Ү.Ж.ЖҰМАБАЕВ


ПЕРИФЕРИЯЛЫҚ
НЕРВ
жүйесінің
функционалдық
анатомиясы


Ү. Ж. ЖҮМАБАЕВ
ПЕРИФЕРИЯЛ Ы Қ
НЕРВ
жүйесінің
функционалдық
анатомиясы
АЛМАТЫ
“ҚАЗАҚСТАН”
1994
ББК 56.1
Ж 87
Пікір жазгаңдар: Қайшыбаев С К.— медицина ғылымының
Досаев Т. М.— медицина ғылымының кан-
докторы,
дидаты, доцент.
Жалпы редакциясын басқарған Рақышев А. Р.— медицина
ғылымының докторы, Казақстан Республикасы Ұлттық Ғылым акаде-
миясының корреспондент-мүшесі.
Жұмабаев Ү.
Ж 87 Перифериялық нерв жүйесінің функциоңалдық ана-
томиясы.— Алматы, Қазақстан, 1994, 194 б.
І8ВЫ 5-615-01483-0
Кітапта жұлын нервтерінің анатомиялық-морфологиялық және функцио-
налдық ерекшеліктеріне, ми нервтерінің қазіргі кезеңдегі классификация-
сына, құрылысы мен дамуына ғылыми талдау жасалынды. Ғылымның
соңғы жетістіктеріне сүйене отырып, вегетативтік нерв жүйесінің қызметіне,
оның орталық ядроларының орналасу орнына, рефлекторлық өткізгіш
доғасының ерекшеліктеріне тоқталады. Оқу құралында перифериялық нерв
жүйесінің клиникалық ерекшеліктерімен қатар бұл жүйелер қызметінің
бұзылуына байланысты кездесетін дерт белгілеріне де назар аударылады.
Оқу құралы медицина институтының студенттері мен
оқытушыларына, дәрігерлерге арналған.
1909000000 — 10	„ п .	ББК 56.1
Ж ~ 401(05) — 94----32’94
І5ВИ 5-615-01483-0	© Ү. Жұмабаев, 1994
43 ЧІ~4 £/н
Медицииалық басылым
Үсен Жұмабаев
ПЕРИФЕРИЯЛЫҚ НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ
ФУНКЦИОНАЛДЫҚ АНАТОМИЯСЫ
(Қазак, тілінде)
Редакторы А. Бермаханов
Көркемдеуші редакторы Г. М. Горелов
Техникалық редакторы Л. П. Ткаченко
Корректоры Г. Бектемисова
ИБ 5259
Тсругс берілген күні 27.09.93. Басуга қол қойылган күні 20.04.94. Форматы 84x108 1/32.
Қагазы тип. Гарнитурасы өдеби. Шартты баспа табагы 10,08. Шартты баспа бояу-әріп таңбасы
10,29. Есспке алынатын баспа табагы 11,8. Тиражы 3700 дана. Заказ № 1773.
Қазақстан Республикасы Баспасөз жөне бүқаралық ақпарат министрлігінін, Халықтар До-
стыгы орденді „Қазақстан“ баспасы. 480124, Алматы қаласы, Абай даңгылы, 143.
Қазақстан Республикасының Баспасөз және бүқаралық ақпарат министрлігінің „Кітап“ по-
лиграфиялық кэсіпорындары ендірістік бірлестігінің Кітап фабрикасы, 480124, Алматы қаласы,
Гагарин даңгылы, 93.
ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН ЛАТЫН СӨЗДЕРІНЕ ТҮСІНІК
а.— айегіа — артерия қан тамыры
аа.— агіегіае — артерия қан тамырлары
агі.— агіісиіаііо — буын
£ап£І.— £ап£Ііоп — түйін
Ьаш.— Ьашіпа — табақша
гп.— пш$си1и$ — бұлшық ет
тт.— тизсиіі — бұлшық еттер
пйсі.— ішс!еи$ — ядро
писіі.— ішсіеі — ядролар
г.— гапш$ — бұтақ
гг.— гаті — бұтақтар
Шп.— іипіса — қабық
$и1.— $и!си$ — сала
$и11.— $и1сі — салалар
п.— пегұи$ — нерв
пп.— пегуі — нервтер
Ғог.— Гогатеп — тесік
іг.— ІгасШз — жол
Ігг.— ігасШ$ — жолдар
Оқу құралында жиі қолданылатын терминдер латын тілінде
жақшаға алынып берілді.
КІРІСПЕ
Перифериялық нерв жүйесі жануарлар мен адамдарда
үзақ эволюциялық дамудың және сыртқы орта қүбылы-
старының әсерінен күрделі жүйе ретінде қалыптасқан.
Олар сыртқы және ішкі ортаның тітіркендіруі нәтижесінде
организмде пайда болған алуан түрлі сезімдерді рецептор-
лар және рецепторлық клеткалар арқылы қабылдап, одан
әрі бүл жүйенің сезімтал (афферентті) жолдары арқылы
мидың айқындаушы қыртысты аймағына қарай бағыт ала-
ды. Мидың қыртысты айқындаушы аймағында әр қилы
сезімдер толық айқындалып, бүл жүйенің эфференттік
өткізгіш жолдары арқылы түрлі сезімдерге жауап береді.
Сонымен қатар перифериялық нерв жүйесі мүшелердің
қызметін реттеп қана қоймай, мүшелерді сыртқы ортамен
байланыстырып, организмнің біртүтастығын қамтамасыз
етеді.
Жалпы нервтер жүйесі дамуына, топографиялық орна-
ласуына және атқаратын қызметіне қарай орталық (рагз
сепігаііз) және перифериялық (рагз регИегісиз) бөліктерге
бөлінеді.
Перифериялық нерв жүйесін орталық нерв жүйесінен
бөліп, дербес нервтер жүйесі ретінде қарастыруға болмай-
ды, себебі олар бірі екіншісінің жалғасы болып саналады.
Сондықтан оқып-үйренуге немесе нервтердің за-
қымдануына байланысты кездесетін дерт белгілерін
анықтап, дүрыс емдеу үшін жалпы нервтер жүйесі топо-
графиялық орналысуына қарай орталық және периферия-
лық нервтер жүйесі деп бөлінуі сол себепті.
Перифериялық нерв жүйесінің шытырманды қүрылы-
сын, топографиялық орналасуын және атқаратын
қызметінің алуан түрлілігін ескере отырып, осы оқулықты
жазуда алдымызға мынадай мақсат қойдық.
Біріншіден, дәрігерлік мамандық алатын студенттерге
ана тілінде оқу қүралын үсыну.
4
Екіншіден, студент қауым перифериялық нерв
жүйесінің анатомиясын оқуда, тек механикалық түрде
жаттап оқығаны болмаса, олардың мәніне, атқаратын
қызметіне айтарлЫҚтай мән берілмегендіктен, сол
олқылықтың орнын толтыруды көздедік.
Үшіншіден, кітапта перифериялық нерв жүйесінің эм-
брионалдық дамуына, қүрылысына, орналасуына мән бере
отырып, оның атқаратын қызметі мен зақымдануына бай-
ланысты кездесетін ауру белгілеріне тоқталдық. Осы
мақсатта тақырып жаңа схемалар мен суреттермен то-
лықтырылды.
Төртіншіден, ми нервтерінің қүрылысы мен атқаратын
қызметі жүлын нервтеріне қарағанда өте күрделі. Со-
ндықтан адам анатоМИясы оқулықтарында (В. Н. Тонков,
1962; С. С. Михайлов, 1973; М. Г. Привес, 1985; М. Р. Сапин,
1987 т. б.) ми нервтерінің схемалық жолдары жеткілікті
дәрежеде баяндалмағандықтан жаңа қүрылған схемалар
арқылы толықтырылДЫ.
Бесіншіден, вегетативтік нерв жүйесіне келсек, адам
анатомиясы оқулығында бүл жүйенің сегменттік бөлігі си-
патталып, сегмент үсті бөлігі, оның қүрамы, қүрылысы
және атқарар қызметі туралы толық айтылмаған. Кітапта
бүл мәселе өзекті түрде талданған.
Айтылған мәселелер жан-жақты қамтылып, оқырман
көңілінен шығып, олзрдың біліктілігін арттыруға себептігін
тигізсе, алға қойған мақсатымыздың орындалғаны деп
білеміз.
I тарау
ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІ	~
ЖӘНЕ ОНЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ҚЫЗМЕТІ
Ж¥ЛЫН НЕРВТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫНАН
Нервтер туралы жалпы үғым ежелгі грек дәуірігіА
пайда болған. Біздің дәуірге дейінгі V ғасырдың бірігі^
жартысында өмір сүрген ежелгі грек философы, әрі емгЛ
Алкмеон алғашқы рет көзді және қүлақты
жалғастырып түратын нервті ашты. Гипократ
жүйесінің бүтақтарын нерв деп (пеига) атады. Гипок^
“нерв” деп түсі ақшылдау келген жалпақ сіңірдің т^А
шықтары тәрізді болып кездесетін сіңір түрлерін жорам^
даған. Латынның “апеневроз” деген терминінің біз/*\
өмірге дейін келіп жетуі сол себепті. Гален керісінп
нервті сіңір талшығынан ажырата білді. Біздің дәуірімі^
дейін III ғасырда өмір сүрген гректің Александрия
цина мектебінің көрнекті қайраткері Эразистрат жануА
ларға тәжірибе жасап жүріп, нервтердің қызметіне қа^
сезімтал және қозғалтқыш нервтерге бөлінетінін айт^\
Сол кезге дейін зерттеуші ғалымдар нерв деп іші қу\;
түтік тәрізді, мида пайда болған “жанды ауаны” бүлиі^
етке жеткізіп, оның қызметін қоздыратын бұтақшалар
білген. Клавдий Гален нервтерді бүлшық еттеРі
қозғалысқа . бейімдейтін және бойынан түрлі сезімдеЯі
өткізетін жіңішке нервтерге бөлді. Автордың жорамалдЛ
ынша жуан нервтер жүлыннан, жіңішке нервтер ми^%
басталады. Мидың рухани күші жіңішке нервтер арқьИг
өтеді деп түжырымдаған. Сонымен бірге көз нерві іші қ
түтікшеден түрады, түтікше арқылы көздің қуатты нУР«
ми қарыншасындағы сүйық затпен жалғасады деіл.
Мұндай ойды Леонардо да Винчи еңбектерінен байқа^
болады. Ол өзінің жазған бір еңбегінде көз бен ми^*\
аралығын жалғастыратын сызықшаны белгілеген. Тек к^
А. Везалий адамға тәжірибе жасау арқылы көру нерві*\
құрамында өзекшенің жоқтығын анықтады.
XVI—XVIII ғасырларда анатомдар нерв жүйе^,
оның ішінде шет нерв жүйесін жете тексеру үшін
көңіл бөлді. Нерв жүйесін, оның ішінде шет
жүйесін түбегейлі зерттеуде Т. Вилизий, Р. Ваес^,
И. Гассер, И. Меккель-ағасы, Г. Бризберг, А. Ск^-
6
па зор еңбек сіңірді. Зерттеу нәтижесінде табылған нерв-
тер, нерв клеткалары оларды зерттеушілердің атымен
аталды.
XVII ғасырдың аяғында голландиялық ғалым — ана-
том Бидлоо нерв сабағының қүрамы өте нәзік жіңішке
нерв талшықтарынан түратындығын анықтады. 1781 жылы
Италия ғалымы Ф. Фонтана нерв сабағының нерв тал-
шықтары бір-біріне параллель бағытта толқын тәрізді ор-
наласатынын атап өткен.
XIX ғасырда ғылымның дамуына және микроскоптың
өмірге келуіне байланысты шет нерв жүйесі, одан әрі
толық зерттеле бастады. Микроскоп арқылы нерв тал-
шықтарының миэлин қабықшалы және ' миэлин
қабықшасыз түрлері ашылды. Сонымен бірге буында,
бүлшық еттерде және қан тамырларында орналасқан нер-
втердің рецепторлары тексерілді. Жаңадан ашылған бүл
жаңалықтар орыстың атақты физиолог-ғалымы И. М. Се-
ченовтың нерв жүйесінің рефлекторлық доғасы
заңдылығының негізін жасауға түтқа болды.
Шет нерв жүйесін түбегейлі зерттеуде орыс ғалымдары
да зор үлес қосты. Орыстың атақты ғалым-анатомы Д. И.
Ивановтың 1780 жылы қабырға нервтерінің анатомиясы
туралы еңбегі жарық көрді. Бүл еңбекте жүлын нерв-
терінің қүрылысы, олардың симпатикалық нерв
түйіндерімен өзара қарым-қатынасы сипатталады. Н. И.
Пирогов 1937 жылы өзінің “Артерия қан тамырының және
фасциясының хирургиялық анатомиясы” атты еңбегінде
артерия қан тамырының және оның фасциясының шет
нерв жүйесімен өзара қарым-қатынасын зерттеген. А. К.
Белоусов 1889 жылы қоймалжың бояғыш сүйық затты
инемен нервке қүю тәсілі арқылы қан тамырлардың нерв-
терін зерттеді. Ол шет нерв жүйесінің синапстарының
үлкен кестесін қүрды. Біздің елде алғашқы рет нерв са-
бағының және нерв түйіндерінің қандандырылатынын 1895
жылы В. Н. Тонков тексерді.
XX ғасырда ғылымның дамуына байланысты шет
нервін зерттеу барысы бірнеше салаға бөлінді. Еліміздің
атақты ғалым-анатомы В. П. Воробьев ізденудің
нәтижесінде нервтердің макро-микроскопиялық зерттеу
тәсілін үсынды. Бүл зерттеу методикалық тәсілінің
негізгі мәні өте нәзік препаровка тәсілі немесе лупа,
микроскоп арқылы нервтерді зерттеу. Осы методикалық
әдіспен ол жүректі, асқазанның нервтерін, оның
өрімдерін зерттеді. Нерв жүйесін зерттеуші екінші топ
7
ғалымдарға келсек, Б. С. Дойников, В. Н. Шевкуненко,
Б. А. Долго-Сабуров, С. С. Михайлов олар нерв са-
бағының құрамын, құрылысын зерттеумен шұғылданды. В.
Н. Шевкуненко, оның шәкірттері А. С. Вишневский, А.
Н. Максименковтың басқаруымен перифериялық нерв
жүйесінің үлкен атласын жазды. Осы еңбектері үшін 1949
жылы авторлар СССР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
атағына ие болды.
Қазіргі заманның өскелең кезеңінде, ғылымның бүкіл
саласының өсуіне және электрондық, гистохимиялық, мор-
фометриялық т. б. зерттеу әдістерінің өмірге келуіне бай-
ланысты нейро-морфология ілімі жоғары сатыға көтерілді.
Шет нерв жүйесін зерттеп тексеруде жоғарғы айтылған
тәсілдерден басқа морфометриялы тәсілдермен тексеріліп,
табылған ғылыми жетістіктер ЭВМ арқылы өңделуде.
логия ғылымының бүрынғы
Қазіргі уақытта нейро-мор4
зерттеу тәсілдері мүлде өзгерді. Жаңа методикалық зертте-
удің нәтижесінде шет нервінің нерв талшықтарының қүры-
лысын, қабықшаларын, артерия, вена қан тамырлары және
олардың нервтендірулері толық зерттелуде.
Перифериялық нерв жүйесі орналасуына және атқарар
қызметіне қарай үш топқа: жұлын нервіне, ми нервтеріне
және автономиялық немесе вегетативтік нерв жүйесіне
бөлінеді. Шет нерв жүйесінің күрделі құрылысы мен
қызметі оқырман қауымға түсінікті болу үшін алдымен
оның дамуына тоқталуды жөн көрдік.
НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ ЖАЛПЫ ДАМУЫ
Омыртқалы жануарлар мен адамдарда нерв жүйесі
ұрықтың даму сатысының екінші апталығыңда эктодермадан
нерв табақшасы қалыптасады. Өркеңдеу кезінде нерв та-
бақшасының жиегі қалыңдап, иіліп нерв науашығын қүрайды.
Дами келе нерв науашығының қарама-қарсы жиегі біртіндеп
жақындап бірігіп, нерв түтікшесін қүрайды (1-сурет).
Даму кезеңінде нерв түтікшесінен бір топ нерв —
клеткалар тобы бөлініп шығып, нерв түйіндерінің алғашқы
табақшасын құрайды.
Нерв түтікшесінің құрылысына келсек, алғашқы даму
кезеңіндегі бір қабатты цилиндр тәрізді клеткалары
қарқынды үдемелі дамуына байланысты бірнеше қабатты
нерв клеткаларына айналады. Нерв түтікшесінің кейбір
топ клеткалары нейробласт пен спонгиобласты қүрайды.
8
Нейробластан нерв клеткалары дамыса, спонгиобластан
нейроглий клеткалары өркендейді. Түтікшенің бас жағынан
ми мен сезім мүшелері жетілсе, кеуде бөлігінен жүлын
түйіндері дамиды. Оның ішкі нәзік қуысынан жүлын өзек-
шесі, бас жағынан ми қарыншасы қалыптасады.
Жұлын нервінін, эмбрионалдық дамуы
Жүлын нервтерінің өркендеп өсуі оның эмбрионалдық
даму ерекшеліктеріне байланысты. Жүлын нервтерінің да-
муы жүлынның негізгі дамуы мен нервтендіретін мүше-
лердің қалыптасуына байланысты.
Адамның үрығы даму сатысында 3 сегменттерге немесе
сомиттерге бөлінеді. Бастың шүйде бөлігі 3 сегменттен,
мойын бөлігі 8 сегменттен, кеуде бөлігі 12 сегменттен, бел
бөлігі —5, сегізкөз 5 сегменттен түрады. Әрбір сегменттің
беткей жағынан дерматом бөліктері олардан үрықтың
терісі дамыса, сегменттің терең қабатынан миотом пайда
1-сурет. Нерв жүйесінің алғашқы даму сатысы.
I- нерв табақшасы. 2, 3— нерв табақшасының науашығы. 4, 5— нерв түтікшесінін, пайда
болуы. 6— мүйізденген табақша (эпидермис).
9
болады. Өсе келе миотрмнан көлденең жолақты қаңқаның
бүлшық еттері дамиды. Сонымен бірге үрықтың әрбір
миотомы нерв түтікшесінің невратомына сәйкес келеді.
Үрықтың даму сатысында нерв түтікшесінің бүйір бет-
терінен тарақша тәрізді нерв өсінділері пайда болады.
Өсінділер дененің сегменттеріне сәйкес бөлініп, жұлынның
болашақ түйіндерінің негізін қүрайды. Жүлын өсіндісінде
орналасқан нейробластардан дами келе сезімтал жүлын
түйінінің нерв клеткалары пайда болады. Жүлын
түйіндерінің нерв клеткаларының эфференттік нерв тал-
шықтарының үштары өзіне тән нервтендіретін дерматомға
бет алса, афференттік нерв талшықтарының ұштары
жұлынның ішіне еніп, жұлынның артқы түбіршегін қүрай-
ды. Жүлынның сүр затының алдыңғы мүйізіңде орналасқан
нейробласт клеткаларының эфференттік нерв талшықтары
жұлынның алдыңғы түбіршегін құрап, өзі нервтендіретін
миотомдарға бағытталады. Жүлынның алдыңғы түбіршегі,
жұлын түйінінің сезімтал эфференттік нерв тал-
шықтарымен қосарласып, омыртқа тесігінің маңында
жүлын нервін (п. зріпаііз) қүрайды.
Сайып келгеңде, жұлынның әрбір жұп нервтері ұрықтың
денесінің өзіне тән мүшелерді озара байланыстырып, нерв-
тендіреді. Жүлын мен үрықтың арасындағы мұндай байланыс
үрықтың кейінгі даму сатысында байқалады. Дененің терісін
жұлын нервтерінің сегменттері арқылы нервтеңдірілуі жа-
рақаттанған немесе кеселге үшыраған жүлын сегменттерінің
деңгейін анықтауда практикалық мәні өте зор. Дене терісінің
белгілі аумағының сезу қабілетінің бүзылуын білу арҚылы,
қандай жүлын нервінің, оның сегментінің патологиялық
жағдайға үшырағандығын білуге болады. Жүлын нервінің
эфференттік нерв талшықтарына келсек, ол ұрықтың мио-
томдары сияқты өте күрделі даму сатысынан өтеді. Мұндай
өзгерістерді ірі бұлшық еттердің эмбрионалдық дамуынан
байқауға болады. Ірі бұлшық еттер бірнеше миотомның және
әрбір миотомдарды нервтендіретін жүлын нервтерінің өзара
байланысьш қалыптасуьшан пайда болады.
ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІНІН, ЖАЛПЫ ҚҮРЫЛЫСЫ
Дамуы қалыпты жағдайда жетілген адамның жүлыны
симметриялық бағытта орналасқан 31 жүп жұлын нерв-
терінен (8 мойын, 12 көкірек, 5 бел, 5 сегізкөз, 1 құйым-
шақ) тұрады. Жұлын нервтері жұлынның сезімтал
Ю
түиінінің эффёрентті талшықтары мен алдыңғы
түбіршегінің қосылуынан пайда болады.
Жүлынның алдыңғы түбіршегі (гадіх апіегіог), ол
жүлынның сүр затының алдыңғы мүйізшесінде орналасқан
нейроцит клеткаларының өсіндісі болып саналады. Бүл
түбіршектер арқылы бүлшық еттерді нервтендіретін нервтің
қозулары өтеді, сондықтан оны қозғалтқыш түбіршек деп
атайды. Жүлынның кеуде, бел, сегізкөз, қүйымшақ сег-
менттер бөлігінің алдыңғы түбіршегінің қүрамы,
қозғалтқыш нерв талшықтардан басқа, жүлынның бүйір
мүйізінде орналасқан симпатикалық және парасимпатика-
лық нерв талшықтар да өтеді.
Жүлынның артқы дорсалді немесе сезімтал түбіршегі
(гадіх догзаііз (розіегіог)), ол жүлын түйінінің афферентгік
нерв талшықтарынан құралған. Түйіннің афферентгік нерв
талшықтары арқылы теріде, тірек-қимыл, ішкі мүшелерде,
қан тамырларда орналасқан сезімтал рецепторлар арқылы
қабылданған түрлі сезімдер, одан әрі артқы түбіршек арқылы
жүлынға қарай өтеді. Жүлынның артқы түбіршегінің қүра-
мына кіретін сезімтал нерв талшықтарының саны, алдыңғы
түбіршектің нерв талшықтарының саны, , алдыңғы
түбіршектің қүрамына кіретін нерв талшықтарының қүрамы-
на қарағанда әлдеқайда көп. Зерттеуші нейро-морфолог Ад-
гураның пікірінше, жүлынның алдыңғы түбіршегінің
қүрамына кіретін нерв талшықтарының саны 200 мыңдай
болса, алдыңғы түбіршектің нерв талшықтарының саны бір
миллион шамасындай. Жүлын түбіршегіне кіретін нерв тал-
шықтарының қүрамы бірдей еместігін С. С. Михайлов, А. Г.
Михайлованың еңбектерінен де байқауға болады. Зерттеу-
шілердің есептеуінше жүлынның жуандалған бөлігіндегі
жүлын сегменттерінің алдыңғы және артқы түбіршегінің
қүрамына кіретін нерв талшықтарының өзара ара қатынасы
6—59% шамасындай екенін дәлелдеді. Г. Д. Бурдейдің
дәлелдеуінше үрықтың эмбрионалдық даму сатысында жүлын
түбіршектері диссиметриялық жағдайда орналасатындығын,
олардың туғаннан кейінгі кезеңі одан әрі үдеп, дамиды.
Ғалым нейро-морфологтар жүлынның кеуде, бел бөлігінің
түбіршектері шамалы, диссиметриялық жағдайда, ал сегізкөз
бөлігінің түбіршектері шамалы диссиметриялық жағдайда ор-
наласады деп түжырымдайды.
Жүлын түбіршектерінің жүлынға кіретін деңгейі,
омыртқа аралық тесіктің көлеміне сәйкес келмейді. Себебі
жүлын омыртқа бағанасына қарағанда баяу дамиды.
Жүлынның төменгі мойын сегментінің түбіршектерінен бас-
п
тап, омыртқа аралық тесікке төмен бағытта орналасқан.
Бел, сегізкөз сегменттерінің түбіршектеріне келсек, олар
жүлын конус бөлігінің төменгі деңгейінде өздерінің
омыртқа аралық тесігіне қарай бағытталып омыртқа өзек-
шесінің ішінде ат қүйрығы тәрізді жүлын түбершектерін
(саида е&иіпа) қүрайды.
Жұлынның сезімтал түйіні (&ап&1іоп зріпаіе) жүлынның
қатты қабығынан тыс, омыртқа аралық тесіктің аралығында
орналасқан. Бүл түйіннің қүрылысы күрделі, сезімтал жалған
бір полярлы нейроцит клеткаларынан құралған.
Жұлынның сезімтал түйіңцерінің қүрамына кіретін нерв
клеткаларының саны бірдей емес: мойын, бел сегменттерінің
түйіндері 50 мың, кеуде сегменттерінің түйіндері 26 мың, бел
сегізкөз сегменттері түйіндерінің клеткалар саны 3 500 мыңдай
болса, қарт адамдарда жүлын түйіндері кері дамуына байла-
нысты жүлын түйіні клеткаларьшың саны 30% дейін кемуі
мүмкін.
Жұлын нервінің сабақтары (п.п. зріпаіез), омыртқа
аралық тесіктің аралығында жұлынның алдыңғы түбіршегі
мен жұлын түйінде орналасқан, жалған бір полярлы нерв
клеткаларының эфференттік нерв талшықтарының
қосылуынан қүралған. Қүрамы аралас сезімтал,
қозғалтқыш және вегетативтік нерв талшықтарынан тұра-
ды. Жұлын нервінің сабағының ұзындығы шамамен (0,5—1
см). Ол омыртқа аралық тесікте немесе қуыста қосылмай
орналасқан. Омыртқа аралық тесіктің жүлын нервіне ти-
мей немесе жанаспай тұрған бос аралығы қосымша немесе
резервтік қуыс деп аталады. Резёрвтік қуыстың аумағы
Г. Д. Бурдейдің еңбегіне сүйенсек, мойын омыртқаларда
1 : 1—1 : 9; кеуде омыртқаларда 1 : 1,3—1 : 1,7; бел
омыртқаларда 1 : 2,9—1 : 5,6; сегізкөз омыртқаларда 1 :
7,3—1 :66,6 шамасындай. Резервтік омыртқа аралық қуыс
адамның жасы үлғайған сайын көлемі тарылып, нерв
жүйесі қызметінің бүзылуына себепші болады.
Жұлын нервінің бұтақтары. Жүлын нервтерінің сабағы
омыртқа аралық тесіктен өткеннен кейін бірнеше
бұтақтарға бөлінеді (2-сурет).
1.	Ми қабықшасының бүтағы (г. шепіп^еиз) қүрамы
нәзік, шамамен 150 мыңдай сезімтал нерв талшықтарынан
қүралған. Ол омыртқа аралық тесіктің маңыңда кері
бағытта омыртқа өзегінің ішіне өтіп, бірнеше майда
бұтақшаларға бөлініп, жұлын қабықшаларын нервтендіреді.
2.	Жұлын нервінің симпатикалық түйінге дейінгі ақ
миэлин қабықшалы бүтағы (гаті соиіпшпісапіез аІЬі),
12
2-сурет. Жұлынның сегменттік бөлігі.
1— жұлынның сұр заты. 2— жұлынның ақ заты. 3— жұлынның артқы түбіршегі. 4— жұлын-
ның алдыңғы түбіршегі. 5— жұлын түйіні. 6— жүлын нерві. 7— жұлын нервінің алдыңғы бұтағы.
8— жұлын нервінің артқы бұтагы. 9— симпатикалық, багананың түйіндері. 10— ақ миэлин
қабықшалы түйінге дейінгі нерв бұтақшалар. II— ми қабықшасының нерв бұтақтары.
жұлынның сұр затының латеральды мүйізінде орналасқан
вегетативтік орталық ядролардың эфференттік тал-
шықтарынан құралған. Бұл бүтақтар вегетативтік түйіннің
ішінде үзіліп, түйіннен кейінгі миэлин қабықшасыз веге-
тативтік бұтақшалар (г.г. сошшипісапіез £гізеі), жүлын
нервінің құрамына кіріп, бездерді, терінің, қан тамырла-
рының, ішкі мүшелердің бірыңғай салалы еттерін нерв-
тендіреді.
3.	Жүлын нервінің артқы немесе дорзалды бұтағы (г.г.
розіегіог сіогзаіез), құрамы аралас, сезімтал, қозғалтқыш
және нерв талшықтардан тұрады. Ол омыртқалардың
көлденең өсіндісінің артқы түсында, арқа бүлшық еттерінің
терең қабатында, жұлын нервінің майда латеральды және
медиальды бүтақшаларға бөлініп, арқаның бүлшық еттерін
және осы маңда орналасқан арқа терісін нервтендіреді.
4.	Жүлын нервінің вентралды немесе алдыңғы бүтағы
(г.г. үепігаіез (апіегіог)), жұлын нерві бүтақтарының
ішіндегі ең көрнектісі. Мойын, бел, сегізкөз, қүйымшақ,
жұлын нервтерінің алдыңғы бұтақтары бір-бірімен
айқасып, жүлын нервінің өрімін (ріехиз) құрайды.
Жұлын нервінің филогенездік дамуы қол мен аяқтың
бұлшық еттерінің дамуына тікелей байланысты. Қол мен
аяқтың бұлшық еттері бірнеше миотомнан дамығандықтан,
оларды эфференттік жүлын нервтері де, бірнеше жұлын
сегменттерінің нервтері арқылы нервтендіріледі. Бүған
13
терінің кішкене бөлігінің афференттік нерв талшықтарын
қоздырғанда бірнеше бүлшық еттердің бір уақытта жиы-
рылуы мысал бола алады.
Жүлын нервтерінің салыстырмалы ерекшеліктеріне
тоқталсақ, төменгі сатыдағы омыртқалы жануарларда (ба-
уырымен жорғалап жүретін аяқсыз жәндіктер мен қүрғақта
да, суда да жүретін жәндіктер), олардың алдыңғы және
артқы аяқшалары нашар дамуына байланысты олардың
негізгі нерв бүтақтары вентральды иетін және дорзальды
жазатын нервтерге бөлінеді. Сүтқоректі жануарлар тобына
келетін болсақ, төменгі сатыда дамыған омыртқалы жану-
арларға қарағанда жоғары дәрежеде дамыған. Мысалы,
сүтқоректілердің аяғының нерві бірнеше нервтерге: иетін
шынтақ жілік, орталық және тері — бұлшық ет нерв-
теріне бөлінсе, жазатын кәрі жілік және қолтық нервіне
бөлінеді. Артқы аралық нервіне келсек, оларда иетін сан,
жапқыш және санның терілік латеральды нервтерін және
жазатын шонданай нервіне оның өзі асықты жілік пен
асықты жіліктің шыбығының нервіне бөлінеді. Сайып кел-
генде нервтердің дамуына, атқаратын қызметіне байланы-
сты бір-біріне жақын іргелес орналасқан топтарға бөлінеді.
С. С. Михайлов мүндай нервтерді “қүрама” немесе “ком-
плексті” нервтер деп атайды.
Нерв сабағының қүрамы мен қүрылысы. Нерв са-
бағының қүрамы, қүрылысы және атқаратын қызметі әр
түрлі. Нерв талшықтарының, миэлин қабықшасының бо-
луына немесе болмауына байланысты нерв талшықтары
миэлин қабықшалы және миэлин қабықшасыз деп екі
топқа бөлінеді. Нерв талшықтарының көлденең кесіндісінің
көлеміне байланысты үлкен (6 мкм), орташа (4—6 мкм),
жіңішке (1—4 мкм) нервтерге бөлінеді.
Нервтердің өткізгіш қабілеті, олардың көлденең
кесіндісіне тікелей байланысты. Жуан эфферентті нерв
талшықтары, нерв импульстерін бойынан тез өткізсе,
көлденең кесіндісі орташа немесе жіңішке сезімтал нервтер
өткізгіш күштерді баяу өткізеді. Нәзік-жіңішке миэлин
қабықшалы нервтер бойымен қалыптан тыс сезімдерді
өткізеді.
Жоғарыда көрсетілген жайларды түжырымдай келсек,
нервтердің жуан, жіңішкелігіне, оның қүрамына кіретін
нерв талшықтарының ерекшеліктеріне және атқаратын
қызметіне толық мінездеме беруге болады. Мысалы, қолды
нервтендіретін нервтердің ішіндегі көлденең кесіндісі орта-
ша және жартылай миэлин қабықшалы нервтерге орталық
14
3-сурет. Нерв сабағының көлденен кесіндісінің құрылысы.
I — псриневрий қабықша. 2— эпиневрий қабықша. 3— эндоневрий қабықша. 4— нсрв тал-
шықтары.
нерв (п. тедіапиз) жатады, ал кәрі жілік (п. гасііаііз),
шынтақ жілік (п. иіпагіз) нервтері құрамына кіретін нерв
талшықтары және миэлин қабықшасының қалыңдығы
жоғарыда^ көрсетілген нервтерге қарағанда жіңішкелеу ке-
леді. Орталық нервтің зақымдануына байланысты оның
ауруды сезіну қабілеті барынша күшейеді. Мұны терінің
еріксіз терлеуінен, қан тамырларының соғуының
күшеюінен байқаймыз. Нерв сабағының миэлин
қабықшалы және миэлин қабықшасыз бөлігінің өзара
қатынасы әр нервте әрқилы.
С. С. Михайловтың мәліметтеріне сүйенсек, бір адамда
орталық нервтің миэлин қабықшалы нервтері 11%, екінші
бір адамдарда 45% шамасында болады.
Нервтердің қүрамы және миэлин қабықшасы әртүрлі
болып кездесетін адамдарда дерттің белгілері де әртүрлі
болып келеді. С. С. Михайловтың жорамалдауынша, нерв
сабақтарының қүрамы негізінен жіңішке миэлин
қабықшалы нервтерден түрса, олардың құрамындағы
сезімтал және вегетативтік нерв жүйелерінің зақымдануы
жиірек болады.
Нерв сабағынын, қабықшалары. Нервтер өзіне тән
бірнеше дәнекер тканді қабықшалармен қапталған (3-сурет).
1.	Нерв сабағының сыртқы эпиневрий қабықшасы
(еріпеигіит) іркілдеген, дәнекер ткандардан қүралған. Бүл
қабықша лимфа, артерия және вена қан тамырларына өте
бай. Нервтер сабағының жарақаттануына байланысты кез-
десетін дерттің негізгі ауыр белгілері, дерттің ұзаққа со-
зылуы қоректендіруші қаң тамырдың зақымдануына
15
тікелей байланысты. Нервтердің сабағы бірнеше артерия
қан тамырлары арқылы қоректенеді. Нервтерді
қоректендіретін артерия қан тамырларының нерв са-
бағының маңындағы орналасу ара қашықтығы жуан нерв-
терде 2—3 см-ден 6—7 см-ге дейін, шонданай нервінде
7—9 см.
Нервтердің сабағын қоректендіретін қан тамырлары
нерв сабағының ішіне кіргеннен кейін нерв тал-
шықтарының бойымен жоғары және төмен бағытта өтетін
майда бүтақтарға тарамдалып, нерв сабағына қоректік за-
ттар жеткізеді. Осы қан тамырларының бойымен өтетін
симпатикалық нерв талшықтарының қызметі қан тамыр-
ларының қабырғасын қысу.
2.	Нерв сабағының дәнекер үлпады периневрий
(регіпеигішп) қабықшасының қүрылысы өте берік, тығыз
дәнекер үлпадан түрады. Негізгі қызметі нерв тал-
шықтарын созылудан сақтау. Мысалы: орталық нервтің
периневрий қабықшасы 38 кг салмақты үстап түрса, шон-
данай нерві 84 кг салмақты көтереди Периневрий
қабықшасының қалыңдығы бүкіл нервтің бойында біркелкі
емес. В. Н. Шевкуненко мен А. Н. Максименков нерв
шоғырларының қүрамына кіретін нерв талшықтарының
санына қарай оны көп және аз талшықты өзара тығыз
байланысқан нервтерге бөлді.
3.	Ішкі эндоневрий (епдопеигіит) қабықшасы өте нәзік
дәнекер үлпалардан қүралған, ол әрбір нерв талшықтарды
сыртынан қаптайды. Бүл қабықша майда артерия, вена,
лимфа тамырларына өте бай.
ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІНІҢ БҮТАҚТАЛУЫ
МЕН ОРНАЛАСУ ЗАҢДЫЛЫҚТАРЫ
Нерв жүйесінің бүтақтары қан тамырлары тәрізді май-
да үсақ нерв тамырларына тарамдалған. Кеуде қуысының
жұлын нервтері қан тамыры сияқты симметриялық бағытта
орналасқан. Шонданай, шынтақ, жілік нервтерінен басқа
жүлын нервтері, буынның иілетін жағында орналасады.
Жұлын нервтері қан тамырларымен қосарласып, қан та-
мыры — нервтер шоғырын құрап, өтуге өте ыңғайлы
мүшелердің салалары мен өзекшесі арқылы өтеді. Өзек-
шелер нервтер мен қан тамырларын сыртқы ортаның
ықпалынан сақтайды.
16
Нерв қан тамырлары сабағының салалары өзекшелер
арқылы қосарласып жүруінің шартты немесе міндетті бо-
луы тектен-тек емес, өйткені ол сыртқы ортаның әсеріне
қарсы түру үшін даму сатысының кейінгі кезеңінде
қалыптасқан. Дененің аз қозғалмалы, жақсы паналаған
бөлігінің қан тамырлары нервтерден дербес орналасқан.
Мысалы: мидың қан тамырлары мен нервтерінің өз алдына
дербес орналасуы. Нервтердің мұндай дербес орналасуын
Г. Браус “нервтердің тәкаппарлығы” деп атаған.
Жүлын нервтері нервтендіретін мүшелердің түр ерек-
шеліктеріне қарай: буын, тері, бүлшық еттер бүтақтарына
бөлінеді. Нервтің бүлшық ет бүтақтары (г.г. тизсиіагез)
көпшілік жағдайда беткей жақтан бүлшық еттерде нервтер
бүлшық еттің іш жағынан келіп қосылса, тереңде орна-
ласқан бүлшық еттерге керісінше бүйір жағынан келіп
кіреді. Бүлшық еттер ішінде орналасқан оның нервтерінің
көлденең кесіндісі барлық бүлшық еттерде бірдей емес.
Мысалы, қолдың, аяқтың бүлшық еттерінің нервтері
жоғарыдан төмен бағыт алған сайын оның миэлин
қабықшасы жүқарып, жіңішке нерв талшықтарының саны
арта түседі.
Зерттеушілердің пікірінше, нервтің сабағы үзарған сай-
ын, олардың улану, жарақаттану, салдарынан пайда бола-
тын сезімдерді өткізу қабілеті арта түседі. Өту жолы үзын
нервтер қызметінің бүзылуына байланысты блардың нерв-
тендіретін просимальды бөлігінде орналасқан бүлшық ет-
терге қарағанда дистальды үшында орналасқан бүлшық
еттердің қызметі ерекше күйзеліске үшырағыш келеді.
Жүлынның әрбір сегментінен басталған жүлынның ал-
дыңғы түбіршегінің нерв талшықтары жүлын нервін, одан
әрі жүлын өрімін қүрап, бірнеше бүтақшаларға тарамда-
лып, бірнеше бүлшық еттерді нервтендірсе, дәл сол сияқты
жүлын түйінінің сезімтал сыртқа тепкен нерв талшықтары
да бірнеше нерв бүтақшаларына тарамдалып, дененің
белгілі бөлігінің терісін нервтендіреді. Мүшенің түбіршек
арқылы нервтендірілуін нервтердің сабағы арқылы нерв-
тендірілуінен айыру үшін олардың топографиялық орнала-
суы мен өту жолдарын білу қажет. Мүшелердің жүлын
түбіршегінің нервтері немесе жүлын нервінің сабағы
арқылы нервтендіруін анықтаудың практикалық мәні зор.
Перифериялық нерв жүйесі бүтақтарының ерек-
шеліктері қүрамына кіретін нерв талшықтарының
түрлеріне, орналасуына және олардың бір-бірімен өзара
қосылып байланысуына тікелей байланысты. Нервтің са-
17
бағы талшықтарының бір-бірімен өзара байланысуы жұлын
түбіршегінің, өрімінің және өрімнен тыс нерв
бұтақтарының аралығында да кездеседі.
Перифериялық нерв жүйесінің бір-бірімен өзара
айқасып байланысуының үш түрі бар:
а)	жай байланысу — бір нервтің бүтақтары екінші
нерв сабағының құрамына кіріп, қосылуы;
б)	өзара байланысу — бір нерв бүтақтарының екінші
нерв бүтағымен өзара байланысуы;
в)	жалған байланысу — бір нерв бұтақтарының екінші
нервтің сабағының қүрамына еніп, біраз қосарласып өтіп,
одан әрі кері бағытта бөлініп шығып, өзінің негізгі са-
бағына қосылуы.
Нерв бүтақтарының бір-бірімен айқасып жалғасқан
жерлерінде атқаратын қызметі өзгеше басқа нерв тал-
шықтарының қосарласып өтуі мүмкін. Осындай түрде нер-
втердің айқасып байланысуы, құрамы, қызметі күрделі
нервтерге тән қасиет. Мұндай нерв бүтақтарының
айқасулары жүлын нервтерінің аралығында ғана емес,
жұлын нерві мен ми нервтерінің аралығында да байқалады.
Бүл айқасулар тек соматикалық нерв бұтақтарының ара-
лығында кездесіп қоймай, вегетативтік нерв жүйесінің
бұтақтарының аралығында да байқалады. Вегетативтік
нерв жүйесінің аралығындағы мүндай айқасулар мүше-
лердің ішінде немесе мүшеден тыс орналасуы мүмкін. Со-
нымен қатар мүндай айқасулардың ішінде нерв клеткалары
немесе нерв клеткаларының шоғырланған түйіндері кезде-
седі.
БҮЛШЫҚ ЕТТЕРДІҢ ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІ АРҚЫЛЫ
НЕРВТЕНДІРІЛУ ТҮРЛЕРІ
Бұлшық еттердің нервтендірілу ерекшеліктері әр түрлі.
Негізінде бүлшық еттер екі нервтен немесе әдеттен-тыс
нервтер арқылы нервтендіріледі. Мысалы, жоғары желбе-
зектен дамыған бұлшық еттер тек қана қабырға аралық
нервтер арқылы нервтендіріліп қоймай, қосымша иық
өрімінің бүтақтары арқылы нервтендіріледі. Немесе көк ет
өзінің меншікті нервтері арқылы нервтендіріліп қоймай,
қабырға аралық нервтер арқылы нервтендіріледі. Бүлшық
еттердің әдеттен тыс нервтендірілуіне мысал келтірсек, қол
қарының екі басты бұлшық етін нервтендіретін тері
бүлшық ет нервінің орнына қалыпты жағдайдан тыс
18
көршілес шынтақ жілік немесе кәрі жілік нервтері арқылы
нервтендірілуі дәлел бола алады.
Бүлшық еттер терісінің нервтендірілу вариациялары да
қүбылмалы. Терінің белгілі бөлігін нервтендіретін бір нер-
втердің бүтақтары көршілес басқа нервтердің бүтақтары
арқылы бір-бірін толықтырып нервтендірілуі жиі
байқалады. Сондықтан терінің белгілі бөлігінің
зақымдануына байланысты терінің меншікті нервімен қоса
көршілес нерв бүтақтары зақымданады. Нервтердің нерв-
тендірілу вариациялары, анатомдар мен хирургтер үшін
атқарар қызметі айтарлықтай.
ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІ ҚЫЗМЕТІНІҢ
ПРАКТИКАЛЫҚ МӘНІ
Жұлын нерв жүйесінің зақымдануына немесе қабынуына
байланысты дерттің негізгі белгілері ақауланған нерв са-
бағының қүрамына, нервтендірілетін мүшенің көлеміне,
деңгейіне және атқаратын қызметіне тікелей байланысты.
Біріншіден, мертіккен нерв сабағының деңгейі жоғары
орналасқан сайын, қызметі бүзылған мүшенің көлемі арта
түседі.
Екіншіден, нерв сабағының топографиялық өту жолы
және жанама бүтақтарының орналасқан орнын білудің
негізгі мәні — зақымданған нервтердің деңгейін анықтау.
Үпгіншіден, бүлшық еттердің немесе оның сіңірлерінің
мертігуіне байланысты кездесетін дертгің симптоматикалық
белгілері, сол мүшені нервтендіретін нервтің зақымдануына
байланысты туатын дерттің белгілеріне өте үқсас болып келеді.
Төртіншіден, дерттің негізгі белгілерін оның жалған
ілеспелі белгілерінен ажырата білу үшін мүшелерді нерв-
тендіретін нервтің негізгі бүтағын қосымша бүтақтарынан
ажырата білу қажет. Мысалы, шынтақ буынын иетін қол
қарының екі басты бүлшық еті (т. Ьісерз Ьгасһіі) тері-
бүлшық ет нерві (п. тизсиіосиіапеиз) нервтеңдіріліп қоймай
қосымша кәрі жілік нерві (п. гагііаііз) арқылы нерв-
тендірілетінін білеміз. Тері-бүлшық ет нерві зақымданса, кәрі
жілік нервінің қозу нәтижесінде шынтақ буынының ішке
қарай иіліп бүрылады.
Бесіншіден, жүлын нервтерінің рефлекторлық
доғасының зақымдануы рефлекторлық доғаны қүрауға
қатынасатын жүлын элементтерінің ақаулануына байланы-
сты. Мысалы: тері-бүлшық ет нерві (п. тизсиіосиіапеиз)
19
қызметінің әсерінен шынтақ буынының иілу рефлексі не-
месе кәрі жілік нервінің ақаулануына байланысты шынтақ
буынының жазылу рефлексі әлсірейді не мүлде жойылады.
Жоғарыда көрсетілген перифериялық нерв - жүйесінің
морфологиялық бөліктерінің зақымдануына байланысты
кездесетін дерттің негізгі белгілерін анықтау үшін алатын
орны өте зор.
ЖҮЛЫН НЕРВТЕРШІҢ АРТҚЫ ЖӘНЕ АЛДЫҢҒЫ
БҮТАҚТАРЫ
Жоғарыда айтылғандай адмда жүлын нервтері (п.п.
зріпаіез) 31 жұп жұлын нервгерінен түрады, олардың орнала-
суына қарай 8 мойын, 12 көкірек, 5 бел, 5 сегізкөз, 1 жұп
қүйымшақ нервтеріне бөлінеді. Бүл жұлын нерві жүлынның
алдыңғы түбіршегі мен сезімтал түйінінің эфференттік нерв
талшықтарының қосылуынан құралған. Құрамыңда сезімтал
соматикалық және қозғалтқьпи нерв талшықтарымен қоса
вегетативті талшықтар да бар (2-суретті қараңыз).
Жүлынның алдыңғы түбіршегі дегеніміз (г. үепігаііз),
жүлын сүр затының алдыңғы мүйізінде орналасқан
қозғалтқыш ядролардың эфференттік талшықтарының
және оның бүйір мүйізінде орналасқан вегетативтік ядро-
ның эфференттік талшықтарының жиынтығы. Ол жүлын-
ның алдыңғы бүйір саласынан сыртқа шығып, омыртқаның
аралық тесігіне қарай бағыт алады.
Ал жұлынның артқы түбіршегі (г. догзаіез), ол жүлын
түйінінің (&ап&1. зріпаііз) орталыққа тепкен нерв тал-
шықтарынан қүралған. Жүлын түйіні сезімтал, шоғырылы,
бір полярлы нерв клеткаларынан түрады. Эфференттік
нерв талшықтары жүлынның алдыңғы түбіршегімен
қосылып, жүлын нервін (п. зріпаііз) құрайды.
Жүлын нервтері омыртқа аралық тесіктен сыртқа
өткеннен кейін бүл нервтің алдыңғы, артқы бұтағына және
ми қабықшасын нервтендіретін бүтақшаларға бөлінумен
қатар ішкі мүшелерді нервтендіретін вегетативтік ақ ми-
элин қабықшалы бұтақтарға бөлінеді.
Жұлын нервінің артқы бұтақтары (гг. догзаіез), ол
омыртқаның буын өсіндісін сыртынан орай арқа бұлшық
еттерге қарай өтсе, бүл бүтақтың сегізкөз бөлігі сегізкөз
сүйегінің артқы тесік арқылы бөксе бұлшық еттеріне қарай
бағыт алады. Артқы бұтақтардың майда бұтақшалары одан
әрі медиалді және летералді бұтақшаларға, сегізкөз бөлігі
20
алдыңғы, артқы бүтақшаларға бөлініп, мойын, арқа, бөксе
бөлігінің бүлшық еттерін және терісін нервтендіреді.
1. Мойын нервінің артқы бүтақтары (гаті догзаіез), ол
желкенің бүлшық еттері мен терісін нервтендіреді. Мойын
нервінің артқы бүтақтары:
а)	1-мойын нервінің артқы бүтағы, қүрамы таза
қозғалтқыш нерв талшықтардан қүралған. Ол омыртқа
артериясы мен ауыз омыртқаның артқы доғасының ара-
лығынан шүйде сүйегінің қабықшалы бөлігін сырттай жа-
нап өткендіктен шүйде астылық нерв деп (п. зиЬоссіріІаііз)
аталады. Бүл нервтің соңғы бүтақшалары бастың артқы
кіші және үлкен тік бүлшық етін (шт. гесіі саріііз таіог
еі тіпог), бастың жарты қырлы бүлшық етін (т.
зетізріпаііз саріііз) және бастың қиғаш бүлшық еттерін
(ш.ш. оЫі^ииз саріііз) нервтендіреді.
б)	ІІ-мойын нервінің артқы бүтағы, мойын нервінің басқа
бүтақтарына қарағаңда көрнекті және жуандау келгендіктен
үлкен шүйде нерві (п. оссірііаііз таіог) деп аталады. Бүл нерв
аралас нерв талшықтарынан тұрады. Үлкен шүйде нервінің
медиалді бұтақшалары желке бүлшық еттерін: бастың тым
үзын бүлшық етін (т. Іоп^іззітиз саріііз), бастың белдік
тәрізді бүлшық етін (т. зріепіиз саріііз), бастың жарты қырлы
бұлшық етін (т. зетізріпаііз саріііз) және бастың төменгі
қиғаш бұлшық етін (т. оЫі&из саріііх іпіегіог) нервтендіреді.
Бұл нервтің медиалді бүтақшасы трапеция тәрізді бүлшық
етінің сіңірін тесіп өтіп, шүйде терісін нервтендіреді.
в)	Кеуде, бел нервінің артқы бүтақтары (г.г. догзаіез
іһогасісі еі Іитаііит), медиалді және латералді
бұтақшаларға тарамдалынып, арқаның меншікті ұзын,
қысқа бүлшық еттерін нервтендірсе, сезімтал нерв
бүтақшалары осы маңындағы арқаның, белдің терісін нер-
втендіреді. Бел нервінің жоғарғы үш артқы бұтақтарының
латералді бұтақшалары (г.г. догзаіез ІитЬаІіит) майда
бұтақшаларға тарамдалынып, бөксенің жоғарғы бөлігінің
терісін нервтендіреді, сондықтан ол бөксенің сезімтал
жоғарғы нервтері (п.п. сіипіит зирегіогез) деп аталады.
г)	Сегізкөз, қүйымшак нервінің артқы бұтақтары (гг.
догзаіез пп. засгаііз еі соссу^еппз) жоғарыда көрсетілген
жүлын нервтерінің артқы бұтақтары тәрізді медиалді, ла-
тералді үсақ бұтақшаларға бөлінеді. Сегізкөз нервінің
жоғарғы үш аргқы латералді бүтақшалары бөксенің ортаңғы
сезімтал нервісі деп аталады (пп. сіипіит теЛі), ол бөксе
терісінің ортаңғы бөлігін нервтендіреді. Құйымшақ нервінің
21
4-сурет. Мойын өрімінің құралуы.
I— мойын өрімі мен иық өрімін құраушы жұлын нервтерінін, алдыңғы бұтақтары. 2— симпа-
тикалық бағананың жоғарғы түйіні. 3— мойын өрімінің бұлшық еттер бұтақтары. 4— тіласты ми
нервінің сабағы. 5— кіші шүйделік нерві. 6— құлақ қалқанының үлкен нерві. 7— мойынның көлде-
нең нерві. 8— мойын ілмегі. 9— төс-бұғана-еміздік бұлшық етінің бұтақтары. 10— трапеция тәрізді
бұлшық етінің бұтақтары. II— бұгана үстілік нервтер. 12— жауырынның дорзалді нерві. 13— мойын
өрімінен тіласты сүйегінен темен орналасқан бұлшық еттергс бағытталған бұтақтар. 14—диафрагма
(көк ет) нерві. 15— кеуденің ұзын нерві.
\
артқы бұтақтары өте нәзік, жіңішке келеді, ол сыртқы
жыныс мүшесі мен тік ішек аралығындағы теріні нерв-
тендіреді.
Жұлын нервісінің алдыңғы бұтақтары (гг. ұепігаіез),
артқы бүтағына қарағанда жуандау және үзын аралас нерв
талшықтарынан қүралған, ол дененің терісін, мойынның,
кеуденің алдыңғы бөлігінің, қүрсақтың, қолдың, аяқтың
бүлшық еттерін нервтендіреді.
Жүлынның алдыңғы бүтағының артқы бүтағынан айыр-
машылығы, кеуде бөлігінің алдыңғы бүтақтары метамерлі
бағытта орналасса, мойын, кеуде, бел, сегізкөз, құйымшақ
бөлігінің алдыңғы бүтақтары бір-бірімен көлденең
қосылыстар арқылы қосарласып, байланысып жүлын нер-
втерінің өрімдерін (ріех. зріпаііз) қүрайды. Жүлын өрімінен
22
сыртқа тепкен жұлын нервтері ұзынды-қысқалы, сезімтал,
қозғалтқыш нервтерге бөлініп, мүшелерге бет алады.
Мойын өрімі (ріехиз сегұісаііз), жоғарғы төрт (Мі—М4)
мойын нервінің алдыңғы бұтақтарының бір-бірімен
қосылып, бірігуінен пайда болады. Ол мойынның жоғарғы
төрт, мойын омыртқаларының маңында жауырынды көте-
ретін бүлшық ет пен (ш. Іеұаіог зсариіае), ортаңғы сатылы
бүлшық еттің (ш. зсаіепиз шесііиз) аралығында орналасқан.
Мойын өрімінің бүтақтары бір-бірімен байланысумен қатар
тіласты және қосымша ми нервтерінің бұтақтарымен де
тығыз байланысады. Мойын өрімі бүтақтары құрамына.
атқаратын қызметіне қарай сезімтал, қозғалтқыш және
аралас нервтерге бөлінеді (4-сурет).
1.	Мойын өрімінің қозғалтқыш бұтақтары қысқалау
келген, ол мойынның тереңде орналасқан бүлшық еттерін
нервтендіреді:
а)	мойынның үзын бүлшық етін — (т. Іоп^из соііі);
б)	бастың үзын бұлшық етін — (ш. 1оп£из саріііз);
в)	алдыңғы, аралық сатылы бүлшық етті — (шт.
зсаіепі апіегіог еі тедіи§);
г)	бастың алдыңғы түзу және бүйір бүлшық етін —
(шш. гесіі саріііз апіегіог еі Іаіегаііз);
д)	мойын омыртқаның көлденең өсіндісі аралығында
орналасқан бүлшық еттерді — (тш. іпіегігапзүегзагіі
апіегіогіз);
е)	жауырынды көтеретін бүлшық етті — (ш. Іеұаіог
зсариіае);
ж)	мойын өрімінің кейбір бұтақтары төс-бүғана-еміздік
(т. зіегпосіеідотазіоідеиз) және трапеция тәрізді бүлшық
етті (т. Ігарехіиз) нервтендіреді.
Бүл өрімнің майда қозғалтқыш нерв талшықтары XI,
XII жүп нервтерінің нерв талшықтарымен қосылып мойын
ілмегін (апза сегұісаііз) қүрап, тіласты сүйегінен төмен
орналасқан мойын бүлшық еттерЯн нервтендіреді.
2.	Мойын өрімінің сезімтал бүтақтарына келсек, төс-
бүғана-еміздік бұлшық еттің ішкі бетінен сыртқа қарай
орай, тері асты бұлшық етінің (т. ріаіузта) май
қабатының аралығымен өтіп, бірнеше сезімтал нерв
бұтақтарына бөлінеді (5-сурет). Олар:
а)	құлақтың үлкен нерві (ш. аигісиіагіз та^пиз), ол
мойын (М 3) ’ өрімінің сезімтал бүтақтарының ішіндегі
көрнектісі. Ол — мойын өрімінен жеке дараланып
шыққаннан кейін, төс-бүғана бұлшық етінің сыртқы бетін
орай, жоғары қарай ерлей өтіп, құлақ қалқанының түсын-
23
5-сурет. Мойын өрімінің сезімтал нервтерінің орналасуы.
I— шүйделік кіші нерві. 2— құлақ қалқанының үлкен нерві. 3 — бұғана үстілік нервтер. 4—
мойынның келденең нерві. 5— шүйделік үлкен нерві. 6— XI жұп қосымша ми нервінің сабағы.
7— бет ми нерві. 8— кез шарасының жоғарғы нерві.
да бірнеше сезімтал майда бұтақшаларға бөлінеді. Бұл
нервтің соңғы бұтақтары қүлақ пен оның сыртқы есту
жолының терісін нервтендіреді.
б)	шүйделік кіші нерв (п. оссірііаііз тіпог), ол (М 2—М3)
мойын нервінің алдыңғы бүтақтарының қосылуынан пайда
болады. Нерв сабағының қүрамы таза сезімтал нсрз тал-
шықтарынан қүралған. Төс-бұғана-еміздік бүлшық етінің
бойы мен жоғары қарай шүйденің терісіне қарай бет алып,
шүйде мен қүлақ қалқаны сыртқы бетінің терісін нерв-
тендіреді.
в)	мойынның көлденең нерві <п. Ігапзуегзиз соііі),
көлденең бағытта тері асты бүлшық етінің (ш. ріаіізта)
астында май қатпарының аралығынан өтіп, мойынның
бүйір және алдыңғы бетінің терісін нерв талшықтарымен
қамтамасыз етеді.
г)	бүғана үстілІк нервтер (п.п. зиргасіаүісиіагез), ол
(М з—М 4) мойын нервінің алдыңғы бүтақтарынан
қүралған. Қүрамы сезімтал нерв талшықтарынан түрады.
24
Мойын өрімінен дербес бөлініп шыққаннан кейін, төмен
бағытта бұғанаға, төс сүйегіне және делта тәрізді бүлшық
еттерге қарай мойын терісінің астымен өтіп, осы маңдағы
теріні нервтендіреді.
3. Мойын өрімі бүтақтарының ішіндегі қүрамы аралас
нервтерге диафрагма немесе көк ет нервісі (п. рһгепісиз)
жатады. Бүл нерв мойын өрімі бүтақтарының ішіндегі
ең ұзын, ол М з—М 4, кейбір кезде М 5 мойын нерв-
терінің алдыңғы бүтақтарының қосылуынан пайда бола-
ды. Диафрагма нерві мойын нервінен басталып, бүғана
асты артериясы (а. зиһсіаұіа) мен бүғана асты венаның
(ұ. зиЬсІаұіа) аралығымен төмен бағытта өтіп, кеуде
қуысына жетеді. Кеуде қуысында оң және сол жақ
диафрагма нерві өкпе түбірінің артын жанай өтіп, ди-
афрагмаға қарай бет алады. Бұл нервтің қозғалтқыш
бүтақтары диафрагманың бұлшық еттерін нервтендірсе,
сезімтал нерв бүтақтары өкпенің плеврасын, жүректің
үлпершегін (регісапПиш), айырша безді (§1. Іһутиз) нер-
втендіреді. Соңғы бүтақтары диафрагманың жарғақтық
бөлігін тесіп өтіп, қүрсақ қуысында орналасқан вегета-
тивтік түйіндер өрімдер арқылы асказанды, ішектерді
нервтендіреді.
Мойын өрімінің ақаулануына байланысты кездесетін
дерттін, негізгі белгілері. 1. Мойын өрімінің қозғалтқьпп
бұлшық еттері нерв бүтақтарының зақымдануы бір жақты
немесе екі жақты болуы мүмкін. Мойын өрімінің қозғалтқыш
нерв бүтақтарының екі жақты зақымдануына байланысты
бірден байқалатын жағдай, мойын бүлшық еттерінің сал
болып қалу әсерінен аурудың басы еріксіз алға қарай сал-
бырап, қатты иіледі, тіпті науқас басын әрең көтереді. Басты
көтеру үшін ауру бүкіл дене бұлшық еттерін жиыруға әрекет
жасайды. Бүл жағдайда ауру басын еріксіз өзіне қолайлы
жағдайда ұстауға әрекет жасайды.
2. Мойын өрімінің сезімтал нерв бұтақтарының
зақымдануы салдарынан ол нервтендіретін терінің аумағы
да өте күйзеліске үшырағыш келеді (6-сурет).
3. Диафрагмалық нервтің зақымдануына байланысты
диафрагма сал болуы, салдарынан демалу процесі қиынға
соғады, ықылық тиіп, демігеді, дерттің қозуы иық белдеу
маңына қарай өріс алады.
Иық өрімі (ріехиз Ьгасһіаііз), жоғарғы төрт мойын
нервтерінің алдыңғы бұтақтарының (М ।—М 4) және
жоғарғы бірінші, екінші кеуде нервтерінің алдыңғы
бұтақтарының (К ।—К 2) бір-бірімен қосарласып айқасуы
25
6-сурет. Мойын өрімінің сезімтал бұтақтарының зақымдануына байла- .
нысты күйзеліске ұшырағыш терінің орындары.
нәтижесінде құралады. Иық өрімдері жоғарғы және төменгі
бөліктерге бөлінеді.
Иық өрімінің жоғарғы бөлігі мойынның алдыңғы және
аралық сатылы бүлшық еттерінің аралығында (ш.ш. зсаіепі
апіегіог еі тедіиз) орналасқан (7-сурет). Иық өрімінің
бастапқы бөлігі өзара жалғасқан жоғарғы, төменгі, ор-
таңғы бұтақтардан түрады:
а)	жоғарғы бүтағы, мойын нервінің V, VI алдыңғы
бүтақтарынан;
б)	аралық	бүтағы	VII	мойын	нервінің	алдыңғы
бүтақтарынан;
в)	төменгі	бұтағы	VIII	мойын	нервінің	алдыңғы
бүтағынан және I, II кеуде нервінің бүтақтарынан
қүралған.
Иық өрімінін, бастапқы бөлігі бұтақтарынын,
зақымдануына байланысты кездесетін дерттін, белгілері.
1. Иық өрімінің бастапқы бөлігінің жоғарғы бүтағының
зақымдалынуы “Эрба-Дюшена” атты сал ауруына әкеліп
соғады. Мүндай дерттің салдарынан иық белдеу бүлшық
еттердің қызметінің бүзылуына әкеліп соқтырады. Соны-
мен қатар дельта тәрізді бүлшық еттің (ш. сіеііоісіеиз),
иықтың екі басты бүлшық етінің (т. Ьісерз Ьгасһіі) сал
26
7-сурет. Иық өрімінің құралуы және олардың бұтақтары.
I— білезіктің терілік медиалді нерві. 2— иықтың терілік медиалді нерві. 3— шынтак. жілік ,
нерві. 4— орталық нерві. 5— тері-бұлшық ет нсрві. 6— кәрі жілік нерві. 7— жауырын асты нерві.
8— қолтық нерві. 9— жауырынның дорзалді нерві. 10— бұғана астылық нсрві. II— жауырын үстілік
нерві. 12— иық ерімінің бұлшық еттер бұтақтары.
болып қалуымен қатар, “шынтақ-иілу” және “кәріжілік-
білезік” рефлекстері жойылуы мүмкін.
2. Иық өрімінің бастапқы бөлігінің төменгі бүтағының
зақымдалуы “Дежерин-Клюмпке” атты сал ауруына
әкеліп соғады. Бұл жағдайда қол басын иетін бүлшық
еттер сал болып қалады (8-сурет).
Иық өрімінің төменгі бөлігі қолтық қуысының жоғарғы
тесігінің маңында бүғана сүйектің астында орналасқан. Бүл
өрім қысқа және үзын бүтақтарға бөлінеді. Үзын бүтақтары
үш будаға: медиалді, латералді, артқы будаларға (йзсісиіі
шедіаііз, Іаіегаііз еі розіегіог) бөлінеді. Иық өрімінің бу-
далары қолтық артериясының (а. зиһсіаүіа) бойымен төмен
бағытта өтіп, бірнеше нервтерге бөлінеді.
Иык, өрімінін, қысқа бутақтары. 1. Жауырынның до-
рзалдық нерві (п. догзаііз зсариіае), жүлынның V мойын
бөлігінің алдыңғы бүтағының нерв талшықтарынан
қүралған. Бүл нерв жауырынды көтеретін бүлшық еттің
алдынан жанай, мойынның көлденең артериясының (а.
Ігапзұегза соііі) бойымен арқа бұлшық еттеріне қарай өтіп,
27
8-сурет. Иық өрімінің сол
жак бөлігінің зақымдануына бай-
ланысты иық белдеу және
қолдың бұлшық еттерінің семіп
қалуы.
трапеция (т. ігарегіиз) және
ромба тәрізді бүлшық еттерді
(т. готЬоісіеиз), сондай-ақ
жауырынды көтеретін бүлшық
етті (т. Іеұаіог зсариіае) нер-
втендіреді.
2.	Кеуденің ұзын нерві —
(п. іһогасісиз Іоп^из), М5, Мб
мойын нервінің алдыңғы
бүтақтарынан қүралып,
қолтық қуысына кеуденің ла-
тералді артериясының (а.
іһогасіса Іаіегаііз) бойымен
төмен бағытта өтіп, алдыңғы
тіс тәрізді бүлшық етті (ш.
зеггаіиз апіегіог) нерв-
тендіреді.
3.	Бұғана асты бүлшық
етінің нерві (п. зиһсіаұіиз), М 5
мойын -нервінің алдыңғы
бұтағының нерв тал-
шықтарынан қүралған. Ол
бүғана астылық артерияның
(а. зиЬсІаұіа) бойымен қолтық
қуысына қарай өтіп, бірнеше
майда бұтақшаларға тарамдалып, бұғана астылық бүлшық
етті (ш. зиһсіаұіиз) нервтендіреді.
4.	Жауырын үсті нерві (п. зиргазсариіагіз), М5—М7
дейінгі мойын нервтерінің алдыңғы бүтақтарының
қосылуынан пайда болады. Ол латералді бағытта жауырын
үсті артерияның (а. зиргазсариіагіз) бойымен жауырын
сүйегінің жоғарғы тілігі мен оның көлденең байламы ара-
лығынан жауырынның артқы бұлшық еттеріне қарай өтіп:
жауырынның қыр үстілік және қыр астылық бұлшық еттерін
(тт. зирга еі іпһ^азріпаіиз) нервтендіреді. Бұл нервтің
сезімтал нерв талшықтары иық буынын нервтендіреді.
5.	Жауырын асты нерві (п. зиЬзсариІагіз), М 5—М 7
мойын нервтерінің алдыңғы бұтақтарының нерв тал-
іпықтарынан қүралған. Ол қолтық ойысына төмен бағытта
өтіп, жауырын астылық бүлшық етті (т. зиЬзсариІагіз)
Және үлкен, кіші жүмыр бүлшық еттерді (т.ш. іегез таіог
еі тіпог) нервтендіреді.
6.	Кеуделік медиалді, латералді нервісі (п.п. ресіогаііз
тесііаііз еі Іаіегаііз) (М 5) мойын нервінің алдыңғы
28
бүтақтарымен бірінші кеуде нервінің
бүтақтарының қосылуынан пайда болады. Ол бұғаНа
шандырын (Газсіа сіаұіоресіогаііз) тесіп өтіп, кеуле ’н
үлкен, кіші бүлшық еттерін (тт. ресіогаііз таіог	\
нервтендіреді.
7.	Кеуде-арқа нерві — (п. іһогсадогзаііз),	__М
мойын нервінің алдыңғы бұтақтарының қ°сылұынан
қүралған. Ол арқа бүлшық еттеріне қарай өтіп, аоқанын
жазық бұлшық етін (ш. Іаііззішиз ёогзі) Нерв тал-
шықтарымен қамтамасыз етеді.
8.	Қолтық нерві — (п. ахіііагіз), М5—Мя 1<лтчіттт
нервінің алдыңғы бүтақтарынан құралған. Иық
қысқа бүтақтарының ішіндеп елеулісі. Ол қолтық қУыс
(саұит ахіПагіз) жауырын асты бүлшық етінің (щ
зиһзсариіагіз) алдыңғы бетінен жанай, төмен қарай өтіп
одан әрі иықтың оралма артқы артериясьінЫн / ’
сігситЯеха һитегі апіегіог) бойымен, иық белдеу
етгерінің төрт жақты тесігі арқылы (Гогатеп
Еиадгііаіегит) делта тәрізді бүлшық еттерге қарай бағыт
алады. Бүл нервтің қозғалтқыш нерв талшықтары
рын асты, үлкен, кіші жүмыр бүлшық еттерді Және ел
тәрізді бүлшық еттерді нервтендіреді. Бүл нервТің сонғы
сезімтал нерв талшықтары иық-терілік жоғарғы латепаллі
нерв деп аталады (п. сиіапеиз Ьгасһіі зирегіог ІаіегаНз)
ол иық буынын және осы маңдағы иық белдеуі ’
еттерінің, қол қарының терісін нервтендіреді. ұ
Бұл нервтің қызметі ақауланса дельтң
бүлшық еттің семіп қалуынан қолды иық буыңы
көлбей жазықтыққа дейін көтеру қиынға
Аталған нервтің қүрамындағы сезімтал Нерв
шықтарының сезіну қызметінің ақаулануыНан
қарының сыртқы беті терісінің сезіну қабілеті
бүзылады (9-сурет).
Иык. өрімінін, узын бугпақгпары. Ол иық
төменгі өрім бөліпнен басталады. Бұл өрімнің сырТҚа теп_
кен бүтақтары медиалді, латералді және артқы будалаоға
((ассісиіі тедіаііз, Іаіегаііз еі розіегіог) бөлінедқ р
Иық өрімінің медиалді будасынан: шынтақ оо_
таңғы нервтің медиалді бүтағы, қол қарының, білектің
медиалді терілік нервтері басталады;
иық өрімінің латералді будасынан: бүлшық ет-теоі
нерві, ортаңғы нервтің латералді аяқшасы басталады. Р
иық өрімінің артқы будасынан: кәрі жілік жәНе қ0лтық
нерві басталады.
тәрізді
арқылы
соғады.
тал-
қол
ті мүлде
29
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АҚАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ. АЙМА-ҒЫ
9-сурет. Қолтық нервінің орналасуы және бұл нервтің оң жақ
бөлігінің зақымдануына байланысты иық белдеу бұлшық еттерінің сал
болып қалуы.
А — колтық нервінің зақымдалуына байланысты дельта тәрізді бұлшық еттің сал болып
қалуы. Б, В — сезіну қызметі ақауланған терінің аумағы. 1— қолтық нерві. 2— дельта төрізді
бұлшық ет. 3— қолтық нервінің бұлшық еттер бұтақтары. 4— иықтың жоғарғы латералді нервісі.
А, В — сезіну қызметі ақауланған тсрінің аумағы. Б — шынтақ буынының рефлсксінің
өлсіреуі. I— бұлшық ет-тері нервінің сабағы. 2— иық бұлшық еті. 3— бұлшық ет бұтақтары. 4—
білектің терілік латералді нервісі.
Иық өрімінің латералді будасынын, бұтақтары. 1.
Бүлшық ет-тері нервісі (п. шизсиіосігіапеиз), құрамы ара-
лас нерв талшықтарынан қүралған. Бүл нервтің сабағы
қүстүмсық-иық бүлшық еттің (ш. согосоЬгасһіаІіз) ара-
лығын тесіп өтіп, одан әрі иықтың қос басты бүлшық еті
(ш. Ьісерз Ьгасһіі) мен иық бүлшық етінің аралығынан қол
басына бет алып, білектің терілік латералді нервіне (п.
30
сиіапеиз апіеЬгасһіі Іаіегаііз) үласады. Бүлшық ет-тері нервінің
қозғалтқыш нерв таг
иіі
эіқтары жоғарыда көрсетілген бүлшық
еттерді нервтеңдірсе, сезімтал нерв талшықтары кәрі жіліктің
латерадді бетінің терісін нервтендіреді.
Бүлшық ет-тері нервісінің зақымдануы иықтың екі ба-
сты бүлшық етінің семіп қалуына әкеліп соғады. Сонымен
қатар шынтақ буынының иілу рефлексі өшіп, білектің
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АҚАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ АЙМАҒЫ
1О-сурет. Бұлшық ет-тері нервінің орналасуы және бұл нервтің
зақымдануына байланысты ауру белгілері.
31
шынтақ буыны арқылы иіліп ішке қарай бүрылуы едәуір
әлсірейді. Бүл нервтің қүрамындағы сезімтал нерв тал-
шықтарының ақаулануынан білектің кәрі жілік маңындағы
терінің сезіну қызметі бүзылады (10-сурет).
2. Орталық нерв (п. тегііапиз), қозғалтқыш және
сезімтал нерв талшықтарынан тұрады. Ол иық өрімінің
медиалдық (Мб, М7) нерв талшықтарынан тұрады. Ол
иық өрімінің медиалдық (М М 7) және латералдық
будаларының (М 8, К і) нерв талшықтарынын,
қосылуынан басталады. Қолтық қуысында қолтық арте-
риясын (а. ахіііагіз) екі жағынан қоршап, одан әрі иық
артериясының бойымен (а. Ьгасһіаііз) төмен бағытта
шынтақ буынына қарай өтеді. Шынтақ буынының
маңында орталық нерв, пронатор бұлшық етін (т.
ргопаіог іегез) тесіп өтіп, одан әрі білектің алдыңғы
бөлігінің беткей және тереңде орналасқан бұлшық ет-
терінің аралығымен қол басының бұлшық еттеріне қарай
бет алады. Қол басына ортаңғы нерв білезік сүйекше-
лерінің өзекшесі (сапаііз саграііз) арқылы өтіп, алақан
сүйектерінің маңында саусақтың жалпы алақан нерв-
теріне (пп. йі§і(а1е$ раітагез соттипі$), одан әрі сау-
сақтың меншікті алақан нервтеріне (пп. с1і§йа1е$ раітагез
ргоргіі) бөлініп, саусақтардың бұлшық еттері мен
терілеріне бет алады (11-сурет).
Орталық нерв иық маңында иық бүлшық еттеріне та-
рамдалмай, білек пен қол басының бүлшық еттеріне қарай
өтіп, бірнеше бұтақшаларға бөлінеді. Олар:
1.	Қозғалтқыш бұлшық ет нерв бүтақтары (гг.
тизсиіагіз), бірнеше майда бүтақшаларға тарамдалынып
білектің мына төмендегі бүлшық еттерін нервтендіреді:
а)	жұмыр пронатор бүлшық етін (ш. ргопаіог іегез);
б)	кәрі жіліктің білезік буынын бүгетін бұлшық етін
(т. йехог сагрі гадіаііз);
в)	алақанның үзын бүлшық етін (т. раітагіз 1оп£из);
г)	саусақты бүгетін беткей бүлшық етті (т. Яехог
с1і£і1опіт зирегіасіаііз);
д)	бас бармақты бүгетін үзын бұлшық етті (т. йехог
с1і£ііогит Іоп^из);
е)	саусақты бүгетін тереңде орналасқан бүлшық етті
(ш. Яехог ді&і1огшп ргоһшсіиз);
ж)	шаршы тәрізді пронатор бүлшық етті (ш. ргопаіог
^иадгаіиз).
Демек бүл нерв, шынтақ жіліктің білезік буынын
бүгетін бұлшық ет пен (т. йехог сагрі иіпагіз) саусақты
32
11-сурет. Орталық нервтің өту жолы және топографиясы.
А. I— иық өрімінің медиалді будасы. 2— иық ерімінің латералді будасы. 3— орталық нервтің
сабағы. 4— орталық нсрвтің бұлшық еттер бұтақтары. 5— сүйек аралық алдыңғы нерв. 6— білезік
буынының сезімтал бұтақтары. 7— орталық нервтің алақандық жалпы нервісі. 8— саусақтың
мсншікті нервтері.
Б. I — иық өрімінің медиалді будасы. 2— иық ерімінің латералді будасы. 3— иық ерімінің
артқы будасы. 4— орталық нервтің сабағы. 5— орталық нервтің бұтақтары. 6— саусақты бүгуші
беткей және тереңде орналасқан бұлшық еті. 7— көрі жілік сүйегі. 8— білезік өзекшесі. 9— білезік
буынының сезімтал бұтақтары. 10— алақандық жалпы нерві. II— саусақтың меншікті нервтері.
бүгетін терең бүлшық еттің (ш. Нехог ді^ііогит ргоһтсіиз)
медиалді бөлігінен басқа білектің бұлшық еттерін нерв-
тендіреді.
2—1773
33
2.	Сезімтал бұтақтары шынтақ және білезік буындарын
нервтендіреді.
3.	Сүйек аралық алдыңғы нерві — (п. іпіегоззеиз
апіегіог) орталық нервтің жанама бүтақтарының ішіндегі
елеулісі. Ол білектің сүйек аралық жоғарғы тесіктің
маңында сүйек аралық жарғақ пен (шетЬгапа іпіегоззеа
апіегдгасһіі) саусақты бүгетін тереңде орналасқан бүлшық
еттердің арасы мен шаршы пронатор бүлшық етке бет
алып, білектің тереңде орналасқан бүлшық еттерін және
білезік буынын нервтендіреді.
Орталық нервтің қол басының маңындағы бүтақтары.
Орталық нерв қол басына білезік сүйектердің білезік
сүйектік өзегі (сапаііз сагрі) арқылы өтіп, саусақтардың
жалпы алақанның үш нервіне (пп. ді^ііаіез раітагіз
соттипез), одан әрі саусақтың меншікті жеті нервіне (пп,
йі£Ііопіт ргоргіі) бөлінеді.
Бүл нервтердің қозғалтқыш нерв талшықтары бас бар-
мақ төмпешігінің маңындағы бүлшық еттерді:
а)	бас бармақты бүгетін қысқа бүлшық етті (т. Нехог
роііісіз Ьгеұіз);
б)	бас бармақты алшақтататын бүлшық етті (ш.
аЬдисіог роііісіз);
в)	бас бармақты ішке қарай тартушы бүлшық етті (т.
аддисіог роііісіз);
г)	бас бармақты шынашақ саусағына қарай қарама-
қарсы қоятын бүлшық етті (ш. орропепз роіііз), сондай-ақ
қол басының 1, 2, 3 қүрт тәрізді бүлшық еттерін (ппп.
ІитЬгісаІез) нервтендіреді.
Орталық нервтің сезімтал бұтақтары I—III саусақтың
және IV саусақтың бас бармаққа қараған бетінің терісін
нервтендіреді (12-сурет).
Орталық нервтің қозғалтқыш нерв талшықтарының,
зақымдануы салдарынан қол басының білезік буынында
иілуі немесе оның ішке қарай бүралып қозғалуы және I,
II, III саусақтардың бүгілуі мүлде қиынға соғады.
Қозғалтқыш нерв талшықтарының зақымдануынан туатын
бүлшық еттердің сал болып қалуы көбінесе қол басының
үлкен төмпешігінің айналасындағы бүлшық еттерде
байқалады. Сонымен бірге саусақтардың, бұлшық еттердің
және бас бармақтың шынашақ саусағына қарай қарсы
қозғалуы қиындап, аурудың қолы жалпайып, әлсіреп,
“маймылдың” қолына үқсап, салбырап қалады (13 (в)-су-
рет). .
34
12-сурет. Қол басы терісінін. орталық, кәрі жілік және шынтақ жілік
нервтері арқылы нервтендірілуі.
Бүл нервтің сезімтал нерв талшықтарының
зақымдануынан тері қан тамырларының қозғалу, секреция-
лық қоректендіру қызметінің әлсіреуінен нервтеңдірілетін
терінің сезіну қызметі әлсіреп, терінің түсі күңгірт таргып,
жүқаруына себепші болады. Дерттің мүндай белгілері нерв
сабағының толық зақымдануынан көрі жартылай
зақымданған кезде айқын байқалады.
Орталық нервтің-зақымдануына байланысты кездесетін
ауру белгілері:
а) қол басын жүмғанда I, II саусақ, кейде III саусақ
жүмылмайды;
ә) әсіресе, бас бармақтың, сүқ саусақтың тырнақты
бақайшықтарын ию қиынға соғады (13-суретті қараңыз).
Иық өрімінің медиалді будасының бүтақтары: 1.
Иықтың терілік медиалді нервісі — п. сиіапеиз Ъгасһіі
шедіаііз (М 8—Кі), ол қолтық қуысынан қолтық артерия-
сының бойымен төмен бағытта өтіп, иықтың медиалді
бетінің терісін нервтендіреді.
2. Білектің терілік медиалді нервісі — п. сиіапеиз
апіеЬгасһіі шедіаііз (М 8—К і), ол қолтық қуысынан шынтақ
жілік нервісінің бойынан төмен қарай өтіп, шынтақ буынына
жетпей бірнеше майда бұтақшаларға бөлініп, білектің білезік
буынына дейінгі медиалді бетінің терісін нервтеңдіреді.
35
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АҚАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ АУМАҒЫ
13-сурет. Орталық нервтің өту жолы және зақымдалуына байланысты
ауру белгілері.
А, Б — орталық нсрвтің сол жақ белігінің зақымдзлуына байланысты бас бармақты сыртқа
тартып қозгалту қиынга соғады. В — буын нсрвтің зақымдалуына байланысты қол басының иілмсй
„маймылдың қолы“ тәрізді болып қалуы. Г — бас бармақпен қысып ұстау қиынга соғады. Д — қол
басының саусақтарын жұмған ксздс I, II, III жәнс IV саусақтың иілмсй к^^уы. Ж — бас бармақты
тік бүрыш қүрап, саусақтарды қарама-қарсы қойғанда, зақымдалған ^-.^'лаағы бас бармақтың
иілмей оң жақ бас бармаққа қарсы түра алмай қалуы. 3— зақымдалған терінің зоналары. Орталық
нервтің орналасуы: 1 — орталық нервтің сабағы. 2— білектің алдыңғы топ бұлшық еттері. 3—
қол басының үлкен темпешігінің маңыңдағы бұлшық еттер.
3. Шынтақ жілік нерві п. иіпагіз (М 7—К і) сезімтал,
қозғалтқыш нерв талшықтарынан құралған. Ол иық
36
өрімінің медиалді будасынан кіші кеуде бүлшық етінің
жоғарғы жиегінің маңынан басталады. Шынтақ жілік нерві
қолтық қуысынан қолтық артериясының (а. ахіііагіз) бой-
ымен өткеннен кейін, иық маңында ортаңғы нерв пен иық
артериясының (а. Ьгасһіаііз) аралығымен төмен бағытта
шынтақ буынына қарай өтеді. Шынтақ буынына жетпей
бүл нерв төмен және медиалді бағытта шынтақ-жіліктің
медиалді айдаршығын артынан айналып, білек бүлшық
еттеріне қарай өтеді. Білек бүлшық еттерінің маңында
шынтақ жілігі артериясының бойымен төмен бағытта өтіп,
бүршақ сүйектің түсында шынтақ нервінің алақандық бет-
кей және тереңде орналасқан бүтақтарына (гг. зирегіасіаііз
еі ргоһшдиз п. иіпагіз) бөлініп, қол басының бүлшық
еттеріне қарай өтеді (14-сурет).
Білектің маңындағы шынтақ жілік нервінің бүтақтары:
а) бүлшық ет нерв бүтақтары гг. шизсиіагіз, ол шынтақ
жіліктің білезік буынын бүгетін бүлшық ет (т. Нехог сагрі
иіпагіз) пен саусақтарын бүгетін тереңде орналасқан
бүлшық еттерді (тт. Нехог ді^йогит ргоһшдиз) нерв-
тендіреді.
б) шынтақ буынының бүтақтары (гг. агіісиіагіз)
шынтақ буынының қапшығын, байламдарын және буын
беттерін сезімтал нерв талшықтарымен қамтамасыз
етеді.
в) шынтақ нервінің дорзалді бүтағы (г. догзаііз п.
иіпагіз) шынтақ жілік сүйегінің дисталді метафизінің
түсында қол басының сыртқы бетінің саусақтық нервтеріне
(г. сіІ£Иа1і$ сіогзаііз п. иіпагіз) бөлініп, V, IV және III
саусақтың медиалді бетінің терісін нервтендіреді.
Қол басы маңындағы шынтақ жілік нервінің бұтақтары:
а) алақан маңындағы шынтақ жілік нервінің беткей
жатқан бүтағы (г. раішагіз зирегіасіаііз п. иіпагіз), білезік
буынының маңында алақан апоневрозының астымен өтіп,
саусақтың жалпы екі нервіне (пп. ді^йаіез раішагез
сошшипез), одан әрі алақанның үш меншікті саусақ
нервіне бөлініп V және IV саусақтың алдыңғы бетінің
терісін нервтендіреді.
б) шынтақ жілік нервінің алақан маңындағы терең
бүтағы (г. раішагіз ргоһшдпз п. иіпагіз), ол шынтақ ар-
териясының тереңде жатқан бүтағының бойымен (г.
ргоһшдиз а. иіпагіз) ілмек-бүлшық ет өзекшесі (сапаііз
һатаіошизсиіагіз) арқылы өтіп, алақанның тереңде орна-
ласқан бүлшық еттеріне қарай бағыт алады. Бүл нервтің
соңғы бүтақшалары алақанның кіші төмпешігінің
37
14-сурет. А — шынтақ жілік нервтің құралуы және өту жолы; Б —
бұл нервтің білектің және қол басындағы топографиясы.
А. I— иық ерімініц медиалді будасы. 2— шынтақ жілік нервініц сабағы. 3— білек мацындағы
бұлшық ет бұтақтары. 4— саусақтардыц шынтақ жіліктік сыртқы нерві. 5— алақан мацындағы шын-
тақ жілік нервтіц беткей орналасқан бұтағы. 6— саусақтардыц алақандық жалпы нерві. 7— сау-
сақтардыц алақандық меншікті нервтері. 8— шынтақ жілік нервініц тереңде орналасқан бұтағы.
Б. I— шынтақ жілік нервісі. 2— шынтақ жілік нервініц бұлшық еттер бұтақтары. 3— білезік
буынын бұгуші шынтақ жілік бұлшық еті. 4— саусақтардыц шынтақ жіліктік сыртқы нерві. 5— шын-
тақ жілік нервініц терецде орналасқан бұтағы. 6— алақан мацындағы шынтақ жілік нервініц
бұлшық ет бұтақтары. 7— алақан сұйектері. 8— шынтақ жілік нервініц алақан мацындағы бұлшық
ет бұтақтары.
38
І
СЕЗІНУ ҚЫЗҺЛЕТІ АҚАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ АУМАҒЫ
15-сурет. Шынтақ жілік нервінің құралуы және зақымдалуына байла-
нысты ауру белгілері.
1— шынтақ жілік нервінін сабағы. 2— білезік буынын бүгуші шынтақ жілік бұлшық еті. 3—
білектін саусақтарын бүгуші тереңде орналасқан бұлшық еті. 4— қол басының үлкен томпешігінің
бұлшық еттері. 5— қол басынын кіші төмпешігінің бұлшық еттері.
А — бұл нервтің зақымдалуына байланысты саусақтарды біріктіргенде IV, V саусақтың икемге
келмеуі. Б — шынтақ жілік нервінің зақымдалуына байланысты ақауланған терінің зоналары. В —
IV, V саусақтың иілмей, тырнағы өскен саусақ тәрізді балып қалуы. Г — саусақтарды жұмган кезде
IV, V саусақтардың бүгілмей қалуы. Д — саусақ аралық бұлшық еттің сал (юлып қалуы.
39
маңындағы бұлшық еттерді және алақан бетінде орна-
ласқан сүйек аралық бұлшық еттерді (тш. іпіегоззеі
раітагез) және III, IV құрт тәрізді бұлшық еттерді (тш.
ІшпЬгісаІез) нервтендіреді.
Шынтақ жілік нервтің негізгі қызметі білезік буынын
бүгетін және алақанның кіші төмпешігінің маңындағы
бүлшық еттер арқылы қол басын, саусағын бүгуге қатысу.
Шынтақ жілік нервтің зақымдануынан (пеигіііз п.
иіпагіз) біріншіден, қол басын күшпен жазған кезде IV, V
саусақтың ортаңғы және тырнақты бақайшықтары
бүгілмей салбырап, тырнағы өскен саусаққа үқсап қалады
(15 (б, в)-сурет).
Екіншіден, алақанның кіші төмпешігінің және IV, V
саусақтардың маңындағы қол басы терісінің сезіну қызметі
бұзылмауы мүмкін (15 (г)-сурет).
Иық өрімінің артқы будасының бұтақтары. Кәрі
жілік нерві (п. гасііаііз), аралас нервтердің қатарына жа-
тады. Иық өрімінің артқы будасынан басталғаннан кейін
қолтық артерияның бойымен төмен қарай қол қарына
бағыт алады. Кәрі жілік нерві қолтық қуысынан
шыққаннан кейін иықтың тереңде орналасқан артериясы-
ның (а. ргоіипба Ьгасһіі) бойымен, одан әрі иық-бұлшық
ет өзекшесі (сапаііз һшпеготизсиіагіз) арқылы өтіп, шын-
тақ ойысының алдыңғы латералді саласының (зиісиз
сиЬііаІіз апіегіог Іаіегаііз) тұсында бүл нервтің беткей және
тереңде жатқан бұтақтарына (гашиз зирегіасіаііз еі
ргоһіпбиз п. гасііаііз) бөлінеді (16-сурет).
Кәріжілік нервінің шынтақ маңындағы бүтақтары:
а)	иық терісінің артқы нервісі (п. сиіапеиз Ьгасһіі
розіегіог), ол кәрі жілік нервінің иық-бүлшық ет өзек-
шесіне кіре беріс жерінен басталып, қол қарының артқы
бетінің терісін нервтендіреді;
б)	білек терісінің артқы нервісі (п. сиіапеиз апіеЬгасһіі
розіегіог), ол кәрі жілік нервінен иық-бұлшық ет өзекшесі
тұсынан басталып, білектің артқы бетінің терісін нерв-
тендіреді;
в)	бұлшық еттің нерв бүтақтары (гг. тизсиіагез),
иықтың үш басты және шынтақ бүлшық етін (тт. ігісерз
Ьгасһіі, апсопеиз) нервтендіреді.
Білезіктің және қол басының маңындағы бүтақтары:
а) кәрі жілік нервтің беткей орналасқан бұтағы (г.
зирегіасіаііз п. гаёіаііз), ол иық-бүлшық ет өзегінен
(сапаііз һишетизсиіагіз) өткеннен кейің кәрі жілік арте-
риясының (а. гадіаііз) бойымен төмен бағытта өтіп, бұл
40
сүйектің біз тәрізді
өсіңдісіне 5 см жетпей,
иық-кәрі жілік бүлшық
етінің (т. Ьгасһіогасііаііз)
астымен жылжып, қол
басының сыртына сау-
сақтың сыртқы 5 нерв
бүтақтарына (пп. сіі£ііа1е$
богзаіез) бөлініп, соңғы
бүтақтары I саусақтың
және II, III саусақтың
негізгі бақайшығының
сыртқы бетінің терісін
нервтендіреді.
б) бүл нервтің тереңде
орналасқдн бүтағы (г.
ргоһіпсіиз п. гасііаііз), ол
шынтақ . буынын сыртқа
айналдырғыш бұлшық етін
(ш. зиріпаіог) тесіп өтіп,
кәрі жілік сүйегі мойнының
маңында бірнеше майда
бүгақшаларға тарамдалы-
нып, білектің бүкіл артқы
бүлшық еттер тобын нерв-
тендіреді.
Кәрі жілік нерві
ақауланған жағдайда
(пеигіііз п. гасііаііз)
білезіктің артқы бүлшық
еттер тобы сал болып
қалуымен бірге, осы
маңдағы білек терісінің
сезіну қабілеті мүлде
жойылып, қолдың басы
иілмей салбырап қалуы
мүмкін (17А-сурет).
Кәрі жілік нервінің
зақымдануына байланы-
сты кездесетін дерт
белгілерін мыналар ар-
қылы айқындауға болады:
16-сурет. А — кәрі жілік нервінің
құралуы; Б — топографиясы.
А. I — иық ерімінің артқЫ будасы. 2— қолтық
нерві. 3— кәрі жілік нервінің сабағы. 4— білектің
терілік артқы нервісі. 5— кәрі жілік нервінің беткей
орналасқан бұтағы. 6— кәрі жілік нервінің тереңде
орналасқан бұтағы. 7— кәрі жілік сүйегі.8— кәрі
жілік нервінің бұлшық еттер бұтақтары. 9— кәрі
жілік нервінің саусақтық сырткы нервтері.
Б. I— иық өрімінің артқы будасы. 2— қолтық
нерві. 3— иықтың үш басты бұлшық еті. 4— білектің
терілік артқы нерві. 5— кәрі жілік нервінің бұлшық
ет бұтақтары.б— кәрі жілік нервінің беткей орна-.
ласқан бұтағы. 7— иық-кәрі жілік бұлшық еті. 8—
білектің артқы топ бұлшық еттері. 9— бас бармақты
жазғыш қысқа бұлшық ет. Ю— қол басының сау-
сақтарын жазғыш бұлшық еттер.
41
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АКАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ АУКЛАҒЫ
17-сурет. Кәрі жілік нервінің құралуы, закымдалуына байланысты
ауру белгілері.
I— иық ерімі. 2— иықтыц үш басты бұлшық еті. 3— кәрі жілік нервініц сабағы. 4— білектіц
алдыцғы топ бұлшық еті. 5— білектіц терілік латералді нерві.
А, Б — сол жақ көрі жілік нервініц зақымдалуына байланысты, қол басыныц саусақтарыныц
еріксіз тайғанақтап бүгілуі. В, Г — сол жақ кәрі жілік нервініц зақымдалуына байланысты, қол басы
саусақтарыныц жазылмай еріксіз бұгілуі. Д — зақыцдалған терініц зоналары.
а)	беттескен алақанды бір-бірінен ажыратқанда,
зақымдалған жағындағы қолдың саусақтары қол басын
жазатын бұлшық еттердің сал болып, салбырап қалады
(17А-суретті қараңыз).
б)	Кейбір кездерде, ұйықтаған немесе наркоз арқылы
операция кезінде кәрі жілік нервінің зақымдануынан қолдың
басы иілмей қалуы мүмкін. (17 Б-Г-суретті қараңыз)
Кеуде жұлын нервтерінің алдықғы бұтақтары. Кеуде
жүлын нервтерінің алдыңғы бүтақтары (гаші ұепігаііз) не-

жулын түйінінің ңыэметінің эакымдалуына
>?.;< БАМЛАНЫСТЫ ЛҢАУААНҒАН ТЕРІНІҢ ДЕҢГЕИІ
ҚАБЫРҒА АРАЛЫК НЕРБТІҢ ҚЫЪМЕТІНІҢ
ЪАҚЫМДАЛУЫНА БАИЛАНЫСТЫ АІ$АУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ ДЕҢГЕЙІ ЖЕНЕ ОНЫН АУЫРҒЫШ
ОРИЫ.
19-сурет. Қабырға аралық нервтің зақымдалуына байланысты
ауру белгілері.
I— жұлын нервінің сезімтал түйіні. 2— жұлын нервінің артқы бұтағы. 3— жүлын нервінің
алдыңғы бұтағы. 4— қабырға аралық, нервінің латералді бұтағы. 5— қабырға аралык. нервтің ал-
дыңғы бұтағы. 6— қабырға аралық ішкі бұлшық ет. 7— қабырға аралық сыртқы бұлшық ет. А —
жұлын тұйінінің зақымдалуына байланысты бөртпелердің орналасу орны. Б, В, Г — жұлын нервінің
сезімтал нерв талшықтарының зақымдалуына байланысты ақауланған терінің зоналары.
месе қабырға аралық нервтер (пп. іпіегсозіаіез) деп ата-
лады, себебі қабырға аралық бұлшық еттердің аралығыңда
орналасқандықтан. Олар қабырға аралық бұлшық еттер
. мен құрсақ бұлшық еттер арқылы өтіп, одан әрі өзінің
алдыңғы және латералді бұтақтарына бөлініп, кеуде,
құрсақ маңындағы орналасқан тері мен бұлшық еттерді,
сүт безін нервтендіреді (18-сурет).
Жоғарғы 6 жұп (К ।—К б)— қабырға аралық нервтер
қабырға аралық бүлшық еттердің аралығымен өтіп,
қолтықтың алдыңғы сызықшасы (Ііпеа ахіііагіз апіегіог)
мен қабырғаның шеміршек бөлігінің төс сүйегімен буын
құрған жерінде терілік алдыңғы және артқы бұтағына
(гаті сиіапеі апіегіогез еі Іаіегаііз) бөлінеді.
Қабырға аралық нервтің төменгі 5 (Қ 7—Қ н) және
(Қ п) қабырға асты нерві (п. зиЬсозіаІіз), қүрсақтың ішкі
44
қиғаш бұлшық еті (ш. оЫі£іш8 іпіегпиз аЬсІотіпіз) мен
көлденең бүлшық етінің (ш. ігапзүегзиз аЬсіотіпіз) ара-
лығынан төмен қиғаш бағытта өтіп, қүрсақтың терісі мен
бүлшық еттерін нервтендіреді.
Қабырға аралық нервтердін, бұлшық ет бұтақтары:
а)	қабырға аралық ішкі, сыртқы бұлшық еттерді (тт.
іпіегсозіаіез іпіегпі еі ехіегпі).
б)	қабырға асты бүлшық етін (тт. зиЬсозіаІез).
в)	кеуденің көлденең бұлшық егін (т. ігапзүегзиз
іһогасіз).
г)	кеуденің үлкен, кіші бұлшық етін (тт. ресіогаііз
таіог еі тіпог).
д)	тіс тәрізді алдыңғы бұлшық етті (т. зеггаіиз
апіегіог).
е)	қүрсақтың ішкі, сыртқы қиғаш бұлшық еттерін (тт.
оЫі^ииз іпіегпиз еі ехіегпиз аЬдотіпіз).
ж)	құрсақтың көлденең, пирамида тәрізді және тік
бүлшық еттерін (тт. ігапзүегзиз аЬдотіпіз, ругатідаііз,
еі гесіиз аЬдотіпіз) нервтендіреді.
Бүл нервтің сезімтал алдыңғы және бүйір тері
бүтақтары кеуденің, құрсақтың маңындағы терінің және
сүт безін нервтендіреді.
Қабырға арйлық нервтің зақымдануына (пеигіііз п.
іпіегсозіаііз) байланысты пайда болатын дерттің орны не-
месе аумағы зақымдалған нервтің бойында “белбеу”
тәрізді көлденең орналасады (19 Б, В, Г-суретті қараңыз).
Кейбір кездерде нервтің сабағы және оның меншікті
сезімтал жұлын түйіні жарақаттанса, нервтендірілетін
терінің маңында көпіршік тәрізді майда бүртікшелердің
(һегрез гозіег) шығуы мүмкін.
Бел, сегізкөз және құйымшақ нервтерінің алдыңғы
бұтақтары өзара байланысып бел, сегізкөз, құйымшақ нерв-
терінің өрімдерін құрайды.
Бел өрімі. Бел өрімі (ріехиз ІитЬаІіз), жоғарғы төрт
бел нервінің алдыңғы бүтағы (Б ।—Б 4) және он екінші
кеуде нервінің алдыңғы бұтағының (К 12) бір-бірімен бай-
ланысуынан пайда болады. Бүл өрім бел омыртқалардың
екі жағында белдің шаршы тәрізді бұлшық еті (ш.
&иасігаіи8 ІитЬогит) мен үлкен бел бұлшық етінің (т.
Р8оа8 таіог) аралығында орналасқан (20-сурет).
Бел өрімінің бұтақтары: 1. Бұлшық еттердің бұтақтары
(гг. тизсиіагіз), бел өрімін қүраушы жүлынның алдыңғы
бұтақтарынан түрады. Ол белдің үлкен, кіші бүлшық ет-
терін (тт. рзоаз таіог еі тіпог) қүрсақтың текше тәрізді
45
20-сурет. Бел өрімі мен сегізкөз өрімінің топографиялық орналасуы
және олардың негізгі бұгақтары.
•— қабырга астылық нерв. 2— мықын-құрсақ асты нсрві. 3— мықын-шап нсрві. 4— санның
терілік латералді нерві. 5— жыныстық-сан нерві. 6— сан нерві. 7— шонданай нерві. 8— жапқыш
нерві. 9— ішкі жыныстық нерві. 10— құйымшақ-тік ішек нервісі. II— теменгі бвкселік нерві. 12—
алмұрт төріэді бұлшық ет. 13— жогаргы бөкселік нерві. 14— түйін аралық симпатикалық нерв тал-
шықтар. 15— симпатикалық багананың түйіндері. 16— санның терілік артқы нерві.
бүлшық етін (ш. £иадгаіи$ һшіЬогшп) және бел
омыртқалардың көлденең өсіндісінің аралық латералді
бүлшық еттерін (тш. іпіегігапзүегзагіі Іаіегаііз
ІитЬогшп) нервтендіреді.
46
2. Мықын-құрсақ асты нерві (п. іііоһуро^азігісиз), К 12,
Б । жұлын нервтерінің алдыңғы бүтақтарының қозғалтқыш
нерв талшықтарынан құралған. Бел өрімінің бастапқы
бөлігінен басталғаннан кейін текше тәрізді бұлшық ет пен
белдің үлкен бұлшық етінің арасынан мықын сүйегінің
қырына (сгізіа іііаса) қарай бағыт алады. Мықын сүйегінің
қырының тұсында құрсақтың көлденең және ішкі қиғаш
бұлшық етінің аралығы мен тік бұлшық етке қарай өтеді
(20(г)-сурет). Бұл нервтің бұтақтары:
а)	терінің латералді бұтағы (г. сиіапеиз Іаіегаііз), ол
бөкселік аралық бұлшық еттің маңынан сыртқа қарай өтіп,
бөксенің және санның жалпақ шаңдырын керетін бұлшық
етінің (т. Іепзог Газсіае Іаіа) маңыңцағы теріні нервтеңдіреді.
б)	терілік алдыңғы бұтақ (г. сиіапеиз апіегіог), құрсақтың
тік бұлшық етінің шандыр қынабының алдыңғы табақшасын
тесіп өтіп, қүрсақтың алдыңғы бетінің терісін нервтендіреді.
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АҚАУААНҒАН
ТЕЙНІҢ, АЙМАҒЫ
21-сурет. Санның терілік латералді нерві мен жыныстық-сан нерві
және оның зақымдалуына байланысты ауру белгілері.
I— санның терілік латералді нерві. 2— Жыныстық-сан нерві. 3— Жыныстық-сан нервтің
сезімтал бұтақтары. 4— Жыныстық-сан нервтің бұлшық ет бұтақтары. А — Жыныстық-сан нервтің
зақымдалуына байланысты ен рефлсксінің өлсіреуі. В — сезіну қызметі ақауланған терінің зоналары.
47
3. мықын-шап нервісі (п. іИоіп^иіпаііз), ол (К ц (Б і)
нервінің алдыңғы бұтағынан қүралған сезімтал нерв.
Жоғарыда айтып өткен нервпен параллель бағытта шат
өзекшесіне қарай өтеді. Шат өзекшесінің тұсында
құрсақтың сыртқы қиғаш бұлшық етінің шандырын тесіп
өтіп, ен шылбырының (һшісиіиз зреппаіізиз) бойымен
жамбас қуысынан сыртқа тебеді. Шат өзекшесінен
шыққаннан кейін ер адамның сыртқы жыныс мүшелерін,
ал әйелдің жыныстық кіші және үлкен еріңдерінің терісін
нервтендіреді (20(з)-суретті қараңыз).
4. Жыныстық-сан нерві (п. &спііоҒетога1І8), (Б 2)
нервінің алдыңғы бұтағынан құралған. Ол үлкен бел
бұлшық етін тесіп өткеннен қейін төмен қарай шат бай-
ламына бүрылады.
а)	санның сезімтал бұтағы (г. Гешогаііз) шат байламын
тесіп өтіп, оның төменгі бөлігін нервтендіреді.
б)	жыныстық мүшелердің бүтағы (г. ^епііаііз), ол да
шат байламын тесіп өтіп, жыныс мүшелерінің терісін
және ин шылбырын көтеретін бүлшық етті нервтендіреді.
Бұл нерв зақымданса, ен шылбырын көтеретін бұлшық
еттің (ш. сгешазіег) рефлексі өшіп, нервтендірілетін
терінің сезіну қызметі мүлде бұзылады (21 (а, б)-сурет).
5. Санның терілік латералді нервісі (п. сиіапеиз
Гетогіз Іаіегаііз) ол Б 2—Б 3 бел нервтерінің алдыңғы
бұтақтарының қосылуынан құралады. Үлкен бел бүлшық
етінің ішінен тесіп шыққаннан кейін төмен бағытта шат
байламына қарай бет алады. Мықын сүйегінің алдыңғы
жоғарғы қылқанының (зріпа іііаса апіегіог зирегіог)
маңында шат байламын тесіп өтіп, санның сыртқы
бетінің терісін нервтендіреді (21 (І)-суретті қараңыз).
Бүл нерв жарақаттанса, нервтендірілетін терінің сезіну
қызметі бүзылады. Терінің түсі бозарып, түршігіп, шаншу
тәрізді Жағымсыз белгілер пайда болуы ықтимал.
6. Сан нервісі (п. Іешогаііз), бел өрімі нервтерінің
ішіндегі көрнектісі. Ол Б 2—Б 4 бел нервтерінің алдыңғы
бүтақтарының нерв талшықтарынан құралған. Құрсақ
қуысынан белдің үлкен бүлшық еті мен мықын бұлшық
етінің аралығымен өтіп, одан әрі бұлшық ет қақпасы
арқылы сан бұлшық еттеріне қарай бет алады.
Сан нерві бұлшық ет қақпасынан (Іасипа шизсиіогит)
сан бұлшық еттеріне қарай өткеннен кейін санның ал-
дыңғы тері (п. сиіапеит Гетогіз апіегіог) және тері асты
нервіне (п. зарһепиз), сондай-ақ бүлшық ет (гг. шизсиіагіз)
бүтақтарына бөлінеді:
а)	бұлшық еттердің
бұтақтары (гг. тизсиіагіз), ол
санның төрт басты бұлшық етін
(ш. £иадгісер5 ^етогіз) тігін
бұлшық етті (т. загіогіз) және
тарақ тәрізді бүлшық етті (ш.
ресііпеиз) нервтендіреді.
б)	санның сезімтал ал-
дыңғы тері бұтақтары (гг.
сиіапеі Гетогіз апіегіог), ол
санның шандырын тесіп өтіп,
бірнеше майда бүтақшаларға
тарамдалынады да санның ал-
дыңғы және медиалді бетінің
терісін нервтендіреді.
в)	санның сезімтал тері ас-
ты нервісі (п. зарһепиз), ол бел
өрімі бұтақтарының ішіндегі ең
үзыны. Бүл нерв санның ішке
тартатын бұлшық еттердің
өзекшесі (сапаііз аддисіогіиз)
арқылы санның артерия және
вена қан тамырларының бойы-
мен қосарласып төмен бағытта
өтеді. Бұл өзекшенің төменгі
тесігіне жетпей, тізенің төмен
қарай бағытталған артериясы-
ның (а. £епиз сіессепсіепз) бой-
ымен тері астына өтіп, одан әрі
санның тері астылық үлкен ве-
насының (ұ. зарһепа ша&па)
бойымен төмен өтіп, балтыр-
дың және аяқ басының меди-
алдық бетінің терісін
нервтендіреді (22 (в) -суретті
қараңыз).
Сан нервінің шат байла-
мынан төменгі бөлігі
зақымданса, (пеигһіз п.
£етога1із), ол нервтендіретін
санның төрт басты бұлшық
етінің (т. ^иадгісерз Гетогіз)
сал болып қалу нәтижесінде
тізені бүгу немесе тізе ре-
флексінің жойылуымен қатар
22-сурет. Санның латералді
терілік нерві мен сан нервінің
құралуы және олардың топогра-
фиялық орналасуы
1— санның терілік латералді нервісі.
2— сыртқы мықын артериясы. 3— сан
нерві. 4— тарақ тәрізді бұлшық еті. 5—
санның төрт басты бұлшық еті. 6— сан
нервінің теріасты нервісі. 7— терілік сан-
ның алдыңғы нервісі.
49
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АҚАУЛАНҒАН
:••••.• • ТЕРІНІҢ АЙМАҒЫ
• •  •
23-сурет. Сан нервінің зақымдалуына байланысты ауру белгілері
I—	сан нерві. 2— сан нервініц терілік алдыңғы нерві. 3—бел-мықын бұлшық еті. 4— санның
төрт басты бұлшық еті.
А — ақауланған терінің зоналары. Б — тізе рефлексінің мүлде жойылуы. В — санның ал-
дыңғы топ бұлшық еттерінің сал болып қалу өсерінен семіп қалуы.
нервтендірілетін терінің сезіну қызметі мүлде бүзылуы
мүмкін (23-сурет).
Сан нервінің шат байламынан жоғары бөлігі
зақымданса, нервтендірілетін терінің сезіну қызметі жой-
50
ылады, сонымен қатар
мықын-бел бұлшық етінің (ш.
іііорзоз) қызметі нашарлайды.
7. Жапқыштық нерві (п.
оЬіигаіогіиз), ол Б 2—Б 4 бел
нервтерінің алдыңғы бұ-
тақтарының бірігіп қосылуы-
нан пайда болады. Құрылымы
аралас нерв талшықтарынан
қүралған. Бел өрімінен бас-
талғаннан кейін кіші жамбас
қуысынан (саұиш реіұіз
шіпог), жамбас сүйектің
жапқыш тесігінің өзекшесі
(сапаііз оЬіигаІогіиз) арқылы
санның ішке тартқыш бұлшық
еттеріне қарай өтеді (24(1)-
сурет).
Жапқыш нервтің қоз-
ғалтқыш нерв талшықтары
жапқыш тесіктің ішкі және
сыртқы жапқыш бүлшық ет-
терін (шт. оЫигаіогіиз
іпіегпиз еі ехіегпиз) және
санның ішке тартқыш бұлшық
еттерін нервтендірсе, сезімтал
нерв талшықтары санның ме-
диалді бетінің терісін және
жамбас буынының қапшығын
нервтендіреді.
Бұл нерв зақымданса,
аяқты ішке тартып қозғалту
немесе бірінші аяқты екінші
аяқтың үстіне айқастырып
қою және сыртқа қарай бұру
қиынға соғады. Сезімтал нерв
талшықтардың зақымдануынан
санның медиалдық беті
терісінің сезіну қызметі мүлде
бұзылуы ықтимал (25-сурет).
Сегізкөз өрімі. Сегізкөз
өрімі (рісхиз засгаііз) жүлын
өрімдерінің ішіндегі ең
корнектісі және ұзыны, ол
сегізкөз нервінің (С ।—С 4)
24-сурст. Жапқыш нервтің
құралуы және топографиялық
өту жолдары.
I— жапқыш нерв. 2— жагқыш
нервтің бұлшық ет бұтақтары. 3— санның
ішке тартқыш ұзын бұлшық еті. 4— санның
сымбатты бұлшық еті. 5— жапқыш бұлшық
еттің сезімтал бұтақтары. 6— санның ішке
тартқыш үлкен бұлшық еті. 7— санның
ішке тартқыш қысқа бұлшық еті. 8—
сыртқы жапқыш бұлшық еті.
51
СЕЗІНУ ҚЫЗМЕТІ АКАУЛАНҒАН
ТЕРІНІҢ АЙМАҒЫ
25-сурст. Жапқыш нервтің зақымдалуына байланысты аурудың
белгілері.
I—	жапқыш нерві. 2— сыртқы жапқыш бұлиіық еті. 3— санның ішке тартқыш бұлшық еті.
4— жапқыш нервтін, бұлшық ет бұтақтары. 5— жапқыш нервт’Н- сезімтал бұтақтары.
А — ақауланған терінің зоналары. Б — жапқыш нервт*Н зақымдалуына байланысты санды
ішке тарту қнынға соғады. В — оң жақ жапқыш нервтін зақымдалуынан оң жақ аяқты сол жақ
аяқтың үстіне мінгестіріп қою қиынға соғады.
алдыңғы бүтақтары, бесінші бел (Б 5) нервінің алдыңғы
бұтақтарының қосылуынан пайда болған. Сегізкөз өрімі
кіші жамбас қуысының бүйір бетінде алмүрт тәрізді
бұлшық еттің жамбас қуысына қараган бетінде орналасқан.
Бүл өрімнің сыртқа тепкен талшыктары үзын және қысқа
52
26-сурет. Сегізкөз өріміиің негізгі бұтақтары.
I— бөкселік жоғарғы нерв. 2— шонданай нерві. 3—бөксенің терілік томенгі нерві. 4— сан-
ның терілік артқы нерві. 5— бексенің төменгі нерві.
бүтақтарға бөлініп, жамбас белдеу және аяқ бүлшық ет-
теріне қарай бағыт алады (26-сурет).
Сегізкөз өрімінің бүзылуына байланысты ауру
белгілері.
Сегізкөз өрімінің немесе сегізкөз нервін қүраушы нерв
түбіршектерінің толық зақымдануы, бұл өрімнің барлық
бұтақтарының қызметінің өзгеруіне және аяқтың семіп
қалуына әкеліп соғады (27-сурет).
Сегізкөз өрімінщ қысқа бупищгпары. 1. Бұлшық ет-
тердің қысқа бұтақтары (гг. тизсиіагіз), алмұрт тәрізді
ішқі және сыртқы жапқыш бүлшық еттерді (тт. рігіГогтіз
тт. оЫигаІогіиз іпіегпиз еі ехіегпиз), тік ішекті ұстап
тұрушы бұлшық етті (т. Іеұаіог апі) нервтендіреді.
2.	Бөксенің жоғарғы нервісі (п. £Іиіеиз зирегіог) бел
(Б 4, Б 5) және сегізкөз (С і) нервінің алдыңғы
бұтақтарының қосылуынан қүралған. Ол алмұрт тәрізді
бүлшық еттің жоғарғы тесігі арқылы (Гогашеп
53
27-сурет. Сегізкөз бел өрімінің
зақымдалуына байланысты жамбас
белдеу және аяқ бұлшық еттерінің
семіп қалуы.
зиргарігЯогте) жамбас
қуысынан бөксе бүлшық
еттеріне қарай өтіп, алмұрт
тәрізді бүлшық етті (т.
рігіГогтіз) және бөксенің
үлкен, кіші аралық бүлшық
еттерін (тт. £Іиіеи$
тахітиз, тедіиз еі
тіпітиз) және санның
жалпақ сіңірін керіп түра-
тын бұлшық етті (т. іепзог
Газсіае Іаіа) нервтендіреді
(28-сурет).
Бөксе жоғарғы нервінің
бұзылуына байланысты
ауру белгілері.
Бүл нервтің негізгі
қызметі санды сыртқа
қарай алшақ ұстап тұру.
Қызметі . зақымданған
жағдайда санды сыртқа
қарай тарту пемесе алшақ
ұстау қиынға соғады.
3.	Бөксенің төменгі
нерві —	(п. £Іиіеиз
іп(егіог), бел (Б 5) және
сегізкөз (С 2) нервінің ал-
дыңғы бұтақтарының
қосылуынан қүралған. Ол
алмүрт тәрізді бүлшық
еттің төменгі тесігі
(Ғогатеп іпГгарігіҒогте)
арқылы жамбас бүлшық
еттеріне қарай өтіп, үлкен
бөксе бұлшық етін (т.
ёіиіеиз тахітиз) нервтендіреді (28(5)-суретті қараңыз).
Төменгі бөксе нервінің бұзылуына байланысты ауру
белгілері:
Негізгі қызметі санды жазу мен қатар санды ал-
шақтату. Бұл нерв зақымданған жағдайда санды жазу
немесе артқа қарай алшақ үстау қиынға соғады.
4.	Жыныстық нерв (п. рисіепсіиз), сегізкөз нервтерінің
С ।—С 4) алдыңғы бүтақтарының қосылуынан құралған. Ол
жамбас қуысынан төменгі алмұрт тәрізді бүлшық еттің
54
тесігі арқылы
бөқсе бұлшық ет-
теріне қарай өтіп,
одан әрі шонданай
сүйегінің кіші
тесігі (Гогашеп
ісһіасіісит тіпог)
арқылы шонданай-
тік ішек ойысына
қарай бет алып,
бірнеше бұгақтарға
тарамдалынады да
аралықты қүраушы
мүшелерді нерв-
тендіреді (28(6)-су-
ретті қараңыз).
Жыныстык,
нервтщ
бцтақгпары: а) тік
ішектің төменгі
нервтері (п.п.
гесіаіез іпГегіогез)
тік	ішектің
сыртқы қысыңқы
бүлшық етін (п.
зрһіпсіег апі
ехіегпиз) тік ішек-
тің сыртқы тесігі
маңындағы ара-
лықтың терісін
нервтендіреді.
28-сурет. Сегізкөз өрімінің қыска бұтақтары
I— бексенің жогарғы нерві. 2— июнданай нерві. 3—
бексенің сезімтал төменгі нерві. 4— санның ішке тартқыш ұлкен
бұлшық еті. 5— бөксенің төменгі нерві. 6— жыныстық нерв.
а) аралықтың нервтері (пп. регіпеаіез), ол осы
төңіректегі бүлшық еттерді: қуысталған дененің шонда-
най-қуысталған қойнау бүлшық ' етін (ш.
ізсһіосаұегпозиз), буылтық-кеуекті бүлшық етін (ш.
ЬиІЬозропЕіозиз), аралықтың көлденең тереңде және бет-
кей орналасқан бүлшық етін (гпт. ігапзұегзиз регіпеі
ргоГипсіиз еі зирегҒасіаІіз) және үманың артқы бетінің
терісін нервтендірсе, әйелдердің жыныс мүшесі еріндерін
нервтендіреді.
Сегізкөз өрімінін, узын бутақгпары. 1. Санның терілік
артқы нерві — (п. сиіапеиз £етогіз розіегіог), ол С ।—С з
сегізкөз нервінің алдыңғы бүтақтарының сезімтал нерв
талшықтарынан қүралған. Жамбас қуысынан алмүрт
55
тәрізді бүлшық еттің жоғарғы тесігі арқылы бөксе бүлшық
еттеріне қарай өтіп, одан әрі санның меншікті артқы
шандырының астымен тақым ойысына қарай өтіп, санның
артқы бетінің терісін нервтендіреді (28(4)-суретті
қараңыз).
Жанама бүтақтары:
а)	бөксенің сезімтал төменгі тері нервісі (п. сіипішп
іпГегіогез) бөксенің үлкен бұлшық етінің төменгі жиегін
сыртынан айналып өтіп, оның төменгі бөлігінің терісін
нервтендіреді.
б)	аралықтың сезімтал терілік нерв бүтақтары (гг.
регіпеаііз), аралықтың терісін сезімтал нерв тал-
шықтарымен қамтамасыз етеді.
2. Шоңданай нерві — (п. ізсһіадісиз), Б4, Б5 бел, Сі—С5
сегізкөз нервінің алдыңғы бұтақтарының қосылуынан
құралған, құрамы аралас нерв. Ол сегізкөз өрімнің
бүтақтарының ішіндегі ең елеулісі және ұзыны. Жамбас
қуысынан алмұрт тәрізді бұлшық еттің төменгі тесігі
(Іогатеп іпГгарігйогтіз) арқылы өтіп, бөксе бұлшық ет-
теріне және санның бүлшық еттеріне қарай бет алады.
Санның маңына ішке тартқыш үлкен бұлшық ет пен қос
басты бүлшық еттің үзын басының бойы мен тақым
ойысына жетпей асықты жілік және оның шыбығының
жалпы нервіне, ол (пп. ІіЬіаІіз еі регопеиз (БЬиІагіз
сотшипіз) бөлінеді (29(1)-сурет).
Шонданай нервінің бұлшық ет бұтақтары (гг.
тизсиіагіз): жамбас сүйектің жапқыш тесігінің ішкі
бұлшық етін (т. оЫигаіогіиз іпіегпиз); жоғарғы, төменгі .
егіздік бүлшық етті (тт. ^етеііі зирегіог еі іпіегіог);
санның шаршы тәрізді бұлшық етін (ш. ёиасігаіиз Іетогіз);
жартылай сіңірлі және жартылай жарғақты бұлшық етін
(тт. зетһепдіпозиз еі зетітетЬгапозиз); санның ішке
тартқыр үлкен бұлшық етін (ш. аддисіог ша&пи5); санның
қос басты бұлшық етінің үзын басын (т. Ьісерз Іетогіз
(сариі Іоп^из) ) нервтендіреді.
Шонданай нервінің зақымдануынан пайда болатын
дерттің белгілерін “Ласега” атты екі байқаулар арқылы
анықтауға болады.
Бірінші байқау бойынша ауруды шалқасынан төсекке
жатқызып, аяқты тізе буынын бүкпей жамбас буыны
арқылы бүксек, зақымданған жағындағы шонданай нервінің
тартылып созылуынан санның, балтырдың артқы бетінде,
шонданай нервінің бойында дерттің қатты күйзелісін
аңғаруға болады. Керісінше, ауруды осы қалыпта
56
29-сурст. А — сегізкөз өрімініц ұзын бұта^тары; Б — сирақ және
аяқ басындағы асықты жіліктік нерв пен асықты жіліктің шыбығының
беткей, тереңде орналасқан нервтерінің топографиясы.
А. I— шоңданай нерві. 2— боксенің жоғарғы нерві. 3— бексенің төменгі нерві. 4— аськты жілікгік нерві.
5— асықты жілікгің жалпы нерві. 6— асықты жілік нервінің тізе буын маңындағы бутақтары. 7— асьцты жілік
иыбьжыньн беткеи нерві. 8— балтырцың терілік медиалді нервісі. 9— балтырцын терілік латерадді мсдиадді нервісі.
10—табанньц мсдиалді нервісі. II—табанньц латералді нервінің тереңбутағы. 12—табан башпайларыньм. меншікгі
нервтері. 13— табанньи, латералді нервінің беткей бұтағы. 14— табанның латералді нерві. 15— балгыр нерві.
Б. I— асықты жіліктік нерві. 2— асықты жіліктің шыбығының жалпы нервісі. 3— балтыр
бұлшық еті. 4— бұл нервтің бұлшық ет бұтақтары. 5— балтырдың терілік медиалді нерві. 6— камбала
тәрізді бұлшық ет. 7— балтырдың терілік медиалді нерві. 8— балть р нерві. 9— табанның медиалді
нерві. 10— табанның латералді нервінің беткей бұтағы. II— табанныч латералді нервінің тереңде ор-
наласқан бұтағы. 12— үлкен башпаңды ішкс тартқыш бұлшық еттің келденең басы. 13— асықты жіліктік
нерві. 14— асықты жіліктік нервтің бұлшық ет бұтақтары. 15— асықты жіліктің алдыңғы бұлшық еті.
16— башпайларды жазғыш бұлшық еттер. 17— асықты жілік шыбығы нервінің терең бутағы. 18— асықты
жілік нервінің беткей бұтағы. 19— башпайларды жазғыш ұзын бұлшық еті. 20— аяқ басының дорзалді
бетінің тсрілік аралық нервісі. 21— аяқ басының дозадді терілік медиалді нервісі.
57
жатқызып, тізе буынын бүгіп, жамбас буынын исек,
жоғарыда көрсетілген дерттің белгілері байқалмайды.
Мүның шоңданай нервінің функционалдық қызметінің
дәрежесін анықтауда үлкен маңызы бар (30-сурет).
Асықты жілік нерві — (п. ііЬіаІіз), қүрамы аралас
нерв талшықтарынан қүралған. Ол төртінші бел нервінің
алдыңғы бұтақтары (Б 4) мен үшінші сегізкөз нервінің (С з)
алдыңғы бүтақтарының бірігіп 'қосарласыуынан пайда
болған. Бүл нерв шонданай нервінің тікелей жалғасы бо-
лып саналады. Тақым ойысының шандырын астарлай;
тақым венаның бойымен жоғарыдан төмен бағытта сираққа
бағыт алады. Одан әрі сирақтың маңында сирақ-тақым
өзекшесі (сапаііз сгигороріііеиз) арқылы камбала тәрізді
бүлшық ет (ш. зоііиз) пен үлкен башпайды бүгетін үзын
бұлшық еттің (ш. Яехог һаііисіз 1оп&из) аралығымен төмен
қарай өтіп, асықты жіліктің медиалді қайықшасының
артқы бетін орай табанға қарай бағыт алып, табанның
медиалді және латералді нервіне (пп. ріапіагіз шедіаііз еі
Іаіегаііз) бөлінеді (29-суретті қараңыз).
Асықты жілік нервінің бүтақтары:
1.	Балтырдың терілік медиалді нерві (п. сиіапеиз зигае
шедіаііз) ол аяқтың тері асты үлкен венаның (п. зарһепа
ша£па) бойымен төмен бағытта өтіп, балтырдың терілік
латералді нервісімен қосарласып, балтыр нервін (г. зигаііз)
құрайды. Балтыр нерві төмен бағытта аяқ басының ішкі
бетімен үлкен башпайдың бақайшығына қарай өтіп, аяқ
басының терілік латералді нервіне (п. сиіапеиз йогзаііз
ресііз Іаіеііз) ұласып, балтырдың терісін және аяқ басының
латералді бетінің терісін нервтендіреді.
2.	Бүлшық ет бүтақтары (гг. шизсиіагіз), сирақтың
барлық артқы бұлшық еттерін нервтендіреді.
3.	Тізе буынының бұтақтары (гг. агіісиіагіз), тізе
буынын сезімтал нерв талшықтарымен қамтамасыз
етеді.
Табанның медиалді нервісі (п. ріапіагіз шедіаііз), өзі
аттас латералді табан нервіне қарағанда ірілеу келген. Ол
аяқтың басының үлкен башпайын бүгетін қысқа бүлшық
еті (т. Яехог һаііисіз Ьгеұіз) мен башпайларды бүгетін
қысқа бүлшық еттің (т. йехог <іі£ііогит Ьгеұіз) ара-
лығымен өтіп, табан сүйегінің проксималді үшының
маңында табан сүйегінің жалпы үш нервіне (пп. ді£ііа1із
ріапіагез соттипіз), одан әрі ортаңғы қатарлы
бақайшықтың түсында табанның меншікті башпай нерв-
теріне (пп. ді^ііаіез ріапіагез ргоргіиз) бөлінеді. Бұл
58
нервтің бұтақтары I, II, III және IV башпайдың табанға
караған бетінің терісін және табан бұлшық еттерін:
бірінші, екінші, үшінші қүрт тәрізді бүлшық етті (шш.
ІитЬгісаІез); үлкен башпайды бүгетін қысқа бүлшық ет
пен үлкен башпайды алшақтатқыш бүлшық еттерді (тт.
йехог һаііисіз Ьгеұіз еі аЬёисіог һаііисіз) және башпайлар-
ды бүгетін қысқа бүлшық етті (т. Нехог бі£йогит Ьгеұіз)
нервтендіреді (29-суретті қараңыз).
Табанның латералді нервісі (п. ріапіагіз Іаіегаііз), та-
банның шаршы бұлшық еті (т. ріапіагіз £иадгаііі$) - мен
башпайларды бүгетін қысқа бүлшық еттердің (т. Нехог
ді£ІІогит Ьгеұіз) аралығы, одан әрі табан бүлшық еттерінің
латералді саласы арқылы (зиісиз ріапіагіз Іаіегаііз) өтеді.
IV, V табан сүйектің проксимальді ұшының аралығында.
Бұл нерв беткей және тереңде орналасқан бұтақтарына
бөлінеді. Латералді табан нервінің бүтақтары:
а)	Латералді табан нервінің беткей жатқан бүтағы (г.
зирегіасіаііз) алға және латералді бағытта өтіп, табанның
меншікті үш башпай нервтеріне (п. п. ді£йа1е$ ріапіагез
ргоргіі) бөлініп, V башпайдың және IV башпайдың V
башпайға қараған бетінің терісін нервтендіреді.
б)	Латералді табан нервтің терең бүтағы (г. ргоһшдиз),
ол табанның артериалдық доғасының (агсиз ріапіагіз) бой-
ымен өтіп, қүрт тәрізді III, IV бүлшық етті (тт.
ІитЬгісаІіз) үлкен башпайды ішке таргқыш және бүгетін
қысқа 'бұлшық еттерін (т.т. аддисіог һаііисіз еі Яехог
һаііисіз Ьгеұіз) нервтендіреді.
Сонымен қатар табанның медиалді және латералді
нервінің сезімтал бүтақтары аяқ басының буындарын нер-
втендіреді.
Асықты жілік нервінің бүзылуына байланысты ауру
белгілері: Асықты жілік нервінің зақымдалынуынан
(пеигіііз п. ііЬіаІіз) балтыр және аяқ басын бүгетін бүлшық
еттері солып, сал болып қалып, аяқтың басын табанға
қарай бүгу қиынға соғады. Аяқ басының сүйек аралық
бүлшық еттерінің сал болып қалуынан “тырнағы өскен аяқ
басының башпайлары” тәрізді салбырап қалады. Мүндай
жағдайда адамның жүруі өте қиындап, балтырдың артқы
бетінің және аяқ табан терісінің сезіну қызметі қатты
ақауланғанын байқауға болады (ЗО(г)-с? рет).
Асықты жілік шыбығының жалпы шрвісі (п. регепеиз
соттипіз) шонданай нервінен бөлініп шыққаннан кейін,
төмен және латералді бағытта санның қос басты бұлшық
етінің бойымен өтіп, асықты жілік шыбығының прокси-
59
БАЛТЫРДЫҢ ТЕРІЛІК
ЛАТЕРАЛЬДІ НЕРБІ
ТАБАННЫҢ МЕДИАЛЬДІ НЕРВІ
ТАБАННЫҢ ЛАТЕРАЛЬДІ НЕРВІ
БАЛТЫР НЕРВІ
ӨКШЕНІҢ МЕДИАЛЬДІ
НЕРВ БұТАҚТАРЫ
30-сурет. А — шонданай нерві мен асықты жілік нервініц құралуы;
Б — бұл нервтің зақымдалуына байланысты кездесетін ауру белгілері.
А. I— шонданай нерві. 2— санды ішке тартқыш үлкен бұлшық ет. 3— шонданай нервінін,
бұлшық еттер бұтақтары. 4— саннын, екі басты бұлшық еті. 5— асықты жілік нерві. 6— балтыр
бұлшық еті.
Б. А — асықты жілік нервінін, зақымдалуына байланысты ақауланған терінін, зоналары. Б:
а> — шонданай нервінін. зақымдалуына байланысты жамбас буынын, тізе буынын имей, аяқты жаза-
тын болсақ , дерттін, қозуы ұдей түседі; б) — керісінше жамбас, тізе буынын иіп, аяқты жазатын
болсақ дерттін, қозуы алсірейді. В — зақымдалған шонданай нервінін, жағына қарай дененін, еріксіз
ауытқуы. Г — шонданай нервінін, зақымдалуына байланысты аяқ басынын. корінісі.
малді үшының маңында бүл нервтің беткей және тереңде
орналасқан нервіне бөлінеді (29-суретті қараңыз).
60
1. Асықты жілік
шыбығының беткей
орналасқан нерві (п.
регепеиз
зирегіасіаііз), бүлшық
ет-асықты жілік шы-
бығының	жоғарғы
өзекшесі	(сапаііз
тизсиіорегепеиз зире-
гіог) арқылы асықты
жілік шыбығының
үзын және қысқа
бүлшық еттерінің
арасы мен аяқ басына
қарай өтедһ Одан әрі
аяқ басының сыртқы
медиалді және ара-
лық нервіне бөлініп,
аяқ басына бет ала-
ды. Асықты жілік
шыбығының беткей
орналасқан нервінің
бүтақтары:
а) бүлшық ет
бүтақтары	(гг.
шизсиіагіз), асықты
жілік шыбығының
үзын және қысқа
бүлшық еттерін (шт.
регепеиз іоп^из еі
Ьгеұіз) нервтендіреді;
б) балтырдың
терілік латералді
нерві (п. сиіапеиз
зигае Іаіегаііз), ол
балтырдың терілік
медиалді нервімен
қосарласып балтыр
нервін (п. зигаііз)
31-сурет. Бел, сегізкөз өрімдсрінің терілік
нервтері.
I— бөксенің сезімтал жоғарғы нерві. 2— бөксенің
сезімтал ортаңғы нерві. 3— бексенің ссзімтал төменгі
нерві. 4— санның терілік латсралді нсрвісі. 5— санның
терілік медиалді нервісі. 6— санның тсрілік артқы нерві.
7— жапқыш нервтің сезімтал бұтақтары. 8— балтырдың
терілік латералді нерві. 9— балтырдың тсрілік медиадді
нерві. 10—сирақ нерві. II—табанның латералді нсрві. 12—
табанның медиалді нерві. 13— мықын-құрсақтық нсрвтің
терілік латералді бұтағы. 14— Жыныстық-сан нсрві. 15—
санның терілік латералді нерві. 16— сан нсрвінің алдыңғы
бұтағы. 17— жапқыш нервтің тсрілік бұтағы. 18— сирақтың
терілік латералді нсрві. 19— тері асты нервінің терілік
бұтағы. 20— балтырдың терілік медиалді нерві. 21— асықты
жілік шыбығының бетксй нерві. 22— балтыр нерві. 23—
асықты жілік шыбығының тереңде орналасқан нерві.
қүрап, одан әрі аяқ
басының терілік латералді нервімен қосылып, балтырдың
және аяқ басының сыртқы латералді бетінің терісін нерв-
тендіреді (31-сурет).
61
в) аяқ басының сыртқы бетінің терілік медиалді және
аралық нервтері (п.п. сиіапеиз сіогзаіез редіз тедіаііз еі
іпіегтедіиз) ол башпайдың терілік сыртқы меншікті нер-
втеріне (пп. ді&ііа1е8 сіогзаіез ресііз) бөлініп, I—V
бақайшықтың аралығындағы аяқ басының сыртқы бетінің
терісін нервтендіреді (29 е-суретті қараңыз).
2. Асықты жілік шыбығының тереңде орналасқан нерві
(п. регепеиз ргоһшсіиз), қүрамы аралас нерв тал-
шықтарынан қүралған, ол қиғаш бағытта асықты жілік
шыбығының үзын бүлшық еті мен сирақтың алдыңғы
бүлшық еттер тобының шандырын тесіп өтіп, одан әрі
асықты жіліктің алдыңғы қан тамырларының бойымен, аяқ
басына бет алады.
Аяқ басының сыртқы бетінде бүл нерв үлкен башпайды
жазғыш қысқа бүлшық етпен (т. ехіепзог һаііисіз Ьгеұіз),
башпайларды жазғыш қысқа бұлшық еттер арқылы I, II
башпайлардың аралығына қарай өтеді (29-суретті
қараңыз).
Тереңде орналасқан асықты жілік шыбығы нервінің
бүтақтары:
а)	бүлшық ет бүтақтары (г.г. тизсиіагіз), ол сирақтың
алдыңғы және аяқ басының дорзалді бетінің бүлшық ет-
терін нервтендіреді,
б)	бүл нервтің сезімтал бүтақтары башпай мен екінші
башпайдың аралығындағы теріні нерв талшықтарымен
қамтамасыз етеді.
Асықты жілік шыбығы нервісінің зақымдалуы (пеигіііз
п. регепеиз) сирақтың алдыңғы және аяқ басының жазғыш
бүлшық еттер тобының қызметінің бүзылып, сал болып
қалуына әкеліп соғады. Мүндай жағдайда аяқтың башпай-
лары жазылмай салбырап қалады (32-сурет).
Қуйымшак, өрімі (ріехиз соссу^еиз), ол төртінші,
бесінші сегізкөз нервінің алдыңғы бүтақтары (С 4—С 5) мен
бірінші қүйымшақ нервінің (Қ і) алдыңғы бүтақтарының
өзара қосылуынан қүралған. Бүл өрім тік ішек пен қүйым-
шақ омыртқалардың аралығында орналасқан. Қүйымшақ
өрімінің бүтақтары:
а)	бүлшық еттер бүтақтары (гг. тизсиіагіз), ол қүйым-
шақ бүлшық етін (т. соссу^еиз) және тік ішекті ұстап
тұрушы бүлшық етті (т. Іеұаіог апі) нервтендіреді.
б)	бүл өрімнің сезімтал бүтақтары тік ішек-қүйымшақ
нервін қүрап (пп. апососсуёеиз), тік ішектің сыртқы
тесігінің маңындағы аралықтың терісін нервтендіреді.
62
БАЛТЫРДЫҢ ТЕРІЛІК
ЛДТЕРАЛЬДІ НЕРВІ
 А<ЯҚ БАСЫНЫҢ СЫртҚЫ БЕТІНІҢ
ТЕРІЛІК ЛАТЕРАЛЬДі НЕРВІ
БАЛТЫРДЫҢ ТЕРЕҢ НЕРВІ
32-сурст. Асықты жілік шыбығы нервініц звқымдалуына байланысты
ауру белгілері
I	— шонданай нерві. 2— санның артқы бұлшық еті. З^. асықты жілік шыбыгының жалпы
нерві. 4— асықты жілік шыбыгының теренде орналасқан нерві, 5— асықты жілік шыбығының бет-
кей орналасқан нерві.
А — бұл нервтің зақымдалуына байланысты жүрген кездс аяқтың басы салбырап, жүру қиынға
соғады. Б — аяқ басының мүлде салбырап қалуы. В, Д — ақау/)анған терінің зоналары. Г — асықты
жілік шыбыгы .нервінің зақымдалуын анықтайтын байқаулар; а — қалыпты жағдайда аяқ басып
тұрғанда аяқ басының башпайларын жазатын бұлшық еттерінің тартылуы айқын байқалса; б — бұл
нервтің зақымдалган кезінде, ксрісінше бұл бұлшық еүтің сіңірлерінің тартылуы мүлде
байқалмайды.
63
Қозғалтқыш нерв талшықтары қызметінің
зақымдануынан ішекті ұстап тұратын бүлшық еттің
қызметі әлсіреп, тік ішек төмен бағытта ығысып төмен
түсуі ықтимал. Бүл өрімнің сезімтал нерв талшықтарының
зақымдануынан аралық терісінің сезіну қабілеті әлсірейді.
1 - к е с т е
Жұлын нервтерінің аттары, құрамы және -
нервтендірілетін мүшелердің аумағы
Ескерту: С — сезімтал, Қ — қозғалтқыш нерв талшықтары
Жұлын нервтерінің ат- тары және құрамы	Нерв сабагын құрайтын жұлын сегмент- тері	Жұлын нервінін, сабағын құрау- шы ерімдер	Нервтендірілстін мүшелсрдің аумагы
1	2	3	4
Мойын өрімінің нервтері:			
1. Мойын ілмегі (К)	Мойын М ।—М з	Мойын өрімінің бұтақтары	(Қ) Тіл асты сүйегінен төмен орналасқан мойын бұлшық еттерді
2.	Мойын өрімінің бұлшық ет бұтақтары (К)	М |—М 4	Мойын өрімінің бұтақтары	(Қ) Мойынның, бастың ұзын бұлшық еттерін, сатылы бұлшық еттерді, бастың тік алдыңғы және латералді бұлшық етін, көлденең өсінді аралық бұлшық еттерді, жа- уырынды көтеретін бұлшық етті, төс-бұғана-еміздік және трапеция тәрізді бұлшық етті нервтендіреді.
3. Шүйделік кіші нерві (С)	М 2—М 3	Мойын өрімінің бұтақтары	(С) Шүйденің латералді бөлігінің терісін нерв- тендіреді.
4.	Кұлақтың үлкен нерві (С)	Мз	—1 — —1 — — -	(С) Кұлақ қалқанының және сыртқы дыбыс сезу жолдарының терісін нерв- тендіреді.
5.	Мойынның көлденең нерві — (С)	М з	—1 — — • — 	—	(С) Мойынның алдыңғы және латералді бөлігінің терісін нервтендіреді.
6. Бұғана үстілік нерві (С)	М з—М 4	— - — ' —		(С) Мойынның латералді бөлігінің және дельта тәрізді үлкен кеуде бұлшық ет- терінің терісін нервтендіреді.
7. Диафрагма нсрві (Кі С)	М з—м 4		(Қ) Диафрагманың бұлшық етін (С) Диафрагманың жа- уырын, плевраны, жүректің үлпершегін, бауырды, өт қапшығын және бүйрек үсті бсзін нервтендіреді.
64
1	2	3	4
Иық өрімінің қысқа бұгақтары:			
1. Жауырынныц арқалық нерві — (К)	М4-М5	Иық өрімінің қысқа бұта- ғы	(Қ) Жауырынды көтеретін және ромба тәрізді бұлшық еттерді нервтендіреді.
2. Кеуденің ұзын нерві — (К)	М5—Мб	Иық өрімінің қысқа бұта- ғы	Кеуденің, тіс тәрізді ал- дыңғы бұлшық етті нерв- тендіреді.
3. Бұғана асты нерві (К)	м5	•• ••	(Қ) Бұғана асты бұлшық етін нервтендіреді.
4.	Жауырын үстілік нерві — (К)	М5—Мб	••	99	(К) Жауырынның қыр үсті және қыр асты бұлшық етін нервтендіреді. (С) Иық буынын нервтендіреді.
5. Жауырын ас- ты нерві (К)	Мб—М 7	99	99	(Қ) Жауырын асты және үлкен жұмыр бұлшық ет- терді нервтендіреді.
6. Арқа-кеуде нерві (К)	М 7—М 8	•• ••	(К)	Арқаның жазық бұлшық етін нервтендіреді.
7. Кеуденің ме- диалді және ла- тералді нервтері	М 5—М 8	• • ••	(Қ) Кеуденің үлкен және кіші бұлшық етін нерв- тендіреді.
8. Қолггық нер- ві — (К. С)	М5—М7	— — “ —	(Қ) Дельта тәрізді және кіші жұмыр бұлшық еттерді (С) Иық буынын, иықтың жоғарғы бөлігі мен артқы бетінің терісін нервтендіреді.
Иық өрімінің ұзын бұтақтары			
1	2	3	4
1. Бұлшық ет нерві — (К, С)	М 5—М 8	Иық өрімінің ұзын бұтақ- тары	(Қ )Құстұмсық-иық, иық және иықтың екі басты бұлшық еттерін нерв- тендіреді. (С) Шынтақ буы- нын, білектің латералді бетінің терісін нервтендіреді.
2. Оргалық нерв — (К, С)	М 6—м 7	Иық өрімінің ұзын бұтақтары (медиалді . және лате- ралды буда- ларынан) (К, С)	(Қ) Жұмыр пренатор, сау- сақтарды бүіуші беткей және теревде орналасқан бұлшық еттерді; алақанның ұзын бұлшық етін; білезік буынын иетін, корі жілік бұлшық етін; ішке бұрушы шаршы бұлшық етті; басбармақтың маңында орналасқан	алақанның бұлшық еттер тобын; 1, 2, 3 құрт тәрізді алақанның бұлшық еттерін нервтендіреді.
3—1773
65
1	2	3	4	*
. 			(С) Кол басының алақан бетіндегі 1, 2, 3 саусақтың және 4 саусақтың кәрі жілікке қараған беті терісінің жартысын нервтендіреді.
3. Шынтақ жілік нерві — (К, С)	м7—Кі	Иық өрімінің ұзын бұтақтары (медиалды будасынан)	(К) Білезік буынын иетін шынтақ жілік бұлшық етін; саусақтарды бүгетін тереңде орналасқан бұлшық етті; алақанның кіші төмпешігінің маңындағы, 4-құрт тәрізді бұлшық	етті	және алақанның сүйек аралық бұлшық еттерін нерв- тендіреді. (С) 5-саусақтың және 4-сау- сақтың шынтақ жілікке қараған бетінің және 3-сау- сақтың негізгі бақайшығының шынтақ жілікке қараған бетінің терісін нервтендіреді.
4.	Иықтың терілік медиалді нерві (С)	М 8—К|	••	(С) Иықтың медиалді бетінің терісін нервтендіреді.
5.	Білектің терілік медиалді нервісі (С)	М8—К|		(С) Білектің медиалді бетіиің	терісін	нерв- тендіреді.
6. Кәрі жілік нерві (К, С)	М 5—М 8— Кі	Иық өрімінің артқы буда- сынан ✓	(К) Иықтың үш басты және шынтақ бұлшық етін; иық-кәрі жілік және бүкіл білектің артқы топ бұлшық еттерін нервтсндіреді.
			(С) Иықтың, білектің артқы бетінің терісін және 1-сау- сақтың және 2, 3 саусақтың негізгі бақайшығының сыртқы бетінің тсрісін нервтендіреді.
• Кабырға аралық нервтер:			
Кабырға аралық нервтср (К,С)	к |—К 12	Жұлын нер- втерінің ал- дыңғы бұтақтары	(К) Кабырға аралық ішкі, сыртқы бұлшық еттерді; қабырға астының және кеу- денің көлденең бұлшық етін; құрсақтың алдыцғы және бүйір бұлшық еттер тобын нернтендіреді. (С) Кеуденің және құрсақтың терісін, плсвраны және ішпердені нервгендіреді.
66
1	2	3*	4
Бел өрімінің бұтақтары:			
1. Бұлшық ет бұтақтары —(Қ)	К 12, Б |—— Б4	Бел өрімінің қысқа бұ- тақтары	(Қ) Беддің шаршы, үлкен және кіші бұлшық еттерін; бел омыртқалардың көлденең өсііідісіііің аралық латералді бұлшық еттерін нервтендіреді.
2. Мықын-құр- сақтық нерві (К, С)	К !2—Б |	«V	99 99	99	(Қ) Құрсақтың аддыңғы және бүйір бұлшық еттер тобын нервтеңдіреді. (С) Бөксенің артқы бетінің жоғарғы бөлігінің терісін және қасағаның маңыңдағы ара- лықтың терісін нервтендіреді.
3. Мықын-шап нерві (К, С)	Кі2—Бі	99	(Қ) Құрсақтың кедденең және ішкі, сыртқы бұлшық етін нер- втеңдіреді. (С) Шаптың және сыртқы жыныс мүшелерінің терісін нервтеңдіреді.
4. Жыныстық-сан нерві (Қ, С)	Б і—Б 2	99	(Қ)	Ен шылбырының бұлшық етін нервтендіреді. (С) Санның шат байламынан төмен орналасқан санның терісін; шат өзекшесінің сыртқы тесігінің маңындағы сан терісін және сыртқы жы- ныстық мүшелер терісін нер- втендіреді.
5. Санның лате- ралді	терілік нервісі (С)	Б і—Б 2	Бел өрімінің қысқа бұ- тағы	(С) Санның латералді бетінің терісін нервтендіреді.
6.	Жапқыш бұлшық еттерінің нервісі (Қ, С)	Б ।—Б 4	•• ♦	(Қ) Ішкі, сыртқы жапқыш бұлшық еттерді, санның ішке тартатын бұлшық ет- терін; түрі және тарақ тәрізді бұлшық еттерді нер- втендіреді. (С) Жамбас буы- нының және санның ішкі бетінің терісін нервтендіреді.
7. Сан нерві (Қ, С)	Б 2—Б 4	99	(Қ) Санның алдыңғы топ бұлшық еттерін; (С) Сан- ның алдыңғы және ішкі бетінің терісін; балтырдың және аяқ басының медиалді бетінің терісін нервтендіреді.
67
1	2	3	4
Сегізкөз өрімінің бұтақтары:			
1. Бұлшық ет бұтақтары (К)	Б 4—С 2	Сегізкөз өр- імінің кысқа бұтақтары	(Қ) Ішкі жапқыш, алмұрт тәрізді және егіз бұлшық еттерді нервтендіреді.
2. Бөксенің жо- ғарғы нерві (К)	Б 4—С і	••	(К) Бөксенің үлкен, кіші, аралық бұлшық етгерін; саниың жалпақ шандырын керетін бұлшық етті нерв- тендіреді.
3.	Бөксенің төменгі нерві (К)	б5—с2	••	(Қ) Бөксенің үлкен бұлшық етін нервтендіреді.
4.	Жыныстық нерві (К, С)	С 1—С 4	99	(Қ) Тік ішектің сыртқы ерікті қысқыш бұлшық етті; тік ішекті көтеріп тұратын бұлшық етті; құйымшақ бұлшық етін және аралық бұлшық еттерді нерв- тендіреді (С) Тік ішектің және аралықтың сыртқы бетінің Терісін нервтендіреді.
1. Санның терілік артқы нерві (С)	С 2—С з	Сегізкөз өр- імінің ұзын бұтақтары	(С) Санның артқы бетінің, аралық және бөксенің төменгі бөлігінің терісін нер- втендіреді.
2.	Шонданай нерві (К, С)	Б 4—Б 5 Сі—Сз		(Қ) Санның аргқы бұлшық ет- терін және санның ішке тарта- тын үлкен бұлшық етін. (С) Жамбас буынын нсрвтендіреді.
3. Асықты жілік нервісі (К, С)	99		(Ю Сирактың аргкы бұлшық ет- терін; аяқтың үлкен башпайын бүгсгін ұзын жәі£ қысқа бұлшық етгерңі, бакайшықтарды бүгетін ұзын, қысқа бұлшық етгерй; үлкен бакаңдың ішке тартатын және құрг тәрізді бұлшық етгері нсрілендіроді
4. Асықты жілік шыбығының жал- пы нервісі (К,С)	99		(Қ)Асықты жілік шы- бығының ұзын, қысқа бұлшық етін; сирақтың ал- дыңғы бұлшық еттер тобын; аяқ башпайларын және жа- затын қысқа бұлшық ет- терді; сүйек аралық бұлшық еттерді нервтендіреді. (С) Балтырдың артқы және бүйір бетінің; аяқ басының сыртқы бетінің терісін нерв- тендіреді.
68
1	2	3	4
Құйымшақ өрімінің бұтақтары:			
1. Бұлшық ет бұтақтары (Қ)	С5—Кі	Құйымшақ өрімінің бұ- тақтары	(Қ) Тік ішекті сыртқы ерікті қысыңқы және бұл мүшені ұстап тұратын бұлшық ет- терді нервтендіреді.
2. Тік ішек- құйымшақ нерві (С)		С5—Кі	Құйымшақ өрімінің бұ- тақтары	(Қ) Тік ішек маңындағы аралықтың терісін нерв- тендіреді.,
Дене мүшелерінің қалыпты жағдайдағы қозғалысының дертке ұшы-
рауына байланысты барша ауруларға белгілі. Бұл жайлардың терең
сырын ашып ауруларды дұрыс емдеу үшін, дене мүшелерінің қалыпты
жағдайдағы қозғалысының бағытын, қозғалысқа келтіруші бұлшық ет-
терді, нервтерді, нервтердің шығу тегіне тоқталуды жөн көрдік (2-кесте).
2	- к е с т е. Дене мүшелерінің қалыпты жағдайдағы қозғалысының
бағыты, қозғалысқа келтіретін бұлшық еттердің аттары, нервтері және
олардың орталық ядролары немесе сегменттері
Дене	мүше- лерінің қозғалыс бағыты	Қозғалысқа кел- тіруші бұлшық еттердіц аттары	Бұлшық еттердің нервтері	Нервтердің сег- менттері мен яд- ролары
1	2	3	4
1. Басты алға қарай ию.	1.	Төс-бұғана- еміздік бұлшық еті 2. Бастың тік бұлшық егі	1. Мойын өрімініц бұлшық ет бұ- тақтары 2. XI жұп қосым- ша ми нерві	Жұлынның М і— М з мойын сег- менттері XI жұп қосымша ми нсрві қоз- ғалатын ядролар
2. Басты артқа қарай шалқайту	1. Бастың артқы тік бұлшық еті 2.	Мойынның белдік тәрізді бұлт шық еті	1. Мойын нерв- терінің артқы бұ- тақтары	Жұлынның М ।— М4 мойын сег- менттері
3. Басты бір жағына қарай айналдырып бұру	1. Төс-бұғана-емі- здік бұлшық еті	1. XI жұп қо- сымша ми нерві	XI жұп қосымша ми нервін қоз- ғалтатын ядро
4. Денені алға қарай ию	1. Құрсақтыц тік бұлшық еті 2. Құрсақтың қи- ғаш бұлшық еттері	1. Қабырға аралық жұлын нсрвтерінің бұлшық ет бұт- ақтары	Жұлынның К 7— К 12 кеуде, нерв- тері
5. Денені артқа қарай шалқайту	1. Арқаның жа- зық бұлшық еті 2. Арқаның мен- шікті беткей және тереңде орналас- қан бұлшық еттері	І.Жұлын нерві- нің артқы бұтақ- тары 4	Жұлыңның кеу- де, бел сегмент- тері
69
1	2	3	4
Омыртқа баға- насын	бүйір жағына қарай ию	1. Белдің шар- шы, т. б. бүл- шық еттері	І.Бел өрімінің бұлшық ет бұ- тақтары	Жұлынның Б і— Б 4 бел сегмент- тері
Диафрагма бұлшық еттерінің қозуы	Дяафрагманың бұл- шық еттері	1. Диафрапча нер- ві 2. VII—XII қабырға аралық нервтің бұлшық ет бұтақтары	Жұлынның М з—М 5 мойын сегменттері
Иықты көтеру немесе бүрістіру	Трапеция тәрізді бұлшық ет	1.	XI жұп қосымша ми нерві 2. Мойын нерв- терінің бұлшық ет бұтақтары	XI жұп қосымша нервін қозғалта- тын	ядролар Жұлынның М 2— М 4 мойын сег- ментгері
Иықты сыртқа айналдырып бұру	1. Жауырынның жұмыр	кіші бұлшық еті 2. Жауырынның қыр үстілік және қыр асты бұлшық еттері	1. Жауырын үсті нерві	Жұлынның М 4— М з мойын сег- менттері *
Иықты ішке қа- рай айналдырып бұру	1. Жауырынның үлкен	жұмыр бұлшық еті 2. Жауырын ас- ты бұлшық еті	1. Жауырын ас- ты нерві	Жұлынның М 5—К 1	мойын және кеуде сег- менттері
Колды	сыртқа қарай тартып го- ризонталь жазық- тыққа	дсйіи көтеру	1.	Трапеция тәрізді бұлшық ст 2. Дельта тәрізді бұлшык ет	1. XI жұп қосымша нерв 2. Колтық нерві	1.	XI	жұп қосымша	ми нервін қозғалта- тын ядролар 2. Жұлыіның М 2— М 4 мойын, К 1 кеуде сегменттері
Колды алға қарай горизонтальді жа- зықтыққа дейін көтеру	1.	Трапеция тәрізді бұлшық ет 2. Алдыңғы тіс тәрізді бұлшық ет 3. Дельта тәрізді бұлшық ет	1.	XI жұп қосымша нерв 2. Кеуденің ұзын бұлшық ет нерві	1. XI жұп қо- сымша	нервті қозғалтатын яд- ролар 2. Жұлынның М5—М 6 мойын сегменттері
Шынтақ буынын июі	1. Иықтың екі басты бұлшық еті 2. Иық бұлшык еті	1. Бұлшық ет- тері нерві	1. Жұлынның М4—М 5 мойын сегменттері
Шынтақ буынын жазу	1. Иықтың үш басты бұлшық еті 2. Шынтақ бұл- шық еті	І.Кәрі	жілік перві	Жұлынның Мб— М 7 мойын сег- менттері
70
1	2	3	4
Білекті	ішке қарай айналды- рып бұру	1. Білекті ішке қарай айналды- рып бұратын шар- шы және жұмыр бұлшық еті	1. Орталық нерві	Жұлынның М7— М 8 мойын сег- менттері
Білекті сыртқа қарай айналды- рып бұру	1. Білекті сыртқа бұратын (супина- тор) бұлшық еті	1. Корі жілік нерві	Жұлынның Мд— М 5 мойын сег- менттері
Колбасының сау- сақтарын ию	1. Білезік буынын бүгетін білектің алдыцғы	топ бұлшық еттері 2. Қоп басының үлкен, кіші төмпешігі маңын-дағы бұлшық етгер тобы	1. Орталық нерв 2. Шынтақ жілік нерві	Жұлынның М 5— К । мойын, кеуде сегменттері
Қол басын жазу	1. Білезік буынын жазатын білектің артқы бұлшық еттер тобы	1. Кәрі жілік нерві	Жұлынның М з— М 8 мойын, К | кеуде сегменттері
Қол басының са- усақтарын бір- біріне жақындату немесе алшақтату	Қол басы сау- сақтарының сүйек аралық бұлшық еттері	1. Шынтақ жілік нерві	Жұлынның М 7— М 8 мойын, К | кеуде сегменттері
Жамбас буынын иіп, санды құр- саққа қарай тарту	1. Мықын-бел бұлшық еті 2. Санның тік бұлшық еті	1. Сан нерві	Жұлынның Б 2— Б 4 бел сегмент- тері
Санды ішке қа- рай тарту	1. Санды ішке тартатын ұзын, қысқа және үлкен бұлшық еттер 2. Тарақ тәрізді, сымбат бұлшық ет- тері	1. Жапқыш нерві 2.	Шонданай нерві	Жұлынның Б з— Б 5 бел, С і сегізкөз сегмент- тері
Жамбас буынын жазумсн қатар сирақты ию	1. Бөксенің үлкен бұлшық еті 2. Санның артқы бұлшық ет тобы	1. Бөксенің төме- нгі нерві 2.	Шонданай нерві	Жұлынның Б 5— С і бел, сегізкөз сегменттері
Санды	сыртқа қарай	ал- шактатып сыртқа	қарай тарту	1. Бөксенің ара- лық бұлшық еті 2. Санның жал- пақ шандырын керетін мықын- сирақ бұлшық еті	1. Бөксенің жо- ғарғы нерві	Жұлынның Б 4— С і бел, сегізкөз сегменттері
Санды айналды- рып сыртқа қарай бұру	1. Алмұрт тәрізді бұлшық ет; ішкі, сыртқы жапқыш бұлшық етгері шар- шы бұлшық еті	1.	Сегізкөз өрімінің қысқа бұлшық	ет бұтақтары	Жұлынның Б 4— С і бел, сегізкөз сегменттері
71
1	2	3	4
Аяқтың басын жазу	1. Сирақтыц ал- дыцғы бүлшық ет тобы 2. Аяқ басының сыртқы бұлшық еттер тобы	1. Асықты жілік шыбығының те- реңде	орна- ласқан нерві »	Жұлынның Б 4— С і бел, сегізкөз сегменттері
Аяқтың басын ию немесе бүгу	1.	Сирақтың артқы бұлшық еттер тобы	1. Асықты жілік нерві 2. Табанның ме- диалді, латералді нерві	Жұлынның Б 4— Б 5 бел, С і сегізкөз сегмент- тері
Аяқ басын сыртқа қарай бұру	1. Сирақтың ла- тералді бұлшық еттер тобы	1. Асықты жілік шыбығының бет- кей нерві	Жұлынның Б 5 бел, С і сегізкөз сегменттері
Аяқ башпайла- рын жазу	1. Аяқ басы баш- пайларының жазғыш	ұзын және қысқа бұл- шық еттері	1. Асықты жілік шыбығының те- рең де орна- ласқан нерві	Жұлынның Б 4— Б 5 бел, С і—С з сегізкөз сегмент- тері
Аяқ башпайла- рын бүгу	1. Аяқ басы баш- пайларын бүгетін қысқа және ұзын бұлшық еттер	1. Асықты жілік нерві	Жұлынның Б 4— Б 5 бел, С і—С з сегізкөз сегмент- тері
Аяқ башпайла- рын тіреп жүру	1. Балтырлардың үш басты бұлшық еті 2. Аяқ басы баш- пайларын жаза- тын ұзын, қысқа бұлшық еттер	1. Асықты жілік нерві 2. Асықты жілік шыбығының те- реңде	орна- ласқан нерві	Жұлынның Б 4— Б 5 бел, С і—С з Сегізкөз сегмент- тері
Өкшемен жүру	1. Сирақтың ал- дыңғы бұлшық ет тобы 2. Аяқ басы баш- пайларын жаза- тын	бұлшық еттер	1. Асықты жілік шыбығының те- рең нерві	Жұлынның Б 4— Б 5 бел, С і—С з сегізкөз сегмент- тері
II т а р ау
МИ НЕРВТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ҚЫЗМЕТІ
МИ НЕРВТЕРІНІҢ ЖАЛПЫ ҚҮРЫЛЫСЫ
Мидың сабауы маңынан белгілі тәртіппен шыққан нер-
втер сабағының жиынтығы мен ми нервтері (пп. сгапіаііз)
деп аталады. Ми нервтері негізгі 12 жұп нервтерден тұра-
ды, егер бет нервін таза қозғалтқыш нерв ретінде қарасақ,
ми нервтерінің саны 13. Олардың реттік саны рим цифр-
ларымен белгіленген. Ми нервтерінің меншікті аттары
атқаратын қызметіне, нервтендіретін мүшелердің
түрлеріне, жүретін жолдарына тікелей байланысты. Мыса-
лы, 1 жұп — иіс сезу нерві (п. оһасіогіі), II жұп — көру
нерві (п. оріісиз), III жұп — көз-қимыл нерві (п.
осиіотоіогшз), IV жүп — шығыр нерві (п. Ігосһіеагіз), V
жүп — үшкіл нерві (п. Ігі§етіпи5), VI жүп — әкеткіш
нерві (п. аЬсіисепз), VII жүп — бет нерві (п. Іасіаііз),
VIII жүп — кіреберіс-үлу нерві (п. уезііЬиІососһІеагіз), IX
жүп — тіл-жүтқыншақ нерві (п. , &1о88орһагуп£еи5), X
жүп — кезбе нерв (п. ұа&из), XI жұп — қосымша нерв
(п. ассеззогіиз), XII жүп — тіласты нерві (п. һуро£ІО88и8),
XIII жүп — аралық нерв (п. іпіеппесііиз). Ми нервтері
мидың сабауы (іпіпсиз епсерһаіі) маңында белгілі
тәртіппен орналасқан (33-сурет).
Ми нервтерінің ерекшеліктері:
1.	Ми нервтерінің жүлын нервтеріне қарағанда қүрамы
және атқаратын қызметі өте күрделі.
2.	Нервтендіретін мүшелердің түрлері мен аумағы әр
түрлі.
3.	Ми нервтері қүрамы мен атқаратын қызметіне
қарай “сезімтал”, “қозғалтқыш”, “аралас” нервтерге
бөлінеді.
а)	Ми нервтерінің қүрамы тек қана сезімтал нерв
талшықтарынан қүралса, мүндай нервті “сезімтал” немесе
“афференттік” нерв деп атайды. Тітіркендіруден рецептор-
ларда пайда болған әр түрлі сезімдер сезімтал нейрондар
арқылы айқындаушы аймақтарға жетіп, онда әр түрлі
73
XII


33-сурет. А — ми нервтеріиің орналасу тәртібі. Б — мидың негіздік
бетінің топографиясы.
А. I жұп — иіс сеуі нсрві; II жұп — көру нсрві; III жұп — көз-қимыл нерві; IV жұп — шығыр
нерві; V жұп — үшкіл нерві; VI жұп — әкеткіш нерві; VII жұп — бет нерві; VIII жұп — кіреберіс-
ұлу нерві; IX жұп — тіл-жұтқыншақ нерві; X жұп — кезбе нервы; XI жұп — қосымша нерв; XII
жұп — тіласты нерві; XIII жұп — аралық нерві.
Б. I— иіс сезу нервінің жіпшелсрі. 2— иіс сезу нсрвінің жуашығы. 3— иіс сезу нервінің
жолы. 4— гипофиз бсзі. 5— иіс ссзу нсрвінің үш бұрышы. 6— көру нервінің жолы. 7— мидың
еміздік тәрізді төмпешігі. 8— мидың аяқшасы. 9— үшкіл нервтің төменгі жақ нсрвісі. 10— үшкіл
нервтің Гассер түйіні. II— мидың көпірі. 12— мишықтың ортаңғы аяқшасы. 13— төмснгі олива.
14— сопақша мидың пирамидасы. 15— сопақша мидың алдыңғы орталық саласы. 16— пирамида
айқасыны. 17— жұлынның алдыңғы латералді саласы. 18— жұлынның көлденең кесіндісі.
сезімдер айқындалынып, қозғалтқыш мүшелерге бағыт бе-
реді (34-сурет).
б)	Егер ми нервтерінің сабағы тек ғана қозғалтқыш нерв
клеткаларының талшықтарынан қүралса, оны “қозғалтқыш”
немесе “эфференттік” нерв деп атайды (35-сурет).
Қозғалтқыш нерв клеткаларының айқындаушы
аймақтан жүмыс мүшесіне дейінгі өту жолдары екі мото-
74
6
34-сурет. Ми нервтерінің сезімтал нерв талшықтарының схемасы.
I— сезімтал рецспторлар, 2— сезімтал нерв клеткаларының түйіні, 3— сезімтал екінші ней-
рон клеткасы, 4— сезімтал үшінші нейрон клеткасы, 5— аралық мидың керу төмпсшігі, 6— ми
нсрвтерінің қыртысты айқындаушы аймагы.
нейрондар тізбегінен түрады. Бірінші мотонейрон клетка-
лары мидың айқындаушы қыртысты аймағында орналасса,
екінші мотонейрон клеткалары қозу импулсының өту
бағытына қарай ромба ойысының маңындағы ми нерв-
терінің қозғалтқыш адроларында немесе жүлынның ал-
дыңғы мүйізінің қозғалтқыш адроларында орналасады.
в)	Ми нервтерінің қүрамы сезімтал, қозғалтқыш және
вегетативтік клеткаларының сабағынан қүралған нервтер
қүрамын “аралас” нервтер деп атайды. Ми нервтерінің
қүрамына кіретін вегетативтік нерв талшықтары түйінге
және түйіннен кейінгі нерв талшықтарына бөлінеді.
Қоэғалтқыш нерв талоықтары
35-сурет. Ми нервтерінің қозғалтқыш нерв талшықтарының схемасы.
I— мидың қыртысты айқындаушы аймагында орналасқан қозғалтқыш нерв клеткалары. 2—
қозгалтқыш екінші нейрон клеткалары. 3— көлденең жолақты бүлшық еттерде орналасқан мото-
нейрондардың рецепторлары.
75
	 Сезімтал нерв таллықтарр
	—	Қоэғалтқыи нерв талшықтар.ы
—Түйінге дейінгі парасимпатикалық нерв талшықтарл
•	• • • • ••• Түйіннен кейінгі парасимпатикалық нерв талшықтар^
Симпатикалық нерв талшықтард
36-сурет. Құрамы аралас ми нервтерінін, схемасы.
I— ссзімтал нсрв клеткаларының рецспторлары. 2— сезімтал бірінші нейрон клеткасы. 3—
сезімтал екінші нейрон клеткасы. 4— сезімтал үшінші нейрон клеткасы. 5— ми нервтерінің
сезімтал қыртысты айқындаушы аймағы. 6— ми нервтерінің қыртысты айқындаушы аймағында ор-
наласқан қозғалтқыш нерв клеткалары. 7— қозғалтқыш екінші нейрон клеткалары. 8— квлдснсң
жолақты бұлшық еттерде орналасқан мотонейрондардың рсцепторлары. 9— нервтерінің парасим-
патикалық ядролары. 10—түйінге дейінгі ми нервтерінің парасимпатикалық нерв талшықтары. II—
ми нсрвтерінің вегетативтік түйіндері. 12— түйіннен кейінгі ми нервтерінің всгетативтік нсрв
талшықтары. 13— ми нсрвтерінің симпатикалық нерв талшықтары. 14— ішкі мүше.
1
Түйінге дейінгі нерв талшықтары орталық вегетативтік
ядродан басталып, вегетативтік түйіндердің ішінде үзіліп,
түйіннің ішіне орналасқан вегетативтік екінші нейрон клет-
калары арқылы бездерді, ішкі мүшелердің бірыңғай сала-
лы бүлшық еттерін нервтендіреді (36-сурет).
ИІС СЕЗУ НЕРВІ
I жұп — иіс сезу нерві (пегұиз оііасіогіі) ми нерв-
терінің ішіндегі ең байырғы, қүрылысы күрделі сезімтал
нервтердің қатарына жатады. Басқа ми ңервтеріне
қараГанда жаратылысы өзгеше ми жолынан оқшауланып
дамыған өз алдына дербес сезімтал түйіні жоқ нерв. Адам
баласы иіс сезу мүшесі арқылы табиғаттағы алуан түрлі
хош иісті гүлдердің иістерін немесе тағамның жағымды,
жағымсыз иістерін т. б. сезімдерді анықтайды. Иіс сезу
нервінің жолдары кеңсіріктің жоғарғы тыныс алу жолын-
76
37-сурет. Иіс сезу нервінің схемасы.
I— иіс ссзу нервінің рсцепторлары. 2— иіс сезу нсрвінің рсцепторлық клсткалары. 3— иіс
сезу нервінің жіпшслері. 4— тор сүйектің тесіктелгсн табақшасы. 5— иіс сезу нервінің жуашығы.
6— иіс сезу нервінің жуашығында орналасқан екінші нейрон клеткалары. 7— иіс сезу нервінің
жолы. 8— иіс сезу нервінің үш бұрышынан белдеуше қатпардың нерв талшықтары арқылы
қыртысты айқындаушы аймаққа баратын жол. 9— мөддір аралық. 10— мелдір аралыққа орналасқан
сезімтал иіс сезу нервінің үшінші нейрон клеткаларының нерв талшықтары ми күмбезі арқылы иіс
қыртысты айқындаушы аймаққа баратын жол. II— ми күмбезі. 12— бслдеуше қатпар. 13— иректі
қатпарша. 14— иіс сеэу нервінің үш бүрышы. 15— иіс ссзу нервінің үш бүрышында орналасқан иіс
сезу нервінің үшінші нейрон клеткаларының талшықтары мидың алдыңғы дөнекері арқылы
қыртысты айқындаушы аймаққа баратын жол.
дағы шырышты қабықшада орналасқан сезімтал клетка-
лардан басталады. Рецепторлық клеткалар тітіркенуден
пайда болған алуан түрлі сезімдерді иіс нервінің жіпшелері
(Ніа оИасогіа) арқылы тор сүйектің тесіктелген табағы
(Іатіпа сгіЬгоза) арқылы өтіп, иіс сезу нервінің _жуа-
шығында орналасқан сезімтал екінші нейрон клеткаларына
қарай иіс сезімдерін өткізеді. Иіс сезу жуашығы (ЬиІЬиз
оИасіогіиз) шоғырланған екінші иіс сезу нейрондарынан
қүралған сопақшалау келген дене. Иіс жуашығында орна-
ласқан сезімтал екінші нейрон клеткалары, рецепторлық
клеткалардан алған түрлі сезімдерді иіс нервінің жолы
(ігасіиз оИасіогіиз) арқылы бүл нервтің сезімтал үшінші
нейрон клеткаларына қарай өткізеді (37-сурет).
Иіс сезу нервінің үшінші нейрон клеткалары бүл
нервтің айқындаушы қыртысты аймағына жақындау ара-
лық мидың маңында орналасқан. Олар иіс сезу нервінің
77
үш бүрышында (ігі£опшп оІГасІогішп), алдыңғы тесіктенген
затта (зиЬзіапііа регіогаіа апіегіог) және мөлдір аралықта
(зеріиш реііисідиш) орналасқан.
Иіс сезімдері иіс нервінің үшінші нейрон клеткалары-
нан қыртысты айқындаушы аймағымен жалғасатын нерв
бүтақтарының өту жолдары өте күрделі болғандықтан, иіс
сезу нервінің негізгі үш өткізу жолдарын атап өткен жөн.
1.	Иіс сезу нервінің үш бүрышында орналасқан бүл
нервтің үшінші нейрон клеткасынан белдеуше қатпар
арқылы айқындаушы аймаққа баратын жол;
2.	Мөлдір аралықта орналасқан иіс сезу нервінің
үшінші нейрондарынан ми күмбезі арқылы иіс сезу
нервінің қыртысты айқындаушы аймағына баратын жол;
3.	Иіс сезу нервінің үш бүрышында орналасқан
сезімтал үшінші нейрон клеткаларының нерв талшықтары
мидың алдыңғы дәнекері арқылы иіс 'нервінің қыртысты
айқындаушы аймағымен жалғасатын жол. Иіс сезу
нервінің қыртысты айқындаушы аймағы ақырғы мидың
маңында, белдеуше қатпарда (ёугиз сіп^иіі), гиппокамп
қатпарында (ёугиз рагаһірросатраііз), тіс тәрізді қатпарда
(ёугиз депіаіиз), ілмек қатпарда (ипсиз) орналасқан.
Айқындаушы қыртысты аймақта алуан түрлі иіс сезімдері
айқындалып, оларға сапалық мән беріледі. 1
Иіс сезу нерві қызметінін, бұзылуына байланысты жиі
кездесетін симптоматикалық белгілері. Иіс сезу нервінің
қызметінің бір жақты нашарлауы, көбінесе мүрынның
кілегей қабықшасында орналасқан рецепторлық клеткалар-
дың қабынуына тікелей байланысты. Мүндай жағдайда иіс
сезу қабілеті бүзылуы мүмкін.
Иіс сезімінің мүлде бүзылуы “аносмия” деп аталады.
Мүндай дерт иіс сезу нерві жуашығының, оның жолының
немесе айқындау аймағының ісік ауруына шалдығуынан
туады.
КӨРУ НЕРВІ
Көз — адамның аса нәзік сезімтал шамшырағы, сон-
дықтан адамзат көз арқылы табиғатта болып жатқаң алуан
түрлі қүбылыстарды, көріністерді, жанды немесе жансыз
денелердің бояуларын, қимыл іс-әрекеттерін айқындап, бо-
лашақ үрпаққа жазу немесе таңба түрінде мүра етіп
қалдырып отырған.
78
7
гСезімтал нерв талшықтарьі
38-сурет. Көру нервінің тор кабықшасының схемасы.
I— кез алмасының тор қабықшасының меншікті қантамырлары. 2— пигменттік қабат. 3— тор
қабықшаның сезімтал таяқша атты рецепторлары. 4— тор қабықшаның сезімтал сауытша атты ре-
цепторлары. 5— тор қабықшаның ганглиоздық нерв клеткалары. 6— тор қабықшаның кеп тал-
шықты нерв клеткалары. 7— керу нервінің соқыр нүктесі.
II жүп — көру нерві (пегұиз оріісиз) аса сезімтал
нервтердің катарына жатады. Бүл нервтердің сезімтал
рецепторлары көз алмасының тор қабатында (геііпа)
орналасқан, олар бір-бірімен үштасып жалғаса орна-
ласқан бірнеше сезімтал клеткалар тізбегінен қүралған
(38-сурет).
Көру нервінің рецепторлары таяқшалар мен сауытша-
лардан түрады. Таяқшаның саны шамамен 130 млн. сау-
ытшалар, 9 млн. Сауытшалар күндізгі сәулеге тітіркенсе,
таяқшалар әлсіз жарыққа тітіркеніп, қараңғыда көру
қызметін атқарады. Сауытшалар тор қабықтың орта
бөлігінде, таяқшалар шет жағында орналасады.
79
Тор қабықтың ортаңғы бөлігінде көру нерві сабағының
шоғыры орналасқан. Көру нервінің сабағының көз алма-
сынан шыққан жерін көру нервінің дискісі немесе “соқыр
нүкте” деп, ал көз нервінің дискісінен сырт 3 мм шама-
сында алшақ жатқан сауытшалардың шоғырланған жерін
“сары нүкте” деп атайды. “Сары нүкте” көздің 'сезімтал
өте көргіш жері болып табылады. Айналадағы дүниелерді
анықтап көру үшін сәуле көз осі арқылы өтіп, сары
нүктенің ойысына дәл келіп түсуі керек.
Көру нервінін, өткізгіш жолдары мен айқындаушы
аймағынын, схемасы. Көздің мөлдір қабықшасынан сынып
өткен сәуле көздің қарашығы арқылы көздің алдыңғы,
одан кейін артқы камерасының мөлдір сүйық заттары
арқылы көз бүршағына қарай өтеді.
Қарашық (риріііае) нүрлы қабықтың тесігі. Нүрлы
қабықтың бірыңғай салалы меридионалды және дөңгелек
бағытта орналасқан бүлшық еттерінің жиырылуы
нәтижесінде қарашық тесігінің көлемі әлсіз жарыққа
кеңейіп, қуатты сәулеге тарылады. Ол көз бүршағына
түсетін сәуленің шамасын реттеп отырады. Қарашық
арқылы өткен сәуле көз бүршағына байламдар арқылы
берік жалғасқан кірпікті дененің бүлшық еттерінің жиы-
рылуы әсерінен көз бүршағының сыртқы пішіні өзгеріп,
әр түрлі қашықтағы бейнелерді көруіне ықпал етеді. Көз
бүршағынан сынып өткен сәуле шоғырлары одан әрі көздің
іркілдеген түсі мөлдір шыны тәрізді қоймалжың денесі
(согриз ұіігеит) арқылы өтіп, тор қабықшаның сары
нүктесіне барып шоғырланады.
Көздің тор қабығы қүрылысы күрделі тізбектелген
сезімтал үш нейрон клеткалар тобынан түрады (39-сурет).
а)	тор қабықтың сәуле сезгіш сезімтал бірінші нейрон
клеткалары таяқшалар мен сауытшалардан қүралған. Бүл
клеткалар сәуле толқындарын қабылдап, оны фото-хими-
ялық қүбылыстарға айналдырып, одан әрі екінші нейрон
клеткаларына қарай өткізеді;
б)	екінші нейрон клеткалары екі полярлы нейрон клет-
каларынан қүралған. Олар рецепторлық клеткалардан
лықсып келген сәуле толқындарын одан әрі мәнерлеп,
сезімтал үшінші нейрон клеткаларына жеткізеді;
в)	үшінші нейрон клеткалары сезімтал ганглионарлық
клеткалар шоғырынан қүралған. Олар екінші нейрон клет-
каларынан лықсып келген сәуле толқындарын одан әрі
қоздырып, бүл клеткалардың орталыққа тепкен нерв тал-
шықтары арқылы тор қабықтың “соқыр нүктесі” арқылы
80
Сеэімтал нерв талшқтары
• н* • Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
• ••• • • • •• Парасимпатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтары
39-сурет. Көру нервініц схемасы.
I— керу нервінің тор қабықшасы. 2— керу нерві. 3— керу нервінің айқасуы. 4— керу
нервінің жолы. 5— латералді иінді дене. 6— мидың шашыранды тәжі. 7— керу нервінің қыртысты >
айқындаушы аймағы.
көз алмасынан көздің шарасына өтіп, бұл нервтің сабағын
қүрайды. Көру нервінің сабағы көру нервінің өзекшесі
аркылы (сапаііз оріісиз) ми сауытына енгеннен кейін, түрік
ері төмпешігінің алдында бүл нерв сабағының жартылай
айқасуы нәтижесінде көру нервінің айқасуын (сһіазша
оріісиш) қүрап, одан әрі көру нервінің жолын (ігасіиз
оріісиз) түзеді. Көру нерві жолының нерв талшықтары
одан әрі үш будаға бөлініп, ортаңғы мидың төрт
төмпешіктің жоғарғы қос төмпешігінде және латералды
иінді денеде орналасқан сезімтал қыртыс асты көру
нервінің орталығымен жалғасады. Қыртыс асты көру
нервінің орталығында сәуле толқындары жартылай
айқындалынып, одан әрі сәуле бағытында орңаласқан ми-
81
дың шашыранды нерв талшықтары ішкі капсула арқылы
көру нервінің қыртысты айқындаушы аймағына өтеді. Көру
нервінің қыртысты айқындаушы аймағы ми сыңарының
шүйде бөлігінде, қүс аяқшасының тепкіші атты саланың
(зиісиз саісагіпиз) маңында орналасқан. Қыртысты *
айқындаушы аймақта жаратылыстың бейнесі, пішіні,
бояуы, шамасы, орналасуы және қимылы түбегейлі
айқындалынады.
Көру нерві қызметінін, зақымдануына немесе
қабынуына байланысты жиі кездесетін ауру белгілері.
Олар өте күрделі және дертке үшыраған көру нервінің
деңгейіне тікелей байланысты.
а)	көру нерві сабағының толық немесе жартылай
зақымдануына байланысты көздің жартылай немесе
мүлдем көрмей қалуы, сондай-ақ нүрлы қабықтың жа-
рыққа тітіркену қабілеті нашарлауы мүмкін.
б)	көру нерві айқасуының зақымдалуына байланысты
екі көздің толық немесе жартылай көрмей қалуы мүмкін.
в)	көру нерві жолының қызметі — көз алмасының сол
жақ немесе оң жақ тор қабықшасына түсетін сәуленің
толқындарын қыртыс асты көру орталығына өткізу. Сол
себепті оң жақ көру нерві жолының жарақаттануына бай-
ланысты тор қабықшасының сол жақ бөлігіне түсетін
сәуленің өткізгіш жолдары әлсірейді. Керісінше, оң жақ
көру нерві жолының зақымдалуына байланысты тор
қабықшаның сол жақ бөлігіне түсетін сәуленің өткізгіш
жолдары әлсірейді.
г)	көру нервінің қыртысты айқындаушы аймағының
бүзылуына байланысты көздің жарықты мүлде сезбей,
көзге әр түрлі жалған елестер көрінуі мүмкін.
КӨЗ-ҚИМЫЛ НЕРВІ
III жұп — көз-қимыл нерві (пегұиз осиіотоіогіиз)
қозғалтқыш нервтердің қатарына жатады. Бүл нервтің
қозғалтқыш ядролары екі ядродан: біріншісі соматикалық
қозғалтқыш ядро (писіеиз п. осиіотоіогіиз), екіншісі па-
расимпатикалық (писі. осиіотоіогшз ассеззогіиз) немесе
Якубович-Эдингера-Весфаля атты ядродан түрады. Бүл яд-
ролар ортаңғы мидың (тезепсерһаіоп) терең қабатында
орналасқан (40-сурет).
82
мааям	Қозғалтқыш нерв талшықтары
Парасимпатикалық түйікге цейінгі нерв талшықтары
•••••••••• Парасимпатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтарн
40-сурет. Көз-қимыл нервінің схемасы.
I— сопақша ми. 2— ми көпірі. 3— кеэ-кимыл нерві. 4— қуысталған қойнау. 5— кез шарасы-
ның жоғарғы саңлауы. 6— кез алмасы. 7— кез алмасының жоғарғы тік бұлшық еті. 8— кез алмасы-
ның латералды түзу бұлшық еті. 9— көз алмасының теменгі тік бұлшық еті. 10— кез алмасының
теменгі қиғаш бұлшық еті. II— кез алмасының медиадді тік бұлшық еті. 12— көз алмасының жоғарғы
қиғаш бұлшық еті. 13— кез-қимыл нервінің қозғалтқыш соматикалық ядросы. 14— ортаңғы мидың
терт төмпешігінің жоғарғы темпешігі. 15— кез-қимыл нервінің парасимпатикалық түйінге дейінгі
нерв талшықтары. 16— парасимпатикалық кірпікті түйіні. 17— парасимпатикалық кірпікті түйін.
18— парасимпатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтары. 19— нүрлы қабықтың сақина бағытта
орналасқан бірыңғай салалы бұлшық еті. Схема автордікі.
Көз-қимыл нервінің эфференттік нерв талшықтары ми
аяқшасының ішкі қапталынан төмен қарай жанай өтіп,
көз шарасының жоғарғы саңлауы (йззига огЬйаІіз зирегіог)
арқылы көз шарасына өтеді. Көз шарасының ішінде бүл
нервтердің соматикалық ядросының нерв талшықтары
жоғарғы және төменгі бүтақтарға бөлінеді:
1. Көз-қимыл нервінің жоғарғы бүтағы көз шарасының
ішінде бірнеше майда кішігірім бүтақтарға бөлініп, көз
алмасының көлденең жолақты жоғары түзу бүлшық етін
(т. гесіиз зирегіог), көздің жоғарғы қабағын көтеретін
бүлшық етті (ш. Іеұаіог раІреЬга зирегіог) нервтендіреді.
2. Көз-қимыл нервінің төменгі бүтақтары тобының
қүрамы күрделі, өйткені бүтақтарының қүрамы соматика-
лық қозғалтқыш және парасимпатикалық нерв тал-
83
41-сүрет. Оң жақ көз-қимыл
нсрві қызмстінің бүзылуына бай-
ланысты жиі кездесетін көрініс
(В. В. Михеевтің) еңбектерінен.
сезімтал және симпатикалық
шықтарынан құралған. Сома-
тикалық қозғалтқыш адро-
ның нерв талшықтары көз
алмасының төменгі түзу
бүлшық етін (ш. гесіиз
іпҒегіог), көз алмасының ме-
диалдық түзу бұлшық етін
(М. гесіиз шедіаііз) және көз
алмасының төменгі қиғаш
бұлшық етін (ш. оЫі&ии$
іпГегіог) нервтендіреді. Бұл
нервтің парасимпатикалық
түйіндерге дейінгі нерв тал-
шықтары ортаңғы мида ор-
наласқан Якубович атты
парасимпатикалық адродан
басталып, кірпікті түйінмен
жалғасады. Парасимпатика-
лық түйінде түйінге дейінгі
нерв талшықтары түйіннің
ішінде үзіліп, түйіннен
кейінгі парасимпатикалық
нерв талшықтар кірпікті
түйіннен үзілмей өткен
нерв талшықтардың қүрамы-
на еніп, көз алмасының торлы тамырлы қабығы (іипіса
ұазсиіоза) арқылы нүрлы қабықты (ігіз), және оның
дөңгелек бағытта орналасқан бірыңғай салалы етін (ш.
зрһіпсіег риріііае) және кірпікті дененің сақина бағытта
орналасқан етін (ш. сігсиіагіз) нервтендіреді.
Парасимпатикалық ядроның қозғалтқыш күштерінің
әсерінен көз қарашығының көлемі кішірейіп, тор
қабықшаға түсетін сәуленің шамасы азаяды, ал кірпікті
дененің бірыңғай салалы еттерінің жиырылуы әсерінен
көздің әр түрлі қашықтықтағы бейнелерді анықтап көруіне
мүмкіндік туады.
Көз-қимыл нерві қызметінің зақымдалуына байланы-
сты кездесетін дерттің, негізгі симптоматикалық белгілері.
Көз-қимыл нерві қызметінің ақаулануына байланы-
сты кездесетін дерттің симптоматикалық белгілері өте
күрделі:
а)	птоз (ріозіз) көздің жоғарғы қабағын көтеретін
бүлшық еттің сал болып қалуы салдарынан көздің жоғарғы
қабағы салбырап, көздің жүмылуы (41-сурет).
84
б)	көз алмасының ме-
диалдық түзу бүлшық ет-
терінің сал болып қалуы
әсерінен көз алмасының
сыртқа қарай ауытқуы
мүмкін (42-сурет);
в)	көз-қимыл нервінің па-
расимпатикалық бслімінің сал
болып қалу әсерінен
қарашықтың келемі кеңейіп,
көз жақыннан көру қа-
білетінен айырылуы мүмкін
(43-сурет);
г)	көз алмасының
көлденең жолақты бүлшық
еттерінің сал болып қалу
әсерінен бүлшық еттердің
жиырылу қабілеті нашар-
лап, көз алмасы көз шара-
сынан шығыңқырап бүл-
тыйып түруы ықтимал.
42-сурет. Көз алмасының меди-
алдық тік бұлшық етінің сал болып
қалуы әсерінен, көз алмасының
сыртқа қарай ауытқуы (Л. С. Да-
ракіиеевичтің еңбекпіерінен.).
43-сүрет. А — көздің қарашығының қалыпты жағдайдағы көрінісі.
Б — оң жақ кез-қимыл нервінің парасимпатикалық нерв талшықтарының кызметінің бұзылуы
нэтижесіндс қарашықтың көлемінің еріксіз кеңеюуі
85
ШЫҒЫР НЕРВІ
IV жүп — шығыр нерві (пегұиз ігосһіеагіз)
қозғалтқыш нервтердің қатарына жатады. Бұл нервтің
қозғалтқыш ядросы (гшсі. п. ігосһіеагіз) ортаңғы мидың
төменгі төрт төмпешігінің төменгі терең қабатына орна-
ласқан. Қозғалтқыш ядроның эфференттік нерв тал-
шықтары мидың жоғарғы желдеткіші (ұеішп тедіііаге
зирегіог) мен ортаңғы мидың төрт төмпешігінің төменгі
төмпешігі (соііісиіі іпіегіогез) аралығынан ми бетіне
шығып, шығыр нервтің сабағын қүрайды. Ол ми аяқшасын
(редипсиіиз сегеһгі) сырттай орап өтіп, қуысталған қойнау
(зіпиз сауегпозиз), одан әрі көз шарасының жоғарғы
саңылауы арқылы көз шарасына еніп, көз алмасының
жоғарғы ‘ қиғаш етін (т. оЬ1і£ші$ зирегіог) нервтендіреді
(44-сурет).
Шығыр нерві қызметінің бұзылуына байланысты кез-
десетін симптоматикалық белгілер. Бүл нервтің негізгі
Қозғалтқыш нерв талшықтары
44-сурст. Шығыр нервінің схемасы.
I— ми аяқшасы. 2— ми кепірі. 3— сопақша ми. 4— шығыр нервінін сабағы. 5— қуысталған
қойнау. 6— кез шарасынын жоғарғы саңлауы. 7— көз шарасынын жоғарғы қиғаш бұлшық еті. 8—
шығыр нервінін, қозғалтқыш ядросы.
86
45-сурет. Сол жақ шығыр нервінің қызметінің бұзылуына байланысты
ксздесетін көрініс.
қызметі — көз алмасын сыртқа қарай айналдырып, төмен
қарай тарту. Оның қызметі бұзылған кезде науқас төмен
қарағанда немесе жоғарғы қабаттан баспалдақ арқылы
төмен түскенде көзі бұлдырап, көзіне “қос” тәрізді елес
көрінуі мүмкін. Шығыр нервінің бір жақты қабынуына
байланысты көз алмасы ішке қарай ауытқып қисаюы
ықтимал (45-сурет).
ҮШКІЛ НЕРВІ
V жүп — үшкіл нерві (пегұиз ігі^етіпиз) ми нерв-
терінің ішіндегі қүрамы жағынан да, қызметі жағынан да
өте күрделі, -ол аралас нервтердің қатарына жатады.
Өйткені, біріншіден, бұл нервтің орталық ядролары бір
қозғалтқыш, үш сезімтал ядролардан тұрса, екіншіден,
үшкіл нервтің сезімтал бұтақтарының нерв талшықтары
вегетативтік нерв жүйелерімен тығыз байланысқан.
Үшкіл нервтің орталық ядролары:
1. Қозғалтқыш ядросы (писі. тоіогіиз п. Ігі^етіпі), ол
ми көпірінің жоғарғы қабатында, ромбы ойысының таба-
нына жақын ми жамылғысының ішінде орналасқан.
2. Сезімтал ядролар өз алдына дербес үш ядродан
түрады:
а)	үшкіл нервтің орталық ми жолының ядросы (писі.
зріпаііз п. 'гігі£ешіпі);
87
б)	үшкіл нервтің орталық ми жолының ядросы (гшсі.
шезепсерһаіісиз п. Ігі£етіпі);
в)	үшкіл нервтің ми көпірі маңындағы сезімтал ядросы
(писі. ропіігшз п. ігі^етіпі);
Үшкіл нервтің ядроларының нерв талшықтары ми
көпірі (ропз) мен мишықтың ортаңғы аяқшасы
(реёипсиіиз сегеЬеІІагиз тедіиз) аралығынан ми бетіне
шығып, үшкіл нервтің үлкен (сезімтал) және кіші
(қозғалтқыш) нерв түбіршектерін (рогііо та]ог еі тіпог
п. ігі^етіпі) қүрайды.
Үшкіл нервтің сезімтал рецепторларының орналасқан
аумағы беттің терісінде, мүрын және кіреберіс және
меншікті ауыз қуысының кілегей қабықшасында, тілдің
арқасының 2/3 бөлігінде, қүрмау, тіласты, жақасты без-
дерде және көлденең жолақты шайнау, жүмсақ
таңдайды, дабыл жарғағын қатайтатын бүлшық еттерде
орналасқан.
Үшкіл нервтің сезімтал түйіні (зап£Ііоп ігі^етіпаіе)
немесе Гассер түйіні, ол самай сүйектің тас бөлімінің
алдыңғы бетіндегі үшкіл нерв түйінінің батыңқысында
(ітргеззіог 1гі£етіпі) орналасқан. Формасы жарты ай
тәрізді, көлемі 0,8—1 мм шамасында, шоғырланған жалған
бір полярлы нерв клеткаларынан қүралған дене.
Үшкіл нервтің сезімтал түйінінен сыртқа қарай теп-
кен (эфференттік) нерв талшықтары рецепторлардан
алған сезімдерді нерв импульстеріне айналдырып, бүл
түйіннің сезімтал афференттік нерв талшықтары арқылы
орталық үшкіл нервтің ядроларына қарай бағытталады.
Үшкіл нервтің сезімтал түйінінен сыртқа тепкен эффе-
ренттік нерв талшықтары нервтендіретін мүшелердің
аумағына қарай: көздік, жоғарғы жақ және төменгі жақ
нервтеріне бөлінеді:
1. Көздік нерв (п. орһіһаітісиз), таза сезімтал нерв
талшықтарынан қүралған (46-сурет).
Ол үшкіл нервтің сезімтал түйінінен дараланып бөлініп
шыққаннан кейін, қуысталған қойнау (зіпиз саұегпозиз),
одан әрі көз шарасының жоғарғы саңылауы (йззига
огЫіаІіз зирегіог) арқылы көз шарасына еніп, бірнеше
бүтақтарға бөлінеді:
1. Ми қабықшасының бүтағы (г. тепіп^еиз) сезімтал
нерв талшықтарынан қүралған, ол көздік нервінен көз
шарасына кіреберіс жерінен басталып, алдыңғы ми сауыты
ойысының маңындағы ми қабықшасын нервтендіреді.
88
ммммммаав Сезімтал нерв талшықтари
ам » мж — Қозғалтқыш нерв талшықтарзі
.«••мем Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтари
• •••••••• Парасимпатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтаръ:
Симпатикалық нерв талшықтар-ы
46-сурет. Көздік нервтің схемасы.
I—	үшкіл нсрвтің ссзімтал орталық ми жолының ядросы. 2— үшкіл нервтің кепір маңындағы
сезімтал ядросы. 3— үшкіл нервтің сезімтал жүлын жолының ядросы. 4— үшкілнервтің қозгалтқыш
ядросы. 5— үшкіл нервтің сабағы. 6— үшкіл нервтің сезімтал түйіні. 7— үшкіл нервтің көздік нерві.
8— кез-қимыл нервінің парасимпатикалық ядросы. 9— кез-қимыл нервінің сабағы. 10— көз жасы
безінің нерві. II— маңдайлық нерв. 12— кез шарасының жоғарғы нерві. 13— тор сүйектің
тесіктелгсн табақшасы. 14— шығыршық үстілік нерв. 15— мүрын-кірпіктік нерв. 16— кірпіктік
нерв. 17— кірпіктік қысқа нерв. 18— тор сүйектің артқы үяшығының нерві. 19— кез алмасының
фиброздық қабықшасының сезімтал бутақтары. 20— тор сүйектің ұяшығының алдыңғы нерві. 21—
шығыршық астылық нерв. 22— парасимпатикалық кірпіктік түйін. Схема аатордікі
2.	Көз жасы безінің нерві (г. Іасгітаііз) сезімтал нерв
талшықтарынан құралған, ол көз алмасын сыртынан жанап
өтіп, көз жасы безін нервтендіретін жоғарғы жақ нервтің
бет сүйек нервінің (п. гу^отаіісиз) сезімтал нерв тал-
шықтарымен қосылып көз жасы безін, көздің латералдық
бұрышының конъюктивасын және жоғарғы көз қабығының
терісін нерв талшықтарымен қамтамасыз етеді.
3.	Маңдай нерві (п. ^гопіаііз) көз шарасының жоғарғы
қабырғасын астарлап жанай өтіп, көз алмасы экваторының
тұсында екі нервке: көз шарасының жоғарғы нервіне (п.
зиргаогЬіІаІіз) және шығыршық үсті нервіне (п.
зиргаігосһіеагіз) бөлінеді.
Бүл нервтердің соңғы нерв талшықтары көз шарасынан
сыртқа өтіп, маңдайдың терісін, көздің жоғарғы
қабығының медиалдық бүрышының терісін және оның
конъюктивасын нервтендіреді.
89
4.	Мұрын-кірпік нерві (п. пазосіііагіз) көз нерві
бүтақтарының ішіндегі едәуір елеулісі және күрделісі, ол
көз алмасын ішкі жағынан жанай өтіп, бірнеше нерв
тармақтарына бөлініп, көз алмасының фиброзды
қабықшасын, тор сүйектің алдыңғы, артқы ұяшықтарының
кілегей қабықшасын және жас безінің қалташасын нерв-
тендіреді. Сондай-ақ көздің медиалдық бұрышының конъ-
юктивасын нервтендірумен қатар, бүл нервтің сезімтал
нерв талшықтарының құрамына кіретін симпатикалық, па-
расимпатикалық нерв талшықтар арқылы нұрлы қабықты
(ігіз) және кірпікті денені (согриз сіііагіз) нервтендіреді.
Мұрын-кірпікті нервтін, бұтақтары:
а)	тор сүйектің алдыңғы және артқы ұяшығы кілегей
қабықшасының нерві (пп. еіһшоідаіез апіегіог еі розіегіог),
ол тор сүйек үяшығының алдыңғы, артқы қуысының
кілегей қабықшасын нервтендіріп ғана қоймай, бұл нервтің
соңғы нерв бұтақтары тор сүйектің тесіктелген табақшасы
(Іатіпа сгіЬгоза) арқылы мұрын қуысына өтіп, мұрын
қуысының кілегей қабықшасын, одан әрі мұрын сүйегінің
майда тесіктері арқылы мүрын куысынан сыртқа өтіп,
мұрын терісін нервтендіреді.
б)	шығыршық асты нерві (п. іггігаігосһіеагіз) мүрын-
кірпіктік нервтің соңғы бүтағы болып табылады, ол
маңдай нервінің шығыршық үстілік нервінің соңғы
бүтағымен (п. зиргаігосһіеагіз) жалғасып, көз жасы безінің
қалташасын (зассиз Іасгітаііз) және көздің медиалдық
бүрышының конъюктивасын нервтендіреді.
Кірпікті түйіннің ұзын нервтері (пп. сіііагез 1оп£І),
саны 2—5 сезімтал нерв талшықтарынан қүралған. Ол
түйінге вегетативтік нерв жүйесінің нерв талшықтарымен
бірге қосылып, кірпіктік түйін арқылы көздің торлы
қабығының бойымен өтіп, кірпікті денені, оның нұрлы
қабықшасын сезімтал нерв талшықтарымен қамтамасыз
етеді.
Кірпікті түйін (£ап£Ііоп сіііаге), сыртқы пішіні со-
пақтау келген, көлемі 2—3 мм шамасы парасимпатикалық
нерв клеткаларынан қүралған дене. Ол көру нервінің ішкі
қапталында орналасқан. Нұрлы қабықты және кірпікті
денені нервтендіретін сезімтал, симпатикалық және пара-
симпатикалық нерв талшықтар осы кірпікті түйін арқылы
өтеді. Кірпікті түйіннің түйінге дейінгі бұтақтары:
а)	кірпікті түйінге сезімтал нерв талшықтар мүрын-
кірпікті нервтен (п. пазосіііагіз) келіп қосылады. Бүл
түйінде сезімтал нерв талшықтары үзілмей өтіп, түйін
90
арқылы өтетін симпатикалық, парасимпатикалық нерв тал-
шықтарымен нүрлы қабықты және кірпікті денені нерв-
) тендіреді;
б)	кірпікті түңіннің парасимпатикалық нерв тал-
шықтары ми аяқшасының жамылғысының ішінде
(іеешепіит редипсиіі сегеЬгі) орналасқан Якубович ядро-
сынан басталады. Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв
і талшықтары (пеигоНЬгае ргеёап^ііопагез) кірпікті түйінінің
ішінде үзіліп, түйіннің парасимпатикалық клеткаларының
сыртқа тепкен талшықтары қысқа кірпіктік нервгің (п.
сіііагез Ьгеұез) қүрамына кіріп, нұрлы қабықты және
кірпікті дененің сақина бағытта орналасқан бірыңгай са-
лалы етін нервтендіреді. Нүрлы қабық пен кірпікті дененің
еттерінің жиырылуы әсерінен көз қарашығының пішіні
өзгеріп, әр түрлі қашықтықтағы бейнелерді анық көруге
көмектеседі.
в)	симпатикалық нерв талшықтары бұл түйінге ішкі
үйқы артериясының қуысты қойнауы (зіпиз саұегпозиз)
маңында орналасқан ішкі үйқы артериясының симпати-
калық өрімінен (ріехиз сагоіісиз іпіегпиз) басталып, көз
шарасының жоғарғы саңлауы арқылы өтіп кірпікті
түйінмен жалғасады. Симпатикалық нерв талшықтары
кірпікті түйіннің ішінде үзілмей кірпікті түйін арқылы
өтіп, түйіннен кейінгі нерв талшықтары қүрамына кіріп,
нүрлы қабық пен дененің бірыңғай салалы меридионалды
бағытта орналасқан еттерін нервтендіреді. Симпатикалық
нерв жүйелерінің әсерінен көз қарашығының көлемі
кеңейіп, торлы қабыққа түскен жарықтың шамасы
көбейеді және көз бұршағының сыртқы пішіні өзгеріп,
әр түрлі қашықтықтағы бейнелерді анықтап көруге
көмектеседі.
Үшкіл нервтің жоғарғы жақ нерві (пегұиз тахіііагіз)
сезімтал нерв талшықтарынан қүралған. Ол ми сауытынан
дөңгелек тесік (Гогатеп гоіипгіит) арқылы қанат-таңдай
ойысына (Гозза ріегу^ораіаііпа) өтіп, қанат таңдай ойысы-
ның маңында бірнеше нерв бүтақтарына бөлінеді. Жоғарғы
жақ нервінің бүтақтары мүрын қуысының кілегей қабығын,
көз жасы, таңдай және мұрын қуысының бездерін, соны-
мен бірге көздің латералды бүрышы мен ауыз езуінің
аралығындағы беттің терісін нервтендіреді (47-сурет).
Жоғарғы жақ нервінін, бұтақтары:
1. Ми қабығының бүтақтары (г. тепіп^еиз) ми сауы-
тына дөңгелек тесік арқылы кері ми сауытына өтіп, бас
сүйектің ортаңғы ойысындағы ми қабығын нервтендіреді;
91
нмммв Сез імтал нерв талшықтары
ммтямамім Қозғалтқыш нерв талшықтару
••«• • Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
*• • ••••••• йарасимлатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтары
Симпатикалық нерв талиықтары

47-сурет. Жоғарғы жақ нервінің схемасы.
I—	үшкіл нервтің сабағы. 2— үшкіл нервтің сезімтал түйіні. 3— маңдай нерві. 4— кез жас
бсзінің нерві. 5— парасимпатикалық қанат-таңдай түйіні. 6— көз жас безі. 7— жоғарғы жақ нерві.
8'— бет-сүйектік нерві. 9— кез шарасының теменгі нерві. 10— жоғарғы жақтың ұялық артқы нерві.
II— жоғарғы жақтың тістерінің ұялық ортаңгы нерві. 12— жоғарғы жақтың тістерінің ұялық ал-
дыңғы нерві. 13— кез шарасының теменгі тесігі. 14— кез шарасының теменгі нервінің соңғы
бұтақтары. 15— жоғарғы жақтың ұялық нервтерінің ерімі. 16— мұрын-таңдай нерві. 17— таңдайдың
үлкен жөне кіші нерві. 18— үлкен тастық нерві. 19— терең тастық нерв. 20— сына сүйектің қанат
тврізді өсіндісінің нерві. 21— дабыл шегінің нерві. 22— самай сүйектің біз-еміздік тесігі. 23—
сілекей бездердің қызметін қоздырғыш жоғарғы парасимпатикалық ядро. 24— сына сүйектің қанат
тврізді есіндісінің езсгі. 25— мұрынның жоғарғы артқы медиадды жвне латералды нерві. Схема
автордікі ~
*
2.	Бет-сүйек нерві (п. гу^отаіісиз) көз шарасының
төменгі саңлауы (йззига огһііаііз іпГегіог) арқылы көз
шарасына еніп, одан әрі бет сүйектің бет сүйектік-бет
және бет сүйектік-самай өзекшелері (сапаііз
хубошаіісоГасіаІіз еі сапаііз гу^отаіісоіетрогаііз) арқылы
нерв бүтақтарына тарамдалынып, самай сүйегі мен бет
сүйегі айналасындағы бет терісін нервтендіреді;
3.	Жоғарғы жақтың үялық артқы нерві (п. акеоіагіз
зирегіог розіегіог) жоғарғы жақтың үялық артқы тесігі
арқылы жоғарғы жақ сүйегінің ішіне еніп, тіс нервтерінің
92
өрімін (ріехиз депіаіиз) қүрап, жоғарғы жақтың азу
тістерін және қызыл иегін нервтендіреді;
4.	Көз шарасының төменгі нерві (п. іпҒгаогЬИаІіз)
жоғарғы жақ нервтің тікелей жалғасы болып саналады.
Ол көз шарасының төменгі саңлауы (Нззига огЬйаІіз
іпГегіог) арқылы көз шарасына еніп, одан әрі көз шара-
сының төменгі саласы (зиісиз іпГгаогЬііаІіз), төменгі өзегі
(сапаііз іпГгаогЬіІаІіз) арқылы беттің терісіне өтіп, езу мен
көздің латералды бүрышының аралығындағы беттің терісін
нервтендіреді. Бүл нервтің көз шарасының төменгі өзегінің
маңындағы жоғарғы үялық алдыңғы және аралық нервтері
(пп. аіұеогаііз зирегіог апіегіог еі тедіаііз) жоғарғы жақ
тістерінің өрімін құрап, жоғарғы жақ сүйектің күрек, кіші
азу және үшкір тістерін және тістердің маңындағы қызыл
йекті нервтендіреді;
5.	Қанат-таңдай нервтері (пп. р1егу£ора1апйпі) сезімтал
нерв талшықтарынан қүралған, саны 4—5 шамасында, ол
парасимпатикалық қанат-таңдай түйіні арқылы үзілмей
өтіп, түйін арқылы өтетін симпатикалық және парасимпа-
тикалық нерв талшықтарына қосылып, ауыз, мүрын
қуысының кілегей қабықшасын және оның бездерін нерв-
тендіреді.
Қанат-таңдай түйіні (£ап£Ііоп ріегу^оріаііпі) сыртқы
пішіні әр түрлі, көлемі 2—3 мм шамасында парасимпати-
калық нерв клеткаларынан қүралған дене. Ол қанат-
таңдай ойысында жоғарғы жақ нервінің ішкі қапталында
орналасқан. Қанат-таңдай түйіні арқылы өтетін сезімтал,
симпатикалық және парасимпатикалық нерв талшықтары
мүрын, ауыз қуысының кілегей қабықшасын және олардың
бездерінің қызметін реттейді. Бүл түйінге парасимпатика-
лық түйінге дейінгі нерв талшықтары, аралық нервтің
сілекей бездердің қызметін қоздырғыш жоғарғы парасим-
патикалық ядродан (пис1.{ заііұаіогіиз зирегіог) келіп
қосылады. Бұл ядроның эфференттік үйінге дейінгі нерв
талшықтары аралық нервтің қүрамына кіріп, самай
сүйектің бет нерві өзегінің ішінде үлкен тастық нервіне
(п. реігозиз та]ог) және дабыл шегінің нервіне (п. сһогда
Іутрапі) бөлінеді. Үлкен тастық нерв, самай сүйектің
үлкен тастық нервінің саңлауы (һіаіиз* сапаііз п. реігозиз
таіогіз) арқылы ми сауытына кіріп, ми сауытынан сыртқа
жыртық тесік (Гогатеп Іасепіт) арқылы шығып, одан әрі
сына сүйектің қанат тәрізді өсіндісінің өзегі (сапаііз
ріегубоШеиз) арқылы өтіп, қанат-таңдай түйінімен
жалғасады. Бүл түйінде үлкен тастық нервтің парасимпа-
93
тикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары үзіліп, түйіннен
кейінгі нерв талшықтары түйіннен сыртқа тепкен нерв-
тердің сабағын құрайды.
Симпатикалық нерв талшықтары қанат-таңдай түйініне
самай сүйектің ішкі ұйқы артериясының өзегіне кіреберіс
жеріндегі ішкі үйқы артериясының симпатикалық өрімінен
(ріехиз сагоіісиз) келіп қосылады. Бүл өрімнің симпатикалық
нерв талшықтары терең тастық нерв сабағының (п. реігозиз
ргоһшдиз) құрамына кіріп, қанат-тандай түйініне бет алады.
Қанат-таңцай түйінінің ішінде симпатикалық нерв тал-
шықтары үзілмей, түйіннен сыртқа қарай тоқтаусыз өтіп,
түйін нервтерінің бүтақтарын қүруға қатысады.
Қанат-таңдай түйінінің нерв бұтақтары:
а)	мұрынның жоғарғы артқы медиалды және латералды
нерв бұтақтары (гг. пазаііз зирегіог розіегіог шесііаііз еі
Іаіегаііз) негізгі таңдай тесігі (Гогашеп зрһепораіаііпшп)
арқылы мұрын қуысына кіріп, мұрынның кілегей қабығын
және оның бездерін нервтендіреді.
б)	мүрын маңдай нерві (п. пазораіаііпиз) қанат таңдай
түйінінен басталатын нервтердің ішіндегі көрнектісі, ол
жоғарғы жақ сүйектің күрек тісінің өзегі (сапаііз іпсізіұиз)
арқылы ауыз қуысына өтіп, таңдайдың кілегей бездерін
және оның кілегейлі қабығын нервтендіреді;
в)	үлкен және кіші таңдай нерві (пп. раіаііпиз та]ог
еі тіпог) таңдай сүйектің үлкен және кіші таңдай тесігі
(Гогашеп раіаііпит та]из еі тіпиз) арқылы өтіп, жүмсақ
таңдайдың кілегей бездерін және оның кілегей қабығын
нервтендіреді;
г)	бет-сүйек нерві (п. гу^отаНсиз) жоғарғы жақ
нервінің бет сүйек нервіне қосылып, көз шарасының
төменгі саңлауы арқылы көз шарасына енеді. Көз шара-
сында бүл нервтің сезімтал нерв талшықтары көз жасы
безінің меншікті сезімтал нерв бүтақтарымен өзара
жалғасып, бүл нервтің соңғы талшықтары көз жасы безін
сезімтал, симпатикалық, парасимпатикалық нерв тал-
шықтарымен қамтамасыз етеді.
II	I. Төменгі жақ нерві (пегұиз тапдіЬиІагіз), құрамы
сезімтал және қозғалтқыш нерв талшықтарынан құралған.
Бүл нервтің сабағы сына сүйектің сопақша тесігі (Гогатеп
оұаіе) арқылы ми сауытынан сыртқа өтіп, бірнеше
сезімтал, қозғалтқыш нерв бүтақтарына бөлінеді (48-су-
рет).
Төменгі жақ нервінің, қозғалтқыш нерв бұтақтары:
94
48-сурет. Төменгі жақ нервінің схемасы.
I- үшкіл нервтің сезімтал орталық мн маңындағы ядросы. 2-үшкіл нервтің сезімтал көпір
маңындағы ядросы. 3-үшкіл нервтің сезімтал жулын жолының ядросы. 4-үшкіл нервтің қозғалтқыш
ядросы. 5-үшкіл нервтің түбіршегі. 6-үшкіл нервттің сезімтал Гассор түйіні. 7-жоғарғы жақ нерві.
8-төменгі жақ нерві. 9-төменгі жақ нервінің сабағы. 10-урт нерві. ІІ-жумсақ таңдай шымылдығын
керетін булшық еті. 12-қанат тэрізді латоральді булшық ет. 13-самай булшық еті. 14-қанат тэрізді
медиальді булшық еті. 15-жақтың меншікті шайнау булшық еті. 16-тістердің уялық теменгі нерві.
17-тіл артермя қантамырының симпатикалық ерімі. 18-жақ—тіласты сүйегінің булшық еті. 19-екі
қарыншалы булшық еттің алдыңғы қарыншасы. 20-жақ асты сілекей безі. 21-жақ асты парасимпа-
тикалық түйін. 22-тіл асты сілекей безі. 23-тілдің жіп тәрізді бүртікшелері. 24-тіл нерві. 25-пара-
симпатикалық қүлақ атты түйін. 26-дабыл шегінің нерві. 27-қулақ-самайлық нерві. 28-шықшыт безі.
29-дабыл шегі нервінің өзекшесі. 30-иінді түйін. 31-үлкен тастық нерв. 32-кіші тастық нерві. 33-
сілекей бездердің қызметін қоздырғыш парасипатикалық жоғарғы ядро. 34-сілексй бсздердің
қызметін қоздыргыш парасимпатикалық төменгі ядро. 35-бет нервГнің өзекшесі. 36-ішкі уйқылық
артерия. 37-дабыл нерві. 38-тас—дабыл нерві. 39-дабыл жарғагын керетін булшық еті. (Схема ае-
тордікі)
1.	Жақ сүйегінің меншікті шайнау бүлшық етінің
нерві — (п. тазхаіегісиз).
2.	Самай бүлшық етінің терең нервтері — (пп.
Іетрогаііз ргоһтсіиз).
3.	Латералды қанатты бүлшық еттің нерві — (п.
ріегу£оідеи5 іаіегаііз).
4.	Медиалды қанат тәрізді бүлшық еттің нерві — (п.
ріегу&оі(3еи5 тедіаііз).
5.	Таңдай шымылдығын керетін бүлшық еттің нерві —
(п. тизсиіі Іепзогіз уеіі раіаііпі). Бүл нервтердің
қозғалтқыш бүтақтары атына сай бүлшық еттерді нерв-
тендіреді;
Төменгі жақ нервтін, сезімтал нерв бұтақтары:
1. Ми қабығының бүтақтары (г. тепіп§еи8), ол сына
сүйектің қылқанды тесігі (йэгатеп зріпозит) арқылы ми
95
49-сурет. Үшкіл нерв
кызметінің бұзылуына байланы-
сты дерттің қозу кезіндегі көрініс
(О. А. Штенберг еңбекіперінен).
50-сурет. Үшкіл нерв
қызметінің бұзылуына байланы-
сты дерттің қозу кезіндегі көрініс
(О. А. Штенберг еңбектерінен).
сауытынан сопақша тесік
арқылы сыртқа шыққан
жерінде орналасқан:
а)	сипматикалық нерв тал-
шықтары бүл түйінге ми
қабығының оргаңғы артерия-
сының маңында орналасқан
симпатикалық өрімінен баста-
лып, қүлақ түйінінің ішіңде
үзілмей өткен сезімтал нерв
талшықтарымен қосарласып,
шықшыт безін нервтендіреді.
Симпатикалық . нерв тал-
шықтарының әсерінен шықшыт
безінің қызметі тежеледі;
б)	парасимпатикалық
нерв талшықтары қүлақ
түйініне тіл-жүтқыншақ
нервтің сілекей бездерінің
қызметін қоздырғыш төменгі
парасимпатикалық ядродан
(писіеиз заііұаіогіиз іпГегіог)
келіп қосылады. Бүл ядро-
ның кіші Үастық нерві (п.
реігозиз тіпог) арқылы
қүлақ түйініне келіп
қосылады. Қүлақ түйінінің
ішінде түйінге дейінгі пара-
симпатикалық нерв тал-
шықтары үзіліп, түйіннің
түйіннен кейінгі парасимпа-
тикалық нерв талшықтары
сезімтал симпатикалық нерв
талшықтарына қосылып,
қүлақ-самай нервінің бойы-
мен өтіп, шықшыт безді нер-
втендіреді.
Парасимпатикалық нерв тал-
шықтарының	әсерінен
шықшыт безінің күш-қуаты
артады.
Үшкіл нерв қызметінің
бүзылуына байланысты жиі
кездесетін симптоматикалық
98
бүлшық (
бүзылуынан
51-сурет. Үшкіл нервтің
қызметінің бүзылуына байланысты
дерттің қозу кезіндегі көрініс (О. А.
Штенберг еңбектерінен).
белгілер. 1. Қозғалтқыш
нерв талшықтарының қыз-
метінің бүзылуына байланы-
сты кездесетін белгілер:
а) үшкіл нервтің
қозғалтқыш ядросы қыз-
метінің бүзылуына байла-
нысты шайнау бүлшық
еттері мүлде әлсіреп немесе
сал болып қалуы мүмкін;
б)	бүл ядроның бір
жақты қабынуына байланы-
сты ауызды ашқан кезде
төменгі жақ сау жағына
қарай ауытқуы мүмкін;
в)	шайнау бүлшық ет-
терінің сал болып қалуын са-
май немесе меншікті шайнау
гі қызметінің
байқауға бола-
ды, сонымен бірге қүлақтың
әлсіз, нәзік дыбыстарды
сезіну қабілеті де нашар-
лайды;
II. Сезімтал нерв талшықтары қызметінің бүзылуына
байланысты кездесетін белгілер:
а)	Гассеров атты сезімтал түйіннің қызметінің
ақаулануына байланысты үшкіл нервтің сезу қабілеті
мүлде әлсіреуі мүмкін;
б)	бүл нервтің негізгі бүтақтарының қабынған орнын
байқау үшін, үшкіл нервтің соңғы бүтақтарының бет
терісіне шығатын жерін сипау керек;
в)	үшкіл нервтің қабынуына байланысты дерг қозған кезде
ауру бүрісіп, аса қиналып ауырған жерін қолымен еріксіз басу-
ына тура келеді. Аурудың зардабы соншалықты науқастың беті
дірілдеп, азап шеккен қалпында бүрісіп қалуы мүмкін (49-сурет).
Дерттің қозуына байланысты аурудың шайнау бүлшық
еттері дірілдеп, есінеп, аузы ашылып, мүрын және көз жасы
бездерінің қызметі қозып, ауыздың дәмі “темір татуы”
мүмкін (50-сурет).
Үшкіл нервтің зақымдалуына байланысты дерт
козғанда шайнау бүлшық еттерін сипау немесе аурудың
еріксіз сөйлеуі дерттің кенеттен қозуына себепкер болады
(51-сурет).
99
ӘКЕТКІШ НЕРВ
VI жұп — әкеткіш нерв (пегұиз аЬдисепз) таза
қозғалтқыш нервтердің қатарына жатады. Бұл нервтін
қозғалтқыш ядросы (писіеиз псгүі аМисепііз) ромба ойысы-
ның жоғарғы бөлігінде ми көпірі бетінде, бет нерві ілмегініи
ішіңде орналасқан. Әкеткіш нервтің қозғалтқыш ядросының
нерв талшықтары, сопақша мидың пирамидасы мен ми
көпірінің аралығында мидың бетіне шығып, бұл нервтін
сабағын қүрайды. Әкеткіш нервтің сабағы ми сауытындағы
қуысталған қойнау (зіпиз саұегпозиз), одан әрі көз шарасы-
ның жоғарғы саңлауы (йззига огЫіаІіз зирегіог) арқылы өтеді
де көз-қимыл, әкеткіш және үшкіл нервтің көздік нерві
бүтағымен бірге қосарласып, көз шарасына енеді. Көз ша-
расының ішіңце бүл нервтің соңғы бүтақтары бірнеше нерв
тармақтарына бөлініп, көз алмасының сыртқы түзу бұлшык
етін (ш. гесіиз іаіегаііз) нервтендіреді (52-сурет).
Қозгалтқыш нерв талшықтары
52-сурет. Әкеткіш нервтің схемасы.
I— ми көпірі. 2— өкеткіш нервтің қозғалтқыш ядросы. 3— сопақша мидың пирамидасы. 4
өкеткіш нервтің сабағы. 5— қуысталған қоіінау. 6— көз шарасының жоғарғы саңлауы. 7— көз ал-
масының латералды түзу бұлшық еті. (СхвМО ОвІПОрдІКІ).
100
53-сурет. Сол жақ әкеткіш
нервтің қызметінің бұзылуына
байланысты көз алмасының ішке
қарай ауытқуы (Л. О. Даракіиее-
вич еңбектерінен).
54-сурет. Әкеткіш нервтің екі
жақты қабынуына байланысты
көз алмасының ішке қарай
ауытқуы (О. А. Михеевтің
еңбектерінен).
Әкеткіш нерв қызметінің бұзылуына байланысты кез-
десетін дерттің белгілері. Әкеткіш нерв сабағының
қабынуына немесе зақымдануына, көз алмасының латерал-
дық бұлшық етінің сал болып қалуына байланысты, көз
алмасының ішке қарай ауытқуы бір жақты немесе екі
жақты болуы мүмкін (53, 54-суреттер).
БЕТ НЕРВІ
Бет нерві қүрамы күрделі және аралас нервтердің
қатарына жатады. Себебі, бет нерві мен аралық нервтің
орталық ядролары және нерв сабағының жүретін жолдары
бір болғандықтан, бұл нервтерді осы уақытқа дейінгі
оқулықта аралас нерв ретінде қарап келген. Бет нервтің
қүрамы және нерв талшықтарының жүретін жолдары күрделі
болғандықтан, оқырман қауымға түсінікті болу үшін бет
нервін қозғалтқыш, ал бүл нервтің қүрамына кіретін аралық
нервті өз алдына дербес нерв ретінде қарауымыз керек.
VII жұп — бет нерві (пегұиз Гасіаііз) таза қозғалтқыш
нерв, бұл нервтің қозғалтқыш ядросы (писіеиз пегұі
Гасіаііз) көпір қақпағының терең қабатында орналасқан.
Қозғалтқыш ядроның эфференттік нерв талшықтары ромба
101
ойсының бетіне қарай жоғары көтеріліп, ілмек тәрізді
иіліп, бет нервінің төмпешігін (соііісиіиз п. (асіаііз) қүрай-
ды. Одан әрі төмен көпірдің терең қабатына қарай бет
алып, сопақша мидың төменгі оливасы мен ми көпірінің
түйіскен жерінде мидың бетіне шығып, бет нервінің са-
бағын қүрайды.
Бет нервінің сабағы самай сүйек пирамидасының ішкі
есту тесігі (рогиз асизіісиз іпіегпиз), одан әрі бет нервінің
өзегі (сапаііз Гасіаііз), біз-еміздік тесігі (Гогашеп
зіуіошазіоідеиш) арқылы ми сауытынан сыртқа өтеді. Бет
нерві біз-еміздік тесігінен сыртқа шыққаннан кейін біз-тіл
асты бүлшық етпен (ш. зіуіоһуіоісіеиз), қос қарыншалы
бүлшық еттің артқы қарыншасының (ш. ді^азігісиз (ұепіег
апіегіог)) аралығынан, одан әрі іпықшыт безінің ішінен өтеді.
мж ммв —Коэғалтқыш нерв ташықтары
ч
55-сурет. Бет нервінің схемасы.
А. I— бет нервінің қозғалтқыш ядросы. 2— бет нервінің сабагы. 3— бет нервінің взегі. 4—
үзеңгілік нерв. 5— үзеңгілік бүлшық еті. 6— бет нервінің өрімі. 7— біз-еміздік тесігі.
Б. I— бст нервінің сабагы. 2— қүлақ қалқанының алдыңғы нервісі. 3— бет сүйектік нерв.
4— үрт нерві. 5— төменгі жақтың жнектік нерві. 6— бет нервінің мойын аумағындағы бүтагы.
(Схема автордікі)
102
Шықшыт безінің ішінде бүл бездің өрімін (ріехиз
рагоіідеиз) қүрап, сәулелі бағытта бірнеше бүтақтарға та-
рамдалынып, ымдау, тері асты, ми сауытының сіңірлі
маңдай және шүйде бүлшық еттерін нервтендіреді (55-су-
рет).
Бет нервінің бұтақтары:
1.	Үзеңгілік нерві (п. зіаредіиз) бет нервінің бас-
тапқы бүтақтарының бірі болып саналады. Ол дабыл
шегінің өзекшесі (сапаііз сһогда іутрапі) арқылы дабыл
қуысына өтіп, үзеңгілік бүлшық етті (т. зіаредіиз) нер-
втендіреді.
2.	Қүлақ қалқанының артқы бүтағы (г. аигісиіагіз
розіегіог) құлақ қалқанының сыртқы бетін орай өтіп,
'қүлақтың артқы бүлшық етін (ш. аигісиіагіз розіегіог)
нервтендіреді;
3.	Қос қарыншалы бүлшық еттің нерв бүтақтары (гг.
ді&а$ііси$), қос қарыншалы бүлшық еттің артқы
қарыншасын (т. сіізазіісиз (ұепіег розіегіог)) нерв-
тендіреді;
4.	Үрт бүлшық етінің нерв бүтақтары (гг. Ьиссаііз),
олардың саны 3—5 шамасындай, ол ауыз және мүрын
тесігінің төңірегінде бірнеше нерв бүтақтарына тарамда-
нып, ымдау және үрт бүлшық еттерін нервтендіреді;
5.	Бет сүйек нерві (п. гу^отаіісиз), саны 3—4, көз
шарасының дөңгелек бағытта орналасқан бүлшық етін (ш.
огЬісиІагіз осиіі) және бет сүйегінің үлкен-кіші бүлшық
еттерін (пп. ху^отаіісиз тарг еі тіпог) нервтендіреді;
6.	Төменгі жақтың жиектік нерв бүтағы (г. тагзіпаііз
тапдіЬиІае), ол төменгі ерінді төмен түсіретін бүлшық етті
(т. дергеззог Іаұі іпіегіог), иек асты бұлшық етін (т.
тепіаііз) және күлімсіреу бұлшық етін (т. гізогіиз) нерв-
тендіреді;
7.	Бет нервінің мойын маңындағы бүтағы (г. соііі), тері
асты бүлшық етін (т. ріаіузта) нервтендіреді.
Бет нерві қызметінің бүзылуына байланысты кезде-
сетін симптоматикалық белгілер. Бет нервінің
зақымдалуына байланысты байқалатын дерттің белгілері:
зақымдалған нерв бүтағының қүрамына, нервтендірілген
мүшенің деңгейіне және көршілес орналасқан аралас
нервтермен өзара байланыстылығына тікелей байланы-
сты. Бүл жағдайда нервтің зақымдалған жағындағы
аурудың беті сау жағына қарай қисайып, көздің қабағы
жабылмай, маңдай, мүрын және ауыз маңындағы ымдау
бүлшық еттері қозған кезде жиырылмай, ауыздың езуі
103
56-сурст. Сол жақ бет нервінің
зақымдалуына байланысты ымдау
бұлшық еттерінің жиырылуы
кезіндегі науқастың бет әлпеті (Л.
О. Даракшеевичтің еңбектерінен).
57-сурет.	Бет	нервінің
қызметінің	екі жақты
ақаулануына	байланысты
науқастың бет әлпеті (Л. О. Да-
ракіиеевичтің еңбектерінен).
төмен тартып, сілекей безінің сөлі артып, сілекейдің ауыз
қуысынан еріксіз ағуы мүмкін (56, 57-суреттер).
АРАЛЫҚ НЕРВ
XIII жүп — аралық нерв (п. іпіегтедіиз) аралас нер-
втердің қатарына жатады. Бүл нервтің ядролары екі яд-
родан түрады. Біріншісін сезімтал дараланған жолдың
ядросы (писі. ігасіиз зоШагіиз), екіншісі сілекей бездердің
қызметін қоздырғыш жоғарғы парасимпатикалық ядро
(писіеиз закаіогіиз зирегіог), ол ми көпірінің терең
қабатында ретикулярлық формация жүйесінің (Гоппаііо
геіісиіагіз) аралығында орналасқан. Аралық нервтің түбірі
ми бетіне бет нервімен кіреберіс-үлу нервінің аралығынан
сыртқа тебеді. Бүл нерв сабағының топографиялық өту
жолдары, бет нервінің өту жолдарына өте үқсас
болғандықтан, бет нервімен қосылып, аралас нерв ретінде
қарастырылады (58-сурет).
Аралық нервтін, бұтақтары:
1. Үлкен тастық нерв (п. реігозиз шаіогіз), аралық
нервтің парасимпатикалық ядросының түйінге дейінгі нерв
104
мажмм Сезімтал нерв талшықтары
м  мв мм Козгалтқыш нерв талшықтары
м •    в Парасимлатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
• ••••••••Парасимлатикалық туйіннен кейінгі нерв талшықтаі>'
4««11 Симлатикалық нерв талшықтары
58-сурет. Аралық нервтің схемасы.
I—	сілекей бсздің қызмстін қоздырғыш жоғарғы парасимпатикалық ядро. 2— бст нервінің
ссзімтал дараланған жолының ядросы. 3— аралық нервтің сабагы. 4— иінді түйін. 5— үлкен тастық
нерв. 6— терең тастық нерві. 7— парасимпатикалық қанат-таңдай түйіні. 8— бет сүйек нерві. 9—
мұрын-таңдай нерві. 10— үлкен және кіші таңдай нерві. II— парасимпатикалық тіл асты түйіні.
12— дабыл шегінің нерві. 13— сына сүйектің қанат тарізді есіндісінің өзегі. 14— көз жас безі.
— бет нервінің өзегі. 16— мұрынның жоғарғы артқы нервісінің бүтақтары. 17— саңырауқұлақ
тәрізді бүртікшелер. 18— тіл асты безі. 19— жақ асты безі. 20— самай сүйектік тас дабыл саңлауы.
21— сопақша тссік. 22- жақ асты, тіл асты бсздсрді нервтендірстін түйіннен кейінгі нсрв тал-
шықтары. 23— дабыл қуысы. 24— тіл нсрві. (СхвМСі ОвІПОрдІКІ)
талшықтарынан құралған. Ол бет нерві өзегінің үлкен
тастық сығасынан (һіаіиз сапаііз пегұі реігозі шаіогіз)
шығып, одан әрі жыртық тесік (ІЪгатеп Іасегит) арқылы
ми сауытынан сыртқа өтеді. Үлкен тастық нерв симпати-
калық нерв талшықтарынан қүралған терең тастық нерв-
пен (п. реігозиз ргоГипёиз) қосылып, сына сүйектің қанат
тәрізді өсіндісінің өзегі (сапаііз ріегуёоісіеиз) арқылы өтіп,
парасимпатикалық қанат-таңдай түйініне қарай бет алады.
105
Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
қанат-таңдай түйінінің ішінде үзіліп, түйіннен кейінгі
шыққан парасимпатикалық нерв талшықтары, түйіннің
ішінде үзілмей өткен сезімтал симпатикалық нерв тал-
шықтарымен қосылып, мүрын, ауыз қуыстарының кілегей
қабығын, оның бездерін және көз жасы безін нервтендіреді.
Парасимпатикалық нерв талшықтарының әсерінен без-
дердің қызметі қозса, симпатикалық нерв талшықтары
керісінше, бүл бездердің қызметін тежейді.
2.	Дабыл шегіңің нерві (п. сһогда іушрапі) қүрамы
сезімтал (дәм сезу) және парасимпатикалық түйінге дейінгі
нерв талшықтарынан қүралған. Ол бет нервтен бет нерві
өзегінің ішінде, біз-еміздік тесігіне жетпей дабыл шегінің
өзекшесі (сапаііз сһогда Іутрапі) арқылы дабыл қуысына
өтеді. Дабыл шегінің нерві, дабыл қуысыңда тоқтамай, одан
әрі самай сүйектің дабыл-тас саңлауы (йззига
реігоіутрапіса) арқылы ми сауытынан сыртқа өтіп, доға
тәрізді иіліп, үшкіл нервтің тіл нервісінің қүрамына кіреді.
Дабыл шегі нервінін, қүрамы:
1. Дабыл шегі нервінің парасимпатикалық нерв тал-
шықтары, сілекей бездердің қызметін қоздырғыш парасим-
патикалық жоғарғы ядродан (писіеиз заііұаіогіиз зирегіог)
^асталып, жоғарыда көрсетілген жолмен жүріп, тіл нервінің
қүрамына кіреді. Тілге жетпей оқшауланып, бөлініп, жақ
асты парасимпатикалық түйінімен жалғасады. Парасимпати-
калық жақ асты түйінінің ішіңде түйінге дейінгі нерв тал-
шықтары үзіліп, түйіннен кейінгі парасимпатикалық нерв
талшықтары түйіннен сыртқа тепкен сезімтал және симпа-
тикалық нерв талшықтарымен қосарласып, жоғарыда
көрсетілген бездердің қызметін реттейді.
2. Бүл нервтің қүрамына кіретін сезімтал тал-
шықтардың рецепторлары тілдің кілегейлі қабықшасында
және саңырауқүлақ, жапырақша тәрізді бүрлерде орна-
ласқан. Тағамдағы еріген заттың рецепторларды
тітіркендіруі салдарынан пайда болатын алуан түрлі хи-
миялық қүбылыстар осы нервтің сезімтал иінді түйіні
арқылы қабылданылады. Иін түйіні (^ап^ііоп ^епісиіі)
шоғырланған сезімтал жалған бір полярлы нерв клеткала-
рынан құралған дене. Ол бет нерві өзегінің арқты иінінде
орналасқан. Иін түйінінің эфференттік нерв талшықтары,
парасимпатикалық дабыл шегі нервінің нерв тал-
шықтарымен қосылып, \одан әрі үшкіл нервің тіл нерві
қүрамына кіріп, тілдің дәм сезу рецепторларында аяқталады.
Түйіннің афференттік нерв талшықтары дәм сезу рецептор-
106
лары арқылы қабылданған дәмнің қасиетін қоздырып, аралық
нервтің сезімтал дараланған жолы адросына (писіеиз ігасіиз
зоПіагіиз) өткізеді. Бұл адро иінді түйін арқылы қабылданған
дәмнің әсерлерін түрлендіріп, мидың көру төмпешігінде орна-
ласқан үшінші нейрон клеткаларына қарай өткізеді. Көру
темпешігінің сезімтал адроларының афференттік нерв тал-
шықтары дәмінің қасиетін мидың шашыранды тәжі (согопа
гадіаіа) арқылы дәм сезу жолының қыртысты айқыңцауі
ііі
аймағына қарай өткізеді. Аралық нервтің қыртысты
айқындаушы аймағы мидың артқы орталық қатпары (&угиз
розісепігаііз) мен латералды саланың (зиісиз Іаіегаііз) түйіскен
жеріңдегі қатпарда орналасқан. Олар дәмнің қасиетін
түрлендіріп, айқындайды.
Аралық нервтің зақымдалуына байланысты кездесетін
дерттін, белгілері. Аралық нервтің зақымдалуына байла-
нысты кездесетін аурудың белгілері бет нерві қызметінің
бүзылуынан байқалатын дерттің белгілеріне өте ұқсас. Бүл
нервтің сезімтал нерв талшықтарының зақымдалуынан
тілдің тәтті, түзды тағамның дәмін сезу қабілеті нашар-
ласа, парасимпатикалық нерв талшықтарының әсерінен
ауыз, мүрын қуысының және көз жасы бездерінің қызметі
әлсіреп, көздің жасы құрғап, ауыздың сілекей және
кілегей бездері сөлінің мөлшері азаюы мүмкін.
КІРЕБЕРІС-ҰЛУ НЕРВІ
VIII жүп — кіреберіс-ұлу нерві (пегұиз ұезіЬиІососһІеагіз),
өз алдына дербес кіреберіс және үлу нервтерінен түрады.
Үлу нерві (пегұиз сосһіеагіз) сезімтал нервтің қатарына
жатады. Қүлақ қалқанына толықсып жеткен дыбыс
толқындары сыртқы дыбыс есту жолы (шеаіиз асизіісиз
ехіегпиз) арқылы өтіп, дыбыс жарғағын (шешЬгапа
іутрапі) тербеліске келтіреді. Дабыл жарғағының тербеліс
жиілігі дыбыстың ырғағы жоғары болған сайын арта
түседі. Дыбыс толқындары одан әрі ортаңғы қүлақтың
дыбыс сүйекшелері балғашық (шаііеиз), төсше (іпсиз) мен
үзеңгіше (зіарез) арқылы өтіп дабыл жарғағын тербеліске
келтіреді. Дабыл жарғағын керетін үзеңгіше бүлшық етінің
өзара алмасып, жиырылуынан дыбыс толқындары одан әрі
ішкі құлақтың сопақша терезесіне қарай (Гепезіга оұаіе)
өтеді. Дыбыс толқындары үзеңгішенің табаны (Ьазіз
зіаресііз) арқылы ішкі қүлақтың лабиринт қуысындағы
107
Сезімтал нерв талшықтары
мм» ам ма _ Қозғалтқыш нерв талшықтар ы
59-сүрет. ¥лу нервінің схемасы.
I— бұранды түйіні. 2— ұлу нервінің сабағы. 3— дорсалды иірімдік ядро. 4— вентралды
иірімдік ядро. 5—ми жолақтары. 6—трапеиия тарізді дене. 7—латералды ілмек. 8—төменгі
темпешік тіл ядролары. 9— медиадды иінді денеде орналасқан ұлу нервінің қыртыс асты орталыгы.
10-ұлу нервінің қыртысты айқындаушы аймағы. 11-ортаңғы мидың терт темпешігінің теменгі
темпешігінде орналасқан ұлу нервінің қыртыс асты орталыктарының, жұлынның қозғалтқыш ядро-
сымен өзара байланысқан эфференттік жолы. (СхвМСі СІвПЮрдІКІ).
сыртқы, ішкі лимфатикалық сүйық заттарды тербеліске
келтіріп, дыбыс нервінің рецепторларын қоздырады.
Үлу нервінің дыбыс рецепторлары иірім кіндігінің
жарғақтық спиралды табақшасында (шетЬгапа зрігаііз) ор-
наласқан. Олардың ұзындығы әр түрлі, шамамен 2400
рецепторлық клеткалардан қүралған. Рецепторлы клетка-
лар дыбыс толқындарын нерв импульстеріне айналдырып,
бір-бірімен синапстар арқылы жалғасқан үш сезімтал нерв
клеткалары арқылы мидың қыртысты есту аймағына
өткізеді (59-сурет).
| 108
I
¥лу нервінің бірінші сезімтал бүрандалы нейроны
(£ап£Ііоп зрігаіе сосһіае), иірім кіндігінің ішінде (тодіоіиз)
орналасқан. Сезімтал бүрандалы түйіннің эфференттік тал-
шықтары сыртқы және ортаңғы қүлақтан келген дыбыс
ііТн
толқыңдарын нерв импульстеріне айналдырып, бүл
түйіннің афференттік нерв талшықтары ішкі дыбыс есту
жолының ішінде (шеаіиз асизіісиз іпіегпиз) кіреберіс
нервінің сезімтал түйінінің афференттік нерв тал-
шықтарымен қосылып, кіреберіс-үлу нервінің сабагын
* қүрайды. Үлу нервінің афференттік нерв талшықтары ішкі
есту тесігі арқылы самай сүйектің тас бөлігінен немесе
пирамидасынан ми сауытының ішіне өтіп, сопақша мидың
оливасы мен көпірінің шектескен жерінде тереңдеп барып
ми бағанасына кіріп, дыбыс толқындарын көпірдің терең
қабатында орналасқан бүл нервтің екінші нейрон клетка-
ларына қарай өткізеді.
Үлу нервінің сезімтал екінші нейрон клеткалары бүл
нервтің өз алдына дербес дорзалдЬ (писіеиз сосһіеагіз
догзаііз) және вентралды (писіеиз сосһіеагіз үепігаііз) ад-
роларынан түрады.
Үлу нервінің дорсалды адросы ромба ойысының бүйір
бүрышында, көпір қақпағының терең қабатында орна-
ласқан. Бүл адроның афференттік нерв талшықтары ром-
ба ойысының бетіне шығып, ұлу нервінің жолағын
немесе ми жолағын (зігіа асизіісе зеи шесіиііагіз) қүрап,
ромба ойысының орталық сайының (зиісиез. тедіапиз)
маңында тереңдеп барып, қарсы жағындағы өзі аттас
нерв талшықтарымен қосылып, кері көпірге кіреді.
Көпірдің ішінде вентралдық, дорсалдық адроның аффе-
ренттік нерв талшықтары қарама-қарсы айқасып, трапе-
ция тәрізді денені (согриз ігарехоісіеит), одан әрі бүл
нервтің латералды ілмегін (Іетпізсиз Іаіегаііз) қүрап,
дыбыстың толқындарын үлу нервтің үшінші нейрон клет-
касына өткізеді.
Үлу нервінің үшінші нейрон клеткалары медиалдық
иінді денеде (согриз ^епісиіаіит тесііаіе) және ортаңғы
мидың төменгі төрт төмпешігінің шоғырланған нерв клет-
каларында (Іашіпа §иасІгі£ет. соііісиіі іпҒегіог) орналасқан.
Төрт төмпешіктің төменгі төмпешігінде орналасқан үлу
нервінің үшінші нейрон клеткалары, сонымен бірге дыбыс
жолдарының рефлекторлық доғасының орталығы болып
саналады.
Үшінші нейрон клеткаларының афференттік нерв тал-
шықтары дыбыс толқындарының негізгі бөлігін медиалды
109
ілмек (Іетпізсиз тесііаііз), одан әрі мидың сәуле бағытта
орналасқан шашыранды тәжі (согопа гадіаіа) арқылы
ұлу нервінің қыртыс асты және қыртысты есту аймағына
немесе Гешле атты қатпарына өткізеді. Қыртыс асты
есту аймағында дыбыс толқындары төрт төмпешіктің
төменгі төмпешігінің жанында орналасқан үшінші нейрон
клеткаларының талшықтары арқылы қыртысты есту
аймагына қарай өтпей, кері бағытта жұлынның
қозғалтқыш ядроларымен орталық ми қақпағы-жүлын
жолы (ігасіиз іесіозріпаііз) арқылы байланысқан. Дыбыс
шыққан кезде көз алмасының еріксіз дыбыс шыққан
жаққа қарай ауытқуы немесе дененің бүрылуы сол се-
бепті.
¥лу нерві қызметінін, зақымдалуына байланысты
болатын ауру белгілері. Қүлақтың дыбысты есту
қабілетінің нашарлауы сыртқы немесе ортаңғы қүлақтың
дыбыс сүйекшелерінің немесе дабыл жарғағының да
зақымдалуына тікелей байланысты. Мүндай жағдайда
науқастардың жіңішке әлсіз дауысты есту қабілеті на-
шарлайды. Аурулардың мүлде естімей қалуы көпшілік
жағдайларда үлу нервінің рецепторларының немесе яд-
ролары қызметінің ақаулануына тікелей байланысты,
мүндай жағдайларда науқастар жуан дауысты дыбысты
естімей қалуы мүмкін.
Кіреберіс нерві (пегұиз ұезііЬиІагіз), ол үлу нервінің
бір бөлігі болып саналады. Бұл нервтің негізгі қызметі
дегенің жазықтықтағы қалпын, оның өзгеруін рецептор-
лар арқылы қабылдап, тізбектелген бүл нервтің сезімтал
нейрондары арқылы қыртысты және қыртыс асты
айқындаушы аймақтары арқылы айқындалынып, дененің
кеңістікте қалыпты орналасуын сақтауға мүмкіндік бе-
реді.
Кіреберіс нервінің сезімтал рецепторлары дақ түрінде
(тасиіае) ішкі құлақтың буылтықтанған лабиринтінің
ішіндегі қалташада (зассиіиз) және жатыршықтың
(иігісиіиз) ампулаларында орналасқан. Құрылысы өте
күрделі сезімтал рецепторлық клеткалардан тұрады. Ре-
цепторлар дененің және оның әрбір мүшесінің сыртқы
жазықтықтағы орналасуын күрделі сезіммен қабылдайды
(60-сурет).
Кіреберіс нервтің өткізгіш жолдары тізбектелген
сезімтал үш нейрон клеткаларынан қүралған. Бүл нервтің
сезімтал бірінші нейроны, яғни кіреберіс түйіні (&ап£Ііоп
ұезііЬиІагіз) ішкі есту жолының (теаіиз асизіісиз іпіегпиз)
по
Сезімталнерв тапшықтары
Қозғалтқыш нерз талшықтары
60-сурет. Кіреберіс нервінің схемасы.
I— кіреберіс нервтің рецепторлары. 2— кіреберіс нервтің сезімтал түйіні. 3— кіреберіс
нервтің сабагы. 4— кіреберіс нервтің орталық ядролары. 5— кіреберіс жулын жолы. 6— кіреберіс
нсрвінің медиалдық жолының кейбір нерв талшықтары, көру темпешігінің ядролары арқылы мидың
қыртысты айқындаушы аймағымен жалғасатын жолы. 7— кіреберіс нервінің мсдиалды жолының III,
IV, VI жұп ми нервтерінің ядроларымен жалғасатын жолы. 8— кіреберіс мишық жолы. *
табынында орналасқан. Ол шоғырланған жалған бір поляр-
лы сезімтал нерв клеткаларынан құралған. Бұл түйіннің
афференттік нерв талшықтары рецепторлар арқылы алған
сезімді үлу нервінің бүрандалы түйінінің афференттік нерв
талшықтарымен қосылып, ішкі дыбыс есту жолының
ішінде, кіреберіс-ұлу нервінің сабағын құрайды. Одан әрі
кіреберіс нерві мишық пен ми көпірінің ішінде жоғарғы
және төменгі бүтақтарға бөлініп, кіреберіс нервтің екінші
нейрон клеткаларымен жалғасады.
111
Кіреберіс нервтің сезімтал екінші нейрон клеткалары
өз алдына дербес төрт нейрон клеткаларынан немесе яд-
родан құралған:	.
а)	бүл нервтің жоғарғы ядросы (гшсіеиз зирегіог) не-
месе Бехтерев атты ядро;
б)	төменгі ядросы (писіеиз іпГегіог) немесе Роллер атты
адро;
в)	кіреберіс нервтің латералды адросы (писіеиз і
Іаіегаііз) немесе Дейтерса атты адро.
г)	медиалді адро (писі шедіаііз).
Екінші нейрон клеткаларының афферентті тал-
шықтары, одан әрі жоғарғы және төменгі будаларға
бөлініп, мишықтың құртша (ұеппіз) бөлімімен, жүлынның
қозғалтқыш адродарымен және ретикулярлық формация-
ның (Гоппаііо геіісиіагіз) шоғырланған клеткаларымен
жалғасады. Кіреберіс нервтің екінші нейрон клеткалары-
ның өткізгіш жолдары:
а)	кіреберіс-мишық жолы (ігасіиз уезііЬиІосегеЬеІІагіз),
ол мишықтың төменгі аяқшасы (редипсиіиз сегеЬеІІагіз
іп£егіог) арқылы мишықтың қүртша бөлімімен жалғасады.
Бүл жолдың қүрамында кері бағытта мишықтан кіреберіс
нервтің сезімтал адроларымен және ортаңғы мидың қызыл
ядросымен (писіеиз гиЬег) жалғасқан нерв талшықтары да
өтеді. Мишықта кіреберіс нервінің рецепторларынан
тізбектелген сезімтал нейрон клеткалары арқылы келген
импульстер жартылай айқындалынады. Сонымен бірге бүл
жолдың қүрамында дененің тепе-теңдік қалпын сақтау
үшін кері бағытта ортаңғы мидың қызыл ядросымен, одан
әрі жүлынның қозғалтқыш адросымен жалғасатын эффе- .
ренттік кіреберіс-мишық-қызыл ядро жолы (ігасіиз
уезііЬиІогиЬгозріпаІіз) өтеді.
б)	кіреберіс-жұлын жолы (ігасіиз ұізііЬиіозріпаІіз),
сезімтал Дейтерса ядросы рецепторлық клеткалар арқылы
қабылданған сезімдерді қозғалтқыш импульстерге айнал-
дырып, жүлынның қозғалтқыш адроларына ықпалын
тигізумен бірге , өз жағындағы мишықтан келген импуль-
стерді қабылдап, мишық пен жүлын жүйесін өзара байла-
ныстырып тұрады. Бүл жолдың қасиеті, біріншіден, денені
тепе-теңдік қалпына сақтауға мүмкіндік берсе, екіншіден
бұлшық еттің күш-қуатын арттырады.
в)	кіреберіс нервтің медиалдық жолы (ігасіиз шедіаііз)
жүп көз-қимыл, шығыр, әкеткіш нервтердің қозғалтқыш
ядролары арқылы көз алмасының бүлшық еттерінің ре-
флексін немесе бастың қозғалу бағытына қарай көздің
112
ауытқуын реттейді. Бүл жолдың бүзылуына байланы-
сты көздің еріксіз қимылдауын (нистагмды) байқауға
болады.
г)	кіреберіс — ретикуляция формация жолы (ігасіиз
' үезііЬиІогеіісиІагіз) тіл-жүтқыншақ, кезбе нервтердің ядро-
ларымен байланысып, қан тамырдың соғуын, қысымын
реттейді. Бүл жолдың қызметінің зақымдалуына байланы-
сты бастың айналуы немесе қан тамырларының соғуы
нашарлап, лоқсып, аяқ-қолдың мүздауы т. б. дерт
белгілерінің байқалуы мүмкін.
д)	кіреберіс-нервтің екінші нейрон клеткаларының
кейбір нерв талшықтарының жолдары көру төмпешігінде
(іаіашиз) орналасқан кіреберіс нервтің үшінші нейрон
клеткалары арқылы мидың қыртысты айқындаушы
аймағымен жалғасады. Бүл нервтің қыртысты
айқындалушы аймағы үлкен ми сыңарының жоғарғы самай
қатпары мен төменгі төбе қатпарының аралыгында орна-
ласқан. Айқындаушы қыртысты аймақта дененің
кеңістіктегі қимылын, іс-әрекетін толық айқындап, тірек-
қимыл мүшелеріне қозғалтқыш эфференттік өткізгіш жол-
дар арқылы бағыт береді.
Кіреберіс нервтін, зақымдалуына байланысты кезде-
сетін симптоматикалық белгілер. Кіреберіс нервтің
кіреберіс-мишық және кіреберіс-жүлын жолының
зақымдалуына байланысты ауру үйлесімді қимыл мен де-
ненің тепе-теңдік қалпын сақтау қызметінен айырылады.
Кіреберіс-тор тәрізді зат жолының бүзылуына байланысты
аурудың басы, жүрегі ауырып, қанның қысымы артып,
лоқсып, аяқ-қолдың мүздауы т. б. дерттердің белгілері
байқалады.
ТІЛ-ЖҮТҚЫНШАҚ НЕРВІ
IX жүп — тіл-жүтқыншақ нерві (пегұиз
£ІО85орһагуп£еиз), аралас нервтің қатарына жатады. Бүл
нервтің орталық ядролары ромба ойысының маңында, со-
пақша мидың терең қабатында орналасқан. Тіл-
жүтқыншақ нервтің ядролары сезімтал, қозғалтқыш және
парасимпатикалық ядродан қүралған:
а)	тіл-жүтқыншақ нервтің қозғалтқыш екі жақтылық
ядросы (писіеиз ашЬіёииз), IX, X жұп ми нервтеріне
ортақ, ол сопақша мидың терең қабатында ретикуляция-
113
лық формация клеткаларының, яғни тор тәрізді затының
аралығында орналасқан.
б)	бүл нервтің сезімтал дараланған жолының ядро-
сы да (писіеиз ігасіиз зоІИагіі) IX, X жүптарға ортақ,
ол тіласты нервтің ядросының бүйір қапталында орна-
ласқан.	<
в)	парасимпатикалық сілекей бездердің қызметін
қоздыратын төменгі ядро (писіеиз, заііұаіогиз іпіегіог), ол
сопақша ми мен төменгі олива аралығында, тор тәрізді
заттың аралығында орналасқан.
Тіл-жүтқыншақ нерві ядроларының эфференттік нерв
талшықтары ми бетіне бірнеше нерв талшықтардан қүра-
лып, сопақша мидың артқы латералды саласынан (зиісиз
Іаіегаііз розіегіог) ми бетіне іь яғып, бүл нервтің сабағын
қүрап, шүйде сүцектің мойындырық тесігіне қарай өтеді.
Мойындырық тесіктің ішінде және сыртқы маңында бүл
нервтің сезімтал жоғарғы және төменгі түйіндері орна-
ласқан. Тіл-жүтқыншақ нервтің жоғарғы және төменгі
сезімтал түйіні (&ап&1іоп зирегіог еі іпГегіог) келемі 2—3 мм,
шағын келген сезімтал жалған бір полярлы нерв клетка-
ларынан қүралған дене. Бүл түйіндердің миға қарай өткен
афференттік нерв талшықтары кері бағытта сезімтал ерек-
шеленген жолының ядросына бет алады. Түйіңдердің эф-
ферентті сезімтал талшықтары осы ңервтің қозғалтқыш
және парасимпатикалық нерв талшықтарымен қосарласып,
жүтқыншақ нервінің сабағын қүрайды. Бүл нервтің сабағы
мойындырық тесіктен ми сауытынан сыртқа өткеннен кейін
ішкі үйқы артериясының сыртқы қапталын жанай, доға
тәрізді иіліп, біз-жүтқыншақ бүлшық еттің маңында тілдің
түбіріне. жетпей бірнеше бүтақшаларға бөлініп, көме-
кейдің, жұмсақ таңдайдың, дабыл қуысының және тіл
түбінің кілегей қабықшасын және біз-жүтқыншақ бүлшық
етін нервтендіреді (61-сурет).
Тіл-жүтқыншақ нервінің бүтақтары:
1.	Дабыл нерві (п. іутрапісиз) қүрамы сезімтал, сим-
патикалық, парасимпатикалық нерв талшықтарынан
қүралған. Бүл нерв сабағының сезімтал нерв талшықтары
төменгі түйіннен келіп қосылса, симпатикалық нерв тал-
шықтар ішкі үйқы артерияның симпатикалық өрімінен,
парасимпатикалық нерв талшықтар тіл-жұтқыншақ ми
нервінің сілекей бездердің қызметін қоздырғыш төменгі
ядроның эфференттік нерв талшықтарынан келіп қосылып,
дабыл нервінің сабағын құрайды. Дабыл нервінің сабағы
самай сүйектің тас бөлімінің дабыл өзекшесі (сапаіісиіиз
114
« Сеэімтал нерв талшықтары
«т яшш  «  Козгалтқыш нерв талшықтары
м м •  •  Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
Ф0 ф * ф Ф ф • 9• Парасимпатик&тық түйіннен кейінгі нерв талшықтарМ
Симпатикалық нерв талшықтары
61-сурет. Тіл-жұтқыншақ нервінің схемасы.
I—	тіл-жұтқыншақ нсрвтің қозғалтқыш екі жақты ядросы. 2— сезімтал срскшсленген жоддың
ядросы. 3— бсздсрдің, қызметін қоздырғыш төмснгі парасимпатикалық ядро. 4— тіл-жұтқыншақ
нервінің сабағы. 5— дабыл нерві. 6— дабыл қуысы. 7— тіл-жұтқыншақ нервінің сезімтал жоғарғы
жөнс төменгі түйіні. 8— жұтқыншақтың нсрв бұтақтары. 9— таңдай нервінің бұтақтары. 10— тілдің
нерв бұтақтары. II— біз-жұтқыншақ нерві. 12— кіші тастық нерві. 13— парасимпатикалық құлақ
түйіні. 14— құлақ-самайлық нерві. 15— шықшыт безі. (СхвМИ йвПЮрдІКІ).
іушрапісиз) арқылы дабыл қуысына кіріп, дабыл нервінің
өрімін (ріехиз п. іушрапісиз) қүрап, дабыл қуысының және
Евстахиев түтікшесінің кілегей қабықшасын нервтендіреді.
Ал бүл нервтің парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв
талшықтарына келсек, ол дабыл қуысында дабыл нервінің
' өрімін қүрауға қатыспай, самай сүйектің кіші тастық
сығасы (һіаіиз сапаііз п. реігозі шіпогіз) арқылы ми сау-
ытының ішіне еніп, кіші тастық нервінің сабағын (п.
115
III
реігозіз шіпогіз) қүрайды. Кіші тастық нервтің сабағы кіпгі
тастық нерв саласының бойымен өтіп, одан әрі ми сауытынан
кері жыргық тесік (Ғогашеп Іасепші) арқылы сыргқа өтіп,
парасимпатикалық қүлақ түйінімен (&ап&1іоп огісиш)
жалғасады. Қүлақ түйінінің ішіңде парасимпатикалық түйінге
дейінгі нерв талшықтар үзіліп, түйіннен кейінгі парасимпати-
калық нерв талшықтар, қүлақ түйіні арқылы үзілмей түйіннен
өткен симпатикалық және сезімтал нерв талшықтарына
қосылып, қүлақ-самай нервһгің (п. аигісиіоіешрогаііз) бойымен
өтіп, шықшыт безін нервтендіреді.
2.	Біз-жүтқыншақ бүлшық етінің нерв бұтақтары (г. г-
5іу1орһагуп&еі) қозғалтқыш нерв талшықтарынан түрады,
ол өзі аттас бүлшық етті нері теңдіреді.
3.	Жүтқыншақтың нерв бүтақтары (гг. рһагуп^еі), ол
кезеген нервтің сезімтал нерв бүтақтарымен қосылып,
жүтқыншақ нервінің өрімін құрап, (ріехиз рһагуп^еиз)
жүтқыншақтың кілегей қабықшасын нервтеңдіреді.
4.	Тіл нервінің бүтақтары (гг. Ііпзиаііз), бұл .нервтің
соңғы нерв бүтақтары болып табылады. Ол тіл түбірінің
кілегей қабықшасын және оның науа тәрізді бүрлерін
(раріііае уаііаіае) нервтендіріп, тағамның ащы дәмін, со-
ндай-ақ жалпы сезімдерді де қабылдайды.
5.	Бадамша безінің нерв бұтақтары (г. іопзіПагіз)
сезімтал нерв талшықтарынан қүралған. Бұл нервтің соңғы
нерв тармақтары жүмсақ таңдайдың, таңдай-тіл, таңдай-
жұтқыншақ доғасының кілегей қабықшасын және тілдің,
таңдайдың бадамшаларын нервтеңдіреді.
. 6. Үйқы артериясының қойнауының нерв бүтағы (гг.
5Іпп5 сагоіісі) сезімтал нерв талшықтарынан қүралған. Ол
жалпы үйқы артериясының ішкі және сыртқы артериясына
бөлінген жерінде орналасқан, үйқы артериясының
қойнауын (зіпп5 сагоіісі) және ұйқы артериясының шу-
мағын (£Іоти5 сагоіісі) нервтендіреді.
Тіл-жұтқыншақ нервінің зақымдалуына байланысты
кездесетін дерттің, белгілері. 1. Бұл нервтің сезімтал нерв
талшықтарының зақымдалуына байланысты жүмсақ
таңдайдың, жұтқыншақтың алуан түрлі сезімдерді сезіну
қабілеті нашарлаумен қатар, тағамның ащы дәмін сезу
қабілеті жартылай немесе мүлде бүзылуы мүмкін.
2. Тіл-жүтқыншақ нервтің қозғалтқыш нерв тал-
шықтарының өткізгіш жолдарының жартылай немесе
мүлде бүзылуына байланысты аурудың жүтыну қабілеті
жартылай немесе мүлде нашарлауы мүмкін.
116
3. Бұл нервтің парасимпатикалық нерв тал-
шықтарының зақымдалуына байланысты жүмсақ таңдай
мен жұтқыншақ бездерінің сөлі азайып, ауыздың кілегей
қабықшасы қү^ ^ауы мүмкін.
КЕЗБЕ НЕРВ
X жүп — кезбе нерві (пегұиз ұа^из) аралас нервтің
қатарына жатады. Бүл нервтің орталық ядролары (сезімтал,
қозғалтқыш және парасимпатикалық) ромба ойысының
төменгі бөлігінде сопақша мидың терең қабатывда орналасқан.
, 1. Кезбе нервтің қозғалтқыш екі жақтылық ядросы
(писіеиз атЬі&ии$), ол IX, X жүп нервтерге ортақ вдро
болып табылады. Ол сопақша мидың ішівде тор тәрізді
заттың аралығында орналасқан. Бүл вдроның эфференттік
нерв талшықтары кезбе нервтің сабақтарының қүрамына
кіріп, көлденең жолақты жұмсақ таңдайдың,
жүтқыншақтың, көмекейдің бүлшық еттерін нервтендіреді.
2. Кезбе нервтің сезімтал дараланған жоддың вдросы
(писіеиз ІгасПіз зоіііагіиз), IX, X жүп нервтерге оргақ адро,
ол тіласты нерв вдросының бүйір қапталывда орналасқан. Бүл
вдроның сезімтал түйіні (&ап£Ііоп зирегіог) мойывдырық
тесіктің ішінде орналасса, төменгі түйіні (&ап&1іоп іпіегіог)
мойывдырық тесіктің сыргына таман орналасқан. Сезімтал
түйіндердің денесі жалған бір полярлы шоғырланған нейрон
клеткаларынан қүралған, бұл түйівдердің эфференттік нерв
талшықтары кезбе нервтің сабағың қүрап, мойын, кеуде және
құрсақ қуысы мүшелерін, ми қабықшалары мен құлақтың
сыртқы есту жолдарын сезімтал нерв талшықтарымен
қамтамасыз етіп, рецепторлардан алған алуан түрлі сезімдерді
дараланған жолының ядросына қарай өткізеді.
3. Кезбе нервтің парасимпатикалық дорзалдық вдросы
(писіеиз догзаііз п. ұа£і) ромба ойысының кезбе нерв үш
бүрышының терең қабатывда орналасқан. Парасимпатика-
лық вдроның эфференттік нерв талшықтары бұл нерв
сабағының құрамына кіріп, нервтендіретін мүшелердің
маңывда немесе ішінде орналасқан парасимпатикалық
түйівдер мен өрімдер арқылы мойын, көкірек және қүрсақ
қуысының мүшелерін нервтендіреді. Парасимпатикалық
нерв жүйелерінің әсерінен жүректің және артерия қан
тамырларының жүретін жолдары қысылып, кілегей бездері
шырышының мөлшері артып, ішкі мүшелердің және өт
қабының қабырғасының жиырылу қабілеті күшейеді.
117
Кезбе нерв ми бетінде 10—20 нерв талшықтарынан
құралып, сопақша мидың артқы латералды саласынан
бүйір бетіне өтіп, бүл нервтің сабағын қүрап, одан әрі
мойындырық тесік арқылы ми сауытынан сыртқа шығады.
Ми сауытынан сыртқа шыққаннан кейін, кезбе нервтің
сабағы, ішкі үйқы артерия мен (а. сагоііз іпіегпа) ішкі
мойындырық венаның (ұ. ]и£и1агі$ іпіегпа) аралығынан
төмен қарай өтіп, кеуде қуысының жоғарғы тесігі (арегіига
Іһогасіз зирегіог) арқылы кеуде қуысына кіреді. Кеуде
қуысында оң жақ кезбе нерві бүғана асты артериясының
(а. зиһсіаұіа), сол жақ кезбе нерв қолқа доғасының (агсиз
аогіа) алдынан жанай өтіп, одан әрі төмен бағытта өкпе
түбірінің артынан өңештің бойымен қүрсақ қуысына өтеді.
Қүрсақ қуысында, оң жақ кезбе нерві асқазанның кіші
имегінің алдынан, сол жақ кезбе нерв артынан бойлай
өтіп, бірнеше нерв бүтақтарына бөлінеді (62-сурет).
Кезбе нервтің нервтендіретін мүшелерінің аумағы
көлемді және қүрылысы күрделі болғандықтан,
бүтақтарының мүшелерде топографиялық орналасуына
қарай төрт аймаққа немесе бөліктерге бөлінеді. Кезбе
нервтің бүтақтары:
Бас аймағында:
1. Ми қабығының нерв бүтағы (г. шепіп^еа) сезімтал
нерв талшықтарынан қүралған. Ол кезбе нервтің төменгі
түйінінен басталып, ми сауытына кері мойындырық тесік
арқылы өтіп, ми сауытының артқы ойысының ми
қабықшаларын нервтендіреді.
2. Қүлақ қалқанының нерв бүтағы (г. аигісиіагіз) кезбе
нервтің төменгі сезімтал түйінінен басталады. Бүл нервтің
сабағы ішкі мойындырық венаның жоғарғы жуашығының
(ЬиІЬиз ұепа ]и£и1агіз зирегіог) сыртынан жанай өтеді де,
одан әрі самай сүйектің еміздік тәрізді өсіндісінің өзекшесі
(сапаііз шазіоідеиз) арқылы сыртқа өтіп, қүлақтың сыртқы
тесігінің жолын және қүлақ қалқанының терісін нерв-
тендіреді.
Мойын аймағында:
1.	Кезбе нервтің жүтқыншақты нервтендіретін
бүтақшалары (гг. рһагуп^еі) жүтқыншақ маңында тіл-
жүтқыншақ нервімен, симпатикалық бағананың нерв
бүтақшаларымен қосарласып, жүтқыншақ нервінің өрімін
(ріехиз рһагуп^еиз) қүрап, жүтқыншақтың кілегей
қабықшасын, оның көлденең жолақты қысқыш бүлшық
еттерін (шш. сопзіісіог рһагуп^еі) және жүмсақ таңдайдың
118
Сезімтал нерв талшықтары.
мм	Козгалтқыш нерв талшықтары.
имом^-вПарасимпатикалық түйінге дейіигі мерв талшшДОйР»
-•••••••••••Парасимлатикалық түйіннен кейінгі нерв талшықтарЫ»
*г_х-^-цг	Симпр«гт4ич пмқ нерв талшықтарЫ.
62-сурет. Сол жақ кезбе нервтің схемасы.
I— кезбс нервтің қозғалтқыш екі жақты ядросы. 2— кезбе нервтің ссзімтал срекшеленген
жолдың ядросы. 3— кезбе нервтің парасимпатикалык дорсалдық ядросы. 4— ксзбе нервтің сабағы.
5— мойындырық тесігі, 6— кезбе нервтің жоғарғы сезімтал түйіні. 7— кезбс нервтің сезімтал
теменгі түйіні. 8— ми қабығының нерв бұтақтары. 9— құлақ қалқанша нерв бұтагы. 10—
жұтқыншақтың нерв бұтақтары. II— көмекейдің жоғарғы нерві. 12— ксзбе нервтен мойын
аумагынаи басталатын жүректің жоғарғы нсрв бұтақтары. 13— көмексйдің қайырлама нерві. 14—
көмекейдің төмснгі нсрві. 15— кеуде маңында кезбе нервтен басталатын жүректің төменгі нерв
бұтағы. Іб— ксзбе нервтің артқы сабауы. 17— кезбе нервтің алдыңғы сабауы. 18— сол жақ бұғана
астылық артерия. 19— иық-бас сабауы. 20— комекейдің қайырылма нервінің жанама бұтақтары.
(Схема авіпордікі).
шымылдығын керетін бүлшық еттерден басқа бүлшық ет-
терді нервтендіреді.
119
V
2.	Жоғарғы көмекей нерві (п. Іагуп^еиз зирегіог) кезбе
нервтің сезімтал төменгі түйінінен басталып, жүтқыншақтың
бойымен төмен және алға қарай өтіп, қалқанша-тіласты
жарғағының (тешЬгапа іһугеоһуоідеа) түсында ішкі және
сыртқы нерв бүтағына бөлінеді. Бүл нервтің сыртқы нерв
бүтағы (гатиз ехіегпиз) қозғалтқыш нерв талшықтары
сыртқы сақина-қалқанша және жүтқыншақтың төменгі
қысқыш бүлшық етін нервтендірсе, сезімтал нерв тал-
шықтары қалқанша безін нервтендіреді. Жоғарғы көмекей
нервтің ішкі бүтағының (гатиз іпіетиз) соңғы тармақтары,
көмекейдің дауыс саңылауының (гіта £Іоіісіі$) жоғарғы
бөлігін және тіл түбірінің кілегей қабығын, сондай-ақ көме-
кейдің бүлшық еттерін нервтендіреді.
3.	Кезбе нервтің мойын аумағынан басталатын жүректің
жоғарғы нерві (гг. сагдіасиз зирегіог) көмекейдің жоғарғы
нервінен басталып, жүректің беткей немесе тереңде орна-
ласқан өрімін (ріехиз сагсііасиз) құрауға қатысып, жүректі,
жүрек қабын және айыр безді нервтендіреді.
Кезбе нервтің кеуде қуысындағы бүтақтары:
1.	Кезбе нервтің оң және сол жақ қайырылма көмекей
нерві (пп. Іабуп^еиз гесигепз дехіег еі зіпізіег) кезбе нервтен
қолқа доғасы (агсиз аогіа) мен бүғана асты артериясы (а.
зиһсіаұіа) шектескен жерінен басталып, осы қан тамырдың
астынан астарлай жоғары өрлей өтіп, өңеш пен кеңірдектің
маңында көмекейдің төменгі нервіне (п. Іагуп^еиз іпГегіог)
үласады. Қайырылма нервгің жанама бүтақтары:
а)	мойын аумағынан басталатын жүректің төменгі нерв
бүтақтары (гг. сагсііасиз сегұісаііз іпГегіог) жүректің нерв
өрімдері арқылы жүректі және жүрек қабын нервтендіреді.
б)	өңештің нерв бұтақтары (гг. езорһа^еі) өңештің
кілегей қабығын және оның бүлшық етін нервтендіреді.
в)	кеңірдектің нерв бұтақтары (гг. Ігасһеаіез)
кеңірдектің кілегей қабығын және оның бүлшық еттерін
нервтендіреді.
г)	көмекейдің төменгі нерві (п. іагуп^еиз іпГегіог)
көмекейдің қайырылма нервінің соңғы бүтағы болып табы-
лады, сонымен бірге дауыс саңылауының төменгі бөлігінің
кілегей қабығын және оның бүлшық еттерін нервтеңдіреді.
2.	Кеуде маңынан басталатын жүректің нерв бүтақтары
(гг. сагдіасі Іһогасісі) жүректің өрімдері арқылы жүректі
нервтендіреді.
3.	Бронхтардың нерв бұтақтары (гг. Ьгопсһіаіез), оның
соңғы нерв тармақтары өкпе нервтерінің өрімін (ріехиз
риітопаііз) қүрап, өкпе мен бронхтарды нервтендіреді.
120
4.	Өңеш өрімі (ріехиз езорһаееиз), бүл өрімнің сыртқа
тепкен нерв бұтақтары, өңештің кілегей қабығын және
оның бүлшық етін нервтендіреді.
Кезбе нервтің қүрсақ қуысындағы бүтақтары:
Қүрсақ қуысына кезбе нерв өңештің бойымен өтіп,
оның соңғы бүтақтары асқазанның ішкі имегінің бойымен
отіп, асқазанның алдыңғы және артқы сабауын қүрайды:
1. Кезбе нервтің алдыңғы сабауы (ігипсиз ұа^аііз
апіегіог) сол жақ кезбе нервтің жалғасы болып табылады,
ол асқазанның ішкі имегінің (сигұаіига ұепігісиіі (тіпог))
алдынан жағалай өтіп, асқазанның алдыңғы бүтақтарына
(гг. ^азігісі апіегіог), бауыр бүтақтарына (гг. һераіісі)
бөлініп, асқазанның, өңештің қүрсақ бөлігін, бауырды
және өттің қапшығын нервтендіреді.
2. Кезбе нервтің аргқы сабауы (ігипсиз үаеаііз розіегіогез),
ол оң жақ нервтің жалғасы болып табьілады. Асқазанның кі
ні
имегінің артқы жағынан жағалай өтіп, артқы асқазан
бүтақтарына (гг. ^азігісі розіегіогез) және құрсақ сабау
бұтақтарына (г.. соеііасі) бөлініп, сол жақ қарын артериясының
(а. еазігіса зіпізіга) бойымен жағалай өтіп, құрсақ өрімін
(ріехиз соеііасі) қүрайды. Кезбе нервтің парасимпатикалық
және сезімтал нерв талшықтары құрсақтық өрімнің симпати-
калық нерв талшықтарына қосылып, бауырды, бүйректі, көк
бауырды, үйқы безін, ащы ішекті, тоқ ішектің сигма бөліміне
дейінгі бөлігін нервтендіреді.
Кезбе нервтін, зақымдалуына байланысты кездесетін
дерттің белгілері. Кезбе нервтің бір жақты бұзылуына бай-
ланысты аурудың дауысы қырылдап, аузын “А” деп ашқанда
жұмсақ таңдайдың тілшігі салбырап, сау жағына қарай
ауытқиды. Бүл нервтің екі жағы бірдей зақымдалуына бай-
ланысты дергтің белгілері: біріншіден, жұмсақ таңдай мен
көмекей нервтерінің зақымдалуына байланысгы наукастың да-
уысы баяулап, аурудың дауысы кейде мүлде шықпай, сыбыр-
лап сөйлеуі ықтимал. Екіншіден, жүтқыншақ бүлшық еттері
қызметінің нашарлауынан жүтыну қабілеті төмендеп, өкпе мен
жүректің жүмысы нашарлап, науқастың өліп кетуі ықтимал.
ҚОСЫМША НЕРВ
XI жұп — қосымша нерв (пегұиз ассеззогіиз)
қозғалтқыш нервтердің қатарына жатады. Бүл нервтің
қозғалтқыш ядросы өз алдына дербес екі ядродан түрады:
121

Қозғалтқыш нерв талшықтарк.
63-сурет. Косымша нервтің схемасы.
I— сопақша ми. 2— жұлынның мойын болігі. 3— шүйде сүйегінің үлкен тесігі. 4— қосымша
нсрвтің қозғалтқыш екі жақты ядросы. 5— қосымша нервтін, жүлын маңындағы қозғалтқыш ядроның
нерв талшықтары. 6— қосымша нервтің сабағы. 7— мойындырық тесігі. 8— тес-бұғана-еміздік
бұлшық еті. 9— трапеция тарізді бүлшық ет. 10— қосымша нервтің жұлын маңындағы қозғалтқыш
ядросы.
а) козғалтқыш сопақша мидың маңындағы қозғалтқыш
ядросы (писі. п. ассезогіиз);
б) қосымша нервтің жүлын маңыңдағы қозғалтқыш ядро-
лары (писіеиз зріпаііз п. ассеззогіі), ол жүлынның жоғарғы
5—6 мойын сегменттерінің маңыңда орналасқан. Бүл ядроның
эфференттік нерв та/
іпі
ақтары жүлынның алдыңғы латералды
саласынан шығып, одан әрі кері мойыңдырық тесік арқылы
ми сауытының ішіне өтіп, сопақша мидың маңыңда орналасқан
қозғалтқыш ядросының эфференттік нерв талшықтарымен
қосылып, қосымша нервтің сабауын құрайды (63-сурет).
Қосымша нервтің сабағы ми сауытынан мойындырық
тесігі арқылы сыртқа өткеннен кейін, ішкі үйқы артериясы
мен ішкі мойындырықтық венаның арасынан томен қарай
бағыт алып, трапеция тәрізді және бүғана-еміздік бүлшық
еттерді нервтендіреді.
Қосымша нерв қызметінің бүзылуына байланысты
кездесетін дерттің белгілері. Бүл нерв сабағының бір
жақты бүзылуына байланысты басты немесе мойынды сау
жағына қарай қимылдату немесе бүру өте қиынға соғады.
122
«вмянмҚозгалтқыш нерв талшықтары.
64-сурет. Тіласты нервінің схемасы.
I— ми кепірі. 2— сопақша ми. 3— тіласты нервінің қозғалтқыш ядросы. 4— тіласты нервінің
сабағы. 5— тіласты нервінің өзегі. 6— біз-тіл бұлшық еті. 7— екі қарыншалы бұлшық еттің алдыңғы
қарыншасы. 8— иектің бұлшық еті. 9— тіласты сүйегінен темен орналасқан бұлшық еттер. 10—
шүйде сүйектің үлкен тесігі. II— жұлын нервінің қозғалтқыш ядролары. 12— мойындық ілмекпен
жалғасатын тіласты нервінің бұтақтары.
Бүл нерв қызметінің екі жағы бірдей. қабынуына байла-
нысты аурудың жауырыны төмен тартып, иығы салбырап
қалуы мүмкін.
г
ТІЛ АСТЫ НЕРВІ
XII жүп — тіласты нерві (пе^тиз һуро^іоззиз)
қозғалтқыш нервтердің қатарына жатады. Бүл нервтің
қозғалтқыш ядросы (писіеиз п. һуро&1о$5і) ромба ойысы-
ның тіласты нервінің үш бүрышының терең қабатында
орналасқан. Бүл ядроның эфференттік 10—15 нерв тал-
123
шықтары ми пирамидасының төменгі олива аралығынан
шығып, тіласты нервтің сабауын қүрайды (64-сурет).
Тіласты нервінің сабағы тіласты нервінің өзегі
(сапаііз п. һуро£Іо$$и$) арқылы ми сауытынан сыртқа
шыққаннан кейін, ішкі үйқы артериясы мен ішкі мой-
ындырық венаның аралығынан төмен бағытта өтіп, одан
әрі қос қарыншалы бүлшық еттің артқы қарыншасы мен
біз-қүрмау бүлшық еттердің бойымен жақ асты үш бүры-
шына (ігі£опит зиЬтапдіЬиІагіз) өтеді, одан әрі доға
тәрізді иіліп; тіл түбірінің астында жоғарғы және төменгі
бүтақтарға бөлінеді. Бүл нервтің жоғарғы бүтағы тіл
бүлшық еттерін нервтендірсе, төменгі бүтағы мойын
өрімінің (ріехиз сегұісаііз) бүтақтарымен қосылып,
тіласты нервінің мойын ілмегін (апза сегұісаііз) қүрап,
мойынның тіласты сүйегінен төмен орналасқан бүлшық
еттерді нервтендіреді.
Тіласты нерві қызметінін,
бүзылуына байланысты
дерттін, белгілері. Тіласты
нервтің бір жақты
[уына байланысты
(е науқастың сөзі
тілін аузынан
шығарған кезде,
үшы дірілдеп,
сөйлегеңп
бұзылып,
сыргқа
тілдің
зақымданған жағына қарай
ауытқиды (65-сурет).
65- сурет. Оң жақ тіласты
нервінің ақаулануына байланы-
сты тілді ауыз қуысынан
шығарғанда тілдің ұшының оң
жағына қарай ауытқуы (О. Л.
Даракіиеевич еңбектерінен)
124
Ми нервтерінің ядролары мен нерв талшықтарының құрамы
және нервтендірілген мүшелердің аумағы
1	2	3
Ми нсрвтсрінің аттары мен нерв талшықтарының құрамы	Ми нервтерінің ядролары	Нервтендірілетін мүшслердің аумағы
I ж.— иіс сезу нерві (с)		(с) мұрын қуысының жоғарғы өту жолының кілегей қабықшасын
II ж.— көру нерві (с)	——	(с) көз алмасының тор қабықшасын
III	ж.—	көз-қимыл нерві (қ, п/с.)	(қ)—	көз-қимыл нервінің ядросы (п/с) Көз-қимыл нервінің қосымша яд- росы	(қ) көздің жоғарғы қабағын	көтеретін бұлшық етті. Көз алма- сының	жоғарғы, төменгі, медиалды түзу және төменгі қиғаш бұлшық еттерді п/с— кірпікті дененің бұлшық	еті	мен қарашықтың тесігін та- рылтатын бірыңғай са- лалы сақина бағытта орналасқан етті
IV ж.— шығыр нерві (қ)	(қ)—шығыр	нервінің ядросы	(қ)— көз алмасының жоғарғы	қиғаш бүлшық етін
V ж.— үшкіл нерві (с. қ.)	(қ)— үшкіл нервтің қозғалтқыш ядросы (с)— орталық ми жо- лының ядросы (с)— көпір маңындағы ядро (с)— жұлын жолының ядросы	(қ)— шайнау бұлшық етін. Жұмсақ тандай шы- мыдцығы мен дабыл жарғағын керетін бұлшық етгі. Қос қарыншалы бұлшық етгің алдыңғы қарыншасын және тілас- ты бұлшық етін. (с)— Кез шарасының мүшелерін оның конъ- кжтивасын. Ауыздың, мұрын куысының, тіл арқасының 2—3 кілегей қабықшасын.
125
1	2	3
		Тістерді, тістің қызыл иегін, көру мүшелерін және ми сауытының ортаңғы ойысының ми қабықшасын.
VI ж.— әкеткіш нерві (к)	(қ)— әкеткіш нервтің ядросы	(қ)— көз алмасының жоғарғы	қиғаш бүлшық етін
VII ж.— бет нерві (к)	(к)—бет	нервінің қозғалтқыш ядросы	(қ)— ымдау, теріасгы- лық бұлшық етті, екі қарыншалы	бұлшық етгің,	алдыңғы қарыншасын, біз-құрмау және ұзеңгілік бұлшық етін
XIII ж.— аралық нерві (с, п/с)	(с)— дараланған жо- лының ядросы п/с— сілекей без- дердің	қызметін қоздырғыш жоғарғы ядро	(с)— тілдің арқасы- ның алдыңғы 3/2 бөлігінің	кілегей қабықшасын, дәм сезу бүртікшелерін, п/с— ауыз және мұрын қуысының	кілегей қабықшасының бездерін. Көз жасы, тіласты, жақасты бездерін
VIII ж.— кіреберіс-ұлу нерві (с)	Ұлу нервінің ядролары: (с)— ұлу нервінің вен- тралды ядросы (с)— ұлу нервінің до- рзалды ядросы. Кіреберіс нервінің яд- ролары: (с)— кіреберіс нерв- інің жоғарғы ядросы (с)—	кіреберіс нервінің төменгі ядросы (с)—	кіреберіс нервінің медиалды яд- росы (с)—	кіреберіс нервінің латералды яд- росы	(с) — ішкі құлақтың Кортиев мүшесін (с)— ішкі құлақ ампу- ласының қырын. Ішкі құлақтың жатыршығы мен қалташасында ор- наласқан дақтарды
IX	ж.—	тіл- жұтқыншақ нерві (қ, с, п/с)	(қ)— екі жақтылық ядро (с) — дараланған жо- лының ядросы (п/с.)— сілекей без- дердің қызметін қоз- дырғыш төменгі ядро	(қ)— біз-жұтқыншақ бұлшық етін (с)— тіл түбірінің, жұт- қыншақтың, дабыл қуы- сының ж^не Евстахиев түтікшесінің	кілегей қабықшасын, тілдің науа тәрізді бүртікшелерін. (п/с.)— шықшьгг безін
126
1	2	3
X ж.— кезбе нерв. (қ, с, п/с).	(қ)— екі жақтылық ядро (с)— дараланған жо- лыныц ядросы п/с— дорзалдық ядро	(қ)— жұмсақ таңдай- дың шымылдьвын көте- ретін,	таңдай-тіл, таңдай-жұтқыншақ және тілшіктің, көме- кейдің бұлшық еттерін (с)— ми сауытының артқы ойысының ми қабықшасын, құлақтың сыртқы есту жолының терісін, мойын, кеуде, құрсақ маңында орна- ласқан мүшелерді (сиг- ма тәрізді тоқ ішек бөлігінен басқасын) п/с— мойын, кеуде, құрсақ қуысының ма- ңыңда орналасқан без- дерді және мүшелердің бірыңғай салалы бұл- шық етін (тоқ ішектің сигма бөлігіне дейін)
XI	ж.—	қосымша нерві (қ)	(қ)— жұлын маңын- дағы ядролар (қ)— Сопақша мидың маңындағы қозғалтқыш ядро	(қ)— төс-бұғана-еміз- дік және трапеция тәрізді бұлшық етті
XII ж.— тіласты нерві (қ)	(қ)— тіл асты нервінің ядросы	(қ)— тілдің бұлшық еттерін (қ)— тіласты нервінің төменгі бұтағы мойын өрімінің ілмегі арқылы мойынның	құрмау сүйегінен төмен орна- ласқан бұлшық еттерді
Ескерту: С — сезімтал, Қ — қозғалтқыш, п/с — парасимпати-
калық нерв талшықтары.
Студенттердін, ми нервтері жөніндегі білімін пысықтау
мен тексеруге арналған мәселелі сұрақтар
1-сурак,. Дәрігер-офтальмолог науқастың көзін тексер-
генде, екі көздің сол жақ бөлігінің көру шеңбері сәулені
көрмейтіндігін анықтады. Науқастың көру нервінің
зақымдалу жолын анықтаңдар?
2-сцрак,. Жас бала орманда қыдырып жүріп кездейсоқ
жыланды көріп қорқыныштан орнынан қозғалмай түрып
қалды, осы сәтте оның көз қарашығының үлғайғанын
байқаймыз. Кездейсоқ қорыққан жағдайда адам көзінің
қарашығы неге үлғаяды?
127
З-сцрақ. Көздің қарашығының көлемі жарық түскенде
не себепті кішірейеді және бүл рефлекторлық механизмді
қалай түсіндіруге болады?
4-сцраКг Адам көзінің көру қабілеті қараңғыда нашар-
лап, ал керісінше күндіз көру қабілеті жақсарады. Мұндай
жағдайда көздің тор қабықшасының қандай рецепторлар
түрінің әлсірегенін байқауға болады?
5-сурак,. НауқастыҢ' мұрын қуысының кілегей
қабықшасының қабыну әсерінен иіс сезу қабілеті нашар-
лаған. Бүл иіс сезу нерві жолының қандай бөлігінің
зақымдалуынан болады?
6-сурак, Ісік ауруының әсерінен науқастың иіс сезу
қабілеті қатты бүзылған. Ол тіпті қарапайым иісті де
ажырату қабілетінен айырылған. Бұл иіс сезу нерві жо-
лының қандай бөлігінің қызметі зақымдалғанын көрсетеді?
7-сурак,. Жеті жасар баланың жұқпалы қызамық ауру-
ының салдарынан оң жақ көзінің жоғарғы қабағы
көтерілмей жабылып қалды. Көз алмасы сыртқа қарай
тартып, жақыннан көру қабілеті нашарлады. Мұндай
жағдайда қандай ми нервтерінің қызметі бүзылғандығы
байқалады?
8-сцрак,. Қызамық ауруының әсерінен көздің алмасы
ішке қарай тартып, қылиланады, науқас төмен қарағанда
немесе баспалдақтан түскенде көзге бір заттың қосарланып
көрінуі мүмкін. Мүндай жағдай қандай ми нервтерінің
қызметінің бүзылуынан болады?
9-сцрак,. Науқастың емдеуге келмейтін екінші азу тісін
жұлу үшін дәрігер-стоматолог новокаин дәрісін қолданды.
10—15 минут өткеннен соң тістің ауырғаны басылып,
тілдің кілегей қабықшасының 2/3 бөлігінің сезіну қабілеті
нашарлады, төменгі ерні мүздады делік. Мұндай белгілерді
қандай ми нервтері сабақтарының өткізгіш жолдарының
нашарлауынан байқауға болады?
Ю-сцрак,. Ісіктің әсерінен науқастың бет терісінің жа-
насу, сипау, қозу, ыстық және суық сезімдерін сезіну
қабілеті нашарлады. Қандай ми нервтерінің қызметінің
бүзылғандығын және ісіктің орналасқан жерін анықтаңдар?
11-сцрак,. Ісіктің әсерінен науқастың оң жақ бұлшық
еттері семіп, аузын ашқанда төменгі жақ әлсіреген жағына
қарай ауытқып, беттің терісін сипаған кезде төменгі жағы
қарысып қалуы мүмкін. Мүндай белгілердің қандай ми
нервтерінің, олардың нерв бұтақтарының қызметінің бұзы-
луынан байқауға болады?
128
12-сурак,. Он жасар бала қызамық ауруының салда-
рынан сол жақ көз алмасы сырт жаққа қарағанда,
сыртқа ауытқымай ішке қарай қыли тартуы мүмкін. Бұл
қандай ми нервтерінің қызметінің ақауланғанын
білдіреді?
13-сцрак,. Сегіз жасар баланың суық тиюдің әсерінен
оң жақ беті сол жағына қарай қисайып, көздің қабағы
жабылмай, мүрын, маңдай, ауыз маңындағы бүлшық ет-
тердің қозу қабілеті нашарлап, езуі төмен тартып тұратын
болды. Бұл қандай ми нервтерінің қызметі бұзылғанда
байқалады?
14-сцрак,. Алты жасар бала құлағына суық тиіп, ыс-
тығы көтеріліп, ауруханаға түсті. Дәрігер-отоларинголог
науқасты тексеріп қарағанда қүлақтың сыртқы есту жо-
лының, дабыл жарғағының қабынғанын, жай көмескі ды-
бысты нашар еститінін анықтады. Науқастың көмескі
дыбысты есітпеуінің себебін анықтаңдар.
15-сцрақ. Науқас жұтқыншақ кілегей қабықшасының
нашар сезінетінін және ащы дәмді айыра алмайтындығын,
жұтыну қабілетінің нашарлағандығын айтты. Бұл
жағдайды қандай ми нервтерінің қызметінің бүзылуынан
байқауға болады?
16-сурак,. Бірнеше жылға созылған құлақ ауруының
салдарынан науқастың құлағы шуылдап, басы айна-
лып, құлай жаздап, жуан дауысты дыбыстың тер-
белістерін (жиілігі) С 2024—С 2048 естімей қалды. Бұл
жағдайдың қандай ми нервінің қызметінің бұзылуынан
болғандығын және бұзылған нервтің деңгейін
анықтаңдар.
17-сцрақ. Науқастың дауысы “міңгірлеп”, шықпай, та-
мақ ішкенде қақалып, кейбір кезде дауысы шықпай қалды.
Мүндай дерттің белгілерін қандай ми нервтері қызметінің
бұзылуынан байқауға болады?
18-сурақ. Науқасқа салқын тиіп қалуына байланы-
сты иығы салбырап, мойыны бүрылмай, жауырыны
жотасына қарай тартылмай қалды. Мұндай ауру
белгілерін қандай ми нервтерінің қызметінің бұзылуы-
нан байқауға болады?
19-сурақ. Науқас тілін ауыз қуысынан сыртқа
шығарған кезде тілінің ұшы дірілдеп, оң жаққа
қарай бейімделіп тұрады. Мүндай ауру белгілерін
қандай ми нервтерінің қызметінің бұзылуынан
байқауға болады?
129
5—1773
Ми нервтерін пысықтауға арналған жаттығулар
I. Қандай ми нервтері ми сауытынан тесіктер, саңылаулар, өзекше-
лер арқылы шығады немесе керісінше кіреді?
Ми сауытының тссіктсрінің, саңылауларының аттары	Жұп ми нсрвтсрі											
	I	II	I II	I V	V	V I	VII	VIII	IX	X	XI	XII
1.	Тор	сүйектің тесіктелген табакшасы												
2. Көз шарасының жоғарғы саңылауы												
3. Көру нервінің өзегі												
4. Овалді тесік												
5. Дөңгелек тесік												
6. Құлақтың ішкі есту тесігі, ішкі есту жолы												
7. Мойындырык тесігі												
8. Біз-еміздік тесігі						ч						
9. Тіласты нервінің өзегі												
II. Ми нервтері ядроларының қандай ми бөліктерінде орналасатын-
дығын және олардың атқаратын қызметіне қарай қандай функцио-
налды топқа жататынды.ғын анықтаңдар.
1	2			3		
Ядролардың аттары	орналасуы			қызмсті		
	орт. ми	кепір	соп. ми	ссзімт.	К.ОЗҒ.	всгста- тивті
1. Көз-қимыл нервінің қоз- ғалтқыш ядросы						
2. Көз-қимыл нервтің пара- симпатикалық қосымша ядросы						
3. Шығыр	нервтің козғалтқыш ядросы						
4. Үшкіл нервтің қозғалтқыш ядросы						
5 Үшкіл нервтің орталық ми жолының ядросы						
6. Үшкіл нервтің көпір маңындағы сезімтал ядро- сы						
7. Үшкіл нервтің сезімтал жұлын жолының ядросы						
8. Бет нервінің қозғалтқыш ядросы						
9. Үлу нервінің сезімтал төменгі ядросы	«					
130
1	2			3		
10. ¥лу нервінің сезімтал жоғарғы ядросы						
11.	Кіреберіс	нервінің сезімтал дорзалды ядросы						
12.	Кіреберіс	нервінің сезімтал вентралды ядросы						
13. Кіреберіс нервінің сезімтал латералді ядросы				•		\
14.	КІреберіс нервінің сезімтал медиалды ядросы						
15.	Сілекей бездердің қызметін қоздыратын па- расимпатикалық төменгі ядро		•		«		
16.	Сілекей бездердің қызметін қоздыратын па- расимпатикалық жоғарғы ядро				ч		
17.	Екі	жақтылық қозғалтқыш ядро						
18. Аралық нервтің сезімтал дараланған жолының яд- росы						
19. Кезбе нервтің парасимпа- тикалық дорзалды ядросы						
20. Қосымша нервтің екі жақтылық қозғалтқыш яд- росы						
21.	Қосымша	нервтің қозғалтқыш ядросы			-			
Ш. Ми нервтерініц сезімтал түйіндерініц орналасқан орнын
анықтацдар.
1	2	3	4	5	6	7	8
№ Ми нервтсрінің ссзімтал рсцсптор- лық клеткалары мен түйіндсрінің аттары	Торлы қабық	Бет нерві нің езсгі	Үшкіл нерв- тің ба- тың- қысы	Иірім нің кіндігі	Самай сүйек- тің ішкі есту жолы	Омыр- тқа аралық тесік	Мүрын- ның кілег- ей қабы- ғы
1. Иіс сезу нервінің рецеп- торлық клеткалары							
2. Йөру нервінің сезімтал ре- цепторлық клеткалары							
3. Үшкіл нервтің сезімтал Гассер атты түйіні			*				
4. Аралық нервтің сезімтал иінді түйіні							
131
1	2	3	4	5	6	7	8
5. ¥лу нервінің бұрандалы түйіні							
6. Кіреберіс нервінің сезімтал түйіні							
7. Тіл-жұтқыншақ нервінің жоғарғы және төменгі сезімтал түйіні							
8. Кезбе нервтің сезімтал жоғарғы және төменгі түйіні							
9.	Жұлын	нервтерінің сезімтал түйіндері							
IV.	Ми нервтері қандай бұлшық етгерді нервтендіретінін
анықтаңдар.
1	2	3	4	5	6
Бұлшық, сттсрдің, аттары	Кезбс нсрві	Үшкіл нерві	Бет нерві	Қосымша нерві	Тіласты нсрві
1. Шайнау бұлшық еттері					
2. Таңдай шымылдығын ке- ретін бұлшық еті					
3. Дабыл жарғағын керетін бұлшық еті					
4. Жақ-тіласты бұлшық еті					
5. Екі қарыншалы бұлшық еттің алдыңғы қарыншасы					
6. Ымдау бұлшық еттері					
7. Теріасты бұлшық еті					
8. Екі қарыншалы бұлшық еттің артқы қарыншасы					
9. Біз-тіласты бұлшық еті					
10. Үзеңгілік бұлшық еті					
11. Таңдай шымылдығын көтеретін бұлшық ет					
12. Біз-көмекей бұлшық еті					
13. Көмекейдің бұлшық ет- тері					
14. Тілшік бұлшық еті					
15.	Таңдай-жұтқыншақ бұлшық еті					
132
1	2	3	4	5	6
16. Таңдай-тіл бұлшық еті					
17. Біз-төс-еміздік бұлшық еті				•	
18. Трапеция тәрізді бұлшық ет					
19. Тіл бұлшық еттері					
V.	Қандай ми нервтерінің, құрамында парасимпатикалық нерв тал-
шықтарынын, кіретіндігін және олардың қандай парасимпатикалық
түйіндер арқылы өтетіндігін анықтаңдар.
1	2	3	4	5	6
N9 Ми нсрвтсрі	Кірпікті түйін	Канат- таңдай түйін	Тіласты түйінді	Кұлақ түйіні	Мүше- лсрдің маңындағы түйіңдср
1. Иіс сезу нерві					
2. Көру нерві					
3. Көз-қимыл нерві					
4. Шығыр нерві					
5. Үшкіл нерві					
6. Әкеткіш нерві			•		
7. Бет нерві					
8. Аралық нерві					
9. Кіреберіс-ұлу нерві					
10. Тіл-жұтқыншақ нерві					
11. Кезбе нерві					
12. Қосымша нерві					
13. Тіласты нерві					
VI.	Төмендегі бұлшық еттерді қандай ми нервтері нервтендіретінін
анықтаңдар.
1	2	3	4	5
Бүлшық сттсрдің аттары	Көз-қимыл нервінің со- матикалық бөлімі	Шығыр нсрві	Әкеткіш нерві	Көз-қимыл нервінің па- расимпати- калық белімі
133
1	2	3	4	5
1. Көздің жоғарғы қабағын көтеретін бұлшық ет				
2. Көз алмасының төменгі қиғаш бұлшық еті				
3. Көз алмасының латералды тік бұлшық еті				X
4. Көз алмасының жоғарғы қиғаш бұлшық еті				
5. Көз алмасының медиалды тік бұлшық еті				
6. Көз алмасының төменгі тік бүлшық еті				
7. Көз алмасының жоғарғы тік бұлшық еті				
8. Көз қарашығын тарылта- тын еті	-			
9. Кірпікті дененің еттері				
III тарау
ВЕГЕТАТИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІ
Соңғы кезеңдерде нерв жүйесінің құрылысын және
атқаратын қызметін зерттеуде жаңа методикалық ғылыми
зерттеу тәсілдерінің өмірге келуіне байланысты және зер-
ттеудің нәтижесінде пайда болған еңбектердің арқасында
вегетативтік нерв жүйесінің жұмбақ сыры одан әрі ашыла
түсті. Вегетативтік нерв жүйесінің бізге дейінгі деректерін,
ғылыми зерттеу нэтижесінде пайда болған жаңалықтармен
толықтыра отырып, бүл жүйенің белгілі тәртіпке келтіру
қажет. Вегетативтік нерв жүйесін зерттеуде өмірге келген
ғылыми жаңалықтарға сүйенсек, бұл жүйенің жоғарғы
сегменттік бөлігінің нейрондық элементтері нейрогармон-
дардың көзі болып саналады. Нейрогормондарды реттеуші
нейрон клеткалар тек қана көру асты аймағы мен гипофиз
безінің төңірегінде орналасып қоймай мүшелердің және
ткандардың аралығыңда орналасатындығын дәлелдеді. Бүл
деректер нейро-эңдокрин жүйесінің реттеуші нерв клетка-
лар бір жерде шоғырланып орналаспай, шашыранды түрде
орналасатындығын және вегетативтік нерв жүйесінің сег-
менттік бөлігінің қызметін сегмент үсті бөлігінің орта-
лықтары билейтіндігін көрсетеді. Вегетативтік нерв
жүйесінің сегмент үсті бөлігінің құраушы орталық ядрола-
ры, олардың арасындағы өткізгіш жолдар ішкі мүшелер
қүрылысын гуморалді және нерв арқылы реттейтіндігін
көрсетеді. Сонымен қатар вегетативтік нерв жүйесінің сег-
мент үсті бөлігінің қызметі қан айналу, тыныс алу мүше-
лерін және зат алмасу процесін т. б. жүйелердің қызметін
реттеп қоймай организмнің иммуңдық гомеостаз бірлестігін
тепе-теңдік қалыпта үстауға көмектеседі.
Вегетативтік нерв жүйесінің алуан түрлі қызметі со-
матикалық нерв жүйесінің, мидың, т. б. мүшелердің
қызметімен бірлесе отырып организмнің біртүтастығын
қүрайды.
135
ВЕГЕТА1ИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІН ЗЕРТТЕУ
ТАРИХЫНАН
Вегетативтік нерв жүйесін зерттеуде бірден байқалатын
нәрсе — ол симпатикалық бағана. Симпатикалық
бағананы алғашқы рет байқаған К. Гален болған. Кейіннен
XVI ғасырда Б. Евстахий симпатикалық бағананы зерттей
келе, оның орналасатын орнын жүйелеп баяндаған, себебі
оған дейін зиялы зерттеушілер симпатикалық бағана ми-
дың немесе жүлынның ішінде орналасады, деген теріс
үғымда болған. 1780 жылы орыс халқының дәрігері Д. И.
Иванов өзінің диссертациялық еңбегінде симпатикалық
бағананы ми нервтерінің қүрамына кіреді деген үғымның
терістігін дәлелдеді. Симпатикалық нерв деген ұғымды
алғашқы рет ғылыми енгізген дат ғалымы Винслов (1732
ж.) болған. Ол ішкі мүшелерді нервтендіріп, қызметін
реттеп отыратын нервтерді симпатикалық нервтер деп
атаған. Бүлай деп аталу себебі нервтендірілетін бүкіл ішкі
мүшелердің қызметі бүл нервтің қызметімен үйлесімді,
үндес болғандықтан зушраіһісиз — ниеттестік немесе
ымырашыл нерв деп аталған.
1800 жылы француз ғалымы К. Биша нервтер жүйесін
нервтендіретін мүшелердің тікелей ерекшеліктеріне және
атқаратын қызметіне қарай екі нерв тобына бөлді: бүлшық
еттер мен сезім мүшелерін нервтеңдіретін соматикалық нер-
втерге және ішкі мүшелерді (ас қорыту, тыныс алу, зәр
шығару және жыныс мүшелерін) нервтендіретін вегетативтік
нервтерге бөлді. Сол дәуірден бастап осы күнге дейін бүл
жүйені “вегетативтік” нерв деген үғым қалыптасқан.
Вегетативтік нерв жүйесі XIX ғасырға дейін үстірт
қана түсіндіріліп келді. XIX ғасырдың екінші жартысынан
бастап, өмірдің, ғылымның дамуына және микроскоп ас-
паптарының ғылымға енуіне байланысты жалпы нерв
жүйесі, соның ішівде вегетативтік нерв жүйесі түбегейлі,
жан-жақты зерттеле бастады. Бүл жүйенің қүрылысын зерт-
теуде алғашқы рет ат салысқан неміс ғалымы Ауэрбах
пен Мейснер болды. Олар асқазанның, ішектің нервтерін,
түйіндерін, өрімдерін зерттеп біраз ғылыми жаңалықтар
енгізді. Вегетативтік нерв жүйесін одан әрі дамытып еңбек
еткен зерттеушілер тобына Қазан қаласының нейрогисто-
логтары К. А. Арнштейн, Д. А. Тимофеева, А. С. Догель,
А. Е. Смирнова болды. Зерттеушілер нерв ткандарын көк
түсті метилен бояуы арқылы бояп жан-жақты зерттеді. А. С.
Догель жоғарыда айтылған зерттеу тәсілдері арқылы сим-
136
патикалық түйіндердің үш типті клеткалар тобын ашты.
Бүл ашылған клеткалар тобы А. С. Догельдің есімімен
Догельдің бірінші, екінші және үшінші нерв клеткалары
деп ат қойылды.
XX ғасырдың бастапқы кезеңінен бастап вегетативтік
нерв . жүйесін одан әрі зерттеуде “нерв клеткаларын
күмістеу” атты зерттеу тәсілдері пайда болды, осы арқылы
жүйенің жұмбақ сыры одан әрі ашыла түсті. Осы кезеңде
ағылшын физиологы Ленгли вегетативтік нерв жүйесінің
қүрылысын зерттей келе түңғыш рет “автономиялық” нерв
жүйесі деп атады. Бүл атау алғашқы рет Англияда
мақүлданып, одан кейінгі кезеңдерде барлық елдердің
ғылыми еңбектеріне еніп, халықаралық анатомиялық ата-
улардың тізіміне еніп заңдастырылды. Анатомиялық атау-
лары тізімге түсіруде орыс ғалымдары қалыптасқан
“автономиялық” деген атауды “вегетативтік” деген атауға
алмастыруды жөн көрді. Ленгли автономиялық нерв
жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық
бөліктерден түратындығын, олардың мүшелерге
бағытталған нерв талшықтары міндетті түрде өзіндік
түйіндермен өрімдер арқылы өтіп, бүл жүйенің эффе-
ренттік нерв талшықтары түйінге және түйіннен кейінгі
нерв талшықтарға бөлінетіндігін атап өткен. Сонымен
қатар автономиялық нерв жүйесінің симпатикалық нерв
жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық бөліктері
мүшелерге қарама-қарсы “антогонистік” бағытта ықпал
ететіндігін, атқаратын қызметі жағынан эфференттік нер-
втердің қатарына жататындығын болжаған.
Вегетативтік нерв жүйесін зерттеуде үлкен үлес
қосқан еліміздің атақты нейроморфолог зерттеушілері
В. П. Воробьев, Д. М. Голуб, гистологтар Б. И.
Лаврентьев, Н. К. Колосов және олардың шәкірттері
А. Р. Рақышев болды. В. П. Воробьев макро-микро-
скопиялық зерттеу тәсілдері арқылы жүрек пен
асқазанның вегетативтік өрімдері мен түйіндердің ор-
наласу орнын және қүрылысын тексерді, Б. И. Лав-
рентьев іздену тәсілдері арқылы, вегетативтік түйіндер
мен өрімдердің ішінде орналасқан клеткалардың өзара
клеткааралық түйісулердің (синапстардың) барлығын
анықтады. Бүл ашылған жаңалықтар, яғни клетка ара-
лық түйісулер, вегетативтік нерв жүйесі одан әрі
өркендеп дамуына және жалпы нерв жүйесінің нейрон-
дық заңдылығының негізін қалауға көмектесті.
137
Н. К. Колосов ас қорыту жүйесінің нервтендірілуін
зерттеп қана қоймай, ішкі мүшелердің және қан тамыр-
лардың қозғалтқыш-эфференттік нервтермен қатар
сезімтал-афференттік нервтер арқылы нервтендірілетіндігін
дәлелдеді. Бүл ғалым зерттеушінің шәкірттері вегетативтік
нерв жүйесін одан әрі зерттеуде түйіндердің клетка ара-
лығында вегетативтік сезімтал нерв клеткалардың кезде-
сетіндігін, олардың вегетативтік рефлекторлық доғасын
қүруға қатысатындығын анықтады.
Кейінгі кезеңдегі нейро-морфологтардың, клинистердің
келісімі бойынша вегетативтік нерв жүйесінің топографи-
ялық орналасуына және бүл жүйенің қызметінің жа-
рақаттануына байланысты кездесетін дерттің алуан түрлі
белгілерін дүрыс анықтап, дәйекті түрде емдеу үшін өзара
күрделі түрде байланысқан сегменттік және сегмент үсті
бөліктерге (аппаратқа) бөлінеді. Сегменттік бөлігі сегмент
үсті бөлігіне қарағанда бүрын дамыған, ол жүлын мен
мидың бағанасының маңында орналасқан вегетативтік ор-
талық ядролар жатады. Сегменттік бөлігі атқарар қызметі
жағынан симпатикалық және парасимпатикалық жүйелер-
ге бөлінеді. Вегетативтік нерв жүйесінің сегмент үсті
бөлігіне келсек, ол бүл жүйенің сегменттік бөліктеріне
қарағанда кейінірек мидың өркендеп өсіп, дамуымен бірге
қалыптасқан. Ол ми мен мидың бағанасының маңында
орналасқан және өзара тікелей тығыз байланысқан рети-
кулярлық форнация, лимба жүйесі және көру асты
аймағында орналасқан ядролардан түрады. Негізгі қызметі
қан тамырлардың, тыныс алу жүйесінің, зат алмасу про-
цесінің және организмнің иммун жүйесінің, гомеостаз про-
цесінің қызметін реттейтіндігі анықталды. сонымен қатар
бүл жүйе атқарар қызметіне қарай эрготропты және тро-
потропты бөліктерге бөлінеді.
Эрготропты бөліктің негізгі қызметі сыртқы ортаның
қүбылмалы өзгеруіне байланысты организмді сол ортаға
бейімдеуге жұмылдырса, тропотропты бөлігі зат алмасу
процесінің нәтижесінде пайдаланып кеткен күш-қуатты
жаңадан толықтыруға, яғни бір сөзбен түжырымдасақ, мы-
салға ас қорыту жүйесінің қызметін реттеуде немесе шар-
шаған организмді үйқыдан түрғаннан кейін тынықтыруға
ықпал жасайды.
XX ғасырда жалпы нерв жүйесі, оның ішінде вегета-
тивтік нерв жүйесінің гистологиялық, гистохимиялық және
электронды-микроскопиялық ғылыми зерттеу тәсілдері
арқылы одан әрі қарқындап дами бастады. Зерттеу
138
тәсілдері арқылы вегетативтік нерв жүйесінің симпатика-
лық бөліктерін парасимпатикалық бөліктерінен ажыратуға
мүмкіндік туды. Ғылыми зерттеуші Т. М. Досаев (1992
ж.) өзінің ғылыми еңбектерінде вегетативтік нерв жүйесі
ішкі мүшелерді және қан тамырларды нервтендіріп қана
қоймай, иммун жүйесінің қызметін, көпір қақпағының
жоғарғы қабатында орналасқан көгілдір түсті дақ түрінде
орналасқан ядролар (Іосиз соегиіеиз) арқылы реттелетіндігі
анықталды.
Сайып келгенде вегетативтік нерв жүйесінің шытыр-
манды қүрылысы мен атқарар қызметі толық зерттелді деп
айтуға болмайды. Себебі біз білмейтін оның қүпиялы сыр-
лары болашақта ашылар деген үміттеміз.
Вегетативтік нерв жүйесінің
эмбрионалдық дамуы
Нерв түтікшесінің алғашқы даму сатысының 3 апта-
лығында симпатикалық бағана түйіндері қалыптаса бастай-
ды. Даму сатысында нерв түтікшесінен алшақтап ығысып
жүмыр цилиндр тәрізді жүп нейробласт (симпатобласт)
пайда бола бастайды. Нейробластардан дами келе симпа-
тикалық бағананың кеуде түйіндері, нерв түтікшесінің,
бірінші айының соңғы апталығында мойын, сегізкөз
түйіндері қүралады. Даму сатысының осы кезеңдерінде
нейробласт клеткалары дами келе ішкі мүшелерге қарай
ығысып, болашақ парасимпатикалық кірпікті, қүлақ, жақ
асты, тіл асты, қанат-таңдай т. б. түйіндерді қүрайды. _
Нейр
ласт клеткалары алдымен ішектің, одан кейін
жүректі қүраушы түтікшенің ішіне кіріп, вегетативтік
түйіндер мен өрімдерді қүрайды.
Вегетативтік нерв жүйесінің жүлын маңындағы орта-
лықтарына келсек, олар нерв түтікшесінің даму сатысының
3 апталығында жүлынның бірінші кеуде сегменті мен
4 үшінші бел сегментінің нейробласталары жүлынның бүйір
жағына қарай ығысып, өзара байланысып симпатобласт
бағанасын қүрайды. Олардан болашақ жүлынның вегета-
тивтік аралық бүйір ядролары пайда болады. Симпатоб-
ластың аксондары сыртқа қарай бағыт алып, жұлынның
соматикалық нейробласының аксондарымен қосылып, одан
әрі симпатикалық бағанаға қарай өтіп, жүлынның
жалғастырушы ақ миэлин қабықшалы бүтақшаны қүрайды.
139
Қүрылысы және атқарар қызметі өте күрделі вегета-
тивтік нерв жүйесінің сегмент үсті бөліктерінің орталық
ядроларының эмбрионалдық дамуы мидың дамып өсуіне
тікелей тәуелді. Сегмент үсті бөлігі мен сегменттік
бөліктің арасындағы өзара байланыс үрықтың қүрсақта
дамуының екініпі айлығында толық қалыптасады.
Вегетативтік нерв жүйесінің екінші даму кезеңінен ба-
стап, өз алдына дербес дамуына байланысты, вегетативтік
клеткалардың үштары (рецепторлары) күрделі және сапа-
лы өзгерістерден өтеді. Нерв клеткалардың рецепторла-
рында медиаторлардың бөлініп шығуына байланысты бүл
жүйе холинэргиялық немесе ацетохолин медиаторларын
және адреналин медиаторын бөліп шығаратын адреноэрги-
ялық нервтерге бөлійеді.
Вегетативтік нерв жүйесінін,
сегменттік бөлігі
Вегетативтік нерв жүйесінің сегменттік бөлігі, бүл
жүйенің сегменті үсті бөлігінен өзгешелігі, ол жүлынның
эмбрионалдық дамуымен бірге қалыптасқан. Топография-
лық орналасуына қарай орталық және перифериялық,
атқаратын қызметіне қарай симпатикалық және парасим-
патикалық бөліктерге бөлінеді. Симпатикалық бөлімнің
негізгі қызметі организмді қоректендірумен қатар ткандар-
да өтетін зат алмасу, тыныс алу процесін үдетіп, жүректің
соғуын тездетіп, бүлшық еттердің оттегіне деген қажеттігін
арттырады. Парасимпатикалық бөлімнің қызметіне келсек,
негізгі қызметі сыртқы ортаның өзгермелі әсеріне орга-
низмді қарсы түрғызып, сақтандыру: күшті жарықтың
әсерінен қарашық көлемінің тарылуы, немесе жүрек
соғуының баяулауы т. б. жайларды мысалға келтіруге
болады. Вегетативтік нерв жүйесінің симпатикалық және
парасимпатикалық бөліктері кейбір мүшелерді біржақты
нервтендіретіндігі байқалады. Мысалы, қуық көбіне пара-
симпатикалық нервтер арқылы нервтендірілсе, симпатика-
лық бөлімі тері бездерді, көк бауырды, бүйрек үсті безді
және шаштың пиязшығының бүлшық еттерін нерв-
тендіреді. Парасимпатикалық және симпатикалық
бөліктердің мүшелерге әсерін қызметінің қарама-
қайшылығы деп карауға болмайды, керісінше мүшелердің
қызметін реттеудегі екі боліктің өзара бірлестігі деп қарау
керек. Мүшелердің қызметін реттеуде ретикуляциялық,
140
лимба және көру асты аймағының атқарар қызметі зор.
Вегетативтік нерв жүйесінің сегменттік бөлігінің симпати-
калық және парасимпатикалық бөлімдерге бөлінуі бүл
жүйенің физиологиялық, фармакологиялық ерек-
шеліктеріне тікелей байланысты болумен қатар оның да-
муына және морфологиялық ерекшеліктеріне де тәуелді.
Вегетативтік нерв жүйесінің сегменттік бөлігі орнала-
суына қарай орталық және перифериялық бөліктерге
бөлінеді. Орталық бөлігі ми бағанасының, жүлынның
маңында орналасса, перифериялық бөлігі нервтендірілетін
мүшелердің маңында немесе ішінде таралып орналасқан.
Анатомиялық қүрылысы жағынан шоғырланған нерв клет-
каларынан құралған түйіндерден және өткізгіш қозғалтқыш
мүшелерге бағытталған нерв талшықтардан тұрады. Веге-
тативтік түйіндер үш типті нерв клеткалардан тұрады:
1.	Бірінші типті нерв клеткалар тобы — атқарар
қызметі жағынан қозғалтқыш нервтерге жатады. Бүл клет-
калар вегетативтік түйіндердің негізін құрайды. Мүндай
клеткалар дендрит бұтақшалары өте көп мултиполярлы
нерв клеткаларынан және мүшелерге қарай бағытталған
нейриттерден тұрады.
2.	Екінші типті нерв клеткалар — атқарар қызметі
жағынан сезімтал нерв клеткалардан түрады. Бірінші типті
нерв клеткалардың дендриттеріне қарағанда үзындау кел-
ген. Дендриттер нерв клеткалардың маңында рецепторлар-
ды қүраса, нейриттер көршілес нерв клеткаларға
бағытталған.
3.	Үшінші типті нерв клеткалар тобы — ассоциативтік
нерв клеткаларынан қүралған. Мүндай типті ңерв клетка-
лардың дендриттері көптеп орналасқан. Нейриттері
көршілес нерв клеткаларға бағыт алып синапс арқылы
бірінші типті нерв клеткалармен байланысқан.
Вегетативтік нерв жүйесінін, сегменттік бөлігінің мор-
фологиялық ерекшеліктері. 1. Вегетативтік нерв жүйесінің
рефлекторлық доғасының қүрылысы соматикалық нерв
жүйесінің рефлекторлық доғасына қарағанда күрделі, және
өзгешелеу келеді (66-сурет). Бүл жүйенің сезімтал І-ней-
рон клеткалары жұлын түйінінде немесе ми нервтерінің
сезімтал түйінінде орналасқан. І-нейрон клеткалары ішкі
мүшелерден қабылданған алуан түрлі сезімдерді аффе-
ренттік нерв талшықтары арқылы қабылдап, одан әрі эф-
ференттік нерв талшықтары арқылы ІІ-нейрон
клеткаларына қарай өткізеді. ІІ-нейрон клеткалары
жұлынның аралық латералді немесе ми нервтерінің ядро-
141
66-сурет. Вегетативтік нерв жүйесінің рефлекторлық доғасының схема-
сы.
I— жұлынның арткы түбіршегі. 2— жұлын түйіні. 3— жұлынның аралық латсралді ядросы.
4— жұлынның аддыңғы түбіршсгі. 5— жұлын нерві. 6— түйінге дейінгі жалғастырушы ақ миэлин
қабықшалы бұтақша. 7— симпатикалық бағананың түйіндері. 8— түйіннен кейінгі сұр миэлин
қабықшасыз бұтақтар. 9— жүлын нервінің қүрамындағы түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасыз
нерв талшықтары. 10— құрсақтық нервтің құрамындагы түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасыз
нерв талшықтары. II- мүШслсрдің маңында орналасқан вегетативтік түйіндер. 12— қан тамырлар-
дың бойы мен мүшелерге бағытталған түйіннен кейінгі миэлин қабықшасыз нерв талшықтар. 13—
тсрінің бсздсрінс, қан тамырларына және шаштын еттеріне бағытталған түйіннен кейінгі сұр
миэлин қабықшасыз нерв талшықтар. 14— ішкі мүшелер.
ларында орналасқан. ІІ-нейрон клеткаларының сыртқа теп-
кен эфференттік нсрв талшықтары, ми нервтерінің немесе
жүлын нервтерінің сабақтары арқылы ІІІ-нейрон клетка-
ларына қарай бағыт алады. Вегетативтік нерв жүйесінің
Ш-нейрон клеткалары симпатикалық бағананың, омыртқа
алдында орналасқан түйіндерде немесе интермуральді
түйіндерде орналасқан. Түйіндердің түйінге дейінгі ақ ми-
элин қабықшалы және түйіннен кейінгі және түйіннен
кейінгі сүр миэлин қабықшасыз бүтақшалары ажыратыла-
ды. Түйіндердің сүр миэлин қабықшасыз бүтақтары нерв-
тер мен өрімдерді қүрап, ішкі мүшелердің бірыңғай салалы
еттерін, бездерін нервтендіреді. Түйіндердің эфференттік
нерв талшықтары ішкі мүшелерді нервтендіріп қоймай, бүл
жүйенің едәуір нерв талшықтары көлденең жолақты
бүлшық еттердің ширақтылығын және қоректенуін
қамтамасыз етеді.
142
2.	Вегетативтік
нерв жүйесінің нерв
талшықтарының
көлденең кесіндісі 7
мкм, соматикалық
нерв талшықтары-
ның көлденең ке-
сіндісі 12—14 мкм.
3.	Нерв талшықта-
рының өткізгіштігі 1—
3 м/с, соматикалық
нерв талшықтарының
өткізгіштігі 70—100
м/с.
4.	Вегетативтік
түйіндердің нерв
талшықтары түйінге
дейінгі ақ миэлин
қабықшалы және
түйіннен кейінгі сүр
миэлин қабықшасыз
бүтақтарға бөлінеді.
Түйіннен кейінгі
нерв талшықтар
нервтердің, артери-
ялдық қан тамыр-
лардың бойымен
өтіп өрімдерді қүрап
мүшелерге бағыт
алады.
5.	Соматикалық
нерв жүйесі бүлшық
еттердің аралығында
орналасқан өрімдерді
қүраса, вегетативтік
нерв	жүйесінің
өрімдері нерв-
67-сурет. Вегетативтік нерв жүйесінің жал-
пы схемасы.
I— мидың бағанасының маңында орналасқан парасим-
патикалық болімнің орталықтары. 3— сегізкез, құйымшақ
сегмснттсрінің маңында орналасқан парасимпатикалық
бвлімнің орталық ядролары. 4— жыныстық мүшслер. 5—
қуық. 6— тоқ ішек. 7— ащы ішек. 8— бүйрек. 9— бүйрск
үсті безі. 10— үйқы безі. II— бауыр. 12— асқазан. 13—
жүрск. 14— вкпе. 15— бастың қан тамырлары. 16, 17—
сілекей бездер. 18— квздің алмасы. 19— жолақты дене.
тендірілетін мүшелердің сыртында немесе қабырғалардың
аралығында орналасқан (67-сурет).
6.	Соматикалық нерв жүйесі мүшелерді сегменттік
бағытта нервтендірсе, вегетативтік нерв жүйесі мүшелерді
сегментті бағытта нервтендірілмеген.
Вегетативтік нерв жүйесі соматикалық нерв жүйесі
сияқты топографиялық орналасуына қарай орталық және
143
перифериялық бөліктерге бөлінеді. Бұл жүйенің орталық
бөлігі ми бағанасы мен жұлынның маңында орналасқан
(67-сурет).
1.	орталық мидың терең қабатында, III— ж. қозу-
қимыл нервінің парасимпатикалық ядросы.
2.	көпірмен сопақша ми маңында орналасқан 'VII, IX,
X ж. ми нервтерінің парасимпатикалық ядролары.
3.	жүлынның кеуде-бел сегменттерінің (К і—Б 3) ара-
лық бүйір симпатикалық ядролары.
4.	жұлынның сегізкөз сегменттерінің (С 2—С 4) аралық
бүйір ядроларында орналасқан.
Вегетативтік нерв жүйесінің перифериялық бөліктеріне:
вегетативтік түйіндерді құраушы нерв клеткалары, мүше-
лерден тыс орналасқан өрімдер және мүшелердің терең
қабатында орналасқан интермуралді өрімдер, сондай-ақ
олардың клеткалары мен рецепторлары жатады.
1. Вегетативтік түйіндерді қүраушы нерв клеткалары-
ның көлемі — 60 мк-дай. Түйіндердің сырты дәнекер
ткандары арқылы қапталған. Түйіндердің терең қабатында
миэлин қабықшасыз нерв талшықтар көптеп кездеседі.
Түйіннің аралығында нерв клеткалары атқаратын
қызметіне қарай қозғалтқыш немесе Догелдің І-типті,
сезімтал — Догелдің ІІ-типті нерв клеткалары және ас-
социативті нерв клеткаларынан қүралған. Вегетативтік
түйіндерді қүраушы нерв клеткаларының қызметі әрқилы.
Беларустық нейро-физиолог И. А. Булыгиннің
дәлелдеуінше:
а)	біріншіден, орталықтан немесе перифериядан келғен
алуан түрлі сезімдердің қызметін реттеп тұрады;
б)	екіншіден, рецепторлық қызмет атқарады;
в)	үшіншіден, вегетативтік нерв жүйесінің периферия-
лық бөлігінің рефлекторлық доғасын құрауға қатысады.
Вегетативтік нерв жүйесінің симпатикалық және пара-
симпатикалық бөлімінің түйіндері біркелкі орналаспаған.
Симпатикалық бөлімнің түйіндері омыртқа бағанасының
бүйір қапталында тізбектеліп орналасқан симпатикалық
бағанадан және омыртқа бағанасының алдында орналасқан
симпатикалық түйіндерден тұрса, парасимпатикалық
бөлімнің түйіндеріне III, VII, IX, X ж. ми нервтерінің
бойында орналасқан кірпікті, қүлақ, қанат-таңдай, жақ
асты түйіндері мен мүшелердің терең қабатында орна-
ласқан интермуралді түйіндер жатады. Интермуралді
түйіндердің аралығында парасимпатикалық клеткалардан
144
басқа симпатикалық нерв клеткалардың кездесетіндігін
А. П. Амбросьев ғылыми еңбектерінде дәлелдеген.
Ішкі мүшелерден орталық нерв жүйесіне бағытталған
алуан түрлі сезімдер соматикалық нерв жүйесінің
сезімтал түйіндері арқылы қабылданылады деген пікір
болған. Алайда соңғы 20 жыл ішінде еліміздің ғалым
нейро-морфологтары Н. К. Колосов, И. А. Булыгин, А.
А. Милохин, А. Р. Рақышев т. б. зертеушілер өзінің
ғылыми еңбектерінде вегетативтік түйіндер клеткаларының
аралығында сезімтал нерв клеткаларының кездесетінін
дәлелдеді. Бүл сезімтал клеткалардың негізгі қызметі
мүшелерде пайда болған алуан түрлі сезімдерді қабылдап,
түйіндердің ішінде орналасқан қозғалтқыш-эфференттік
нерв клеткалары арқылы тізбектелініп, синапс арқылы
түйісіп, бүл жүйенің өзіндік немесе меншікті рефлектор-
лық доғасын қүрауға қатысады. Нейро-морфолог А. Д.
Ноздрачевтің дәлелдеуінше ішкі мүшелер симпатикалық
және парасимпатикалық нерв жүйесі арқылы нерв-
тендіріліп қана қоймай, мүшелердің ішінде орналасқан
метасимпатикалық деп аталатын микро-ганглий нерв
жүйесі арқылы нервтендіріледі. Метасимпатикалық аппа-
рат ішкі мүшелердің маңында (жүректің, ас қорыту
68-сурет. Вегетативтік нерв жүйесінің метасимпатикалык аппараты
I. Жұлын сегментінің маңында орналасқан симпатикалық белімнің орталық ядро клеткалары.
2. Симпатикалық багананы құраушы түйіндер. 3. Ішік ұлкен нерві. 4. Қүрсақ өрімдерінің түйіндері.
5. Кезбе нервтің сабағы. 6. Меетаснмпатикалық аппаратын қүраушы микро-ганглей клеткалар тобы.
145
мүшелерінің және несеп жолдары мүшелерінің маңыңда көптеп
кездеседі. Бүл жүйе қозғалтқыш қызметі айқын байқалатын,
топталып орналасқан макро-ганглия клеткалар тобын қүрайды.
Бүл жүйе жоғарыдағы ғалымның дәлелдеуінше орталық нерв
жүйес мен байланысы жоқ, өз алдына дербес, қызметі күрделі
жүйе болып саналады (68-сурет).
у 1. Жүлын сегменттің маңында орналасқан симпати-
калық бөлімнің орталық ядро клеткалары.
2.	Симпатикалық бағананы қүраушы Түйіндер.
3.	Іштік үлкен нерві.
4.	Қүрсақ өрімдерінің түйіндері.
5.	Кезбе нервтің сабағы.
6.	Метасимпатикалық аппаратын қүраушы микро-ган-
глей клеткалар тобы.
2. Мүшелерден тыс орналасқан вегетативтік түйіндер мен
өрімдер (ріех. ]ис8іотига1із) ірі артериалдық қан тамырлар-
дың бойыңца орналасқан, олар симпатикалық бағана мен
кезбе нервтің нерв клеткалары мен өсінділерінен қүралып
қана қоймай, симпатикалық нерв жүйесінің сезімтал нерв
талшықтарынан да түрады. Бүл вегетативтік өрімдер симпа-
тикалық және парасимпатикалық бөлімдер үшін ортақ өрім.
3. Мүшелердің ішінде орналасқан вегетативтік интер-
муралді өрімдер мен (ріех. іпіегшигаііз) түйіндер,. олар
қуысты мүшелердің . кілегей асты және серозды
қабықшалар аралығындағы өрімдерде орналасқан. Интер-
муралді өрімдер өте үсақ симпатикалық, парасимпатика-
лық және соматикалық нерв жүйесінің сезімтал нерв
клеткалары мен олардың айқасып орналасқан нерв тал-
шықтарынан қүралған. Бүл өрімдер қүрамы жағынан
мүшелерден сырт орналасқан вегетативтік өрімдер сияқты
симпатикалық, парасимпатикалық бөлімдерге де ортақ.
ВЕГЕТАТИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ
СИМПАТИКАЛЫҚ БӨЛІГІ
Вегетативтік нерв жүйесінің симпатикалық бөлімінің
орталығы жүлынның сегізінші мойын сегменті (М в) мен
үшінші бел сегментінің (Б 3) аралық латералды ядрола-
рында орналасқан. Бүл симпатикалық ядролардың сыртқа
тепкен эфференттік нерв талшықтары өзінің миэлин
қабықшасы мен жүлыннан оның алдыңғы түбіршегінің
қүрамына еніп, одан сыртқа қарай өтеді. Орталық симпа-
тикалық бөлімнің орталық ядроларын эфференттік нерв
талшықтары жүлын нервінің сабағынан ауытқып, түйінге
дейінгі ақ миэлин қабықшалы жалғастырушы бүтақтарды
146
69-сурет. Вегетативтік нерв жүйесінің симпатикалық бөлімі, оның орта-
лықтары және нервтендірілу аумағы.
I— симпатикалық бағананың жоғарғы мойын түйіні. 2— сңмпатикалық бағананың ортаңғы
мойын түйіні. 3— симпатикалық бағананың теменгі мойын түйіні. 4— симпатикалық бағананың
түйінгс дейінгі ақ миэлин қабықшалы бұтақшасы. 5— жұлынның аралық латералді симпатикалық
ядролары. 6— жоғарғы, теменгі құрсақтың ерімдерінің кіші жамбас қуысының мүшелеріне
бағытталған түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасыз нерв бұтақщалары. 7— төменгі шажырқайлы
түйін. 8— қолқа-бүйрск түйіні. 9— іштік кіші нерві. 10— іштік үлкен нерві. II— құрсақ бағананың
түйіндері, ерімдері жвне оның бұтақтары. 12— құрсақ бағана өріңдерінің қан тамырлары арқылы
мүшелерге бағытталған бұтақтары. 13— бүйрск үсті безін нервтендіруші түйіннен кейінгі симпати-
калық нерв талшықтар. 14— кеуде қуысының мүшелеріне бағытталған түйіннен кейінгі симпатика-
лық нерв талшықтар. 15— симпатикалық кеуде түйіндерінен жүрскке бағытталған нерв талшықтары.
16— симпатикалық төменгі мойын түйінінен жүрекке бағытталғаң жүректің төменгі нервісі. 17_
симпатикалық ортаңғы мойын түйінінен жүрскке бағытталған жүректің ортаңғы нервісі. 18— симпа-
тикалық жоғарғы мойын түйінінен жүректі нервтендіруші жүрсктің жоғарғы нервісі. 19— сырт ұйқы
артериясының симпатикалық ерімі. 20— ішкі ұйқы артериясының симпатикалық өрімі. 21— тіласты,
жақ асты сілекей бсздеріне бағытталған түйіннен кейінгі симпатикалық нерв талшықтар. 22— көз
жас безіне бағытталған түйіннен кейінгі симпатикалық нерв тадшықтар. 23— нұрлы қабықтың
сақина бағытта орналасқан еттеріне бағытталған түйіннен кейінгі симпатикалық нерв талшықтар.
10
147
құрап, симпатикалық бағананың немесе омыртқаның ал-
дында орналасқан түйіндерге бағыт алады (69-сурет).
Симпатикалық бөлімнін, перифериялық бөліктеріне:
1.	Омыртқа бағанасының бүйір қапталында
тізбектелініп орналасқан симпатикалық бағана (Ігипсиз
зушраіһісиз);
2.	омыртқаның алдында орналасқан симпатикалық
түйіндер (£ап£І. ргеүегІеЬгаІіз) мен олардың өрімдері (ріех.
зутраіісиз). .
3.	Симпатикалық бағананың бүтақшалары: а) түйін
аралық симпатикалық бүтақтар (гг. іпіег£ап£Ііопаге8), б)
жалғастырушы миэлин қабықшасыз сұр бұтақтар (гг.
соттипісапіез £гізеі), в) мүг елердің сыртында не бол-
маса ішінде орналасқан вегетативтік өрімдерді құраушы
симпатикалық бүтақшалар.
Симпатикалық бағана. Симпатикалық бағана (ігипсиз
зутраіһісиз) түйін аралық және көлденең нерв тал-
шықтармен байланысқан симпатикалық түйіндерден тұра-
ды. Симпатикалық бағана омыртқа бағанасының бүйір
қапталында ұзына бойы орналасқан 3 мойын, 10—12 ке-
уде, 2—4 бел, 3—4 сегізкөз тақ 1-құйымшақ түйіндерден
(£ап&1. ітраг) тұрады. Симпатикалық түйіндер
шоғырланған вегетативтік нейрон клеткаларынан құралған.
Түйіндердің нейрон клеткаларында көпшілік түйінге
дейінгі ақ миэлин қабықшалы бұтақтар (г. рге^ап^ііопагез)
үзіліп өтсе, кейбір бөлігі үзілмей түйін арқылы өтіп
омыртқа алдында орналасқан симпатикалық түйіндерге
(£ап&1. ргеүеПеЬгаІіз) қарай бағыт алады. Түйінге дейінгі
нерв талшықтар симпатикалық мойын түйіндеріне өрлеме
бағытта, сегізкөз түйіндеріне төмен бағытта өтеді. Түйін
клеткаларының эфференттік нерв талшықтары жұлын
нервінің сабағына қосылып, жалғастырушы миэлин
қабықшасыз нерв бүтақшаларды (гг. соштипісапіез ^гізеі)
құрайды. Түйіннен кейінгі нерв талшықтар, түйінге дейінгі
нерв талшықтарға қарағанда құрамы және сапасы өзгеше-
леу келеді. Түйіннен кейінгі нерв талшықтарының біраз
бөлігі жүлын нервтері сабағының құрамына еніп, нерв-
тендірілетін мүшелерге қарай бағыт алса, екінші бөлігі
артерия қан тамырларының бойымен симпатика өрімдерді
қүрап, нервтендіретін ішкі мүшелерге қарай өтеді.
Симпатикалық туйіндердін, эмбрионалдық дамуы.
Көпшілік зерттеуші . нейро-морфологтардың еңбектеріне
сүйенсек, жұлын түйіндерін құраушы нерв тарақшалардан
дамиды. Эмбрионалдық даму кезеңінің 5-апталығынан ба-
148
стап жүлын нервінің тарақшаларының біршама нерв клет-
калары жүлынның артқы түбіршегі, одан әрі жүлын нервінің
> сабағы арқылы ығысып өтіп, бір-бірімен үзын және көлденең
бағытта орналаскан нерв талшықтар арқылы өзара байланы-
сып, симпатикалық түйіндердің бастапқы нүсқасын қүрайды.
Алғашқы түйіңцердің нейробласт клеткаларынан дами келе
түйіндердің дербес түйін клеткалары түзіледі. Эмбрионалдық
даму кезеңінің 7-апталығынан бастап симпатикалық
бағананың түйіндері қалыптаса бастайды. Симпатикалық
бағананы қүраушы түйіндердің жоғарғы топтарьшан
түйіңдердің мойын бөлігі, ортаңғы топтарынан кеуд^
түйіндері, төменгі бөлігінен бел, сегізкөз және қүйымыақ
түйіндері пайда болады. Даму сатысының 8-апталығында
ішкі мүшелерге қарай ығыса өтіп, омыртқаның алдында
орналасқан симпатикалық түйіндерді және кеуде, қүрсақ,
жамбас қуысында орналасқан түйіңдерді қүрайды.
Симпатикалық баеананың мойын туйіндерк Симпа-
тикалық бағананың мойын бөлігі жоғарғы, аралық және
төменгі түиіндерден түрады.
Симпатикалық бағананың жоғарғы мойындық түйіні
(£ап£І. сегЬісаІе зирегіог) сыртқы пішіні ұршық тәрізді
сопақшалау келген, ол II, III мойын омыртқасының көлде-
нең өсіндісінің маңында орналасқан, көлемі 10—20 мм
шамасындай, ол мойын бүлшық еттері фасциясының ал-
дында орналасқан. Симпатйкалық жоғарғы мойын түйінінің
сыртқа тепкен нерв бүтақтарының саны — 6.
1.	I—IV жұп мойын нервтерінің сабағымен жалғасқан
» түйіннен кейінгі миэлин қабықшасыз сүр бүтақтар.
2.	Мойындырық нерві (п. іи^иіагіз), ол IX жүп тіл-
жұтқыншақ, X жүп кезбе ми нервінің сабағымен
қосарласып, жұтқыншақты, көмекейді және мойынның т.
б. мүшелерін нервтендіреді.
3.	Ішкі үйқы артериясының нерві (п. сагоіісиз
іпіегпиз), ол ішкі үйқы артериясының сыртқы дәнекер
тканды қабықшасының астында симпатикалық өрімдерді
құрайды. Ішкі ұйқы артериялық симпатикалық өрімдердің
жанама бүтақтары:
а)	терең тастық нерв. (п. реігозиз ргоһіпдиз), ол үлкен
тастық нервтің сабағы мен қосарласып сына сүйектің қанат
тәрізді өсіндісінің нервін (п. ріегу^оідеиз) құрап, бұл
сүйектің қанатты өзекшесі (сапаііз ріегі^оідеиз) арқылы
парасимпатикалық қанат-таңдай түйінімен жалғасады.
Симпатикалық нерв талшықтары бүл түйінде үзілмей өтіп,
түйіннен кейінгі нервтердің бойымен қосарласып көз жас
149
безін, мүрын куысының кілегей бездерін, қатты таңдайдың
және жүмсақ таңдайдың бездерін симпатикалық нерв тал-
шықтарымен қамтамасыз етеді. Симпатикалық нерв тал-
шықтарының әсерінен бездердің қызметі тежеліп, сөлі
азайып ауыздың және көздің конъюктивасының кебуі
ықтимал (47-суретті қараңыз).
б)	дабыл қуысының кілегей қабықшасын нервтендіруші
симпатикалық нерв талшықтар. Ол дабыл қуысына дабыл
нервінің (п. Іушрапісиз) қүрамына еніп, дабыл қуысының
кілегей қабықшасының симпатикалық өрімдерін қүрайды.
в)	ішкі үйқы артериясының симпатикалық өрімдері, ми
сауытына ішкі үйқы артерияныңөзекшесі, қуысталған
қойнау (зіпиз саұегпозиз) арқылы өтіп, қуысталған
қойнаудың өрімдеріне (ріех. саүегпозиз) үласады.
Қуысталған қойнау өрімдерінің майда бүтақшалары мидың
алдыңғы, ортаңғы артерия қан тамырларының өрімдерін
қүрауға қатысып қана қоймай, парасимпатикалық қанат-
таңдай түйіні арқылы кірпікті дене мен нүрлы қабықтың
мердионалды бағытта орнласқан еттерін нервтендіреді.
4.	Сыртқы үйқы артерияның симпатикалық нерві (п.
сагоіісиз ехіегпиз) ол ішкі үйқы артериялық нервке
қарағанда жуандау келген. Сыртқы үйқы артерияның сим-
патикалық өрімдерін қүрап, артерия қан тамырларының
бойымен өтіп мидың қабықшасын, сілекей бездерді және
қалқанша безді нервтендіреді.
5.	Көмекей-жүтқыншақ нервісінің бүтағы (гг.
1агуп£орһагуп&еі), ол қоректендіруші артерия қан тамыр
бойымен өтіп, көмекейдің, жүтқыншақтың симпатикалық
өрімдерін қүрап, олардың кілегей қабықшасының бездерін
және қалқанша безді симпатикалық нерв талшықтармен
қамтамасыз етеді.
6.	Жүректің симпатикалық жоғарғы нервісі (п.
сагёіасиз зирегіог) ол кеуде қуысының жоғарғы тесігі
арқылы кеуде қуысына өтіп, жүректің беткей және те-
реңде орналасқан өрімдерін қүрап, жүректі нервтендіреді.
Симпатикалык, баеананыц ортаңеы мойын туйінһ
Симпатикалық бағананың ортаңғы мойын түйіні (&ап&1.
сегұісаіе тедіиш), көлемі 2—3 мм, V 1 мойын омыртқаның
түсында орналасқан. Кейбір кезде бүл түйіннің болмауы
ықтимал. Ортаңғы симпатикалық түйіннің бүтақтары:
1.	V, VI мойын нервінің сабағымен жалғасқан түйіннен
кейінгі миэлин қабықшасыз бүтақтар.
2.	Жүректің симпатикалық ортаңғы нерві (п. сагдіасиз
тесііиз), ол жалпы үйқы артериясының артқы бетінде
150
орналасқан. Бұл нервтің сабағы кеуде қуысында жүректің
тереңде орналасқан өрімдері арқылы жүректі нервтендіреді.
3.	Жалпы үйқы артериялық, бүғана астылық және
төменгі қалқанша артерияның симпатикалық өрімін қүра-
ушы бүтақтар.
Симпатикалық багананын, мойындық төменгі туйіні
(£ап£І. сегұісаіе іпҒегіог), 75—80% шамасында - жоғарғы
1—2 симпатикалық кеуде түйіндерімен қосылып, мойын-
кеуде түйіндерінің (&ап£І. сегұісоіһогасісшп) немесе
4 жүлдыз атты түйінді (&ап&. зіеііаіиш) қүрайды. Ол VII-
. мойын омыртқаның көлденең өсіндісі мен бірінші
қабырғаның аралығында орналасқан. Көлемі шамамен 8
мм. Симпатикалық төменгі түйіннің ортаңғы түйінге
бағытталған түйін аралық бүтақтары бүғана асты артери-
яны қоршап, бүғана астылық артерияның ілмегін (апза
зиЬсІаҮіа) түзеді. Бүтақтары:
1.	VII, ҮІІІ-мойын нервінің сабағымен жалғасқан сим-
патикалық сүр түсті миэлин қабықшасыз бүтақшалар.
2.	Омыртқа артериясының симпатикалық өрімін (ріех.
үегіеЬгаІіз) қүраушы бүтақтар, омыртқа артериясының
өрімін қүрап, одан әрі ми сауытына өтіп, мидың қан
тамырларын және оның қабықшасын нервтендіреді.
3.	Жүректің симпатикалық төменгі нервісі (п. сагдіасиз
іпіегіог) бүл нервтің сол жағы қолқаның артында, оң жағы
иық-бас бағана артерияның артында орналасқан. Бүл
нервтің соңғы тармақтары жүректің тереңде орналасқан
өрімін қүрап, жүректі нервтендіреді.
4.	Бұғана асты артериясының симпатикалық өрімдерін
(ріех. зиЬсІаұіиз) қүраушы бұтақшалардың саны бірнеше.
Бүл өрімдер арқылы нервтендірілетін мүшелердің аумағы
өте көлемді. Бүғана асты өрімінің бұтақтары қолдың бүкіл
артерия қан тамырлары арқылы өтіп қолдың бүлшық ет-
тері мен терісін, қалқанша безді, сүт безін, айырша безді
симпатикалық нерв талшықтарымен қамтамасыз етеді.
Негізгі қызметі қан тамырлардың қабырғаларын қысып,
олардың өту жолын тарылтумен қатар тері бездерді және
тері түкшелерінің бұлшық еттерін нервтендіреді. Тері
түкшелерін көтеруші еттің жиырылу әсерінен терінің эпи-
дермис қабатының көт^ріліп, “қаздың терісі” тәрізді болып
көрінуі сол себепті.
Симпатикалық багананын, кеуде туйіндері. Симпати-
калық бағананың кеуде бөлігі тізбектелініп орналасқан
10—12 жұп түйіндерден түрады. Көлемі 3—5 мм-дей. Сим-
патикалық кеуде түйіндері кеуде қуысының фасциалды
151
қабықшасының астында орналасқан. Симпатикалық кеуде
түйіндерінің бұтақтары:
1.	Кеуделік жүлын нервінің сабағымен жалғасатын ми-
элин қабықшалы ақ және миэлин қабықшасыз сүр
бүтақшалар.
2.	Кеуде түйіндерінен басталатын жүрек нервтері (пп.
сапііасі Іһогасісі), ол кеуде (К 4—К 5) түйіндерінің нерв
талшықтарынан қүралған. Бүл нервтің бүтағы жүректің
тереңде орналасқан өрімдері арқылы жүректі симпатика-
лық нерв талшықтарымен қамтамасыз етеді.
3.	Өңештің, екпенің, қолқаның симпатикалық
өрімдерін қүрайтын майда бүтақшалар кезбе нервтің
бүтақшаларымен қосылып, өңеш өрімдерін (ріех.
езорһа^еііз), өкпе өрімдерін (рі. риішопаііз) қолқа
өрімдерін (ріехиз аогіісиз) қүрап, кеуде қуысындағы мүше-
лерді нервтендіреді.
4.	Кеуде түйіндерінен қүрсақ мүшелеріне бағытталған
үлкен іштік нерві (п. зріапсһпісиз шаіог), ол (К 5—К 9)
кеуде түйіндерінің түйінге дейінгі ақ миэлин қабықшалы
лерв бүтақтарынан қүралған. Бүл нервтің сабағы көк еттің
аяқшасының аралық тесіктерінен қүрсақ қуысына сыңарлы
венаның (ү. азі^оз) және жартылай сыңарлы венаның бой-
ымен төмен бағытта өтіп, қүрсақтық сабауы артериясының
(И. соеііасиз) симпатикалық түйіндерімен жалғасады.
5.	Кеуде түйіндерінен қүрсақ мүшелеріне бағытталған
ішкі кіші нерві (п. зріапсһпісиз), ол (К ю—К ц) симпати-
калық кеуде түйініне дейінгі симпатикалық нерв тал-
шықтарынан қүралған.
Кеуде түйіндерінен қүрсақ мүшелеріне бағытталынған
ішкі үлкен, кіші нервтер, асқазанды, үлтабарды, ішекті,
бауырды, үйқы безін, сигма бөлігіне дейінгі тоқ ішекті
нервтендіреді. Негізгі . қызметі: асқазанның, өт
қапшығының жиырылуын тежеу мен қатар бездердің
сөлінің мөлшерін азайтып, қан тамырлардың өту жолын
кеңейтеді.
Симпатикалык, багананың бел туйіндери Симпатика-
лық бағананың бел бөлігі түйіндерінің (&ап&1. ІитЬаІіа)
жалпы саны түрақсыз, орта есеппен 3—4 жүп симпатика-
лық түйіндерден түрады. Ол үлкен бел бүлшық етінің (т.
рзоаз таіог) ішкі қапталында тізбектелініп орналасқан
(70-сурет).
152
70-сурет. Бел, сегізкөз мацында орналасқан си^ патикалық бағананың
түйіндері.
1—	симпатикалық бағананың құрсақ қуысындағы бел гүйіндері. 2— симпатикалық
түйіндердің квлдснең бағытта орналасқан жалғастырушы бүтақшалэры. 3— симпатикалық ссгізкөз
түйіндері. 4— симпатикалық қүйымшақ түйіні. 5— симпатикальк түйіннен кейінгі сұр миэлин
қабықшасыз нерв талшықтар. 6— симпатикалық бел түйіндерінен мүшелерге бағытталған ішкі
мүшелік бел нервтері.
153
Симпатикалық бағананың бел бөлігінің бұтақтары:
1.	I—III бел нервінің сабағымен жалғасқан симпатика-
лық миэлин қабықшалы нерв бүтақшалар.
2.	Симпатикалық бел бөлігінің түйіндерімен және
жүлын нервінің соматикалық өрімдерімен жалғасқан сүр
миэлин қабықшасыз бүтақшалар.
3.	Симпатикалық бел түйіндерінен қүрсақ мүшелеріне
бағытталған іштік бел нервтері (п. зріапсһпісі ІитЬаІез)
бүйректің, қолқаның қүрсақ бөлігінің, ішектің ша-
жырқайының және қүрсақ бағананың симпатикалық
өрімдерін қүрауға қатысады.
Қүрсақтың симпатикалық бел түйіндерінің өрімдері:
1. Қүрсақ бағананың симпатикалық өрімі (ріехиз
соеііасиз), ол симпатикалық өрімдердің ішіндегі не ірі
және күрделі өрімдерге жатады. Бүл өрім қүрсақтық
қолқаның алдыңғы бетінде орналасқан. Қүрсақтық симпа-
тикалық бағананың мүшелерге бағытталған бүтақтары
сәуле бағытта шашырап орналасқандықтан сәуле тәрізді
өрім (ріехиз зоіагіз) деп те аталынады (71-сурет).
Қүрсақ бағанасының симпатикалық өрімдерін қүрауда
симпатикалық кеуде түйіндерінен қүрсақ мүшелеріне
бағытталған іштік үлкен нерві (п. зріапсһпісиз таіог),
іштік кіші нерві (п. зріапсһпісиз тіпог), бел түйіндерінен
басталатын мүшелік іштік нервтері (ші. зріапсһпісі
ІитЬаііз), көк еттік нерві және кезбе нервтің бұтақшалары
қатысады.
Құрсақ бағананың симпатикалық өрімінен сыртқа теп-
кен нерв талшықтары құрсақтық бағана артериясының
(ігипсиз соеііасиз) бойымен мүшелерге қарай өтіп, мүше-
лердің маңында шағын келген мүшелердің смипатикалық
өрімдерін: бауыр өрімін (ріех. һераіісиз), көк бауыр өрімін
(ріех. Ііепаііз), асқазанның (ріех. ^азігісі), үйқы безінің
(ріех. рапсгеаіісиз) бүйректің (ріех. гепаііз), бүйрек үсті
безінің, (ріех. зиргагепаііз) қүрайды.
Құрсақ бағанасының симпатикалық өрімінің төмен
қарай бағытталған өрімдерінің жоғарғы шажырқай арте-
риясының симпатикалық өрімдерін (ріехиз тезепіегісиз
зирегіог) құрайды. Бұл симпатикалық өрімнің
бүтақшалары мүшелерді қоректендіруді артерия қан та-
мырлардың бойымен өтід, ащы ішектің жіңішке және
мықын бөлігін, тоқ ішектің көлденең бөлігін нерв-
тендіреді.
Қүрсақ бағанасының симпатикалық өрімінің негізгі
қызметі:
154
1 2
71-сурет. Құрсақтың бағана өрімдерінің бұтақтары.
I— кезбе ми нервінің сабағы. 2— еңеш маңында орналасқан кезбс ми нервтерінің ерімдері.
3— диафрагма. 4— құрсақ бағананың ерімдері. 5— асқазанның аддыңгы бетінде орналасқан
өрімдер. 6— кек бауыр ерімдері. 7— кек бауыр. 8— бүйрск ерімдері. 9— симпатикалық бағана. 10,
Іі. 13— құрсақ қуысының артқы топ бұлшық еттер тобы. 12— теменгі шажырқай артериясының
симпатикалық ерімі. 14— тоқ ішектің сигма тәрізді белігі. 15— теменгі шажырқай артериясының
симпатикалық ерімінің бұтақтары. 16— қуық. 17— тік ішек. 18— жалпы мықын артериясының сим-
патикалық ерімі. 19— жалпы мықын артериясы. 20, 21— тік ішектің жоғарғы симпатикалық ерімі.
22— аталық жыныстық бездің симпатикалық ерімі. 25— ұлтабар мен ішектердің аралығында орна-
ласқан симпатикалық ерімдер. 26— ұлтабар. 27— ұйқы безі. 28— бүйрек артериясы. 29— ұйқы
безінің симпатикалық ерімі. 30— бауыр.
а)	біріншіден ас қорыту мүшелері еттерінің еріксіз
толқын бағытта қозғалуын тежеумен қатар қысқыш ет-
тердің қызметін арттырады.
155
б)	екіншіден ас қорыту мүшелері бездерінің қызметін
төмендетіп; қан тамырлардың өту жолын тарылтады.
2.	Қүрсақтық қолқаның симпатикалық өрімі (ріех.
аогіісиз). Қүрсақтың бағананың симпатикалық өрімінен
төмен қүрсақ қолқасының бойында созылып орналасқан.
Бүл өрімнен сыртқа тепкен эфференттік нерв талшықтары
қүрсақтық қолқаның артерия қан тамырларының бойымен
мүшелерге бағыт алып, мүшелердің маңында шағын келген
симпатикалық өрімдерді: төменгі шажырқай артерияның
және аналық, аталық жыныс безінің симпатикалық өрімін
қүрайды.
а)	төменгі шажырқай артерияның симпатикалық
өрімі (ріехиз тезепіегісиз), ол төменгі шажырқай арте-
рияның бойында орналасқан. Бүл өрімнің бүтақшалары
тоқ ішектің көлденең бөлігінің сол жақ жартысын, тоқ
ішектің төмен бағытта және сигма тәрізді бөлігін нерв-
тендіреді.
б)	Аталық және аналық жыныс бездердің симпатика-
лық өрімдері (ріех. іезіісиіагіз еі оұагісиз) мүшелерді
қоректендіретін артерияның бойывда орналасқан. Бүл
өрімнің нерв талшықтары жыныстық бездерді симпатика-
лық нерв талшықтармен қамтамасыз етеді.
3. Қүрсақтық қолқаның симпатикалық өрімінің
төменгі бөлігі жалпы мықын артерияның (а. іііасиз
соштипіз) бойымен төмен бағытта өтіп, мықын артери-
ясының және төменгі қүрсақтық симпатикалық өрімдерді
құрайды.
а)	мықын артериясының симпатикалық өрімі (ріех.
іііасиз) ол жалпы мықын артериясының бойывда орна-
ласқан. Бүл өрімнің төменгі бөлігі сан артерйясының бой-
ымен аяқ бүлшық еттеріне қарай өтіп, артерия қан
тамырларының өрімін қүрап жамбас белдеу және аяқ
бүлшық еттерін симпатикалық нерв талшықтарымен
қамтамасыз етеді.
б)	жоғарғы қүрсақтық өрім (ріех. һуро^азігісиз зи-
регіог), қүрсақ қолқаның төменгі бөлігі болып саналады.
Ол сегізкөз сүйегінің мүйісінің маңында орналасқан (71-
суретті қараңыз). Бүл өрімнің жалғасы төмен бағытта
өтіп, төменгі қүрсақтық өрімді (ріех. һуро^азігісиз
іпіегіог) немесе жамбас өрімін (ріехиз реіұісиз) қүрауға
қатысады.
Симпатикалык, багананын, сегізкөз және қуйымшақ
туйіндері. Сегізкөз түйівдері (£ап&1іа засгаііа), жамбас
қуысывда сегізкөз сүйегінің алдыңғы тесігінің бүйір
156
қапталында орналасқан 3—4 жұп симпатикалық
түйіндерден қүралған (20-суретті қараңыз). Түйіндердің
төменгі бөліктері бір-бірімен жақындасып, дара симпа-
тикалық түйін мен (£ап&1іоп соссу^еиш ітраг) аралық
және көлденең нерв бүтақшалары арқылы байланысқан.
Түйіндерден мүшелерге қарай бағыт алған эфференттік
бүтақшалар қүрсақтың төменгі өрімін қүраушы нерв-
тердің бүтақтарымен қосарласып, ішкі мықын артерия-
сының бойында орналасқан, сыртқы пішіні жалпақтау
келген қүрсақтың төменгі өрімін (ріех. һур^азігісиз
іпіегіог) немесе сегізкөз өрімін (ріех. засгаііз) қүрайды
(72-сурет). Еліміздің белгілі нейро-морфологы проф. А.
Р. Рақышев төменгі қүрсақтың төменгі өрімінің қүры-
лысын зерттей келе, бұл өрімнің орналасу орны және
құрылысының күрделі екендігін және шоғырланған веге-
тативтік нерв клеткаларынан, олардың нерв тал-
шықтарынан құралғандығын ғылыми зерттеулер арқылы
дәлелдеді.
Қүрсақтың төменгі өрімін кіші жамбас қуысына
бағытталған бүтақшалары, мүшелерді қоректендіруші ар-
терия қан тамырының бойымен мүшелерге қарай өтіп,
мүшелердің өрімдерін. тік ішектің ортаңғы, төменгі
өрімдерін (ріех. ұезісаііз), қуық асты безінің өрімдерін
(ріех. ргозіаіісиз), аталық жыныстық клеткаларды өткізгіш
өзекшенің өрімін (ріех. деГегепііаІіз), жатыр-қынап өрімін
(ріех. иіегоуа£іпа1із) құрайды (72-суретті қараңыз).
Төменгі құрсақтық өрімінін, қызметі. Қуықтың жиы-
рылуын әлсіретіп, жатырдың бұлшық еттерін және қан
тамырлардың жиырылуын арттырады. Сол себепті әйелдер
босанған кезде жатырдың бүлшық еттерінің әлсіреуіне бай-
ланысты симпатикалық нервтерді қоздырушы дәрілерді
қолданылуы сол себепті.
Төменгі құрсақтын, өрімінін, зақымдалынуына байла-
нысты кездесетін дерттін, белгілері: а) зәрдің, нәжістің
оқтын-оқтын сыртқа қарай шықпай мүдіріп немесе мүлде
тоқтап қалуы байқалады.
б) жыныстық мүшелердің қызметі әлсіреуі мүмкін.
ВЕГЕТАТИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІНІН,
ПАРАСИМПАТИКАЛЫҚ БӨЛІГІ
Вегетативтік нерв жүйесінің парасимпатикалық бөлігі
орталық бөлігінің орналасуына қарай мидың маңында және
157
72-сурет. Симпатикалық жамбас өрімінің бұтақтары.
I— сегізквз сүйегі. 2— сегізкез жұлын нервінің алдыңғы бұтақтары, оның ерімдері. 3—
сегізкез ерімі. 4— тік ішектік жөне жатыр мен оның қынабының симпатикалық ерімдері. 5, 8—тік
ішекті үстап тұрушы бұлшық ет. 9— аралықтың тереңде орналасқан көлденең бұлшық еті. 10, II—
клитор. 12— шат сүйегінің қасағасы. 13— қуықтың симпатикалық ерімі. 14— қуық. 15— жатыр. 16—
жатырдың түтікшесі. 17— тік ішек. 18— тік ішектің жоғарғы симпатикалық ерімі. 19— шажырқай
аралық симпатикалық ерімдер. 20— қолқа.
жүлынның сегізкөз бөлігінде орналасқан бөліктеріне
бөлінеді (73-сурет). Мидың маңындағы парасимпатикалық
бөліктерге III жүп көз-қимыл нервінің, XIII жүп аралық
нервтің IX жүп тіл-жүтқыншақ нервінің, X жүп кезбе
нервтің парасимпатикалық ядролары, олардың парасимпа-
158
73-сурст. Парасимпатикалық бөлімнің орталықтары және олар/^ың
бұтақтары.
I— қірпікті түйін. 2— кірпікті түйіннен квз бен жас бездеріне бағытталған түйіннеі^ кейінгі
сұр миэлин қабықшасыз нерв талшықтар. 3— қанат-таңдай түйіні. 4— қанат-таңдай т\^н|нен
мұрын жөне ауыз қуысының сілекей шырышты беэдерге бағытталған түйіннен кейінгі сҰр’миэлин
қабықшасыз нерв талшықтар. 5— жақ асты түйін. 6— тіл асты, жақ асты сілекей б^__ •
бағытталған түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасыз нерв талшықтар. 7— құлақ түйіні.
түйінінен шықшыт безіне бағытталған түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасыз нерв тал^Қ*
9— кезбе ми нервінің құрамындағы ішкі мүшелерге бағытталған түйінге дейінгі парасимпа\тика7^>‘
нерв талшықтар. 10— жамбас нервінің кіші жамбас қуысының мүшелеріне бағытталған ‘\.уя-ннен
кейінгі парасимпатикалық нерв талшықтар. II— жұлынның сегізкөз сегменттерінің маңын^* Орна-
ласқан парасимпатикалық белімінің орталықтары. 12— кезбе ми нервінің дорзалді ядросы. _тіл-
жұтқыншақ ми нервінің парасимпатикалық сілекей бездердің қызметін қоздырғыш твме»^г^ ЯД(Х)
14— аралық ми нервінің сілекей бездердің қызметін қоздырғыш парасимпатикалық
Эдингера — Весфаля атты ядро.
тикалық кірпікті, қанат-тавдай, жақ асты, қүлақ ^әне
мүшелердің маңында немесе терең қабатында орнал^сқан
түйіндер, олардың бүтақтары мен өрімдері жаүады<
Сегізкөз жүлын сегменттерінің маңында орналасқан Ь(ара2
симпатикалық бөліктің орталығына келсек, оларға II щ,
159
IV сегізкөз жүлын сегментінің аралық бүйір ядрола-
ры, іштік жамбас нервтері (пп. зріапсһпісі реіұіпі),
олардың парасимпатикалық түйіндері (£ап£Ііа
реіұіпа) мен түйінге және түйіннен кейінгі нерв тал-
шықтары жатады.
1. Ортаңғы мидың маңындағы орналасқан парасимпа-
тикалық бөлімнің орталығына III жүп көз-қимыл нервінің
қосымша парасимпатикалық немесе Эдингера Весфаля ат-
ты ядросы жатады. Бүл ядроның эфференттік нерв тал-
шықтары көз-қимыл ми нервінің сабағының қүрамына
кіріп, одан әрі көз шарасының жоғарғы саңылауы арқылы
көз шарасына еніп, парасимпатикалық кірпікті түйіні мен
жалғасады.
Парасимпатикалық кірпікті түйін (£ап£І. сіііагіз) со-
пақтау келген, көлемі шамамен 2 мм көру нервінің бүйір
қапталында орналасқан май қатпарының аралығында ор-
наласқан. Бүл түйін шоғырланған парасимпатикалық нерв
клеткаларынан қүралған.
Парасимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары
кірпікті түйін ішінде үзіліп, түйіннен кейінгі нерв тал-
шықтары кірпікті түйін арқылы үзілмей өткен сезімтал,
симпатикалық нерв талшықтардың қүрамына кіріп, көз
алмасының тамырлы қабығы (іипіса ұазсиіоза ЬиІЬі)
арқылы нүрлы қабықтың дөңгелек бағытта орналасқан
еттерін (ш. зрһіпсіег риріііае) нервтендіреді (40-суретті
қараңыз).
Парасимпатикалық қозғалтқыш ядроның әсерінен
қарашықтың көлемі кішірейіп, тор қабықшаға түсетін
сәуленің шамасы азайса, кірпікті дененің дөңгелек бағытта
орналасқан еттерінің жиырылу әсерінен көздің әртүрлі
қашықтықтағы бейнелерді анық көруіне көмектеседі (43-
суретті қараңыз).
II. Парасимпатикалық бөлім көпір маңындағы орта-
лық, көпір қақпағының терең қабатында орналасқан ара-
лық ми нервінің парасимпатикалық сілекей бездерінің
қызметін қоздыратын жоғары ядро (писі. заііұаіогіиз зи-
регіог) болып саналады. Бүл ядроның эфференттік нерв
талшықтары аралық ми нервінің сабағына еніп, бет нерві
өзеқшесінің ішінде (сапаііз Іасіаііз) үлкен тастық (п.
реігозиз таіог) және дабыл шегінің нервіне (п. сһогда
Тутрапі) бөлінеді (47-суретті қараңыз).
1.	Үлкен тастық нерв (п. реігозиз таіог), ол бет нерві
өзегінің үлкен тастық сығасы (һіаіиз сапаііз п. реігозиз
таіогіз) арқылы сыртқа өтеді. Үлкен тастық нерв симпа-
160
тикалық нерв талшықтардан құралған терең тастық нерв-
пен (п. реігозиз ргоһшсіиз) қосылады да, сына сүйектің
қанат тәрізді өсіндісінің өзегі (сапаііз ріегу^оідеиз) ңрқылы
өтіп, парасимпатикалық қанат-таңдай түйінімен
жалғасады.
Парасимпатикалық қанат-таңдай түйіні (£ап£Ііоп
ріегі£ора1аііпшп) көлемі 4—5 мм, сыртқы пішіні өзгер-
мелі түрақсыз болып келеді. Ол қанат-таңдай ойысында,
жоғарғы жақ нервінің ішкі қапталында орналасқан. Па-
расимпатикалық түйінге дейінгі нерв талшықтары бұл
түйіннің ішінде үзіліп, түйіннен кейін парасимпатцкалық
нерв талшықтары түйін ішінде үзілмей өткен сезімтал
және нервтердің сабағын құрайды. Түйіннен кейінгі нер-
втер бет-сүйектік нерві (п. гу^ошаіісиз) арқылы көз жас
безін, мұрын қуысының артқы жоғарғы, медиалді және
латералді (п.п. пазаіез зирегіогез розіегіогез Іахегаііз)
нервтері — мүрын қуысының кілегей бездерін, мүрын-
таңдай нерві (пп. пазораіаііпиз)— таңдайдың кілегей
безін, таңдай нервтері (пп. раіаііпі)— таңдайдың
кілегей бездерін нервтендіреді (47-суретті қараңыз). Па-
расимпатикалық нерв талшықтар әсерінен бездердің
қызметі қозады.
2.	Дабыл шегінің нерві (п. сһогсіа Іушрапі) сезімтал
және түйінге дейінгі парасимпатикалық нерв тал-
шықтарынан түрады. Ол бет нерві өзегінің ішінде біз-
еміздік тесігіне (£ог. зіуіошазіоідеиш) жетпей, дабыл
шегінің өзекшесі (сапаііз сһогсіа іутрапі) дабыл қуысына
өтеді. Дабыл шегі нервінің сабағы дабыл қуысында
тоқтамай, одан әрі самай сүйектің дабыл-тас саңлауы
(йззига реігоіушрапіса) арқылы ми сауытынан сыртқа
өтіп, доға тәрізді иіліп, үшкіл нервтің тіл нервісінің құра-
мына кіреді. Дабыл шегі нервінің парасимпатикалық нерв
талшықтары тілге жетпей, оқшауланып, жақ асты және
тіл асты парасимпатикалық түйіндермен жалғасады (58-
суретті қараңыз).
Парасимпатикалық жақ асты түйіні (£ап£І.
зиЬтапдіЬиІагіз), көлемі 3—3,5 мм, сыртқы пішіні
өзгермелі болып келеді. Ол тіл нерві мен жақ асты
безінің маңында орналасқан. Парасимпатикалық нерв
талшықтары жақ асты түйіннің ішінде үзіледі, ал
түйіннен кейінгі нерв талшықтары түйіндер арқылы
үзілмей өткен сезімтал және симпатикалық нерв тал-
шықтарымен қосарласып, жақ асты сілекей беЗін нерв-
тендіреді.
6—1773
161
Тіл асты парасимпатикалық түйіні (§ап§Ц зиЫіп^иаІіз),
көлемі тұрақсыз, жақ асты түйініне қарағаь^да шағындау
келеді. Ол тіл асты безінің бүйір бетіне* орналасқан.
Түйіннен кейінгі нерв талшықтары тіл асты сілекей безін
нервтендіреді. Парасимпатикалық ядроның эфференттік
нерв талшықтары әсерінен нервтендірілеті^іл бездердің
қызметі жақсарады.
3.	Сопақша ми маңындағы парасіампатикалық
бөлімнің орталығы екі ядродан тұрады: біріншісі IX
жұп тіл-жұтқыншақ нервінің қүрамындағы сілеқей без-
дердің қызметін қоздыратын төменгі ядро (писі.
заііүаіогіз іпГегіог), екіншісі — X жүп ке^бе ми нерві
қүрамындағы парасимпатикалық дорзалды ядро (писі.
ёогзаііз п. ұа£і).
1. Сілекей бездерінің қызметін коздыр^тын төменгі
ядро, ол екі жақты ядроның бүйір қапталында орна-
ласқан. Бұл ядроның эфференттік нерв та^шықтары IX
жұп тіл-жұтқыншақ нерві сабағының құрамына кіріп,
одан әрі мойындырық тесігі (Іог. ]и£и1аге) арқылы ми
сауытынан сыртқа өтеді. Ми сауытының сжярТҚа өткен-
. нен кейін, дабыл нервінің (п. іутрапіси§) құрамына
еніп, дабыл қуысына өтеді. Дабыл куысьінда ол бұл
нервтің өрімін (ріех. іушрапісиз) қүрап, одан әрі ми
сауытына самай сүйектің кіші тастық сыгасы арқылы
өтеді де, кіші тастық нервтің (п. реігози§ тіпог) са-
бағын қүрайды. Кіші тастық нервтің сабағы, ми сау-
ытынан жыртық	тесік арқылы сырТҚа өтіп
парасимпатикалық құлақ түйінімен (&ап£І. оіісит)
жалғасады (61-суретті қараңыз).
‘ Парасимпатикалық құлақ түйіні (£ап£ііоп оіісит)
сыртқы пішіні домалақтау келген, көлемі 3___4 мм дл
төменгі жақ нервінің (п. тапдіЬиІагіз) ішқі қапталына
орналасқан.
Түйіннен кейінгі парасимпатикалық нерв талшықтары
құлақ түйіні арқылы үзілмей өткен симпатмкалық және
сезімтал нерв талшықтарымен қосарласып, құлақ-самай
нервінің (гі. аигісиіоіетрогаііз) бойымен өтіп, шықшыт
безін парасимпатикалық нерв талшықтарымең қамтамасыз
етеді (61-суретті қараңыз). Парасимпатикалық нерв тал-
шықтардың әсерінен сілекей бездердің қызметі үдеп, ауыз
қуысьшың сілекейінің мөлшері артып, ауыздан сілекейдің
еріксіз ағуы ықтимал.
2. Кезбе ми нервінің парасимпатикалық дорзалды яд-
росы (писі. сіогзаіез п. ұа£І), ол сопақша мидЫң кезбе ми
162
нерві үш бүрышы табанының терең қабатында орналасқан.
Бүл ядроның эфференттік нерв талшықтары кезбе ми
нервінің сабағының қүрамына еніп, нервтеңдірілетін мүше-
лерге қарай бағыт алады, ол мүшелердің маңында немесе
терең қабатында орналасқан өрімдер мен түйіндер арқылы
үзіліп, жүтқыншақтың, көмекейдің, кеңірдектің, бронхтар-
дың бездерін және қалқанша безді және оның жанындағы
безді, айыр безді, өңешті, асқазанды, аш ішекті, тоқ
ішекті, бауырды, үйқы безін, көк бауырды, бүйректі, несеп
жолын парасимпатикалық нерв талшықтарымен
қамтамасыз етеді. Парасимпатикалық нерв талшықтары ас
қорыту мүшелерінің бойында, өңеш пен тоқ ішектің сигма
: бөлігіне дейінгі аралықта симпатикалық нерв тал-
шықтарымен қосарласып, кілегей асты (ріех. зиЬшисозиз),
ішек-өт (ріех. туепіегісиз), сероз асты өрімдерін (ріехиз
зиЬзегозиз) қүрайды. Бүл өрімдердің аралығында мүше
аралық түйіндер көптеп кездеседі. Сонымен қатар бүл >
өрімдердің аралығында сезімтал афферентті түйіндер де
кездеседі. Сезімтал афферентті түйіндердің нерв клеткала-
ры интермуралді түйіндер арқылы түйісіп, мүшелердің
меншікті рефлекторлық доғасын қүруға қатысады. Мүше-
лердің меншікті рефлекторлық доғалары ішектің қызметін
өзі басқаруына мүмкіндік береді. Ішектің кейбір қолайсыз
жағдайларда қалыптан тыс өзгерістерді өзі шешуі немесе
атқаруы сондықтан. Әрине бүл жөнінде гистология пәнін
оқу кезінде толық мәліметтер алуға болады.
Кезбе ми нервінің парасимпатикалық нерв тал-
шықтарының әсерінен ас қорыту, тыныс алу мүшелерінің,
бездердің қызметі күшеюмен қатар жүректің соғу күшінің
жиілігі әлсірейді.
IV. Сегізкөз маңындағы парасимпатикалық бөлімнің
орталығы, ол жұлынның сегізкөз сегментінің (С і—С з)
парасимпатикалық ядроларында (писі. рагазутрһаіісиз)
орналасқан (73-суретті қараңыз). Бұл ядролардың эффе-
ренттік нерв талшықтары жүлынның алдыңғы түбіршегі,
одан әрі жүлын нерві арқылы жүлын нервінің сегізкөз
өрімімен (ріех. засгаііз) жалғасады. Жүлынның сегізкөз
өрімінде тоқтамай, бүл нервтің түйінге дейінгі нерв тал-
шықтары мүшелерді нервтендіретін нервтер (засгаііз) деген
атпен (пп. зріапсһпісі) жамбас қуысында орналасқан
төменгі құрсақ өріміне (ріех. һуро^азігісиз іпіегіог) бағыт
алады. Төменгі қүрсақ өрімде түйінге дейінгі парасимпа-
тикалық нерв талшықтары үзіліп, түйіннен кейінгі нерв
талшықтары мүшелерге қарай өтіп, зәр шығару, жыныс
163
мүшелерін және тік ішекті нервтендіреді. Соңғы кездегі
ғылыми зерттеуге сүйенсек бүл өрімнің парасимпатикалық
нерв талшықтары жамбас қуысындағы мүшелерді нерв-
тендіріп қана қоймай, төменгі шажырқайлы өрімдер (ріех.
шезепіегісиз іпіегіог) арқылы тоқ ішектің төмен
бағытталған бөлігін және тоқ ішектің сигма тәрізді бөлігін
нервтендіреді.
Сегізкөз бөлігіне орналасқан парасимпатикалық орта-
лық ядроның қызметі алуан түрлі: -
а) парасимпатикалық нерв талшықтарының әсерінен
қуықтың, тоқ ішек еттерінің жиырылу күші артады; б)
жыныс мүшелері қан тамырларының өту жолы кеңейіп
қана қоймай, жыныс мүшелерінің қуысты және кеуекті
дененің, олардың аралық өту жолы қанмен толып,
үлғайып ширап, толықсуына ықпал жасайды.
Вегетативтік нерв жүйесінің даму заңдылығына, құры-
лысына, топографиялық орналасуына және атқаратын
қызметіне тоқтала келе еске сала кететін бір жағдай —
бүл заңдылықтардың сырын тереңірек ашып зерттеу
дерттің қүбылмалы сырын ашып, дүрыс емдеуге көмекте-
седі және тәжірибеде қолдану ауру себептерін дәл ашып,
емдеуге елеулі ықпал етеді.
Вегетативтік нерв жүйесінің зақымдануына байланыс-
ты кездесетін ауру белгілері өте қүбылмалы болып ке-
леді. Дерттің негізгі белгілері зақымданған нервтің
қүрамына, топографиялық орналасуына тікелей байланы-
сты.
Вегетативтік нерв жүйесінің зақымдануына байланы-
сты кездесетін ауру белгілері өте қубылмалы болып
келеді. Дерттің негізгі белгілері зақымданған нервтің
қүрамына, топографиялық орналасуына тікелей байланы-
сты.
Вегетативтік нерв жүйесінің зақымдануынан болатын
ауруды тері түсінің өзгеруі немесе дермографизмі, көз бен
жүрек қызметінің бүзылуы, Ашнер атты симптомдар, ста-
тикалық, ортостатикалық және қүрсақтық рефлекстерін
анықтау арқылы байқауға болады.
1. Тері дермографизмі немесе тері түсінің өзгеруі.
Сырқат адамның терісін доғал затпен сызсақ,
қалыпты жағдайларда бірнеше секундтан кейін, қан та-
мырлардың кеңеюінен терінің түсі қызарып, қызыл жо-
лақтар пайда болады. Вегетативтік нерв жүйесі
зақымдалған жағдайда терінің түсі өзгеріп, керісінше ақ
жолақтар пайда болады.
164
2. Көз-жүрек немесе Ашнер рефлексі. Бұл байқауды
қолданар алдында ауруды төсекке шалқасынан жатқызып,
қан тамырдың соғуын анықтаймыз. Науқасты төсекке
жатқызып екі көздің алмасын саусақпен жәйлап 10—15
минуттай басқаннан кейін қан тамырдың соғуын тағы да
анықтаймыз. Қалыпты жағдайда осы байқаудан кейін қан
тамырдың соғуы 4—10 рет кем соғуы ықтимал. Қан та-
мырьшың соғуы қалыпты жағдайдан 10 немесе одан әрі
көбірек соғуы парасимпатикалық бөлік қызметінің
артқанын, керісінше 2—4 рет кем соғуы симпатикалық
бөліктің күшейгенін аңғартады.
Вегетативтік нерв жүйесі сегменттік бөлігінің
зақымдануына байланысты ауру белгілері:
1.	Дерт қозған кезде дағдарыстың күші соншалықты
дерт аурудың денесін қысып, кернеп, күйдіріп тұрғандай
сезінеді. Дерттің мүндай белгілері үйықтағанда немесе де-
малған кездерде байқалады.
2.	Дененің дербес бөлігінің, көбінесе қолдың немесе
аяқ терісінің майда қан тамырлары қысымның өзгеруінен,
терінің бірде жоғары, бірде төмен түсуінен терінің ыстығы
өзгеріп, бірде қызарып, бірде бозаруы ықтимал.
3. Терісінің қанмен қамтамасыз етілуі өзгермелі болу-
ына байланысты, оның эпидермис қабаты кеуіп, трофика-
лық жаралардың пайда болуы мүмкін.
4.	Ішкі мүшелер қызметінің бұзылуы организмді жал-
пы дағдарысқа әкеліп соғуы ықтимал.
ВЕГЕТАТИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ СЕГМЕНТ
ҮСТІ БӨЛІГІ
1. Лимба жүйесі. Мидың лимба жүйесі деген үғымды
медицина ғылымына түңыш рет енгізген 1952 ж. Америка
ғалымы Маклин. Бұл жүйе морфологиялық және
атқаратын қызметі жағынан тығыз байланысқан мидың
қыртысты және қыртыс астында орналасқан орталықтар:
белдеуше, гиппокамп, тіс тәрізді қатпарлар және гиппо-
камп жатады. Қыртыс асты аймақтар бөліктерінің ішінен
миндаль тәрізді ядро; аралық ми бөліктерінің ішінен
еміздік тәрізді дене, жүгеншенің ядролары кіреді. Лимба
жүйесін құраушы орталық ядролары бір-бірімен өте
күрделі шеңбер бағытта орналасқан өткізгіш жолдары ми
күмбезі мен сүйелді дененің нерв талшықтары* арқылы
165
байланысқ^н (74-сурет). Бүл жүйенің сезімтал афферентті
жолдарына иіс сезу ми нервінің өткізгіш жолдары кіреді.
Лимба жүйесін байланыстырып түратын өткізгіш жолдар
шеңбер бағытта орналасып теңіз атының (гиппокамп)
үлкен шеңберін қүрайды және олар арқылы үнемі
тоқтаусыз нерв импульстері өтіп түрады. Бүл жүйенің
сезімтал жолдары теңіз аты маңындағы нерв клеткалардан
басталады. Теңіз атының маңында орналасқан ядроларға
келген сезімдер қабылданылып еміздік тәрізді денедегі яд-
роларға, одан әрі еміздік-көру төмпешігі атты өткізгіш
жолдар арқылы көру төмпешігінің сезімтал ядроларға
бағыт алады. Көру төмпешігінің алдыңғы ядроларының
сезімтал афференттік нерв талшықтары мидың сәулеленген
тәжі арқылы мидың маңдай бөлігіндегі қыртысты
айқындаушы аймаққа қарай өтеді. Ми қыртысында лимба
жүйесінен келген сезімдер айқындалып, кері бағытта теңіз
атының маңындағы лимба жүйесінің ядроларына," мидың
белдеуше қатпарының және теңіз атының маңында орна-
ласқан ассоциативтік нерв талшықтары арқылы келіп
түйықталады. Лимба жүйесінің тор тәрізді заттың ядрола-
рына және вегетативтік нерв жүйесінің сегменттік аппа-
74-сурет. Лимба жүйесінің орналасуы.
1— беддеуше қатпар. 2— маңдай-самай жәнс сүйедді дененің, теменгі белігінде орналасқан
қыртысты айқындаушы аймақтар. 3— ми сынарынын маңдай белігінде орналасқан қыртысты орта-
лықтар. 4— мидын алгашқы иіс сеэу орталықтары. 5— миндаль тәрізді ядролар. 6— гиппокамп жене
гиппокамп манындағы қатпар. 7— көру төмпешігі мен еміздік тәрізді дене (Д. ПлуіНІЫҢ
еңбектерінен).
166
раттарының , орта-
лық ядроларына:
аралық мидың
жүгеншесінен ор-
таңғы мидың яд-
роларына, одан әрі
еміздік-мидың
қақпағы	(1г.
таші1оіе£тепіа1і5)
аггы	өткізгіш
жолдары арқылы
бағыт алады (75-
сурет).
Кейбір кезеңде
лимба жүйесін ішкі
мүшелердің
қызметін реттеуде
елеулі қызмет
атқарғандықтан
“ішкі мүшелердің
миы” деп атайды. Бүл жүйенің негізгі қызметі адамның
көңіл-күйін, рухын көтеруде және денені сергітіп ширату
қызметін атқарады.
2. Ретикуляциялық формация. Ретикулярлық формация
деп қүрылысы өте күрделі ми бағанасының (сопақша мидың,
көпірдің, ортаңғы мидың) терең қабатында тор тәрізді
тізбектелініп орналасқан клеткалар тізбегін айтамыз. Бүдан
бір ғасырдан астам уақыт бүрын нейро-гистолог Дейтерс
алғашқы рет зерттеп, микроскоп арқылы байқалатын клет-
каларды олардың торларын ретикулярлық формация деп
атаған. Бұл жүйе орталық нерв жүйесінің барлық
бөліктерімен тығыз байланысқан (76-сурет). Ретикуляциялық
формацияның ми қыртысына бағытталған өткізгіш жолдары
П. К. Анохинның жорамалдауынша ми қыртысының саналы
қызметін жаңдаңдырады деген түжырымға келген. Соңғы
кездегі ғылымның деректеріне сүйенсек бүл жүйенің
маңыңца, ми көпірі қақпағының терең қабатыңда көгілдір
түсті дақ түріңде орналасқан ядролардың (Іосиз соегиіепз)
барлығын, олардың негізгі қызметі гемеостаз және иммун
жүйесінің қызметін реттейтіндігі анықталды. Т. М. Досаев
(1992 ж.) өзінің ғылыми еңбектерінде көгілдір түсі дақ
түріңце орналасқан ядролар иммун жүйесін күрделі өзара
байланысқан, екі бағытта орналасқан жолдары арқылы рет-
телетіндігі анықталды (77-сурет).
167
7б-сурст. Вегетативтік нерв жүйесінің сегменттік және сегмент үсті
бөлігінің орталық ядроларының топографиясы.
I— мидың қыртысы. 2— квру темпешігі. 3— шүйде сүйегінің үлкен тесігі. 4— лимба жүйесі.
5— қуйрықты ядро. 6— миндаль тәрізді ядро. 7— ортаңғы мидың маңында орналасқан сүр ядролар.
8— ретикуляниялық формацияның ядролары. 9— симпатикалық бөлімнің орталық ядролары. 10-—
кез-қимыл нервінің парасимпатикалық Якубович атты ядросы. II— аралық ми нервінің парасимпа-
тикалық сілекей қызметтерін қоэдырғыш жоғарғы ядро. 12— тіл-жутқыншақ ми нервінің сілекей
бездердің қызметін қоздырғыш теменгі ядро. 13— кезбе ми нервінің парасимпатикалық дорзадці
ядросы. 14— сегізкез, қуйымшақ, жулын сегменттерінің маңында орналасқан парасимпатикалық яд-
ролар. 15— мишықтың маңында орналасқан вегетативтік орталық ядролар.
Ретикуляциялық формация адамның денесіндегі
сарқылмас күш-қуаттың негізі болғандықтан ол “қуат ге-
нераторы” деген атауға ие болды.
168
көгілдір да* тарізді Яд
І.оси$ соегиіець н
гапосриз везі
к®Ру асты аймағы
вуйрәк усті везі

5®һа»1ша ми
глюкокорти-
коит
гормондары
жулымның ара-
лы^ буиір
ядросы
ми нервтерінің,
парасимпатика-
лыі$ йдросы
көк ьауыр,
айырша
в®зл лимдэа
симпатикалың
түйіндер
парасимпатикалың
түміндер
77-сурет. Вегетативтік нерв жүйесіне көгілди ,
ласқан ядролар, олардың атқарар қызметі тур 1 схема^ық^жолдар
(Т. М. Досаевтың еңбекпі^р^ь^схемалъік жолдаР•
Ретикуляциялық формацияларДі>ІҢ морфологиялық
ерекшеліктері:
а)	бүл жүйенің клеткалары өте Үсақ немесе топ_
талып ортаңғы ми мен жұлынға дейін жалғасып орна.
ласқан (78-сурет);
б)	нерв клеткаларының дендРи нейриттерге
қарағанда нашар дамыған. Неириттер ж төмен және
жанама маида бүтақшаларға тарамдалынып .	в
клеткалар мен синапс арқылы өзара байланысқан-
в)	нерв клеткаларының бұтақтаРы	( ’бағытта
тарамдалынып, бір-бірімен аиқасьщ клеткалардың
торларын қүрайды.
Ретикуляциялық формацияларды қүраушы нерв
клеткалары ми бағанасының жоғаРғы бөлігінде орна.
ласқан сайын күрылысы өте күрделі және полиморфты
болып қеледі. Нерв клеткаларыцЫң қы пішіні
әртүрлі болуына баиланысты атқаратын қызметі де
әрқилы болып келеді;
д) бүл жүйенің нерв клеткаларын^ өткізгіш жолдары
вегетативтік төмен және жоғары қара„ бағыггалынып>
олардың орналасуына қараи мидың б . бөліктерімен
тығыз байланысқан;
169
78-сурет. Ретикулярлық формацияның жандандыру жолдарының
схемасы.
I— ретикулярлық формацияның топографиялық орны. 2— миға қарай бағытталған қоздыру
нсмесе жандандыру жолдарының бағыты. 3— рстикуляциялық формацияның жулынға қарай
бағытталған жандандыру импульстерінің бағыты. (БадалянНЫҢ СҢбвКПІврІНвН.)
170
ж) атқаратын қызметі жағынан көру асты аймағының,
ми қыртысының және мидың қыртыс асты аймағының
қызметін бірден үдетіп, бірде тежеуі мүмкін. Ретикуляци-
ялық формацияның клеткаларының өзіне жақын орна-
ласқан клеткалардың қызметіне әсері айтарлықтай.
3. Көру асты аймағы. Вегетативтік нерв жүйесінің
қызметін реттеуде көру асты аймағының (һуроіһаіапшз)
ықпалы айтарлықтай. Бүл жүйенің орталық ядролары лим-
ба жүйенің құрамына кіріп мидың қыртысты және қыртыс
асты бөлігін байланыстырып, атқарар қызметі жағынан бір
жүйеге келтіруші орталық болып есептелінеді. Көру асты
аймағын құрамына кіруші нервтік және гумералдық меха-
низмдер бірлесе отырып денеге әсер етеді.
Көру асты аймағының орталық ядролары топография-
лық орналасуына қарай алдыңғы және артқы топқа
бөлінеді. Гессеннің мәлімдеуінше, бұл жүйенің алдыңғы
топ ядролары қызметі жағынан парасимпатикалық нерв
жүйесінің қызметін реттеп, оған көмекші болса, артқы топ
клеткалары керісінше симпатикалық бөлімнің қызметін
атқарады. Бұл жүйенің негізгі қызметі мүшелерде және
ткандарда өтетін зат алмасу процесін нейрогормондар мен
нейромедиаторлар арқылы, яғни гуморалды жолдармен ре-
ттейді.
Көру асты аймағының зақымдануынан жүректің, тыныс
алу, ас қорыту, жыныстық мүшелердің, бездердің және
дененің қалыпты температурасының т. б. мүшелердің
қызметі мүлде бұзылуы ықтимал. Сонымен қатар мидың
қыртысты және қыртыс асты аймағының қызметімен
бірлесе отырып, ішкі секрециялық бездердің қызметін ре-
ттейді.
Вегетативтік және соматикалық нерв жүйелерінің
рсфлекторлық доғалары, олардың ерекшеліктері
Ерск- шелігі	Соматикалық нерв жүйссінін, рефлектор- лық доғасы	Вегетативтік нерв жүйссінін, рефлекторлық догасы
1.	Көлденең жолақты ерікті бұлшық еттерді, теріні нерв- тендіреді.	Бірыңғай салалы еттерді, ішкі мүшелерді, бездерді, қан және лимфа тамырларды, сонымен қатар зат алмасу процесін нер- втендіреді.
2	Сезімтал І-нейрон клеткалары жұлын түйінінде немесе ми нервтерінің сезімтал түйінінде орналаскан.	Сезімтал І-нейрон клеткалары жұлын түйінінде немесе ми нервтерінің	сезімтал түйіндерінде орналасқан.
171
1	2	3
3.	І-нейрон клеткаларының аф- ференттік нерв талшықтары жұлынның артқы мүйізінің сезімтал клеткаларының ядро- лары мен немесе ми нерв- терінің сезімтал ядроларымен синапс арқылы байланысқан.	І-нейрон клеткаларының аф- ференттік нерв талшықтары жұлынның бүйір мүйізінде ор- наласқан вегетативтік П-ней- рон ядроларымен немесе ми нервтерінің құрамындағы веге- тативтік ядроларымен байла- нысқан.
4.	ІІ-нейрон	клеткаларының нерв талшықтары жұлынның немесе	ми	нервтерінің қозғалтқыш ПІ-нейрон клет- каларымен жалғасады.	П-нейрон клеткаларының нерв талшықтары жұлынның ал- дыңғы түбіршегі, нерві немесе ми нервінің сабағының бойымен омыртқа	алдында,	бүйір маңында немесе мүшелердің маңында, ішінде орналасқан ве- гетативтік түйіндер мен ІП-ней- рон клеткалары байланысқан. Екінші нейрон клеткаларының эфферентгік нерв талшықтары түйінге дейінгі ақ миэлин қабықшалы және түйіннен кейінгі миэлин қабықшасыз нерв талшықтарына бөлінеді.
5.	ІП-нейрон клеткалары жұлын- ның	алдыңғы	мүйізінің қозғалтқыш ядроларында не- месе	ми	нервтерінің қозғалтқыш ядроларында орна- ласқан.	ПІ-нейрон клеткалары вегета- тивтік түйіндердің нерв клетка- ларында орналасқан.
6. к	ПІ-нейрон клеткаларының эф- ференттік нерв талшықтары ми нервтері мен жұлын нерв- терінің сабақтары арқылы мүшелерге бағыт алады.	ПІ-нейрон клеткаларының эф- ференттік нерв талшықтары қан тамырларының бойында өрімдерді құрап, қан тамырла- рының	бойымен	немесе жұлын, ми нервтерінің бойы- мсн мүшелерге өтеді.
7. .	Нерв сабағының бұтақтары сегменттік бағытта орналасқан.	Нерв сабағының бұтақтары сегменттік бағытта орналас- паған.
8.	Нерв талшықтарының көлде- нең кесіндісі 12—14 нмн.	Нерв талшықтарынэің көлде- нең кесіндісі 1—3 нмн.
9.	Нерв	талшықтарының өткізгіштік жылдамдығы 70— 100 м/сек.	Нерв	талшықтарының өткізгіштік жылдамдығы 1 —3 м/сек.
172
ф
ко
I
Вегстативтік нсрв жүйссінің, ішкі мүшелсрді нервтендіруі туралы
қысқаша түсінік
Ескерту: С — симпатикалық, п/с — парасимпатикалық нерв талшықтар.
173

2 - б ет
1	2	3	4	5	б	7
3.	Мұрын қуысы мен таңдайдың кілегей қабықшасы	С.— жұлынның Кі—К4 кеуде сег- ментінің аралық латералды ядросы	С.— жұлынның ал- дыңғы бұіақшала- ры— түйін аралық миалин қабықшаны жалғасгырушы ақ бұгақшалар	С.— симпатика- лық бағананың жо- ғарғы мойын түйіні	Көз артериясының симпатикалық өрімі	Кілегей бездердің қызметі тежеліп, ауыздың кілегей қабықшасының құрғауы ықтимал.
4.	Мұрын қуысы мен таңдайдың кілегей қабықшалары	П/с. Аралық ми нервінің сілекей бездерінің қыз- метін қоздырғыш жоғарғы ядро	П/с. Аралық ми нервінің парасим- патикалық үлкен тастық нерві	П/с. Парасимпа- тикалық қанат- таңдай түйіні	П/с.—	жоғарғы жақ нерві— мұрын қуысының артқы медиалді және ла- тералді нерві	Кілегей бездердің шырыш бөлуі ар- тады.
5.	Тіл асты, жақ ас- ты сілекей бездері	С— Жұгыіың Кі— К 4 кеуде сег- ментінің аралық латералды ядросы П/с. Аралық ми нерві сілекей без- дерінің қызметін қоздыратын жоғарғы ядросы	С.— Жұлынның аддыңғы бұгақтары; — түйін аралық миэлин қабықша- лы жалғастырғыш ақ бұтақшалар П/с.—	Аралық ми нервінің дабыл шегінің нерві — Тіл нсршмен қосарлас бұтақшалар	С. Симпатикалық бағананың жоғарғы мойын түйіні П/с. Парасимпа- тикалық жақ асты түйіні	С.—	Сыртқы ұйқы артериясы- ның симпатика- лық нерві және оның өрімі (тіл артериясының сим- патикалық өрімі) П/с. Парасимпа- тикалық түйіннен кейінгі бұтақшалар	Сілекей бездердің қызметі тежеліп, сілекейдің мөлшері азаяды. Сілекей бездерінің қызметі	қозып, сілекейдің мөлшері артады.
4.	0	С.—Жұлышың Кі— К 4 кеуде сег- ментінің аралық латералды ядросы	С.—	Жұлынның аддыңғы бұгақша- лары; — түйін аралық ми- элин қабықшалы жалғасгырушы ақ бұакдшпр	С.— Симпатика- лық бағананың жоғарғы мойын түйіні и	*	С.— Сыртқы ұй- қы артериясының симпатикалық нер- ві және оның өрімі — ми қабықша- сының ортаңғы ар- териясының сим- патикалық өрімі	Шықшыт безінің қызметі тежеледі, қан тамырлары таралады.

ет
і 1 5.	2	1 Шықшыт безі		_з	1 П/с.	Тіл-жұг-І қыншақ ми нервініг парасимпатикалық сілекей бездердің қызмегін қоедыра- тын жогарғы ядро С.— Жұлынның кеуде К і—К 4 сег- ментгің аралық- ла- тералді ядросы		4	1 П/с. Дабыл ше- гінің нерві, оны жалғастырушы кіші тастық нерві	Д	1 П/с. Парасимпа- тикалық құлақ түйіні •	1	П/с. Құлақ-самай нерві	Шықшыт безінің 1 қызметі артып, артерия қан та- мырлар кеңейеді
16.	Жүрек		С.— Жұлыннық алдыңғы бұтақшалары. — түйін аралық миэлин қабықша- лы жалғасгырушы бұтақшалар	С.— Симпатика-| лық бағананың жоғарғы мойын, ортаңғы, төменгі мойын және кеу- делік ’ Кг—Кз түйіндер		С	ЖүректіңІ жоғарғы, ортаңғы, төменгі нервтері 1	Жүректің ыргақты жылдам	жұмыс істеуіне	және жүректің қан та- мырларының кеңеюіне әсер етеді.
	1 Жүрек	іП/с.Кезбе ми нервінің парасим- патикалық дор- 1ЧЯЛПІ ЯППОСЫ	1 П/с.Кезбе ми нервінің жоғарғы, төменгі нервтері.	ІП/с. Жүректің па-І расимпатикалық ішкі	мүшелік түйіндері		П/с. Жүректің бет- кей және тереңде орналасқан өрімдері.	Жүректің жұмысы тежеліп, артерия Іқан тамырлары тарылады.	
1 »		ІС.— Жұлынны ң кеуделік К і—К4 сегментінің ара- лық латералды яд- росы	ІС. Жұлынның ал- дыңғы бұтақшала- Іры.— түйін аралық миэлин қабықшалы жалғастырушы бұ- тақшалар 		1С. Симпатикалық бағананың мойын және кеуделік К 2— Кз түйіндері	|С Өңешпен өкпенің, бронхтар- дың симпатикалық бұтақшалары және оның өрімдері	Бронхтардың өту жолы	кеңейіп, бездерінің қызметі тежеледі. 1	*	1
рГ"	ІКеңірдек бронхтар және өкпе мүше- лері	П/с. Кезбе ми нервінің парасим- патикалық дор- залді ядросы	П/с.Кезбе ми нервінің	өңеш, кеңірдек, бронхтар мен өкпе маңыңдағы	ІП/с. Парасимпати- калық нервтен- дірілетін мүшелердің маңыңдағы	ішкі 1	- м •  Л	ІӨңеш пен өкпенің және бронхтардың өрімдерін құрау- Ішы бұтақшалар	ІБронхтардың жо- лы тарылады, без- дерді ң	қызметі Іартады.
қшала
3 - б е т
176
1	2	3	4	5	б	7
8.	Асқазан, ұлтабар, аш ішек, тоқ ішек, бауыр, ұйқы безі, бүйрек	және бүйрек үсті безінің қыртысты бөлігі	С.— Жұлынның кеуделік К г—К 12 бел Б ।—Б 2 сег- ментінің аралық латералді ядрола- ры П/с. Кезбе ми нервінің дорзалды парасимпатикалық ядросы	С.— Жұлынның алдыңғы бұтақша- лары, — түйін аралық миэлин қабықшалы жал- ғастырушы	бұ- тақшалар П/с. Кезбе ми нервінің алдыңғы, артқы „ сабауының бауыр және құр- сақ атты бұтақ- шалары	С.—	Кұрсақ бағанасының жо- ғарғы және төменгі шажырқай артери- ясының симпатика- лық өрімдері мен түйіндері. П/с. Парасимпати- калық	нервтен- дірілетін мүшелердің маңыңдағы	ішкі мүше түйіңдері	С.—	Асқазанның, бауырдың, көк бау- ырдың,	ұйқы безінің, бүйректің, бүйрек үсті безінің және	төменгі; жоғарғы шажырқай артериясының сим- патикалық өрімдері П/с. Асқазанның, бауырдың, ұйқы безінің, ішектің, оның серозды қабықша- сының, бүйрекгің симпатикалық өрімдері	Асіазанның, ішектің,	өт қапшығының жи- ырылуы, бездердің қызметі әлсірейді, қан тамырларының өту жолы тарыла- ды. Асқазанның жиьры- луы ұдрВД шзсгің, өт қапнькының жиьры- луы апореңдц ас- қазанның қькыңқыы агсреп, кан тамырльш өту жопы кенейед
9.	Бүйрек үсті безі- нің милы қатпары	3 С.— Жұлын- ның кеуделік К (К 6 — К 12) сим- патикалық лате- ралды ядролары П/с. Кезбе ми нервінің парасим- патикалық дорзал- ды ядросы	С. Жұлын нервінің алдыңғы бұтақтары; —	түйінге дейінгі ақ миэлин қабықша- ның бұтақтары; —	түйін аралық бұтақшалар; — құрсақтың кіші, үлкен нервтері. П/с. Кезбе ми нервінің	артқы атауының бүйрек- ке, бүйрек үсті безіне бағытталған бұтақшалары	С. Бүйрек үсті безінің	милы қабатының нерв клеткалары	мен бірінші	нейрон клеткаларының ак- сон эпителтиалды синапстары. Парасимпатикалық бүйрек үсті безінің түйіндері	Бүйрек үсгі безі ар- териясының симпа- тикалық өрімдері П/с. Бүйрек және бүйрек үсті -безінің өрімдері	1
1 1 1 10.	2	Г 1 Тік ішек, зәр шығару және жы- ныстық мүшелер			з	1 С. Жұлынның кеу- делік К 4—К і2, бел Б і—Б 2 сег- менттерінің ара- лық	латералды ядросы П/с Жұльнньн, С 2— С 4 сегізкөз сегмен- ттерінің парасимпатикалық аралық латералді ядросы.		4	1 С. Жұлын нервінің түйінге миэлин қа- бықшалы бұтақша- лары. — Жоғарғы, тө- менгі құрсақтық өрімдердің бұтақтары — Кұрсақ сегізкөз өрімдерінің бұтақта-ры. П/с.	Жұлын нервінің алдыңғы бұтақшалары —	Сегізкөз өрімінің алдыңғы бұтақтары			5 	1 С. Симпатикалық бағаның сегізкөз бөлімінің түйіндері. 1 *	1 П/с. Жамбас қуы- сындағы	ішкі мүшелердің ішкі мүшелік түйіндері	О	I С. Тік ішектің ' қуық асгы безінің және аталық, ана-І лық мүшелерінің симпатикалық өрімдері П/с. Тік ішектің және	жыныс мүшелерінің сим- патикалық өрімдері	Гоқ ішектің сигмаі тәрізді бөлігінің жи- ырылуы әлсірейді. — Қуықтың жиы- рылу	қызметі әлсіреумен қатар қысыңқысы-ның қызметі	артып, зәрдің қуықта жи-І налуына себепкер болады. — Тік ішек ет- терінің қызметі ар- тып, қы-сыңқысы босап,	нәж-істің сыртқа	қарай өтуіне ықпал етеді.
[127 п.	һцененің және мүшелердің тамырлары	ішкі қан	С.— Жұлынның мойындық М 8, кеу- деггік Кі Кг, бел Б і— Б 2 сегменттерінің симпатикалық ара- лық латералды яд- росы. П/с. III, XIII, IX, X жұп ми нерв- терінің	және жұлынның сегізкөз сепиентінің (С 2— С 4) аралық лате- ралді парасимпатикалық 1 ядросы		С. Жұлын нервінің алдыңғы бұтақтары. — түйінге дейінгі ақ	миэлин қабықщалы бұтақтар П/с.	Жұлын нервінің алдыңғы бұтақшалары мен — түйінге дейінгі ақ	миэлин қабықшалы бұтақшалары	С. Симпатикалық бағананың түйіндері 1 • П/с. Мүшелердің маңындағы және интермуралді түйіндері	С. Мүшелердің ар- териялық қан та^ мырларының симпатикалық өрімдері П/с.	Түйіннен кейінгі сұр миэлин қабықшасының бұтағы	С. Қан тамырла- рының қабырғалары қысылады. П/с. Кан тамыр- ларының өту жо- Ілы кеңейеді.
ПЕРИФЕРИЯЛЫҚ НЕРВ ЖҮЙЕСІНІҢ
ҚАЗАҚША-ЛАТЫНША ТЕРМИНДЕРІ
Айыр без —
Ақырғы ми —
Алақан мацындағы шынтақ
жілік нервінің беткей орна-
ласқан бұтағы —
Алақанның ұзын бұлшық еті —
Алмұрт тәрізді бұлшық еті —
Алмұрт тәрізді бұлшық еттің
жоғарғы тесігі —
Алмұрт тәрізді бұлшық еттің
төменгі тесігі —
Асықты жіліктің нервісі —
Асықты жілік шыбығының жал-
пы нервісі —
Аралықтың нервтері —
Аралықтың беткей орналасқан
көлденең бұлшық еті —
Аралықтың тереңде орналаскан
көлденең бұлшық еті —
Аралық ми нервісі —
Аралық ми,—
Аралық ми нервінің дараланған
жолының ядросы —
Артқы орталық қатпар —
Аяқ басының үлкен башпайын
бүгетін ұзын бұлшық еті —
Аяқ басының үлкен башпайын
бүгетін қысқа бұлшық еті —
Аяқ басының үлкен башпайын
жазатын ұзын бұлшық еті —
Аяқ басының үлкен башпайын
жазатын қысқа бұлшық еті —
Аяқ басының башпайларын жа-
затын ұзын бұлшық еті —
Аяқ басының башпайларын жа-
затын қысқа бұлшық еті —
Аяқ	басының	башпайларын
бүгетін ұзын бұлшық еті —
Аяқ	басының	башпайларын
бүгетін қысқа бұлшық еті —
іһути$
іеіспсерһаіоп, і. п.
г. ра!тагі$ $ирегГасіа!і$ п. и1пагі$
т. ра!тагі$ 1оп&и$
т. рігіГогті$
Гогатеп $иргарігіГогте
Гогатеп іпГгарігіГогте
п. ііЬіа1і$
п. регепеиз соттипіа
пп. регіпіа1і$
т. ігап$үег$и$ регіпеі $ирегГасіа1і$
т. ігап$ұег$и$ регіпеі ргоГиікіи$
п. іпіегтесіі$
діепсерһаіоп, і. п.
пис!еи$ ігас!и$ $о!ііагіи$
Еуги$ ро$ісепіга1і$
т. Пехог Һа11исі$ 1оп£и$
т. Пехог Һа11исі$ Ьгеұіз
т. ехіеп$ог Һа11исі$ 1оп£и$
т. ехіеп$ог Һа11исі$ Ьгеұі$
т. ехіеп$ог сіі^ііогит 1оп£и$
т. ехіеп$ог сіі^ііогит Ьгеұі$
т. Пехог ді£ІІогит 1оп£и$
т. Пехог сіі£ііогит Ьгеұі$
178
Аяқ басының сыртқы бетінің
терілік аралық нерві —
Аяқ басының сыртқы бетінің
терілік латералді нерві —
Аяқ басының үлкен башпайын
ішке тартқыш бұлшық еті —
Ә
Әкеткіш нерві —
Әкеткіш нервтің қозғалтқыш
ядросы —
Б
п. сиіапеиз догзаііз реді5
іпіегтедіа
п. сиіапеиз доіъаііз редіз
Іаіегаііз
п. агідисіог һаііисіз
п. аЬдисепз
ішсіеиз пегұі аЬдисепііз
Бадамшаның нерв бұтақтары —
Балғашық —	*
Балтырдың терілік латералді
нерві —
Бастың тік үлкен бұлшық еті —
Бастың тік кіші бұлшық еті —
Бастың жарты қырлы бұлшық
еті —
Бастың қиғаш жоғарғы бұлшық
еті —
Бастың қиғаш төменгі бұлшық
еті —
Бастың тым ұзын бұлшық
еті —
Бастың белдік тәрізді бұлшық
еті —
Бастың ұзын бұлшық еті —
Бет нерві —
Бет сүйектің нерві —
Бет нервінің өзегі —
Бет ми нервінің ядросы —
Бет нервінің төмпешігі —
Бет нерві өзегінің үлкен тастық
сығасы —
Белдеуше қатпар —
Бел өрімі —
Белдің шаршы бұлшық еті —
Белдің үлкен бұлшық еті —
Белдің кіші бұлшық еті —
Біз-тіл асты бұлшық еті —
Біз-жұтқыншақ бұлшық етінің
нерв бұтағы —
Білектің терілік медиалді
нерві —
Білектің терілік артқы нерві —
Білектің терілік латералді
нерві —
гг. Іопзі11агі5
таііеиз, і, т
п. сиіапеиз зигае тедіаііз
т. гесшз саріііз таіог
т. гесіиз саріііз тіпог
т. зетізріпаііз саріііз
т. оЫі£ии5 саріііз зирегіог
т. оЫі£ии5 саріііз іпіегіог
т. 1оп£і$£іти5 саріііз
т. зріепіиз сарііі5
т. Іоп£и5 сарііів
п. Гасіаіів
п. гу£отаііси5
сапаііз п. Гасіа1і5
писіеиз п. Гасіа1і5
соііісиіиз п. Гасіа1і5
Һіаіи5 сапаііз п. реігозі таіогіз
£УП15 СІП£и1І
р1ехи5 ІитЬаІіз
т. циадгаіив ІитЬогит
т. р5оа5 таіог
т. рзаоз тіпог
т. 5Іу1оһуоі(1еи5
г.т. 5ІуІорһагуп£еи5
п.	сиіапеиз	апіегЬасһіі тед.
п.	сиіапеиз	апіегЬасһіі ро5і.
п.	сиіапеиз	апіегЬасһіі Іаі.
Білезік сүйекшелерінің өзек-
шесі —
Білезік буынын бүгетін кәрі
жілік білезік бүлшық еті —
Бөксенің жоғарғы нерві —
Бөксенің төменгі нерві —'
Бөксенің үлкен бұлшық еті —
Бөксенің ортаңғы бүлшық
еті —
Бөксенің кіші бүлшық еті —
Бөксенің сезімтал жоғарғы
нерві —
Бөксенің сезімтал ортаңғы нерві
Бөксенің сезімтал төменгі
нерві —
Буда —
Бүғана үстілік нервтер —
Бүғана астылық артерия —
Бүғана астылық бүлшық еттің
нерві —
Бұрандалы түйін —
Буынның нерв бүтақтары —
Буылтық — кеуектік бүлшық
ет —
Бүлшық еттердің бүтақтары —
Бүлшық ет — тері нерві —
Бүғана асты артерияның симпа-
тикалық өрімі —
сапаііз саграііз
ш. Ғіехог сагрі гадіаііз
п. £Іиіеиз зирегіог
п. £Іи(еиз іпҒегіог
ш. £Іиіеиз тахітиз
т. £ІиІеиз тедіиз
т. £Іиіеиз тіпітиз
п. сіипіит зирегіог
п. сіипіит тедіиз
п. сіипіит іпГегіог
ҒазсісиШз
п.п. зиргасіаұісиіагіз
а. зиЬсІаұіа
п. зиЬсІаұіа
£ап£Ііоп зрігаіе
г.г. агіісиіагіз
т. ЬиІЬозроп^іозиз
г.г. тизсиіагіз
п. тизсиіосиіапеиз
ріехиз а. зиЬсІаұіиз
Гиппокамп (теңіз аты) —
Гиппокамп маңындағы ми
қатпары —
һурросатриз, і. т.
£ігиз рагаһурросатраііз
Дабыл нерві —
Дабыл нервінің өзекшесі —
Дабыл нервінің өрімі —
Дабыл шегі нервінің өзегі —
Дабыл жарғағын қатайтатын
бүлшық ет —
Дабыл шегінің нерві —
Дабыл жарғағы —
Дөңгелек тесік —
Дақ түрінде орналасқан ядро-
лар —
Дараланған жолдың ядросы —
Дельта тәрізді бүлшық ет —
Диафрагма (көк ет) нерві —
п. іушрапісиз ,
сапаіісиіиз п. Іутрапісиз
ріехиз Іутрапісиз
сапаіісиіиз сһогда Іутрапі
т. іепзог Іутрапі
п. сһогда іутрапі
тетЬгапа іутрапі
Ғогатеп гошпдит
Іосиз соегіеиз
писіеиз ігасШз зоіііагіі
т. йеһоідеиз
п. рһгепісиз
180
Екі жақты ядро —
Е
писіеиз ашЬі£ии8
Жалғастырушы	ақ	миэлин
қабықшалы бұтақтар —
Жалғастырушы	сұр	миэлин
қабықшасыз бұтақтар —
Жақ-тіл асты бұлшық еті —
Жапқыш тесіктің сыртқы
бұлшық еті —
Жапқыш тесіктің өзекшесі —
Жапқыш бұлшық еттердің
нервісі —
Жартылай жарғақты бұлшьіқ
ет —
Жартылай сіңірлі бұлшық ет —
Жауырынның дорзалді — нерві
Жауырынды көтеретін бұлшық
еті —
Жауырын асты бұлшық еті —
Жатыршық —
Жұлын нерві — к
Жұлынның	алдыңғы
түбіршегі —
Жұлынның артқы тұбіршегі —
Жұлын нервінің алдыңғы
бұтағы —
Жұлын нервінің артқы
бұтағы —
Жұлын түйіні —
Жұтқыншақтың	нерв
бұтақтары —
Жүректің үлпершёгі —
Жүректің мойын маңынан бас-
талатын жоғарғы нервінің
бұтақтары —
Жүректің кеуде маңынан баста-
латын нервінің бұтақтары —
Жүректің жоғарғы нерві —
Жүректің ортаңғы нерві —
Жүректің төменгі нерві —
Жоғарғы жақ нерві —
Жоғарғы жақтың ұялық артқы
нервісі —
Жоғарғы түйін —
Жыртық тесік —
Жыныстық мүшелердің нерв
бұтақтары —
Жыныстық нерв —
Ж
гг. соттипісапіез аІЬі
гг. соттипісапіез £і*і8еі
т. туіоһуоідеиз
т. оЫигаіогіиз ехіегпиз
сапаііз оЫигаіогіиз
п. оЫигаіогіиз
т. зетітетЬгапозиз
т. зетііепдіпозиз
п. догзаііз зсариіае
т. Іеұаіог зсариіае
т. зиЬзсариІагіз
иігісиіиз, і. т.
п. зріпаііз
гадіх 8ріпа1і8, апіегіог
гадіх 8ріпа1і8 розіегіог
г. 8ріпа1і8 апіегіог
г. 8ріпа1і8 розіегіог
£ап£Ііоп 8ріпаІі8
іг. рһагуп^еі
регісагдіит
гг. сагдіасиз сегүісаіів зирегіог
гг. сагдіасиз іһогасів
п. сагдіасиз зирегіог
п. сагдіасиз тедіиз
п. сагдіасиз іпГегіог
п. тахі11агі8
п. аіұеоіагіз зирегіог розіегіог
£ап£Ііоп зирегіог
Гогатеп Іасегит
гг. £епііа1і8
п. ридепсіиз
181
И
Иінді түйін —
Иіс сезу нерві —
Иіс сезу нервінің жіпшелері —
Иіс сезу нервінің жуашығы —
Иіс сезу нервінің жолы —
Иіс сезу нервінің үш бұтағы —
Иірім кіндігі —
Иектік тесік —
Иықтың қос басты бұлшық
еті —
Иықтың үш басты бұлшық
еті —
Иықтың артериясы —
Иықтың терең артериясы —
Иық өрімі —
Иық өрімінің медиалді буда-
сы —
Иық өрімінің латералді буда-
сы —
' Иық өрімінің артқы будасы —
Иықтың терілік артқы нерві —
Иықтың	терілік	латералді
нерві —
Иықтың	терілік	медиалді
нерві —
Иықтың оралма алдыңғы арте-
риясы —
Иықтың оралма артқы артерия-
сы —
Иықтың бұлшық ет өзекшесі —
Иық-кәріжілік бұлшық еті —
Иықтың терең артерия
қантамыры —
£ап£Ііоп £епісиіі
п. оМасіогіі
Гііа оМасіогіа
ЬиІЬиз оМасіогіиз
ігасшз п. оІГасіогіиз
ігі£опит п. оМасіогіит
тодіоіиз, і. т.
Гогатеп тепіаіе
т. Ьісерз Ьгасһіі
т. ігісерз Ьгасһіі
а. Ьгасһіаііз
а. ргоГиікіа Ьгасһіі
ріехиз Ьгасһіаііз
Газсісиіиз тедіаііз
ГазсісиШз Іаіегаііз
ГазсісиШз розіегіог
п. сиіапеиз Ьгасһіі рогіегіог
п. сиіапеиз Ьгасһіі Іаіегаііз
п. сиіапеиз Ьгасһіі тейіаііз
а. сігситПеха һутегі апіегіог
а. сігситПеха һитегі розіегіог
сапаііз һитеготизсиіагіз
т. Ьгасһіогасііаііз
а. ргоГипсіа Ьгасһіі
Камбала тәрізді бұлшық ет —
Кәріжілік нервінің беткей орна-
ласқан бұтағы —
Кәріжілік нервінің тереңде ор-
наласқан бұтағы —
Кәріжілік нерві —
Кезбе нерв —
Кезбе нервтің дорзалды ядро-
сы —
Кеуде қуысының жоғарғы
тесігі —
Кеңірдектің нерв бұтақтары —
Кезбе нервтің алдыңғы са-
бауы —
Кезбе нервтің артқы сабауы —
Кеуденің ұзын нерві —
К
т. зоііиз
г. зирегГасіаІіз п. гасііаііз
г. ргоГипсіиз п. гасііаііз
п. гасііаііз
п. уа£из
писі. сіогзаііз п. ұа£і
арегшга іһогасіз зирегіог
п*. ігасһеаіез
іпіпеиз үа^аііз апіегіог
ігипсиз уа^аііз розіегіог
п. іһогасісиз Іоп£из
182
Кеуденің латералды артерия-
сы —
Кеуденің үлкен бүлшық еті —
Кеуденің кіші бүлшық еті —
Көру асты аймағы —
Көру нерві —
Көз алмасының жоғарғы түзу
бүлшық еті —
Көз-қимыл нерві —
Көздің торлы қабығы —
Көздің қарашығы —
Көру нервінің жолы —
Көз-қимыл нервінің қозғалтқыш
ядросы —
Көз-қимыл нервінің парасимпа-
< тикалық ядросы —
Көз алмасының тамырлы
қабығы —
Көздің жоғарғы қиғаш бүлшық
еті —
Көздік нерві' —
Көз жасы безінің нерві —
Көз шарасының жоғарғы
нерві —
Көз жасы безінің қалташасы —
Көздің жоғарғы қабығын көте-
ретін бүлшық еті —
Көз шарасының төменгі
нерві —
Көз алмасының жоғарғы түзу
бүлшық еті —
Көз алмасының төменгі қиғаш
бұлшық еті —
Көз шарасының төменгі
саңлауы —
Көз шарасының төменгі өзегі —
Көз шарасының төменгі сала-
сы —
Көз шарасының төменгі
тесігі —
Көз шарасының дөңгелек
бағытта орналасқан бүлшық
еті —
Көмекейдің жоғарғы нерві —
. Көмекейдің төменгі нерві —
Көпір —
Көмекейдің < дауыстық
саңылауы —
Көмекейдің жоғарғы нерв
бұтағы —
Көмекейдің қайырылма оң жақ
нерві —
Көмекейдің қайырылма сол жақ
нерві —
а. іһогасіса Іаіегаііз
т. ресіогаііз таіог
т. ресіогаііз тіпог
һуроіһаіатиз
п. оріісиз
т. гесіиз Бирегіог
п. осиіотоіогіиз
геііпа	\
риріііа, ае.Г
ігасіиз оріісиз
писі. п. осиіотоіогіиз
писі. осиіотоіогіиз ассеззогіиз
іипіса ұазсиіоза ЬиІЬі
т. оЫіцииз зирегіог
п. орһіаітісиз
п. Іасгітаііз
п. зиргаогЫіаІіз
зассиз Іасгітаііз
т. Іеуаіог раіреһгае зирегіогіз
п. іпГгаогЫіаІіз
т. гесшз зирегіог
т. оЫіцииз іпГегіог
Гіззига огһһаіез іпГегіог
сапаііз іпГгаогЫіаІіз
зиісиз іпГгаогЫіаІіз
Гогатеп іпГгаогЬііаІіз
т. огЫсиІагіз осиіі
п. 1агуп£еиз зирегіог
п. Іагуп^еиз іпГегіог
ропз, Ііз, т
гіта уосаііз
г. 1агуп£еиз зирегіог
п. Іагупзеиз гесигепз сіехіга
п. Іагупзеиз гесигепз зіпізіга
183
Көмекей-жұтқыншақ нервінің
бұтақтары —
Кіші жамбас қуысы —
Кіші тастық нерві —
Кіші таңдай нерві —
Кіреберіс-ұлу нерві —
Кірпікті дене —
Кірпікті дененің бұлшық
еттері —
Кірпікті түйін —
Кіреберіс нерві —
Кіреберіс нервінің түйіні —
Кіреберіс	нервінің	сезімтал
жоғарғы ядросы —
Кіреберіс	нервінің	сезімтал
төменгі ядросы —
Кіреберіс нервінің сезімтал ме-
диалды ядросы —
Кіреберіс нервінің сезімтал лате-
ралды ядросы —
Кіреберіс-мишық жолы —
Кіреберіс-жұлын жолы —
Кіреберіс нервінің медиалді жо-
лы —
Кіреберіс-ретукуляциялық фор-
мация жолы —
Күрек тіс өзегі —
Күлімсіреу бұлшық еті —
Қабырға аралық нервтер —
Қабырға асты нерві —
Қабырға аралық сыртқы
бұлшық еті —
Қабырға аралық ішкі бұлшық
еті —
Қабырға астылық бұлшық
еті —
Қабырға асты нерві —
Қанат-таңдай түйіні —
Қанат тәрізді бұлшық еттің ла-
тералды нерві —
Қанат-таңдай ойысы —
Қалташа —
Қолтық нерві —
Қолтық артериясы —
Қолтық қуысы —
Қоымша нерві —
Қос еміздікше —
Қос қарыншалы бұлшық еттің
алдыңғы қарыншасы —
Қос қарыншалы бұлшық еттің
нерв бұтақтары —
Қосымша нервтің жұлын
маңындағы ядросы —
гг. 1агуп£0рһагіп£еі
саұшп реіұіз тіпог
п. реіго8и8 тіпог
п. раіаііпиз тіпог
п. уе8ііЬи1ососһ1еагі8
согриз сіііаге
т. сіііагіз
£ап£Ііоп сіііаге
п. ұе8ііЬи1агі8
£ап£Ііоп ұезііЬиІаге
писі. ұе8ііЬи1агі8 зирегіог
писі. уе8ііЬи1агі8 іпГегіог
писі. уе8ІіЬи1агі8 тедіаіів
писі. үе8ііЬи1агі8 Іаіегаііз
ігасіиз ұе8ііЬи1осегеЬе11агі8
ігасіиз үе8ііЬиІ08ріпа1І8
ігасіи8 тедіаііз
ігасШ8 уе8ііЬи1огеіісиІагі8
сапа1і8 іпсі8іұи8
т. ГІ8ОГШ8
Қ
пп. Іпіегсо8іа1е8
п. 8иЬсо8іа1і8
т. Іпіегсо8іа1і8 ехіетиз
т. іпіегсо8іаІІ8 іпіетиа
т. 8иЬсо8іаГі8
п. 8иЬсо8іаІі8
£ап£Ііоп ріегу£Ора1аііпит
п. ріегу£оіс1еи8 1аіега1і8
Го88а ріегу£Ора1аііпа
8асси1и8, Г.т.
п. ахі11агі8
а. ахі11агі8
саұит ахіііагіз
п. ассе88огіи8
согри8 татіііаге
т. ді£а8ігіси8 (уепіег апіегіог)
гг. (1І£а8ігіси8
писі. п. ассе88огіі (раг8 зріпаііа)
184
Колқа доғасы —
Құлақтың үлкен нерві —
Құстұмсық-иық бұлшық еті —
Құрсақтың	сыртқы	қиғаш
бұлшық еті	——	
Кұрсақтың	ішкі қиғаш	бұлшық
еті —		
Кұрсақтың	көлденең	бұлшық
еті —		
Кұрсақтың	тік бұлшық	еті —
Құрсақтың	пирамида	бұлшық
еті —
Құрт тәрізді бұлшық еті —
Кұйымшақ өрімі —
Колқа өрімі —
Қуысталған қойнау —
Кұс аяқшасының тепкіші атты
сала —
Кұлақ-самайлық нерві —
Кұлақ қалқанының алдыңғы
нерві —
Кұлақ түйіні —
Кұлақ қалқанының артқы
нерві —
Кұлақ қалқанының нерв
бұтақтары —
Құрсақ	сабауының
бұтақтары —
Кұрсақ өрімі —
Қылқанды тесік —
агси$ аогіа
п. аигіси!агі$ ша£іш$
т. согосоЬгасһіа1і$
т. оЫіции$ аЬгіотіпіз ех!ети$
т. оЫіцииз аЬботіт$ іпіети$
т. ігап$уег$и$ аЬйотіпі$
т. гесш$ аЬботіпі$
т. ругатійа1і$
т. ІитЬгісаІіз
р!ехи$ соссу£еи$
р!ехи$ аогііси$
$іпи$ сауето$и$
$и1си$ са!сагіпи$
п. аигіси!оіетрога1і$
п. аигіси1агі$ апіегіог
£ап£Ііоп оіісит
п. аигіси1агі$ ро$іегіог
гг. аигіси!агі$
а. соеііасі
р!ехи$ адйотіпіаііа
Гогатеп $ріпо$ит
Латералды сала —
Латералды ілмек —
Л
$и!си$ 1аіега1і$
1етпі$си$ 1аіега1і$
М
Маңдай нерві —
Медиалды иінді дене —
Меншікті шайнау бұлшық етінің
нерві —
Медиалді ілмек —
Мөлдір аралық —
Ми бағанасы —
Ми аяқшасы —
Мишықтың	ортаңғы
аяқшасы —
Ми қабығының ортаңғы артери-
ясы —
Ми жолақтары —
п. Һ*опіа1і$
согри$ £епіси1ашш тейіаіе
п. та$$аіегіси$
1етпіси$ тесііа1і$
$ерШт реііисідит
ігипси$ епсерһаіі
редипси1и$ сегеЬгі
редипси1и$ сегеһге11агі$ теШи$
а. тепіп£са тесііа
$ігіае тейи11агі$
185
Мишықтың төменгі аяқшасы —
Мишықтың қүрт бөлігі —
Ми қабықшасының бұтағы —
Мойын өрімі —
Мойынның сезімтал көлденең
нерві —
Мойыһның ұзын бұлшық еті —
Мойынның көлденең артерия-
сы —
Мықын-шап нерві —
Мұрын-кірпікті нерві —
Мұрын-таңдай нерві —
Мұрынның жоғарғы артқы ла-
тералды нерв бұтақтары —
Мұрынның жоғарғы артқы ме-
диалды нерв бұтақтары —
Мықын сүйегінің алдыңғы
жоғарғы қылқаны —
Мықын-бел бұлшық еті —
Мықын сүйегінің қыры —
Мықын-құрсақ асты нерві —
редипсиіиз сегеЬе11агі$ іпГегіог
ұеппі8 сегеЬеІІі
г. тепіп£еи$
р!ехи$ сегуіса!і$
п. Ігап$уег$и$ соііі
т. ігап$уег$и$ соііі
а. Ігап8уег8и8 соііі
п. Шоіп£иіпаІІ5
п. па$осі1іагі$
п. па$ораІа<іпи$
гг. па$аіе$ $ирегіоге$ ро$іегіоге$
1аіега1і$
гг. па$а!е$ $ирегіоге$ ро$іегіоге$
тебіа1і$
$ріпа іііаса апіегіог $ирегіог
т. і1іор$о$
сгі$іа іііаса
п. іГюһуро£а$ігіси$
Нерв сабағының эпиневрий
қабықшасы —
Нерв сабағының периневрий
қабықшасы —
Нерв сабағының эндоневрий
қабықшасы —
Нервтердің бұлшық ет
бұтақтары —
Нұрлы қабық —
Негіз-таңдай тесігі —
еріпеигіиш
регіпеигіит
епдопеигіит
гг. пш$си1агі$
ігі$, ігі(1і$, Ғ
Гогатеп $рһепор1абпит
О
Овалды терезе —
Омыртқа артериясы —
Омыртқа бағанасының алдында
орналасқан түйіндер —
Омыртқа артериясының симпа-
тикалық өрімі —
Ортаңғы ми —
Ортаңғы мидың жамылғысы —
Ортаңғы мидың қызыл ядро-
сы —
Гепе$ігае оұаіе
а. уегеЬга1і$
£ап£Ііоп ргеүегіеЬга1і$
р1ехи$ уегіеЬгаІіз
ше$епсерһа1оп, і. п.
одтепіиш тезепсерһаіі
писі. гиЬег
Ө
Өңештің өрімдері —
р1ехи$ е$орһа£еі
186
Өңеш нервтерінің бұтақтары —
Өкпенің нервтік өрімі —
гг. езорһа^еі
ріехи$ ри1топа!і$
Самай бұлшық етінің терең
нервтері —
Санның төрт басты бұлшық
еті —
Жыныстық-сан лерві —
Санның терілік артқы нерві —
Санның терілік латералды
нерві —
Санның екі басты бұлшық
еті —
Сан нерві —
Санды ішке тартқыш бұлшық
еттердің өзекшесі —
Санның жалпақ сіңірін кергіш
бұлшық еті —
Сатылы алдыңғы бұлшық ет —
Сатылы ортаңғы бұлшық ет —
Сатылы артқы бұлшық ет —
Сатылы бұлшық еттердің ара-
лық өту жолы —
Саусақтың алақан бетінің жал-
пы нерві —
Саусақтың алақан бетінің
меншікті нервтері —
Сәулелі тәж —
Сілекей бездерінің қызметін
қоздыратын жоғарғы ядро —
Сопақша тесік —
Сілекей бездерінің қызметін
қоздыратын төменгі ядро —
Сыртқы дыбыс жолы —
Сына сүйектің қанат тәрізді
өсіндісінің өзегі —
Симпатикалық бағана —
Сирақ-тақым өзекшесі —
Сыртқы ұйқы артерияның сим-
патикалық өрімі —
Сыртқы ұйқы артерияның
нервісі —
Сүйек аралық жарғақ —
Сүйек аралық алдыңғы нерв —
С
пп. іетрога1і$ ргоҒиікІі
т. циадгісеге Гетогіз
п. £епііоҒетогаіі$
п. сиіапеи$ Ғетогіз ро$іегіог
п. си!апеи$ Ғетогі$ Іаіегаііз
т. Ьісер$ Ғетогі$
п. Ғетога1і$
сапа!і$ а(1(іис1огіи$
т. іеп$ог Ға$сіае Іаіае
т. $са!епи$ апіегіог
т. $саіепи$ те(1іи$
т. $са!епи$ ро$1егіог
$раііит іпіег$са!епит
п. (1і£ііа1е$ раітагіз соттипе$
п.п. (1і£і1а1е$ ра!таге$ ргоргіі
согопа гасііаіа
писі. $а1іүаіогіи$ $ирегіог
Ғогатеп оұаіе
писі. $а1іуаіогіи$ іпҒегіог
теаіи$ аси$ііси$ ехіети$
сапа!і$ р1егу£оі(1еи$
(гипси$ $утраііси$
сапа!і$ сгигороріііеи$
р1ехи$ сагоііси$ ехіетиз
п. сагоііси$ ехіегпи$
тетЬгапа іпіего$$еа
п. іпіего$$еи$ апіегіог
Табан бұлшық еттердің медиалді
саласы —
Табан бұлшық еттердің лате-
ралді саласы —
$и!си$ р1апіагі$ те<ііа1і$
$и1си$ р1апіагі$ 1аіегагі$
187
Табанның медиалді нерві —
Табанның латералді нерві —
Табанның	артериялдық
доғасы —
Табанныц	башпайларының
меншікті нервтері —
Таңдай шымылдығын керетін
бұлшық еті —
Таңдай сүйегінің үлкен тесігі —
Таңдай сүйегінің кіші тесігі —
Тас-дабыл саңылауы —
Тамырлы қақпа —
Тарақ тәрізді бұлшық ет —
Тері асты бұлшық еті —
Тері асты үлкен вена қан тамы-
ры —
Тері асты кіші вена қан тамы-
ры —
Терінің майда бүртікшелері —
Тері асты нерві —
Терілік латералды бұтақ —
Терілік медиалді бұтақ —
Тесіктелген алдыңғы зат —
Төменгі жақ нерві —
Төменгі жақтың ұялық нерві —
Төменгі жақтың өзегі —
Төменгі олива —
Төменгі жақтың жиектік нерв
бұтағы —
Төменгі ерінді төмен тартатын
бұлшық ет —
Төменгі төмпешік —
Түйіннің нерв бұтақтары —
Төменгі түйін —
Түйінге дейінгі нерв тал-
шықтары —
Тіл-жұтқыншақ нерві —
Тіласты нерві —
Тіл нерві —
Тілдің нерв бұтақтары —
Тіласты атты парасимпатикалық
түйін.—
Тіласты нервінің ядросы —
Терең тастық нерві —
Трапеция тәрізді дене —
Төсше —
Төменгі егіз бұлшық еті —
Төрт жақты төстік —
Төс-бұғана-еміздік бұлшық еті
Тігіншілік бұлшық еті —
Тізенің төмен бағытталған арте-
риясы —
Тік ішекті ұстап тұрушы
бұлшық еті —
п. ріапіагіз тесііаііз
п. ріапіагів Іаіегаііз
агси$ ріапіагіз
ші. ді£ііаІае$ ріапіагіз ргоргіі
т, іеп$ог ұеіі раіаііпі
Гогатеп раіаііпит та]и$
Гогатеп раіаііпит тіпи$
Гі$$ига реігоіутрапіса
Іасипа үазогит
т. ресііпеиз
т. ріаіузта
V. зарһепа та£па
V. зарһепа рагұа
һегрез хозіег
п. $арһепи$
г. сиіапеиз Іаіегаііз
г. сиіапеиз тесііа1і$
$иЬ$іапііа регіогаіа апіегіог
п. тапс1іЬи1агі$
. п. аіуеоіагіз іпҒегіог
сапаііз тапдіЬиІае
оііұа іпҒегіог
г. таг£іпа1і$ тапсііЬиІае
• т. сіергеззог ІаЬіі іпҒегіог
соііісиіиз іпҒегіог
п*. £ап£Ііопагі$
£ап£Ііоп іпҒегіог
пеигоГіЬгае рге£ап£Ііопаге$
п. £Іо$$орһагуп£еи$
п. һуро£Іо$$и$
п. 1іп£иа1і$
гг. 1іп£иа1і$
£ап£Ііоп $иЫіп£иа1і$
писі. п. һуро£Іо$$і
п. реіго$и$ ргоҒшкіиз
согри$ ігарехоісіеит
іпси$, си<1і$, I.
т. £етеІ1и$ іпҒегіог
Ғогатеп циадгііаіегит
— т. $іегпос1еісіота$іоі(1еи$
т. $агіогіи$
а. £епи$ сіе$сепсіеп$
т. Іеұаіог апі
188
Тік ішектің төменгі нервтері —
Тік ішектің ерікті сыртқы
қысыңқы бұлшық еті —
Тіс тәрізді алдыңғы бұлшық
еті —
Түйін аралық симпатикалық
бұтақтар —
Тор сүйектің тесіктелген та-
бақшасы —
Тор сүйектің ұяшығының артқы
нерві —
Тор сүйектің ұяшығының ал-
дыңғы нерві —
пп. гесіа!е$ іпГегіогез
т. зрһіпсіег апі ехіетиз
т. $еггаш$ апіегіог
г^. іпіег£ап£Ііопаге$
Іатіпа сгіЬго$а
п. еҒһтоідаІез ро$1егіог
п. еіһтоі(іаіе$ апіегіог
Ромба ойысының орталық сала-
сы —
$и!си$ тес!іапи$ гһотЬоісІае
Үлкен таңдай нерві —
Үлкен тастық нерві —
Үзеңгілік нерві —
Үзеңгілік бұлшық еті —
Үшкіл нерв —
Үшкіл нервтің қозғалтқыш яд-
росы —
Үшкіл нервтің көпір маңындағы
сезімтал ядросы —
Үшкіл нервтің орталық ми
маңындағы сезімтал ядросы —
Үшкіл нервтің жұлын жолы-
ның ядросы —
Үшкіл нервтің сезімтал
түйіні —
Үшкіл нервтің батыңқысы —
Үш жақты тесік —
п. ра1а(іпи$ тарг
п. реіго$и$ таіогі$
п. $іарейіи$
т. $іаресііи$ ‘
п. ігі£етіпи$
писі. тоіогіи$ п. ігі^етіпі
писі. ротіпи$ п. ігі^етіпі
писі. те$есерһа1іси$ п. ігу^етіпі
писі. $ріпа1і$ п. ігі^етіпі
£ап£Ііоп ігі£етіпа1е
ітрге$$іо п. ігу^етіпі
Ғогатеп ігііаіегит
Үлу нерві —
¥лу нервінің вентралды ядро-
сы —
¥лу нервінің дорзалды ядро-
^рт нерві —
Ұртгың нерв бұтақтары —
п. сосһ!еагі$ “
писі. сосһ1еагі$ уепіга1і$
писі. сосһ1еагі$ сіог$а1і$
п. Ьисса1і$
гг. Ьисса1і$
189
I
Ілмек бұлшық ет өзекшесі —
Ілмек —
Ішкі ұйқы артериясы —
Ішкі ұйқы артериясының сим-
патикалық өрімі —
Ішкі есту тесігі —
Ішкі есту жолы —
Ішке бұрғыш шаршы тәрізді
бұлшық ет —
Іштік үлкен нерві —
Іштік кіші нерві —
сапа!і$ Һатаіоти$си1агі$
ипси$, і. т.
а. сагоіі$ іпіети$
рІехи$ сагоііси$ іпіети$
роги$ аси$ііси$ іпіети$
теаіи$ аси$ііси$ іпіети$
т. ргопаіог циасігаіи$
п. $р1апсһпіси$ таіог
п. $р1апсһпіси$ тіпог
Шынтақ жілік нерві —
Шынтақ жіліктің білезік буы-
нын бүгетін бұлшық еті —
Шынтақ жілік нервінің беткей
бұтағы —
Шынтақ жілік нервінің тереңде
орналасқан бұтағы —
Шынтақ ойысының алдыңғы
латералды саласы —
Шынтақ ойысының алдыңғы
медиалды саласы —
Шынтақ буынын сыртқа айнал-
дырғыш бұлшық еті —
Шынтақ бұлшық еті —
Шынтақ нервінің дорзалды
бұтағы —
Шығыр нерві —
Шығыр нервінің қозғалтқыш
ядросы —
Шығыр үсті нерві —
Шығыр асты нерві —
Шыны тәрізді дене —
Шықшыт безінің нерв
бұтақтары —
Шүйде астылық нерв —
Шүйденің үлкен нерві —
Шонданай	сүйегінің кіші
тесігі —
Шонданай	— қуысталған
қойнау дененің бұлшық еті —
Шонданай нерві —
п. и1пагі$
ш. Пехог сагрі и!пагі$
г. $ирегҒасіа1і$ п. иіпагіз
г. ргоҒип(іи$ п. и!пагі$
$и1си$ сиЫіа1і$ апіегіог 1аіега1і$
$и1си$ сиһііа1і$ апіегіог те(1іа1і$
т. $иріпаіог
т. апсопеи$
г. сІог$а!і$ п. и1пагі$
п. ігосһ1еагі$
писі. п. ігосһ1еагі$
п. $иргаігосһ!еагі$
п. іпҒгаігосһ!еагі$
согри$ уіігеит
гг. рагоіісіеі
п. $иЬоссірііа1і$
п. оссірііа1і$ таіог
Гогатеп і$сһіас!ісит тіпог
т. і$сһіосауето$и$
п. і$сһіасііси$
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Айрапетьянс Э. Ш. Высшая нервная деятельность и рецепторы
внутренных органов. М. Л., Ан. СССР, 1952
Атлас. Развитие черепно-мозговых нервов. Минск, 1977. Под редак-
цией Д. М. Голуба.
Борзяк Э. И., Бочаров В. Я., Волкова Л. И., М. Сапин и др.
Анатомия человека. Под редакцией М. Р. Сапина. М., 1987, т. 1, 2.
Беленков Ш. Н. Условный рефлекс и подкорковые образования
мозга. М., 1965.
Голуб Д. М. Строение крестцового отдела симпатического ствола в
эмбриогенеза человека. Арх. анат., гист., эмбр. 1961, № 1.
Голуб Д. М. О компенсаторной иннервации внутренных органов.
Морфология периферической нервной системы, Минск, 1966, с. 12—18.
Даракшеевич Л. О. Нервные болезни. Казань, 1912.
Досаев Т. М. Роль нервного аппарата селезенки в модуляции им-
мунного ответа. В кн.: Микрососудистое русло в условиях паталогии и
эксперимента. А., 1992, с. 27—29.
Оозаеұ Т. М. Когабгепег£іс апд сһо1іпег£іс іппегүаііоп оҒ Іһе
іппегүаІ’оп оҒ зріееп іп Іһе гаіз беуеіорегі ипбег сһап^ей £гаұііу. Іогпаі оҒ
Рһу8І0І0£і5і/и$А/, 1992, п.1., 214—215.
Жұмабаев Ү., Мұсағалиева Г. М.— Ми нервтерінің функционалдық
анатомиясы. Алматы, 1992.
Кайшибаев С. К., Генина М. С.— Методическое указания к прак-
тическим занятиям по преподаватике нервных болезней. Алма-Ата, 1984.
— Диагностика болезней нервной системы. Под редакцией Кайшибаева
С. К. Алма-Ата, 1990.
Казахско-русский словарь. М., 1953.
Колосов Н. Г.— Некоторые главы по морфологии автономной нер-
вной системы. Саратов, 1948.
Колосов Н. Г.— Иннервации внутренных органов и сердечно-сосу-
дистой системы. М-Л., изд. АМН СССР, 1954.
Колосов Н. Г., Милохин А. А.— Афферентная иннервация ганглиев
вегетативной нервной системы. Арх., анат., гист., эмбр. 1961, № 1.
Кочетков А. Г., Крылова Н. В.,— Вегетативная нервная система.
Горький, 1990.
Гирихиди П. М.— Анатомия спиномозговых нервов. М., 1991, стр.
1—56.
Рахишев А. Р.— Казахско-русско-латинский словарь. Алма-Ата,
1963.
Рахишев А. Р.— Морфология тазового сплетения. Алма-Ата, 1974.
Каһізһеұ А. К., Позаеұ Т. М. Кеигаі ге^иіаііоп оҒ ітпшпо&епе$і$.
Кероіз оҒ $сіепсе$ оҒ КериЫіс Кагакһзіап, 1992, п.2, 55—59.
Лысенко Н. К., Бушкович В. Н., Привес М. Г.— Учебник нормаль-
ной анатомии человека. Медгиз, 1958.
Привес М. Г., Лысенков Н. К. Бушкович В. Н.— Анатомия чело-
века. Уч-изд. Л., 1984.
Словарь русского языка, М., 1953.
Синельников Р. Д.— Атлас анатомии человека. Т. I, II, III., М.,
1963.
Сперанский В. С.— Периферическая и анатомная части нервной
системы. Саратов, 1985.
Тонков В. Н.— Учебник нормальной анатомии человека. Л., 1958.
Трибор Донат.— Толковый анатомический словарь. Будапешт, 1964.
М А 3 М ¥ Н Ы
Кіріспе
I ТАРАУ. ЖҮЛЫН НЕРВТЕРІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ
ҚЫЗМЕТІ...................................................... 6
Жұлын нервтерінің зерттелу тарихынан ......................... —
Нерв жүйесінің жалпы дамуы .................................. 8
Жұлын нервінің эмбрионалдық дамуы............................ 9
Жұлын нервтерінің жалпы құрылысы ............................ 10
Жұлын нервтерінің бұтақталуы мен орналасу заңдылықтары . .	16
Бұлшық еттердің жұлын нервтері арқылы нервтендірілу түрлері 18
Жұлын нервтері қызметінің практикалық мәні ................. 19
Жұлын нервтерінің артқы және алдыңғы бұтақтары.............. 20
Жұлын нервтерінің аттары, құрамы және нервтендірілетін мүшелердің
аумағы...................................................... 64
II ТАРАУ. МИ НЕРВТЁРІНІҢ ЖАЛПЫ ҚҮРЫЛЫСЫ ЖӘНЕ
ОНЫҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ	ҚЫЗМЕТІ.......................... 73
Ми нервтерінің жалпы құрылысы................................ —
Иіс сезу нерві ............................................. 76
Көру нерві ......................................."......... 78
Көз-қимыл нерві............................................. 86
Шығыр нерві................................................. 87
Үшкіл нерві..................-. ........................... 100
Әкеткіш нерві.............................................  101
Бет нсрві ................................................. 104
Аралық нерві............................................... 107
Кіреберіс-ұлу нерві........................................ 113
Тіл-жұтқыншақ нерві ....................................... 117
Кезбе нерві................................................ 121
Қосымша нерві.............................................. 123
Тіл асты нерві ............................................ 129
Ми нервтерінің ядролары мен нерв талшықтарының құрамы және
нерв тендірілетін мүшелердің аумағы........................ 127
Студенттердің ми нервтері жөніндегі білімін пысықтауға арналған
мәселелі сұрақтар ......................................... 129
Ми нервтерін пысықтауға арналған жаттығулар................ 135
III ТАРАУ. ВЕГЕТАТИВТІК НЕРВ ЖҮЙЕСІ.........................135
Вегетативтік нерв жүйесінің зерттелу тарихынан ............ 136
Вегетативтік нерв	жүйесінің	эмбрионалдық дамуы ............ 136
Вегетативтік нерв	жүйесінің	жалпы құрылысы ................ 139
Вегетативтік нерв	жүйесінің	сегменттік бөлігі ............. 140
Вегетативтік нерв	жүйесінің	симпатикалық бөлігі............ 146
Вегетативтік нерв	жүйесінің	парасимпатикалық бөлігі ....... 157
Вегетативтік нерв	жүйесінің	сегменті үсті бөлігі..........  165
Вегетативтік және соматикалық нерв жүйесінің рефлекторлық
доғалары, олардың ерекшеліктері............................ 171
Вегетативтік нерв жүйесінің ішкі мүшелерді нервтендіруі туралы
қысқаша түсінік ........................................... 173
Перифериялық нерв жүйесінің қазақша-латынша терминдері . . 178
192