32
Histonja.
O NAZWISKU
Ukrainy i początku Kozaków.
7
/<
*
'
'
'
§. I. Nic nie masz pospolitszego, iak w bada­
niu zródłosłowów, i początków narodów oswaiać
czytelnika, z niezliczonym prawie ciągiem wieków,
i pod odmiennemi nazwilkami wlkrzeszać hord zapo­
mnianych sławę. Jednią ręką odkrywać zasłonę cza­
su, a drugą prowadzić czytaiących do ciemnicy,
w którey mdłe światełko , na to tylko zdaie się
przyświecać , aby przeczytać wyznanie uczoney
niewiadomości autora. Abym uniknął podobnego
zarzutu , a zawsze okazał boiaźń sprawiedliwego
sądu, ośmielam się to napisać, co mi się zdaie
rzeczą zbliżoną do prawdy. Ukrainę czyli zie­
mię po obu {tronach Dniepru leżącą, inożnaby
nazwać oyczyzną Ukrów. Ta horda barbarzyńfkich
Słowian , tak iako inne różnych nazwific, lecz
tegoż ięzyka i obyczaiów , przyszły do Europy
z okolic Zawolżańfkich, a przeszedłszy Dniepr w
pierwszych po Chryftusie wiekach , osiadły częścią
w dawney Sarmaciji, częścią przebywszy W isłę,
Odrę i E lb ę, opanowały opuszczone ziemie ftarych
Germanów , którzy pod różnym imieniem znani ,
[kruszyli tron słabych naftępców potężnego Augu-
fta. O L/krach, ze siedzieli nad Odi-ą, do lirande-
burgii należącą, tam gdzie dotąd ślady ich na-
zwifka zoftały w Uckennarchu, wspominaią nie­
mieccy kronikarze 9go i iogo wieku (a). Wno­
sić atoli ieft rzeczą nadeir trudna, ażeby ci Uke-
7 ______________________________
jmoiTT
mmmmmmwm ________ j
_____
imijixi-----
----- ---------------------- -
a
J
»■-*
---- r
-i
-
Ł : ------
£.a] Wicikind mnich korbeyski ? i inni,
ranie

O Ukramie i Kozakach.
33
r a n ie, dali nazwifko Ukrainie , lub od niey wzięli
imię swoie. Nie'' masz bowiem w ftarożytności
śladu, gdzie ta horda miała siedlifko, nim Odrę
przeszła: wiemy chociaż niedokładnie, iakie na­
rody , począwszy od Scytów aż do Tatarów, mie­
szkały na tey ziem i, którą Ukrainą zowiemy ,
wszelako nie dóftrzegamy w żadnym wieku , aby
tam mieszkali Ukrowie.
Wreście gdyby ciż U-
krowie na tey ziemi krótki czas przebywali, za­
pewne uftawiezna nowcy dziczy naw ala, zatar­
łaby wielkością swbią narodek, i wcielonemu w
swóy ogrom , lioweby imie, iako pamiątkę nowego
barbarzyńftwa, nadała. Jmie Ukrainy ieft nowe:
nie przechodzi lat oftafcnich XV\ wieku. Za Ale-
x antka nazywana pifta kraina, (b) potem Ukrai­
na ( c ) . Stefan król pograniczne krainy przeciw
Turkom nazywał Ukrainą, (d)
Zdaie się prawie rzeczą oczywiftą , że Ukrai­
na ma początek nazwifka od okrsyka ziemi, czyli
cfirateczney krainy , stykaiacey- się z kraiem są­
siedzkim.
Takie nasze twierdzenie zgadza się z
t-em , że Stefan król każdemu pogranicznemu woie-
Październik A$o.t
C
[b]
rożnych rozrządzeniach tego króla
[ej Przed panou/aniem Zygmunta I. nigdy w aktach nie czy­
tałem
wspomnienia słowa ^ fjhrainc.
W aktach raz
znalazłem wyraz Okraina , lecz iedno wspomnienie nie
może bydź za wyrocznia przywodzone 5 zwłaszcza że mo­
gła bydź omyłka pisarza. lest także zdanie , że Grecy
dać mogli to nazwisko,
Oukrakos, znaczy
nie pio~
dny , lub nie górzysty, lecz kiedy Grecy tego imienia
nie daw ali, j tak pożno to nazwisko zostało
zna-
nem^zatem ta dowcipna etymologia upada*
[ń] Końscytucya iygo8 r, vol. Leg. na kaście J o n .

wodztwu część Ukrainy nieiako przyznał (e) f
Heidenślcin Stefana i Zygmunta III. sekretarz, na
dwóch mieyscach hiftoryi sw oiey, mówiąc o ło-
troftwie Nalewayki, nazywa Ukrainę Ora jinitim a.
( f). T oż samo więc ieft naddnieprzańfka Ukraina,
co Wielkopolfka kraina do Brandeburfkich pańftw
należąca; a iako tę krainę od hordy Germańfkiey
czyli Wandalśkiey Karynów, wyprowadzać byłoby
tylko powabnym wnioskiem, tak Ukrainę bez-
gruntownie od Ukrów wyprowadzać nie podobna.
Nasza zatem Ukraina w języku naszym ieft toz
samo , co w niemieckim M archio czyli M-ark.
Podzieliła się Ukraina, przynaymniey za pó-
znieyszych wieków, nadwoiaką, pierwszą Moikie-
wiką , drugą PoMką ; a ieżeli litewfki i polfici na­
rody złączone , w oddzielnem chcemy uważać
znaczeniu , widziemy , ze ieszcze Zygmunt III.
1607. roku o litewlkiey i pollkiey Ukrainie rzecz
czyni, (g)
Pollka Ukraina , podług wyrazu konftytuęyi
X^So. K. zamykała w sobie woiewodztwa , Kijo-
wfkie, Bracławlkie , z częściami Wołynia i P o ­
dola, to ieft tę część ziemi, czyli krainę , która
się poczynaiąc od Kijowa i Dniepru, ciągnie się
aź do Kamieńca i Dniestru , ftykaiąc się na ow-
34
Historya.
czas z puftyniami dzielniczemi Tatarów Oczako'
[e] Jż Judzie swy wolni , którzy na Ukrainie Ruskiey , K iio -
wskiey , Wolyńskiey , Podolskicy , tamże pag. ł o n .
[ £ j Pag. 3?.6 « 327, aiqtie xiniversum jera tractum. Kiiovi«
ensem , oramquc limitaneam sili juris ISiiswii fecenint,
i dalcy na karcie 337- Zoikiejsumi )am scire , si vel
minimum in ora finztima > damnum dedissent > etiotft
inferzori Boristheui loco , eo se indagaturum.
fgj Vo^- Leg. II. pag. 1600.

O Ukrainie i Kozakach.
35
wskich, Krymskich i Budziackich , od osad tu­
reckich £h), i od Wołoszczyzny wschodniey , c zy ­
li Multańfkiey ziemi.
Za panowania Stefana, Ukraina z tey strony
Dniepru, nie wiele miała osad i mieszkańców,
dla uftawnych naiazdów tatarfkich. Jdąc Dnieprem
po iego prawym brzegu Kanio w , koło którego
była komora Witoldową łaźnią zwana (i). Czer-
kassy i Białacerkiew, są dawne zamki. Tecbta-
mirów zaś 1576. Korsuń 1580. roku zbudowane.
Ludnieysza była Ukraina około górnego Bohu ,
na całey zaś tey ziemi , nad dolnym Bohem, od
Czerkas i Karsunia, ku granicom tatarikim, nie
było ani zamków, ani wsiów zabudowanych, aby
wieśniacy swoie żyzne role pod opieką woyska
bezpiecznie uprawiać mogli.‘wszelako zaBracławiem
idąc ku Kamieńcowi, miało Podole liczne osady.
Trzymaiąc się biegu Dniepra , znaydowały
sie na tem mieyscu , gdzie późniey zbudowano
Czechmjn , obszerne lasy, siedlilka źródeł, rzek
Tasmina i Jaśminy, z których pierwsza złą­
czona z Jfngutem , wpada do Bohu , w puftyniach
oczakowskich, druga łączy się z Dnieprem nizey
Czechruna. Za temi lasami , i wyżey Porohów
Cs
[h] Turcy iuż mieli naowczas garnizony swoie w Oczakowie,
Benderze i Białogródzie. Oczaków, czyli to m ieysce, na
którem sto i, Polska dzierżała : za Kazimierza Jagieloń-
czyka pierwszy układ o stepowe granice 1542. roku
nastąpił.
|i] O tey komorze tak zwaney mówi Michalon L itw in , od
Zygmunta I. do rewizyi tych kraiów wysłany , w re~
lacyi sw oiey , któr^ naypierwey 1616. roku w Bazylei
in 4#o wydrukowano.

dnieprowych, o których cesarz Konftantyn Porfi-
rogcnit mówi (k), było celnieysze siedlisko Ko­
zaków, czyli lekkich pogranicznych żołnierzy ,
których powinność była czuwać na Tatarów , aby
nie przechodzili Dniepru. Tych Kozaków cd po­
łożenia niższego mieysca, które w ruszczyznie
nazywa się niżem, nazwanoNiżoiucami Kozakami.
Zdaie się, że to wyprowadzenie nazwifika ieft prost­
sze , niżeli pożyczenie z greckiego ięzyka zna­
czeń , mniey odpowiadających rzecz}'. (!)
Podobne też były puftynie za króla Stefana,
na drugiey ftronie Dniepru. Prócz Eoryszpola , i
Fcreiastawia , który zaludniać się zaczął około
15 76. roku, (Yn) aż do Putyiula , wtenczas po­
granicznego rossyyfkiego miafta, do Bonu nawet
i do A z o f u , gdzie Tatarowie celnieysze mieli
mieszkanie, niezmierne były ftepy i puftynie.
O
to ieft obraz Ukrainy w szesnaftym wieku,
mówmy teraz o Kozakach.
§. II. Nazwifko i czyny Kozaków , nie są tak
dawne, aby przechodziły wiek XIV. Nie słychać
przed tą epoką o tym rodzaiu ludzi , w jakim­
kolwiek pisarzu. Stryykowlki (n) pod R. 1355-
[ k ] ^ dziele de adminlstrando Imperio, Miasto stołeczne
tych Kozaków , nazywało sie Gacce-1 > w ich języku Biały-
dom , czyli Biała wieś > gdzie teraz Białcgrod , nad Doń*
ceni 3 w państwie mosteiewskiem : o tey Białey wsi wspo­
mina Długosz opisuiąc w oyny Kozaków z Jarosławem 5
Xciem Ruskim. Niekcóirzy nasi, wzięli to miasto omylnie y
za mia^tecako w Ekonomii Bczeskiey.
[ ] J lubiński in operibus pósthumis od słowa greckiego
N iseu > chce Niżowców wyprowadzać.
£m] Heydenszteyn na karcie 333.
-
[nj Stryjkowski pod rokiem 1339, na karcie 387, i pod R*
na karcie 339.

O Ukrainie i Kozakach
37
%
spomina o życzliwości podollkich Kozaków, a
0 naiezdzie litewlkich na Mazowsze. Długosz (o)
za Kazimierza Jngielończyka wspomina o nich,
że za przewodztwem Mayncika, kcuia tatarfkiego,
Wołyń i Podole puftoszyli. Co to byli za ludzie,
skąd wzięli swoie imie , rożne są zdania poilkich
1 obcych pisarzów.
Trudno sie uwodzić podo-
bieńftwem nazwiflc ftarożytnych narodów Chaza-
rów i Kazarów. Chazarowie bowiem , czy Ka-
zarowie , z za Wołgi wędrowni , osiadłszy w IX„
i X. wieku ,,koto Doilca aż do K njm u , trzyma­
jąc tę pól'wyspę , od Rusi Chazaria (p) nazwaną,,
potłumieni od Rusi zadnieprfkiey i od Tatarów ,
imie i bytność swoie dawno ftracili, Kazarowie
siedzieli kolo VIII. wieku , i nieco póżniey nawet
w pobliżu Kaukazu, między Czarnem i Kaspiy^
ikiem mprzami, niedaleko Łazów i Zychów (q^},
prawie tam gdzie teraz ieft Gsorgia.
Lecz i
tych imie dawność z napływem świeższych bar­
barzyńców w niepamięci ponurzyła. .Mniemania,
wywodzące nazwifko Kozaków od kozy, dla lek­
kości w biegu , albo od robot z koziey sierci ,
iśtóremi gmin na Ukrainie się bawił, albo od łódek
nazwanych kozami , tychto przybytków w o ­
dnych Kozaków, nakoniec od chodzenia i włóczę­
gi , iakoby dawniey Chodziakami nazywali się ,
[o] Cdsimiro Polonie? Regi ap^d or am%hi thpanie am cum E li-
snbeth regina cnnsorte sua agente , freqąens Tartaro-
rum exercitus >
fugitipu prcedonibus et\exulibus
guos sua Lingua Cosacos appellant, collecium ^ fub duetu
Maniak Ccesaris etc.
[p] Patrz różne dziefa Rossyyskiey HistoryL
[qj 0 Łazach i Zychach w osobnćm dziele czynić będziemy*
.p
i

3'8
Historija.
i\ ./
*
'•
Śą próżne i mało do wiary podobne (r). Zdanie
Deguinia autora hiftoryi Hanno w , zdaie się bydź
naypodobnieysze do prawdy : powiada on ( s ) : że
imię Kozaków pochodzi z zepsutego imienia mie­
szkańca Kapczaku , i że ciż Kozacy pod iakim-
kolwiek przedziałem znani , wyszli naypierwey
z kraiów z zawolżańlkich, i sa szczątkiem r o z ­
licznych hord tatarfkich , które sie tam w ró­
żnych zagnieździły czasach. Na początku XIII.
wieku, niektórzy Dominikanie z Węgier opowia­
dając tam Wiarę Chrześciiańfką , znaczne uczy­
nili w Religii poftępki. Przechodziła nawa-
\
ła Mogolów pod prze wodz twe m Gingifkana na
Kap czaic ; część tych Kapczaków , dawniey na­
zwanych Kurhanami, rozproszonych przez Mo-
goły , udała się do Węgier do króla B eli, który
im dał siedlifka , reszta się po innych -kraiach
rozeszła.
Mieysca gdzie osiedli, umykaiąc się
przed zapalczywością* zwycięzców, to ieft Poro-
c h y , czyli katarakty dnieprowe, a rzeki Don i
J>aik troiakie nazwilka nadały (t}. Lud bez oby-
czaiów i religii , a z pierwiaftkowego wychowu ,
barbarzyńfkich dziadów , do łu k u , włóczęgi i
rozboiu przyzwyczaiony, nie odmienił i w rozpro­
szeniu swoiem , dawnych zwyczaiów.
[r] Piasecki na karcie 53, Pastorius na karcie 14. Kocho-
wski w Kliinakcerze 1. na kar. 7.
[s] W Tomie II. pag. 5IP.
tt] H ejrbersztein in commentario rerum MoschopiliCiarum
m karcie 10 ultra Wtafkam et Kazan ad Termft vi+
cinam ^ Tartari habitant > qui Tumenki , Schibański 3
et Cosacki pocantur , ci
zapewne Kapczakowie 3czy-
3i Kozacy Jaiccy-

Nazwifko prawdziwe Kcipczaków , odmieniło
się w uściech mogolfkich na K ozaki, i poszło
iuż w znamię łotroftwa ; kto tylko włóczęgą,
zdzierftwem, lub innem iakiem złoczyńftwem był
sławny , iacy byli z pamięci Kapczakowie, tako­
wego Tatarzyn mogoilki, Persyanin i Turczyn ko­
zakiem nazwał (uJ), a Polak od nich sposób na­
zywania przeiął. Wszelako w poftępie czasu, co
pierwey znaczyło hańbę, zamieniło sie w gatu­
nek źołnjerlki , a daley i w na^wiflco nieiako
narodowe, gdy się ten pierwiaftkowy m otłoch,
na. pewnęm mieyscu usadziwszy, w ludr,o,ść i ma­
jątki pomnożony, obcych nawet przybyszów , do
iednego nazwilka i wspólney korzyści pociągnął.
Możnaby wierzyć , że w początkach XIV.
wieku , cząftka iakaś drobna Kapezaków czyli Ko-
4^*
•
zakow uchyliwszy sięodMogołów zwycięzców,
osiadła na wyspach nieprowych , szukaiąc tam
żywności i. przytułku.
Posada mieysca , czyniła
ią bezpieczną ,, potrzeba czynna, ochrona naby­
tk u , i pamięć na dawne nieprzyiaciojy , zbroyną
i bitną. Tam bydż może, że było gniazdo da-
wnieysze Kozaków,iak niektóre nucenia kozackie
twierdzą, (w),
ej ■»■■■■
■
IM
I■*
—
■—
—
—
—
9rmmm 1 ■
■umu
*
■
*
—
**
**
**
♦•*
•
ii
vT
«
■«> 1
•
••
-
*
«
•
•*
■
*
.
*
■•^
[uj E x ftigiiifis prcedonibus et exu libiis, ętios sua lingua
Tartari Cosacos cppeLLant Długosz; Cosacorum nomen a
Penis seu Turcis ortum est, aui sua Lingua publica-
rum viarum laironrs > Cosacos vulgo appellant , Hei-
densztein na karcie 326.
[w] Sławny prezydent Francuzki de Thou , pod R. 156&#
powiada, że u Polaków Kozacy są toż samo , co Wegrży
zowią Haydukami , Dalmatowie U skokam i, Turcy. 1 lii-
ryycz^kowie Moklakami , a Niemcy Freibiteraini nazywali.
Słyszałem takich kilka pieśni przez starych Kozaków
nuconych, w których wyspy Nieprowe 3 za pierwszy
oyczyzne K ozików wystawiano.
O U h 'ainie i Kozakach. '
39

Jle początki Kozaków zdaią się bydź nie do
chwalenia, tyle im należy w XVI. i w począt-.
kach XVII. wieku oddawać sprawiedliwość. Sa-
\/•
/■'1'1 ;'*■
'<i
mi sobą się rządząc , sami sobie ftarszyznę wy-
bieraiąc , umieli łączyć gorliwość z wiernością ,
Jak nieftety ten naród , czyli ten zbiór lud zi»
przez gwałt religii, osobifte niesprawiedliwości,
poduszczenia obcych, i różne przygody , przeftał
bydź częścią Polski , to należy do hiftoryi.
40\
Hisionjct.
o
Tadeusz Czacki
OPISANIE
Miasta Mofkwij.. (*)
•
-
.
'
v
f
-
Moskwa, ftolica pańdwa Rossyylkiego, spra­
wiedliwie liczyć się może między owemi oso-
bliwemi i zadziwiaiącemi zabytkami , które
winny budowę swoię długiemu wieków przecią­
gowi , i llalym usiłowaniom ludzi ; a raz dokoń­
czone , wątpliwość sprawuią, czyli są dziełem
rak ludzkich.
V'
(*) Opisanie to wyięte iesi z dzieła P J>. Rich ­
ter , który dziesięć lat w mieście Mofkiuie
baw ił: można więc bydź pewnym o iego
dokładności.