Николай ЛУГИНОВ
КУСТУК
НИКОЛАИ ЛУГИНОВ
КУСТУК
Сэкэннэр
Д?йаа бивЛ?”
'йседй аи	<
_ЯДССР Л
м it
ДЬОКУУСКАЙ
2003
УДК 894.387—31 Лугинов
ББК 84(2Рос=Як)-44
Л 83

Худуойунньук Дьулустаан Войтунов
Лугинов Н. А.
Л 83 Кустук: Сэйэннэр. / Николай Лугинов. — Дьо-
куускай: Бичик, 2003. — 224 с.
ISBN 5-7696-1805-1 (в пер.)
Бу кинигэдэ Саха Республикатын норуодунай сурунааччыта
Николай Лугинов “Кустук”, “Суор”, “Таас Тумус”, “Сэргэ”, “Нуо-
ралдьыма чарана” диэн киэн биЬирэбили ылбыт сэЬэннэрэ киир-
дилэр. Автор олоду анааран коруутэ, дьон бэйэ икки ардыгар
уустук сыЬыана уйулданы долгутардыы бу айымньыларга арыл-
лыбыт.
Аадааччы кизн1 аранатыгар ананар.
Лугинов Н. А?.
Л 83 Кустук
В книгу вошли широко известные повести народного писате-
ля Якутии Николая Лугинова. Автор философски осмысливает
жизнь, затрагивает извечные нравственные вопросы — темы
верности, долга, чести.
Для широкого круга читателей.
ББК 84(2Рос=Як)-44
© Лугинов Николай Алексеевич, 2003
ISBN 5-7696-1805-1	©НКИ “Бичик”. 2003
КУСТУК
Хайа да диэки хайыс — ханна да харах хатанара
суох туундара биир кэрис иччитэ суох уп-урунунэн
туналыйа сыппыта.
КиэЬэттэн сыыйа эрчимирэн, сана буркун сиксил-
лэн турбута. Хаар ытылдана урукку тыал кэнниттэн
тахсыбыт эргэ суолу-иийи барытын саба тарыйан ба-
ран, хаарга эмиэ сана таналайы тайаарда. Халлаан
сулустара, тыалга куедьуйбэхтиир кутаалар курдук,
сириэдийбэхтээн ылаллара. Болдойон кердеххе, кини-
лэр бары Халлаан харахатын — Хотугу сулуйу тула
сырсаахтыыллара. Киэйэ илин энэргэ костер сулустар
сарсыарда содуруулуу ардаа диэки айаннаан тиийбит
буол ааччылар.
Тыал хантан эрэ берелер онолдоннорун адалла. Бу
уйадра-кэйээрэ биллибэт киэн куйаарга анардас кини-
лэр эрэ тулаайах хаалан сордорун суланарга дылылар
да, кинилэри истэн ейдуех, айыныах эмиэ суохха дылы.
Туундара хабайар хаба ортотугар хас биирдиилэрэ
тус-туйунан майгылаах, быйыылаах, дьылдалаах эрээри-
лэр, туораттан керуугэ бары маарыннайар мессуеннээх
сэттэ дууйа токуччу туттаннар, сорохторо утуйа, сорохто-
ро кеннеру нуктуу тононнор, ибигирии сыппыттара. Ки-
нилэр сэттиэн ыт сэбэрэтэ сэбэрэлээхтэрэ. Ол ийин буо-
луо, кун ахсын бары биир сыардада келуллэн, тойонно-
ро, ласпадар кыра кийи дьайалынан, кини бадатыгар бас
бэринэн, кини санаатын хоту сырсаахтыыллара.
Кустук оргууй туран кейуйбут сийин кеннерен
тыылланнаан ылла. Хаарын тэбэнэн илгистэн ылбы-
тыгар тимир сыап тыайа ере кылыгырыы тустэ. Ону-
маны ийиллээбитэ буола-буола тула керуммэхтээтэ да,
УеЬэ халлаан сулустарыттан, берелер онолдоннорут-
тан ураты туох да суохха дылы. Арай ол омоско эрэ
оннугун Кустук бэркэ билэр. Туундара уйаара-кэйээрэ
3
биллибэт уор§ата буттуун кыйманнас кыыл-суел
буолуохтаах. О лор ким ханна 6aha батарынан сайан,
ийийэн хааллахтара. Ханна эрэ кенул кыыл табалар
кынтайан турдахтара, халын хаарга дьеле туйэн туун-
дара беден? кутуйахтара, эмис куобахтар, кылбаа ма-
кан кырсалар сайан сыттахтара...
Ол эрээри син биир туундара кураанах курдук. Кут-
сур тохтообот иччитэдинэн мэндээрийэр. Тойотун да
ийин ханна эрэ син биир бутэр уйук баара чахчы.
Онтон, ол туундара бутэр уйугуттан ыла, Кустук ахтар
тереебут Тайдата са§аланар. Оо, онно тейе эрэ учугэй
буолла?! Хас биирдии мае, бэл эргэ чонечек кытары,
бэйэтэ туспа сыттаах. Ол кэрэ дьоллоох дойду хабайар
хаба ортотугар кыракый бала§анна Охоноон булчут
ыта суох содотоБун олороохтоото§о. Ол кунду балаган
ыраа§ын санаатаххына — салладын.
Кустук аттыгар сэргэстэйэ келуллэр Кырбый маа-
Быттан сыппакка тус cogypyy хайыйан олорор. Кини
мээнэ§э элэ-сала кетеру себулээбэт, барыларыттан
тыйыс майгылаах. Эйэргэйэри-оонньойору ылыныах-
таа§ар, ким да буоллун, чугайаабыкка барытыгар
айыытын килэс гыннаран кэбийэр.
Хан?ас диэки Манан уонна Харас диэн дьо^ус cogyc,
акаарытыны ыттар тууруллэн баран утуйан буккурас-
пыттар. Оттон уна диэки Харабыл диэн мордьойбут
куерт ыт уонна албын Сырбай утуйбакка атахтарын
салана сыталлар. Харабыл ис-ийиттэн киэн-холку
кеБустээх, туохтан да уолуйуйары-ыгылыйары билбэк-
кэ, бэйэтэ бэйэтигэр сылдьар. Бэл бука бары айманар
тубэлтэлэригэр кини кыттыбат. Атыны саныы сылдьар-
га дылы. Кырбый курдук быыппастан кыынньыбат,
Сырбай курдук тойонун сирэйин-хара§ын кэтэйэн, элэ-
сала кетен эккэлээбэт.
Сэттистэрэ, бэриэтчик БайырБас, атыттар курдук
сыаба суох, босхо сылдьар. Билигин тордох аанын ат-
тыгар таба тэллэххэ тууруллэн сытар.
Тейе да сэттиэн сэттэ аныы быйыыламмыттарын-
майгыламмыттарын ийин, аналларын-елуулэрин сэттэ
аныы ыарык онойунналлар да, кун ахсын бары биир
наартада келуллэр бары биир кыйалдалаахтар. Келуур
ытын ыар аналын наарта тэннэ уллэрэр... Эт-сиин
иэнигийэр, санаа тууйуллар ыар анала...
Кустукка эссе син даманы. Бу маны онуоха-маныаха
4
эрэ диэри тулуйуллуохтаа§ын билэрэ киниэхэ кууйугэр
куУс эбэр. Ону билбэтэ буоллар, Кырбый курдук, си-
нигэр да туйуен сеп этэ. втер Иччи-Охоноон кэлэн
кинини мантан илдьэ барыахтаа§а. Бу Байбал кинини
уларсык ылан сылдьар. Иччи кэлиэр диэри тулуйуох-
ха эрэ баар. Кустук куйадан быйыытынан иччитин
хомотуон бадарбат. Охоноон ытын найаа таптыыр, ыты-
нан киэн туттар. Бу кун сирэ бутуннуу Иччи тула
эргийэр. Туох барыта Иччи туйугар. Барыта Иччиттэн
тутулуктаах. Киниэхэ итэдэлтэн, эрэлтэн...
Кустук тугу ба§арар тулуйуо. веке ол Иччи туйу-
гар буолла§ына. Бу ыар олох, ата§астабыл, бэл кырба-
ныы барыта быстах... вттон Иччи еруу баар.
II
Ааспыттарын кэннэ ахтан да сатаан араарбат угус
маарыннайар куннэр курдук, эмиэ биир сана кун са-
даланна.
Байбал сарсыардаттан силбиэтэнэн туруута бэрдэ
суох билгэ буоларын билэр ыттар уку-суку сырсан
истилэр. Бугун ыраах хотугу сирдэрин кэрийдилэр.
втердеедутэ сылдьыбакка, суол-иис ончу мэлийэн,
сыар§а сынаа^а кытаата илик санатык хаарга бата-
ры туйэн ордук ыараата быйыылаах. Саба тибиллибит
сохсо аайы тохтоон, Байбал булдун еэбин сергутуер,
мэниэтин уларытыар диэри тыын ылаллар. вл ута-
рынан эрэ учугэй курдук эрээри, дьинэр, быдан илис-
тиилээх. Сырыы ахсын хаарга хам сыстан хаалбыт
сыар§аны хонноро тардар ордук ыарахан. Аны туран
сохсолоругар биир да кырса киирбэтэх. Онон Байбал
кинэ-наара ордук кебен истэ. Манна туох барыта Бай-
балтан тутулуктаах. Аан дойдуну анардастыы кини
эрэ байылыырын курдук. Бука бары Байбал сирэйин-
хара^ын кэтэйэллэр. Утуе-меку, дьол-сор барыта ки-
ниттэн тахсар, барытын кини дьайайар. внон туох-
тан Байбал санаата копире барыта утуе, оттон туох-
тан хомойоро, кыйыттара барыта куйа§ан буоларын
ейдуур бэрт судургу.
Бугун бэрдэ суох кун садаламмыта чахчы. Ол тугу-
нан туолуйан тахсарын сэрэйэн, ыттар эрэйдээхтэр
эрдэттэн иэннэрэ кэдэриннии истилэр.
5
Байбал адылыы-адылыы туйэн, булдун сэбин кен-
нерер, хаар эбэ дуу, атын кыыл дуу сиэбит мэниэлэ-
рин оннугар сана балык уерэдэйин уурар.
Кэтэстэххэ, оо, кун уйунуон, Туундара эбэ хотун
бардар бараммат иэнэ киэниэн! Сотору халлаан эмиэ
харанаран уел-дьувл буолуута улам кут-сур тууйул-
лан, сыра-сылба баранара ыган кэллэ. Сыардалара
ыараан, айан бытааран истэдин аайы кутурук тебетун
диэкиттэн туох эрэ дьаралыйан тахсан, онто да суох
ууллубут суйуехтэргэ сетгорге дылы: ол Байбалтан дьик-
синии.
Бука бары маарыннайар сэбэрэлээх, бары биир буо-
чакка келуллэн, биир наартаны дьуккуйэ да истэл-
лэр, истэригэр киирдэххэ, дьииэр, сэттиэн сэттэ аныы
маарыннаспат кыйалдалаах ураты олохтоохтор. Буо-
чакка иккилии буолан келуллэн, маинай Маианнаах
Харас сиэлэн унуехтэйэллэр. Онтон Кустук Кырбый-
дыын сэргэстэйэ ийэллэр. Yhyc кэккэдэ Харабыл Сыр-
байдыын сиэлэн кутуруктара куерэиниир. Оттон ин-
ники бэриэтчик диэн байылыктара Байырдас бады-
кыччыйар. Арай кини эрэ оруу холку. Туох да буол-
лун — уолуйбат. Togo диэтэххэ, кини Байбал таба
сан'ыйахтаадын курдук, ыт тириитин эрэ кэтэ сылдьарга
дылы, кеннеру ыт оло§уттан, ыт кыйалдатыттан бы-
дан ыраах. Кини бэриэтчик буолан айаннаан ийэр ха-
йысхаларын эрэ сепке тутуйуохтаах. Байыр§ас ол су-
дургу соругун ким да ейдеебетун кини эрэ буолан
билэрдии киэбирэ туттунар. Киниттэн ураты алта ыт
иккилии буолан буочактарын хайан да санньыппакка
оруу чиркэччи тардан наарталарын сойон ийиэхтээх-
тэр. Ити уйун куну быйа уларыйбат биир кудьус айан
мука инчэдэй эттээх тулуйбатынан сыраны-сылбаны
быйар идэлээх.
Оо, туундара баг>айы, эн'эйэн-чэн'эйэн туйэн, эчи-
кийэ, киэн'ин-куон'ун ньии! Хайа да диэки кер — биир
кэм урутг туналдан иччитэ суодунан мэндээрийэр. Ханна
тиийэн халлааны кытта ыпсара биллибэт.
Бугун алые ыраа§ынан эргийдилэр. Урут бу эргин
хонор сирдэригэр Байбал муи сатаатар чочумча§а тох-
тоон, тыын ыллара туспэккэ айара кетуттэ. Маинай,
бары да эстэн ийэр ыттар, оруу сынньанар сирдэригэр
саантаан, улам бытааран, уна диэки халыйаары гым-
мыттарыгар Байбал хайыыран кэбиспитэ. Тэн'нэйиэхтэ-
6

рэ дуо, кэлбит сирдэрин диэки сырсан, сохсой ойон
истилэр.
Байбал наартатыгар саната суох, ерус кыдьыма§ын
курдук, киппэллэн олорор. Ити кэриэтин биирдиилээн
суптурута кэйиэлээн дьарыйара быдан ама курдук этэ.
Билигин кшгэ-наара, куутуйан-куутуйан баран, со§отох-
то теле биэриэ...
Кердеххе, бука бары сырсан ийэргэ дылылар эрээ-
ри, айаннара улам бытааран истэ. А§ыс кестен ордук
сири эргийэн кэллилэр, аны даманы иннилэригэр туерт-
биэс кес сир нэлэйийэ сытта§а. Хайаабыт да ийин,
ыттар кыахтара эстэн барда, Он-дьуйун, сыт-сымар
диэни араарбат, биир кэм баас оннун курдук буолан
мекунуйэн ийээхтээтилэр.
Дьэ ити!.. Хаарга батары анньыллыбыт тарыыр
кыычыгырыы туйээтин кытары, буочак барыларын
теттеру тардан ыларга дылы гынна.
Хайалара эрэ, apaaha, Мананнаах Харас сордоохтор
быйыылаах, субу ададыйан ийэр алдьархайтан ыйы-
лыы тустулэр. Байбал кыыйыран, уехсэ-уехсэ ер ба-
§айы тугу эрэ хайыста. Ыттар эрэйдээхтэр, унуох-унуох-
тара босхо баран, тимир сыап уот абытайынан курбуу-
луурун кэтэйэн тураахтаатылар. Байбал бутээт, уехсэн
бабыгырыы-бабыгырыы, наарта байыттан тайыырга
аналлаах сыабы ере кылыгыратан тайаарда...
Аан маннай, чугас буолан, Мананнаах Харас та-
йыллан сарыластылар, ийийбит туундараны аймааты-
лар. Онтон Харабыл бэйэтин елуутун саната суох ылла.
Ол ийин буолуо, кехсун тыайын истибит эрэ этэ тар-
дыах, хаста да бутэнитик “тин-тин” гынна. Онтон
Кырбый синигэр туйэн, Байбал охсуутун аайы айыытын
килэппитинэн утары мордьооттойон, ордук угустук та-
йылынна быйыылаах. Кустук иэнэ уотунан айыйда.
Онтон буолуо, туундара буттуун халлаанна тиийэ уоту-
нан сандаарыннаамахтаата. Сулустар эмискэ босхо
барбыттыы, туора-маары сырсыакаластылар. Сыап хаста
даманы кехсуттэн эрийэ курбуулаан, уйугунан ийигэр
тиийэ батарыта киирэргэ дылы гынна. Эмискэ, су-
йуехтэрэ босхо баран, хаарга умса тустэ. Сырбай, ич-
читэ киниэхэ ас биэрээри чугайаабытыныы албынна-
йан эккэлээн, кутуругунан куйманалыы сатаабыта туйа-
лаабата быйыылаах, елер саната тахсан куйа§ан ба-
дайытык ере сарылаата.
8
Ытабыл-сонобул, ый-хай бе§е буолан баран, сыыйа
намырыйан, ытайа-ытайа, баастарын саланнылар. Сыр-
бай барыларыттан ордон хойукка диэри, санаан кере-
кере, ыйылыы сытта.
Bahbipgac эрэ тайыллыбакка хаалан, кэлэйбит кур-
дук киэр хайыйан тилэхтэрин салана сытта. Оруу итин-
ник уратытык туталларын ийин ыттар бары кинини
истэригэр абаайы кереллер. Учугэй адайдык саба туйэн
уобалаан биэриэхтэрин, Байбал кемускэйиэ§иттэн тол-
лоллор.
Арыый уоскуйан, ойуо-хойуо туйэн, айаннарын сал-
даатылар. Кустук илин уна атадар дугуммакка балачча
ер ус атах буолан истэ. Хайыахтарай, тейе да айман-
наллар, бу кун ахсын кэриэтэ хатыланар кыйал§алара
тугэнэ аастар эрэ эмиэ да уеруйэххэ дылы буолара
дьикти. Иннилэригэр эмиэ маннык угус тугэн кэтэйэн
эрдэдэ. Келуур ытын оло§о оннук. Туундара кехсе
халлаан курдук киэн, онно сулустаа§ар элбэх ыт 6050
тейелеех ыт муну керерун ким да аа§ан сиппэт.
Тейе ер айаннаабыттарын билбэт буола сэниэлэрэ
эстибитин кэннэ тордохторо дьэ кейуннэ. Ким да уербэ-
тэ-коппете, Байбал оннуларын буллартаан сыаптаабы-
тыгар чигдитийбит хаарга сытынан кэбистилэр.
Сотору тордох ийиттэн буруо, буйан эрэр эт сыта
дыргыйан та§ыста. Онтон налыччы cogyc Байбал тах-
сан аа-дьуо алтахтаан, тон балыктаах куулу сахсый-
бытыгар бары ойон турдулар. Манан Харастыын уерэн
ДУУ, тулуйбакка дуу урбэхтээн ыллылар. Сырбай сыа-
бын ере кылыгыратан иччитигэр албыннайан, ыраах-
тан эккэлээн эйэнэлээтэ. Бэриэтчик Байыр§ас, дуос-
пуруннаахтык оргууй а§ай хааман кэлэн, кэтэйэн
олордо.
Байбал дьэ надылыйан, бодоннеен-кыралаан, сэттэ
балыгы хостоон хаарга кэккэлэтэ уурбутун, ол балык-
тар тейелерун-хаччаларын ыттар энчирэппэккэ кэтээн
олордулар. Байбал ыттарын кэриччи корен баран, биир
ойуччу улахан уомулу Байыр§аска ууммутун анараан-
ныта оргууй а§ай туора уобан, оннун диэки хааман,
кУтУРУга хойбоннуу турда. Иккис эмиэ обургу балыгы
Сырбай ыйылаабытынан тиийигэр туйэрэн ылла.
Ити аата Байбал хайаларын ордук чорботорун бэлиэ-
тэ. Бастакылар айаан бутуехтэригэр диэри бары кэтэ-
Ьэн олордулар. Мананнаах Харас тулуйбакка бэл ыта-
9
Иан ыллылар. Атыттар, абаланан да туйа суодун ейдеен,
аналларын кэтэйэн, им-ньим олордулар. Кэмниэ-кэнэ-
§эс кинилэри эмиэ араартаан Байбал дьэ айаталаата:
маггнай Мананнаах Харайы, онтон Харабыллаах Кус-
тугу. Барыларыттан ойуччу кыра балыгы Кырбый эрэй-
дээххэ бырахта.
Айаан бутан, бары оннуларын булан, нам-нум буо-
лан сыттылар. Кейгелеммуттэр да, хата§аламмыттар
да уларыйбатылар, син биир уруккуларын курдук, бука
бары ыт сэбэрэтин илдьэ хааллылар.
Кустугу тойоно кэлиэдиттэн туораппыта. Бастакыт-
тан тимир сыабынан тайыйан кутун-сурун тойутар-
дыы санаммыта. Ол урут иччитигэр Охоноонно эрдэ-
§инэ улаханнык да санарыллыбатах, кеннеру кынча-
рылларын даманы улаханн?а уурар ыт иннин ылар
уустук. Кустук Иччи-Охоноону санаан, уейэ тыынан
баран, ыйылаамахтаан ылла. Ону истэн аттыгар сы-
тар Харабыл тебетун ендвтен, кулгаадын ньылатан
эйэргиирдии кутуругун хамсаппахтаан кэбистэ.
III
Байбал утуйуон адай иннинэ тордодуттан тахсан,
сарсын'Н’ы айанна бэлэмнэнэн лэспэннээтэ. Наартатын
сынаахтарын мууйаан баран тайадас тиэммитин ыт-
тар сэргии кердулэр. Ити аата сарсын бейуелэккэ кии-
рэллэр эбит! Дьэ учугэй! Саатар онно адыйах хонукка
сынньанан тыын ылыахтара. Байбал онно дьиэлээх,
Маайыс диэн кэргэннээх, икки эмдэй-сэмдэй уолат-
тардаах. Дьоно бары Байбалга холооно суох, кийилии
быйыылаах-майгылаах, утуе барахсаттар.
Бары уердулэр эрээри, бу куну хайаларыттан да
ордук Кустук кэтэспитэ. Байбал дьиэтигэр Кустук
иччитэ Охоноон ытын ыла кэлиэхтээх. Оо, кэлбит эрэ
буоллар ньии! Кустук тейе эрэ уерэр! Одо тереен ман-
нык эрэй, маннык кэрээнэ суох атадастабыл аан дой-
дуга баарын билбэккэ сылдьыбыта.
Иччитин кытары Кустук тереебут тайдатыгар тенну-
йуедэ. Онно тейе эрэ учугэй! Куту-суру куурдар ахтыл-
дан эмпитин кэннэ санаатадына, кэрэ да сиргэ дьолло-
нон даманы сылдьыбыт эбит. Тайда сытын дэгэтин,
виун эгэлгэтин, Tbiaha-yyha араайын ама туохха холуо-
10
iryii? Ол барыта тугэн ахсын уу курдук уларыйа-уста
турара кэрэтиэн!
Бу сырыыга ба§ас Охоноон кэлбитэ чахчы! Урдук
симии олбуордаах дьиэтигэр тиийиэдин санаан, Кустук
ыйылаан ылла. Кинитэ суох онно туора ыттар орох
тэппиттэрин, оннуларын буллартыа. Дьиэлээх-уоттаах
буоллаххына, куускэр куус эбиллибиккэ дылы буо-
лааччы ээ. Туора сиргэ хотторор суунэ ыттаргын бэйэн
олбуоргуттан кеиеетергун эрэ, ыт одолорунуу, тутуталыы-
рын дьикти. Бэйэни дьиэлээх курдук сананар бэрт да
эбит! Туора дьон дьиэ^эр киирдэхтэринэ ыраахтан эйиэ-
хэ албыннайа сатаан, куоластарын минньитэ-минньи-
тэ ааккын ааттаан, сирэйгин-хараххын кэтэйэллэрэ...
Тереебут дьиэ барахсан... Ол дьиэ§э туох буолара
барыта анар уйугунан Кустугу булгу таарыйан aahapa.
Нус-бараан дьоллоох кэмнэ дьиэ быр-бааччы сып-сы-
лаайынан илгийэрэ, ас-уел минньигэс сытынан дыр-
гыйара. Аан маинай о^онньордоох эмээхсин со^отох
талба кыыстара Ааныс массыына сыттаах уйун уолу
кытта барсыбыта. Онтон Даарыйа эмээхсин эмискэ
ыалдьан елен хаалаахтаабыта. Иччи-Охоноон эмээхси-
нин айыйан мэктиэтигэр дьуйуннуун кубулуйуор диэ-
ри муннаммыта. Кураанах дьиэтигэр кулук курдук
кулуннуурэ. Арыгы истэ§инэ эрэ уйуктубукка дылы
гынан, уйа-хайа суох маккыраччы ытыыра эбэтэр дьону
мунньан теруетэ суох уерэрэ-кетере. Ааныс койуе-
§уттэн, Даарыйа эмээхсин елуе^уттэн дьиэлэрин олодо
огдолуйан, ис-ийиттэн кут-сур тохтообот гына иччи-
тэхсийэн барбыта. Урут хайан да сылдьыбат дьикти
дьон мустан, тууну эргитэн айаан-сиэн, хаарты оонньоон
ерукунэйэллэрэ. Кустук кими уруен, кимиэхэ эккэлиэн
билбэт буола харааччы мунан, хайан тыа§а бултуу
тахсалларын эрэ кэтэйэрэ. Онтон биирдэ бу Байбал
ласпа^ылдьыйан тиийбитэ. Тута харама Кустукка ха-
танан, тутаары-хабаары гыммытын Кустук ырдьыгы-
наан кэбиспитэ. Онтон эмиэ хас да тууну-куну быйа
сУУгунайан-саа§ынайан бараннар, биирдэ Охоноон тодо
эрэ сирэйэ-xapaga кубулуйан, ытыгар чуо хааман кэ-
лэн дэлби таптаан, имэрийэн-томоруйан баран, моой-
торуктаан, быалаан Байбалга туттаран кэбиспитэ...
Олбуорун ааныгар ойенен туран, уу-хаар баспыт ха-
рахтарынан батыйа корен хаалбыта.
Чэ, ханныгын да ийин, бу буом кэм бутэн эрдэ^э.
11
Сарсын Кустук Иччитин керсен урукку дьоллоох оло-
§ор теннуйуо§э. Аны манна хайан да эргиллибэтэ чах-
чы. Иччи-Охоноон кинини кереет, манна хайдах сыл-
дьыбытын тута ойдуо уонна аны ытын кимиэхэ да
уларсыа cyoga.
Кустук бу туун утуйбата. втер-етер туран тулатын
керуммэхтиир. Кенул туйунан ахтыы ер кэмнэргэ
тууйуллубут ейун-санаатын барытын орукуттэ. Этэ-
сиинэ быыппастан сууруех-кетуех санаатын хас хам-
саатадын ахсын ере кылыгырыы туйэр сыап тыайа
бохсуйар. Кенул ыт уеруйэх быйыыта-майгыта атын
да буолар эбит. Тохтообут сиргин тула еттун туора-
маары суурэн-кетен, сытырдалыы чууччэйэн, манна
хайан туох ханнык, хайдах сылдьыбытын билэрин,
талбыт майын тердугэр бэлиэ хаалларан чэпчэтинэ-
рин кытары, бу сыапка сытан санаатахха, дьолго хо-
лоонноох эбит ээ.
Туундара келуур ыттара эрэйдээхтэр оннугу туйээн
да кербетех муннаахтар. Бэйэлэрин ейдуехтэриттэн
кенуллэрэ сыап устатынан кэмнэнэр. Кинилэр аар тай§а
хайда§ын, онно хас от-мас барыта туспа сыттаадын,
ол сыт дьыл кэмин, бэл тымныйдадын-сылыйда^ын
ахсын уларыйа турарын хантан билиэхтэрэй? Тыа ус-
тун суурэн ийэн, хайа кыыл хайан ааспытын, аччы-
гын, тотун барытын араарадын. Ол ийэн ойун-санаан
итийэн-кутуйан, сутэрэ-сутэрэ буладын, саарыыгын, му-
наара^ын, алдайаамаары кыйалла сатыыгын. Булкун
ситэн, Иччигин уертэххинэ, дьоллонодун даманы!
Иччи барахсан... Барыны ейдуур, барыны билэр,
утуе санаалаах Иччини кытары сылдьар, тугу бадара-
рын, тугу сонордойорун ото сэрэйэр, кинилиин тонна
уерэр, тэннэ хомойор учугэй да буоллада! Иччи хайан
да албыннаабат, ата§астаабат. Туохха да тубэстэххинэ
Иччи еруу кэлэн еруйуйэр. Иччи!..
IV
Туундара туунэ тейе да уйаабытын ийин, кэмниэ-
кэнэ^эс сулустар сордоохтор, халлаан харахатын эр-
гийэн, сарсыардааны оннуларыгар сылбалара быстан
сырсан кэллилэр.
Байбал ыттарын келуйэн, со§уруулуу-илини туту-
12
Иан айанчга дьэ турда. Халлаан илинчги салата тэтэрэн
барда. Тайа^астаах наарта тейе да ыараханын ийин,
иннилэригэр уеруулээх тугэннэр куутэллэрин билэр
ыттар тэннэ тардан истилэр. Аара хаста даманы урук-
ку сохсолору кврутэлээтилэр. Биир сохсоттон сойуччу
кырсаны ыллылар, онтон ыттыын, кийилиин бары
уердулэр.
Кунэ да суох буоллар, халлаан лаппа сырдаан, туун-
дара ньуура ыраахха диэри туналыйан кествр. Наар-
таларын тыайа сэргэхтик сыыгыныыр. Атыны тугу да
билбэккэ эрэ анардас ити наарта сынаа^ын тыайынан
олус yryhy быйаарыахха сеп: ыттар тейе сылайбытта-
рын, Байбал санаата хайдадын, тейе тайаг>астаахта-
рын, халлааны, тыалы, кэми-кэрдиини...
Ити курдук квхтеехтук куе-дьаа айаннаан куугу-
натан ийэн, Байбалтан уонна бэриэтчик Байыр§астан
уратылар, эмискэ эттэрэ тардан дьик гынан, самыы-
лара итиигэ-тымныыга киирбэхтээн ыллылар. Онтон
дьэ ейдеен истибиттэрэ: били тайыллар сыаптарын
тыайа ере кылыгырыыр эбит. Бэркэ сэрэнэн, эргил-
лэн харахтарын кырыытынан кербуттэрэ: Байбал кулэн
кэтит сирэйэ эбии тэнийбиккэ дылы гыммыт. Оонньуур
эбит диэн Кырбыйтан уратылар эйэргэйэн, мичээрдээн
баран, кутуруктарынан сапсыммахтаатылар.
Бейуелэк кинилэри араас тыайынан-ууйунан ньи-
рилээн-ньарылаан, умнулла быйыытыйбыт сыт эгэлгэ-
тинэн дыргыйа керустэ. Олохтоох ыттар мустан, сэ-
лэлии сырсан ийэн, адыс аймалданы тартылар.
Келуллэн ийэр ыттар, ер кэмнэ тууйуллан, бугуйу-
йан ахан, охсуйа туйэр ба§аттан, хардары урэ-урэ
салгыны хабыалыы истилэр. Онтон саллан, анараан-
нылар чугайаабакка эрэ ыраахтан айманаллар. Ол
ыккардыгар икки дыабайбыт урдук атахтаах ыттар
туораттан субу ойон кэлэн, дьэ тутуйуу-хабыйыы бас-
тина буолуоБун Байбал сыаба тута уоскуталаата. Кус-
тугу охсуйууга соччо-бачча тиийиннэрбэтилэр. Биир-
дэ эрэ хайа эрэ ыт эттээх буутуттан хабан хаалбы-
тыттан да астынна.
Ити курдук ерукуйэн Байбаллаах тиэргэннэригэр
кутуллан киирдилэр. Кустук аны туохха да аралдьый-
бакка дьиэ аанын манаата, сибилигин Иччи-Охоноон
тахсан кэлиэ^эр саараабакка, буттуун кулгаах-харах
иччитэ буолан, кэтэстэ да кэтэстэ.
13
Таба тириитэ буруейуннээх аан тэлэччи айыллаа-
тын кытта эмдэй-сэмдэй уолаттар утулУктээх бэргэйэ-
лэрин кэтэ-кэтэ адаларыгар утары туораахтанан тиий-
дилэр. Онтон биир-биир ыттары кууспалаан, имэрий-
тэлээн-томоруйталаан, оннуларын буллартаан баайта-
лаатылар. Аан эмиэ айылынна. Бу сырыыга Маайыс
унаарыйан тахсан, кэргэнин кытта адыйах тылы бы-
рахсан баран, эмиэ ыттары кэрийэ сылдьан хас биир-
диилэрин таптаан ымманыйда. Имэрийэр илии сылаа-
йын етерунэн билбэтэх ыттар у®Р¥УЛэриттэн, ытыыр
курдук ыйылыы туйэ-туйэ, ким хайдах сатыырынан
эккэлии сатаахтаатылар. Арай Кустук эрэ аантан ха-
радын араарбакка кэтэйэн олордо. Кини бил эр: сиби-
лигин Иччи-Охоноон мичээрдээн орсойбутунан тахсан
кэлиэбэ. Кини вруу Да бытаан этэ. Туохха да биллэр-
дик долгуйбакка эрэ аа-дьуо сылдьарын ceбYЛYYPэ•
Сонун кэтэн, кичэнэн тимэхтэнэн баран, моой былаа-
тын эринэн эрдэдэ.
Чэ, бээ, билигин тахсыа.
Хайаатар да сибилигин тахсыа. Аан айыллаатын
кытары... Кустук санаатыгар бейуелэк эгэлгэ, дэбигис
араарыллыбат сытыгар кини Иччитин сыта кытары
баарга дылы...
Байбал кэргэнин, 050лору кытары кэлбит тайа§айы
хоспоххо тайан бутэрдилэр. Наартаны туруору тутан
олбуорга ейеннердулэр, буочак быатын бэрийэн кехеде
ыйаатылар. Кэтэспит санаа^а ер да кэм ааста эрээри,
дьиэ аана айыллыбата. Иччи-Охоноон тахсыахча тах-
сыбата. Дьон киирбиттэрин да кэннэ Кустук ессе еер
да ер харадын аантан араарбакка кэтэйэ олордо.
Охоноон кэлбэтэх... Ол аата кэтэйии ессе да буппэ-
тэх эбит. Ону хайыаный? Тулуйа сатыахха. Иччи-Охо-
ноон кэлиэ. Хайаатар да кэлиэ.
Киэйэлик Маайыс о§олорунуун тахсан, кими да
кейголообокко-куемчулээбэккэ, барыларын тэбис-тэннэ
айаттылар. Арай Кустук кыайан айаабата. Найаа эрэм-
митэ туолбатадыттан хомойбута бэрдиттэн эбитэ дуу,
куемэйигэр бултэс туора турбутун курдук буолла.
Туун ким да утуйбата. Уулусса кэлиитин-барыы-
тын aaga ийиллии сыттылар. Аайан ийэр бейуелэк
14
ыттарын моргуйа, oxcyhyyra ьигыра сатыыллар да,
анарааннылар кинилэргэ кыйаммакка аайан кынчайа
тураллар. Манна дьон да хойукка диэри арыт кулэн-
уерэн, арыт хом туйэн, улаханнык кэпсэтэ-кэпсэтэ
хаамса сылдьаллар эбит. Ол эрээри, кимиэнин да ийин,
дьин уеруу да, дьин хомолто да, туес ийигэр куутуйа-
ланар буолан, туора харахха бырадыллыбат.
Байбал дьаардаах айыы уутун ийэн, ейуттэн тах-
сан, иирбит курдук дьуйулэнэн, тууну эргитэн айдаа-
ран баран, дьэ ньим барда. Маайыс ырбаахынан эрэ
тайырдьа тахсан, олбуор ааныгар ейенен туран, ер
бадайы ытаата. Онтон дьиэтигэр киирэн таннан тадыста.
Togo эрэ Кустукка чуо хааман кэлэн, сутурук сада
буспут таба этин уунна. Кустук ону уеруутуттэн амта-
нын да сочно араарбакка эрэ ургулдьу ыйыстан кэби-
йэн баран, Маайыс атадар суураланна. Онуоха Маайыс
тугу эрэ бэрт уйадастык сибигинэйэ-сибигинэйэ ыты
ардайын туутун имэрийэ турда. Кустук бу туран Маа-
йыс туораттан керуугэ тейе да кенул сырыттар, син
эмиэ кинилэрдии, бадарар бадата бохсуллан, костубэт
сыабы сойо сылдьарга дылытын ейдеете. Тейе да
себулээбэккэ муннаннар, онтуттан сатаан босхолонор
кыада суох быйыылаах.
Маайыс тенкейен Кустук моонньун быатыттан сыа-
бын араарда. Маннай утаа Кустук босхо барбытын
итэдэйбэтэхтии тула керунэн оргууй туора-маары ойуок-
калаата — сыап кэдэрги тарпата. Хайаанны эрэ кур-
дук, кенулунэн суурэкэлээтэ. Кейуйбут этин-сиинин
тэнитэ хаарга куелэйийбэхтээн, тыыллымахтаан ылла.
Бейуелэк кытыытыгар тахсыбыттарыгар туундара ха-
рана ул адата эмиэ да дьиксиниилээхтик, эмиэ да ым-
сыылаах алыбынан угуйарга дылы.
Маайыс хаарга олоро туйэн баран, тугу эрэ ботугу-
РУУ-ботугуруу эбии тэптэн ытаан барда. Кустук кини
аттыгар хохоллон олорон сирэйин-харадын кылап-ха-
лап кербелуур, оргууй сана тайааран ыйылыыр. Он-
нук ытайан-ыйылайан, тыыннарын тайаарбыкка дылы
буолан, хайыахтарай, кэмниэ-кэнэдэс дьиэлээх дьиэ-
тигэр, сыаптаах сыабыгар тонной кэллэхтэрэ дии.
Ордук санаабыт ыттар абаларыттан урэн моргуйа
керустулэр. Хайаларыттан да оруу диэригэ-дэпсигэ
уеруйэх Байырдас, албын Сырбай чобуоххайдылар.
Арай Маайыс кинилэр диэки хайыйан да корбето.
15
Ненуо кунугэр Байбал, ханна эрэ сутэн баран, киэйэ
хойут нэйиилэ байааттаннаан кэллэ. Тэлгэйэтин орто-
тугар тэмтээкэйдии туран, аттыы тустэ уонна оннук
туерт атах буолан, дьиэтигэр киирбэккэ, ыттарыгар
чугайаата. Онтон дьиксинэн, сыаптарын кылыгырап-
пытынан бука бары ойон турдулар. Арай Байбал бу
сырыыга кими да тайыйбакка, хата барыларын дэлби
имэрийэн таптаталаата уонна уларыйан хаалбыт куо-
лайынан, кэхтэн ыла-ыла, хара§ын уута иэдэйигэр
субуруйан, ону улахан сутуругунан сотто-сотто, бэрт
уйуннук тугу эрэ cairapap. Ону бука бары истэн олор-
дулар. Байбал билигин дьуйуннуун кэхтэн, ыкка тут-
тарбыт ыт ыйылыы-ыйылыы баайын салана олорору-
гар маарыннаата. Бары да Байбалы айына санааты-
лар. Бэл Кырбый урукку уо§а-кылына ударыйан, кини
эрэ cogoTogyn киэр хайыйан олорбут бэйэтэ, уейэ тыы-
нан баран, Байбал инчэдэй сирэйин салаан ылла. Кийи
кыйалдатын тугун-ханныгын толору ейдеебетеллер да,
ыттар Togo эрэ Байбалы айыннылар. Арыт санаатах-
ха, бу урдук халлаан анныгар кийи да, ыт да, боре да
кыйал§алара алтыйан ыларга дылылар. Ким да, туох
да буол, син ыалдьар эттээххин, син тонодун-хатабын,
син санааны чэнкээйи оносто^ун...
Хас да кун сынньанан, тото айаан быста ырбыт
ыттар балачча уоскуйдулар. Барыларын тэннэ айатар,
кими да чорбоппот буоланнар, ыттар урукку ейуем-
ньулэрин умнан, эйэ дэмнээхтик эйэргэйэн, оонньо-
йон ылаллар. Бэл оруу айыытын килэтэрин эрэ би-
лэр, синигэр туспут Кырбый, о§олор таптаатахтарына
тоботун ньолоччу туттан баран, кутуругунан хаары
харбыыр. Арай Байыр§ас манна кэлэн кенулэ быс-
тан, сыапка олорорун себулээбэтэ ете костер. Маайыс
Кустугу оруу сэмсэлиир. Сырыы ахсын туох эмит
минньигэйи куду анньар, имэрийэн аайар. Ол кун
ахсын иччитин кэтэйэн муннанар ыты олуйун долгу-
тар. Маайыйы кердер эрэ урукку оло§ун, Иччитин,
дьиэтин саныы туйэр. Иччи-Охоноон бу куннэргэ ха-
йаатар да кэлиэхтээх. Бука, аара суолга тардылын-
на§а. Алы туохха тубэстэ дуу?! Ыта суох сырытта§ына,
барыны эрдэттэн билэн, ким алдьархайтан араначчы-
лыай?
Биирдэ, куйун, оруу буоларыныы, уерэн-кетен бул-
туур сирдэригэр тахсыбыттара. Охоноон уутээнин эрдэ
16
сыбанан, кыйын оттор майын мастанан, булдун сэбин
oirocTOH кэбийэрэ. Тыа бутуннуутэ an-apagac сэбирдэ-
§инэн тэлгэнэрэ. Туунун хайын туйэн от-мас кырыа-
нан кылапаччыйара. Ол кэмнэ ханнык да булт сонор-
доммот. Сайылы да керустэххинэ — кербетвх курдук
туттуохтааххын. Солуута суох урэн, тыаны мэнээк
аймаан, саакка киирэрин эмиэ баар. Оччо§о Охоноон
чыпчырынан кэбийэн баран, тебетун быйа илгистиэ.
Учугэй булчут ыт дьыл кэмин ахсын иччитэ ханнык
булду сонордойорун ете билиэх тустаах.
Биирдэ уутээннэриттэн тэйиччи баар сайылыктан
маныыйыт одонньор кинилэргэ кэлэн Охоноонно, бэрт
тиэтэлинэн, тугу эрэ кэпсээбитэ. Сирэйдэриттэн саба-
§алаан, Кустук туох эрэ уйулуччу сурах кэлбитин сэрэй-
битэ эрээри, дьитг туо§а-ханныга кэлин биирдэ арыл-
лыбыта.
Сайылык биир алаайын са§атыгар эйэ ынады тарпыт
этэ. Сиэнин аттыгар айары ыарахан амырыын сыты
’’Х хаалларан барбытын Кустук ыраахтан билбитэ. Улахан
булду сонордойор кэмнэ Охоноон наар ытын кэтэйэрэ,
кини туттарыттан-хаптарыттан бултайар кыыллара
хайда§ын-тугун саба§алыы сатыыра. Ыта эмиэ иччи-
тин быйыытыттан киниттэн тугу кэтэйэрин ото сэрэйэ-
рэ. Ол курдук кэпсэтэр кэриэтэ толору ейдвйеллеро.
Кустук иччитэ кыылы кытары со§ото§ун куен кер-
сердуу санаммытын билэн, эрдэттэн суойур§анан ар§а-
йын туутун адаарытан, лаппа инники испитэ. Бэс чаг-
даны кытыытынан кэрийэннэр, эмиэ да кылыкына
талах быыстаах хойуу ыркыйга тиийиилэригэр, кыыл-
лара утары тахсан кэлбитэ.
Кустук урут эйэни илэ-бааччы кере илигэ эрээри,
сонно тута ебугэлэрин уеруйэхтэрин ейдеебутэ.
Кыыл тыа байа сатарыа§ынан часкыйа-часкыйа
айадас сиринэн Охоноонно уун-утары кеейекеччуйэн
тахсыбыта. Кустук кинини уна еттунэн эргийэ котеет,
сыалдьатыгар ыйана туспутэ. Сол тугэннэ сыаллаан,
Охоноон ытан саайбыта. Эйэ часкыйбытынан холорук-
туу туйээт, кийиэхэ утары ыстаммыта. Онуоха эмиэ
Кустук сиритэ-хайыта сыстарбытынан кыыл иннигэр
туспутэ. Кэтэйиилээх саа тыайа иккийин ньиргийби-
тигэр эйэ хардьыгыныы-хардьыгыныы сууллан туспутэ.
Амырыын баппадайынан сири тайыйбахтаан баран,
иниир ситиитин тартаран дьигийийбитэ.
--------------------------:—1ЖОНИ кхяямлтая---I 
а льна« бнвл’’*'’s4-i
лнский филиал 1 •
г * ~ГР
Оо, онно уордэхтэриэн! Кийи уонна ыт тонна уорэн,
тэннэ ейдеНен хардарыта махтаннылар да этэ.
V
Ненуе кунугэр Байбал хантан эрэ а§ылаан-мэнилээн,
уллэ кыыйыран кэлээт, тута теннердуу тэриммитинэн
барда. Адыйах хонукка уоскуйан нус-хас сыппыт ыт-
тар эмиэ урукку угэстэрин вйдуу тустулэр. Бэриэтчик
Bahbipgac эмиэ бас-кос киэбин киллэриннэ. Сырбай
тойонугар эккэлээн, илин-кэлин туйэн куймараннаа-
та. Ону утуктэн Мананнаах Харас, соччо сэнээрилли-
бэтэллэр да, эмиэ эккэлэспитэ буолан сахсай ойдулар.
Кырбый кини туйугар атааннаах кэм са§аламмытын
билэн, кехсун тугэ§эр кырдьыгыныы, бу супсулгэннэ
кыттыбакка эрэ, cogOTOgyH киэр хайыйан сохсоллон
олордо. Арай учугэй диэн уербэт, куйа§ан диэн хомой-
бот Харабыл туох да буолбата^ыныы быттанан тубу-
гурэр.
Туундара§а теннуу — ыар суол. Байбал саната суох,
таас тереен кураанах сыар§атыгар леглейен олордо.
Аара таарыйа хас сохсо, килэпси ахсын тохтуу-тохтуу
айаннаан истилэр. Биирдэ адьас муннуларын анныла-
рыттан хаары ере бурдатан куруппааскы уерэ орукуйэн
тахсыбытыгар уйуйуйан, биир coxcogo кыайан тохтоо-
бокко айары сырсан хааллылар. Тарыыр мае ере кыы-
чыгырыырын кытары, Байбал сыабын туппутунан ойон
кэллэ. Тон сыап ерутэ кылыгырайбахтаан дьигиннэс
кехсулэр урдулэринэн кенул куулэйдээн ааста. Ыта-
йан-сонойон, ыйылайан баран эмиэ иннэ-кэннэ, тордо-
тумугэ биллибэт айаннарын салдаан сиэлэн сэйбэннэс-
тилэр. Tehe ер кэм ааспыта биллибэккэ хаалла. Арай
эмиэ елуу болдьохтоох биир килэпсигэ тыыннаах кырса
мехсен туртанныы олорорун корон, бука бары ойдо-
руттэн тахса айманнылар. Омуннарыгар тарыырдаах
наартаны ньылбы тардан хапкаанна саба сырсан тиий-
дилэр. Бастаан ийэр Байыр^ас Сырбайдыын урутуу
охсон, мохсо сылдьар кырсаны кутуругуттан, тоботуттэн
ылаат, икки аныы быйа тардан кэбистилэр. Кэнники-
лэр тиийиммэтилэр да§аны. Байырдас бу сырыыга аан
маннай тайыллан сарылаабытын атыттар сэтэрии ийит-
тилэр. Сырбай ааттайан муннаммыта да, туйалаабата.
18
Байбал буруйдаахтары дьарыйталаан баран, адылыы-
адылыы наартатыгар теннен ийэн, Togo эрэ ончу бу-
руйа суох Кырбый сордооду аны улту кырбаата. Кыр-
бый эрэйдээх охто-охто, тыыннаах курдук имиллэн-
ниир тимир сыабы тиийигэр туйэрэ сатаахтыыр.
Кэм-кэрдии кэлэрэ-барара булкуллубутун кэннэ тор-
дохторугар дьэ тиийдилэр.
Бу сырыыга Байбал кимиэхэ туох тубэйэринэн сэт-
тэ тон балыгы быра§ыталаан биэрдэ. Балыктарын а§ы-
йахта хадьырыйан баран, уостарын-тиистэрин салбана
олордулар. Арай Кырбый эрэ айаабата. Хаана туутугэр
чохчолойо тонон, дьулаан дьуйуннэммит. Харадын уота
ейен, соччо тугу да араарбакка, иччитэ суо§унан елбее-
дуччу кереехтуур. Тебетун халлаан диэки ньолоччу
туттан олорон, уларыйан хаалбыт куолайынан улуйан
онолуйда. Ол онолдонно кеннеру ыт киэниттэн атын,
туох эрэ борелуу, кыыллыы баарга дылы. Кырбый
сордоох куерт кехсунэн эрэ буолбакка, быйыытынан-
майгытынан бере сыдьаана буолара билигин хайаан-
нытаадар да ырылхайдык кейуннэ.
Кырбый тууну эргитэн улуйда. Бу ыы муннугар
кэлэн баран ханна эрэ кенул сылдьар хаан уруулары-
гар тугу эрэ суланар дуу, кинилэри ыныра сатыыр
ДУУ КУРДУК- Кулгаах куугунуур чуумпутун кытта сил-
лийэ сыйа-сыйа хантан эрэ ырыых-ыраахтан, туунда-
ра эбэ хотун кехсуттэн, киниэхэ харда онолдон ийилин-
нэ. Арай ону истэн олордоххо, дьоллоохтор, кенуллэр
куоластара диэбэккин, хата теттерутун, кинилэр эмиэ
хардары суланарга дылылар.
Тордохтон Байбал сугуллэн та§ыста. Сырбай киниэхэ
эккэлээн сыабын кылыгыраппытынан ерутэ ыстана-
лаан ийэн, туескэ тэбиллэн, ыраах кыырайда. Байбал
Кырбыйга чуо хааман кэлэн тайах майынан суптурута
кэйиэлээбитин анараанныта эргиллэн да кербекке,
маадыннытын курдук, байын хантаччы бырадан улуйан
кэбийэ олордо. Байбал уойун ийигэр кыбдьыгыраа-
махтаан баран теттеру киирдэ.
Халлаан эгэлгэ еннеех дьукээбил уотунан кулубуруу
умайда. Маннык туун туундара уладата биллибэт уор-
Бата аан дойдуну бутуннуу сабардаан сытарга дылы.
Онтон кутун-сурун баттанар, санаан тостор. Бу кытыы-
та, энэрэ костубэт киэн нэлэмэнтэн хайа бэйэлээх ханна
куотуой...
19
Сарсыарда эмиэ сана айанна турдулар. Арай ер
буолбатылар, бэрт сотору тохтуурга куйэлиннилэр.
Кырбый сордоох, хойооно суодунан кырдьыгыныы-
кырдьыгыныы, сойулла сылдьар буолбут. Туейун
ийигэр туох эрэ оргуйарыныы булдьугуруу мехсер.
Байбал ойон кэлэн Кырбыйы буочагыттан булгутан
туора сиэтэн тайаарда уонна улахан суон майынан
мадыйа-мадыйа, кийи ыты кырбыырыттан адьас атын-
нык, килэпсиигэ иннибит кыыл тыынын салгыыр
курдук, тебеде саайталаата. Кырбый иниир ситиитин
тартаран дьигиннээмэхтээн ийэн, дьэ нус-хас буолбут-
туу, тыылыы тэбэн кэбистэ.
VI
Туундара ньуурун курдук биир кэм маарыннайар
куннэр аайан истилэр. Кырбый елбутун да кэнниттэн
туох да уларыйбата. Барыта уруккутунуу, иччитэ суох
биир кудьус уп-урунунэн унаарыйа-тунаарыйа сытта.
Кустук Иччи-Охонооно кэлэригэр эрэлэ мултуйан истэ-
§ин ахсын, аны атын санаа ууйэ-хаайа тутта. Аны кини
сыаптан эрэ теле кетуен бадарар. Хайдах да буоллун,
мантан куруурдуу букатыннаахтык быйаарынна.
Онтон урукку курдук, утарынан атадастабыл абата,
эт-хаан эймэлгэнэ бутуннуутэ ханна эрэ тэйбиккэ дылы
гынан, улам ыйыллан, тынаан ийэр кэтэйиигэ кубу-
луйда. Туунун кунуйу, кунуйун тууну кэтэйэр мука
бары эрэйи байыйда.
Ону арай кылгас тугэннэ сыап ыаллыыр абытайа
биллэрдэр даданы, кэнникинэн ол уеруйэххэ кубулу-
йан, еруу буоларыныы ыйылыы-ыйылыы бааскын са-
ланадын, салгыы суурэн сэлбэнниигин.
Тууну супту берелер, уруккуларын курдук, улуйан
онолуйаллар. Туох ааттаах мука быйа мииммит мун-
наахтара эбиттэрэй? Берелер туундара кинул байы-
лыктара буолалларын билбэккэ, омоско истибит кийи
кинилэри хаарга хаалбыт ыт одолоро диэххэ дылы.
Берелер ити кими ыныраллара буолуой? Эбэтэр
кимиэхэ тугу этэ сатыыллар дуу? Бадар, кинилэр эмиэ,
Кустук курдук, иччилэрин сутэрэн муннаналлара буо-
луо дуу?
20
Кенулу кыыл табалар адалбыттара. Урукку туун-
нэртэн уратыта суох биир чуумпу туун уейун садана
эмискэ тус хоту диэкиттэн сурдээх угус уердээх кыыл
табалар кынтайыйа сырсан, отой чугайынан бу кудээ-
рийэн кэлбиттэрэ.
Ыттар бука бары ойон туран урэн маргыспыттара.
Кустук сыаптаадын да умнан, кууйэ баарынан таба-
лар диэки ойбута. Онно туох эрэ муччу ыстанна
быйыылаах да, Кустук омунугар босхо барбытын бил-
бэккэ, тугу да ейдуу-дьууллуу барбакка, табалар
кэннилэриттэн кетен истэ. Аттыгар Манан хатан са-
ната чоргуйара. Маннай табалары кытары утаа-сабаа
сырсан ситэ сыспыттара, онтон сарсыарданан улам
куоттаран испиттэрэ.
Тылларын туестэригэр туйэрэн, булгунньахха тах-
сан, сэргэстэйэ сытынан кэбиспиттэрэ. Туох ханнык
буолтун дьэ ейдеен тула керуммуттэрэ. Манан моон-
ньун быатын быйа туспут эбит, оттон Кустук сыабын
сордотун coho сылдьара.
Сынньанан баран, Кустук саарабыла суох содуруу
— Иччи-Охоноон баар сирин тускулун тутуспута. Ма-
нан кинини батыйан ийэн, етер-етер куттанан тула-
тын керуммэхтиирэ, онтон кэннин хайыйа-хайыйа, ку-
туругун купчутан ыйылаамахтаан ылбыта. Сыаба суох
босхо сылдьар тугун билбэтэх буолан, муммут курдук
сананна быйыылаах. Хайыахтарай? Тилэхтэрин сала-
на сэргэстэйэ сыппахтаан баран, икки аныы арадыс-
тахтара дии. Биирдэрэ алдас хаалларбыт уеруйэх эй-
гэтигэр тенуннэ. Иккийэ санаа тиийбэт ыраадар баар
Иччитин диэки тус содуруу туйэ турда.
Маннай Кустук куну-тууну билбэккэ эргитэн айан-
наата. Сойулла сылдьар уйун сыабын ыарыга сылай-
Да§ын ахсын улам биллибитин бада хоту кенул-босхо
айаннаайын уеруутэ быдан байыйар. Биирдэ инниттэн
Додолон кырса туран суурбутун керен, аччыктаабы-
тын дьэ билинэн, эккирэтэн туманнаата, ер-етер гым-
мата, булгу серуен ылан, сиэн кэбистэ. Тотон баран,
W21
аппа сыырын xaahurap типпит хаары xahan киирэн,
утуйан ылла. Уонна эмиэ айанын салдаата.
...Кинилэр уун-утары керсуйэ туспуттэрэ уонна со-
йуччута бэрдиттэн иккиэн чочумча таалан турбуттара.
Ол ыккардыгар те he да омоско керуугэ убай-быраат
курдук маарыннаЬар сэбэрэлээхтэрин ийин, хаан
естеехтер буолалларын, субу керсуйууттэн иккиттэн
биирдэстэрэ ордон салгыы барыахтаада чадылдан
“кулум” гынарыныы садыллан ааста.
Бере аччыга бэрт буолан сибилигин сылаас эти сиэн,
итии хааны иЬиэн санаан олуйун тиэтэйдэ, сонно ыт
урдугэр тустэ. Кустук муччу-хаччы ahapa кете сылдьан,
тейе да туруору кууйунэн береде лаппа сабырыттар-
дар, ейунэн, тулуурунан, сатабылынан киниттэн бы-
дан ордугун билинэн наар тодоостоох кэми кэтэйэр.
Кини хайаатар даданы берену кыайдадына сатанар.
Онтон атын буолуох туйа суох. Togo диэтэххэ, кинини
ыраах Дьааны сиЬигэр содотох хаалбыт Иччитэ куутэр.
Иччитэ кинитэ суох адьас буорайар.
Ардай айыыларга сиирэ-халты хаптаран, куота кете
сылдьан, Кустук хаста да естеедун ийин тугэдиттэн ха-
быалаан ылбыта уонна бере эргиллиэн ыккардыгар ыЬык-
тан кэбийэр. Ол курдук кыл тыыннарынан ере мехсен
булумахтана сылдьан, арай биирдэ бере тубэЬиэх тимир
сыабы хабан ылбыта. ТииЬин тыайа бэрт берукутэ суох
“курх-харк” гыммытыттан бере ahapa соЬуйан чыпчыл-
дан ыккардыгар таалан ылбытыгар Кустук кини хабар-
датыгар туспутэ. Бере куолайын тердуттэн хаптаран
тыынын былдьайан хардьыгынаабытынан ыты, дэйбиир
курдук, тула холоруктатан киэр илгэ сатаабыта да, Кус-
тук тиистэрин телерутуехтээдэр ессе эбии батары уобан
испитэ. Кыайыы уеруутун улускэнигэр бэл баас ыарыы-
та мулуруйбутэ. Остеедун ейерен, саастаадын сарбыйан
Кустук салгыы айантга туруммута.
VII
Оссе икки кун ааспыта.
Кустук баастара ийэн тахсыбыттара. Хамсаатадын
ахсын сып-сытыынан суптурута кэйиэлиирдии ыал-
дьаллара. Уруккутун курдук аны кыайан суурбэккэ,
хаамыынан да буоллар, тус содуруу туйэн испитэ.
22. у
Уйаатадына кейуйэн хааларыттан саллан, аны сеп-сеп
кутуйахтары хаартан хайан сиэн, кыратык уоскуйан
ыла-ыла, эргитэн айанныыра.
Туундара быйыыта уларыйан онон-манан кыракый
титирик, хахыйах ийириктэр кестутэлээтилэр. Кус-
тук онно туораан хас майы аада сытырдалыыр. Дой-
дутун минньигэс сытын ылладына аччыктыырын, баас-
тарын ыарыытын умнар, кууйугэр куус эбиллэр.
Биир киэйэ иннигэр уоттар чадылыстылар...
Дьиннзэх улахан бейуелэк ньиргийэн олорор эбит.
Aaha туруоду, кыйайбыт курдук, Кустук баран ийэр
сирин туора турар буоллада. Таарыйан айаан аайыады
бадарбыт ийин, онно аны Байбал курдуктар таба корен,
тутан эмиэ сыаптаан кэбийиэхтэрэ дии.
Саараан чочумча сыппахтаан баран, Кустук бейуелэ-
ги ыраадынан тумнан ааста. Тыал содурууттан урбу-
тугэр мае сыта беде анылыйда. Оттон бейуелэк диэ-
киттэн сыаптаах ыттар, дьон саната ийилиннэ. Уот-
тар, кинини батыйан ийэрдии, бэрт ер сутэн биэрбэк-
кэ муннаатылар. Ненуе кунугэр дьэ дьиннээх ойуурга
маарынныыр систэр уонна тэйиччи Дьааныга маарын-
ныыр урдук хайалар кейуннулэр.
Урукку эбитэ буоллар, Кустук онуоха диэри адыйахта
уктэнэн тиийиэх этэ. Оттон билигин кыах эйиннэ. Бэрт
ер сордонон урдук таала оройугар тахсан содуруу диэ-
ки бастанан сытта. Уладата биллибэтэх туундара сис
тыалаах, хайаларынан модьодоломмут садата дьэ
кедерен кейуннэ.
Кустук сынньана туйэн баран салгыы ханан айан-
ныан септеех сирдэри кере сытта. Сотору туруо. Аны
бачча кэлэн баран тиэтэйдэххэ сатанар.
Ханна эрэ хомурахха кутуйахтар кучугурайар тыас-
тарын истэ сытан харадын сайта. Сурдээдин нус-хас
буолан, суйуехтэригэр ип-итии саба халыйан киирдэ.
Бэйэтин ончу умнан, наар Иччитин туйунан санааны
кытары устунан кейуйэн, онтон тойон хаалла...
Арай Итэдэл тонмотодо. Саамай тийэх тугэннэ диэ-
ри кэтэйэн, кууйугэр куус, кыадыгар кыах эбэ сатаан
баран, туйа тахсыа суодун билэн, дьэ тэйэн, салгыы
бара турда. Бара турда кими эмэ, атыны керсен, бутэр
УЙуга суох улуу суолга угуйаары.
23
Ыт диэн ыт буоллада эбээт... Оннуга да учугэй.
Кини хантан сэрэйиэй, албын-келдьун диэн тугун би-
лиэхтээдэр билбэтэх ордугун.
Иччитэ кинини хаартыга оонньоон Байбалга сууйтэ-
рэн кэбиспитин билбэтэдэ быдан ордук...
Уейэ халлаан сулустара урукку курдук чодулуйал-
лара. Хайалара даманы оннуттан харыс да сыдарыйба-
тахха дылылара. Ханна эрэ берелер онолуйаллара. Аан
дойдуга туох да уларыйбатадын курдуга. Сорох сана
кестен, сорох букатын сутэн — барыта салдана турар.
Оннук эрэ буоллун!
Сана буркун туран, урун хаары ытыйан, эргэ суо-
лу-иийи — уруккуну барытын, хайан да туох да буолба-
тадын курдук, саба тибэн кэбистэ.
Туундара хайа да диэки кер, хайа да диэки хайыс —
биир кэм иччитэ суох уп-урунунэн туналыйа сыппыта.
1979 с., Тиксии
СУОР
Уол 050 тереетедунэ курунна суор уерэр.
вс xohooHo
I
Тымныы кыйын обургу кэйиик одус киэбин кэтэн,
букатын кэлбиттии силбиэтэнэн, тыынары-тыымматы
барытын ытарчалыы ылан анардастыы айбардаата.
Кырдьадас Суор быйыл кыйын тымныы оройун са-
жана хаста да ыксаталыы сылдьан баран, сааскы сал-
гын тыына биллиитэ дьэ кэнэтэн, уейэ тыынна. Туох
ханнык буолта эбитэй диэбиттии тулатын эргиччи
керуннэ. Сурдээдин аччыктаабытын билинэн ытыста
сыспыт сынаадын телерутэн, хатан дуу, тонон дуу
хаалбыт тылын хамсаппахтаата. Кейуйбут кынатта-
рынан тыастаахтык сапсынан, хойуу салгынтга арыычча
уйдаран, хаары бурунэн турар мастар тебелерун эрэ
урдунэн Орулхан очумаайын диэки кетен ийэн суолу-
иийи, ийириктэр, талахтар быыстарын сирийэн кере
сатаата да, хомойуодун ийин хайалара даданы тойон
елбут сибикитэ биллибэтэ.
Арай Орулхан тэллэдэр чугайаан ийэн, онно туох
эрэ дьикти супсулгэн буолан эрэрин ессе истэ, кере
илигиттэн эндэппэккэ сэрэйдэ. Сыыспатах эбит: ый
сырдыгар кыйайан кербутэ — чахчы эккирэтийэн муччу-
хаччы харбасыйыы буолан эрэр. Суор уерэн “хуу-урк”
Диэн сана аллайда. Дьэ бу учугэй. Бу улахан табыл-
лыы. Суор дьоло диэн — маннык былдьайыктаах кэми
баттайа кэлэн елуу уллэстиитэ, туохха эмит тиийинии.
Улахан бадайы Модьугу куобады эккирэтэн сиирэ-
халты харбыыр. Куобах сырыы ахсын туора ойон
айаран биэрэрин уонна ойуурун былдьайарын биирэ
иннин куейэн ылар, эмиэ саба туйэр. Дьэ бэрт!
25
Кырдьадас Суор сыгынахтан чоройбут силискэ сох-
соллон олорон Модьугу хайан хааны тайаарарын кэтэ-
йээччи буолла. Баар тиийилэннээх. Дьодуйун ийин
син биир туох эмэ айады илитэргэ тиксэр ини. Сылаас
эт туйунан саныах эрэ кэрэх, кураанах куртах обургу
курулуйан киирэн барбат дуо?
Модьугу сылайа быйыытыйбытын корен, Суор дьик-
синнэ. Куобах хаста да ойууругар куота сыста. Кырдьа-
дас Суор, онто суох кехсе кыараабыт куобахха саба
туйээри гыммыттыы, халаахтаата. Куобах уолуйан
мэнээк ойуолаан эрдэдинэ Модьугу обургу дьэ лаппа
кытаахтаан, адыйахта медуйуннэрээт, оройун аллар-
да. Салгынтга хаан минньигэс сыта дыргыйбытыгар
Кырдьадас Суор силин быйа ыйыстан дьуккук гынна,
таналайын тыайатта. Додорун ыныраары гынан ба-
ран, ол-бу тубэйиэх кетер-суурэр истэн сугуннуе суода
диэн тохтоото. Бэл кукаакылар кутурдэр кэллэхтэри-
нэ, быйа кинилэр адай буолан сарымахтайаллар. Ол
эрээри сибилигин саамай дьиксиниилээх ыалдьыт са-
йыл баар. Кини тугу да тутан сиэтэдинэ ончу ордор-
бот. Булбута барыта бэйэтин киэнэ диэн кини.
Додор, хата, ыныртарыыта суох бэйэтэ тиийэн кэл-
лэ. Хайа сирэйин диэкиттэн таннары халыйан кэлэн,
Суор аттыгар сохсос гына тустэ.
Модьугу хайан тотон, кинилэргэ тугу ордорон туо-
ра хаамарын кэтэйэн, арыычча тулуйан сэргэстэйэ олор-
дулар. Арай ол кутурдэрэ, кинилэри кыйайбыкка дылы,
найаа надылыйан айыыр.
— Кер эрэ, ити бадайы, бийиэхэ ордорбокко бары-
тын мэниэстээри гынна дии, — Додор тулуйбакка тэп-
сэннээн ылла.
— Ама дуу, бэркэлээтэдинэ анарын эрэ сиэччи этэ
ээ, — диэн хардарда, бэйэтэ да дьиксиннэр, Кырдьа-
дас Суор.
— Ким билэр. Мин кердехпунэ, номнуо быйадаста-
йан эрэргэ дылы дии.
— Инньэ диэн хайыахпытый? Астаах байылык тугу
елуулуурун кэтэйэргэ тиийэбит.
— Ээ, чэ, икки еттуттэн саба туйэн былдьаан ылыах.
Сах сиэтин...
— Аныаха диэри ейгун булбат да бадайыгын! — Кыр-
дьадас Суор Додорун хомуруйда. — Кынаккар да арыыч-
ча уйуттадын уонна баран ессе ас былдьайардааххын ээ.
26
Суох, Додор хайдах да кыайан тулуйбата. Ойон тии-
йэн Модьугуну кытары тэнтгэ асайан киирэн бараары
гыммытын, aHapaairirbiTa тута кыйдаата. Хайыай? Tehe
да мелтедун' ийин кемускуурдээх, харыйыйардаах эрэ
буолларгын куускэр куус эбиллэргэ дылы гынааччы.
— Хайан ейденуех сордооххунуй? — Кырдьадас Суор
Додорун сэмэлээтэ. — Билигин эйиги бочооккутун ис-
тэн араас уен барыта мустуо.
— Уу, кутур естееду кербеккуен, кер, итиччэ ула-
ханы ойута тыыта олордодо абатын! Номнуо быйадас-
тайан эрэр дни!
Сити кэмнэ ойуур садатыгар Сайыл сырбалдьыйан
киирбитин керен додордуулар хомойон сиргэ силлээ-
тилэр: елуулэриттэн маттахтара ити! Сайыл бэл бутун
куобахтан сииги да хаалларбат, оттон анары адыйах-
та уобуо. Ол ыккардыгар Сайыл оргууй адай айыы
олорор Модьугуга уемтэ. Суордар кетен тахсан сэрэтээри
ыйыы-хайыы бедену туйэрбиттэрин Модьугулара аспын
былдьаары гыннылар дии санаата быйыылаах, баа-
тыргыы-баатыргыы ерусуйэн айаан сапсырыйа олордо.
Сайыл ойдо! Ону кытары Модьугу сордоох туутэ
буралла туспэт дуо.
— А-а-а-аа!..
— Ийит эрэ, кырдьадаас, хайдах саныыгын? Модьугу
суунэ кетер ээ... Сибилигин сиэбит куобадын быйадайа
эмиэ баар. Куртадар сырыттада дии, — диэн садалаата
Додор. — Сайыл ама иккиэннэрин сиэн кэбийэн ончу
матарыа дуо?
— Керуехпут.
Сайыл ер кэтэйиннэрэн эрэйдээбэтэ. Модьугулаах
куобады охсон кэбистэ. Кыйытыан ийин, бэл хаарга
хаан-сиин тохтубут суолун кытары салаата.
— Дьэ, кыйыы... Оо, арай билигин Булчут одонньор
кэлэн ити Сайылы елердун, эбэтэр ыттара тубэйэ керен
кэлэн туттуннар! Итиччэ тот бадайы ханна барыай?
Оччодо бийиги куобахтары, Модьугулары, Сайыллары
барыларын сиэх эбиппит. Хата, бэлэм ыстаммыты
ыйыстар тейе эрэ бэрт!
— Солуута суоду куугунээмэ! Ол одонньор аны кыр-
Дьан ыыра кыараан турар.
— Бы, ол бэлиэр дуо? Дьшгнээх булчут буолан сип-
питэ-хопнута баара эрэ отучча кыйыны ааста дии.
— Дьон олодо оннук. Хата, унуруун одонньор кыыйа
27
ойодостоох кэлбитэ. Онтон арай уол одо тереетун?..
— Пахай, ол теруу да илик одо улаатан айатарын
кэтэспит да диэн! Миигин сэмэлээхтиигин даданы,
хата бэйзн буккулладын ээ.
— Оннугун оннук эрээри, эмиэ да кэтэйэрдээх, эрэ-
нэрдээх буоллаххына, бэл тонорув?, аччыктыырын
мулуруйбуккэ дылы гынааччы.
— Чэ, олоруохпут дуо, баран тугу эмэ кердуеххэ.
Аччыктаан буорайдым. Чэ, ханна кетебут?
— Баран андаатарда кэтиэххэ эрэ. Биир эмит ба-
дайы уйатыттан тахсан дьоллоорой.
Уйун Куел диэки кеттулэр. Аллара Дирив? Анна
кинилэри кыраан кэннилэриттэн бутэнитик иниэтиннэ.
— Уу, кутур естеехтер кэм да тыыннаахтар эбит
дуу? Эмиэ хаан кердеен суксуруспуттар. Умсары
туспэккит ээ, бадайылар!
— Барыара сытыйан, туоххуттан кенеетун1? Туулээдэ
да суох эрээри, бэйикэй, уот олбохтоох уол одо тереен
эрэр уйу. Эйигин учугэй адайдык хара хоруонан
кердеруе, — Додор тон? тыа байа сатарыадынан алларас-
таата.
Куелу отун садатынан кэрийэ кеттулэр да, суол-
иис биллибэт. Хомойон ахан теннуехчэ гынан ийэн,
дьэ биир андаатары керен, уерэн кыламмахтаан ыл-
лылар. Сонно иккиэн урдугэр саба туйээри гыммыт-
тыы сапсыммыттарыгар андаатардара бэйэлэрин ту-
тан сиэх курдук кыыйыран, ордьодор тиийин килэп-
питинэн ерутэ ыстаналаата. Кэнникинэн сылайа бы-
йыытыйбытыгар аны туйэн икки еттуттэн дьиибэлээн,
соруйан эккирэтиннэрэн, сэниэтин быйан баран, дьэ
суптурута сынньан, тыынын салдаатылар. Эмиэ ким
эмэ кэлэн былдьасыйыа диэн тиэтэйэн, соччо амтанын
да билбэккэ, айаан-сиэн апчарыстылар.
II
Одонньор баладаныттан тахсан, еттугун харбаммы-
тынан ол-бу диэки олоотообутун керен, Кырдьадас Суор
кини туохтан эрэ айары долгуйбутун, ыгылыйбытын
эндэппэккэ биллэ. Бэл кеннеру кэмв?э тугу гынаары,
ханна бараары гынарын ете сэрэйэн ылара. Дьиэтиттэн
кыбынан тахсыбыт утулуктээх бэргэйэтин дьэ кэтэн,
куннээди улэтин садалаата. Тэлгэйэтин кырайалаата,
28

мае мастаата, биэтин илдьэ киирэн, ойбон алларан
уулатта уонна таарыйа уу баста.
Онтон дьиэтигэр киирбэккэ, дулуннэ олорон, хап-
пыт хатыиы кыйан, сугэ уктаабыта буолла да, санаа-
та аймаммыта ете костер.
Одонньор дьиппиэ долгуйуута лабааттан лабаада,
мастан маска кейен, сыыйа чугас эргин тыаны тилийэ
кетте. Ону тыал обургу хабан ылан салгыы илдьэ турда.
Сана кийи кэлиэхтээдин туйунан сонуну бары сэр-
гии истэн, аныаха диэри уна-ханас уста сылдьыбыт
бэйэлэрэ буттуун, сааскы кун тахсарын кэтэйэрдии,
булчут баладанын ере мынаатылар. Togo диэтэххэ, аны
бу эргин етер-наар сана кийи теруурэ биллибэт.
Сана кийи туйунан кэпеэтииттэн туох да туора тур-
бата. Бэл угустук санарбат Ирикээлээх Орулхан кыта-
ры линкинэстилэр. Барыларын Баай Байанай кийир-
гээйинэ байыйда. Сана кийиэхэ кини хайдах курдук
булт-алт бастынын айан биэриэн бары билэллэр. Би-
лигин кини баара эрэ биир туейэйбит эйэлээх, иккиэ-
йэх эрэ ырыган тайахтаах, кылааннаадыттан содотох
сайыллаах эрэ. Ол эрээри киниэхэ ону ким да санатан
сирэй-харах анньыбат.
Байанай одолуу уерунньэнин уонна ес киирбэдин
бэркэ билэр тыа мастара кини тугу да туойдадына
барытыгар себулэйэн хонкунайаллар, кербетугэр кис-
тии-саба кулеэн суугунайаллар.
Арай хаппыт мунураат суон мутугар содотодун сох-
соллон олорор Кырдьадас Суор ити куе-дьаа кэпеэтии-
ни барытын ийиттэ да, кыттыспата. Кини кэннэ уйаан,
иннэ кылгаан-кылгаан кыл муччу ыган кэлэн эрдэдэ,
онон бараары сылдьар быйыынан кэнэдэеки уйэлэри
кэрэхеээбэт. Эгэ ол туйугар дьиксиниэ дуо? Хаалаач-
чылар хайаатыннар даданы. Бу дойдуга букатын кэриэ-
тэ кэлбиттии сананааччылар дьиксинниннэр, ыгылый-
дыннар. Оттон Кырдьадас Суор биир суор саастанарын
саайанна. Онон кини уллэр уйэтигэр син балачча кы-
йыны, сайыны, кун-туун солбуйалларыныы, корен
кэллэдэ. Аны улуннэдинэ, суурбэччэ кыйыны туоруур
дуу, сотору сойор дуу? Тиис-тумус баранан, эт бэйэтэ
элэйэн барда. Аны Аар Тайда, Таас Дьаанылар, Улуу
Эбэлэр иччитэхеийэн, быста дьадайбыттарыттан уонна
урукку курдук кэлэр-барар да мелтеен, булан айыыр
даданы кытаатта.
30
Кырдьадас Суор ити эрээри сана кэлэн ийэр кийи-
ни кимнээдэр да долгуйа кэтэйэр.
Кыыс эрэ буолбатын, уол эрэ буоллун!
Кыыстан киниэхэ туох туйа кэлиэй? Кыыс 050 ас
тободун тохпутун арай тураахтар кутурдэр эрэ кыаныах-
тара. Кини хайан эргэ тахсан кими адалара биллибэт.
Онно тиийэр саарбах. Оттон уол 050 тереетер, адыйах
сылынан борбуйун кетехте да, ол ыркыйга туйах иитэн
биирдэ эмэ сылаас куобах харадын да сиэттэр — туйа.
Онтон атын Кырдьадас Суорга наадата суох. О л 050
улаатан бултуу дуу, атын ханна дуу барыан туйунан
кини сочно кэрэхсээбэт.
Тейе да муннаадын ийин, бу Орто дойду олодор
кэтэйиигэ тиийэр дьикти адыйах. Олох олоруу диэн
кэтэйии: еруу сананы, сонуну, сойуччу учугэйи, кыал-
лыбаты, суоду. Уксугэр хайан да туолбакка, сатам-
макка тардыйадын, бадарадын.
Одонньор кыыйа, иллэрээ куняэ диэри чэпчэки ба-
дайытык кэлэн-баран элэстэнэр бэйэтэ, бытааннык
мелбеннуурун кереет, чугайаабытын Кырдьадас Суор
тута сэрэйбитэ. Маадын сарсыарда тын хатыыта одон-
ньор ерус унуоргу бейуелэгиттэн кетедееччу дьахта-
ры тиэйэн адалбыта. Билигин кырдьа^ас, кыстык ма-
йыгар олорон эрэн, сугэ уга кыйар. Туттарыттан-хап-
тарыттан сылыктаатахха, олус долгуйар. Ор сыллар
тухары бодоруспут буолан, Суор кини санаатын эрдэт-
тэн ете сэрэйэр. Бэл хайан, ханна уонна туохха бул-
туу барыан бадарарын кытары эндэппэт этэ. Аны
одонньор мелтеен дьиэтиттэн кыайан ырааппат.
Чугайаата быйыылаах!..
Туох эрэ улахан бадайы улуу-дьаалы саба халыйан
ийэринии, туох барыта тынаан, ыгыллан, куурэн кэллэ.
Отой суохтан сана олох садыллыытыгар уонна бутэр
уйукка тиийэн симэлийиитигэр туох эрэ суду дьикти
баар. Тейе да уйуннук, кырдьадас суор курдук туерт
уйэтээдэр ессе да ус оччону олор, син биир ону ситэри
ейдуея суода. Барыта — таабырын. Ол таайыллыар
диэри, хас биирдии солуута суох сэбирдэх да тыллыы-
та омооно суох улуу кистэлэн.
Аламай манан кун содуруу халлааны сынайалаан
эрдэдинэ, туох эрэ тынаан турбут эмискэ телеруйэ
туспутунуу, Аан Ийэ дойду буттуун “йуу” диэн уеруу-
лээхтик сана аллайан уейэ тыынна. Ону кытары бала-
31
дан ийигэр сана кийи эрчимнээх куолайа ере эйиэхэй-
дэнэ тустэ.
— Уруй!
— Уруй-тускул буоллун!
— Дьэ, эбэтээ, дьэ кэллэ ээ! Кэтэйэн да биэрдибит!
— Кэтэйиминэ! Бу дойдуну иччилиэх дуу, иччитэх-
ситиэх дуу илэ байылыкпыт ити кэллэдэ!
— Уруй буоллун, махтал буоллун Иэйэхсит Хотуииа!
— Кэнэдэйин даданы бийиги туелбэбитигэр сана
дьону адала турдун! Махтал!
Инньэ диэн суугунастылар Аар Тайда мастара, На-
лыылар, Сыйыылар, Халдьаайылар, Арыы Тыалар, ала
сирэйдээх Таас Очумаастар.
Кырдьадас Суор ол суугунна мэйэйдэтэн уонна бэ-
йэтэ даданы дейунутугэр тэптэрэн, олус ыгылыйан,
одо санатын хайдадын-тугун маннай утаа кыайан бы-
йааран ейдеебете: уол дуу, кыыс дуу? Онтон дьэ биир
кэм эйэтин ыныран эйиэйэхтэнэр эрчимнээх санатынан
кини кэтэспитэ кэлбитин билэн, уеруутуттэн тебетун
дьуккуччу туттубутунан тонхонноон ылбахтаата.
Уол эбит! Эр кийи кэлбит!
Дьэ бэрт! Итиччэтигэр туохха эмит тиийинэр ини-
бит. Уол одо барахсан тарбадар талааннаада чахчы,
уйуктаах уйуктаах курдук, хааны тайаарбыта эрэ баар
буолуо!
Кырдьадас Суор астыммыт, мэктиэтигэр хатан хаал-
быт таналайын тыайатан, тайырдатан, уеруутуттэн
сибилигин итии хааны испит курдук, кейуйбут этэ-
сиинэ сылыйан кэллэ.
Учугэй! Кун сирэ саналыы сонун енунэн сэргэх-
сийэ тустэ. Сана кийи туйунан сонун чугас эргини
ордорбокко тилийэ кетте. Бука бары аны уол улаатан,
туох ханнык буолуон туйунан таайа сатыыр меккуе-
ругэр тустулэр.
— Чин, дьэ чин кийи кэлбит эбэтээ!
— Ким билэр. Куолайыгар туох эрэ, биир Устугас
таайын санатар, олодо суохха дылы баар дуу?
— Кэбис-кэбис, мин санаабар, терукуттэн чин-чан,
олохтоох майгы ийиллэргэ дылы.
— Чэ, булчут эрэ буоллун! Атын кийи эрэ буолбатын!
Кырдьадас Суор, итини истэн олорон, сонньуйан
ылла:
— Аккаарылар, уол улаатан туох буоларын эйигит-
32
тэн ыйытара биллибэт. Чэ, бу дойдуга букатын кэлбит
кутурдэр, кытаатын! Бийиги, адыйах уйэдэ кэлбит
быстах аналлаахтар, бутэр уйукка биирдэ ахта-саныы
сылдьардыы, учугэй адайдык минньигэстик эрэ айаатар-
быт. Бийиги кэннибититтэн хайаан? даданы, ону сы-
мыйанан таайа сатыах суох.
Сайа уол туйунан кэпсэтии ерге диэри салданан
барда, арай Суор ону кэрэхсээбэккэ эрэ олорбохтуу
туйэн баран, тулуйбата, олорор мутугуттан тэбинэн,
уейэ тадыста уонна тургэн-тургэнник сапсыммахтаан,
Орулхан диэки салалынна. Онно кини ер сыллаахтан
ыаллыы олорбут Додор диэн уелээннээдэ баар. Ким
туох сонуну биллин, айы буллун, барытын тэнтгэ уллэс-
тэллэр. ©ссе етер-етер ыалдьыттайан орто дойду оло-
дун туйунан кэпсэтэр идэлээхтэр. Оттон билигин Кыр-
дьадас Суор додоругар илдьэ ийэр уеруулээх сонунун
туйунан санаан, астынан таналайын тыайатан ылла.
Суор кырдьан элэйбит кынаттарынан тыастаахтык
курдурдаччы сапсына истэ. Тыа аллара хаалла. Бэркэ
ырычаахтайан, Суор халлаантга ере ханарыйан тахсы-
быт Орулхан сыгынньах кирбээтин арычча ненуе туйэн,
Сыгынньах Anna диэки халыйда.
Додоро уруккуттан таптаан тохтуур майыгар содо-
тодун сохсоллон олорорун ыраахтан биллэ. Кини кэ-
лэн сэргэстэйэ туспутун соччо сэргээбэтэхтик елбеедуй-
бут харахтарынан керен кэбистэ.
— Додоор, этанита тыыннаах тиийдэххэ, аны адыйах
сылынан итии хааны, сылаас эти сиир буоллубут.
— Дьэ? Ол аата тугуй?
— Аата Сана булчут диэн!
— Ээ, ону этэр эбиккин дуу? Ким билэр... Сууйугэр
суруллубатах буолладына ханна барыан айбыт Айыы-
лара да сэрэйбэттэр ини.
— Туой бары инньэ диир абадыт баар ээ! — Кырдьа-
дас Суор ейургэнэн ерейеленне. — Ким да буоллар,
удьуор булчуттар хааннара син тардаа ини...
— Чэ, оччотугар учугэй. Ол эрээри хас кыйын ыараан
ийэрэ бэрдэ бэрт ээ. — Додор уейэ тыынна, моонньун
куоданнатан кэбистэ. — Ол тойон хайан улаатан бул-
таан айатарын санаан уербут да диэхтээн...
— Кэбис, Додоор, туерт суусчэкэ кыйыны туораабыт
бадайылар аны уончаны бадас дэгис гынар инибит?
— Ким билэр...
33
2-1552
— Кэбис-кэбис... Тугун? тылай? Аны саатар уйэ ав?а-
рын эмти олорор инибит, — диэтэ Кырдьадас Суор
уонна додорун айынан иЬигэр харааста санаата: “Ха-
рах-кес мелтуурунуу, ей-санаа елбеедуйэн, аны учугэй-
тэн уерэр, куЬадантан хомойор идэбит кытта мэлийэн
истэдэ абатыан!
Иккиэн чочумча саната суох, хамсаабакка эрэ, тус
бэйэлэрин санааларыгар аралдьыйан, талбааран олор-
дулар. Онуоха диэри маадынны кун Таас Дьааныла-
ры, Сис Тыалары, Улахан ©pyhy унуорунан эргийэ
кетен, Муустаах Байдалга умса охсон ылан баран, са-
в?алыы ере тыргыллан тадыста.
— Тугу эмэ булан уссэнэ туспут кийи, — диэтэ
Додор оргууй адай, кыбыстыбыт курдук уонна умса
керен баран элэйбит сынаадын хамсатта.
— Бу Аппадын батан кербутув? дуо?
— Ээ, кун ахсын кэриэтэ кете сатыыбын да, туох
да туй а суох. Бэйэм кербеппун дуу? Кутуйады да бу-
лан сиэбэтэдим ыраатта. Ол обургулар эйиэхэ сиэтэн
бэрт, хата стер бэйэбин тыыппалыыллар ини. Саатар
биир эмит тов?он елтун булаайабын диэн кэтэЬэбин да,
отой суох.
— Антах Орулхан унуор Кырдьадас Булчут куобах-
ха туй ах ииппитин, били сиэнигэр иирэн, кере илик.
Эн бийикки, иллэнмит да дэлэкэ дуо, ону баран кэ-
рийиэххэ. Биир эмит куобах муомахтаммыта чахчы.
— Дьэ, хата, ол бэрт эбит! Куобах барахсан минньи-
гэйэ диэн... — Додор дьэ сэргээтэ.
Иккиэн сэргэстэйэ кеттулэр. Додор сордоох тосту
мелтеебутэ чахчы эбит. Орулхан кирбээтин хаста да
маска олорон сынньана-сынньана арыычча адылайан-
мэв?илэйэн туораатылар.
— Былыр кыанар да эбиппит! Кер, бу Орулхан буо-
луохтаадар, бэл оол-ол Улуу Ирикээни билбэккэ дап-
сыйан аайарбыт.
— Хаалары лахсыйыма! — диэтэ Додор. — Былыр-
гы диэн... Ол кэрэ кэмнэри санаатахпына хотой кур-
дук улту туйэн елуехпун бадарабын да, анал атына
буелуу туйэ сыттада дии. Аны Ирикээ таас эркинин
туоруохтаадар, эргийэ кетер даданы кыах суох. Ым-
сыырбыт санаадар онно булт apaaha тэлгэнэ сытар кур-
дук. Дьинэр, саарбах.
Булчут одонньор туйах ииппит ыркыйын урдунэн
34
адай кете сылдьан куобах кердеетулэр да, маннай утаа
туох да кестен биэрбэтэ.
— Тыый, Додоор, туох да суох дуу? Баччада инниэн
да сеп эта дни.
— Кэм буолуохпут. Ол иЬин миэнэ миэнин курдук.
— Додор хомойон биир мутукка сохсос гына олорон
кэбистэ.
Кырдьадас Суор, одонньор суолун хайан салгыы
кетен иЬэн, биир тыыннаах куобах олорорун керен,
Додорун ынырда.
— Алакыы! Дьэ бэрт! Сылаас хааны сиир аналлаах
эбиппин ээ. Кер эрэ! — Додор уердэ.
Онуоха Кырдьадас Суор мунаарда.
— Додоор, ол бэйэбит курдук сордоох содотох бул-
дун содотодунан сиибит дуо?
— Ээ, сиэминэ! Ол кырдьадаЬы аЬыныма, бука, ады-
йах кун айыыр хаЬаастаада чахчы. Оччо сиэннэммит
одонньор бедех буолуо. Киниэхэ итиччэ элбэх туЬахха
аны да иннээ ини. Хайа, уонна одобутун уруйдаан, бу
куобады хааннаан-сииннээн учугэй адайдык аЬаатах-
пыт дии! Элбэх сиэннээх, элбэх элээннээх-сэлээннээх
улуу булчут буоллун!
— Эмиэ да оннукка дылы.
Бултара мелтуурун кэтэстилэр да, аны кыйалдатын
онорон, куобахтара тип-тилигирэс.
— Туох ааттаах елбет уестээх кутуруй?! — Додор
кыйытта олордо. — Аны кыыл тубэЬэ кэлэн айахпы-
тын адьас да куурдан кэбиЬэр дуу?
Балачча кэтэйэ туйэн баран, ыксаан, туИэннэр ургу-
тэн, мехтерен, куобахтарын тыынын дьэ салдаатылар.
Аан манн ай эр-биир харахтарын оно хаЬан сиэтилэр.
Онтон ийин хайа тардан, хаанын кытары минньигэс-
минньигэс еттуттэн хабыалаан, астына ахан аЬаан-
сиэн апчарыстылар.
Бутэн баран, уеЬэ маска тахсан, кинилэр кэннилэ-
риттэн тободу былдьаЬан охсуЬан сахсарыйар кукаа-
кылары сиилии керен олорбохтоотулар.
— Одонньор кэлэн кыыЬырара буолуо.
— Чэ, кыыйырдын. Бары даданы куну аада сырыт-
тахпыт ээ, — Додор ахсарбата, — тыын тыынна харбас.
— Аны кэлэн иирсибэтэх ордук этэ.
— Эн даданы, сиэн бутэрэн баран, тугун кэлэн иниэт-
тиннэний.
35
2-
— Эмиэ да сепке эттин быйыылаах.
— ©терунэн аска кыЬаммат гына манкырдаатым.
Оо, эчи абыраннахпын даа!
— Баайына ыЬыадар кэлээр, кэтэйиэм.
III
Кун сырыы ахсын тэтимирэн эбии уейэ кыырайар
буолан истэ. Содурууттан маннайгы кетердер кэлэн-
нэр иччитэхсийбит сир-дойду кехсун сэргэхситтилэр.
Мап-мданыкаан туллуктар халын уердэрэ бычыгырайа
кеттулэр. Акаары тураахтар маннай утаа тойомсуйа
туттан, наар урдук тииттэр чыпчаалларыгар олорон:
“Даах-дара-раах!” — диэн тугу эрэ сиилээбит дуу,
суелургулээбит дуу курдук хаадырдастылар.
— Чэ, бээ, искит сипсийэрин садана керуехпут.
Онно эЬигиттэн мара, чанчарык ахсааннаада чахчыта
биллиэ, — кыстаабыт кетердер кыйыйа саныыллар.
Кырдьадас Суор ©рус унуор аныгы дьон “бааЬына-
ларын ыЬыадар” туораата. Адыйах сылтан бэттэх аны-
гылар биир дьиктилэриттэн бааЬынада уеннээн сии
туспут сааскы кетердер уонна дьабарааскы беде елер
буоллулар. Онон чугас эргин кетер-суурэр бары мустан,
ол елуехсуттэри айаан-сиэн абыраналлар. Арай тодо
эрэ истэрэ ыалдьар да, ол туох буолуой, ас аата ас!
Аныгылар обургулар алдьархайдаах дьон! Энини
барытын онороллор. Астара-уеллэрэ элбэдэ, сиэдэрэйэ
диэн! Yryc суор, тураах, бэл хоптолорго тиийэ наар
кинилэр бехтерун сиэн олороллор. Тыа кетердерунуу
быстарыгы билбэккэ, дьылы эргитэн байылыаттык уойа-
тото сылдьаллар. Сорохтор арыычча кетер буолуохта-
рыгар диэри аЬыыллар.
Чэ, ол эрээри аччык анардаах даданы канул кете
сылдьыбыт кене. Аныгылар обургуларга эрэл адыйах.
Биирдэ эмит кыыйыра тустэхтэринэ кырган да кэбис-
тэхтэринэ кенуллэрэ, кинилэртэн тугу булан ылыа-
ный? Эбэтэр кейен хааллахтарына эмиэ буорайадын
дии. Адыйах сылга бэлэмнэ ырдайан баран, бэйэн бу-
лан-талан айыырыи тирээтэдинэ, сутуурун биллэр.
Быйылгы “бааЬына ыйыада”, ерус эрдэ эстэн хаалан,
эми халаан уута сууйан кэбиЬэн, кетер аанньа елбек-
ке соччо сатаммата. Ол да буоллар син дьабарааскы-
нан энин уссэнэн куо-чэмээ ыйыахтаатылар. Урукку
36
дьылларга кыайан сиэбэт элбэх кетер-суурэр елере бэрт
да эта. Сии сатаан баран харахтарын эрэ оно л лоро.
Кырдьадас Суор Додорун кэтэйэн керде да, кэлбэтэ.
Онтон тодо эрэ дьиксинэ санаата. Ол эрээри Орулханы
туорууруттан саллан, туох эмит айы булан хаалбыт да
буолуон эмиэ сен.
Саас бараммат быйаннаах, букатын кэлбит быраа-
йынньык курдук, дэлэйдик, дьэллэмник нэлэйийэ-хо-
тойуйа уйунна. Ону кытары туох барыта ууллан-ула-
рыйан барда. Хара Тыа кедерен хойуу мутукчанан,
сэбирдэдинэн суугунаата. Улахан ©рус мууйун тодута
туллэн эмиэ тус хоту мелбейуйдэ. Бэл кыыллар туулэрэ,
кетердер еннере кытары уларыйда. Онноодор Ирикээ
уонна Орулхан таас куеннэрэ тулуйбатылар. Арай бас-
тарын халлаанна анньан турар улуу мэнэ очумаастар
уларыйбат урун чомчойдорун устубатылар.
Содурууттан мап-мааны быйыылаах-тайаалаах кетер
эгэлгэтэ кэлэн, дойдуларын уруйдаан, ырыа-тойук
бедену туйэрээхтээтилэр. Барахсаттар, олус да туох-
хайыйан, кууран-хатан теннеехтууллэр ээ!
Ор-етер буолбата, Орто дойдуга туох барытын кур-
дук, силигилии сиппит кэхтэн, томточчу туолбут тох-
тон барда. Кун уоттаах сырала седуруйэрин кытары
соторутаадыта адай кедербут айылда хагдарыйан то-
дунна, сытыган бех курдук сиргэ-буорга тэпсилиннэ.
Кетердер эрэйдээхтэр муччу-хаччы теруу-ууйуу ох-
соот, одолорун дабыдаллара арыычча ситиитэ, холдьо-
дуллубут курдук, ытайан-сонойон, тус содуруу кетен
эймэнистилэр. Барахсаттары айыммыт ийин туох ис-
тиэй? Туох аньыыларын ийин итинник, уоскуланы
билбэт еруу кес олоххо анаммыт сордоохтор эбиттэрэй?
Кырдьадас Суор тугу гынара баарай, иллэнэ да ки-
ниэнэ, кымырдадас оргулугар атылыы дьон олодун
туораттан одуулаан саатыыр идэлээх.
Оо, энин-энин кэмнэр кэлэннэр! Былыр, Кырдьадас
Суор сана кетен дабыдала кытаатан эрэр кэмигэр, дьон
белех-белех муста-муста хааннаах кыргыс бедену тар-
даллара. Биирдэ оннук кыргыс ыйыадар куннуу сылдьан
Кырдьадас Суор тумсун тимир куйах илбиргэйигэр кы-
бытан кунэ хараара сыспыттаада. Онтон кэйэйбиччэ,
мэнээк улумнэйэрин тохтотон турар. Онтон бэттэх туора
иирээнтэн еруу ас тахсарын, оттон бэйэ бэл айыы оло-
Рон сэрэдин сутэриэ суохтаадын бигэтик ейдеен хаалбыта.
37
Биирдэ Ирикээ хоту кирбээтин аппатыгар ийэтит-
тэн быстыбыт тугуту Бэдэр тутан, сана айаары-сиэри
гынан эрдэдинэ, Бере тубэйэ кэлбитэ. Биллэн турар,
ыалдьыт оччо быйантан матыан бадарбатада, онуоха
бултуйбут кыыл кененен кехсун тыайаппыта. “Ар-
бур” беде тодо тардыллан, хааннаах кыргыс садала-
нар. Тумугэр иккиэн, айыыр-хайыыр кыада суох, сык-
кырыыр тыыннарын эрэ тэскилэтэллэр, оттон били
айдааннаах тугут туораттан керен олорбут Кырдьадас
Суорга тиксэр. Дьэ кер! Ол кэнниттэн адыйах хонугу-
нан адьырдалар баастара суйурэн, онтон устунан
еруттубэккэ иккиэн эмиэ суор-тураах айылыга буо-
лаллар. Дьэ кер! Кыргыс байа хааннаах, баар тиийи-
лэннээх диэн, хор, оннук.
IV
Кырдьадас Суор содуруу диэки субуллар кетердеру
батыйа керен олорон тус бэйэтин олодун туйунан ку-
рус санаада ылларда.
Орто дойду олодо курус.
Бу олоххо туох барыта, ити сана ситэн ийэн кэхтэн
суйдаммыт сэбирдэх курдук, быстах аналлаахха дылы
эрээри, эмиэ да туохха да бэриммэт, уларыйбат еруу
Кэрэ Кэм баар ээ! Арай билигин Кырдьадас Суорга:
“Ол баара-суода чыпчылданныы кылам гынан ааспыт
биир дьоллоох сайыннын адал, ол оннугар эйиэхэ уон
уруку-туруку уйэни эбии биэрэбит”, — диэтиннэр. Суох-
суох, кини кыратык да саараабакка, ол албын санаа-
ны киэр ууруех этэ.
Кини бу кун анныгар хас да уйэни моноото. Ол
быстах аналлаахтарга, кылгас ычалаахтарга эрэ уйун
курдук. Дьинэр, сирдээди олох ис хойоонунан, дири-
нинэн-чычаайынан эрэ тойоннонор. Биир минньигэс
тугэн сууйунэн сыллаадар ордук дирин, уйун, киэн,
чин ис хойоонноох уонна ол ийин ордук кундутуйуен
эмиэ сен. Хомойуох ийин, ол барыта аайан, бутэн
хаалбыта ырааппытын кэннэ дьэ эргитэн саныы, сыа-
налыы сатыыгын. Туохтан да абалаада баар — Орто
дойду олодо куугэн курдук эбитин тугу да бадарбат,
кыайбат, кэрэхсээбэт буолан эрэ баран биирдэ ейдуугун.
Ол кэннэ дьэ, туохха эмит ороойор, кыттыйар анал-
тан букатыннаахтык тэйэн, аны наар туораттан атыт-
38
тар мунар-тэнэр, алдайыыр олохторун керееччугэ ку-
булуйадын.
Оччолорго дьикти даданы кэмнэр эбиттэр! Туох ба-
рыта ahapa чадылхай, кулумурдэс, кулумнэс куннээдэ.
Сааскы дьыбардаах сарсыарда, кыра даданы тыас ырыых-
ыраахха лыикыныы дуорайыйарыныы, туох эрэ куту-
суру нарыннык эймэнитэ долгутара.
Мутукка сэргэстэйэ олорон, тумус-тумустарынан нап-
нарыннык таарыйсан ыллахтарына, туох эрэ дьыры-
лыы туйэрэ кэрэтиэн! Субу баарга дылы кедерумтуйэр
куорсун, тантал уоттаах татакайынан туолбут тегурук
харахтар тырымнара. Онно эмиэ да туймаарыйыы, эмиэ
да уолуйуу, дуойуйуу уоттара сириэдийэллэрэ дьикти-
тиэн! Кырдьадас Суор тапталлаадар таарыйар-таарый-
бат сыстан ылбахтыыра, кынатынан кууспалыыра. Куех
тумарыкка сууламмыт сир-халлаан ыккардынан ик-
киэн кынат кынакка талбаарыйа кетеллер. Алларат-
тан куеллэр, урэхтэр, тыалар, уейэттэн уруй былыт-
тар кинилэри ымсыыра кэтииллэрэ. Аан Дойду бары-
та эти-хааны сайа кетер дьиктилээхэй дьиэрэйии алы-
бар кинилэри кытары бас бэриммит курдуга. Ол дьиэ-
рэйии тугу барытын толорон, хас биирдии быччыны,
куорсуну ыллатара, дьырылатара.
Олус дьиктитэ уонна хомолтолоодо баар — ол тугэн-
нэр уратыларын, урдуктэрин бу уйун синньигэс олох
буппутун эрэ кэннэ дьэ, дьиннзэхтик ейдуугун. Оттон
оччодо сонуну, сананы барытын садаланыы эрэ кур-
дук ылынан, аны куруутун маннык буола туру о дии
саныырын1. Аны абарбытын1 ийин, туох истиэй!
Эмиэ биир кыйын сабардаан кэлэн истэдэ. Чэ, ол
туох буолуой. Онноодор буолуох бу Орто дойдуга кэл-
лэ ини, кэлбэтэ ини. Маннайгы уолдамчы санаадар
ону барытын букатын кэлбиттии ис сурэххиттэн итэдэ-
йэнтгин салла дуу, уерэ дуу саныыгын. Оттон, дьинэр,
дьол да, сор да барыта быстах, аайар аналлаах. Тыы-
нар тыыннаах буттуун имири эстиэххэ айылаах соро-
муна кэлэн, сир кехсе, илбиллибит курдук, иччитэх-
сийэн хаалара да, баара эрэ уйэ чиэппэрэ дуу, анара
дуу аайаатын, эмиэ син биир барыта тиллэн, ситэн,
кэлин уйугар челугэр туйэн ийэр. Сут да туйэрэ, быйав?
да аллара эмиэ оннук. Онон ону таайа сатыыртан, ол
туйуттан эрэйдэнэртэн туйа суода биллэр.
Хата, айаабыт кийи!
39
Бу одонньор быйыл тодо маннык надылыйдадай?
Тайахха барар кэм кэллэ ээ. Киниттэн атын аныаха
диэри кыра сиэнин миинниэх эбит. Уруккутун курдук
куобахха эрэ туйахтыыр. Кун ахсын куобах сииртэн
салдар ини. Онон сеп буолар бадайыта дуу? Сордоох,
бэйэтэ даданы быйыл ahapa мелтеебут. Тайады кыайан
ситиэ суох быйыылаах. Чэ, бээ, хайыырын керуехпут.
Быйыл, саатар биир эмит тайады елерен били сана
сиэнигэр уонна бийигинньиктэргэ ас тайаарара буол-
лар ньии!
Кийи барахсан кырдьара дебенун! ©тердееиутэ бу
одонньор, ити сиэнин курдук, сана тереебутэ. Адыйах
сылынан булчут буолан, Баай Хара Тыада анардас-
тыы куннээн-куенэхтээн, талбытынан сылдьан, таптаа-
бытынан олорбута. Ол кэмиэ булт бедену суойаран,
иннигэр-кэннигэр сылдьар элээнин-сыдьаанын дэлэч-
чи айатан-сиэтэн абыраабыта ахан!
Ол эрээри икки атахтаах уйэтэ кылгайа бэрдэ бэрт
ээ. Сайа ситэн, унуода кытаатан, куегэйэр кунугэр
уктэниэдиттэн баара-суода отучча кыйыны ситэрбэк-
кэ, укчу сэбирдэх тыллан хагдарыйарыныы, бук-тах
туйэн, кэхтэн-бохтон бараахтыыр ээ. Арай бэйэтэ эрэ
дьэ онтун билиммэт. Бу Орто дойдуга суурэр атахтаах-
тан, кетер кынаттаахтан икки атах эрэ хара елуер
диэри куустээхтик сананар.
Чэ, ол куустээхтик сананан да диэхтээн. Аччыктаа-
таххына — онон уссэниэн дуу, кыаммат буоллаххына
— онно уйдаран кетуен дуу? Санаа диэн, хаар-са-
мыыр курдук, уулла-уста, уларыйа турар, туохха да
туйата суох, арай кырдьар-бохтор эрэ кэмнэ саатыыр
саатал эрэ буоллада эбээт...
Хата, айаабыт кийи ньии!
Одонньор дьиэтиттэн тадыста... Дьэ эбэтээ! Быйыы-
та, улаханчта санаммыт. Икки ыттаах, толору сэптээх,
сугэйэрдээх. Орулхан илин тэллэдэр ус уруйэ холбо-
йор сийин диэки барда. Уруккуттан элбэхтик бултаа-
быт сирэ. Оо, сордоох, бытаанын ньии! Ыттара даданы
нэлбирдэйэ сытыйан, биирдэйэ бадас адьас туейэйэн
хаалбыт кутур быйыылаах. Кер, быйайын ерус арыы-
тыттан тахсыбыт ус тайах хаайсан турар налыыларын
чугайынан тугу да билбэккэ аастылар. Эдэр ыт, акаа-
рытын аайан, мунна буелэммит уедэн эбит. Бээ, инни-
лэригэр били олохтоох икки тайах турар. Хайыыл-
40
лар?.. Сыты ылаат, ыстанан хаалаллара дуу? Сатаан
бардадына, сууллэРэ aaha быйыытыйбыт, тадыл тата-
кайа уостан эрэр кэмнэрэ эбит. Онон саарбах. Ыттар
иччилэрин арыый куотан ийэллэр. Кутурдэр аны сип-
пэттэрэ буолуо... Хара ыт, иччитин курдук, олус кыр-
дьыбыт быйыылаах, арыычча сиэлэн хоймороннуур.
Эдэригэр кэлэн-баран, чэрэгэлдьийэн тайахсыт бэрдэ
этэ ээ. Оттон биирэ, туерт харахтаах эриэн ыт, эдэри-
гэр тэптэрэн, туохха да ньэгирэ суох бадайы быйыы-
лаах. Тугу да онолоон ейдеебекке мээнэ кулахачыйар.
Ити тойооску аны эрдэ ургутэн кэбийэн, барыбытын
илии сотуннарар эрэ хайыыр. Биир эмит тиини кердер
эрэ урэн баргыйара эрэбил.
Ити баар! Аны одонньор чэйдээри онойунна. Тайах -
тара оол тураллар. Хата, тыал илинтэн буолан буруо
сытын билбэтилэр. Оо, барахсаттар, эчи бискэрийэн
туйэн эт да эт! Эчи хаарыаны...
Бу одонньор айыыра уйунукатыан! Хомньойо сы-
тыйан, адьас кырдьан хаалаахтаабыт. Тиийэ-уойа да
баранаахтаатада. Икки атахтаах олодун утуетун айыыр
икки, ас эккирэтиитигэр икки ыытар. Ол да ийин
бултаан, булан-талан айыылларын ыарырдаталлар.
Одонньор турда. Кэтэспит санаада, оо, малый хо-
муннада бытааныан! Дьэ бутэн, салгыы барда. Чугайаа-
та... Тайахтар тугу да билбэккэ, холкутук эйэргэйэ
тураллар.
Кырдьадас ыт, дьэ сыт ылан, иннин диэки субурус
гынна. Эдэрэ кэнниттэн уобуста. Дьэ эбэтээ! Дьэ Баай
Байанай, кырдьадастарын бэлэстэрин адыныахтаа эрэ...
Ыттар сырсан туутэхтэнэн тиийэн, икки кыылы
тула кете сылдьан, урэн ньадыйаллар. Тайахтара ки-
нилэргэ соччо кыйаммат да курдуктар.
Одонньор ыттарын истэн, санаатыгар кимнээдэр да
тиэтэйэр быйыылаах да, уейэттэн керен олорон кэтэс-
пит санаада, меечукэйдэнэн туйэн эчи сир еппетун!
Ол да буоллар, син саа тэбиитигэр киирэн, уйуннук
кынаан-кынаан баран, ытта. Саа тыайа ере хабылла
туйэрин кытары буулдьа, тайады урдунэн ыйылаан
тиийэн, маска “тас” гынна...
Оо, елуу эбит, тамты сыыйан кэбистэ дии!
Тайахтар ону ийиттибит-истибэтибит диэбиттии,
унуоргу эниэ сирэйин диэки сиэлэн тамайа турдулар.
Ыттар эккирэтэн кердулэр да, адьас сиппэтилэр.
41
Одонньор эрэйдээх, сыыспытын итэдэйбэтэх курдук,
еер-ер даллайан турбахтаан баран, дулуннэ олорон
табахтаата. Онтон ыттарын кэтэспэккэ эрэ дьиэтин
диэки кехсе бегдьейе тураахтаата.
Айыммыт ийин, туох истиэй? Сорсуйар соро диэн
дьэ ити! Эдэригэр бэл кетер кынаттаады урдунэн айарбат
ааттаах кырады, хапсадай булчут этэ. Ол бэйэтэ ити
суунэ кыылы сыыйан кэбийээхтээтэдэ абатыкатыан!
Баай Байанай обургу, кер, итиннэ тохтото туйэн,
аны биир ытыыга кэтэйиннэрбэт буоллада! Бэртэргэ
эрэ бэрдимсийэр дьэлтэрээк! Ити биир уйун сотолооду-
нан дьадайыам диэн... Улахан Булчут кийи санаата
тойуннада ити. Аны биирдэ эргиллэн эйиэхэ ытыйын
тойуйара саарбах. Баайгын-дуолгун уурэн-утуруйэн сэр-
гэхситэр, суурдэр-кетутэр эйэтэ-берете, булчута суох,
иччитэх хара тыадын эрэ кууйан, дьэ тейе байаргын
керуехпут! Мин кербетедум ийин, атыттар керуехтэ-
рэ. Ол мин диэн. Мин адыйах сылынан атын халлаан-
наах, атын хара тыалаах, атын дойдуга кетееру тэри-
нэ сылдьабын.
V
Одонньор ол кэннэ улахан булка санаммакка, дьиэ-
тин тайынаады ыркыйга куобахха туйахтыыр эрэ дьа-
рыктанна.
Кун кылгаатар кылгаан, кэлинчгинэн бэрт кыратык
эрэ енейен кереет, теттеру туйэн хаалар буолла. Тым-
ныы обургу анардастыы куннээн, уунэ-тэйиинэ суох
барда. Тыынары-тыымматы барытын муус кыайаан
кытадынан ыбылы ылла.
Кырдьадас Суор урукку мутугар хамсаабакка олор-
бута ыраатта. Этэ-сиинэ кейуйэн, мутукка эпсэри то-
йон хаалбыкка дылы. Арай ханна эрэ кутун тугэдэр
биир санаа иинэдэс суумэдэ илибирии мехсер: ийил-
лиир, кэтэйэр, муннанар. Ой-санаа бохсуллар, эт-сиин
амньырайар кэмигэр бу урун- хаар, бытардан тымныы
букатын кэлбиттэрин курдук саныыгын. Уел мутук
улту тонорунуу, кэнэдэскигэ, утуедэ эрэл эстэн-быс-
тан, эмтэкэтэ эрэ хаалла.
Арай ол кэмнэ хантан эрэ ырыых-ыраахтан, хабыр
халлаан тугэдиттэн дуу, тон тайда уордатыттан дуу,
дьикти уйадас ириэнэх дордоон ийиллэргэ дылы гын-
42
на. “Суох, алдас ини. Бу иччитэх дойду тыйыс чуум-
путун хайалара кэлэн аймыы сорунуой? Оннук кыах-
таах бэрт чугайынан суода. Суох, суох, ити мин бэйэм
кутум тугэдэр санаа суумэдэ суланар быйыылаах”, —
дии санаата Суор.
Ол эрээри дьикти дордоон, чочумчада сутэн хаала-
хаала, хат куерэйэн кэлэргэ дылы. Туох дьиктитэй?
Ким эрэ ahapa нарын, ahapa уйадас кута кимиэхэ эрэ
суланар, унсэргиир курдук. Хайа тулаайах сордоох
буолладай?
— Ху-уурк! Ху-урк! •— диэн эмискэ сен куолас тым-
ныы салгыны аймаата.
Кырдьадас Суор сойуйан дьик гынна. Онтон Додор
кетен ийэрин керен, уерэн, кейуйбут этин-сиинин хам-
сатан, олорор мутугар тэпсэннээн ылла.
— Хайа, додоор, тугу биллин-кердун? Сонунна кэп-
сээн сэргэхситэ тус.
— Суох, — диэн дьиппиэнник хардарда Додор.
Ол эрээри ити сиэр быйыытынан эрэ этиллибитин
Кырдьадас Суор Додор кууркэйбит керунуттэн тута
ейдеете. Додор ис-ийиттэн долгуйан, адьас былыргы-
тыныы сэргэхсийэн хаалбыт харахтарыгар тыыннаах
уоттар сириэдийэллэринэн Кырдьадас Суор уеруулээх
тугэн кэлбитин сэрэйдэ.
— Чэ, тугуй, кэпсии охсууй?!
— Бэйэн да билэн олорор кырдьадас инигин?
— Хантан? Билтим буоллар эйиэхэ бэйэм урут тии-
йиэх этим буоллада дии.
— Бай, эн тугу да истэ иликкин дуо?
— Суох... Арай соторутаадыта туох эрэ ийиллэргэ
дылы гыммытын бэйэм кулгаадым тыайа дуу диэн
итэдэйбэтэдим ээ.
— Аныаха диэри итиччэни истибэккэ дейен олор-
бут буоллаххына, кырдьык буорайбыккын. Орулхан
унуор били Ийэ Бере уола кэллэ.
— Туох даа? — Кырдьадас Суор, истибитин итэдэй-
бэтэхтии, балачча хамсаабакка хонтойон олорбохтоо-
то. — Тыый, бу барахсаныа! Син тереебут сиригэр
эргийэр куннээх эбит ээ!
— Аарыма бере буолбут. Мардьаллан туйэн, дьэ,
астык сирэй-харах! Берену кербетех ыраатта. Оо, ба-
рахсан, ахтыбыт санаада, бу учугэйин!
— Этимэ даданы!
43
Сибилигин адай токуччу тойон олорбут Кырдьадас
Суору уеруу ип-итии долгуна сайа одуста.
— Togo учугэйэй! Санаабар харадым сырдаабыкка,
кехсум кэнээбиккэ дылы буола тустэ дии!
— Бэл, мин истибиппин итэдэйбэккэбин балачча
олорбохтоон баран, эт харахпынан илэ керен эрэ ба-
ран биирдэ итэдэйдэдим yhy, — диэтэ Додор. — Мин
бадас бу кыйыны туораабат буоллум диэн кутум-сурум
тостон испитим ээ. Онтум, дьэ ити! Ытык тойон ыч-
чаппыт тугу эмит тонсуттарар ини? Эн туох дии саныы-
гын, кырдьадаас?
— Этимэ даданы! Сибилигин сылаас эти сиэбит,
итии хааны испит кийи! Чэ, бардыбыт!
— Бардыбыт!
Бере Орулхан илин сирэйигэр улахан таас анны-
гар, тереебут бытатын аттыгар кэлэн, урукку одо эр-
дэдинээдитин санаан буолуо, сур курус онолдону туйэ-
рэ олорор эбит. Ол модун куолас кимиэхэ эрэ, бу Орто
дойдуга суох урдукулэргэ суланарга, унсэргииргэ дылы.
Икки суор уейэттэн таннары керен олорон ийиллээ-
тилэр. Кинилэр ити модун куолас диршг ис хойоонун
бары дэгэтин толору да буолбатар, син тердун-тебетун
ейдуургэ дылылара. Togo диэтэххэ, кинилэр бу Бере
уонтан быдан тахса суйуех ебугэлэрин хас биирдиилэрин
уратыларын, утуе-меку еруттэрин бутуннуутун билэллэрэ.
Онон туох санаа Бере кутун долгутарын, кини туохха
тардыйарын, туохтан курутуйарын эмиэ ейдууллэрэ.
Бере хайа да ебугэлэриттэн итэдэйэ суох толуу
керуннээх адьырда киэнэ аарымата буолбут этэ. Араайа,
ханна эрэ ыраах туундарада улахан уеру байылаан-
кейулээн сылдьан, манна содотодун быстан, куну кербут
кунду сиригэр ытаан-соноон, санаа-оноо дьуодатын
сайдаан бараары кэллэдэ.
Кыйынны будуе-бадаа халлаан баладыра сырдыыта
туунну курус улуйуу онолдоно дьэ буттэ. Ол онолдон
дирин ис хойоонун бэркэ кэрэхсээн, дуойуйан ахан
истибит икки суор уеруулэриттэн кынаттарын дал-
ланнатан, тебелерун хамсаппахтаан ыллылар. Бере
тулатын атын харадынан эргиччи керде уонна чин-
чинник уктэнитэлээн, Орулхан урдук очумаайын
ненуелээн, хойуу мастаах аппаны таннары батан истэ.
Урукку да, санатык да суолу-иийи барытын чинчи-
йэр, тинсирийэр.
44
— Кырдьадаас, эн билэдин дуо, бу эргин булт хайда-
5ый?
— Мантан балачча барбахтаабытын кэннэ бу аппа
икки буолар. Ону уна еттун тутустадына, били икки
тайах иирэдэ кыстаан турарыгар тиийиэ.
— Оттон ханас салаада туох да суох дуу?
— Куобахтан атын суох.
— Пахай! Бу улуу дьаалы уонча да куобады сиэтэди-
нэ топпот ини. Мантын хайан бытархайдаспытын баран.
Кырдьык, Бере инниттэн адай урун куобахтар ыс-
таныталаан туран сырсан кылбаннаспыттарын ахсар-
бата даданы.
— Керууй, кырдьадаас, ол эниэдэ туерт чубуку ту-
рар дии. Оо, абалаах, тегуруччу керен туйэннэр... Хаа-
рыаны!.. Хараххытын сиэбит кийи!
— Кербуккэр барытыгар инсэрэн туйэннин, эчи
сурун!
— Эккирэтэрэ дуу? Хайыай, ситиэ дуо?
— Акаарыны лахсыйыма! Ити киниэхэ ситтэрбэт
быйый кыыллар. Халтай эккирэтэн сэниэтин быста-
дына адьас да кураанады кууйуохпут.
— Дьэ хайыыр, керуехпут.
Чубукулар, сэргэх мунутааннар, адьырда ийэрин
эрдэттэн билэ охсон, хайаны ере сырсан кынтастылар.
Ону Бере кэннилэриттэн батыйа керен эрэ хаалла.
Эккирэтэн да син биир сиппэтин эндэппэккэ биллэ
быйыылаах.
— Дьэ, учугэй! Бу ейун керун!
— Бэйэтин кыада тейетун-хаччатын бэркэ билинэр,
суоттанар кыыл эбит ээ!
— Кер эрэ, аппабыт арахсыыта ол кэллэ дии, —
диэн Додор сана аллайда. — Хайатын талыай?!.. Уна...
Уна эрэ бардар!
Бере аппа арахсыытыгар тохтоон, надылыйан оло-
рон тулатын сыныйан одуулайан, чинчийэн баран,
лаппа саараата быйыылаах. Онтон ханас диэки бар-
бахтаан ийэн, теттеру эргийэн, уна аппаны тутуста.
Туораттан кэтэйээччилэр маннай хомойон ийэн,
кэнии тустулэр.
— Хайа, кырдьадаас, били тайахтарбыт баран хаал-
батылар ини?
— Ээ, ыраатан да ханна туйуехтэрэй? Тыыннаах
эйэни-берену бэл кере илик бадайылар, — диэтэ Кыр-
45
дьадас Суор. — Эккирэтэн суурдэр-кетутэр кыыл эс-
тэн, Булчут одонньор ынахтарыныы, адьас нэйирэн
хаалбыт кутурдэр. Билигин кероер.
— Айылаадын оннук эрэ буоллун! Учугэйдик, сы-
лаастык айаабыт эрэ кийи! Оо, Баай Байанайбыт, ыч-
чаккар мичик гын эрэ! Ол аайы эйиэхэ ким эргийэн
кэлэр yhy. Чэй, эрэ!
Боро иирэдэ тиийиэн быдан инниттэн сыт ылла
быйыылаах, туттара-хаптара тута уларыйа тустэ. Бэр-
кэ сэрэниэдинэн сэрэнэн хойуу талады эргийэ хааман
истэ. Уойэттэн кердеххе, икки тайах тугу да билбэккэ
холкутук айыы тураллар. Бере сур кехсе хаар саба
туспут хойуу иирэ быыйынан сундулуйан, тайахтар
турар сирдэригэр чугайаан истэ...
Эмискэ хаар бурдас гынна, тон мае тыайа ере бар-
чалана тустэ. Тайахтар аппа устун аллара сырсан кудээ-
ристилэр. Боре ханна баара ол хаар ытылданыгар ба-
йыйтаран кестубэтэ. Икки суор хайыытаспытынан ере
кетен тадыстылар...
Бере улахан тайах хабардатыгар хатаастан сойулла
сылдьар эбит. Кыыл ону теле кетееру илгистэ сатыы-
сатыы, моонньун чыначчы туттубутунан, тыынын
былдьайан иннин хоту ойуолаамахтаата. Оссе балачча
барбахтайан ийэн, туруору эниэ сирэйигэр халты тэ-
бинэн, умса хойуостанан туерт атада адаарыйа тустэ...
Сонно ойон тураары ере туллэ-туллэ булумахтанан ийэн,
маннайгы уодун-кылынын эрчимэ улам уостан, мел-
тоон, бытааран, устунан иниир ситиитин тартаран,
кураанадынан салгыны тэбиэлээн куйурдата сытта.
— Х-хуурх! Уруй-айхал! Саргы-дьаалы!
— Хуурх! Баай Байанайга махтал! Аарыма булчук-
ка айхал! — Додор уеруутугэр буолан, хайыытыы-
хайыытыы, тула кетен сарымтахтанна. Онтон икки
суор елуу кэмнэрэ кэлэрин кэтэйэн, куе-дьаа кэпеэтэ-
кэпеэтэ, кэккэлэйэ олорунан кэбистилэр.
Бере кыыл ийин хайа тардан, буруолаппытынан,
сылаас быары, сурэди хабыалаата, кодус хаанын ийэн
айадын тыайа чалымнаата.
Он-тот беде олохтон кэлбит Бере, суудайбакка, ааты-
гар эрэ айаата, бэрт дуона суоду сиэбитэ буолаат, туо-
ра хаамта. Онуоха ирээттэрин кэтэйэ олорбут икки
суор тэлээрэн туйэн, ый-кун ыйыадын ыйан, айаан-
сиэн бахсырыспытынан бардылар.
46
— Оо, эчи минньигэйин эриэхсит! — диэтэ Додор
айаабытыттан ahapa астынан.
— Маннык утуе айы билбэтэхпит даданы! Мэктиэ-
тигэр, этим-сииним итийэн, эдэрбэр туспуттуу, эрчи-
мирдим, — диэтэ Кырдьадас Суор тумсунан туутун-
енун тупсарына-тупсарына.
— Били Ийэ Бере елуедуттэн ыла амтаннаах астан
матан сылдьыбыппыт ээ.
— Оннук-оннук! Ол барахсан баарыгар элбэхтик
куннээн-куенэхтээн аастахпыт.
Манна Ийэ Бере баарыгар айыырга-сииргэ бадалаах-
тарга чахчы чалбаран кэмэ этэ. Ол барахсан одо одолоон,
бытатыттан бэрт дэнтгэ тахсан, бэрт ыраах сирдэринэн
тэлэйийэн бултуу барара. Суордар ону эндэппэккэ би-
лэн, иннигэр-кэннигэр туйэн, уейэнэн батыйаллара.
Онон булт тейе сыранан, тейе эрэйинэн кэлэрин кини-
лэр бэркэ билэллэрэ. Ийэ Бере арыт уонча-суурбэччэ
кестеех хайаны, тыаны тилийэ суурэн, хаста эмэтэ
кыылы кыл-мулчу куоттаран, сырата-сылбата бара-
нан, туга да суох теннере. Оччодо одолоро, ийэлэрин
кураанах эмиийин соппойо-соппойо, ытаан ый-хай
бедену туйэрэллэрэ. Ийэ эрэйдээх кыратык сынньанан
тыын ыла туйэн баран, эмиэ бултуу бараахтыыра.
Уксутэр табыллан, суунэ кыыллары охтортуура.
Бэйэтэ ийэ ыларынан айаан баран туора хааман биэрэ-
рэ. Куустээхтэр еруу да дэлэй, дьэллэм майгылаахтар.
Куус-кыах тиийэринэн, елуулэйэн-уллэстэн угустэр
аска тиийинэллэрэ. Бере кэнниттэн тубэйэ хаампыт
кырсалар, сайыллар айыыллара, онтон боруллуолар
кэннилэриттэн суордар елуулэрэ кэлэрэ. Тийэх кукаа-
кылар, чыычаахтар уонна кутуйахтар хааланнар, елуу-
лэрин былдьайаннар, айдаан бедену тардаллара. Кыра,
бытархай туохха барытыгар кылгайа-татыма ете ту-
рар. Биир уоп туйугар тыыннарын да кэрэйбэт бадайы-
лар. Улахаттар айыы олорор кэмнэригэр, иисэлэрин
кыаммаккалар эрдэ ыстанан киирэн, тобулу тонсул-
лубуттара угус.
Ийэ Бере эрэйдээх, кыйалда кыйайан, сиэри кэйэн
кэбийэн буорайаахтаабыта. Биирдэ кыыл таба, тайах
айара элбии сылдьан баран, сордото баранан, сордото
быстан, тыа иччитэхсийэн улуу сут кэлбитэ. Ийэ Бере
сордоох ол улахан буом кэмнэ тугу да кыайан бултаа-
бакка сылдьан, Булчут одонньор лаабыстаан кэбиспит
47
тайадын этигэр тубэспитэ. Бэрт ер, саараан-саараан
баран, хайыыр да кыада суох буолан, ыксаан, биир
бууту кирэн сиэбитэ.
Ненуе кунугэр, ону керен, Булчут олус кыыйыр-
быта. Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин тыытыспакка, ер сыл-
ларга ыаллыы олорбуттара. Оттон бу хардарыта сы-
йыан сиэрин кэйии эта. “Итиччэтигэр буолладына...”
— диэн баран Булчут Бере куруутун сылдьар суолу-
гар суунэ улахан тимир килэпсини ииппитэ итиэннэ
кестубэт гына хаарынан илбийэн кэбиспитэ.
Ненуе туунугэр, халлаан сырдыыта, Ийэ Бере уна
атадын бэрбээкэйиттэн хаптарбыта. Теле кете сатаан
ере мехсе, килэпсигэ тиийинэн туйуелуу сатаабыта...
Той тимиргэ, хата, тылын хам ыллара сыспыта, дьа-
бадьытын алдьатан, кыа хаанынан устубута. Айада-
лыы сатаан, бэл бэйэлээх бэйэтин атадын быйа кэрбии
сатаабыта. Сырата-сылбата быстан, кэп бедену кэби-
лэнэн, мунун ытаан елеехтеебутэ.
VI
Содотох Бере онолдоно ырааттар ыраатан, хоту диэки
тэйдэр тэйэ турда. Кэлин yhyrap льпгкынас чуумпу
тынаайынын кытары силлийэн-симэлийэн хаалла. Ити
аата тереебут тубэтигэр сылдьан, сир-дойду оностубут
туундаратыгар тенуннэдэ. Онно кинини атын олох,
туспа эйгэ, сана додотторо кэтэйэн эрдэхтэрэ.
Кырдьадас Суор кутугар курус санаа уйуктан,
нуелуйэн, тэнийэн барда.
Кини билигин уруе-тараа тардаспыт угус одолорут-
тан ордук таптыыр, эрэнэр уоллаада. Кыратыттан суор
аймахтан тайыччы кыахтаада биллибитэ. Ордук куус-
тээдэ, хайаларыттан да урдуктук, хайаларыттан да
ыраах кетере. Хотойдор эрэ тахсар кыраман чыпчаал-
ларыгар кини эрэ сылдьыталыыра. Сылайары билбэк-
кэ кэрийэн, ханна туох-ханнык ас-уел тахсыбытын
тыллаан, ол кэмнэргэ чугас суордары абыраан турар.
Бука бары кинини седен-махтайан, кини кууйун-уодун,
кини кыадын арбаан кэпсэтэллэрэ. Хотойго холоонноох
модун суор дииллэрэ.
Ол ордук анал, кэтэспит курдук бараммат байылыат
олодунан, ураты дьолунан буолбакка, сорунан эргийэн
тахсыбыта.
48
Суортан тереен баран, тейе даданы тайыччы кыа-
дыран, аатыран-сурадыран барбытын ийин, хомпоруун
хотойго кубулуйбаккын. Сирдээди олох сокуона он-
нук. Онно бэйэ ычатын, бэйэ елуутун чопчу биллэх-
хинэ уонна ол сиэрин кэспэтэххинэ эрэ тыынйаах ор-
додун. Дьинэр, тус бэйэ аналыттан ордук астык,
минньигэс туох да суох. Оттон утустэр санааларыгар
туспа елуу еруу ымсыылаах...
Биирдэ куйуеру сайын иккитигэр барбыт дьодус
табаны Ийэ Бере бытатыгар сугэн адалбыта. Одолоро
хороонтон ыстанан тахсан, тула туйэн, сиэн-айаан бар-
быттара. Ийэлэрэ аттыларыгар сыппыта. Оттон ол
чугайыгар уейэ мастарга бэйэлэрин ирээттэрин кэтэ-
йэн икки боруллуо, биэс суор, уонча тураахтар уонна
кукаакылар олорбуттара. Бере одолоро тотон туора
хаампыттарын кэннэ, сиэр быйыытынан, боруллуолар
туспуттэрэ. Кинилэр буппуттэрин эрэ кэннэ суордар
елуулэрэ кэлиэхтээдэ. Ону баара, Кырдьадас Суор тейе
эмит буойа сатаабытын урдунэн, уола тулуйбакка таба
тебетугэр тиийэн олорунан кэбиспитэ. Боруллуолар
онтон елердуу ейургэммиттэрэ уонна сонно урдугэр
саба туйэн, тобулута тонсуйан кэбиспиттэрэ...
Сотору эмиэ сана саас чадылыйан кэлэн, тонмут
ирэн, суппут кестен, кэхтибит тыллан, барбыт теннен
— туох барыта саналыы садаланна.
Бэл, бэйэтин уйун синньигэс уйэтигэр туерт суусчэкэ
саайы керсубут Кырдьадас Суор, тейе даданы бу ба-
лысхан уеруу быстадын-татымын кимнээдэр да ордук
биллэр, син биир сэргэхсийбиккэ дылы гынна.
Куех от бытыгырыыта Кыра Уолу тайырдьа тайаар-
дылар. . Уолчаан маннай утаа тулатынаады кун сирэ
киэнин-куонун сехпут адай харахтарынан тегуруччу
керде. Тэлгэйэтин тула хааман, аан бастаан сирин-
дойдутун чинчийдэ. Эйэтин хайыйара ейенен турары-
гар чуо тиийэн тардыаласта.
Аар Тайда, Ирикээлээх Орулхан, Хонуулар, Сыйыы-
лар, Урэхтэр бука бары ону сэргии кердулэр:
— Кер эрэ! Итиччэтигэр уолбут сурэдэ бэттэх
хайыйаарай?
— Диэмэ даданы! Булчуттар быстыбатахтарына, би-
йиги эстибэтэхпитинэ сатанар.
— Ким билэр... Билигин туга быйаарыллыай? —
диэн Бэс Чагда киэмсиктик суугунаата.
49
— Оннук ээ. Кеннеру туруохтаадар, санаабытыгар,
ити кэтэйэ сатыыбыт. Дьинэр, урунэ-харата биллиэ
ыраах.
— Эттэххэ дебен. Ити кийи улаатан, бийигини ич-
чилиэ дуу, иччитэхситиэ дуу диэтэххэ хайдах долгуй-
бат буолуонуй?
— Оннук-оннук! — диэн кылыгыраата Таас Урэх.
— Бээ, Бэс Чагда найаа да киэбирэн эрэдин, ити кийин
улаатан сирэйгин быйа кэрдэн, иэниин хастаатадына
дьэ билиэн!..
— Эбэтэр адьас да уот ыытан хара хоруонан кердер-
дедунэ тугу булан ылыаххыный?
— Сепке этэдит, — диэн суугунастылар Лиикир
Тииттэр, — ити уол аныгылары адалан, Улахан ©рус
унуоргу кытылын курдук, сирэйгитин баайырдан, баа-
йына оиорон, сулумэнэн суйурдэн кетергутун-суурэр-
гитин быстадына да кенулэ.
— Айабын ньии! Оччодо буорайабыт дии!
— Буорайымына. Арай ас тайаартаран Кырдьадас
Суор бадайы уеруе.
— Эрэйдээди сордоомо. Аны тейе ер далланныыра
биллибэт. Иннэ кылгаабыт, кэннэ уйаабыт муинаах.
Кыра Уол атах быата намылыйбытын тардыалайа
турдадына хайыйара сууллан суускэ саайда. Уолчаан
олоро кэлэн тустэ уонна ытаан марылаата.
— Чээн, бу одом сыыйын керууй! — диэн Сиккиэр
тыал суугунаан тиийэн, одону кууспалаан, амарах
мунутаан, омуннаахтык сыллаан-уураан, кукээркэй
ньуолах баттадын сыыйын имэрийэн-томоруйан ыл-
бахтаата. — Чэ, ытаама. Ойон тур, эр кийи буолла-
дын дии!
Уол ес киирбэх сутуругун сыыйынан харадын уутун
соттон, ойон турда. Сиккиэр тула кете сылдьан, одо
танайын тэбээн илигирэттэ. Тэлгэйэдэ сана кэлбит
сылгы чыычаада туйэн, чэрэн’элии-чэрэн’элии, чырып-
таата. Уол ону кереет, сирэйэ уйуктанан уларыйа тустэ.
Харахтарыгар сып-сытыы уоттар кылахачыстылар.
Сонно тутан ылаары ытыйын сыыйын холбоччу тутту-
бутунан, уемэр курдук оргууй хааман туерэннээтэ. Бука
бары ону керен сэнээрэн куйгуерэ тустулэр. Ол эрээ-
ри кимтэн да ордук Кырдьадас Суор уердэ: “Кер эрэ!
Итиччэ кыратыттан Булчут хаана диэлийэн эрдэдин!
Билинтгэттэн тута, хаайа, байылыы сатыыр куустээх
50
санаата тэйитэ кэйдэдин! Дьэ ити учугэй! Хайаан да
хааны тайаарар эрэт кэлбитэ чахчы! Баар тиийилэггнээх!
Дьэ учугэй!”
Кырдьадас Суор туейун ере киэптээбит Yepyy, Эрэл,
Итэдэл санааларыттан даллаггнаан ылла. Суох, хайдах
да тулуйан, тэйийэн олоруо суох. Баран Додору кыта-
ры уллэстэн, кинини эмиэ уердуех-кетутуех баар.
Кырдьадас Суор Орулхан диэки кетен ийэн, элэй-
бит кынаттара салгыны хайытар тыастарын истэн,
курустук уейэ тыынна. Аллара Аар Тайда мастарын
куех киистэтин быыйынан Таас Урэх, эрийэ-буруйа
суурдэн, кедерумтуйэ-кылапачыйа хаалла. Орулхан
кирбээтин ырычаахтайан да буоллар, неггуе туйэн,
аллара диэки халыйда. Ыраахтан Додор майа иччитэ-
дин керен мунаара санаата эрээри, тохтоон кэтэйэр-
дии быйаарынна.
Арай балачча олорбохтуу туйэн баран, умса кереет,
сойуйан дьик гынна: мае тердугэр Додорун анар кы-
ната эрэ харааран сытар эбит.
Олбутэ син ырааппыт быйыылаах. Кутуйахтар обургу-
лар ити кынатын кырамтатын эрэ ордороохтообуттар.
— Оо, сор да буолар эбит! Бу алдьархайы кербеккуен!
— Кырдьадас Суор айыытыттан-абатыттан кыламмах-
таан ылла.
Аны бу киикиниир Киэ1г халлаан анныгар кини
норой содотох хааллада. Ап-айыы ахтылдан кун си-
рин бутуннуутун саба халыйан кулугуртэ.
Ол курдук Суор содотодун умса керен, Додорун сэм-
нэдин одуулаан еер да ер сохсоллон олороохтоото.
Онуоха диэри кун хаста да киирдэ-тадыста. Этии-
нээх ардах лийигирэйэн ааста. Саас ессе эбии уодуран,
тэтимирэн, килэйэн-халайан истэ. Устунан куех сайын
намылхай куенун диэки кедере уста турда.
VII
Садыллыбыт седуруйэрин, тахсыбыт кун киириэх-
тээдин курдук, сайыны куйун, куйуну кыйын солбуйан
истилэр.
Мелтеебут санаада эбитэ дуу, дьыл утуе кэмнэрэ
ордук кылгаан, кыйынтгы тымныылар улам кырыкта-
нан, надылыйан ийэргэ дылылар.
Суор хаппыт муггураатын мутугар олорон сирдээди
51
супсулгэни уруккутунуу сэнээрбэккэ эрэ керер-истэр.
Арай бэркэ аччыктаатадына ас кердуу кетер.
Урут кыах баарына, оо, тугу-тугу бадарбатадай, хан-
на-ханна дьулуспатадай?! Биир санааны атын байы-
йан, бииргэ баран ийэн атынна халыйар кэмнээх этэ
дуо? Ыраах сирдэри керер, ханна эмит дьоллоох дой-
дуну арыйар бада еруу баара. Оннук санааны эккирэ-
тэн кини угус одолоро сир киэн кехсугэр тардастахта-
ра. Ким тугу-ханныгы булбутун туох ааттаах билиэ
баарай?
Билигин санаатахха, ордук аналга тардыйыы диэн,
уйатыттан сууллубут кетер одотунуу, акаары тебеттен
теле туспут татым санаа эбит.
Хайа да утуекэн сиргэ-дойдуга тиий, хотойго хо-
той, береде бере елуутэ, оттон суорга суор киэнэ тик-
сэ турара сеп даданы. Togo диэтэххэ туора елуу еруу
ордук ымсыылаах буолар. Бары алдьархай терде онно.
Барыта керунньук...
Суор кини аттынан уу курдук устан aahap олоду
кере-кере, олоруохтаадар, кэнэдэскини таайа, билгэ-
лии сатыыр угэстэннэ. Ону кытары седуруйэн испит
кэрэхсэбил хат куедьуйэн, кини хас куудээх, тиин
олодор тиийэ кыттыспыкка дылы гынна. Сонньуйдар,
сиилээтэр, сэнээтэр да, син биир кэтиир: куудээх то-
йон елумээри букунуйарын, тиин хасаайын хайдах
буларын.
Я & Я
Куйунн’у туруйалардыы субуйан дьылтан дьыл аас-
тадын ахсын Кыра Уол улаатан, эрэл туолара чугайаан
истэ.
Айаал быйыытын-тайаатын кере-кере, Суор ийигэр
бэрт сытыы-хотуу, кыанар кийи тахсыыйы диэн уерэ
саныыр.
Алтатыгар эйэтэ онорон биэрбит мае килэпситинэн
кутуйахтары бултаата. Суор уллэр уйэтигэр энини ам-
сайдада ини эрээри, ол кутуйахтар сада минньигэйи
сиэбитин ейдеебет. Сэттэлээдэр баладан кэннинээди
куелгэ туйахтаан, куобахтаан истэдинэ ийэтэ кэлэн,
ерус унуор илдьэ барда.
Одонньор кырдьан кыра да бултан букатыннаахтык
тэйдэ.
52
Айаал эрэ кэллэдинэ Суор кута-сурэ уонна иччитэх-
сийбит сирэ-дойдута арыый сэргэхсийэн ылар. Ол ийин
бука бары кини кэлэрин кэтэйэллэр. Кини хатан са-
ната чадаарыйарын алардар, чараннар, сис тыалар
ийийэн туран ийиллииллэр.
Бары да куннэрэ Айаалтан тахсара дебеннук ейде-
нере. Кинитэ суох бу дойду иччитэхсийэн хаалыа тур-
дада. ©рус унуор олохтоох дьон обургулар ханна-хан-
на тиийбэтэхтэрэй-тугэммэтэхтэрэй? Манна да еруу
сылдьыахтара эрээри, ол суол дьонун курдук мээр
айанныы сылдьар ыар ыалдьыттар таарыйдахтарына
да анардастыы аамайдаан, сири-дойдуну иннэри уктээн
аайаллара сурэ-кэбэ бэрт. Уруккулуу аны ким да сэ-
мээр надылыйан бултууру билбэт. Аны, сэрии дьону-
нуу, кетеллейе-ерейеехтене сылдьан, сир хайдадын-
тугун билбэккэ, урдунэн кетуеккэлэйэн аайаллар. Хата
иннилэригэр туох тубэйэрин барытын елерен ийэллэ-
ринэн бэртэр. Суолларын хайдаргын эрэ уссэнэргин
экчи буладын. Урукку дьон курдук аныгылар быйыы-
ларын-майгыларын нэмин сатаан билбэккин: тугу гым-
мыттара барыта бэйэлэрин талбыттара. Туохтан эмит
иннэр-бохтор сынайа-модьодо суох дьоно.
Урут ким да буоллун, кэм сабадаланар суруннээх,
тугу гынара-гыммата сиэр-быйыы хоту буолара...
Я Я Я
Айаал бара-бара кэлэр. Кини кэлбитин кербетехху-
нэ да, сир-дойду сэргэхсийбит керунунэн ете сэрэйэ-
дин.
Аны ааста эрэ диэн, син угус кийи бу сири иччилээн
аастада эрээри, ким даданы кини курдук уерэн, дуо-
йуйан, аан дойдутун анаара илик. Урукку иччилэр
булду, суолу-иийи эрэ кынастастахтарына айара болдо-
йоллоро. Орулхан таас килиэ куенун угус уйэлэр ту-
хары итиччэ кэрэхсээн, итиччэ себулээн, седен-мах-
тайан ким да Айаал курдук кере илигэ чахчы. Айаал
дойдутугар тантала окко-маска инэн хаалан баран дьик-
ти алыбынан илгийэргэ дылы.
53
Кырдьадас Суор елбутун дуу, елбетедун дуу бил-
бэккэ хаалбыта. Арай тонор, аччыктыыр, эрэйдэнэр
мунтан эмискэ бадайы теле кеппутуттэн уерэ санаа-
быта. Аны кини буруо курдук дьайдаран, хаар курдук
ууллан хаалбытын бэйэтэ да билбэтэдэ.
1980 с., Аллайыаха
ТААС ТУМУС
ТОЙБОЛ
Санаа диэди санаа буолбатах, туул диэди эмиэ да
атынна дылы, бииртэн биир тыыннаах кестуулэр дьэр-
гэйэллэр. Ол хаИан эрэ элбэх сыллар ненуе еттулэри-
гэр хаалбыт дьин буолан ааспыт олох лоскуйдара, хаар-
ты курдук кэмнэри-кэрдиилэри булкуйа ырытыллан
баран, биир-биир субуйан, сыыйыллан тахсаллар...
Даайыс кыыс эрдэдинээдитинии тэбэнэттээхтик кулэ-
кулэ тыал утары суурэр. Эргилиннэр эрэ баттада си-
рэйигэр саба охсуллар... Туйээтэдин аайы наар утары
ийэргэ дылы даданы, чугайаан биэрбэт. Оттон ийэлээх
адата таба сыардатыгар олорон, хамсаларын оборон соп-
пойо-соппойо кини диэки кереллер уонна мучук гынан
кэбийэллэр... Икки эмдэй-сэмдэй курдук улааппыт
бырааттара кинини тарбахтарынан ыйа-ыйа быардарын
тыытталлар. Бэл, баар-суох додоро Айгылла эмиэ кулэр
быйыылаах, кыарадас харахтара ойон бии тахсаллар.
Барахсаттар, адьас илэ-бодо туттаахтыыллар. Кун
сиригэр эрдэхтэринэ эмиэ итинник кулэн-уерэн, дьол-
лонон даданы аастахтара. Ийэлээх адата елбуттэрэ
ыраатта. Икки быраата уонна Айгылла буолан уйуен
сэрииттэн эргиллибэтэхтэрэ. Оттон Даайыс... Даайыс
сордоох бу манна, Таас Тумуска сытаахтыыр...
Тойбол одонньор уейэ тыынан баран устунан кехсун
этитэн, сана аллайан ынчыктаан ылла. Сирдээди олох
утуетэ бутэн, манна керсубут кунду, чугас дьоно бары
суох буолтарын кэннэ, туох ийин, тугу манаан бу ич-
читэх сиргэ содотодун хаалбыта буолуой? Чэ, ол гы-
нан баран анал кытаанах, инньэ диэн хайыаный, сал-
тым диэн сирдээн тимириэн дуу, халлааннаан кетуен
дуу? Кураанадынан да буоллар син биир кыйын саайы
кэтэйэр, ерус эстэн уу суола айыллан, куйун аны ерус
55
туруон, сыарда хаара туйуен кэтэйэр — ханна да ба-
рара, кимэ да кэлэрэ суох эрээри. Кимнээх буолан
кимэ киниэхэ кэлиэй? Арай ерус кытылыгар оонньуу
сылдьан, эрдиитэ суох тыыга устуйан, сурада суох
сутэн хаалбыт били кыысчаана улаатан эргиллэн кэл-
лин? Арай онно утуе дьон тубэйэ керен, быыйаан,
илдьэн 050 гыммыт буоллуннар? Оттон кыракый Даа-
йыска, оччолорго уйун туолан туердугэр барбыт 050,
син ону-маны ейдеен хаалыан сеп этэ.
Кэмниэ-кэнэдэс дьэ сырдаан, куйунн’утуйбут хал-
лаан дьодус туннук бутэй баладыран кейуннэ. Одонньор
оронун байыгар турар остуолтан куруускалаах чэйин
ылан ыймахтаата. Хаптайын быыс ненуе маннаады
ларек атыылааччыта Киэсэ минньигэс бадайытык уту-
йан хаччыгынатара ийиллэр.
Тайырдьа лаппа сырдаан эрэр эбит. Таас Тумус таас
уордата бутуннуу туунну сииктэн килэрийбит. Аллара
Элиэнэ эбэ, уруккутун курдук, тус хоту устан унаарыйа
сытар... Эбэ кэтит уордатын устатын тухары туунтгу уот-
тарын умуруоруна илик борохуоттар кескейе усталлар.
Унуор Дьааны хайаларын былларыттыбыт тебелере
сарсыардаантгы сайарда кутаатын куенугэр барыараллар.
Тойбол эмпэрэ сирэйигэр еруу себулээн олорор лэп-
пэччи эрбэммит ченечегер тиийдэ. Кэннигэр синньи-
гэс титирик ойуурга сана уйуктубут чыычаахтар дьаа-
йыйарга дылы быйыта-орута “чыы-ып” диэмэхтииллэр.
Мантан эбэ ньуурун кэрэ киэбэ бутуннуутэ ханнаа-
дар да ордуктук арыллар. Оо, Элиэнэ барахсан, киэ-
литэ киэниэн! Икки еттуттэн кердеххе ханан даданы
сиигэ биллибэккэ халлааны кытары ыпсан хаалар.
Элиэнэ содуруу халлаантан халыйан туйэн хоту хал-
лаанныын силлийэргэ дылы...
Унуор тахсан эрэр кун сарданата Дьаанылар тебе-
лерун кемус дуйдаата. Онтон аргыый быктар быган уейэ
ойдо. Сыыйа уоттанан, уодуран истэ. Кун барахсан “дьол-
лоох-сордоох” диэн кими да кейгелеебекке-куемчулээбэккэ
бука барыларын тэбис-тэннэ сылаайынан сырайда.
Тойбол одонньор манна райпо ыскылаатын харабы-
лынан улэлээбитэ уонча сыл буолла. Ол тухары кы-
йыннары-сайыннары манна эргиччи олорор. Ханна да
бара-кэлэ сатаабат, онуоха бада да, кыйалда да суох.
Уопсайынан даданы киниэхэ бу Орто дойдуга уруу-
аймах, додор-атас диэн хаалбата, хайан эрэ бааллара
56
даданы бука бары “антах”, “ун-уор” барбыттара ыраат-
та. Манна кини содотох. Кини аны сирдээди олохтон
тугу да кэтэспэт. Буолуохтаах барыта буолан буппутэ,
ааспыта ыраатта. Аны кини сирдээди олоду кытары
ылсара-бэрсэрэ суох буолан туораттан керер. Тус бэйэ-
тэ сыйыана суодунан, холкутук, ыгылыйбакка, ыксаа-
бакка, соччо кэрэхсээбэккэ...
Оттон олох, дьон олодо укчу бу Элиэнэ уейунэн
сылдьар борохуоттар курдук, кинини таарыйбакка эрэ
ыраадынан аайар.
Тойбол бу сирдээди олодор тийэх бадата — бу Таас
Тумуска кэргэнин унуодун кытары сэргэстэйэ кемуллуу.
Ону санаан, ол эрэ туйуттан кини манна эргиллэн
кэлэн олорбута уонтан тахса сыл буолла...
* * *
Оттон отучча сыл анараа еттугэр диэри Тойбол, эмиэ
дьон курдук, мунан-тэнэн да, ол быыйыгар эмиэ да
быстахха уерэн-кетен олорон кэлбитэ.
Тойбол дьоно таба келелеех, кес олохтоох эбээннэр
этилэр. Сайын Элиэнэ уонна Омолой ерустэр икки
ардыларынан, арыт дьыл Муустаах байдалга чугайаан
теннеллере. Кыйын оол кестер Ирикээ уонна Орулхан
дьааныларын тэллэхтэригэр кэлэн кыстыыллара.
Ийэлээх адалара саайыран, ыраах илистиилээх айа-
ны кыайбат буолан, одолор эрдэттэн кыйалданы билэн
уескээбиттэрэ. Тойбол ус одоттон улаханнара этэ, онон
кини бас-кес буолан бырааттарын батыйыннара сылдьа-
ра. Ол сылдьан бу Кэбээйи сириттэн сугэйэринэн тии-
йэн бултуур Айгылла диэн саха бэрдин кытта бодору-
йан додордоспуттара. Айгылла ураты нус-хас туттунуу-
лаах, киэн-куон, холку майгылаах утуе кийи этэ.
Оччодо Дьааны аппаларыгар тиин хойуутук да оло-
роро. Куинз суурбэлии, табылыннахтарына отуччада
тиийэ тиини бултууллара. Сарсыарда тердуен туерт
аны тардайаллара, онтон киэйэ биирдэ тумсэллэрэ.
Оччотооду бары да одо дьон, ким элбэди бултууругар
курэхтэйэн тахсаллара. Уксугэр Айгылла байыйара.
Тейе да тас керунунэн сурдээх нэс быйыылаахха ды-
лытын ийин, барыларын дэгиттэр сабырыйара.
Кийи барыны бары кыайар эдэр-чэгиэн кэмигэр кэм-
кэрдии тургэнник аайааччы. Булт улускэннээх курэ-
57
дэр сылдьан, xahaH кыНын аайан, саас кэлбитин адьас
билбэккэ хааладын. Оччодо Айгылла бу диэки дойду-
тугар кэлэрэ, оттон Тойболлоох додордорун табанан
тиэрдэн биэрэн баран, дьонноругар теннен, табаларын
мэччитэ-мэччитэ хоту сыдарыйаллара.
Ол курдук ус сыл бэркэ тапсан бултаабыттарын
кэннэ сэрии садаланан, сыллата тупсан испит олохто-
рун содотохто иннэри тардан ылбыта. Айгылла баста-
кы хомуурга барбыт сурахтаада.
Адыйах дьонноох-сэргэлээх Саккырыыр оройуонут-
тан сэриигэ биир да кийини ынырбатахтара. Ненуе
сылыгар Тойболлоох Лээмпискэ урэдин байынан бул-
таан кыстаабыттара. Сааскытыгар тиийэн бырааттара
убайдарыгар: “Убаай, эн дьоннун керен-харайан хаал.
Оттон бийиги бардахпытына сатаныыйы”, — диэн су-
дургу бадайытык этэн кэбистилэр. Тойбол ону ийигэр
бэркэ сойуйа истибитэ да, хайыай, былыр-былыргыт-
тан хотугу кийи кенулэ куемчулэммитэ диэн суох:
олохтоохтук быйаарыннын да, буттэдэ ол. Тойбол, соччо
бийирээбэтэр даданы, саната суох себулэйэргэ тиий-
битэ. Дьэ, ол курдук уолаттар убайдарын кытта бырас-
тыылайан Кэбээйилээн хаалбыттара. Ол киирэн, тыл-
ланан, саайыгар сэриигэ барбыт сурахтаахтара.
Ол айыыта онон. Эйиилгитигэр тиийэн утуу-субуу
хара суруктара кэлбиттэрэ. Тойбол ийэлээх адатыгар
ону кыайан эппэтэдэ. Сэрии буппут дьоллоох сурада
сири-дойдуну тилийэ кеппутэ. Одонньордоох эмээхсин
ону Омолой байыгар тиийэн олорон истэн, одолорбут
кэлиэхтэрэ диэн бэркэ уербуттэрэ. Тойбол бэрт уйун-
нук санаа ыарыга гынан баран, дьонугар: “Кэбээйи
сахатын керустум, онон уолаттар илдьиттээбиттэр,
“быйыл кэтэспэтиннэр, биир-икки сыл тохтотуох кур-
дуктар уйу”, — диэн кэпсээбитэ.
Кырдьадастар ес киирбэх ону ылыммыттара: одолор-
бут тыыннаах эрэ сырыттыннар, чахчы елуер буолан-
нар уонна дьонтон ордорон хааллардахтара, — диэн
сабадалаабыттара.
Кес олохтоох эбээннэр дьону керсен сонун истэллэ-
рэ ахсааннаах буолар. Онон кинилэр санааларын туора
ол-бу сурах, тыл-ес аймаабатада. “Одолорбут кэлэллэри-
гэр тыыннаах тиийэрбит эрэ буоллар”, — диэн бадалаах-
тара... Арай иккиэн, ол кыйыны туораабакка, икки
ыйынан быысайан, утуу-субуу елен хаалбыттара.
58

Тойбол дьонун унуохтарын тутаат, кун сиригэр туга
да суох, норой содотодун тула эргийэн хаалбыта. Саа-
йыгар тиийэн табаларын дьонтго кэпсэтэн баран урут
додоро бэркэ ынырарын санаан уонна бырааттарын
кытары бииргэ сылдьыбыт дьону сурадалайаары икки
туркунан Кэбээйи диэки киирбитэ.
Таас Тумуска кэлбитигэр, хаар быйыта сиэйэн эрэ-
рэ. Очного манна балык собуотун обургу бейуелэгэ
ньиргийэн олороро.
Тойбол чэйдээбит ыалыттан додоро сэрии тийэх
сылыгар улаханнык баайыран баран, онтон еруттубэккэ
елбут сурада Кыайыы быдан кэнниттэн кэлбитин, кэр-
гэнэ Марыына икки одотунаан Лунхада бэрт кырыым-
чыктык олороллорун истибитэ. Бырааттарын тустары-
нан ыйыталайа сатаабытын ким да билбэт этэ.
Ненуе кунугэр Тойбол эрдэ туран, Лунханы ере
тутан, тус содуруу туспутэ. Табалар барахсаттар ки-
лэн суол устун тайадайы билиммэккэ кун ортотун са-
жана Ардас бейуелэгэр тиэрпиттэрэ. Оччотоодуга эр-
гиччи даданы ас-уел кыйалдалаахтык кестер кэмигэр
додорун тулаайахтарыгар кини куутуллубэтэх кунду
ыалдьыт тиийбитэ.
Марыына эрэйдээх кэргэнин “кэлэр буолла” диэн
адьас итэдэйэн кэбийэн олордодуна, хара суруга Кыа-
йыы кэнниттэн кэлэн ордук хомолтону адалбытын
ытыы-ытыы кэпсээхтээбитэ.
Тойбол додорун дьонугар кемелейен, хас да хомму-
та. Онно кини Даайыйын кербутэ. Дьылдата таайдада
буолуо, сонно ейе-санаата харааччы ытыллыбытын дуу,
биитэр теттерутун, дьэ оннун булбутун дуу кыайан
быйаарбатада. Арай Даайыйы кереет, кини бу кун
сиригэр хайдах курдук содотохсуйан сылдьарын хайаан-
нытаадар да сытыытык ейдеебутэ.
Эмискэ халлаан сылыйан, сойуччу улахан ириэрии
кэлэн, хаар ньимси барбыта. Tehe да бадарбатадын
ийин, Тойбол теттеру айантга турарга тиийбитэ. Тиэ-
тэйиэхтээдин оннугар ис-ийиттэн надылыйа сатыырга
дылыта, кута-сурэ Лунка умнайыгар курдаттыы тар-
тарара. Таас Тумуска кэлбитэ ерус хайыы-сах онон-
манан ырбыыланан эрэрэ. Туоруу сатаабыт кийи ку-
раанах туркунан холкутук туоруо эбитэ буолуо эрээ-
ри, Тойбол хоргуйа суох бэйэтэ бу сырыыга дьэ дьик-
симмит аатыран Таас Тумуска саайаан хаалбыта.
60
Балык собуотугар улэдэ киирбитэ, онтон уу суола
турбутугар Лунхада тахсан Даайыйы сугуннэрэн киир-
битэ. Маннай утаа Тойбол эдэр кэргэнин илдьэ тереебут
уеруйэх эйгэтигэр теннер санаалаада. Арай Даайыс,
тейе да эт-хаан аймада суодун ийин, дьонуттан-сэргэ-
титтэн тэйиэн бадарбатада. Онон кинилэр Таас Тумус-
ка олохсуйардыы быйаарыммыттара. Бейуелэктэн икки
биэрэстэ курдук ойуччу турар дьиэдэ олорбуттара.
Тойбол кыйынын унуор тахсан дьааныларын тэл-
лэдэр бултуура, сайын балык собуотугар улэлиирэ.
Холбостохторун ненуе сылыгар кыыстаммыттара,
онтулара табыллыбатада. Дьоно улэдэ сырыттахтарына,
кумахха оонньуу сылдьыбыт устээх одо уу кэлэ турар
кэмигэр кытылга тардыллыбыт тыыга киирбитин, суурук
охсон, илдьэ баран хаалбыт... Кердеен-кердеен аллара
хас да кестеех сиртэн кураанах тыыны эрэ булбуттара.
Ол дьыл Даайыс иккийин ыарахан сылдьара. Онон Той-
бол кыйынын туулээдиттэн уурайан, дьиэтин тайыгар
улэдэ хаалардыы быйаарыммыта. Арай кыстыыр айын
булунан кэбийээри куйун баладан ыйын санатыгар унуор
адыйах хонукка тайахтыы тахсыбыта. Даайыс сэттис
дуу, ахсыс дуу ыйыгар да сырыттар, онтун билиммэккэ,
уруккутун курдук, бейуелэктэн икки биэрэстэлээх дьиэ-
титтэн кэлэн балыкка улэлэйэрэ.
Тойбол Ирикээ дьаанытын ардаа тэллэдэр, синньи-
гэс уруйэ байыгар, ус суунэ тайады охторон, онтун
астаан-уеллээн кэбийэн баран, уонча хонугунан теннен
ийэн, киниэхэ ыар илдьити илдьэ тахсан ийэр кийини
утары керсубутэ. Даайыйа эмискэ ойоллонон, хаана
тодо баран урун тыына быстаахтаабытын истибитэ.
Ардааттан алдьархайдаах улахан тыал туйэн сэттэ кун-
нээх туун ерус урун куугэнинэн алла сыппыта. Ол
куйун бэйэтэ даданы ииригирбит курдук эргиччи
куустээх буурдалар туйэллэрэ... Онон мун саатар кыа-
йан бырастыыласпакка хаалаахтаабыта. Дьоно, кини-
ни кыалларынан кэтэйиннэрэ сатаан баран, бокуонньугу
кистээн кэбиспиттэр этэ.
Тойбол эмиэ норой содотодун хаалбыта...
Даайыйын айыйбыта даданы... Ол айыыта тейе да
кунун-ыйын кулуктуурэ улаханын ийин, кини оччодо
ессе даданы сирдээди олох дьолун саамай утуетун Даа-
йыйын кытары мулчу туппутун сабадалаабат этэ.
Тойбол онтон хоту туспутэ... Иккилии-устуу сыл
61
буола-буола кэлэн Даайыйын унуодун сергутэн барара.
Элбэх сыллар аайаннар, кини дьолу билбит кунду
ейдебулун кулуктээн, син кэнникинэн айыыта мулу-
руйэргэ дылы гыммыта. Арыт утарынан, булт соноругар
аралдьыйан Даайыйы балачча кэмнэ умнан ылара эбэ-
тэр дэннэ ейдеетедунэ даданы холкутук санаан кэбийэ-
рэ. Хаары бурунэн турар кыйынны тыа майыныы
маарыннайар уонча сыл ааспыта. Арай хара тыа, киэн
нэлэмэн туундара бедену кэрийдэр даданы, ханна да
букатыннаахтык нус-хас буолан, кута-сурэ тохтуур си-
рин булбатада. Кудэн-туман курдук кэтэйиилэр иччи-
лэммэккэ симэлийиилэрэ сирдээди олодун бутэр yhyra
улам чугайаан, сыыйа илэ-бодо ынан кэлбитэ. Ол ман-
най ыраах хайалар омооннорун курдук тэйиччи эрдэ-
динэ Тойбол Таас Тумуска кэлэн Даайыйыныын сэргэс-
тэйэ сытар бадалаада. Биирдэ сэбиргэхтэтэн буорайа
сыспыттаада, арыыччаттан еруйунэн баран, ити курдук
хайан эмит Даайыйыттан ыраах сылдьан быстаран хаа-
лыадын ейдеебутэ. Онтон кини туохтаадар даданы ордук
дьиксинэн, атадар тураат, тиэтэл беденен хомунан, бу
Таас Тумуска кейен кэлбитэ. Онтон бэттэх бу олордодо.
Дьикти бадайы, биир сиргэ сатаан тулуйбат, наар
эргиччи айан-кес олохтоох айылгыта, ханна да саайын
тухары нус-хас буолбакка гынан баран, бу Таас Тумус
иччитэх куенугэр кэлэн дьэ уоскуйбут курдукка дылы...
Кини сэмээр кистээн кэтэйэрдээх. Арай, сахалар этэл-
лэринэн, дьол харада суох буолан, суппут кыыйа оч-
чодо быыйаммыт буоллун? Оске теннер куннээх буол-
ладына, кинини одото мантан эрэ булар кыахтаах.
Кун балачча уейэ ойуута Тойбол дьиэдэ киирэн,
Киэсэтин уйугуннарда. Киэсэ ынырана-ынырана тыыл-
ланнаамахтаан ылла уонна турбакка эрэ табадын уейэ
тустэ. Иккиэн сэргэстэйэн олорон бэйэлэригэр холоо-
но суох, сиэдэрэйдээн онойуллубут уйун сигаретала-
рын тартылар.
— Хайа, халлааммыт хайдадый?
— Бэрт. Кун утуетэ ууммут.
— Тыал биллибэт дуу?
— Суох. Чуумпу, — диэн хардарда Тойбол. Кини
додоро халлаан, кун-дьыл алдьанарын кэтэйэрин би-
62
лэр. Маннык чуумпу кэмнэ кинилэри ким да таарый-
бат. Бары быйа Сангаар диэки сырылаталлар. Оттон
улахан тыал турдадына кинилэргэ айан дьоно беде
тодо анньан кэлэллэр. Оччодо Киэсэдэ эргиччи барыс.
Бэйэтигэр быраайынньык, оттон ларегар — атыы-ту-
туу беде сайдар.
— Хата, бугун тойонум кэлэрэ буолуо. Алдьархай!
Тургэнник кэлэн барбат даданы! Мин кутталбыттан
айахпар ас да барбат, дьэ накаас.
— Кэлэн сиэн кэбийиэ буолладай, — Тойбол додо-
рун уоскутаары эрэ тыл кыбытта.
— Эттэххинэ судургу, дьинэр да кини эйигин ха-
йыай, син биир эн оннугар манна ким кэлэн ыскылаа-
ты харабыллыай? Оттон миигин бадас таах устан кэ-
бийиэн сеп. Оччодо буоратар дии. Хайа сирэйбинэн
теннуемуй? Ойодум, дьэ, сиир. Бэйэм да бу улэбин
найаа себулуубун. Эйигин кытары манна улахан тойон-
нуу “тос” курдук сананабын ээ. Мин бадас сиргэ
теруехпуттэн бачча копулу билбэтэх сордоохпун. Манна
эрэ кийилии холкутук уейэ тыынным.
— Чэ, бээ, мин илиммэр киириим. Эн уоккун ОТТОН
баран, бохтуурадын кер. Аны туох эмэ сыыйаны-халты-
ны булуон, — диэтэ Тойбол уонна кытыл диэки хаамта.
“Бохтуура” (фактура) диэн туох баар ылсыыны-бэр-
сиини барытын быйаарар куустээх кумаады. Онно
итэдэс-быйадас кейуннэдинэ, иитэ суох иэдээн тахсар.
Киэсэ куттанаахтыыр да, кинитээдэр Тойбол ордук
дьиксинэр. Оске Киэсэни устан кээстэхтэринэ ким Той-
болу харайыай? Оттон Киэсэ кинини Даайыйын сэргэс-
тэйиннэри унуох тутуох буолан тылын биэрэн турар.
— Чэ, бохтуура эрэ учугэй буоллун, — диэн ботугу-
руу-ботугуруу Тойбол тыытыгар олорон уескэ анньынна.
Эбэ балысхан сууругэ ону тордуйа курдук хабан
ылан бокуойа суох аллара диэки дьулурутта. Одонньор
сууруккэ хоттордор даданы, тыытын кырыыбалыы
содус тутан, тургэн-тургэнник эрдинэн чалымнатан,
синньигэс уейу туораата. Хомодо киирэн, куеллуу эр-
динэн, кумах арыы тумсугар утуллэ сытар илимин
чорохулара дьигиннииллэрин ыраахтан сэргии керде.
Биир обургу сордон илимин быйадайын етуулуу
эринэн баран эбиитин тиийинэн ытыран кэбиспит.
Балачча бодьуустайан араарбытын кэннэ, ол обургу
муччу туттаран ууга куотан хаалла. “Чэ-чэ, бараах-
63
таа, эн да миэхэ эрэ бадалаах булт инигин. Орус сор-
доно диэн айахтан теле туйэр ас буоллада”, — дии
санаата одонньор. Онтон ус хаахынайы, биир алыйары
араарда уонна адьас илимин ерейетугэр дулун курдук
хамсаабакка харааран турар хатыылаах систээх улахан
балыгы керен сойуйда. Теле туйэн хаалыа диэн оргууй
адай сэрэнэн илиминэн сереен тыытыгар нэйииччэ сойон
тайаарбыта — буут кэриннээх суунэ хатыыс эбит.
Одонньор мехсен тилигирэйэ сылдьар, Элиэнэ эбэ
хотун дэинз биэрэр маанылаах балыгын кэрэхсии, уерэ
керен олорбохтоото. Ол эрээри суунэ хатыыс кунду
керунэ тейе да кэрэтин ийин, аны балыгы хайыыры
быйаарыныахха баар этэ. Илдьэ баран буйаран сиэди
ымсыырбыт ийин, аны мантын улахан сокуонунан
бобуулаада баар. Билиннэдинэ буруйа-сунхата бэйэти-
нээдэр улахан, ыстарааба — ыйдаады хамнас. Чэ, ол
диэн, онноодор ордук куйадана баар — баччаанна диэ-
ри олорбут олодун туерэннии туйуе: эмиэ онтон-ман-
тан сэрэнэн-дьиксинэн барыады бадарыллыбат. Аны
туттахтарына буруй улаханын Киэсэдэ тубэйиннэриэх-
тэрэ уонна улэтиттэн устан кэбийиэхтэрэ. Оччодо Той-
бол буорайар дии.
Тойбол одонньор саараан, кэтэдин тарбанна, ону
хатыыйа: “Чэ, тургэнник быйааран ис”, — диэбиттии
утары кере сытта. Одонньор уейэ тыынна, онтон эрди-
нэн чалымнатан тыытын кумах тумуйахха астарда.
Биттэдиттэн тардыйан туран чычаас ууга уктэннэ уонна
хатыыйы нэйиилэ кетеден ылан ууга ыытан кэбистэ.
Балыга адьас даданы сойуйбут, ургубут быйыыта бил-
либэккэ, аат эрэ харата кутуругун хамсатан, уес диэ-
ки устан дулун курдук сундулуйа турда...
— Эйигин да сиэн, онон хайаланар биллибэт, бара
тур, аналлаахтар булан айыахтара... Оттон мин кимнээх
буолан, киммин эйигинэн кундулуем, киммэр кэйии-
лэниэм буолладай. Содотох онойор айахпар угар ту-
йуттан тугум бадайытай? Бадар, аны кэлин елбутум
кэннэ одом кэлэн, мин туспунан куйаданы истэн хо-
мойо сылдьыа.
Киэсэ уотун оттон, чаанньыгын ербут. Одонньорго
аллара утары киирэн тыытын тыада сойон тайаарда.
Урун балыгы тута хатырыктыы охсон буйаран кэбис-
тэ. Киэсэ, себулээн сиир балыга буолан, алыйарын
хатырыктары уел эн кэбистэ.
64
Ортолуу аЬыы олорон одонньор хатыыйын туйунан,
дьэ, кэпсээтэ. Киэсэ курус гынна. Сибилигин адай
себулээн сии олорбут алыйарын киэр анньан кэбистэ.
— Эчи, хаарыаны!.. Адалтын буоллар билигин атын
ыал одолоро олоруох этибит. Дьон обургулар оччону-
баччаны сиэтилэр ини. Эбэн кырдьар сааскар соруйан
елуулээн биэртин ылбатаххыттан, бука, хомойдодо.
“Этээччи эттэдинэ эмиэ да оннукка дылы эбит дуу?”
— диэн Тойбол балыгын ыыппытынаадар туохтан да
Киэсэтин хомоппутун ордук кэмсинэ санаата. Ол ба-
лык диэхтээн, Тойбол онноодор буолуоду булар-талар
этэ да, хата, бэйэтигэр инэриммитэ суох. Барыта ааспы-
та, мэлийбитэ ыраатта. Хайан эрэ ыраахтан айаннаан,
оол-ол Дьаанылар унуордарыттан иннигэр бу эбэ нэ-
лэйийэ-хотойуйа сытарын керер кэрэ да буолара. Бу
Таас Тумус барахсан хас эмит куннук сиртэн костер
бэлиэ сир. Оччодо манна, кинини Даайыйа куутэр эр-
дэдинэ, олус да уерэн-кетен, дьоллонон эргиллэрэ. Хай-
дахтаах да ыарахан айан биллибэккэ aahapa, булт сын-
далданнаах соноругар кини сылайары билбэт этэ. Даа-
йыйын уердээри була сатыы-сатыы кэйии эгэлгэтин
адалар: балык бастынын, хара улары, кыыл таба ты-
лын, туулээх кундутун... Оччодо хас да бук эрчими-
рэн, кыаллыбаты да кыайыах, ситиллибэти да сити-
йиэх курдук куускэ сананара. Тойбол туйугар Даайы-
йын кытта аан дойду кута-сурэ кейен, кун сирэ иччи-
тэхсийэн хаалбыта.
Киэсэ ларегар киирэн-тахсан, уйалаах тиин курдук,
тугу эрэ букунайар. Эрэйдээх тойоно кэлэриттэн кутта-
нара олус. Туох ааттаах, ханна кыбылла сытар кийи
кэлэн биэрбэккэ эрэйдээтэдэй? Ийэр сурада ийиллибитэ
ыраатта. Ол тухары Киэсэ нус-хас утуйара-олороро мэ-
лийдэ. Наар ити-бу кэлиэ диэн кэтэс — мэлигир, кэтэс
— мэлигир. Тойбол — кыйыннары-сайыннары салгы-
бат дьарыгын — удьурдайы кыйан хамса оноро олордо.
Кун ортотун диэки, дьэ, унуортан биир мотуордаах
оночо Таас Тумуйу керде-кербутунэн сырылатан ийэрин
Тойбол урут харахтаата. Киэсэ райпо бэрэссэдээтэлэ
Тороев бэйэтинэн кэлбитин билэн, утары суурээхтээ-
тэ. Тороев, оргууй адай дааданнаан сыыры дабайан
истэдинэ кердеххе, сурдээх толуу керуннээх, астык
ыччат быйыылаах.
Киэсэ эрэйдээди туораттан кийи айыныах, тугу эрэ
65
3-1552
бокуойа суох санара-санара, илин-кэлин туспэхтээн,
эккэлиир ыт курдук, тойонун тула эйэнэлиир. Салла-
ра оччо эбитэ дуу, мэктиэтигэр икки такыма босхо
баран, бууттуун сап-салыбырас буолбут.
“Чэ, бохтууратыгар эрэ сыыстарбатын... — дии са-
наата Тойбол. — Туох барыта бохтуураттан тутуллан
турар быйыылаах”.
Сотору содуйунан Тороев Киэсэлиин ларектан тах-
сан, аны ыскылааттар диэки хаамтылар.
“Бохтуура” барыта орун-оннугар сеп быйыылаах,
Тороев, хата соччо мехпекке-эппэккэ, оночотугар
теннен, Лунха тердун диэки куугуната турда.
Киэсэ ларегуттан биир кыйылы илигирэтэн тайаар-
да, уеруулэрин бэлиэтии таарыйа чэйдээтилэр.
— Дьэ учугэй! Хата этэнтгэ ааста дии. Оо, куттанан
кутум ыстана сыста. Эйигиттэн тугу кистэниллиэй, —
диэтэ Киэсэ маадынны алыйарын быйадайын сии оло-
рон. — Оок-сиэ, одонньор, били хатыыспыт баара буол-
лар, атын ыал одолоро олоруох этибит. Эчи хаарыаны!
Ол барахсан билигин эбэ хайа эрэ туелбэтигэр сырытта?
— Ким билэр... — Тойбол уейэ тыынан баран хар-
дарда. — Уоран айаабыт да диэн... Кийи этин-тирии-
тин ыккардынан барар ини.
Киэсэ холуочуйан истэдин аайы дьуйуннуун, чы-
наччы тартаран, быйыылыын-тайаалыын сыыйа ула-
рыйан хаалар. Маадынны, наар куттанан киригил-
дьийэ сылдьар Киэсэдэ холоотоххо, билигин Тойбол
иннигэр куекэгэр моойдоох, халлааны хабардатынан
балысхан санаалаах, сахалар этэллэринэн, кийи киэнэ
адыс кырыылаада иннэри анньыбыкка дылы санаран-
инэрэн олоппоччуйа олордо.
— Кырдьадас, биирдэ санаан кердеххе, эн маадыын
хатыыскын сопке да ыыппыккын. Уоран айаабыт да
диэн. Бийиги туекун ыттар буолбатахпыт. Бийиги мээнэ
да дьон буолбатахпыт... Бийиги...
Тойбол оргууй уейэ тыынан кэбийэр уонна аллара
Элиэнэ эбэ хайааннытаадар да намылыйа налыйан, нэ-
лэйийэ-хотойуйа сытар ньуурун одуулуу олордо. Бэл бачча
толуу хаан эбэ хотун кубулдатыран-дьибилгэтирэн, атын-
нык тамнааттанан турааччы. Онно холоотоххо Киэсэлээх
Тойбол ычалара диэхтээн, кинилэр барахсаттар хайдах
да буолан-хаалан турдахтарына, онтон аан дойду иннэс-
тибэтэ чахчы. Эбэ хотун эчи чуумпурбутуон! Биир кэм
66
мэп-мэндээркэй, кип-килээркэй ньуура содуруу халлаан-
тан таннары сатыылаан туйэн, хоту халлаан уордатын
диэки ере мэтэрийэн тахсан, туналыйа уста турар.
Онон-манан борохуоттар буруолара унаарыйар. Ки-
нилэр да буоллаллар, эбэ куенугэр байыйтаран, биир
сиргэ хамсаабакка олорорго дылылар. Дьинэр, ити кыра
кийи ейугэр-санаатыгар баппат модун куустээх суду
ааллар. Таайы, чоду, энин тимир тайадайы ерейелуу
тиэммит хастыы даданы баарсаны кетелленен баран
ерус уейун тутуйан нуйэрдик дьуккуйэн ийэллэр. Туох
ааттаах айыытыттан анатыылаах барахсаттар ити аал-
лары салайаллара эбитэй?
Куйуеру, уу туйэн Лунха сунньэ быйыннадына,
борохуоттар дэннэ Таас Тумус ыскылаатыгар тайадас
адалаллар. Оччодо Киэскэ' “бохтууранан” тайадайын
аахсан такырыйа суурэр. Эмиэ да дэннэ меккуйэн,
иирсэн ылаллар, онтон бутэн барыта орун-оннугар та-
дыстадына, эйэлэйэн бииргэ айыыллар. Кэпсэтэн да,
айаан-сиэн да ол дьонно ханыыласпатын-дьуерэлэспэ-
тин билэр буолан, Тойбол, кинилэргэ чугайыы сатаа-
бакка, туораттан одуулуур, керер. Киэсэ эрэйдээх ки-
йиргээхтиир да, борокуот дьоно диэн киэн ычалаах,
халлаан кетердерунуу, ураты быйыылаах-майгылаах,
урдук аналлаах олохтоох дьон буолуохтара ээ...
Киэсэ эмиэ ларегар киирэн, тугу эрэ хомунан-дьайа-
нан чэрэгэлдьийэр. Ол сылдьан “черес” гынан ийиллээ-
мэхтээн ылар уонна ерус диэки керер. Куну супту итин-
ник тура мехсер. Табаарын харайар, урут-уейэ тэбиир.
Сурун атыытын — арыгылаах бытыылкалары кылбач-
чы сото-сото наар-наардарынан кэккэлэтэн кэбийэр.
Киэсэ олодо мантан уонча кестеех бейуелэккэ баар.
Куйун эбэ мууйа туруута ларек сабыллар. Оччодо Той-
бол ыскылаатын манаан саас буолуор диэри содотодун
хаалар. Кыйын дэннэ балыксыттар быйа охсон аайал-
лар. Сир-дойду буттуун урун хаарынан сабыллан эп-
сэри тойон хаалар. Оччодо бэл кураанадынан да кэтэ-
йэрин-манайарын мэлийэн, кун-туун силлийэр курус
олодо садаланар.
Лунха тердуттэн ус оночо ойон тахсан, Таас Тумус-
ка тохтоотулар. Киэсэ, куттанан ньыхаччы туттубуту-
нан ларегуттан быган, кэлбит дьону енейен керде уонна
ойодо чахчы кэлбэтэдин итэдэйээт, уларыйа тустэ. Бачча
элбэх атыылайааччы тэнинэн кун аайы киниэхэ кэл-
67
3’
бэт. Yc оночоттон уон биэс кийи тахсан еруйуспут
курдук тиэтэйэ-саарайа ларек диэки суугунастылар.
Тойболу ким да ейдеен кербете, арай Айгылла бокуон-
ньук эмээхсинэ Марыына билэн дорооболосто да: “Чэ,
бээ, билигин...” — диэн баран дьонун кэнниттэн хар-
быалайа турда. Ыксаан адылаабыта сур. Кини, хотун
хаан бэйэтэ, туох ааттаахха итинник ыгылыйдадай?
Туох эрэ бэрт мээнэ буолбатада чахчы.
Киэсэ ларегуттан ойон тахсан, кулуус тыла белену
кылыгыраппытынан ыскылааттарын диэки хаамар.
Кэнниттэн дьон бука бары илин-кэлин туйэн, батыйа
сылдьан, тугу эрэ ерусуйэ-ерусуйэ кердейеллер.
— Киэсээ, кытаат эрэ.
— Киэсээ, миигин умнумаар дуу?
— Киэсээ...
Кердейееччулэр бука бары Киэсэни эргиччи еттулэ-
ринэн хас да тегул бугулуур дьон. Киэсэ саха тэнэ
суох, чоноччу туттан барыларын урдулэринэн кере
сылдьар. Туох да айара иллэнэ суох кийини мэйэйдээ-
биттэринии чыпчырыммахтыыр. Ол эрээри эмиэ кер-
дейуулэрин быйа-хото батан испэт. Оннук ыскылаат
уонна ларек ыккардыларыгар хаста даданы теттеру-
таары биэрэннэйэ сырыттылар.
“Итиччэ толуу барахсаттар туохха итинник кыйал-
даламмыттара эбитэй?” — диэн Тойбол ийигэр таайа
сатыы олордодуна Марыына кэллэ.
— Дьэ кэпсээриий, хайдах-туох олородун?
— Син сылдьабын. Эйиги хайдаххытый?
— Учугэйбит.
— Бу туохха кэллигит?
— Оттон биир борохуот дьиэ тэрилэ, миэбэл адал-
быттар диэн сурадын истэн, ону эккирэтэн кэллибит,
ити тойоммут сугун-садын иэмин-дьаамын биэрбэт дии.
— Суо-ох, етерунэн тайадас кэлбэтэдэ. Арай унуруун
биир баарса арыгыны туйэрэн ааспыттара.
— Тууй-сиэ! Ону билиминэ бу ыт сырыытын сы-
рыттахпытый! Бу эйиэхэ суегэй уонна дьодойон адыйах
бэрэски кэйиилээхпин. Орускэлэйэн, дьону куота ох-
сон кэлээри, ыксал беденен, тубэйиэх туох баарын
адаллым. Аны ити лаахтаах хаптайынна ымсыыран,
унуохпут хамсаан, сугун-садын олорор-утуйар суох.
Ээ, естубэйи, быйыл сиэним уол саллааттан кэллэ, —
диэн баран Марыына хатыныр уйун уолу ыныран ылла.
68
Тойбол кердедунэ уол эйэтигэр ханан да маарыннаа-
бат, чынха атын быйыылаах-тайаалаах одо эбит. Дьол-
лоохтор бука бары туохтарынан эрэ борохуот дьонун
санаталлар. Кинилэри тодо эрэ кийи тулуйан утары
кербет, кинилэр айылгыларыгар ahapa чадылхай, ahapa
сытыы туох эрэ баар.
Марыыналаах баартарын кэннэ Тойбол тодо эрэ
кыыйын туйунан санаан кэллэ. Даайа билигин хай-
дах-туох олохтоодун, хайдах дьуйуннээдин, быйыы-
тын-тайаатын таайа сатаата.
Элиэнэ эбэ хотун кыйытта-кыйытта уллэ кыыйы-
ран, урун куугэнинэн аллан кедеруннуу, кытарын-
ныы, ис-ийиттэн долгуйан дьалкыйыйа сытта. Илин-
тэн улахан тыал турбута туерт хонно да, намырыйыах-
таадар эбии сэтэрээн ийэргэ дылы.
Таас Тумуска Сангаардаан ийэр айан дьоно беде
хаайтаран, кийи элбээтэ. Онон ларек атыыта-тутуута
эмиэ сыыдамсыйда. Киэсэ ол ийин, ардахха уерэр
чыычаах курдук, халлаан алдьанарын кэтэйээччи.
Киниэхэ билигин быраайынньык, онон баар-суох маа-
ны танайын таннан, хамыйах тилэдинии муччуйбут
дьодус сирэйигэр ачыкы кэтэн, дьойуннанан туран,
суот тардан лайырдатар.
Дьон тура-олоро сатаан бэркэ эрэйдэннилэр. Тиэ-
тэйэллэрэ даданы сурдээх, тэйийбэттэрэ да бэрт. Ха-
йыахтарай, унуор кинилэр дьиэлэригэр-уоттарыгар,
улэлэригэр тиэтэйэн эрдэхтэрэ. Эбэлэрин уода-кылына
ударыйарын кэтэйэллэр даданы, туйа суох. ©рус обур-
гу кыыйырбытын кэннэ, хайдах кердейен-ааттайан
ийитиннэриэн баарай?
Биир обургу борохуот ерус сурун уейун тутуйан,
хотуттан кэлэн содуруу ааста. Кини да буоллар, эбэ
седумэр долгуннарын балкыырыгар умса хоруйбахтаан
ылар. Маннык алдьархайдаах кэмнэ бэрт харса-хабы-
ра суох санаалаах салайааччылаах эрэ ааллар эбэ уорун-
кылынын утары керен эрдэхтэрэ.
Тойбол борохуот дьонун ертен ыла керер да, кини-
лэрдиин кийилии “эн-мин” дэйэн чугастык билсибитэ
суох. Тэннэспэт, сир халлаан курдук эгэ-дьэгэ олохтоох
Дьон, быйыыта, ейдеспеттер быйыылаах. Тойбол былыр
69
Айгыллалыын ейдейеллере. Ол бокуонньук дейуну уон-
на бэйэтэ да теруккуттэн адыйах саналаах буолан, сочно
атах тэпсэн олорон сэлэспэтэллэр даданы, бэйэлэрин су-
ДУРГУ кыйалдаларын угус тыла суох быйаарсаллара уон-
на утарыта керсен баран бутэйдии мучуннэйэн кэбийэл-
лэрэ. Билигин Айгылла огдообото Марыына, одолоро
улаатаннар, урукку кыйалдаттан тадыста даданы, хотун
хаан бэйэлэнэн адьас уларыйан хаалла. Аны Марыына
Тойболу харайар, була-була кемелейе сатыыр. Оттон
Тойбол ол аайы тодо эрэ улахан иэскэ киирэн эрэргэ
дылы сири-буору кымыстыыр, тодо эрэ ис-ийиттэн ку-
руйар. Марыынаны кыайан утары кербет буолуор диэри
сурун баттатарга дылы. Тойбол санаатыгар билинтги
Марыына тугунан эрэ борохуот дьонугар маарынныыр.
Эбэ долгуна намырыахтаадар эбии бэргээтэ.
Атылыы кестуу-быйыы атылыы санааны теретер.
Отучча сыллаадыта Тойбол кэргэнэ куйадан буолтугар
теннен истэдинэ ардааттан укчу маннык, тыа майа
иэдиллэр куустээх тыала туйэн, унуор хаайан кэбис-
питэ. Сайкины кийини тейе ер сытыарыахтарай, кэ-
тэйиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии.
Ама ааста эрэ диэн, оо, оччотоодуга муннаммытыан!
Эбэ хотун уоскуйарын кэтэстэ, кердесте да этэ!.. Арай
эбэ ону истиэ дуо? Кини обургу кыыйырбытын туох
ааттаах ударытыа баарай?
Даайыс барахсан сэттэ ыйыгар диэри бэркэ сылдьы-
быта ээ. Бука, охтон энин, туох эрэ ойолтон мойуо-
гурдада буолуо, содотодун кунэ харааран олордодуна
тубэйэ кэлбит борохуот дьоно харайбыттар. Хайа айыы
сурэхтээх барахсаттара эбиттэрэй, бэркэ керен-истэн,
буебэйдээн, Сангаарга илдьэн истэхтэринэ, одо куоп-
пут уонна бэйэтэ аара тыына быстаахтаабыт...
— Тыый, бу тыал сурун! — дьон олус эрэйдэннилэр
быйыылаах, кэтэйэ сатаан тура-олоро мээрик буоллулар.
— Отерунэн астыах да чинчитэ суох. Дьэ мойуок.
— Улэ-хамнас хаалла...
— Хаарыан куннэр буттулэр...
Тойбол сонньуйда. Ханна да барар-кэлэр кыйалдата
да, кыада да суох арай кини холку. Эбэ хотун тейе да
кыыйыран-тымтан силбиэтэммитин ийин, ол аны ки-
нини таарыйбат. Хайдах да киэбирдин, аны киниэхэ,
урукку курдук, унэн-суктэн чохчоннуох суох, кыахтаах
буолладына, ыйы да эргитэн дьалкыйыйа сыттын.
70
Эр дьон, тэпсэннии сатаан баран, кургуемунэн ла-
рек диэки хаамсыбыттарыттан сылыктаатахха, туох
эрэ “тыас” тахсаары гынна быйыылаах.
Дьахталлар ууттээх хойуу чэйи ийэ олорон Ардастар
сонуннарын хопко-сипкэ ымньаан, хойуннаран-убатан
кэпсэтэн умайыктаналлар: кимнээххэ кийиит, кутует
кэлбитин, кимнээх тайах сиэбиттэрин, кимнээх кутурдэ-
рин-кенестерун ырыталлар. Тойбол Ардастары Даайы-
Ьыныын холбойуодуттан ыла бэркэ билэр. Арай бу
кэлин тэйдэр тэйэн, аны адьас да сэргээбэт буолла.
Эмиэ бу Элиэнэ эбэни курдук, дьон олодо кинини таа-
рыйбакка эрэ аттынан устарын кэрэхсээбэккэ керен
кэбийэр.
Эр дьон хайыы-сах куе-дьаа буолан, саналара-инэлэ-
рэ улам эрчимирэн ийэр, етер-етер кулсэн ньиргийэл-
лэр. Тойболу ынырбыттарыгар тиийэн, биир елууну
ийэн баран, туора хааман биэрдэ. Кыра ычалаах кийи
хайа да еттунэн тэннэспэт, быстахха да аргыстаспат
обургу хардыылаах дьон.
Арыгы барахсан диэн лаппа содус кыахтаахтар айыыр
астара буоллада. Татымы кууркэтэн, быйадайы улуннэрэн,
дьоллооххо дьолун, сордооххо сорун сытыырхатар ас.
Тойбол ол ийин арыгыттан тардынар. Биирдэ эмэ
истэдинэ ону-маны санаан, сырата-сылбата быстыар
диэри найаа ытаан-соноон кэбийээхтиир. Аны туран
холуочуйдар эрэ, ер сылларга хаппахтана сылдьыбыт
кута-сурэ дьэ айыллан, дьонно тардыйар. Ол эрээри
дьон, бэйэлэрин курдук, утарынан олох уеруутугэр-
хомолтотугар уста сылдьааччыны эрэ ейдууллэр.
Маннай одонньор былыргы балысхан булт туйунан
санаан баран, аны сэриигэ тылланан баран елбут бы-
рааттарын, Даайыйын ахтар. Бэйэтэ улам долгуйан,
уйадыйан барар, оттон истээччилэр булт туйунан сэр-
гээн ийэн, кэлин сойон, тэйийбэккэ биир-биир туран
баран хаалаллар. Оттон одонньор, содотодун хаалбы-
тын биллэр да, найаа уйадыйан хаалан, кыайан тох-
тообокко, охтуор диэри кэпсээбитин курдук кэпсии
олорор. Ону барытын тийэдэр тиийэ арай Элиэнэ ис-
тэр. Истэр уонна санарбат... Одонньор арыт дьин буол-
бутуттан адьас туора да халытан тадыстадына, син
биир анардастыы истэн кэбийэр. Ити кини сорун-му-
нун, дьин кырдьыгын билэр эрээри санарбат...
Биирдэ эмиэ угэйинэн кэпсии олорбута:
71
— брус кытыытыгар кумахха содотодун оонньуу
олорбут устээх кыыс одом сутэн хаалаахтаабыта...
Кердуу сатаан мэлитэн кээспиппит. Айадалыы сатаан,
дьон муннаран илдьэ бардада дуу диибин...
— Тыый, тодо куйаданай? Оннугу yryhy кэпсиил-
лэр ээ. Одото суох дьон одону уораллар yhy... — диэн
онуоха ким эрэ хап-сабар сана аллайа туспутэ. — ©рус
сунньунэн араастар сылдьан эрдэхтэрэ ээ. Ол чахчы,
чахчы оннук эбит!..
— Оннук... — Тойбол ол сойуччу санааттан бэйэтэ
даданы куттаммыт курдук кийитин сирэйин-харадын
кербутэ.
— Оннук-оннук! Хата, ол кыыйын билигин улаа-
тан кийи беде буоллада дии. Устээх этэ диэтин дуу?
— Устээх... суох... уйун ааспыта...
— Оччодо ейдуен сеп эбит. Аатын энин билэр бутун
кийи эбит...
— Ийэтин аатынан Даайыс диэн этэ...
— Хайа, Даайыйын кийи буолладына эргийэн кэ-
лээрэй?
— Кэлиэ дуо?! Ама?..
— Кэлиэн сеп... Кэлиминэ...
Ити кэпсэтии кыада туспут кыым курдук, одонньор
кутугар хатана сылдьан баран, улам сириэдийэн тах-
сыбыта. Аны кыыйа суппутун туйунан кийи аайы
кэпсиир идэлэммитэ. Ону дьон бэркэ сэргии, айына
истэллэрэ, ол кини санаатын эбии куедьутэн биэрэрэ.
Устунан дьин-чахчы оннук буолтугар бэйэтэ да итэ-
дэйэн барбыта. Уруккуну кэм-кэрдии тумарыга мэйэй-
дээн истэдин аайы чопчу туга-ханныга, хайдада эмиэ
елбеедуйэн ийэрэ биллэр. Ол туннэстибит тыы диэн,
о л кытыыга бырадыллыбыт анар этэрбэс диэн...
Туулугэр кестер туунну олодор киниэхэ илэ суода
барыта баар курдук. Онно кини урукку олодор кундутук
санаабыт дьонун ортолоругар тодо эрэ еруу кин-татыа
кыыйыра сылдьар. Киниттэн уратылар бука бары ис-
истэриттэн сылаанньыйан уерэллэр-кетеллер.
Урун кырса садынньады бойбоччу курдаммыт эдэр
кыысчаан урун уучадынан эниэни таннары хаамтаран
кэлэн, тордох аттыгар тохтуур. Ону Тойбол кыыйым
72
дии саныыр да, кэлиэхтээх кийи кэлбитинии соччо
кыйаммат, хата, умса туйэн уота умуллаары гыммы-
тын, кулу ерукутэн, урэн сирилэтэр. Кыыйа кэлэн
санныттан кууспалыыр уонна кэтэдин айын сылаас
тыынынан кычыгылатан сыллаан сыыгынатар.
— Адаа, адаккам сыыйаа, мин эйигин адынным
даданы. Оттон эн? — диэмэхтиир кулэ-кулэ.
— Чэ-чэ, эмиэ били ийэтигэр дылы... — диэн Тойбол
илэ хайан да буолбатадыныы киннээхтик хардарар.
* & &
Бэйис кун бутуутэ киэйэттэн садалаан тыал дьэ сыы-
йа мелтеете. Эбэ долгуна арыый уоскуйарын кытта,
хаайтаран олорбут уонча мотуор утуу-субуу Сангаар
диэки туйунэн кэбистилэр.
Тойболлоох эмиэ иккиэйэдин хааллылар. Киэсэ атах-
тарын дыраччы тэбинэн, оронугар танастыын тиэрэ
туйэн, утуйан хаччыгыната да сыттар, ис кута Таас
Тумустан бадас быдан ыраах, атын халлаан уладаты-
гар кете-дайа сылдьар быйыылаах.
Эбэ хайан да долгуйбатах курдук уу чуумпунан
намылыйа уста сытар. Куйунну туун саба халыйан
кэллэ. Таас Тумус адьас чугайынан чадылхай уотта-
рынан сандаарыйбыт мап-манан борохуот содурууттан
кэлэн хоту ааста. Ырыа-тойук, кулсуу-салсыы беде.
Быйыыта, дьон талыыта дьон уерэ-кете сырыттахтара.
Халлаан сырдыыта Тойбол илимин керен кэллэ. Ус
сор дон, биир алыйар туппутун адалан уелэн кэбистэ.
О л аайы хатыыс суох.
Ирикээ дьаанытын хоонньуттан эмиэ сана кун ойон
тахсан аан дойдуну кэрийэ барда.
Куну кытары аргыстайан Тойбол одонньорго анам-
мыт сойуччу сурах Таас Тумус диэки устан ийэрэ.
У лам чугайаан ийэрэ...
Одонньор куннэ сыламнаан нухарыйан ылла быйыы-
лаах, мотуор тыайа субу барылаан кэлбитигэр биирдэ
сойуйан уйугунна.
— Одонньор-одонньуор! Эйиэхэ илдьит адаллым, —
диэн Ардас дьахтарын саната аллараттан чадаарыйда.
— Сангаарга эйигин сурайар кыыс кэлбит уйу. Одолоох
Дииллэр. Сэрэйдэххэ, эн кыыйын буолуон сеп уйу.
Ону баран билсэр уйугун...
73
Одонньор сойуйбута бэрдиттэн тугун-ханныгын
ейдуен ыккардыгар мотуор тыайа орулуу тустэ да,
оночо Лунха тердун диэки дайа турда.
Тойбол ессе да балачча ити истибит тылларын ис
хойоонун ейдуу сатыы олордо.
“Кыыйын кэлбит... Одолоох... Билсэр уйугун...”
Тойбол хаста даданы ойон тура-тура, теттеру олор-
до. Ити адыйах тыл суолтата туейун ийигэр баппакка
тыынын хаайар курдук.
— Хайыах бадайыный?.. — диэмэхтээтэ уонна эбэ-
тин чуумпу ньуурун етерунэн кербетедун курдук, атын-
нык, кердейе-долгуйа керде: тыалыран хаалбат ини...
Онтон баран Киэсэтин тардыалаан арыычча уйугун-
нарда. Кийитэ, субу атын халлааннаах туспа дойдут-
тан куерэйбиттии, маннай утаа одонньор санатын
ейдуехтээдэр буолуох илинин-ардаатын, бэйэтэ кимин-
тугун да быйаарбакка, иччитэ суодунан килиэс-малаас
кербехтуу олордо...
— Оо, дьэ... Одобор туох да кэйиим суох эбит дии... —
диэн ботугураата Тойбол, били улахан хатыыйын санаан.
Кинилэр Таас Тумустарыгар киэйэ хойутуу теннен
кэлбиттэрэ. Саната-инэтэ суох олорон чэйдээбиттэрэ.
Элиэнэ эбэ киэйээнни уот кыйыл сарыал диэки кы-
тара уста сытара.
Тойбол одо кетедуулээх, суурбэтин даданы туола
илик кыысчааны кереет, тута сэрэйбитэ... Кини кыыйа
Даайыс отут устээх, сиппит дьахтар буолуохтаах этэ.
Оттон бу кини туейэтин, эрдэ ойолго былдьатан суорума
суолламмыт атын Тойбол, кыыйа этэ. Ол Тойбол аны
бу олохтон тугу да эрэйбэт, туохха да кыйаммат буол-
бута ыраатта. Арай олох дьону оонньуу оностор кур-
дук, кинилиин ахсааннайан бутуспут да дьонно сир-
дээди сырыыларын телебурун ыыта турар...
Киэсэ ытаан сыныргыыр. Тойбол додоругар махта-
на санаата: Киэсэ ити кинини айынан ытыыр. Барах-
сан, утуе сурэхтээх кийи. Оттон Тойбол ытаабат. Togo
ытыай? Кини аны дьиннээх бэйэтин кыыйа кэлэрин
кэтэйэр. Оттон кини Даайыйа хайаатар да кэлиэ. Кэ-
лэрэ чахчы. Кини кэлэригэр тыыннаах тиийбит эрэ
кийи. Хайдах эрэ буола улаатта? Тойбол тодо эрэ Даа-
74
йыйын борохуот дьонугар атылыы курдук саныыр.
Сотору эмиэ сана кун, урукку куннэр угэстэринэн,
бэйэтин аналын толоро тадыста. Элиэнэ эбэ содуруу
халлаантан таннары сатыылаан туйэн, уруккутун кур-
дук, хоту устан унаарыта сытара.
Тойбол саамай бутэр yhyra ыган кэлиэр диэри одотун
кэтэйэ сыппыта... Кэтэйэ сыппыта, саамай тийэх
тугэннэ диэри. Ол да кэнниттэн эмиэ...
МИХЕЙ
Сухогруз-баарсада маарынныыр уйун борохуот бэр-
кэ сэрэнэн сыдарыйан Таас Тумус ыскылаатын анны-
гар чугайаан истэ.
— Айабыын! Бу дойду адьас чычааран хаалбыт дии...
Буолар да эбит! Ол да ийин фарватеры уларыттахтара,
— диэтэ Элиэнэ бары уестэрин, борохуоттар хордойор
хомолорун, тиксэр кытылларын билэринэн аатырбыт
кырдьадас лоцман Михей Ильич Максимов. Одонньор
билигин суднода быстах ыалдьыт буолан, урут усту-
бут уестэрин кэрийэ сылдьар. Эдэр капитан эппиэттээх
кэмнэ салалтаны бэйэтин илиитигэр ылан суднону
кытылга тиксэрдэ. Илин киил лойуор таас ардайдаах
кумах энэргэ кыйарыллан линкинээтэ. Онуоха диэри
Михей одонньор Таас Тумус эстибит бейуелэгин абы-
на-табына дьиэлэрин чаппаларын урдунэн кийи унуох-
таах томтору одуулайа туран уейэ тыынна. Сиэбиттэн
имиллибит мурун соттор ербеду ылан чарчыстыбыт
сууйун келейунун, ньамньыгыр уостарын дьабадьы-
тын соттуммахтаата.
— Микиэй, бу эн эбиккин дуу?! Ээ, Микиэй! —
диэн кытылга суурэн такынайан киирбит кыра кийи
сана аллайда.
— Ээ, Киэсэ! Дьэ буолар да эбит! — бу иччитэх
энэргэ атайын керен одонньор уерэ тустэ. Кийи барах-
сан, ханна да сырыттар, урукку таарыйан ааспыт си-
ригэр бэл билэр тенургэйин кердедунэ уерээхтиир ээ.
— Баарбын-баарбын, ханна туйуемуй? — Киэсэ эл-
бэх бадайы тийиликтээх кулуус тылынан кылырдыы-
кылырдыы, кулэн орсойбутунан утары кэллэ.
— Мин эйигин бадас эбэ хотун барахсан халаана
сайдаан илдьэ бардада диибин ээ.
— Пахай, ол миигин тодо илдьиэй? Ол мин кутур
75
уллэр уйэбэр айаабыт-сиэбит солодум тейелеех ууну
будулутуой? ha-ha...
Атастыылар итинник эйэргэйэн, хаадьылайан керсен
баран, Y®ha тадыстылар. Киэсэ ыскылаатын аанын
тэлэччи айан, уруккуттан билэр шкипер уолугар арыгы-
лаах дьаайыктары ханна дьаарыстыылларын барбах
этан эрэ биэрдэ.
— Дьэ, айаххар баартаах кутур эбиккин. Беелуун
илиммэр биир тумустаах сереммут ээ. Эбэ хотун эн
кэлэргин билэн бэрсибит эбит, — Киэсэ булуустан биэс
хас киилэлээх хатыыс уерэ^эйин тайааран харыстаах
Саха быйадынан, устуруус кеебулун курдук, тэбис-тэннэ
кыйан кырылатта.
— Буолар да эбит! Ол ийин эбэм барахсан кам сеп-
сеп абаайытын айадын адыныахтыыр ээ.
— Чэ, атаас, тыыннаах керсубут уеруугэ!
Иккиэн уейэттэн эбэлэрин керен олорон айаатылар.
— Син бэрпин. Кыраны аахсыбатахха, соччо ула-
хан ыарыы-сутуу суох... — Михей Ильич бэйэтин ту-
Ьунан кэпсээтэ. — Дьокуускай Даркылаадар ыскылаак-
ка харабыллыыбын. Биир суукка дьуйуурустубалаан
баран ус кун талбыккынан тарайадын. Бэйэбэр серу-
сеп дьиэлээхпин, онтубар баарбын. Ойдуурун дуу, Одон
Догдоев диэн капитан атастаадым дьокутааттаан сыл-
дьан туруорсан, ол дьиэлээн абыраата. Бэйэм бэйэбэр
тойоммун. Сайын бу дьаарбайан тыыммын тайаара-
бын. Уолаттар барахсаттар умнубаттар ээ. Талбыт аал-
бар олоробун, тылбын быйа гымматтар.
— Оттон ogo-уруу, эмээхсин диэн суох кийитэдин дуу?
— Урут син сэнэх эрдэххэ, хонон аайар сирбэр хо-
тун ойох, тохтоон аайар сирбэр тула 050 баара. Оттон
бу сытыйбыт тэллэй курдук буолтум кэннэ бу чахчы
миэнэ, бэйэм киэнэ диирим соччо-бачча суох да кур-
дук. Сорохторун дэн-дэн сурахтарын эрэ истэбин. Ол
мин диэн, аны кэлэн кинилэргэ тугум кэлиэй? Урут
найаа дьалкыйан, сиэлэн-хааман кэбиспитим буруйа-
сунхата сыттада... Онтон аны кэлэн сирэй-харах кэтэ-
йэр ыарахан. Канул сылдьар учугэй даданы...
— Оннук... Ити эрээри, дьэ, ийигэр киирдэххэ, энин
араас буолар, — диир Киэсэ. — Онноодор кыйылыт-
тан ииппит одон арыт адардаабата баар. “Одо санаата
— тааска” диэн ити ээ. Арыт кийи хомойдодуна, ити
кэриэтин суода ордук диэх курдук ээ.
76
— Урут, бука, элбэхтэ эн-мин дэйэн айаатахпыт-
сиэтэхпит буолуо эрээри, олохпутун-тойбутун инэн-
тонон сэйэргэспэт эбиппит дии.
— Оччодо олоду улаханна уурбат уедэттэр буо-
луохпут.
— Оннуга чахчы, — Михей куллэ. — Ол эрээри эн
ойоххуттан куттанан чохчоннуургун ейдуубун ээ.
— Куттанымына. Мин ойодум — абаайы кыыйа.
Акаарыта беде. Элбэхтэ сордообут бадайы, — Киэсэ
курус гынар. — Биирдэ утары керен, айаан баран
адыйах тылы чардырдаабыппын кырбаата диэн баай-
сан, тегурук сыл олорон кээлтим. Бу манна кэлэн
бэйэбин кийилии сананабын. Микиэй, эйиэхэ диэн
эттэххэ, ыттаадар куйаданнык сылдьабын.
— Дьахтар бадайы баска ытыннар эрэ идэтэ. Бу
уйэдэ ыттан да тэйэр. Мин эйигин дьиэ-уот, баай-та-
лым беде буолуо диирим ээ. Айаатахха-сиэтэххэ тут-
тарын-хаптарын сурдээх этэ дии. Ээх, хе-хе... Итир-
дэххэ бары да “тупсан” эрдэхпит.
— Дьиэ-уот, баай-талым чахчы баар. Арай ол миэ-
нэ буолбатах. Мин онно тыла суох кулуппун эрэ. Бэл
тереппут одолорум миигиттэн кыбысталлар. Мааны-
лара-уерэхтэрэ бэрт. Арыт ahapa туйэн саныыбын ээ,
бу суейутээдэр куйадан, саллар саас тухары бэйэ ба-
йын билиммэт олох кэриэтин... Эн курдук... Канул!
Сах ыллын!.. — Киэсэ номнуо холуочуйа охсон ытам-
ньыйан ылла.
— Ким билэр... — Михей Киэсэтин санныттан куус-
та. — Ыраахтан ымсыырдахха барыта бэркэ дылы.
Амтайыйдахха барыта атын... Мин даданы баарбын
барытын бу эбэ хотун устатын тухары ыйан кэбийэн
бараммын кырдьар сааспар чорон содотодун хаалтым.
Иккиэн саната суох, чочумча ах баран, аллара уолат-
тар арыгылаах дьаайыктары сугэн ыскылаакка тайаа-
ралларын одуулайа олордулар. Киэсэ “ас инэн”, холуо-
чуйан истэдин аайы маннай суем туспут санаата улам
сайданан, сыыйа-баайа саната-инэтэ чинээн, кытаатан
истэ.
— Утуе ас додор! — Михей тон хатыыйы эмэ оло-
рон етер-етер сана аллайар. — Ама бу кэннэ кийи
айы айаабатым диэ дуо? Эх, хе-хе.
— Утуетэ биллэр. Ол да ийин икки атах суудайан
эрдэдэ.
77
— Бу эбэбит барахсангга уерэ-кете олорорбут учугэ-
йиэн. Маны кийи ама туохха атастайыай, Киэсэ!
— Кырдьык оннук, Микиэй! Чэ!..
— Чэ!..
Михей хайаанныта эрэ эбэ кытылын биир бастын
бейуелэгин, аны эстибит омоонун эргиччи керер. Оо,
былыр манна борохуот беде тохтоон, хонон-ереен ахан!
Аны манна иччитэх етехтер уонна дьон унуохтара эрэ
хаалбыттар. Михей уейэ томторго кылбайар кириэйи
керен курустук уейэ тыынна.
— Бээ... Киэсээ, манна биир одонньор баара ээ.
Ким диэн этэй? Аатын умнан кээстим.
— Ээ, били Тойбол сордооду этэдин быйыылаах. Ол
эрэйдээди былырыын унуох туппутум. Кириэйэ ол
томторго кылбайар дии.
— Оо, эрэйдээдиэ... Олеехтеебут дии.
— Ээ, сордоох, хата сынньаннада дии. Мин инньэ
дии саныыбын. Манна туораттан кийи айыныах мун-
нанан биэрээхтиирэ. Туой кыыйын кэтэйээхтиирэ...
— Кыыйын даа? Ол хай-хайдах?! — Михей Ильич
эмискэ “дьик” гынна. — Кыыстаах этэ дуо?
— Ээ, былыр отучча сыллаадыта устээх-туертээх
кыыс одото тыыга оонньуу сылдьан мэлийэн хаалбыт
уйу. Мин санаабар, ууга былдьаммыта чахчы буолуо
эрээри, ессе аайан ийэр борохуот дьоно одо гынаары
илдьэ бардахтара дуу диэн уорба баар.
— Н-нуо! Дьэ буолар да эбит! — Михей Ильич чэп-
чээбиттии уейэ тыынна. — Ээх, додор! Дьикти эбит!
— Одонньор сордоох онтун кэтэйээхтиирэ. Улаатан кийи
буолладына, бадар, ейдеен эргиллээрэй диэн. Ол хантан
кэлиэй? Сатаан бардадына, манна былыр биир эмиэ Той-
бол диэн, кун сиригэр эрдэдинэ, бэрт дьухха кийи, хайан
эрэ кессуугэ опорой кэбиспит одото инньэтэх Булуп Тай-
мылыырыттан ол адатын ирдэйэ кэлэн, одонньор эрэйдээх
кутун улаханнык аймаан... Таах сибиэ...
— Бээ, оттон ол кэргэнэ хайан елбутэй?
— Ыраатта-ыраатта. Одолонобун диэн былдьаммыт уйу.
— Саатар, одото хаалбатах уйу дуу?
— Хантан, итэдэс уйу... Эрдэ одоломмут курдук кэп-
сииллэр.
Иккиэн чочумча саната суох олорбохтоотулар. Ба-
лыктарын тободолоон арыгыларын истилэр.
— Чэ, Киэсээ, мин бардым, уолаттарым бутэн эрэл-
78
лэр быйыылаах. Отерунэн айаабатах аспын айаттын.
— Михей Ильич турда.
— Чэ, Михиэй, кытаат. Эбэбит кытылыгар аны биир-
дэ керсен, маннык астыктык айаан ааспыт кийи.
— Бэрт этэ! Чэ, ол эрээри ким билэр! Сыл аайы
ыараан ийэрбит баар ээ...
— Туох буолуой, Микиэй, антах да керсее инибит.
Арай бу эбэбит хаарыан кытыла бийигинэ суох хаа-
лыа буоллада...
— Ол дойдуларыгар арай бу астара хайдада эбитэй?
— Михей Ильич куллэ. — Бука, онно да булан кер-
суехпут, керсуйууну бэлиэтиэхпит ээ. Ьэ-йэ...
Киэсэ иччитэхсийэ туспут кытылга содотодун дал-
баатыы хаалла. Судно кытылтан тэйэн эрдэдинэ, Ми-
хей Ильич хайа уейэ адыйах иннэл-таннал туспут ки-
риэстээх кийи унуодун керен уейэ тыынна. Тугу эрэ
ботугураан баран, кистээн кириэстэнэн ылла.
Бэрт сотору кириэстэр кестубэт буоллулар. Арай
Киэсэ ыскылаата ыраахха диэри хараарбахтаан ийэн
суттэ. Таас Тумус эрэ суду куенэ куех тумарыгынан
саба тардынна...
Сухогруз Сулар арыыны кыйа ыраахтан кедерер
Сангаар хайатын диэки дьуккуйэн истэ.
Михей одонньор убадас хаастарын турдэйиннэрдэ.
Кини харадар туой Тойбол тонус бегдьеллубут дьуйунэ
кестен кэлэргэ дылы... Кини Тойболу бэрт ертен би-
лэр. Кэлин аайан ийэн керере, сурадын истэрэ. Оч-
чодо сонньуйара, кини кыйалдатын ейдеебет этэ. “Дьик-
ти бадайы! Сеп, бырааттара сэрииттэн тыыннаах эр-
гиллибэтэхтэрэ, оттон кини тыыннаах дии! Кэргэнэ
елбут, сеп, оччодо дьахтар аймахха уопсайынан дада-
ны хадыс кэмнэр этилэр, оттон Тойбол тыыннаах дии!
Оттон тыыннаах кийи тодо салгыы олох олорбот? Бу
дьахтар элбэдэр талбытын ылан, одо бедену субуйуо
этэ дии. Ол бадас ураты сатабылы эрэйбэт, судургу да
суол ини. Туох мэйэйдиир? Ол суппут одото кылаабы-
найа, тыыннаах хаалбыт буолладына, буттэдэ ол дии.
Улааттын, кийи буолан сырыттын, оттон Тойбол туйа
— туспа. Тугу баран былыр уйэдэ елбут кийи унуодун
ере мынаатадай?”
79
Итинник саныыра урут кини, Тойбол кун сиригэр
эрдэдинэ... Оттон сибилигин кини Тойбол сирдээди
олодун туйунан саналыы истибит курдук дии. Togo
эрэ ис-ийиттэн олус долгуйда. Кийи барахсан елледунэ
биирдэ утуетэ кестерунуу, кини олорбут олодо ула-
рыйан, тыыннаах эрдэдинээдэр быдан атыннык костере.
Сордооду даа... Туох солуулаах олоду олордодум диэн
бу Элиэнэ кытылыгар кураанадынан, кэлбэти кэтэйэн,
сору керен кэлэн бараахтаатада эбитэй?
Олох — кэппиэйкэ диэн сопке этэллэр ээ. Кини туйу-
гар тейелеех да муннан-сордон, онтун ончу остуойулаабат.
Эн киниэхэ тейенен ис сурэххиттэн сыйыаннайадын да,
кини эйигин соччонон ыарыылаахтык охсуо. Оннук ох-
суулары тулуйан, сурэх-быар эрэйин керуех кэриэтин
балык курдук уу диринин тутуйан уста сылдьыбыт бы-
дан ордук курдук... Тумугэ барыта биир. Урут хайаан-
ныта эмит уерэн-кетен сылдьыбыттаадын кэмэ ааспы-
тын да ийин, син биир ейдебулэ тыыннаах, ону ахтан
арыт бэйэн эрэ манньыйарын, арыт одолорго кэпсээн,
кыратык кийиргээн ыларын даданы минньигэс.
Михей биир уол одо сиргэ тереен сылдьарын саданы
сылдьымахтаабыт кийи. Эниннэ киирэн-тахсан, онно-
манна тиийэн-тугэнэн ахан! Билигин билиннэххэ, олодун
уксэ кум-хам, бук-тах тутуллубутун ейдеебутун ийин,
ону аны кэлэн хайыаный? Аны кэлэн кэмсинэн-кэмэринэн
да диэн... Тугу кеннеруенуй? Суох буоллада ээ, суох.
Кини бу кэлин, саас баттаан кыаммат эрэ буолан
баран, биир сиргэ олорорго куйэлиннэ. Ону даданы
сайын ахсын Элиэнэ эбэтин маннык ере-таннары ус-
тар, урукку “сиэлбит-хаампыт” сирдэрин кэрийэр. Оттон
урут биир сиргэ уйуннук туптээн-таптаан, тохтоон олор-
ботодо. Дьинэр, Элиэнэ эбэ уста тын тухары кини таа-
рыйбатах, сылдьыбатах бейуелэгэ суох.
Иннилэригэр Сангаар чох буруотуттан харааран,
улам чугайаан кэлбитигэр Михей Ильич каютада тустэ.
Дьодус чымадаан'на малый хааланна. Бэйэтэ суунан
баран, убадас чачархай баттадын кыырыктыйбыт
суумэхтэринэн тебетун оройунаады тарадайын саба
тараанан кэбистэ. Онон-манан имиллибит, турдэсти-
бит да буоллар син добуоччу сэнэхтини, туейугэр ор-
денскай планкалаах форменнай кестуумун кэтэн, кемус
хаймыылаах фуражкатын иннэри уурунна. Сиэркилэ
иннигэр, оносто-оносто, дьиппиэриэдинэн дьиппини-
80
йэн, бэйэтин эргэрбит мессуенун керунэн турбахтаан
баран, билигин даданы син кехсун содуйуттан асты-
нан “мучук” гынна. Харадынан кулугэр имнэнэн ба-
ран кехсун этиттэ уонна эдэр эрдэдинээдитинии сан-
нын хамсатан кэбистэ.
Учугэй! Билигин эмиэ биир керсуйуу кэлиэ. Сангаар-
га кэргэнэ Оксуугэ таарыйыахтаах уонна икки ыал
буолбут улахан кыргыттара олороллоругар куулэйдээн,
билсэн аайыахтаах. Аны кэлэн аньыыны тугу кистэ-
ниллиэй, Михей устугас олодор Элиэнэ устатын туха-
ры араас дьону кытары энин сыйыанна киирэн тах-
сыбыта. Олортон ити Таас Тумуска — Тойбол, Сангаарга
— 0ксуу. Тойбол елуутэ кинилэр ыккардыларынаады
дэбигис ейдеммет уустук сыйыаны дьэ телеруттэдэ дуу
эбэтэр дьэ букатыннаахтык ыйылыннары тартала дуу?
Отуттан тахса сыллаадыта Михей манна иккилээх
кыыс одолоох огдообо дьахтары кытта билсибитэ. Оо,
оччолорго дуо, Михей, уол 050 чулуута тыыллан-ха-
быллан, куегэйэр кунугэр киэптии ахан сылдьыбыта.
Оччолорго, олох найаа имитэ-хомута илигинэ, дьахтар
харада хатанар, ымсыырар эр бэрдэ этэ. Ол билигин
ааста эрэ диэн...
Михей дьахтар аймады кытта син элбэхтик уруур-
даста эрээри, 0ксуу сада кундутук саныыра суох. 0ксуу
барахсан амарада, айыныгайа, киэнэ-холкута дэннэ
кестер кийи. Михей арыый атын майгылаах, олох-
тоох кийи эбитэ буоллар, оо, тейе эрэ тапсан, тейе эрэ
дьоллонор этэ!
Билигин Валиккалаах Любушка иккиэн ыаллар,
одолоохтор. Михей Люба кэргэнин кере илик. Дьэ бу
баран аан маннай билсиэхтээх. Оттон Валикката Дьо-
куускайга кини дьиэтин быйа ааспат буолан еруу кер-
селлер, биир уксун кини да ыныран бу баран истэдэ...
Соччо табыгайа да суох эрээри...
Михей уолаттары кытта бырайаайдайан баран, суд-
ноттан туйэн, бейуелэк диэки тодо эрэ курустук уейэ
тыына-тыына аргыый суедэннээтэ. Хайа сирэйин сыр-
са сытар Ленскэй уулуссада тахсан, хааман ийэн ийигэр
салла санаата: хайдах керсуехтэрэ, туох диэхтэрэ бил-
либэт ээ... Хаптайын олбуордаах дьодус дьиэ иннигэр
тохтоото. Били саба тарааммыт тарадайын тарбана тур-
бахтаата. Ийирдьэ ким эрэ кинини керен сана аллай-
бытыгар сойуйан “ходьох” гынна.
81
— Уой, паапа! — диэн хайыытаабытынан кэлииккэ
аттыгар помидорга уу кута сылдьыбыт Валикка, мо-
дьу бадайы бэйэтинэн утары суурэн мелбейуйэн кэлэн
кууйа тустэ. — Маама-а, Любушка, керун эрэ ким
кэлбитин!.. Тургэнник!
Куестэнэр хоспохтон, эдьиийиттэн эмиэ итэдэйэ суох
толуукан керуннээх, Люба оргууй адай устан тахсан,
кун аайы керсер кийилии, холкутук дорооболосто.
Оттон дьиэттэн Оксуу мичээрдээбитинэн утары хаамта.
— Оо, бу сордооду керун! Дьэ куерэйбит дии! Кер
эрэ, бу айай адьас кырдьыбат эбит дии.
Ор-етер буолбат, Михейи толору баай-талым астаах
остуол бастын бочуоттаах миэстэтигэр олордоллор.
Икки еттугэр кыргыттара, кыракый сиэннэрэ, утары
эмээхсинэ, кутуеттэрэ... Михей, маннык керсуйууну
кууппэтэх буолан, олус астынар. Ол ийин сиэри тайы-
нан дьойумсуйан субу-субу кехсун этиппэхтиир уонна
дуоспуруннана сатаан соруйан ahapa бытааннык хам-
санарын туораттан кыргыттара сонньуйа кереллер.
“Идиллия... — дии саныыр кини ahapa дуойуйан,
— мантан ордук киниэхэ туох наада?..” Ханныгын да
ийин билигин Михей дьоллоох кийи. Михейин ити
эрээри син элбэди эргитэн ейдуур тебелеех. Утары
олорор кэргэнэ эдэлээх да буоллар, олус эйэдэс, ама-
рах, айыныгас харахтарынан кини сирэйин, танайын
хас биирдии мырчыстадайын сийилии керерун, кыра
кыыйа Любушка (бэйэтин дьиннээх тереппут одото)
тонуй содустук дьиэс-куос туттуммахтыырын, бадар,
киниттэн, адатыттан, кыратык кыбыстарын, бугун сана
билсибит кутуеттэрэ, кинини истэригэр соччо киллэр-
бэккэ олороллорун Михей бэркэ билэр. Ол гынан ба-
ран ону хайыаный? Барыта кырдьык, барыта сеп. Аны
кэлэн хомойон да, кэмсинэн да туйа суох...
Учугэй! Бу утуекэн быраайынньык. Михей саайын
тухары маннык олох кууркэйэр ураты кэрэ кэмнэрин
себулуур. Бытархайы аахсыбатахха — барыта бэрт.
Бары хайдах эрэ бэйэ-бэйэлэриттэн кыбыстыбыт кур-
дук, килбэр-халбар туттан уруумкэлэрин охсуйунна-
раллар. Арай Валя уерэ-кете, урукку сырдык ейде-
буллэри кэпсээн нууччалыы-сахалыы чыбыгырайар.
“Паапа, итини сиэ. Паапа, маны амсай”, — дии-дии
урут-уейэ хатадалыы, ас араайын сыналыы сатыыр.
— Оо, кыра сылдьан паапабын кэтэйэрбин ейдуубун.
82
Любушкабын сиэтэн хайаттан еруйу керербут. Хас
aahap борохуот, катер барыта бийиги санаабытыгар
паапабыт киэнэ. Онтон дьэ кэлэр ээ!.. Уой, найаа маа-
ны да мааны! Куруутун кэйиилээх. Паапабынан найаа
киэн туттарбын ейдуубун.
Валя тугу эрэ кердееду эттэдинэ, бары туттуна со-
дус кулсэн кэбийэллэр.
— Оссе ейдуубун: паапам найаа-найаа ураты сыттаах!
Онтун кэлин билбитим — “Пиковая дама” эбит. —
Валя ес киирбэх адатыгар сыста туйэн бинсээгин, сан-
нын сытырдалаата. — Кер, билигин да баар! Куруутун
только “Пиковая дама”!
Айылык кэнниттэн адаларын хоско киллэрэн бэрии-
нэлээх оронно сынньата сытыардылар.
Михей саллар саайын тухары, оо, ханна-ханна утуй-
батадай... Дар хаптайынна, муостада, палубада, ерус
хайыр таайыгар...
— Идиллия... — диэн ботугураата Михей уонна
оргууй адай ханна эрэ тимирэн дуу, кетен дуу хаалла...
Туйээтэдинэ Тойбол тонус кини диэки кере-кере
харадын уутун соттуммахтыыр. Онтон Догдоев капи-
тан, сымарыттыгас, келейуннээх сирэйинэн ыган кэлэ-
кэлэ, тугу эрэ уехсэр. Хойооно ийиллибэт, apaaha,
юкагирдыы куллугуруур быйыылаах. Онтон арай Ми-
хей атах сыгынньах содотодун харана ерус кытылы-
гар турар эбит. Арай аттынан найаа сырдык уотунан
кулумурдээбит мааны борохуот кэлэн аайар. Кер-кулуу,
ырыа-тойук, музыка беде дьиэрэйэр. Михей хайыы-
тыы сатыыр да, кинини истибэттэр, борохуот харанада
уота сандаарыйан, аайа турар...
Михей уйуктан кэлбитэ киэйээнни боруор туйэн
эрэр эбит. Туруох курдук гынан ийэн хаптайын быыс
ненуе кыргыттара кини туйунан кэпсэтэллэрин истэн
тохтоото.
— Паапабыт дьэ уйуннук утуйда, — диир Валя.
— Паапабыт буолан. Найаа паапамсаххын дуу? —
диэн хардарда Любушка.
— Тыый, бу кыыс, паапабыт буолумуна. Эн били-
нимээри гынадын дуо?
— Да какой он... Бэрт кийи адыйахта хонон аас-
пыт эбит дии. Уонна сразу “паапа”... Смотри-ка...
— Ну уж Любушка, ханныгын да ийин ону эн
бийикки аны кэлэн тугу да уларыппаппыт буолуо.
83
— Буолтун ийин, мин эн курдук “паапа” диэхпин
тылым едуллубэт. Да и вообще он какой-то...
— Бы... Аны кэлэн ада сирбит yhy. Ханныгын да
ийин адабыт буоллада дии. Имей мужество признать это.
— Главное в том — какой он! Эн туораттан адаргыыр-
гар бэркин. Дьинэр, эн герой кыыйа буолладын дии.
Эн адан аата кемуйунэн мраморга суруллан турар буол-
тун кэннэ итиччэни эппэт буолуон дуо? Оттон мин
айбытым ити сытар дии. Туох учугэйдээдий? Олоххо
тугу онорбут кийиний? Тугун ийин кинини кийи адар-
гыай?
— Оттон мин, Любушка, ол дьиннээх адабын аатыт-
тан атынын билбэппин. Мин билэрим эрэ... Михей...
Ильич. Мин кинини угэргээн, оонньоон, айынан адар-
гыыр буолбатахпын. Я по-своему люблю его! Ойдуех-
путтэн кини мин паапам, ону кытта улааппытым, онон
бутэр. Поняла?!
Иккиэн саната суох чочумча олорбохтоотулар, он-
тон Валя оргууй эттэ:
— Эн ессе билбэккин ээ... Оске ити кийи суода
буоллар, ийэбит, ол аата эн даданы суох буолуо эти-
гит. Мин даданы оччодо иккилээх тегурук тулаайах
муннаах... Оттон эн хонон ааспыт диэбиттээххин ээ,
дура ты... Ты уж прости меня. Иннин-кэннин билэн
баран кийини буруйдуохха наада. Тем более, ол кийи
эн адан буолладына...
...Михей дьонугар ус хонно. Кыргыттарын дьиэлэ-
ригэр сылдьыталаата. Сиэннэрин кытта бейуелэк ус-
тун дьаарбайда.
Кэлин быраайынньык маннайгы чадыла, олоххо еруу
да буоларыныы, сыыйа уостан барда. Ону кытта Ми-
хей Ильич теттеру-таары хаамыталыыра уксээтэ. Ону
сэрэйэн Оксуу эмээхсин: “Кырдьар сааспытыгар иккиэн
берейен бииргэ олоруох, эн даданы саллар саайын
тухары ускул-тэскил сылдьан ахан биэрээхтээтин”, —
диэн тыл кыбыппытын Михей ылыммата: “Аны кэлэн
тугун баран, бутэр буппутун кэннэ, былыр уйэтээди
ойдон хаалбыты самсыы сатаатамый? Кырдьадас кийи
дэннэ, бадар, ийэн-айаан кэбийиэм. Ону себулуеххут
суода”.
84
Ылымматах да ийин, утУе тылы истэргэ, кэлин
мунутахсыйдахха, ахта-саныы да сылдьарга учугэй ээ.
Михей махтана санаата уонна тодо эрэ уйадыйан таныы-
та кычыгыланна.
Тердус кунугэр кыргыттара кылбаччы ыраастаан,
етууктээн санатыгар туйэрбит кестуумнэрин кэтэн,
кыра чымадаанын тутан, эмээхсинин кытта бириис-
тэннэ киирдэ. 0с киирбэх, хата “Омолой” теплоход
Дьокуускайдаары турарыгар тубэстэ. Уолаттар, одон-
ньору кереет, ыйыытайа тустулэр:
— Михей Ильич! Барсадын дуо бийигини кытта?
Каюта босхолуубут!
— Чэ, кытаат... Кыйалыннын да кэлээр ээ...
— Ээ, чэ... — Михей Ильич сайарымтыйбыт харах-
тарынан ерус диэки керен кэбистэ. — Чэ...
“Омолой” кытылтан балачча тэйэн эрдэдинэ бириис-
тэннэ куех самосвал бурдайан киирдэ. Кабинаттан Валя
толуу бэйэтэ чэпчэки бадайытык ыстанан тадыста.
— Паапа!.. Паапочка-а, ессе кэлээр, кэтэйиэхпит...
0KCYY
0ксуу кыыйынаан кытылга туран, “Омолойу” ыраа-
тыар диэри батыйа керен хааллылар. Михей еруу
метеччу туттар бэйэтэ, тодо эрэ бук туйэн, куормада
туохха эрэ ейенен, кехсе бегдьеллен табахтыы турда.
“Омолой” уруккунан холоотоххо обургу аал эрээри,
эбэ киэн киэлитигэр киирэн кыччаатар кыччаан, туос
тордуйалыы, Дьокуускай диэки туртайа турда.
— Маама, эн тодо кинини ыыттын? Дьокуускайга
ол иччитэх дьиэни ере мынаан содотодун олороохтуо
ДУО?
— Сордоох, ол хайан кийи тылыгар киириммитэ
баарай? Саллар саайыгар итинник балык курдук сыл-
дьыбытын буруй туттаахтыыр быйыылаах. Атын ойох-
торугар да, одолоругар да сыстыбат, анарааннылара
да киниэхэ кыйаммат сурахтаахтара.
— Бийиэхэ олоруох этэ буоллада дии.
— Этэн кербуппун ылымматада. Итинтикэн, тейе
да кердеххе утарынан уу-хаар курдук ес киирбэдин
ийин, син арыт барытын кэтэдинэн эргитэн ейдуур ээ.
Сордоох!
— Кийи айыныах... Найаа да кырдьыбыт дии, маа-
85
ма? Такой беспомощный и жалкий... и еще помятый-
помятый!
— Кырыйдада дии. Туох аанньа айаан-сиэн сылдьаах-
тыыр уЬу- Саллар саайын тухары арыгыны, табады
эмсэхтэммитэ даданы быйа сиэтэ ини.
Валя шахта диспетчерскэйигэр улэтигэр барда, от-
тон вксуу эмээхсин оргууй адай уейэ диэки хаамта.
Дьиэтин быдан аайан, эргэ шахта аттынан хайада быйа
тахсар суолу батан, уейэ кылабыыйада тиийдэ. Манна
саамай кестуулээх сиргэ туруоруллубут улахан кейене
мрамор таас аттыгар кэлэн быар куустан турбахтаата.
Таас килбэчигэс сирэйигэр алдьархайга тубэйэн елбут
12 шахтер аата кемуйунэн суруллубутун мунчаарбыт
харахтарынан одуулайа турда. Онтон кимнээх эрэ
ердеедутэ адалан уурбут сибэккилэрин дьербелере хам
хаппыт кырамталарын, кураанах бытыылкалары хо-
муйталаата. Эргэ кыраабылынан пааматынньык тула-
тын харбаата уонна бедунэн-сыыйынан туолбут
уру¥мкэлэри, кырыылаах ыстакааннары чонолох ууга
илдьэн кылбаччы сууйан адалан пааматынньык таас
модьодотугар кэккэлэттэ: одонньоттор додотторун кэ-
риэстээн кэллэхтэринэ наадыйыахтара.
Чааскыларга сир тымырын тыбыс-тымныы уутун
байан адалан уурда. Онтон былаатын устан дьон аат-
тарын чох куоппайа хараардыбытын сотто.
Сэттис кийинэн Чижов Александр Иванович (1922—
1947) — 0ксуу кэргэнин аата суруллубут. 0kcyy ман-
на отуттан тахса сыл устата тейе элбэхтэ кэлэ сылдьы-
бытын, тейелеех харах уутун тохпутун ким аадан си-
тиэй? Ол да буоллар маннайгы сыллардаадар санаа-
оноо сытыы кылаана мулуруйэн, кэлин холкутук кэ-
лэн барар. Одолорун, бэйэтин туйунан саныыр, арыт
бокуонньукка олох да сыйыана суох, атын сана олох
кыйалдалара эмиэ кыйарыйан аайаллар. Кэм-кэрдии
обургу таарыйбатада суох: ойуо да суоду ойорбута,
ааспаты да айарбыта баар буолар. Арыт санаатахха,
онуоха туох эрэ берукутэ суох баарга дылы.
0kcyy уейэ тыынна уонна, саха кийитэ уйуну-киэн’и
санаатадына ыраады кьпгастайа сатыыр идэтинэн, эр-
гиччи керде. Уейэттэн Сангаар бейуелэгин чох куоп-
пайын инэриммит дьиэлэрэ, уулуссалара бутуннуутэ
ытыска уурбут курдук костер. Бокуонньуктары оч-
чодо, “бейуелэктэрин кере сыттыннар” диэн, манна
86
уиуох туппуттара. Оттон бейуелэк сыллата ахсын улаа-
тан билигин кийи билбэт гына уларыйдада. Ону сэргэ
бокуонньуктар хаалынньаннарын олохторугар кыта-
ры угус уейуллубэтэх-ахтыллыбатах тугэннэр буолу-
талаатахтара...
Арай уруккутун курдук кур бэйэтэ кубулуйбатах
Дьааны очумаастара еруу биир куех тумарыкка суу-
ланан тураллар. Ардаа диэки эбэ хотун ньуура килбэ-
йэн, етер-етер сана кумах арыылары тибэн, сурун уестэ-
ри уларыттар да, уруккутун курдук тус хоту устан
унаарыйа сытар. Унуоргу энэр урдук хайалара синньи-
гэс сураайын эрэ буолан дьирбиилэнэр. Оксуу быар
куустан Элиэнэ диэки керен туран уейэ тыынна...
Маадын Михей сордооду олус айынан уйадыйан ыл-
быта. Билигин эмиэ хайдах эрэ дьикти бадайытык
долгуйан кэллэ...
Кийи барахсан куннээди, утарынан улэ тубугун
кытары устуйан ийэн, уксу кэмигэр ейдеебекке айа-
раахтыыр ээ. Онтон эмискэ эргиллэн, ол ааспыт сыл-
ларын уейэттэн кердедунэ бэйэтэ седер.
Оксуу бэйэтин ейдуедуттэн тулаайах буолан Булуу
детдомугар иитиллибитэ. Адата куруейэх бандьыыт-
тары сойуолаЬар этэрээккэ сылдьан, тойуурга тубэйэн
елбут уйу. Оттон ийэтэ сут дьыл ис ыарыытыттан
охтубут этэ. Баара эрэ биэс кылаайы бутэрэн баран,
уон туертээдиттэн остолобуойга ийит сууйааччынан киир-
битэ. Сэрии кэмигэр дьону кытта хоту киирсэн ийэн,
дьылдата таайдада дуу, аргыстарыттан быстан хаал-
быта. Кийи дьылдата диэн дьикти даданы. Кэлин тейе
да эрэй-мун ардайдаммытын ийин, Оксуу бу бэйэтин
дьылдатын атын кемус да дуйдаахха атастайыа суох
этэ. Арай онно кини Таас Тумуска туспэтэх буоллун?!
Оччодо Сашатын кытары хантан керсуех этэй? Суох
буоллада дии! 1944 сыллаах саас сэрииттэн баайыран
кэлбит саллаат уол суоччутунан ананан кэлбитэ. Мун-
нун анныгар сана уунэн эрэр кугас ньуолах бытыктаах
нуучча уола хонтуора ааныгар баттыктарыгар ейенен
турар буолара. Кини куп-куех харахтара балык тууйуур
отучча кыыстан ала-чуо Оксууну эрэ батыйа керен
хаалаллара. Ол сайын холбойон, биир содотох эмээх-
синнэ дьукаах киирбиттэрэ. Ненуе саайыгар Валя
тереебутэ. Саша кыйын утуерэн баттыга суох холку-
тук хаампыта. Сайынна диэри баайа бутэйэн, дьонтон
87
итэдэйэ суох суох булка, балыкка сылдьар, ессе угустэ-
ри байыйар буолбута. Урун кырааскалаах дьодус оночо-
тунан уес арыыларга киирэрэ. Бэйэтэ даданы олус хар-
са-хабыра суох баламат сырыытынан Оксуутун, оо,
куттаан ахан биэрэрэ. Сашата балыктыы бардар эрэ
Оксуу эрэй бедену керере. Улэтэ улэ, уута уу буол-
бакка наар кунустэри-тууннэри эргиччи кэргэнин кэ-
тэйэрэ. Харада сылайыар диэри ерус ньуурун одуулаан
ахан биэрэрэ. Ордук эбэ хотун киэн киэлитэ тыйыйы-
ран, суунэ долгуннарынан бырадаттанар кэмигэр адьас
барыах-кэлиэх сирин булбакка муннанара.
Биир уксун ол ийин, Саша ыарыытын халтарытаат,
шахтатыгар теннееру “Сангаарга кейуех” диэн тыл
кетехпутун, кыратык саараан баран, дьиксиннэр да-
даны, себулэйэргэ тиийбитэ.
Оксуу чох шахтатыгар дерун-дерун дэн тахсыталыыр
сурадын уруккуттан истэрэ. Ол эрээри туохтан да сэ-
рии иннинэ Саша адата шахтада улэлии сылдьан ойол-
лонон елбутэ ордук чадытара. Сашада дьиксинэрин
туйунан этэн кердедунэ кулэн кэбийэрэ: “Ойол дэннэ
ханна бадарар баар. Онноодор хааман ийэн халтарыйан
охтон эмиэ ойоллонуохха сеп. Оттон тубэспэтэххинэ,
бэл сэрии ойоло кытары тумнар”.
Сангаарга икки дьоллоох сыл биллибэккэ ааспыта.
Саша забойщигынан олус диэн бэркэ дуойуйан улэлии-
рэ. Быыйыгар ерускэ киирэн, кыйыннары-сайыннары
илиминэн уонна куегунэн балык араайын хостуура.
Кэлин эргитэ санаатахха, эрдэ елуех буолан, солуута
да суох бытархайдартан олус ис сурэдиттэн уерээхтиир
этэ.
— Аксю! Аксюша, родная, смотри, какую красоту
я поймал! — дии-дии куех харахтарыгар тэбэнэттээх
уоттар кылахачыйаллара бу баарга дылы. Улахан илии-
лэринэн хам кууйан ылан, имэрийэрэ-томоруйара.
Саас этэ...
Оксуу кырбайынан эти буйара туруоран баран, кэр-
гэнэ кэлэрин кэтэйэ таарыйа Валиккада ырбаахы тигэ
олорбута. Сибилигин Саша сменатыттан кэлэн айаат,
ургулдьу кустуу аайыахтаада. Булдун тэрилин эрдэ
оностон, таннан барар танайын, кэлээт да бэлэми кэ-
тэрдии, булунан кэбиспитэ. Булт сана айыллыыта буо-
лан, арыыга киирэн мончуук, дурда, ол-бу тэрил онос-
тон, эрдэттэн кэпсэтэн сахсаан беде этилэр. Оксуу куейэ
88
олус оргуйаары гыммытын кытыыга тардан баран, этин
хоторон кэбиспитэ остуолга буруолуу турбута.
Сашатын ити кэлиэ, бу кэлиэ диэн кэтэйэ олордо-
дуна туннугун аннынан элбэх атах тыайа тибигирээн
ааспытыгар енес гынан кербутэ, арай дьон беде шах-
та диэки сырсан эрэллэр эбит. Ол ыккардыгар дьах-
тар саната сарылаабыта...
Оксуу сурэдэ “бар” гына туспутэ, ойон тахсан, дьо-
ну кытта шахта диэки суурбутэ.
Тиийбитэ — аймалдан беде. Бейуелэк турар-турбат
кийитэ одолуун-улаханныын барыта мустубуттар. Эр
дьон ийэ-хара келейуннэрэ сарт туйэн, тимир луому-
нан, хойгуонан таайы xaha сатаан эрэллэрэ да, таас
кытаанах этэ. Оксуу маннай утаа туох алдьархай буол-
тун соччо быйааран ейдеебекке, тодо эрэ наар тирии
сонноох шахта начальнигын кердуу сатыыра. Инже-
нердэр уолуйан, кубарыйан хаалбыт сирэйдэрин кэтэ-
йэрэ. Санаатыгар хайаан да ким эмэ кэлэн, туох эрэ
диэн чин-чан дьайал биэриэ да, сонно саба халыйан
ийэр алдьархай ункурус гыныах курдуга. Арай кимиэхэ
да оннук кыах суода...
Ол ыккардыгар аллара хайа эниэтигэр, онто суох
ей-мэйдээх тулуйбат аймалданын байыйан, кийи куйа-
хата кууруех дьахталлар часкыырдара ийиллибитэ. Онно
кербуттэрэ, дьон тааска сыста туйэн тугу эрэ ийиллии
сатыыллара уонна эбии айманан сырсыакалайаллара.
Хас да хойгуолаах кийилиин Оксуу онно суурэн тиий-
битэ. Тааска саба туспутэ... Эмискэ кэтэдин айыттан
тилэдэр тиийэ тыбыс-тымныы “дьар” гына туспутэ: сир
тугэдиттэн уейээнни аймалданы байыйар ынырык ын-
чыгы кытта бэйэтин аатын истибитэ... Суох, араайа,
кулгаадынан буолбатах, инчэдэй тымныы тааска умса
туйэн сытан туох баар этинэн-хаанынан бутуннуутунэн
билбитэ — кини кунду кийитэ кини аатын ааттыыра:
— Ак-сю-у-у... Ак-сю-у-у...
Оксуу сорго тубэспит дьуегэлэрин курдук, таайы
тынырадынан хайыта тыыта сатаан ийэн, ханна да
барбытын билбэккэ хаалбыта.
Ойденен кэлбитэ, шахта хонтуоратын дьиэтигэр
сытара. Маадынны аймалдан намыраабыкка дылы буол-
бут этэ да, кини ыйыта сатыырын дьон истибэтэх кур-
дук харахтарын куоттарбыттарыгар туох буолбутун тута
сэрэйбитэ...
89
Таас кытаанах этэ. Хойгуонан хайан тиийиэхтэри-
гэр диэри уон икки шахтер тыыннара быстыбыт этэ.
Yc хонон баран барыларын биир ииннэ кемпуттэрэ...
Онно тейелеех элэ-была тыл этиллэн, тейелеех харах
уута тохтубутун, таайын быыйыгар инэринэн илдьэ
хаалбыт буолладына, Сангаар хайата билэн турдада.
Оттон туйэр самыыры-хаары кытта халтарытан кэбис-
пит буолладына, ону мууйугар олордон, уутугар суу-
райан илдьэ барбыт Элиэнэ эбэ ейдуу сыттада...
Оксуу ол куннэргэ, дейен хаалбыттыы, ээл-дээл
сылдьыбыта. Туой ыраах когерер Дьааны хайаларын
одуулайара. Илинтэн сурдээх куустээх тыал дьахтал-
лар былааттарын саралыыра, баттахтарын ерукутэрэ.
Ол тыалга Элиэнэ ньуура, беленуйбут собо миининии,
кыра да долгуна суох биир кэм мелбейуйэ устан туна-
лыйара. Ол хайдах эрэ дьикти бадайы этэ...
Олоду салгыы олоруохха, одону одолуохха, дьиэни
дьиэлиэххэ наада этэ. Оксуу туораттан керуугэ соччо
ытаан-соноон биллэрбэтэр да, син кэм-кэрдии барбы-
тын ийин, айыытыттан еруттэн биэрбэтэдэ. Тугу да
гыннар кондей кехсе эрэ кулуннуурэ. Бар дьон ба-
рахсаттар амарах сурэхтэрин сылаайа бараммакка ейуу,
кемелейе сатыыллара. Бултаабыт бултарыттан, балык-
таабыт балыктарыттан саха угэйинэн булгуччу елуулээн
адала тураллара. Ол утуе^э-енеде аахсыллыбат, хоту
дойду суруллубатах сокуона этэ. Валикка эрэйдээх наар
ыалынан кэриэтэ сылдьаахтыыра.
Оксуу кун ахсын кэргэнин унуодар тахсан еер да
ер олорор идэлэммитэ. Бэл кыйынны бытардан тым-
ныыга, сааскы тыалга-чысхаанна бедуерэн хаалыар
диэри олороро. Кыйын аайан, саас кэлбитэ, оттон Оксуу
сордоох син биир дьиэ, 050 диэннэ баардылаабакка
ей-мэй сылдьыбыта. Ардыгар улэтиттэн ургулдьу кийи
унуодар тахсан тууну эргитэн баран, сарсыарда улэти-
гэр тиийтэлиирэ. Ол да ийин дьон кинини ейугэр одус-
тарбыт дуу диэн уорбалаабыттара.
Туун сырдаан, айылда тиллэн испитэ. Арай Оксуу
туйугар кун сирэ теттерутун, харааран, тымныйан,
иччитэхсийэн ийэргэ дылыта. Мэйиитигэр хатанан
хаалбыт ыар ынчыгы кытта силлиспит ынырыы сир
тугэ§иттэн киниэхэ илэ-бодо ийиллэргэ дылы буолан
барбыта.
Биир кун кылабыыйаттан быйа хайа унуорунан,
90
Смородичнай бейуелэгин бэтэрээ еттунэн ерускэ киир-
битэ. Элиэнэ, хаатын хап-хара долгуннарынан тобус-
толору киэптээн, хараара уста сытара. 0ксуу хаампы-
тын кубулуппакка эмпэрэдэ атыллаан кэбиспитэ... Эбэ
муустаах уутугар содотохто “тимис” гыммыта... Уу
тымныытын да, тумнастар да мунун соччо билбэтэдэ,
арай эмиийдэрэ ыарыылаах бадайытык дьеле кэйбит-
тэрэ. Ону кытары эмискэ Валиккатын туйунан санаа
чадылданныы кулумнээн ааспыта. Кунэ одотун сирэйин
курдук “кытар” гыммыта...
Оксуу санаатыгар ол диэки тардыйа, мехе© сатаа-
быта даданы, эбэ хоп-хойуу куенэ кинини уес-батаас-
ка биэрбэккэ ханна эрэ илдьэ бара турбута...
Ол ыккардыгар ким эрэ баттадыттан харбаан ылан,
содотохто уейэ тардан тайаарбыта...
Кытыыга уктэнээт, кун сирин кулумурдэе ньуурут-
тан симириктии туспутэ. Ол быыйыгар бэрт чугастан
эр кийи турдэстибит сирэйин, ыйыллыбыт баттадын
керен айартаабыта. Суйуедэ уйбакка охто-охто, бокуо-
йа суох бейуелэк диэки харбыаласпыта.
— Ак-каары дьахтар! Итирэ-итирэ ерускэ туспут
буола-буола! 0ссе одолоох буолуо! С... баара! — дии-
дии ким эрэ, быыйыахсыта буолуо, бэрт хабыр тылла-
рынан нууччалыы-сахалыы уехеэ-меде хаалбыта.
Дьиэтигэр тиийбитэ Валикката эрэйдээх сирэйэ
бутуннуу дьабарай кир буолан баран ойодун буорун
сии олороро... 0ксуу сонно муостада умса баран туйээт,
адылаан тыынын арыычча ыла-ыла, аан маннай ки-
йилии маккыраччы ытаабыта. Ол харах уутун кыта-
ры туох эрэ теле кетен, дьуода санаата сайданан тах-
сыбытыныы, санаатыгар, чэпчии туспутэ.
Ол кунтэн ыла сыыйа сырдык диэки хайыйан, одотун
одолоон, дьиэтин керунэн кийитийэн барбыта. Сыл
ааспыта... Онтон ессе сыл ааспыта... Валикка улаатан
тылланан-естенен кийи кийинэн буолан, ийэтин кыт-
та тэбис-тэнчгэ кэпеэтэн бииргэ сылдьыйара.
Биирдэ ерус кытыытыгар киирэн дьаарбайа сылдьан,
Валикка ийэтин иннигэр суурэн дэдэрийэн тиийэн,
тааска тиэрэ туйэн сытар итирик кийини керен эппитэ:
— Маама, бу кийини кимнээх эрэ бырадан кэбис-
питтэр. Илдьэн сууйан баран паапа гыныахпыт.
— Ээ, пахай, сыччыай, кирэ бэрт дии. Сууйдахха
да ыраайырыа суода, — 0ксуу кулэн баран аайа тур-
91
бута. Онтон балачча тэйэн баран, эмискэ тугу эрэ
ейдеебуттуу, тохтуу туспутэ уонна тодо эрэ тонной
кэлбитэ. Кырдьык да кийи саллар киэптээх, кирдээх
тельняшкалаах итирик матрос сирэйин болдойон керен
баран, били икки сыллаадыта елууттэн еруйуйбут
кийитэ буоларын билбитэ...
Ол ити Михей Максимов этэ...
Кийи тардыалаабыкка арыычча аттаан тура сатаа-
быта да, кыамматада, тугу эрэ санара сатыыра, тыла
булдьуйан хаалан, сана тахсыбатада. Оксуу, ол да буол-
лар, бэрт эрэйинэн сосуйан, дьиэтигэр илдьибитэ. Togo
инньэ гыммытын бэйэтэ да ейдеебетеде, арай санаа-
тыгар ууга туйэн эрэрин уейэ тарпыт куустээх, эр-
чимнээх илиилэр бааллара...
Кийитэ чэйи кытары ыстакаан арыгыны ийээт, тил-
лэн кэлбитэ. Танайын-сабын куурдунан, ыраастанан
баран, суунан-тараанан кэбиспитэ — ад вас атын эр
бэрдэ киппэйийэ туспутэ. Сонно тугу эрэ кэпсээн-ип-
сээн, сымыйа-кырдьык анардаадынан кутан-симэн бар-
быта. Валикканы кытта олус тапсан, кулэн-оонньоон,
дьиэни олох уллэннэтэн кэбиспитэ.
Оксуу Михейи хайдах эрэ дьахтардыы улаханнык
айынара, кини уу-хаар тылыттан одолуу ыраас дууйа-
тын сатаан арааран ейдуурэ. Михей ордук кийиргээ-
тэдинэ, оночо сахсайбыта ууга киирдэдинэ биллэри-
нии, кини бэйэтэ адьас билиммэт, ускул-тэскил олодо
ордук ырылыччы кестен кэлэрэ.
Арыый атын эбитэ буоллар кийи киниттэн элбэх-
тик хомойуох этэ даманы, Михейтэн Оксуу холкутук
сонньуйан эрэ кэбийэрэ.
Оттон Любушка тереебутун кэннэ дьикти бадайы
атын махтал санаа уескээбитэ. Чыычаах курдук, ута-
рынан чуопчаара-чуопчаара, тахсар кунтэн атыны
ейдеебет кийиттэн тугу булан ылыаный, кинини хайдах
да дьиннээхтик ылыммаккын, эгэ тугу эмэ эрэйиэн
дуу? Тугу гынарын, онто учугэйин-куйаданын, бэйэтэ
хайдадын-тугун адьас сатаан сыаналаммат этэ Михей.
Укчу балык курдук, байа ханна хайыйар да, ол хоту
уста турара. Оннук кийини кытары хайдах сатаан аах-
сыаный? Ойдуу-ейдуу, билэ-билэ куйаданы онорор кийи
туйа туспа. Оксуу Михейи маннайгыттан тулаайах
одолуу керуутэ-истиитэ суодун айына кербут санаатын
бу отучча сыл устата уларыппата. Билигин даданы
92
сиргэ тереен дьиэ-уот сылаайын, кэргэн, одо тапталын
билбэккэ, кырдьар саайыгар чорон содотох, иччитэх
дьиэдэ содотодун олорорун санаан уйадыйан ылла.
Киэйээнни сарыал Элиэнэ чуумпурбут ньууругар
туйэн кытыаста кыыста.
0ксуу аргыый адай дьиэтин диэки хаамта. Аара,
трасса тайыгар шахтаттан чох тиэммит улахан само-
сваллар аайалларын куутэн турбахтаата. Сана сэбир-
дэх уута кэлэн, кумах арыылары урдулэринэн охсон,
эбэ эбии кэнээбиккэ дылы буолбут. Сангаар хара чо-
дун ерейелуу тиэммит биэс баарсаны соспут дьодус
судно хоту диэки адылыы-адылыы дьуккуйдэ. Икки
обургу ааллар уейэ аастылар.
“Били сордоох хайдах эрэ тун-тан туйэн айаннаан
эрдэ? — диэн 0ксуу санаатын ийиллэр гына ботугураа-
та. — Эмиэ холуочуйан кэтэдэ босхо баран, одолорго
тугу эрэ сымыйа-кырдьык анардаады кэпсээн, кийир-
гии олороохтоотодо. Кырдьан даданы ейденеехтеебетех,
саайа таайан мелтеебут эрэ. Бэйэтэ туораттан хайдах
кестерун, дьон кинини туох дии саныылларын адьас
билинээхтээбэт даданы. Биирдэ санаатахха, ол билим-
мэтэ эмиэ учугэйгэ дылы. Аны кэлэн туспэтийэн,
ейденен да диэн. Бэйэ дьоло суодун, кыамматын,
мелтедун, кимиэхэ да наадата, туохха да ньэгирэ суо-
дун билинииттэн туох учугэйэ тахсыай? Онон аны кэлэн
ейдемметеде да ордук курдук. Орто дойду олодун оон-
ньуу оностон ол дойдуга теннен эрдэдэ...”
Михейтэн сылтаан 0ксуу аны кыргыттарын санаа-
та. Иккиэннэрин тэннэ тутан, биирдик иитэн, ыал
онортоон баран кердедунэ кыргыттара икки аныы дьон
буолан хаалбыттар. Валикка Дьокуускайга улэтинэн
етер-етер командировкада сылдьар. Кер, онно куорат
киинигэр гостиницада хоммокко, адатыгар Даркылаах-
ха туйэр. Оттон Любушка тереппут адатын дьиэтин
аныаха диэри енейе илик. Оскуолада адатын араспаан-
ньатынан Максимова этэ. Оттон паспорт ыларыгар ула-
рыттаран Чижованан суруйтарбыта, аны кэргэнинэн
Белкова буолан турар.
0ксуу Любушкатын майгыта кытаанадыттан хомойо
саныыр. Кэргэнигэр, одотугар, дьонно-сэргэдэ айара
дьэбир сыйыаннаах. Дьахтар кийи аналын да быйыыты-
нан амарах, айыныгас буолуохтаах. Оччодо эрэ дьиэ
кэргэн олодо чиниир. Эр кийини ыган-туруйэн тейе
93
ep, Tehe бэрт кэргэн гыныаный? Оттон олох араастаан
иэдэр...
Оксуу уейэ тыынна...
Иннигэр киэйээнни боруорга туннуктэрин уоттара
сандааран кейуннулэр. Ол аата одолоро бугун эмиэ
итии уулаах, электро-оИохтоох дьиэлэригэр барбакка,
ийэлэригэр кэлбиттэр... Эргэ дьиэ ойодун уелэйиттэн
хойуу буруо унаарыйар.
0ксуу дьиэтигэр киирбитигэр аччыгый кутуетэ уерэн
чадылыйбытынан хостон утары тадыста уонна остуол-
га сытар обургу бил балыгы кетеден ылла:
— Ийээ, кер эрэ! Хайдадый, ээ, ийээ?!.
ОДОН
Мунур уйук тирээн кэллэдинэ кийи сирдээди олодо
садаламмыт сиригэр талайар дииллэрэ кырдьык бы-
йыылаах.
Элиэнэ кырдьадас капитана Одон Догдоев кута-сурэ
буттуун тереебут туундаратыгар курдаттыы тартарда.
Бачча саайыгар диэри дойду ахтылдана диэни билбэ-
тэх бадайыта, дьэ кэлэн уйардаабытыттан бэйэтэ дада-
ны дьиктиргээтэ.
Туундара хадыс куенун, туундара дьэбир тыынын
Одон бэйэтин кимин-тугун ейдуен быдан инниттэн
этинэн-хаанынан билбитэ. Ол эт-хаан тыйыс уерэдэ
кини кутугар кытаанахтык инмитэ уонна кэлин дада-
ны тереебут туундаратын туйунан сурун ейдебулгэ
кубулуйбута.
Суох, кини туундаратын хайан да таптаабатада. Тап-
тал диэн туох эрэ утуену, ураты кэрэни, нарыны-нам-
чыны кытары ситимнээх буолар быйыылаах. Оттон
Одон туундаратаады хоччоххой олодор онуоха холоон-
ноох туох да суода даданы.
Ол да буоллар, билигин кини кута-сурэ уйаара-кэ-
йээрэ суох киэн нэлэмэн'н'э, кенулгэ тардыста. Харадар
ырыых-ыраах садах урдунэн уот кыйыл кун тегуруйэн
кестерге дылы. Киирэн эрэрэ дуу, биитэр сана куерэйэн
ийэрэ дуу биллибэккэ соннук ыйанан турар да турар.
Тугун дьиибэтэй?
— Хайа, адаа хайдаххыный? — Сардаана тайырдьат-
тан ыйыппытынан киирдэ.
— Ээ, бэрпин. Соччо тугум да ыалдьыбат ээ.
94
— Эмкин истин дуо?
— Ээ, ийэн-ийэн... — одонньор сонньуйда. — Эмп
бедену ийэ сылдьабын. Дьаарбайа барыах этим.
— Оо, дьэ... Сыппаккын ээ.
— Сытартан салтым. Тыыным-быарым хаайтарара
бэрт ээ, тоойуом...
— Чэ, оччодуна бардадын дии. 0р буолумаар.
— Сеп, — Одон кемус хаймыылаах фуражкатын кэттэ.
“Одом сыыйа!.. — дии санаата одонньор, тахсан
массыынатыгар олорон ийэн уонна эмискэ ис-ийиттэн
уйадыйан, долгуйан кэллэ. — Одом сыыйа! Хайдах,
ханнык тылларынан мин эйиэхэ кыайан этиэмий?”
Адыйах хонуктаадыта кырдьадас эмчит киниэхэ
“мунур уйук” туйунан эппитигэр аан маннай Сардаа-
натын саныы туспутэ: “Одом сыыйа!.. Одом... Хай-
дах?!”
Одон массыынатын Даркылаах суолун диэки салайда.
“Барар-кэлэр дьэ чугайаан ийэр. Онон туох сиппэ-
тэдин ситэрэн, барытын толору толкуйдуохха, бука-
тыннаахтык быйаарар уолдьаста”, — дии санаата кини,
ыраах рейскэ хомуна сылдьардыы холкутук.
Кырдьадас капитан уейэ тыынан баран курустук
сонньуйан кэбистэ.
Михей одонньор кыракый хойо тугунан эрэ борохуот
каютатын санатар. Муннукка дьодус мае тапчаан кур-
дук орон эргэ борон суорданынан сабыллыбыт танас-
таах. Байыгар тумбалаах. Орон урдунэн плечиккэ па-
радней киитэл ыйаммыт.
Одонньор бэйэтэ, ийэ хортуоска курдук буттуун
чарчыстан, хайан эрэ метедер туестээх эр бэрдэ этэ
диэди туктэри керуннээх... Арай елбееркей харахта-
рыгар билигин да тэбэнэттээх уоттар кылахачыйал-
лар. Икки ньамньыгыр омурдун, балык хайыытын
курдук, ньамньыннатан тугу эрэ кэпсиир. Кеннеру да
кэпеээн буолбатах, киниэнэ еруутун тайынан кууркэ-
тии, тайы-быйа сымыйа анардаах кийиргээйин буо-
лар: арыгылаан хас бытыылканы хайыа буолан биирдэ
олорон турбуттарын, балыктаан бэйэтинээдэр улахан
биллэри, хатыыстары бултаабытын, охсуйан уонча ки-
йини таады-таах кумалаталаабытын энин туйунан.
95
“Кийиргээбэтэдинэ ийэ ыалдьар, чэ, бээ, тыынын
Tahaapa тустун”, — дии саныыр Одон, атайын истэр-
истибэт олорон бэйэтин санаатыгар аралдьыйар.
Михей урут Элиэнэ биир бастын лоцманнарыттан
биирдэстэрэ этэ. Бары мунаах, эппиэттээх, ыарахан
суолларга кинини ыыталлара. Биирдэ сылдьыбыт си-
рин ейдуурэ да бэрдэ уонна бэйэтэ ийиттэн ураты дьо-
дурдаада. “Ууну курдары керер”, — дииллэрэ энини
билбит Элиэнэ капитаннара. Оссе Михей лоцман
уйулуччу ерутунэн кими бадарар ейдуур, кийилии
уйадас дууйата буолар. Олох очуругар одустарбыттар,
санаа-оноо эрилгэнигэр ылларбыттар тодо эрэ киниэхэ
тардыйаллара. Хайдахтаах да уордаах тойон киниэхэ
сыйыйар. Хайдахтаах да кутур кийи киниэхэ дэлэм-
сийэр. Оннук, кини хайа да кийи кутун тутар, таа-
рыйар албастаах.
Дьиктитэ баар, Михей олоххо чахчы бэйэтэ бэрт
еттунэн еттенуехтээдэр, онтун хайан даданы ахтыбат
даданы. Муустаах байдал устун уончалыы борохуот
караваны инньэ Халыма тердугэр диэри хаста даданы
илпиттэрэ. Онно эн'ин'н'э тубэйэллэрэ даданы! Ону кийи
тылынан да сатаан эппэт. Онно бу содотох Михей эрэ
бэрдинэн быыйаммыт тугэннэрэ угус.
Ол эрээри Михей ону ончу ахтыбат. Хата, адьас
суоду, тосту-туораны кэпсээн омурда хапсынныыр.
— Биирдэ адаллылар ээ... Эдэр уолу... Бийиги хара
сарсыардаттан чиккэччи тэбинэн туран операциялыы-
быт. Хирурум биир сайааннаах модьу кийи. Арай мэй-
тэй бараары гыннарбыт эрэ испиири саахардаах хойуу
чэйгэ кеенньерен ийэбит — эмиэ “чэм” гынабыт. Оо,
саныахха туктэри... Хаан да хаан! Адьас суейуну эттиир
курдук биликтиибит. Куинз хайы-хайы операциялыыр-
бытын да билбэппит. Кийи сарылаайына кулгааххар
хатанан хаалар. Дьэ биирдэ... Кийин тугун-ханныгын
да кербеккун, бырастыына сабыылаах, мин кердехпунэ
эдэр уол... Икки атадын мина хаайы курдук онорбут,
унуода куруппалыы барбыт. Сууйдубут. Хирурум
сууйун келейунун соттор. “Эрбээ”, — диир. Мин эрбии-
бин... Икки атадын тобугун аннынан... Буттубут...
Онтон тайааран истэхтэринэ кербутум, арай биир бы-
лас суйуохтаах... Кыысчаан эбит. Хайдадын-тугун бил-
бэппин, ей-мэй бардым, адьас ейбуттэн тадыстым.
Хирурум медер... Мин маккыраччы ытыыбын... Кэ-
96
йэйбитим. Онтон ыла операциями киирбэтэдим. Адьас
тулуйбат буолтум. Харахпар хаан-билик муоста устун
cyhyox субуллар... амырыын кестуу.
— Чэ, бут, Михей. Куйаданы ахтыма.
— Эх-хе-хе, — диэмэхтиир Михей уйуутуу-уйуутуу.
— Эн, Одон, учугэй капитаннын эрээри, кийи силии-
тин кербутун дуо? Суох. Оттон мин кербутум... Субу
илиибинэн хас эмэ сууйунэн илиини-атады эрбээбитим.
— Дьэ, ону билбэтим. Мин билэрбинэн эн улуу лоц-
ман этин.
— Ээ, ол диэн... Биирдэ Индигиргэ куйунну кыдьы-
мах киирэн эрдэдинэ биир арыгылаах баарса таайы
кэтэн, тимирэн хаалла. Бийиги тубэлтэ курдук аайан
ийэбит. Тийэх караваны мин адалыахтаахпын. Дьэ
туран, быанан курдана-курдана умус да умус. Диринэ
биэс метр кэринэ, сууругэ олус — Индигир эбэни бэйэн
билэдин. Тымныыта кийи силиитигэр киирэр. Дьэ,
абытай!
— Инньэ гынан, дьэ хайаатыгыт?
— Бэйиэ буолан устуутэ туйэн кердубут да, кыайан
тиийбэтибит. Дьонум аккаастанан кээстилэр. Мин ту-
ран биир ыстакаан тыыннаах испиири туйэрэн кэбис
уонна, дьэ, тус!
- Дьэ!
— Ииллэдим дии. Арай ейбун сутэрэн мэй-тэй буол-
бут, куп-куех кийини ороон тайаартара уонна дьэ ис-
пииринэн сууй да сууй. Истэри-тастары. Эх-хе-хе.
Михей Ильич кулэн омурда балык хайыытыныы
хапсынныыр. Одонньор ити кэпсиирэ син онон-манан
омооно баарын баар буолуо эрээри, дьэ, дьинэр, хайда-
дын ким да би л бэт. Барыта кини кыайбыт-хоппут буол-
лар даданы, онуоха кини сылдьыспыт эрэ, оттон “мин”
диэн атын кийини да кэпсиир буолладына кенулэ.
Одон кинини олох ете керер. Ханна кырдьыгы кэп-
сиирин, ханна кууркэтэрин эбэтэр букатын сымыйа-
лыырын куолайыттан дуу, харадыттан дуу биитэр ити
хапсынныыр омурдуттан дуу — тута билэр. Инникитэ
— чахчы, оттон кэнникитин суурунуйдээтэ. Кини ары-
гытын эрэ ийиитигэр чахчы сылдьыспыт буолуохтаах:
ууйутунан адьас мелтех этэ.
Одон одонньор додорун билэр эрээри санарбат. Хас
биирдии кийи кутун чуемпэтигэр энин дьикти баар.
Ону ситэн ейдуур уустук. Арыт кийи бэйэтин итэдэ-
97
4-1552
йин-быйадайын, олоххо тугу сиппэтэдин итинник, дьон-
но кууРкэтэн кэпсээн, дьону уонна бэйэтин итэдэтэ
сатыыра эмиэ баар.
Михей одонньор табыллыбатах сордоох. Сэрии ин-
нинэ “ФАНТ” диэн фельдшерскэй-акушерскай оскуо-
ланы бутэрэн баран, адыйах ый улэлээт, фронтовой
госпитальга тубэйэр. Ити кэпсиирин курдук, энин
араайы кербут сордоох... Сэрии кэнниттэн дойдутугар
теннен кэлэр да, идэтин бырадан, борохуокка матро-
йунан киирэр. Устунан лоцман буолар. Оннук саайын
кэрэтин Элиэнэдэ бараан баран бу олордодо. Уончада
эрэ тиийбэт ойохтоно сылдьыбыта да, билигин биирэ
да суох. Сорохтон бэйэтэ куоппут, атыттар атыны ор-
дорон бэйэлэрэ курээбиттэр. Саамай куннээн сылдьар
куегэйэр кунугэр мунутаан ус дьахтардана сылдьы-
быт. Ол чахчы. Одон ону мэктиэлииргэ бэлэм. Бэйэтэ
туерт, арыт биэс диир да, ол сиикэйэ. Биирэ Кирен-
скэйгэ, иккийэ Жатайга, усуйэ Тиксиигэ этилэрэ.
Уйуеннэригэр чахчы олох быйыытынан олорбута. Ааста
эрэ диэн, дьэ, эр бэрдэ этэ ээ.
Кердеххе тебете лэкэйэн, унуодунан куйата, эдэ-
риттэн оттомо да, дуоспуруна да суох уу-хаар тыллаах
быйыылаах этэ эрээри, Михей, хата бииртэн бииргэ
ытыс уейэ туйэн, кейе сылдьара. Ол бэйэтэ дьэ бу
олордодо. Чорон содотодун, иннигэр-кэннигэр туга да
суох. Ыраах ханна эрэ одолоро дьон буолан олох оло-
роллоро буолуо. Аны киниэхэ ким да кыйаммат. Арай
Михей онтон кэмиринэрэ-суланара биллибэт. Одон
билиэх этэ. Дьэ, Михей дьикти кийи. Кэм-кэрдии кини
одолуу ыраас кутун келбедурдубэт, кини отут сыллаа-
дыта хайдадай да,билигин укчу оннук. Соннук барыт-
тан бары сойуйар-емурэр, соннук седер-махтайар.
Одон одонньор уелээннээдин амньыраабыт, туорат-
тан кийи айыныах буттуун чарчыстыбыт дьуйунун
керен уйадыйан ылла... Кини эмиэ туораттан керуугэ,
бука, итинник буолуо...
Оттон хайан эрэ кийи тэнэ суох курдук киэбирэ сана-
на сылдьыллыбыта ээ. Энин бэйэлээх дьыалалар эн дьа-
йалгын кэтэйэллэрэ. Оччодо эн эппит хас биирдии ты-
лын чинээн, кууйурэн ийиллэрэ. Билигин тугу да эт —
ким ону сэнээриэй? Кыада суох кийи санарбыта ыт да
урбутугэр холооно суох буолар эбит. “Бу эмиэ олох... —
дии санаата Одон, — олохтон туох хаалбыта...”
98
— Мин дьыалам куйадан буолла, Михей!
— Т-туох даа, капитан? Куйадан даа?.. Бээ, ол хай-
дах? — диэбитинэн Михей ойон турда, ах барда. Уос-
тара ибирдээн мучуннуу-мучуннуу, тугу эрэ этиэх кур-
дук гына-гына, тохтоон хаалаллар.
— Хайдада биллэр... Быйата ырыам ылламмыт. Били
куртахпын операциялаан айан, чинчийэн кербуттэрэ
— рак уйу.
— Оо, айыым танарам, ама дуу! Мин... мин... —
Михей Ильич тугу эрэ этээри гына-гына, туохтан эрэ
иннэн кыайан эппэккэ, устунан бетен барда. Харадын
уута чарчыстыбыт иэдэйигэр ньалдарыйан туспутун
ытыйын кехсунэн туора сотой кэбийэ олордо. — Мин...
— Эн тохтоо, Михей. Миигин кэлин айыйаар. Кийи
эрэ елер бадайыта. Мин биир уол 050 олодун олорбут,
сиэхпин сиэбит, айыахпын айаабыт, бадар, ессе ирээп-
пин тайынан айаабыт... адьарай буолуом. Мин атын
наадалаахпын, Михей. Эйиэхэ тус бэйэдэр кердейуу-
лээхпин. Ону ийит.
— Истэбин, капитан. Эн тылын миэхэ сокуон. Мии-
гин эн кийи гыммытын1... Эн тускар...
— Мин маннык дии саныыбын, Михей! Кийи бу
Орто дойдуга айадастык, эбирэ суох ыраас куттаах
кэлэр. Уонна кини сирдээди олодо ханныгыттан туту-
луга суох, кэлбитин курдук, бутэр уйугу ыраас куттаах
керсуехтээх... Ыраас, Михей.
— Ойдуубун, капитан, ону. Ол эрээри ити эйиэхэ
туох сыйыаннаадын сатаан быйаарбаппын... Мин эл-
бэх кийини билэрим да, эн сада...
— Тохтоо, Михей! Ийит миигин. Били ол сылы
ейдее эрэ?!
— Ол ханнык сылы, капитан?
— Баладан ыйын ортото... Таас Тумус... Хотуттан
тахсан испиппит...
— Дьэ, онно туох буолтай?! — Михей Ильич сирэйэ
уларыйа тустэ.
— Ол-бу буолума! Эн билэдин! Быйата маннык...
Мин кыайан одобор кырдьыгы эппэтим. Ону эйиэхэ
суктэрэбин... Олбутум кэннэ этээр.
— Мин... Мин эн тылгын быйа гыммытым суода...
Ол эрээри...
— Ити мин тийэх кердейуум...
— Кэбис... суох, капитан! Мин хайыыр да кыадым суох...
99
4*
— Оччодо ити мин тийэх сорудадым... Истэдин дуо?!
— Истэбин да, тугу да ейдеебеппун, капитан. Мин
эйиэхэ тугу эрэ, кимиэхэ да этиэ суох буолан, ол кис-
тэлэни Орто дойдуттан бэйэбин кытта илдьэ барыах
буолан, ыар андадары биэрбиппин эрэ билэбин. Онтон
атыны ончу тугу да ейдеебеппун. Ончу, капитан. Дьэ
уонна эн бэйэн бил... Итиннэ миигин аны ымньааба-
таргын бэрт этэ.
А* ☆ ☆
Барыта орун-оннугар. Орто дойду олодо Элиэнэ ерус
сууругунуу, оргууй устан унаарыйар.
Белуун кыстык хаар туспут.
Бу сарсыарда етер-наар ууммэтэх утуе кун чады-
лыйа тыкпыт.
Бугунну халлаан хайааннытаадар да ырааска дылы.
Бугуннугэ тэннээх хайан да, туох да буолбатадын
курдук...
Элиэнэ кырдьадас капитана Одон Догдоев сана хаар
устун ерус диэки хааман ийэн, етер-етер эргиллэн,
бэйэтин суолун одууласпахтыыр.
Сал л ар саас тухары Муустаах байдал, Элиэнэ курдук
эбэлэр модун бэйэлэрин кытары алтыйар тыйыс олох
кими бадарар дьэбирситэр. Ол эрээри онон урун кутун
сымнадайы-нарыны билбэт буола хатырыктыйан хаал-
бат. Хата, теттерутун, соччонон ордук ураны ейдуур,
кэрэттэн сатаан дуойуйа манньыйар буоладын.
Оттон билигин уйулданы хамсатар дьикти онолдон
уйугунна...
Тас уес эмпэрэтэ. Сигири курдук арыы талахтара
адьас кыйыннылыы хаары бурунэн тураллар. Сай ор-
тото уолан хаалбыт уес кумадын тыал хастаабыта та-
налайдыы дыргыйа сытар. Саас эбэ бу арыы талахта-
рын урдулэринэн охсон оол-ол илин мыраантан ардаа
мыраанна тиийэ нэлэйийэр. Ол саас... Оттон билигин
куйун. Тас уес онон-манан ордубут онолох-чонолох
уулара эпсэри тонон хаалбыттар.
Балачча тэйиччиттэн эбэ сурун уейэ муус кыайаа-
нынан куугунуур тыайа ийилиннэ. Онтон, санаатыгар
эбитэ дуу, дьикти ньиргиэр уллунадар биллэргэ дылы
гынна...
Оттон дьэ, эбэ киэн кехсе кыараан, аат харата эрэ
уста сытаахтыыр. Хайына эпсэри тонмут. Бэйэтэ
100
буттуун МУУС кыыкынан кэлимсэлэйэ тонмут суунэ
кыдьымахтарынан буруллэн арыычча сууругурдэр.
Тыына-быара кылгаан, ыксаан бетуехтуур, ере туллэ-
туллэ мехсе сатыыр курдук.
Муус куугунун-саадынын кытта эбэ бутэй кехсуттэн
ынчыкка маарынныыр дьикти тыас ийиллэргэ дылы.
Модун, киэн-холку бэйэтэ бохсуллан эрдэдэ дии...
Кырдьадас капитан суурук эриллэрин, муус хайыны
имэрийэ охсон ылбахтыырын одуулайан турда.
— Чэ, бырастыы... Быралыйар быдан дьылларга
бырастыы, букатыннаахтык бырастыы, — диэн боту-
гураата.
Одонньор сиэбиттэн хаптадай бытыылканы тайааран
эбэтин уутугар арыгы кутта. Бэйэтэ эмиэ кыратык
истэ. Уейэ тыынна.
Онтон оргууй адай эргиллэн кэлбит суолунан теттеру
хаамта.
Оттон кэннигэр Элиэнэ муус кыыкынан суугунуу,
кыдьымахтарынан хабырына хаалбыта...
— Чэ, бырастыы... Мин эн кытылгар биир куйадан
юкагир дьоллоох олодун олордум. Баарбын барытын
эн биэртин дии, эбэккэм... Аны дьэ букатыннаахтык
бырастыы... Буруйдаах буоллахпына буруйбун, аньыы-
лаах буоллахпына аньыыбын, эн ыраас уугун буду-
луппуппун бырастыы гын, эбэккэм...
А* ☆ ☆
Одон одонньор бэйэтин санаатынан кийиэхэ эрэ дэннэ
тиксэр дьоллоох олоду олордо. Кырдьыга даданы, уйэн
угус анарыгар бу Элиэнэ курдук эбэдэ капитанынан
устар дьол буолбатах yhy дуо?
Дьол... Сирдээди кийи санаата уустук, оттон дьол
эгэлгэтэ, дэгэтэ онноодор угус. Дьол диэн арыт бэйэ
кыадынан аан дойдуну айадастык утары керу у. Дьон
иннигэр да, айылда куустэригэр да бук баттаппакка,
дьиксинэри-куттанары билбэккэ айадастык, кенуллук
олоду олоруу...
Одон Догдоев эмиэ бэйэтин курдук сайарымтыйбыт
астаах кырдьадас эмчит кенетунэн эппит тылларын,
барытын эрдэттэн сэрэйбит, билиммит буолан, холку-
тук истибитэ. Олоххо угустук елуу-тиллии чыпчыл-
даннарын былдьайыктаах тугэннэригэр киирэн тахсы-
быт кийи ураты кэмнэ ордук чиниир, холкутуйар.
101
“Кэм кэллэдэ... Элиэнэ эбэ тоиорун, эргэ баарсалар
тимирэллэрин курдук, кэм кэллэдэ... Ону хайыаный,
хайдах баарынан ылынаргар эрэ тиийэдин”.
Одону Индигир ерус туундаратыгар юкагир дьахта-
ра тереппутэ. Адата кимэ-туга, хантана-хайдада бил-
либэт устугас матрос эбитэ yhy. Yryc уруу-аймах диэ-
ни билбэтэх, анардас юкагир дьахтара муннаах одотун
уончатыгар диэри тиэрдэн баран елен хаалбыт. Одону
адыйах сылга табайыт эбээннэр ылан ииппиттэр. Он-
тон биирдэ куйуеру сайын Индигир кытылыгар тик-
сэн турар борохуоту кербуттэрэ. Дьылдата таайдада
дуу, хайан да маннык аалы харахтаабатах Одон ийэ-
хара келейунэ сарт туйуер диэри долгуйбута. Ону бэ-
лиэтии керен, борохуот Богатырев диэн аатырбыт ка-
питана — туора бытыктаах улахан саха кийитэ —
киниттэн мичээрдии-мичээрдии ыйыппыта:
— Хайа, тоойуом, бийигини кытары барсыан1 буолаа-
рай? — диэн.
— Барсыам... — диэбитин Одон кулгаада эрэ истэн
хаалбыта.
— Н-но! — Богатырев капитан сойуйан хойуу хаас-
тара “тэрбэс” гыммыттара. — Дьэ, харса суох кийи
эбиккин...
— Барсыам... — Одон харадын уутун арыычча кыа-
таммыта. Кини ити капитан сойуйа истибититтэн оон-
ньоон эппитин сэрэйбитэ. Ойон туран чугас мэччийэ
сылдьар табалар диэки суурэн, буттуун тырыттыбыт
илдьиркэй таиайа куедэл ойбута. Уоскуйан баран,
теннен кэлбитигэр бука бары кини диэки хайыспыт-
тарыттан симиттэн умса кербутэ.
— Тоойуом, барсар буоллаххына илдьэбит. Дьокуус-
кайга тиийэн, уерэнэн, дьолгун булуон1. Онно эн кур-
дуктар элбэхтэр.
Ити тыллар Одон дьылдатын букатыннаахтык бы-
йаарбыттара.
Одон борохуот палубатыгар, тураах одотун курдук,
сахсаллан туран, тереебут туундаратын аан маннай
туораттан, букатын атын эйгэттэн кербутэ...
Онтон бэттэх тейелеех кэм-кэрдии ааспыта эбитэй?
Одон Догдоев олоххо туох баар кундутун барытын
Элиэнэ биэрбитэ. Кинини Элиэнэ эрэ дьоллообута-сор-
гулаабыта.
102
Кырдьадас капитан эмчит тылларын истэн баран
бэйэтин олодун тумук-тумук кэмнэрин хайааннытаа-
дар да чадылхайдык ахтан кэлбитэ. Утарынан уеруу-
хомойуу уу курдук устан, суола-иийэ суох сутэн, ум-
нуллан хаалтарын кэннэ кийи санаатыгар олох бэлиэ
тугэннэрэ арыыланан хаалаллар. Кини санаата, Элиэ-
нэ эбэ курдук, арыт угус сарадахтанар, эриллэр-бу-
руллар, таас тумустарга кыйарыллар.
Одон туундаратаады одо саайыгар олох ардайа хай-
дах эргийэр да, онно эрэ сеп тубэйэр соруктаада. Кини
олодо буус-бутуннуу туора дьон киниэхэ сыйыанна-
рыттан, туора дьон бадатыттан тутулуктаада. Кыада
суох кийи сууруккэ одустарбыт мае сыыйын курдук
олохтонор.
Оттон бэйэ бадата себулуурэ-себулээбэтэ диэн дьик-
ти ейдебуллэр баалларын кини манна, бу эбэ кыты-
лыгар эрэ кэлэн билбитэ.
Кыйынын уерэнэрэ, сайынын борохуотунан устуйа-
ра. Сылтан сыл аайы улаатан, сайдан испитэ. Бэйэтэ
дэгиттэр дьодурунан еруу чорботуллара. Ол эрээри кини
дьылдатыгар биир дьиктилээдэ. Одон олоххо ситийии-
тэ, дьоло наар ким эмит иэдээнин, алдьархайын онну-
гар буолан ийэрэ. Кини ону бэйэтэ да дьиктиргиирэ.
Арай, ханныгын да ийин, дьылдадар талымастыан баара
дуо? Одону олус эдэрин ийин бэркэ саараан-саараан
баран, навигация угэнигэр сойуччу ойолго елбут ка-
питан оннугар бигэргэппиттэрэ. Эдэр капитан ол итэ-
дэли туйэн биэрбэтэдэ. Сотору кини бастыннар кэккэ-
лэригэр тахсан, улахан эппиэттээх уонна ыарахан со-
рудахтарга сылдьар буолбута. Кэргэн ылан олодун тэ-
риммитэ.
Олох кэрэ да этэ! Барыта талбыт курдуга. Кэргэнин
таптыыра-хараанныыра, эиин-эгэлгани кэйиилэнэн
кэлэрэ. Наар кыыс одону ыралыыра. Туйээн быыкай-
каан, кыйыл баанчыктаах кыыс сэрбэкэчийэ кетерун
керере. Сардаана диэн ааттыах буолара. Арай сыллар
аайан испиттэрэ да кэтэйиилээх Сардаана тереебетеде.
Дьылда киниэхэ барытын биэрбитэ, барытын... Арай
саамай-саамай кундуну — теретер одону телкелууртэн
матарбыта... Кэтэйэ сатаан баран, Одон кэргэнигэр кыы-
йырар, буруйдуу саныыр буолбута эрээри, хайыай, суох
103
таастаадар кытаанах. Суох аата суох... Ааныс эрэй-
дээди хаста-хаста хомуруйда, итирэн кэлэ-кэлэ одото
суоБунан сирэй-харах аста этэй? Ону бокуонньук са-
ната суох истэн, буруйдаах курдук умса керен кэби-
йээхтиирэ. Кэтэйэн-кэтэйэн, бары тулуур туурата туо-
лан, бары эрэл кэхтиитин сажана, кыыс одону киниэ-
хэ Элиэнэ эбэ хотун биэрбитэ...
Ол маннык буолбута... Лоп курдук отут сыллаады-
та баладан ыйын ортотун диэки Одон Догдоев борохуота
хоту тайадас тиэрдэн баран теннен испитэ. Оо, ол куйун
буурдалаах да дьыл этэ! Yc Булуу тердугэр штормна
тубэйэннэр эбэ модун долгуннара борохуоту иннэл-тан-
нал туйэрбиттэрэ. Ханан да туох да кестубэт уруку-
туруку будулдан ортотунан, билэр эрэ бэрдинэн, сэ-
рэйэ былаастаан, хайан бадарар арыы кумахха кэтил-
лэр кутталынан устан испиттэрэ.
Михей Максимов сочно xopryha суох дэгдэм бэйэтэ
бэркэ уолуйан, хаста даданы тохтоон шторму айаран
барыадын диэн тыл кетехпутун капитан саба санаран
кэбиспитэ.
Одон ааспытын кэннэ бэйэтэ да сехпутэ. Сочно кини
чинээн, дьиппиэрэн, ханнык эрэ дьиктилээх итии дол-
гуйууга ейун-санаатын байылатан, наар иннин диэки
дьулуйара. Онно кинини туох эрэ тиэтэтэргэ, ыгылы-
та ыксатарга дылыта.
Арай Yc Булуу тердун аайааттарын кытары шторм
эмискэ астан хаалбыта. Ону аайан аны адьас салгыны
бигээбэт уу чуумпу налыйбыта. Эбэ барахсан аргыый
мелбейуйэ уста сыппыта.
Таас Тумуска кэлиилэригэр халлаан сана сырдаан,
ерус ньуура туналыйан испитэ. Арай ол ийэн кердех-
терунэ: эмпэрэ сыырын быарыгар туох эрэ урун хам-
сыырга, унуехтуургэ дылы. Дьиктиргээн кичэйэ-ки-
чэйэ кере сатаабыттара да, тугун-ханныгын быйаарба-
тахтара. Ол курдук ойодолоон ийэн Михей одонньор,
оччодо эдэр чиргэл кийи, биноклунан керен баран сана
аллайбыта:
— Ама дуу, додоттоор! Дьахтар сытар дии! Оо,
айыым-танарам, туох буолбут сордоодуй?
Одон сонно борохуоту тохтотон, уна диэки салайан,
кытылга тиксэрбитэ. Ыксаабыт санаатыгар бары
бедуерэн хаалбыкка дылы айара медееттук туттар
уолаттара трабы туйэриэхтэригэр тиийбэккэ, нуучча,
104
саха, юкагир, эбээн тылларыттан таныллыбыт бэрт
судургу ис хоЬоонноох эрээри, дэбигис ейденуллубэт
уустук уехсуутун субуруппахтаабыта. Икки уол тааска
охто сытар хаан-билик буолбут дьахтары кыайбакка
ырычаахтайан эрдэхтэринэ, капитан ыстанан кэлэн па-
лубами кетеден тайаарбыта.
Бэйэтин каютатыгар киллэрэн бэйэтин оронугар сы-
тыарбыта.
— Оо, айыым-танарам, бу эрэйдээх ессе ыарахан
эбит дии... — диэн Михей Ильич сана аллайбыта уонна
елуу-тиллии ыккардынаады чымаан былдьайыга тирээ-
битин ейдеебутэ. Бэйэтэ да билбэтинэн бу кучумэдэй
быйыы-майгы киниэхэ хайаанны эрэ умнулла быйыы-
тыйбыт идэтин уеруйэх дьайыыларын уйугуннарбыта.
— Уута!.. Соттордо... Бырастыыналарда, — диэн
кини дьайайар кытаанах саната ийиллибитэ.
Дьахтар, уу байан туруору сыыры дабайан тахсан
ийэн, халтарыйан сууллубут быйыылаада, аллара икки
туос ыадайа иннэри туйэн сыталлара. Атада тостубут
уонна, доргуйан эбитэ дуу, муннунан-айадынан хаана
барбыт. Ким даданы сутуктээн кердеебетех, онон дьах-
тар дьиэтигэр содотох быйыылаада, уолаттар уейэ
суурэн тахса сылдьыбыттарыгар дьиэтэ иччитэх уйу.
Таас Тумус уонна Сангаар ыккардыларыгар, Сулар
арыытын тайынан устан истэхтэринэ дьахтар кыыс
одону тереппутэ уонна сотору, ейдеммекке эрэ, тыына
быстаахтаабыта...
Эриэн тельняшкада сууланан сытан ытаан эйиэхэй-
дэнэр, номнуо кимэ да суох, туга да суох тулаайах
хаалбыт кыйыл кыысчааны керен туран дьэбир капи-
тан уйадыйан таныыта кычыгыланан кэлбитэ.
— Хайыыбытый?! Чэ! —- диэн эмискэ Одон ыхха-
йар курдук нуйэр куолайынан баадынаабытыгар кыра
кийичээни таптаан ымманыйа турбут Михей Ильич
сойуйан “ходьох” гына туспутэ. Кини капитана хайан
даданы ис мучумаанын биллэрбэт харахтарыгар аан
маннай тылынан сатаан этиллибэт курутуйууну керен,
барытын тута ейдеебутэ...
— Капитан... Бу дьуйуннээх кийи ханна барыай?
Содотодун... Тулаайах... Оттон кун сирэ ханыыта суохха
хадыс... Ону бэйэн билэдин... Оске, эн, капитан. Эн...
Оччодо мин... Ким да билиэ суох этэ... Эн кинини
елууттэн ерейуйдун, онон кини дьиннээх адата уонна
105
бу Орто дойдуга саамай кунду, чугас кийитэ эн эрэ
буоладын...
А* ☆ ☆
Оччодо Михей Ильич биир ойодо Сангаарга олоро-
ро. Онон кини бэрт тургэнник дьонтон сурайан баран,
бокуонньук чугас аймада-билэтэ суох тулаайах дьах-
тар yhy диэн кэпсээбитэ.
Михей Ильич бокуонньугу илдьэ Сангаарга хаал-
быта. Кини бокуонньугу харайа уонна ойодор ыалдьыт-
тыы таарыйа барытын ессе сийилии ыйыталайыахтаах,
еске чугас аймах-билэ баарын биллэдинэ, барытын кэп-
сиэхтээх уонна кыыйы иитэ ыларга кердейуехтээх этэ.
Ол кун бэрт тиэтэлинэн курдары аайан, Батамайга
дьонугар сайылыы тахсан олорор кэргэнигэр Одон одо
кэйиилээх тиийбитэ.
— Барыта санаа курдук кэрэтик тадыста, капитан,
— диэн адыйах хонон баран Михей Ильич дакылаат-
таабыта. — Одо туйунан ким да сэрэйиэхтээдэр ахты-
бат даданы. Концы в воду. Бокуонньук огдообо yhy...
Элиэнэ эбэ бийиккиттэн атын туойу суох. Эбэдэ бук
эрэниэххэ сеп. Оттон мин биир тылы быктардахпына
тебебун ыт кемуллээтин, харахпын суор тонсуйдун...
А* ☆ ☆
Онтон ыла Одон олодун сурун ис хойоонунан кыыйа
Сардаанчык буолбута. Тугу эрэ мип-минньигэйинэн
санаран былдьыгырыы-былдьыгырыы баанчыктаах
тебете сэрбэкэччийэ кеттедунэ дьиэ ийэ сырдыы туйэ-
рэ. Одон туйугар кун сирэ саналыы сонун еннерунэн
кулумурдээбитэ. Урут дьиэтигэр-уотугар кута-сурэ тох-
тообот бэйэтэ аны адыйах да хонон аастадына айара
дуойуйар буолбута. Хотуттан-содурууттан кэйии беде-
леех уерэн-кетен, байыкыччыйан киирэн кэллэдинэ,
Сардаанчыга утары суурэн кэлэн моонньуттан кууйа
туйэрэ. Сыллайыы-уурайыы кэнниттэн аны ол кэйиини
кереллере туспа уеруу. Хотуттан кунду балык араайа,
куйун сир айа, эгэлгэ еинеех ерус таастара, оттон
содурууттан наар сибэкки кэлэрэ. Саамай уеруулээх
кэйиинэн бэс ыйыгар Тойон Арыы сардааналара буо-
лаллара.
Кэлин Сардаана улаатан истэдин аайы адатыгар эмиэ
106
кэйии бэлэхтэри мунньан уурара. Ол ойуордуу тигил-
либит платоктар, табах саппыйалара, ардыгар бэйэтэ
астаабыт aha буолара.
Догдоевтар дьиэлэригэр сылга иккитэ угэс буолбут
бырааНынньыктары тэрийэн додотторун ыныраллара.
Биирэ — сааскы уу суола айыллан содурууттан бастакы
борохуоттар кэлиилэригэр, иккиЬэ — ыкса куйун уу
суола сабыллыыта.
Ол курдук уон сыл ааспыта. Биирдэ Догдоев боро-
хуота арыгылаах баарсаны Таас Тумуска тиэрпитэ. Одон
онно олохтоох дьоннору кытары бэрт ыраадынан эрги-
тэн Сардаана ийэтэ бокуонньугу сиЬилии сураспыта.
Бастакы одолоро кытылга тардыллыбыт тыыга оон-
ньуу сылдьан ууга барбытын истибитэ. Оссе... Оссе
дьахтар кэргэнэ Тойбол диэн эбээн киЬитэ баарын,
кэргэнэ куНадан буолуодуттан тута хоту туспутун, ол
кэннэ сурада-садьыга биллибэтин кэпсээбиттэрэ. О л аата
ханна эрэ Сардаана адата баар эбит!..
Бутэйдии дьик гынар санаа, сэмээр кэтэЬии аргыс-
таах уон сыл ааспытын кэнниттэн Тойбол теннен кэл-
битин биирдэ уу харадынан кербутэ. Онтон ыла сада-
ламмыта, кини кистэлэн мука.
Tehe да эргитэн саныы сатаабытын иИин, хайдах
гынары кыайан тобулбатада. Тойбол кыыйа баарын
туйунан билиэхтээдэр, уорбалаабат да буолладына,
аиардас кини баара даданы, Элиэнэни устан иЬэн Таас
Тумуйу кербекке эрэ атын сиринэн ааспатын курдук,
тумнуллубат чахчы этэ.
— Эрдэ билбитим буоллар!.. — диэн Одон хабыры-
на-хабырына остуолу сутуруктаабыта, ол бэйэни ал-
быннаныы этэ. Сардааната суох кини олох олорбото-
дун тэнэ.
— Togo албыннаатын, ыт сирэй?! Togo миэхэ кыр-
дьыгынан эппэтэний?! — дии-дии Одон Михейи уолу-
гуттан илгиэлээбитэ.
— Б-быр-рас-тыы, капитан! Мин учугэй эрэ буоллун
диэн. Одонньор син биир тугу да уорбалаабатын иЬин...
Б-буруйдаахпын... — Михей Ильич капитан олус уор-
дайбытыттан куттанан кэлэдэйдии-кэлэдэйдии хардар-
быта.
Киниттэн тугу булан ылыаный? Ыттан тириитин
сулэн ылыан дуо? Aahap ааЬан, бутэн хаалтын кэннэ?
Ол эрээри эмиэ да, еске Михей онно кырдьыгынан
107
этэн, одону адатыгар теннерен кэбийиэхтэрин себун
санаатадына, Одон этэ тардар. Оччодо Михейгэ ис-
ийиттэн махтана саныыр.
Суох... Суох! Сардаанатын, одотун сутэриэн кэриэ-
тэ кини саайын тухары талайан ситиспит капитан дуо-
йунайын, Элиэнэлэри бадастары, туран биэриэх этэ.
Одотун туйугар, сах ыллын, олодор туох учугэйдээ-
дин, туох кундутук санаабытын барытын!
Таас Тумус кини эбирэ суох ыраас кутугар таас
быйыт буола турбута. Суднотын кыалларынан сурун
уес уна кырыытынан тутан aahapa. Куустээх бинокль
киниэхэ дьарамай, кыра одонньор ньуксуллубут кехсун
чугайатара.
Олодун биир дьоло — Элиэнэнэн устуу аны киниэ-
хэ эрэй буолбута. Эбэ байын диэки, Алдан устун кини
уеруунэн сылдьара. Оттон аллара тайадас тиэрдиитэ
тирээтэр эрэ уейэ тыынара. Чопчу туга-ханныга бил-
либэт сааран санаа муннуура.
“Чэ, бээ, эйиил”, — диирэ сыл аайы, эйиил тугу
быйаарыныан билбэккэ. Аны сыл аайы уу суола тургэн-
ник бутэ охсуон кэтэйэр буолта...
Олох арыт угус таайыллыбатах таабырыннанар. Одон
Догдоев дьылдатыттан биири ыйытыан бадарар:
— Togo?! Togo мин уеруум, дьолум наар атын дьон
алдьархайдарыттан, сордоруттан тахсарый?
Арай хантан да харда суох.
Ким билэр... Бука, Элиэнэ кытылыгар дьол ахсаана
дьон ахсаанынаадар адыйах быйыылаах. Онон, арыт,
биир уллэйиллибэт дьол икки кийиэхэ тиксэрэ буолуо
дуо?..
— Одом сыыйа, Сардаанчыгым! Мин кун сиригэр
кербут саамай кундум, дьолум! Эн бу кэриэс сурукпун
аадар кэмнэр мин эйигиттэн ыраах буолуом. Одом
сыыйа, мин билигин ер сылларга кыайан эппэтэхпин
этиэх тустаахпын... Одом сыыйа!
САРДААНА
Сардаана содотодун туннук сэнийэтигэр ейенен
туран, тайырдьа берукутэ суох борон дьуйуннээх
кыракый чыычаах курулаччы туйэр этиннээх ардах-
тан сайан, сарайтан ой дон туспут шифер лоскуйун
анныгар киирбитин дьиибэргээн одуулайа турда. Этин-
108
нээх ардах сотору ааЬан, былыт быыЬыттан сайынны
уоттаах кун чадылыччы тыкпытыгар били чыычаах
ойон тахсан аны чалбахха суунан чомполоммутунан
барда.
— Тыый, ити аата эмиэ туодай?
— Туох? — Сардаана аттыгар Суруков хирург кыл-
гас тыыннаах кыыкынас куолаЬын соЬуйа иЬиттэ эрээ-
ри, эргиллибэтэ.
— Бээ, ити ханнык чыычаадый, эн билэдин дуо?
Сохсолдьуйан туЬэн.
— Ким билэр. Мин оччо араарбаппын даданы. Ба-
рабыай эбитэ дуу?
— Мин син ол барабыайдар, хаар чыычаахтарын
энин тустарынан аадан беде эрээри, хайаларын дада-
ны бу диэн араарбаппын.
— Чэ, ол биЬиэхэ соччо наадата суох билии ини...
— диэтэ Сардаана уонна туннуктэн тэйэн, дьиэлээри
суумкатыгар малый хомунна.
— Ээ, дьэ ити ээ... — диэн Суруков кэлэйбиттии
энээриттэ. — Информационней взрыв дии-дии айдаа-
рабыт даданы, дьин иЬигэр киирдэххэ, ким да тугу да
чопчу билэрэ суох. Барыта кудээринэ кулугулдьутуу.
Бэл бэйэбит улэбит ис хоЬоонун ейдуу сатаабакка да-
даны дьыала бедену онорон барыгылдьытан кэбиЬэ-
бит. Кылаабынайа тугу оноруохтааххын эрэ учугэй-
дик билиэхтээххин, оттон онтун ис дьинин инэн-то-
нон ейдуу сатыыр наадата суохха дылы. — Суруков
тебетун быЬа илгистэн баран наЬаа кэлэйбиттии чып-
чырынан кэбистэ.
— Эн тугу этээри гынаргын мин соччо ейдеемунэ
турабын ээ, — диэтэ Сардаана уонна Суруковы ере
керен таЬаарда.
— Мин аны манна кыайан улэлиэ суохпун, Сардаа-
на. Эт киЬи элэйдим, сыа киЬи сылайдым. Ханна эрэ
санитарнай бырааНынан барыыНыбын. Бугун биэс дуу-
Ьаны быстым, биэс эмбрионигы!.. Барытын профессио-
нально холкутук, спокойно, оттон бэйэм хайдах мун-
нанарбын ким да ейдуен бадарбат. Бу Бытыков киитэ-
рэй да киЬи, абортарийга уочарата кэллэр эрэ ыалдьан
хаалан наар муннуур ээ.
— Чэ-чэ, Суруков, тохтоо, эн эрэ суобаНырдаатах-
хыный, бары итинниккэ сылдьабыт. Оччо салыннар-
гын, аныгы сырыыга эн оннугар мин барыам. Буола-
109
ры-буолбаты баран... Хата, сыгынньахтан эрэ, сурэх-
хин ийиллиэх!
Суруков уойун ийигэр тугу эрэ баллыгырыы-баллы-
гырыы халаатын, ырбаахытын устан дьыбаанна быра-
даттаата. Сардаана фонендоскобун ылан кини туейугэр
дадайда, эрдэ кырдьыбыт, ahapa этиргэн этин-сиинин
чинчийэ керде.
— Сурэдин тыаЬа куйаданын, хаарбах тэлиэгэлии
хап-халыгырас, кып-кыыкынас. Специалистарга керде-
рунууйуккун, додоор. Бэйэн даданы кыра аайыттан
тырыттаннаан туйэннин, бюллетеннэ ылан тохтуу тус,
онтон уоппуската кердее.
— БаЬыыба, Сардаана. Кырдьык, уоппуска ылбата-
дым yhyc сылыгар барда, сылайыы баарынан баар.
Эн, дьэ, чин-чан чуолкай да кийигин... Тахватулин
абыраммыт кийи. Эйиэхэ холоотоххо, мин кэргэним
баар, оо, хотууска беде! вруу харчы тиийбэтин айдаа-
на, дьиэбитигэр туох да суох yhy! Таннар танас мэли-
гир, аНыыр ас суох. Кинилиин туох да туйунан кэп-
сэт, барыта туох да быЬаарыллыбат проблемада тиэр-
дэн иЬэр. Содотох кыыйым аны улаатан, харахпар да
кестере ахсааннаах буолла, кэргэммиттэн ессе одоло-
нуох диэн тейе кердестум этэй? Истиэн да бадарба-
тада! Сырыы ахсын бу дьиэдэ кэлэн... Чэ, сах сиэтин!
— Чэ-чэ, Суруков тохтоо! Ону-маны ыатарыма. Хата,
мин эйигиттэн коллегалыы кердейееру гыммытым ээ.
— Эмиэ ол тугу?
— Эмиэ ол туйунан. Дело-то житейское, улахан
эбит. Уопсайынан, сепке этэрин буолуо эрээри, бы-
йаччы олох кыЬалдата атын ээ.
— Ээ, дьэ кэбис! Ити туйунан санатыма даданы!
Туох да диэн, ончу себулэйиэм эрэ суода! Адан сордоох
ододо ымсыырарын ейдуурум бэрт. Эйигиттэн итин-
ниги эрэ кууппэтэдим! Кун ахсын дьон ийин булкуйар-
бытынан куен туттан барыны ете керердуу куускэ
сананаахтыырбыт баар ээ. Дьинэр аадыстахха, бэл ити
бэйэлээх бэйэбит олохпутун ситэ толкуйдуу барбакка
быйар-отор буоллахпыт. Сор да буолар эбит!
Кураанах дьиэдэ кэлэр куйаданын! Хайдах эрэ ис-
ийиттэн курас, кийи кута-сурэ тохтообот. Урут адата
110
баарыгар Сардаана итинниги билбэт этэ. Адатын
кемуедуттэн ыла кини аныаха диэри еруу чин-чан
олодуттан туох эрэ олус улахан ойо ыстаммытын кур-
дук санаа арахпат буолла.
Сардаана дьиэтин ийин кэриччи керен баран уейэ
тыынна. Тугу эмэ куестээн ас сытын тайаарбыт кийи,
оччодо дьиэ ийэ уларыйа туйуе этэ. Ол эрээри содотох
бэйэдэ тубугурэн да диэн.
Togo эрэ эмискэ бадайы маадын Суруковтыын кэп-
сэппитин санаан мырдыччы тутунна.
Ырдайа сытыйан баран, буолары-буолбаты ейдее-
думсуйэн, барыттан бары кэлэйэн-хомойон адай биэ-
рээхтиир. Кинини ийиттэххэ кини эрэ эргиччи бэрт,
атыттар бары халы-мааргылар. Быйа кыыбырдаан,
дьэ кийи. Оо, кэргэнин тейе эрэ муннаан эрэр. Хай-
дах тулуйаахтыыра эбитэй? Онуоха холоотоххо мин
Тахватулиным мае хайдыбытыныы кенете учугэйин.
Дьинэр, онтукатынан акаары кенедун диэн сыдаллара
угус. Муннаадым сыыйа билигин Муустаах Муорада
уста сырыттада. Хайан кэлэр? Содотодун сайылыыр
куйаданын! Кийи сайын утуетун билбэккэ хаалар,
олус туоххайыйадын. Барыта киниттэн! Пароходствода
ханна эрэ “дьаакырга” олордуох баар. Тохтоотун, сеп
буолуо. Кийилии улэни биллин. Ненуе еттуттэн
кердеххе, нус-бааччы холкутук, ханнык да навига-
цияттан, тыалтан-куустан тутулуга суох олоду олоро
туйэр эмиэ наада.
Эмискэ адатын хойугар будильник тыайа ере тыры-
лыы туспутун истэн Сардаана “дьик” гынна. Адатын
кемуедуттэн ити хоско киирэ илик. Быйыыта, ити
бэдэйээ Одончик лаадыртан кэлэ сылдьан хайаайын-
наабыт быйыылаах.
Баара эрэ адыйах хонук ийигэр иччитэхеийэн,
келбедурэн хаалбыт ийэлээх адатын хойун эргиччи
кереет, Сардаана харадын уутун кыатаммата. Кини
аныаха диэри еруу чин майгылаадынан биллэр бэйэтэ
бу кэлин айара уйардаан сылдьар кэмэ.
Дьонун былыргы саха уустара онорбут хомуоттары-
гар адатын будильнига халыргыыр. Ити чайыны Сар-
даана маннайгы кылааска уерэнэригэр Элиэнэдэ саас-
кы уу суола айыллыытын быраайынньыгар бэлэхтээ-
биттэрэ. Одонньор олус себулээн сайыны быйа каюта-
тыгар илдьэ сылдьара. Ордук куннэри-тууннэри руб-
111
када турар былдьайыктаах кэмнэргэ быстахха утуйа
туйэн ыларга учугэй диирэ.
Маллар... Маллар... Иччилэрин быйыыларын-май-
гыларын инэринэн хаалбыт маллар тулаайахсыйан
туралларын кердеххе урукку дьоллоох кэм чэгиэн
тыына “ил” гынарга дылы.
Ийэтэ халыя сайыл туутэ былаатынан сууланан, ол
куегэннэс тирии кириэйилэдэ дьеле туйэн олороро бу
баарга дылы. Кинигэ долбууругар турар улахан мае
чороонно мотуоктаах сабын уктара. Эмин уурунар оно
быйыы ойуулаах мае холбуката хараарар.
Истиэнэдэ адата хайан эрэ Муустаах байдал арыы-
тыгар бултаабыт урун эйэтин тириитэ тиирэ тардыл-
лыбыт. Муннук диэки саха ууйа охсубут балтадар
тебелеех алтан кехеде кемус суруктаах булт саата,
улахан морской бинокль уонна куондарыгар кемус
хаймыылаах адатын мааны фуражката ыйаммыттар.
Сардаана харадын быйа симэн турбахтаан баран,
тебетун быйа илгистэн ылла, уейэ тыынна уонна
еруйуспут курдук тургэн-тургэнник хамсанан хос ийин
хомуйан барда. Тааска уу кутан ербеду илитэн маллар
быылларын сотуталаата. Онтон остуол сыыйа тардыл-
лар холбукаларын айыталаан, кини одо эрдэдинээди
лиэнтэлэринэн кириэстии тардыллан кичэллээхтик
баайыллыбыт суруктар, ол-бу докумуоннар киппэлэ-
рин соччо сэнээрбэккэ кэриччи керен ийэн, харада
ойуччу сытар сабыс-сана кэмбиэргэ хатанна: “Дочери
моей Догдоевой Сардане Одоновне. Вскрыть после...”
— диэн бете бэрдэрэ-бэрдэрэ сана тайааран аахта.
“Одом сыыйа!.. Одом сыыйа, бу Орто дойдуга мин
содотох кунду кийим. Бу суругу аадаргар мин суох
буолуом. Эн ейгун-санаадын туппут, сиппит кийигин.
Ол эрээри, син биир содотохтуу тулаайах хаалларбыт-
тыы, мин эн тускар аймана бардым. Одом сыыйа...
Мин эйиэхэ утарыта керсен олорон кыайан эппэтэх,
мэктиэтигэр куолайбар туора турар кытаанах кырдьыгы
бу сурукка этиэх тустаахпын... Ол маннык...
1950 сыл куйуеру Халымада тайадас тиэрдэн ба-
ран, теннен ийэн, Таас Тумус тайыгар кытылга хаан-
билик буолан, ейе суох охто сытар дьахтары булбуп-
пут. Ол, сыччыай, эн маннайгы дьиннээх ийэн этэ.
Эйигин теретеет, тыына быстаахтаабыта. Сангаарга
тиийэн дьонтон туойуласпыппытын, туга да суох ту-
112
лаайах дьахтар yhy диэбиттэрэ. Ол ийин уонна 05050
ымсыым бэрдиттэн эйигин 050 гынарга санаммытым.
Аны сатаан санаабаппын, иккис ийэн эйигин хайдах
050Л00Н кийи гынаахтаабытын! Эн баар буоланнын
Орто дойдуга кийи буолан тереен, кийилии олох дьолун
толору билбиккэ холонон теннен эрэрдии сананабын.
Эн уон сааскын туолуугар эрэ маннайгы дьиннээх
а5ан тыыннаа5ын, Таас Тумуска теннен кэлбитин исти-
битим... Кини эн баарын туйунан сэрэйбэтэ5э да чахчы.
Арай эн иннигэр тереебут кыысчааны, кытылга тар-
дыллыбыт тыыга оонньуу сылдьар 050НУ, суурук ох-
сон илдьэ барбыт сурахтаа5а. Ол сордоох санаатыгар
онтун кердуур сурахтаа5а. Дьон илдьэ барбыттара буо-
луо диэн уорбалыыра, ба5ар, улаатан, ейденен теннен
кэлиэ диэн кэтэйээхтиирэ уйу.
Кини иннигэр мин тугунан да толуллубат ыар аньыы-
лаахпын. Ону арай антах урдук танаралар дьууллуехтэ-
рэ буолуо. Ол туйа туспа.
050м сыыйа! Бу Орто дойдуга саамай кунду кийи-
биттэн, эйигиттэн, кердейебун... Эйигиттэн эрэ... Бы-
растыы!
Тоойуом, били Михей сордоох дьудьэйэн кыаммат
буолуо, ону харайаар.
Эн а5ан Одон Догдоев”.
☆
Сардаана аа5арын аахта эрээри маннай утаа туох
дии саныан булбакка, соччо тугу да ейдеебекке да5аны
харааччы мунан хаалла. Хаета эмит техтуруйэн хос-
хос аахта5ын ахсын ханан да кийи ейугэр-санаатыгар
сатаан.баппат, тосту-туора ис хойоон етен тахсан истэ...
Сардаана эмискэ улаханнык сана тайааран мак-
кыраччы ытаата. Ол ыккардыгар эмиэ да кэтэх ейунэн
050 тереен маннык куускэ ытаата5а диэни билбэтэ5ин
уонна этэ-сиинэ буттуун босхо баран, туох эрэ ийит-
тэн телутэ биэрэрдии дьигийийэрин дьиибэргии са-
наабыта.
Хайдах-хайда5ый? Т050 дьиибэтэй? Ол аата мин
кимминий? Ол аата... Оо, суруккэтиин! Баччаанна
диэри тугу да5аны уорбалаабакка да5аны Догдоева
Сардана Одоновна, куорат бастакы балыыйатын хиру-
ра буоларбар саарбахтаабат этим. Оттон, дьинэр, мин
адьас атын... Хайдах оннугуй?!
113
Сурэдин туйунан сып-сытыытык чыбырдаччы кэ-
йиэлээмэхтээн ылла. Hahaa суурэн адылаабыт кийи
тыынын былдьаЬарыныы, бете бэрдэрэ-бэрдэрэ, дирин-
диринник ерутэ тыыммахтаата. Сытыы ыарыы мулу-
руйэн туейун устун тарданна уонна сыыйа хантан эрэ
кутун тугэдиттэн куерэйэн кэлбит быйаарыыта суох
аймалдан ытылданын кытары силлистэ.
— Одом сыыйа!.. Одончигым! Оо, тодо да бэдэйээ
теттеру ыыттамый? Сип-сибилигин баран ылыахха.
Топотун чопчу тойоннообокко, эмискэ унуода ха-
лыр-босхо барыар диэри куттанна... Ол емукээй бутун-
нуутэ содотох одотун туйугар тиийэн суптуйда. Бэдэйээ
уола ерускэ киирэн сетуелууллэрин, онно кини ууйуту-
нан барыларын байыйарын кийиргэнэ кэпсээбитин
ейдеен айманна:
— Алдьархыый!
Эбэ хотун тыбыс-тымныы уутун, эриллэ-эриллэ сук-
куллар дьигискэннээх сууругун санаан, харада хара-
нарарга дылы гынна. Бараары хомунан хачыгырайа
сылдьан ытаабытыттан ийэн хаалбыт сирэйин сиэрки-
лэдэ керен айарда уонна, улахан таастаах хара ачы-
кытын кэтээт, тайырдьаны былдьаста.
Хата, уулуссада тахсаат, такси тохтотон олордо.
А* ☆ ☆
Ытык хайа аннынаады пионерскай лаадырга тиийэн
дьуйуурунай кыыстан ыйытта:
— Эт эрэ, тоойуом, Тахватулины билэдин дуо?
— Билиминэбин! — кыыс ес сада буолан иэдэс биэр-
дэ. — Найаа мэник уол!
— Ханна баарын билэрин буолаарай?
— Сетуелуу барбыттара.
— Ханна?!.
— Орускэ. Ол суолунан баран ийэн ханас диэки
туораарын, онно керуеххут.
Сардаана ерус туйунан истээт, эмиэ кутталыттан
этин саайа айыллан, ис-ийиттэн айманан кэллэ.
— Тургэнник... — диэн Сардаана сымыйадын быйа
ытыран баран ыган тайаарда.
0р-етер гымматылар, иннилэригэр Элиэнэ эбэ хо-
тун кийи эрэ кутун-сурун салытыннарыах айылаах,
омооно суох кэтит унаар-тунаар уордата бу килэс гын-
114
на. Сардаана урут еруу кэрэхсии, уерэ, седе-махтайа
керер эбэтин сибилигин аан маннай ahapa дьиксинэ
керде. Эриллэ-бурулла дьулуруйар суурук дьулусхана
кийи кыадар холооно суодун аайан, бэл киЬи санааты-
гар баппат модуну — субу эрэ керен дьэ ейдеебут
курдукка дылы.
— Одончик! Одом сыыйа... Ханнадыный? — диэн
Сардаана ерус кытыытыгар элбэх одо сетуелээн булу-
махтана сылдьалларын керен, одотун ыныран хаЬыы-
таата.
— Маамаа, бу баарбын! — диэн Одончик хатан куола-
ha чадаарыйда. — Маамаа, керууй, мин хайдах курдук...
Одончик уес диэки харбаан чалымнатан иЬэн ум-
сан тилэдэ килэс гынна. Сардаана кутталыттан куйа-
хата уллэннииргэ дылы гынна, икки иэдэЬин харбам-
мытынан ыбыс-ыарахан, хоп-хойуу ууттан одотун тебете
кестерун кэтэНэн санаатыгар ер да ер таалан турда...
Ор да ер... Кэмниэ-кэнэдэс Одончик умсубут сириттэн
быдан аллара куерэс гынна! Илгистэ-илгистэ кини
диэки харбаата.
Сардаана кете сатыыр хойобул кетер даллаахтыы-
рыныы, урдук хобулуктарынан кумахха батылла-ба-
тылла, одотугар утары суурдэ.
Уу чоккурас буолбут тыбыс-тымныы эттээх уолун
ыга кууйан кетеден ылла уонна хаста да эмэйэдэ охсуо-
лаамахтаата.
— Ыытыый, маама, одолор кереллер дии. Кулуехтэ-
рэ дии, маама! — диэн ботугуруу-ботугуруу Одончик
теле кете сатаан кустуу медустэ.
•— Тыый, маамаа, эн тодо ытаатын?
— Тургэнник танын, дьиэбитигэр бардыбыт.
— Togo, маамаа, миэхэ манна учугэй ээ.
— Иккиэн дьиэбитигэр олоруохпут.
— Ээ, онно миэхэ куйадан бадайы. Куну быЬа олор
да олор.
— Оттон мин? Мин?! Дьиккэр баара, билинниттэн
бэйэмсэдин кер. Бар, танын. Эйигин бадас сатаатар
билигин дьаЬайар инибин.
Теннен иНэр Сардаана етер-етер одотун ыгыта куус-
пахтыыр, инчэдэй баттадын имэрийэ-имэрийэ дирин-
диринник ерутэ тыыммахтыы олордо. Арай аймалдан
ааЬан биэрбэт, хата, былыт курдук, саба халыйан кэ-
лэргэ дылы.
115
Дьиэтигэр киирээт, пароходство киин диспетчери-
гэр эрийдэ:
— Уту© кунунэн. Бу Тахватулин капитан кэргэнэ
санардым. Эйиги барыллаан билэдит дуо, билигин кини
хайа диэки сылдьара буолуой?
— Халыма тердуттэн тахсыбыта. Билигин Ляхов
арыыларын туйунан истэдэ буолуо.
— Онно хайдадый? Учугэй ини?
— Обстановката учугэй. Арай халлаан бэрдэ суох
буолуо. Звоннаан ыйыт ээ. Нуемэрдэрин этэбин дуо?
— Нет, спасибо! Билэбин.
Аны метеослужба нуемэрин ылла.
— Байдал кытыла дуо? Ляхов арыылара... Ээх-ээх...
Сеп. Онно — шторм. Син добуоччу.
— Ол аата?
— Оттон ортону арыый урдунэн шторм.
— Тейе уЬуон себуй?
— Бугун иккис кунэ. Оттон хайан астарын эбэ бэ-
йэтэ эрэ билэ сыттада. Оссе да адыйах кун дьалкый-
бахтыыра буолуо.
Сардаана туруупкатын уурда.
Санаатыгар, кийи этэ салайыах урун куугэнинэн
ыйыахтанар ала-тордон долгуннар субу мулчуруннэ-
йэргэ дылы гыннылар. Тулан ханан да ыпсыыта-
дьайына биллибэт уу халлаанныын силлийэр унаар-
тунаар ортотугар, мае сыыйын курдук, куерэннии
сылдьар — чымаан суол.
Биирдэ адатын кытта Алдан тердугэр сылдьан обургу
тыалга тубэспиттэригэр долгуннар палубаны сабыта
охсумахтыыллара. Оччодо Сардаана санаатыгар эбэ
хотун хайааннытаадар да тупсан, кеннеру керунуттэн
кэрэтийэн кестубутун найаа седен-махтайан, ейдеен
хаалбыта. Бэл палубада тахсаары таласпытын адата
буойан тохтоппута.
Сардаана санаатыгар Элиэнэ айара сымнадас, ама-
рах куенунэн хайдах эрэ ийэтигэр атылыы курдуга.
Оттон билигин кини тапталлаах эбэтин аан маннай
атын харадынан керен, ис-ийиттэн долгуйан, дьикси-
нэн, саллан кэллэ.
Уйаара-кэйээрэ биллибэт уу ортотунан тус хоту ус-
тан доллойо турбут кыракый мае тыылаах содотох
кыысчаан ый-ытабыла бу баарга дылы. Отуттан тахса
сыллаадыта буолан ааспыт алдьархай аймалдана дьэ
116
ситэн кэлэн, кун бугунну курдук, кини кутун-сурун
аймаата.
Ол ыккардыгар эмиэ даданы оччотооду алдьархайы
куннээди уеруйэх улэтин сунньунэн судургу бадайы-
тык, аныгы реанимация кыадынан тугу оноруохха
себун аттара санаата.
— Бу сатаатар Тахватулин дьиккэр, кийи буом кэ-
мигэр уедэн тугэдэр туйэн хаалан! — диэн соруйан
аралдьыйа сатаан уонна суос-содотох ейенер, атаахтыыр
кунду кийитин суохтаан, ис-ийиттэн кыйыттан, ытам-
ньыйа-ытамньыйа ботугураамахтаан ылла.
Хайдах эрэ буоллулар... Байдал обургу тейе эрэ сик-
силлэн эрэр? Аны мууйу да сыдайан адалладына канула.
Кийи сатаан сабадалаабат утугэн дойдута...
Сардаана одо эрдэдиттэн адатын додотторо тумсэн
аайар тугэннэригэр ол-бу быйылаанна тубэспиттэрин
туйунан кулуу-оонньуу кыбытыктаах кэпсэтиилэрин
санаан кэллэ.
Биирдэ адата аах Муустаах байдалга улахан штормна
тубэспиттэр. Сол кэмнэ, болдьообут курдук, мотуорда-
ра алдьаммыт. Аны туран тыал уу анныттан ергестенен
турар туруору таас арыыга сабыыра бу кэлбитин эрэ
кэннэ дьаакырдара дьэ тохтоппут. Ол курдук буурда
астыар диэри икки куннээх туун, аат айадар анам-
мыттыы, туохха барытыгар бэлэмнэнэн, бука бары па-
лубада тахсан олорбуттар.
Сардаана одо эрдэдиттэн итиниэхэ маарынныыр угус
быйылаан туйунан ийиттэдэ ахан эрээри, ону барытын
ис алдьархайын ейугэр-санаатыгар сыйыаран ейдее-
бекке эрэ, кинигэдэ аадар, киинэдэ керер дьордоот
дьоннорун мулчургэннээх сырыыларынан ылынара.
— Бу эн улэдин уларытан пароходствода кес, —
диэн Сардаана эмиэ соччо инэн-тонон ейдуу сатаабак-
ка, атаахтыыр, баайсар ыккардынан кэргэнин хому-
руйара. — Дьон курдук даачаланан энин нус-хас оло-
руох этибит. Ууга дэн-ойол да тахсара бэрт.
— Ээ, кэбис, додор. Капитан кыыйа эрээригин итин-
ник тылластаный? Бэл эн адан аах хобордоох курдук
сУДУРгу аалларынан кийи уейбэтэх-ахтыбатах сирдэ-
ригэр тиийэллэрэ, — диэбитэ Тахватулин аа-дьуо. —
Мин судном “река-море” диэн кылаастаах практически
тимирбэт, практически ханнык да штормтан иннибэт.
— Все-таки практически... оттон теоретически? Чэ,
117
эт миэхэ, Тахватулин, эн судной ол адам аах киэннэ-
ринээдэр хас тегул эрэллээдий?
— Хас тегул даа? Оннук быйаччы сатаан этилли-
бэт. Чэ, оттон тыйыынча тегул...
— Аа, ол аата тыйыынча гыммыт биирэ да буоллар,
куттал син баар эбит дии! Так вот, Тахватулин, ийит,
ол мин дьылдам урдунэн ыйанан турар алдьархай
кыырпадын да ончу ылыныахпын бадарбаппын! Мин
дьон курдук туохтан да дьиксиммэккэ, нус-хас холку-
тук олоруохпун бадарабын, — диэбитэ Сардаана, ол
эппит тылларын ис хойоонугар инэ-тоно барбакка эрэ.
Эмиэ хайдах эрэ ис-ийиттэн долгуйан, кэлиэх-ба-
рыах сирин булбат курдук, айманан кэллэ.
— Одончик, сыччыай, кэл эрэ, манна.
— Манна баарбын, сибилигин... — диэн Одончик
эйэтин хойуттан хардарда. Ону кытары туох эрэ суул-
лар дуу, текунуйэр дуу тыайа “тилигир-талыгыр” гын-
на. Сардаана хоско киирэн кербутэ: уола, 050 киэнэ
керсуетэ беде, тирии кириэйилэдэ кинигэ ойуутун кере
олорор. Истиэнэдэ эйэтин саата аргыый биэтэннии
турарын керен, Сардаана саната суох тарбадынан ый-
бытын, уола сойуйбуттуу тегуруччу керде.
— Суох, маама, ити мин тыыппатадым. Ити бэйэтэ
ээ. Эн ааны аспыккар салгын киирэн... — Одончик
кубарыччы мэлдьэйэн кэбистэ.
— Оннук! Дьикти ододун. Эн аттыгар туох барыта
бэйэтэ биэтэнниир, бэйэтэ туран эрэн алдьанар-кээйэ-
нэр. Онно эн еруу туох да сыйыанын суох.
Атын кэмегэ атыннык кэпсэтэр бэйэтэ, уолун ыга
кууйан ылан сирэйин-харадын сабыта сыллаамахтаата.
Онтон аны баара-суода адыс-хас сылынан уола улаатан,
сыыйа кини илиитин ийиттэн тахсан, армияда барыан,
уерэниэн, улэлиэн, кэргэннэниэн санаан, харада хара-
н-арыар диэри саллан кэллэ. Билигин диэн... Билигин
Элиэнэдэ сетуелуурун, чараас мууска хатыыскалыырын
бобуохха сеп, оттон оччодо?.. Хайдах эрэ эмискэ ба-
дайы сурэдэ кебен, мэй-тэй барбытыттан сойуйан, уолу-
гун харбаммытынан чочумча таалан олорбохтоото. Он-
тон ол тугун-ханныгын тута ейдеен уейэ тыынна.
“Одом сыыйа! Одом... Сэгэрим сыыйа, — диэн ис-
ийиттэн етер-наар билбэтэдинэн иэйэн-куойан, кимиэ-
хэ эрэ махтанардыы, ботугураан ылла. — Одом сыыйа...
Айыы даданы... Кэбис... Эчи сурун...”
118
Аныаха диэри Сардаана кырада долгуйбат холку,
бэл, соччо саарыыры, санаа оонньуура, бутуллара диэ-
ни билбэт чин куттаах дьилэй кийи этэ.
Кини олодун тосту уларыппыт тугэн суода. Бары
уларыйыылар эрдэттэн толкуйданан бэриэт биллэр
этилэрэ. Тахватулины кытта университет бастакы кур-
сугар уерэнэ сылдьан билсибитэ. Тахватулин оччодо
Догдоевка уйус ДУУ, тердус дуу кемелейееччунэн ус-
тара. Сардаана быраас дипломун ыларыгар уол аан
маннай, найаа эргэ да буоллар, туспа судно капитаны-
нан анаммыта. Кийи кулуех, онтуттан кыбыстан мун
беде этэ. Ненуе сылыгар, эрдэттэн болдьонон быйаа-
рыллыбыт кэмнэ, Одончик тереебутэ. Кэлин адалара
одонньор “ессе одоломмоккут” диэн тодо эрэ наар
кутуетун хомуруйдадына, Тахватулин кэтэдин тарба-
нан кэбийэрэ.
Онтон дьэ бу адатын суругуттан кини олодун угус
саарабыла суох ейдебуллэрэ содотохто туерэннии
тустулэр.
— Хайдах-хайдадый? — диэн урут-уейэ ботугуруу-
ботугуруу етер-етер сана аллайбахтыыра, уолуйбут ха-
рахтарынан тула керуммэхтиирэ.
— Ол аата мин... Ол аата мин — мин буолбатах
эбиппин дии. Оччодо хайдадый? Оссе ийэлээх, ессе
адалаах эбиппин дии. Ол аата бу бугунну олодум
бутуннуутэ тубэйиэх... Кыл-муччу... Айабыын! Оччодо
Тахватулиным, Одончигым эмиэ дуо?..
Кини дьылдатын кыйарыйан ааспыт аан дойду амы-
рыын алдьархайдарыттан ис-ийиттэн, кутун-сурун бат-
татан, салла санаата. Хайааннытаадар даданы хаан
УРУУ чугас дьонун суохтаан, харадын уута сарт тустэ...
Адыйах хонуктаадыта дьуегэтэ керсе туйэн балыс-
тарын, бырааттарын сыбаайбаларын тубугэр охторо
буолтун унсэргээн кэпсээбитигэр ымсыырда да этэ!
Сардаана билигин хаан аймах туйугар хайдахтаах
да тубугу, дьылдатын саамай кунду дьолун курдук,
ылыныах эбит да — аттыгар кимэ да суох...
119
к к к
Кэтэспит-кэтэспит кэннэ, кэмниэ-кэнэдэс да буол-
лар, биир утуе сарсыарда Таас Тумуска суунэ улахан
танкер тиксибитэ. Капитан тор курдук туора бытык-
таах, мардьаллыбыт эдэр саха кийитэ, хотоннуур мае
трабынан кэргэнин ейеен туйэрбитэ. Кэннилэриттэн
уончалаах уол 050 батыспыта.
Киэсэ кинилэргэ утары суурэн такынайан тиийби-
тэ. А§ыйах тылы кэпеэтээт, бары уейэ Тойболлоох
Даайыс унуохтарыгар тахсыбыттара. Киэсэ дьонугар
илин-кэлин туйэн тугу эрэ кэпсиирэ.
Унуохтаах кенете, дьуйуннээх кэрэтэ талыыкан
дьахтар кимнээх эрэ уеруйэх эйгэлэрин аан маннай
эргиччи кербутэ. Хайан эрэ кимнээх эрэ эрэйдэммит
да, дьолломмут да хара буордарыттан ылан ытыйыгар
хам туппута...
Кимнээххэ эрэ туйуламмыт кемус тыллар теле кетен
тахсыбыттара. Ким эрэ ол кунду тыллары истибитэ
буоллар, Орто дойду толору олодун олордум, дьолун
биллим диэх этэ. Эбэтэр, мун сатаатар, ити тыллар
киниэхэ туйуланан этиллиэхтэрин сэрэйбитэ буоллун
ДУУ?
Чэ, ол эрээри бу сирдээ^и олох дьолун-сорун би-
лии-билимии суруннуур уйу дуо?
Дьол диэн билииттэн-билимииттэн тутулуга суох,
дьол диэн кэтэспит кэлиитэ, ба^арбыт туолуута буол-
батах дуо?..
Уейэ урукку кун эмиэ кими даманы дьоллоох-сор-
доох диэн кейгелеебекке-куемчулээбэккэ, дьэллэмник
чадылыйа тыгара. Унуор Ирикээ, Орулхан очумааста-
ра ке^ереллере.
Оттон аллара Элиэнэ эбэ хотун, эмиэ уруккутун
курдук, ТУС хоту устан унаарыйа сытара.
Уруккутун курдук, тус хоту...
1979—1980 сс., Ардас—Дьокуускай
СЭРГЭ
Тымныы! Тымныы!
Тыа са^атынаа^ы екегер тиит тергуу мутуга тосту
тонон, чуор ба^айытык “тас” гынна, кемнех хаар ере
бур§айда. Маадыттан буем сиргэ бугэн олорбут Чооруос
чыычаах онтон сойуйан-емурэн кетен сарыкынайан
тахсан ийэн, туу мээчик курдук, тонуу хаарга чем
гына туйээхтээтэ. Чочумча кыйыл 6aha илигирээмэх-
тээн ийэн, тохтоон, урун хаарга тохтубут хаанныы,
кытара сытта.
Ааспыт куйун хойукка диэри ардахтаах сиппэрэн
куннэр буоланнар, от-мас тот туран тонмута. Ол ийин
быйыл туох барыта быйыта-то§ута тоноттоото. Бэл сир
кырса хайытталанна.
Сэргэ бу алааска сэргэ буолан туруодуттан маннык
нуел куйуну ейдеебет. Бэл Сэргэ тердунэн туох эрэ
кемуллээбитин курдук чуочайбыт умнайа сиик тар-
пыт сирдэринэн, кырдьа^ас кийи сийин дьар^ата кэ-
йиэлииринии, быйыта-хайыта тоноттоото. Куйун син
хойукка диэри куурбута-хаппыта бэрдинэн сииги-там-
ма§ы ийирдьэ инэрбэккэ тайынан халтарыта турбута.
Ол эрээри, кэмниэ-кэнэ§эс ИНЧЭ5ЭЙ обургу хайдыбы-
ты-хабырыттыбыты батыйан ийирдьэ етен киирбитэ
эрэ баар. Аны эмэх ба§айы бэйэтэ да сииги тардар
кутур.
Бытарыттан, хабырыттан туйэн, дьэ тымныы! Сурун
ньии!
Сайынны, сааскы, куйунну кэми кэтэйэр-манайар,
эрэйдэнэр-муннанар, уу курдук долгуйа устар санаа
бачча^а, дьара куел мууйунуу, хайыара тонмут судур-
гу кэмэ буолуон, Улаан Typagac диэн дьиибэ сылгы
буулаан сордоото.
Тонуу хаар устун суурэн батыччахтаан кэлэн, ба-
рылаччы тыбыыра-тыбыыра, Сэргэ тердугэр хорус
121
гынар уонна муннунан, тебетунэн сигэнэн сирэйин-
хара§ын кырыатын аалынар, таныытыгар чопчулайа
тонмут мууйун турута анньынар. Оннук, тон Сэргэни
сылаас тыынынан илгийбэхтии туран баран, тымныы
салгыны бурданната уерун диэки суурэн батьгччахтыыр.
Оччодо тулаайах Сэргэ тон кута ирэн, Чооруос чыы-
чаах курдук илигирии мехсен, эмиэ олох олорон, эрэн-
кэдийии, кэтэйии мунар ылларан киирэн барарга дылы.
Илинтэн ала Буркун туран, хаары тибэн ерукуттэ.
Сир-халлаан сиксигэ мэлийэн, туох барыта биир кэм
урун кудэриги саба тардынна.
Тыа 6aha суугунаан, тыал сирилэс тыайа улам эр-
чимирэн истэ.
Хаахыныыр мае эмиэ угэйинэн истиэхтэн суергутук
хабырынан, туулугэр баттаппыт кийи курдук иниэт-
тэн, бабыгыраан киирэн барбат дуо? Бу турбут тыал
хайан астыар диэри дьэ, эмиэ сорун буллада. Уон икки
сыллаадыта этин силлиэтэ кини чыпчаалын булгу
сереен ааспыта. Онно умнайа кытары хабыры барбы-
тыттан ыла итинник дьодус да тыалга хаахыныы ту-
рар идэлэммитэ.
Окегер Тиит Хаахыныыртан туннэри хайыйан бег-
дьеллен туран, Тыалга биэтэннээн адаархай мутуктаах
байын быйа илгистэргэ дылы. Ортоку мутук салаа-
тыттан тыс утулук сада кеп хаар быйа ыстанан, лоп
курдук тон Чооруос урдугэр тиийэн тустэ.
•к -к 'к
Киэйэ боруор туйуутэ Окегер Тиит туйунан туму-
йахтыы етен киирбит хойуу иирэ талахха Хара Тыа
маанылаада, сэттэлээх атыыр тайах акылдьыйан кии-
рэн, айыы турда.
Арай ол кэмнэ Ардаалыыр Аартыгынан борон
дьуйуннээх массыына бурдьугунаан киирэн, тохтоо-
тун кытары чочумча буолаат, саалар тыастара дэлбэ-
ритэ баран, ийийэн турбут чуумпуну хайыта кетте.
Тайах дьигис гынаат, иннин диэки сулбу ыстанан
иирэ тумсунан ыраайыйада тадыста уонна атара сэлии-
нэн тонуу хаары бурдатан Сэргэ аттынан, тэлгэйэ хаба
ортотунан, суурэн ааста. Ол ыккардыгар саалар тыас-
тара эмиэ дэлбэритэ бардылар. Буулдьа тустэ быйыы-
лаах, балаган тойон ейуетун тердунээди еэбэргэнэтин
122
диэки буордаах хаар ере бур§айда, онтон Сэргэ 6aha
балтанан охсуллубут курдук доргуйа туспэт дуо?!
Массыына куп-куе§унэн уйуутаан кэбийэ-кэбийэ
тэлгэйэ^э ыга анньан кэллэ. Икки кийи сааларын туп-
путунан ойон тадыстылар уонна сибилигин а§ай ата-
ралаабыт тайах суолун хайдылар.
— Бу барбыт, оо, ойбут да ойбут!
— Кытаат, Беетус, учугэйдик сирийэн кер эрэ, хаан
тохтубут дуо? — диэтэ кырдьа§айа, дэдэйбит модьу
кийи, ачыкытын сотто туран.
— Ким билэр, пока кестубэт, — Беетус моонньун
уйатыа§ынан уйатан, тайах суолун батыйан, хаары
оймоон, тыа са§атын диэки бара турда.
— Баар! Баар, Уйбаан!
— Тугуй? Туох баарый?
— Хаан!.. Хаан тохтубут!
— Буот! Кердер эрэ! — Уйбаан хальпг хаары оймоон
Беетус диэки, бэйэтин керунэр холооно суох чэпчэки-
тик туттан, суурэн кеейейде.
— Хайыа?..
— Бу... Ити эмиэ. Ол тохто-тохто бара турда.
— Чэ, бэрт эбит. Ити аата табыллыбыт.
— Оччодо эккирэттэхпит дии.
— Ээ, до§ор, тохтоо. Итинниккэ ыксаабат куолу.
— Togo? Харанара илигинэ тутуу былдьайыахха
буолла^а дии. Ба§ар, чугас тохтообута буолуо.
— Буоллун... Чэ, хата, сырдыгы былдьайа маета
мастаныах. Бу алааска хонорго тиийэбит. Топотун на-
дылыччы быйаарыам. Билигин туттуммахтаан хаалыах.
— Сеп, — Беетус соччо себулээбэтэбэ ете кестер.
Иккиэн массыыналарыгар тиийэн, сааларын уурду-
лар. Тимир курдьэх, сугэ, биэдэрэ тайаардылар. Уол
сонно тута сэргэттэн чугас хаары хайан бурдатан эрдэ-
§инэ кийитэ тохтотто:
— Кэбийиий, додоор, арыый дьалты cogyc ити диэ-
ки хайыый. Ыалдьыт ааттаах дьон ыал тэлгэйэтин
ортотугар кутаа отуннахпытый?
Уол ес киирбэх туора хаамта эрээри, уойун ийигэр
ботугураата:
— Ханна баар ыалы.
Уйбаан Хаахыныыр Мас хаппыт тебете хаарга уллэйэ
сытарын оруу тардан ылан, мастаан кете^ен кэллэ.
Уот оттуллуор диэри Беетус куелгэ киирэн, телен ыас
123
хара буолуор диэри салаабыт биэдэрэтигэр муус кейен
тайаарда.
— Син суунэ куел эбит. Myyha дьэп-дьэнкир, хай-
дах эрэ элгээннии кытыытыттан эмпэрэ дирин эбэ бы-
йыылаах. Балыктаа^а дуу? — диэтэ биэдэрэтин бэлэм
келене ыйыы туран.
— Дьэ бэрт, муус уута барахсан амтанныын чыиха
атын ээ.
— Бэйи эрэ, Уйбаан, эн хаар уутун Togo сирэ§и-
ний? Дьинэр, хаар уута да бачча тункэтэх сиргэ ыраайа
чахчы ини?
— Куртадым айыйар ээ. Туохтан гынара эбитэй?
Хонон турдах аайы ырааспыт да адыйаан ийэр ээ.
Халлааны аллараттан кердеххе эрэ ырааска дылы.
Дьинэр, туох баар-суох куйа^ан, дьаарбыт-чааммыт
бутуннуутэ халлаанна кетер. Оттон хаар-самыыр ону
инэринэн теттеру туйэн эрдэг>э.
— Чэ, кэбис, Уйбаан, инньэ дии санаатахха, кийи
сатаан да сылдьыа суох. Барыта кирдээх, дьаардаах...
— Кырдьыга да, оннукка тиийэн эрдэхпит. Бэл ха-
йан айыыр сылгыбыт этигэр химическэй уо§урдуу
биллэр буолтун кэннэ.
— Ити аан дойдуну бутуннуутун саба кеппут про-
цейы утарсан да диэн...
— Оннугунан оннук эрээри, кийи са§а бе§е уен
а^ыйа^а чахчы. Кыра уо^урдуу аайы хомуллуохпут
cyoga, 0НН0050Р буолуох дьааты инэринэн илдьэ сы-
рыттахпыт, — Уйбаан сана тайааран ыныранар кур-
дук уейэ тыынан баран алаайы эргиччи керде. — Ол
да ийин маннык ийэ айыл^а^а кийи тардыйыыта
кууйурэн ийэр. Хайдах эрэ ыраайырбыкка дылы буо-
лан, чэбдигирэн тенне^ун.
Иккиэн ах баран, уоттарын одуулуу турдулар. Уй-
баан кураанах майы хайыталаан, эбии оттон биэрдэ:
— Чох та^ыста^ына, били утэйэлээх эппитин анньан
ылыахпыт этэ. Эн ити сэпкин тохтотон, сынньата тус
эрэ. Мин уккунньахха маета булуум, — диэтэ уонна
сугэтин тонолохтонон баран, боруор туйэн эрэр тыа
садатын диэки тонуу хаары оймоон хаама турда.
Беетус массыынатын мотуорун тохтоппутугар алаас
ийэ чуумпуран умурус гынарга дылы гынна. Уот ума-
йан тайыргыыра, кийи ата§ар хаар кыычыргыыра,
сетеллере, кехсун этитэрэ барыта дьыбардаах киэйэ
124

алаас ийигэр бутуннуутугэр дуорааннанан ийилиннэ.
Биэдэрэдэ чэй оргуйан буллугурээтэ, кыратык тайы-
нан баран, уот сырдьыгынаата. Уол чэйин кэбистэ,
кыратык кейере туйээт, улаханнаах кыра хородор ийит-
тэргэ кутан баран, буелэтэлээн кэбистэ. Онтон хаар
уулуу охсон, массыынатын айадар кутта. Тыада сугэ
тыайаата. Сотору дьодус тиит охтон барчаланна.
— Иван Семенович, чугас да майы охторуо эбиккин,
— диэтэ Беетус, бысталаммыт майы суксэ сылдьан.
— Тыа садатынаады майы тыыппат бадайы диэн
сиэри тутуйаммын.
— Сиэр диэн... Сырыы аайы тутуйан ийиэх диэтэх-
хэ, эмиэ сокуон курдук эрэйдээх суол быйыылаах ээ.
Наар тегурумтэтэ, наар чиэскитэ.
— Араайа сиэр диэн культура буолуо ээ. Тутта сыл-
дьыы, айылданы кытары дьуерэлэйии культурата. Суут-
сокуон диэн быйаччы хааччах буоллада эбээт. Энин
эгэлгэ бетестеру бук баттыыр, ууннуур-тэйиинниир
орган. Дьэ ол ийин маннык айылдада тахсаат, сорох-
тор уунэ-тэйиинэ суох, бас-баттах, куруейэх ороспуон-
ньук курдук, дьаабыланан сылдьаллар...
Уоттарын булкуйан, чодун мунньан баран, тимир
утэйэдэ аиньыллыбыт бэлэм эти тайааран сырайбытта-
рыгар етер-наар биллибэтэх минньигэс сыт дыргыйда.
Улам харанаран барда. Халлаанна сулустар бачы-
гырайан тадыстылар.
— Уу, бу сулустары керууй!
— Кырдьык даданы! Маннык сулустары кербетедум
ыраатта, — диэтэ Уйбаан уонна сонньуйда. — Кийи
да кулэр, туораттан истэллэрэ буоллар, бу хантан
куерэйбит дьон кэлэнн'эр, бэл халлаан сулустарын кере-
кере седен-махтайан эрэллэрий диэх эбиттэр.
— Кырдьык, оннук, — Беетус куллэ. — Тереебут
айылдабытын кытары ардыбыт атан ийэр. Ол да ийин
маннык биирдэ эмит тадыстахпытына уерэн-кетен
биэрэбит.
Иккиэн ах баран, кулгаах чункунуур уу чуумпутун
ийиллии турбахтаатылар.
— Учугэй бадайы!
Беетус утэйэлээх этин етер-етер эргитэн биэрэр, ол
аайы сыа сырдьыгыныы тохтор. Уйбаан мейееччугун
хасыйан арыылаах килиэп, алаадьы, халбайыы, сы-
мыыт тайааран, суол-суол уокка кэбийэр.
126
— Эйэкээммит ahaa. Аал уоппутунан, эйигинэн айах-
таан сирбит-дойдубут иччилэрин бука барыгытын, айах
тутан айаттахпыт буоллун!..
Уот иччитэ Хатан Тэмиэрийэ ол аайы уерэн кулу-
бурэтэр, ункуулээн эрэрдии кып-кыйыл батта^а, бы-
тыга сахсай ойор, кулэн чачыгырыыр, тайыргыыр.
Айанньыттар утэйэлэрин тутан, чэйдэрин тобо^ун
илдьэ массыыналарыгар айыы киирдилэр. Ол сэптэрэ
эмиэ буруонан сетеллумэхтээт, бирдьигинии тустэ.
— Миигинньик кийи кыайан сиэбэт aha эбит, —
диэтэ Уйбаан, тимир утэйэттэн биир эти тиийинэн
сыыйа тардан ылан, ыстыы сатаан баран. — Кырдьа-
gac атыыр сылгы этэ тубэспит.
— Билэрин бэрт дии. Бийиги толуоммутугар туох
этин биэрэллэрин сатаан быйаарбат дьоммут.
— Маннык эти былыргылыы суурунуй гыннахха
учугэй. Эн алые ер туппуккун.
— Нэмин билбэтэхпин. Ол да буоллар, дьэ, минньи-
гэйэ дьикти!
— Кытаат, чэгиэн кийи айаан ис. Хата, бу чэй учугэ-
йиэн, — диэтэ Уйбаан, итии чэйдээх куруусканы икки
ытыйынан суулуу тутан сыпсырыйбахтыы олорон.
— Бэйи эрэ, Уйбаан, ити маарыын тайахпытын Togo
итиитинэ суоллаабатыбыт?
— Учугэйдэппит кыыл соччо ырааппакка турар эбэ-
тэр сытар бадайы. Оччодо устунан кейуйэн хаалар. Ол
ийин. Оттон итиитигэр эккирэтэрин тухары бара ту-
рааччы.
— Ээ, оннук эбит дии. Эн бу дойдуну билэдин дуо?
— Билэн... Бу олорон, били маарыын туораабыт
урэхпитинэн сыаллаан, дьэ биллим. Сир-дойду ула-
рыйар да эбит.
— Ким диэн сирий?
— Аргыый... — диэтэ Уйбаан уонна куолайын нам-
татан, оргууй салгыы санарда. — Бу Орто Сурт диэн
алаас, былыргы айан суолун биир бэлиэ сирэ. Сиидэр
одонньор уонна Даарыйа эмээхеин алаастара... Алаас-
тарын аатынан Суртаахаптар этилэр. Аан бастаан адьас
кыра эрдэхпинэ, биэстээхпэр-алталаахпар, сылдьыбы-
тым. Даарыйа эмээхеин ийэбинэн эдьиийим этэ.
— Чугас аймахтарын эбит дии.
— Чугас. Бийиги алааспыт мантан икки кес илин
диэки баар.
127
— Ол Суртаахаптартан ыччат баар дуу?
— Бааллар. Уйбаан, Ньукулай Суртаахаптар диэн-
нэр. Биир куоракка олоробут, ону аайан сайылыкпыт
да чугас-чугас эрээри, аанньа билсибэппит. Аны дьиэ
байылыга дьахтар ээ. Дьахталлар эйэргэйэ керсубэти-
лэр даманы, бэл, ини-биилэр тайынан хаамсаллар.
— Эн аанньа айаабатын ээ.
— Соччо айыах санаа суох.
— Бу хайа оройуон сирэй?
— Уруккута Кэбээйи сирэ этэ. Аны хайдада эби-
тэй? Билигин сир-дойду уксэ иччитэхсийэн урукку
курдук чопчу быыйаспаттар даданы быйыылаах. Бу
былыргыта Кэбээйи, Нам, Горнай оройуоннарын дьо-
но тумсэн aahap бэлиэ тубэлэрэ этэ. Былыр бу эргин
атыыйыттар тумсэн табаар мэнэйдэйэллэрэ yhy. Ата-
майдар Булуу диэкиттэн, кэбээйилэр хотуттан туулээх,
балык бастынын тиэйэн адаллахтарына, Нам атыы-
йыттара манна ампаарданан олороннор, куорат табаа-
рыгар атастайаллара.
Мин ейдуурум садана бу алаастан энэлдьийэн кестер
сиргэ, ити куел илин еттунэн, Ырыа Ылдьаа диэн аат-
таах сытыы кийи олорбута. Эмиэ уйэ-хайа аймадым.
Онно ааттаах хаартыйыттар тумсэн оонньууллара. Бэл
миэхэ хаста да тымтык туттарбыттаахтар. Аны туран,
ол Ылдьаада кийи уейбэтэх-ахтыбатах ыраах сирдэрит-
тэн улуу олонхойуттар ынырыллан кэлэллэрэ уйу. Дьэ,
онно дии, устуу тууннээх олонхолору истэллэрэ.
— Билигин кийи седер суола. Бийиги икки сиэрийэ-
лээх киинэни кехсубут нэйииччэ тулуйан керебут.
— Тыл кууйэ сурдээх, додор. Кэпсииллэринэн, адьас
абылаппыт курдук истэллэрэ уйу.
— Бук, бу тугуй?! — Беетус эмискэ ах баран, хара-
дын мунунан керен таалан олордо.
— Тугуй? Тугу пердун?
— Суох... А-ал-gac бы-быйыылаах, — Беетус бо-
булла-бобулла нэйиилэ ботугураата.
Уйбаан, массыына иннигэр тугу да кербекке, бэркэ
муодардаан уол сирэйин-харадын чинчийэ одууласта
уонна фара чугас-ыраах уоттарын холбоон сандаарын-
натта. Эргэ баладан иннигэр иннэйэн турар Сэргэттэн
ураты туох да суох.
— Арай мин кердехпунэ, ити сэргэ хамсаан, кенен
кэлэргэ дылы гынна ээ...
128
— Ээ, бу кийи до^ор, естуекулэ долгунугар тубэ-
йиннэрэн кердун ини, — Уйбаан дьэ, быйааран, куллэ.
— Оннук эбитэ дуу? — Беетус соччо итэг>эйбэтэх-
тии кэтэг>ин тарбанна.
— Кырдьык, ол оройугар, санныгар хаар туспутэ ук-
чу манан куобах бэргэйэлээх, садалаах курдук эбит ээ.
Барахсан, кийи айыныах, иннэри туйэн тураахтаатада.
Олорбохтуу туйэн баран, тахсан седуруйэн эрэр уот-
тарыгар кураанах мае быра^ан куедьутэн биэрдилэр.
Уйбаан оргууй а§ай Сэргэ^э тиийэн, керен турбахтаан
баран сылаас ытыйынан имэрийэн ылла.
— Барахсан...
— Уйбаан, эн бэйэн тереебут алааскар тейе сылдьа-
§ын? — диэтэ Беетус, уот аттыгар туран.
— Суох... Сылдьыбата^ым ыраатта.
— Тыый, ол то§о?
— Ким билэр... Togo эрэ санаам буолбат. Хайдах
эрэ хараастабын дуу, хайдах дуу?
— Дьиибэ эбит.
— Оннук. Ол да ийин сырыы аайы тиийбэккэ сии-
рэ-халты сылдьабын. Бу дойду сайынтгыта баар —
айыы сирэ. Сир айын эгэлгэтэ уунэр.
— Сайын анаан кэлиэх баар эбит дии.
— Сайын суол суох. Ити туораабыт маардарын, от
урэхтэрин тиллэн, бадараанынан керен кэбийэллэр.
— Хаарыан быйан.
— Этимэ даманы.
Уоттарыгар маа^ынчгы мастарыттан быраг>ан биэ-
рээт, массыыналарыгар киирэн сыттылар. Уйбаан етер
мунна хаччыгынаан барда. Оттон Беетус тууну сим-
мэккэ туораата. Сарсыарда чэй сылытынан ийэн ба-
ран, халлаан сырдыыта сатыы тайахтарын суолун хай-
дылар. Сотору уку-суку кураанах теннен, хомунан дьиэ-
лээтилэр.
Уккунньах куну быйа буруолуу сытта. Адыйах а§ай
кыым хойукка диэри кылайа сыппыттарын кэннэ хара
туун обургу уйун отун оттоторо кэлиэ дуо — биир-
биир ыйыстыталаан кэбистэ^э дии.
Сарсынчгытыгар эмиэ Буркун кутур ойон туран,
хаары-сииги ытыйан будулутта, ыалдьыттар суолла-
рын-иистэрин, бэл отууларын оннуларын, тибэн ким
да, хайан да кэлбэтэ^ин-барбата^ын курдук сиппийэн,
мэлдьэйэн кэбистэбэ.
129
5-1552
Дьыл ogyha ба§айы тейе ер анардастыы айбардаа-
быта, будулуйан бургуйбута эбитэй, арай биирдэ анар
муойа тон мутук курдук тосту баран силбиэтэннэ. Онтон
кыыйыран тыынары-тыымматы бутуннуутун муус
кыайаанна кубулутаары бурданнаата. Ол эрээри кэмэ-
кэрдиитэ кэмнэннэ, кунэ аадылынна. Анал кытаанах...
Ыраахтан айыллан кэлбит ыйаах ыйбыт уоттаах кунэ
кулумурдээн кэлбитигэр Дьыл о§уйун акаары 6aha
быстан тустэ, онон лоп курдук 44 хонугунан кендей
кехсе кур гынаахтаата. Ону кытары кун уоттаах сы-
лаайа сандааран, кэтэйиилээх сааскы кэм салаллан
кэллэ.
Кинкиниир Киэн Халлаан ба§айы Дьыл Ogyha 6aha
быстаатын кытта, эмиэ мунура суох далай тугэ§э куту-
суру бутуннуутун супту угуйан, улахан тымныы угэн-
нээтэг>инэ олгуйдаах балык миининии беленуйэн хаал-
быкка дылы гынар. Кини caga еруу куйаданы кытары
куомуннаах куех албын баар уйуе. Куннээххэ куех,
ыйдаахха тунаархай, харанара хара куттаах диэн кини.
Ол да ийин Аан Ийэ Дойду кутун-сурун супту оборо,
туох баар сытыйбыт-ымыйбыт сытын-сымарын, дьаа-
рын-чаанын, умайбыт хара буруотун-тараатын —
бутуннуутун инэринэ турдада да, онтон елбеедуйбутэ
кестубэт. Хата, дексе ыраайыран, кылбайбыт курдук.
Сааскы тыаллар дэлби сиппийэн сууйан-сотон кэбис-
питтэрэ — дьэ, мэндээрийии.
Сааскы ылааныга ама кэмнэ кестубэт Таас Дьааны
ус хос мэнэйик дьапталда хайалара, абаайы бэргэйэлэ-
ринии, логлоруйан кейуннулэр. Бастаан хаар манан,
онтон антах халлааны кытары силлийэ сыйа халлаан
куе§э, ортоку уу куе§э еннееххе дылылар эрээри, ба-
рыта хайдах эрэ сиргэ баартан тайынанна дылылар.
Манана манантан ордук, эгэ, куе§э диэн... Ити хайа-
ларга куйадан тыын серуестэрэ, айыы дьонун кутун
аймыыра, угуйара бугун эрэ буолбатах.
Ырыа Ылдьаа сордоох наар ити куех хайалары,
ханна эрэ баар дии Саныыр ураты дойдуну хойуйан
тахсара. Дьыл баччатыгар тиийдэр эрэ кута-сурэ атын
сирдэргэ курдары таттаран, тэринэн-тэринэн, уерэ-кете
айанна турара. Кэргэнэ, одолоро кэтэйэн-кэтэйэн кэл-
тэгэй буола сыспыттарын кэннэ, кэмниэ-кэнэ^эс
куйуеру сайын эстэн-быстан, ыран-дьудьэйэн эргиллэ-
рэ. От кэрэтэ кэхтибитин кэннэ адыйах а§ай чуочайа
130
сытыйбыт боскуйалары туруортуура. Кыстыыр майын
соччо ырааппакка алаайын са^атын кыдыйан булуна-
ра. Ыар ыарыыга ылларбыт дуу, эбэтэр лаппа обургу
кыйал^алаах кийилии кендей кехсе эрэ суедэнниирэ.
Ким да иннинэ кинилэр отторо быстара, кинилэр ха-
йаастара баранара. Ол да гыннар ыраах-чугас ыалла-
рыттан тардыйан, сырыы ахсын арычча дьыл тахсал-
лара. Ылдьаа кэргэнэ Маарыйа, уоллаах кыыйа ийит
тута-тута ыалларыттан ас кердейе орох тэбээхтииллэрэ.
Сыар§а хаара тустэр эрэ, манан аайар кыйьппгы
суол турара. Ол сажана бу эргин ыалларга барылары-
гар даманы ыалдьыт-хонойо бе§е сылдьара. Оччодуна
Ылдьаа эмиэ тиллэн, суула кеспут сирэйэ-xapaga ту-
ран хаалара. Бастын ырыайыт, оонньууну-керу себу-
луур, атыннык эттэххэ, хаартыйыт етте киниэхэ кэ-
лэрэ. Ыраах да, чугас да ыаллартан оонньууну-керу
себулээччилэр кэйии кыбына-кыбына кинилэргэ сы-
быытыыллара.
Ылдьаа кыракый баладанын ийигэр халлаан сыр-
дыар диэри арыт хаартыйыттар утумэн убу ункуруннэ-
тэн кебдьуеруйэр саналара, арыт ырыа-тойук, олонхо
доллойуйара. Туун утуйбатах дьон харахтарыгар уруй1
кун сырдыга елбеедуйэн, кун сирэ будугурэн олонхо
ханна эрэ баар уйгулаах дойдутугар ханан да маа-
рыннаабат уку-суку олох устара. Оннук дьон кун кии-
риитэ эмиэ абаайы курдук харахтара уоттанан, ейдере-
санаалара дьэ уйуктан, дьэргэйэн кэлэллэрэ. Ол да
ийин ырыа§а алые ылларбыт кийи, кутугар абаайы
уйаланан, дьоло суох буолар диэн эрдэхтэрэ. Ылдьаа
сордоох хара кырдьыар диэри туспэтийэри билбэккэ,
суор-тураах курдук суолга елбут диэн кэпсииллэрэ.
Дексе ол бэйэтэ диэхтээн, тугу оностуммута, туохха
тардыспыта да, оннук дьыл^аланна^а. Ыччаттара ба-
рахсаттар огдолуйбуттара абалаах.
Кыыйа Морууса унуода кытаата, мэйиитэ хойдо
илигиттэн тубэйиэх суол кийитигэр иирэн, барсан ба-
ран, теннубуттээх. Онтон сыыстаран, биирдэ даманы
туптээн-таптаан эргэ тахсыбакка эрэ, биэс кийиттэн
биэс о^олонон бэрт ханнык эмэ олорор уйу.
Оттон Кириисэ дьиэтиттэн-уотуттан адьас 050 эрдэ-
г>инэ бириискэг>э кемус кердейе барбыта. Кэлин сэриит-
тэн эргиллэн кэлэн баран, ханна тиийбитэ ийиллибэт.
Ылдьаа барахсан аны биир идэтэ — мае ууйа. Бу
131
5*
эргин ыалларга кини онорбут чорооно, кытыйата, ол-
бу дьиэ тээбиринэ угУс этэ. “Майынан кийини да са-
нарбат эрэ гына онорон хаамтарыах этэ”, — диэн этэл-
лэрэ кырдьык. Кини тарбадыттан тахсыбыт мал хай-
дах эрэ тиллэн, тугунан эрэ дьон санаатын тардар,
таарыйар ураты киэптэнэрэ.
Бу Суртаахаптар Сэргэлэрин эмиэ Ылдьаа скорбу-
та. Майы мае курдук мээнэ эллээн туруорбута буол-
лар, суллугэс курдук хоройорун эрэ тухары туран ба-
ран сууллуох этэ. Ону баара, айааччытын уус тарбах-
тара киниэхэ бэйэтигэр алдаска айыы тыыны инэрэн
кэбиспит. Оттон кийи санаатын кытары кийи кута-
сурэ инмит майа иччитин мае анарын, мае сордотун
курдук буолан, эмиэ кини дьылдатын, кини аналын
анардайан тэннэ санааргыыр, эрэйдэнэр мунна ылла-
рар эбит. Ол баар соро... Сордото сор. Сордото эмиэ да
дьол... Икки атах дьолугар-соругар кыттыйар урдук
аналга тиксиэххиттэн ыла санаа кестубэт кентейугэр
ылларадын.
Дьэ, итигирдик... Ситинник.
Онон кини, Суртаахаптар Сэргэлэрэ, бу алааска
иччилэрин олох олоро сылдьыбыт бэлиэтэ буолан, хам
сааллан тураахтаатада ээт.
Алаас аайы баар ама сэргэ буоллар бэйэтэ-бэйэти-
гэр, соччо кими да таарыйбакка, кинини да ким да
соччолоох сэргээбэккэ эрэ хоройон туруох этэ. Ону
баара, айбыта онорбут ураты ойуора-мандара кинини
кеннеру ыал тэлгэйэтин малый сиэриттэн туоратан,
кербут эрэ кийини долгуппакка айарбат. Били Уйбаан
КУРДУК бары сойуйа кереллер:
— Тыый, бу барахсаны...
— Эрэйдээди даа...
— Сордооду-у!..
Инньэ диэн маннай cege-махтайа, хайгыы кербуттэрэ
ситэ аайа илигиттэн устунан, тулаайахсыйбыта, быра-
дыллыбыта етен тахсар быйыылаах, аны айынан кии-
рэн бараллар.
•к -к
Бутэйик Буркун аатыгар эрэ сиксиллэ туйэн баран,
урукку yoga-кылына ейуллэн, тус хоту диэки куугу-
нуу турда. Кини кэнниттэн Сааскы Тыаллар сирилэ-
йэн кэлэн, тугу да онорбокко сири-дойдуну тилийэ
132
кетен, кун уотун тарлатан сайа о^устулар. Хара Тиа
хас майын тон куенэ ирэн, лабаа-лабаа аайы ахса бил-
либэт унугэс тиллэн кэллэ.
Халын хомурахтар анныларыттан хара уулар эмиэ
хоту харылаччы суурдулэр.
Биир сарсыарда Хара Тураах, ыраах сиртэн кэлбит
мааны хонойолуу даххайыйа туттан, екегер Тиит чып-
чаалыгар дуоспуруннаах ба^айытык дьохсоллон оло-
роро кейуннэ. Ол эрээри киэйээ туертуургэ диэри
кундумсуйэн баран, ойодос Уйбаан обургу тулуппакка,
куйунну мунха тахсыбыт чардаатыгар уу ньамадын кы-
тары ба^а-чоху байыллыбытыгар тиийэн тонхолдьуйда.
Бастакы харалдьыктар кэннилэриттэн алаас модьо-
§отугар Даарыйалаах Сиидэр унуохтара быйыта сиэ-
йэн та^ыстылар. Онно улардар охсон куллугурасты-
лар. Биир киэйэ били бу кыйын булчуттар куоттар-
быт тайахтара акылдьыйан киирэн талах сии турда-
§ына, туох буолта эбитэй, арай Хаахыныыр Мас уейун
таттарбат дуо?! Тайах онтон сойуйан тонуу хомурах-
тары то§ута туйуелээн, Ырыа Ылдьаа алаайын диэки
ойуолуу турда.
Ылааны куннэр эргийиэхтэриттэн ыла Сэргэ бу Орто
дойду сириттэн быгыа^ыттан тэннэ эриспит кырдьа-
г>ас атайын — Сиккиэри кэтэйэрэ кун-туун кууйурэн
ийэр. Ол кэтэйэригэр байыйтарбыта бэрдиттэн тула-
тыгар туох-ханнык буоларыттан тэйбиккэ дылы гын-
на. Кэлбэти, кыа§ы тайынаны олус куускэ кэтэйии,
син эмиэ кестубэт ыраахха курдары таттарыы кур-
дук, куту-суру кураанахтыыр, тирэнэн турар сиргин
кута курдук кутаннатар... Кэтэйии эмиэ абаайыттан
анардаах, эрэй энэрдээх, кыйал^а кыттыгастаах ба-
§айы. Ол да ийин хайаанныта эрэ сайарымтыйбыт
киил-киппэ бэйэтэ хайыта хатан, иннэри туйэн тураах-
таата^а...
Кэмниэ-кэнэ§эс Кэм, дьэ, кэллэ. Ону кытары кэтэ-
йиилээх Сиккиэр барахсан сайан кэлэн, кууйа туйээт,
оргууй суугунуу турда:
— hyy, додоор, хата тураахтыыр эбиккин дии! Иэхэй-
биин! Оо, эйигин кердеен ахан, кердеен ахан! Энин
диэн алаас бе^етун кэрийэн биэрдим...
— Хайыамый, “тур” диэбиттэрин кэннэ. Хайан мин
кэмим кэлэн эмэх бэйэм “кур” гына сууллан туйэн, бу
кыйал^алаах аналтан сынньаныахпар диэри турда^ым
133
ээт. Хата эн кэлэрдээх эбиккин дии! Утуе бэрдин,
хата, от-мас быыйыгар инэн-сутэн хаалбатаххын!
— Этимэ даманы! Эдирийиэх да тугэнигэр тохтуу
тустум да, суола суох симэлийэ суттэдим ол дии. Мин
сордоох суугунуурум эрэ тухары тыыннаахпын.
— Оттон мин ибир гынары билбэккэ дьиппинийэ
чинээн турдадым. Оо, салтым-салынным, киил бэйэм
эмэдирдим... Мун саатар ити Хаахыныыр курдук ха-
бырынан-хаахынаан, ынчыктаан-ыйыытаан тыыммын
тайаардадым дуу?! Ааранан бэл эйиэхэ ымсыырабын,
хайа дьоллоохтор санааларын хоту кенул-босхо кетел-
лере эбитэй диэн.
— hyy, уйун сордоох, дьолгун эрэйим диигин дуу?
— диэн суугунаата Сиккиэр. — Мин еруу эн урдук
аналгар ымсыырабын, хайан эрэ кэмниэ-кэнэдэйин эн
КУРДУК энчирээбэт итэдэл иччитэ буолан турбут кийи
ньии!
— Оттон мин теттерутун эйигин ордук саныыбын, —
диэтэ Сэргэ, — бу хам сааллан саллайан туруохтаа-
дар, оо, эн курдук... Чэ, кэбис-кэбиис, уурайыах. Ити
эрээри дерун-дерун маннык мунатыйан ылар эмиэ
учугэйгэ дылы ээ.
— Оннук ээ. Эн хайдах кыстаатын? Хайа, ыччатта-
рын биллибэтилэр дуо? Ол кимнээх кутааларын уота
хараарарый?
— Ээ, били Даарыйа балтын уола Уйбаан 050 бул-
туу сылдьан, хонон ааспыта. Оттон бэйэм ыччаттарым
мэлигирдэр. Кэтэйэн-кэтэйэн кэлтэгэй буоллум.
— Кэбис, алые айманыма. Эн дьонун быйыл бадас
булгу кэлиэхтэрэ. Бадар, додоор, аны туран мин эмиэ
кердеебуппун булаайамый? Бу саас эн бийиэхэ иккиэм-
митигэр сана эрэли адалла.
— Сепке этэдин... Туох да бутугэстээхтик буппэт,
оннук баар да эбит буолладына, ол-бу маннык сана-
лыы садалаары буппут.
— Чэ, оттон мин бардадым дии. Хайыамый, анал
кытаанах. Чочумчада даданы тохтобулу, уоскуланы бил-
бэккэ мэлдьи кураанадынан куугунуу сылдьаар диэ-
биттэрин курдук. Атыттары уонна бэйэбин саататына
саас туйунан сурады тардатыам. Чэ, керсуеххэ диэри!
— Керсуеххэ диэри! Кэлээр, кэтэйиэм.
Сиккиэр барахсан илин тыа байын диэки суугунуу
тураахтаата. Санаатыгар сутугун кердеен, оту-майы
134
aaga сиксийэр. Ээ, ол да гынан булаахтыыр эрэ, суох
эрэ. Ким да билбэт. Керустэрбит эрэ мунмутун ыта-
йан, мунатыйан тахсабыт.
Сиккиэр барахсан, миэхэ холоотоххо, кырдьык, туга
да суох. Миэхэ диэн урукку олохторум ейдебуллэрэ
уонна бу дьин-чахчы алаайым, кэлиэхтэрэ диэн кэтэйэр
иччилэрим бааллар. Бу да иннэллэн турдарбын, ким-
мин-туохпун, теруппун-ууспун дьон билэллэр, керел-
лер. Оттон Сиккиэр сордоох оно да, дьуйунэ да, туга
да суох. Баара эрэ ити иччитэ суо§унан суугунаайын...
Бэрт сотору, адьас сотору туох эрэ буолуох курдук,
хайаатар да туох эрэ буолуох курдук, хайаатар да
туох эрэ уйулуччу, ураты. Туох баар барыта ону
кердуур, ону кэтэйэр...
•к к к
Выдан уйэлэр тугэхтэригэр туйэн, Кинкиниир Киэн
Халлаантга субуллубут тор§о буруолуу аны тейе да
суола суох симэлийбит курдугун ийин, син биир
бугунтгу чадыл кун урдунэн кестубэт кулук буолан
эргийэ сылдьар ээ, ол кэм-кэрдии дьаптал^атыгар
бутугэстээхтик баттаммыт урукку олох тыына.
Арыт-арыт кэм-кэрдии саайыламмыт дьаптал^ала-
ра урэл гынан ерукуйэ туйэллэр, оччодо урут наар-
даммыт барыта ыйыллан, хантан садаланан, туох ту-
гунан тумуктэммитэ буккуллан, илин-кэлин биллибэт
буола иилистэн хаалар.
Оччодо дьыбардаах салгынна 050 саната ньамала-
йарга дылы гынар... Арыт ыас харана туун уейугэр
Ырыа Ь1лдьаа тенургэйэ да хаалбатах ете§ун оннун
диэки олонхо доллойуйар, айыы бухатыыра абаайы
уолунуун охсуйан силиктэйэллэр...
Арыт Даарыйалаах Сиидэр илэ-чахчы кулсэ-кулсэ
бала^аннарын тула эккирэтийэ оонньууллар.
Хайаанны эрэ курдук олох минньигэс умсул^аны-
гар умсаахтыы, уурайа-уурайа уйун тууннэри атаа-
раллар. Оччодо туох барыта намылыйан-наскыйан,
уйаан-кэнээн хаалар. Кинилэр иннилэринэ манна ким
да тереен-ууйаан сылдьыбата^ыныы, утары дьоллору-
нан дуойуйан олох олороллор... Адьас былыр уйэтээ-
5игэ инэн-сутэн симэлийбит сана-инэ, хатан кулуу дьэ
кэлэн хаттаан дуорайыйара эмиэ баарга дылы. Оттон
135
Сэргэ уруккутунуу кенен, эмэдирбит умнайа кииллийэн
кэлэргэ дылы гынар уонна сонно ааттаах аттар кунду
кентестерун эрийэ тутан турар курдук сананан ылар.
Онтон эмиэ ерукуйбут сонерунуу саас-саайын бу-
лан, барыта орун-оннугар дьаарыстанан, дьапталлан
хаалар. Эмиэ иччитэх алаас ортотугар тулаайах Сэргэ
содотодун иннэри туйэн хаалар, быдан уйэлэри кыта-
ры барсыбыт урукку олодун туйунан туул туйуур дуу,
санаа саныыр дуу?.. Хайан эрэ эттээх киилэ, унуохтаах
кенете кини буолан, ыыс-apagac арыынан-сыанан ал-
лан, сирдээди сииги-таммады сыйыарбакка киэбирэ
турбуттаада.
Хайан эрэ бэрт ердеенутэ дуу, отой етердеенутэ
дуу, ол ардаалыыр айан суолунан Сиидэр уол Даа-
рыйа кыыйы сугуннэрэн адалбыта. Ханан да эбирэ-
толбоно суох уут кэрэ атыгар кыыйын олордон баран,
бэйэтэ тэйиинин тутан, тугу эрэ олус минньигэйи кэп-
сэтэ-кэпсэтэ уонна кулсэн кэбийэ-кэбийэ чугайаан ис-
питтэрэ. Ону, ол бэлиэ тугэни манна мустубут иккиэн-
нэрин чугас аймах-билэ дьоно-сэргэтэ, аан дойду бука
барыта олус сэргээн, одуулаан турбуттара баара... От-
тон Сиидэр уол Сэргэдэ чуо кэлэн ойуордаах тэйиини
туомтуу тардыбыта, Даарыйа кыыс Сэргэ тердуттэн
киниэхэ анаан тэлгэтиллибит куех от урдунэн ойуор-
даах этэрбэйин тебетунэн уктэнэр-уктэммэт дугулдьу-
йан ити балаган ийигэр киирэн хаалбыта.
к к к
Бээ-бээ... Хайдах-хайдах этэй?
Суох-суох, оннук судургу буолбатада. Ыраахтан туох
барыта дьэнкэрэр угэйинэн, токур суол кенен, ыйыл-
лыбыт селлен кестер бадайы.
Даайалаах Сиидэр маннай, оччодо сана холбоспут
эдэр ыалга, Ылдьаалаахха керсубуттэрэ. Даайа эдьии-
йигэр куулэйдии кэлбит этэ. Оттон Сиидэр Ылдьаа-
лыын одо эрдэхтэриттэн биир алааска уескээбит атас-
тыылар.
Чугас эргин ыччат мустан ол тууну эргитэн ойуохай-
даан-оонньоон туораабыттара. Даайалаах Сиидэри ман-
най бэйэлэринээдэр туора дьон атылыы кербуттэрэ.
Сиидэр, оччоттон кейуун кийини атайа Ылдьаа обургу
дьэргэлдьитэн тулутуо дуо, ол саас мантан икки кестеех
136
Ууттугэннээх диэн Кэнкэмэ урдугэр турар алааска
Даайа дьонугар тиийэн, илии охсуйуннарбыттара.
Ол кэпсэтии кэнниттэн, оччотооду сиэр быйыыты-
нан, Сиидэр кыыс дьонугар ус сыл улэлээн эрэ баран,
биирдэ Даайатын сугуннэрэн адалбыта. Ол кэлэр олоду
кэрэйэлии тустуур, бэлэмнэнэр дьоллоох сыллар эти-
лэр... Сиидэр мае кэрдэн, тиэтэйбэккэ, уйун уйэлээх
буоллун диэн кичэйэн куурдан-хатаран, yhyc сылыгар
бу Орто Сурт алааска хотонноох баладан, ампаар, куруе-
xahaa туттубута. Ылдьаа буолладына, ус сыл чочуйан
додорун тэлгэйэтигэр Сэргэ туруорбута.
* -к -к
Аан бастаан Даарыйалаах Сиидэр сытар сирдэрин
тайынаады былларааттарга маннайгы ньургуйуннар
быктылар. 0р буолбата, алаас ийэ бутуннуутэ арадас
сибэккинэн кулубурэйэ тустэ. Оттон халын хомурах-
тар билигин да уулла иликтэр, сир уордата дексе да
тон, куел мууйа сана сайан эрэр. Хайдах даданы са-
наада баппат олох кууйун инэриммит барахсаттар. Ол
да ийин саха кутун тутан эрдэхтэрэ.
Улаан Турадас суулэ киирэн, кыыла тура сылдьар.
Уерун куейэн тэлгэйэдэ адалан, дьохсооттуу тула суурэр.
Суос бэринэрдии кырыктаахтык кистээн дьырылатар,
тыбыыран барылатар, инэрсийэн ылбахтыыр. Ити куел
унуор уерун кытары мэччийэ сылдьар Хара атыырга
уорун-кылынын биллэрэн, суос бэринэр быйыыта.
Сэргэ бэйэтин уллэр уйэтигэр энин диэн бэйэлээх
сылгы талыытын тэйиинин тутта ини, туппата ини,
одолоор... Оччодо, уйун суоллар ойо иликтэринэ, айан
дьоно элбэх да этэ... Сылгылар барахсаттар кыйынна-
ры-сайыннары сырсан ахан, сырсан ахан! Бу алаас-
тарга тугу барытын кинилэр адалаллара ээ, кун-айыы
суейулэрэ!..
Биирдэ Кэбээйилиир аартыктан дьодус хосуопка
сыардалаах, арай ыраахтан кердехтерунэ муус манан,
сылгы ойон тахсан, Сэргэ тайыгар чуо кэлэн, хорус
гынан сарсыардаанны дьыбардаах салгынна урун ту-
манынан сурдурдаччы тыына турбута.
137
Сиидэр тэлгэйэ^э мае мастыы туран, утары кэлэн,
кентейу сэргэг>э туомтуу баайбыта. Сыар^аттан туран
эрэр одонньорго утары тиийэн дорооболоспута.
— Уойук кырдьадас эбиккин дуу? Дорообо! Ханна-
лаан ийэтин? Аккын илийиннэрбиккин ээ.
— Дорообо, Сиидэр. Ат илистэрэ кэмнээх буолуо
дуо?.. Бу туун уэЬуттэн Кэбээйиттэн тэппит атадын
кубулуппакка а§алла.
— Тыый, до§ор! Ама дуу?! Бутун туерт куннук
сири дуо?
— Сатамматах кийи буоллум, Сиидэр. Били кердер
хара§ым дьуккэтэ, суос-содотох эрэлбин илдьэ сылдьар
050м cogypyy улахан уерэ§и бутэрэн кэлэн, сана улэ-
лээн испитэ баара. Ол кийим атайыттан бэдэйээ миэхэ
илдьит кэллэ: “Уола хааннаах сэлликкэ ылларан уйугу-
лаан сытар. Ону кыахтаах буолладына терут буорун
буллардын”, — диэн. Ону истэн, дьэ бу аймайыйан
ийэбин, Сиидэр... Туох истиэ, туох керуе баарай?..
— Алдьархай да буолар эбит, — диэхтээбитэ Сии-
дэр. — Хайан да хайыаный... Дьыл§а Хаан ыйаа^ын
ытаан-соноон телеруппут суох. Биири санаатадын дии...
Дьиэ§э киирэн сынньан. Акка кыйаллыма, мин керуем.
Киэйээннэ диэри уоскутан, надылыччы хабыалатан
аастаххына сатанар.
— Оннук. Туертуур аайыыта аттаныам. Хонукпар
Дьокуускайы булларбын сеп этэ. Атым тиэрдэр ини.
Аны хонно^о айылыннада.
— Оок-сиэ... Билигин да Дьокуускай эбэ хотунна
диэри суурбэччэг>э чугайыыр кес...
Уойук одонньор дьиэ§э киирбитин кэннэ Сиидэр аты
булгуппута, сэрэниин-сэрэнэн утулуктээх илиитинэн
сууралаан муннугар, кыламаныгар чопчулайа тонмут
мууйу ыраастаабыта. Хаета да кичэйэн кырыатаабыта
да, ат барахсан ис-ийиттэн итийбитэ-кутуйбута бэр-
диттэн буолуо, сотору эмиэ кырыаран туртайан кэлэрэ.
Оо, улуу сылгы барахсан быйыылыын-майгылыын
хайдах эрэ кийиэхэ атылыы, кийилии ейдеех буолар
эбит этэ. Икки чаккырыас хара^ын мунунан керен,
сууйун сэргэдэ ейеен, ис-ийиттэн диринник энсэн ерутэ
тыыммахтыы турара бу баар... Ханна эрэ модун сурэх
тиниргэччи тэбэрэ. Сэргэ тон кутугар инэрэ...
— Хаарыан да сылгы! Дьэ, Дьейегей о§ото эбик-
кин! — диэн ботугураабыта Сиидэр сойон эрэр ат сиэ-
138
лин тарыы туран. — Алые уйуйуйан кирсигин быйан,
одонньор эрэйдээди, айыытыттан-абатыттан мэй-тэй бар-
быт сордооду, суолга эрэйдии сылдьаайадын.
Тубэлтэтигэр эбитэ дуу, арай онно ол улуу сылгы
барахсан, кийилии кэпеэтэрдии, байын быйа илгистэ-
илгистэ сур кырыктаахтык тыбыыран барылаттада уйу...
— Кэбийиий, додоор, ейургэнимэриий, мин ити
утуену бадарбычча, ескуерутун сэрэтэн этэбин, — Сии-
дэр сонньуйбута.
Балачча сойутан, туерт туйадар чопчулайа тонмут
ийэхтэрин турута сынньан баран, куелгэ киллэрэн
уулатан тайаарбыта. Онтон кыбыыттан от киэнэ куедун,
сумэйиннээдин тайааран мааллаан айаппыта.
Туертуур садана Уойук одонньор алтахтаан тахсан,
Сиидэр келуйэн биэрбит сыардатыгар олорон, муойа-
тын туппута:
— Этэнтгэ сырыттахпына, сарсын киэйэ кэлэн, хо-
нон аайыахпыт, — диэбитэ.
Сарсыныгар муус устардаады кун садахха туйэн
кытара кыыйыыта бу айаннатан халыйытан кэлбиттэ-
рэ. Кыаммат буолбут, нэйиилэ тыына эрэ сурдургуур,
суунэ бере садынньахха сууламмыт кийини Сиидэр
дьиэдэ кетеден киллэрбитэ.
Сиидэр сонно теттеру тахсан, аты булгутан баран,
бэри диэн бэккийээн кэтэдин тарбана турбута. Кийи
эрэ итэдэйиэ суодун курдуга, сылгыга ханан да иччэ
айаннаабыт чинчи суода, туутэ кубус-кураанада, си-
рэйэ-харада чэмэлкэй бэйэлээдэ. Арай муннугар уонна
уунун тиэрбэстэригэр тыына хааннаах сыраанын кы-
тары кытархай муус буолан чопчулайа тонмут этэ:
араайа, одонньор ата алые халыйыйдадына муойатын
тарда испит быйыылаада.
Ол туун дьиэлээхтэр харахтарын симпэккэ хоммут-
тара. Даарыйа — ыарыйады биэбэйдэйэн, Сиидэр —
киирэ-тахса аты керен-харайан. Тууну эргитэн кему-
луек ойох уелэйинэн сулустаах халлаантга ахса бил-
либэт кыым туутэх-туутэх ыйыахтаммыта. Халлаан
сулуйа онтон элбээбитэ биллибэтэдэ...
Сарсыарда, ыраах Дьааны кэтэхтэрэ тэтэрэ кыыйыы-
та, айанньыттар суолга турбуттара. Улуу сылгы сы-
тыы туйадын тыайа дьыбардаах салгынтга чыбыгы-
райан, ырааттар-ыраатан сутэн хаалбыта...
139
ж ж ж
Саас кэлиитэ, улуу ерус бидилгэннээх сууругун кур-
дук, аан дойдуну бутуннуутун куогэс гына которой
ылан, ханна эрэ тиэтэйэ-саарайа дьулурутта. УЬун кы-
Ьын устата таалан, таайыра тойон турбут Сэргэ тулата
эмиэ тыллыы-кедеруу алыбыгар ылларан, тубугурэ тустэ.
Сир Ийэ барахсан сыыйа ирэн истэ§ин аайы олох
имэнинэн оргуйар... Оо, бу кэрэдэ, бу умсулданна
квдврбот да аналлаах кедеруех айылаах... УЬуун-уЬун
умнастаа§а, кун уо§ун инэринэр сигири-хойуу лабаа-
лардаа§а, Сир Ийэ сумэЬинин ыймахтыыр силистэр-
дээдэ буоллар ньии. Кини хайытталана хаппыт умна-
Ьынан олох сумэЬинэ кыйыра кыынньыбата§а ыраат-
та даманы. Тыалга биэтэннээн коЬуйбут умнаЬын хам-
наппата§а эмиэ кутур ор буолла. Ол аны ымсыылаах
олох дьоллоох кэмэ ааста§а. Ону тоннорбоккун. Буол-
бут буоллун, ааспыт аастын. Аны кэлэн айыйыах суох.
* * *
Сиккиэр барахсан... Оо, уйун сордоох!
Кинкир Киэн Халлаан маныыЬыта буолан, улэтин-
хамнаЬын угэнэ. Тохтоомоор, чыпчылданна да уоску-
ланы билбэккэ, кута-сурэ суох кураанадынан куугу-
нуу-кутулла сылдьаар диэн кырыыстаах кыраабытын
курдукка тубэспит сордоох.
Уут манан сылгылар курдук уор былыттары тоттору-
таары ууртэлиир, куох сыЬыылары илгэлээх ардады-
нан ибиирэр ыанньык былыттары мэччитэр.
Сиккиэр эрэйдээх тубугэ элбэ§э диибин диэн! Мин
курдук хам сааллан туран, Аан Дойдуну анардастыы
анаарара баарай, кини наар оноро, улэлии-хамсыы,
кордуу сатыы сылдьаахтыыр буоллада.
Барахсан...
"к "к "к
Бээ-бээ...
Туох туохтан, хайа хантан са§аланна этэй? Бээ-
бээ... Садаланыы хайдах садаламмытай? Садаланыы
диэн тугуй? Тордо-тобвто ханнаный? Хайдадый? Хан-
ныгый? Аан маннай туох-ханнык этэй?
140
Киниттэн, КИНИ бэйэтин билинэн кун сирин КО-
руодуттэн дуо? Бу Орто Сурт алаас эргийэр киинэ,
Ытык Сэргэтэ буолуодуттан дуу? Биитэр, били, Сии-
дэр уол Даарыйа кыыЬы сугуннэрэн адалан бу дойду-
ну иччилиэхтэриттэн ыла дуу? Бадар, ыччаттар хаан-
наах кыргыска барбыт хара куннэриттэн буолаарай?
Эбэтэр букатыннаахтык тулаайахсыйан иччитэ суох
содотодун иннэри туйэн хаалыадыттан дуу?
Туох туохтан, хайа хантан садаланан тугунан тумук-
тэммитэ биллибэккэ, барыта буккуллан-бутуллан,
мочоколойон-мочоколойон баран, ыйыллан хаалбыкка
дылы.
Бээ-бээ...
* * *
Туохтан са§аланна этэй, ол бастакы олох? Сэргэ
буолуон иннинэ кини, мае киэнэ коноте, киилэ, чэгиэнэ
тиит, оол-ол Тумул тыа§а уунэн турбута. Оссо ол ин-
нинэ кини, аарыма кырдьадас тиит туорада, Сир Ийэ
сылаас хоонньугар сытан, уохтаах сумэйининэн утах-
танан, тыын киллэрэн хамсаан кэлбитэ. Онтон хас
эмэ хос кур кетеде дьапталдатын оро сугэн тахсан,
Кун аннын енейен корбутэ. Оо, онноо^у сырдыгын,
айа§айын, кизнин-куонун, конулун! Кыракый унугэс-
чээн Сир Ийэттэн тирэнэ-тирэнэ Кун диэки таласпы-
та. Сонно кини ити билинтги додоро Сиккиэр Тыал
обургу сирилээн кэлэн, Тумул тыатын бутуннуу куу-
гунаппыта, тугу эрэ кордуур курдук, хас оту-майы
aaga сиксийбитэ, онтон кинини булаат, оччоттон бач-
чаанна диэри илдьэ сылдьар омунунан сана аллайбыта:
— Тыый, кор эрэ! Кор эрэ, бу буллахпын! Унугэсчээн
тахсыбыт. Эдэрдэ, эйиэхэ, сана масчаан! — диэн суугу-
наабыта уонна кууспалаан имитэ-хомута салыбыраппыта.
— Э§эрдэ! Оттон эн кимниний, Togo костубэккэ эрэ
миигин дьиибэлиигиний?
— Мин Сиккиэр Тыалбын, Унугэсчээн! Мин корунум
суох буоламмын костубэппин, бэйэлээх бэйэм еэбэрэ-
бин, сурбун-куппун сутэрэн, ону кордуу сылдьабын.
Ол ийин эйигин булан ыллым дии. Эн бийи до^ордуу
буолуохпут. Соп дуо?
— Соп.
— Чэ, мин бардым, тиэтэйдим. Кытаат, улаат. Чэ,
мин эмиэ кордуу бардым. Ол мин аналым. Оттон эн
141
аналгын кэтэс. Айалы» иннигэр. Корсуеххэ диэри,
Унугэсчээн! — диэт, ханна эрэ суугунуу турбута.
Сир Ийэ туох да киирбэт ньим курдук, сып-сылаас,
ип-итии уор§атыгар холоотоххо, оо, ымсыылаах Кун
аннын кубулдата-дьибилгэтэ, атаана-менуенэ олус эбит.
Арыт субу уулларан кэбийиэхтии тапталынан-дьолу-
нан угуттуур. Наар уоруу, кедеруу, уунуу, чэлгийии.
Оттон арыт урут бэйэтэ хатадалыы-хатадалыы бэлэх-
тээбитин cogOTOXTO суйдуу тардан ылар, кумалыыр
уонна бытардан тымныы ытарчатынан дойуоххэр диэ-
ри ыга тутар, ыбылы ылар.
Ити элбэх эрэйи-мойолу барытын туораан, суунэ
тиит буола уунэн дьылыгырайан, киил-киппэ бэйэлэ-
нэн тахсыбыта. Уйун кыйыннар хабыр тымныыларын
тулуйан туораабыт кэннэ сааскы уоруу, сыл аайы сана-
лыы тыллыы, сайынтгы ситии-ханыы орегойо, куйунну
торолуйуу, туолуу дьоло... Ол барыта хаста-хаста ха-
тыламмытай да, салгытыадынаадар, сырыы аайы сы-
тыырхайан, санатыйан, минньийэн испитэ ээ! Ол бас-
такы олох хас кураанын, угутун, оксуенун бэлиэтэ
барыта аада эккэр-хааннар инэн, хаппаргар хатанан,
Сир Ийэ симэйининэн ыймахтыыр ахса биллибэт сана
куолай, санаттан сана утах буолан, умнайын тухары
сомо§олойо тылбыллара. Онтон кини сыл ахсын ордук
чинээн, модьураан, ордук урдээн, кыадыран ийэрэ.
* * *
Сирдээди олох туох да мээнэ аайан-ара§ан, суола
суох сутэн хаалбат курдук. Барыта санаа, ахтылдан
буолан, саас-саайынан дьапталлан хаалан ийэргэ дылы.
Биирдэ, Даарыйалаах маннай холбостохторун куйун,
Сиидэр сарсыарда кэлиэх буолан болдьоон бултуу ба-
ран баран, мэлийэн хаалбыттаада. Бастакы уолдамдьы
санаата тэптэрэн, оо, Даарыйа барахсан оннооду кэ-
тэспитиэн, oHHOOgy тулуйбакка-тэйийбэккэ муннаммы-
тыан! Уйун куну быйа, уйун киэйэни быйа кэтэспи-
тин кэнниттэн куйунну ыас харана туун саба бары-
йан кэлбитэ.
Оо, кэм-кэрдии обургу кубулдата-дьибилгэтэ сурукэ-
тиэн! Даарыйа барахсан ол сиккиэргэ илигирии мохсор
хахыйах курдук сири-синньигэс, дьыры-дьылыгыр
бэйэтэ буттуун кулгаах-харах иччитэ буолан, ыас хара
142
тууну ийиллии-кэтэЬэ турара бу баарга дылы! Дьикти
бадайы, ол туун кини хайдах эрэ эт-этэ койуйуор диэ-
ри ис-ийиттэн иччилээхтик кэтэйээхтээбитэ... Кэнэ-
дэски дьылдатын биттэммит курдук.
Онтон туун уойэ лаппа аайыыта дьэ, кэмниэ-кэнэ-
§эс Сиидэр быста ыран кэлбитэ ээ. Оччотооду кинилэр
уоруулэрэ туохха тэннэНиэй?! Кэрэ да туун этэ! Кини-
лэр улахан уоллара Ньукуу сордоох ол дьоллоох туун
садыллыбыта... Ол туун утуйбатахтара. Халлаан су-
Ьуктуйуута сана туймаарыйа-нухарыйан эрдэхтэринэ
ынахтара манырайан, сылгылара кистэйэн, иккиэн ойон
турбуттара.
Сибэкки сииги илгистэринии, кинилэр сылааны-
элээни соччо сыйыарбат этилэр. Куну быйа cyohy-ac
тубугэр сылдьан, биирдэ эмит хардарыта корсон, ми-
чээрдэйэн кэбийэллэрэ минньигэйин!
Аны санаатахха, Даарыйалаах Сиидэр олохторугар
элбэх да сытыы уоруу чыпчыл§аннара бааллара ээ.
Иккиэн олус да диринник, ис сурэхтэриттэн долгуйан
туран сатаан уорэллэр эбит!
* * *
Арбаалыыр аартык тордугэр, халын хомурах ан-
ныттан Сытар Хара Таас та§ыста. Мэйии курдук был-
ларыттыбыт ньууругар муох ууммутэ кытарымтыйар.
Уонча сыллаадыта от тиэйээччи уол алдас ити тааска
тракторын уллунун алдьатан турар. Онтон сылтаан уон-
на от-мас тиэйэргэ икки оттуттэн суон Ч0Н0Ч0КТ0ОХ эргэ
аартыгы кыара§ыйыр§атан ханас диэки кыра мастаах
кирбээти батыйа сана суол солонон тураллар. Онтон бэт-
тэх эргэ айан суола, мае саба уунэн, бутэйэ ойон эрэр.
Аны бу эргин тыа майын кэрдэн бутэриэхтэриттэн
уонна оттуур ходуйатын хаалларыахтарыттан ити да
суоллара соччо онуйбэтэ.
Тыа садатынан Сиккиэр суугунаата.
— Кук, бу тугуй? Ээ, Сытар Хара Таас эбиккин
дуу? Хайа, Таас мэйии, хайдах сытадын?
— Сытарым курдук сытабын. Эн aaha тур.
— Оо, сордоох, хараара сытыйан баран эмиэ киэбирэ
сыттадын кор! Ынах ханныгар дылы бырадылла сытан.
— Бар-бар, ол атаскар тиийэн сэлэс. Мунур уйэди-
тин мунурдуургут чугайаатада.
143
— Ээ, били маа бэйэлээх таас хайа сытарын кер!
— Бут-бут, хаалары кураанадынан куугунаама!
— Найаалаан эрэдин, эн да анныгар уу халыйыа.
* * *
Оо, эрэйдээди!.. Били кыйын оройугар тосту тойон
туспут Окегер тиит мутуга эмиэ ирэн, кэм кэлбитигэр
куох киистэлэрэ оро анньан тадыстылар. Тостубутун
билбэт муна буолуо дуо?
Ылдьаа алаайын диэки баара-суода уйуейэх кэдэ
солбуйа сылдьан тууну эргиччи эт да эт. Дьэ, кэрээбэт
барахсаттар. Ырыайыт кийи олодун билэн, анаан бол-
дьоспут курдук, баччада сыллата итиннэ мустан туйул-
гэлииргэ дылылар.
Кинкиниир Киэн Халлаан обургу эмиэ туун аайы
инчэдэй эттээди тулуппат улугэрдик энин эгэлгэ уон
араас енунэн тэбис-тэннэ суйумнуу дьиримниир. Ити
ханна эрэ кестубэт дойдутугар угуйар-уккуйар ухха-
на... Ол алыптаах дуу, абаайылаах дуу сиргэ суох
суйуму уйуннук одуулаатахха, куннээххэ костер куех
унаар Орто туруу-бараан дойду» ене-дьуйунэ елен,
утугэн тугэдинии елбеедуйэн, уйгулаах да олодун улу-
гурбукка дылы буолан кестер. Ырыа Ылдьаа дьоллоох
соннук Адварай аймадын алдьатыылаах албын алы-
быгар 6Ж' бэринэн, кутун-сурун кестубэт дойдутугар
курдары таттараахтаабыта.
— Сиидэр, Сиидэр! Кэл манна. Буллум. Бу турар
эбит! — Ырыа Ылдьаа чуор куолайын ой дуораана
иилэ хабан ылан, илин-apgaa тыалар садаларын диэки
илдьэ бара турбута.
— Оок-сиэ, утуекэн да мае! — Сиидэр ийириктэн
тахсаат сана аллайбыта. — Мин быйыл дьиэм майын
кэрдэрбэр манна суустэ сырыттым, хайаан ейдеен
кербетехпунуй? Уус харах диэн ити буоллада.
— Мин дексе иллэрээ сыллаадыта мунха утумэдэр
мае кердуу сылдьан бу тиити сэргэ майа буолсу диэн
бэлиэтии кербутум.
— Эл ейдуурун бэрт дии.
— Ойдеемунэ. Майы кытары кэпеэппэхтээн теннеер
дэппит кийи буолладым ээт, — Ырыа Ылдьаа кулбутэ.
— Дьылыгыратан туйэн, кийи кердер керен туруох
утуекэннээх тиит эбит! Хаарыан мае...
144
— Кэбис, инньэ диэн баара дуо? — Ырыа Ылдьаа
Сиидэри саба санаран кэбиспитэ. — Мал буолар мае
анала, оттон мин курдук уус кийи илиитигэр киирэн,
ытык малга кубулуйуу мае дьоло буолуо ээ...
Итинник кэпеэтэн баран ытыстарыгар силлэнэн,
оттуктэригэр суураланаат, тиит икки оттуттэн олук-
туу кэрдэн охторон туйэрбиттэрэ. Сыалдьалаан, муту-
гун солоон, чыпчаалын быйан баран, хатыс етуунэн
быалаан Сиидэр cyoc-cogoTOx бас билэр баайынан, Дьа-
дыллаах диэн тайадасчыт атынан, бу манна ньылбы
состорон киллэрбиттэрэ. Онтон атахтарга туруоран,
caaha кенотун собулээн, хаптайын тына ытайанан хайы-
талаабыттара. Ол хаптайыннартан кэлин туох-туох
онойуллубатадай? Бастынын танара майа, ол-бу мал-
сал уурар долбуур гыммыттара. Онтон ордуга туох
тубэйэринэн туйада турбута: курдьэх, хал§ан, хотонно
долборук, ампаарга мээккэ бурдук холбуйата, ohox
ураата, тогурук остуол...
Сэргэни Ырыа Ылдьаа ус тогурук силы быйа таиас-
таан, эллээн чочуйбута. Саас куох от бытыгыраан эр-
дэ§инэ сэргэ ыйыада диэн анал малаайын тэрийэн,
алгыс алдаан, куустээх тыллары этэн, кемус манньыат
урдугэр уктэннэрбиттэрэ.
Сэргэдэ аан бастаан Дьадыллаах бааллыбыта. Ба-
рахсан, туйугар эмиэ кэпеээннэ киирбит утуо сылгы
этэ. Били сааскы ылааныга костон ылбыт куох хайа-
лар унуордарыгар угус тайадайы тиэрдэн турар. Сии-
дэри учугэй аттаа§ын, бэйэтэ да сырыыны-мэйиини
лаппа кыайарын ийин оруу тайадасчытынан аныыл-
лара. Оо, онно эиин диэн ойоллоох-мойоллоох тубэлэ-
ри, кыйыннары сууругурэр урэхтэри, муус-килиэ дьа-
йыннаах хайалар ардастарын дабайаллара уйу.
Дьа§ыллаах бэйэтигэр анаан онорбут суунэ улахан
силис сыардатыгар тайадас белену тардан истэдинэ хайа
эмит сылгы алдьанна§ына, эчэйдэдинэ ол тайадайы
эбии ууран биэрэллэрэ уйу. Иччитин кытары кийилии
эрэ кэпеэппэт, оннук ойдойоллоро. Ыраах айанна
сылдьан сылгы модере, уйуйуйара, бугуйара ханна
барыай, арай онно Дьадыллаах дьадырыйардыы инэр-
сийдэр эрэ тута сыйыйа, коне туйэллэрэ уйу. Ол аата
сылгылар эмиэ син дьон курдук сур баттатар, бас тут-
тар эбит буоллахтара.
Ырыа Ылдьаа додорун атыгар найаа ымсыырара.
145
Биллэн турар, кини аттаадар ордук аакка-суолга ба§а-
рара. Ааттаах ат туЬунан сурах бастын сонун буолан
киэн сирдэринэн тар§анан энин диэн чиэски тубэлэр-
гэ кытары тиийэрэ. Дэлэдэ Сиидэри атынан, ээ, били
Дьадыллаах иччитэ диэхтэрэ дуо?
Ылдьаа сана туран эрэр кэмигэр, доксо Ырыа диэн
аата инэ, унуода кытаата илигинэ, биир уут кэрэ со-
но^остоно сылдьыбыта. Онтон кэлин ситиитин-хотуу-
тун сажана атадынан сылгы киэнэ мааныта буолуодун,
Сунтаар тугэ§инэн эргийэн кэлэн иЬэн, Сиинэ ааттаах
хаартыЬыттарыгар сууйтэрэн кэбиЬэн турар. Хор, онно
атын икки тогул субуруччу муччу тутан баран комус
ыныырын кытары утуйар танаЬын эбэн туруоран
тоннорбутэ yhy уонна усуЬугэр тиийэн, дьэ, букатын-
наахтык малыйан, турар бэйэтинэн эрэ хаалбыта. Он-
тон бэттэх Ырыа Ылдьаада учугэй сылгы турбатада.
“Кулэр эмэгэтэ” “мичик” гынан аатын билбэт буола
байбыт кэмигэр соруйан сураЬан ааттаах аттары атыы-
лаЬа сылдьыбыта, кини илиитигэр киирдэллэр эрэ,
дэннэ-оЬолго тубэЬэн эбэтэр энин араас сылгы дьа-
нар-дьаЬадар ылларан, тогурук сыл иЬигэр буос бээ-
гэй буолан хаалаллара.
Оо, дьэ, бу иЬийэн туЬэн чуумпутуон, чункугуон.
Бээ-бээ, ханна эрэ айан киЬитэ баар буолуохтаах
этэ ээ. Бу манна таарыйбатада ыраатта даманы. Хан-
на, хайа суоллары хайан, хайдах-туох сырытта§ай?
Сындалданнаах уЬун айантан сылайдада, ата даманы
илиЬиннэ§э буолуо. Бачча улугэр ханна мэлийэн хаал-
ладай?
Айан киЬитэ барахсан кэлэрэ, оо, кэрэ да этэ ээ!
Аан маннай ала-чуо киниэхэ супту хаамтаран кэлэн,
атын контоЬун туомтуу тардан, туттаран кэбиЬэрэ.
Ыалдьыттарга бастын олох, бастын ас-уол. Ыалдьыт
ата анал мааныланар, от сумэЬиннээ§ин сиир.
Айан киЬитэ барахсан... Сиккиэр Тыал аргыста-
нан, сылгы утуотэ минэлэнэн, ханна, хайа эрэ суолла-
ры батан эрдэ§э? Хайа дьоллоох алаастарга хонон-
ороон, хайа дьоллоох сэргэлэргэ атын баайан эрдэ-
5эй?..
Эчи, хаарыаны!..
146
"Ji "Ji -к
Биир кун икки сылгы чыычаада кэлэн тырып-ирип
бедену туйэрэн, алаайы барытын аймаатылар. Олохтоох
дойдуларыгар кэлбит быйыынан алаастарын эргийэ
кеттулэр. Сэргэ урдугэр сэргэстэйэн олорон, бэрт ор
кэпсэтэн чыбыгырастылар. Онтон баладаннарын ийигэр,
таиара холоругун долбууругар былырыын'ны уйала-
рын соргутэн оиостубутунан бардылар.
Иччитэх отох сэргэхсийэ туйэргэ дылы гынна. Сылгы
чыычаахтара барахсаттар сарсыардаттан быйа чохчои-
нойон туу, от сыатын булан адалан, уйаларын оиос-
тон тубугурээхтииллэр. Барахсаттар, син дойду оиос-
тон, хайа эрэ кый бырах ыраахтан ахтан-санаан сыл-
лата кэлэн эрдэхтэрэ. Ор буолла ээ, олохсуйбуттара,
ити баладан тутуллуодуттан. Бастаан иччилэрэ тыын-
наахтарына уейэ турба тордугэр уйаланаллара. Кэлин
иччитэхсийбитин кэннэ ийирдьэ кейен киирбиттэрэ.
Кэбис, ханныгын да ийин син ыччаттаах дьоллоох
алаас. Ыччаттар баар эрэ буоллуннар, этэниэ эрэ сы-
рыттыннар. Кинилэр да баар буоланнар, дэн кэлбит-
барбыт эрэ барыта аныаха диэри “бу били Суртаахап-
тар алаастара” диэн билэн эрдэхтэрэ. Аата-суола суох
иччитэх алааска кубулуйуу баар, кырыыска туруу
кэриэтэ кытаанах анал.
Ити баладантга сылы-сыллата биэс уол одо торообутэ.
Ол аайы уоруу-котуу, одо туйугар тубугуруу. Хара
сарсыардаттан хара киэйээнтгэ диэри наар одо бодьууйа,
наар одо туйа.
Маинай Ньукуу, онтон Миитээ. Уйустэрэ Байылай
саиа хааман ийэн, ийинэн таарымталанан иккиэйэх
хонон хаалаахтаабыта. Онтон кэйэйэн абаайыны мун-
нараары саха угэйинэн тордустэрин уонна бэйистэрин
Кыра Ньукуу, Кыра Миитээ диэн ааттаабыттара. Бары
сылы-сыллатаады буолан, эгил-тэгил улаатан молору-
йан тахсыбыттара. Уол одо барахсан, уйуктаах уйук-
таах курдук, борбуйун котодуодуттэн наар алдьатар-
кээйэтэр адьынаттаах. Ол омос кордоххо эрэ оннук.
Дьииэр, кини ол айар икки, аратгаччылыыр икки ана-
лыгар бэлэмнэнэр быйыыта.
147
Уолаттар булгунньахтарын ере-таннары кылыйал-
лара, ох саанан куоллэрин унуор-маиаар ытыалыы
оонньууллара, кутэрдээн алаастарын тодо сургэйэллэ-
рэ. Кэлин улаатан баран, булт бодону бултаан дьонно-
рун уордэллэрэ. Кинилэр кыайбатах-хоппотох улэлэрэ
суода. Барыта аиардастыы бэрт курдуга. Одонньор
эрэйдээх одолоро сана туран эрдэхтэринэ, эрдэ олон
хаалан, ону оччо билбэтэдэ. Оттон эмээхсин онтон эмиэ
да уорэрэ, эмиэ да дьиксинэрэ... Саха кийитэ олус
таЬынан барыыттан оруу да дьаахханар. Хайан бада-
рар кырдьадас кийи одолорун дьоллорун харыстаан
улаханнык эппэккэ барытын кыччата, кулуктуу сатаач-
чы. Туора дьон: “Бырааттыы Суртаахаптар дуо?!” —
диэн айахтарын мунунан аатырда санаралларын Даа-
рыйа эмээхсин этин-тириитин икки ардынан дьикси-
нэ истэрэ.
Куйадан учугэйэ, учугэй куйадана суох сатаммат,
уол одо хото уоскээбит yyhyrap уксугэр дьол харадын
уута да, айыы харадын уута даданы олгем буолар эбит.
Ити икки чыычаах Даарыйалаах Сиидэри санатал-
лар. Кинилэр эмиэ бу дойдуга букатын кэлбиттии, оо,
уорэн-котен да, ону-маны оностон, тубугурэн биэрээх-
тииллэрэ. Маннай утаа баладаннарын, сэргэлэрин тула
иэс баайсан эккирэтийэ сылдьалларын дьонноро
короннор, отор-отор кытаанахтык буойаллара. Арыт
ынах хомуйа диэн ааттаан баран баран, мэлийэн хаа-
лан, тоттору бэйэлэрин кордотоллере эмиэ баара. Оо,
корулээн биэрээхтииллэрэ ээ, бу дойдуга букатын кэл-
биттии...
Кэлин туспэтийэн да баран, хардарыта сылаас сы-
йыаннарын сойуппатахтара. Даарыйа ahapa намыын,
нарын этэ. Оттон Сиидэр найаа уйан майгылаада. Сии-
дэр бултуу баран кэллэдинэ булгу кэйии адалара, от-
тон Даарыйа эмиэ кинини хайаан да кэйиилээх корсоро.
Кэйиибит диэн туох дуоннаах кэлиэй? Уксугэр, собо
тыла, арыылаах урумэ, силии энин буолара. Ол эрээ-
ри уйэлээх да уоруу бэрт кыраттан уоскуур.
148
"к "к -к
КэтэЬии...
Кун-туун ахсаабат, удараабат кэтэЬии. Кэтэйэ ту-
ран кытары кэтэйэргэ дылыгын. Хос-хос, мэнэЬик-
мэнэЬик кэтэЬии. Киикиниир Киэн Халлаан курдук
кытыыта, энэрэ, тугэ§э биллибэт кэтэЬии!
ХаЬаанныта эрэ ыраах дойдулартан кэлэр суоллар
тврдулэринээ^и аараан аартыктар аны оЬон, отунан-
маЬынан саба уунэн эрэллэр.
Ким да кэлбэт-барбат буола барыта буелэнэн хаалаа-
ры гынна дии.
Барыта бутэн, сутэн, симэлийэн иЬэр. Арай ол аайы
кэтэЬии соччонон улаатан, тынаан, ыйыллан иЬэр.
к "к "к
Итии да кун сыралыйар, сырайар. Хас лабаа, хас
умнас аайы сана унугэс сылыйан, сымнаан иЬиттэн
сумэЬининэн аллар. Халлаан биир кэм дэхси куех
урсунунан уруй да уруй былыттар оргууй налыЬа ус-
таллар. Кинилэри Киэн Халлаан маныыЬыта Сиккиэр
кыра бырааттарын кытары ууртэлиир, ханна эрэ мэч-
читэр быйыылаах. Былыттар арыт сылгылар курдук
сиэллэрэ-кутуруктара субулла кетеллер, арыт ыанньый-
быт ынахтардыы сириннэрин coho нусхаЬа усталлар.
— Эдэрдэ, атаас. Тураахтыыгын дуу?
— Э§эрдэ! Турумуна, ханна туЬуомуй? Барыах бада
баар аххан да, оноруу кытаанах. Эн тугу биллин-
кердун?
— Соччолоох суох. Саас кэлбитин бэйэн билэ§ин.
hyy-y, мин ырдым даманы! Муи саатар чочумчада тох-
туу, уоскуйа туЬэрим буоллар ньии! Бэйэм да “куу-
хаа” буолабын. Арыт тугу кордуурбун, ханна, Togo
которбун да араарбаппын быйыылаах. Эн кэм да кэ-
тэЬээхтиигин дуу?
— Кэтэйэн да, ким да кэлбэт. Кэллэхтэринэ да хо-
йутуу кэлиэхтэрэ. Эн тиэтэйимэ ээ. Саас сана са§алан-
на дии. Барыта иннибитигэр. Тулуйуохха эрэ... Эн
биЬикки онноо^ор буолуох буомнары туораатыбыт, онон
утуе барыта иннибитигэр, — диэтэ Сэргэ атаЬын уос-
кутар быЬыынан.
— Ээ, дьэ, ким билэр, — диэн Сиккиэр эрэйдээх
149
аат-харата эрэ суугунаахтаата. — Барыта иннибити-
гэр диибит да, онно бу Киэн Халлаан обургу иччитэх
урсунунуу унаар-мэнээр да буолладына конулэ. Эн би-
Никки иккиэн даданы хаЬан эмит ити куох далай тугэ-
дэр тиийэн симэлийиэхпит турдада. Кэтэс-кэтэЬимэ,
кордоо-кердоомо син биир! Синэ биир... hyy...
— Хайыахпытый, атаас. Аны кэлэн хайыахпытый.
Сиргэ айыллыбыт аналбыт биир — тулуйуу. Эн сатам-
маты суугунаама.
— Сопко этэдин. Эн утуо санаадыттан мин кураа-
нах кутум сылыйан кэлэр. Ол ийин ыраахтан эн иннэ-
йэн тураргын кордорбун эрэ уорэ туйэбин. Чэ, додоор,
корсуоххэ диэри... Мин бардадым дии. hyy-y...
Былыттар, уп-урун, уут манан былыттар, кос биис
суойулэрин курдук кылбайа уста турдулар. Барахсат-
тар, ити куох унаар мэччирэнтэн ыанньыйан, Сир
Ийэни илгэлээх ардадынан ибиириэхтэрэ турдада.
Тыый, бу отчуттарбыт тодо хойутаатылар? Кэлэр
кэмнэрэ ааста дии. Кэлимээри гыннахтара дуу? Togo
кэлиэ суохтаахтарый? Кэлэн оттуох этилэр дии. Ама
быйыл эмиэ хотуур туспэккэ кур сэтиэнэдинэн корон
туруо дуо? Бадар, хойутаан да кэлиэхтэрэ, кырдьадас
сири умнубатахтара чахчы, бэйэлэрэ да билэн эрдэхтэ-
рэ эрээри, туохха эрэ тардылыннахтара. Эбэтэр сылла-
та талах, мае былдьаан, ходуйа олус кыччаабытын
мыыналлара дуу?
Туох да суох. У у чуумпу. Арай чыычаахтар барах-
саттар дьиэ ийигэр киирэллэр-тахсаллар. Куну супту
бокуойа суох тубугурэллэр. Уйа туттан олохторун онос-
тоохтууллар. Бу кун аннынаады олох дьоло диэн ба-
рыта да маарыннайарга дылы. Арыт санаатахха, айыл-
далыын, алаастыын, сэргэлиин, чыычаахтыын, кийи-
лиин бука бары уон анаа аналламмыт биир мае уорэ-
дэстэрин курдукпут...
Ити иччитэх баладаны иччилээбит сылгы чыычаах-
тара дьоннору санаталлар. Кунус алаас урдунэн элиэ
кэлэн халаахтаабытыгар иккиэн сирдэриттэн конвои,
айдаан бодвну туйэрэн, кыйдаан кэбистилэр.
Укчу Сиидэрдээх Даарыйа куттара ити икки чыы-
чаахха коспутугэр дылы. Бэл, туттардыын-хаптардыын
150
хайдах эрэ олус маарынныыллар. Aga чыычаах, Сии-
дэрдии, элбэх саналаах, сэксэгэр. Биир сиргэ таба
олорбокко кэлэн-баран окченелуур. Оттон ийэ чыычаах,
Даарыйалыы, тус-бас, холку.
Курус да бадайы! Эчикийэ чуумпутуон!
Ханна эрэ ырыых-ыраах сир-халлаан ыпсыытыгар,
мунан хаалбыт икки xapaga суох дьол курдук, иччитэ
уонна сэргэтэ суох сылгылар сырсаллар. Кими эрэ
ынырардыы уЬуннук кистээн дьырылаталлар уонна
туохтан эрэ ороЬуйан, бастарын быЬа илгистэ-илгистэ
тыбыыран барылаталлар. Сиэллэрэ-кутуруктара намы-
лыЬан, эчи, кэрэлэрин.
Барахсаттары-ы...
* * *
Оо, мун саатар кини да кэлбэт ээ!..
Айан кийитэ барахсан... Бачча улугэр ханна суттэ-
§эй? Ыраах хайалар аппаларын, дабааннарын сыыйа
сатаан баран, оспут суоллар омооннорун сутэрэн, му-
нан хаалла§а дуу? Эрэйи короохтоотодо. Ол эрээри,
кэлэр ини. Кэлиэ...
Bagap, аны айаны кыайбатын билинэн, биир эмит
алааска олохсуйан хаалыа. Ол эрээри, айанньыт кута
батарыа cyoga. Айанньыт дьоло — суолга. Сэргэлэр
уонна суоллар баалларын тухары айанньыт да оруу
эдэр, чэгиэн, оруу баар буола туруо.
Бугун хойутаата. Араайа кэлимээри гынна. Кун
ыраатта. Им хомойбут курдук Kogopo вето. Аан дойду
кэтэйэ сатаан-сатаан баран, сэниэтэ эстэн, сылбата
быстан оргууй agaft ийийэн сытта. Бугунну буттэ. Эрэл
барыта сарсынныга квето. Сарсын сана кун кылбайа
тахсыа. Ону кытары сана эрэл, сана кэтэйии cagaлa-
ныа. Сарсын, 6agap, сана дьол кэлиэ, сиппэтэх силик
ситэн, кэтэйиллибит кэлэн, HT3g3c барыта туолуо. Мун
дуойуйуунан, сор дьолунан солбуллар кемус кунэ уунуо.
Сарсын...
* * *
Даарыйа урэх толоонуттан от охсон ньирэйдэригэр
сугэрэ. Оол Ардаалыыр Аартык cagaTbirap кэлэн, Сы-
тар Хара Тааска олорон сынньанара. OnnogyHa Сэргэ
151
тордугэр оонньуу олорбут кыракый сиэннэрэ суолга
бытарыйан тахсан эбэлэрин диэки сырсан туорахта-
йаллара. Куоппут уоруутэ, куоттарбыт айманар сана-
та барыта бу баарга дылы. Даарыйа эмээхсин онно, ол
туорахтанар дьону коро-коро, сылаанньыйар да этэ.
Ол бэйэтэ дьэ, ити о§онньорунаан сыттахтара, аны
кыйыны-сайыны араарбат, аны туохха да кыйаммат
буолан. Toho да сирдээ§и тубуктэн тэйбиттэрин ийин,
барахсаттар, укчу ити чыычаахтар курдук, харанат-
тан харанада диэри букунайан да биэрээхтииллэрэ. Ол
оччотоо^у кинилэр санаалара, итэ§эллэрэ, эрэллэрэ,
уоруулэрэ-хомолтолоро ханнаный билигин? Барыта
буруо буолан Кинкиниир Киэн Халлаанна субуллан
хаалбыт...
* * *
Кун сиригэр эрдэхтэринэ син эмиэ дьон тэнинэн
дьоро киэйэлээн, танаралаан уорэн-котон биэрээх-
тииллэрэ. Даарыйа куйунну идэйэ сиир куну ордук
собулуурэ. Сиидэр куйун отун-майын тиэнэн, улэтин
умурутэн баран, хара тыатыгар бултуу тахсар уоруутун
ордороро. Бары сиэр-майгы быйыытынан Аан дойду
уонна бары эбэлэр иччилэрин, аал уоттарын ал§аан,
бары силиги ситэрэн анаан айаталлара. Эгэ чугас эр-
гин ыалларын матарыахтара дуо — ахсааннарынан
олуу кэбийэн бэрсэллэрэ.
Сиидэр эрэйдээх одолоро сана туран истэхтэринэ
эрдэ олон хаалан, кэлин кийи-хара буолтарын корбокко
барбыта. Куйадан учугэйэ диэбиккэ дылы, ол оннугар
кини ыччаттарын айыытын билбэтэх, кэтэйии соругар
тубэспэтэх дьоллоох. Куннэ сылдьарыгар сурдээх ос
киирбэх, омукэй бэйэтэ олодун тийэх куннэригэр кини
хайдах эрэ кэнээн-уйаан хаалбыта. Ханна, тодо бара-
рын барытын билэр, чинник ылыммыт курдуга.
Антах тиийэн корсуох буолан арахсыбыттара.
— Чэ, мин тиийиэм, — диэхтээбитэ Даарыйа тийэх
тугэннэ.
— Ыык... — диэн хардарбыта Сиидэр уонна антах
хайыспыта.
* * *
Намылыйан, наскыйан туйэн учугэйкээн да сарсыар-
да. Эчи, чэгиэнин, чэбдигин! Аан дойду молооруччу
152
суунан баран, моччооруччу тараанан кэбиспит кур-
дук. Сана тыллыбыт сэбирдэхтэр сиккиэр тыалга тэ-
либирэЬэллэр.
— hyy, учугэйиэн! — диэн сибигинэйэр. — Учугэй
да кун ууннэ. Эн билэдин дуо, бугун ыЬыах ыЬан
эрэллэр ээ.
— Тыый, хантан билиэмий? Бу турдадым дии. Ол
ийин даданы! Эчи, хаарыаны-ы...
ЫЬыах... Бугун ыЬыах эбит дии. Хайа дьоллоох
алаас туонатыгар ол орегой урдээн эрдэ? Бэрт буолуо ээ...
к к "к
Кинкиниир Киэн Халлаан кип-киэнинэн, куп-куе-
дунэн киччээрийэр. Иччитэ суодунан мэндээрийэр.
Иччитэ суодунан... Ама кини обургу эмиэ иччитэх
буолуо дуо? Куох албына ини. Аан Дойдуну анардас-
тыы апчарыйа туран, онун-дьуЬун уларыйан кубулу-
нар-дьибилинэр. Арыт быыЬа суох былытынан саба
тардынан куну куннээн ыныргыы ытыыр. Арыт эмиэ
этининэн лиЬигирэйэн туоЬун кырбана-кырбана, тетоле
суох маккырыыр.
Киэн Халлаан обургу бу туох ааттаах буолан мээнэ-
нэн мэндээрийдэдэй? Кини килэмэн ньууругар туох
эмит кир-эбир сыстыа суодунуу тугу барытын эрдэт-
тэн мэлдьэЬэрдии мэлээрийэр. Биир эмит былыт салаа-
Ьына да суох. Салгын ибир гыммат уу чуумпута бу-
руукээтэ. Сиккиэр бырааттара да, бэйэтэ да мэлигир-
дэр. Сордоох бу ханна туЬэн хаалла? Мун саатар кини
кэлбэт дии. Эрэйдээх, билигин хайа эрэ сир yhyrap
кестубэт сутугун кордеен оту-маЬы аада сиксийэн эр-
дэдэ. Бадар, ханна эрэ сэниэтэ эстэн, суккуруур тыы-
на эрэ сурдургуу сытара буолуо. Били Тостубут Муту к
сордоох номнуо кэхтэн куох тыа быыЬыгар ала-чуо
кини эрэ арадас мэн курдук cahapa сытаахтаата.
* * *
Эмиэ!.. Эмиэ ханна эрэ ырыых-ыраах ахсым аттар
туйахтарын тыаЬа Ардаалыыр Суолун хаппыт буору-
гар оро табыгырайан иЬэрин курдук... Ардаа бутуннуутэ
ере лиЬигирийэргэ, ере дьигиЬийэргэ дылы.
Арай теЬе да кэтэЬэн муннаммыт иЬин, аттар туйах-
153
тарын тыаЬа чугайаан да быстыбат, сутэн да хаалбат,
кэлэн да биэрбэт.
Ол курдук кэтэйэн-кэтэйэн сыра-сылба быстыытын
садана, дьэ сыыйа намырыйдар-намырыйан хайан да,
туох да буолбатадыныы симэлийэн хаалар...
Хайан даманы Илэ Ыралыын алтыспатыннар диэн
айыы суолун абаайы уола буом сиринэн иннэри уктээн
кэбиспитин курдук.
Кинкиниир Киэн Халлаантан уулбут сибиниэс кур-
дук хоп-хойуу, ип-итии ыар чуумпу молбойуйэ кутул-
лан тугу барытын ыбылы ылар, ыга баттыыр...
"к "к "к
Ханныгын да ийин быстарыы кэм эрэйэ утарынан
ааста да умнуллар. Бу дойду дьонун-сэргэтин хайан да
найаа кыйарыйбатада. Биири атын солбуйан, балык
суодар булт уоскээн, булт эйиннэдинэ балык уксээн
син тирбэдэлэйэн олорбуттара.
Ол быыйыгар утуо Да> дьоллоох да кэмнэр баалла-
ра. Быйан анардастыы аллар, суойу-ас торолуйар он
дьыллар ейге-санаада ордук хатаналлар. Ыйыахтар,
малаайыннар, уруулар, дьоро киэйэлэр... Бу кырдал-
ларга кун ойуор диэри ойуохайдыыллара, ити ба-
лалайка олонхо тууну супту доллойуйара. Он дьылга
комулуок уолэйинэн кытыастар кыым кытары ураты-
лаахха дылыта.
Одонньор бастаан оллодун утаа Даарыйа эмээхсин
одолорунаан адыйах кэмнэ тулаайахсыйыы айыы ана-
лын амсайбыттара. Сотору туорт эгил-тэгил эр бэртэрэ
линкинэйэн тахсыбыттара. Сорох булт бодотун бултаан,
сорох улэ бодону улэлээн, бары дьиэлэригэр муйун-
нахтарына, кун аайы дьоро киэйэ курдуга. Тойо ор
оннук салданан барыа эбитэй? Адьас туохха да дол-
гуйуо суох чин-чан, киппэ олох этэ. Ону баара онноо-
дор буолуох бу Аан Дойдуну бутуннуутун иннэри уктээ-
бит сэрии буолбута. Уолаттар бары тутуспутунан кэ-
риэтэ онно аттаммыттара. Дьиктитэ баар — ардаанны
кыргыска илинниир аартыгынан барбыттара.
Кэмниэ-кэнэдэс киниэхэ эмиэ кэлбиттэрэ икки хара
сор, икки хара суор — Улахан Уйбаан уонна Улахан
Ньукуу суох буолтарын дуу, сурада суох сутэн-ойон
хаалбыттарын дуу туйунан икки хара сурук... Даарыйа
154
эрэйдээх хайыай, ытаан-ытаан баран, весе дьиксиннэр
даманы, эмиэ Ардаа диэки кэтэйэрдии кврбутэ. Аайан
ийэр айан дьонун cypaha сатаан туйамматада. Ардаа
Дойду кохсо киэнэ бэрт быйыылаада — ким да кими
кврсубутэ, билбитэ, саатар сурадын истибитэ суода.
Кэм-кэрдии, оо, энин даданы буолар ээ! Дьоллоох
сыллар, бэл уйэлэр тордо буруо курдук суола суох
субуллан, уу курдук устан хаалаллар. Оттон бу маннык
сурэх сулуллар ыар куннэр-тууннэр сытар Хара Таас
курдук дьапталдаланан ийэллэр. Ама кинилэр обургу-
лар сутуохтэрэ, умнуллуохтара баар дуо? Айыкка да!
Кэтэйэн-кэтэйэн кэлтэгэй буола сыспыт кэннэ, кыргыс
бутэн, кыайыы орог0Й0 сири-дойдуну тилийэ коппутун
кэннэ, барбыт сирдэринэн илинни аартыгынан икки ат-
таах икки кыра Суртаахаптар айаннатан кэлбиттэрэ...
Кулэ-кулэ ытабыл... Ытыы-ытыы кулуу. Уоруу харадын
уута айыы харадын уутунуун булкуспут, сыа быыйыгар
быччархай кыбыллыбытыныы, сор ардайдаах дьол этэ
ол. Ийэлэрэ икки уолун дьиэлэригэр-уоттарыгар олохсу-
йан, дьэ, ньир-бааччы олохпутун салгыахтара дии санаа-
быта. Дьоно сылдьар ыалдьыт, хонор хонойо курдук, со-
тору кэминэн бараары тэриммиттэрэ. Ону хайыай, ийэ
сурэдэ чараас, алгыс алдаан ыытан кэбистэдэ дии: “Сир
кохсо киэн, онно талбыт алааскытыгар олохсуйун, баар-
гытын эрэ биллэрэр буолаарын, торообут алааскытын эрэ
умнумаарын, билеэ тураарын”.
Даарыйа эмээхсин эмиэ содотодун хаалбыта. Ман-
най утаа уолаттар отор-отор кэлэн, ийэлэрин уордэл-
лэрэ. Эргэрбит куруону-хайааны онорон, оро тардан
бараллара. Арыт уоруу кэйиилээх суруктар кэлитэлиил-
лэрэ. Сана дьиэ-уот тэринэн, ыал буолтарын, улэлэри-
гэр урдээбиттэрин, улахан уорэхтэри бутэрбиттэрин,
сана Суртаахаптар торообуттэрин энин туйунан. Сыл
аайы дьиэнэн кэлэн сайылаан, сынньанан бараллара.
Оччодо Орто Сурт алаайа одо санатынан туолара. Даа-
рыйа эмээхсин эрэйдээх дьолуттан эдэригэр туйэн,
мэктиэтигэр били уруккутун курдук этэрбэйин тобо-
тунэн сыбдыйан сылдьара. Барыттан уорэрэ — сиэн-
нэрэ уут истэхтэринэ, мааны кийииттэрэ лэппиэскэ
сиэтэхтэринэ. Бэл, одолоро кун оройугар диэри утуйан
турдахтарына, уорэрэ: сынньанан абыраннахтара диэн.
Уолаттар булуустан атах эти тайааран эттииллэрэ,
адаларын кыл илиминэн куоллэриттэн собо бвдвну хос-
155

тууллара. Кийииттэр алаастарын халдьаайытыттан
моонньодону, биэ эмиийин иЬит мунунан хомуйалла-
ра. КуНун бараллара тиийэн кэллэдинэ сиэннэрэ эбэ-
лэрин илдьээри ытаЬан, айдаан улаханын тардаллара.
Ол эмиэ да ыарыылаада, оттон эмиэ да сурэх дьолу-
нан туолан сылаанньыйара.
“Кэбис, хайаан бу сирбин-дойдубун иччитэх хаал-
ларыамый? Бачча тухары олорбут кийи олоруом буолла-
да дии. Одолорум сайын кэлэн сынньанан барыахтара”.
Оннук ер дуу, етер дуу олорбута. Даарыйа эмээх-
еин улам кырдьан, оттон сиэннэрэ улаатан молоруйан
испиттэрэ. Кыйыны быЬа содотодун олорон ааспыт са-
йын сиэннэрэ туох диэбиттэрин, тугу гыммыттарын
саныы-саныы уерэрэ. Кэлэр саас сана дьолу адалыан
кэтэЬэрэ. Ол эрээри кэлин сыыйа кыаммат буолан
испитэ. Онон биир куйун эмээхеини одолоро кейерен
илдьэ барбыттара. Кыйыныгар Даарыйа эмээхеин эрэй-
дээди массыынанан теттеру тиэйэн киллэрэн, ол алаа-
йын модьодотугар одонньорун кытары кэккэлэЬиннэ-
ри кемен кэбиспиттэрэ. Одолоро икки сайын субуруччу
тахсан алаастарыгар сайылаабыттара. Ол эрээри ки-
нилэр санааларыгар тереебут алаастара хайдах эрэ кийи
кута-сурэ тохтообот буола иччитэхеийэн хаалбыт кур-
дуга. Онон улам санаалара тэйдэр тэйэн испитэ... Ол
да буоллар сыл еруу-еруу кэлэн билеэн бараллара.
Уолаттар улам сааЬыран, астара туртайан испиттэрэ.
Тиэргэннэригэр кэлэн, еер-ер саната суох санаада бат-
татан олороллоро. Оргууй адай хаамсан, былыргы одо
сылдьан оонньообут-керулээбит сирдэрин кэрийэллэ-
рэ... Урукку уу-нуЬаран, сахалыы налыччы олох сиэ-
рин кытары тэннэЬэ, онно умньана сатыырдыы чо-
чумчада тугу барытын умнан ылаллара.
Онтон уЬуктубут курдук дьик гынаат, эмискэ илгистэ
туЬэллэрэ, харыларын харбанан чаЬыларын керунэл-
лэрэ уонна тойон-хаан бэйэлэригэр себе суох тубугурэн,
тугу эрэ эккирэтэрдии тиэтэйэ-саарайа айаннатан тыал
курдук куугуната тураллара...
* * *
Айылда барахсан силигэ ситэн, томточчу туолан,
мелбейен тураахтыыр. Кун уотугар сыраллар, таала-
лыыр курдук дуоЬуйа нуодайар.
156
От оттонор кэмэ номнуо кэлэ одуста эрээри, онуоха
ким да кыйаллан кыраабыллаах-хотуурдаах кестубэт.
Аиардас бу Орто Сурт алаайыгар хойукка диэри
суурбэччэ от турара. Ол тейе эмит орто чээрэтин эрэ
тутум хадьымаллаах сулэн ылбыттарын кэнниттэн.
Былыр Сиидэр барахсан бары хоой, куоЬаах, муннук-
ханнык, уолба сирдэри кырсыгар диэри кыЬарыйан,
ол иккитин-уйун сада оту ылара. Билигин онноодор
буолуох терут ходуЬа сирдэри мае былдьаата. Бэл бур-
дук ыйыллар бааЬына сиригэр ыт мунна баппат ык-
кый ойуур саба ууннэ. Хаарыан быйан хаалан эрдэдэ.
Мантан инньэ куртан кур сэтиэнэх былдьаан истэдин
ахсын лаихаран, сир киэлитэ алдьанан, онтон кэнэдэ-
Ьин алаас да омооно сутуе турдада.
* * *
Эмиэ кэм-кэрдии дьапталдана урэллэн, урукку кур-
дук орукуйдэ, коппохтуу оргуйда. Инньэ гынан эмиэ
суох буолбут баар буолла, суппут кеЬуннэ... Былыргы
бугуинулуун алтыста.
...Даарыйа кыыс дьардаалаах ыадайатын тоиолох-
тонон, ынадын ыы унаарыйда. Сиидэр уол хотуурун
сугэн, куелун кытыытыгар от охсо киирдэ...
* * *
Тыал эрэйдээх Сир-Сибиир тугэдинэн эргийэ кетен,
ыран-сылайан кэлэн Сэргэни кууЬа тустэ.
— Додоор, адьас мунан, иннибин-кэннибин, туох-
пун-ханныкпын араарбат буола хараарчы бутуллан
баран, эн иинэллэн тураргын керен, оо, уердум дада-
ны! Эйигин керен эрэ баран бэйэм ханна баарбын дьэ,
ейдеетедум yhy! — диэхтээбитэ ээ.
Туох эрэ... Туох эрэ этиллибэт кэрэ, сатаммат сатал-
да, муи мунньуллуута ыгыллар. Туох эрэ Кестубэт
Уолун ап-чарай ситимигэр иилистэн, хара кууйунэн
сапсынан сарымтахтана, мун кууЬунэн ере мехсе, теле
кете сатыыр.
Ким эрэ уйуЬуйбут санаатын иччитэ тулаайах соно-
дос киэбэ киэптэнэн Сэргэдэ сигэнэр, кистээн дьыры-
латар, тыбыыран барылатар.
Арыт Ыра курдук кэрэ туул алыптаах куенэ саба
157
халыйар. Оччодо иччитэх алаас уейээ сиксигинэн эмиэ
олох оргуйан тигиниир. Эмэдирэн тохтубут куруе-xahaa
тоттору киилигэр туйэн, сылгынан-ынадынан туолар.
Ол эргэ кемулуек уелэЬинэн тордо буруо унаарыйар.
Урукку билиннилиин алтыстадына, барбыт тоннубут,
суппут костубут курдук буолааччы.
Оттон... Оттон хайан эмит Илэ Ыралыын алтыста-
дына, кэтэспитин кэлиэ!.. Сиппэтэх силик ситиэ, туол-
батах туолуо, суппут костуо, барбыт кэлиэ...
* * *
Сарсыарда эрдии-эрдэ, сана уунуохтээх кун садах-
ха кытара кыыЬыыта, ханна эрэ мэлийэн-мэлийэн
баран, Сиккиэр эрэйдээх суккуруур тыына эрэ нэЬииччэ
суугунаан кэлээхтээтэ.
— hyy, айыккыы-айыкка. Адьас сыра-сылба быс-
тара кэллэ.
— Кэпсиэ, тугу билэн, тугу булан кэллин?
— Кэпсиир суох-суох, туох да суох. Туох эмит син
баара буолуо эрээри, ону тохтоон, ойдоон-дьууллээн
корор суох.
— Миэхэ да ким да кэлбэтэ, — диэхтээтэ Сэргэ. —
Оо, иЬиллээн ахан, иЬиллээн ахан! КыЬайбыт курдук,
саатар санаабар наар ханна эрэ ат туйадын тыаЬа бити-
йэргэ дылы... Оттон кыЬын сыарда тыаЬа кыыкыныыр-
кыыкыныыр да, кэлэн быстыбат, сутэн да хаалбат.
— Бадар, биЬиэхэ да уоскулан кэлиэ. Бадар, бу ыы
муннугар тиийэн эн кэтэспитин кэлиэ, мин кордоо-
буппун булуом, — диэн Сиккиэр арыычча суугунаата.
— Ээ, ким билэр... Орто Дойдуга уоскулан баара
биллибэт. Арай чахчы баара биллэр кыаллыбакка тар-
дыЬыы, кэлбэти кэтэЬии.
— Додоор, чэ, кэбис, наЬаа суланыма. Онтон туЬа
тахсыбат. Оноруу кытаанах. Урдук анал ыар буолар
диэн хаЬан эрэ бэйэн эппитин ээ.
— Биирдэ санаатахха, эмиэ да оннук, миэнэ дьол-
лоохтон дьоллооххо тиксэр сэдэх анал.
— Уунэр мае эрэ барыта сэргэ буолбат. Миэхэ холоо-
тоххо, эн мунура суох дьоллооххун. Эн бу сиргэ кытаа-
нахтык тирэнэн турадын, алааЬын иччилэрэ манна
олох олорон ааспыттарын бэйэдинэн бэлиэтээн тура-
дын. Ханна эрэ ыччаттардааххын. Оттон мин тугум
158
баарый? Аан Дойдуну биир гына тилийэ котобун, ба-
рытын билэбин, барытыгар сыйыаннаахха дылыбын
да, “бу миэнэ” диирим, алаайым да, тэлгэйэм да суох.
Эн курдук Сир Ийэдэ чинник тирэнэн, оЬуордаах сэ-
бэрэлэнэн, дьиппиэрэн турдадым буоллун ньии!
— Оттон мин эн курдук конуллук, санаам хоту
суугунуу котторбун ыччаттарым ханнык-туох алааска
олороллорун корон кэлиэх, кинилэр муммут санаала-
рын бэйэбэр эргитиэх этим... Эн бэйэн конулгун сыа-
налаабаккын. Эн уйун сыллар тухары биир сиргэ хам
сааллан туруу диэн тугун билбэккин. Эн торуоххуттэн
дьоллооххун, кону лгун. Конул кото сылдьан хас ла-
баа сэбирдэдэр, хас мутукча киистэтигэр тиийэ, хас от
салаатын, хас сибэкки сэбирдэдин аада имэрийэн-то-
моруйан аайадын. Оттон мин когерер, тыллар анал-
тан арахсан, Кэм-Кэрдии устатын тухары бу дьуйун
кубулуйбакка, хамсаабакка тулуйан турабын дии... Эн
дьолун — конул-босхо котуу. Мин хамсаатым да суул-
луом, эн тохтоотун да сутуон.
Уолаттар мэлийдилэр. Toho да, били Ырыа Ылдьаа
туойарыгар дылы, аллар быйаннаах, уолбат уйгулаах
сири булан олорбуттарын ийин, тореебут буорга тэн-
нээх суода чахчы. Онно син биир туоххайыйан, тубар-
сыйан бу нуол куохтэрин ахтан муннанан эрдэхтэрэ.
Саатар, одолорун адалан сайылатыах эбиттэр. Ол сана
Суртаахаптар улаатан эрдэхтэрэ. Бу торут-уус сирдэрин
син уол-дьуол ойдуохтэрин соп этэ. Бу Орто Дойдуга
торообут эрэ барыта ханна эрэ кииннээх, ханна эрэ сада-
ламмыт, садыллыбыт сирдээх. Онто суох, туга да суох
арай Тыал сордоох эрэ баар. Аан дойду барыта киниэ-
нин курдук эрээри, онно чопчу киниэнэ туга да суох.
Арыт дэн хараан тууннэргэ аттыын бэйэлиин куннэ
костубэт кулук буолбуттар ол харыйа тыа садатыгар
Сытар Хара Таас аттыгар тохтоон, оер-ор алаастарын
одуулайан тураан-туран баран, эмиэ кэлбиттэрин курдук
Tbiaha-yyha суох инэн-сутэн, сиик-туман курдук симэ-
лийэн хаалаллар. Ол комус унуохтара котодуллубэк-
кэ, хаарыан бэйэлэрэ хараллыбакка хаалбыт ураан-
хай удьуордара барахсаттар сиргэ киирбэтэх, халлаан-
наан коппотох айыы куттара-сурдэрэ сылдьаахтыыр.
159
Элбэхтэр ээ. Быйыы-тайаа, дьуйун-сэбэрэ, аат-суол
барыта биллибэт буолбут, биитэр онтубут солотуу кур-
дук сууйуллан, кун сирин ойуутун-ойуорун курдук,
кэхтэн-бохтон хаалара эбитэ дуу?.. Хантан, хайа тубэт-
тэн теруттээх барахсаттар эбиттэрэй? Утуруйэ-утуруйэ
им-ньим умуеруйэн тураахтыыллар. Элбэхтэриин...
Ханна эрэ ырыых-ыраах, сир-халлаан ыпсыытын
сиигинэн сур ыар тыас сир кехсун бутэйдии ньирийи-
тэр. Ол онон бэрт ыраадынан аараан таас суоллар аайал-
лар yhy ээ. Туох баар кут-сур барыта онно супту тар-
дыллан, онон суккуллан хаалбыт курдук.
Туун аайы ый уут манан ханыл сонодос буолан,
кестубэт кентейунэн сэргэдэ баайыллыбыттыы тула
кетер... Оттон бар дьонун санаата киниттэн селлен,
иччитэ суох сылгылыы тэлэйийэ суурэн хаалла дуу?
WWW
Тыал эрэйдээх кэлэн, эргийэ кетен, ону-маны кэп-
сээн, суугунаан бараахтаата. Кун сирин энин диэн эгэл-
гэлээх кэрэ-бэлиэ сэйэннэрин кэпсээн абыраахтыыр ээ.
Киниэхэ уксэ чуолкайа суох кудэн-туман курдук. Кун
анныгар кини билбэтэ суох эрээри, эмиэ даманы тугу
эмит дьин-чахчы маннык диэн чопчу эппитэ суохха
дылы. Кини ааспытын кэнниттэн содотодун туран эрэн
барытын саналыы ырыналаан, саналыы тойоннуу са-
тыыгын: били инньэ диэбитэ, apaaha, итиннигэ дуу,
били манньа диэбитэ, бука, маннык буолуо ээ, диэн.
Барахсан, бара тураахтаата дии. Оттон мин, турар
аналлаах, турдадым ээт. Инньэ диэн ханна туйуемуй?
Сиргэ киириэди сир кытаанах, халлаанна кетуеду хал-
лаан ыраах... Ол эрээри, кэм-кэрдии обургу ыган
кэллэдинэ, сир да сымныа, халлаан да чугайыа... Улам
бэрдийдэр бэрдийэн, испин-таспын эмэх быйа сиэн,
кууран-хатан, кендей кехсум эрэ хаалла. Киил-кип-
пэ, чэгиэн-чиргэл бэйэм, ийэ кутум дьэргэлгэн буолан
Кинкиниир Халлаан'Н'а кетуе. Оттон кендей кехсум
эрэ хаалан кур гына синнэн туйэн, бу Ийэ Сирдиин
силлийиэм. Саас аайы сэбирдэх, сибэкки буолан тыл-
лыам. Бастар бараммат быйан буолан алларааттан алла
туруом.
Арыт мип-минньигэс ахтылдан санаа сыры-сымна-
дас куенунэн саба халыйан кэлэр. Аны суох буолбута
160
ырааппыт, уруккуу-урукку, ол Кинкиниир Киэн Хал-
лаан обургу унаар-тунаар уордатыгар симэлийбит кэрэ
кэмнэр тустарынан...
Сир Ийэ аптаах сумэйинин ыймахтыыр эмньик
унугэс эрдэхпин саныы тустум. Илэ-чахчы даданы кэрэ
кэм эбит. Аан Ийэ Дойду анардастыы учугэйинэн эрэ
кестере. Наар итэдэл, наар эрэл. Наар уунуу, урдуккэ
талайыы, наар ситии, уейэ тардыйыы... Аан Ийэ Дой-
дуну буттуун кууйан ылыахтыы хас лабаадын былас-
таан долгуйа-илибирии, дьигийийэ турадын...
WWW
Ким эрэ кими эрэ ынырар да ынырар... Арай киниэ-
хэ ким да хардарбат...
— Ньуку-у-у!.. Миитэ-э-э!..
Хардата суох ынырыы ханна эрэ тиийэн инэн-сутэн,
ууга таайы бырахпыттыы симэлийэн хаалар.
Хайан эрэ Даарыйа барахсан итинник ыныран
энээритэрэ. Сарсыарда турууга, айылыкка, сорукка,
арыт ол томторго оонньуу, арыт ол арыы садатыгар
хаптадастыы сырыттахтарына...
— Ньуку-у-у! Миитээ-э-э...
— Ийээ, бардыбыт билигин, тохтуу тус! — диэн
уолаттар тердуен туерт араас куолайынан хардарал-
лара...
— Кэлин-кэлин, тургэнник! Куерчэххит уостуо.
WWW
Сибилигин... Сибилигин туох эрэ, уйулуччу ураты,
адьас-адьас сойуччу, тосту-туора буолуон кэлтэччи кэ-
тэйэ турадын. Эмискэ-эмискэ туох эрэ мулчуруйбэт,
телеруйбэт ынан, саба халыйан кэлэр.
Сибилигин... Сибилигин...
Кэтэйии... Чыгыныар-чынкыныар диэри чиккэччи
тардыллыбыт сылгы кылыныы, кэтэйии тынаан-ты-
наан баран, быстыахча быстыбакка оргууй адай уос-
куйан, налыйан, намырыйан, суола суох инэн-сутэн
хаалар. Ол оннугар мунура биллибэт уйун санаа на-
мылыйа субуллар. Киэн байдал нэлэмэн ньуурунуу
улуу уоскулан нэлэйийэр...
161
6-1552
Кыра Ньукуу уонна Кыра Миитээ — аны эргиччи
да еттулэриттэн мыыныыта суох улахан, саайыра бар-
быт дьон. Аны кинилэри ким да “Кыра” диэн эбэн
ааттаабат. Аны уруккулуу араара сатыыр суох. Уту-
руйсэрэ суох иккиэйэдин хааллахтара...
Манна, алаастарыгар кэлэн айаан баран, дьаарбайа
таарыйа сэргэстэйэ хаамтахтарына хайдах эрэ барыта
найаа куччаабыкка, тардыбыкка дылы буолар. Бары
киэптэрэ-тайаалара кинилэр быдан киэн сирдэринэн
сылдьалларын этэр. Бу тыллара-естеро, кэпсэтиилэрэ
тайыыра хоннохтоодун, диринин. Кинилэр билбэттэ-
рэ, ойдеобетохторо кун анныгар суодун тэнэ. Ол да
ийин ини, туптээн олоду билбэккэ оруу тиэтэйэн, наар
буппэт курэххэ сылдьар курдуктар. Эт кийи элэйэрэ,
сыа кийи сылайара диэни умнубукка дылылар. Онтон
ити улугэр амньырыйан, арыт тыын быйадайынан тыы-
нан эрдэхтэрэ.
Хор, кинилэр учугэйдик сылдьар буоланнар эрэ
манан тубэйиэх кэлбит-барбыт барыта: “Керун, бу били
Суртаахаптар алаастара, кинилэр сэргэлэрэ!” — диил-
лэр ээт!
Барахсаттарым, иллэн тугэн костумунэ мэлийди-
лэр ини. Кэлиэхтэрэ. Терообут буордарыттан ханна
барыахтарай. Кинилэр бары санааларын тордо кестубэт
кентейунэн Тереебут Сэргэлэригэр туомтуу тардыллы-
быта. Ол селлуе суода. Суох...
Кэллэхтэринэ даданы Кэм-Кэрдии обургу кэтэйэн
туран, ыгылытыа-тиэтэтиэ. Ол кутур умнар, аралдьы-
йар бэйэлээх буолуо дуо? Манна да кэлээт, син биир
ууннээх-тэйииннээх курдук улэдэ-хамнаска, санаада-
оноодо кэдэрги таттара сылдьаллар. Кыратык да алаа-
рыйа тустэллэр эрэ, Кэм-Кэрдии обургу бэгэччэктэ-
риттэн тардыалаан, сиэтэн бара турар буоллада...
Кэм-кэрдии обургу быйыл даданы, былыр даданы
икки атахтаады хайан биирдэ налыппыта баарай? Кутур
естеех, туох ааттаахха итиччэ суудайан, ити ханнык
тугэдэ суох мадай аллаахха анардастыы суккулла тур-
дадай? Былыр Даарыйа эрэйдээх биирдэ нус-хас утуйа
туйээри гыннар эрэ Кэм-Кэрдии кэлэн олоччу тардан
кэбийэрэ. Сиидэр эрэйдээх омурданнаан ситэ чэйин
испэккэ эрэ: “Оо, кун ырааппыт!” — диэхтээбитинэн
162
ойон турбутун билбэккэ хаалара. Хара сарсыардаттан
хара киэйээннэ диэри наар куну сырсаахтыьгллара,
теруехтэриттэн елуехтэригэр тиийэ. Кийи барахсан
олодо элэс гынан aahapa тургэнин! Сиидэр уол Даа-
рыйа кыыстыын сиэттийэн баран, ол халдьаайы устун
кулсэ-кулсэ надыл бадайытык хаамсан испиттэрэ баа-
ра. Найаа надыллык, найаа намыыннык, хайан да,
туох да буту© суодунуу...
* * *
Барыта Сэргэттэн садаланар.
Сэргэ тердуттэн суол садаланар, онтон тиийэн ула-
хан суолларга холбойон бара турар. Суол — олох утада.
Суол остодуна, Сэргэ умнуллар.
Манна букатын кэлбит суох. Барыта хайан эмит
эргэрэн, элэйэн сутэр аналлаах. Арай ол суппут оннугар
сана тереен солбуйан ийиэхтээх. Togo киэн суоллара
бутэйэ ойон, аараан аартыктар буелэнэн эрэллэрий?
Ол ыккардыгар содотох харахтаах тимир аты мэнэс-
тибит икки эр бэрдэ битигирэтэн кэлэн баладан тайы-
гар охтон бурдалла туйээттэрин кытта, тыас эмискэ
ньим барда.
Харанада харбыалайан тэлгэйэ ортотугар адыйах адай
мутугу-итиги мунньан уот отуннулар. Биирэ атадар
арычча уйуттар итирик. Отер кыра мае сыыйа умайан
бутэн барда.
— Миитээ, маета мастаа эрэ, — диэбитэ хаахыныыр
тиит санатыгар маарынныыр хойуу куолас.
— Ханна баарый? — Миитээ элээр-мэлээр кербутэ.
— Бул ээ.
Миитээ тэлиэс-былаас хааман балааскайданан ийэн,
Сэргэдэ кэтиллэн сугэтэ туспа, бэйэтэ туспа барда. Кыы-
йырда, тугу эрэ бурдьугунаата уонна сугэтин биитин
килбэппитинэн мадыйа туйэн баран Сэргэни сырбап-
пат дуо?! Хата, сугэтин уга тердунэн булгу баран абы-
раата. Уол абатыгар Сэргэни сутурдалаан, тэбиэлээн
керде да, хайыай, мае аата мае, сугэ айыытын суола
хаалбытын ийин, кехсе билигин да чэгиэн буолан,
кыйаммата. Хата, уол атадын быйа тэбэн кэбийэн,
ыйылыы тустэ.
Онтон умуллан эрэр уот имик-самык сырдыгар ба-
ладанна дылы барыйан турарын керен, ол диэки со-
163
6*
дьоронноон тиийэн эркиниттэн ус майы тодо тардан
ылан уотугар сойон илтэ.
— Хайа, бу туох майын адаллын? — диэн ыйытта
Хойуу Куолас.
— Итиннэ туох эрэ турар эбит, ол майа. Хата, ку-
раанада беде, — диэтэ Миитээ. — Онон тууну быйа да
оттон бараабат элбэх майи буллум.
— Бэрт эбит... йым... Бээ эрэ, туох-туох диигин?
Онтун дьиэ майа буолаарай?
— Ээ, суох, оччо берукутэ суох тутуу быйыылаах,
туох эрэ хотон дуу, хайаа дуу сэмнэдэ.
W * *
Эмиэ ким да кэлбэтэ.
Сиппит от тебете ыраахтан хараарынныы долгул-
дьуйар.
Быйыл етер-наар ууммэтэх хаарыан быйан беде
тахсан баран туйата суох кэхтэн эрдэдэ.
Баччада Сиидэрдээх Даарыйа улумнэйэн туран от
бедену оттуур кэмнэрэ. Сиидэр серууну, от сиигин
баттайа туун охсоро. Кунус хойукка диэри утуйан,
сынньанан баран турара. Онтон илимин, туутун керере,
хотуурдарын оносторо. Кентеркейе бэрдиттэн эбитэ дуу,
улэлиир сэбин тулуппат этэ. Хотуурун биитин ньиччи
охсон, угун туура дайбаан кэбийэрэ. Оттон атырдьах
кыдама тосторун аадан сиппэккин. Ол ийин барытын
алые модьу-тада гына оносторо да туйалаабата. Хата,
ол оннугар Ырыа Ылдьаа уктаабыт хотуура тейе да
омос керуугэ айара намчытын ийин, онон-манан найаа
мэтэйдэр-кэдэйдэр да, бэйэтэ молуойдаабытынаадар
быдан ер тулуйара.
Ырыа Ылдьаа сордоох ходуйада тадыстар эрэ си-
рэйэ-харада суула кейен, уота-куейэ умуллан аат ха-
рата суедэнниирэ. Абаайы алдьаппыт сордоодо аанньа
буолуо дуо, айыы сирин олодун кыйардан курдук са-
наан, оонньууну-керу олох оностубут эрэйдээх...
* * W
Биирдэ куйун'н'утуйбут халлаан уордатыгар кыыс-
пыт садах седуруйэ елуутэ Илинниир Аартыгынан бэрт
ыраахтан туох эрэ дьикти тыас ийилиннэ.
164
0р-етер буолбата, сор куйадан, туохха да холооно
суох бадайы ньиргийэн-ньаргыйан, лийийэн-лайыйан
тиийэн кэллэ ээ! Эмиэ да дунур лункунуур, кыайаан
кылыгырыыр, эмиэ да идэмэрдээх иэдээн тардыллы-
бытыныы ей-мэйдээх тулуйбат сарылаайына, часкыыра
алаас ийин киэптээн кэбистэ. Туох баар иччи, сибиэн,
атар абаайы бутуннуутэ тиллэн, эриллэннээн кэлби-
тин курдук кыйалда тыас.
— Айылаадын оннук буоллун. Бэйи эрэ, додоор, эн
бийикки хантан эмит уу буллахпытына сатанар ээ.
Чэй ерунуех этибит дии! Бу, эн, бэйэ бододун тардын
эрэ! Бачча эдэр кийи эрээригин ити дьуйуннээххэ хот-
торбуккун даданы.
— Ити бэдэйээ айаабытым туолуйда. Адам алаайын
кере барар кийи, санаам оонньоон, найаалаан кэбис-
пиппин. Бу сарсыарда, оо, тебем сиигэ бутуннуутэ
хамнаатадым ахсын ырдьах-ырдьах гынарга дылыта.
Ол ийин маадын арыгыга тылламмытым. Сонно учугэй
бадайы буола тустэдим дии. Ол оннугар бу холуочуйан
хааллым.
— Чэ-чэ, ыл биэдэрэдин. Бардыбыт. Сордоох дууйа!
Таах сибиэ себулэйэммин. Адан тылын быйа гынымына.
Фонаригынан атахтарын аннын сырдатынан улубээй
уес диэки харбыаластылар.
— Бук! Бу тугуй?.. Ээ, суллугэс маданата эбит дуу?
Нохоо, бу ыал етеде эбит быйыылаах. Эн тугу-тугу
отуннун буолла?! Оо, сордоох дууйа...
— Чэ-чэ, барыттан бары куттаммыта буолума. Эн
даданы... Хайа эрэ аксакалга дылы тыллайан бардада.
Надоело! Туохтан да куттаммат, дьааххаммат мин баар-
бын!
— Аргыый-аргыый! Эмиэ мээнэ-мээнэ тылласта.
Итинник алые харса-хабыра суох сананы истэ-ситэ ийим
тымныйар.
— Ыксаама-а! — диэн унаарытта Миитээ. — Биир
куйадан-ийэдэн саха уолун сырыытын булан сылдьыл-
лыа. Эн адьас ыксаама!
— Оо, бадайы! Все, хватит! Сырдаатар эрэ мантан
теннебут. Нечего...
— Ээ, додоор, бачча кэлэн баран хайдах таах
теннуехпутуй? Расчет да быйыытынан чугайаатыбыт
ээ. Кердеен керуех. Хайаан да булуохпут.
— Кердеен да бул ар саарбах. Бу диэки алаас муох
165
курдук. Эн адан- алаайа эрэ уйу дуо? Аны мунан да
ыйдарарын суох. Манна куорат буолбатах.
— Нич-чев-во. Булуохпут! Булан да тэйиэхпит. Ис-
тэдин дуо?! Адам алаайын хайаатар да булуохтаах-
пын. Иначе мин ыппын.
— Аргыый-аргыый!
Эмискэ уу тыайа барылыы тустэ.
— Бук!.. Миитээ, Миитээ! — Хойуу Куолас харанада
баадыныы тустэ, фонарын уота кыламнаата. — Мии-
тээ!
Кийи кытылга умса туйэн илиитин энил байыгар
диэри ууга батары биэрэн булкуйбахтаан ийэн, тугу
эрэ харбаан ылан уейэ тарпыта кийитин арбадар бат-
тада буолла. Сыйадастайан, ороон тайаарда. Хотуолаан,
силлээн-хаахтаан, ууларын байан, киирбиттэринээдэр
букатын атын дьон теттеру саккырайан тадыстылар.
Миитээ мастарын уот дьэ хабан кутаалара суунэ
теленунэн кулубурэйэ керустэ.
Миитээ сымыйада ыпсыбат, тойон ып-ыбыгырас.
Сибилигин адай дэп-дэлэгэй тыллаах-естеех, тэлиэс-
былаас тиэрэ уктээн мэтэлдьийбит бэйэтэ бегуерэн бук-
тах туйэн хаалбыт.
— Ыч-чуу... т-тым-м-ныык-кат-тыын...
— Кэйэй, ол ийин маарыыттан найаа киэптэн'элээ-
битин. Сыгынньахтана одус. Танаскын ыктан куурдун.
Хойуу Куолас келе булан чэй ерде. Кийитин тана-
йын ыган баран, туора мае опорой аргынньахтыы
ыйаабыта уот суойугар буруолуур курдук чааныра тур-
да. Миитээ сыгынньах этигэр чараас суорданы бурунэн
уотун аттыгар ыбыгырыы олордо.
Хойуу Куолас кутаа сырдыгар баладан сэмнэдин,
сэргэни, тыа садатын дьиксиммит дуу, дьиктиргээбит
ДУУ курдук уйуннук одууласта да тугу да санарбата.
— Бук... Тугуй ити? — диэтэ Миитээ харадын му-
нунан кербутунэн.
— Туох баарый?
— Ол... — Миитээ тарбадынан куел унуорун диэки
ыйда. — Туох эрэ хамсыыр уоттар б-бааллар уонна
тыас...
— Эс... — диэтэ Хойуу Куолас уонна кутааттан
туора хааман Миитээ ыйбытын хоту одуулайан тур-
бахтаата. — Ээ, бу кийи... Сылгылар дии. Баччада
сылгы харадын уота итинник кестееччу.
166
— Ким билэр, тугу-тугу... — Миитээ кийитин итэ-
дэйбэтэх курдук гынан ийэн, ситэ санарбакка ах барда.
— Бээ, бу кийи хайаан умса корду»? Туох буоллун?
— Ээ, к-ким билэр. Х-хайдах эрэ найаа куттанным.
— Ууга туспуккэр дуо?
— Ээх. Уу н-найаа ынырык... Тугэдин булбакка
тадыстым. Тымныыкатыан!..
— Маарыын сэрэппитим ээ, истибэтэдин. Эре керен
туйэн, атын ерепеенненуу этин дии...
Чэй оргуйан тыада тардылынна. Хойуу Куолас та-
нас тэлгээн, ол урдугэр ас тарта.
— Мэ эрэ, доор, уоккун айат эрэ, сирдээх-дойдулаах
кийи этин дии. Бу син эн терут сирин чугайа сир
буолуохтаах.
Миитээ кийитэ ууммутун уотугар кэбистэ уонна
сирэйэ-xapaga ейуллэн, бук туйэн итии чэйдээх куруус-
каттан сыпсырыйбахтыы олорон, кийитэ курууска
тугэдэр арыгы кутан баран тугу эрэ ботугураамахтаат
уотугар кутан кулум гыннарбытын керен, кенен кэллэ.
— Мэ, Миитээ, маны туйэрэн кэбис, тонмуккун
тайаар, сыыстара сылдьыан.
— А-аам...
— Учугэй бадайы дуу? — Хойуу Куолас уол харах-
тара иччилэнэн кэлбиттэрин бэлиэтии керен сонньуйда.
— Туох учугэйэ кэлиэй? Абаайы айа.
— Иччэ ейдуу-ейдуу тодо ити абаайы айын айаан,
абаайы кийитин кэбин кэтэдиний?
— Оннугун ейдуурбун аайан кэмсинэбин-кэмэринэ-
бин даданы, кестубэт быанан сиэтиллэ сылдьарга ды-
лыбын. Сордоох бадайы муннаан эрэр. Кер, маарыын
уу ийигэр, оо, салынным даданы! Тымныыкатыан,
харанатыан! Санаабар ер да буоллум. Кун сириттэн
матыы диэн итинник буолуо...
— Аньыыны санарба!
—• Кийи кута ханна баара эбитий диэ, — диэтэ
эмискэ Миитээ, чээл курдугунан керен олорон. — Мин
дьэ биллим.
— Дьэ, ханна эбитий?
— Дьиибэ сиргэ баар эбит. Сийин тонодойунан ку-
туругун тердун диэки.
— Пахай! Ол эйигинньик абаайы кийитин кута
кырдьык да оннук буолуо. Санам диэн санарар ээ.
Халлаан кийитэ. Саатар ийэдин, саатар ададын айым-
167
мат муус сурэхтээххин... Орто дойдуга тереебуттэрин
кэмсиннэрэн эрэдин. Адан1 тылын быйа гынымына, бу
таах сибиэ...
— Абытай! — Миитээ, сыгынньах ийигэр обургу
кыйыл чох ыстанан баран туйэдэр текунуйэн туйэн,
ере халахайдаммытынан ойон турда.
— Бу эн сатанымаары тынный. Эрдэ-йылла ол ба-
лааккадар сууланан утуй.
— Оттон эн?
— Мин манна олоруом.
Эмискэ ойуур садатыгар чугас бадайы кийи дьаа-
йыйарыгар дылы суергу куйадан тыайы иккиэн чуол-
кай бадайытык истэн, сирэй-сирэйдэрин керсен кэ-
бистилэр.
— Т-тыый, бу д-дойду сугун хонноруо с-суох. Б-ба-
рыах.
— Бачча харанада ханна мээнэ барадын? Фаран
уота да аанньа сырдаппат. Айылаадын олорбутунан
хонуох...
Ийиллии сатаатылар да, кэлин туох да биллибэтэ.
Ол эрээри уейэнэн дэн аайар кус кынатын тыайа, унуор
сылгы тыбыырара, ойуурга туунну кыыл-суел саната
кинилэр дьиксиммит санааларыгар хайдах эрэ иччи-
лэнэн ийиллэр. Сырыы ахсын дьик гынаат, хоп-хойуу
ыас харананы одуулууллар, онтон ким эрэ кестубэт
харахтара кинилэри кэтииргэ дылы.
Маадын Миитээ адалбыт ус майын кутаа ортолору-
нан быйа сиэбититтэн орпут хардадастарын харыстаан
биир-биир уот тына олордулар.
Миитээ, танайа сииктээх содуйун аахсыбакка, танын-
на. Бээйээнни били куйадан тыастаах хара дьаайыгын
хайа барбыт хадын эргим-ургум туппахтаан керде.
— Бэдэйээ биирин уксун ити аат тэрилэ тебебун
куу-хаа гынан муна сыстым быйыылаах.
— Эн алаайы кердергун ейдуур инигин? Мин дада-
ны одо эрдэхпиттэн уел-дьуел ейдуубун. Бэлиэ сир
буолуохтаах.
— Мин кыйын сылдьыбытым... Билэр инибин. Арай
сайын сир-дойду уларыйан хаалара бэрт ээ. Миитээ,
бу эн тодо эмискэ дойдумсах буолан турдун? Аныаха
диэри арыгыттан ейе-тейе суох сылдьыбыт уйугун дии.
— Оннук.
Саната суох имик-самык кыламныыр уоттарын одуу-
168
луу олорон, нухарыйан бардылар. Хойуу Куолас хал-
лаан сырдыыта дьагдьайан уйугунна. Уотун куедьутэн
мае бырадан биэрдэ. Бэдэйээнни чэйин сылыта ыйаа-
та. Дьэ, ол кэнниттэн балаганы, Сэргэни керен балач-
ча кэтэдин тарбана турбахтаата. Сонно били кыЬынны
кутаа оннун булла. Онтон Сэргэ тердугэр уга тостубут
сугэни, балаган кетуру тардыллыбыт эркинэ анайан
турарын керен, тебетун быйа илгийиннэ. Утуйа сытар
уолга ыстанан тиийэн садатыттан тардан туруорда.
— Ак-каары! Эппитим дии! Сэрэппитим дии, кыр-
дьадас сиргэ, терут дойдуга барадын, иирэ ийимэ диэн.
Буолбатадын. Керен абыран, туох кэбин кэбилэммик-
кин, суейу! Бу эбит адан тереебут алаайа, балагана,
сэргэтэ. Ону кэрдибиккин, уот гыммыккын... Бадайы!..
Теннубут теруех итинтэн ордуон дуо?!
Миитээ харадын мунунан керен, санатыттан матан
даллайан турда. Сотору уку-суку тайадастарын хомун-
нулар да, кэлбит сирдэрин диэки айаннатан торулата
турдулар...
W * W
Ынах маныраабат, сылгы кистээбэт, одо саната чуоп-
чаарбат.
Уу чуумпу. Аан дойду буттуун тугу эрэ бэрт ыраады
ийиллээбиттии ийийэн турар. Кэтэспит санаада эбитэ
дуу, ханна эрэ ырыых-ыраах ахсым ат туйадын тыайа
табыгырыйарга дылы... Ким эрэ итиччэ тиэтэйэн, туос
текеенен тэптэрэн ийэр дуу биитэр Сир Ийэ сурэдин
тыайа битийэр дуу? Кэтэспит санаада ини... Бэл
кыйынны тымныыга сыарда кыыкыныырыгар дылы
тыас уйун тууну мэлдьи чугайаан да кэлбэккэ, ыраа-
тан сутэн да хаалбакка сордуур буолара.
Туун харанаран, серуукуйэн истэ. Туох барыта том-
точчу туолан мелбейде. Силик бутуннуу сиппит кур-
дук буолла. Мантан ордук туох баарый, аны туох итэ-
дэйий диэх курдук. Татымсыйар суохха дылы... Арай...
Арай бу туолуу туох туйугар буолара биллибэт...
Киэйээнни серуун чуумпуга куел урдэ ыаммыты-
нан ууттээх кытыйа курдук урун чаанынан тыынар.
Собо беде сэмсээн иэннэрэ кытарынныыр. Баччада собо
уойар, елленер кэмэ. Ону бултуур кийи суох. Адыйах
хаардаах халтан кыйын эргийдэдинэ куел хайыара
169
тонуо, оччодуна саас сытыйбыт собо сыта салгыны
тунуйуо. Сиидэр одонньор илимнээн тайаардадына
Даарыйа эмээхсин чугас ыалларыгар илдьэрэ, онтон
орпутун хатырыктыы охсон баран, буйаран кэбийэрэ.
Алаас кытыытын сынайалыы ууммут хатыннар
анныларынаады уктарга мэктиэтигэр ыраахтан хараа-
ран кестер моонньодон беде уунэн-уунэн баран, сиргэ
таннары саккыраан хаалла. Хайан эрэ кийииттэр кун
оройугар диэри утуйан туран баран, оргууй устанна-
йан тахсан куес быстына иккилии ыадайаны ургээн
киирэллэрэ. Ол аны суох. Хаарыан быйан беде кедере
сытыйан хаалла.
Айылда барахсан силигилии ситэн аны кэхтэр аак-
ка бардада. Курус да бадайы. Барыта элэннээн туйэн,
эчи, тургэнин. Арай кыйын обургу уйаара-кэйээрэ
биллибэт уйун. Саныы-саныы иэнин кэдэринниэх. Ол
бадайы ыар тыына эмиэ чугайаан истэдэ. Туунун ха-
йыннар туйуехтэриттэн ыла хатын чараннар сайарчы
тартылар. Сотору куех бутуннуу суйданыа, таннары
саккырыа турдада.
Ону хайыан баарай? Хайыыр да кыадын суох. Ба-
рытын тулуйан турарга эрэ тиийэдин. Онноодор буо-
луоду тулуйан баччада кэлиллибитэ. Хас маннык дьол,
хас эрэл кэлэн барда? Бу хайыс сайыный?
Кэм-кэрдии модун сууругэ оргууй доллойо кутул-
лар. Ол куенугэр сирдээди олох мелбейе устар, ула-
рыйар. Арай Сир Ийэ уонна Кинкиниир Киэн Халлаан
эрэ туохха да сынтарыйыа суох, тугу барытын тулу-
йуох курдук ымыттыбаттыы дьэбин уойуйбут.
Оссе адыйах кэмнэ онуоха-маныаха диэри сэргэлэр
туруохтара, тыаллар уруехтэрэ...
* W W
Оо, кэтэйэн ахан, кэтэйэн ахан!.. Арай тейе да мун-
наммыт ийин туох да суох... Туох да суох. Мэлигир,
иччитэх. Арай Кинкиниир Киэн Халлаан обургу уулуу
турар одус харадыныы мээнэнэн мэндээрийэр.
Togo бадас куруйай, кураанадай? Туох ааттаах кун
ууйун кену кейерен ылан, Айыы Сирэ маннык иччи-
тэхсийдэ? Алаата буолар да эбитин!
Туох барыта бастаан санааттан, иччи санаатыттан
тутуллар. Айыы сирин иччи санаата иилиир-садалыыр,
170
иччилиир да, иччитэхситэр да... Кийи санаата син
эмиэ улахантан уу, уот курдук олус мэтэ-мээрэйэ суох
кыыл бардадына, айарын оннугар алдьатан алдьар-
хайга тиэрдэр адьынаттаах.
Ылдьаа дьоллоох ырыатын ис хойооно уксэ наар
кестубэт ыраах, атын дойду уйгулаах туонатын туйу-
нан буолара.
Сытыы тыллаах бэрдэ онно алдас иннэри этэн кэ-
биспитэ бу дойду дьоло, улуу куел уутун курдук, со-
дотохто тодо туйэн хааллада дуу? Ким билэр... Ити
эрээри. Ылдьаа барахсан иэйэн-куойан туойдадына,
хагдан от кедере, хаппыт мунураат тиллэ сыйара эмиэ
баара. Тымныы кыйынна бук баттаппыт бутэй киэйэ
имик-самык кемулуек иннигэр тобук тардыстан оло-
рон, этэн-санаран киирэн бардадына, додоор, харады
саатырдар кулум-тырым дьиримнээбитин курдук буо-
ла туйэрэ. Ырыа Ылдьаа анаан-минээн тойук туойан,
алгыс алдаан туруоруодуттан ыла кини мае ама бэйэтэ
бу иччилэрин айыы санааларын инэринэн, кинилэр
кэтэйэр-куутэр аналларыгар кыттыйан, бу кийилии
муннанан, ол мунуттан дьоллоно турдада эбээт...
W W ☆
Баччаларга бэл Ырыа Ылдьаа эрэйдээх очурдаах-
чочурдаах сырыыларыттан эргиллэрэ. Кыбыстан, кийи
харадын утары кербет буолан, умса тутта сылдьара.
Сурэ-кэбэ буттуун бук туйэн, хайдах эрэ ыар ыарыыт-
тан сана турбут курдуга. Биирдэ ити Ардаалыыр Аар-
тыгынан кэлэн, Сытар Хара Тааска олорон, туох да
олус кэмсинэн-кэмиринэн ытаабыта. Хайыай, аттаах
бэйэтэ туос сатыы, солко курдаах, бастын саары этэр-
бэстээх барбыт бэйэтэ кумалаан киэбэ киэптэнэн кэл-
лэдэ дии. Кыбыстан тыа садатынан, сирэйин кердеру-
мээри антах хайыйа-хайыйа, алаайын диэки аайан
ийэрин Сиидэр таба керен хайыытаан ылбыта. Додо-
рун энин дьуйунун кербут ахан кийи, сойуйбатада,
ону-маны уетэрбэтэдэ, онто суох тугун-ханныгын ете
сэрэйбитэ. Айатан-сиэтэн, бэйэтин бастын таиайыттан
таныннаран дьиэтигэр илдьэн биэрбитэ. Дьоно барах-
саттар били маа бэйэлээди керен, елбут кийи тиллэн
кэлбитигэр дылы уеруу беде...
Ол да гыннар Ылдьаа елен-охтон биэрбэт. Додотторо
171
муста туйэн, ер-етер гыммакка хагдан от белену оттоон
дагдалдьытан биэрэллэрэ. Адыйах кэминэн Ылдьаа этин
ойорунан, бук туспутэ мэлийэн, уруккутун курдук,
кэдэрги таттаран, кэтэйэ хамсаан, харама уоттанан,
тыла-ейе селлен барара.
Оо, Ылдьаа!.. Ылдьаа муннаах, кер, алаайыгар биир-
дэ нус-бааччы, инэ-дьана суох олорботодо. Наар ити
ыраах баар, киирбэт килбиэннээх куннээх, кыйына
суох кэхтибэт быйаннаах Ырыа сиригэр курдары тар-
тарара. Ама оннук дайды баар yhye?.. Абаайы албына
буолуо ээ... Сымыйа “бараммат быйанынан” кучуйан,
бу айыы сирин иччитэхситтэхтэрэ. От оттообокко, мае
мастаабакка удараабат уйгуга умсаахтыыр, наар ырыа-
тойук, ункуу-битии туппут олодо баар уйуе...
WWW
Уонча куну мэлдьи еэбирдэх да силир гыммат улуу
чуумпута буруукээн куйуннутуйбут от-мас бутэй ку-
йаастан улугуран турдадына, Сытар Хара Таас атты-
нан Ардаалыыр айан суолун саба ууммут хахыйахтар
эмискэ суугунайа туйээт, силэллэн биэрэргэ дылы гын-
нылар. Ону кытары суунэ улахан холорук куугунаан
тадыста... Алаас ортотугар ытыллан киирэн, чугурус
гына тохтоон, тула керунэр курдук илгистэ турбахтаата.
Онтон хаптайыны хаптайынна кырбаан эрэрдии суергу
тыас, ере тайыгыраабытынан, буор, бех-сыыс белену
ере ытыйан тыа садатын диэки сыдарыйан Окегер тиит,
Хаахыныыр мае аттыларыгар тиийэр. Бэрт куйадан
тыас тыайыырын кытары Окегер тиит сордоох тиэрэ
мэтэрийэн тадыста уонна сууллан, мутуга кумалана
туспэт дуо?! Ону кытары холорук ханна да барбыта-
кэлбитэ биллибэккэ эп гынан хаалла. Арай уейэ хал-
лаан оройугар ытыллан тахсыбыт еэбирдэх буору-сыыйы
кытары таннары саккыраата... Уу чуумпу... Арай Хаа-
хыныыр эрэйдээх уелээннээдин урдугэр байа суох ту-
лаайах умнайынан иэгэннии-иниэттэ, аймана турда...
Сэргэ ити иэдээнтэн иэнэ кэдэннээтэ, эбии иннэри
туйэргэ дылы гынна.
1978—1987 сс.
НУОРАЛДЬЫМА ЧАРАН’АР
сэьэн
Бастакы туйумэх
Тыа быыйыгар, ыт мунна баппат хойуу ыккыйыгар
арыы-арыы курдук ордон хаалбыт халын хомурах
ууллан, сыккыс буолан сууругурэр. Урдук тииттэр
лабааларын ненуе сарадахтанан туйэр кун уотугар
ууллан эрэр кемуруе хаар кырыылаах беден' туорах-
тара сып-сытыынан чадылыннайан, кулум аллан, кус-
туктанан ылаллар. Хомурах кытыыта анныгар халый-
быт ууга етер-етер “сур-р” гына тохтор.
Сыккыс дьэп-дьэнкир, ып-ыраас уута маннай си-
миктик уерэ-кете сууругурэн кылыгырайар. Онтон эниэ-
ни таннары тустэх аайы улам эрдийэн, эрчимирэн чары-
лаан, халдьыгыраан ылар. Тийэдэр, тыа са^атыгар тии-
йиитэ курулгэннэнэн, уейэттэн барылаччы кутуллан
киирэн, сыйыыга килэйбит ходуйа уутугар холбойор.
Сааскы чэбдик тыаны сэргэхтик ийиллии-ийиллии-
бин, сымнадас кур кетедеде уктэнэн, тыайа суох сыб-
дыйабын. Кэннибэр — хаар уутун чарылаайына, ин-
нибэр — чыычаах ырыатын куйгуерэ. Бу кэрэни ким
да иннинэ мин эрэ аан маннай арыйбыт курдукпун.
— Ьыччыай, йыччы-ай! Ньургу-ун, ханнадыны-ай?
— диэн ыраах Нуоралдьыма чаранын диэкиттэн эбэм
куолайын дуораана ийилиннэ.
— Баарбын! Баарбын, эбээ-э-э! — диэн онноодор
тыа байа сатарыйыадынан хайыытаат, эбэм санатын
хоту суурэн элэстэнэбин. Кулгаахпар тыал сирилиир,
икки еттубунэн маннай суон тииттэр халын хатырык-
таах теруттэрэ хараара силлистилэр.
Сиргэ тиийэ намылыйбыт сигири курдук, хойуу
баарадай лабаалардаах аар хатын анныгар эргэ олох
маска эбэм кехсе нуксуллэн олорон, сонньуйан кэ-
173
бийэ-кэбийэ, тугу эрэ саныырын санарар быйыылаах,
ньамньыгыр уостара ибирдииллэр. Кини еруутун да-
даны ийигэр саныыр санаатын бутуннуутун ийиллэр
гына сана тайааран ботугуруу сылдьар угэстээх.
— Ии, барахсан, эчи учугэйин. Сылын аайы ене-
дьуйунэ елбеедуйуехтээдэр, хата, дьэ эбии дьэргэйэн
ийэргэ дылы. Сыллата ситэн-тупсан, кэрэтийэн ийэр
ээ, сир-дойду барахсан... Саас аайы саналыы тыллан,
сан-альты кедерен, олох буттуун сырыы аайы саналыы
садаланар курдук... Арай айыы, кэтэйии мэлдьи ула-
рыйбат биир. Арай сырыы аайы ол айыын сана
кууйунэн саба туйэр...
Аар хатын онуоха себулэйэр курдук, хойуу лабаа-
ларын тыалга суугунатан, биэтэннэтэн ылла. Кини сэттэ
уон сэттэ сиринэн бугуйэхтээх умнайыгар хайыта хап-
пыт, быйыта кэйиллибит, хайан эрэ туойун саралыы
тардыбыт баастарын оннулара, олох мойоллорун суол-
лара буолан, хараара чэрдийбиттэр. Аар хатын туора-
тынан барбыт ииччэх-бааччах лабаалардаах токур-бо-
кур бэйэтэ, икки еттугэр сэлэлии дьылыбырайа ууммут,
кырыылаах тынырахтаах таарыйбатах уп-урун суба-
лаах эдэркээн хатыннар куеннэригэр кийи харадар
тута бырадыллар суо-хаан керуннээх.
Уейэ куерэгэй биир сиргэ битийэ туран дьырылас
ырыанан ыйыахтанар. Бу Нуоралдьыматтан садалаан,
туох барыта кедерер-тыллар алыбар ылларбыттыы,
сааскы куннэ сыламныыр.
Арай Нуоралдьыма хабайар-хаба ортотугар, аар ха-
тын иннинэн ойуордаах-бичиктээх суунэ улахан ытык
сэргэ кур бэйэтэ кубулуйбакка, эбэм этэринии, “туолбатах
ыра туойута буолан”, хараара хатан тураахтыыр. Кы-
йыннары-сайыннары мэлдьи биир, мэлдьи содотох, бу
сиргэ туох эрэ уларыйбат, суппэт суду баарын санатар.
Чугас эргин ханна даданы маннык ураннык онойул-
лубут ураты кэрэ кестуулээх сэргэ суох. Дэлэдэ дада-
ны кербут эрэ барыта, харахтарын итэдэйбэтэхтии,
ыраахтан чуо хааман кэлэн илиилэринэн туппахтаан,
имэрийэн ылыахтара дуо? Арай бу ытык сэргэдэ ах-
сым ат хантаччы бааллан, ере тустубат. Тердунээди
чэгиэн кырыйы сытыы туйахтар быйыта тэпсибэттэр.
Бу сэргэни бэрт былыр — мин теруем быдан инни-
нэ, абадаларым, сэттэ эр бэртэрэ, сэриигэ барыахта-
рын иннинэ, “манна эргиллэн кэллэхпитинэ дьиэ-уот
174
туттан дьэндэтиэхпит” диэн тыл этэн, алгыс алдаан
туруорбуттара уйу. Кинилэртэн мин адам содотох сур-
дьутунаан Дьегуердуун эрэ эргиллэн кэлбиттэр. Онтон
бэттэх бу тиэргэн иччилэммэккэ ити ытык сэргэ “туол-
батах ыра туойута” буолар ыар аналламмыт...
Сэргэлэр... Сэргэлэр, эмиэ дьоннор курдук, дьоллоох
уонна сордоох буолаллар yhy ээ! Дьоллоох сэргэдэ кун
ахсын хонойолор энин диэн бэйэлээх аттара, иччилэ-
рин ааттаах аттара бааллаллар, оттон сордоохтор, бу
Нуоралдьыма тулаайах ытык сэргэтин курдук, чорон
содотодун суодайан тураахтыыллар. Оссе кун-ый
кестубэт ала буркун улуйар туунугэр тулаайах сэргэ-
лэр, дьылдаларыгар суланан, энэлийэ ытыыллар yhy.
Инньэ диэбитэ эбэм.
Аар хатын уонна ытык сэргэ...
Биирдэрэ, бу тулалыыр айылданы кытта силлийэн
хаалбыттыы, тэннэ уерэр-хомойор курдук, тэннэ
кедерер, хагдарыйар. Иккийэ, уран тарбах чочуйбут
ойуордаах бэйэтэ, эмиэ да ыра санаа, кэтэйии, эмиэ да
кутурдан, саната суох хайыытыы турар айыы-аба бэ-
лиэтэ буолан, кыйыннары-сайыннары мэлдьи биирдик
дьиппинийэн, дьэбидийэн турар. Арай кинилэр иккиэн
биири ыралыыллар. Аар хатын уонна ытык сэргэ мин
улаатарбын кэтэйэллэр уйу...
W # W
Оо, бу куну кууттум да этэ! Аан маннай дьиннээх
улахан булчут курдук сааланан-сэптэнэн, толору тэри-
нэн адабыныын куска хоно барабыт. Эбэм, ама кэмнэ
аа-дьуо дайанныыр бэйэтэ, ийирдьэнэн-тайырдьанан
элэстэнэн, дьаайык, сундуук тугэхтэриттэн оротолоон,
миэхэ анаан уурбут туу истээх кээнчэлэри, куобах ти-
риитэ сириэйиннээх куллука, уйун остоох хара саппы-
йаан хорсоох этэрбэйи булан кэтэрдитэлээбитэ. Атын
кэмнэ эбитэ буоллар, бука, кэтимээри туорайдайан
керуем этэ да, бугунну уйулуччулаах куннэ мин саамай
истигэн одобун. Эбэм таныннарар, мин ер сытан сиик,
никсик сыттаммыт бутуннуутэ туу истээх танайы хап-
сабар кэтэн ийэбин. Кэтэн да буолбатах, туейум ийигэр
ере оргуйар уеруубун арычча кыатанан, илиибин-атах-
пын уунан биэрэн, эбэм таныннарарыгар кемелейебун.
— Ии, одом сыыйа, соторутаадыта ербеххе суулана
175
сытан, ытаан айада онойор бэйэтэ, бу номнуо эр кийи
буолан, бултуу-алтыы бараары тэрийтэрэн айгыстан
эрдэдэ, — дии-дии ымманыйар, сирэйбин-харахпын
сабыта сыллыыр. Тайырдьаттан ону кере киирбит адам
сана аллайар:
— Уолгун туох ааттаах итиччэ улугэр бойбоччу та-
ныннардын? Икки биэрэстэ сиргэ хайдах хааман тии-
йэр? Хорсоодо эчи улаханын. Саппыкы ордук буолуо
эбит.
— Лахсыйыма! Саллар саайым тухары онноодор буо-
луохха тэрийдим ини. Саппыкы 050 атадын оборуо.
Муустаах уу тыына туун биллиэ. Онно эбии эбэ обур-
гу ардааттан ылан тыалыран сиксийдэдинэ, чараас
танайы сиидэ курдук охсуода. Чэ, эн, быар куустан
туруон дуо, баран сугэйэргин онойун.
Адам мин диэки эбэм кехсуттэн элэктээбиттии керен
кэбийэр, тебетун быйа илгистэр уонна тахсан барар.
— Ьыллыай, кытаатан саадын-сэпкин сэрэнэн тута
сырыт. Ууга букатын кииримэ. Хорсоодун сахсайбыт
буолладына сиигинэн тымныы уу етен киириэ. Кетеру
энин кердеххунэ, отой ыгылыйыма. Булчут холку буо-
луохтаах. Холку булчут хайан да ыгым кийитээдэр
ордук бултуйар, — эбэм оронун аннынаады кыракый
холбукаттан оно быйыы ойуу киэргэтиилээх мае кыын-
наах быйады сулбу тардан ылан мин курбар иилэн
биэрдэ. — Бу эйэн бокуонньук гиэнэ. Кытаатан сутэр-
бэккэ, харыстаан илдьэ сылдьан кэриэс гын... Кийи
буол... Кийи буол...
Эбэм, куолайа кэхтэн ийэн, миэхэ кехсунэн эргийдэ.
Аны ейуебутун бэлэмнээн, мейееччуккэ сайарчы бус-
пут лэппиэскэ, тууйаска суегэй кутта.
Мин соторутаадыта адам оройуон кииниттэн миэхэ
атыыласпыт суурбэ адыстаах саабын сугэбин. Саабынаан
тэннэстэхпинэ, эмдэй-сэмдэйбит. Адам ону кере-кере кулэн
быарын тыытар буолара. Киэйэ аайы утуйарбар ыраас
ербеду чуумпурга эрийэн, бэркэ кичэйэн сотой уурар да
буолларбын, сырдыкка кыйайан саам ийин керебун. Ып-
ыраас куехтуну тегурук иилэр дьэрэлийэллэр.
Адабынаан, икки тэн булчут дьоннуу, сугэйэрдээх,
саалаах-сэптээх, сэргэстэйэн куелгэ тиэрдэр суол ус-
тун хаамабыт.
— Нохоо, ододун сэрэнэн илдьэ сырыт. Ьыччыай,
176

эн бэйэн эмиэ... — диэн хаалар эбэм, дал ааныгар
енейен бийигини батыйа керен туран, уонна тугу эрэ
уойун ийигэр ботугуруур.
Куутуулээх кун дьэ ууннэдэ уйу! Бу куну хара ку-
йунтгуттэн ыла уйун кыйыны, саайы быйа кэтэйэн
аххан биэрдим ээ! Бу кун туйунан элбэхтик да санаа-
тым. Маннайгы кылаайы “уйэ” суох уерэнэн бутэр-
дэхпинэ, адам саа атыылайыах уонна куска илдьэ сыл-
дьыах буолбута. Ол улэх бугун туолан, маарыын кунус
анардас “туерт”, “биэс” сыаналаах таабылбын адалан
дьоммор кердерен, дьэ бу кустуу баран истэхпит.
Саам буолладына, букатын “кырыллыбытынан”,
майын кырааскатын урдунэн сотуллубут килбэчигэс
лаада биир да сиринэн эмтэрийэн кере илик. Одунуо-
дунан бийиллибит ербех сыыйынан сотой кэбистэххэ,
тимирэ эмиэ лаахтаах курдук кылбайа туйэр. Саам
ийин бэрт кыратык одунуохтаан баран, кураанах буо-
луор диэри кичэйэн чуумпурдааччыбын. Уойун ийэ
олус элбэх одунуохтаах саа, быыйын ньылбы тэбэн
кэбийэн, булдун елербет уйу.
Оо, дьэ! Саам бийикки иккиэн хайдахпыт, уйам-
мыт-хатаммыт оттон бугун биллээ ини. Саам эрэ учугэй
буоллар. Быйаас Холоорбо диэн ааттаах саайыт кийи
тутан-хабан керен баран: “Тимирэ учугэй эбит. Ыраах-
сыт буолсу быйыылаах”, — диэн билгэлээбиттээдэ. Ол
кийи хайаан да чахчы билбит буолуохтаах.
Эбэбэр туох эмит бултаах теннубут кийи! Тейе эрэ
куутэн эрэр. Эбэм эрэйдээх дьиэтигэр содотодун хо-
нууйу дии. Ээ, ол эрээри мин эбэм улахан, куустээх.
Кини туохтан да куттаммат. Онноодор абаайыттан да-
даны. Ону бадас билэбин. Арай... Арай сарсын кэлби-
тим, дьиэм кураанах буоллун?.. Эбэбин абаайы уола
уоран илпит буоллун... Оо, оччодуна мин кинини эк-
кирэтэн барчалаан тиийэн, саабынан сирэйин анарын
тодо ытан кэбийиэм. Абаайыны чодунан ытар бадайы
уйу, ону билэбин. Онон абаайы уола куттанан эбэбин
тыытыа суода. Мин этин курдук тыастаах, чадылдан
курдук уоттаах сана саалаахпын истибит буолуохтаах.
Мин эбэбинэн киэн туттабын. Бэйэтэ эппитин кур-
дук, кини бултаадар буолуох, сэттэ уолун сэриигэ тэ-
рийэн ыыппыта. Билигин эбэм кун аайы аччыгый уолун
Дьегуеру кэтэйэр. Дьегуер куоракка уерэнэр. Сотору
кэлиэхтээх.
178
Бийиги билигин мин, эбэм уонна адам буолан
уйуейэхпит эрэ. Ийэм наар ыалдьан, ыраах ханна эрэ
эмкэ сылдьар. Мин теруехпуттэн ыалдьар. Быйыл саас
эмиэ кэлэн барбыта. Эбэбэр найаа убанан хаалан, соч-
чо кыйаммаппын. Адам — холкуос бэрэссэдээтэлэ. Онон
тура-тура, суумка сугэйэрдээх, атынан ыраах сайы-
лыктары, ходуйалаах алаастары кэрийэр.
Энээриттэ эбэ хотун майын садатыттан ыла килэ-
гир уунан мэндээрийэн керустэ. Ортотун диэки ессе
да уулла илик мууйа култэйэр. Адам хантан эрэ тыы
сойон адалар.
— Сэрэнэн олор. Бу сэппит туерэккэйэ сурдээх, —
дии-дии уес диэки эрдинэр. Тыы уу кырсынан, халта-
рыйардыы, чэпчэкитик дьулуруйан истэ. Хас хамса-
ныыгын аада билэн, оргууй иннэннии ийэргэ дылы.
Мин, тыы икки биттэдиттэн тутуйан, уу кырсын одуу-
луубун. Отер-етер дъорохой одолоро, бийигиттэн ургэн,
кутуруктарынан ууну охсон чалымнаталлар. Тэйиччи
соболор сэмсээн арадастыны иэннэрэ килбэннэйэллэр.
Сотору кумах энэрдээх куелгэ етен киирбит обургу
тумуйахха тиксэбит. Адам мончууктарын олордута-
лыыр. Дурдабытын оностон олоробут. Сана тулабытын
керунэн эрдэхпитинэ, кынаттар тыастара куугунасты-
лар да, уу тыайа чарылыы тустэ. Мин дурда чуолда-
нынан кердехпунэ, бачымах курдук харалар кестеллер
эрээри, онтон хайа куйун, хайа мончуугун кыайан
араарбатым. Адам саатын тыайа икки тегул субуруч-
чу ньиргийдэ. Мин ойон тур дум. Икки кус уес диэки
кеттулэр, ессе ус кус мончууктар ортолоругар мехсен
булумахтаналл ар.
— Учугэйдэрин! Бу ханнык кустарый? — диэн уу
сыстыбатах, ойуулаах кустары биир-биир имэрийтэ-
лии олорон ыйытабын.
— Моонньодоттор. Ити биирэ тыйы, иккитэ атыыр-
дара, — диир адам уонна кустар кутуруктарыттан киис-
тэ тебетун сада хара мечеке сыа туулэрин ылдаталаан
ылар.
— Кус бу туутуттэн сыатын тумсунан аданан ылан
туутун соттор. Ол ийин эмис кус туутугэр уу сыстыбат.
Мин дурдабыт аттыгар туйэн чохчоннуу олорбут
курадаччыны елерен уердум-кеттум. Кустарбытын
уонна мин курадаччыбын кэккэлэччи тиэрэ уурталыы-
быт. Ол аата ханыы кердейуннэрдэхпит уйу.
179
Куелу тегуруччу булчуттар сааларын тыайа ньир-
гийэр. Ол хайдах эрэ тулалыыр кестуугэ дьуерэ, би-
йиги уеруубут додуйуолун курдук ийиллэр. Кырдьык,
кимнээх эрэ, бийиги курдук, булт уеруутун билэн эр-
дэхтэрэ. Мин, хайыы-уйэ “еттук харалаах” дьиннээх
булчуттуу сананан, саабын ыга тутабын, бастакы бул-
пун имэрийэбин. Эбэбин уердуехпун саныыбын. Учугэй
даданы!
— Оок- сиэ, эчи кэрэтин! Кер эрэ, додоор, ол садады!
Мин адам ыйбытын хоту, хара дьирбии курдук,
унуоргу тыа кэннигэр сибилигин адай туспут кун сар-
даната кыыспыт сададын диэки керебун эрээри, туох
да уйулуччулаады булбаппын. Кини сехпут кэрэтин
керееру, садады ессе кичэйэн кынастайабын.
Кытара умайар садах куенугэр чараас ньалака былыт-
тар тылынан сатаан этиллибэт эгэлгэ еннерунэн кытыас-
та кыыстылар. Уонна ол дьикти еннер, бытаан сууруккэ
одустаран доллойо устардыы, сыыйа уларыйан, хардары-
та солбуйсан, сырдаан-харанаран, сорохторо чадылыйа
умайан, сорохторо уостан, симэлийэн истилэр.
— Истэдин дуо? Ийит эрэ! — диэн адам уруккутун
курдук талбааран олорон эмиэ сибигинэйдэ.
Урдубутугэр уйуктаах кынаттаах урун тыыраахы-
лар: “тын-тык, тыбыах-быах!” — дэйэ-дэйэ сурэдэл-
дьээбиттии сабыах-ибиэх сапсыналлар. Кэннибитинээди
хатын, тиит, эмиэ да сэдэх харыйа быьхстаах тыада
намырайан эрэр чыычаах ырыата эгэлгэ куолайынан
дьиэрэйэр.
Улахан куел ту ла еттуттэн дерун-дерун ньиргийэр
саа тыайа сэллээн истэдин аайы айылда нуктаабыт-
тыы чуумпуран, тыа ийинээди чобуо сана-инэ сыыйа
им-ньим барда. Арай содотох сип-синньигэс, намчы
куолас ийиирэн сырылатар.
Унуоргу тарынна туруйалар ыйыытайаллара, уу
чааныгар дуорайыйан, бу турардыы ийиллэр. “Тру-ру,
ту-руу-рук, тру-рук” диэн хас даданы челлеркей куо-
лас уерэ-дьуерэ туйэрэллэр.
— Ити! Истэдин дуо? Кыталыктар саналарын араа-
радын дуо?
Мин, кыталыктар саналарын истээрибин, туох баар
болдомтобун тумэммин, бутуннуу кулгаах иччитэ буо-
лан олоробун. Туруйалар эмиэ ыйыытайан лонкунас-
тылар. “Тру-ру-руу-рук, ру-руу-рук”. Арай биирдэ ол
180
быыйыгар: “Кры-ы, рыы-ык, кын-кыы-рык”, — диэннэ
майгынныыр, учугэйдик болдойон ийиттэххэ, туруйа-
лардаадар быдан нарын, намчы уонна синньигэс куо-
ластар лынкынастылар. Мин черейе тустум.
— Ити дуо?!
— Ити!..
“Оо, мин даданы кыталык ырыатын ийиттэдим!
Иэхэйбиин!” — диэн испэр уерэн ерегейдуубун уонна
адам ессе тугу кэрэхсии керерун ейдееру сирэйин кэ-
тэйэбин. Улахан дьон тейе уербуттэрин эбэтэр хомой-
буттарын, сехпуттэрин эбэтэр кэлэйбиттэрин сирэйдэ-
риттэн керен сэрэйэбин. Уонна куруутун быйаара, таайа
сатыыбын, кинилэр ейдууллэрин мин эмиэ толору
ейдуубун дуу эбэтэр мин керербун-билэрбин кинилэр
эмиэ кереллере буолуо дуу? Туох баары кийи барыта
биирдик керер, ейдуур дуу эбэтэр тус-туйунан дуу?..
Хайыы-уйэ туун уейэ да буоллар, харанаран биэр-
бэт. Куел урдунэн кундэлэс сырдык урун туун туна-
лыйа налыйар. Садах уруккутунуу кытара умайбыта
халлаан хоту сиксигинэн илин диэки сынайалыы сы-
дарыйар. Ханна эрэ уу одуйа медурээн лункунэтэр.
“Чиири-иири-ии-ири-и”, — диэн кэннибитинээди ойуур
ийигэр нарын ырыа ийиллэ-ийиллэ сутэр, ыраата-ыраа-
та чугайыыр. Унуоргу тарынтан туруйалар хайыыла-
рын быыйыгар кыталык нарын ырыата ийиллэн аайар.
“Клы-кын-кыырык, клы-ры-ы”.
Куелу тула булчуттар кутаалара кыламнастылар.
Бийиги эмиэ тахсан уот оттунан, чэй еруннубут. Адам
илимиттэн балтараалыы харыс холобурдаах уонча собону
тайааран, иккитин кутаада уелэн кэбистэ. Уот, балык
сыата таммалыырын чачыгыраччы салыы-салыы, уербут
курдук умайан куудэпчилэннэ. Мин еттугэстии туйэ
сытан кетеде, кыра сымала амтаннаах итии чэйи сыпсы-
рыйабын. Маарыын эбэм укпут тууйайыттан суегэйдээх
лэппиэскэни мотуйабын. Онтон буруолаан бургучуйа
сылдьар субу уелуллубут ип-итии собону сиибин.
Кун тахсыан адай иннинэ сиккиэр тыал урдэ. Куел
урдэ кыракый эрэдэйин долгуннарынан туналыйа тустэ.
Туунну чуумпуга утуктаабыттыы ийийэн олорбут мон-
чууктар, тыыннаах кустар курдук, теттеру-таары ус-
таннаатылар. Кун, уутугар анаарыйбыттыы сыыйа
быган, унуоргу дьирбии тыа урдунэн ыйанан турда.
Тыа ийэ эмиэ “чыып-чаап” сананан оргуйан кэллэ.
181
Кун тахсыбытыгар уейэ кустар кынаттарын тыайа
Kyhyrypac буолла. Айылда барахсан уйуктан уонна булт
уеруутэ буолан, онно-манна эмиэ саа тыайа телутэ барда.
Бийиги дурдабыт иннигэр икки хара кус кэлэн тустэ.
Адам ытта. Кустартан биирэ мехсе хаалла, иккийэ
уес диэки былдьаста. Адам тыытыгар олорон, куйу
эккирэттэ. Икки тегул ытта да, кус умса-умса куота
сатаахтаата. Yhyc ытыыга дьэ мехсен булумахтанна.
Хайдах эрэ олус хомойбут-кэлэйбит курдук, тебетун
быйа илгистэ-илгистэ кынатынан ууну тайыйбахтаа-
та. Айыбыын!..
Мин ытыы олорорбун керен, адам сойуйда:
— Хайа, тодо ытаатын? Ээ, айынан... Булт буол-
лада дии, додоор. Эр кийи буолан баран... Итинтикэн
син биир кетер буолбат кетер. Булт диэн дьэ итин-
ник.
Мин хардарбакка киэр хайыйабын. Сутурукпунан
харахпын ньухханабын. Ыраах эмиэ саа тыаЬа ньир-
гийдэ. Санаабар барыта уларыйа тустэ.
Бу сырыыга саа тыайа ис-ийиттэн ейуеннээхтик
энсиллэн, ынырыктыйан ийилиннэ. Тулалыыр кэрэ
бутуннуутэ “дьик” гына туйэргэ дылы буолла.
Саа тыайаатадын аайы туунну дьэргэйэ-дьиримнии
турбут кэрэ оргууй сутэн, уостан-симэлийэн истэ.
Иккис туйумэх
Сарсыарда аайы эбэм миигин ынырар намылхай
куолайа кураанах дьиэбит ийигэр эймээрийэриттэн
уйуктабын.
Суордан сылаайыгар таттаран, харахпын аспакка,
балачча хамсаабакка сытабын.
— Ьыччыай, йыччыай, тур. Кун ыраатта, — диэн
унаарытар эбэм киирэ-тахса сылдьан. Онтон этэрбэс-
тээх атадын тыайа муостада оргууй сырдырдаан кэ-
лэн, аттыбар турар остуолбар чааскьхлаах тымныы ууту
УУРар.
— Тоойум, турууй. Куйадан, мелтех дьахтарга дылы,
эр бэрдэ алые ер утуйан, орон беде буолбат бадайыта,
— дии-дии хатыылаах ытыйынан тебебун имэрийэр,
сииктээх уостарынан дадайан, сыллаамахтаан ылбах-
тыыр.
Мин, “эр бэрдэ” буолладым буолан, ойон туран,
182
халын туой чааскыттан, сынаадым ытыста сыйа-сыйа,
тыбыс-тымныы суегэйдээх YYTY ийэн киллиргэтэбин.
Тайырдьа ойон тахсаммын тэлгэйэбэр теттеру-таары
суурэкэлиибин. Орутэ ыстаналаан, куех кырыска куелэ-
йийбэхтээн баран, дьэ суунабын.
— Хайа, додоор, чэйин сойоору гынна дни, — эбэм,
чэйин ийэн сыпсырыйа-сыпсырыйа, миигин тиэтэтэр.
Мин тайырдьаттан ыстанан киирэн, сирэйбин муччу-
хаччы соттоот, остуолга олоро туйэн, бу адай буйан тах-
сыбыт сылаас лэппиэскэни суоракка ымньаан сиибин.
— Эбээ, бугун туту гынабыт? — диэн тубэйиэх ыйы-
табын.
— Ньирэйдэрбитигэр уестэн от сугэн тайааран биэ-
риэхпит. Барахсаттар наар ийэлэрин уутунэн тураах-
тыыллар. Куех кэлбитин биллиннэр эбээт.
Бийиги икки ньирэйдээхпит. Биирэ кугас эриэн,
иккийэ туойахталаах хап-хара. Ыам аайы ийэлэрэ
ыанньыйан аххан кэлэн ийэн мадыраан ланкынаттах-
тарына, хотонно туран мехсен, туйахтарын тыайа то-
йугурайа туйээт, мэнирэйэн бээдинэйэллэр. Оттон ийэ-
лэрэ, ахтыбыт омуннарыгар ынырана-ынырана, одоло-
рун салаа да салаа буолааччылар. Ол хайдах эрэ эбэм
миэхэ ымманыйарыгар майгынныыр.
— Дьегуертэн туох да суох, — диир эбэм, саната
суох олорон баран.
Кун аайы бары Дьегуеру кэтэйэбит. Онноодор ки-
нини Нуоралдьыма аар хатына уонна ытык сэргэтэ
кытары кэтэйэллэр. Эбэм буолладына Дьегуер бука-
тын кэлэн, кэргэннэнэн, Нуоралдьымада дьиэ туттан,
убайдарын кэриэйин толоруон бадарар. Оттон мин кыра
бырааттаныахпын бадарабын. Дьегуер сэрии кэннит-
тэн чугастаады холкуос бэрэссэдээтэлинэн, онтон рай-
комна улэлээбитэ. Кэлин куоракка салгыы уерэттэрэ
ыыппыттара, уерэдин быйыл бутэрэн кэлиэхтээх.
Айаан бутэн, мае кыстыырга ейенен турар улахан-
наах кыра сугэйэрбитин ылан, от сугэ куел кытыыты-
гар киирэбит. Мин бастыыбын. Эбэм кэнники ийэр.
Yc тутум курдук манчаары былаастаах сана еэби-
риччи уунэн эрэр оттоох куел кытыытыгар киирээп-
питин кытары, бырдах беде саба тустэ. Дэйбииринэн
сабыта сапсыннахха, дьулайан чугайаабаттар эбит.
Эбэм тонуута баранан хаалбыт игиинэн хотуурун
“тиирк”, “таарк” гыннаран сытыылаата уонна биир
183
тэнник сыбырдаччы охсон барда. Мин, кинини утуктэн,
мае тойодойун хотуур гынан, оту улту кулуубун.
— Эбээ, улааттахпына, мин элбэх да элбэх сир и
охсуом. Бетес таайын курдук, куннэ биирдии ганы...
— Эн диэн дэлэ кийи буолаахтыан дуо?! — эбэм
сонньуйар. Тохтоон былаатынан келейунун соттор. Дэй-
бииринэн сапсыммахтыыр, онтон миигин керен буо-
йар. — Ээ, кэбис, додор. Оту тодо буортулуугун?
Мин, ее киирбэх, маспын илиим тайынан киэр ил-
гэн кэбийэбин, онтон эмиэ да кийитийэн, онтубун ылан
туруору анньабын. Эбэбин утуктэн: “Бадар, дьон туйа-
ныахтара. Ким эрэ куруе тойодото гыныа”, — диэн
ботугуруубун.
Куел диэкиттэн биир мээр сиккиэр тыал сеп-серуунунэн
илгийэр. Уу сырдык ньуурун устун кыракый эрэдэйин
долгуннар дьирибинэйэ сырсаллар. Онно кун толоно туйэн
кемус аалыы курдук кылабачыйар. Маннык кун уу ба-
йар далайа бутэр уйугар туран эрэн долгуннары одуулаа-
тахха, долгуннар эн диэки буолбакка, эн кинилэр урдулэ-
ринэн кырыйа кетен ийэр курдук буоладын.
Куел ортотун арыый адай бэтэрээтинэн икки куо-
дас умсан тахса-тахса ньолоннойоллор. Тебелере эрэ,
токур мутук курдук, хараарыннайаллар. Дэниз эриэн
кедустэрэ кестен аайар.
— Эбээ, ити ханнык куодастарый?
— Ээ, харахпар кестубэт. Саналарыттан ийиттэххэ,
талланнар быйыылаах.
— Оттон саамай-саамай улахан куодас ханныгый?
— Таллан.
— Оттон саамай-саамай кыра?
— Ньыырдаайы. Моонньодон эрэ сада буолааччы.
Энэртэн суор кетен тахсан тиит тебетугэр олордо.
Мин кердехпунэ, куел диэки хайыйан куодастары
одуулуурга дылы. Эбэм биир остуоруйатыгар куодас
суорга кехсун ойуулатан баран, сурэдэлдьээн уутугар
умсан истэдинэ суор самыыга тонсуйан хаалбыт. Он-
тон ыла ити куодас, атахтара тиэрэ ойон хаалан, наар
уу дойдуламмыт.
— Эбээ, ити суор куодастары тойуйар быйыылаах.
Кытыыга тадыстахтарына тонсуйаары.
— Ьэ-йэ, — эбэм кулэр, — остуоруйа буоллада дии.
— Эбээ, содуруу дойду найаа учугэй буолуо, ээ? —
диэн чочумча буолаат эмиэ ыйытабын.
184
— Ээ, оннук ини оттон. О л дойдуларыгар сылдьан
керен кэлбит суох. Аатырдан аххан биэрэллэр дии,
кыйына суох эргиччи сайыннаах, хагдарыйбат мас-
таах диэн.
— Оччодо, эбээ, кетердер тодо бачча тымныы дой-
дуга кэлэ тураллара буолуой?
— Тереебут дойдулара буоллада эбээт уонна хайыах-
тарай? Барахсаттар ол ийин, тереебут буор ахтылдана
тардан, тыал-куус, ардах-тымныы бедену ексейен бачча
ыраах айаннаан эрдэхтэрэ. Саас аайы кэлэн уерэллэ-
рин-кетеллерун кийи эрэ сэргии керуех. Хоту сир
тардыыта куустээх. Былыргы сэйэнинэн, хотугу кийи
туруу, оттон содуруунну кийи тэйии буолар уйу эбээт...
Эбэм сынньанан туран баран, охсубут отун туутэх-
тээн, сугэйэрдэргэ кэлгийтэлээтэ. Бэйэтигэр икки туутэх
саданы, оттон миэхэ сыттыктаадар эрэ мэнэгэйи. Ох-
суллубутунан куех оту сугэн дьиэбитигэр кэллибит.
Хотон кэннинээди кыарадас далга хааллан турар ньи-
рэйдэрбит мэнирии керустулэр. Сугэйэрдээх оттон сыыйа
тардан ылан, туойахталаах кыракый ньирэй, тебетун
кэдиннэтэ-кэдин'нэтэ, сиэн курдурдаппытынан барда.
— Эбээ, Туойахта ити тодо кэдинниирий?
— Минньигэйиргээн ини. Сарсын ессе адалаарын
диир быйыылаах. Чэ, эн бийикки эмиэ баран чэйдиэх.
Мин, оонньуу бараары тиэтэйэн, бэрт тургэнник
айыы охсоот, тайырдьаны былдьастым. Кун баччатыгар
тумсуех буолбут улэхтээх сирбитигэр, ат далын тайы-
наады кыйынны сыардаларын уурар сарайга, начаас
тэбинэн тиийдим. Чуочас Бетестуун хайыы-уйэ кэлэн,
сарай кулугэр умса туйэ сытан эрэн тооппоор айынала-
рынан оонньууллар.
—• Холлоох бууккун уйулу тардыам суода буоллар,
хотуолаа, — диэн айынатыгар ордоотуур Бетес, ере
сыпан кэбийэ-кэбийэ.
— ho-йуо-а! Кытаат-кытаат, кэйэт кинини, — дии-
дии хайыытыыр Чуочас, икки айынаны охсуйунна-
ран, тэйсээри гыннахтарын аайы утарыта умсарыта
анньыалаан киксэрэн биэрэр.
Сотору мин тастын быраатым Баадай, кип-киэни-
нэн килэччи керен, сантайан кэллэ. Онтон Ытанньах
Мииккэ сурэдэлдьээбит курдук салбыннаан ийэрэ
кейуннэ. Кэтэсийэн-кэтэсийэн син уонча буолан,
бейуелэк кытыытыгар турар холкуос хотонугар “сэрии-
185
лэйэ” бардыбыт. Билигин суейулэр бары сайылыкка
кейеннер, хас да салдаайыннаах уйун хотон сайын
иччитэх турар.
Балачча субэлэйэн, эмиэ да кыратык меккуйэ туйэн
баран, икки белеххе хайдыстыбыт. Куочайдыын уон-
на быраатым Баадайдыын бииргэ тубэстибит. Онон
Чуочас, Мииккэ уонна бейуелэк илин энэрин ааттаада
Бетес буолан бийиги “естеехтербут” буоллулар. Икки
аныы арахсаат, ебугэ садаттан хаан естеех дьоннуу,
хардарыта курдьуеттэйэ керустубут. Хардарыта тыл-
бытынан суустастыбыт. “Остеехтер” хотон ийигэр киир-
дилэр. Бийиги кинилэргэ тайыттан кимэн киириэхтээх-
пит.
Хотон кур сыбадын тиэритэ тардан ылан, сииктээх
содуйуттан эмтэритэн, “буулдьа” бэлэмнэнэбит.
— Дьэ, Баадай ороспуой, миигиттэн сэрэн. Торбуйах
саадынан иэннин айытарым буолуо, — диэн хайыытыыр
Бетес, хотон туннугунэн тегурук сирэйэ элэнниир.
— Ха-ха-хата бэ-бэ-бэйэдин учудай ада-айдык, —
диэн Баадай хардары суойурданар. Бары да кытаанах
киирсиигэ бэлэмнэнэн, ытыспытын еттукпутугэр суу-
раланабыт. Ким ханан туруохтаадын субэлэйэбит.
— Сэрии... Сэрии са-да-лан-ныа-аа-а! — диэн Чуо-
час хатан куолайа сатарыйар уонна сэрии тынаайын-
наах тыйыс додуйуолун утуктэр. — Тин-тин! Трин-
тан-тин! Па-паа-прап-паа!..
Бийиги ити тыйыс дордооннору истэн, унуохпут
кычыгыланан, омуммутугар ере ыстанан кэбийэ-кэ-
бийэ, хотону эргийэ сырсабыт.
Хотон туерт муннуктаах кыракый туннуктэрэ, дьин-
нээх кириэппэс чуолданнарын курдук, ейуеннээхтик
харааран кестеллер. Онно дэн естеехтер сирэйдэрэ
элэннэйэллэр, сутурук сада мечеке чин буулдьалар
телутэ кетен тахсан “сир” гынан аайаллар. Кылгас
хамаандалар, сэрии тыайын утуктэр хайыылар ийил-
лэллэр.
— Пам-пим! Прим-пом-пам! Прим-пом-пим!
Мин естеехтеру кэннилэриттэн киирэн емутуннэрээ-
ри, биллибэтинэн хотону эргийэ суурэбин. Кыратык
ийиллээмэхтээн баран, туннугунэн ийирдьэ енейен
керебун. Ким да суох. Ийирдьэ ойон киирэбин. Хотон
сеп-серуун салгынынан анылыс гынар. Ыраах одолор
саналара ньамалайаллар. Остеехтер, мин эргийбиппин
186
дьэ билэн, хотон бу еттун харабыллата Мииккэни
ыыттылар быйыылаах. Мин, суон бадананы кулуктэ-
нэн, кукур ийигэр хаптайан кэтэйэн сытабын. Миик-
кэ тугу да уорбалаабакка, кии “буулдьа” бедену мары-
мараччы кетехпутунэн бу сынтайан кэлбитин мин бас-
тын “буулдьабынан” туескэ туйэрдим. Мииккэ хомой-
бут адай куолайынан: “Оо!” — эрэ диэн хаалла. Мин,
ерегейдеех “ураа” хайыынан кураанах хотон ийин
сатарытан, естеехтербер утары суурэбин.
— Бетес, Чуочас, кэнни... кэннигититтэн — Ньур-
гун! Сэрэнин! — диэн Мииккэ хайыытыы хаалла. “Сэ-
рии” сокуонун быйыытынан, елбут кийи дьонун сэрэ-
тиэ суохтаах эрээри, ону аахсар тугэн суох. Остеехтерум
емутуннулэр быйыылаах, теттеру-таары сырсыакалас-
тылар, кыарадас туннуктэринэн ийиттэн-тайыттан
“буулдьалар” элэннэйэллэр. Ол икки ардыгар: “Куочай
елле! Куочай елле!” — диэн Бетес хайыыта сатарыйда.
Мин суурэн истэхпинэ утары хас да сытны “буулдьа-
лар” сирилэйэн кэлбиттэрин айаран биэрэн баран, бада-
нада серуейуннум. Утары Чуочас турарын хаста да су-
бурутан, тердус “буулдьабынан” санныга туйэрдим.
Ол уеруутугэр тэптэрэн инним диэки ойон истэхпинэ,
Бетес сытыы буулдьата ойодоспун айый гыннарда.
Икки еттуттэн тыыннаах Бетестеех Баадай эрэ хаал-
лылар. Бийиги, “елбуттэр”, оонньуу тумугэр “ыалдьан”
туох да уйа-хайа суох айдааны туйэрэбит.
— Баадай, сэрэн! Учугэйдик айаран ис!
— Бетес, кытаат! Баадайы бадас! Суурэн киир!
— Баадай!!!
— Бетес!!!
Бетес Баадайтан саайынан быдан ада. Хайа уонна
сытыытынан, сымсатынан барыбытын байыйара сыт-
тада. Онтун эрэнэн утары кимэн киирдэ. Баадай ыксаа-
та, онтон тулуйбакка куотан меейейде. Бетес обургу
ону эккирэтэн элэннэтэн ийэн хаста да бырадан куйур-
датта да, сыыйан кээстэ. Улам чугайаан, ситэрэ буол-
ла. Ол икки ардыгар Бетес туохтан эрэ иннэн умса
баран тустэ. Онуоха Баадай, эргиллэ биэрээт, “естеедун”
кехсугэ туйэрдэ.
Бийиги ей-мэйдээх тулуйбатынан “ураа!” хайыы-
тын туйэрэбит. Кыайыы! Бийиги кыайдыбыт! Кыайыы
кэнниттэн бары “елбуттэр” тиллэн, сана сэриигэ бэ-
лэмнэнэн икки аны тардайабыт.
187
Эмиэ сана “сэрии” садаланан, “естееду” утары ки-
мэн киирэбит.
— Прим-пом-пам! Тин-тин-тин!
Эмиэ тугу барытын, онноодор бэйэлээх бэйэбитин
кытары умнан, буттуун “сэрии” дьикти имэнэр, илби-
йигэр ылларан кимэн киирэбит. О л саах сыбахтаах
кураанах хотон буолбатах, ытыалайар чуолданнардаах
таас болуо куйахтаах “естеех” кириэппэйэ, ити ынах
киитэ кыырайар диэтэдин дуу? — дьиннээх снарядтар
ыйылайа элэннэйэллэр, дэлбэритэ ыстаналлар. Сэрии...
Дьиннээх сэрии!
•к
Киэйэлик сэриилээх киинэ буоларын истэн, бары
кулуупка ыстанабыт. Бийиги туннуктэрэ сабыллан
хабыс-харана саала ийигэр лыык курдук симсибит
одолор быыстарынан инники содус миэстэ булан, куе-
дьаа кэпсэтэн, кулэ-кулэ дьиибэлэйэн, суптурута кэ-
йиэлэйэн, анньыалайа-утуелэйэ олордубут. Найаалаан
эрдэхпитинэ, кэннибититтэн улахан дьон буойан кеб-
дьуерустулэр. Тайырдьа кыракый будкада мотуор тыайа
тотугураабытын истэн, бары сыана тугэдэр ыйаммыт
манан танас диэки хайыстыбыт. Маннай, куруутун
буоларыныы, дьоннор ааттара элэннэстэ. Ис-ийиттэн
энсилгэннээх нуйэр музыка ньирийийдэ. Онон-манан
ейех хара буруо халлаанна субуллар, буттэтэ суох то-
дута кэйиллибит киэн хонуу нэлэйийэр. Хонуу былайын
тухары алдьаммыт, умайбыт массыыналар, танкалар,
сууллубут самолеттар иннэл-таннал туйэ сыталлар.
Дерун-дерун снарядтар туйутэлээн буору ере бурда-
таллар.
Окуопа ийигэр бийиги саллааттарбыт айыы олорол-
лор. Тейе даданы танастара, сирэйдэрэ буор-сыыс буол-
лаллар, биир чачархай баттахтаах эдэр уол, илиити-
нэн хамсана-хамсана, тугу эрэ кердееду кэпсиириттэн
бары кулсэллэр. Эмискэ сэрии тыайа ере ньиргийэ,
саалар тыастара тачыгырыы туспуттэригэр, саллаат-
тар ойон туран окуопа устун уруе-тараа сырыстылар.
Эмиэ буттэтэ суох киэн хонуу уонна хара танастаах
естеехтер ийэллэрэ кейуннэ. Бийиги саллааттарбыт
харса суох ытыалаан куйуйаллар. бстеехтер елеллер
аххан да, элбэхтэрэ бэрт, киирдэр киирэн, кимэн, он-
188
тон кэнникинэн бийиэннэрин икки еттулэриттэн эр-
гийэн кэбийэллэр. Бийиэннэриттэн тыыннаах адыйах
кийи ордон ытыалайа сыталлар да, бииртэн биир елен,
адыйаан ийэллэр. Чачархай баттахтаах эдэр уол пуле-
метунан ытыалаан куйуйар. Остеехтер субу кэлэн умса-
тенне туйэллэр. Уол ботуруона бутэн хаалар. Алла-
раттан гранаталары сулбу тардан ылан естеех каска-
лара килэннэйэллэрин хоту элитэлиир. Сонно тута
ойодойуттан хара кулук барыс гына туйэр, автоматын
уойуттан уот субуруннуур.
Экран тухары саллаат кубарыйбыт гимнастеркаты-
гар буулдьалар суптурута туйэллэрин керен, мин ыга
тутуллубут сутурук курдук биир мечеке буолан
тууруллэ туйэбин. Ол буулдьалар миигин тус бэйэбин
курдарыта сууртэлииллэринии, бутун эппинэн-хаам-
мынан дьигиннии олоробун.
Субу а§ай кулэ-уерэ олорбут бийиги саллааттарбыт
елуктэрин урдулэринэн, субуруччу ыта-ыта, естеех
саллааттара хаамсаллар. Онтон то§о эрэ кэннилэрин
хайыйа-хайыйа теттеру сырсаллар. Ураа! Бийиэннэрэ!
Эчи элбэхтэрин. Танкалар урдулэригэр олорон ийэн
ытыалаан субуруталлар. бстеехтер кэдэрийэ-кэдэрийэ
охтоллор. Ситинник! Ситинник кинилэри! Оссе! Оссе!..
Экранна бииртэн биир сэрии кестуулэрэ элэнниил-
лэр. Онтон урдук дьиэ сарайыгар кыйыл былаах тэли-
бириир. Бийиэннэрэ “ураа!” хайыытыыллар. Кыайыы!
Кыайыы! Элбэх да элбэх уербут-кеппут сирэйдэр элэн-
нэйэллэр. Уерэн куустуйаллар, уурайаллар. Арай...
Арай били чачархай баттахтаах уол уонна кини до§от-
торо кестубэттэр. Кыайыы буолла эбээт.
Кыайыы! Togo кинилэр тиллэн кэлэн уербэттэр-
кеппеттер? Togo? Дьиннээх сэрии быраабылата атын
быйыылаах... Ама елбуттэр букатын тиллибэттэрэ буо-
луо дуо? Сатаатар сэрии буппутун кэннэ, кыайыы буол-
тун кэнниттэн?! Мин абадаларым эмиэ, ити чачархай
баттахтаах уол курдук, хайан да тиллиэхтэрэ суода
дуо?
Киинэ кэнниттэн кими да кытары кэпсэппэккэ эрэ,
уку-суку туттан, со§ото§ун дьиэм диэки хаамабын.
Санаабыттан чачархай баттахтаах уол, кулсэ олорор
саллааттар дьуйуннэрэ арахпакка элэннииллэр.
“Оо, онно мин баарым буоллар...” — диэн дирин-
ник уейэ тыынабын, кыракый сутурукпун ыга тутабын.
189
i
Кырдьык даданы, онно мин баарым буоллар, бука-
тын атын буолуо этэ! Элбэх да естееххе буору уопта-
рыахтаадым. Онуоха ис сурэхпиттэн итэдэйэбин. Ити
барыта мин суох буоламмын, мин эрэ тиийбэккэбин.
Онтон атын...
•к
Бу маннай ийиттэххэ улахан суолтата суох тубэлтэ
туйунан мин кэлин, бийиги туспутугар ыар тыыннам-
мытын кэннэ, биирдэ ейдеебутум.
Нуоралдьыма чаранын кытыытынан дьиэлээн ийэн,
дьон санатын истэммин, черес гына тустум.
— Тыый, бачча хойут кимнээх манна оонньуу сыл-
дьаллар? — диэн мин сэмээр хатыннар быыстарынан
чугайаан, чуннуурга быйаарынным.
— Эчи серуунун, учугэйин! — диэн киэйээнни сик-
киэргэ хатыннар лабаалара суугунайалларын ненуе
эд эр кыыс сибигинэйиитэ ийиллэр.
— Олус... — киниэхэ эдэр уол саната хардарар.
Арай мин кердехпунэ: аар хатын анныгар, били эбэм
себулээн олорор олох майыгар биир суон бадайы, хара
бинсээктээх кийи ыгдаллан олорор. Аттыгар ким да
баара биллибэт.
— Оо, мин эйигин ахтан да биэрдим! Бу киэйэни
тейелеех кэтэспитим буолуой?! — диэн кыыс саната
сибигинэйдэ.
— Мин эмиэ. Кэрэ да киэйэ...
Онтон дьэ ейдеен кербутум, били суон кийи кехсунэн
олорор диэбитим, уоллаах кыыс биир бинсээги бурунэн,
куустуйан олороллор эбит.
— Бу найаа да кэрэ чаран!
— Кэрэ буолумуна, эн бийикки керсуйэр сирбит.
Бийиги тапталбыт бийигэ.
— Аан маннай бу хатын анныгар керсубуппутун
ейдуугун?
— Тыый, ейдеемунэ! Ол да ийин эн суоххар манна
кэлэн содотодун хаамарым.
— Маруся, мин эйиэхэ тугу эрэ этиэхтээх этим.
— Чэ, оттон этиий!
Уол тугу эппитин мин истибэккэ хааллым.
— Уой, найаа учугэй дии! Уой, оччодо бу Нуорал-
дьыма чарана барыта бийиэнэ, эн бийикки эрэ киэммит
190
буолуо! Бу хатыннар, сибэккилээх хонуу бутуннуу!..
Оо, мин Hahaa да дьоллоохпун!
Мин истэ сатаан баран, соччолоох тугу да быйаар-
бакка, дьиэм диэки киэр хаамтым. Кыыйа биэлсэр
Маруся, оттон уола Бетес таайа Быыра эбиттэр.
“Улахан дьон эрээрилэр, солуута да суоду кэпсэтэл-
лэр”, — дии санаатым дьиэбэр чугайаан ийэн. Ол эрээри
испэр дьиибэ дьиксинии киирдэ, ону мин кыайан бы-
йааран ейдеебетум.
Yhyc туйумэх
Нуоралдьыма кытыытынан aahap ыллык суолунан
мае сугэ баран ийэбит. Иннибэр эбэм сугэйэрдээх кехсе
иннэнниир, харана от куедэ еннеех уйун халадаай
ырбаахытын тэллэдэ тэлээринниир. Тугу эрэ санаран
кэбийэ-кэбийэ, кулэн урун сиидэс былааттаах кэтэйэ
титирэстиир. Нуоралдьымада сынньанан аайабыт. Эбэм
аар хатын анныгар олорон былыргытын ахтар:
— Ол барахсан кийи кэлбитин билбэтэдэ буолуо ээ.
Дэлэдэ да мае кыстыырыгар тахсан куннэ кехсун
сылыта олоруо дуо? Ьэ-йэ! Кэнниттэн кэлэн Хоойой
Ылдьаа: “Дараабаларын!” — диэн суедэнэдийбитигэр
емурэн тодо барбат дуо?! Хоойой обургу куолайа да
улахана, сене бэйэтин киэнэ буоллада. Уйаат ийиттэн
санарбыт кэриэтэ доргуттада эбээт. Эрдэ елуех буо-
лан, хаарыан да майгылаах барахсан этэ. Мэлдьи кулэн
ыттайа сылдьаахтыыр буолара, — эбэм уейэ тыынар.
Эбэм итинник уойун ийигэр баллыгыраан былыргы
дьоллоох кэмнэрин ахтар. Ол кини бэйэтин одо эрдэ-
динээдитэ, эдэр саайа, урукку олодо бутуннуутэ.
Сородор эбэм сэриигэ елбут уолаттарын саныыр.
Кинилэр кыра бэйэлэрэ улаатыахтарыгар диэри кыл-
гас олохторун бутуннуутун... Ким хайан тугу гыммы-
тын, туох диэбитин...
Ол кэнниттэн эбэм еер-ер саната суох дьэбидийэн,
биир сири супту одуулаан, арай дерун-дерун ыарахан-
нык уейэ тыынан кэбийэ олорооччу.
Оо, хайдахтаах ейдуурбунуй ол саната суох ынчык
дирин ис хойоонун!.. Ол мин сурэхпэр иэстэммэтэх ес-
саас буолан сенере.
— Чэ, бээ, Дьегуер кэлэн бу дойдуну иччилиэ, —
диэн эбэм кэлин бэйэтин уоскутунара. — Тула суллугэс
191
бутэйинэн суурдэн ылыа. Дьиэтин манан, сэргэ инни-
нэн тутуо. Бачча тухары иччитэхсийэн турбут сир кийи
билбэт буола тупсуо аххан...
Ыллыкпытын батыйан тыа быыйыгар киирэн бар-
дыбыт. Ыллык икки еттугэр суон тииттэр, чыпчаал-
ларын халлаан диэки ере уунан, суодайан тураллар.
Онон-манан хатыннар урун субалара кылбайан кес-
теллере хара мастаах хойуу тыа дьэбир керунун сэр-
гэхситэллэр. Мутукча кедерен, титирик ойуур биир
кэлимсэ куех эркин буолан леглейер. Тыа сытыы сыта
кийи муннун кычыгылатар.
Иннибитигэр маска киргил туйэн сарае гынна. Бат-
тада кып-кыйыл. Тебетун эргичиннэтэ-эргичиннэтэ, тум-
сунан тонсуйан лойурдатта. Мин сонно мутугу сулбу
тардан ылан бырадан кыыратабын. Киргил, ейургэммит
курдук, чаачыгыраабытынан тыа быыйынан кетен са-
рымтахтана турда. Суол кытыытыгар сытар эмэдирбит
дулун кендейуттэн модотой суурэн субуруннаата. Мин
сонно тилэх баттайа эккирэтэн, майынан сиирэ-халты
кулаан, сонос содус тииккэ ойутан тайаардым. Тергуу
мутук туйунан тахсан чекеллен, мин диэки керен кы-
лаллан олорорун мутугунан эпчиргэлээтим. Балачча
уейэнэн-алларанан туйэртээмэхтээн ийэн, дьэ, биирдэ
таптым быйыылаах, модотойум сууллан тустэ. Хатан
бадайытык чыыбыгырыы-чыыбыгырыы тебетун оройу-
нан хойуостана сырытта. Мин суурэн тиийэн атахпынан
уктээбиппэр, сайынны сарыы этэрбэйим чараас уллуна-
дын курдат модотой сордоох иниир ситиитин таттаран
дьигиннээбитин эппинэн-хааммынан бутуннуутунэн би-
лэргэ дылы гынным. Хамсаабат буолбутугар сэрэнэн
илиибинэн ылан кердум. Хаан-билик тумсун отон угар
соттум. Испэр улаханнык айына санаатым... Ол эрээри
эмиэ да уердум. 0ре туппутунан эбэбин ситэ баттаатым.
— Эбээ, эбээ! Кер, бу... елердум!.. Бэйэм елердум!
Олердум...
— Тыый, бу одобун кер эрэ. Бултаабыт дии! Эр
кийи буолан, билинниттэн бэйэтэ бултаабыт дии! Буо-
лаары буолан, баай байанай мааны кылааннаах туулээ-
дин! — диэн ымманыйда эбэм, модотойбун имэрийэн
кере-кере, миигин хаста да сыллаталаан ылла.
— Дьиэбитигэр тиийэн сулуехпут. Дьэ уонна туох
да буоллун, одом булдун буйарынан сиэн керуем. Мин
эн тайады, табаны бултуургар тиийэрим биллибэт.
192
Балачча барбахтаан ийэн, мае кэрдиллибит ыраа-
йыйада тиийдибит. Мин сада урдук ченечектер тула
учугэй бадайы тэбис-тэн сугэ олуктара кылбайа сы-
таллар. Бийиги хаппыт мутугу тостурута сынньан, сугэр
гына ыга тардан кэлгинэбит.
— Айык-кыы, айыка-йык-ка! — диэн эбэм ынчык-
тыыр, сийин имэринэр. — Кыратык олорон сынньана
туйуеххэ. Кун да эрдэ, ханна тиэтэйиэхпитий?
Мин отон угар тиэрэ сытан эрэн халлааны одуулуу-
бун. Арай онно ейдеен кердехпунэ, сорох мастар те-
белере кедербекке, арбадынан керен тураллар эбит.
— Эбээ, кер эрэ, ол тииттэр тодо аныаха диэри
кедербекке туралларый?
Эбэм саната суох уейэ керен кэбистэ уонна сонньу-
йан баран эттэ:
— Дьэ, таай эрэ бэйэн. Таабырын-таабырын дии-
рин дьэ, хата, бэлэм таабырынна тубэстэдин.
Мин дьэ толкуй бедеде тустум. Аадан кердехпунэ,
биир сиргэ уон биэс тал быт курдук кене, урдук, учугэй
тииттэр кодере иликтэр эбит.
— Ээ, дьэ биллим! Улахан тииттэр хойут тыллалла-
ра буолуо. Бу тииттэр сотору кедеруехтэрэ. Оннук дуо?
— Оттон кербеккун дуо, ол урдаах, екегер кырдьа-
дас тиити? Хайдахтаах куедунэн суугунаабытый?
— Ээ, ити кырдьадас бадайы туейэйэн эрдэ тыллыбыт.
— Лахсыйыма. Ити тииттэрин аны хайан даданы
кедеруехтэрэ суода, — эбэм уейэ тыынар.
— Оо, оччодо кинилэр букатын даданы хаппыт мас-
тар эбит дии! Дьэ биллим! — мин ытыспын охсунабын.
— Оттон тодо хаппыттарый?
— Ону мин хантан билиэмий? Чэ, эбээ, этэн кулу
эрэ. Togo? Сатаатар туохха сыйыаннаадын таайтар.
— Ьыччыай, хайан бадарар, тугу барытын аан ман-
най тердун керер, тебе таабырынын теруттэн булар
бадайы.
Мин сонно олоро туйэн кербутум, били хаппыт тиит-
тэрим тердулэрин хатырыктарын суллаан кэбиспит-
тэр. Ол тулаларыттан дьэп-дьэнкир дабаххай одуолаан
тахсан, тириппит кийи сууйугэр келейун олорбутунуу
бычыгыраспыттар, ессе тейе эмэ дабаххай аллара ха-
лыйан туспут.
— Togo, тодо хаарыан мастары, тыыннаах мастары
елербуттэрий? Togo? — диэн хараастан ыйытабын.
193
7-1552
— Кырдьык, тоойуом, чэгиэн майы моонньоойун
былыргыттан сэттээх-сэмэлээх буолааччы да, аны дьон
онно кыйамматтар. Чэ, дьиэбит диэки баран керуеххэ.
Мастаах сугэйэрбитин сугэн, кэлбит ыллыкпыт устун
бытааннык теттеру хаамабыт. Иннибэр эбэм бегдьегер
кехсе иннэнниир. Ыллык икки еттугэр чэп-чэгиэн,
куп-куех тииттэр уербут-кеппут курдук уунэн дьылы-
гырайан тураллар. Тулам барыта куех, барыта тыын-
наах курдук. Хойуу тыаны сайа охсон серуукэтэр сик-
киэр тыалга сана тахсыбыт дьодус сэбирдэхтэр чэпчэ-
китик тэлибирэйэллэр, киистэ-киистэ курдук тэрбэччи
тыллыбыт мутукчалаах лабаалар оргууй биэтэннэйэл-
лэр. Тыа ийэ сана кедерен эрэр от-мас сытым сытынан
дыргыйар. Мин кердехпунэ, хатыннар, тииттэр, та-
лахтар — бука бары мичээрдии тураллар уонна сиби-
лигин кулэн чачыгырайыах курдуктар. Учугэйиэн!..
Ол эрээри тебебуттэн моонньоммут тииттэр, тула-
лаан турар куеххэ туох да сыйыана суохтуу, хамсаа-
бакка дьиппинийэн, ыайыран турар керуннэрэ тахсан
биэрбэт.
— Эбээ, оччодо ити тииттэри моонньообут кийиэхэ
аньыы буолуо, ээ? Hahaa улахан аньыы, ээ? — диэн
аара сынньана олорон эбэбиттэн ыйытабын.
— Буолумуна. Куеду хагдарытартан, чэгиэни алдьа-
тартан ордук аньыы баар буолуо дуо?
— Оттон оччодо тодо дьон бултууллар, от оттуул-
лар, мае кэрдэллэр? Барыта аньыы дии.
Эбэм мин диэки дьиибэтик керен кэбийэр уонна
мастар тебелерун диэки хайыйан олорбохтоон баран
этэр:
— Инньэ диэн хайыаный? Олох сокуона оннук ини.
Былыр-былыргыттан кийи бутуну алдьаттадына, тыыны
быстадына эрэ тыын салданар дии, быйыыта. Барыта
кыйалдаттан. Оттоон-мастаан, булт бултаан байбыт
суох. Ону алые барбакка эрэ, сиэр быйыытынан сы-
рыттахха, тодо аньыы буолуой?
Теннен ийэн эмиэ Нуоралдьымабытыгар сынньан-
ныбыт. Эбэм аар хатын анныгар олорор, оттон мин
ытык сэргэ тердугэр, кырыска куелэйийэбин.
— Ньургун, Дьегуербут кэлиэ дуо бийиэхэ? — диэн
эмискэ эбэм миигиттэн ыйытта.
— Тыый, эбээ, кэлиминэ! Кэлэн беде буоллада дии!
— мин сойуйдум.
194
— Ээ, ким билэр... Кэлиитин кэлиэ эрээри, ол би-
йиги бадабыт хоту бу манна дьиэ туттан олохсуйар-
дыы эргиллиэ дуо? Бийигини дьоллуо дуо онон? —
диэтэ эбэм ытык сэргэ диэки курус бадайытык керен
олорон.
Биирдэ кунус одолору кытта урэххэ сетуелээн ба-
ран теннен ийэн кердехпунэ, бийиги тэлгэйэбитигэр
сэргэдэ икки сыбыдахтаммыт билбэт аттарым бааллан
тураллар. Биирэ сууйугэр куннээх, туерт атада чук-
кулаах, намыйах кугас сонодос. Иккийэ уп-урун. Сур-
дээдин тириппиттэр. Ыраахтан кэлбиттэр быйыылаах.
Чахчы айан дьонун аттара буолаллара саарбада суох.
Сэргэ тердугэр тирии буруейуннээх ыныырдар, тайа-
дастаах бэрэмэйдэр сыталлар.
Дьиэдэ кетен туспутум, ханас диэки айыыр остуол-
бутугар эбэм уонна икки кийи чэйдии олороллор.
— Хата, одом эрдэ кэллэ. Манна олорон чэйдэс, —
эбэм итии чэй бургучуйар булууйэлээх чааскыны сы-
дарыта аста.
Мин, ыалдьыттартан кэмчиэрийэн, харахпын ата-
дым тумсуттан араарбакка, остуолга кэлэн эбэм атты-
гар олоробун. Ыалдьыттартан биирэ Холбооноп милиис-
сийэ, бийиэхэ мэлдьи хонор-сутэр, адам уелээннээдэ
кийи. Иккийэ уоттаадынан чолбоодуччу кербут эрил-
кэй киэн харахтаах, кыргыылаах будьурхай баттахтаах,
олус кэтит сарыннаах, киппэ эттээх-сииннээх эдэрчи
кийи. Улахан бадайы илиилэринэн итии чэйдээх чаас-
кыньх тутан олорон, миэхэ имнэнэн кэбистэ:
— Дьиэлээх тойон, туох кэпсээн?
— Туох да суох, — диибин уонна сууйум аннынан
ыалдьыттары одуулайабын.
— Быйыл бийиги диэки сурдээх ардахтаах дьыл
буолла. Эйиэхэ хайдах быйыылаадый? — Холбооноп
эбэбинээн кун-дьыл туйунан кэпсэтэллэр.
— Бийиэхэ да ардыа-ан, ардаан аххан. Быйыл ен
беде буолуох курдукпут. Мантан инньэ хайайар.
— Байылай бийикки аара айаннаан ийэн кердех-
путунэ, алаастаргыт отторо хойуу бадайы эбит. Сэмэн
быйыл куннээбит. Оту кыайара буолуо.
— Ол кийи билигин кун былайыгар ат урдуттэн
туспэккэ кэриэтэ сылдьар. Манна дэннэ кестен аайар.
195
7*
БыЬаас туох баар хотуур туйэр сирин ордорбокко,
бутуннуутун ертеппутэ. Билигин от тэрилин бэлэмнэ-
нэллэр, бутэй туталлар.
Холбооноп милииссийэ чэйдээн бутэн, кылбачыгас
саппыкыларын кыычырдатан, остуолтан турда. Туннук
диэки хайыспытыгар, саппыйаан куругар иилинэ сыл-
дьар бэстилиэтин хаатын ымсыыра одуулайабын. Хол-
бооноп бийиэхэ кэллэдин аайы мин итини эрэ олус
сэргээн харахпын араарбакка кэтиибин. “Ити дьиннээх
тирии хах ийигэр дьиннээх бэстилиэт баара буолуо!
Дьиннээх бэстилиэт... Оо, абалаах, тутан кербут кийи
баар ини. Тыбыс-тымныы, ыбыс-ыарахан буолуо. Са-
таатар, таарыйбыт кийи!”
Мин бэйэбин ейдуехпуттэн хайан даданы, туохха
даданы итинник куускэ ымсыырбатадым. Ол тирии
хах ийигэр баар буолуохтаах дьиннээх бэстилиэт мии-
гин ис-испиттэн тардара. Мэктиэтигэр ытыйым кы-
йыйара, унуодум кыйара.
— Бээ, мин аттарбын, уоскуйбуттарын кэннэ, уескэ
киллэрэн ертеен кэбийиэм этэ. Отуубут ханна эбитэ
буолла? Син уйун ини? — диэн Холбооноп аргыйыт-
тан ыйытта.
— Отуу мин ыныырым тергуутугэр кэлгиллэ сылдьар,
уйун, беде буолуохтаах, — диэн Байылай хайдах эрэ
сатархайдыны кэйиэхтээх куолайынан хардарда. Он-
тон остуол сирэйиттэн ыараханнык тайанан турда уон-
на сатала суохтук иннэх гынна. Арай... арай сонно
кербутум, кини анар атада мэлигир!.. Буутун тердунэн
букатын суох... Галифелаах байыаннай ыстаанын анар
кураанах буута еттугэр хам тигиллибит. Байылай туннук
сэнийэтигэр ейеннере ууруллубут, мин баччаанна диэ-
ри ейдеен кербетех, баттык мастарын ылла. Онтукаты-
нан чиэстэнэн содотох саппыкылаах атадынан лийир-
гэччи хааман ийэн, дьиэ ортотугар тохтоото уонна, мин
найаа сойуйан, серу диэн седен, тылбыттан матан ту-
рарбын керен, уейэ тыынна, урдук ыраас сууйугэр дирин
мыччьхстадастар умурус гынаат, мичээрдээбитигэр уейэ
диэки сыдайсан, тарданан, мэлийэн хааллылар.
— Кэбис, додор, куттаныма миигиттэн. Элбэх атах-
таахтан дьиксиниэххэ сеп, оттон мин эмиэ, дьон кур-
дук, икки атахтаахпыттан биирин сэрии толоонугар
хаалларбытым. Онон бу билигин, аллараа дойду абаа-
йытын уолун курдук, содотох атахтаах сылдьабын.
196
Чэ, хата, тахсыах тайырдьа. Tehe бэрт дайдылаах
кийигиний? Миэхэ, айан кийитигэр, сиргин-уоккун
кердер эрэ.
Тахсан Нуоралдьыма диэки хаамабыт. Байылай тох-
тоон, кун уота сиэн кубарыппыт гимнастеркатын ти-
мэхтэрин суерунэн туейун нэлэккэйдэнэр, курун ус-
тан ылан миэхэ туттаран кэбийэр, учугэй бадайытык
мичээрдиир, ханнык эрэ байыаннай ырыаны кыратык
сана тайааран ыллыы-ыллыы, тургэн-тургэнник ти-
рэммэхтиир, миэхэ имнэнэн кэбийэр. Мин саллаат кэтит
саппыйаан курун имэрийэн керебун. Адам эмиэ укчу
маннык курдаах, итинник гимнастеркалаах уонна ессе
улахан сулустаах тимэхтэрдээх байыаннай киитэллээх.
Онтун дэннэ, киэргэннэдинэ, холкуос мунньадар энин,
оройуон киинигэр киирэригэр уонна быраайынньык-
тарга эрэ кэтээччи.
— Тейе уерэхтээх кийигиний, Ньургун?
— Быйыл пиэрибэйи бутэрдим. Барыта “туердунэн”
уонна “биэйинэн”, — киэн туттан кэпсиибин. — Ол
ийин адам миигин булка илдьэ сылдьыбыта.
— Маладьыас эбиккин дии. Улааттаххына, туох
улэйит буолуоххунуй?
— Саллаат буолуом, — диибин терукуттэн быйаа-
рыллыбыта ырааппыт курдук.
— Оо, ол ийин даданы, аймахтарын курдук эр бэр-
дэ быйыылааххын. Сантайан туйэннин, олус да укчу-
гун. Эйиги аймах бары найаа бииргит ээ.
— Эн билэр этин дуо, мин абадаларбын?
— Билэн беде. Охонооннуун бииргэ уерэммиппит.
Туерт уон икки сыл саайыгар Сталинград аттыгар
быстах Оксуентэйи керсен ааспытым.
Кырдалы дабайан истэхпитинэ куел диэкиттэн сик-
киэр тыал уу чэгиэн серуунунэн илгийдэ. Дьогдьоот уейэ
тахсааппытын кытары иннибитигэр киэн сыйыылаах,
икки еттунэн урэхтээх улахан куел, ол унуор харах
ыларын тухары халын тыа кедерумтуйэн кейуннэ. Бэ-
тэрээнни сыйыыга куех от ере анньан тахсан, урукку
хараарар дулданы, оллуру-боллуру кестубэт гына дэхси-
лээн, бутуннуутэ биир кэм куедунэн хотойор. Онон-ма-
нан сааскы хаар уута олорбут онхой сирдэрэ, сымыыт
уойадын биспиттии, ап-арадас сибэккинэн саба ууммуттэрэ
ойуу буолан дьэрэкээннэнэр. Илин диэки эрийэ-буруйа
субуйуктанар урэх икки еттугэр уер суейу мэччийэр.
197
— Тыый, додоор, тодо бэрдэй?! Киэнэй-куонай, ханан
даданы ей-санаа хаайтарбакка, харах ыларын тухары
нэлэйийэн туйэн! Букатын олонхо бухатыырын кур-
дук сирдээх-дайдылаах уол одо эбиккин буолбаат! —
атада суох саллаат, сехпуттуу, туейун мунунан тыым-
махтыыр, сибилигин кетен тахсыахтыы, харытынан
баттыктарыгар тайанан, быластаан турбахтыыр.
— Оссе ол бааллар былыыр-былыргы кырдьадас аар
хатын уонна ытык сэргэ, — диэн мин, дойдубун уонна
бэйэбин хайдатан дэбдэйбиччэ, ойодоспутугар санар-
дыы тыллыбыт дьодус сэбирдэхтэринэн тэлибирэйэр,
лабааларынан уемэлэйэ турар хатын чаран диэки ыйа-
бын уонна, кийим иннигэр-кэннигэр туйэн, тулуйбак-
кабын, омуммар ерутэ ыстаналаан ыла-ыла, хонуу устун
с у урэкэлиибин.
— Бу сэргэни мин абадаларым сэриигэ бараары сыл-
дьан, кэллэхпитинэ манна дьиэ туттуохпут, ыал буо-
луохпут диэн туруорбуттара, — диэн ону кербут кур-
дук куе-дьаа кэпсиибин. — Ол дьиэни Дьегуер тутуох-
таах. Кини сотору кэлиэ. Онтон мин улаатыам, кэр-
гэннэниэм уонна бэйэм эмиэ манна дьиэ туттуом.
Саллаат тэйиччи содус баттыктарыгар ейенен сана-
та суох одуулаан турбахтаата. Онтон баттыктарын та-
лыгыр гына кэннигэр эйэн кэбийээт, содотох атады-
нан ыстаналаан тиийэн аар хатын терут суон лабаа-
тыттан харбаан ылла. Кытадас курдук суон, куустээх
тарбахтардаах модьу илиитинэн тайанан, аар хатын
балларыттадас туостаах умнайыгар сууйун дадайан,
харадын быйа симэн дьиппинийэн турда. Тыалга биэ-
тэннэйэр намылхай лабаалар саллаат кубадай гимнас-
теркатын санныгар саба туйэн, кууйан, имэрийэн ылар-
га дылы гыннылар.
Арадас сир симэдэ киэргэллээх, хойуу куех оттоох
ньуел кырыска тиэрэ туйэ сыт ан, чараас ньалака бы-
лыттардаах урдук халлаан куех урсунун одуулуубут.
Аллараттан халлаан куенугэр хатыннар хойуу лабаа-
лара уонна ытык сэргэ ойуулаах-ойуордаах тебете
кестеллер.
Ардааттан сылаас тыал салгыйан, от-мас дырылас
сытын адалар. Лабаа-лабаа аайыттан чыычаах ырыата
дьиэрэйэр, уейэттэн хас эмэ куерэгэй дьырылас куо-
лайа тэнинэн кутуллар.
— Оо, учугэй даданы! — диэн тыллары саллаат,
198
тумнаста cbiha-cbiha тыынын ыла сатыырдыы, туейун
ийиттэн ере мэнийэн теле биэрдэ. Ону кытары, эмис-
кэ баас ыарыыта сытыытык тэйитэ кэйбитинии, олус
ыараханнык хойуу кыламаннарыгар тобус-толору дьэн-
кир харах уута ыгыллан тахсан, кун уотугар кулу-
мурдуу эйэнэлиирин ненуе халлаан диэки чадылыч-
чы кере сыппахтаата.
— Сир-дойду барахсан эчи кэрэкэтин эриэхсит!..
Кэрэкэтин! Сородор субу саманнык илиигин-атаххын
быластыы бырадан, куех кырыска куелэйийэ сытан
халлааны одуулуугун. Ханнык эрэ кылгас тугэннэ тугу
барытын умнан ыладын, ойон туран тыалы кытары
тэннэ сырсыаххын, бу киэн халлаанна ере кетен тах-
сыаххын бадаран ыладын ээт! Тугу барытын умнан,
куускэ да куускэ бадарадын, ис-искиттэн иэнигийэн
ейун-санаан туймаарыар диэри... Онтон кынатын тос-
тубутун дьэ ейдеен кэлэдин... Олох саамай мунутуур
кэрэтин бараары, бырастыылайаары туран ейдуурун
баар ээ, саамай абалаада!..
Саллаат, сууйун харытыгар ейеен, чочумча хара-
дын быйа симэн сыппахтаата, онтон ейденен мин диэ-
ки хайыы-уйэ атын, сырдык харахтарынан керде:
— Чэ, барыах, Ньургун. Мин эйиэхэ бэстилиэт
онорон биэриэм.
Мин уерэн, ийиттим-истибэтим диэххэ айылаах,
дьиэбэр инники тэбинэн тиийэн, кинигэ сада тиит
хаптайыны уонна адам сытыы быйадын булан биэр-
дим. Быйах, саллаат куустээх илиитигэр киирэн, таа-
рыйбыт сиринэн майы быйыта элийтэлээн, биитэ кыл-
баннаата. Бэрт сотору адьас уут-укчу дьиннээх кур-
дук бэстилиэт бэлэм буолла. Оссе угар эстибит ботуруон
бестуеннэрин батарыта саайталаан киэргэттибит. Уел
киил мастан онойуллубут буолан, кэм илиигэ биллэр,
тос курдук. Туох да ордуга-хойута суох, тутарга-ха-
барга ытыска лип курдуга учугэйин! Киэйэни быйа
бэстилиэппинэн оонньоотум. Онноодор айыы олорон,
Холбооноп тирии хаатын кере-кере, “миэхэ да баар”
диэбиттии, ыстааным сиэбин бутэй бэстилиэппин имэ-
рийэ олордум. Утуйарбар сыттыгым анныгар дуоспу-
руннаахтык куду анньан кэбистим.
Туйээтэхпинэ сэриилэйэ сылдьар эбиппин. Сыгын-
ньах бэстилиэппинэн далбаатыы-далбаатыы, сыап ин-
нигэр естеехтеру утары суурэбин. Кэннибиттэн адам,
199
атада суох саллаат, чачархай баттахтаах уол уонна да
элбэх дьон сырсан ийэллэр. бстеехтер бокуойа суох
куоталлар. Мин ытыалаан куйуйабын. Ол аайы ес-
теехтер кэдэрийэ-кэдэрийэ охтон туйэллэр.
Сарсыарда уйуктубутум, эбэм хайыы-уйэдэ икки-
йин чэйдии олорор... Хонойолорбут хомунан баран
хаалбыттар.
— Эдэр да барахсан ити айылаах буолаахтаабыт.
Мин Охоноонум бараата быйыылаах. Баайа айыллан,
эмкэ киирэн ийэр уйу. Бэдэйээ киэйэ утуйаары сы-
гынньахтаммытыгар кердеххе, этэ адьас буттэтэ суох.
Барахсан, кэпсэтинньэнин, элэккэйин. Эмиэ дьон ки-
йитэ быйыылаах, — эбэм уейэ тыынар, чэйин сыпсы-
рыйар. — Хаарыан ыччаты сэймэктээтэхтэрэ абатын...
Онтон Дьегуертэн аныаха диэри туох да сурах суо-
дун ахтан баран, эмиэ еер-ер саната суох олороохтоо-
то уонна кэлин уйугар биир ыар ынчык курдук тыл-
лары сибигинэйэ быластаан эттэ:
— Туох ийин мин бу кырдьар сааспар мунура суох
кэтэйиигэ кыранным? Туох аньыым ийин?.. Уон ус
тегурук сыл устата, оо, кэтэйэн аххан биэрдим, уон
ус сыл харах уутугар устан ааста. Оо, мин туспар,
унньулуйан, уйун да сыллар! Аны тейе ер куутэрим
хаалла буолла? Тейе ер?..
* * *
Биир киэйэ эбэм дьуегэтэ Алааппыйа эмээхсин кэ-
лэн учугэй сонуну адалла.
— Сэгээр, дьэ сири-буору аннынан етер-наар ийил-
либэт улахан сонуну кэйии гынан сугэн-кетеден кэл-
лим.
— Дьэ эрэ, оттон оннук эрэ буоллун. Учугэйи исти-
бэтэх да ыраатта, — диэн эбэм сэргии тустэ, дьуегэ-
тин диэки сыдарыс гынна.
— Хорохой одонньор кыра кыыйа Морууса эргэ тах-
сан эрэр уйу.
— Тыый, тодо бэрдэй?!
— Били адата одонньор уеруутуттэн сирэйин туура
сотто-сотто, ол-бу диэки олоп-чолоп керуу беде уйу.
— Буолумуна. Бээ, кырдьык даданы, кутует хайа-
лара уйу ол?
— Ээ, сэгээр, били Быыра уйу.
200
— Ол ийин былырыын уол аармыйаттан кэлиэдит-
тэн иккиэн бииргэ куодарыйар сурахтаахтара. Барах-
саттар иккиэн эдэрдэрэ-чэгиэннэрэ беде.
— Ээ, дьэ диэ даданы. Чахчы тэннээх одолор булус-
тулар.
— Морууса сурдээх баартаах кыыс эбит. Учугэй
уолга тубэстэдин кер. Быыра терде-yyha былыр-бы-
лыргыттан улахан булчут, улэйит, дьордоот дьоннор.
— Уруулара аны куйун от улэтэ умуруйуутэ болдьом-
мут yhy.
— Эдэр одолор барахсаттар итинник тэннээхтэрин
бул сан ыал буолан эрдэхтэрэ. Кинилэр бадас соторутаа-
дыта букатын одолор этилэр. Арай ити бийиги Маайа-
быт чорон содотох сылдьаахтыыр, — диир эбэм.
— Хайыай. Caaha да ырааттада. Ол ийин кэнники-
нэн, курааннаабыт хахыйахтыы, ене-дьуйунэ кэхтэн,
кубарыйа хатан ийээхтиир.
— Аны кэлэн тэннээдэ да суох буоллада.
Ийэм дьуегэтэ ыанньыксыт Маайа — бийиги чугас
ыалбыт. Дьининэн ыллахха, кини бийиэхэ дьиэ
ийинээди кэргэн курдук, бары туора дьонтон чугас
кийибит. Онноодор эбэм дьуегэтэ Алааппыйа, тейетун
да ийин, атын ыал эбэтэ. Оттон Маайа кимиэнэ да
буолбатах, бийиги Маайабыт. Мин бэйэбин ейдуех-
путтэн Маайа бобуонньуктуу бааммыт былаата тунну-
гунэн элэс гынан аастадына: “Маайа кэллэ!” — диэн
уерэн хайыытыыбын, ытыспын тайынабын. Оччодо
чуумпура лункурбут дьиэ ийэ сэргэхсийэ туйэргэ дылы.
Маайа тайырдьаттан, мин санаабар, салгын, тыал сыт-
таах кетен туйэрэ уонна икки иэдэспин тутан уураан
сабырдатара. Тургэн бадайытык курбачыйан эбэбэр
кемелейен, танас, муоста сууйсара, куес куестэйэрэ.
— Эбээ, Маайа мин туохпунуй, эдьиийим дуо? —
диэн биирдэ мунааран ыйыппыттаадым.
— Суох, тоойуом, абадан тыыннаах эргиллибитэ
буоллар... бадар, санайын буолуох этэ, — диэбитэ эбэм
ер бадайы санарбакка олорон баран уонна мин ыйы-
тыллыа суоду ыйыппытым курдук сурдээдин хомой-
буттуу, туннэри хайыспыта.
Маайа сородор миэхэ кинигэттэн кэпсээннэри уон-
на омук остуоруйаларын аадан биэрэр. Эбэтэр миигин
кетеден ап-арадайынан керен олорон:
— Бийиги Ньургуммут улааттадына... — диэн хо-
201
йуккуну ыралаан барар. Кини ыралаайыныгар мин
улаатан, найаа ейдеех, уерэхтээх, утуе санаалаах уон-
на куустээх кийи буолан кестебун.
— Ол садана бийиги Ньургуммут улахыын да ула-
хан дьиэлээх, учугэйкээн кэргэннээх буолуода. Оччодо
Олеене эмээхсин тонхоччу кырдьан баран, сиэнин мас-
сыынатыгар ньамньыллан олорон хоту-содуруу кетутуе.
Мин эмиэ ол кэмиэ букатын эмээхсин буолан тиийиэм.
Син арыый сэргэх эмээхсин, — Маайа хатаннык кулэн
кэчигирэтэр. — Оччодо билиэн дуо миигин, Ньургун?
Туохтан да мин Маайа ырыаларын истэрбин таптыы-
бын.
Маайа дьон курдук мэнээк ыллаан чадаара сылдьы-
бат этэ. Ырыа киниэхэ дэннэ мунньуллан кэлэр са-
наа-оноо аалыытын аргыйа буолар быйыылаада.
Маайа, сынаах баттанан, туннугунэн кыйын хаары-
нан, сайын туранынан ерукуйэр ардааттан кэлэр айан
суолун диэки хайыйан олорон ыллаан намылытар. Ол
бииртэн биир солбуйар судургу ырыалар матыыпта-
рыттан дуу эбэтэр Маайа туейун ийиттэн тереен, дьикти
умсулданна умньанан тахсар нарын куолас биллэр-
биллибэттик дьигийийэн, сеп-сеп хамнаан, илибирээн
ыларыттан дуу, кийини уйадытар дирин кутурданы-
нан, суланыынан илгийэллэр.
Сэрии уотугар хас да сыл сылдьан
Саллаат ыар кэмнэри кербутэ.
Суумкатын сугэн, суол устун хааман,
Дьиэтигэр теннеехтеен испитэ.
Сындалдан уйун айантга туран,
Атадын баастара ыалдьара,
Чугас хаан-уруу дьонун ахтара
Киниэхэ куус-кудэх угара.
Мин эмиэ сэргэстэйэ турар туннугунэн айан суолун
одуулайабын. Санаабар, ол суолунан ырыада ылланар
баастара ыалдьар саллаат суумкатын сугэн ыарахан-
нык хааман ийэр. Togo эрэ саллаат дойдутугар тыын-
наах эргиллибитин туйунан ырыада бутуннуутугэр
кэлбит уеруутун теннубэтэхтэр кутурданнара быдан
байыйар курдук. Оссе саллаат мин адабар майгынныыр
уонна субу-субу кэтэйэрдии кэннин хайыйан керер.
Онтон... Онтон айан суолун хара туранын ерукутэн,
202
биэс аттаах эр бэртэрэ айаннатан халыйытан кэлэл-
лэр. Бэйэлэрэ сирэйдиин-харахтыын, тымныы былы-
тыныы, кудэн-туман курдук будугурэн кестеллер.
Аттарын Нуоралдьыма ытык сэргэтигэр кынтаччы
баайталаабыттара, тыбыыран барылатан кэбийэ-кэбийэ,
сиргэ тиийэ намылыйар сиэллэринэн-кутуруктарынан
сапсынан, субу кетен хаалыахтыы дьохсооттуу оон-
ньуу турдулар...
Тердус туйумэх
Киэйэ, кун ардаа тыа кулугэр кылбайа сутуутэ,
эбэм бийикки киэйээ чэйбитин ийиэхпит иннинэ тиэр-
гэммитигэр тахсан, мае эрбииргэ сэргэстэйэн олорон,
адам кэлэрин кэтэйэбит. Мин кун тийэх сарданала-
рын аннынан хараара дьирбиилэнэр куел, унуоргу тыа
аннын диэки харадым ыалдьыар диэри одуулайабын.
Сородор адам кэлбэт. Оччодо киэйээнни серуун сал-
гын туптэ буруотунуун холбойон кейместе хойдуор
диэри саната суох олороон-олорон баран, чэйбитин ийэн,
утуйан хаалабыт.
Оттон сородор куел унуор, айан суола тыа быыйы-
гар сутэр сиригэр, адам Урун Сууругу миинэн сиэллэ-
рэн дьалкытан ийэрэ кестер.
— Били кийи дьэ ийэр. Бээ, чаанньыгы уескэ киллэ-
рэн эриэххэ, — диир эбэм холкутук. — Куну-куннук-
тээн ыныыр уейэ сылдьан сылайаахтаатада буолуо.
— Иэхэйбиин! Адам ийэр! — диибин мин.
Иккиэн уерэбит, ол эрээри адам чугайыар диэри,
уруккубут курдук, ессе кэтэйэн олоробут. Мин харах-
пын айан суола сутэр унуоргу тыатын садатыттан араар-
баппын. Оссе кэтэйэбин. “Бадар, онтон ким эрэ аттаах
кестен кэлээрэй. Бадар, ессе ким эмит... Ким эмит...
Мун сатаатар, атын да кийи буоллун дуу... Син биир
— ким эмит кэлээрэй дуу?” — диэн кимтэн эрэ аат-
тайа сатыыбын. Бадар, эбэм эмиэ итинник саныыра
буолуо. Кини, чаанньыгын уескэ киллэрэрин умнан,
мин курдук эмиэ суол тердун одуулуу олордо.
Адам бэтэрээ сыыры ере дабаттаран тахсан истэди-
нэ мин утары суурэн тиийэбин. Адам мин ере ууммут
илиибиттэн чэпчэкитик уейэ тардан ылан, ыкыырын
иннигэр олордон кэбийэр. Кулэ-кулэ, келейун, табах
сытынан анылыйан, кэтэхпиттэн сыллаамахтаан ылар.
203
— Хайа, додоор, бугун тугу туйалаатын?
— Уу бастым, эбэбинээн мае сугэн адаллым, одолор-
дуун сэриилэйэ оонньоотум. Оттон эн? — диибин.
— Дьэ утуе эр эбиккин. Мин икки сиргэ хонон,
ардаа учаастагы бутуннуутун кэрийэн кэллим. Отчут-
тарга, ыанньыксыттарга, балыксыттарга сырыттым,
оттонор сири кэрийдим.
Урун Суурук, тэлгэйэдэ чугайаан, сиэлиитин эбэн
биэрдэ, инэрсийэ-инэрсийэ кистээн дырылатта.
Адам бэрэмэдэйиттэн кэйиитин: ап-арадас беден
соболору, туустаах ньодору, оттон миэхэ анаан аара
суол кытыытыттан ургээбит тууйастаах сугуну хостуур.
Толору астаах остуолбутун тула олорон куе-дьаа кэп-
сэтэ-кэпсэтэ, ер чэйдиибит. Адам ханна, хайдах сыл-
дьыбытын, кими керсубутун, ханнык эрэ мин билбэт
сирдэрим отторун-мастарын, куеллэрин ууларын та-
йымнарын туйунан кэпсиир. Эбэм ону олус сэргээн
истэр, хардары инэн-тонон, хас биирдии бэс чагдаты-
гар, сыйыытыгар, тумуйахтарыгар тиийэ ыйыталайар.
— Былыргыларыгар тэннээтэххэ, билигин адьас атын
эбиттэр. Мин онно тиийдэрбин, бука, билиэ суохпун.
Айылда эмиэ, син биир бу Орто дойдуга туох барытын
курдук, сыл аайы уларыйан ийэр ээ. Халаама былыр,
мин сана кэргэн тахсан манна суктэн кэлиибэр, уута
майын садатыттан мэндээрэрэ. Оо, барахсан кулумур-
дээн туйэн ыраас да куел этэ. Оссе эн ададынаан
сетуелээбиппит ээ. Ол бэйэтэ билигин ченейе уолан,
ходуйа буолан турдада.
Сайынны чуумпу киэйэтээди намыын кэпеэтии туптэ
буруотунуу надыллык-намыыннык сыыйыллар.
Учугэй даданы! Учугэй да киэйэлэр!
Туох баар ийиттэн-хомуостан, остуолтан дьиэтигэр,
айылдатыгар тиийэ бутуннуутэ тобус-толору курдук.
Кылгас тугэн ыккардыгар тулан барыта бутуннуутэ ситэри,
толору, аны мантан ордук туох да наадата суохха дылы.
Ол эрээри... Ол эрээри арыый-арыый быычыкаа-
тык, кып-кыратык туох эрэ тиийбэт курдук. Туох эрэ...
Арай манна сибилигин ийэм киирэн кэллин дуу?!.
Кулэн кулум аллайбытынан миэхэ супту хааман кэ-
лэн, сымнадыыс-сымнадас илиилэринэн тебебун имэ-
рийиэ: “Уу, сыччыыйым сыыйаа, кунум одотоо, сурэ-
дим!.. Оо, одобун ахтан да биэрээхтээтим ээ!” — диэ-
битинэн ыга кууйан ылыах этэ.
204
Уонна ессе аан тэлэллэ тустун да, арай урун-хара
куйахтарын лайырдатан, абадаларым киирдиннэр! Мин,
билинни саллааттар танастарын биллэрбин даданы,
абадаларбын тодо эрэ, былыргы бухатыырдардыы, дьап-
талда куйахтаах, батыйалаах курдук саныыбын. Аба-
даларым, бары талыллыбыкка дылы киил-киппэ керун-
нэринэн остуолбутун тула киэптии олорон кэбийэн баран
кулэн-уерэн, кэпсэтэн-ипсэтэн линкинэстэхтэринэ тейе
эрэ учугэй буолар!
Дьэ оччодуна, бука, бийиги дьиэбит дьоло, томточчу
тапталлыбыт кытыйалаах арыы курдук, тобус-толору
буолуох этэ...
Киэйээ чэйбитин ийэн баран ороммутун оностон,
уйуен тус-туспа санаабытыгар аралдьыйан, саната суох
сытабыт. Мин ийэм туйунан саныыбын.
Мин бэйэбин ейдуехпуттэн ыла ийэм, урун хара-
дын ере кербекке, наар ыалдьан тахсар. Ханна эрэ
ыраах эмтэнэр. Бийиги одо турбат ыала уйубут. Чугас
ыалбытыгар, Балбааралаахха, оонньуу сылдьан исти-
битим: “Дуунньаттан эмиэ елбут одо тереебут. Дьэ
сатамматах ыал буолтар... Ийиттин ини?” — “Оо, ис-
тэн аххан. Куйадан сурах тургэн. Ити сордоохторго
содотох уолларыгар ханыылаан мун сатаатар биири
эмэ елуулээбэт ээ. Эмээхеин эрэйдээх... Оо, тустаахха
кытаанах!” — диэбитэ ким эрэ.
Биирдэ эбэм миигин кетеден олорон: “Одом содото-
дуттан хараастабын ээ. Хайан да содотох аата содотох.
Тийэх диэх курдук. Онноодор халлаанна кун ыйдыын
иккиэлэр. Иэйэхсит хотун мичик гынан, кэннибэр
иккиэ хаалаллара буоллар, дьоллонон елуех этим...”
— диэн сана аллайбыта тебебер хатанан хаалбыт.
Туйээн дэннэ ийэбин керебун. Илэ мэлдьи ытыы
сылдьар бэйэтэ, мин туулбэр икки имэ кэйиэр диэри
кулэн-уерэн, сынтадар муруннаах, молоруйбут уолу
батыйыннаран, элбиих-элбэх сибэккилээх хонууну ор-
тотунан миэхэ утары кэлэр.
— Кер эрэ, Ньургун, мин эйиэхэ бу сурдьугун дьэ
адаллым. Уу, мин сылайдыым да сылайдым! — диэн
баран, илиитин кехсунэн баттадын ере анньынар.
Анна сытыйан, ол хайан кэлэр сурдьунуй? Оо, ийэм,
ийэккэм! Тургэнник кэлэ одустаргын ньии!..
205
Бэйис туйумэх
— Ьыллыай, чэ, тура охсууй. Ыйыах кун утуйа
сытаары тынный дуу? — дии-дии эбэм чэчэгэйбиттэн
сыллаан ылбытыттан уйуктан кэлэбин. Сонно тута
сэргэхсийэ охсон, туннугунэн кун уота елгемнук ча-
дылыйбытын корен, кэтэйиилээх ыйыахпыт ардада
суох, куннээх утуе куннэ тубэспититтэн уерэн ытыс-
пын охсунабын.
— Эбээ, эбээ! Ыйыах! Иэхэйбиин, бугун ыйыах! Оо,
дьэ, найаа да учугэй буолуо. Мас тардыйыытын, тус-
тууну керуем адай!
— Айыка-айыка, кийи сийин араардын! Бачча улаа-
тан баран, букатын кыра 050 курдук туттар ээ, —
эбэм кулэ-кулэ миигин чэпчэкитик кетеден ылан муос-
тада туруоран кэбийэр, — хата, учугэй бадайытык
суунан-тараанан баран, мааны танаскын таннан кэбис.
Мин, чааскылаах тымныы ууппун ыймахтаан кэби-
йээт, тэлгэйэдэ ойон тахсабын. Кундэлэс кун уотуттан
симириктээбитинэн уейэ диэки хантас гынан керебун.
Халлаан куех урсунугар туутэх-туутэх урун былыт-
тар лаглаччы ыйаммыттар. Сутэн хаала-хаала оргууй
бигээн ылар мелтех тыал куел дэхси ньуурун дьураа-
дьураа тына онон-манан ойуу курдук бытархай долгу-
нунан саба кетен ылбахтыыр.
Куел куулатыгар, сыллата ыйыахтыыр сиргэ, етен
киирбит хатын тумус чаран диэкиттэн хойуу буруо
унаарыйар. Ол тумус садатыгар уемэлэйэр дьон ыйыах
айын куестуу сылдьаллар быйыылаах.
— Тыый, бастакылар киирэн эрэллэр эбит дии, —
диир эбэм, чарапчыланан кере-кере. Кырдьык, бэтэрээ
сыыр сирэйин диэкиттэн уонча улахан дьону кытары
сырдык танастаах кыра одолор сырсан бытырыыс-
танан эрэллэр. Мин эмиэ тургэнник киирэ охсоору
сууна суурэбин. Бэдэйээ Маайа етууктээн биэрбит хара
буруукэбин, адам гиэнин утугуннэрэн тигиллибит урун
муос тимэхтэрдээх гимнастеркабын уонна сана ба-
чыынкабын кэтэн, мааны бадайы кийи буола туйэбин.
Эбэм киэн бадайы куех халадаай ырбаахытын сайбач-
чы кэтэн, урун былаатын мылаччы баанан кэбиспит.
Иккиэн сиэттиспитинэн ыйыахтыыр сир диэки ба-
ран эрэр дьонно холбойобут. Мин, тургэнник тиийэ
охсуохпун бадаран, тулуйбакка бэркэ быыппаста ийэр
206
эрээри, эбэбин хомотумаары нэйииччэ туттунабын. Дьон
ортотугар бастаан утаа эбэм хайан даданы миигин ат-
тыттан араарааччыта суох. “Миэнэ бу баар” диэбит-
тии, дьону кытары кэпсэтэригэр мин тебебун имэрийэр,
бэйэтигэр сыйыары тардар. Кини мэлдьитин даданы
дьонтго киирдэдинэ улахан бэйэтэ ессе улаатан, тут-
тардыын-хаптардыын толуу керуннэнэн, сирэйэ-харада
чадылыйан, сэргэхсийэн хаалааччы.
Тула синньигэс хахыйахтарынан чэчир анньыллы-
быт туйулгэ ортотугар, куех кырыска балачча элбэх
кийи мустубут. Эмээхситтэр ынах этэрбэстээх атахта-
рын оллооннуу ууран дьойумсуйан олорон чугастаады
сонуну кэпсэтэллэр. Хатыннар тердулэригэр уксулэрэ
кылгас сиэхтээх, ыгдадар сарыннаах чараас дьэрэкээн
былааччыйалаах эдэр дьахталлар уонна Кыргыттар
хатаннык кулсэн сыйыгырайаллар, еруулээх баттах-
таах тебелерун холбоон, туохха эрэ умуеруйэ туйэ-
туйэ, урэл гыналлар. Эр дьон, туестэрин толору иилим-
мит мэтээллэрин кун уотугар чадылыннатан, холку-
тук сэйэргэйэллэр. Онно Бетес, кэм да сирэйин мунньас
гыннаран муннун ере сынан кэбийэ-кэбийэ, таайын
Быыра тайыгар эриллэ сылдьар. Далл адар кулгаах-
таах, кыргыылаах баттахтаах тебетун кынначчы тут-
тан, улахан дьон кэпсэтиилэрин ийиллиир. Мин онно
ымсыыра санаатым, бадар, сэрии туйунан кэпсэтэллэрэ
буолуо. Эбэм дьуегэтин ©руунэ эмээхсини керсубутунэн
туйанан, кенуллэтэн, Бетеске ыстанан тиийдим.
— Мин таайым тустууга уонна мае тардыйыытыгар
киирэр yhy, — диэн кэпсии тойуйда кини.
— Оо, — эрэ диэн хааллым мин, онуоха куоталайан
хардары анньыйар сонунум суох буолан. Миэхэ кимим
тустуой? Арай адам баар даданы, мин ейдуурбунэн,
холкуос бэрэссэдээтэлэ тустара сатаммат буолуохтаах.
Мин даданы абадаларым, сэрииттэн кэлбиттэрэ буол-
лар, уруккуларын курдук, туох баар муйэни кинилэр
хомуйуох этилэр. Арай улааттахпына мин... Мин!..
— Куустээх Кестекуун эмиэ киирэр. Дьэ кытаанах
киирсиини керуехпут. ©ссе онно эт бедену буйаран
эрэллэр. Баран керуех.
Бийиги буруо, ас минньигэс сытынан дыргыйар тыа
садатын диэки сырсабыт. Улахан кутаада тимир буо-
чука быйадастыытынан онойуллубут суунэ олгуйдарга
эт буйан бидилийэр. Кутаа тула уонча кийи эт эттээн
207
утэйэдэ уел эн уемэлэйэллэр. Туора тардыллыбыт киэн
остуоллартан биирдэстэригэр буспут муйэлэри сойу-
тан ерейелуу кыстаабыттар. Кэннибитигэр сана ал-
лайыыны истэн хайыйан кербуппут, былыргылыы
кемус ыныырдаах ус суурук аты сиэтэн адалан туйулгэ
ортотугар сэргэлэргэ кынтаччы баайталаан кэбисти-
лэр. Ордук тойон сэргэдэ бааллыбыт, сууйугэр кун-
нээх ыас хара ат сурдээх кэрэ керуннээх.
Дьон бары, ордук одонньоттор, сылгылары керен
сэргии тустулэр.
— Оо, Сындыыс алые да тупсубут!
— Ситтэдэ дии. Былырыын сонодос этэ.
— Сындыыс чахчы учугэй эбит. Атадын да тардара
ала бэлиэ. Сылгы бэрдэ — дьуйунугэр.
— Чэ, туох да диэн, Чуодурга тиийэллэрэ суох.
— Дьэ керуехпут!
Трибунада адам, оройуон кииниттэн кэлбит боломуо-
чунай, еэбиэт уонна биригэдьиирдэр субуруйан тах-
саннар, дьон чуумпура тустулэр. Адам боломуочунай-
дыын ул арса сылдьаннар туох эрэ улэ-хамнас, окко
киирии энин тустарынан син балачча тыл эппиттэрин
кэннэ, Мииппээн одонньор туйулгэ иннигэр сейургэс-
тии туйэн олорон алгыс ырыатын ыллаан дьиэрэттэ.
Иннигэр куерэччи тута сылдьар кымыстаах чороонуттан
сиэлгэ умньаан ыла-ыла, аан дойдутун айатан, сиргэ
илибирэтэр. Онтон сахалыы танастаах уонча эдэр уолат-
тар, кыргыттар тахсаннар ункуу, ырыа толордулар.
Ол кэнниттэн ыйыах саамай кэтэйиилээдэ, учугэйэ
дьэ садаланна! Маннай мае тардыйыыта, тустуу, онтон
айылык кэнниттэн атах оонньуулара буолаллар диэн
биллэрдилэр. Куустээх Кестекуун ырбаахыта суох, киэн
бадайы бэйбириэт ыстаанын ере тардынан баран, оргууй
адай хаамыталаан бааданнаан киирэн, туйулгэ орто-
тугар олорунан кэбистэ. Бастаан хас да бэйэтин кур-
дук модьу да, ама да керуннээхтэр тардыйан кербуттэ-
рин Куустээх букатын ас гыммата, тутуйуннарбыты-
нан туруорута тыытан ылаттаата. Тийэдэр Бетес таайа
Быыра ханас диэкиттэн курбалдьыйан киирдэ. Куустээх
Кестекуун эрийэ саастаах, сулламмыт уел сиэрдийэ
курдук суп-суон харылардаах илиилэринэн майын саба
харбаан олордо. Бетес таайа кинитээдэр быдан дьара-
май эрээри, урдук унуохтаах. Дьон туойутунан лаппа
кыанар, тэтиэнэх кийинэн биллэр.
208
“Чэй!” диэни кытары тэбис-тэннэ туйунэн кэбисти-
лэр. Бастакыттан араа-бараа тардыйан бачыгыратыйыы
буолла. Куустээх маарыынны курдук тута ньылбы
тардан ылаары гыммыта кыаллыбата. Арыый тэнтгэ
эрийсэр кийи тубэстэ быйыылаах. Сирэйигэр хаана
ыгыллан тахсан, тымырдара куурдулэр. Икки модун
куус кыйарыйсыыларын тулуйбакка, мае тыайа тайыр-
даан ылла. Онтон содотохто булгу баран “харк” гын-
на. Дьон ыйыытайа тустулэр. Уруккутаадар суон сана
майы адаллылар. Эмиэ иниирдэр тыастара лачырдайа
тустулэр. Илиилэр, чиккэччи тардыллыбыт хатыс етуу
курдук дьигийийэ-дьигийийэ, титирэстээн ыллылар.
Эмискэ Куустээх “йе-йеех!” диэн сана аллайаат, кэн-
нин диэки содотохто тиэрэ чинэрийэн кэбистэ да, майы
ньылбы тардан ылла. Туйулгэ урдунэн кылгас кэмнэ
буруукээн ылбыт тынаайыннаах чуумпуга дьон сехпут
хайыылара тодо барда.
Аны хапсадайдайан тустуу садаланна. Тустааччы
элбэх эбит. Уолаттар биир-биир киирэн бырахсан ку-
йурдатыйан истилэр. Манна, эрдэттэн сэрэйбит кур-
дук, Бетес таайа Быыра куннээтэ. Тустар кийитиниин,
хардарыта кэтэсийэ, сыыйа-халты тутуйа сылдьан,
сымсатык атахха тэбэр, еттуктээн бырадар эбэтэр
керуех бэтэрээ еттугэр ханнык эрэ албайы тутта ох-
сор. Бутэйиккэ Куустээх Кестекуун баадалдьыйан
киирдэ. Маадьадар атахтарын ыраах-ыраах уурталаан,
тебете эргийдэдинэ бутун бэйэтэ кытары эргийеэн,
Быыраны ытарчалыы ылаары кимэн киирдэ. Быыра,
куруйуна урдугэр уктэнэ сылдьардыы, сымсатык кэн-
нинэн тэйиэккэлээн чугуйан биэрэн истэ. Куустээх
Кестекуун биир тодоостоох тугэннэ тубэйиннэрэн Быы-
раны синньигэс биилиттэн кууйан ылла. Хачымах-
тайыы беде буолла. Куустээх Быыраны кетеден ылан
бырадан истэдинэ, кийитэ илиитигэр-атадар эриллэ
биэрдэ. Сиргэ тиийии садана Быыра уейэ буолан,
Куустээди миинэ тустэ.
Бары Куустээх Кестекууну уонна Быыраны хайдаан
куе-дьаа буолаллар. Одонньоттор Быыра сылбырдатыт-
тан садалаан, кини теруттэриттэн кими баппытын суол-
лаан, хос эйэтин Чээл одонньору кытары туестулэр.
Боппуок еэбиэт кыайыылаахтар ааттарын аатта-
талаан, ытыс тыайынан додуйуоллаан муйэлэри тут-
тартаата. Бастакынан ыдьырыйа сылдьар эмис эттээх
209
суунэ улахан муйэни Быырада туттарда. Быыра сэ-
мэйдик мичээрдиир, муйэтин ханна гыныан билбэтэх-
тии эргим-ургум туппахтыыр, онтон аттыгар саллайан
турбут быраатыгар туттаран кэбийэр. Бетес, бэйэтэ
ылбыт сада сананан, дьону киэмсийбиттии эргиччи
керутэлээн чадылыннатар. Кытыы диэки тахсан ийэн
биир уоп эти ойо тардан ылан ыстаан омугулдьутар.
Миигин керен суурэн моторуйан кэлэр.
— Ньургун, кардуй дуо, мин таайым Куустээх
Кестекууну хайдах курдук текунуппутун!
— Ыык... — диибин нэйииччэ сана тайааран, эмис-
кэ саба кетен кэлбит дирин санаардабылтан бете бэр-
дэрэбин.
— Бийиэхэ барыахха. Маны сиэхпит, — Бетес мии-
гин сиэхпиттэн тардар.
— С-суох... Мин... эбэбэр, — диэн нэйиилэ ботугу-
РУУбун. Иэдэстэрим итийтэлээн, халтайам ийэ кычы-
гыланан кэлэллэр.
— Чэ, оччодуна, мэ, ытыран ыл. Найаа-найаа мин-
ньигэс, — диир Бетес уонна муйэтин миэхэ уунар.
Мин, субу ыган кэлбит харадым уутун кердерумээри,
туннэри хайыйабын уонна инним хоту суурэ турабын.
Оо, ханна эрэ ырыых-ыраах, мантан букатын атын
сиргэ суурэн хаалбыт кийи баар ини! Бу барыта дьинэ
суох, сыыйа, алдас! Дьиннээх олох ыраах. Мин улааттах-
пына кэлиэ ол дьиннээх олох! Хайаан да булгуччу кэлиэ.
Мин улааттахпына... Оччодо саамай-саамай куустээх мин
буолуом. Бары муйэлэрин мин ылан эбэбэр адалан биэ-
риэм. Эбэм эрэйдээххэ. Ол эрээри найаа да ыраах...
Эбэм хайыы-уйэ хатынпар тердулэригэр куех кы-
рыска серуе тэлгээн, ыйыах айын тарпыт. Мас кы-
тыйаларга итии миин бургучуйар. Кырбастаммыт утэ-
йэлээх эттэр, кып-кыйыл сыанан бырдьайа сылдьар
сылгы хаттата, кымыс бэлэмнэммиттэр. Адам боло-
муочунайдыын айаан эрэллэр эбит.
— Ханна сырыттын? Маарыыттан ыныра сатаан
кэбистим. Кытаат, ыйыадын айын, сойо илигинэ, айаа-
махтаа, — диир эбэм.
— Кер эрэ, бу мин кийим, — адам киэн туттубут-
туу мичээрдиир.
— Тыый, кырдьык суунэ кийилээх эбиккин дии.
Сотору бэйэтэ муйэ сиэтиийи.
Боломуочунай миигин кытары кэпсэтэ сатыыр да,
210
мин, атын кэмнэ оччо килбигэ суох бэйэм, билигин
биир да тылы кыайан санарбаппын. Санардахпына
ытаан барыах курдукпун. Умса туттан олорон эбэм
иннибэр уурбут эйэм быйадынан сыалаах эти элийэ
быйан ылан айахпар угабын. Ол эти кытары куемэй-
бин буелуу турар кытаанады эмиэ ыйыста сатыыбын.
— Кэмчиэрийэр, — диир адам боломуочунайга уон-
на, хата, тугу эрэ атыны кэпсэтэн бараллар.
Мин итии мииннээх кытыйада тенкейбуппэр, эмис-
кэ хас да дьэнкир таммахтар муччу туйэн мелберус
гыннылар. Дьонум билиэхтэрэ диэн, кытыйада ессе
аллара тенкейебун уонна, айахпын сиэтэ-сиэтэ, хор-
гуннаах итии миини харса суох ийэн сыпсырыйабын.
Дьэ челлеруйбут курдук, туттуна сатыыр харадым уута
ессе эбии сытайан, беп-беден таммахтар кытыйалаах
мииммэр мел-мел туйутэлээтилэр. Туейум ийэ хабар-
хай айыынан туолла.
Адам боломуочунайдыын мин туспунан умнан, кэп-
сэтиилэрэ ыраатта. Арай эбэм саната суох олорон ди-
ринник эдирийэн уейэ тыынан кэбистэ. Ити! Ол ийин
киниттэн тугу да сатаан кистээбэккин. Киэн харахта-
ра кийини курдары кереллер. Оо, эбэм, эбэм эрэйдээх!
Тугу гынабын мин, эн итинник уейэ тыымматын ту-
йугар?!
Нэйииччэ уоскуйан, айаабыта буолабын. Хородор
сотолоох чороонтон ап-айыы кымыйы кэтэрдэбин.
Кистээн эбэм диэки керен ылабын. Эбэм куел унуоргу
диэки тугу эрэ кичэйэн одуулайардыы унаарыччы керен
олорор. Бэйэтэ эмиэ ханна эрэ ырыых-ыраах, ити са-
ныы олорор санаатын кытары барсан баран, кендей
кехсе эрэ олорор курдук.
Тугу саныыра буолуой? Уруккутун дуо? Мин теруу
иликпинэ, уонтан тахса сыллаадыта, эмиэ маннык ыйыах
ерегейдеех туйулгэтигэр, оччодо дьон бары ымсыыра,
ордугургуу керер кини ньургун уолаттара муйэлэрин
адалан, ийэлэрин аттыгар ерейелуу кыстыылларын са-
ныы олороро буолуо дуо? Былыргытын. Уонна ол бы-
лыргытыгар баран хаалыан бадарар быйыылаах...
Алтыс туйумэх
Адам биирдэ дьиэтигэр найаа уерэн-кетен киирдэ.
Дьегуертэн сурук кэлбит. Кини ойуулаах кэмбиэри
211
айан, доргуччу аадан биэрдэ. Мин, сурук ис хойоонут-
тан адам курдук уеруехпун ДУУ, эбэм курдук хом
туйуехпун дуу билбэккэ, дьонум сирэйдэрин-харахта-
рын кэтиибин.
Дьегуеру туох эрэ улахан дуойунаска анаабыттар
уонна кэлин эмиэ салгыы уерэттэрэ ыыталлар уйу.
Суругу ийиттэххэ, бэйэтэ онтон уербутэ биллибэт, хай-
дах эрэ ыарыргыыр уонна сылайбыт курдук. Арай
наар дойдутун, Нуоралдьыматын найаа ахтарын, керуен
бадарарын туйунан суруйбут. Куйун хайаан да кэлэ
сылдьыа yhy.
— Дьегуер маладьыас! — диир адам.
— Дойдутун итиччэ ахтар эрээри, тодо тылланан
манна улэлии кэлбэт буолладай? — эбэм мунаарар.
— Бу эмээхсин, ол кини кенулэ yhy дуо? Барыта
баартыйа сорудада буоллада дии. Чахчы кыахтаадын
ийин урдэттэхтэрэ.
— Ээ, оннук ини. Одом дойдутун ахтан иэдэйбит...
Ол аата аны манна олорбот...
* * *
Былыта, тыала суох куйаас кун. Хантан да еэбир-
дэх ибир гынар салгына биллибэт. Халлаан биир кудьус
кубархайдыны еннеммуккэ дылы. Уейэ арай элиэ икки
кынатын сараппыта сараппытынан, биирдэ да сапсым-
макка тэлээрэр. Кини итинник куну-куннээн уйун
сайыны быйа эргийэр. Мэлдьи, санаардаабыттыы, тугу
эрэ кестубэт сутугу кердуур да кердуур. Былыр итинти-
кэн сылгыйыт уол эбитэ уйу ээ. Ону кулуну уоран сиэ-
биккин диэн, ити элиэ онорон кэбиспиттэр. Бадар, ол
кулуна кеннеру бэйэтэ сутэн хаалан, кини сымыйанан
балыырга тубэспитэ буолуо. Ити онтун булан буруйун
боруостанаары кун аайы сутугун кердеен эрдэдэ.
Ол хаппыт тиит чыпчаал мутугар сахсас гына олор-
до. Кини тугу саныыра буолуой? Сылгыйыт уол эрдэ-
динэ бастын атынан сыйыылары-хонуулары тилийэ
кетутэр кэрэ кэмин туйунан дуо?
Хотон тайынаады далга эбэм туптэтин буруота унаа-
рыйар. Онно адыйах борооскулар уонна Ураанай диэн
курдьугэс эриэн ат одус тураллар. Ураанай эрэйдээх
найаа сымнадас, утуе сурэхтээх. Кинини ким да тут-
тун, ханна да илтин — кыйаммат. Мэлдьи ыар тайа-
212
дастаах сыардатын килэккэй бурдалдьытын кэтэттэх-
тэринэ, оргууй адай аадалдьыйан, атахтарын биир тэн-
ник уурталаан иннин диэки дьуккуйэр. Тайыйдыннар
да хайаатыннар, онтон тургэтээбэт, арай кехсун тугэ-
диттэн “пуус” гына тыынан кэбийээхтиир.
Билигин эмиэ кылгас тугэннэ, кэбинэрин тохтотон,
ыараханнык уейэ тыынан ылла. Хородор муостаах
тебетун санньытан, бултэгэр харахтарынан быйаарыыта
суох елбеедуччу керен, тулалаан турарга кыйаммак-
ка, тугу эрэ ыраады саныыр курдук. Элиэ курдук кини
тугу да кердуу сатаабат, сатаатар кэтэспэт-хайаабат
даданы. Ыарахан дьылдатыныын эйэлэйэн, утуедэ, кэ-
нэдэскигэ эрэлин, итэдэлин сутэрэн кэбиспит курдук.
Тугу даданы толкуйдуу, тобула сатаабат, арай кеннеру
саныыр, ааспыты ахтар быйыылаах. Олохтон бука-
тыннаахтык кэлэйбит курдук.
Туох буруйун ийин кини маннык келуур одуйа буо-
лар аналга тубэстэдэй? Бадар, эмиэ сымыйанан балы-
лыннада дуу, кырдьыгын тайаарынар кыада суох буо-
луо. Бу Орто дойдуга алдас эрэ элбэх быйыылаах.
Мин сиэппиттэн лэппиэскэ тоорохойун ылан Ураа-
найга уунабын. Ураанай, уруккутун курдук елбеедуччу
керен, кыйаммакка кэбинэ турда. Чугайаан кэлэн лэп-
пиэскэбин муннуга аспыппын, “итини да сиэн мин
дьылдабар туох уларыйыай?” диэбиттии, киэр хайыс-
та уонна эмиэ уейэ тыынан кэбистэ.
Тыа байынан сатарыйан, ынахтар манырайаллара
ийилиннэ. Ону кытары атыыр одус айаатаан ланкы-
натта. Ити аата ынахтар кунуску ыамна истэхтэрэ.
Эбэм, ойуулаах туос ыадайатын тонолохтонон, хото-
нугар кэллэ. Ынахтар кэннилэриттэн сир ньиргийэри-
нэн медурээн кенкунэтэ-кенкунэтэ далга киирсэн ис-
пит атыыр одуйу эбэм саба хайыыран теттеру уурэн
тайаарда. Мин эбэбиттэн бары дьулайаллар. Онноодор
кэйиик Сынта куттанна!
Сынта далтан ууруллубут саатыгар кураанах тиити
баран сургэйдэ. Онтон хааннаадынан тиэрэ кербутунэн,
алаас мунунан сатарыччы айаатыы-айатыы, кур туптэ
кулун хайан ере бурдатта. Уехсэ-уехсэ саанар курдук.
— Togo куруук кини итинник куускэ кыыйыра-
рый? — диэн ыадайатыгар куугэннирэ уллэр ууту ыы
олорор эбэбиттэн ыйытабын.
— Ээ, кутур естееду ким билэр. Хаарахан, бу Орто
213
дойдуга атыыр ogyc буолан айыллыбытыттан кэлэнэн-
кэмсинэн ити дьаабыланар ини, — диир.
Бадар... Бадар. Сынталдьымаан диэн аллараа дойду
абаайытын уола буолаарай?! Онтон Орто дойдуну алдьа-
та-кээйэтэ, тодо сургэйэ тахсан ийэн, ааттаах-суоллаах
айыы бухатыырыгар кыайтардада, ону урдук суут ыйаа-
дынан ити атыыр одуска кубулуттахтара... Оннук эбиэт!
Ол ийин да кун сиригэр бутуннуутугэр курдьуеттуур.
Оссе Сынтада Баардаахап биригэдьиир майгынныыр.
Эмиэ кердедун аайы кыыйыран буугунуу, кими эрэ
кэйиэхтээх куолайынан меден кебуелуу сылдьааччы.
Арай адам баарыгар санарбат. Кеннеру кырыктаах-
тык кынчарыйталаан эрэ кэбийэр. Сынта курдук,
Баардаахап эмиэ бу Орто дойдуга холкуос биригэдьии-
рэ буолан тереебутуттэн силбиэтэнэрэ дуу?
Кунуску чэйбитин ийэн бутэн эрдэхпитинэ, бейуелэк
илин энэригэр олорор Ардьаайай одонньор, силистэри логлу
тардыллыбыт пенечек курдук, туейуллэннээн киирдэ.
— Ыаллар, дараабаларын! — диэн дьиэни биир гына
баадынаата. Уонна туннук урдунэн ханас диэки ыйа-
нан турар Сталин мэтириэтин диэки кэриэстэнэн сап-
сынна. Саба туйэ сылдьар халтайатын аннынан хан-
тайан кере-кере бадьаалаан, остуол аттынаады олох
маска лах гына олоро тустэ. Мантыкан, бу хантайа
кырдьыбытын аанньа, аныаха диэри сурдээх дьиибэ-
лээх-баабалаах одонньор. Бугун да мин диэки хантан-
наан баран, бере айыытын курдук онон-манан ордон
хаалбыт адыйах адай сайарымтыйбыт тиистэрдээх айа-
дын атан, кулэн алларастаата.
— ha-йыа-а, йа-йа-йыа-йа! Бу Бодуй чэчээтэ, Тын-
ный кырайына сургуччу керен олорор эбит буолбат
дуо? Кер-кер ини одолоор! Бу керен-истэн кулумнэтэн
эрдэдин. Били обургулар мантыкаларыгар кырыылаах
туйахтарын туура тэппиттэр ээ, бадада. Кер-кер, бач-
чаттан, адьас кыырт одотун курдук, куручуехтээхтик
керутэлиир ээ, йа-йа-йыа-аа! — диэн кулэн титирэстээ-
битигэр эргэ кулбуйэх сэмнэдин курдук убадас урун
бытыга кытары эйэнэлэстэ.
Эбэм, урут итинник хаадьылаайынна кыйаммакка,
кулгаадын тайынан айаран кэбийэр бэйэтэ, бугун эмискэ
уларыйа тустэ. Чааскылаах булууйэтин киэр анньан
халыр гыннаран кэбистэ.
— Кырайыммыт да ити эрэ хаалан турар. Сирэйин-
214
харадын ардьайа сытыйан, онно хараххын ааллардын
дуо, манай аллаах! — диэн кехсун тугэдиттэн сенедуйэн
кэбистэ.
Ардьаайай одонньор онно уоска бэрдэрбит курдук
ах барда. Ол-бу диэки чолооруннаан хантаарынныы-
хантаарынныы халлаан, от-мас туйунан буоссата суоду
кэпсэппэхтээн баран, ардьа собото биэриэх буолан, найаа
улаханнык айалаан-дьойолоон тахсан барда.
— Баастаах ыт ытырыык буоларыгар дылы, мин дада-
ны ити сордоох уейэ туйээхтээтэдим, — диэтэ эбэм уейэ
тыынан баран. — Ити да эрэйдээхтэр элбээбиттэрин аан-
ньа, алаа-кылар кинилэр, ис тэйэдэс, бекчегер кинилэр
этил эр. Адыйах утуелэрэ сэриигэ баран быстыбыттарын
кэннэ бары сыын-быргый бадайылар эрэ хаалбыттара.
Арай кэлин элбэх ыччаттанан, дьоллонон сылдьар.
Киэйэлик эбэм дьуегэтэ Алаагшыйа эмээхсин кэлэн, атада
суох саллаат елбутун туйунан куйадан сурады адалла.
— Эппэрээссийэ кэнниттэн тута быстаахтаабыт yhy,
— диэн Алааппыйа эмээхсин сибигинэйэ былаастаан
эппит тылларын ынырык суолтатын мин тута кыайан
ейдеебетедум. ©лбут кийини сахалыы угэйинэн “бар-
быт” дииллэрин мин кенетунэн ханна эрэ барбыт эрээри,
баар курдук санаабытым.
— Ылдьаа кэргэнэ Настаа маарыын, кунуску туер-
туур садана быыйаммыт уйу. Одото уол дииллэр. Уол
бийиэхэ начааскыга киирэн тахсыбыта. Тиритиэр диэ-
ри уербут этэ.
— Уерумунэ... Эчи хаарыаны... — эбэм уейэ тыы-
нар. — Хайыстара буолла? Бэйистэрэ дуу?
— Хата, алтыстара. Икки кыыс, туерт уол.
— Togo учугэйэй? Талбыт курдук...
Мин эмиэ сурдьулаадым буоллар... Оччодо Бетес кур-
дук хайыытаабакка уонна куота баран хаалбакка, ку-
руук батыйыннара сылдьыах этим. Кини сатаабатын
уерэтэн, тугу эмэ ейдеебетедунэ, быйааран биэриэм этэ.
Оскуолада, бултуу, оонньуу мэлдьи бииргэ барыах эти-
бит. Оо, тейе эрэ учугэй буолар этэ. Мин киниэхэ аба-
даларбын уонна Нуоралдьыма туйунан кэпсиэх этим...
— Эдэр дьон аны да одолонуохтара турдада. Дьах-
тар отут биэйэ эрэ дии. Ити Маайалыын бииргэ уерэм-
миттэрэ, — диир эбэм.
— Ээ, ити эрэйдээх, кубарыйа хатан, тейе ер итин-
ник содотодун сылдьара биллибэт.
215
— Ылдьаа мин Ньукуубун кытары эт саастыы ээ.
Бу Ньургун сада сылдьан куска бииргэ тиргэлиир буо-
лаллара. Бултарын этэрбэстэрин быатынан холбуу баа-
йан баран урадас тебетугэр сугэн кэлэллэрэ бу баар.
Эмээхситтэр ах баран, саната суох олордулар.
— Иэйэхсит хотун арай бийиги туспутугар туерэдэ
туннэстэр. Бутун ийэ yyhyrap биирдии одону елуулээ-
тэ. Содотохтон содотох хаалара диэн ити буоллада.
— Кэбис-кэбис, дьуегээм, танарада мастаммыкка
дылы, дьылдабытыгар баайсан да хайыахпытый? Оно-
йуубут оннук буоллада эбээт. Бадар, итинтикэлэрбит
даданы ада байын тосту олорор дьон буолан тахсыах-
тара. Биирэ-биэйэ биир, Дьылда Тойон ыйаада билиэ,
— диэмэхтээт, Алааппыйа эмээхеин ытамньыйан ылла.
— Кэм наар аанньа ээ. Эстибит ситэри эстэрэ диэн
туох аатай?! Саллар сааспыт тухары бийиги утуену
онорортон атын туох аньыыбыт-харабыт баарай, ама?
Мин, тулуйбакка, тайырдьа суурэн тадыстым. Куел
урдэ суунэ улахан харах уута буолан бычалыйбыт.
Туох барыта ытаан ньиккирииргэ дылы. Ол ыраах
кестер Нуоралдьыма чарана бутуннуу, кырдьадас аар
хатынна тиийэ, киирэн эрэр кун диэки кере-кере хас
биирдии еэбирдэхтиин тэлибирэйэн, ис-ийиттэн дьи-
гийийэн ыгыста-ыгыста ытыы турарга дылы...
Сэттис туйумэх
Нуоралдьыма урдунэн содотох куерэгэй ырыата тугу
барытын байыйан дьырылыыр да дьырылыыр. Куерэ-
гэй, сапсынан илибирэйэ-илибирэйэ, уейэттэн урдук
от быыйыгар супту туйэрин кытары дьырылас ырыа
мэлис гынан хаалла. Сонно эрэ биирдэ тыа быыйыгар
эймэнэр чыычаах ырыатын куйгуерэ, айына сыыгы-
нас саната, онноодор еэбирдэх суугуна дьэ ийиллэргэ
дылы гынна. Меп-мекунук тойон ынырыа сибэккит-
тэн сибэккигэ кетен доодунуур. Намчы умнаска биэ-
тэнниир. Икки урун лыах эккирэтийэ оонньоон хонуу
урдунэн тэлээрбэхтээтилэр. Аллараттан кинилэргэ ессе
биир лыах холбойон, уйуен эймэнийэ кеттулэр.
Сутэн хаала-хаала отунан, сибэккинэн саба ууммут
Нуоралдьыма хонуутун бутуннуутун имэрийэн, кууспа-
лаан ылардыы оргууй бигээн, саба кетен кэлэр сылаас
тыал дьэдьэн сытынан дыргыйар. Мин от быыйыгар
216
сейургэстээн олорон кытарчы буспут эрбэх сада дьэдьэн-
нэри ытыспар хомуйабын. Ытыйым томточчу туоллады-
на, айахпар содотохто “ньэм” гыннаран кэбийэбин.
Аата минньигэйин!
Оннук хас да ытыс дьэдьэни сиэн баран, хатыннар
анныларынан Нуоралдьыма эмэх буолан тохтубут, онон-
манан ордон турар эрга бутэйин кыйа ууммут “биэ
эмиийин” белкой-белкой уктарын диэки хаамабын.
Хатыылаах умнайы таарыйымаары, бэркэ сэрэнэн
сыылан киирэн аллараттан ук ийин енейдехпунэ, кун
уотугар бутэйдии сырдаан костер дьэнкир отоннор
буйуохтарынан буйан баран, субу муччу туйээри арычча
ыйанан тураллар. Сэрэниин-сэрэнэн хатыылаах ук
быыйынан илиибин уган хастыыны даданы ытыспар
туйэртээн ылабын уонна эмиэ элбээбитин кэннэ “ньэм”
гыннарабын.
Нап-нарын минньигэс амтан, эппин-хааммын сайа
охсор курдук, бутуннуу тарданан ньалдарыйар. Онтон
сылаанньыйан, ытык сэргэ тердугэр кэтэх тардыстан
сытан эрэн халлааны одуулуубун. Ытык сэргэ, уйун
да уйун бадана буолан дьураадыйан, тебетунэн халлаан
оройуттан тирэнэр курдук. Халлаантга уп-урун куба
хаайахтарга майгынныыр лойуор былыттар устан
кескейеллер. Ити хаайахтарга туох баара буолуой?
Араайа, санаалар буолуо. Элбиих-элбэх санаалар. Чэп-
чэки бадайы туу курдук сымнадас санаалар. Ол ийин
сиринэн сыыллыбакка, халлаанынан кетен эрдэхтэрэ.
Ханнык эрэ санаалар буоллулар, арыйа баттаан кербут
кийи! Ол эрээри ыадастаах уу курдук ыбыс-ыарахан
санаалар эмиэ бааллар. Ону мин чахчы билэбин. Эбэ-
лээх адам сородор ыарахан санаада баттаталларын
эндэппэккэ сэрэйэбин. “Айыкыы-айыкка! Бу былыт
баттаатадын!” — диэччи сородор эбэм. Ол, бука, тирии
хаайахха симиллибит ыарахан санаалар буолуохтара.
Оттон ытык сэргэ санаа саныыра буолуо дуо? Санаа-
мына. Кини мин улаатарбын кэтэйэр. Хайан эрэ мин,
ити былыттары урдулэринэн ойутан ийэн, халлаан
оройуттан супту сурулаан туйэн, кынаттаах ахсым
аппын киниэхэ кынтаччы баайарбын кэтэйэр.
Оччодо мин аптаах батаспынан эбэбин баттыыр
ыарахан санаалаах былыттар хаайахтарын хайыта
сынньыталаан киэр ууруем. Аан маннай абадаларым
кемус унуохтарын хомуйан, елбет мэнэ уутунан ибии-
217
риэм, оччодо эр бэртэрэ бэйэлэрэ бэйэлэринэн буола
туйуехтэрэ. Уерэн-кетен миигин айхаллыахтара. Би-
йигини манна эдэригэр туспут эбэм, адам уонна Маа-
йа керсуехтэрэ. Эбэм ымманыйа-ымманыйа кетеден
ылаары гыннадына ahapa кетен биэриэм уонна халлаан
атын уладатыттан ийэбин булан утуердэн адалыам,
атада суох саллааты тилиннэрэн, урукку курдук чэгиэн
атахтыам. Аптаах батаспынан моонньоммут мастары
таарыйыам эрэ кэрэх, керуех бэтэрээ еттунэн кодере
тыллыахтара. Элиэни уонна дьоло суох ат-ogyhy хара
балыыртан босхолуом. Барытын, барытын оноруом...
Тугу да умнуом суода!... Ол ийин миигин, мин улаа-
тарбын бары кэтэйэллэр.
Ойон туран хонуу устун суурэбин. Чаран кытыы-
тыгар мин сада ытырыык оттор уунэн уйуктаах сэбир-
дэхтэринэн ыдьырыйан тураллар. Бу содотох атахтаах
абаайы уолаттара Орто дойду ото буолан кубулуммут-
тар быйыылаах. Мин кылгас содус мае тойодойун ылан
анар кырыыларыттан улту кулуубун. Абаайы уолат-
тара уйун умнастара хастыы да сиринэн тойутталанан
уна-ханас сууллаллар. Биирдэ илиим куускэ айый
гынар да, мин онно кыйаммакка, барыларын кырган
бутэрэн эрэ баран дьэ тохтуубун.
Тэлгэйэбэр адам турадас ата бааллан турарын керен
сэргиибин. Дьиэбэр киирбитим, эбэм куес хоторо ту-
рар. Кытыйада кырбастаммыт сыалаах эт буруолуур.
Адам оронугар тиэрэ туйэн, кэтэх тардыстан сытан
эрэн ейуе байын одуулуур. Мин чугайаабыппар сууспун
хатыылаах иэдэйинэн хаарыйан, халы-мулу сыллаан
ылла уонна эмиэ, уруккутун курдук, ханнык эрэ са-
наада баттаппытын кубулуппата. Эбэм былаатынан
сууйун келейунун соттор, уейэ тыынан кэбийэр. Дьиэ-
бит. ийигэр тобус-толору ыарахан санаа былыта си-
миллэн хаалбыкка дылы. Тугу барытын ыар тыынынан
саба баттыыр, сурэди-быары ыгар курдук.
Уруккубутунуу куе-дьаа кэпеэппэккэбит эрэ, бу
сырыыга саната суох айыыбыт. Мин дьонум сирэйдэ-
рин-харахтарын кэтэйэбин.
Адам итии мииннээх тэриэлкэтигэр тугу эрэ сонур-
даабыттыы одуулайар. Амтайыйбыттыы бытааннык
айыыр. Эбэм адам диэки кэтэспиттии керер да, санар-
бат. Мин тургэнник айаан бутэн, хоско киирэн ором-
мор сытабын.
218
— Ийээ, мин эйигин кытары кэпсэтэрдээх этим, —
диир адам кэмниэ-кэнэдэс.
— Ээ, дьэ, кэпсэт. Маарыыттан ону кэтэйэн аххан
олоробун, — эбэм саната кытаанах.
— Хайдах, хайа еттуттэн садалыахпын сатаан са-
наабаппын... Ыарахан кэпсэтии...
— Кенетунэн эттэдин дии. Хайдах да эрийэн этиит-
тэн ыарахан чэпчиэ суода.
— Хорохой кыыйа Морууса Быыралыын холбойол-
лор уйу.
— Билэбин.
— Онно тугу кердууллэр... Нуоралдьыманы... Дьиэ
туттаары...
— Оо, ол ийин даданы!.. — эбэм ыараханнык ын-
чыктаан ыларга дылы гынна. — Ол ийин даданы сурэ-
дим сэрэйбитэ ээ... Бээ, ону... ону эн бэрдэрээри ити
суккуччу керен олородун дуо, нохоо?!
— Хайыахпытый, ийээ! Аны кэлэн ити кураанах
хонууну кенеен да диэн... Дьегуер аны кэлбэтэ чахчы.
— Суох!.. Тыыннаахпар биэриэм эрэ суода! Олбутум
кэннэ хайаан даданы. Ол Хорохой кыыйын аахха эчи
сир кехсе кыараатада. Ити мин одолорум оннугар кэ-
риэс гыммыт сирбин былдьайалларын аньыырдаабат-
тарын бадайын. Бу Энээриттэ эбэ хотунна кинилэргэ
септеех биир тиэргэн онно баар аххан ини.
— Айылдатын себулуу кердулэр ини. Эдэр дьон сир
бастынар бадараллара баа буолуо дуо? — адам симик-
тик тыл кыбытар.
— Мин одолорум баай байа барбыттара баарай? Кун
сирин кемускуу сылдьан умса туспуттэрэ... Суох...
Суох... Тыыннаадым тухары...
— Инньэ диэн хайыахпытый, ийээ! Суох мастаадар
кытаанах. Аны кэлэн тенуннэрбэккин. Онон, кураа-
надын туруодунаадар, эдэр дьон олордуннар, одо-уруу
тереттуннэр ээ.
— Бээ, тохтоо. Ама эстэн эрэрбит ийин, ыйаах,
онойуу билиэ. Билигин да салгыах кийи баар. Ньур-
гунум, одом, сыччыыйым, саатар кини улаатан итин-
нэ уйа туттуннар диэн бадалаах этим. Саатар кини,
ултуруйбут кейуйэ кыырпада, тостубут лабаа унугэйэ
буолан бу ытык сиргэ силис тардыах этэ. Бээ, Дьылда
Тойон ыйаада билиэ!..
— Кэбис, ийээ, хаалары тыллайыма. Ити кийи улаа-
219
тыар диэри хара тураах манхайар ини. Ол кини да,
улаатан диэн, бу сиргэ олорбото чахчы. Ханна-ханна
тиийэрэ-тугэнэрэ биллибэт. Аныгы кийи ыыра киэн
буолуо.
— Ама дуу?.. Ама тереебут буорун умуннадай. Кэ-
бис, одом сурэдэ бэттэх. Ама кими батан туннэри ха-
йыстадай? Хайа да умнайынан бардар, хаан-сыдьаан
бутуннуу кун диэки эргийиэхтээх! Бээ, тохтоон эрин,
бадар, бийиги да аны биирдэ ере тыллан тахсыах-
пыт... Силлиэ чыпчаалын булгу сереебут тиитэ соро-
дор содотох намчы лабааны сана умнас оностон уйулу
ере анньан тахсааччы. Манна одом... сыччыыйым...
— эбэм, куолайа бетен бара-бара, аттыбар хааман кэл-
лэ. Ыараханнык тыынар салгына иэдэспэр ил гынна.
Сирэйбэр харах уутун беден таммахтара туйутэлээн
уотунан хаарыйдылар.
— Одом баар дии!.. Унугэйим...
Ахсыс туйумэх
Ол мин одо саайым сырдык ейдебулугэр хара сураа-
йын буолбут киэйэттэн ыла эмискэ эбэм сурэ-кута тос-
тов барбыта. Уруккутун курдук кенньуерэрэ адыйаан,
ыар санаада саба баттатан, аар хатын анныгар баллы-
гырыы олороохтуура.
— Улэ, тонуу-хатыы, хоргуйуу кийини сииллэр
дииллэрэ букатын сымыйа. Ама мин бу уйун синньи-
гэс уйэбэр тугу-тугу билбэтэмий? Улэ ыараханын,
тымныы кытаанадын, куйааска буйууну — барытын
амсайдым ини, одолоор! Ол барыта утарынан ааста да,
эмиэ кыырт буолан, кэтэххинэн оонньоон барадын.
Арай бу Орто дойдуга таарыйбытын ерутуннэрбэт, кып-
чыйбытын ыйыктыбат айыы буолар эбит. Кини эбит,
суйурдэн ыытар сулуйун диэн...
Эбэм биир киэйэ адабын ыныран ылбыта. Адам,
кыра уолчаан курдук, эбэм оронун сынайатыгар умса
керен олорбута.
— Биирдэ санаан кэбистэххэ, эмиэ да оннук эбит
ээ. Эдэр дьон ogo-уруу теретен ити сири иччилиэхтэрэ
турдада. Мин да кийи, тейе ер сир урдун баайырда
сылдьыахтыы, аны кэлэн сир-уот былдьастамый? Кен-
неру санаабар. Сурэдим биллэрбэт ээ... Мин сэгэрдэ-
рим хайа халлаан анныгар туох сирдэнэн-уоттанан
220
сыттылар буолла?.. Туох ааттаах онно тиийэн кини-
лэргэ мин элэ-была тылбын тиэрдиэй?!.. Бэйи, били
одом ханнаный? Унугэйим одото, — мин кэлбиппэр,
кууйан ылан туейугэр сыйыары тарпыта.
* * *
Эбэм куйуеру елбутэ.
Кэлин оронуттан турбакка сытара элбээн, кун-туун
улам уй туйэн испитэ. Ол да эрээри сирэйэ-xapaga син
сэргэх этэ. Урдук, сымнадас туу сыттыктарга тебетун
ууран, ehye байын одуулуу сытан наар уруккуну ах-
тан тахсара. Бийиэхэ субу-субу одонньоттор, эмээх-
ситтэр кэлэллэрэ. Бэрт кылгастык ону-маны кэпсэп-
пэхтии туйэн баран, бырастыылайан, тахсан баралла-
ра. Утуктуспуккэ дылы укчу куннэр субуспуттара.
Арай биир оннук кун бийиги дьиэбитигэр кестубэт
куе-дьукаах буолан олохсуйбут ыар тыыннаах нуйэр
чуумпуну эмискэ аймаабыт сойуччу сурах ньиргийдэ.
Ол кунуску туертуур садана этэ. Мин эбэм оронун
аттыгар кус тумсунан оонньуу сырыттахпына, тайыр-
дьа айан суола таастыйа хаппыт буоругар ахсым ат
туйадын тыайа табыгырайан кэлбитэ ийиллибитэ. Ойон
туран туннугунэн кердум. Арай адам илин диэкиттэн
мун кыраайынан кетутэн кэлэн, дьиэ тайыгар ыныы-
рыттан ыстанан кэбийээт, тэйиинин куруе тойодоту-
гар иилэ бырахта. Боруогу атыллаан ийэн:
— Ийээ, истэдин дуо, ийээ! Дуунньа уолламмыт!
Иккис уолламмыппыт! Истэдиэн, ийээ, хайдахтаах
дьолуй?! — диэн уеруутуттэн бобулла-бобулла урут-
уейэ хайыытаата.
— Истэбин... Истэбин быйыылаах да... Илэ истэр-
бин да итэдэйбэккэ сытабын, — диэн эбэм эмискэ ку-
барыйа туспут уойунан нэйииччэ сана тайааран боту-
гураата.
Адам, икки илиитинэн тебетун харбаммытынан ойон
тахсан, хонууну ортотунан ханна эрэ суурэ турда. Эбэм
ТУРУОХ курдук енденнеен ийэн теттеру сытта, дирин-
ник уейэ тыыммахтаата, хатан хаалбыт иэдэйин мыч-
чыстадастарын, онтон хапсыгыр омурдун устун содо-
тох дьэнкир таммах кун уотугар кылапаччыйа суурдэ.
Мин, эбэбин кууйа туйээт, тебебун туейугэр уураат,
ытаан маккыраатым. Ол тодо, туохтан ытаабыппын
221
бэйэм да быйааран ейдеебеппун. Эбэтэр уербутум оччо
эбитэ дуу, эбэтэр кыра одо сырдык айылгытын бут-
туунун утарар миигин тулалыыр ыарахан айыыттан-
абаттан сылайбытым бэрдиттэн дуу?..
— Togo ытыыгын, акаарычаан? Сурдьуламмыккыт-
тан уеруеххун билиминэ. Хайдахтаах дьол бийиэхэ
тосхойбутуй?! Дьол! — дии-дии эбэм, кытаанах ыты-
йынан харадын уутун хайыйан кэбийэ-кэбийэ, мин
тебебун имэрийэ олорбута. — Ол ийин даданы! Дьыл-
да Тойон обургу бэйэтэ бэйэтинэн хайаан бийигини
атадастыай? Ол ийин даданы!..
* * *
Ол дьол кэйиилээх кэлбит утуе сурах кэнниттэн
туох барыта эмискэ уларыйа туйэргэ дылы гыммыта.
Эбэм урдук туу сыттыктарга ейенен сирэйдиин-ха-
рахтыын сэргэхсийэн олорон, уруккутунуу ийиллэр
гына сана тайааран ааспыты ахтара, кэлэри ыралыы-
ра. Олодун тийэх тугэннэригэр кини бэйэтин дьылда-
тын бары мойоллорун кытары эйэлэйэн хаалбыт кур-
дук ейе-санаата бутуннуутэ сырдык, ыраас этэ.
— Чэ, туох буолуой, син олох олорон аастадым.
Барыта сиэр быйыытынан. Барыта сеп, — диирэ кини.
— Барыта Дьылда Тойон ыйаадынан буоллада. Хан-
ныгын да ийин эрэнэбин, иннибитигэр бийигини уеруу,
анардастыы дьол эрэ куутэрин. Оннук да буолуохтаах.
Бийиги ону толуйдахпыт. Эйиги тускутугар уерэбин.
Эн аны содотох буолбатаххын. Эйиги аны иккиэдит.
Икки харах, икки илии, икки кынат курдук... Учугэй!
Дьегуер аны манна олорбото буолуо. Кэлин улааттах-
хына, сурдьун эйикки эмиэ уйадытыттан кетуеххут.
Билигин олох оннук. Дойду кехсе киэн. Туох аадан
ситиэй, онно тейе таас, тейе алаас, тейе нуоралдьыма-
лар баалларын. Ханна бадарар олоруохха син, арай
бэйэн тереебут Нуоралдьымадын эрэ умнума. Мин
сыччыыйдарым урдулэринэн эмиэ укчу бийиэнин кур-
дук хатын чараннар суугунайан эрдэхтэрэ. Ити санаат-
тан хайдах эрэ эмискэ чэпчии тустум ээ...
Эбэм миигин кууйан, ерукуйэр баттахпын имэрийэ-
имэрийэ, оргууй кэпсии олорбута. Онно эрэ мин аан
маннай эбэм мунура суох дьоллоох мичээринэн сыр-
дыыр сирэйин седе кербутум...
222

Онтон бэттэх элбэх сыллар устан аастылар.
Урукку умнуллар, баас ohop кэмэ буолла. Ол эрээ-
ри оччотооду кэм мин санаабыттан арахпат. Тереебут
буорбуттан ыраах, дойдум киэн кехсун хайа да энэри-
гэр сылдьан белуехсэ ууммут хатын чараннары сэр-
гии, сугуруйэ керебун. Кырдьадас аар хатыннар томо-
роон туостарын имэрийэ туран эбэбин, Нуоралдьыма-
бын сытыытык ахтан-санаан кэлэбин. Бары кырдьадас-
тарга атылыы, кийини уйадытар туох эрэ баар ээ.
Кунус элбиих-элбэх дьон ортотугар, тубуктээх улэ
уейугэр сылдьан, эмискэ тэйэ астаран Маайа ырыа-
тын саныы туйэбин. Арыт туун туйээн, туой били
хара туранынан ерукуйэр ардааны айан суолун тердугэр
турар буолабын. Ырыых-ыраахтан адам ыарахан-ыара-
ханнык додолоннуу былаан хааман ийэр. Субу-субу
кэннин хайыйан кими эрэ кэтэйэрдии керер.
Кэм-кэрдии ыраатта. Урукку умнуллара, баас ойоро
буолла да...
...Онтон бийиги уйус сурдьубут тереебутэ. Онтон
тердуе, бэйиэ, алтыа, сэттиэ буолбуппут. Эмиэ урукку-
бут курдук ханыылайан, модун уус буола бииртэн биир
чулуу эр бэртэрэ тыыллан-хабыллан тадыстыбыт.
Арай урукку эбэм кутун баттаабыт ааспат айыы-
аба мин туейум ийигэр аныаха диэри ньуелуйэр. 0р
да буолла эрээри, намырайыах, сутуех быйыыта суох,
хайаанна диэри ньуелуйэн бара туруо эбитэй?
Ама мин кэннибиттэн ийээччилэргэ эмиэ кейен ийиэ,
оспот баас буолан уйэлэргэ ньуелуйэ туруо дуо?
иьинээбитэ
Кустук
3
Суор
25
Таас Тумус
55
Сэргэ
121
Нуоралдьыма чаранар
173
Литературно-художественное издание
Николай Алексеевич Лугинов
КУСТУК
(Повести)
Редактор ЛЛ.Федорова
Худ.редактор И.НЛСергин
Техн.редактор М.П.Лыткина
Комп.верстка Е.Н.Петухова
Подписано в печать 08.09.03. Формат 84 х 108 1/з2- Бумага офсетная.
Гарнитура школьная. Печать офсетная. Усл. п. л. 11,76. Усл. кр.-отт. 12,8.
Уч.-изд. л. 10,33. Тираж 8000 экз. Заказ № 1552.
Лицензия серии ИД № 01989 от 08.06.2000 г.
Национальное книжное издательство «Бичик»
Республики Саха (Якутия)
677892, г. Якутск, ул. Орджоникидзе, 31
тт. 42-20-26, 24-30-98, 24-30-58
www.bichik.ru
E-mail: bichik@sakha.ru
Отпечатано в полном соответствии
с качеством предоставленных диапозитивов
в ОАО «Можайский полиграфический комбинат».
143200, г. Можайск, ул. Мира, 93.