мәселеге келер болсақ Әбу
Йусуф: «Мүмкіндік болған жылы қажылық айларында қажылықты
49 Әбу-л Қасым аз -Замахшари (1075-1144). Тафсир әл -кашшаф ан хақаиқ ауамид
ан-танзил уа уйун әл -ақауил фи уджуһи ат-тауил . Бейрут 2006, 4-том; 1-том 696
бет; 2-том 736 бет; 3-том 615 бет; 4-том 832 бет. Орта Азиялық көрнекті ғалым .
50Ибн Омар (?-?)
51 Ибн Масғуд (Абдулла бин Масғуд (7-653). Сахаба
52 Ибн Аббас (Абдулла бин Аббас-620-687). Сахаба
53 Ибн Зубайр (Абдулла бин Зубайр-624-692).
54Аш-Шагби (Амр бин Шураһил-641-723).
55Ибраһим ан-Нахағи (668-715).
56Даххак бин Қайс (7-686).
37 Тахауи (Әбу Джағфар Ахмед бин Мұхаммед-853-933) Атақты ханафит талым.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
147

өтеу парыз58», десе, Мухаммед кешіктіріп өтеуге болады деген. Әбу
Ханифаның бүл мәселе бойынша екі пікірі бар. Шамсу-л әимма
Мухаммед (Шайбани)59 Әл-Ақрағ бин Хабистен60 жеткен хадисті
дэлелге алып: щажылъщ өмірлік парыз және ол қайталанбайтын
парыз, алгаищы жылы бекітілмейді»,-дейді.
Ал Әбу Иусуф болса: щажылъщ қайталанбагандьщтан алгашқы
жылы орындалганы дүрыс және оның тыгыз тәртібі болмаган-
дъщтан келесі жылга цалдырылмай алгашцы жылы орындалуы
т иіс»6\ -дейді. Тәфсір бойынша: «Қажылық айлары: шаууал, зулкағда
және зулхиджаның он күні. Ай атаулары аятта айтылмаған, өйткені
оларда мура болып қалыптасқан. Алла Тағала қажылык уакытын
оларға (мүшріктер) айларды араластырып, уақтынан тыс кешіктіріп
немесе басқа уақытқа ауыстырғандықтары үшін ескертті.
Екі ай ж эне басым бөлігі ушінші айдың кейбірі болғандыктан
«айлар» депатағш. Үшіншікүнніңарасындакелгенадамға:«яа7еншеш
үги күннен бері көрмедім» дегенің сияқты булай атауға болады. Әбу
Бакр ар-Разидың62 негіздерінде Пайғамбарымыз (Алланың оған игі-
лігі мен сәлемі болсын) Әбу Бакрдың қажылығынан кейін екінші бо­
лып жасаған қажылығында Арафатта (Алла оған разы болсын) айткан
хутбасында: «аспан мен жерді жаратқан күндегі заман орнына кайта
келді»*,-деді. Бүл риуаяттың мағынасы Оның (Алланың оған игілігі
мен сәлемі болсын) сол жылы жасаған қажылық уақыты Алла Тағала
Ибраһимге (Алланың оған сәлемі болсын) қажылық алғаш рет парыз
қылған кездегі уақытпен бірдей екендігі жэне мүшріктер көптеген
жылдар бойы буйырылған қажылық айларын кешіктіріп, уактынан
тыс орындап келген-ді . Ал Пайғамбар (Алланың оған игілігі мен
сәлемі босын) қажылығы парыз болған уақтына сай қайта келді.
Ал енді қалғанын басқа тақырыптардан Алла қаласа біліп алар-
сындар. Дурысы Аллаға мэлім жэне барлығы Оған кайтарылады».
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
58 Әбу Йусуф (731-804)
59Мухаммед аш-Шайбани (749-805) Атақты ханафит ғалым.
60 Әл-Ақрағ бин Хабис бин Иқал ат-Тамим. Сахаба (7-653).
61 Әбу Йусуф (731-804)
62 Әбу Бакр ар-Рази (864-925) атақты «Әл-Хауи» атты энциклопедиялық еңбектің
жэне математика, астрономия, механика, философия салалары бойынша кунды
дүниелердің авторы.
Бухари, Муслим риуаяты.
148

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
ӘМІР КАТИВ БИН ӘМІР ОМАР ӘЛ-АМИД
ӘЛ-ИТҚАНИ ӘЛ -ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
ӨМІРІНІҢ БАСТЫ КЕЗЕҢДЕРІ
-
Қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан ау-
даны, бұрынғы Итқан (қазіргі Иқан) кентінде һижраның
685 жылы шаууал айының 19-да (1286 жылдың 8
желтоқсанында) туылған. Осында оқыды . Отырардың
имамы болды.
-
һижраны 710 жылы мұқаррам айының ортасында
(1310-1311 жылы маусым айының басында) Мысырға
зиярат етті.
-
1316 жылы Мекке-Мадинаде қажылықта болды .
-
һижраның 712 (1321ж. ақпан) Каирге сапар шекті.
Сол жылы Бағдатқа келді. Сонда Әбу Ханифа мешітінде
мүдаррис болды.
-
һижраның 717 жылы 8 шағбанда (1317 ж. 16 қа-
занда) Бағдатқа келді.
-
һижраның 720 жылы (1321ж.) Шам астанасы
Дамаскіге келді.
-
һижраның 722 жылы рабиғ эл-аууал айының бі -
рінші жүма күні Бағдадта Хадиджа бинт әл-Хадж Мус -
тафаға үйленді.
Бағдадта 25 жыл қазы болды.
-
Дамаскіге екінші рет һижраның 747 жылы 10 рад-
жабта (1346 ж. 27 қазанда) келді. Мешіттегі жанжалға
қатысты. Дамаскіде һижраның 751 жылының 8 сафары-
на дейін болды. Медреселерде дэріс берді .
-
һижраның 751 жылы сафар айында (1350 ж. сәуір -
мамырда) Мысырға шақырылды.
Каирдегі «Әл-Жами әл -Маридинде» үстаздық етті.
-
1354 жылдан өмірінің аяғына дейін Сұрғатмишия
жэне аш-Шайхуния медреселерін басқа , үстаздық етті.
-
Һижраның 758 жылы 11 шаууалда (1357 ж. 27 -қыр -
күйекте) Каирде қайтыс болды.
иС);/
11-601
149

Ш ЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ӘДЕБИЕТТЕР
Абд ар-Рашид ал -Бакуви . Китаб талхис ал -асар
ва аджаиб ал-малик ал -каххар . Издание текста , пе­
ревод, предисловие и приложени З .М .Буниятова .
Москва, 1971.
Абд әл-Қадир бин Мухаммад -Амин . Маджма -
ъа эл-ансаб уа -л ажджар . [История Казахстана в
персидских источниках, II том]. Алматы , «Драйк-
Пресс» , 2005.
Абсаттар Дербисали. Ислам - религия мира и со­
зидания. Алматы , 2010.
Absattar Derbissali. Islam - religion of Peace and
Creation. STACEY International. London, 2011.
Аз-Зирикли (Хайр ад-Дин). Әл -Ағлам . Бейрут,
1992, 8 том.
Аллама эл-Маулай Мустафа бин Абдалла эл -
Қустантини ар-Руми әл -Ханафи аш -шаһир би -мулла
Катиб әл-Челеби уа -л мағруф би -Хаджи Халифа .
Кашф аз-зунун ан -асами эл -кутуб уа -л фунун . Бей­
рут, 1992, 2 том.
Ан-Надим . (Камал ад-дин Умар бин Ахмед бин
Аби Джаррада) Би ғаййату-л талаб фи тарих Халаб
[ж.көрсетілмеген]. Бейрут , 12 том.
Археологические исследования в Отраре. Алма -
Ата, 1977.
Ас-Суйути (Джалал ад-Дин Эбу -л Фадл Абд Ар -
Рахман бин Эбу Бакр). Лубб эл -лубаб фи тахрир эн -
ансаб. Бейрут , 1991, 2 том.
Ат-Тамими ад -Дари (Тақи ад-Дин бин Абл эл -
Қадир эл-Газзи). Ат -табақату -с саннийа фи тарад -
жим эл-ханафийа . Рияд , 1983, 4 том.
Ахмед Ташкупризаде. Мифтах ас -сагада уа мисбах
ас-сағада фи маудугат эл -улум . Бейрут , 1980, 2 том.
150

Дс-Сахауи (Мухаммед бин Абд ар-Рахим). Ад -Даъу -л лами ли
аһли-л қарни -т таси . Бейрут , 2002, 12 том.
Әбсаттар қажы Дербісэлі және шығыстану мен руханият
мәселелері. Халықаралык ғылыми -теориялық конференция ма -
териалдары. Алматы , 2007.
Әбсаттар кажы Дербісәлі. Қазақстанның мешіттері мен
медреселері. Рухани шамшырақтар . ІХ -ХХ ғ. Алматы , 2009.
Әбсаттар қажы Дербісәлі. Исламның жауһарлары мен
жәдігерлері. Алматы , 2009.
Әбу-л Фида Зайн ад -Дин Қасим бин Қутлубуға . Тадж ат -
Тараджим. Дамаск , 1992.
Әл-Аллама аш -шариф Абд әл -Хайй бин Фахр ад -Дин әл -
Хасани. Нузһат әл -хауатир уа баджат эл -масамиғ уа -н науазир .
Хайдарабад, 1959, 7 том. (Екінші басылым: Бейрут 1999, 3 том).
Әл-Алама әл -Фадил әл -адиб уа -л муаррих әл -камил ал -ариб
Исмаил Баша бин Мухаммед Амин бин Мир Салим эл-Бабани
әл-Бағдади . Идах эл -макнун фи аз -зайл ала Кашф аз -зунун ан
асами эл-кутуб уа -л фунун . Бейрут , 1992, 2 том.
Әл-Мақризи (Тақи ад-Дин). Әл -Мауағиз уа -л иттибар би
зикри-л хутат уа -л асар . Каир , 2000, 4 том.
Бартольд В.В . Сочинения . Москва , 1963, 8 том.
Босворт К.Э . Мусульманские династии . Справочник по хро­
нологии и генеологии. Москва , 1971.
Бұрһан ад-Дин эл -Марғинани . Әл -һидайа . Қазан , 1886, 4 том.
(Жаңа басылымы: М., 2008, 2 том).
Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары . Тарихи -
филологиялық зерттеулер. Алматы , 1995.
Дербісәлиев Ә. Ислам және заман . Сухбаттар мен мақалалар ,
қолжазбалар мен эдеби зерттеулер. Алматы , 2003.
Дулати М.Х . Жаһан наме . Дастан . Ежелгі түркі тілінен
аударған, баспаға дайындаған , алғы сөзін жазған профессор док­
тор Әбсаттар Дербісэлі. Алматы , «Білім », 2007.
Дулати М.Х . Тарих -и рашиди . Парсы тілінен аударған Ислам
Жеменей. Жалпы редакциясын басқарып , алғы сөзін жазған про­
фессор доктор Әбсаттар Дербісәлі.
Ибн Тагриберди (Джамал ад-Дин Әбу -л Махасин). Әл -Манхал
ас-сафи уа -л мустауфи баъд әл -уафи . Каир , 1984, 2 том.
Ибн Тагриберди. Ан -Наджум аз -Заһира фи мулук Миср уа -л
Қаһира. Каир [жылы көрсетілмеген]. 6 том.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
151

Ибн Хаджар әл-Асқалани (Шиһаб ад-Дин Әбу-л Фадл Ахмад
бин Мухаммед бин Мухаммед бин Әли әл-Канани). Ад -Дурар
әл-камина фи ағйани-л миати-с самина. Каир, 1966, 5-том.
Ибн Хаджар әл-Асқалани (Шиһаб ад-Дин Әбу-л Фадл Ахмад
бин Мухаммед бин Мухаммед бин Эли эл-Канани). Анба эл-гумр
би абнаи-л умр. Бейрут, 1986, 9 том.
Ибн Хаджар әл-Асқалани (Шиһаб ад-Дин Эбу-л Фадл Ахмад
бин Мухаммед бин Мухаммед бин Эли эл-Канани). Табсир эл-
мунтаһаб би тахрир әл-муштабаһ. Бейрут, 4 том.
Ибн Фархун. Ад -Дибаджу-л мазһаб фи мағрифати аъйан ула-
маи әл-мазһаб. Бейрут, 1996.
Ибн Шихна. Рауд эл-маназир фи илм эл-ауаил уа-л ауахир
(Лейден) [Қолжазба].
Ибрагимов Н. Ибн Баттута и его путешествие по Средней
Азии. М ., «Наука», 1983.
Исмаил паша әл-Бағдади. һадйату-л арифййн асмаи-л муал-
лифиин уа асар эл-мусаннифиин мин «Кашф аз-зунун». Бейрут,
1992, 2 том.
История Казахстана в арабских источниках III том. Извлече­
ния из сочинений XII-XVI веков. Составление, перевод с арабско­
го языка, введение, комментарии А.К .Муминова. «Дайк-Пресс»,
Алматы, 2006.
Иақұт эл-Хамауи ар-Руми. Иршад эл-ариб ли магрифати эл-
адиб. [жылы көрсетілмеген]. 20 том.
Йақұт эл-Хамауи ар-Руми. Мугжам эл-булдан. Бейрут, 1995,
7 том.
о
Иақұт эл-Хамауи ар-Руми. Мугжам эл-удаба. Бейрут [жылы
көрсетілмеген].
Қазақ Совет энциклопедиясы. Алматы, 1974, 12 том.
Қазақ ССР тарихы. Коне заманнан бүгінге дейін. Алматы,
«Ғылым» баспасы, 1980, 5-том.
Қауам ад-дин Амир Катиб бин Амир Умар бин Амир Ғази эл-
Фараби әл-Итқани эл-Ханафи. Ат-Табиин. Кувейт 1999, 2 том.
Қауам ад-дин Амир Катиб бин Амир Умар бин Амир Ғази эл-
Фараби әл-Итқани. Шарх ала матн «Әл-Манар» фи усули-л фиқһ
эл-Ханафи әл-Ахсикаси (Қолжазба). Каир. «Египеттің кітаптар
үйі» қолжазба қоры.
Материалы по истории Средней и Центральной Азии Х-Х1Х
вв. Ташкент, 1988.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
152

Материалы по этнической истории тюркских народов Цен­
тральной Азии. Ташкент , 2003.
Махмуд эл-Кашгари . Диван луғат ат -турк [Перевод, преди­
словие и комментарии. З . - О .М . Ауэзовой]. Алматы , 2005.
Мухаммад Заглул Салам. Эл -адаб фи -л аср эл -мамлуки . Алек­
сандрия, 1970, 2 том.
Мухи ад-Дин Абу Мухаммед эл -Кураши эл -Ханафи . Эл -
Жауаһир әл-мудийба фи табақат эл -Ханафийа . Рияд , 1978, 5 том.
Наджм ад-Дин ан -Насафи . Әл -Қанд фи зикри улама
Самарканд.
-кАЗсЯ
Тегеран, 2001.
Саидов А.Х . Важнейший памятник шариаата мусульманского
мира // Хидая. Комментарии мусульманского права . Т , 1994, в
4-х томах .
Түркістан. Халықаралық энциклопедия . Алматы , 2000.
Умар Рида Каххала. Мугджам эл -муаллифин . Бейрут , 1957, 15
том.
Фазл Аллаһ бин Рузбихан әл-Исфаһани . Михман -нама -ии Бу­
хара. Перевод , предисловие и примечания Р .П .Джалиловой . Мо­
сква, 1976.
Brockelmann Carl. Geschichte der Arabischen Litteratur. Berlin
1902.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
153

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ГЛОССАРИИ
Аджам - араб емес халық .
Адаб - ортағасырлық ғылымда тарих , әдебиет,
араб тілі сияқты араб мәдениетінің негізін құрайтын
салалар бойынша білімді, зиялы адамды оқытып -
тәрбиелейтін ілімдер кешені.
Адиб - 1. Жан -жақты білімді, биік рухани
қасиетке ие, эдеп пен тэрбие нормаларын жетік
білетін, адабты меңгерген адам (орта ғасырлық); 2.
Әдебиетші.
Ад-Далала
-
мән-мағына .
Аз-Захир
-
ашық.
Аллама - ғұлама , ғалым .
Ал- Аһлийа
-
қабілеттілік.
Амир (Әмір) - басшы , эмірші.
Ан-Насс
-
мәтін.
Ан-Наһи
-
тыйым салу, тоқтам .
Ан-Назм
-
форма.
Аруд - араб просодиясы . Өлең өлшемі жайлы ілім.
Ар-Рұхсат
-
рұқсат.
Ас-Сарих
-
анық.
Ат-Тахсис
-
арнау.
Ат-Тақрир
-
мақұлдау.
Ат-Табдил
-
ауыстыру.
Ахад хадис - бір немесе екі кісі жеткізген хадис .
Аһл эл-Хадис
-
хадис ілімінің ғұламалары.
Аһл ар-Рай
-
Қүран мен хадисті түсінуде көбінесе
ой-сана жүгінетін ғалымдар , ханафи мазһабының
ғалымдары.
Аһл ия әл-уджуб -үкім шығарудағы қабілеттіл іктің
қажеттілігі.
Аһлия әл-ада
-
үкімді орындаудағы қабілеттілік.
Ад-даһр
-
заман
154

Амбра - хош иісті, қоңыр түсті зат
Ар-раккаб салар - белігі әскербасы
Аш-шариф - Ардақты
Ашура - Мүса пайғамбардың Перғауынның азабынан
құтылған күні, ол күні мұсылмандар соған шүкіршілік ретінде
ораза үстайды.
Ат-Тазкир - Әулиелер өмірбаяны
Абрар - тақуа шыншыл
Ан-Ниһая - соңы
Аһлу бидаа - бидғат, дінде жаңалық жасаушы
Әл-Ансаб Муғджам
Әл-фаххама -
Әл-Уахидия
Әл-Азима - негізгі форма.
Әл-Ақс - керісінше.
Әл-Амм - жалпы.
Әл-Амр - эмір, бұйрық.
Әл-Аруд - өлең өлшемі.
Әл-Ауарид әл-аһлийа - қабілеттілікке кедергілер.
Әл-Ауарид эл-мұктасиба - адамның еркімен пайда болған
нәрселер.
Әл-Баян - анықтау, айқындау.
Әл-Ибара - фраза, сөз.
Әл-Илла - себеп.
Әл-Илла әл-тардия - айқын себепті жоюдың түрлері.
Әл-Иқтида - талап ету.
Әл-Истинбат - Қүран жэне сүннеттен дәлелдерді жығару.
Әл-Ишара - ишарат.
Әл-Киная - метонимия.
Әл-Қалб - ауысу.
Әл-Қияс - салыстыру.
Әл-Мағани - І .белгілі бір сөздің мағыналары; 2.риторика ілімі.
Әл-Мажаз - метафора.
Әл-Муджмал - қысқа түсіндірілген.
Әл-Муташабиһ - астарлы мағыналы.
Әл-Муманаға - кедергі.
Әл-Муқтада - керек мағына.
Әл-Муштарак - ортақ.
Әл-Муаууал - жорамалданған.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
155

Әл-Мутлақ - Құран мен сүннетте келген дәлелдердің белгілі
бір үкімде шектеусіз келуі.
Әл-Муқаллад - жолын үстанатын, еліктейтін имам, тұлға.
Әл-Муқаллид - белгілі бір мазһабты немесе имамның берген
үкімімен ғана жүруші, жолын қуушы, еліктеуші.
Әл-Муарада - екі дәлелдің бір-біріне қарама-қайшы келуі.
Әл-Мушкал - анық емес.
Әл-Муфассар - түсіндірілген.
Әл-Мухкам - нақты.
Әл-Хафий - жасырын.
Әл-Хақиқа - шындық.
Әл-Хасс - жалқы.
Fазал - махаббат лирикасы
Балда (бэлэд) - қала
Баян - тіл ғылымының тілдік тәсілдер жүйесін зерттейтін са-
ласы, анық дэлелдер
Бахс - зерттеу, тексеру, талқылау.
Баян ат-Тақрир - нақты мағынаның айқындылығы.
Баян ат-Тафсир - түсіндірудің айқындылығы.
Баян ат-Тағаиир - өзгеріс айқындылығы.
Баян ат-Табдил - үкімнің жазылу айқындылығы.
Баян ад-Дарура - қажеттілік айқындылығы.
Бәлда - қала; елді мекен.
Бэйт - араб поэзиясының негізгі элементі, екі жолдан гұратын өлең.
Дағиф - элсіз.
Жизия - салық.
Жүмада эууал - һижра жыл санағы бойынша бесінші ай
Жүмада ас-сани - һижра жыл санағы бойынша алтыншы ай
Жүз - бөлім, тарау, бөлшек
Зу-л қағда - һижра жыл санағы бойынша он бірінші ай
Зүбайда -
Захид - дүниені тэрк етуші (сопы).
Заһид - дінді берік үстанушы, тақуа.
Иджаза- І.рұқсат. 2 .білім жөніндегі куәлік.
Иджтиһад - белгілі бір мәселеде Қүран, сүннет, ижмағ секілді
дәлел көздерінен мәселенің шешімін іздену.
Ижаза - куэлік
Ижмағ - бірауыздылық, келісімді пікір.
Изар - астыңғы киім.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
156

Илм мағани уә-л баян
-
шешендік өнері теориясы
Илм ан-назар
-
пікір таласты үйрететін ілім
Илм әл-хиләф
-
имамдар арасындағы өзара пікір-талас ілімі
Илм фуруғ әл-фиқһ
-
фиқһ ғылымы тармақтары.
Инкар - жоққа шығару .
Иршад - жетекші, басшылық
Иснад - хадистегі негізгі мәтінге жеткізетін тізбек
Иснад - І .тірек . 2 .дэлел . З .хадисті жеткізушілер тізбегі .
Истихсан - мақұлдау , құптау.
Истисна - тыс қалдыру , ерекшелеу .
Иршад - жетекші
Иджаза сахиха - дүрыс куәлігі
Китаб - кітап
Катиб - жазушы
Катиб - Іжазушы . 2 .хатшы , көшіріп жазушы .
Каффарат - жасалған күнэдан арылу үшін шариғат заңдарына
сәйкес орындалған қандай да бір іс-әрекет . Мысалы , рамазан ай -
ында бұзылған оразаның каффараты - бір құлды азат ету, алпыс
кедейді тамақтандыру т.б.
Куния - тағылған ат, жалған ат, (лақаб)
Курраса - дәптер
Кунйа - адам есімінің тізбегіндегі Әбу, Умму, Ибн, Бинт
сөздерімен келетін бөлігі. Мысалы , Әбу Насыр , Ибн Сина .
Қада - үкім , шешім , тағдырдың орындалуы
Қади - қазы
Қади эл-қудат
-
атақты қазы, бас қазы
Қария - қыстақ
Қасида - жыр , өлең , поэма
Құтб - рухани ұстаздар басшысы .
Қадария (арабша - тағдыр) - исламда алғаш пайда болған
діни ағымдардың бірі
Қиям - тік түру .
Ла мақам -атақ , мансапсыз; орын, мекенсіз
Махшар - қиямет қайым күні .
Муршид - Жол көрсетуші, жетекші, сопылар жетекшісі,
оқытушысы
Муид - І .Кері қайтушы . 2 .Қайталаушы . З .Көмекші ғылыми
қызметкер (асистент)
Мұхаррам - һижра жыл санағы бойынша бірінші ай
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
157

Муаддиб - ұстаз тәрбиеші
Машриқ - Шығыс
Мадх - мадақ , мақтау
Мағриб - Батыс
Масиул - Алладан басқа күллі нәрсе
Макруһ - жек көрілген , ұнамсыз .
Мансух хадис - өзінен кейін айтылған хадис арқылы үкімі
жойылған хадис.
Мауди- орын
Мауқуф хадис - сахабаға телінген оның эрбір сөзі, ісі жэне
үнсіз қүптауы.
Бүл хадистің тізбегі Пайғамбарымызға (с.ғ .с .) жетпеген хадис.
Махзуф - алынған .
Мазһаб - І .жол , тәртіп . 2 .діни ілім . З .мектеп , бағыт.
Мэтін - текст .
Миллат - ұлт , қауым .Мударрис
-
оқытушы
Мужтаһид - белгілі бір мәселеде Құран , хадис , ижмағ , қиас
секілді шариғи қайнар көздерден діни үкім шығарушы ғұлама
Муамалат - қарым -қатынас .
Мунақада - жою .
Мутакаллим - сөйлеуші, кәләм ілімінің маманы .
Муттасил хадис - тізбегінің үзілмей , Пайғамбарымызға
(с.ғ .с .) жеткен хадис.
Мунқатиғ хадис - тізбегі қай жерінен болмасын үзілген хадис .
Мурсал - сахабадан ауызша есту арқылы жеткен хабар .
Мутауатир - хадисті Алла елшісінен (с.ғ .с .) бір топ кісілер
жеткізіп, әрі олар да бірнеше кісінің жеткізген хадис . Үзіліссіз .
Мухтасар - қысқа , ықшам .
Мустахаб - жақсы көрілген .
Мұғтазила - Ақида мәселесінде ауыр күнә жасаған адамның
ақыреттегі өмірі екі мекеннің ортасында болады деген үғымды
ұстанушы ағым.
Муфассир - тэпсірші (Құран тәпсірлеуші)
Музаккир - үгіттеуші, насихаттаушы .
Муфассир - түсіндіруші; тәфсирші.
Муфти - Исламдағы діни -шариғи мэселелер бойынша шешім
(фәтуа) шығару құқығына ие түлға.
Мұхаддис - хадисші .
Наиб - көмекші .
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
158

Нисба - ортағасырлық ғылымда ғалым , дін өкілі , әдебиетші
т.б . көрнекті тұлғаның аты -жөнінің тізбегіндегі адамның туылған
жерін көрсететін есімі (ныспасы).
Насих хадис - өзінен бұрынғы айтылған хадистің үкімін жо -
юшы хадис.
Наср-и Сияри
-
Нифас - әйел адам босанғанда ең көп дегенде қырық күн
келетін қан.
Обу-л хаят
-
өмір суы (парсыша)
Ойлылық-малиха
Рабия -
Раджаб - һижра жыл санағы бойынша жетінші ай
Раби әл-әууал
-
һижра жыл санағы бойынша үшінші ай
Раис - басшы , жетекші .
Рай - пікір .
Рида - үстіңгі киім .
Риуая - хадистің мәтінін жеткізу .
Рүкуғ - иілу, намазда қолдарды тізеге қойып , төмен қарай иілу
Сана - мақтау .
Сахиб- ие,дос.
Сахабалардан кейінгі үрпақ. Алла елшісімен тікелей қарым -
қатынас жасамағанмен, Мухаммед (с.ғ .с .) пайғамбарымыздың
сахабаларының шәкірттері, ізбасарлары болған мүсылмандар .
Сахих хадис - дұрыс , сенімді хадис .
С ахаба- Пайғамбарымызды (с.ғ.с.) көзбен көріп, сүхпаггасқан кісі.
Сунна - Мухаммед пайғамбарымыздың (с.ғ .с .) сөздері, іс-
әрекеттері, амалдары , шешімдері.
Табиин - сөзбе -сөз мағынасы
-
ізбасарлар (жекеше түрде -
таби ‘иіі). жағы .
Табақа - дәреже .
Тажуид - Қүранды мәнерлеп оқуды үйрететін ілім .
Тақбих - ұнамсыз ету.
Тақлид - жолын қуу, еліктеу.
Таржих - екі ұқсас нәрсенің сипатына қарап дүрыстығын алу,
артық көру.
Тариқат- І .жол; 2.әдіс, тәсіл; қүрал. З .діни ілім , орден .
Тарших - артық көру .
Таухид - Алланы бір деп тану .
Тахсин - көркемдеу , әсемдеу .
КЛУАМ АД-ДИН ӘД -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
159

Ш ЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Тахсис эл-иллэ
-
айқын себепті жалқылау.
Тәфсиру-л Қуран
-
Құран мағынасын түсіндіру.
Тафсир - тэпсір .
Уақа‘и
-
оқиғалар, жағдайлар , деректер . Занда: қаралатын
арыздың дереісгік. Уахи - Алла Тағала тарапынан Пайғамбарымызға
(с.ғ .с .) Жебірейіл (а.с .) періштенің әкелген хабары.
Усул - негізі
Усул фиқһ - шариғи үкім шығарудың әдістемелік тәсілі
Усули - ақида ғылымы
Ушр - зекетте бір маусымдық егіннен түскен табыстың оннан
бірін беру.
Фадил - лайықты
Фақир - кедей , пақыр.
Фақиһ - І .мұсылман қүқығының білгірі, шариғатты жете
меңгерген ғалым; 2.Қүранды оқушы .
Фанн- І .өнер; шеберлік; 2.ғылым .
Фасл лил-хитаб
-
сөз бөліну.
Фэтуа - Исламда қандай да бір іс -әрекеттің немесе
құбылыстың Құранға немесе шариғатқа сай екені жөнінде
дінасының (муфтидің) шыгарған шешімі.
Фиқһ - ислам шариғат құқығы .
Хадис -хадис , Мұхаммед пайғамбарымыздан (с.ғ .с .) жеткізген
сөздері, амалдары
Халқа - алқа
Халифа - мұсылман басшысы .
Хайыз - әйелдерде айына бір рет келетін қан .
Хараж - салық .
Хафиз - жаттаушы , сақтаушы
Хилаф - қарама -қарсылық , келіспеушілік; пікір қайшылығы.
Худжра - бөлме .
Хуруф эл-мағани
-
префикстер.
Шайх - мұсылманның атақты адамдарына , беделді кісілеріне ,
ғалымдарына, сопыларының басшыларына қойылатын ат.
Шаһид - І .ұрыста шейіт болған (өлген) адам. 2 .азап шегуші;
құрбан.
Шарх - түсіндірме .
Шихна - полиция , жасақ .

ҚАУЛМ АД-ДИН ӘД -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
Абд Алдаһ
16
Абдулла 3
Абд ал-Азиз бин Хаким
129,131
Абд ар-Рахман бин Ауф 121
Абд ар-Рахман бин Ахмед бин Ахмед бин
Махмуд бин Муса аз-Зайн әл -Мақдиси ад -Димашқи
әл-Ханафи
39
Абд ар-Рахман бин Эби Лайла
128
Абд ар-Раззақ
121
Абд эл-Қадир бин Эбу -л Уафа
16
Абд әл-Әзиз
16
Абд әл-Қадир бин Эби -л Уафа Мухаммед эл -
Қураши
106
Абд әл-Қадир бин Иасин бин Насыр эл -Хатыб
94
Абд әл-Қадир Хилми Хажжаж 89
Абдулла бин Динар 122
Абдулла бин Жабир эл-Баяди 122
Абдулла бин аз-Зубайр
120
Абдуллаһ бин Насыр эн-Насыр
94
Абдулла бин Масъуд
128,130
Абдулла бин Мухаммед эл-Муснади
123
Абдулла бин Яғқуб эл-Хадиси эс -Сабазмуни
124
Абду-л Уахид аш -Шайбани
125
Аз-Замахшари
44,45
Аз-Заһаби 5
Аз-Заһиди
115
Аз-Заһид әл -Аттани
125
Аз-Заһид Бурһан ад -дин Ахмед бин Асғад бин
Мухаммед әл-Хурифағни 102
Айша
70, 122
\f
\i*
\ *tm-
чуV
A
\г о-

14
АқсақТемір 19
Ала ад-дин эл -Ақраб эл -Ханафи
24, 112
Ала ад-дин Мағлатауи
39
Ала ад-дин Әли ас -Сиуаси әл -Малти
46
Ала ад-дин Әли Челеби бин Имруллаһ Қинали Заде 107
Ала ад-дин бин ат -Түркмани
15
Ала ад-дин бин Хатиб ан -Насырий
110
Алау ад-дин ^ 126
Аммар бин Йасир 122
Амр бин Мурра
129
Анас
122
Анас бин Малик
70
Ан-Надр бин Касир
121
Ан-Нуъман бин Эби Аййаш
122
Араби Сахаби 122
Аршад ад-дин ас -Сарахси
128
Асад бин Амр
123
Асад бин Амр бин Самма
21
Асым бин Күлайб
129, 135
Ас-Сададу ас -Саъид
125
Ac-Садр аш -Шаһид
115
Ас-Сарахси
81,91
Ас-Сафади
5, 111, 112, 113
Ас-Сахауи
5
Ас-Саффар
128
Ас-Суйути
5
Ата бин Эби Раббах
122
Ат-Тамими ад -Дари
13
Ат-Табризи 18
Ат-Тахауи
101, 124
Ат-Тирмизи
117
Ахмед бин Асғад бин Мухаммед әл-Бұхари Бұрһан ад -дин
Ахмед Эли бин Ахмед
15
Ахмед әл-Мұстафа
4
Ахмед бин Масғуд бин Эли Әбу-л Фадл ат -Түркістани
13
Ахмед бин Мухаммед бин әл-Қасым бин Хадий
9
Ахмед бин Мухаммед бин аш-Шихна
97
Ахмед бин Омар эл-Хассаф
124
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Ахмед бин Осман бин Ибраһим бин Мустафа бин Сулайман
әл-Маридини 18
Ахмед бин Сулайман әр-Ражихи
94
Ахмед Ташкупризаде
4
Ахмед бин Ханбал 22
Ахсикаси
8
Ашраф ад-дин эл-Касани
128
Аш-шейх Қауам ад-дин Эбу Ханифа
7
Аш-Шейх Мухиб ад-дин бин эл-Уахдийа
39
Эбу Абдулла эл-Ансари
21, 123
Эбу Абдулла эл-Журжани
124
Эбу Абдулла әл-Қаласи 126
Эбу Абдаллаһ Мухаммед бин Йусуф бин Матар эл-Фирабри
102
Эбу Абдулла Мухаммед бин Шужа ас-Салжи
Эбу Абдулла Мухаммед бин эл-Адхам
126
Эбу Абдалла бин Мухаммед бин Мухаммед бин
Умар Хусам ад-дин эл-Ахсикаси
9
Эбу Ахмед эл-Ийади
126
Эбуэл-Ахуас
133
Эбу Эли ан-Насафи
125
Эбу Эли бин Әмір бин Шабуайх эл-Маруази
Эбу Эли эл-Фараби
146
ЭбуБакр
121
Эбу Бакр бин Аййаш
131
Эбу Бакр эл-Жасас ар-Рази
77
Эбу Бакр эл-Жассас
124
Эбу Бакр эл-Ийади бин Эби Наср эл-Ийади
Эбу Бакр Мухаммед бин Эбу Саһл Ахмед
91
Эбу Бакр Мухаммед бин Мухаммед әл-Барғари
Эбу Бакр Мухаммед бин эл-Яман ас-Самарқанди
Эбу Бакр Хамд бин Исхақ бин Субайх эл-Журжани
126
Эбу Бакр бин Саннаф
126
Эбу Бакр бин Саъид
126
Эбуад-Дарда
122
Эбу Дауд
117,118,119,120
Эбу Жағфар эл-Хиндууани
126
Эбу Жағфар ат-Тахауи
124
124
102
126
98
126
163

Әбу Жаһл
133
ӘбуЗайд
101,131
Әбу Зайд Абдалла (Убайдалла) бин Умар бин Иса ад-Дабуси
91,92
Әбу Зайд Убайдаллаһ бин Омар бин Иса ад-Дабуси
97
ӘбуИса
135
Әбу Йусуф
21
ӘбуҚатада
119,122
Әбу Қиләба
118
Әбу Мансур 101
Әбу Мансур әл-Матуриди
79, 125
Әбу Масъуд әл-Ансари
122
Әбу Муъад Халид бин Сулайман әл-Балхи
126
Әбу Муса
119,122
Әбу Муса әл-Ашғари
70
Әбу Мути әл-Балхи
126
Әбу Наср Ахмед бин әл-Аббас
125
Әбу Наср әл-Ийади
125
Әбу Наср Мухаммед бин Мухаммед бин Салам 126
Эбу Наср ат-Тауауиси
125
Эбу Насыр Ахмед бин Эби-л -Муаййад эл-Махмуди ан
Насафи 98
Эбу Насыр Ахмед бин Мухаммед бин эл-Хусайын эл
Калабади эл-Бухари 102
Эбу Насыр эл-Фараби
11,12
Эбу Нуъайм
121
Эбу Осман Сайид бин Әби Сайид әл-Қиййади ас-Суфи
102
Эбу Сағид әл-Бардағи
72,124
Эбу Саид
119
Эбу Салма Мухаммед бин Мухаммед ас-Самарқанди126
Эбу Саъид әл-Худри
122
Эбу Сулеймен эл-Журжани
125
Эбу Талиб бин Эли бин Мухаммед эл-Астрабади
102
Эбу ат-Таһир ад-Даббас 124
Эбу Убайда бин эл-Жаррах
121
Эбу Усайд
122
Эбу Хазим әл-Қади
124
Эбу Ханифа 8, 11, 12, 19,20,21
Ш ЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

Әбу әл-Хасан әл -Кархи
124
Әбу Хафс
101
ӘбуХумайд 122,133
Әбу Хумайд ас-Саъиди
119
Әбуһурайра 70, 119, 134
Әбу-л Аббас ан -Натифи
98
Әбу-л Аббас ан -Натиъ
124
Әбу-л Қасим Абдулла бин Мухаммед
126
Әбу-л Қасим Ахмед
126
Әбу-л Қасим аз -Замахшари 14,41 ,45
Әбу-л Қасым Махмуд бин Омар аз -Замахшари
98
Әбу-л Қасим ас -Самарқанди
126
Әбу-л Лайс ас -Самарқанди
126
Әбу-л Муин ан -Насафи
125
Әбу-л Уафа
112
Әбу-л Хайыр бин Рузбихан әл -Хунджи Исфаһани 4
Әбу-л Хасан Эли бин Мухаммед бин Хусейн бин Абд эл -
Карим
91
Эбу-л Хасан Эли бин Мухаммед бин Хусейн бин Абд эл -
Карим Фахр эл-Ислам Эбу -л Уср эл -Баздауи
91
Эбу-л Хасан Эли бин Мухаммед бин Хусейн бин Абд эл -
Карим бин Муса эл-Баздауи
35
Эбу-л Хасан Бұрһан ад -дин Эли бин Әбу Бәкір бин Абд эл -
Жалил әл-Фарғани әл -Марғинани ар -Риштани
14
Эбу-л Хасан Ғанима эл -Жулуди
102
Эбу-л Хасан эл -Кархий
72
Эбу-л Хасан әл -Қудури 124
Эбу-л Хасан ар -Рустағфани
126
Әз-Зуһри
130
Әл-Асуад
130
Әл-Аттаф бин Халид
133
Эл-Аузаъи
123
Эл-Аъраж
128
Әл-Бажи
18
Эл-Баздауи
14
Эл-Барра бин Азиб
120,122 ,128
Эл-Жассас
105
Эл-Имам Шаме ад -дин Мухаммед бин Ахмед бин Усман ад -
Димашқи 13
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
12-601
165

Ш ЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Әл-Кади Әбу Зайд ад -Дабуси
125
Әл-Қархи
105
Әл-Қасим бин Мухаммед
122
Әл-Макризи
5,26
Әл-Маулай Мустафа бин Абдалла әл -Қустантини ар -Руми эл -
Ханафи
6
Әл-Муғира
130
Әл-Мукирру әл -Ашраф әл -Әли эл -Маулауи әл -Адили әл -
Фадили ас-Сайфи Сурғатмиш
26
Әл-Мүтанабби
105
Әл-Укайли
127
Әл-Уттаби
115
Әл-Хажжаж Хафиз ад -дин Мухаммед бин Мухаммед бин На -
сыр әл-Бухари 102
Әл-Хаким
120
Әл-Хасан
121, 122 , 123
Әл-Хасан бин Әбу Мәлик
21
Әл-Хасан бин Заййад
21,124
Әл-Хасан бин Муслим
122
Әл-Хусайн бин Әли Хажжаж бин Әли Хусам ад -дин ас -
Сығнақи
14
Әл-Хумайди 124
Әл-Хусайни
6
Әл-Хусайн бин Әбу -л Қасим ан -Набли 15
Әл-Хусайн бин Әли
122
Әли бин Абд әл-Кафи бин Эли бин Таммам ас -Субки
17
Әли бин Абд әл-Кафи Самма ас -Субки
17, 118
Эли бин Ахмед эл-Қаласи
126
Әли бин Әбу Талиб 85, 129
Әли Жума
89
Эли бин Осман бин Ибраһим әл-Маридини
16
Әли бин әл-Хусайн бин Әли бин Хусайн
16
Әли Челеби бин әл-қади Амраллаһ әл -Ханна 102
Әлкама
128
Әлкама бин Абдулла
130
Әлкама бин Уаил әл-Хадрамути
129
ӘмірҒазы
8
Әмір Талиб бин Әмір Катиб бин Әмір Омар әл-Итқани әл -
Фараби 97

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТЛНІ!
ч_/
Әмір Сайф ад-дин Иолбуға ан-Насири
19,21
26
Әмір Сайс) ад-дин шейх әл-Умари
Әмір Сұрғатмыш
24
Әмір Умар
8
Әмір Фирғатмиш
100
Әмір Шейхун
25
Баба султан
3
Байһақи
120
Барира
83
Башар бин Аййас
Башар бин Ияс
Бэкад бин әл-Қутайба
Башар бин әл-Уалид
Бурайда
122
Бурһан ад-дин
14,
21, 123
124
124
21, 123
125
100
Бурһан ад-дин Ахмед бин Асғад бин әл-Хурифағни
11
Бурһан ад-дин Ахмед бин Асғад әл-Хурифағни
102
Бурһан ад-дин Әбу-л Хасан бин Әбу Бәкір әл-Марғинани
Бурһан ад-дин Әли бин Әбу Бәкр бин Абд әл-Жалил әл-
Марғинани
108
Бурһан ад-дин Әли бин Әби Бакр бин Абд әл-Жәлил ар-
Ришдани әл-Марғинани 102
Бурһан ад-дин әл-Бухари әл-Хурифағни
13, 127
Бурһан әл-хаққ уа-д -дин Ахмед бин Мухаммед әл-Бухари
108
Бұрһан ад-дин әл-Марғинани
4, 11
Бұрһан ад-дин ар-Рушди
128
Бурһан әл-Хаққ уа-д -дин әл-Хурифағни
101
Дарақутни
120
Джамал ад-дин Әбу-л Махасин бин Тагриберди
4
Джалал ад-дин Әбу-л Фадл Абд ар-Рахман ас-Суйути
4
Жабир 122
Жабир бин Абдулла
119
Жабир бин Самура
117,128
Жағфар бин Әбу Омар
124
Жалал ад-дин әл-Миласи
39
Жалал ад-дин ас-Сығнақи
22,127
167

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Жалал ад-дин имам Шамс әл -Аимма
22
Заһир ад-дин әл -Марғинани
125
Зүфар 21
Зайн ад-дин Әбу -л Фадл әл -Қасым бин Құтлұбұға 104
Зайд бин Сабит
70,121
Зайд бин әл-Хариса
122
Зұфар 105
Ибн Аббас
121, 122
Ибн Ата
133
Ибн әл-Асирдің
103
Ибн Әби Малик
123
Ибн Ғусфур
18
Ибн аз-Зубайр
120, 122
Ибн Касир
32, 110
Ибн Каъб
121
Ибн Қади әл-Аскар 15
Ибн Қайим әл-Жаузийа
17
Ибн әл-Мадаини
123
Ибн Мажа
119, 120
Ибн Масъуд 117., 122, 137
Ибн әл-Мұғин Маймун бин
әл-
Макхули 14
Ибн әл-Мүбарак
123
Ибн Омар
118, 122, 1
Ибн Омар бин әл-Ас
Ибн ас-Сағати
18
Ибн Саммаъа
123
Ибн Сариж
85
Ибн Сирин
122
Ибн ат-Таус
121
Ибн ат-Түркмани
18
Ибн Тагриберди
5,23
И бн Тулун
104
Ибн Фархун 5
Ибн Фархун эл-Малики 7
Ибн эл-Фасих эл -Хамадани
Ибн Хабиб
38, 111
Ибн Хаджар әл-Асқалани
Ибн Хажиб
39
122
15
5,6 ,7
168

Ибн Хатиб
5
Ибн Шихна
5, 26, 112
Ибраһим ан-Нахаъи
129
Ибраһим бин эл-Жаррах 124
Ибраһим бин Йусуф
126
Изз ад-дин әл -Бағдади ан -Набли
14
Иса бин Абаз 124
Иса бин Муса
123
Иса бин Мухаммед әл-Балиһид әл -Қасым
93
Исам бин Иусуф
126
Исмаил бин Аййаш
134
Исмаил бин Хаммад бин Әбу Ханифа
124
Исмайыл әл-Жауһари әл -Фараби
8
Исхақ 123
Иалбуғаны
111
Йахиа 123
Иахйа бин Муъин 130
Иусуф бин Субайх ас-Самарқанди
126
Каъб
123
Карл Броккельман 8
Катиб (хатшы) Челеби
6
Қайс бин Саъд
122
Қауам ад-дин әл -Каки
16
Қауам ад-дин Әмір Кәтиб бин Әмір Умар әл -Атқани
4
Мағруф бин Хасан ас-Самарқанди
126
Маймун әл-Макки
120
Макхул 122
Макхул ан-Насафи 20, 111, 115
Макхул бин ал-Фадл ан -Насафи
20
Малик 19, 121
Малик бин Анас
123
Малик бин әл-Хуайрис
118, 121
Мансур Сайф ад-дин Калауын 23
Масруқ
132
Махмуд бин Эли бин Исмаил бин Иусуф ат-Табризи эл -
Кунауи
39
Махмуд Фуад
5, 24
Муаз бин Жабал
70
Мужаһид
122
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНН
169

Мунтахаб ад-дин Әбу-л Футух Асғад бин имам Әби-л Фадаил
Махмуд бин Халаф әл-Инджли әл-Исбаһани
102
Муса бин Мухаммед
18
Мұслих ад-дин ат-Табризи
18
Мухаммед
10,22
Мухаммед бин Амр
133
Мухаммед бин Абд ар-Рахман ад-Дайри эл-Ханафи
61
Мухаммед бин Абд ас-Саттар эл-Кердери 102
Мухаммед бин Ахмед бин Абд әл-Әзиз әд-Димашқи эл-
Кунауи
16
Мухаммед бин Эбу Бакр бин Аййуб бин Сағд аз-Зарғи ад-
Димашқи 17
Мухий ад-дин Эбу Мухаммед Абд әл-Қадыр әл-Құраши эл-
Ханафи 6
Мухаммед бин әл-Әзһар 126
Мухаммед бин Исмаил әл-Жуфи әл-Бухари
102
Мухаммед бин Йусуф бин Матар әл-Фирабри
103
Мухаммед бин әл-Қасым Ахмед бин Мухаммед бин әл-Қасым
Эбу-л Уафа Ахсикаси
9
Мухаммед бин Маслама
119,122
Мухаммед бин Мухаммад бин Ахмед ас-Санжари 16
Мухаммед бин Салам
123
Мухаммед бин Саммаъ
124
Мухаммед бин Сауд
94
Мухаммед бин Саъд
132,133
Мухаммед бин эл-Фадл эл-Бухари
125
Мухаммед бин Хасан
21
Мухаммед бин эл-Хасан 38, 41, 125, 131
Мухаммед бин эл-Хасан аш-Шайбани
129
Мухаммед бин Хафс эл-Кэбир эл-Бухари
124
Мухаммед Заглул Салам 5, 24
Мухаммед Шайбани
4
Мухиб ад-дин эл-Кунауи39
Мухий ад-дин Қураши
5
Муслим
117, 118, 128
Наджм ад-дин ан-Насафи
105
Наджм ад-дин Йусуф эл-Хасси
99
Нажм ад-дин Омар ан-Насафи 125
Насаи 120
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
170

Насир Хасан 29
Насыр ад-дин
128
Насыр ад-дин әл-Кунауи 16
Насыр ад-дин Хасан
23
Насыр әл-Ислам уә-л -муслимин әл-Мәлик ан-Насир
112
Нафиъ 122
Нусайр бин Йахйа 126
Нуғман бин Сәбит 7
П.И .Рычков
3
Омар бин әл-Хаттаб
120
Осман
121
Рукну-л Ислам Әбу эл-Фадл әл-Кумани
125
Рукну-л Ислам Әбу әл-Хусайн125
Сабир Насыр Мустафа ^
61
Садада-л Ислам Әбу әл-Йаср Әли әл-Баздауи
125
Садад аш-Шаһид Хусам ад-дин
125
Саид бин Жамған әл-Ғумри
93
Саин ад-дин Әбу Рашид Мухаммед бин Әби Бакр бин Әби-л
Қасым әл-Исбаһани
102
Салах ад-дин Аби ас-Сафа Халил бин Айбек
13
Салах ад-дин әл-Аййуби 23
Салах ас-Сафади
30, 32
Салим Маъмар бин Абд ал-Азиз
122
Салих бин Кайсан
134
V-/
Салман бин Иасар 121, 136
Салман
83, 122
Саъд
121
Саъид 121, 123
Саъид бин Жубайр
122
Саъид бин әл-Мұсайиб
136
Сәлим
130
Сәһл бин Саъд
119,122
Султан Бейбарыс
19
Султан аз-Заһир Бейбарыс
19
Судей бин Ажлан 122
Суфйан
130
Сурғатмыш
27,28,29,111 ,112 ,113
Сурғатмыш Сайф ад-дин ан-Насири Әмір 29
Тадж ад-дин Мухаммед бин Ахмед әл-Хаким
127
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
171

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
Тадж ад-дин бин ат-Түркмани
18
Тақи ад-дин ат-Тамими ад-Дари әл- Ғаззи әл-Мисри әл-
Ханафи
32
Тақи ад-дин ат-Тамими ад-Дари әл-Ғаззи
5
Тақи ад-дин ас-Субки
17, 19,21
Тақи ад-дин ас-Сүбки Әли бин Абд әл-Кафи аш-Шафиғи
100
Тақи ад-дин әл-Мақризи
5
Тақи ад-дин бин Абд эл-Қадыр әл-Ғаззи
13
Тақи ад-дин бин Абд әл-Қадир ат-Тамими ад-Дари әл-Ғаззи
7
Тақи ад-дин бин Абд әл-Қадир ат-Тамими ад-Дари эл-Ғаззи
әл-Мисри 38, 110
Талха
121
Тастемір Қасими
Таус
122
Тоқтай ад-Дуадари 26
Түғрыл эл-Атқани 23
Тұран шаһ
23
Уайл бин Хужр
Убайдулла бин Омар
Уқба бин Амир
Умайр әл-Лайси
Умайр әл-Лайси
Ухайб бин Халид
Уһайб
136
Умар Рида Каххала5, 7
Файсал бин Абд әл-Азиз әл-Халиби 94
Файсал бин Амир аз-Зуайби
94
Фахр ад-дин
122
Фахр ад-дин Қазихан
116, 125
Фахр ад-дин Рази
18
Фахру-л Ислам Әбу-л Уср әл-Баздауи
89
Фахр әл-Ислам әл-Баздауи 46, 81
Хаджи Халифа 5, 20, 35
Хадиджа бинт әл-Хаджж Мүстафа
99
Халаф бин Аййуб 126
Хамд бин Абдуллаһ әл-Хаммад
94
Хамид ад-дин ад-Дарир 100, 116, 127
26
118, 122, 133
122
122
120
121, 135
112

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАР4БИ АТ-ТҮРКІСТАНН
Хамид ад-дин ад -Дарир Әли бин Мухаммед бин Әли әл -
Бухари
102
Хамид ад-дин ад -Дарир Әли бин Мухаммед бин Әли ар -
Рамитани 102
Хасан бин Аййаш 130
Хасан бин Әби Малик
124
Хасан бин Тулун
23
Хауахирзада Эбу Бакр
125
Хафиз ад-дин ан -Насафи
115
Хафиз ад-дин эл -Кабир Мухаммед бин Мухаммед бин Насыр
эл-Бухари 102,107
Хафиз ад-дин эл -Кабир
127,128
Хафиз-и Таныш
3
Хафс бин ал-Қади ас -Самарқанди
126
Хусам ад-дин ас -Сығнақи
127
Хумам ад-дин бин эл -имам әл -әллама Қиуам ад -дин эл -
Итқани
110
Хумам ад-дин Әмір Талиб бин Әмір Кэтиб бин Әмір Умар
бин эл-эмид бин Әмір Гази әл -Фараби әл -Атқани
40
Хумам ад-дин бин әл -имам эл -аллама Қиуам ад -дин эл -
Итқани
97
Хусам ад-дин
115
Хусам ад-дин эл -Ахсикаси 36
Хусам ад-дин бин Мухаммед бин Мухаммед бин Умар эл -
Ахсикаси 36
Хусам ад-дин Мухаммед бин Мухаммед бин Умар эл -Ахсикаси
эл-Ханафи 61
Хусам ад-дин ас -Сығнақи
13, 14
Хусам ад-дин эл -Хусейн бин Хажжаж ас -Сығнақи
11
Хумайд бин һилал 121, 136
Хусайн бин Абд ар-Рахман
129
һилал ар-Рай
21, 123
һишам ар-Рази
21,123
һишам бин Убайдулла
124
Шаме эл-аимма
107,125,127 ,128
Шаме эл-Аимма ас -Сарахси
91
Шаме эл-аимма эл -Кердери
100
Шаме эл-аимма Мухаммед бин Абд ас -Саттар бин Мухаммед
эл-Имади эл -Кердери 108
173

33
81
Шамс ад-дин Әбу Абд Аллаһ Мухаммед бин Әли бин Тулун
ад-Димашқи 109
Шамс ад-дин әл-Қабауи 127
Шамс ад-дин Мухаммед бин Абд ар-Рахим ас-Сахауи
Шамсул аиима (Имамдар шамшырағы) ас-Сарахси
Шамсу-л Ислам эл-Аузанжи
125
Шараф ад-дин
127
Шараф ад-дин әл-Жүнди
128
Шараф ад-дин әл-Урмауи
15
Шафиғи
13, 19, 114, 116
Шиһаб ад-дин Әбу-л Фадл бин Хаджар әл-Асқалани
Шиһаб ад-дин әл-Харрафи
128
ШЕИХәбсаттар қажы дербісәлі
174

КАУАЧ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНН
ӘДЕБИЕТТЕР КӨРСЕТКІШІ
Ағйан әл-аср уа -ағуан ан -Насыр
32, 112
Ағләм эл-муаққиғин ан Рабб әл -аламин 17
Ақаид 20
Ад-Дибадж эл -мазһаб фи мағрифати аъйан ула -
ма эл-мазһаб 7
Ад-Дурар әл -камина фи ағйани -л миъати ас -
самина 6
Аз-Зауаид фи шарх «Сиқт аз-Занд» ли Әби -л Ала
әл-Мағарри » 9
Ан-Ниһая 14, 35
Ар-Раудат ад -Димашқия 45
Ар-Рафиғ шарх әл -Бадиғ 18
Ар-Рисала әл -алия 46
Ac-Сафи фи дарура аш -шиғр 34
Ас-Сиражия фи -л фараид 15
Ат-Табақат ас -саннийа фи тараджим әл -
ханафийа 7
Ат-Табақату -л кабир 132
Ат-Табиин 42,45,61
Ат-Тақуим эл -адилла 91,92
Ат-Талуиж фи шарх әл -Жамиғ әс -сахих 39
Ат-Тамһид фи қауағид эт -таухид 14
Ат-Тибйан фи ақсам әл -Құран 17
Ат-Туруқ әл -хикамия фи сияса аш -шарғия фи -л
фиқһ 17
Аш-Шамил 36, 46, 88, 89
Аш-Шамил шарх усул әл -Баздауи 94
Аш-Шуғағ фи -л фиқһ
20
Аш-Шуғағ 115
Әл-Асар
129
Әл-Жамиғу -с сағир 115
Әл-Жамиғ эл -кабир фи -л фиқһ 18
к #';4
М
І
175

Әл-Жауаһир әл -мұдия 16
Әл-Жауаһир әл -мудийа фи табақат әл -ханафийа 6
Әл-Иътисам 126
Әл-Кафи фи шарх эл -уафи 34
Әл-Кашшаф 45
Әл-Кашшаф ан -хақаиқ ат -танзил уа уйун әл -ақауил фи ууджуһ
ат-тауил 98
Әл-Кәфи 14
Әл-Лалали әл -маснауат уа шархуһа 44
Әл-Лу 'улият 115, 116
Әл-Мазун мин ғайати -л байан 35
Әл-Манар 36
Әл-Манар фи усулу -л фиқһ 15
Әл-Манһал ас -сафи уа -л мустауфи баъд эл -уафи 4
Әл-Мауаһиб әл -Маккия фи шарх әл -Фараид әс -сиражия 16
Әл-Махсул 18
Әл-Муқарриб
18
Әл-Мунтахаб фи усул әл -мазһаб машһүр инда эл -улама 9
Әл-Мунтахаб фи усул әл -мазһаб 61
Әл-Мухит
101, 125
Әл-Мууатта 38,41
Әл-Мұнтахаб
14,18
Әл-Мұфассал
14
Ән-Нажах 14
Әл-Уафи
14,34
Әл-Уафи ала услуб әл -һидайа
34
Әл-Уйқая
34
Әл-Усул ила мағрифат әл -Усул
36
Әл-Фараид ас -Саражи
127
Әл-Фатауа ас -суғра ли -с -Садр аш -Шаһид 99
Әл-һидайа 5,6 , 11, 12, 14, 18
Бадиғ ән-низам 18
Ғаятәл-баян 14
Ғайат эл-байан уан -надират аз -заман фи шарх әл -һидайа 99
Ғаят әл-баян уа надира эл -ақран фи ахир аз -заман 45, 105
Ғаят әл-байан уа надират әл -ақран 34, 101
Жамиғ 117
Жамиғ әл-асрар шарх әл -Манар фи әл -усул
16
Зад әл-миғад фи һади хайр әл -ибад фи -л хадис
17
176
Ш ЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

КАУАМ АД-ДИН ӘД-ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Зайл 6, ПО
Илм ат-тафсир әл-Құран 9
Иғаса эл-лаһфан фи масаид аш-шайтан
17
Илм әл-калам, немесе Усул ад-дин 10
Илм әл-хадис
10
Илм әл-фараид (фараид)
10
Илм әл-фиқһ
10
Илм усул әл-фиқһ 10
Каддадат әл-бидағ
44
Канз әл-усул ила илм әл-усул 89
Канз әл-усул ила мағрифа әл-усул
46
Кашф аз-зунун ан асами-л кутуб уа-л фунун 7
Китаб ас-Сахих
100, 102
Китаб ат-табйин фи шарх әл-мунтахаб фи усул эл-мазһаб ли-
л-Ахсикати 98
Китаб эл-аджнас
98
Китаб әл-Ансаб
106
Китаб әл-имһад фи усулу-л фиқһ 15
Китаб әл-камил фи-т -тауарих
103
Китаб әл-мауағиз уа-л иғтибар би зикри-л хутат уа-л асар 6
Китаб әл-мунтахаб фи усул ад-дин
11
Китаб әл-һидайа уа-л иршад
102
Китаб әл-һидайа фи әл-фиқһ 15
Китаб әл-һидайа фи шарх эл-бидайа
97
Китаб масаил әл-хилаф
15
Кифая мұхтасар эл-һидайа 16
Қудс әл-асрар фи ихтисар әл-Манар фи-л усул
16
Лубб эл-лубаб фи тахрир әл-ансаб
4
Лу’лу’ийат фи-з зуһд уа-л адаб
20
Мабсут 130
Машариқ эл-ануар фи-л хадис уа манзума ала әл-фиқһ
39
Миғраж әд-дирая шарх әл-һидайа фи-л фиқһ
16
Мифтах ал-улүм 128
Мифтах ас-сағада уа мисбах ас-сиада фи маудуғат әл-улум 4
Михман наме-йи Бұхара 4
Муаллиму-д дин 126
Муғджам әл-муаллифийн
7
Мунтахаб
107
Мухтасар ала Идах
39
177

Мұхтасар китаб Ибн Жилаб
15
Назм әл-жәми әл -кабир 98
Рисала аш-шаддахат ли -л муғтазила фи -р радд ала аз -
Замахшари 44
Рисала фи «адам сиххат әл -жумға фи маудиғайн мин әл -балад
102, 108
Рисала фи адам сихха әл-жумға фи маудығайн мин әл -Миср
45
Рисала фи масалат рафғ әл-йадайн 108
Рисала фи рафғ әл-йадайн
104
Рисала фи рафъи-л йади инда ар -рукуғ уа инда рафғу -р раъси
минһу фи-с салати уа адама джауазаһу инда әл -ханафийа 20, 34
Саласа ат-тағалиқ ала әл -хуласа фи -л фиқһ
18
Сахих Мүслим 117
Сүнан 117
Табсир әл-мұнтабаһ би -тахрир әл -мүштабаһ 6
Талиффи-ттиб
15
Таржих мазһаб Әби Ханифа
39
Тарих Фарғана
9
Тафсир әл-Қүран 17
Уәжиб ан танаууала куллу уахидин фа һуа фард айн
17
Уйун эл-мазһаб 16
Усул 14, 35, 89
Усул ад- дин 126
Усул әл-Баздауи
46
Усул әл-Фиқһ
9
Хади әл-аруах ила дар әл -афрах
17
Хикматул айн 20
Хусн әл-хат 16
Хутат әл-Мақризи
6
Шарх ала матн “әл -Манар ” фи усули -л фиқһ әл -Ханафи әл -
Ахсикаси 35, 36
Шифа әл-алил фи қада уа әл -қадар уа әл -хикма уа ат -тағлил
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
17
Шарх әл-Ахсикати
107
Шарх ал-әсар 129,134
Шарх әл-Жамиғу -с сағир
116
Шарх әл-манаһиж фи -л фиқһ 17
Шарх әл-Мүфассал ли аз -Замахшари фи ан -наху
14

Шарх эл-һидайа 34,112
Шарх китаб әл-маалим фи усулу -л фиқһ 15
Шарх манаһиж әл-Байдауи фи -л усул мин ауалиһи ила каул
әл-Байдауи : « ә л -Уәжиб ан танаууала куллу уахидин фа һуа фард
айн 17
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ AT-TV РКІСТАНИ

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АТАУЛАР
КӨРСЕТКІШІ
<t
*, /'
,•.■;-
Александрия
Алматы
Ар-Рияд
Арысбаникет
Асиут
Атқан, Итқан (Иқан)
Ауғаныстан
Ахсикат (Ахсикет, Ахсикас, Ахси)
Әмудария
Әндіжан
Багдад
Баласағұн
Балх
Басра
Башқұртстан
Бухара
Ғазни
Дамаск
Египет
Жейхун
Женд
Ирак
Испания
Исфиджаб
Италия
v_/
Йемен
о
Иерусалим
180

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
Кабул
Кавказ
Каир
Кувейт
Мадина
Мауараннаһр
Мекке
Мысыр
Оңтүстік Қазақстан
Отырар
Өзбекстан
Палестина
Пэкстан
Сайрам
Самарканд
Сауран
Сейхун
Сирия
Сығанақ
Сыр
Сырдария
Триполи
Фергана
Хиджаз
Хорасан
Шам
13-601
181

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
РЕЗЮМЕ
Кауам ад-дин ал-Иткани (Икани)
ал-Фараби ат-Туркистани
Жизнь и письменное наследие.
Алматы, 2013.
Труд крупного религиозного деятеля, председателя
Совета муфтиев Центральной Азии, доктора филоло­
гических наук, профессора, шейха Абдсаттара хаджи
Дербисали посвящен изучению жизни и творчества
средневекового ученого Кауам ад-дина ал-Иткани (ал-
Икани) ал-Фараби ат-Туркистани (1286-1357). Сочи­
нения этого выдающегося мыслителя до сих пор вы­
зывают неутихающий интерес в научном мире. И мы,
сегодняшние казахстанцы, гордимся тем, что Кауам
ад-дин ал-Иткани был уроженцем казахской земли.
Как известно, любое сочинение, а тем более ру­
кописное, требует скрупулезного изучения - вначале
следует разобраться в содержании, провести класси­
фикацию тематики, и лишь затем провести детальный
разбор научного труда для оценки всех его качеств.
Именно такое исследование творчества Кауам ад-
дина ал-Иткани провел профессор, шейх Абдсаттар
хаджи Дербисали. Его исследовательский труд це­
нен тем, что в нем дан полный анализ средневекового
произведения и на основе его характеристик сделаны
интересные выводы. Это видно из подробного изло­
жения основных моментов жизни Кауама ад-дина ал-
Иткани и его деятельности. Следует также отметить,
что шейх Абдсаттар хаджи Дербисали в своих иссле­
дованиях в основном использовал оригинальный ма­
териал, то есть непосредственно рукописи Кауам ад-
дина ал-Иткани. Это весьма важное обстоятельство,
ведь известно, что вопрос достоверности научного ис-
182

следования напрямую зависит от той работы, которая велась либо
с оригиналом, либо с копией. Шейх Абдсаттар хаджи Дербисали
работал с оригинальными рукописями ал-Иткани. Кроме того, в
своем исследовании он ссылается и на другие научные источники,
что в значительной мере исключает субъективность его анализа и
выводов.
И еще несколько слов об одном важном моменте. В своем ис­
следовании шейх Абдсаттар хаджи Дербисали выстраивает факты
таким образом, чтобы выделить главное - то, ради чего он взялся
за научное осмысление рукописей ал-Иткани. И это заставляет чи­
тателя сконцентрировать внимание именно на событиях и фактах,
связанных с жизнедеятельностью средневекового ученого, с поле­
том его мыслей.
Кауам ад-дин ал-Иткани является уроженцем Иткана, извест­
ного в настоящее время как Икан. Иткан - это название селения,
которое находилось примерно в 40-50 км южнее от известного го­
рода Отрар, и в 20 км восточнее Туркестана. О значимости Иткана
(Икана) можно судить хотя бы по тому факту, что он неоднократно
упоминается в ряде исторических документах.
Когда и где Кауам ад-дин ал-Иткани начал познавать религи­
озные науки доподлинно неизвестно. Из материалов, оставленных
арабскими историками прошлых веков, известно лишь, что после
окончания медресе Кауам ад-дин занялся углубленным изучением
ханафитского мазхаба (этой же религиозной школы, исповедую­
щей терпимость, на протяжении многих веков придерживаются и
мусульмане Средней Азии и Казахстана). При этом особое внима­
ние Кауам ад-дин ал-Иткани уделял трудам таких известных уче­
ных, как Ахсикаси и аль-Маргинани. И это не удивительно, ведь
оба этих ученых являются авторами ряда авторитетных фундамен­
тальны х трудов в области исламского фикха (законодательства,
юрисприденции). И если учесть, что в XIII-XIV в.в. в исламском
мире, наряду с изучением таких наук, как акида, тафсир, хадис,
особое внимание уделялось изучению исламской юриспруденции,
становится ясным стремление Кауам ад-дина к познанию мусуль­
манского права (фикха).
Кауам ад-дин ал-Иткани жил в период господства исламской ци­
вилизации в Средней Азии. На это время пришелся расцвет Самар­
канда, Бухары, Отрара (Фараба), Тараза, Сыгнака, Женда, Исфиджаба
(Сайрама), Туркестана, Термеза, Мары, Ургенча, Хиуа и других горо­
дов, которые в средневековье являлись религиозными, культурными и
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮ РКІСТАНИ
183

научными центрами Средней Азии. Ученые, жившие в этих городах,
в совершенстве владели арабским языком (поскольку он являлся язы­
ком Священного Корана), писали трактаты, касающиеся практически
всех наук, известных в ту пору человечеству Без сомнения, ал-Иткани
жил в среде, в которой ценились знания, и он сам также стремился к
наукам. Об этом свидетельствует тот факт, что ал-Иткани был назна­
чен имамом Отрара (что указывает на его большие познания в области
исламской религии).
На высокие познания Кауам ад-дина ал-Иткани указывает так­
же и то, что в 1319 году, когда он приехал в Дамаск, ему разрешили
работать преподавателем. Именно в Дамаске он написал коммен­
тарий к книге Бурхан ад-дина аль-Маргинани «Хидая» («Руковод­
ство»), которая по сей день является основополагающим трудом в
области фикха ханафитского толка.
Указывая на этот факт, шейх Абсаттар хаджи Дербисали в ла­
коничной форме излагает содержание книги Бурхан ад-дина аль-
Маргинани «Хидая», при этом указывая на ее главные тематические
части, что дает возможность представить ее общую концепцию.
Следует отметить, что во времена ал-Иткани между Маверанах-
ром и арабским миром существовали тесные духовные и культур­
ные связи. И это не удивительно, ведь их объединял ислам. В те
времена, как правило, люди, жаждавшие знаний, переезжали жить
в такие центры мусульманского мира, как Дамаск, Каир и Багдад.
В Дамаске, наряду с преподаванием, Кауам ад-дин ал-Иткани уча­
ствовал в научных диспутах, что, конечно же, способствовало со­
вершенству его познаний в области религии.
Прожив некоторое время в Дамаске, Кауам ад-дин отправился
в Египет, где, впрочем, он также пробыл недолго. После Египта он
обосновался в Багдаде, где на протяжении 25 лет был судьей.
Повествуя об этом периоде жизни ал-Иткани, шейх Абдсаттар
хаджи Дербисали обращает внимание читателя на такой знамена­
тельный исторический факт - в ІХ-Х в.в. в Средней Азии и ны­
нешнего Казахстана мусульмане придерживались мазхаба Имама
Шафии и лишь затем стали последователями мазхаба Имама Абу
Ханифы. При этом автор указывает на единую суть практикования
мусульманами одной страны или одного региона одного мазхаба.
А это и есть единство различных наций и народностей под знаком
ислама. Давно известно, что одним из главных факторов, объдиня-
ющих мусульман Средней Азии, является именно практикование
ими одного мазхаба (то есть, религиозной школы).
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
184

Из исторических данных, изложенных шейхом Абдсаттаром
хаджи Дербисали, становится ясно, что Кауам ад-дин ал-Иткани
был ярым приверженцем мазхаба, на это же указывает его прозви­
ще «Абу Ханифа». Из документальных источников также извест­
но, что Кауам ад-дин ал-Иткани 25 лет жил и работал в Багдаде там
он женился, после чего в 1345 году переселился с семьей в Дамаск.
Но какие-либо сведения, касающиеся причин его переселения, к
сожалению, отсутствуют.
Описывая жизненный путь Кауам ад-дин ал-Иткани, автор при­
водит сведения о его наставниках и учениках, что, несомненно,
повышает степень научности изысканий Абдсаттара хаджи Дер­
бисали, и что, несомненно, является результатом его кропотливой
творческой работы. Так, шейх Дербисали приводит сведения о та­
ких ученых, как Бурхан ад-дин Ахмад бин Ас'ад бин Ахмад аль-
Хурифагни, Хусам ад-дин ас-Сыгнаки, Изз ад-дине аль-Багдади ан-
Набли и других, не менее известных. Все они оказали влияние на
мировоззрение и религиозные убеждения Кауам ад-дин ал-Иткани.
В 1345 году Кауам ад-дин, как говорилось выше, из Багдада
переехал с семьей в Дамаск, а затем через год, в 1346 году, отпра­
вился в Египет, после чего вновь вернулся в Дамаск и там продол­
жил преподавательскую деятельность в медресе «Дар аль-хадис аз-
Захирия». Это медресе знаменито тем, что его основы закладывал
сам Султан аз-Захир Бейбарс. «Дар аль-хадис аз-Захирия» позднее
стал его последним пристанищем в этом бренном мире.
Наряду с изложением жизненного пути Кауам ад-дина ал-Иткани
шейх Абсаттар хаджи Дербисали приводит интересные данные о
мамлюках и их правителях, в том числе Султане аз-Захире Бейбар-
се. Здесь уместно будет отметить тот факт, что правители-мамлюки
придавали большое значение образованию и наукам. Это выража­
лось в многочисленном строительстве медресе и библиотек, ува­
жительном отношении к ученым.
Судя по историческим данным, приведенным автором, Кауам
ад-дин ал-Иткани прибыл в Каир во времена правления Сургатми-
ша ан-Насыри, который, построив медресе «Сургатмашия», назна­
чил ал-Иткани ее наставником. Это обстоятельство является еще
одним убедительным доказательством высокой учености Кауам ад-
дина. И здесь шейх Абдсаттар хаджи Дербисали знакомит с еще
одной интересной гранью личности ал-Иткани - приводит его сти­
хотворение «Абийат мадхихи» (восхвалительные стихи), которое
было написано в честь открытия медресе «Сургатмашия» в Каире.
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
185

Оно состоит из 24 стихотворений и их стиль соответствовал требо­
ваниям этого поэтического жанра арабской классической литера­
туры средних веков.
Кроме того, А .Дербисали приводит список трудов Кауам ад-
дина ал-Иткани , при этом давая краткое пояснение каждому из
них. К слову, отзывы различных ученых , которые приводит автор
на основе документальных источников, являются отличным допол­
нением к разъяснениям.
Особого внимания заслуживает научное толкование объемной
рукописи Кауам ад-дина ал -Иткани с пояснениями к трактату Хусам
ад-дина аль -Ахсикаси «аль-Манар». Так, шейх Абдсаттар хаджи Дер-
бисали в доступной форме делает научный анализ, поэтапно знакомя
читателя с содержанием, что способствует осмыслению авторского
оригинала.
Знакомясь с жизнедеятельностью Кауам ад-дина ал -Иткани , не­
трудно прийти к выводу, что он в совершенстве владел познаниями
не только в области фикха и его основ (усуль), но и в области хадиса.
Познания же в этих областях религиозных наук невозможно пред­
ставить без прекрасного знания арабского языка. И здесь уместно
упомянуть признание Кауам ад-дина ал -Иткани , как знатока араб­
ского языка и его грамматических особенностей. Доказательством
этому может служить 2-х томный труд, изданный в Кувейте под
названием «Табиин», как минимум одну четвертую часть которого
составляют вопросы, связанные непосредственно с грамматикой
арабского языка. Только лишь по его содержанию , который при­
водит шейх Абдсаттар хаджи Дербисали, можно судить насколько
глубоки были познания ал-Иткани . Наряду с этим шейх Абдсаттар
хаджи Дербисали на основе авторского оригинала в лаконичной
форме знакомит читателя с содержанием трудов Кауам ад-дина ал -
Иткани - «А т-Табиин » и «аш -Шамил » (рукопись).
« А ш -Шамиль » занимает особое место в области фикха, его ос­
нов (усуль) и аль-калям . Шейх Абдсаттар хаджи Дербисали наряду
с кратким изложением содержания рукописи перечисляет ее досто­
инства и, что немаловажно , дает научный анализ произведению .
Кауам ад-дин ал -Иткани оставил поистине богатое наследие в
области фикха и его основ, грамматики арабского языка и «илм аль-
калям» (таухид). Его учение было востребовано в средние века, и
этот факт подтверждает то, что во многих библиотеках мира до сих
пор хранятся рукописи Кауам ад-дина ал -Иткани . Например , его
рукопись «Аль -Лалали аль -маснауат уа шархуха» дошла до Ита-
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
186

лии (библиотека Флорента); «Каддадат аль -бид 'ат » находится в
Голландии (библиотека Лейдена); один из экземпляров рукописи
«А р-Раудат ад -Димашкия» хранится в США , в библиотеке универ­
ситета Принстон и в других библиотеках.
Несомненно, такой краткий избирательный экскурс в историю
является важным дополнением к основному материалу и форми­
рует полное представление о жизни и творчестве Кауам ад-дин ал -
Иткани.
Законченность исследованию, проведенному шейхом Абсатта -
ром хаджи Дербисали, придает краткий анализ , касающийся жиз­
недеятельности ал-Иткани и его трудов , а также список имен
мыслителей и историков средневековья, которые в своих трудах
упоминают Кауам ад-дина ал -Иткани .
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ABSTRACT
Qawam ad-Din al-Itqani (Iqani)
al-Farabi at-Turkestani
Life and Written Legacy
Almaty, 2013.
The w ork o f the significant religious figure, Chairman o f
the Muftis of Central Asia, Doctor of Philology, Professor
Sheikh Abdsattar khaji Derbissali, is devoted to the study
of life and works of the medieval scholar Qawam ad-Din
al-Itqani (al-Iqani) al-Farabi at-Turkestani (1286-1357).
Handwritten works of this outstanding thinker still excite
an unceasing interest in scientific world. So we, today’s
Kazakhstanis, are proud of the fact that Qawam ad-Din al-
Itqani was a native o f Kazakh land.
As known, any work - especially handwritten -
requires a scrupulous study. One should first look into a
content, develop a classification o f subject matters, and
only then carry out a detailed examination o f treatise to
evaluate all its qualities. This is exactly what Professor
Sheikh Abdsattar khaji Derbissali did while investigating
Qawam ad-Din al-Itqani works. His investigative work is
valuable because it provides a full analysis of medieval
treatise and uses the characteristics o f a latter as a basis
for drawing interesting conclusions. This is evidenced by
a detailed description o f key moments of Qawam ad-Din
al-Itqani’s life and activities. It should also be noted that
Sheikh Abdsattar khaji Derbissali in his investigations used
exclusively the original material that is manuscripts made
by Qawam ad-Din al-Itqani. This is a very important fact
because it is known that the question of reliability of any
scientific investigation directly depends on w hether the
work was conducted with the original or with a copy. Sheikh
Abdsattar khaji Derbissali worked with al-Itqani’s original
manuscripts. Besides, in his investigation he refers to other
188

scientific sources, which fact substantially precludes the subjectivity of
his analysis and the drawn conclusions.
A few notes on an important issue should be added here as well. Sheikh
Abdsattar khaji Derbissali, in his investigative work, arranged the facts in
a manner that helped emphasize the main thing - the goal of scientific
interpretation o f al-Itqani’s manuscripts undertaken by him. This makes a
reader to concentrate on the events and facts related to life and activities
o f the medieval scholar and the flight of his thought.
Qawam ad-Din al-Itqani was a native of Itqan, which is presently
known as Iqan. Itqan is a name o f a settlement that was situated in a
distance o f 40-50 km to the south of known city of Otrar and in a distance
o f 20 km to the east o f Turkestan. We can estimate the significance o f
Itqan (Iqan) in the least from the fact that it is repeatedly mentioned in a
number of historical documents.
It is not known for certain when and where Qawam ad-Din al-Itqani
started learning religious disciplines. It was discovered from the materials
left by Arab historians o f past centuries that after finishing his studies at a
madrasah Qawam ad-Din set to learn profoundly the Hanafi mazhab (the
Muslims of Kazakhstan have been adhering to this religious school which
propagates tolerance for many centuries). At the same time Qawam ad-
Din al-Itqani paid peculiar attention to the works of such known scholars
as Akhsiqasi and al-Marghinani. And this is not surprising, both these
scholars are authors o f a number o f authoritative and fundamental works
in the field o f Islamic fiqh (legislation; jurisprudence). A nd considering
that in the 13-14th centuries the peculiar attention in the Islamic w orld
was paid to the study of Islamic jurisprudence along with the study of
such disciplines as Aqida, Tafsir, and Hadith, Qawam ad-Din’s striving
for learning of Islamic law (fiqh) becomes understandable.
Qawam ad-Din al-Itqani lived in the period of Islamic civilization
dominance in Central Asia. This period coincided with the prosperity
o f Samarqand, Bukhara, Otrar (Farab), Taraz, Sygnak, Zhend, Isfijab
(Sayram), Turkestan, Termez, Mara, Urgench, Khiva, and other cities that
used to be religious, cultural, and scientific centers o f Central Asia in the
Middle Ages. The scholars who lived in these cities knew Arabic perfectly
(because it was the language of the Holy Quran) and wrote treatises that
related to almost all sciences known to humankind of those times. Al-
Itqani, without any doubt, lived in an environment where knowledge was
appreciated, so he also strived for mastering of sciences. This is evidenced
by the fact that al-Itqani was appointed by Imam o f Otrar (that points on
his deep knowledge in the religion field).
ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
189

The deep knowledge of Qawam ad-Din al-Itqani is also revealed by
the fact that in 1319, when he came to Damascus, he was allowed to work
as a teacher. In Damascus he wrote a comment to the book ofBurhanuddin
al-Marghinani “Hidaya” (“Guidance”), that still remains the fundamental
work in the field of Hanafi fiqh.
Pointing to this fact, Sheikh Abdsattar khaji Derbissali concisely sets
forth the contents of the book of Burhanuddin al-Marghinani “Hidaya” at
the same time pointing to its main thematic parts that allows the reader to
conceive its general concept.
It should be noted that at the time o f al-Itqani there were close spiritual
and cultural connections between Mawarannahr and the Arab world. And
it is not surprising, Islam joined them. At those times, people who strove
for knowledge moved, as a rule, to such centers o f the Muslim world
as Damascus, Cairo, and Baghdad. When being in Damascus Qawam
ad-Din al-Itqani took part in scientific disputes along with his teaching
activities, which of course favoured the perfection of his knowledge in
religion field.
After his living in Damascus for some time, Qawam ad-Din went to
Egypt, where he also did not stay long. After his departure from Egypt he
settled in Baghdad where has been working as a judge within 25 years.
Telling about this period in al-Itqani’s life, Sheikh Abdsattar khaji
Derbissali draws the reader’s attention to the important historical fact -
in the 9-10th centuries Muslims o f Central Asia and the southern part of
contemporary Kazakhstan adhered to the mazhab of Imam Shafia and
only later they became the adherers of Imam Abu Hanifa. At the same time
the author emphasizes the common essence o f practicing one mazhab by
Muslims o f one country or one region. Namely this is the integration of
different nations and nationalities under the banner of Islam. It has long
been known that one o f the main factors, joining the Muslims of Central
Asia is namely their practicing of one mazhab (that is, religious school).
From the historical data set forth by Sheikh Abdsattar khaji Derbissali
it becomes clear that Qawam ad-Din al-Itqani was an ardent adherer of
the mazhab, which fact is evidenced by his cognomen “Abu Hanifa”.
It is also known from the documental sources that Qawam ad-Din al-
Itqani lived and w orked in Baghdad for 25 years. He married there and
after that moved with his family to Damascus in 1345. Unfortunately no
inform ation related to the reasons o f his m oving is available.
Describing Qawam ad-Din al-Itqani’s course o f life, the author
provides information about his tutors and disciples, which fact certainly
increases the degree o f scientific character o f Abdsattar khaji Derbissali’s
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
190

investigation and certainly is a result o f his laborious creative work.
For example, Sheikh Derbissali provides the information about such
scholars as Burhanuddin Ahmad bin A s’ad bin Ahmad al-Khurifaghni,
Husamuddin as-Sygnaki, Izzaddin al-Baghdadi an-Nabli, and other
scholars w ho are no less famous. They all influenced the worldview and
religious convictions of Qawam ad-Din al-Itqani.
In 1345 Qawam ad-Din, as was mentioned above, moved with his
family from Baghdad to Damascus, and a year later, in 1346, went to
Egypt, then returned to Damascus and continued his work as a teacher in
the madrasah “Dar al-Hadith az-Zahiriah” there. This madrasah is famous
by its foundation made by Sultan az-Zahir Beybars. Later “Dar al-Hadith
az-Zahiriah” becam e his final resting place in this transitory world.
Along with the description of Qawam ad-Din al-Itqani’s life, Sheikh
Abdsattar khaji Derbissali provides interesting data about Mamluks and
their sovereigns, including Sultan az-Zahir Beybars. It is appropriate
to mention here that the Mamluk sovereigns placed great emphasis
on education and sciences. This was manifested in the construction of
numerous madrasahs and libraries and in respect to scholars.
According to the historical data provided by the author, Qawam ad-Din
al-Itqani arrived in Cairo at the time of the rule of Surgatmysh an-Nasyri
who, having built the madrasah “Surgatmashiah”, appointed al-Itqani as
its supervisor. This fact is another eloquent testimony of Qawam ad-Din’s
high level of erudition. Here Sheikh Abdsattar khaji Derbissali acquaints
us with another interesting side of this personality. He provides his poem
“Abyat madhihi” (poem of praise) that was written to commemorate the
opening of the madrasah “Surgatmashiah” in Cairo. The poem consists of
24 poetic lines stylistically meeting the requirements o f this poetic genre
o f the classical A rabic literature o f the Middle Ages.
In addition to this, A .Derbissali provides a full list of Qawam ad-
Din al-Itqani’s works, at the same time briefly commenting on each one
of them. By the way, the reviews of different scholars provided by the
author on the basis of documental sources are a perfect supplement to the
comments.
The scientific interpretation o f Qawam ad-Din al-Itqani’s voluminous
manuscript with the commentaries on Husam ad-Din al-Akhsiqasi’s
treatise “al-M anar” deserve peculiar attention. Sheikh Abdsattar khaji
Derbissali carries out scientific analysis in an accessible form, acquainting
the reader with the contents step by step, that helps to understand the
author’s original work.
When acquainting with the life and activities of Qawam ad-Din
ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНН
191

al-Itqani, it is not difficult to come to a conclusion that he had perfect
knowledge not only for fiqh and its principles (“usul”), but also for Hadith.
And the knowledge of these fields of religious disciplines is impossible
without the perfect knowledge of the Arabic language. Here it is
appropriate to mention the acknowledgement of Qawam ad-Din al-Itqani
as an expert in the Arabic language and its grammatical peculiarities. This
can be evidenced by the two-volume work published in Kuwait under the
title “Tabiin”, at least the fourth part of which is composed of questions
directly related to the Arabic grammar. We may understand how deep al-
Itqani’s knowledge was from the mere contents of this book provided by
Sheikh Abdsattar khaji Derbissali. In addition to this, Sheikh Abdsattar
khaji Derbissali, on the basis of the author’s original work, acquaints
the reader in a concise form with the contents of Qawam ad-Din al-
Itqani’s work “At-Tabiin” and the manuscripts of his work “Ash-
Shamil”.
“Ash-Shamil” takes a special position in the field of fiqh, its principles
(“usul”), and al-kalam. Sheikh Abdsattar khaji Derbissali, briefly setting
forth the contents of the manuscript, also enumerates its advantages and,
importantly, provides scientific analysis o f this work. Q aw am ad-Din al-
Itqani left us a truly rich legacy in the field of fiqh and its principles, Arabic
grammar and “ilm al-kalam” (tawhid). His doctrine was in demand in the
Middle Ages, and this is confirmed by the fact that Qawam ad-Din al-
Itqani’s manuscripts have still been conserved in many libraries of the
world. For example, his manuscript “Al-Lalali al-masnawat wa sharhuha”
reached Italy (Florent’s Library); “Qaddadat al-bid’a f ’is conserved in the
Netherlands (Leiden University Library); one copy of the manuscript
6Ar-Raudat ad-Dimashqia” is resides in the USA, in Princeton University
Library, and in other libraries.
Without any doubt that this b rief and selective historical background
is certainly an important supplement to the basic material and forms the
complete view of Qawam ad-Din al-Itqani’s life and creative work.
The brief analysis of al-Itqani’s life, activities, and works, as well as the
list of names o f medieval thinkers and historians, who mentioned Qawam
ad-Din al-Itqani in their works, lends perfection to the investigation
carried out by Sheikh Abdsattar khaji Derbissali.
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
АРАБ
ТІАІНЛЕГІ
ҚОАЖАЗБАААРЫНЫҢ
КӨШІРМЕАЕРІ
193

.
V*
•Г■.
<# ?я
* '’Г
'.к
~
:
is*
\\sj>A
CM*
»*W р Л^4.
'.X У
\
^
,£;•;.
'ь
.
о.
лI
•■>Ч yffi
V,'
/о
.1
dSL*
-5Л
У)
<*>**y b>
гшг^/^
ЪЦ<
• .Hj
■VW
^•
v
?
\
/'• <
>л
</
*>w
~'ъ.
-
i4L, .
;*v
г '*—
-
,- -««*•
•
•--/
I ;,-
^ ludN^Лtr/аіНш^Й ^ЯтІЯЯ
194

S&ii
rj,...
_
_
_ JL-J-i-
«гЙРг
&J)
?jJj'& ij
£?
*
'*'•“ ,<*r b -V t*
'л.
'; ,' '■-’?«
*•■' .
-
i0*
* ,"л у* *> •:*»»*;••:
v *v*
w*
-
s^\-
,л,-
#——
-------------------
•
-v,
/.*%■ «■>#.
■^**
^ ■ r~ --—--- ---- ^ —*^■ч*Т" -?
—
1■.
tk
'Л
ғ-,
---
•rf-~Hh t- r
-'Г^т-.г *-;«ірУ
4W-<
**“ **■“' ,-'. Г»і«ЙГ
.»*'lf./ля'f -,v '
*«.к
..-«a...
kl if•re' л r-v;-л
.
>»*
% «>•••: ■. •
V-J A
.
-
*>.
•
( (i iV1*.*:**'£-
195

j/’*S&b
t>i^Jy^jx
IfJ *Uja£\
sAbianjajJJ jjj Ijj
+x)jjljj UOJi^J
*O'
cx^Jf (jLi
/
J*'*Z&£!&~*Jj •A ^\^j^L mllil£^^* tjlj^/*iit>
'tjijjjijLu ^ity iT^arF
w^ФіФ
r^V<£>J)^>^Lt^ U ,)j/uI
I^U ^j/J.p**b
•
'
Р * ? ЬШ• ^ J Jj ij U»&ci>j£.(jfcjfji/</*«/■
УУ IІ- *>„
ib
^ (іу
tiL'/Jtt--4]U^djiUfOll^^y.
Ui/l,JtJ
«i»5jL&
ift£>U»>Ju4/jJ/к <j</1* ;•.
<J^<£>c;i^jli^if о C»j <UЬ
Uijljj'f^
196

ҚАУАіМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
и >*м*й-*
*0
j»іиэ£ **+**^1)£j>fa
\ьи*»
6^V^1
ЧК^*.bt 1
Й»JV*±4/^11^
оI><bJtb^O i/o1 l**'**-*^
j»uii i
10
<j»>)) оI^*«4/,^
4/
jyuуdtijj
fb**<H
у'
Lv*
.u f*
*>£•*
^~bi
4/л*4 * £f W£»$>
>0 f**b ^ V*£j
r* i;i
1-
.
,-L
Л^£ш|ьЛ
1fcaW
ij:%v>
L* 4»4 ><*»■!
:••.r йt.
iU
'•.«« P*.
14-601
197

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
)уйuіЪИ0Ц!Ar>51#**оI#
U tf'ltJ* ILikJJjjy
JtijJ& 'oaljJijtJ*/
£*>*UUul * / .
Ыiоіж*і-мі -i**yf
ji/o u
/*$£•
^yi\
J
;Ljvjфоз
ТІ'1/oUjJjb^u^jjj)
даіjrjlh*itpu&i
b jii^ I jJJJuЦJIjjIix * p b tyj<fs
'
,I
#
*
htUlfja
iikjT^*
1*»
*4
/л
ч'X
*>1
<<
*
.1
Uu
'j>^
,
''
:-;
-
■^fe-m
...
.
•••
** -.- S'
ИРчм* k .
44
198
wpHk j|M|p_
«X
■■«, i

КАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
\
^jtf/jjуLa)Ibf-JiIb b j
^
I
^
У*
-
-
Ji'•i.л**•»>& tr"«1^ ^ ^ ’V1^
fcc»!^У *Ц$)Л-А
-ІМ
W-A*^"
<r>Jj-**•aj
iX*~od)
fy~m i IIjljbjfyltf
;*■,i^С ^Ы
trt>i
Из4л
t£*<j>J 1*bj'•»■*О)jl*>gr*<jоО^ tf
■jfg^»1V V bb
g*t^J
ol/gGjJiJt- '
<У^*£иЦДОJ^V JrW
-u.M
- 'o^ft/y'w U'J#
i& ljt_*Д»ч-a Uj*</jjj
01/
уДj^Jij<£^t
Jr/ *%•*
/ ../
,I
1*2P
byi+jJH
Ш&ІШМІ*іъ ‘,*5і:iiL 1' v. /
V•
і >• •ягімщС •r»J r%,'
199

*^
^ s gyjusI-J*<jЬ tj^ffes
d ^ b * 5l*«fiib-eJ -ІЫ
"itfkio!?dU p^ o - ' Ц[jplr^a*Jl&^,juUl2)A*>)i>lV \ %
M l Лк>«Uil
І^иіУу^U
-
w
Ц/)і
. чҒ&ъ
«
-
w
<J*bfbfaMOrv**^
fc?>«J<)>*j «
IlM^i*-**tfj|j(jJ& jkte ^ '
/-aU</jjSfcfpb&*&*>£/No
*1
200

Iь Iо
rh*1b?A*i
!<
*
/■>
*
fl■
ЬЦ>«Uo*i\S3у#)* I( 3**t
JI**i*JЫ**-1'
UyLirU^uj
1
btff£fj*Lljj»blfc^oUaJol
fc*fU*Jlj
t£f
1иУ*Ч7
Xr*.b
t.
Ji.9 CJ>»>Au#g,
£tf
(4*
—
Lb*• ■і*ч4.)сіA lii - j «'ІІцО^уа^J'.hjdll
Уli Ul^J-u1Ыti^JIxSiVJb'^
J*<)lii-tiu )t£
JCK*yj '
^сг*іиі>я5?ф^і^
9.
M
,
*
*
i
TM
.
\ l,>r r1
201

І/J
jfo UuJ Іс£І$£^<И
SUfifti* -oe4^ sio
Uib-irA*t*
5f
le 1<ві/І££ ^
***«$>J
/'
-j^>^J3U tJ^ M uu.
w>^j<дс/мІс^^міІ^^О ^іу4
1'
—
,
t
*■—
« І^Ы ^ ^иі)<Jj^*-i»>>j*<>£j§Sjl/4j**Jijutyfitoig.
^ iif//c4/^$*c*j>^:
i&<tfbоbijj«//^j
»i<Л|<*^
^ • O j D &jO£s+~Uiijb )Jj/fil*ji&»tejiJtli*>
r-•
'-
«T-sry " '■■ *
j?*?
;^<Ж*£Г
.-•
|V.
Л*
'•.
-v:‘Tvcfe®
v
\.
-
s■
'v-
- и . 'і''5Гі
\
»
•
s
'-*jfn*V m .
«4- *• ....
Л.f••
Ш г...V
-
.
■•*■і’ч. 'М.
■-
.’':\ЛУІІ7-4 .•■.'-^^М
202
£Х5 *>

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
$
~ a £—-*<>b j )/>jJ
•***^Ay-j fy b »j
t'sV^1
^^**1
*^JJUu~lfyLojyIfiSIj J,j £ м/11?**/ <<JrC//^0 tjД~ *<ГJLi^i
~ ^V jCie{bjj/j*»
**ць'ijJjjAr*)*3^ij-1 **■“te*
«Uj g,y^J
l>JtjIjb^/j/j/j^лі)t|bj I лА^чЩ'
•&r*crjJ
<JЦДОед
t»ytil^tT^W 1<—
t^ry^i^\
If** гЛл*))У?*il*Jy 'j - ^ !
%yt*>basbyMjj
ju)3
(3 Л*/>А*Ау>^
Ib-LujjJlflJ}
-#>*
203

Ui*^<J0^*>Jt
^£"<J0 f
^з^6*^^&Һ>*Ш
>Ф 'Ж(*£хчLJIbJuJIj
^ ^ J ,^o)jJ)^ jflijfljt^iaJjU (Іоц)Jy^^yluflJIj^u q ).4t>*<
'Jiij&>(^{/—»b )j!iyj>j'j t>uu/^/toI*>
5^JJd U*</4^)aIjj
уl4)лЬ<іy #
204

*'■>^0^Ulii^jh jI*Дс*»іIbf-jj
0 1 / ^ <^гЦ)«іjjgy.y
1>^jbь
)jьmj *^
*^J w ji- U■*^’j Cik*<>
ty-* —
0
Л".
S^b^lir^l^Uiu')—ЬJ.f
i-bo-jU.
LJI
Id5-^
.ii0>*
)j>nc«tjj^jtjl^ j h l j l v y yj«o<^“*e;
'J.biO/i
Ш^а*й-
‘•”
■*' •
ЧІу■*-■■' *'■ A
w
n
чЕіч^ iij*.' « 8
205

швявшяш
ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚА
УҺоуіО-^ %2j
fij<jli*j
‘Y
~
*Ъ-г**4</7з^ *S*Jitjj/li*Jfcj0І>£Іл
<jU-i)оjcj? b
■^и
*/j
L
f
J
ly-sty ' i VZj)j*^-<j>***£J
S 'J ^J ’S?}Tl/jlijiliJ*j
)
jj)1&S j£j
lij>xSybj£ir*yiffij*ib
MvlJjLa )
«...*■»
^T-л®
^Ue)
U)ij*JSy{Y+±oЦ)*liI p*
dJ&iFJ&f&jT
■.«' <н ЗЖ*»I
88^.*<йЯ&шр 1
206

iLiО*I
ы
f'l/tj)bf^U jdrj(jfji-Iix/(j>/OjJ>jCJfU- ' tjxf-JJ***'
О.* I/Vfuu'bIл
'■r*3t)P/*V*
^
_
—
£
^
><л£й
J*j
lisj^jbHc
б^и -чгУfp*-***
Jib!•» <a3^-4/< л і и IitL*ifk^ioC l Ij

■
JjU*<гМаіМі
!^u>yj)
40
I
flAjil,3|>J і Іі<
<*bNo(£&l(*j Jfi-J/'JО L aA ^ ^jJV
^W
fI»tfvty^VV
'V -^s])tWJ
v/jtif>l/^Jj/4JAjl\ j I
*>j <J/
4 f v//H*^
үі»
V|/^

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ AT -TYPK1CTAHИ
і^і'иіЛ
л
*
•/jJ!/^ С**^
tr^ *>ДУ
^
>10^4*
JifyfV4*a6<*jJl*rU*wWMWebirjjbJt
f іУaA
і/)£ІлМ)
Jirx t'b -tj!***>Ifi*iofuu«<t«u1
«■*»’>/f }($JU3fJIvjLmb&fpif,^l/'j^SU ^It
fibl
209

< -л*УкУ{?Ь
&¥)&£No ‘-*ДЯі*
^ irsijti-v/btftl+irj
j* ^ ){\ty >Sj£tj'»*t)j**g“l*}fd!(Kbif'S4jrli+)i*£1**
^t*jtiif»j^ 2 T ^ ,^
f^ii^-^J,'^it,^-f^J
!ibSs*lljJ>6>lj£*JI£>>^
4£—fcifr ^ J
'
-
djfh*'#змр*
1v
>•^59/J^J •~*4VfcSly^
^
LUi>l^l|^
W^^W ^***j>J>’
f^V>^.J-^V*t*»
^
4 UJ!*_»l*e^
C
Ii^jSij^jtiuJJ)jДк^і-о(/}tj^ S u &
4jb9
210

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
»
JJjU»jufjjysJhjaij*!
^>ybuilДсо<>>
*£*■“ “*
'г*ь^од};«эЬ/°^£
оdf-лі^і
>
•
•.
^
~ *>lj1л*До
(оЛji>5J LiuJ1
УЦ*U jufo d^JhlTjу&Ц)ОU£/Jfc
<*>»
jL^nft^**TM4
;W
♦l
*«/.*
211

“^L ujJ uiD^jJIOr'jkivJl9J^}Ь±i*>>!10uy.
■
U-Jjb
IO'Jj)J i u
^
ffr+ltoU
tyj~Ь>*-*>*^
b)JtjjЬ!j^k wJpt'^
ЬІО-іи ІУ
■Jtr
)>*«/*
-3t**A'о *Ц ^
tjl^Dr>ct£U’^>1Sf'f*lj<->-UVi'H/’IJ&6>I
•Л *шіb*-ui)J^*j
l<
by )yJj5Ск>Ь ^ ІЛ»<>
fcaJ^ju
j
fc? *
J&bMJ**01
J*l^.»o'^l»jrcJ).3L-,1
J•*»
I »Ы06
/<К<ДЗ2?»*^*[*•*£<&*&
1
212

^yj-^Kd
^ »£>'W £$У&а/ l>*J«U»>*i
;>**jIfjwіл->iJ(/'-« -’*a#Л.*«P>^JJNo t/4^ *^
■
‘~j**tCr* IJltJolbf‘j
*JW' (
*1b*-“»d>~Jtr
ЧТ*'
<*!іг/JUJ<^1/^I,)JO'£jblj^jiliI^*1**т ±УаО ***
I
у\]рУ^)*> У Iyt4U<^v-*Al/^r-<»'
-
Д)/l*£
>t>*»U;»-^j
ii
ej**dUiifp6)</*>
0^*г*^ЧУ/O'tf 0

и
I*/>*£/<) (i¥ isj* і^у»лкС;>ж
oLiba. L*'^o
b c ’liU JU ^jLe<j>ljJ>tj£
^ J pjjj}tfbj> li>3kOt>
L>e>J 6,3*b </>o 'j ^.A*1UajI«J'jLjuI<Jo Jjy b 1/YmJ /
1^rf*f
*/•(jr ^ t^fcjJоU>«<>
o Cf^/o'л/ЦрЛ-іи Cj*Ji<JGj «J*m>•b?c£ *£v->^
e^ ^ ’sr,J^e \г!г/І£хН$&£іf6***a<ii£tf&0re£tejbi}ls
4 te ilfo J 'J fI</*>jfj'ijdtilmLcM/ffc?ef<
214
C>yi

ҚАУАҮІ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
ф
I)ilf/'bjjT<j
**■¥
hjJjJI&*ldLbdCOcbjL;
в
f
Ь°гЛцI■£****-»i ***хІ'J»£(j£
LrJ£-* ^цГ«м'
tLaI?
*»>
^***e**'
_ Уbli’U p'lrlfJ
Cj*Jfw>ioi>.I
*ilj+cWj*++*tI
vit
&*
ifHJtjoLajJ £}(JU/*}(t
iIjj
IhJ(*££»
\fItff
215

abVli01J^ЛІ
I j Hf/’lijifij
^ У'*—rJ**
T^j^j£У^/
J1 0^ fь^-
M'lb’cJ*gj^g-j^U ^C
^
<«JUЗ^^/д-д
-
Ы^^ЬзС*1- ^
^
■‘•••tyjg-lafJU* ->j*>y f^LAlf
*;>
^'
^І»11(j^*»]^ IP w
g*&jOw>io>>I
/U /j
I^A id Iv (£?•>U*l* Iаж*а >#/Vti»##^ L*.1^1*
*ulj*£k
лі#/
<>tU>eЦ>1 <5 lA*
IjJ+iufNo M
)Cj*dO(j^SkT^SI^j>goj>,
f^rtjSltjefiU*£ * '«Ittvjfl#^ЖІIMJЦ
#
r.LhjOoj*
Lr>g*<4*®v ^a
216

*}j>iMilJr^^j\*S5jr& 3
C+**
i
*
*
І^Л)115^л5
<JUvHyv/^*
dtit*4Vbjbj)v)
Jnil^}iJJ
JL^JuЦ-ІІLb
6 V^LjdfyVSbyJjJ IbjMf Lmji^> yj(jIfJjUblfr^JojLmjU
.^ ^* ^**i8LfiCo^— ty)£>IJ.j^irtyid&jt^c.jitf
й*^ М*
*tyt,,jJiul>
s}-f}
)ы1*Cjlp C
[&
^h£
° % *4£g^g&)ihk/t0.1t^°* ibijffWfXJf1b'joJI»JJIJ
'"Her. •4■
•Л';
4.'
-.V
', :c-‘
.'«/
*,.•
.
» f *•t '/■*»-
••
I
и
.
«'-,,
•
••••
.-it Vi'*-^ .
•• N-•. i.’! „
,’
V■ ;».
-
'•
'1Л-' / »
:
•
• 'Vsi .',>
■
PKhmhh
,* •'
217

IllIниДІИ^И^МШЩІИ
ШЕЙХ ӘБСЛТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
і<-^
VdMXr&W
УО1
1
'Ъ&ш
Ц£
o ' jJЩзЪ»Аubv**4U^
£ ) <j*J a >Сх^кэ)«/U»jUi
hf Ч Н Ifi)4/^*Ф 9tU*J^
*^J*1/.L
-
Ut>-J
ef:
v
li*J
i/f\U/-U e''^
4«/^

ЧЧг"*^ V j
y)j
'
tfW^ i/Vju>UJ
jj&Vj*ijtfj
е*^л>umU
/*•*
^Jibr^&yjjliJl«ivjAf^oiyp
іУ^З ^З ^\*+ *i/y\T fcfL/fJoJ
leiЫо^^іі^Ц
<-j& ^}J^
ІГ*і**іі Ivjf^yii)и(jfieJJ Цр <***
t^U ^IU j^ij 1)^1x113
фЬ^
*
"Щ
ь^ 'Ь е^іу^/ОДвіU)\r”J}jj/Wj^)j>i^i^i^n
|%*
^
^ ttjbltj~i\jt&>j^>J *L*J)0]Lrjf^c*)J&м*)^угліуш
LUAWwb^JJ^ ^V ^O
Jt

_
<Ъ_1«Ас
J+~j
Ь°I*TJ
1
^
Ijt^jJ
- u*jy
6*' ^
,
і/(«^Ц Чм2>*г0*^
,
і/ОЬеті/лг^у**^
##/
^*
*
у
/
/’
t^b<liki^j/J
IjliVjj
O"*
CVJ
l/<JliуoykC/ljlJ*e-5li*»1,J ^ '« j '> ^ (j6i С^<М»Л
-»JU (&Nol*ti^u yb^t£fjbljj£l^lxelKr»b&tl*b£*uftz?
>'
>rr.A
J^joju)Allirt.
Jy*J'~ £ ,?X>ІІА ^Ь ^Ям ^/оІ/и^ «ІЦу>Д«,
220

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
§
Ч>Я)\ар LsjfiLijo06
juPj .
^cLJIj^ 11
Utc
lijojl*j
6^
jt/
*1»bUkм/)£<>««/t/jljg^e
іг*л&гуь*& *1£<h*j~b&fr
4?й/*Ъгjl#j*x-i«>oЫj£3Ы
t*J
"
*
**^
W%
:
j*jJn«(*IrP
»\r^4
ly/jLi$«
Ig* I
221

”~ TjDjJlj&teJ)JsrWjAfiij*V!Ub*~vMtj>
)i£>)JO
^
b i*>
о(/
Jy £j IZ)$*<J'£QfMjfc?4/<^
0Ц^>
Ц*
I*i>je vK>" ^ b
I
U
Jykrrtfjvjeyv& ci/I

КАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРЛБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
thertlr* © 6
^ ЧД/и
U ^ bJ&JJtsyy
. T,f"
•
. *.;
/ V:orag
5 WTW-::
■
.
..'
■■■
■
b:.V-
,•
.
-..
.I■•
.
,; .1
-
•*K\^Vf v’ •„■.
:•w -**
.
иг
*V
V*.
;i*
>*.“♦>'М /
223

*1'» vH
w>JJ J
- k Ml)fc?MilJ>~J
0^sr*^
<o
'-iiJ</2^0u^^ ifJ
IJ.jo(M*><Jl***.Id
^
J * :*J<;>
^ ^ н /,eUlA,,tfy^
':>Т^^-»1-и)^^7j>iu
'lyjUbJ* »I‘-S J*1)JCJjU
уI
*>#*4
<*<j t
J)к>
jjl<J/е^ *Ы v)t/мЦлиІIfм/id^*j»}i
wjUj.7yigty& jtiirBjg
w i^ij) -f^i^yjui«»i/2(b»>y/^Ui*JM»^J
'M
ІлЯV ^1
UtJjfjHк£4УІ

,
/
V
I ЧгзІЬj&i&e *>
'0dnurplVJ
*£u
dJy3()ui•**& '*}
4U*i*jff*y J*UJ УЫУ*} MfIb? «*/1<Jj~j ^ і / «J^iu
'A>Что.U£*\j«J<j-&ofj
<H|r*Jr
^(<Ъ^<)*UJ4VJUP^J^riy^-Ц г1
^f*ibib4/oL<j
U(4 *v*fjjj
\H jiS# l*»4J
I »)}f\{2
Цгуідііз ц Л
^/^^*l/-»<-4»l
^d/JJ
Jl
'1\,
225

ШЕЙХӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
^зи
JlX,i *
St-
г-ч’.
.4
^Дииа
Uu-^^^
ц>*Jyu-» .b\fi> ^ i)j6 k/}4r
*^->*“ O'**1!>*
^Діуи^
}ty * } «jwuUtyije<*/)bc!Ц*
<riL*
»^-л
»fJ
£ *sl±~>jI&^je'vr ^#UiUfi6"vJІ»A*j**bl»*.
Ij >i-b ^b u ’n.UeJi>Jdtf>Vй01
226

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘД-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
„u b^fc^o>*)-**)k*l>jyiСу/ll/JUiJoyjjA^C
viDM I*
1sfci^ • V
.**jV.^**
U H £JjW£*lUO w
dTtr&djTz?^»
- %>^
Ac^ )<a£L
is^fjLb\(*ъ»*і/у*фр» 6
227

ImJi->>»<>iu»>^,^ !
°1
^
^^J
j u»^»)oу*
J?'&><*/Sx sr->Ul^
ir*'1
**
C**JI
UxJ L*y
"Й Ц>^85>»30^
/'3-J)v Ці/«J** b y ? 1 ^
jly
rdriUJ^^UJ^jJWJi)
V)

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
No 8 қосымшаның тұпнұсқа көшірмесі
IJymjfcg »
Jf
ІАа))j>
V
ji-»»Ь« , » >
ImU)
ЬJ fyWfbl/y*#/***)iUaJJf/tjjIЦЧгооb d vif^ ^
Jyxu*sjjU^Mb<sJylU{f
}
<&ІІ
*
V-
£.K'"Л:
■ *V*\.rIiT‘ i ■’>■»,
«•
r‘
16-601
229

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
ъ
Һ іі)Ь
'
*
•
,
^)
o
U
W>jt=^
*#**»>No&**
Btyioifiii*ti-ifrji/jj&j£-*4-1 4*->j
^
J**“* ЙJ5 ^tj) diUjj j j «KiUya>i(^3lji>^ *—
•**i)JtjiUaj ICo
Uxi—
UU*»^}^<i}lPck/bO
^ >Ч г>ііJ//i>~ ІАыJixroi
<JUP•(*/)*л»Ц>»»<і)6b 6 U^^J.<JUuMi)^yjfu)<^
'^ii'lcijU>yJ»*)JJ0ijj)0U*-j *-e*ui-^ i<i/uI
0ІцЙmU*»а/I«^)J^ yu ii*/ <ji*j IjU^ fi UJ)J
1JjJJ^y^ji)iyi/^ c ^>j
padwJrff
■•-
«e&jta
•".
,!>•'< V .-/
v ;|ii:',v*
.
•.*
\ ;V-4*^ »{,••• ( •’••' 4* *
,
•i
•
. !'*■1•i-.'j .• ч
..;
'■
•■
*M-' '
•
• "''•
:,,v‘ ' •' ■'
.
v i<.
■•;■■'
230

ill
j
UyjJLel
J
*sf>U^ol^AljvjdlJ
^1
'v&4^j(JL
Ш <Jyi>
Ыо^цЦуj
/bNohj3^j/viL.)jLiVj.sl}tsСІі-у^
S&I)lyiyjijljlJVJISf^UUHf$£Hj\jaaJ Ij &$>No #**>
Щ <іуі)<ji
tyjHцЦ.>]**Ui*^6ttU I
,;$$>U» f
О^ОІ^
^4^Ц
T■
■«I'
•
*
%
.i■:!•'
%■. . Л -wli;■>/*’ •
..
'v:
■'■ 1 J;1{!•■' '•
■.■...'.• .•ts
•*-•.*
*■'
,
■
•* ■'*
'
'$•“■••”'".• <*..
*/• •.1
.
*■.«
’|
■•...;
.-■•
I• **
231

I JAj J}•10
**
"W<^«£*<Л>*■
1&c
“ l>«3J'u J 1
jiste^ippl)
4 ^ 0 * 0 ^ ^ У dEtf Ц*5‘ZptfJliSIJtjtttfJ
GuJI^JoUo^^^d1*
U*J)J tf ^sl)I ^О^Чі ^ *"
Jj^A -jT^ji*iu«o i<jIjujj*I
V
j^ju«(eU)jUjj(
jі^}м/1 j
J—*>***L'Jjt-jJJ^j *jjJ Ifujj
■.УАЯ >
.'JV'v\>«ж» J
•^f
и«ц»ці
■лf
*'г.
.
232

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
J.
j L*~j
—
'O'JmIJJ Jo L.LiUfctiTi^trft
w tojA^gjUi«yjL&J-^ju.iVi^b.l/’^ J — ^ Hmj
«Л
II'
I
^
j4J
*4
I1i
.
/
.
....
.
i.
.
*
J
99
1#ж
J»111
k
<_
.
%#1
i*
#
1LI^
•#
/•v
TM
r'
•
"fw,
j£».
)%j)Jl+/J
233

Ц/іNo »P^ »«iyJj*V * 6</**^
*^%г*ь*і
•чUi/^jw ijfjuj ^^4s-J<jiJ5O'jJi/V^
<j^J
yr^^V U J.JJ,JL#JJUlMV
1^ d&)-&)Il/UHVIObfty
,Jfi[f
Ivh*Jo ij***
W
Ci*j u j ^Ua!/
^•*^
{yi
Uu*/O^ &->£>)>,^ ji
*Һ? J^
*?Jicj
{UifAlj
0?&
J/вМІ»JJi*Ji*>fyoJl^fiUl^
£
4!>r'/*'^W!*#*>•
i3*Jj%Jr i+UJ/>
ЦСІ^Ц ^
jЫІ
*,
••
^
.'!'*.
»

ҚЛУАМ АД-ДИН ӘЛ-ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
”
*9•
о
£ w»j*
Ш>мШ
вЛЛ~.-0
»
ш
•
1'^одмед
Ljd/
•mmJyuSL'jCJUjІ^<
^0^
*,«i
I
••■ ф*
*
.»*ч
***»|/
••
235

ШЕИХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
TiJjfjA-jlJujUHke
$&*£**--
*
.
.
.
_
b*WC
«
tf
^k>*oyW—
сі?лУ?J 1»
jlЦ^ІАі Ц
v*£>Vy*
Н^ү
“^ V jUbj£JиЬ5>Ц^'р>U>»Jy *tfJUm*>£
»
e»
•
*•
•
«
jbyprtjlU issi/jo)iyjt*V "1$
236

ҚАУАМ АД-ДИН ӘД -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮ РК1СТАНИ
і-
•
,
vj Jо
Э)\j+j
UJJім))w UУL>^ g
V j£m-WI
<*IfJy t.
•0
-fly
JyoiJ I
u^ ^ ^ .зСдид^^
Ц|лс>х; sjiijijJi
d)^
^JU^cу
%
Г ^ 1JJJJJji t£ViJU* «£ > 1
}^}ЛЬЬ)0*4>}1> .
I V iz is'CUjU^A)1i)«U* ul]^Ml»W-tPl^jL-UjU*
•
*W<i^?л^NoИ ^ »4* ;■
aljfi
’%*
•OJ
237

&MW^j>>^kfc’~‘rt»»**!*t*
'
.
,
t
U<*( ,
ji*bv->>
'&*
^
1-^
-^'-*
0^ j,/f*C!yu
J+*9>Jj?J.»*» UlfcflAM iJJfc4 ^ .
чК, |£гг-'-,)V a>
ъ
V**-иЧ 'Гir,>e^:
<&<£- V j *>*Л 4-1
<J)j*» £ Ь“1Г<0W« Ury^м»>C’- '^ -fO'1
TwJj/^W
.1^j.A '
♦
•
Л)UJJa\ »^ ^ ^ <//« > ^ Ji-*5Ц*•
f 1<**"•
UojLpHiJV
Lpr
^
*
f
•pfj,Jj<bp'LC'%j' £ 2 уШ+»шЛcf IfC
*.*,J
3
t£)
gj-iji
V^
>^U Ikyeb'/oi/JuW—ia#—JCJ)jJwJcr.^e 0>jJjle>^
JW oobrl wWJyl/y4J.Jj»; l|j

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТҚАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
1 , ^ідД.)jhjC-ji^u J-Jg)
v^j
v
V
**-’U’
iljils]tl
^^
СГ*l)>
H
"/)&J «j
& itjp-HJu'JY'1No i
J.'0 /ггц;/
<]J*I **б)
f
.
'j^-iji^jilJl1//JU#w
£2/
$ } $ 1^Л ^ҺлЬ(JL*i«JL{jlA*rjb^^U.1
yjiti))
.
s/./j
I* ;>
«
-
• ft4
.
V»T
VN
1
.•w'
>r>
f•>
Vi
£
/>
л* ■>•
s*
Q
ЛЧА
v
*v
239

ШЕЙХ ӘБСАТТАР ҚАЖЫ ДЕРБІСӘЛІ
МАЗМ¥НЫ
Атқан, Итқан (Иқан), Отырар , Түркістан
Қауам ад-дин әл -Итқанидің шэкірттері
3
ҚОРЫТЫНДЫ
95
No1 ҚОСЫМША
Ала Ад-дин бин хатиб ан -Насирий
97
No2 ҚОСЫМША
Қауам ад-дин әл -Итқани (Иқани) әл-Фараби
ат-Түркістани
100
No3 ҚОСЫМША
Зайн ад-дин Әбу -л Фадл әл -Қасым бин Қүтлұбұға
(1399-1474)
104
No4 ҚОСЫМША
Абд әл-Қадир бин Әби -л Уафа Мухаммед әл -Қүраши
(1297-1373)
106
No5 ҚОСЫМША
Ала ад-дин Әли Челеби бин Имруллаһ Қинали Заде
(7-1572)
107
No6 ҚОСЫМША
Шамс ад-дин Әбу Абд Аллаһ Мухаммед бин Эли бин
Тулун ад-Димашқи (7-1546)
109
No7 ҚОСЫМША
«Тақи ад-дин бин Абд әл -Қадир ат -Тамими ад -Дари
әл-Ғаззи эл -Мисри (7-1596)
110
240

ҚАУАМ АД-ДИН ӘЛ -ИТКАНИ (ИҚАНИ) ӘЛ-ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ
No8 ҚОСЫМША
Қауам ад-дин эл -Итқани (Иқани) эл-Фараби
ат-Түркістани
114
No 9 ҚОСЫМША
Қауам ад-дин әл -Итқани эл -Фараби ат -Түркістани
Ақида жайлы қысқаша трактат
139
ӘМІР КАТИВ БИН ӘМІР ОМАР ӘЛ-АМИД
ӘЛ-ИТҚАНИ ӘЛ -ФАРАБИ АТ -ТҮРКІСТАНИ 149
ӘДЕБИЕТТЕР
150
ГЛОССАРИЙ
154
ЕСІМДЕР КӨРСЕТКІШІ
161
ӘДЕБИЕТТЕР КӨРСЕТКІШІ
175
ГЕОГРАФИЯЛЫҚ АТАУЛАР КӨРСЕТКІШІ 180
РЕЗЮМЕ
182
ABSTRACT
188
АРАБ ТІЛІНДЕГІ ҚОЛЖАЗБАЛАРЫНЫҢ
КӨШІРМЕЛЕРІ
193

Шейх Абсаттар хаджи Дербисали.
Кауам ад-дин ал -Иткани (ал-Икани)
ал-Фараби ат -Туркистани
(1286-1357).
Жизнь и наследие.
244стр.
В книге описывается жизнь и деятельность средневе­
кового выдающегося ученого, выходца из казахского города
Икана Кауам ад-дина ал -Иткани (ал-Икани) ал-Фараби
ат-Туркистани . Опираясь на письменные сочинения мно­
гих арабских историков, биографов автор подробно изла­
гает жизненный путь и творческое наследие этого непре-
зойденного таланта. Он использовал также рукописные
сочинения, хранящийся в библиотеках Египта , Турции и др.
Книга предназначена для востоковедов, исламоведов ,
религиоведов, историков , филологов , культурологов , а так­
же широкого круга читателей, интересующихся истори­
ей письменной культуры казахского народа средних веков.
Дизайн и верстка:
Азамат Айымбетов
Предпечатная подготовка:
дизайн студия «Ay©ProGroup»
Демеуіиілік жасаганы ушін
Иқандық азамат Дониш Маннатовқа
Алла шагала разы болсын.
Автор.
Тапсырыс No 601.
Таралымы 1000 дана.
Тапсырыс бсрушіпіи дайын файлдарынан
басылып шыкты.
ДОУІІ'
ЖШС РПБК «Дэуір». 050006.
Алматы қаласы. Гагарин д -лы , 93а.
E-m ail: rpik-dauirX I(ч mail.ru

еих
ад=дин
ани
кістани
(1286=1357)
'ллірі ллен ллурасы