/
Автор: Чебодаева Л.И. Тюмерекова Т.Т. Кызласова И.Л. Карачакова Е.Г.
Теги: филология тіл білімі хакас тілі 7 сынып
ISBN: 978-5-7091-0680-2
Год: 2014
Текст
Хакас Республиканың Угредіг паза наука министерствозы
ХАКАС ТІЛІ
7 классха
Тиксі угредіг организацияларына
электроннай приложениеліг учебник
Россия Федерациязының Угредіг паза
наука министерствозынаң чарадылган
Наацылалып, ікінчдзін сығарылча
Ағбан
Хакас книга издательствозы
2014
УДК 373. 167. 1
ББК 81.2-922
X 16
Учебникке экспертиза хоостыра Россиядагы наука
академиязынаң (10106-5215/101 № 15.10.2013)
паза Россиядагы угредіг академиязынаң
(577 № 29.01.2014) чарадыг пирілген
Авторлар:
Л. И. Чебодаева, Т. Т. Тюмерекова, И. Л. Кызласова,
Е. Г. Карачакова, 3. И. Султрекова, М. Л. Тахтаракова
Ч ы ы п , т и м н е е н:
филология наукаларының кандидады Л. И. Чебодаева
Хакас тілі. 7 кл.: тиксі угредіг организацияларына
X 16 электроннай приложениеліг учебник. = Хакасский язык.
7 кл.: учебник для общеобразовательных организаций с
приложением на электронном носителе. — Ағбан: Хакас
книга издательствозы, 2014. — 188 с.
І8ВХ 978-5-7091-0680-2
УДК 373.167.1
ББК 81.2-922
© Карачакова Е. Г., Кызласова И. Л., Тюмерекова Т. Т.,
Султрекова 3. И., Чебодаева Л. И., 2014
© Чебодаева Л. И., чыып, тимнеен, 2014
© Хакас Республиканың Угредіг паза наука министер-
ствозы, 2014
© Хакас книга издательствозы, 2014
ТАПТЫРҒАС
ХАКАС ТІЛІ —ТУРК ТІЛЛЕРІНІҢ СОБІРЕЗІНДЕ..............3
1 §. Хакас тілінеңер тиксі оңнағ...........................4
ТІЛ СИСТЕМАЗЫ........................................7
6 класста ирткенін тиксі хатиры ..........................7
2 §. Хакас тілінің состіг пайы. Фразеологизмнер.....11
ГРАММАТИКА
Морфология ...............................................17
3 §. Иділістеңер 5, 6 класстарда алған пілістерні хатиры .19
Причастие.................................................23
4 §. Причастие — иділістің хубулбинчатхан формазы .......23
5 §. Полчатхан тустың причастиелері.......................27
6 §. Ирткен паза полар тус причастиелері .................30
7 §. Причастиенің хубулызы................................35
8 §. Причастие кизектері, оларны танығларнаң чарары ......38
Ирткенін тиксі хатиры ....................................46
Деепричастие..............................................49
9 §. Деепричастие — иділістің хубулбинчатхан формазы.49
10 §. Деепричастиенің пбліктері, пудізі ..................53
11 §. Деепричастиелерні орта пазары ......................60
12 §. Деепричастиелернің кизектері, оларны танығларнаң
чарары ............................................63
Ирткенін тиксі хатиры ....................................73
Наречие...................................................75
13 §. Наречие — пос алынңа чоох чардығы...................75
14 §. Наречиелернің тузазы хоостыра пбліктері ............78
15 §. Путпеен паза путкен наречиелер. Наречиелерні
орта пазары.........................................80
16 §. Наречиенің чоохтағдағы тузазы, аның текст пудірерінде
араласчатханы ......................................84
ТАПТЫРҒАС
ПОЛЫЗЫҒЛЫҒ ЧООХ ЧАРДЫХТАРЫ........................88
Послелог..........................................90
17 §. Послелог — полызығлығ чоох чардығы, аның пудізі .90
18 §. Послелогтарның тузалары паза падежтернең
устапчатханы ....................................96
Союзтар .........................................102
19 §. Союз — полызығлығ чоох чардығы. союзтарның
поліктері.......................................102
20 §. Олаңай паза хадыл чоохтағларда союзтар алнында
запятой турғызары ..............................108
Ирткенін тиксі хатиры ...........................114
Кизегес..........................................118
21 §. Кизегес полызығлығ чоох чардығы полчатханы.118
22 §. Кизегестернің поліктері ...................121
23 §. Кизегестерні орта пазары ..................124
Ирткенін тиксі хатиры ...........................130
Модальнай сбстер ................................134
24-ңі §. Модальнай сбстердеңер оңнағ ............134
Междометие ......................................137
25-ңі §. Междометиелер паза табыстарға кббгіп путкен
сбстер......................................137
СИНТАКСИС........................................146
Олаңай чоохтағ...................................146
26 §. Олаңай чоохтағ. Тббй членніг чоохтағлар ...146
27 §. Чара турчатхан членніг олаңай чоохтағлар...150
Хадыл чоохтағ ...................................154
28 §. Хадыл чоохтағлар...........................154
Кбнічоох ........................................159
29 §. Кбні чоох. Ікі кізінің чооғы...............159
Текст ...........................................167
30 §. Текст, аның пудізі паза чардыхтары. Абзац..167
ТІЛ ПАЗА КУЛЬТУРА................................171
31 §. Иптіг чоох, аның пілдіріглері .............171
Ирткенін тиксі хатиры ...........................173
ОРФОГРАФИЯ СбСТІГІ...............................182
ХАКАС-ОРЫС СбСТІГІ...............................184
ТАПТЫРҒАС
Сынап ундут салзам тілімні,
Позымны хакасха санабаспын.
Кбк порчо осхас Хакас чирімні
Паза тбреен чиріме санабаспын.
Г.Кичеев
ХАКАС ТІЛІ —ТУРК ТІЛЛЕРІНІҢ СОБІРЕЗІНДЕ
1. Г. Кичеевтің состерін чарыда чоохтаңар. Авторның тореен
тіліне, тореен чиріне хайиин паза хынызын чарыдыңар.
2. Кибелісті бтіг хығырыңар.
ПОС ТІЛІНЕҢЕР
Сус пир, ағаң, толдыра айранны!
Алай мин хакас нимеспін ме?
Ундубысхам ма мин пос тілімні,
Нимее чарап полбаан чулме?
Алай ыстығ ағас ибіңекте,
Хакас чирінде тбрібеем ме?
Пос иткен пизігімнің устунде
Хара пас ипчі кбглебеен ме?
Алай ағаларыбыстың ханы
Минде тамңых таа халбаан ма?
Кбгліг тойда «ай тидір, айаным»
Мин дее ырлабох полбаспын ма?
Алай Асхыс суғ, Нин суғ, Ағбан
Хакастарның суғлары нимес пе?
3
ТАПТЫРҒАС
Ах пас тасхыллар Сахчах, Харлыған
Хакас адаан аттығ нимес пе?
(В. Майнагашев)
1. Автор кибелісте ноға сурығлығ чоохтағларнаң кбп туза-
ланча? Чарыдыңар.
2. Автор позының тбреен тілін нименең палғалыстырча, табы-
ңар.
1 §. Хакас тілінеңер тиксі оңнағ
Сағысха киріңер!
1. Хакас тілінеңер паза аның республиканың чурта-
зындағы орнынаңар чоохтаңар.
2. Хакас Республиканың хазна тіллерінеңер ниме піл-
чезер? Аннаңар чоохтап пиріңер.
3. Сибирьдегі турк тіллерін адағлап пиріңер.
4. Хакас литература тілі чуртастың хайдағ сферала-
рында киректелчеткенін чоохтаңар.
5. Хакас тілінің диалекттерін адаңар.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
3. Хығырыңар. Текстке ат пиріп, аның планын пудіріңер. Текстті
план хоостыра чоохтирға тимненіңер.
ойрот
саха
сарыг югур
тофа
Сағамғы туста тилекейде турк чонна-
рының саны 110 миллион азыра. Оларның
46 миллионы — СНГ-да чуртапча, пасхазы,
тізең, — Азияда, Европада, Америкада,
Африкада, Австралияда. Азияда турк чоны
иң кбп — 60 миллионға чағын.
Ол санда Сибирьде чурттығ хакастар, тывалар,
алтайлар (ойроттар), шорлар, якуттар (сахалар), долганнар,
тофалар, чулымнар, Кидеркі Сибирьдегі татарлар. Прай пу
4
ТАПТЫРҒАС
піснең хонңых чуртапчатхан харындас чоннар турк тілліг
полчалар. Аннаңар оларны пілерге кирек.
Турк тіллерінің сббірезінде 30-ча сағамғы турк тіл
саналча.
Хакас тілінің тиксі турк тіллерінің сббірезінде позы-
ның орны пар. Ол, турк тіллернің уйгур-огуз пблиине кіріп,
анда позына иң чағын тіллернің алынңа хакас пблігін
пудірче. Пу пблікке хакас, шор, сарығ югур, чулымдағы
турктер паза алтай тілінің алтынзарых диалекті кірче.
Хакас тілі турк сббірезіне кірчеткен тіллернең илееде
саринаң чағыннасча. Турк тіллерінің прайзына теелчет-
кен сбстіг пайы, тапсағлығ паза грамматика пудізі пар.
Кбзідімге алза, турк тіллерінде туған-чағыннарны, иб
аразындағы мал-хустарны адирға киректелчеткен сбстер
уғаа тббйлер. Алай ба грамматиканы алып аларбыс:
турк тіллерінде адалыстың род категориязы чоғыл (орыс
тілінде, тізең, женский, мужской, средний родтар парлар).
Че олох туста хакас тілінің позының чуртазы, бзізі
парча. Ол пос оңдайлығ. Кбзідімге алза, хакас тілінің
тапсағлығ пудізінде [61, іуі, Ш гласнай паза [ғ], [ң], |н|
согласнай тапсағлар пар. Пуун хакас тілінің состіг па-
йында уғаа коп орыс тілінең кірген состер. Анзы пістің
чонның орыс чонынаң 300 чыл хости чуртап парчатханы-
наң пик палғалыстығ.
Хакас тілі асхынах саннығ чонның тілі полча, анна-
ңар ағаа чуртаста, уламох сағамғы туста, оой ла нимес.
Хакас тілі осхас кічіг турк тіллерінің мыннаң мындархы
чуртазы пу тілнең чоохтасчатхан чоннаң, аның хылы-
нызынаң пик палғалыстығ.
1. «Хакас тілі — турк тіллернің собірезінде» тіп чоох тимнеңер.
Кбніктірігдегі материалға хоза кирек материалны постарың табыңар.
Чоох пос оңдайлығ ползын.
2. Ноға турк тілліг чоннарны піс харындас тіп адапчабыс?
3. Халғанңы чоохтағны хайди піліп алғазар, чарыдыңар.
4. Числительнайларны таап, тузаларын чарыдыңар.
5
ТАПТЫРҒАС
4. Текстті хығырыңар, аның стильін чоохтаңар. Текстке ат
пиріңер.
Кем полған Тағлығ Шорияда? Ол Улген сыны
Кемеров облазының устунзарых чарды- Таштагол
ғында, Алтай тағларының идеенде чатча. Ала таг
Мында, Том суғның паза аның Кондом Кондом
паза Мрасс азырыхтарының хастада, турк Мрасс
тілліг улуғ нимес саннығ шор чон чуртапча.
Сағамғы туста Тағлығ Шория Таштагол аймағына кірче.
Тағлығ Шорияның климады пос г—-------------—--------
ту- л Таглыг Шория
оңдаилығ. Кидеркі Кузнецктің Ала _ ч
ч • • Кидеркі Кузнецк
тағлары (Улгеннің сыны), тигірні тіреп, ___±_______2___
наңмыр паза хар пулуттарын тохтатча. Аннаңар хонңых
Кемеров облазы пістің Хакасиядаң илееде сыхтығ.
Іди Тағлығ Шорияда чылда ортымахти 800-1000 мм сых
тус парча. Кбзідімге алза, XIX чус чылның 30-40 чылларында
мында хар 7 ай азыра даа чатчаң полтыр. Ол ббнінде кичкер
айда тузіп пастаңаң полтыр. Хайылңаң полтыр силкер айға
читіре. Сағам за кирек сала алыс парған. Мынзы тилекейде
чайаанда алызығлар пол парғанынаң палғалыстығ.
Тағлығ Шорияның кічіг суғларының сині чылның
аймах тустарында тускен сыхнаң палғалыстығ. Олар
кббізін хосхар, силкер айларда хайылған хар суғларына
кбдіріл килчелер. Андада олар ибіркізіне урег ағылчалар,
хыриндағы нимелерні тиксі чууп парыбысчалар.
1. 1-ғы абзацтаң тартылғы формада турчатхан сбстерні сығара
пазып, оларның хайдағ чоох чардығы полчатханын таныхтаңар.
2. 3-ңі абзацтағы чоохтағларның ббн членнерін сиип салыңар.
Путкен пілдірістерні сығара пазыңар. Танығларның турғызылға-
нын чарыдыңар.
3. Арландыра пазылған сбстерге синонимнер табыңар.
4. Сбстерні пудізі хоостыра узуріңер: пулуттарын, тохтатча.
5. Текст хоостыра «Хонңых Тыва Республиказы» тіп темаа чоох
пудіріңер. Кирек материалны библиотекада паза Интернет хоостыра
табарға чарир.
6
ТАПТЫРҒАС
ТІЛ СИСТЕМАЗЫ
6 КЛАССТА ИРТКЕНІН ТИКСІ ХАТИРЫ
5. Текстті хығырыңар, аның стильін чоохтаңар. Текстке ат
пиріңер.
халбахтан
мднек
олыг
чиллендіре
Куску, хайди даа тыысталза, позының
орнын куннең кунге чайлатча. Хазың
пурлері сарғал парғаннар. Кічиңек тее
таныңах полза, оларны чирзер тузіре
халбахтандырча. Удаа чиллер тусчелер.
Пулуттар амды кобізін чоғар, пбзік
чбрчелер. Кбгер турған тағлар айастығ, мбнек кбрінчелер.
Иртен иртбк турзаң, халын олығларға хыро тус парған
полча. Аннаң пеер сбрбн тыныс іділче. Чалаң парирып,
чиллендіре арах чбрзең, хулах пастарына ачыда тыынча.
Нанар хустар хаңанох парыбысханнар. Аал аразында ала
саасханнар ла, аар учуғып, пеер чилбеніп, ніндіт чбрчелер.
(С. Чарков)
1. Олаңай чоохтағларны таап, оларның грамматика ооннерін
табыңар.
2. Тексттең пілдірістер сығара пазып алыңар: а) качествоны
таныхтапчатхан: ... ; б) теезігліг пілдірістер: ... . Танығлар тургызыл-
ғанын чарыдыңар.
3. Арландыра пазылған сбстернің тузаларын чарыдыңар.
6. Пирілген сбс пірігістерін узур салыңар.
Чахсы тоғыс, ирте куску, сарығ чазы, сбс пиргеннер,
иптіг чоохтанарға, чиріне поғдархирға, Россияда чур-
тирға, іңе-пабаның тілі.
7. Пирілген сбстерге пір тбстіктіг сбстер пазып, 3-4 чоохтағ
сағын салыңар.
Сарын, угрен, пас, ойын, сан, мал, хығыр.
7
ТАПТЫРҒАС
8. Пирілген состернің тостіктерін табыңар, тапсағлар ноға алыс
парғанын чарыдыңар.
Порік — пбриим, азах — азаам, сағ — саап, чығ —
чыып, мойын — мойны, орын — орны, харын — харны,
килін — килні.
9. Таптырғастарны пазыңар. Узун гласнайлығ сбстернің орта
пазарын чарыдыңар.
1. Узун ағас пазында улай хус одырча. 2. Саасхан
сайрапча, сабы минің холымда. 3. Чайғыда муустіг,
хысхыда муус чох. 4. Хараа-кунбрте тоғынча, харны даа
астабинча. 5. Аалч,ылар килібісті, чалаас оолғым тура
тусті.
1. Пілдірістерні табыңар, оларның тбстіктерін сиип салыңар.
2. Тартылғы формада турчатхан адалыстарны, таап, пудізі хоос-
тыра узуріңер.
10. Басняны бтіг хығырыңар. Текстте кбні чоохты табыңар, аны
килістіре уннең хығырыңар.
ХАРА ТАҢАХ
Сиден хостап, хаз... устуне
Хара таңах сығып алған.
Ибіре-сибіре ам мына
Хылчаңнап, ч.. .х анда салған:
«Олох кбрем, п.. .р дее сыхсам —
Яблах хыразы, капусталар.
А.. ,аң андар тоғыр кбрзем,
Олох таныс садтағы таллар.
Харачхай тигір пазында
Саңай даа пазын айландырзын.
Че мына хаз... устунде
Андағох кбрім. Анзын пілзін».
Ол туста, ух чілеп,
8
ТАПТЫРҒАС
Харачхай устунңе сиил халған.
Таңағым, ам чочып,
Хазаа хырынаң тузе хонған.
Паза яблах аразында
Хузур... аның кбрін халған.
Уні к.. .нің салғағында
Олох орында тарап парған.
Парлар, неке, арабыста
Андағох хара таңахтар;
Хан... сығып, хай туста
Пілігң... позын санидырлар.
(А. Тюкпиеков)
1. Точкалар орнына кирек буквалар турғызып, пазыңар.
2. Узун гласнайларны орта пазарын сағысха киріп, тексттегі
узун гласнайлығ сбстерні чарыдыңар.
3. Тартылғы формадағы адалыстарны палғалысчатхан сбсте-
рінең хада сығара пазыңар.
11. Текстті хығырыңар, анаң пазыңар. Текстке ат пиріңер.
Турчедең кбк чайғының орнына сарығ парчаанаң
чазанған куск... чиде салған. Ол, арығдағы ағастарн....ң
аймах-пасха ...ңніг пурлерін с...рбн чилінең тоолада уб...-
ріп, чирні кибіс чіли хоостаан. Чылығ чирзер парарға
тимненчеткен т...ннар, арығ кбк тигірңе учуғып, ха-
на...арын хатырға...ар. Олар, тбреен чирінең анымңох-
тазып, тапсасчатхан осхас пілдірген: «Анымңох, тбреен
чирібіс! Часхызын пазох айланарбыс!» Оларны харға-с...
сханнар удес чбрге.. .ер.
1. Чоохтағларның ббн членнерін сиип салыңар.
2. Пілдірістерні палғалысчатхан сбстерінең хада сығара па-
зыңар.
3. Текстте местоимениелерні табыңар.
4. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
9
ТАПТЫРҒАС
2 §. Хакас тілінің сбстіг пайы. Фразеологизмнер
Сағысха киріңер!
1. Хайдағ состер синонимнер, антонимнер, омонимнер
полчалар?
2. Иргілен парған паза наа сбстердеңер ниме пілчет-
кеніңерні чоохтаңар.
3. Наа сбстер пістің тілге хайди кірчелер?
4. Диалект сбстерін хайди тузаланарға кирек? Ноға?
5. Пос паза пик палғалыстығ состердеңер чоохтаңар.
6. Фразеологизмнердеңер ниме піліп алғаныңарны
чарыдыңар.
12. Состернің тузаларын чарыдыңар.
Абдыра, иңнес, албан, туус, чустук, тасхах, ббеке,
хаңза, сірее, теербен, очых.
1. Пирілген состернең чоохтағлар пудіріңер.
2. «Тілнің состіг пайы» полік ниме угренчеткенін сағысха
киріңер.
13. Текстті хыгырып, аның оон сагызын чарыдыңар. Текст
хоостыра сурыглар пудіріңер, анаң оларга нандырыңар.
Полған на тіл позының оңдайынңа сбстерге пай пол-
ча паза пайып одырча. Хакас тілін алып алза, ол сбстерге
уғаа пай. Че позының чуртазында ол илееде сидіктерге
учураан паза оларны тобырған...
Позының тузында саблығ ученай Д. Ф. Патачакова
чоохтаан: «Хакас тілі пай, анынаң ноо даа сағысты,
пілдірігні читірерге чарир». Хайдағ сын сағыс. Тілнің ббні
сбс полча. Сағамғы хакас тілі сбстерге пай полчатханы-
наңар илееде кбзідімнер киречілепчелер. 1953 чылда «Хакас-
орыс сбстігі», 1962 чылда «Орыс-хакас сбстігі» сыхханнар.
1999 чылда «Хакас тілінің синонимнерінің хысха сбстігі»
сыххан, 2001 чылда — «Хакас тілінің омонимнер сбстігі».
10
ТАПТЫРҒАС
Хакас тілінің соске пай полчатханын киречілепчет-
кен омоним состердеңер алынч,а чоохтирға кирек. Пір
омоним сос нинч,е-нинңе тузалығ полча. Козідімге хас сос-
ті алып аларбыс.
1. Хас учухча. 2. Чир хас. 3. Ол тайгада хас чдрче.
4. Хузух хас чдрче.
Пу кбзідімнер хоостыра хайзы саба кбстег алар
«Я, хакас тілінде сбстер асхынах. Аннаңар пасха-пасха
пілдіріглерні пір сбснең таныхтапчалар». Андағ сағыс
аринңа саба. Хакас тілін пілчеткен кізі полған на сбс
хайдағ тузада киректелчеткенін пір дее алңаастабас. Пір
сбс пасха-пасха тузада киректелчеткені ол тілнің пайын
киречілепче. Ол сбстернең орта тузаланғаны тілні чахсы
пілчеткенін кбзітче.
Хакас тілінің сбстерге пайын пістің хоос литература
чахсы кбзітче. Хоос произведениелернің тілі уғаа пай,
писательлер чонның пай тілінең толдыра тузаланчалар.
Хакас тілінің лексиказының ал-алынңа сурығлары
хоостыра наука тоғыстары илееде пазыл парғаннар.
(Д. Чанков)
1. Текст хайдағ стильнең пазыл парған? Чарыдыңар.
2. Текстті сағыс хоостыра нинңе пёлікке чар саларға чарир?
Чоохтаңар.
3. Ікі тілліг сбстіктернің пудізін, тузазын чарыдыңар.
4. Текстте хайдағ состік адалбаан? Ол состіктеңер чоохтап пи-
ріңер.
14. Скобкадағы сбстернің хайзы пирілген сбстерге артых ки-
лісче? Олар хайди адалчалар, чоохтаңар.
Тоғысха (истенерге, кбнігерге, орнығарға); (кбгліг,
брчіліг, ачых-чарых, бріністіг, чалахай) хыс; пос алынңа
(перінерге, хырызарға, салчирға, кібіренерге); (пысхалах,
чіг, хастах) чистек; палаа (ат пирерге, ат адирға, солалир-
ға); грамотанаң (сыйлирға, сыйыхтирға, таныхтирға);
11
ТАПТЫРҒАС
(тимеер, уғаа, най, иртіре) поларға; (халбах, аллығ, чал-
бах) чуректіг; (ырыс, часка, талаан) поларға; (халбах,
чалбах, аллығ) хар.
1. Пирілген состерні килістіре состерінең хада сығара пазыңар,
оларнаң чоохтағлар пудіріңер.
2. Синонимнер хайдағ состер полча, чарыдыңар.
3. Арланған состернің тостіктерін сиип салыңар.
15. Пирілген таптырғастарны хығырыңар, нандырығларын
табыңар. Чоохтағларда антонимнерні табыңар, оларның хайдағ чоох
чардығы полчатханын чоохтаңар.
1. Чатса, адайдаң даа чабыс, турза, аттаң даа пбзік.
2. Кбні ағас пазында тоғыр ағас, тоғыр ағас пазында тоғыс
ағас. 3. Аар парчатса — чил убурче, пеер килчетсе — хуюн
полча. 4. Хараазын анда полчазың, иртен аны ундутчазың.
5. Часхы читсе, брінче, чайғыда ол хатхырча. Куску килзе,
ол тоопча, хысхыда ол ылғапча.
Тап тырғастар: кулкі, тугее, тус, тырбос, аргаас.
1. Иділістернің тустарын таныхтаңар.
2. Пос алынңа чоох чардыхтарын пазыңар: а) адалыстар: ... ;
б) иділістер: ... ; ан. пасх.
3. Арландыра пазылған сбстернің пудізін чарыдыңар.
4. Синонимнер табыңар: кдні —..., читсе — ... .
16. Пирілген сбстерге синонимнер табыңар.
Аас, хаңыртарға, арғаас, іңе, тиин хады, поңа.
Тузаланңаң состер: ахсы, алаахтырарга, эрін-
ңек, інге, нир, аарчы.
1. Синоним полчатхан сбстернің хайзыларын литература тілінде
тузаланчабыс? Ноға?
2. Синоним полчатхан 3-4 сбс сағыныңар. Кирек полза, «Хакас
тілінің синонимнерінің хысха сбстігінең» тузаланыңар. Сбстікті кем
пасханына хайығ айландырыңар.
12
ТАПТЫРҒАС
17. Текстті хығырыңар. Тексттің оон сағызын чоохтап пиріңер.
пір хондых
ікі хондых
ус хондых
тдрт хондых
пис хондых
чечіме
позырах
Чуртас хоостыра тілнің состері озіп
ле одырчалар. Состернің нааңылалчат-
ханы, озіп одырчатханы пасха-пасха
сылтағларнаң палғалыстығ полча. Олар-
ның пірсі — орыс тілінең кірген состер.
Орыстарнаң хада ус чус чылңа чуртап,
оларнаң чоох алызып, хакастар олардаң
коп состер чоохха алып алғаннар. Ол
таңнастығ нимес. Орыстарның чуртазындағы нимелер
хакастарда чох полғаннар, ол нимелерні чуртасха киріп,
оларны таныхтапчатхан наа состер тілге хадох кіріп
одырғаннар: клюс, кірпис, кірлес паза ан. пасх. Наука,
социальнай чуртас, техника озіп, ідок наа состер кіргеннер:
химия, комсомол, кино, самолёт паза ан. пасх.
Сағамғы туста, тілдеңер наука осчеткен туста, чуртас
наа оңдайға айланчатханда, хакас тілі состерге улам пай
полыбысхан. Тілге наа сбстер хозылчалар. Хакастарның
иргі ай аттары амды литература тіліне саналчалар.
Сағам кун аттарын тілге кирерге харасчалар: пір хондых
(понеделъник), ікі хондых (вторник), ус хондых (среда),
тдрт хондых (четверг), пис хондых (пятница), чечіме
(суббота). Пола-пола, олар даа тілге кір парарлар....
(Д. Чанков)
1. Хакас тілі паза хайдағ оңдайларнаң пайыпчатханын сағысха
киріп, пирілген текстті тоос салыңар.
2. Пирілген поліктерге постарыңның козідімнерін пас салыңар:
а) Орыс тілінең кірген состер: ........
б) Наука, социальнай чуртас, техника бзіп, кірген наа сбстер:
... , ... .
в) Диалект сбстері: ........
3. «Д. И. Чанков — хакас тілңізі» темаа, паспин, чоох пудірі-
ңер. Кирек материалны «Хабар» газетадаң, аймах кинделердең,
чыындылардаң аларға чарир.
13
ТАПТЫРҒАС
18. Чоохтағларны пирілген козідім хоостыра тоос салыңар.
К о з і д і м: Орфография сдстігінде сдстерні орта
пазары кдзіділче.
1. Орфоэпия состігінде ...
2. Синонимнер сбстігінде ...
3. Омонимнер сбстігінде ...
4. Антонимнер состігінде ...
5. Фразеология состігінде ...
1. Пирілген состіктерге хоза хайдаг состіктер пазарңыхсар?
Оларны адап пиріңер, анаң хоза пазыңар.
2. 3-4 фразеологизм пазыңар.
Тіл оцнаі.іарынацар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
19. Хығырыңар. Фразеологизмнердеңер ниме піліп алғаны-
ңарны чарыда чоохтаңар.
1. Фразеологизмнер тілнің хоос оңдайларының пірсі
полча. Полған на тілнің фразеологизмнері аның чоны-
ның пос оңдайын, тархынын, чуртас-хонығын, куль-
туразын іле козітче.
2. Фразеологизмнерні пілчеткені, оларнаң тілде туза-
лан полчатханы чоохтанчатхан кізінің чооғын пайытча,
аны отіг, хоос паза пос оңдайлығ итче.
Фразеологизмнерні орта тузалан пілерге кирек.
Оларның піреезін олаңай даа, литература даа чооғында
тузаланарға чарир. Кбзідімге алза, ах сагыстыг, нымзах
паарлыг, пір холда тударга, харах азыл парарга. Че пірее
фразеологизмнерні, тізең, олаңай чоохта ла тузаланчалар:
тіс хазартарга, чустең чуске тогазарга.
4. Тілнің фразеологиязын угренгені тілні отіре пілерге
паза чоохтың синін кодірерге полысча.
14
ТАПТЫРҒАС
20. Фразеологизмнерні хығырыңар, оларның хайзылары ола-
ңай алай литература тілінде киректелчеткенін чарыдыңар.
Хатығ паар, чыс хабарға, чус чох, харах хызарыбы-
зарға, хамахтаң хамахха тоғазарға, чустең чуске уру-
нызарға, тіліңе сорып сыхсын, салаадаң сорарға, тулгу
сырай, паар ачирға.
• 3-4 фразеологизмнең чоохтағлар пудіріп, пас салыңар.
21. Орыс тілінең пирілген сбс палғалыстарын хакас ті-
ліне тілбестеңер. Ниме сизіндер?
Высоко летать; высасывать из пальца; зимой снега не
выпросишь; на птичьих правах; куда глаза глядят; ни в
зуб ногой; сидеть на шее; держать язык за зубами; язык
проглотишь; смотреть сквозь пальцы; втаптывать в грязь.
1. Пу фразеологизмнерге чағын хакас тіліндегі фразеологизм-
нерні сағысха киріңер.
2. Хакас тіліне орыс тілі пастыра кірген фразеологизмнер сағы-
нып, пас салыңар.
22. Пирілген оңнагларны фразеологизмнернең алысты-
рыңар.
К б з і д і м: Пір кізі чдрңец чол — чалеыс азах чол.
Чахсы пілерге — ....
Хайбиныбызарға —....
Ниме ле полза чоохтанарға — ....
Алып аларға — ....
Пос аразында полған нимені пасха кізее чоохтабасха —
23. Пирілген сбстернең фразеологизмнер пудіріңер. Сбстікнең
тузаланыңар.
Аба, хулах, харах, чох, пас, тіл, бдік, хуруғ, хоңалтах.
15
ТАПТЫРҒАС
24. Пирілген поліктерні толдыр салыңар. Ибдегілерні полыс-
тырыңар.
1. Соспектер: ..., ..., ... .
2. Профессиональнай фразеологизмнер:..., ..., ... .
3. Олаңай чоохта учурапчатхан фразеологизмнер: ...,
• • •? ... .
3. Орыс тілінең кірген фразеологизмнер: ..., ..., ... .
25. 1-гы узікті (стильі, темазы хоостыра) текстке килістіре
узарат салыңар. Алтында пирілген сбстернең, сбс пірігістерінең
тузаланыңар.
I. Уртун айының пастағы куннеріндок сорон пілдір
сыхча. Чирге хыро тус парча.
Чабыс чусчеткен хара пулуттар оох наңмырлар ағыл
килчелер. Ойымнарда удаа тубан турыбысча. Хараалар даа
соох полыбысча, кунбрте хыро хайылбин ур чатча. Сбрбн
чил сарғалып пастаан отнаң ойнапча...
II. Орай куску. Тасхар илееде соохталыбысхан. Ибіркізі
тынаға тимненче. Хустар чылығ чирзер учуғыбысханнар.
Орында халған аң-хустар, узун хысхы куннерін тобырарға
тимненіп, маң чохха тусчелер.
Чылның тузы іди алызып, полған на сай аң-хустарға
постарының чуртас-хонығын чайаандағы алызығларнаң
палғалыстырарға килісче.
Тузаланар сбстер: сарыг дң, агас пурлері, чабын
сыгарга, харагайлыг арыглар, мискелер, дзімнернің пур-
лері, сарыг алай хызыл, мундургес, саңыс, чабыныбызар-
га, пызарга, ос агастары, кдйчеткен от осхас, чарых
хызыл, хызарыс сыгарга, арыг, алтын пурлер, кибіс чіли,
чадыбызарга, куннер, хуруг, айас, турыбызарга..
1. Пирілген тексттер нименең пасхалалчалар? Ноға?
2. «Куску тогыстары» темаа чоох пудіріңер.
16
ТАПТЫРҒАС
ГРАММАТИКА
Морфология
Сағысха киріңер!
1. 5-ңі класста хайдағ чоох чардыхтарынаң танызып
алғазар? Адап пиріңер.
2. Хайдағ чоох чардыхтары пос алынңа чоох чардых-
тары тіп адалчалар?
3. Адалыстың пілдіріглерін сағысха киріңер.
4. Пілдірістер нимені таныхтапча?
5. Сірер числительнайлардаңар ниме пілчезер?
6. Хайдағ чоох чардығы местоимение тіп адалча?
7. Иділістің пілдіріглерін сағысха киріңер.
26. Текстті хығырып, ағаа ат пиріңер. Аның оон сағызын чарыда
чоохтаңар.
Мині Ағбан городсар ас бскірңеңнер пайрамына хы-
ғыртыбысханнар. Культура туразынзар чалахай кбңніліг
пастырчабыс.
Хыри-пазы кбрінмес талай ла чіли чайылчатхан чазы-
ның соонда городта хызаат пілдірче. Чон толдыра. Мына
апсах-иней аллеяда нимедеңер-де маңзыт чох хабарлас-
чалар. Тігде сумкалығ чиит оол-хыстар хайдар-да маң-
зырасчалар. Прай ла чирде кбгліг хайыныс, маңзырас.
17
ТАПТЫРҒАС
Тігіне пір хызыңах, ікі оолағас адайахнаң ойнап-
чалар. Хосханах, нименең?! Халаснаң. Пірде пірсі кизек
халас тастапча, анаң тизе ойлапча. Адайах, ол халассар даа
корбин, оларның на соонңа. Амды алты частығ оолағас
килкім пирог тасти пирді. Андада ла адайах, тохтап па-
рып, пирогты чыстағлап, тайнап сыххан. Я, мында адай
даа талламох тамах чіпчеттір.
Ибіре кізілер узігі чох иртісче, че пір дее кізі хайығ
салбинча пу кбгліг ойынға. Аны кбре, чуреем ачи тусті.
Ханым ізіс ле килгенге тббй. Хысхаңах ла тустың аразына
харағым алнында позымның алты чазым тузы іле, ап-айас
хоостала тусті.
Я, чыллар, чыллар... Че халас хаңан даа халас. Хаңан
даа ол аарлығ. Халастың пазын мин прай тынымнаң
пілчем. Нимедір ол? Хайдағдыр халас?
(А. Халларов)
1. Арландыра пазылған чоохтағларда пос алынңа чоох чардых-
тарын табыңар. Оларға сурығлар турғызыңар.
2. 3-ңі абзацтағы иділістернің тустарын чоохтаңар. Оларның
хозымнарын адаңар.
3. Арландыра пазылған сбсті морфология саринаң узур салыңар.
4. Тексттең аймах-пасха тузалығ местоимениелер сығара
пазыңар.
5. Пирілген чоохтағны хайди піліп алғаныңарны чарыдыңар:
Халастың пазын мин прай тынымнаң пілчем.
6. Халастаңар паза хайдағ чайаачы пасхан? Тиңнестіріп, искіріг
тимнеңер.
27. Состіг диктант пазарга тимненіңер.
Саасхан, хатхы-кулкі, чустук, пулес, ултурух, сорон,
коппегес, теербен, кунзіре, илееде, оолығ, пудіріг, кбгенек,
іргек, ибіре-сибіре, аппағас, маарирға, ніскечек.
1. Дефис пастыра пазылған состернің орта пазарын сағысха
киріңер.
2. Арланған сёстернің тёстіктерін сиип салыңар.
18
ТАПТЫРҒАС
3 §. Иділістеңер 5, 6 класстарда алған пілістерні
хатиры
Сағысха киріңер!
1. Хайдағ иділістер путпеен, хайзылары путкен пол-
чалар?
2. Иділістің хайдағ формазы іле нимес тіп адалча?
3. Иділістің хайдағ корімнері пар? Козідімнер пиріңер.
4. Иділістің хайдағ морфология пілдіріглерін пілчезер?
5. «Иділіс — пос алынңа чоох чардығы» темаа искіріг
идіңер.
28. Чоохтағларны пазыңар. Иділістерні, таап, чоохтағда хайдағ
член полчатханын козідіп, килістіре сигнең сиип салыңар.
1. Тасхыл устуне сығыбысхан кун тайғаның куску
сбрбнін сала ла нымзатхан. 2. Иренек суғ азаам хыринда
солбырапча. 3. Ил-чонның аразында иптіг пол. 4. Кізі
холынаң кбс тутпа, кізі кузінең кип киспе. 5. Кускуде куске
дее пай поладыр.
1. Тартылғы падежте турчатхан адалыстарны палғалысчатхан
сбстерінең хада сығара пазып алыңар.
2. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
3. 4-ңі чоохтағның тузазын чарыдыңар.
29. Кибелістің узігін хығырыңар.
Куску чит килді, Тапсазып чорген
Оттар сарғалча, Хустарым нанча,
Чалаас ағастар Азыр ханатнаң
Ыснаң тартылча. Анымңох пирче.
(Я. Т и с п е р е к о в)
1. Кибелісте чылның хайдағ тузынаңар чоохталча?
2. Ол тустаңар сірер ниме пілчезер?
3. Иділістерні килістіре сигнең сиип салыңар.
4. Арланған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
19
ТАПТЫРҒАС
30. Пирілген иділістерні ікі чара пас салыңар: путкен паза пут-
пеен. Путкен иділістернің сос пудірңең хозымнарын сиип салыңар.
Улуғла, чыл, тур, сине, суғла, хығыр, сырла, чугур,
ырла, пикте, ірікте, нанна, сегір, имне, амыра, тут, угрен,
хора, сиденне.
1. Пирілген иділістернең тузаланып, «Чайғы тынағ куннері» тіп
темаа чоох пудіріңер.
2. Арландыра пазылған иділістерні іле нимес формада турғы-
зыңар.
3. Улугла, чугур состерге синонимнер табыңар
31. Хыгырыңар. Иділістерні табыңар.
Кускер тарта аалзар наа тракторлар, машиналар
кил сыхханнар. Аалдағылар машиналар соонаң кізілер
килерін сағып турғаннар, че нинңе дее тыңнанзалар, пу-
дірігчдлернің сағбазы чох полған.
Прок тасхар узан турғанда, аның хыринзар Сабул
апсах пастыр килген.
— Наа пастиибысты кбрдің ме? — сурча Сабул.
— Чох, тоғасхалахпын.
— Мин конторада пол килдім.
— Хайдағдыр?
— Оңдайын даа піл полбадым. Кір парзам, стол кис-
тінде одырча: харах аразы харыс, хулах аразы хулас —
чарым алып ниме. Чуреем портли халған.
— Ноға андағ нимедір?
— Таныссаң, табаның алты тартызар.
— Хайзы махтасчалар...
— Чоохха за сибер, че ноға-да, турче ле полза, туралар
пудірерінзер парыбысча.
1. Иділістернің тузын кбзідіңер.
2. Диалог ниме полчатханын чарыдыңар.
3. «От тоғызы» темаа ікі кізінің чооғын пудіріңер.
4. Арланған чоохтағны синтаксис саринаң узур салыңар.
20
ТАПТЫРҒАС
32. Орыс тілінең пирілген иділістерні хакас тіліне тілбестеп
салыңар.
Отвезти, положить, отнести, войти, выходить, убегать,
прислушиваться, любоваться, гордиться, развиваться,
обновляться.
• 2-3 сбснең чоохтағлар пудіріңер.
33. Текстті хығырыңар. Темазын, ббн сағызын чарыдыңар.
Андағ тайғада пір сылағай, тигір кбгінзер учуғарға
кустенген чіли ббр тартылчатхан хузух ағазы бскен. Абый
хузух чуртазында кбп ниме кбрген. Хысхы харааларда
соохха тооп турған, чайғыда чылыға брінген. Че, хайдағ
даа хыйал кбрзе, ол ибіркізіне чахсы ла идерге сағынңаң.
Аңнар-хустарға, кізілерге торымнарын пір дее харанмин
сыйлаңаң. Оларның алғыстаанына хузух ағазы, кбк саба-
лынаң на паарсах суулап, брінізін читірч,ең.
(С. Карачаков)
1. Иділістерні сығара пазып, іле нимес формада турғызыңар.
2. Арландыра пазылған сбстің тузазын чарыдыңар.
3. «Хузух ағазы — минің тайғамның пайы» темаа чоох тим-
неңер. Улуғларнаң чоохтазыңар.
34. Кибелістең алылған узікті бтіг хығырыңар.
Че пазох пу соох куску
Чир устун алыстырча.
Аймах сырларнаң піске
Мына кбк ағасха чбли
Сарығ пурліг тиректер турча.
Суғ хазында талға кбли
Ибіркізін ниик хоостапча. Хызамдых пурлер харах тартча.
(А. Т ю к п е е в)
1. Иділістер хайдағ наклонениеде пирілгенін чоохтаңар.
2. Иділістің тустарын таныхтап салыңар.
3. Куску тустың танығларын іле кбзітчеткен сбстерні палғалыс-
чатхан сбстерінең хада сығара пазып алыңар.
21
ТАПТЫРҒАС
35. Чир -чайаанның орай кускудегі алызығларынаңар улуғ нимес
чоох пудіріңер. Чоохта тузаланған иділістернің сырайын, санын
паза тузын козідіңер. Чоохта постарыңның куску тусха хайииңарны
чарыдыңар. Алтында пирілген состернең тузаланыңар.
Хызыл, сарғалча, алтын, чап-чарых, отіре, ас-тамах,
когілбей, сап-сарығ, сбрбн, чиліңек, наңмыр, тоғынарға,
ууңік тамаа, тустирға, ағын хустар, хоол, изі чох, хом-
зыныстығ.
• Оң таныхтапчатхан пілдірістерні сығара пазып алыңар.
36. Чоохтағлардағы иділістерні таап, оларға килістіре сурығлар
турғызыңар. Хайдағ корімде турчатханын чоохтаңар.
1. Ол аннаңарох позының чолын чбріп одырған.
2. Мағаа ол илееде пічік ыс салған. 3. Олғаннар урокка
тимнен килгеннер. 4. Садығ туразындағы теес улуғ полған.
1. Иділістерні пасха корімде турғызыңар.
2. Местоимениелерні таап, оларның тузаларын чарыда чоох-
таңар.
3. Адалыстарның паза местоимениелернің падежтерін таныхтап
салыңар.
4. Арландыра пазылған сості морфология саринаң паза пудізі
хоостыра узур салыңар.
37. Иділбеен кбрімдегі иділістерні пирілген кбзідім хоостыра
иділ парған кбрімде пазыңар.
К б з і д і м: махтан — махтан салган, махтан салды.
Махта, сындыр, бскір, часхар, тонан, угрет, угрен,
ипте, чолла, полыс, хоста, сырла, ойна, пас, тайна, хооста,
брін, кустен.
1. Арландыра пазылған сбстерге антонимнер табыңар, оларнаң
чоохтағлар пудіріңер.
2. Пирілген иділістернең тузаланып, «Куску арығзар экскурсияа
чбргені» темаа чоох пудіріңер.
22
ТАПТЫРҒАС
ПРИЧАСТИЕ
_ 4 §. Причастие — иділістің хубулбинчатхан
формазы
Тиңнестіріңер!
Хайдағ оолағас?
1) Хыйға, сіліг, иптіг, кустіг оолағас.
2) Чугурчеткен, тастапчатхан, хаапчатхан, тастаан
оолағас.
Хыйға, сіліг, иптіг, кустіг — пілдірістер.
Чугурчеткен, тастапчатхан, сегірчеткен, тастаан —
причастиелер.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
38. Хығырыңар, анаң причастиедеңер ниме піліп алғаныңарны
чоохтаңар.
1. Причастие — иділістің сырайңа хубулбинчатхан
формаларының пірсі полча. Тузазы хоостыра, чоохтағда
киректелчеткенінең ол пір саринаң иділіске тббй, пасха
саринаң — пілдіріске.
23
ТАПТЫРҒАС
2. Причастиенің иділіске тббй сарилары:
а) действиені таныхтапчалар: Оолах одырча — одыр-
чатхан оолах. Пала узаан —узаан пала;
б) залог формалары пар: Пічік пазылган — пазылган
пічік (страдательнай залог); Хызычахтар чоохтасчалар —
чоохтасчатхан хызыңахтар (полызығлығ залог);
в) кбрім формалары пар: хустар усхунганнар — усхун-
ган хустар (иділбеен кбрім); хустар усхун парганнар —
усхун парган хустар (иділ парған кбрім);
г) тустары пар: узупчатхан пала — узир пала — узаан
пала',
д) итірчеткен паза итірбинчеткен формалары пар:
тоозылган тогыс — тоозылбаан тогыс; тасчаң суг —
таснацаң суг.
3. Причастиенің пілдіріске тббй сарилары:
а) хайдаг? сурыға нандырып, чоохтағда чарытхы
полчалар: (хайдағ?) хуруп парган суг, (хайдағ?) тынанңаң
тура;
б) причастиелер, пілдірізбк чіли, ниме-ноо тузалығ
пол парзалар, падежче паза санңа хубулчалар. Андада олар
чоохтағда подлежащай даа, толдырығ даа, обстоятельство
даа пол полчалар: Ол минің килгеніме дрінген. Апсах чолда
турчатханнарзар айланган;
в) ниме-ноо тузалығ пол парған причастиелер
тартылғы формада сырайңа хубулчалар:
минің тогынганым пістің тогынганыбыс
синің тогынганыц сірернің тогынганыцар
аның тогынганы оларның тогынганнары
39. Сос пірігістерін ікі столбикке пазыңар: а) «причастие +
адалыс»; б) «пілдіріс + адалыс».
Сіліг чахайах, узаан пала, сохтанңых чиліңек, харалтхан
тон, улуғ кізі, ниик паа, унадылған хар, сбрбн иир, часкалығ
чуртас, кблен парған кун, чылығ суғ, ызылбаан пічік, чахсы
24
ТАПТЫРҒАС
кізі, паарсах іңе, чуртапчатхан хонңых, сухсаан адай, улуғ
алып, чылығ коріс, хыйға чон, осчеткен ағастар.
• Причастиелернің иділіске тоой сариларын козідіңер.
40. Пирілген сос пірігістеріндегі причастиелернің тузын козі-
діңер.
Угренчеткен чииттер, осчеткен тол, убурчеткен чил,
урген адай, хылланңаң пуғдай, ысчаң пічік, маңнанңаң тус,
ырлапчатхан кбгңі, чугурген оолах, учуххан турна, тискен
пуур, париған кізі, сыйлаан книга, пбккен сан, тартхан
хыра, бскірген ағас.
41. Пирілген соспектерде причастиелер табыңар. Причастие-
лернің пілдіріске тббй сариларын кбзідіңер.
1. Угренгені пайаанынаң артых. 2. Угренгені — чарых,
угренмеені — харасхы. 3. Ағырчатхан кізее алтын даа ор-
ған туза полбинча. 4. Пирген сбзіңні пик тут. 5. Сағын-
ғаны — чахсы, иткені — аннаңох артых.
1. Сбспектернің тузаларын чарыда чоохтаңар.
2. Постарыңар 2-3 сбспек пазыңар. Оларда причастие пар
ползын.
42. Пирілген чоохтағларда причастиелерні таап, оларның туза-
ларын чарыдыңар.
1. Ур дее полбаанда, хыс, ооры пурлапчатхан самовар
тудына, кір килген. 2. Залда одырчыхтарны тооза чайлат-
хан туста, вальс уні сыңыри тускен. 3. Мохова устапчатхан
чииттер агрегады пасха агрегаттардаң артых тоғынча.
4. Олар іди чоохтасчатхан туста, харахтарым улуғ кбріп,
одырыбысхам. 5. Ікі хырибыста прай ла хыра таараан
чирлер харалысчатханнар. 6. Хаңан, Ағбанзар чидіп,
машинадаң тусчеткенімде, ундубасха тіп, блокнодымда,
хайда Кира тіп пасхан полғам, анда прай Хара Хыс иде
алыстырғлабысхам.
(И. Костяковтинаң)
25
ТАПТЫРҒАС
1. Узун гласнайлығ состерні сығара пазыңар, орта пазылчат-
ханын чарыдыңар.
2. Арландыра пазылған состернің пудізін чарыдыңар.
43. «Садығ туразында» темаа чоох пас салыңар. Аймах-пасха
причастиелернең тузаланыңар.
Тузаланңаң сбстер: турчатханнары, садыл-
ғалах, кбрінчеткені, паалалғаны, ілілгеннері, тігілгені,
одыртханы, тузаланғаннары паза ан. пасх.
44. Причастиелерні таап, чоохтағда хайдағ член полчатханын
чоохтаңар.
1. Сала азыл парған ирнілерінің аразында хорсах тіс-
тері сарғалыза тускеннер. 2. Каврис аалзар тартыл кил-
четкен чолзар харахсынған. 3. Ол хонңыхти чуртапчатхан
Асаптың Кавристең пір ле часха кічіг хызыңаа полған.
4. Угренмеен кізі кізідең не кинек осхас полңаң полтыр.
5. Че наа бсчеткен хулға, кун чариин кбрер учун, позын
пасхан хайаны даа тобыра бс киледір. 6. Каврис позының
кунге пирілчеткен улузін алып аларға кладовой хыринда
тохтабысхан. 7. Астап парған оолах, чахайахха тартылған
аар чіли, андар кбні пасхан.
1. Причастиелернің тузын козідіңер.
2. Причастиелернің иділіске тоой сариларын козідіңер.
3. 1-ғы, 3-чі чоохтағларның схемаларын пудіріңер.
45. Пирілген козідім хоостыра, сказуемай полчатхан иділіс-
терні причастие идіп, чоохтағлар пас салыңар.
К б з і д і м: Пицем институтта угренчеткен. — Ин-
ститутта угренчеткен пиңем тынаг куннеріне ибзер
килген.
1. Пиңем институтта угренчеткен. 2. Кун сых килген.
3. Наңмыр чаап килген. 4. Аңам школаны чахсы тоосха-
дағ. 5. Олғаннар марыға тимненчелер. 6. Иреннер аңнаңаң.
7. Чахсы угренңілер Хуртуйах тассар парарлар.
26
ТАПТЫРҒАС
1. Узун гласнайлығ состернің орта пазарын чарыдыңар.
2. Арландыра пазылған соске синонимнер табыңар.
3. «Тигір хуры» журналдаң причастиеліг чоохтағлар, сығара пас
киліңер.
5 §. Полчатхан тустың причастиелері
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
46. Хығырыңар. Ниме піліп алғаныңарны чоохтаңар.
1. Предметтің действиезі чоохтанчатхан туста иртчет-
кенін полчатхан тус причастиелері козітче: Ам чаапчат-
хан наңмыр табырах тохтабас. Ол узупчатхан паланы
усхурыбысхан.
2. Полчатхан тус причастиелері кобізін мындағ хо-
зымнар полызиинаң путчелер:
-чатхан, -четкен: тасчатхан суг, хатхырчатхан пала;
-иған, -иген: париган кгзг, килиген олганнар.
Полчатхан тус причастиезі турған, одырған полызығ
иділістер полызиинаң пудіббкче: чугуріп одырган пала,
ылгап турган пала.
1. Полчатхан тус причастиелері нимені кбзітчелер? Оларның
хозымнарын адағлап пиріңер.
2. Олар чоохтағда хайдағ член полчалар? Кбзідімнер сағыныңар.
47. Чоохтағларны хығырыңар. Причастиелерні табыңар, оларны
палғалысчатхан сбстерінең хада сығара пазыңар.
1. Позы, тирең харға азағын патыра пазып, немецтер
тис парчатхан чирзер чбр сыххан. 2. Чустукте пазылған
пічікті тоозабыс хығырған соонда, рота командирі, ол
хасты, холына алып, чоғар тастаан. (И. Кост.) 3. Позы
хайдағ чапсых нимелер кбрчеткенін хости одырчатхан
хонңиина прай чоохтап пирче. 4. От тузында изен-хазых
27
ТАПТЫРҒАС
чбрглепчеткен кізілер чазы-пуктерде тоғын парчалар.
5. Кбрдек, амды саңай пасха бңніг машина тур тастабыс-
тыр аның туразы хыринда. Иртіре пай чуртапчатхан чон
осхас. 6. Аарлыға турчатхан машиналарны, велосипедтер
чіли, алыстырып одырчалар. (А. Сул.)
1. Полчатхан тустағы причастиелернің хозымнарын сиип салы-
ңар. Хайди путкенін чарыдыңар.
2. Арландыра пазылған состерге синонимнер таап, пазыңар.
48. Чоохтағларны хығырыңар. Иртірілген букваларны тур-
ғызып, ноға іди пасханыңарны чарыт пиріңер.
1. Париған чиріб...сте, тайға-тасхыл аразында, пар-
тизан...ар чазынчалар, олар астаң астапчалар. (С. Чар.)
2. Станцияның пер...онында поезд сағыпчатхан кізі
кбп тее пілдірбинче. 3. Хорлап ахчатхан су...ңамның
унін исчеңмін, аалдағыларымның омаларын кбрңеңмін.
(Д. Чан.) 4. Хости турчатхан Катрин аны тохтадарға
сағынм.. .нча. (А. Сул.) 5. Сырайысчатхан му.. .стерінең
мин аны сы...н полтыр тіп сизінгем. (И. Топ.) 6. Син
ббрлепчеткен куніңек осхас...ың. (Г. Кич.) 7. Часхы туста
ах париған хастарны кбрзем, ол палығлығ хас сағызыма
кіредір. (И. Кост.)
1. Полчатхан тустағы причастиелернің хозымнарын сиип салы-
ңар, путкенін чоохтаңар.
2. Тартылғы формада турчатхан адалыстарны палғалысчатхан
сбстерінең хада сығара пазыңар.
49. Иділістердең, причастиелер пудіріп, кбзідім хоостыра сбс
пірігістері пазыңар.
К б з і д і м: пар — парчатхан поезд; длле — дллепчет-
кен шланг.
Суғла, угрен, бскір, тур, одыр, сырла, пас, утте, сатпа,
чугурбе, сарна, хуру, хаахта, мууре, хатхыр, суулаба, айғас.
28
ТАПТЫРҒАС
50. Хығырыңар.
Чир-чайаан! Ол — аң-хустар, от-чахайахтар паза кии
ле нимес. Ол ідок кізі. Кізі чир-чайаанның чардығы полча.
Аннаңар чир-чайаанны чох идібіссебіс, піске дее чуртас
чох полар.
Чир-чайаанны хайраллиры — олаңай ла сурығ нимес.
Пуун прай чир устундегі кізілер ағаа улуғ хайығ салчалар.
Пірее хазналар пістің осхас чирдеңер тузебинчелер дее.
Аннаңар піске чирібісті арығлирға, хайраллирға кирек.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Чир-чайаанны хайди хайраллапчатханынаңар, паспин, чоох
пудіріңер.
2. «Олғаннар — чир-чайаанның нанчылары» темаа, пазып, чоох
пудіріңер.
3. Тексттең хадыл состерні сығара пазып алыңар, оларның орта
пазарын чарыдыңар.
51. Чоохтағдағы причастиелерге полчатхан тустың хозымна-
рын хозып, пас салыңар.
ТАЙҒА КИБІРЛЕРІ
1. Азыхха ағылған чиистең кбй... отха хайди даа
тастирға кирек. 2. Торым тузірчетсе, пір дее торым артыс-
пин тузірібізерге чарадылбинча. Мынзы тайғада чурта...
аң-хустарға азых артысчатханы полча. 3. Хузухта... чирде
аңч,ыларның тураңаанда чуртирға киліссе, андағы хай
пірее нимелерге теңерге алай алып аларға чарадылбинча.
4. Тайғада оғыр ит... кізі чох поладыр. 5. Хузух идіп алып
нан... кізі, тайға ээзіне алғызын пиріп, халған азығын
арғыстарына артысча. 6. Пістің чонның тайғада тудын...
кибірлері тайға чуртазын сайбабинча, аның ис-пайын
уретпинче.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Текстте пирілген тайгада тудынчаң кибірлерге хоза постарың
пілчеткен нимелерні пазыңар.
29
ТАПТЫРҒАС
2. Хайдағ хылыхтығ кізілерге тайғада орын чоғыл? Чарыдыңар.
3. Тайға кибірлерінеңер ибдегілерге чоохтаңар.
52. Чоохтағларны пазыңар. Полчатхан тустағы причастие-
лерні таап, оларның тус хозымнарын сиип салыңар.
1. Чарыпчатхан куннің сустары олғаннарның ха-
рахтарын айдырчатхан. 2. Айдыр школаа париған арғыс-
тарына чидіп алған. 3. Суғда чуртапчатхан аңнарға даа
хар чох хысхы хорғыстығ. 4. Сарнап турған хызыңахтар
кинетін сым пол парғаннар. 5. Арығдаң киліп одырған
кізілер маңзырапчатханға тббй полған. 6. Тігі килиген
кізілерзер кор турғабыс.
53. Полчатхан тус причастиелерінең тузаланып, «Арығзар чбр-
гені» тіп улуғ нимес чоох пудір салыңар.
6 §. Ирткен паза полар тус причастиелері
54. Чоохтағларны хығырыңар. Причастиелерні таап, оларға
сурығлар турғызыңар.
1. Узун кірбіктеріне, кбміскелеріне, сырайын ибіре
тартын салған пладының хырина прай тугдур хыро
хазарта тартылған. 2. Азахтарына кискен аар киис
бдіктері ноға-да позына даа ниик ле пілдіре тускеннер.
3. Мал азаана унадылған иргі хар кізі дее пасчаа чох,
азах алтында чайа пазылып, хыдырапчатхан.
4. Ол оңдайнаң капитан, аттарны кбрглеп, армияа
парар аттарны прай чара палғаттырған. (И. Кост.) 5. Су-
рағңынаң Пычон сала истілер уннең чоохтас сыхханнар.
(Н.Дом.)
1. Ирткен паза полар тус причастиелерінің хозымнарын сиип
салыңар.
2. 1-ғы чоохтағны членнер хоостыра узуріңер, танығларны
чарыдыңар.
30
ТАПТЫРҒАС
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
55. Таблицаны кбріңер. Ирткен тус причастиелерінеңер ниме
піліп алғанын чоохтаңар.
Хозымнары Кбзідімнер Орта пазары
а) -ған -ген, -хан, -кен, -ан,-ен б) -ғалах, -гелек, -халах, -келек, -алах, -елек парган, чдрген, сапхан, пдк- кен, саган, уген, тоңан паргалах, кдргелек, сапхалах, тдккелек, согалах, сугелек 1. Гласнай тапсаға тоозылчатхан иділістерде хозымдағы ғ, г, ң согласнайлар, ікі гласнайның аразына кір парып, тус парча, оларның орныларында узун гласнай пазылча: сыйла+ган — сыйлаан, кдрбе+ген — кдрбеен. 2. К, х согласнайларға тоозыл- чатхан иділістердең ирткен тус причастиезі пудірзе, ікілер кк, хх пазылча: саххан аар, тдккен суг Орта пазары -ған, -ген, -хан, -кен, -ан, -ен хозымнина тббй
• Ирткен тус причастиелерін орта пазарын сизініңер.
56. Сбспектерні хығырыңар. Причастиелерге ирткен тустың
хозымнарын хозып, пазыңар.
1. Соона салдыр... ниме сооп парңаң. 2. Харан...
ниме харанға тоозылңаң. 3. Тос... чирде тоғыс хонмаңаң.
4. Кор... харах чапханңа, чап... харах асханңа.
1. Причастиелернің тузын кбзідіңер.
2. Сбспектерні хайди оңарчазар, чоохтаңар.
3. Сбспектернің тузаларын туңмаларыңнаң хада чарыдыңар.
31
ТАПТЫРҒАС
57. Причастиелерні орыс тіліне тілбестеп салыңар. Оларнаң 2-3
чоохтағ пудіріңер.
Сарнапчатхан, чугурчеткен, хоостаан, убурген, тоғын-
ған, угренген.
58. Чоохтағларны хығырыңар, причастиелерні табыңар.
1. Ипчілер, палаларын чидіне, кбйчеткен тураларның
хыринда ылғас турчалар. Піске ачырғастығ, чабал ыыр-
ч,ыны чох идерге тіп кбй турған тураларның аразынңа
чугургебіс. 2. Солдаттың чуртазы чааласхан туста ла си-
дік нимес, аның куннің иртіпчеткен чуртазында сидік
полча. (Д. Чан.) 3. Чазыдағы аалда тбреен, бскен кізі
чазыны чахсы пілче. (Д. Чан.) 4. Тағ пазына кблен парған
кун чарии пбзік турған пулуттарны хызарта сусталдырған.
(И. Кост.)
1. Ирткен тус причастиелерін палғалысчатхан сбстерінең хада
сығара пазыңар.
2. Тартылғы формада турчатхан адалыстарны табыңар, олар-
ның сырайын, падежін чоохтаңар.
Пілерге кирек!
Полар тус причастиелері -ар, -ер (парар, килер), -чаң,
-чең (парңаң, килңең), -ғадағ, -гедег, -хадағ, -кедег, -адағ,
-едег (паргадаг, килгедег, сапхадаг, иткедег, сагадаг,
угедег) хозымнар полызиинаң путчелер.
-бас, -бес, -пас, -пес, -мас, -мес хозымнар полар тус
причастиелерінің итірбинчеткен формазын пудірчелер:
килер — килбес, парар — парбас, пазар — паспас, кизер —
киспес.
59. Причастиелерні полар туста, анаң итірбинчеткен формада
турғызыңар.
Кбзідім: тогынчатхан тракторист — тогынар
тракторист — тогынмас тракторист.
32
ТАПТЫРҒАС
парчатхан кізі
килиген хызыңах
кбглепчеткен хузыңах —
париған машина
турған апсах —
пбккелек сурығ —
саххалах аар
сапхан от
1. Причастиелернең ікі чоохтағ пудіріңер.
2. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
60. Тураның пірее пблігін хоостап (описание) пазыңар. При-
частиелернең тузаланыңар.
61. Кибелісті бтіг хығырыңар. Анда нимедеңер пазылчатханын
чоохтаңар.
Осколок тускен чирлерде
Наа хорбылар кбр таапчам,
Оларны кбріп, істімде
Оолғымнаңар сағынчам.
Піс кбрген хорғыстығ чааны
Ам бскен тбллер кбрбезін!
1. Кибелістің авторын сағысха киріп, чоохтаңар.
2. Причастиелернің тузын кбзідіңер.
3. Арландыра пазылған сбстернің лексика тузазын чарыт пи-
ріңер.
62. Чоохтағларны пазыңар.
1. Синің хойныңнаң хазылған алтын кииктер, хуча-
лар, Москвадағы ла нимес, че Парижтегі, Хельсинкидегі
паза пасха даа кбп ханнардағы музейлерде чадып, оларны
кбрген чонны хайхатчалар. 2. Піс ле, синің хойныңда
тбреен-бскен оол-хыстарың, сағаа хайхаспин даа, сох
олған тузыбыста улуғ халыхнаң ойлатчаңмыс. 3. Кічіг
пала хайхидыр ба за іңе хойнының чылиина, кбгілбей
тигірнің сілиине, сах ідбк піске син, чазы, хаңан даа ирік-
пес-чітпес тбріткен іңебіс осхассың. (М. Чеб.) 4. Че, андағ
даа полза, кур суғның кізее тузазы пар: суғдаң сухсаан
кізінің кбксін бллеп пиредір. (С. Чар.)
33
ТАПТЫРҒАС
1. Ирткен тус причастиелерін таап, оларны полчатхан туста
турғызыңар.
2. Узун гласнайлығ состерні сығара пазыңар, ноға іди пазыл-
чатханын чарыдыңар.
3. Хадыл состерні таап, орта пазарын чарыдыңар.
4. Арландыра пазылған состерні пудізі хоостыра узуріңер.
63. Текстті хығырыңар, аның стильін таныхтаңар. Тексттің
темазын, оон сағызын чарыдыңар.
Уғаа пай паза отіг хакас чон...ың тілі. Уламох чонның
пазылбин путкен чайаачызында — тахпахтарда, алып-
тығ нымахтарда, сбспектерде, сиспектерде. Тілнің прай пу
сілии піске тблдең тблге пазылб.. .н читкен. Анда полған на
диалект.. .ің оңдайлары алызығ чох пирілчелер.
Хакас тілінде тбрт диалект: сағайлар, хаастар, хы-
зыллар, шорлар. Сағай диалектінең Асхыс аймағындағы
паза Таштып аймағының алтынзарых чардығында чур-
тапчатхан хакастар чоохтасчалар. Хаас диалектінең Ағ-
бан пилтіріндегі, Шира паза Алтай аймағындағылар
чоохтасчалар. Таштып айм...ндағы Устундегі Матур, Ал-
тындағы Матур, Аңчул аалларның чурт...ғңылары шор
диалектінең чоохтасчалар. Полған на диалек...ің литера-
турнай тілдең пасхалалчатхан оңдайлары пар.
Литература тілі — прай саринаң синге алылған тіл:
пасчатса даа, чоохтасчатса даа.
1. Хакас тілінде нинңе диалект? Олардаңар ниме пілчезер? Сірер
хайдағ диалектнең чоохтасчазар. Ноға?
2. Причастиелерні палғалысчатхан состерінең хада сығара
пазып алыңар.
3. Точкалар орнына килістіре буквалар турғызып, текстті пазы-
ңар.
4. «Хакас диалекттерін істескен тілңілер» темаа реферат пазы-
ңар. Кирек материалны школа библиотеказында табыңар.
34
ТАПТЫРҒАС
7 §. Причастиенің хубулызы
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
64. Хығырыңар. Причастиелернің хубулызынаңар ниме піліп
алғаныңарны чоохтаңар.
1. Причастиелер, пілдірістербк чіли, ниме-ноо туза-
лығ полып киректелчелер. Кбзідімге алза: Піс тасхар
ойнапчатхан олганнарны кдр тургабыс, че Піс тасхар
ойнапчатханнарны кдр тургабыс. Пастағы чоохтағда
ойнапчатхан причастие олганнарны тіп палғалысчатхан
сбзінең хада киректелче, ікінңізінде, тізең, аның
палғалысчатхан сбзі чоғыл. Че мында причастие пал-
ғалысчатхан сбзінің сан паза падеж хозымын алынып
алған. Іди причастие мында предмет тузалығ пол парча.
2. Ниме-ноо тузалығ пол парған причастиелер тар-
тылғы формада сырайңа хубулчалар:
П і р с а н
К б п с а н
Минің тогынганым
Синің тогынганың
Аның тогынганы
Пістің тогынганыбыс
Сірернің тогынганыңар
Оларның тогынганы
3. Причастиелер падеж пастыра паза санңа хубул-
чалар. Чоохтағда олар подлежащай даа, толдырығ даа,
обстоятельство даа полып турчалар: Ол минің килгеніме
(нимее? — пирілгі падеж) дрінген. Апсах чолда тур-
чатханнарзар (кемнерзер? — ызылғы падеж) айланган.
65. Причастиелерні, тартылғы формада, 2-чі сырайда, пір
санда турғызып, хубулдырыңар. Олар хайдағ чоох чардығына тббй
хубулчатханын чоохтаңар.
Атхан, угренер, хығырған, утхан, нанар.
• Хубулдырған причастиелернең 2-3 чоохтағ пудіріңер.
35
ТАПТЫРҒАС
66. Чоохтағларны пазып алыңар. Причастиелер хайдағ падежте
турчатханын паза хайдағ член полчатханын чоохтаңар.
1. Килгеннері ле пос оңдайынаң хылынчалар, аалда-
ғыларға, тізең, уйғу-чадын даа чоғыл. (С. Чар.) 2. Илееде
тус ирткенде, хайдағ-да поезд килчеткені сағбалан парды,
ниме-де суулапчатханы истілче. (Д. Чан.) 3. Вагон, аның
чбрісте хыймырапчатханы, оолахтарның тыңнапчатханы
мині пу чирзер айландырдылар. (Д. Чан.) 4. Хынчатхан
орыннарзар одырар-одырбастаңох, Катрин аал аразында
ниме полчатханын сыныхти кбрібіскен. (А. Сул.) 5. Пістің
школа аалңылар килеріне тимненче.
1. Чоохтағларның оон членнерін сиип салыңар.
2. 5-ңі чоохтағны член хоостыра узур салынар.
67. Пирілген иділістердең причастиелер пудіріп, оларнаң сос
пірігістері пазыңар.
Кбгерер, хызарар, брінче, ахча, сомминча, туртух-
пинча, чаар, килир, сыынған, ізенер.
1. Причастиелернің тус хозымнарын сиип салыңар.
2. 2-3 причастиені предмет тузалығ пазып, чоохтағлар пудіріңер.
68. Пирілген адалыстарға килістіре причастиелер сағынып,
чоохтағлар пудіріңер.
Хар, хозан, тулгу, іс, кибіс, хазың, тағлар, чир-чайаан.
69. Чоохтағларны пазып, причастиелерні табыңар.
1. Че піс пу синге читіре Вася Круглов Тула городтаң
килгенін чахсы пілбеңең полғабыс. (И. Коспг.) 2. Угренгені
пайаанынаң артых. (Сосп.) 3. Книга хығырғаны кізінің
пілізін алғытча.
1. Причастиелернің падежін паза санын кбзідіңер.
2. Собственнай адалыстарны адағлап пиріңер, оларның орта
пазарын чоохтаңар.
36
ТАПТЫРҒАС
70. Причастиелерні, тартылғы формада, 1-ғы сырайда, коп санда
турғызып, падеж хоостыра хубулдырыңар.
Атхан, мунген, азыранған.
• Мунген сбстің тузазын чарыдыңар.
71. «Хысхы» темаа улуғ нимес сочинение пас салыңар. Пиріл-
ген сбс пірігістерінең тузаланыңар.
Чаапчатхан хар, тыңырапчатхан соох, чылтырапчат-
хан пус, халбахтанчатхан харыңахтар, сыхчатхан кун,
чарыпчатхан чылтыстар.
• Сочинениеде пос кбрген, сизінген нимелердеңер пазыңар.
72. Текстті хығырыңар, хайдағ стильнең пазылғанын чоохтаңар.
Амды хайхабин полбассың пу чазы піди алыс пар-
ғанына. Молат чолларңа Ағбаннаң Кузнецк чирінзер
электровозтар ойласчатханын кбрзең, алай ба, нымахтағы
муғуй алыптар чіли, тағлар азыра, суғлар, чазылар кизіре,
тайға тобыра Тбб пазындағы наа рудниксер бе алай
Сахчах хыриндағы наа леспромхозсар хаалапчатхан мо-
лат тіреглерні, оларның сатырт кузін саалатчатхан, тигір
чазыннанңаң чарых ағылчатхан молат арғамңыларын
иңнілеріне артын салып хаалапчатханнарын кбрзең, ноо
даа кізі пуун хайхабин полбас.
Андағ хайхастығ нооза синің сағамғы наа омаң, кур-
генніг чазы!
(М. Чебодаев)
1. Тексттің ббн сағызын чарыдыңар.
2. Сірер Сахчах тағдаңар ниме пілчезер? Анда поларға киліс-
кен ме?
3. Причастиелерні таап, хозымнарын сиип салыңар.
4. Пастағы чоохтағны член хоостыра узур салыңар.
5. Арланған чоохтағны синтаксис саринаң узур салыңар.
6. Тексттең собственнай адалыстарны сығара пазыңар.
37
ТАПТЫРҒАС
€8 §. Причастие кизектері, оларны
танығларнаң чарары
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
73. Хығырыңар. Причастие кизегінеңер ниме піліп алғаны-
ңарны чоохтаңар.
1. Причастие чалғызан алай палғалысчатхан состері-
нең хада киректелче. Тиңнестіріңер: Піс дсчеткен
(хайдағ чахайахтарны? — дсчеткен)чахайахтарны
суглапчатхабыс. — Піс садта дсчеткен (х а й д а ғ
чахайахтарны? — садта дсчеткен) чахайахтарны
суглапчатхабыс. Пирілген чоохтағларның пастағызында
причастие чалғызан киректелче, ікінңізінде — палғалыс-
чатхан созінең хада.
2. Причастие позының палғалысчатхан состерінең
хада причастие кизегі пудірче. Причастие кизегі
чоохтағда пір член полча: Чилге аңдарылган агастар
алтынаң хуюнныг чил харны сыбырыбысча (В. Биан.)
чоохтағда чилге аңдарылган причастие кизегі тараңхай
чарытхы полча. Мындағ чарытхылар запятойнаң чарыл-
бинчалар.
3. Предмет тузалығ причастиелер паза олар пудір-
четкен причастие кизектері чоохтағда подлежащай даа,
толдырығ даа, обстоятельство даа полып киректелчелер:
а) Тогысты тузында тооспааны пісті угаа тың хом-
зындырган (ниме хомзындырған? — подлежащай);
б) Оларның пасха аалзар кдс парыбысханын пір дее кізі
испеен (нимені испеен? — толдырығ);
в) Чазыдаң ибзер айланчатханда, піс таныс нимес
кізілерге тогас паргабыс (хаңан тоғас парғабыс? —
обстоятельство).
4. Обстоятельство полчатхан причастие кизектері
чоохтағда запятойларнаң чарылчалар.
38
ТАПТЫРҒАС
1. Хайдағ причастиелер предмет тузалығ полчалар?
2. Причастие кизегі ниме полчатханын чоохтаңар.
3. Хайдағ член полчатхан причастие кизектері чоохтағда запя-
тойнаң чарылчалар?
74. Пирілген чоохтағларны пазыңар. Причастие кизектерін таап,
оларны хайдағ член полчатханы хоостыра сиип салыңар.
1. Сиден тозінде чатчатхан узун арах тоге сала ірік-
теп пастабыстыр. 2. Табырах учухтыр килчеткен маши-
наны кбр салғанда, инейлер хорыхханнарына сала сас-
ойда парбааннар. (А. Сул.) 3. Азах алтында путхалчатхан
тайға оды хуур парған халын кибіснең чатхан. (И. Топ.)
4. Амыр тайғаның сілиине тайғада ла чуртапчатхан кеерген
хустың бтіг табызы хозылчатхан. 5. Хойығ ағас аразынңа
парчатхан чолны иртіп, илееде улуғ ачыхха сыхчабыс.
(Д. Чан.)
1. Арландыра пазылған состерге синонимнер табыңар.
2. Пирілген сбстерні морфология саринаң узуріңер: узун арах,
табызы.
75. Позыңар сағынып, причастие кизектіг 4 чоохтағ пас салы-
ңар. Причасте кизектері чоохтағда обстоятельство ползыннар.
76. Пирілген чоохтағларны хакас тіліне тілбестеп салыңар. Орыс
паза хакас тіліндегі причастие кизектерін тиңнестіріңер. Тілбестезе,
чоохтағлар хайди алыс парчалар?
1. Так вот стояла Травка и глядела в лицо маленького
человека, освещённого последним лучом заходящего солн-
ца. 2. Сороки, состоящие с воронами в близком родстве,
заметили перекличку воронов и застрекотали. (М. Приш-
вин) 3. Наташа подошла к углу, оклеенному газетами и
картинками. 4. Шумели листья на дереве; в них пел ветер,
идущий по свету. (А. Платонов)
• Чоохтағларны хакас тіліне тілбестепчетсе, «Орыс-хакас сбс-
тігінең» тузаланыңар. Сбстіктің авторы кем полча, сизініңер.
39
ТАПТЫРҒАС
77. «Хакас литературазы» учебниктең причастие кизектіг пис
чоохтаг сыгара пазып алыңар. Причастие кизектері хайдағ член
полчатханын таныхтаңар.
78. Пирілген чоохтағларға причастие кизектері киріп, пазыңар.
1. Компьютер пирілген. 2. Угренңілер торт-писке
ле угренңеңнер. 3. Олар троллейбус сағирлар. 4. Поезд
Ағбанға читкен. 5. Пиңем парча. 6. Тус иртче. 7. Мал чазаа
сыххан.
79. Чоохтағлардағы причастиелерні таап, оларнаң причастие
кизектерін пудіріп, чоохтағларны алғыдыңар.
1. Узупчатхан Айдо тус кбрген. 2. Тоғынчатхан
оолахтың харны астапча, чарны чалаас. 3. Симір парған
туста пудурчун учух таа пола чоғыл. 4. Айланчатхан
хустарның табыстары кииде истіл парчатхан.
80. Иділістердең причастиелер пудіріп, оларнаң чоохтағлар
пазыңар.
Ағарча, пудірче, сабланған, чуртапча.
81. Причастие кизектіг ле чоохтағларны сығара пазып алыңар.
1. Чазыдағы чолңа париған чалаң кізіні оңнап сала-
бас, Чабус, мылтығын тайанып, азах устуне тур килген.
(В. Коб.) 2. Піс, тайғада чуртирға килген кізілер,
позыбысха отах идіп алған полғабыс. 3. Чахсы отахта
чуртирға истіг нооза. 4. Торым теерерге парчатханы-
быста, ол отахтох одыр халған. 5. Іди чарым айңа хузух
иткебіс. 6. Піс полғаныбыс ла узер хап хузух ағылғабыс, а
ол, тізең, — чарым на хап. (И. Кост.)
1. Местоимениелерні табыңар, оларның тузазы хоостыра пблік-
терін адаңар.
2. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
3. Пирілген сбстерге антонимнер табыңар: чахсы, чуртирга,
чалаң.
40
ТАПТЫРҒАС
угбейерге
сорайарға
іріктирге
82. Хығырыңар. Текст хайдағ стильнең пазылғанын чоохтаңар,
оон сағызын чарыдыңар.
Манидек чылығ харалтхан тон кис сал-
ған полған. Хой соонңа табырах пасханына,
соох таа полза, ізіг пілдірчеткен. Чарын
пастарына бл тир тартылчатхан. Анзына
тонының мойдырығы прайох хыролап парған. Аның
бкер кбрімніг ирке сырайы уламох хызыл пултах пол
парған, нымырт осхас, чылтың хара харағастары, сур ла
чіли чалтыразыбысханнар. Чазы устун ойналдырчатхан
айас кун ноға-да улам чарых, чалахай пілдірген. Ах кибіс
чабын салған кбні чазыда анда-мында кирі обаалар ла
сорайысхлап турғаннар. Оларның кургеннері, чайғы иб
чіли, угбейісчеткеннер.
(И. Костяков)
1. Причастие кизектіг чоохтағларны сығара пазып, грамматика
ооннерін сиип салыңар.
2. Арландыра пазылған состернің тузаларын чарыдыңар.
3. Синонимнер табыңар: дкер, харагастары, чалахай, обаа.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
83. Хығырыңар, ниме піліп алғаныңарны чоохтаңар.
1. Кбрімні хоостап чоохтааны, пасханы (описание)
пірее нимелерні, кізілерні, аң-хустарны, чир-чайаанны
хоостап сомнирға киректелче.
2. Кбрімні хоостап пазылчатхан чоохта чир-чайаан,
ниме-ноолар, кізінің тастындағы сомы, аң-хустар хоос-
талып кбзіділче. Кбрімні хоостап пасчатса алай чоохтап-
чатса, тілнің хоос оңдайлары тузаланылчалар: эпитеттер,
метафоралар, тиңнестіріглер.
3. Кізінің тастындағы кбрімін чоохтапчатса алай пас-
чатса, мындағ нимелерге хайығ саларға кирек: бскен сыны,
сырайы, сазы, кип-азаа паза ан. пасх.
41
ТАПТЫРҒАС
84. Хығырыңар, анаң Айдоның тастындағы корімін корбин
чоохтирға тимнен салыңар.
Айдо, он частығ оолах, ах блең оттығ ах чазыңа, чайа
тастаан хазых чіли, іскеркі тағзар тари сых парған улуғ
обрліг хойның соонаң, пір алтап турып, ікі алтап турып,
пастыр парча. Аның ніскеңек мойныңағы, халбах пбрік-
тіг пазын тіреп сыдабин, хойраларға хынчатхан чіли
кбрінче. Аның иңнінде чабал, чыртых тоныңах. Анзы даа,
наңмыр сууна нинңе-нинңе хати сығибас, аның соонда
сығдыри хатып парған. Тонының алны-кисті пілдіс чох
пола изел парған. Азахтарында улуғ, ултии чох ипчі
кізінің маймахтары холтаңнас чбрче. Хоңалтах маймах-
тарын турейінең киндір пағнаң поостанғлап салған.
(В. Кобяков)
1. Тиңнестіріглерні таап, пір сигнең сиип салыңар.
2. Айдоның тастындағы кбрімі хоостыра ниме сизінерге чарир?
85. Хоос оңдайларнаң тузаланып, нанчыңарның алай ббреңернің
тастындағы кбрімін хоости пазыңар.
86. Пу сбстер хайдағ литература матырларынаңар? Матыр-
лардаңар пазылған чайаачы тоғыстарны кем пасханын чоохтаңар.
I. «.. .Иб ээзі хыс, тізең, стол алнында одыра, чірчелер-
ге чай урғлап, пістің алныбыста турғысхлаан. Чоох-
чаахнаң азыранчабыс. Азыранған аразында мин аны,
харах пулиинаң даа полза, тың ситкіп кбрчем: хара састығ,
чугурік харахтығ, игір кбміскеліг, ніске, кбні пуруннығ, ах
сырайлығ абахай хыс одырған...»
II. Тораат, туйғахтарынаң тастығ чолны топладып,
сайбыр пазытта париған. Петке, адының устунде хыйын
арах одырып, чол хазында наа ла тобыр килген кбк
одыңахтарны кбріп, істінде брініп, кбблңе ырлан париған.
Аның чарнын часхы кун харағы чылыт парчатхан.
Кинетін, хайаны яңыландыра, мылтых тазылап халған.
Тораат, чочып, чолынаң тастына сығара сегіре тузіп, анаң
тур салған. Петке, туюх тінін холынаң позыдыбызып,
42
ТАПТЫРҒАС
холларынаң коксін хабынып, анаң аттың оң хабырғазын-
зар сабырылып тузібіскен. Тораат аның хыринда отта-
бысхан.
1. Причастие кизектіг чоохтағларны табыңар, оларның схема-
ларын пудіріңер.
2. «Чоохтағның тббй членнері» теманы сағысха киріңер. Тббй член-
ніг чоохтағларны сығара пазып, танығларның турғызылғанын чары-
дыңар.
87. Іңенің, иң чағын кізінің, тастындағы корімін пас салыңар.
Пасчатса, пирілген сос пірігістерінең тузаланарға чарир.
Чалахай іңе, паарсах коріс, тадылығ чиис, ізіг холлар,
сибер хол салаалары, нымзах сбстер.
• «Минің іңемнің тоғызы» тема хоостыра презентация тим-
неңер.
88. Хығырыңар. Тексттің темазын, стильін, бон сағызын таных-
таңар.
Мин іңе паарсазы чох бскен кізібін. Амды сағызыма
ыраххы тубаннаң пір ле сом, сығып, чылығ салғахнаң
чурееме урун тур. Мин позымны оңнап пастабысхан
полбаспын ма за. Мына, чир полда одырып, пір абахай, ах
сырайлығ, эңеене читіре сарығ тулуңнығ ипчізер кбрчем.
Ол ипчі пес хыринда хайынча. Курңекке іпектер салып,
пессер сухча. Пірее-пірее минзер айланып, чылығ кулі-
ніп, «Сергей» тіп мині адапча. Паза, нинңе дее кустен-
зем, ол ипчінің омазы сағызыма кірбинче. Минің іңем,
мағаа ус час полғанда, урептір. Мині ууңам паза ағам
бскіргеннер. Ууңам толдыра арах, курең сырайлығ полған,
харахтары, трахомадаң ағырып, чазығ кбрңең. Ол тустарда
аалларда пірее кізілерде, чатхан хағып, нымах ысчаңнар.
Піс ууңамнаң нымахчы-хайңыны хараа тооза даа истерге
тимде полғабыс. Пазағы кунде ууңам мині ол искен
нымахты ибде хатабох ыстырңаң. Пірее пасха ниме, пасха
сбс чоохтабыссам, ууңам мині тузетчең.
(С. Инкижеков)
43
ТАПТЫРҒАС
1. Іңенің паза ууңаның тастындағы корімін козітчеткен состерні
таап, хығырыңар.
2. Чоохтағларның оон членнерін сиип салыңар.
3. Причастиелерні, сығара пазып, пудізі хоостыра узуріңер.
4. Паарсас состің лексика тузазын чарыдыңар.
Причастиелерні морфология
саринаң узурері
1. Чоох чардығы. Аның тузазы.
2. Морфология сизіглері:
а) пастағы формазы (иділістің ооні — кустеңең накло-
нениенің 2-ңі сырайы);
б) залог, кбрім, тус;
в) тартылғы форма, падеж, сан (ниме-нооны таных-
тапчатса).
3. Синтаксистегі тузазы.
К б з і д і м: Апсах чолда турчатханнарны кдр турган.
Паспин узурері
Турчатханнарны — иділістің формазы — причастие,
ниме-нооны таныхтапча. Морфология сизіглері: пастағы
формазы (ббні) — тур, кбні залог, иділбеен кбрім, полчатхан
тус, кбп сан, кбрімгі падеж, чоохтағда толдырығ полча.
Пазып узурері
1. Турчатханнарны — причастие (кемнерні?), предмет-
ті таныхтапча. 2. Паст. ф. — тур; кбні залог, иділбеен
кбрім, полчатхан тус, кбп сан, кбрімгі падеж. 3. Айланған
(кемнерзер?) турчатханнарзар — толдырығ.
89. Иртіріл парған букваларны турғызып, пазыңар. Ноға іди
турғысханын чоохтап пиріңер. 2-3 причастиені морфология саринаң
узуріңер.
Киндірліг пилтірі аалда олғаннар бң-пазы хынығ
ойын...ар ойнаңаңнар. Кбгліг ойнапчатхан олғаннарны
кбрерге хынығ пілдірңең. Олар кббізін миркелеп тастаңаң
44
ТАПТЫРҒАС
городок, пакпа паза мерчік са...п ойнаан...ар. Мирген
таста...ны утыпча, полбааны, пытырада тасталған
городокты чы...п, тир ах...анңа тоғынча алай, ойнаңаң
пакпазы чох халза, алай, мирчік саап полб...н, аның на
со.. .нңа тынастаанңа чугур чбрче. Ол оңдайнаң минің дее
ойнирым килчедедір. Андар ара кірізерге тідінминчем.
Тоғыртын на кбр турчам.
(Н. Т и н и к о в)
1. «Хынығ ойын» темаа улуғ нимес чоох пудіріңер.
2. 1-ғы чоохтағның оон членнерін сиип салыңар.
3. Тексттең пілдірістерні сығара пазып алыңар.
90. Текстті хығырыңар. Иртіріл парған буквалығ сбстернің орта
пазарын чоохтап пиріңер. Арландыра пазылған сбстерні морфология
саринаң узуріңер.
...Пу шахтада ус смена удур-тбдір марығлас сых...ан.
Хыр устуне хара тас таарлалған хаңа.. .ңахты хайзы смена
кбп сығар салар учун, марығлас парған. Тоғыста мындағ
марығласты кбрбе.. .н, испеен Ориске пу чапсых пілдірген.
Аннаңар кбңні улам кбдіріл..п істенчеткен. Тоғыс мының
алнындағы кун.. .ердегідең айныстығ парған. Чир алтын-
да тоғынчатхан тоғысчыларның аразында марығлас
улам тың алғыпчатханда, хара тас хазары айныбысхан.
Хара тас таарлалған хаңааңахтар андартын удаа кил
турғаннар. Пірее (пірее) плита хыринда айныда турарға
килізіббк парчатхан. Анзы плитовойларның маңнан-
минчатханынаң полғанох. Нинанаң Орис соона халбасха
матап сіренгеннер.
(Т. Балтыжаков)
1. Тексттің ббн сағызын чоохтаңар.
2. Причастиелернің тузын кбзідіңер.
3. Халғанңы чоохтағны синтаксис саринаң узуріңер.
4. Синонимнер табыңар: матап — ... , істенчеткен — ... ,
тогысчы —... .
45
ТАПТЫРҒАС
ИРТКЕНІН ТИКСІ ХАТИРЫ
Пирілген план хоостыра нандырығ тимнеңер.
1. Иділістің хайдағ формазы причастие тіп адалча?
2. Причастиелернің пілдіріске тоой оңдайлары.
3. Причастиелернің иділіске тобй оңдайлары.
4. Полчатхан тус причастиелері, оларның тузалары
паза путчеткені.
5. Ирткен тус причастиелері.
6. Полар тус причастиелері.
7. Причастиелернің чоохтағдағы синтаксис тузалары.
8. Ниме-ноо тузалығ причастиелернің хубулызы.
91. Иртірілген букваларны турғызып, ноға іди пасханын чарыт
пиріңер. Причастиелерні таап, чоохтағда хайдағ член полчатханын
чоохтаңар.
Полған на чонда, улуғ, кічіг ползын, ол чон...ы
сабландырңаң пірее-пір.. .е кізілер тбріпчелер. Андағ
кізілер чонның хыйғазын, аның культуразы хайдағ синде
турчатх...нын кбзітчелер. Ана андағларның пірсі хакас
чонның саблығ оолғы Николай Фёдорович Катанов
полча. Асхынах та... чон ползабыс, пістің алып учёнайы-
быс пар полғаны кізі істіне истіг паза толдыра пілдірче.
(«Xакас чирі» газетадаң)
• «Минің саблыг чир-сугчым» темаа чоох пудіріңер.
92. Хакас тіліне тілбестеп салыңар.
Подула зима холодом, сорвала листья с деревьев и
размотала их по дороге. Собрались птицы, прокричали и
полетели за высокие горы в тёплые края.
Остались только воробьи, вороны, галки, чижи и
синички. Накинулась зима на зверей, запорошила сне-
гом поля, завалила сугробами леса и посылает мороз
за морозом. Морозы бойко бегут, сердито молотками
46
ТАПТЫРҒАС
постукивают по озёрам, прудам, рекам и морям, мосты
строят.
(К. Ушинский)
• Иділістерні сығара пазып, олардаң причастиелер пудіріңер.
93. Диктант пазарға тимненіңер. Причастиелерні сығара пазы-
ңар. Арландыра пазылған состерні пудізі хоостыра узуріңер.
Тюкпеев Алексей Васильевич Пии аймаандағы Хызыл
сос аалда 1939 чылда тбреен. Сағам ол аал чоғыл. Ол Сос
пилтірі паза Улуғ Нонып аалларның ортызында туртыр.
Хаңан колхозха пірікклеп пастаанда, кічіг аалны Улуғ
Ноныпсар кбзіртірлер.
Поэт паба-іч,езіне, тореен чиріне, ибіркі чир-чайаанға
хынызын чылығ, чурекке теепчеткен сбстер таап,
кибелістерінде хоостапча. Ол іңее уғаа паарсах, чонына,
чиріне хынчатхан кізі.
Часкадаңар турғызылған сурыға поэт чылтырапчат-
хан кбрістіг, кбдіре кбңніліг нандырған: «Улуғ Нонып
аалға мин тың хынчам. Пу уғаа истіг, сіліг, пай чир —
ибіре тағлар, Ағбан суғ хости ахча, тігі саринда чазы, пу
саринда — сіліг тайға. Часка — ол кізінің позының сағын-
ған сағызы толғаны».
Поэттің кус алынчатхан орны — тбреен чиріндегі чир-
чайаан.
• Часка — ол кізінің позының сагынган сагызы толганы теенін
хайди оңарчазар? Чарыдыңар.
94. Текст хоостыра изложение пазыңар. Текстке ат пиріңер.
I. Критик Анатолий Султреков «Чатхан уні» кинде-
зінде пасча: «Поэттің кбңніне толдыра хайдағ-да ным-
зах, чахсы кбг чайылча. Ол кбг аның чуреене сыыспин-
чатханға тббй. Че сбстері ам даа табылғалахтар.
Чайаачы тоғыстың чазыттары пуунгі кунге читіре піл-
47
ТАПТЫРҒАС
дізі чох ниме. Нименің сылтаанда пу ког торіп парған,
анзын автор даа позы чарыда чоохтап полбинча. Алай ба
Кавказ тағларының идеенде служить полчадып, позынаң
хада ойнирға кустенчеткен чиліңекті сағын килді бе?»
Чайаачы устың чооғы хоостыра, анңа ур чуреенде
ал чбрген кбгнің сбстері 5-6 ла минута аразына пазыл
партырлар. Часкалығ улус тускен поэт А. В. Тюкпеев пас
салған «Часхы тан» сарынға. Чайаачы ус улуғ кбдірілісте
пасхан чахсы кибеліске саблығ композитор Георгий
Челбораков хайди даа хайығ айландырарға кирек полған.
Кізі чуреен саңай аптапчатхан сарынны уғаа килістіре
толдырчатхан ырңы Николай Толмачёв табылғанох.
Хаңан пу ус таланттығ кізі постарының чайаачы кустерін
піріктіргенде, «Часхы тан» ыр тиксі Хакасияңа тарап
сыххан, чоныбысты бріндірген.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Хакас Республиканың саблығ композиторларын адаңар.
Оларның піреезінеңер ибдегілерге чоохтаңар.
2. Текстке план пазыңар, анаң план хоостыра чоохтаңар.
3. Арланған сбстернің тузаларын чарыдыңар.
II. Харағай паары Хакасияның иң сіліг пулуңнарының
пірсінде орныхча тізе, пір дее саба полбас. Ол Уу паза
Харағай тағлар идеенде сблін парып чатча. Пір саринда
Таштып суғ солбырап ахча. Нымырт, хазың, харағай
ағастар кізі хараан ойнатчалар. Чазы-пуктерінде, тізең,
чама, кббірген, малтырған, аймах чистектер тадиин сынап
аларға чарир.
Харағай паарынаң кбп саблығ, турыстығ кізілер сых-
ханнар. Иң пурнада мында пастағы хакас композиторы
Г. И. Челбораковты адирға кирек...
(М. Торбостаев)
• Текст хоостыра изложение пазыңар. Текстті узарадыңар.
Г. И. Челбораковтаңар, аның сарыннарынаңар хоза пас салыңар.
48
ТАПТЫРҒАС
ДЕЕПРИЧАСТИЕ
► 9 §. Деепричастие — иділістің хубулбинчатхан
формазы
95. Кибелістің кизегін хығырыңар, анаң сурығларға нанды-
рыңар.
Чил, хуюн чіли ойнап,
Ағастар чалаастапча,
Тағлар кистінде чазынып,
Хысхы-хыс сағбаланча.
(И. Миягашев)
1. Чир-чайаанда хайдағ алызығлар парча?
2. Чоохтағларның ббн членнерін табыңар.
3. Хайдағ сбстер предметтің ббн действиелерін кбзітчелер?
4. Хайдағ сбстер предметтің ббн действиезіне хоза действие кб-
зітчелер?
5. Олар хайдағ сурыға нандырчалар паза чоохтағның хайдағ
члені полчалар, сизініңер.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
96. Текстті хығырыңар, анаң деепричастиедеңер ниме піліп
алғаныңарны чоохтаңар.
1. Деепричастие —иділістің сырайңа хубулбин-
чатхан формазы. Олар ббн действиее бң-пасха хоза
действиелер таныхтапчалар. Кбзідімге алза, Уйгу-
дагы палыхтар, хыймыранып, ахсыларын азынчалар
(Н. Слад.) чоохтағда хыймыранып деепричастие азыран-
чалар сказуемайның хайди иртчеткен оңдайын кбзітче. Ол
чоохтағда идіг (действие оңдайының) обстоятельствозы
полча.
49
ТАПТЫРҒАС
2. Деепричастиелер мындағ хоза действиелерні козіт-
челер: алнында алай пір туста иртчеткен действиелерні,
ббн действиенің сылтаа, оңдайы, пбгіні, сині полчатхан
действиелерні.
3. Деепричастиелер мындағ хозымнар полызиинаң
путчелер:
- ып, -іп, -п (-бин, -пин, -мин — итірбинчеткен формада);
- а, -е, -и;
- ғанңа, -генңе, -ханңа, -кенңе, -анңа, -енңе;
- ғали, -гели, -хали, -кели, -али, -ели.
4. Чоохтағда деепричастиелер ббнінде аймах-пасха
обстоятельстволар полып киректелчелер: идіг (действие
оңдайының), тус, сылтағ, пбгін, син.
Хоза чоохтағларда деепричастие формалары сказуе-
май даа полчалар: Хазыр чиллер полып, хазаа-хахпах-
тарның хырлары анда-мында чатхлапчатханнар. (Н. Тин.)
97. Хығырыңар. Чоохтағларның бён членнерін табыңар.
1. Хосхар айы килерінеңбк, кун айазып, чылығлар
турыбысхан. 2. Пірсінде андағ кунде, ідбк окоптаң сых-
хлап алып, одырғлаабыс. 3. Ағын хастар, андартын
киліп, пістің устубісче иртчелер. 4. Мині кбрерінең, пазын
кбдіріп, тегілек харахтарын табырах ла тыплат сыххан.
5. «Анымңохтар» теен чіли, тапсап ала, кун сығызынзар
алдыра чбрібіскен.
(И. Костяковтинаң)
1. Деепричастиелерні табыңар.
2. Арландыра пазылған сбстернің тузаларын чарыдыңар.
3. Сказуемайларның тус, сан хозымнарын чарыдыңар.
98. Хығырыңар. Арландыра пазылған сбстерні тиңнестіріңер.
Хайзы деепричастие полар? Ноға?
1. Минің улуғ аңам хакас хазна университедінде
угренче, анда маңат піліс алча. Минің улуғ аңам, хакас
хазна университедінде угреніп, маңат піліс алча. 2. Уг-
50
ТАПТЫРҒАС
ренңілер компьютернең айғасчалар паза Интернетке
кірчелер. Угренңілер, компьютернең айғазып, Интернетке
кірчелер. 3. Хакасиядағы школалар постарының сайт-
тарын асчалар, анда школа чуртазын чарытчалар.
Хакасиядағы школалар, постарының сайттарын азып,
школа чуртазын чарытчалар.
1. Арландыра пазылған состер чоохтағның хайдағ членнері пол-
чалар?
2. Олар хайдағ сурыға нандырчалар паза хайдағ сості чарыт-
чалар?
99. Текстті хығырыңар, анаң, кирек буквалар турғызып, хобыра
пазып алыңар. Обн паза хоза действиені таныхтапчатхан сбстерні
табыңар. Олар хайдағ чоох чардығына кірчелер?
Хысхы кун, тағ пазынаң кодіріліп, чалбах чазыларға
кумус сузын тастирынаң, хойлар, хазаадаң сығып, суғзар
субалдыра парчатхан...ар. Пір пора хой, ббрінең чарылып,
пазын пулғап ала, хойлар алнына кірібіскен. Анзына кббгіп,
пасхалары ідбк сегірісклеп сыхханнар. Ур дее полбаанда,
хойлар чахсы чазап салған тилтее чабаразыбысханнар.
Пусты узун иде хазып, чазап салған пус кблбеде суғ
полған.
Хойлар прайлары суғ ізіп алған соонда, Манидек,
холына тайах тудына, хойларын чазыз.. .р сур сых.. .ан. Узун
хузурухтығ сохыр адайағы аныңох со.. .наң соплат сых.. .ан.
Коолай, хойларын чазаа илееде сыхханңа удезіп, айланарда,
Манидекке хойларны сас.. .ар апарарға чахығ пирген.
(И. Костяков)
1. Текст хайдағ стильнең пазылғанын чоохтаңар.
2. Деепричастиелерні сиип салыңар.
3. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
4. Арланған чоохтағны членнер хоостыра узуріңер.
5. Тартылғы формада турчатхан ус адалыс табыңар.
51
ТАПТЫРҒАС
100. Пирілген иділіс формаларынаң деепричастиелерні сығара
пазып алыңар, оларның хозымнарын сиип салыңар.
Чугурңең, чоредір, соммасха, чугурбеске, тастирға,
чоохтаспин, килгенңе, ырлапчатхан, таап, сатхадағ, сағы-
нарңых, албин, сыххали, чоохтанарңых, ойнирға, нанар,
одыра, ойнаай, сблеен, хоостап, угреніп, пасча.
101. Орыс тілінең пирілген текстті, хакас тіліне тілбестеп, пас
салыңар.
Однажды зимой мы отправились в лес. В густом сос-
новом бору было тихо. Всё было покрыто белым осле-
пительным снегом. В холодном свежем воздухе носились
мелкие белые пушинки. Кудрявые ветки украсились неж-
ным пушистым инеем. В этом сказочном зимнем наряде
каждая ветка казалась удивительной.
(И. Корнеев)
102. Кибелістің узігін пазыңар. Арландыра пазылган сбстер
чоохтагның хайдаг членнері полчалар? Кибелістің адын паза авторын
чоохтаңар.
Пуурге хаптырған хулун осхас
Ханға пурлуххан хырых пір чыл.
Чирдең частығып, час ағас,
Уғзалбин, чирзер тузе чоғыл.
Оолығ тістерін ырсайтып,
Сыр чылан чіли сойлапча,
Москваны адап, таптанып,
Фашист уйазынаң сыххан чаа...
1. Автор чааның омазын, хайдағ тіл оңдайларынаң тузаланып,
читірче?
2. Оолыг тістерін, сыр чылан сбстернің тузаларын чарыдыңар.
Автор ноға оларнаң тузаланчатханын чоохтаңар.
3. Текстте деепричастиелерні табыңар.
52
ТАПТЫРҒАС
10 §. Деепричастиенің пбліктері, пудізі
103. Иділістерге хозымнар хозып, хығырыңар. Согласнай
паза гласнай тапсағларға тоозылчатхан иділістерге хайдағ
хозымнар хозылчатханын чоохтаңар.
I. -ып, -іп, -п:
хал
пас (з) —
кил
II. -а, -е, -и:
пар
кис(з) —
пас(з) —
ин
паста —
узу
кіле —
соле —
узу
сағы —
ойна —
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
104. Таблицаны ситкіп кбріңер, деепричастиелернің пбліктерін,
пудізін паза тузазын чарыдыңар.
Пбліктері Хозымнары Таныхтапчалар Кбзідімнер
піріктіріс -ып, -ІП, -II ббн действиенің алнында алай тиңе иртчеткен действиені; ббн действиенің сылтаан, пбгінін Олганнар чазы- нып (хайди?) ой- напчалар. Мин тогысха сумне- ніп (ноға?) орай- латхам.
пірге -а, -е,-и ббн действиенең пір туста ирт- четкен хоза дей- ствиені Анзы, тур киліп, кдзенек чариинда кдріндеске кдріне, сазын таран тур- ган. (И. Кост.)
53
ТАПТЫРҒАС
итірбин- четкен -бин, -пин, -мин тузазы піріктіріс деепричастие- нине тббй Оолах, ибзер пар- бин, суг хазынзар ойлабысхан.
син -ғанңа, -генңе, -ханңа, -кенңе, -анңа, -енңе; -ғали, -гели, -хали, -кели, -али, -ели ббн действиенің пасталғанын паза тоозылға- нын кбзітче Кдрген харах чапханңа, чапхан харах асханңа. (Сдсп.) Туңмам, тогысха паргали, ур пол- бады.
• Деепричастиенің хайдағ хозымнарын хоза піліп алдыңар?
105. Иділістердең піріктіріс деепричастиелері пудіріңер. Олар
хайдағ хозым полызиинаң путкенін чоохтаңар. Деепричастиеліг 2-3
чоохтағ пудіріңер.
Чурта, сарна, чахы, ойна, сілігле, арығла, чары, чыл-
тыра, чысхла, ут, ас, угрен, пар, чугур, сат, кис, тонан,
окерсін, оңнен, поғдарха.
Пілерге кирек!
Деепричастие пудірчеткен иділістің соонда гласнай
тапсағ полза, деепричастие формазында и тапсаға айлан
парчалар: ойна + й + а - ойни; сине + й + е - сини.
106. Иділістердең пірге деепричастиелер пудіріңер. Оларны
козідім хоостыра итірбинчеткен формада турғызыңар, орта пазарын
чарыдыңар.
К о з і д і м: пар — пара — парбин.
Пар, пок, кил, чап, чыс, кис, одыр, тур, хос, ал, кодіріл,
ур, пир, учух, чоохта, соле, аахта, мууре, хаахта, ойла,
паарса, орін.
54
ТАПТЫРҒАС
107. Иділістіг чоохтагларны деепричастиеліг чоохтағларға ай-
ландырып, состер хозып, пас салыңар.
1. Хысхы пасталыбысхан, соохталыбысхан. 2. Ағастар
ах харнаң чабын салғаннар, турғлааннар. 3. Харыңахтар
соох кииде чылтырасчалар, тусклепчелер. 4. Олғаннар
Наа чылны сахтапчалар, тимненчелер. 5. Олар чахсы
угренчелер, бріндірчелер. 6. Соох Апсах килче, сыйлапча.
1. Арландыра пазылған состерні пудізі хоостыра узуріңер.
2. Иділістернің тузын, сырайын паза корімнерін чоохтаңар.
108. Текстті пазыңар. Деепричастиелернің алтын сиип салыңар.
Оларның хозымнарын паза тузаларын чоохтаңар.
1. Мун чорген адының ахсын сіліге тартып, узун тіні-
нең адын чайаазынңа пычылада саап, соона халчатхан
малларны маңзырада сурглепче. 2. Инезі, хула пии,
оғыранып ала, палазының соонаң пастыр чорген. 3. Чыл-
ғылар, пастарын пасха-пасха саринзар тутхлап салып,
кок отты мыртлада-мыртлада тайнап, оттап чоргеннер.
(И. Костяковтинаң)
109. Сомны коріп, «Тынағ кунінде» темаа сочинение пас салы-
ңар. Анда деепричастиелернең тузаланыңар.
55
ТАПТЫРҒАС
110. Пирілген сурығларға нандырыңар. Чоохтағлар пудіріп,
пазыңар.
1. Хысхыда хайдағ хустарға полызығ кирек?
2. Хакасияда чуртапчатхан хайдағ чазы аңнарын піл-
чезер?
3. Хакасияда чуртапчатхан хайдағ тайға аңнарын піл-
чезер?
4. Хусхаңахтарны паза аңыңахтарны хайраллир учун,
сірер ниме итчезер?
111. Пирілген иділістердең иділбеен паза иділ парған кбрімде
турчатхан піріктіріс деепричастиелерін пудіріңер. Оларнаң чоох-
тағлар пудіріп, пазыңар.
К б з і д і м: угренерге — угреніп — угреніп алып. Школада
угреніп алып, Аймир университетке кірген.
Угренерге, аларға, тоғынарға, имненерге, аралазарға,
марығлазарға.
Пілерге кирек!
Итірбинчеткен деепричастиенің хозымнары хозылча:
-мин хозым м9 н9 ң согласнайларға тоозылчат-
хан иділістерге, -бин — гласнайларға паза, м, н, ң соглас-
найлардаң пасха, унніг согласнайларға; -пин — туных
согласнайларға.
112. Итірбинчеткен деепричастиелер пудіріңер. Согласнай
паза гласнай тапсағларға тоозылчатхан иділістерге хайдағ хозым-
нар хозылчатханын чоохтаңар.
пар —
ал
ойна —
сах —
кбр —
сап —
сом —
ис —
хап —
сох —
сбк —
тбк —
56
ТАПТЫРҒАС
113. Чоохтағларны хығырыңар. Итірбинчеткен деепричастие-
лерні таап, оларның хозымнарын таныхтаңар.
Минің порчочаам, бс син салымнығ, кунге салыхпин,
салғахха саптырбин. (В. Шул.) 2. Пір чирде ыырңы, улуғ
чолны піске пирерге хынмин, бнетін пиктеглер иттір.
(И. Кост.) Іңе-пабазы, олған хазых азырап полбин, орыс-
ты кум идіп, кірбске тузіртірлер. (Н. Тюкп.)
1. Арландыра пазылған сбстерге синонимнер табыңар.
2. Узун гласнайлығ сбстернің орта пазарын сағысха киріңер.
Син деепричастиелерінің путчеткенін сизініңер!
I. Пар + ғанңа
кил + генңе
ойна + (ғ)анңа
тбле + (г)енңе
II. Пар + ғали
чбр + гели
ойна + (ғ)али
сине + (г)ели
тбк + кенңе
кис +кенңе
ах + ханңа
ат + ханңа
ах + хали
ирт + кели
сбк + кели
сых + хали
чығ + анңа
тоң + анңа
суг + енңе
уг + енңе
чығ + али
тоң + али
суг + ели
уг + ели
114. Иділістердең итірчеткен формадағы син деепричастиелерін
пудіріңер.
Узу, ті, хаза, ада, ис, сус, тбле, тбзе, уле, сус, хос, тоң,
ойна, сағы, тағы.
115. Чоохтағларны пазыңар. Деепричастиелернің алтын сиип,
пбліктерін чоохтаңар.
1. Куннер пілдіртпин иртіп одырған. 2. Уроктарға
чахсы тимненмин, мин пуун хомай паалағ ал салғам.
3. Анңа ырах чбрчеткенңе, тоғысты ибге чағын чирде
таап аларға кирек. 4. Ипчілер чоохтасханңа, палалары суғ
хазынзар ойлабысханнар.
(«Xакас чирі» газетадаң)
57
ТАПТЫРҒАС
116. Текстті пазыңар. Деепричастиелернің алтын сиип салы-
ңар. Оларның тузаларын, хозымнарын чоохтаңар.
Хустар — пістің нанңыларыбыс. Оларға хысхызын
тың аар чухча. Хустар харлығ, соох куннерде тосханңа
чіп полбин халчалар, аннаңар піреелері, соохха сыдабин,
блглеп парча. Оларға полызарға кирек. Ағаста ілглеп сал-
ған харачағастарзар халас унағын, чарба, тамах тоолат
пир турза, хустар хысхыны чахсы хыстап парыбызарлар.
Хайраллаңар чир-чайаанны, аң-хустарны.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Сірер хустарға хайдағ полызығ итчезер, чоохтап пиріңер.
2. Тире паза дефис танығларның пасхалалчатханын чарыт пи-
ріңер.
3. Хайди сағынчазар, ноға хай пірее хустар пістің чирлерде
хыстапчалар, пасхазы, тізең, чылығ чирзер учухчалар? Нандырығ
тілеңер.
117. Иділістердең -ғали, -гели, -хали, -кели, -али, -ели хозым-
нығ син деепричастиелерін пудіріңер. 2-3 деепричастиенең чоохтағ
пудіріңер.
Узан, хоста, тузе, сағы, угрен, пазын, кил, сап, кбл, теп,
пас, тағы, ағыл, чі, ал.
118. Деепричастиеліг сос пірігістерінең чоохтағлар пудіріңер.
Оларнаң тузаланып, «Хысхы арығзар чоргені» темаа чоох пас
салыңар.
Чолға ирте сығып, харлығ чирлерні тобырып, азах
алтында ығырап, азахтарым майығып, адайағым урібізіп,
тиинні позыдып, сілиине бкерсініп, тохтабин сегіріп, орай
ибзер айланып, чир-чайааныма хынып.
Пілерге кирек!
Текст — ол пазып чоохтаан чоох. Текстте пір са-
ғыстығ, пір темаа, тузазы паза грамматика саринаң
58
ТАПТЫРҒАС
табылгы
хахирга
сиреңнирге
палғалыстығ чоохтағлар тузаланылчалар. Текст бнетін
темаа пудірілче. Аның темазы адында козіділ парча.
Текст улуғ паза кічіг темалығ полча. Полған на тексттің
обн сағызы пар полча.
119. Хығырыңар. Пу узік текст полчатханын козідіңер. Темазын,
ёбн сағызын чарыдып, ағаа ат пиріңер.
Тирең табылғылығ ойға чидерінеңбк,
чил хайдар-хайдар пол сых...ан. Тигір
уз...гі чох ку...леп турған. Килкім-килкім
наңмырлар, тусклеп, чала.. .с итке ачыда
тееп турған. Павел, адын айныда чбргізіп, чылғыларын
пір ле орынға хыс сыххан. «Хайдағ даа пус миндір чағза,
хазыр чил полза, пу ла ойымнаң сығарбин, малымны
турғызарға», — сағынча Павел. Наңмыр улам улғаадып,
чил хазыр ку...лепче. Кугурт, пірееде тағ устунде паста-
лып, прай тигірңе чайылып, нызырап халча, пірееде,
тізең, уғаа чағын кузури тусче. Мына хости тускен, теедег,
тазыли халды. Павел, хах...нынаң, сала ат уст...нең тузіре
сегірб...н. Тигір чалыңни тускен аразында чылғыларның,
пір чирде ч...лыстыра турып, хулахтарын сиреңнеткеннері
кбрін парча. Анаң пазох ур нимеске хап-харасхы пол парча.
1. Иртірілген букваларны турғызып, орта пазарын чоохтаңар.
2. Деепричастиелернің пбліктерін таныхтаңар.
3. Табылгы сбстің тузазын чарыдыңар.
4. Сиреңнеткеннері сбсті морфология саринаң узуріңер.
5. 1-ғы чоохтағны член хоостыра узуріңер.
120. Хакас тілінең пазылған текстті орыс тіліне тілбестеп са-
лыңар.
Аға-ууңаларыбыс бсчеткен тблні чир-чайаанны хай-
раллирға, чазы-тайға аң-хузын уретпеске угретчеңнер. Кбп
аң-хус атсаң, тіңеңнер, чазың хысха полар. Алай ба «аңңы
кізі ачын полбаңаң». Аңнап парза, тайға ээзінең сурынып
59
ТАПТЫРҒАС
албин, аң атпаңаңнар. «Прай нименің ээзі пар» тіңеңнер
ббекелер.
(В. Ш у л б а е в а)
121. Хоос литературадаң алай «Хабар» газетадаң аймах-пасха
деепричастие формалығ 3-4 чоохтағ сығара пазып алыңар.
122. Чоохтағларны хығырыңар. Оларны ниме піріктірче?
1. Хакастар халбаны, соонаң нинңе-нинңе чыллар
бзерін сағынып, иптеп чулңаңнар. 2. Чулчатса, чилегелерін
ходырбин, сабын пычахнаң кисчеңнер. 3. Арчымахтарына
ипти салып, аттарына артып, саар азах чолңа, атты
чидініп, тайғадаң сыхчаңнар. 4. Орай кускуде палых
тудып, тоортып, хысхызына тимнеп салңаңнар. 5. Чир-
чайаан, чуртас сурығларын пбгіп, майых парған пала-
зына тынанып алар оңдай пирче, абыдып, узудыбысхадағ
осхас. 6. Чир-чайаан, кізее кус пиріп, алнынзар хаалирға
кбстепче.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. 1-ғы, 5-ңі чоохтағларны член хоостыра узуріңер.
2. Арландыра пазылған деепричастиелерге синонимнер табы-
ңар.
3. «Чир-чайаан паза кізі» темаа улуғ нимес чоох пудіріңер.
* 11 §. Деепричастиелерні орта пазары
123. Сбстіг диктант.
Пазып, чарып, кизіп, санап, кбріне, исте, сани, ойни,
сағыбин, испин, ойлабин, паспин, тапханңа, хоостаанңа,
чығанңа, угенңе.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
124. Хығырыңар. Текстке ат пиріңер.
Деепричастиенің хай пірее формаларында узун гласнай
алай ба ікі согласнай буква хости пазылчалар.
60
ТАПТЫРҒАС
1. Ғ, г, ң, п согласнайларға тоозылчатхан иділістердең
піріктіріс деепричастие формазын пудірзе, тбстіктің
соондағы согласнайлары тус халчалар, орнында узун
гласнайлар пут парча: чыг(ын) — чыып, сап(ып) — саап,
уг(іп) —ууп, тоң(ып) —тооп.
2. Г, ғ согласнайларға тоозылчатхан иділістернең
пірге деепричастие формазын пудірзе, согласнайлар,
ікі гласнайларның аразында пол парып, тус халчалар,
орныларында узун гласнай пол парча: чыг (а) — чыы, уг
(е)-уу, сиг(е) —сии.
3. Ооні гласнайларға тоозылчатхан иділістерге -ған-
ңа, -генңе, -ғали, -гели хозымнар хосса, ғ, г, ң согласнай-
лар, ікі гласнайның аразында пол парып, тус халчалар,
оларның орнында пір узун гласнай пут парча: хооста-
(ганңа) —хоостаанңа, уле (генңе) —улеенңе, узу(гали) —
узаали, сине(гели) — синеели.
4. Иділіс х, к согласнайға тоозылчатса, -ханңа, -кенңе
хозымнығ деепричастиелерде ікілер хх, кк пазылча: сох —
сохханңа, тдк — тдккенңе, сых — сыхханңа, тік — тік-
кенңе.
5. П паза м согласнайларға тоозылчатхан иділіс-
тердең путкен итірбинчеткен деепричастиелерде ікі пп алай
ба ікі мм пазылча: саппин, соммин.
1. Деепричастиелернің хайдағ формаларында узун гласнайлар
пазылчатханын чоохтаңар.
2. Деепричастиелерде хачан ікі согласнай хости пазылча?
125. Пирілген иділістерні деепричастиенің прай формаларында
тургызыңар. Деепричастие хозымнарын сиип салыңар, орта пазарын
чарыдыңар.
К б з і д і м: дрін — дрініп, дріне, дрінмин, дрінгенче,
дрінгели.
Чурта, ут, хаала, морсын, аңна, тут, ада, пар, сап, пикте.
61
ТАПТЫРҒАС
126. Чоохтағларда деепричастие формаларын таап, хозымнарын
сиип салыңар, орта пазарын чоохтаңар.
1. Школаа парғанңа, у...ңазы холнаң хызылғат
чистектіг ах когенекті, пос алынңа хыңнанып ала, тікче.
2. Ап-арығ тайға су...н тістері со...хха сыстаанңа ісче.
3. Мындағ наа, сіліг когенекті ол, позын пілгели, киспе...н.
4. Ады, марыға сыхчатханын сизіне, азахтарынаң тепклен
сыхты. 5. Иирге теере, майых...анңа чор салып, пірееде
чарымар хап тееріп алчалар. 6. Пірде сатырт, прай тигірні
соған-чалыннаң чіктендіре са...п, чирге окпеленчеткен
чіли, хулах туныстығ тазыли тусче.
(А. Халларов)
1. Иртіріл парған букваларны турғызып, орта пазарын чоох-
таңар.
2. Деепричастиелернің пбліктерін таныхтаңар.
127. «Хысхыдағы спорт ойыннары» темаа сочинение пас салы-
ңар. Чайаачы тоғыстарыңда деепричастие формаларынаң тузала-
ныңар, оларны орта пазарын чоохтаңар.
128. Читпинчеткен танығларны турғызып, пазып алыңар.
Текстте деепричастиелерні таап, сиип салыңар. Олар хайдағ сурыға
нандырчалар?
1. Самоварны столда турғызып столзар чірчелер
салғлап ах халас кисклебіскен, тудалығ табағастарға
варенье паза сахар салып турғысхлаан. 2. Вальс кбб пас-
таларынаңох, хыстар паза ооллар тудынысхлап алып
кірлектенісклееннер. 3. Ур дее полбаанда, Кира пір хыс-
наң хада сцена кистінзертін сых киліп хыримзар пазыс
килгеннер. 4. Сах андох олар тудыныза айлахтаныс
сыхханнар.
(И. Костяков)
• Арланған сбстерні орыс тіліне тілбестеңер.
62
ТАПТЫРҒАС
129. Точкалар орнына кирек букваларны турғызыңар.
1. Н. Ф. Катанов чон...аң пазып алған тоғыстарында
кбп фольклор жанрларынаң тузаланча. 2. Пістің ббеке-
леріб...с мының алнында, аңнап, мал-хус тудып, сизіктіг
поларға угрен парғаннар. 3. Чир-чайа.. .ндағы алызығ-
л...рны бткін сизініп, тапчаң нымахтар пудірч,еңнер.
4. Таптырғас, пір нимені адап, пасха нимені таптырча.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
2. Антонимнер табыңар: сизіктіг, дткін.
3. 4-ңі чоохтағдағы танығларны чарыдыңар.
12 §. Деепричастиелернің кизектері.
Оларны танығларнаң чарары
130. Кибелісті бтіг хығырыңар. Авторның кбңнін чарыт
пиріңер. Постарыңның хысхыдаңар сағыстарыңнаң улезіңер.
СООХ АПСАХ ХАЙЫНЧА
Чилнең пірігіп, соох апсах
Чазыларңа ойлапча.
Чылығ киині тискіріп,
Урге пісте ээленче.
Халбах харларға хубулып,
Хара чир устун тбзепче.
Хыйаннығ соохтарын хығырып,
Оменең суғларны тоңдырча.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Чоохтагларны узуріңер. Пастап деепричастиелерні табыңар,
анаң оларның палгалысчатхан сбстерін.
2. Пірігіп сбске синоним табыңар.
3. Арланган сбстернің тбстіктерін сиип салыңар.
4. Оменең сбске антоним табыңар.
63
ТАПТЫРҒАС
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
131. Текстті хығырыңар, анаң сурығларға нандырыңар.
1. Деепричастиелер чоохтағда постарының палғалыс-
чатхан сбстерінең хада деепричастие кизегін
пудірчелер: Олганнар, маңзырап, ибзер парчалар. — Ол-
ганнар, угаа тың маңзырап, ибзер парчалар. Пастағы чоох-
тағда деепричастие чалғызан киректелче, ікінңізінде —
палғалысчатхан состерінең хада.
2. Деепричастие кизектеріне кірчеткен сбстер чоох-
тағда пір член полчалар: Кур пораанга сурдіріп, ай
сузы даа чазынча (А. Тюкп.) чоохтағда кур пораанга
сурдіріп деепричастие кизегі н о ғ а? сурыға нандырча,
обстоятельство полча.
3. Деепричастиелер паза деепричастие кизектері та-
нығларнаң піди чарылчалар:
а) чалғыс деепричастие, палғалысчатхан сбзінең оор-
тах турчатса, запятойларнаң чарылча, хости турчатса —
чарылбинча: Апсагас, маңзырабин, тамкы тамызып ал-
ган. (С. Чар.) Кічіг олганнар тизіп ойласчалар. (Н.Дом.);
б) деепричастиеліг чоох кизегі хаңан даа запятойлар-
наң чарылча: Пуур чіли улып, ол ибіркізін хуюн чіли
пырлахтандырган. (С. Кар.)
1. Деепричастие кизегі хайди путчеткенін чоохтаңар.
2. Деепричастиелерні, деепричастие кизектерін танығларнаң
чарарын чоохтаңар.
3. 2-3 деепричастие кизектіг чоохтағлар пудіріңер.
132. Чоохтағларны хығырыңар. Деепричастиеліг чоох ки-
зектерін таап, танығлар турғызарын чоохтаңар.
1. Ол улуғ ббр хас, пістің тусха чидіп, хоптанған чіли,
хомзыныстығ табыснаң хысхырыза, пір хати устубісче
ибіріп, анаң іскер алдыра чбрібіскен. 2. Пір хас, ббрі-
64
ТАПТЫРҒАС
нең чарылып, чабыс тусче. 3. Пазын Васяның идеенің
алтынзар суғып, сым на чадыбысхан. 4. Вася Круглов,
хасты хуңахтап, аар-пеер ойлап чбрген. 5. Васяның хой-
нындағы хасты кбр салып, ол тың тарын парған. 6. Нинңе-
де кун пазынаң мин хасты рота командирінің чир ибінде
кбргем: ханадын ах бинтнең палғап, ухтар ал чбрңең
харачахха, нымзах ниме тбзеп пиріп, чатыр салтырлар.
(И. Костяков)
1. 1,2 чоохтағларны член хоостыра узуріңер.
2. Арландыра пазылған состерні морфология саринаң узуріңер.
133. Текстті хығырыңар. Читпинчеткен танығларны турғызып,
пазып алыңар. Деепричастие кизектерін, таап, сиип салыңар. Олар
хайдағ сурығларға нандырчалар?
Мылтиимны тайанып хайзы чирде сбзіріп пызоңахты
чидектене Соорахтаң чада-чада ингем. Хайзы тустарда
ағыриима сыдап полбин хараама ниме-ноо кбрінмин
парыбыс турадыр. Пызом чбрбинібіссе, аннаң теезерге
кузім пір дее читпин турадыр. Тіріг нимені тастирға
чарабас. Позым тірігде, мыны халғыспаспын. Орты хараа
ирткенде, рудниктең инген чолға читкем. Анда пызомны
хуңахтана чол тоғыр чадыбысхам.
(Г. Топанов)
134. Чоохтағларны пазыңар, анаң чалғыс деепричастиелерні
паза деепричастие кизектерін табыңар. Танығлар турғызарын чары-
дыңар.
1. Ол туста Торканың хаңааларының, ығыразып,
одың тартып, наа читкеннері истілген. 2. Ол, позының
палығлығ азағынаң сиберли пазып, ахсап парыбысхан.
3. Айдо, ағассар айланып, аңдып турча. 4. Айдо, чочып
парып, кинетін нандыра айлана чачырап, кбрібіскен.
5. Оолах, чабал пбрігіңеен кизіп, табырағынңа сығыбыс-
хан, Кустуктың азырир полғанына даа брініп.
(В. Кобяковтинаң)
65
ТАПТЫРҒАС
135. Хығырыңар. Чалғыс деепричастиеліг чоохтағларны сығара
пазыңар. Олар чоохтағның хайдағ члені полчатханын чоохтаңар.
Анда хайылбас харлар алтынаң чуллар, тбріглеп,
сыбыразып, суулазып, бзеннер пастыра алай хорымнар
арали, чабал табыснаң абағырызып, индіре сидік чол
салчалар. Часпаң чирге чидіп, тігдең-мыннаң инглеен,
ах кббік чабынған чулны тобыра ахчалар. Азых чуректіг,
чітіг харахтығ кізі кбп ниме кбріп таапча тайғада.
(Г. Топанов)
• Арланған сёстерге синонимнер табыңар.
136. Текстті хығырыңар. Хайдағ стильнең пазылғанын чоох-
таңар.
Хас Анканың хойнында полған. Анзы аны, пала чіли,
сырайына чапсыра тут салып, сыйбастырғлап одырған.
— Мына Вася ағаа ниме ит пирген, — чоохтаан Кушкай,
хас азағындағы чустукті кбзідіп.
Кбрзебіс, Вася алюминийнең кблечке иттір, анда
кічич,ек букваларнаң пас салтыр: «Фронтта немецтерге
палығлаттырған, В. Круглов, Туладаң, апр. 1943 ч.»
— Тикке ле нимес Туладағы устар, сегірткестің таба-
нына подков хазап, хачднох сабға сыхханнар. Вася
улуғларына кбктеен полбас па за, — теен рота командирі.
(И. Костяков)
1. Диалог ниме полчатханын сағысха киріңер.
2. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
3. Морфология саринаң узуріңер: коктеен, сырайына.
4. «Илбек Ада чаада араласханнарның пічіктері» темаа чоох
тимнеңер.
137. Хакас литературазынаң алай сірер хығырчатхан хоос
литературадаң деепричастие кизегі пар 3 чоохтағ, таап, сығара пазып
алыңар.
66
ТАПТЫРҒАС
138. Хығырыңар. Деепричастиеліг паза деепричастие кизектіг
чоохтағларны табыңар. Олар хайдағ член полчатханын чоохтаңар.
Танығлар турғызылғанын чарыдыңар.
1. Амды Каврис тайызын Хара талайдаң айланарын
куннің сай чидікпин сағып чорче. 2. Оолах, ибзер чапчаң
кіре хонып, хамыснаң суғ ағылып, пабазының чірче чіли
тутхан айазына ур пир турған. 3. Андада пабазы, харға
ханады осхас кірбе сағалын ипти сыйбаныбызып, брчіліг
куліне, чоохтан сыххан. 4. Хайзылары почтальоннаң ниме
дее сурбин иртібісчеңнер. 5. Халтарах, туразар кіре хонып,
хузуриин пулахтадып, оолахха чарбан турадыр. Охсан-
ған чіли наағын чалғабызып, хыңзыпча.
(Н. Тиниковтинаң)
139. Школада иртірілген пірее иирдеңер, чоох пудіріп, пас
салыңар. Чоохта деепричастиенің пасха-пасха формаларынаң туза-
ланыңар.
140. Хығырыңар. Пу текст полчатханын чарыда чоохтаңар.
Хайдағ стильнең пазылғанын, темазын паза ббн сағызын чарыдыңар.
Текстке ат пиріңер.
Уғаа пасхач,ыл сымзырых! Тасхар сых киліп, пір чирде
сым турыбыссаң, харның кбблңе сарнапчатханын пір дее
ирікпин истерге чарир. Сағаа пілдіртпин, иңніңні, учаңны,
пазыңны ах тоннаң чаап салар. Позың даа сизінмессің,
ноға іди аар полыбысты сағаа. Хайдағ истіг сымзырых!
Хайда-да харға хаахтабысча, че аның табызы пу истілбес
сарынны пір дее ардатпинча. Уламох, чатхан хылы чіли,
ағырин сыңыри тузіп, хойығ кииде кбблңе тымылча.
Ибіре прай ниме сағыссыратча. Тиректер, чазан салып,
ниме-де сахтапчатхан чіли, сым турчалар. Туралар
тамкы тартчатхан апсахтар осхастар. Улуғ сағысха тузіп,
трубаларынаң ах кбк ыстар позытчалар.
(И. Топ о ев)
1. Текстте чылның хоосталган тузын чарых кбзітчеткен сбстерні
табыңар.
67
ТАПТЫРҒАС
2. Тиңнестіріглерні, таап, сығара пазып алыңар.
3. Деепричастиелерні табыңар, пбліктерін таныхтаңар.
4. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
141. Пазыңар. Иділ парған кбрімде турчатхан деепричастие-
лерні кбзідіңер.
Машина аал аразына кірче. Таныс туралар олох орны-
ларында изерістіре турғлап парыбыстырлар. Мин, тузер
чирге читкенде, кабина устун тохладыбысхам, шофёр
машиназын тохтадыбысты. Тузіп алып, алғызым читірдім,
ибімзер чидікпин хаалапчам. Чирімнің ибіркі чайааны
ла нимес, киизі тадылығ пілдірче. Хараағы тбңде хазыр
адайлар, урізіп ала, чағын ойлас килчелер, че, ир кізіні
кбр салып, амырап парчалар. Олар даа, иреннерні удаа
кбрбинчеткенде, тыыдынчатхан осхастар.
(Д. Чанков)
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
142. Текстті хығырыңар, анаң деепричастиелернің чоохтағ-
дағы тузаларынаңар чоохтаңар.
Деепричастиелер чоохтағда кббізін бң-пасха обстоя-
тельстволар полчалар. Олар действиелернің оңдайын,
сылтаан, тузын, пбгінін, синін таныхтапчалар. К б з і д і м:
а) Рамей Иванович кулініп ле одырган. (К. Нерб.)Кулініп
ле (х а й д и ?) — идіг (действие оңдайының) обстоя-
тельствозы); б) Ягор, чочып парып, сагыстарынац чарыл-
ган. (К. Нерб.) Чочып парып (ноға?) — сылтағ обстоя-
тельствозы; в) Пу чирге килгели, ай-сагба албадым. (В. Коб.)
Пу чирге килгели (хаңаннаң пеер?) — тус обстоятель-
ствозы; г) Пістің аалдагы оолахтар аал хыриндагы
кдлзер палыхтап хынып чдрчелер. Палыхтап (хайдағ
п б г і н н е ң?) — пбгін обстоятельствозы.
68
ТАПТЫРҒАС
143. Чоохтағларны пазыңар. Деепричастиеліг паза деепричас-
тие кизектіг чоохтағларны табыңар, чоохтагда хайдағ член полчат-
ханын таныхтаңар.
1. Кабинад...ң комбинезоннығ ипчі кізі, тузе сегіріп,
тракторның хабырғазындағы чалбах тимірні аза тартхан.
2. Мин чағын килерімнеңбк, аның чалахай кул...нізі
чалбыри тускен. 3. Кира чо...х аразында тракторның
карбюраторын, суура тартып, айландыра тутхлап,
убурглепчеткен. 4. Трактор, хазыр тадыри туз...п, турға-
нох орнынаң улуғ чбріске кірген. Аның рычагтарын
Кира улуғ піліснең а...р-пеер айландыра тартхлап пар-
чатхан. Аны кбре, позымның даа істі кбйген.
(И. Костяковтинаң)
1. Иртірілген букваларны турғызып, пазыңар.
2. 3-ңі чоохтағны член хоостыра узуріңер.
3. Адалыстарның падежін таныхтаңар.
144. Пазыңар. Деепричастиелерні паза деепричастие кизектерін
сиип салыңар. Иділістерні, сығара пазып, пасха тустарда турғызыңар.
К б з і д і м: кдрінгеннер — кдрінчелер — кдрінерлер.
1. Сах олох туста ағас аразынаң курең асхыр, сығара
ойлап, піссер чугуріп одыр. 2. Асхыр, хазырланып,
халған малны сур килче. 3. Соох хысхы полып, пістің Ис
сууңаабыс уғаа тың тозаан. 4. Арығ, прай ла тос чайылып,
чалбах пус иде тооп парған. 5. Ағастар аразында хойығ
ах тубан, пбзік тыттарны пургеп, ырах кбрерге піске
пирбинчеткен. 6. Тубанға хыролап парған ағас салаалары,
ағарып, чоон кбрінгеннер. 7. Иргі чааңы, одырып, оларох
чіли электричка иртіпчеткен чазыларны кбр парчатхан
оолахтарның чоохтарын тыңнапчатхан.
(Д. Чанковтинаң)
69
ТАПТЫРҒАС
145. Пирілген сом хоостыра «Хысхы» темаа сочинение пазыңар.
Пирілген состернең тузаланыңар.
Соох хысхы, тирең хар, хыронаң чабын салғаннар,
тағлар, кубур хар, арығ кии, аппағас турчалар, ах
кибіс, ах кбк бң, ағастарның сымзырии, сарнапчатхан
хар, узупчатхан ағастар, хозан істері, пызыңнасчатхан
харыңахтар, пулуттығ кун.
1. «Хысхы» сомны чахсы коріп алыңар. Сочинение пасчатса,
пирілген сурығларға хайығ айландырыңар: Сом сірернің коңніңерге
хайди теелче? Хайдағ сағыстар торітче? Ағастарның чуртазынаңар
ниме чоохтирға чарир? Хайдағ кун полтыр сомға суурған кунде? Пу
кун кізі коңніне хайди теелче? Хайдағ поэт-писательлернің состері пу
сомға килістірелер?
2. Сомда харахха корінминчеткен дее нимелерге хайығ салыңар.
Хайдағ полар пу ағас аразындағы хусхаңахтарның, аңыңахтарның
чуртазы?
3. Тілнің хоос оңдайларынаң тузаланыңар: эпитеттернең, мета-
фораларнаң, тиңнестіріглернең.
4. Арландыра пазылған состерге синонимнер табыңар, оларнаң
чоохтағлар пудіріңер.
70
ТАПТЫРҒАС
Деепричастиелерні морфология
саринаң узурері
1. Чоох чардығы. Аның тузазы.
2. Морфология сизіглері: а) пастағы формазы (кустеңең
наклонениенің 2-ңі сырайы); б) деепричастиенің пблігі
(хозымы); в) залогы, кбрімі.
3. Синтаксистегі тузазы.
К б з і д і м: Нанңылар чоохтазып одырчалар.
Паспин узурері
Чоохтазып — иділістің деепричастие формазы,
ббн действиее (рдырчалар) хоза действиені таныхтапча.
Морфология сизіглері: пастағы формазы — чоохта,
-ып — піріктіріс деепричастиенің хозымы, -с—полызығлығ
залогтың хозымы, иділбеен кбрім; чоохтағда обстоя-
тельство полча (хайди одырчалар? — чоохтазыгі).
Пазып узурері
1. Чоохтазып — піріктіріс деепричастие, (хайди?) хоза
действиені таныхтапча.
2. Паст. ф. — чоохта', -с — полызығлығ з.; -ып —
деепр. хозымы, иділбеен кбрім. 3. Одырчалар (хайди?)
чоохтазып — обстоятельство.
146. Иртіріл парған букваларны турғызып, пазыңар. Ноға
іди турғысханын чоохтап пиріңер. 2-3 деепричастиені морфология
саринаң узуріңер.
1. Таң алнында ибдег...к сіре...де, чалаастанып,
чадыбысхам. 2. Чочаан на чіли, тура хонып, оларны
хуңахтапчам, охсанчам, сыйбапчам. 3. Інектерні ибге ча-
ғын иде сур салып, іңемн...ң хорығып, ибзер парбины-
быстым. 4. Пір чирде одырып, и...р сбрбніне сыыры-
ғыбысхам. 5. Ада чир-суун арачылап, чуртазын даа
71
ТАПТЫРҒАС
айаб...н чааласпаан кізі Ада чир-суу ниме полчатханын
пілбес тее. 6. Іңедең чара чуртап, сидіктерні тобырба...н
кізі іңее читіре паарсап полбас.
(Д. Чанковтинаң)
1. Деепричастиелерні паза деепричастиеліг чоох кизектерін
таап, сиип салыңар.
2. «Минің ічем» темаа улуг нимес чоох пудіріңер.
3. Адалыстарның падежін козідіңер.
147. Текст хоостыра изложение пазыңар. Деепричастие форма-
ларын орта пазарына хайығ салыңар.
Хон париған куннің сустары, пбзік ағас пастарын,
тура хырларын сыйбап, чіт чбрібіскен. Ибіркідегі амыр-
да хайдағ-да сахсыныс пілдірген. Мин, пірде чуреем
талбыраанын пазын полбин, чугуре, пірде тохти тузіп,
городча пастырғам.
Мына автостанция. Ойынңы чиліңек, кинетін чугуре,
тозын кбдір парыбысхан. Кізілер, чилбк чіли, аар-пеер ле
хайыныс сыхханнар. Мин дее чорығымны айныдыбыс-
хам. Кинетін не харасхы пол килген. Тигір харабызып,
чапсаам: хара пулуттар город устунде хойып партырлар.
Кинетін, чузер чарытхылар тамыла тускен чіли, чалын
пызыңни тускен. Алнымда брт узурңеңнернің устығ
пастығ туразы илере тускен. Чалын, аймах-пасха
бңнернең аның устығ узында, ағас пастарында ойнап,
чіде парған. Чалын соонаң кугурт пу ла кузури тускенде,
наңмыр килкімге саали халған. Кізілер хыр алтынзар
сыынысханнар. Мин не, чуреем кббреенін пазын полбин,
наңмырда хаалаам. Парктың ізігінде чон тығылысчаттыр.
Мин, андар сыынып, чылтырапчатхан асфальтха ух чіли
сыға салғам. Кистімде тигір сағынни тускен, аның чариина
порчолар мбңіс кбрінгеннер.
(М. Астанаев)
72
ТАПТЫРҒАС
ИРТКЕНІН ХАТИРЫ
Сурығларға нандырыңар.
1. Иділістің хайдағ формазы деепричастие тіп адалча?
2. Деепричастиелер хайдағ поліктерге чарылчалар?
Полған на пблік хайди путчеткенін чоохтаңар.
3. Деепричастие чоохтағда хайдағ член полча? Пас-
чатса, оларның танығларнаң хайди чарылчатханын чоох-
таңар.
4. Деепричастие кизектіг 2-3 чоохтағ пудіріңер.
148. Скобкадағы иділістерні килістіре деепричастие форма-
зында турғызыңар.
1. Апсах, пір дее (чархан), хатап чоохтап пирч,ең,
пазарын козітчең. (Н. Дом.) 2. Сиден ізігіне (кір), тадар
ибзер чағдап килдім. (А. Хал.) 3. (Кіле) килген нимелерін
кбрерге чидікпинчеткен партизаннар, сах андох хыр устуне
сығара (ойла), анда-мында, пастарын тыло чіли (сорайт),
чатхлап алғаннар. (В. Коб.)
• 3-ңі чоохтағда турғызылған танығларны чарыдыңар.
149. Чоохтағларны пазыңар. Деепричастие кизектерін сиип
салыңар. Хайдағ член полчатханын чоохтаңар.
1. Суулаах кбгліг сууңах хазында, от тамызып, чей
хайнатхабыс. 2. Хыролығ кумус иртенде, тиріглерібіс
артынып, ағас аразында иирге теере таразыбысхабыс.
3. Соох, сыңыраас кии, бкпемні арыдып, кбңнім кбдірген.
4. Хойығ табылғаттар арали иртіп, табырах майых парғам.
5. Тынанып одырарға килістіре чир тілеп, ачых чирге сых
килгем. 6. Турлағзар иирзер, майых парып, читкем. 7. От
тамызып, ат килген сымналарны чул сыххам.
(И. Топоевтинең)
1. Чоохтағларның ббн членнерін табыңар.
2. Деепричастиелернің пбліктерін кбзідіңер.
73
ТАПТЫРҒАС
150. Орыс тілінең пазылған кибелісті хакас тіліне тілбестеңер.
ЗИМНЯЯ ДОРОГА
Сквозь волнистые туманы
Пробирается луна,
На печальные поляны
Льёт печально свет она.
По дороге зимней, скучной
Тройка борзая бежит,
Колокольчик однозвучный
Утомительно гремит.
(А. Пушкин)
151. Сыныхтағлығ диктант пазыңар. Арландыра пазылған
состерні пудізі хоостыра узуріңер. Текстке ат пиріңер.
Манидек, обаада одыра, кбп ниме дее сағынған. Ол
хадар чбрген хойларын кбрізінең позытпаан. Андағ даа
полза, тигір тбзінзертін халын пулуттар хайнап сығып,
чил чазы устуне тус килгенін кбрбин салған. Куннің
чазаа чайылған алтын сузы амды хар устуне чайылбин-
ча. Че анзы устунңе пулут сайах таа ойлапчатхан полза,
ыраххы тайға паза тасхыллар кбрінмин, чирнең тигір-
нің аразы пораң тудуннең не чабыныбыстыр. Аны ла
кбре, Манидек, тайағын хаап, хойларын піріктіре чугур
сыххан.
Хойларын, піріктіріп, ырах нимес ле апарарынаң, удур
чил, чидіп, обаалар устундегі харны пурлада хапхан. Че
хойлар, оттығ орынны тастирға хынмин, пір ле орында
нымахталысчатханнар.
(И. Костяков)
1. Обаада, чазаа, устуне, тудуннең, чугур сыххан состернің
ноға іди пазылчатханын чарыдыңар.
2. Деепричастие кизектіг чоохтағларны таап, танығларын чары-
дыңар.
74
ТАПТЫРҒАС
НАРЕЧИЕ
► 13 §. Наречие — пос а.іынңа чоох чардығы
1. Наречие — действиенің пілдіриин (тың чугурче,
угаа дрінчё) алай пілдірігнің пілдіриин (тъің пдзік, угаа
табырах) таныхтапчатхан пос алынч,а чоох чардығы.
2. Наречие хубулбинча, пілдірістердең ол анзынаң
пасхалалча. Тиңнестіріңер: толдыра сбс падежче дее, санңа
даа, сырайч,а даа хубулбинча, аннаңар ол наречие полча,
че табырах сбс падежче, санч,а, сырайч,а хубул полча:
табырахха, табырахтаң, табырахтаңар; табырахтар;
табырахпын, табырахсың, табырахпыс, ан. п. Ол оңдай-
наң, табырах сбс пілдіріс полча.
3. Наречие — чиит, тиліпчеткен чоох чардығы,
аннаңар оларның піреезі ол-пу падежте турча, че прай
падежтерңе хубулбинча. Іди ур сбс тусты таныхтапчатхан
пирілгі, орынғы, сығынғы падежтерде ле тур полча: урге,
урде, урдең, урдеңер; кдп сбс — тартылғы, пирілгі, кбрімгі,
сығынғы, пудіргі падежтерде ле: кдптің, кдпке, кдпті,
кдптең, кдпнең, кдптеңер.
4. Чоохтағда наречие ббнінде обстоятельство полып
киректелче, хайди? хайда? хайдар? хайдаң? хаңан? нога?
хай син? сурығларға нандырча:
Таң айапчам, ирткен чылларым
Тузазы чох тикке парган,
Таң мині иргі нанңыларым
Кинетін чохсыныбысхан.
(В. Майнашев)
Пірееде наречие, адалыстарның алнында турып, ча-
рытхы полча:
75
ТАПТЫРҒАС
Кун чахайағы ла осхас
Толдыра ай кдк тигірде.
(В. Майнашев)
5. Хай пірее хайди? сурыға нандырчатхан наречие-
лернің тыыдыс паза толдыра нимес формалары пар полча:
кип-кинетін, чіп-чіке, ап-агырин, агырин арах, чіке арах.
152. Хығырыңар.
1. Кинетін хар чаап сыххан. 2. Хараазын мында
аймах-пасха арығ чуртағңылары полған одыр. 3. Ибіре
хазарлача. Хар тирең. 4. Пуун айас кун. 5. Арыға толдыра
аалңылар чыыл партыр. 6. Хозанах чіке сегіре тускен.
7. Иртен кун айас турыбысхан. 8. Наада городта полдым.
9. Иргіде хакастар киис ибде чуртаңаң полтырлар.
10. Ол сууледе ылғабысхан. 11. Турада чон толдыра одыр.
12. Пастағызын на кбрчем ол кізіні. 13. Піс куннің сай радио
исчең полғабыс. 14. Тун пайрам пуул андох иртірілер.
• Арландыра пазылған состерге сурығ турғызыңар. Олар
хайдағ чоох чардыхтары полчалар?
153. Хығырыңар. Наречиелерні таап, палғалысчатхан сос-
терінең хада сығара пазыңар. Наречие хайдағ член полчатханын сиип
салыңар.
Пірсінде тынағ кунде піс, пис пе, алты ба олған, пуссар
конькиліг чыларға парғабыс. Соох хысхы полып, пістің Ис
сууңаабыс уғаа тың тозаан. Арығ, прай ла тос чайылып,
чалбах пус иде тооп парған. Ол пусча арығзар тирең чыл
парчабыс...
— Ооллар, киліңердек пеер, мында хайдағ-да істер! —
хысхырча Панка. Сала маңзыри килдібіс. Сынап таа,
нинңе-нинңе іс парыбыстыр. Пірсі ніскеңек, хой туйғағы
пасхан осхас. Пастап ағырин пас партыр, анаң ырах сегір
76
ТАПТЫРҒАС
парыбыстыр. Илееде парзабыс, аның соонңа чалбах істер,
адайнина тббй. Аны кбріп, чоохтасчабыс.
— Мынзы киик ізі, — тіпче Керес. — Ол мында ағас
тбзіндегі оттарны хапхлап чбрчеткенде, пуурлер килі-
бістірлер. Киик, олардаң тизіп, ойлаптыр, пуурлер аны
суріс парыбыстырлар. Че олар ағаа чит полбастар.
(Д. Чанков)
1. Наречиелерні таап, оларны хубулдыр кбріңер.
2. Кбні чоохтығ чоохтағларны табыңар, олардағы танығларны
чарыдыңар.
3. Тос, тозапча сбстернің тузаларын сбстік полызиинаң чары-
дыңар.
154. Текстті хығырыңар. Аның стильін чарыдыңар, ноға іди
санапчатханыңарны тіл материалынаң киречілеңер.
Турк тіллерінде наречие чиит, тиліпчеткен чоох чар-
дығы полча. Сынында ол ам на наач,ыли пудірілче,
тиліпче. Орыс тілінде наречие пасха чоох чардыхтарынаң
чахсы пбліл парған полза (орыс тілінде наречиелернің
позының пілдіріглері, сбс пудірңең хозымнары пар),
хакас тілінде наречие пасха чоох чардыхтарынаң чахсы
пблілгелек. Кбзідімге алза, хакас тілінде, ідбк пасха даа
турк тіллерінде, предметтің пілдірии, действиенің пілдірии
паза предмет удаа пір сбснең (пілдіріснең) таныхталча:
пдзік агас (хайдағ? — предметтің пілдірии); пдзік сегірче
(хайди? — действиенің пілдірии); агастың пдзігі (ниме? —
предмет).
(М. Медведева)
1. Наречиелердеңер хоза ниме піліп алдар?
2. Турк тіллерінде наречиелер ноға чиит чоох чардығына
саналча?
155. Наречиелерні паза пілдірістерні ікі алынңа столбикке
сығара пазыңар. Оларның хайзы кбп пол парды? Ноға?
Куннің сай иртен Лениннің орамынңа, пазын ббр
арах тастап салып, тып-тың, арбын, че олох туста ниик,
77
ТАПТЫРҒАС
чайхаңнаас, чиркеен пазытнаң ирен хаалапча. Тудынызы
иптіг, амаллығ, сіліг. Тонанңығы андағох иптіг, корімніг,
харах ойналыстығ. Пастырча ол, аар-пеер харахсынча,
кбгілбей тигірзер, таныс тураларзар кбріп, кулінче, кем-
нең-де кбгліг изеннесче. Иртенгі чикпек таныңах аның
сазынаң ойнапча, аллеядағы ағастар кбблңе икчелісчелер.
«Изен, чир-суғңым» тіпчеткен осхастар. Чир-чайаан бкер-
сінчеткен осхас позының сіліг, матыр оолғына. Ол полған
Михаил Еремеевич Кильчичаков, Хакас чирінің кбблбек
кбгңізі.
(В. Шулбаева)
1. Арландыра пазылған сбстернің тузаларын чарыдыңар. Олар-
наң тузаланып, чоохтағлар пудіріңер.
2. Ойналыстыг сбсті морфология саринаң узур салыңар.
3. «Михаил Еремеевич Кильчичаков — минің чир-суғңым»
темаа улуғ нимес сочинение пазыңар. Наречиелернең тузаланыңар.
14 §. Наречиелернің тузалары хоостыра пбліктері
156. Таблицаны узуріңер. Алтында пирілген наречиелерге су-
рығлар турғызып, тузазын чарыдыңар.
Наречиелернің тузалары хоостыра пбліктері Оларның сурығлары Кбзідімнер
Чарыдығлығ наречиелер 1. Идіг (действие оңдайының) на- речиелері Хайди? Хайдағ оң- дайнаң? Іди, кинетін, са- ла-сула, хызар- та, тиксі
2. Син наречие- лері Нинңе? Нинңе хати? Ханңа? Хай син? Кдмес, тосхан- ңа, ус хати, толдыра
Обстоятельство наречиелері 3. Орын наречие- лері Хайда? Хайдар? Хай- даң? Хайдартын? Тасхар, чогар, ырахтын
4. Тус наречие- лері Хаңан? Ам, иртен, чай- гызын, хаңан даа
5. Сылтағ паза пбгін наречие- лері Ноға? Хайдағ сыл- тағнаң? Хайдағ пб- гіннең? Ниме учун? Орайдаңар, тик- ке, днетін
78
ТАПТЫРҒАС
Колбейте, кбмес, кбні, кбблңе, кбп, кудуреде, кундус,
кунзіре, куннің сай, куннің-таңда, куннің-таңның, маңат,
маң чох, матап, матлама, мындаа, мының соонда, наари,
най, нандыра, ойда-тббін, ойда-туңдере.
157. Пирілген наречиелерге сурығлар турғызыңар. Оларны ту-
залары хоостыра поліктерге чарыңар: а) идіг (действие оңдайының)
наречиелері — б) син наречиелері — ...; в) орын наречиелері — ...;
г) тус наречиелері — ...; г) сылтағ паза пбгін наречиелері — ....
Олығли, онағы, оой, орлап-мустап, орли, оорли ла,
оортах, орай, орта, бнетін, ббртін, пазох, пайаа, пеер,
пеертін, пилен, пілдірте, піргер, пірееде, пірсікун, пірсінде,
пір хатап, пойли, пола-пола, поохти, пудур, пулуңни,
пурнада, пурун, пурунда, пукулее, пурнукун, пуул, пуун.
158. Текстті хығырып, аның стильін чоохтаңар. Текст хоостыра
изложение пазарға тимненіңер.
Мына ол таныс харағай! Кинетін
арығдағы амырны нимее-де тарын пар-
ған тииніңектің отіг тазыластығ та-
бызы сайбаан. Мин ах-тик ле туры-
бысхам. Ибіре хайбағынчам. Андада ла
харағайның тбзінде, киңеегі минің миске-
лерімні чапхан кбк торбастар хыринда,
чигірен тииніңекті кбр салғам. Алын азахтарында ол
хатығ ах миске тудын салтыр. Кизін азахтарынаң тохлада
пазып, хузуриин бкпеліг хыймырадып, сурланчатхан
харахтарынаң минзер чбпсінмин аңдыпчатхан. Прай
позының кбрімінең ол тіпчеткен осхас: «Че хайдар син
килчезің? Кбрбинчезің ме, мин кирек тоғыс итчем?»
Сағысха тузіп, мин пірде пір азахха турчам. Анңада
азағым алтында хуруғ харағай торымы, унада пазылып,
сухарь ла чіли мыңыри тускен. Сах андох чапчаң аңыңах,
чигірен тілліг чалын на чіли, харағай тбзінең аның
тигейінзер учуға халған.
чигірен
аңдыпчатхан
хутух
куреели
тарыныбысхан
79
ТАПТЫРҒАС
Мин, чыындызынзар пахлабызып, алаң ас парғам:
анда, торбас хутухтың тубінде, ікі сыроежка мискелер ле
паза кирі хазың мискезі ле чатханнар.
Ағастың пбзік салааларында, тізең, тииніңек ілглеп
салған минің мискелерім хурудылғаннар. Кулінібізіп, мин
хости турған хазыңнар аразынзар позыма пазох мискелер
тееріп аларға пастыр сыххам.
(А. Рыжов)
1. Наречиелерні палғалысчатхан состерінең хада сығара пазып,
суриин, тузазын таныхтаңар.
2. Текстте кдр иділіске синонимнер табыңар, оларның тузалары
хайди пасхалалча?
3. Текстте деепричастие кизектерін табыңар.
15 §. Путпеен паза путкен наречиелер.
Наречиелерні орта пазары
Наречиелер пудізі хоостыра п у т п е е н (ам, ур, аар,
орай, тискер, илееде) паза п у т к е н (чайгызын, туюхти,
ырахтын) полчалар.
Наречиелер обнінде мындағ оңдайлар полызиинаң
путчелер:
1. Хозымнар полызиинаң:
- зын, -зін: чайгызын, хараагызын;
- тын, -тін: ырахтын, кидертін;
- ға, -ге, -ха, -ке, -а, -е: харанга, туюхха, тикке, тіріге;
- ли, -ни, -ти: чайли, чагынни, ортымахти;
- да, -де, -та, -те: хуруда, манзытта.
2. Сбс пірігізінең:
Теести хадыл: пір хатап, пір саңай, сас-ойда;
Тиңни хадыл: аар-пеер, андар-мындар, пуун-таңда;
Піріккен хадыл: пурнукун (пурунгыкун), кундрте (кун
ортызында).
80
ТАПТЫРҒАС
159. Наречиелернің путкен оңдайларын чарыдыңар. Состіг
диктант пазарға тимнен салыңар.
а) Аар-тодір, ағылахха, ай сай, ай-соонаң, алтынзарых,
арамни, арығли, ас-ооске, индіртін, кизекти, кунорте, кун
тооза, куреели, кускузін, ортымахти.
б) Тиңни, харанға, хаңан полза, хабырғали, тіріге,
пуруңчыл, пір саңай, паарли, озаринда, чапсыхха, наплада,
ниикке, одырта, ойда, ойдазыра, пос алынңа, почылада, пу
арада, маңзытта.
1. Аймах пудістіг наречиелер алып, оларнаң 3-4 чоохтағ пуді-
ріңер.
2. Паарли, наплада наречиелерні пудізі хоостыра узуріңер.
160. Текстті пазыңар, иртірілген букваларның орта пазарын
чарыдыңар. Путкен наречиелерні таап, сбс пудірңең хозымнарын сиип
салыңар.
Номңа хан ки.. .рібіскен, аның чалғыс оолғы Ызай пиг
ах сббк пиглернің устағ улузін тудыбохчададыр, чирібіске
хыч,аланған тубен-пасха ыырч,ыларны сындыра саабох
турадыр. Че аның даа кузі хорабысханда, ол, ус оолғын
узінең тбрге одыртып, чоохтапча ба хайдағ:
— Тикке чуртабадым чир устунде, алығ пала бскірбедім
ил-чоныма. Ах сббктіглерн.. .ң улгузін сағаа пирчем, улуғ
оолғым, ах сағыстығ чуреемні сағаа халғысчам, Иренек хан.
Илееде чыллар Чир.. .суубыс учун чааласханнар
Номңа ханн...ң пархалары, илееде чыллар ыырңылард.. .ң
тоғыр курескеннер. Ызай пигн.. .ң ооллары, іскертін килген
моолларны, кидертін килген казактарны, ырахтын килген
чонгарларны сығара суріп, чааласханнар. Ағбан хасти
сівеелер пудіріп, чазылар пасти чалаң чуг.. .ртіп, чурек...-
паарыңар хайда соотхазар, хайран чирімн...ң матырлары?
Халды ба чонда саблығ аттарыңар, кирек пе чонға махачы
позыңар?
(В. Т а т а р о в а)
81
ТАПТЫРҒАС
1. Танығларны чарыдыңар. 2. Полған на чоохтағда оон членнерні сиип салыңар. 3. Арландыра пазылған состерні пудізі хоостыра узуріңер. сівее сірее ікін-пірін харчи-пирчи
161. Танығлар турғызып, пазып алыңар. Ноға андағ танығлар
турғысханыңарны чарыдыңар.
1. Гриша Ондрайның табызын танып салған. Анаң
сіреедең сала маңзыри тура хонып катанка кире тееп ізік
азарға парған. Ізік тастында илееде кізі кіңіренізе тускен.
Кіріп одырған кбп кізінің азахтары тыбдырааны истіл-
ген. Ол китене тузіп нандыра сіреезер одырыбысхан.
2. Чарға сығара сегірген киик чіли сірее устунзер
атыға ла халған: «Гриша, полыс!» Сіреенің тігі пулиинда
сылағайли тура тускен. Чуғаңах сырайы хызарыбысхан,
харға ханаттары осхас кбміскелерін тузіре тудыбысхан,
узун кірбіктіг хара кбс харахтарынаң от пызыңнап тур-
ған чіли пілдірген, хызыл иріннерін хыза тудына, кбні
пуруннарынаң мыс-мас тын турған.
(Т. Балтыжаковтинаң)
1. Наречиелер чоохтағда хайдағ член полчалар? Килістіре сиип
салыңар, оларның тузалары хоостыра пбліктерін таныхтаңар.
2. Наречиелернің пудізін чарыдыңар.
Пілерге кирек!
Наречиелерні орта пазарында мындағ ббн прави-
лоларға тбстенерге кирек:
1. Тиңни хадыл наречиелер дефис пастыра пазыл-
чалар: іскер-тддір, сала-сула, хаңан-пурун, хыйын-хайын.
2. Тыыдыс формалығ наречиелер ідбк дефис пастыра
пазылчалар: ал-алынңа, хас-хаңан, хап-орта.
3. Теести хадыл наречиелер алынңа пазылчалар: сала
маңзыри, хара пуруннаң, кдстең кдске, пір саңай.
82
ТАПТЫРҒАС
4. Арах, ла, даа состер наречиелердең алынңа па-
зылчалар: ырах арах, ирте арах, киңее ле, ам на, ам даа,
хайда даа.
162. Пирілген наречиелернің орта пазарын правилолар хоос-
тыра чарыдыңар. Состіг диктант пазыңар.
а) Ағырин, айли-кунни, ай-соонда, ай-сым, алаанңа,
ал-алынңа, алтынзарых, алынңа, ам даа, ам на, амох, анда-
мында.
б) Аңнап-хустап, ап-ағырин, арт-соонда, илееде, ирік
чох, иртеезін, ікін-пірін, іскер-тбдір, кизе-тоғыр, кизіре,
куннің сай, куннің таңда, куннің-таңның, ойда-туңдере,
олығли.
• Наречиелернең тузаланып, «Суғ хыринда» алай ба «Тынағда»
темаа чоох пудіріңер.
163. Пирілген наречиелерні орта пазыңар.
а) Оорлап(мустап), оорли(ла), (о,оо)ртах, (б,бб)ртін, па-
з(ох), пай(а,аа), пір(е,ее)де, пірсі(кун), пір(хатап), п(о,оо)йли,
пола(пола).
б) П(о,оо)хти, пукул(е,ее), пурну(кун), п(у,уу)л,
п(у,уу)н, тую(х,хх)а, удур(тбдір), уйың(айың), узе(чара),
харах-хулах(чох), харчи(пирчи), хоңалта(х,хх)а, чаза(чуза),
чахс(а,аа)н, ээн(кббн).
• Синоним паза антоним полчатхан наречиелерні сығара па-
зыңар.
164. Наречиелерні хайди пазарзар, чарыдыңар.
Аар...тбдір, ас.. .ббске, ибіре.. .сибіре, кип.. .кинетін,
на...ри, пайа..., пукуле..., пурн...кун, б...нінде, сас...ойда,
тари...тари, тиме...р, тиске...р, кизе...тоғыр, устун...зарых,
у...лдіре, хап...орта, чайли...хысти, хы...зында, чіке...
арах, б..ртін...арах, кбмес...ле, ам...на, тик...е, ап...ағырин,
маңзыт.. .а, маң.. .чохха.
83
ТАПТЫРҒАС
16 §. Наречиенің чоохтағдағы тузазы.
Аның текст пудірерінде араласчатханы
165. Кибелісті бтіг хығырыңар. Наречиелерні паза пілдірістерні
ікі алынңа сығара пазыңар. Нимені олар таныхтапчалар, хайдағ
сурыға нандырчалар?
Тіріг айланзам чир-суума,
Тузаңны пір дее ундубаспын.
Чус ас парған ууңама
Синнеңер чоохтап пирербін.
Ыраххы Ағбан хазынаң
Хайди даа синзер килербін.
Пу чайғызын дуб арғызымнаң
Пазох тоғасхам ікінчдзін.
Турчабыс ам піс, ікі кинек,
Сағысха киріп аар чылларны.
Ікібістің холыбыс сінек,
Хайди ундирбыс ирткен чааны?
Ханнығ палығ чазыл таа парза,
Сорыптары орнында халча.
Чалғыс ағас сынып таа парза,
Че чилегезі чирде халча.
(М. Кильчичаков)
1. Кибелісті наречиелер чох хығыр кбріңер, ниме алысты?
2. Автор наречиелернең хайди килістіре тузаланча?
3. Кибелістегі наречиелерні тузалары чағын пасха наречие-
лернең алыстырыңар. Ниме алыс парды?
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
166. Хығырыңар. Хоза кбзідімнер пиріңер.
Тілңілер наречиелерні чоохтағдағы тузалары хоостыра
чарыдығлығ паза обстоятельство тузалығ наречиелерге
чарчалар.
84
ТАПТЫРҒАС
Чарыдығлығ наречиелер палғалысчатхан созінің ту-
зазын хоза чарытчалар, аны толдырчалар паза хайди?
сурыға нандырчалар: сала-сула тогынарга, тіспен тоеы-
нареа, матлама тогынарга.
Обстоятельстволығ наречиелер действиенің иртчеткен
орнын, тузын, сылтаан алай пбгінін не іле итчелер: тасхар
тогынарга, кунзіре тогынарга, днетін парарга.
167. Хығырыңар. Чарыдығлығ паза обстоятельство тузалығ
наречиелерні ікі чара сығара пазыңар.
Мирген позының пастағы арығ хынызынаңар кбглеп
ала пастыр чбрчеткен... Кинетін ағаа кем-де ундес сыххан.
Анзы постаң оолны оңнығ ла чапсытпаан. Кем полңаң
андағ иптіг унніг? Ол хысты харах пулиинаң даа кбріп
аларңых. Мирген хайди даа маңат тахпахтирға кустензе,
анзы кбмес артых ла кбглебісче, уғаа килістіре нандырча.
Пірдең, ол хыс анда чалғысхан на нимес осхас. Пірее хати
аның ббрелері хатхырыза тусчеткеннері истіл парадыр.
(А. Султреков)
168. Наречиелерге синонимнер паза антонимнер табыңар.
ағырин —
илееде
толғайли —
наада
сыбыра —
тооза —
тимеер —
оортах —
169. Хығырыңар. Наречиелерні таап, чағын тузалығ наре-
чиелернең алыстырыңар.
Пір иртен, пасхаларох чіли, Айтан маңзыраан тоғыс-
ха. Автобус сағыңаң орында олох ла таныс сырайлар.
Айтан оларның аттарын пілбинче, че иртен сай мында
тоғасча оларға. Ідбк ле ас-ббске, тамкы ызын тартынып,
чиділглепчелер, пір-ікі сбснең кбб чох тастас салчалар.
Мына автобус сым-туюххан на чыл килді. Тығдырабинаң
85
ТАПТЫРҒАС
азыл парған ізіктерінзер сағам на ынағ чоохтасчатхан чон
хырыс-табыснаң курелізе тусті.
(А. Халларов)
170. Пирілген темаларның піреезіне чоох пас салыңар. Чоох
«тіріг» полар учун, анда килістіре наречиелернең, пілдірістернең паза
иділістернең тузаланыңар.
1. «Футбол ойын тузында».
2. «Хысхы арығда».
3. «Іңеме хайди полысчам».
Наречиені морфология саринаң узурері
1. Чоох чардығы. Аның тузазы.
2. Морфология сизіглері: а) пастағы формазы; б) ту-
зазы хоостыра пблігі; в) тыыдыс, толдыра нимес,
тиңнестіріс формада турча ба? г) хубулбинчатханы.
3. Синтаксистегі тузазы.
К б з і д і м: Адай іскер чугурген.
Паспин узурері
Іскер — наречие, действиенің орнын таныхтапча: чугур-
ген (хайдар?) іскер.
Пастағы формазы — іскер. Орын наречиезі полча.
Хубулбинча.
Чоохтағда обстоятельство полча.
Пазып узурері
1. Іскер — нар., действиенің орнын таныхтапча
(хайдар?). 2. Паст. ф. — іскер, орын нар., хубулбинча.
3. Чугурген (хайдар?) іскер — обст.
171. Наречиелерні таап, морфология саринаң узуріңер.
1. Ол пбгіннерні амохтын итклеп одырарға кирек.
2. Тураа топ-толдыра кізі чыыл парған. 3. Иртен соохтар
86
ТАПТЫРҒАС
полыбысханнар. 4. Оңар-тискер мунген чалаңнар, торсых
чіли, сала чирзер курелізе халбааннар. 5. Ирік чохта хай-
дар хатығ чарых бдіктерні кис салча.
НАРЕЧИЕНІ ТИКСІ ХАТИРЫ
172. Пирілген сурығларға нандырыңар.
1. Хайдағ чоох чардығы наречие тіп адалча?
2. Наречиелерні пілдірістердең хайди пасхалирға
кирек?
3. Наречиелер хайди хубулчалар?
4. Олар чоохтағда хайдағ член полчалар?
5. Тузазы хоостыра хайдағ пбліктерге чарылчалар?
6. Наречиелерні пудірңең оңдайларны адаңар.
7. Наречиелерні орта пазарын чарыдыңар.
173. Текстті хығырыңар. Наречиелерні табыңар. Арландыра
пазылған наречиелерні морфология саринаң узуріңер.
Чуртас кибірі, тиксі чоохтаза, — ол полған на кізінің
чуртас оңдайы. Аны оңдайли, кибірли чуртап полбаза, уғаа
хомзыныстығ. Ол ниме тблге халча, тблнің чолы андарох
тартылча. Сағыныңар, сағыныңар, олғаннар. Сағыныңар
постарыңардаңар, сағыныңар палалардаңар, сағыныңар
чоннаңар. Андағ полбаза, кирек хомай. Сурынған кізее ізік
азылча, уйатпаңар сурынарға. Хайдағ даа пыро тасталча,
уйатпаңар сурынарға, пыроңар тастадарға. Алңаас итпеен
кізі чоғыл, алңаас чох кізі чоғыл. Хаңан кізі оңнанча ол
нимені, хаңан ол пілче аны, аарланар тус читкенін, андада
ол чахсы.
(Л. Ч е б о д а е в а)
1. Автор кибір оңнағны хайди чарытча? Улуғларнаң чоохта-
зыңар. Узуріңер.
2. Хайдағ кибірдеңер чоох парча?
3. Улуғларны полыстырып, сурыныс пас киліңер.
87
ТАПТЫРҒАС
174. Посты сыныхтаңаң диктант пазыңар.
Пірсінде андағ кунде, ідок окоптаң сыххлап алып,
одырғлаабыс, кем-де хормачы ч...хнаң пісті хатхыртчат-
хан. Ана ол туста кинетін немецтерн.. ,ң пулеме.. .ары паза
автома...ары тадырас сы...ан, мылтыхтары тазыласча...
Піс табыраанңа пазох окопсар кире сегірглеебіс, сағын-
ғабыс, олар пі...ер килчелер тіп. Ситкіп кбр турзабыс,
немецтер, пі...ер атпин, тигірзер атчалар. Кбрчебіс —
самолёт чоғыл. Сағы..ығ ухтар, тізең, тигірде хызарыслача.
Ниме атча полңаңнар? Чахсы ситкіп кбрзебіс, пбзіктін
улуғ ббр ағын хастар килчелер. Немецтер оларны ч...
лапчаттырлар. Пулеметтаң даа, автоматтаң даа кбп хати
атып, пір дее хасха теерте ат полб...ннар. Ағын хастар,
андартын киліп, пістің уст...бісче иртчелер. Пістіңнерде
часхыда ағып килчеткен хастарзар мылтых кбдірер кізі
табылбаан.
(И. Костяков)
ПОЛЫЗЫҒЛЫҒ ЧООХ ЧАРДЫХТАРЫ
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
175. Текстті хығырыңар. Полызығлығ чоох чардыхтарынаңар
ниме піліп алғаныңарны чоохтаңар.
1. Полған на тілде полызығлығ тузалығ чоох чардых-
тары пар. Олар ниме-нооны, действиені, пілдіріглерні
алай санны таныхтабинчалар. Че, андағ даа полза, пістің
чооғыбыста удаа киректелчелер.
2. Полызығлығ чоох чардыхтарына послелогтар (учун,
алдыра, сай, пеер), союзтар (паза, че, алай, пірде) паза
кизегестер (даа, ла, тац) кірчелер. Послелогтар, союзтар
паза кизегестер сбстерні, чоохтағларны палғалыстырчалар
паза хоза бңнер, тузалар пирчелер. Оларның полғаны ла
пістің чооғыбыста позының тоғызын апарча. Кбзідімге алза,
88
ТАПТЫРҒАС
союзтар чоохтағда состерні алай ба алынңа чоохтағларны
палғалыстырарға киректелчелер: Чазыда торгайахтар
паза постаргайлар кдглесчелер. — Арыгда аймах-пасха
агастар дсче, паза тубен-пасха хустар уйа чазапчалар.
Пасха сбстернең чоохтаза, полызығлығ чоох чардыхтары
пос алынңа тузалығ сбстерге полысчалар.
3. Полызығлығ чоох чардыхтары чоохтағның члені
полбинчалар.
1. Полызығлығ паза пос алынча чоох чардыхтарын тиңнестірі-
ңер. Олар нименең пасхалалчалар?
2. Текстте пирілген полызығлығ чоох чардыхтарынаң тузала-
нып, 2-3 чоохтағ пудіріңер. Оларның чоохтағдағы тузаларын чары-
дыңар.
176. Текстті хығырыңар, анаң алтында пирілген таблицаны
толдырыңар.
Хар хайылңаан на хайылча. Арығда чир алтында
чуртапчатханнарға хомай полыбысты: тискер азахтар,
чир хасчаңнар, кускелер, чазы кускелері, тулгулер паза
чир алтында іннерде чуртапчатхан пасха даа аңнар паза
аңыңахтар сыхтаң амох чобалчалар. Хаңан прай хар суға
айлан парза чи, олар хайди полңаң поларлар?
(В. Бианки)
Чоох чардыхтары Кбзідімнер
Адалыс Пілдіріс Числительнай Местоимение Иділіс паза аның формалары Наречие Послелог Союз Кизегес
89
ТАПТЫРҒАС
ПОСЛЕЛОГ
17 §. Послелог — полызығлығ чоох чардығы.
Аның пудізі
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
177. Текстті хығырып, ағаа план пудіріңер. Послелог чоох
чардығынаңар ниме піліп алғаныңарны план хоостыра чоохтаңар.
1. Послелог полызығлығ чоох чардығы полча.
Олар имя чоох чардыхтарының падежче хубулызынаң пик
палғалыстығлар. Послелогтар, адалыстарның паза пасха
даа предмет тузалығ пол парған сбстернің соонда турып,
оларны сбстер пірігізіндегі паза чоохтағдағы сбстернең
палғалыстырчалар: Хузыңах тура устунде одырча. Пар-
чатханнарга читіре чугургем. Синің учун килгеннер. Олар
аалдаң тастых чуртапчалар.
2. Послелогтар падежтернің тузаларын хоза чарыт-
чалар, оларға хайдағ-да бң пирчелер. Кбзідім:
а) Паланың хылынызы сдбіредең сыгара парча. Сығара
послелог, сдбіредең сбснең хада киректеліп, аны парча
иділіснең палғалыстырча, ол нименің хайдаң сыхчатха-
нын таныхтапча; б) Часхы сай хардас (черный дятел) чурт
идін сіренче. Пу чоохтағда сай послелог часхы адалыснаң
хада киректелче. Ол мында тбреміл иртчеткен тус теелізін
таныхтапча.
3. Послелогтар удаа теести хадыл чоохтағларның
чардыхтарын палғалыстырарға киректелчелер: Харлар
хайылган соонда, иб аразында тогыс кдп. Олганнар килген
туста, наңмыр чаап сыххан. Послелогтар хач,ан даа хоза
чоохтағның істінде киректелчелер.
90
ТАПТЫРҒАС
178. Точкалар орнына кирек букваларны турғызыңар. Кибе-
лістерні бтіг хығырыңар. Арландыра пазылған послелогтарның
хайдағ чоох чардығынаң хада киректелчеткенін чоохтаңар.
Тореен .. .лымның хыринда
Хара с.. .ңах хорлапча.
Аннаң кизіре арығда
Чалғыс к.. .гес тапсапча.
(А. Майтакова)
Иртенгі кун алтын чар.. .н
Кбк от устунде тбгібіскен,
Кун чахайахтар нымырха
сырын
Пук істінде чайыбысхан.
(Н. Доможаков)
1. Тексттең пілдірістерні сығара пазып, оларның тузаларын
чарыдыңар паза тбстіктерін сиип салыңар.
2. Текстте иділістің причастие формазын таап, палғалысчатхан
сбзінең хада сығара пазыңар.
3. 1 чоохтағны членнер хоостыра узур салыңар.
179. Чоохтағларны, кирек буквалар турғызып, пазыңар. После-
логтарны сиип салыңар.
1. Суғ алтындағы пастағы харалңы чирдегі хар хайыл
парған на орын осхас поладыр. 2. Пу ку.. .ең сығара часхы
чоғартын к...лңе суғ тубінзер тузіп одырар. 3. Иртен сай
улуғ маңзы...а школаа тимненчем. 4. Мин улуғлар чіли
прай нимені матлама идерге кустенгем. 5. Олға...ар аал
хыриндағы тағ азыра парчатхан малны суріскеннер.
1. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
2. 4-чі чоохтағны синтаксис саринаң узуріңер.
Пілерге кирек!
Послелогтар п у т п е е н паза п у т к е н полчалар.
Путпеен (алай ббн) послелогтар сағамғы туста морфо-
логическай кизектерге чарылбинчалар: сай, осхас, учун,
чіли.
Хакас тілінде кббізі послелогтар пасха чоох чар-
дыхтарынаң «кбс» килгеннер. Кбзідімге алза, послелог-
тар полып мындағ чоох чардыхтары киректелчелер:
91
ТАПТЫРҒАС
а) деепричастиелер: кизіре, дтіре, читіре, пастыра,
сыгара паза ан. пасх.; б) наречиелер: удур, тастых, тдбін,
чогар, пеер, тогыр; в) пілдірістер: чагын, пасха, тддй;
г) адалыстар: устунде, кистінде, аразында, ортызында,
хыринда, алнында. Послелог полып киректелчеткен
адалыстар пасха-пасха падежтерде киректелчелер: тура
устунде, тура устунзер, тура устунең, тура ус/пунче.
Хакас тілінде послелогтар пудірңең бнетін хозымнар
чоғыл.
180. Чоохтағларны пазып, грамматика ооннерін сиип салыңар.
Послелогтарның пудізін чарыдыңар.
1. Кун иртеннең иирге читіре тигірңе чугургеніне майых
парған. 2. Амды ол тағ кистінзер одырчатхан. 3. Аның
чібек чачахтары, чилбірезе, тағлар устуне чайылчатхан.
4. Куннің узун сустары, тағ устунең сунып, тигірдегі арам
пулуттарны хызартарға маңнан халчатханнар. 4. Чазы
устуне пуруңку тартыларынаң, саста пудурчуннең таарт
пазох тартыс сыхханнар.
1. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
2. 2-ңі паза 3-ңі чоохтағларда танығлар турғызылғанын чары-
дыңар.
3. Чоохтағларда причастиелерні паза деепричастиелерні табы-
ңар.
181. Чоохтағларда иртірілген послелогтарны килістіре турғы-
зып, пазыңар.
1. Хызыл курең тимір хырлығ школа Тымых аалның
... турча. 2. Аал суғ хастада тағлар ... ус чара чадыбысхан.
3. Тбңдегі школа сады айадағы ла ... кбрінче. 4. Аны кбре,
оолахтың даа чурегі чалыннап кбйчеткен ... . 5. Кинетін
истіл парған мылтых табызы кугурт сатыраанына ...
полған. 6. Хусхачдхтың бтіг табызы Курту апсахтың
чуртының ... истілчеткен.
92
ТАПТЫРҒАС
Кирек послелогтар: осхас, аразында, хыринда,
чіли, тддй, ортызында.
182. Пирілген послелогтарнаң чоохтағлар пудіріңер.
Отіре, арали, сай, пеер, пасха, тббін, хоостыра, хоза,
чоғар.
183. Таптыргастарны табыңар. Послелогтар хайдағ чоох чардых-
тарынаң хада киректелчеткенін чарыдыңар.
1. Сирт-сарт чорыхтығ, сикпен хара пбріктіг. 2. Хызыл
киик чатхан чирде от бспеңең. 3. Иб ибіре ойлап, иркін
хыринда турыбысча. 4. Пір ле кизек чир устунде хуюн
полча. 5. Тағ бтіре табыстығ.
Н а н д ы р ы ғ л а р: сыбырғы, кббк, ун ілгеені, саасхан,
от орны.
1. Путкен пілдірістерні таап, пудізі хоостыра узур салыңар.
2. Иділістерні паза аның формаларын сығара пазыңар. Оларның
грамматика пілдіріглерін кбзіт салыңар.
Пілерге кирек!
Послелогтарны пос алынңа чоох чардығы полчатхан
сбстердең пасхалирға кирек: Тастых (хайдағ?) аалларга
наңмырлар соонда чидерге сидік. — Аалдаң тастых
(хайда?) кошаралар кдрінгеннер. Пастағы чоохтағда
тастых пілдіріс, предложениеде чарытхы полча. Ікінңі
чоохтағда тастых сбс послелог полып киректелче,
аннаңар ол пос алынңа чоохтағның члені полбинча.
184. Арландыра пазылған сбстернің чоохтағда хайдағ член
полчатханын чоохтаңар. Ноға, чарыдыңар.
1. Хыстапчатхан бзімнерні устунең пурлернең чаап
салчалар. 2. Ағас устунде хузыңах одырча. 3. Тура ибіре
сіліг чахайахтар бс парар. 4. Ибіре брт, молат наңмыр,
93
ТАПТЫРҒАС
пудурчун
таарт
пуруңку
узурген
хакас чааңы чатча амыр. (М. Килъч.) 5. Оолағас хазаадаң
сығара ойлап килген. 6. Киңеегідең сығара наңмыр чаапча.
7. Индіре улуғ аал кбрінген. 8. Суғ индіре киме чусчеткен.
185. Пирілген сбстерні ікі пасха тузаланыңар: а) пос алынңа чоох
чардығы чіли; б) послелог чіли.
Тббін, пасха, пеер, тоғыр, удур, хыринда, читіре.
• Сбстерге антонимнер табыңар.
186. Чоохты хығырып, ағаа ат пиріңер. Автор хайдағ сурығны
кбдірчеткенін чарыда чоохтаңар. Пу сурығңа талазығ апарыңар.
Чирібістің суғларында 30 артиинаң ай-
мах палых. Чоохты амғы туста чіт тее па-
риған сарығ палыхтаң (сибирский осётр)
пастирбыс. Ол ур чуртапча. Аның иң чооны
2 метрңе поладыр, кбдірімі пір центнердең
азыра полча. Пу син бзерге сарығ палыхха 50
чылңа кирек. Ине сарығ палых пастағызын на узургенні
15 частығда чайча. Хатап ол узургенін 4 чыл пазынаң на
чайча. Кирі палыхтың 200 муңңа «нымырхаңах» полча.
Олардаң нинңе-де ле палығас улуға читіре бзіп алча.
Пасхалары аймах-пасха сылтағларнаң хорап парча.
Сарығ палых кічіг суғларға кірбинче. Ол Ким суғның
пилтірінзер чағын чуртапча. Мында ол тирең суғ алтында
чурт салынча. Халғанңы туста сарығ палых, Хызылчар
хыринда тулғор иділ парғанда, чохтап полбинча. Аннаңар
аны бнетін бскірер оңдай табарға кирек.
(А. Кильчичаков)
1. Послелогтарны таап, оларның пудізін чарыдыңар.
2. Послелогтарны палғалысчатхан сбстерінең хада сығара
пазыңар.
3. Текстте тартылғы формада турчатхан сбстерні табыңар.
Оларның хайдағ чоох чардығына кірчеткенін чоохтаңар.
4. «Чайаан паза наука-техниканың тилеені» темаа чоох пазыңар.
94
ТАПТЫРҒАС
сураг-сап
тітірирге
тыырга
187. Хысхаңахти изложение пазарға тимнен салыңар. Текстке ат
пиріп, аның оон сағызын чарыдыңар. План пудіріңер.
Читі класста география урогы. Олған-
нар угретчінің чооғын хыймырабин тыңнап-
чалар. Каврис тее хынып тыңнаан. Ол іди
тилем тыңнабач,аң полған тугенңі тустарда.
Аның сағызы сыбыра азыхсар ла парыбысчаң.
Хайди-да, халас килбин, ікінч,і куні азыранмаан даа полза,
угретчі чооғын пуун ситкіп тыңнаан.
Кинетін Кавристің, істі ундар хазалып, харахтары
пулестел сыхханнар. Хулахтары куулееннер, угретчінің
чооғы чахсы истілбинібіскен. Каврис, сурынып алып,
класстаң сыға халған.
Іди ол школадаң интернатха чадап читкен. Чир усту
сарығ кбрінче. Каврис, стенее тайана, чуртапчатхан ком-
натаа хайди полза чидіп, орғанына туңере тус парған.
Паза ла оңарылза, пазы айланғаны сала иртіп пар-
тыр. Андада аның харахтары олғаннар азых салчатхан
тумбочкаларда тохтабысханнар. Тігіне Пронканың тум-
бочказы. Анда талған. Орған азыра Макарның яблахнаң
арали иділген халастығ тумбочказы. Іңезі ур ниместе ле ікі
булка ағыл килгенде, Кавриске тілім халас пиргенбк.
— Позыбыс таа чібин, ағыл пирчебіс, — теен Макарның
іңезі, — чахсы угренерге кустен. Яблахнаң даа аралап иткен
полза, халас нооза.
Комнатада Кавристең пасха кізі чоғыл... Ол, тыстан
полбин, Макарның тумбочказын азыбысхан — тадылығ
халас чызы сабыла тускен. Анда пір булка чарым халас
чатча. Каврис чарымдых булказын хаба тартып алды, че
холлары тітірес сыхханнар. Ол за хаңан даа кізі нимезін
сурағ-сап чох албаан. «Ниме итчезің, Каврис?» —
кинетін не холы, ізіг песке тееп парған чіли, позынзар
тартыныбысхан. Халас аныңох холында полған. Аны кбре,
Каврис, чіксеен чіли, табырах тумбочказар тастабысхан.
Чурек, тізең, ундар туклепче.
95
ТАПТЫРҒАС
Оолахтың харахтарына час туу тартыл парған. Ол
тумбочканың ізігін ташлада чабысхан. Аның хараанаң
сыххан час, сурнах чіли, тумбочка устунде чатхан книгаа
тамңылап тускен. Кавристің сағызына мындағ сбстер кір
килгеннер: «Чуртирға піл, хаңан чуртап сыдаңааң даа чох
полза...». Пу сбстер пазох аның чуреен тибіреткеннер.
(Н. Тиников)
1. Текстке план пудіріңер, анаң ол план хоостыра чоохтаңар.
Тексттің оон сағызын іле сығарыңар.
2. Послелогтарны табыңар. Олар хайдағ чоох чардығының
тузазын чарыдарға киректелчеткенін чоохтаңар.
18 §. Послелогтарның тузалары паза падежтернең
устапчатханы
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
188. Текстті хығырыңар. Послелогтарның тузаларын чары-
дыңар.
1. Постарының лексика тузалары хоостыра послелог-
тар мындағ пбліктерге чарылчалар: орын (чазызар алдыра
парча, таг азыра чугурчё), тус (иртенге теере сарнааннар,
он часха читіре чуртаан), син (чай тооза полган, чус азыра
агылган), сылтағ (аргыстарының сылтаанда килтір), пбгін
(часка учун куресче), тиңнестіріс (улуглар чіли чуртаңар,
чахайах осхас хызыңахтар), чарыдығ (чоннаң тогыр
угредіг), действие оңдайы (хазаага чапсыра пудір).
Послелогтарның тузаларын чоохтағда, хости турчат-
хан сбстерінең хада кбріп, піліп аларға чарир.
2. Послелогтар пір паза кбп тузалығ полчалар. Кб-
зідімге алза, чіли, осхас послелогтар пір тузалығлар.
Олар тиңнестірігні таныхтапчалар: кізі чіли чдр, кун осхас
чарых. Че читіре, азыра послелогтар орынны, тусты, синні
96
ТАПТЫРҒАС
таныхтапчалар: тураа читіре чугур, хысхаа читіре ползын,
онга читіре сана; сиден азыра сегірче, чыл азыра полбаан,
чус азыра кізі.
• Текстке план пудіріңер. Послелогтардаңар ниме піліп алғанын
план хоостыра чоохтаңар.
Пілерге кирек!
Полған на послелог алнында турчатхан созін хай-
дағ-да падежте турарын киректепче. Послелогтар падеж-
тернің тузаларын толдырчалар, оларны тирең козідерге
полысчалар.
189. Таблицаны кбріңер. Послелогтарның падежтернең хайди
устапчатханын сизініңер.
Падеж Послелогтар
1. Адалғы азыра, арали, чіли, ибіре, индіре, кизіре, осхас, дтіре, сай, учун
2. Тартылғы хыринда, кистінде, учун, сай, орнына
3. Пирілгі удур, теере, читіре, тддй, кире, хази, кдре, наари, ан.пасх.
4. Кбрімгі кббізі адалғы падежнең киректелчеткен послелогтар
5. Орынғы —
6. Сығынғы андар, пасти, пасха, пеер, сыгара, тастых, азыра
7. Ызылғы алдыра, кире, удур
8. Пудіргі хости, хада
190. Послелогтығ чоохтағларны таап, сығара пазып алыңар.
Послелогтарның тузазын паза хайдағ падежнең устапчатханын
чарыдыңар.
Хосхар айы — ол пустаң суғлар позыңаң,
тығын ахчаң ай. Ол суғ алтында кун сузы
чалтыри тусчең, суғның пастағы салғахтары
солбыри тусчең, пастағы тіріг суғның айы полча.
тыгын
наари
порас
теере
97
ТАПТЫРҒАС
Куннің сай чапсых тылаас-хабар. Сортан палых суғ
алтына кір парған оттар аразынзар узургенін чайарға
кірібіскен осхас. Алай ба пустарның тығыны ирт парған
соондох, ала пуға узургенін чай сыхтыр. Паза аннаң даа
пасха...
Хосхар айы тооза тың хынығ нимелер полчалар. Суғ
алтынңа ла чбрңеңнерге пу тың сидік тус: пірде пус, пірде
порас суғ, пірде тимеер табырах ағын.
(Н. Сладков)
1. Хосхар айының танығларын хоза пас салыңар.
2. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
3. Пирілген сбстерге синонимнер табыңар: порас, чалтыри,
чапсых, сидік.
4. Тимеер сбстің тузазын чарыдып, аны пасха сбстернең алыс-
тырыңар. Тимеер сбснең паза тапхан чағын тузалығ сбстернең
чоохтағлар пудіріңер.
191. «Часхы арығда» темаа чоох пазыңар. Пирілген послелог-
тарға килістіре сбстер табыңар, оларнаң тузаланыңар.
... кизіре,... осхас,... пеер,... бтіре,... хыринда,... алдыра,
... учун, ... чіли, ... индіре.
192. Кбрімгі паза пирілгі падежтернең киректелчеткен после-
логтарны таап, сбс пірігістері пудіріңер.
Азыра, арали, чіли, ибіре, индіре, кизіре, осхас, бтіре,
сай, учун, удур, теере, читіре, тббй, кире, хази, кбре.
Послелогтарны морфология саринаң
узурері
1. Грамматика тузазы (сбстер аразындағы теелісті та-
ныхтапчатханы).
3. Путкен алай путпеен.
3. Синтаксистегі тузазы.
К б з і д і м: Олганнар таг ибіре пар сыхханнар.
98
ТАПТЫРҒАС
Паспин узурері
1. Ибіре — послелог. Ол, таг адалыстың соонда турып,
адалғы падежті киректепче (действие оңдайы теелісті
таныхтапча).
2. Иділістің деепричастие формазы послелог чоох
чардығына «кбс» килген.
3. Чоохтағның члені полбинча.
Пазып узурері
1. Ибіре — послелог; таг ибіре (хайди?) пар сыхханнар.
2. Путкен — деепричастие чоох чардығынаң «кбзіп».
3. Чоохтағның члені полбинча.
193. Пирілген план хоостыра послелогтардаңар искіріг тимнеңер.
1. Послелог — полызығлығ чоох чардығы.
2. Послелогтарның пудізі.
3. Послелогтарның тузазы.
4. Послелогтарны пос алынңа чоох чардыхтарынаң
пасхалиры.
194. Чоохтагларны хығырыңар. Послелогтарны пос алынңа чоох
чардыхтарынаң пасхалаңар.
1. Прай чир устундегі ниме чітіг сустарның алтында
ойнапча. 2. Устундегі одыңнар тоғыланыс сыхханнар.
3. Кун чылии осхас, нымзах сбстері ам даа истілче ікі
хулахта. Іч,е суді осхас ас-тамахтары ам даа тадыпча
хатығ наағымда. (М. Килъч.) 4. Че соонаң піске угрен
парғаннар. 5. Соонда даа сидіктерге тоғазарға киліскен.
6. Тағ арали парчатханнар маңзырааннар. 7. Олғаннар
арали хазың мискезі теергеннер. 8. Тасхан суғ аал бтіре
ахчатхан. 9. Чағын ааллар суға кірчеткеннер. 10 Тураа
чағын турған колодалар наңмырға бтікпееннер.
1. Чоохтағларның оон членнерін сығара пазыңар, оларның
хайдағ чоох чардығынаң пілдірілгенін чарыда чоохтаңар.
99
ТАПТЫРҒАС
2. Арландыра пазылған состерге синонимнер таап, чоохтағлар
пудіріңер.
3. Тартылғы палғалыстығ сос пірігістерін сығара пазып алыңар.
195. Хығырыңар. Полған на абзацта нимедеңер чоохталчатханын
сизініп, оларны адап салыңар. 3-4-ер ббн паза полызығлығ чоох
чардыхтарын ікі чара сығара пазып алыңар.
Чох, харааның ээзі Сағдайнаң аның ады ла нимес.
Пазының кистінзертін, чылаңот тбзінең, пала куске сыых-
ти халған, анаң тастыхти кускелер сыых-саах итклееннер.
Хам орбекейлер хулах устунңе пулбыраза халчатханнар,
ырах нимес угу «у-уу» пола тускен, анаң хайдағ-да нимені
сырлатчатхан, анзының табызы хозан палазына тббй
истілген. Атха усхундыртхан сарысхалар, ачырғанып,
узігі чох чоохтас сыхханнар. Суғ хазында хара паар
ыыраныбысхан, атха ирденчеткен осхас. Сірлең хара суғ
пазынзартын кумус сығдырап одырған, сығдырас, тыып,
Сағдайның устунңе суғ пилтірінзер ирте халған, анзы
бртектер ббрі ыраххы кбллердең ағын суғзар кбс парча...
«У-у-у-у!» — аахтабысхан кем-де, Сағдай чочып таа
парған, ады хохырыбысхан. Одыра тузіп, ибіре хайбағын-
ған: суғ озаринда угу харахтары сарғалысхан, обрас
свечілері кбйген чіли. «Ам даа тоспаан ма пу хаарған?» —
тукурінген Сағдай, хаңзазын таарлапчадып. Сағдай —
андағ-мындағ нимедең хорых пілбес кізі. Айна-чикке сала
даа киртінминче. Оң-пазы нимелер кбп истедір кізілер
чооғынаң, че ағаа пір ниме дее урунмаан. Ээн турада
даа хонған, сыыраттарда даа таң асхан, «ээліг чирлерде»
дее узаан паза хараазынаң одырған — чох, пір дее ниме
сизінмеен. Ам пу угунің кбксенгеніне чочып парғанына
кулкізі дее кір парды...
Сынап таа, ырах чалғыс пуур улып сыххан. Сағдай
тыңнап кбрген. «Чалғызан парасхан сыхтапча, - чоохтан
салған таң адына ба, таң позына ба. — Пілчедір хараа
суріспезімні, таптырбазына ізенче, хыңырып одыр кізіні
100
ТАПТЫРҒАС
анда хатығ наах. Чохырах чоғыл, хараа даа полза, кбрңең,
козідерңікпіс, кбрбестин чалғадарңыхпыс», — ачырғанча
Сағдай. Че пуур улам на чағын улыпча. Аның пірее-пірее
ярхлабысчатханы іле истілген. Сағдай адынзар пас парған.
Ады, тыңнанып, хулахтарын пістелдіре тутхан; Сағдай
аның пазын хуңахтаан, иркелеткен, анаң киліп, орнында
чат салған.
«Я, угу, сағаа нимедір, кускелерні, хозаннарны тай-
нағлап алып, кун сыххалаххох парып, хойығ кбк пурлер
аразында сыдамах салаада одыр саларзың, сіркирзің.
Мағаа кбк таңнаң сығарох кілег чолына сығарға кирек.
Уйғусынам, харах таа нууп алим, паза аахтаба», —
чоохтанып, Сағдай туңдере айланыбысхан, пуур уламох,
пайаағыдаңох чағын улып сыххан, ады ээзінзер чағдада
оттап одырған.
Чобағ сағыс артын чбрген кізінің уйғу чуға. Ниме-
де азаана тееп парған, Сағдай усхунып, хыймырабин,
кбблңе харахтарын азыбысхан. Кбрзе, ады соонаң айлан
салтыр. Кизін азахтары Сағдайның азаана урунтыр. Ады
аңдыпчатхан саринзар кбрзе, пуур постарынзар хайа одыр
салтыр. Кбк таң иртіп тее парир, ах таң азыныбыстыр;
чир усту іле кбрінче. Пуур изеп салып одырча, ахсынаң
кбйчеткен оттың кбзі осхас бңніг тілі, пурнынңа ойли
халып, ах тістері аразынзар чазыныбысча. Сағдай чатча,
ады турча, хулахтарын пістелдір салча...
(Н. Доможаков)
1. Арланған сбстернің тузаларын чарыдыңар.
2. Таң асхан, хатыг наах, аңдыпчатхан, кдк таңнаң, уйгу чуга
сбстернің тузаларын чарыдып, пасха сбстернең алыстырыңар.
3. Аң-хустар паза хурт-хоостар аттарын сығара пазып алыңар.
4. Текстте послелогтарны таап, оларның пбліктерін чоохтаңар.
101
ТАПТЫРҒАС
СОЮЗТАР
€19 §. Союз — полызығлығ чоох чардығы.
Союзтарның пбліктері
Сағысха киріңер!
1. Союзтардаңар сірер ниме пілчезер?
2. Союзтар олаңай чоохтағда хайдағ членнерні пірік-
тірчелер?
3. Хадыл чоохтағларда чи?
196. Пирілген чоохтағларда оон паза ікінчі орыннығ членнерні
табыңар. Хайдағ сбстер чоохтағның члені полбинчалар? Ноға?
1. Тоонің тайғалары уғаа сіліглер паза пайлар.
2. Часхы куннер турыбысты, че тағлар пастарында ам
даа харлар ағарысча.
• Чоохтағларның ббн членнерін сиип салыңар.
197. Точкалар орнына кирек буквалар турғызып, чоохтағлар-
ны пазып алыңар. Союзтарның алтын сиип салыңар. Оларның
чоохтағда нимее киректелчеткенін чоохтаңар.
1. Айдо, анымңохтазып, істінде чарылызарға даа
кббленмин арах тапс...н, че аны позы позында ла сағын
салған. 2. Оолағас аар(пеер) хылчаңн...н, че аның хойы
хайдар(да), аспах озарина, ас парған полған. 3. Амды Якын
Айдоның на .. .рч,ызы нимес, че ол Чохырахтың даа хынмас
чабал ...рч,ызы пол парған. 4. Торка, Айдоңағох осхас,
чалңы кізі полған, че аның чазы ла Айдонинаң улуғ.
1. 2-ңі чоохтағның грамматика ббнін сиип салыңар.
2. Арланған сбсті пудізі хоостыра узуріңер.
3. Пирілген сбстерге синонимнер табыңар: тапсаан, хынмас.
4. Узун гласнайлығ сбстернің орта пазарын сағысха киріңер.
5. Аспах сбстің тузазын чарыдыңар.
6. Чоохтағлар алылған произведениенің авторын чоохтаңар.
102
ТАПТЫРҒАС
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
198. Текстті хығырыңар. Союзтардаңар искіріг идерге тимне-
ніңер.
1. Союзтар — полызығлығ состер. Олар чоохтағ-
ның тобй членнерін алай ба чоохтағның чардыхтарын
палғалыстырарға киректелчелер: Чапсых паза дріністіг
полган кізілернең тогазарга. Сдрдн тан тартылыбысхан,
че ам даа чылыг. Пастағы чоохтағда паза союз полызии-
наң тббй членнер палғалысчалар, ікінңізінде — че союз
полызиинаң хадыл чоохтағның чардыхтары.
2. Тузалары паза чоохта киректелчеткені хоостыра
союзтар т и ң н и паза т е е с т и тееліс таныхтапчатхан
союзтарға чарылчалар.
3. Тиңни союзтар (паза, че, тізең, алай, алай
ба, пірде, пірееде, нимезе, анаң, таң паза ан. пасх.) палға-
лыстырчалар:
а) тббй членнерні: Хозанах тулгунің а.іай кізілернің
харагынаң чазынган. (Ным.)
О алай О .
б) хадыл чоохтағның чардыхтарын: Суг тубі кддіріл
килген, анаң оттар прай хыринаң тыгылыс сыхханнар.
(Н. Тин.)
, анаң
Сағыс хоостыра палғалыстығ олаңай чоохтағлар, тиң-
ни союзтар полызиинаң палғалызып, тиңни хадыл чоох-
тағлар пудірчелер.
4. Теести союзтар (сынап, тіп, хаңан, аннаңар)
хадыл чоохтағларның чардыхтарын палғалыстырчалар.
Теести союзтар полызиинаң палғалысчатхан хадыл чоох-
тағларның чардыхтары пірсі пірсінең сағыс хоостыра
103
ТАПТЫРҒАС
теезігліг полча. Оларның пірсінең пірсінзер сурығ
турғызылча. Мындағ чоохтағлар теести хадыл чоохтағлар
тіп адалчалар:
Сынап олганнар арыгдац ирпге айланзалар, пызоларга
парарлар. (Н. Тин.)
[Сынап], .
Кугурт кузуреен, аннаңар маллар агас аразынзар кір
парганнар. (А. Хал.)
[ ], аннаңар
5. Союзтар, пасха полызығлығ чоох чардыхтарох чіли,
хубулбинчалар, чоохтағның члені полбинчалар.
199. Хығырыңар. Пастап тббй членніг чоохтағларны, анаң хадыл
чоохтағның чардыхтарын палғалыстырчатхан союзтығ чоохтағларны
пазыңар. Танығлар турғысханын чарыдыңар.
1. Аңч,ы мылтых атыбысхан, паза харағат чіп чбрген
аба харах-хулах чох тайғазар ойлабысхан. 2. Пбзік тағлар
паза хойығ ағастар арали толғалып ахча Тбб суғ. 3. Часхы
пасталча, паза ағастар пурлері чарылчалар. 4. Иирде мин
книга хығырғам паза телевизор кбргем. 5. Пустар хайыл
парғаннар, че хар ам даа чаапча. 6. Пірде хар тоолапча,
пірде наңмыр чаап сыхча.
200. Чоохты хығырып, аны читіре пас салыңар. Хайдағ
нанңыдаңар чоох парча, сизініңер?
Март айның кбглері — ол тамңыхтарның «топ-топ» тіп
тооласханы, пастағы чулыңахтарның чулңурескені паза
олох туста масхалар туклескені паза пилалар сыыласханы.
Тура пудірілче.
Полған на оолағас — пудірігңі. Ол сын чуртазында
пірее дее тураңах пудір саларға кирек. Анда сын нанңы
чуртир.
Нанңызына ниме кирек? Пазына суғ тамңылабазын
паза пулуңнардаң чил убурбезін...
104
ТАПТЫРҒАС
1. Паза союзтың тузазын чарыдыңар.
2. Тире танығның турғызылғанын чарыдыңар.
3. Пастағы чоохтағдаң причастиелерні, таап, палғалысчатхан
состерінең хада сығара пазып алыңар. Оларның морфология
пілдіріглерін чоохтаңар.
201. Танығлар турғызып, пазыңар. Союзтарны табыңар. Олар
тббй членнерні алай чоохтағларны палғалыстырчалар ба? Чары-
дыңар.
субалыс
ніндіг
Часхының чалахай куні турча. Таныңах
бң-пазы тадылығ чыстар ағылча паза чалбах
чазыда хусхаңахтарның уннері истілче. Пірееде
парчыхтар хурт-хоос теер чбрчелер пірееде кбк
тигірде турналар субалыс парчалар. Ирте часхыда прай
ниме позының тоғызын пілче че ала саасханнар ла ніндіг
кбрглеп аал аразын ибірчелер. Хустар уйа чазапчалар хайзы
аңнар тізең іннерін асчалар паза харныларын тосхырарға
кун тооза чазы ибір чбрчелер.
1. Арланған сбстернің ноға іди пазылғанын чоохтаңар.
2. Чоохтағларда турғызылған танығларны чарыдыңар.
202. Пирілген схемалар хоостыра чоохтағлар пудіріңер, анаң
пазыңар.
1) [О, О, О паза О].
2) [О паза О, паза О, паза О].
203. «Хакас литературазы» учебнигінең тббй членнерні паза
хадыл чоохтағларны палғалыстырчатхан аймах-пасха союзтығ
чоохтағларны сығара пазыңар.
105
ТАПТЫРҒАС
204. Хығырыңар. Союзтарны табыңар. Олар чоохтағда нимее
киректелчелер? Хадыл чоохтағлар істіндегі олаңай чоохтағларның
хайзынаң хайзына сурығ турғызарға чарир?
1. Мин аның азахтарын паза холларын сыйбап пир-
чем. 2. Иир сабылыбысхан, че кун ам даа бтіг чарыпча.
3. Хараа улуғ наңмыр чаап партыр, аның учун чоллар
палғастал партырлар.
Пілерге кирек!
Т и ң н и союзтар пірігіс (паза, анаң), тоғырлас (тізең,
че, а) паза пдліс (алай, алай ба, пірде, пірееде, ниме зе, таң)
тузалығ полчалар.
Теести союзтар — сылтағ (аннаңар, аның учун),
молчас (сынап) паза даа пасх. Теести союзтар орнына
местоимениелер киректелчелер: кем, ниме, хаңан, хайда,
хайдар, хайдаг, хайзы, нинңе.
205. Хығырыңар. Союзтар паза союз сбстері чоохтағда нимее
киректелчелер?
чузе
ярхылабысча
тымылбаандыр
резерв
1. Аның устунде хойығ ағастар бс
парған, паза азах таа теңмеен арығ хар
чаапча. (М. Кок.) 2. Хаңан олар ибге
кіргеннерінде, Арина Петровна иб іс-
тін чахсаа кбрглеен. 3. Чоо ізіг куннер
турча, алай ба кинетін чузе наңмыр, хазыр чилнең киліп,
сабаннаң чіли урып-урып парыбысча. (Н. Дом.) 4. Аал ам даа
уйғуда полған, че чуртас саңай тымылбаандыр. Пірде адай
ярхылабысча, пірде петух тапси тусче. (С. Кар.)
206. Скобкаларны азып, кирек буквалар паза танығлар тур-
ғызып, текстті пазыңар.
Ергактар — Сойан тағларын...ң паза
Сибирьдегі тайған...ң хайхастығ пул(и, ии).
Чыл сай п(е, ее)р онар муң турист килче анаң
браконьер
зона
маршрут
олимп
106
ТАПТЫРҒАС
оларның с(о, оо)нда соп-сап халча паза уд(а, аа) ор(т, тт)ер
сыхча. Браконьерлер ағастар узурч...л...р асхынах халған
аң-хустарны алай им о(т, тт)арны чох итчелер, аннаңар
учёнайлар анда национальнай парк пудірерге ч(о, оо)х-
танчалар. Улгудегілер мындағ сағыснаң чарасчалар
аның учун паркты ус зон(а, аа) чарарға сағынчалар.
(«Xакас чирі» газетадаң)
1. Чоохтағларның оонін табыңар.
2. Тиңни паза теести союзтарны адаңар. Олар ноо нимені
піріктірчелер?
207. Пирілген союзтарнаң паза союз сбстерінең тузаланып,
чоохтағлар сағыныңар. Оларны пас салыңар.
Пірде, нимезе, сынап, хайди, хаңан, че, паза, аннаңар.
208. Танығлар турғызып, пазыңар. Скобкадағы союзтарның
орнына пасха чағын тузалығ союзтар турғызыңар.
(Хаңан) туристтерге тынанңаң орыннар пудіріл парза
экология маршруттары азылар. Мындох хазнаның олимп
резервінің спорт базазы полар (аннаңар) транспортха
энергетикаа паза палғалысха алынңа зона пудірілер.
Тың хайраллалчатхан чир-чайааннығ
чардыхсар туристтерні позытпастар, мын-
да (тізең) учёнайлар паза істезігңілер то-
ғынарлар.
Тиксі проект он миллиард салковайға
тур парар (че) аның тузазы паалаңаа чох полар.
(«Хакас чирі» газетадаң)
Кирек сбстер: сынап, аныц учун, тізец, че.
1. «Туристтер пістің республикада» темаңа чоох пудіріңер.
Оларны сірер пілчеткен Хакасияның сіліг пулуңнарынңа ал чбр
киліңер.
турист
экология
энергетика
проект
107
ТАПТЫРҒАС
20 §. Олаңай паза хадыл чоохтағларда союзтар
алнында запятой турғызары
Тиңнестіріңер!
1. Чаа тузында паза аның соондағы хуруғ чылларда
часхызын брке иді бон азых полңаң. (А. Килъч.)
2. Чир устунде Сағдай адынаң на тіріг халған чіли
пілдірген, паза пір дее тыннығ ниме чох осхас полған.
(Н.Дом.)
1. Чоохтағларны хығырыңар, бён членнерін адап пиріңер.
2. Ікінңі чоохтағда нинңе грамматика ббні? Оларны адап пи-
ріңер.
3. Ноға пастағы чоохтағда паза союзтың алнында запятой
турғызылбинча, ікінңізінде — турғызылча?
209. Таблицаны хығырып, союзтар алнында запятой турғы-
зарынаңар чоохтап пиріңер. Ол палғалыстығ чоох ползын.
Запятой турғызылча Кбзідімнер
1. Че, анаң союзтарның алнында Кун теепче, че чылытпинча. — [О, че О].
2. Хаталчатхан ноо даа союзтарның алнында Хойлар пірде чазыда, пірде тдңде кдріне тусчелер. — [пірде О, пірде О].
3. Хадыл чоохтағның чар- дыхтарын піріктірчеткен союзтарның алнында Кугурт кузурепче, паза наңмыр чаапча. — [О, паза О].
4. Тізең союзтың ікі саринаң Хараазы хысхарапча, кундрткізі, тізең, узарапча. 1 1, тізең, | |.
Хаталбинчатхан паза, алай ба, алай, нимезе союз-
тарның алнында запятой турғызылбинча.
108
ТАПТЫРҒАС
210. Танығлар турғызып, чоохтағларны пазыңар. Оларның грам-
матика ооннерін сиип салыңар. Союзтар нимені палғалыстырарға
киректелчелер (тоой членнерні бе алай хадыл чоохтағларның
чардыхтарын ма), чоохтаңар.
1. Пірееде отах осхас кургеннер топайысча пірееде
позік тигей хызарча. (С. Чар.) 2. Ол чахсы пілче хайдаң
пасталған свечі осхас сылағай хыстар ах кістер родында.
(К. Нерб.) 3. Ах хозан кунорте пірее тымых орында чатча
хараазын тізең азых тілепче. (А. Килъч.) 4. Кбмес чирде от
чырли тусче тохтап парча анаң пасха чирде уламох когліг
сегір сыхча. (И. Топ.) 5. Тимур читінңі класста иң кустіг
паза махачы полңаң аның учун класстағы олғаннар аннаң
хорыхчаңнар. (И. Топ.) 6. Часхыда алай чайғыда пуурлер
пірердең алай ікілердең сустір чбрчелер.
1. Танығлар турғызарын чарыдыңар.
2. Узун гласнайлығ сбстернің орта пазарын чоохтаңар.
211. Танығлар турғызып, чоохтағларны пазыңар. Паза союзтың
алнында танығлар турғызарын чарыдыңар.
1. Санча ідок исчең аның чооғын паза ол Тимурны
пір дее нимедең туртухпазы учун улуғлаңаң. (И. Топ.)
2. Іңезінең тай іңезі ле тудынңаң тасхахтағы ідіс-хамыстар
паза пулуңда турған пабазы иткен улуғ нимес харачах
оолахтың істін чылытхан. (Н. Тин.) 3. Чайғыда олғаннар
узах теерчелер, одың тазыпчалар паза огород суғлирға
парчалар. (Л. Кост.) 4. Кбллер чарлары похсахталча
история паза культура памятниктері сайбалча паза пасха
даа сидік сурығлар пар. («Хакас чирі» газ.) 5. Пылтыр
Асхыс районындағы Казановка аалның азых музейінде
турбаза пудірілген паза пуул андағы тоғыстар алғы-
дыларох. Ам Шира районында турист комплексін пудір-
чебіс паза пасха даа спорт кбрімнері тиліпче. («Хакас чирі»
газ.)
109
ТАПТЫРҒАС
212. Пирілген схемалар хоостыра чоохтағлар пудіріңер. Оларның
оон членнерін козідіңер.
хадыл чоохтағлар пудіріңер. Союзтарның поліктерін козідіңер.
1. Пуул хысхызын хар чох полған. Часхы табырах чит
килген. 2. Иирзер чузе наңмыр чаап сыххан. Тайғадағы
отахта хуруғ чир халбаан осхас полған. 3. Кун ізиине
пастағы одьщахтар кбріне тускеннер. Ағын хустар
чылығ чирдең айланып пастааннар. 4. Тайға хыриндағы
чазыларда хар халын тус парча. Аалдағы чонның малы
иб аразынаң ырах парарға хынминча. 5. Хар хайыл парған.
Кбк от ам даа бскелек.
Кирек союзтар: аннаңар, аның учун, анаң, тізең,
че.
1. Арландыра пазылған сбстерге синонимнер табыңар.
2. Чоохтағларның ббн членнерін сиип салыңар.
214. Хадыл чоохтағларны, таап, кирек танығлар турғызып,
сығара пазыңар.
1) Тасхар силкер айы. Чылығ таны-
ч,ах чілбір чугур чбріп полған на кізінің
сырайын сибер сыйбастырча анаң ол
тайғаның хадылынаң бң-пазы порчолар
чызы ағылча. Суғлар ам даа пораң ахча-
лар орыннары тарғынах полып пірее чирлерде чардаң
чілбір
порац
тиліде
иир солбаны
110
ТАПТЫРҒАС
сығара атыхчалар анаң анда чылбыраң чирге позып алып
улам тың унненчелер. Чазыда табыс тол парча: кустіг
моторлар табызы ырах истілдіре кузурепчелер иртеңі
хусхаңахтар тізең чоғар сығып алып тиліде кире ханат час
чбрчелер. (С. Чар.)
2) Кун кір парған паза иир солбаны чалахай чарыпча.
Ипподромда киңее ат чарыстары хынығ ирткен чон даа
кбп чыылысхан паза оркестр чахсы ойнаан.
1. Танығлар турғызарын чарыдыңар.
2. Арландыра пазылған состерге антонимнер табыңар.
3. Айлар аттарын хакас тілінең адаңар.
215. Пирілген сбстернең тузаланып, «Часхы арығда» тіп чоох
пазыңар. Чоохта килістіре союзтарнаң тузаланыңар.
Пурчук, пуун-таңда, час, ағын хустар, бтіре, ибіре,
істінде, хыринда, сай, бріністіг, сыхтығ, кбппегес, бңнен-
четкен, аймах-пасха.
216. Иртірілген букваларны паза таныгларны тургызыңар.
Хадыл чоохтагларны, ікі пблікке чарып, пазыңар: а) чардыхтары
тиңни союзтар полызиинаң палғалысчатхан хадыл чоохтағлар;
б) чардыхтары теести союзтар полызиинаң палғалысчатхан хадыл
чоохтағлар.
Хаңан от хыриндағы чон т(ы,ыы)п па-
рып одырыбысханда хар(а,аа)ның амы-
рында полған на сыбых-сабых хула(х,хх)а
сиргек истіл тур. Мына хайалардаң тбр(е,
ее)н таныңах хыдыртпах салғахтарнаң чарны чалғапча
кбл кизіре тізең кизек арығдаң к(б,бб)к табызы пірде чағын
пірде ырах истіл парыбысча.
Аның амыр ч(о,оо)ғынаң чон к(б,бб)лңе оңарылча
паза ідбк ағырин хыймыранып пастапча т(ы,ыы)п пар-
ған кблеткілер. Мин дее хоры(х,хх)анымнаң к(б,бб)лңе
оңарылчам анаң улуғ тыныбызып иңніме чабынған ки-
бімні мойнымзар туюхти тартыпчам.
хыдыртпах
кдлеткі
туюхти
111
ТАПТЫРҒАС
Пай(а,аа)даң ч(о,оо)хтанмин одырчатхан апсах хаң-
заның тудунін пурладып хайдағ-да сағыстарына тарты-
рып ибіре полчатхан ним(е,ее) пір дее хайбинчатхан осхас
че кулук харахтары ла прай нимені сизініп одыр.
(В. Т а т а р о в а)
Союзтарны морфология саринаң узурері
1. Чоох чардығы. Аның тузазы.
2. Морфология пілдіріглері: а) тиңни паза теести
палғалыстығ; б) хубулбинчатхан сбс.
3. Синтаксистегі тузазы.
Кбзідім: Пдзік агастар пастары агырин суулапча,
паза хусхаңахтар аймах-пасха сарыннарын чайып
пастанчалар. (А. Халларов)
Паспин узурері
Паза — союз. Ол хадыл чоохтағларның чардыхтарын
піріктірче.
Морфология пілдіріглері — тиңни палғалыс союз,
хубулбинчатхан сбс, чоохтағның члені полбинча.
Пазып узурері
1. Паза — союз, , паза .
2. Тиңни палғ., хубулб. сбс. 3. Чоохт. члені полбинча.
217. Танығлар турғызып, пазыңар. Союзтарның чоохтағдағы
тузазын чарыдыңар.
Аат хустар пістің чонда тикке ле чоохха кірбеен. Олар
хаңан даа ікблеңнер аннаңар ынағ ирепчіні «аат ирепчі»
тіңеңнер. Аны харғасчы хус тидірлер аның учун аатты
бдірерге улуғ хыйалға саналча.
112
ТАПТЫРҒАС
Пайаа кип-чоох полған амды тізең полған ниме. Сатыр
апсахтың на амыр уні истіліп одыр аннаңар прайзы
сымзырых одырча.
(В. Т а т а р о в а)
1. Сірер чи, олғаннар, аат хустардаңар ниме пілчезер?
2. 2-3 союзты морфология саринаң узур салыңар.
218. Сбстіг диктант.
Субалыс, ніндіг, чузе, тымылбаандыр, браконьер, зона,
турист, экология, энергетика, маршрут, олимп, резерв,
проект, чілбір, пораң, тиліде, иир солбаны, хыдыртпах,
кблеткі, туюхти.
219. Кибелістернің кизектерін бтіг хығырыңар. Темазын, ббн
сағызын чарыдыңар.
Чыллар ирткен-килген, ам даа иртер,
Че хайда даа ирте часхызын
Хығырар мині тбреен чирімзер
Харағат чызы — чирімнің чызы.
(В. Майнашев)
Хаңан талазып туюх тустарнаң
Нин суу толдыра тозапча,
Анда пір тиңе ағын хустарнаң
Мин чирі-суумзар айланчам.
Ах чарыхты синеп читі кірести,
Ах холдаң артых чир таппадым.
(В. Майнашев)
1. Полған на кибелістең союзтығ чоохтағ сығара пазып алыңар.
Ол союзтарны морфология саринаң узуріңер.
2. Тбреен чиріңерге чарыдылған тбрт чоллығ кибеліс пудіріңер.
3. Сірер хынчатхан поэттің чир-суунаңар пірее кибелізін таап,
угрен салыңар. Ноға ол кибеліс сірерге чағын, чарыдыңар.
113
ТАПТЫРҒАС
220. Пасха-пасха союзтарнаң тузаланып, часхы арығдаңар пал-
ғалыстығ чоох пудіріңер. Анда пу кибелісті тузаланыңар.
Ам даа хыылапча чил,
Че іле часхы тыныстары.
Кун, ах пызочдх ла чіли,
Сорча хысхы сорайахтарын.
(В. М а й н а ш е в)
ИРТКЕНІН ТИКСІ ХАТИРЫ
Сурығларға нандырып, козідімнер пиріңер.
1. Нимедір ол союз? Союзтаңар искіріг тимнеңер.
2. Союз ноға полызығлығ чоох чардығы полча? Чарыт
пиріңер.
3. Олар хайдағ пбліктерге чарылчалар? Адап пиріңер.
4. Тиңни паза теести палғалыстығ союзтар нименең
пасхалалчалар?
5. Союзты паза союз сбстерін хайди пасхалирзар?
6. Хайдағ союзтарның алнында запятой хач,ан даа
турғызылча?
7. Союзтарның алнында запятой хаңан турғызылча,
хач,ан турғызылбинча?
8. Тізец союзтаңар ниме чоохтирзар?
9. Олаңай чоохтағларда союзтар нимее киректелче-
лер? Хадыл чоохтағларда чи?
10. Хайдағ союзтар чоохтағларны паза тббй членнерні
палғалыстырча, хайзылары — чоохтағларны ла?
221. Иртірілген букваларны паза танығларны турғызып, чоох-
тағларны пазыңар. Союзтарны таап, оларның тузаларын чарыдыңар.
Хынған на 1-2 союзты морфология саринаң узуріңер.
1. Пірде Сабис суғатта хадарып алча, пірде клуб
хыринда кун т...за турча. (Н. Дом.) 2. Мынзын колхоз
пирче а піс позыбыс ниме пир поларбыс? (В. Шул.)
114
ТАПТЫРҒАС
поос
узах
чапсып
моол
3. Хаңан Апчанайның хаң...зы хоғдых-хағдых
полбинаң тбң инібіскенде иней пір хаптың
п...зын систіп хости одырыбысхан. (А. Хал.)
4. Харағат осхас харахтарын ніскеңек хара
кбміскелері ибір салтыр аннаңар сыра-
йында чапсып ла парған кізінің омазы пілдірген. (А. Хал.)
5. Сірер искезер бе пір... хатап хайди моол ипчілері ч...х-
тасчалар? Сірер кбргезер бе пір... хатап хайди стол салча-
лар моол ипчілері? (М. Килъч.)
222. Кирек союзтар паза танығлар турғызып, чоохтағларны тоос
салыңар. Хайдағ чоохтағлар полчатханын узуріңер.
1. Минің пір нанңым Тбб чоғар чуртапча... . 2. Ол
киик полар... . 3. Обк чазыларында хысхыда хар халын
туспинче.... 4. Аалда пірееде інектер муурепчеткені истіл-
че... . 5. Ағастар пурлен пастабыстырлар... . 6. Хадарчы
малын нимезе... . 7. Хыйа пар мыннаң... . 8. Ол чахсы піл-
че....
Тузаланңаң союзтар: тізең, алай, аннаңар,
пірееде, паза, нимезе, хайди.
223. Хығырыңар. Союзтығ чоохтағларны, танығлар турғызып,
сығара пазыңар. Олар чоохтағда союз алай союз состері полчатханын
киречілеңер.
О, халах! Анзы чи ниме теені полңаң? Хайдағ андағ
пасхаңыл кун пол парды ағаа. Арығли киртізі дее чох
нимелер полғлапчалар аның чуртазында. Пірде аңазына
кбкседіп алча пірде чистезі таңма атарға ікі аастығ мыл-
тых тудын киліп аны матап таңнатча. Игурак саңай
ачырған парыбысхан анаң сала ла ылғап салыбыспаан.
Хаңан ол позы кбстеп атхан тинтені тігі учухтыра
шалыбысханда брінізі аның пу чир полбаан. Прайзынаң
артых аны Микей хайхатхан аннаңар аны хандыра
махачы табан тіпчелер. Оңнығ ла халңаң нимес че
115
ТАПТЫРҒАС
уғаа мирген атча ікі аастаң пір саңай нызырадыбысча
тинтелерні тігі учухтырғлапча. Хаңан бктем адын кизін
азахтарына турғызыбысханда Игурактың сағызы саңай
сых парған. Аалдағы оолағастарға чоохтап пирзе, олар-
ның пірдеезі киртінмес амды тізең улуғ кізілер аны пос-
тарынаң хада тайғазар хығырчалар.
Ниме чідір салтырбын мин ол тайғада пілерге харасча
оолағас улуғ малңызар кбрібізіп.
Анзын соонаң чоохтап пирербіс сынап піснең хада
парар ползаң кбйтік кулімзірепче Микей.
(А. Султреков)
1. Тексттің обн сағызын чарыдыңар.
2. Пу сбстернің паза сбс пірігістерінің тузаларын хайди піліп
алғазар, чарыдыңар: ікі аастыг мылтых, тинте, дктем ат, кизін
азахтары, оңныг ла халңаң нимес.
224. Сыныхтағлығ диктант пазыңар. Хынған на ікі союзты
морфология саринаң узур салыңар.
Игурак, аар ла тын салып, позына пирген кип-
азахтарны хадыл-хадыл кисклеп алган, аннаңар оңныг ла
тохчагас корінмеен.
Агаа хыймыран чорерге аар пілдірче, паза кем-де агаа
онетін не харыг полчатханга тоой.
Ол туста Покроп апсах койчеткен от хыринзар пастыра
халган, анаң анда ысталып чатхлапчатхан сала чоон арах
ірік агастарны аарлар ыыласчатхан чирзер тастаглап
сыххан. Комес амырап парарларын сагыпчатханга тоой, че
агас хыриндагы аарлар ідок ле хайынысхлапчалар. Хаңан
олар сала амырап парганда, Покроп апсах узурыл парган
тыттың хыринда хайынып пастабысхан. Пірде анда-мында
ысталып чатхлапчатхан туруннарны пір чирге чыыпча,
пірде аарларның уйазынзар кірңең тизіктің хыринзар
салглап сыхча.
(А. Султреков)
116
ТАПТЫРҒАС
225. Текстті хығырыңар. Санчанаң Тимур хайдағ хылыхтығ
оолахтар? Оларның хылиин паалап, пос сағызын хозып, килістіре
союзтарнаң тузаланып, изложение пазыңар.
ОРТ
Пірсінде Тимур Санчаның ибінзер килген, анаң
олар, кбнектерін тудынып алып, аал тастынзар бркелеп
парғаннар. Санча, кунге брініп, ибіре кулімзіреп кбрчет-
кен, Тимур, тізең, ізебінең папиростар пачказын сығар
килген. Санча Тимур сығар пирген папиросты тамызы-
бысхан. Сах андох кбксі хазалыза тускен, харах чазы сыға
салған, аннаңар ағаа тамкы тартарға киліспеен...
Хыриндағы сіген чалбыри кбй сыххан, ибіре хуруғ от,
тізең, чаңын на чіли хабылған.
Оолахтар кбйчеткен отты типсеп сыхханнар, че чалын
от аразынаң аннаң-мыннаң на сых килчеткен. Пірееде кбмес
чирде от чырли тусче, пірееде тохтап парча, анаң пасха чирде
уламох кбгліг сегір сыхча. Чил, тізең, аалзар убурче.
Тимур, кбнегін хаап, арығзар чугур сыххан. Соончд
Санча укус салған, анаң хылчаңнабысхан: брт кбні аалзар
парча.
Хайди полңаң? Санча аалзар чугур сыххан...
Хаңан брт узуріл парғанда, аалдағылар узуріг иткен-
нер...
Прайзы Санчазар кбрібіскеннер. Оолах пазын тузірі-
біскен. Тапсабин ур турған.
— Мин оңнабин бртебіскем, узур полбаам.
(И. Топ о ев)
1. Тексттің планын пудіріңер. План хоостыра чоохтаңар. Текст-
тің ббн сағызын чарыдыңар.
2. Арландыра пазылған сбстернің тузаларын сбстік хоостыра
чарыдыңар.
117
ТАПТЫРҒАС
КИЗЕГЕС
21 §. Кизегес — полызығлығ
чоох чардығы
Тиңнестіріңер!
1. Часхыда тағлар кбк кибіс-
нең чабын салчалар.
2. Чарых куннің чылығ су-
зына прай тіріг ниме брінче.
1. Часхыда тағлар даа кбк
кибіснең чабын салчалар.
2. Чарых куннің чылығ су-
зына прай ла тіріг ниме
брінче.
1. Чоохтағларны орта уннең хығырыңар. Пастағы поліктегі
чоохтағлар ікінчізінең хайди пасхалалчалар? Чарыт пиріңер.
2. Оларның тузаларын пасха итчеткен состерні адаңар.
3. Арландыра пазылған состер хайдағ полызығлығ чоох чар-
дығына кірчелер?
4. Чоохтағларның оон членнерін сиип салыңар.
5. Пілдірістерні таап, оларның пудізін чарыдыңар.
Сағысха киріңер!
1. Кизегес послелогтаң паза союзтаң нименең пасха
полча?
2. Ноға олар полызығлығ чоох чардығы полчалар?
3. Полызығлығ чоох чардыхтары пос алынч,а чоох
чардыхтарынаң нименең пасхалалчалар?
Кизегес — чоохтаға, сбс пірігізіне паза алынч,а
сбстерге хоза туза пирчеткен полызығлығ чоох чардығы.
Кизегес хубулбинча.
Чоохтағның члені полбинча.
118
ТАПТЫРҒАС
226. Чоохтағларға кизегестер хозып, пас салыңар. Оларның
тузалары хайди алысханын чарыдыңар.
1. Аал хониинда улуғ алызығлар пол парған. 2. Часхы
тоғысты кізілерге пирче. 3. Чайғызын мал соонаң мағаа
чбрерге килісче. 4. Ала саасханнар аал аразын ибірчелер.
5. Хыри-пазы чох чазылар, пбзік тағлар паза кічиңек
тбңіңектер кбгерісклеп пастабысханнар. 6. Пабам пуун
одыңа парар.
1. Чоохтағларда послелогтарны табыңар, оларның тузаларын
чарыдыңар.
2. Союзтығ чоохтағны таап, членнер хоостыра узур салыңар.
3. Арланған сбстерні пудізі хоостыра узур салыңар.
227. Полған на чоохтаға скобкада пирілген пасха-пасха кизе-
гестер хозып, хығырыңар. Чоохтағларның тузалары хайди алысча?
Чарыт пиріңер.
1. Аны мин пілчем (не, дее, ме, дк, нддс, ме ни зё).
2. Пірее чахайахтар тадылығ чыстанчалар (най, ле, ба,
я, ба).
3. Іч,ем чоохтанмаан (не, чи, дее, ма, таң).
228. Чоохтағларны пазыңар. Кизегестерні табыңар.
1. Часхы тоғысты кізілерге дее пирче. Ол куннерде
полған на кізі улуғ маң чохха тусче: ас таарып саларға
кирек, чир тамағы салып маңнанминчалар, мал соонаң
чбрерге кирек, нинңе дее тоғынза, идер ниме поллача.
(С. Чар.) 2. Чахсаан кбрчетсе, чылғыны ибіре читі бе,
сигіс пе пуур чат салтырлар. (Д. Чан.) 3. Мындағ бріністіг
туста ағаа соғаннар ноо кирек. Ол мылтыхтаң таңма
атарға тимненче нооза. (А. Сул.) 4. Кем піледір аны —
ырах па, чағын ма халғандыр париған чирлері. (Н. Дом.)
5. Хайдағ-да улуғ чуртас алңаазы ба, хайдағ-да ачырғас
па, хомзыныс па сыып парған ол сбстерге. (К Нерб.)
6. Аң-хустар даа, хурт-хоостар даа часхаа брінчеткен чіли
пілдірген. (В. Коб.)
119
ТАПТЫРҒАС
1. Узун гласнайлығ паза ікілер хости турчатхан согласнайлығ
состернің ноға іди пазылчатханын чоохтаңар.
2. Чоохтағларда танығлар турғызылғанын чарыдыңар.
3. Коніктірігдегі чоохтағларда послелогтарны табыңар.
229. Текстті хығырыңар, аның обн сағызын іле сығарыңар.
Тексттің стильін чоохтаңар. Союзтарны паза кизегестерні табыңар.
Ол туста минің иң обн тоғызым полған — пызоларны
кбрерге.
Пірсінде пызоларны суғ хазындағы пуксер сур салғам,
олар анда сыбыра оттаңаңнар, кун хараанда алай ағас
кблегінде чатчаңнар. Позым олғаннарнаң хада арығзар
хызылғаттап чбрібіскем. Хызылғат прай чистектердең
пурнада пысча, че ол ам даа ах кбгілбей бңніг. Піс аны
оой ла теер килңеңміс, анаң, бутылкаларға урып, харасхы
тасхахта турғыс салңаңмыс. Нинңе-де кун пазынаң пір-
ікідең хызарып пастапчалар, іди прай чистектер пызарын
сағыпчазың.
Іңем бременең насхлап пирңең, хайдағ татхыннығ
полңаң, ам даа ахсымда тадыпча.
Паза ла пілін килзем, інектер инер тус чағдабысхан
осхас. Пызоларым сағысха киріп, табыраанңа укус салдым
пуксер, че олар анда чоғыллар.
Ырахта інектер мууресчеткені истілче. Аны истіп, минің
пір ле сағыс: інектерні удурлирға, пызоларға хоспасха,
эмістірбеске. Кізілер аал тастында інектерін сағыпчалар.
Самңып парған інектер, ибзер маңзырап, сопладып,
мууреп ала килчелер. Илееде інектер минің хыримңа
иртчелер, мини ле чоғыллар, ноға-да соң халчалар. Прай
даа інектернің соонда чохыр інектең хызыл інек кбріне
тустілер...
(Д. Чанков)
1. Чоох хайди тоозылған полар?
2. Сірернің чи, олғаннар, ибде итчеткен тоғыстарың пар ба?
Хайди аны толдырчазар? Постарыңның сағыстарыңнаң улезіңер.
120
ТАПТЫРҒАС
230. Устундегі текстке тостеніп, ибде «Минің чайғыдағы ббн
тоғызым» тіп чоох пас киліңер. Килістіре кизегестернең паза союз-
тарнаң тузаланыңар.
22 §. Кизегестернің пбліктері
231. Таблицаны хығырып, кизегестер тузазы хоостыра хайдағ
пбліктерге чарылчалар, чоохтап пиріңер.
Кизегестернің пбліктері Кбзідімнер
1. Кбзідім: мына, ана, тігіне Мына мында минің тдреен- дскен аалым.
2. Пблістіг: ла, ле, на, не Тигірде чалгыс ла пулудыңах халтыр.
3. Тыыдыс: даа, дее, таа, тее, иң, угаа, най, нооза, уламох, саңай, хай-хай, -дыр, -дір, -тыр, -тір Пістің тайга аңнарга даа, хустарга даа пай.
4. Чбпсініс: -ох, -дк, я, чізе (ізе) Аал хойлары тагларзарох чдрчеткеннер.
5. Сурығлығ: ба, бе, па, пе, ма, ме, нддс, чдбе, а, я, чи Нддс чаалазарга килізер? (Н.Дом.)
6. Ікінңілестіг: ни, па ни, пе ни, ба ни, бе ни, ма ни, ме ни, ба ни за, бе ни зе, па ни за, пе ни зе, ма ни за, ме ни зе, таң Наңмыр чагар ба ни за.
7. Сурыныс: -дах, -дек, -тах, -тек, хайа Иразан, хайа тамкы пирдек, иртіп тее парар, арса. (М. Килъ.)
8. Іле нимес: -да, -де Кдзенекті кем-де тохлат- хан.
9. Тоғырлас: за, зе, са, се Аал кічіг, че школа за улуг полтыр.
10. Синінңе: хати, арах Хысхызына одың кдп арах тимнирге кирек.
11. Чаратпинчатхан: чох, нимес Чох, парбаспын.
121
232. Чоохтағларны орта уннең хығырыңар. Кизегестерні таап,
оларның поліктерін паза чоохтағдағы тузазын чарыдыңар.
1. Нобс пу аалдағылар прайзы ла ыырңылары Фёдор-
ның? 2. Нбос мин паза пір дее кізее кирек нимеспін.
(М. Килъч.) 3. Син минің сын кбңнімні пілерге сағынча-
зың, я? (М. Килъч.) 4. Син мині таң саңайға удесчезің ме?
(С. Чар.) 5. О, синің дее тіл парох ноо. (Н. Дом.) 6. Килдек
пеер, чоохтап пирдек чахсы чонның алнында, хайди
чааласхазың, хайдағ городтарны алғазың? (В. Шул.)
7. — Сынап па? Ікі чирде бе? Іңем чи хайди полар? —
ікінчілепче Игурак. (А. Сул.) 8. — Ізе, тайғада адайлар
киректер чи. Мында тиктең не хайынминча поларзар, я? —
сурыбысты оолағастың чистезі. (А. Сул.)
1. Чоохтағларның оон членнерін табыңар.
2. Арланған сбсті пудізі хоостыра узур салыңар.
233. Кибелістернің узіктерін
чоохтағларны сығара пазыңар.
Ноға парирзар,
Хайран пурічектерім?
Сірерні чуктене,
Майыхтым ма мин?
бтіг хығырыңар. Кизегестіг
Сірерні бскірбеем,
Кбрбеем ме мин?
Ах судімнең
Азырабаам ма мин?
(В. М а й н а ш е в)
Оң-пасха сырнаң сырлалған халсарығ
Сатчалар базарның істінде.
— Сырлалған халсарығ, сырлалған халсарығ!
Кірер бе ни ол синің кбңніңе?
(В. Майнашев)
1. Пирілген узіктерде айланыстарны табыңар, танығларын
чарыдыңар.
2. Арланған сбсті морфология саринаң узур салыңар.
3. Узун гласнайлығ иділістернің орта пазарын чарыдыңар.
4. Пирілген сбстерге синонимнер табыңар: оң-пасха, чуктене.
122
ТАПТЫРҒАС
234. Кизегестерні таап, оларның тузазы хоостыра поліктерін
козідіп, пазыңар.
1. Кбрчезер, чазының даа, тайғаның даа чахсы сари-
лары пар. (Д. Чан.) 2. Мин зе аның коңнін тузірбеем.
Чоохтабаам ол имчдні чахсы таныпчатханымны, аның
мының алнында пос тілін уғаа маңат пілгенін. (С. Кар.)
3. Школаның директоры кбп тее ниме чоохтабаан, полған
на кізі чайғызын, пір дее ниме итпин, тик иртірбеске кирек
теен. Хайзылары школа хыриндағы ниме-ноо бскірңең
чирде тоғынарлар, піреелері хайдар-да чир кбрерге
парарлар. Че мин не сағысха тузібістім. (Д. Чан.)
1. Чоохтағларның грамматика ооннерін табыңар.
2. Иділістің причастие формаларын таап, оларның чоохтағда
хайдағ член полчатханын чарыдыңар.
3. Местоимениелерні табыңар, оларның тузаларын сағысха
киріңер.
235. Точкалар орнына килістіре кизегестерні турғызыңар.
Чоохтағның тузазы алыспаан ма, чарыдыңар.
Аалны харасхы тиксі ... чаап салған. Кун кірізі ...
сала хазарчатхан. Мал ..., адай-хус ... табыс сығарбаан.
Фёдор Павлович харасхыны бтіре тыңнан кбрген. Че
хаңаа тығдыразы пір ... истілбеен. Харасхы, улам ...
хойып, пуларны хара чирге чаба пазыбызарға иткен осхас
полыбысхан. Фёдор Павловичке хаңан ... мындағ бкіс,
бкпеленістіг кббл учураспаан полған. Ол пір ... хабыныстығ
сағыс кирін полбин одырған.
— Федя, паланың иді от ... чіли кбйче. Аны чатырарға
кирек, — урбеңнеен Арина.
(Н. Доможаков)
Тузаланч,аң кизегестер: дее, ле, даа, таа, на,
ла.
• Деепричастие кизектіг, кбні чоохтығ чоохтағларны таап,
олардағы танығларны чарыдыңар.
123
ТАПТЫРҒАС
23 §. Кизегестерні орта пазары
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
236. Текстті хығырыңар. Кизегестер состернең хайди пазыл-
чалар, чоохтап пиріңер.
Кизегестер состернең хада ус пасха оңдайнаң пазыл-
чалар: пірге, дефис пастыра, алынңа.
1. -ох, бк чбпсініс, -дах, -дек, -тах, -тек сурыныс
кизегестер сбснең пірге пазылчалар: пардах, килдек, пар-
ганох, килгендк.
2. Іле нимес -да, -де кизегестер дефис пастыра
пазылчалар: ниме-де, хайда-да, хаңан-да.
3. Прай пасхазы алынч,а пазылча. Олган даа, кізі ле, иң
улуг, кічіг арах.
237. Скобкаларны азып, орта пазыңар.
Истіг, амыр аал пістің, чуртаан чирібіс (тее) сіліг.
Кистінде пбзік тағлар паза тайға хыри. Алнында, тізең,
чазы чайылча. Илбек чазы. Хаңан (да) ол чазыда улуғ
чаа полтыр. Ам (даа) соған пастары паза хаңан (да) ханға
патхан таттығ пычахтар таапчалар.
(К. Н е р б ы ш е в)
1. Текстте полызығлығ чоох чардыхтарын табыңар. Оларның
тузаларын чарыдыңар.
2. Тексттегі наречиелерні табыңар.
3. Пирілген сбсті морфология саринаң узур салыңар: чуртап-
чатханнарга.
Пілерге кирек!
Даа, дее, таа, тее, ла, ле, на, не кизегестер пірееде
сбстің ортызына кір парчалар, андада олар сбснең пірге
пазылчалар: парбиндаача, паслача, тогынначам.
124
ТАПТЫРҒАС
Я, чох, таң кизегестер хаңан даа запятойнаң чарыл-
чалар, пасхалары — чарылбинчалар.
-ох, -дк кизегестер, гласнайға тоозылчатхан сбстерге
хозылчатсалар, сбстің халғанңы гласнайы тус халча:
кіздк, палох, тілдк.
Сбс узун гласнайға алай о, д, и гласнайларға
тоозылчатса, сбс соондағы гласнай туспинче: харааох,
киңеедк, пызоох, хостиох.
іскіт
озып
хыро
1. Хайдағ кизегестер соснең пірге, дефис пастыра, алынңа па-
зылчалар?
2. Чоохтағда запятойнаң чарылчатхан кизегестерні адап пи-
ріңер.
3. Хаңан соске хатығ гласнайлардаң пасталчатхан кизегес хо-
зылча, хаңан — нымзах гласнайлардаң пасталчатхан?
4. -Ох, -дк кизегестерні хысха паза узун гласнайларға тоо-
зылчатхан состерге хосса, состің тугенңі гласнайы хайди алыс парча?
238. Скобкаларны азып, кизегестерні орта пазыңар.
Соонаң піс іскіттер (дее) аразында хозаннар
чбрген істерні кбрглеебіс. Оларның кізілерни
(бк) осхас чбрңең чоллары пар полңаң полтыр.
Хозанның ізін (зе) харда танирға оой: ікі хости
іс — ол соон азахтарыни, ікізі кічиңек — алын
азахтарыни. Хаңан (даа), чугурзе, ырах сегірчеттір, іди
полбаза, ыырңыдаң хайди озып алар (за).
Ибзер сырайларыбыс хызар парған, пбрік-мойды-
рыхтарыбыс (таа) хыролап парған айланғабыс. Хайдағ
(даа) полза, хысхының сіліг, уғаа хайхастығ сари пар. Мин
пабама, чбрген чолыбыстаңар чоохтап, ағас аразында анда-
мында хайдағ (да) нимелер тазыласханын піл полбаабыс
тіп чоохтаам.
— Хысхыда, улуғ соохтарда, ағас чара тооп, іди
тазыласча, — теен пабам.
«Кустіг (бк) полтыр соох апсах», — сағын салғам мин.
(Д. Чанков)
125
ТАПТЫРҒАС
1. Узун гласнайлығ состер ноға іди пазылчатханын чарыдыңар.
2. Деепричастие кизектіг паза коні чоохтығ чоохтағларны хы-
ғырыңар.
3. Адалыстарның падеж хозымнарын таныхтап салыңар.
239. Текстті хығырыңар. Скобкаларны азып, кизегестіг чоохтағ-
ларны сығара пазыңар. Оларның орта пазарын чарыдыңар.
Костектің коңні толған, иирге теере илееде палых
хаптырып алған. Пабазы машиназын чбргізібіскен, анаң
ойлат сыхханнар. Кбстек ам (на) кроликтерінеңер сағын
килді. «Хайди (ла, ле) чуртадылар ни кун тооза, — сағын
парча ол. — Мині кбр салзалар, сегірізерлер, неке. Че ниме
чох, бркелерім, мин сірерге чахайах араластығ кбппегес
наа от сал пирем.
Ибге читкенде, Кбстек, чидікпин, клетказар ойлап
парды. Таңнастығ, пір (дее) кролик аны бріністіг удур-
лабады, ноға (да) прайзы узупча. Клетканы азыбысса, пір
(дее) кролик хыймырабады. Пір палазын холына алып
алғанда, анзы пос-пас (ла), тынмин (даа, дее)ча.
— Пабаң! — хысхырча Кбстек. — Пабаң, кроликтер
блглеп партыр, — оолах ылғабысты.
Пабазы кбрзе, сыннаң (даа), прай даа кроликтер
бліглер.
— Хайди полған полч,аңнар? Оттары (ла) халтыр,
читкен осхас.
— Кбрдек, палам, тинтеде суғ чоғыл. Син кунде нинңе-
нинңе хати суғ урңаңзың, пуун, мындағ ізіг кунде, пір (ле)
хати ур пиргезің. Кроликтер, сухсап, майых партырлар.
Мин сағаа паз (ох) кроликтер ал пирем, син (зе) ам пілер-
зің, хайди оларны азырирға.
Кбстекке кроликтер уғаа айастығ полғаннар, олар-
ның паарсах тегілек харахтары хараана кбрінчеткеннер.
(Д. Чанков)
126
ТАПТЫРҒАС
1. Тексттің темазын паза оон сағызын чоохтап пиріңер.
2. Костек оолахтың омазын чарыдыңар. Авторның коңнін
козідіңер.
3. Сірер чи, олғаннар, ибде кроликтер алай пірее пасха ниме
тутчазар ба? Оларны хайди кбрчезер, чоохтап пиріңер.
240. Устунде пирілген кбніктіріглерге тбстеніп, постарың искен,
кбрген, хығырған нимелерні сағысха киріп, «Минің хынчаң анычаам»
темаа чоох пудіріңер.
Кизегесті морфология саринаң узурері
1. Чоох чардығы. Аның тузазы.
2. Морфология пілдіріглері: а) пастағы формазы;
б) тузазы хоостыра кбрімнері; в) хубулбинчатханы.
3. Синтаксистегі тузазы.
К б з і д і м: Нддс чаалазарга килізер?
Паспин узурері
Нддс — кизегес. Тиксі чоохтаға теелче. Пастағы фор-
мазы — нддс. Сурығлығ кизегес, хубулбинча. Чоохтағда
член полбинча.
Пазып узурері
Нддс — киз., паст. форм. — нддс, сурығлығ киз., ху-
булб., чоохтағда член полб.
241. Хығырыңар. Кизегестерні сығара пазып, морфология сари-
наң узуріңер.
Ханңа ла пар аймах ағастар Кізідең полар, аң-хустар даа,
Тбреен тілде прай адалчалар. Уннер алызып, танысчалар.
Нинңе ле пар аңнар, хустар Аннаңар хас-хаңанға даа
Ідбк тооза солалатчалар... Пос тілінең чир уйатпаңар.
(М. Кильчичаков)
Алай тіл пайы кирек чох па,
Иргілен парған маймах чіли?!
127
ТАПТЫРҒАС
Палаларыбыс пілбезіннер бе,
Сарнабазыннар ба піс чіли?
(Ирина Хан хызы)
Пабам чуртында Тугдур адай даа
Хакас тілімні чахсы пілче.
Пістің чирде тбреен хазыңас таа
Піске таныс кбгнең кбглепче.
(Г. К и ч е е в)
1. Пу кибелістернің узіктерін хайдағ пір ббн сағыс піріктірче?
2. Ибде «Тбреен тілімнеңер сағыстарым» темаа чоох пас са-
лыңар.
3. Хакас тілінеңер пірее кибеліс, таап, угрен киліңер.
242. Хығырыңар. Иртірілген букваларны паза танығларны тур-
ғызып, пазып алыңар.
Кічігде пір хатап уғ... тың ағырғам. Сағызым айлан
килзе, іч,емн...ң холы от ла осхас ізіг пазымңа кбксімч,е
истіг сыйбастырңаң паза аның ун... мині оңарылдыр-
чатхан. Іңең ч...хтан ам даа пір... ниме ч...хта іңең сурын
турғам. Че ниме ч...хтапча піл полбинчам аның на ун...
мині абытчатхан ағыр.. ,мны наныстыр турған.
Кинетін мында, тайғада, іңемн...ң ол ун... истіл сых-
хан. Ырах амыр истіг паза мині иркели истілче іңемн...ң
тілі. Анаң на оңарғам, ол тирең бзензертін хайдағ-да с...-
ңахт.. .ң солбыр.. ,ны истілчеттір.
Сағыста ноға-да иргі кбглер ат чарызы тойлар кбрін
сыхча. Чорға аттарн...ң сыртында ч...т оол...хыстар
чайхалбин даа иртіпчелер. Таң тадылығ тус пе пу?.. Чох тус
нимес.
(К. Н е р б ы ш е в)
1. Кизегестерні алтынаң сиип, пбліктерін кбзідіңер, орта паза-
рын чоохтаңар.
2. 2-3 кизегесті морфология саринаң узуріңер.
128
ТАПТЫРҒАС
чорган
ыым
улгаат
3. Текстте паза хайдағ чоох чардыхтары пар? Олар нимее ки-
ректелчелер?
4. Орфограммаларны, танығларны чарыдыңар.
5. Тартылғы падежте турчатхан состерні палғалысчатхан сос-
терінең хада сығара пазып алыңар.
243. Текстті хығырыңар, аның бон сағызын чоохтаңар. Текст-
тің стильін чарыдыңар. План пудіріңер.
Чахсаан кор турзам, інектерімнең хада пы-
золары килчелер, тосханңа эміп алтырлар, пір
дее маңзырабин, іңелерінең хада пастырчалар.
Кем пыролығ? Мин не пыролығбын. Хайди
полңаң?
Пілбинчем, таң іңем мині чыртарынаң хорыххам ма,
итсе, іңем мині пір дее хати чыртпаан, алай позымның
улуғ пыромны пілініп пе, че аал аразында бс парған
салғанахтар хыринда одыр салдым. Ноға, пызоларымны
кбрбин, чбрібіскем? Іңем чи хайди полча полар? Піди чарат
салдым: ибзер орай хараада ла айланарға, ол туста кізілер
узуғлабызарлар.
Амды сағынчам: ибдегілер узи пирді. Пістің тадар
ибнің ізиин ағырин азып, кір килдім, от ам даа кбйче.
Орғанзар ағырин сығып, іңемнің кистінде чадыбысхам.
Іңем, минзер айлан киліп, чорғаннаң чаапча. Минің зе
ыым килче, че тудынчам. Мин хайдаң пілим зе, іңем мині
узубин сағыпчатханын.
Хайран іңемнің мині хуңахтаанын хаңан даа унду-
бинчам.
Піс олған туста іңені читіре паалап полбинчабыс,
соонаң на, улғаат парза, аның улуғ кузін, паарсах чуреен
пбзікке санапчабыс. Хайда даа чбрзем, хайдағ даа
сидіктерге урунзам, іңемні хаңан даа сағысха кирчем, ол
миннең хаңан даа хада.
(Д. Чанков)
129
ТАПТЫРҒАС
1. Авторның халғанңы абзацта пасхан сағызын тирең чарыт
пиріңер.
2. Кизегестер тузазы хоостыра хайдағ кбрімге кірчелер?
3. Тексттең прай полызығлығ чоох чардыхтарын сығара пазып
алыңар: а) послелогтар: б) союзтар: ...; в) кизегестер: ....
4. «Ічемнің чылығ, сибер холлары» темача чоох пудіріңер. Кирек
полза, Д. Чанковтың чооғынаң алылған узіктең килістіре сбстер,
чоохтағлар алыңар.
ИРТКЕНІН ТИКСІ ХАТИРЫ
Сурығларға нандырып, кбзідімнер пиріңер.
1. Кизегес полызығлығ чоох чардығынаңар ниме піліп
алғаныңарны чоохтап пиріңер.
2. Кизегестер ноға полызығлығ состер тіп адалчалар?
Олар пасха полызығлығ чоох чардыхтарынаң нименең
пасхалалчалар?
3. Кизегестер тузалары хоостыра пасха-пасха пблік-
терге чарылчатханын чоохтап пиріңер.
4. Оларның орта пазарын чоохтаңар.
244. Ікі текстті хығырыңар, анаң тиңнестіріңер. Кизегестер сбске
хайдағ наа туза хосчалар?
1. Чурт — чахсы ниме. Че ол аннаң чахсы полыбыза-
дыр, хаңан аны узе тудыбызарға постаң кустіг, улуғ ниме
айғағын сунчатса. Ол туста кізі хайдағ нимее тимде полча,
пу алнында турған кунні, турче полза, кбріп аларға, киңее
алай пайаа чбрген чирін харах айланызынаң харабызарға,
прай нимезін пирібізерге тимде. Андағ оңдайда полған
Чохыр адай.
2. Чурт — чахсы ниме. Че ол аннаңох чахсы полы-
бызадыр, хаңан аны узе тудыбызарға постаң кустіг,
улуғ ниме айғағын сунчатса. Ол туста кізі хайдағ даа
нимее тимде полча, пу алнында турған кунні турче дее
полза кбріп аларға, киңее ле алай пайаа ла чбрген чирін
130
ТАПТЫРҒАС
харах айланызынаң даа харабызарға, прай даа нимезін
пирібізерге тимде. Андағох оңдайда полған Чохыр адай.
(М. Коков)
1. Тексттегі кизегестерні сығара пазып, оларның тузаларын
чарыдыңар.
2. Тире танығның турғызылғанын чоохтаңар.
3. Арланған состерні пудізі хоостыра узуріңер.
245. Текстте иртіріл парған танығларны, букваларны турғызып,
пазып алыңар. Полызығлығ чоох чардыхтарын, таап, прай саринаң
узуріңер.
Прай тайға істіме толдыра минің (не) ним... (де) орініп
тың н...к сабылчатхан чур...мн...ң тукл...ні истіл турған.
Тынмин (даа) одырчам.
Нымзағас чылығ таныңах сырайыма истіг урун...п
ирткен. Аның с...нңа паз (ох) пір кизекти сабыла тускен.
Сах анд(ох) тайға к...лңе усхун паст...н. Пай...даң солбы-
р...н с...ңах (таа) ун...н чарытхан тағ пастары сыбыра-
зып амыр с...лас паст...н. Хусхаңахтар пір (ікі) уйғул...ғ
ун хосха.. .ар. Хайда (да) угу соғын (у, уу)ктеп салған.
Хайхастығ сіліг тайға. Уламох сіліг ол таң алнында
хаңан амыр тайға усхунчатса.
(К. Нербышев)
246. Кизегестернің полған на пблиине хоос литературадаң
кбзідімнер сығара пазыңар.
247. Диктант пазарға тимнен салыңар. Ус кизегесті морфология
саринаң узур салыңар.
I. Полған на кізее тбреен-бскен чирі хаңан даа аарлығ.
Тбреен чиріне кізі киреенңе, блгенңе хынча. Хайзы кізі-
лер, пасха чирлерзер чуртирға парыбызып, тбреен чирінзер
айланчалар, позым чирінде блерге тіпчелер.
Сірер ам даа кічігзер, чирнің устун ам даа кбргелексер.
Пот мағаа чир устун кбп кбрерге киліскен. 1941 чылда
131
ТАПТЫРҒАС
чааға парарға киліскен. Паза пістің чирлерні корербін ме,
чох па тіп сағынчатчаңмын. Ана андағ полған пос чирінең
чарылызарға.
Че, хорғыстығ чаада чбрчеткенде, хаңан даа тбреен-
бскен чирім сағызымнаң сыхпаңаң. Хараама кбрінңең
аалым, андағы туралар, таныс кізілерім, ибіркі тағлар,
хости арығ, хорлап ахчатхан кічіг суум. Ана андағ полтыр
кізінің тбреен чирі. Сірернің чуртазыңар ам на пасталча.
Мыннаңар чир устун кбп кбрерге килізер. Анда сірер
чахсы піліп аларзар: ниме полңаң тбреен-бскен чир, ниме
полңаң килкім Ада чир-суу. Мин аның учун чааласхам,
аны арачылаам, аннаңар мағаа ол уғаа аарлығ.
(Д. Чанков)
1. Тексттің обн сағызын табыңар.
2. План пудіріп, чоохтаңар.
II. Чон хынызы, паарсазы... Ағаа турызарға хайдағ
сидік кирек. Пірдең, чон позының хынызын, паарсазын
полған на кізее сыйлабинча. Уғаа бріністіг, Тбб чирінің
саблығ тахпахчы-кбгңі хызы Евдокия Петровна Тыгды-
маева чир-суғңыларыбыстың улуғ хынызынаң, паарса-
зынаң сыбыра тузаланча. Позы даа хара пас чонына илбек
кбгңі кбңнін толдыразынаң сыйлапча, пай, сіліг унінең
бріндірче.
Саблығ хайңы-тахпахчыларның аймах туста иртіріл-
ген «Айтыс» марығда сыбыра аралазып, изебі чох кбгңі-
лернең тоғасчаң, сбс пылазып, тахпахтасчаң.
Иптіг кбрімніг, пазымнығ хылыхтығ, ачых-чарых кбң-
ніліг Евдокия Петровна Тыгдымаеваның пай, сіліг уні
тиксі тарап турңаң, прайзына брініс ағылып. «Сым полы-
ңар, Тыгдымаева сарнапча!» — пу сбстер тблдең тблге
парып одырчалар.
(А. Султреков)
132
ТАПТЫРҒАС
248. Тореен-оскен чиріңердеңер «Минің аалым» тіп чоох па-
зыңар. Аның сілиинеңер, пайынаңар, сабландырчатхан кізіле-
рінеңер чоохтаңар. Анда постарыңның тирең хынызын, поғдархазын,
хайхазын кбзідіңер.
КУҢУРЕ ХАРАҒАЙЛАРЫ
Куңуре харағайлары
Чонын сағыпчалар,
Чыллар бтіре олар
Сынңых полғаннар.
Хайдағ даа туста олар
Чирін тастабааннар.
Уурабин чылларға
Тблін сахтапчалар.
Чіткен ааллар айланар —
Харағайлар пілчелер.
Полған на кунні олар
Ізеніснең удурлапчалар.
Ағбан хазында олар
Чайхалыс турчалар.
Тблі-чонын сағып,
Куулезіп турчалар.
Айланыңар пу чирзер,
Харағайлар ізенче.
Пазох хоных пик полар,
Харағайлар киртінче.
(Л. Чебодаева)
1. Автор кибелісте хайдағ ббн сурығ кбдірче?
2. Пірее чіткен аалның тархынын піліп алыңар. Ол аалдаңар
реферат тимнеп киліңер. Реферат пасчатса, сірер пасчатхан аалда
хайдағ фамилия ал чбрчеткен чон чуртаанына хайығ айландырыңар.
Аалда чуртаан саблығ кізілердеңер ундубаңар.
133
ТАПТЫРҒАС
МОДАЛЬНАЙ СОСТЕР
24 §. Модальнай сбстердеңер оңнағ
249. Чоохтағларны, кирек буквалар турғызып, пазыңар.
Арланған сбстернің тузаларын чарыдыңар, чоохтанчатхан кізінің
чооғына олар хайдағ туза пирчелер.
1. Арса, тулг... пеер суға сомарға килген полңаң?
(Н. Слад.) 2. Сыннаң даа, азахтарың, тайлығып, аар-пеер
ле чылысчалар. (Н. Слад.) 3. Пілдістіг, пулан оларны
ибіре парб...н, че хойығ хазыңнар араз...нзар кірібіскен,
п.-.зын ідбк ле пулғап. (Г. Скреб.) 4. Ачырғастығ,
...лахтарға п...н оң полбиндыр. (И. Кост.) 5. «Хынза, с...с-
хан тігі дее аға.. .ар учуғыбызар», — тіп махтан тур арғызы.
(И. Кост.)
1. Чоохтағларның ббн членнерін сиип салыңар, оларның хайдағ
чоох чардығынаң пілдірілгенін чарыдыңар.
2. Кбніктірігде послелог паза союз полызығлығ чоох чардых-
тарын табыңар.
3. Арландыра пазылған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
250. Текстті хығырыңар. Модальнай сбстердеңер ниме піліп ал-
ғаныңарны чоохтаңар.
1. Чоохтанчатхан кізінің чооғын ибіркі нимелерге
теелчеткенін таныхтирға киректелчеткен сбстер модаль-
най сбстер тіп адалчалар.
Хакас тілінде мындағ тузалығ сбстерге ббнінде ху-
булчатхан сбстернің хайдағ-да тыып парған формазы ай-
лан парча. Кбзідімге алза, хынза хын иділістің молч,астығ
наклонение формазы модальнай сбс полып киректелче
134
ТАПТЫРҒАС
(Хынза, улуг городсар син дее парарзың) алай ба сыннаң
сын адалыстың сығынғы падеж формазы (Сыннаң даа,
прайзы тузында айлантыр).
2. Модальнай сбстер чбпсініс паза ікінңілес тузалығ
полчалар:
а) чбпсініс тузалығ модальнай сбстер чоохтанчатхан
кізінің чоохтағдағы сағысха киртінчеткенін кбзітчелер.
Оларның хоостыра чоохтанчатхан кізі чоохтасчатхан кізее
сағызын киртістіг иде читірче. Мындағ тузада иң, удаа,
сын, сыннаң (даа), сынап таа, орта, ікінңілес чоғыл, пілдіс-
тіг, оңарылыстығ паза даа пасха сбстер киректелчелер:
Оңарылыстыг, нандыра айланарга чарабас. (И. Кост.)',
Сын, сын, олганнар, тогысты тоозарга кирек. (И. Топ.)',
а) ікінңілес тузалығ модальнай сбстер кізінің ізен-
минчеткенін, ікінңілепчеткенін таныхтапчалар. Мындағ
тузада иң удаа киректелчелер арса, хынза, ікінңілестіг,
чігленістіг паза ан. пасх. сбстер:
Иирзер, арса, наңмыр чаабызар. Мынзы, хынза, маң-
зытта пудірілген туралар полар.
3. Модальнай сбстер чоохтағның члені полбинчалар.
251. Пирілген модальнай сбстернең тузаланып, «Музейде»
темаңа чоохтағлар пудіріңер.
Таңнастығ, хынза, итсе, пілдістіг, ікінңілес чоғыл,
бріністіг.
252. Пірее кбрген кино хоостыра ікі кізінің чоогын пудіріп, пас
салыңар. Аймах-пасха модальнай сбстернең тузаланыңар. Диалог
пудірер алнында таныглар турғызарын сағысха киріңер.
253. Чоохтағларны хығырыңар. Модальнай сбстерні таап, ча-
рыдыңар.
1. Сыннаң даа, кізілер тиинні теерізі учун аңнапчалар.
2. Орта, кббізі тасхыл куркузін соох чирлернің хузы тіп
санапча. 3. Арса, тбдет одырған тураа талаан полбинчатхан
учун, ағаа чон хынминча полар. Сыннаң даа, пірееде іди
135
ТАПТЫРҒАС
киліс парча. 4. Ікінңілес чоғыл, парлахтың
чурты тахырахтың (болыпая горлица) уйа-
зының хыринда хай-хай иптіг. 5. Тилем ыыр-
ңы ах хозанны таппас, неке. 6. Арса, хосхар
амды Алтай тағларынаң ааллап килер, че
анда даа аның саны кбп нимес. 7. Хынза, сарыңмай,
пораатайларның ббріне хозылып, аалзар даа чиде салча.
тахырах
курку
тддет
хосхар
1. Коніктірігдең аң-хустар аттарын ікі чара сығара пазып алы-
ңар: а) аңнар аттары: ... ; б) хустар аттары: ... . Оларға Хакасияда
орныхчатхан пизер аң-хус аттарын хоза пазыңар.
2. Кбніктірігдең сығара пазыңар: а) послелогтарны; б) союз-
тарны; в) кизегестерні; г) модальнай сбстерні.
3. «Чирім аң-хустары» темаа сочинение пазыңар, полызығлығ
чоох чардыхтарынаң тузаланыңар.
254. Текстті хығырыңар. Модальнай сбстіг чоохтағларны сығара
пазып, членнер хоостыра узур салыңар.
сдргирге
моркам
пілек
Сыннаң даа, хайзы-хайзы ыраххыдаң
читті ни пу итке ипти, иңніне тапти тігілген
кбгенек? Ноо тустаң сығара чолын чоллады
ни ол? Атха учухтыра алтанар полза, харығ
полбас чалбах идее. Арса, тоңңыл тістенектерні хысхы
соохтаң хайраллирға полысчаң ол ууңаларға. Хуңахтағы
паланы даа сбргирге илбек идее читчең, неке. Андағ илбек
идекке турыстыра тігілген аның нии. Чыырып-чыырып,
чібек чачып, ээн пазына хазааннар аны. Тоғыста илбеенең
харылбас идее, пілекке чарас пбзік моркамнығ тіккеннер.
Мына, хайын чбріп, кбдезің улбурібістің. Айаларың
моркам істіне чазыра, ізіг кбдесті, ізіг тібин, хабарзың.
(Г. К а з а ч и н о в а)
1. Текстке ат пиріңер. Авторның хакас ипчінің кбгенеене хы-
нызын киречілеңер.
2. Кбгенектің чардыхтарын адирға киректелчеткен сбстерні
адап пиріңер.
3. Сірер пос чонының хайдағ кип-азахтарын пілчезер? Адап
пиріңер. Оларның піреезінеңер хоос чоох пас салыңар.
136
ТАПТЫРҒАС
МЕЖДОМЕТИЕ
25 §. Междометиелер паза табыстарға кбогіп
путкен сёстер
255. Унні орта турғызып, хығырыңар. Арланған состернің туза-
зын чарыдыңар.
1. Т-пук! Кізі чолға сыхчатханда, хайдағ андағ чоох-
тар полңаң. Хатхырызып, кбглезіп аларға кирек нооза.
У-ух, пу палаларны. Пістің харах чазыбысты олар сағысха
кирерлер бе? (В. Шул.) 2. Ой, хыстар, ит-чаным, торбах
теерізі истеен чіли, ағырча. (В. Шул.) 3. Йо, худай, хайдағ
ниме тузелче! Сағынарға даа арыстығ. (Г. Каз.) 4. — У-у,
хаама, кізі ле идегіне силбектенедір! — ачырғана, тың
тапсабысхан апсах. (И. Кост.) 5. — О-о, палам, — тіпче
іңем, уругіп, — пір дее ниме итпе, тынанып ал. (Д. Чан.)
6. О-о, хайдағ сіліг ағас. (Д. Чан.) 7. Йо-йо-йо! Сурынчабыс,
ағырин полыңар! Сірер пісті пасхлап салбаңар! (С. Кар.)
1. Узун гласнайлығ состерні сығара пазып, оларның орта паза-
рын чоохтаңар.
2. Коніктірігдең местоимениелерні сығара пазып, оларның туза-
ларын чарыдыңар.
3. Коніктірігде айланыстарны табыңар.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
256. Текстті хығырыңар. Междометиелердеңер искіріг тимнеңер.
1. Полған на тілде пос алынчд паза полызығлығ чоох
чардыхтарының санына кірбинчеткен сбстер пар. Андағ
сбстернітілнауказында междометиетіп адапчалар.
2. Хакас тілінде междометиелер тузалары хоостыра
мындағ пбліктерге чарылчалар:
137
ТАПТЫРҒАС
а) кізінің коңнін таныхтапчатхан междометиелер
(оріністі, таңнасты, хайхасты, тарынысты, ағырсынысты,
хорғысты, хомайласты, пыроласты, хомзынысты, паза
ан. пасх.): а-а, ай!, ай-да, ах, ак-кай, йо!, о!, ой, ок!, пок!,
пой!, тпук, тпок, у, уй, э!, халах!;
б) хырызыныс тузалығ междометиелер: хосханах;
в) хығыртығны, кустегні таныхтапчатхан междоме-
тиелер: ш-ш-ш! кыш! тсс!, адыр!, иик! хыйт!, ноо! тпру!
тыр! сыйт!, сіле!, мех-мех, чок-чок, туут-туут!, уйс!,
хыыйт! хуух!, уш! айт! уйт! паза ан. пасх.
Пірее междометиелер нинңе-нинңе тузаны таных-
тапчалар. Кбзідімге алза, йо междометие бріністі дее,
ағырсынысты даа, хорғысты даа кбзітче: Йо, кем киліп
одыр. — Йо, пазым агырча. — Йо, пуга киліп одыр. Меж-
дометиелернің тузалары ун хоостыра кбзіділче.
3. Междометиелер хубулбинчалар.
4. Междометиелер пасха чоох чардығының орнына
киректелчетселер, чоохтағның члені полчалар: Тудыс
аразында «йо-йо» ла истілген. (И. Топ.) Ниме истіл-
г е н? — «йо-йо»; Ол ай-уйны истерге оой полбаан.(Г. Каз.)
Нимені истерге?— «ай-уйны».
5. Чоохтағда междометиелерні кббізін запятойнаң
чарчабыс. Сынап междометиелер кбдіре уннең адал-
чатсалар, оларның соонда хысхырымнығ танығ турғы-
зылча: Че-е, хызъщаам, хомзындырба мині. Сыйыхты
хыйа итпинчелер. (В. Шул.) О-о-о! — дрін парып, хысхыра
тускен ууңазы. (И. Топ.)
257. Кирек междометиелерні турғызып, чоохтағларны пазыңар.
1. — ..., хайдағ сіліг меспек, — кулімзірепче Кайток
аға. — Мині хада ойнадарзың ма? (И. Топ.) 2. ..., парааңар.
Кбк тайғамның сілиин кбзіт пирбеенде, истіг чадын
чатпаспын. (В. Шул.) 3. —..., сині андарох па? — брінгендег
тапсабысхан Маниса. — Андағ полза, хада парарбыс.
138
ТАПТЫРҒАС
(Н. Тин.) 4. — ..., палам, оңнабин халдым, кинен сых
парды, — тіпче іңем, ахтанып, — пазох саба адабыстым
ноо. Хайди итчең пу тілні? (Н. Тин.)
Тузаланч,аң междометиелер: йо, че, э-э, о-о,
тпук.
1. Арланған сбстерге антонимнер табыңар.
2. Пирілген сбстерні пудізі хоостыра узуріңер: чатпаспын,
оңнабин.
3. Междометиеліг 2-3 чоохтағ пудіріңер.
Пілерге кирек!
Междометиелер ббнінде олаңай чоохта паза хоос
произведениелерде матырларның чооғында алғым кирек-
телчелер.
Междометиелернің тузаларын чахсы читірер учун,
чоохтанчатхан кізі аймах-пасха мимикаларнаң, холнаң
даа, действиелер идіп, хоза кбзітче.
258. Унні орта турғызып, хығырыңар. Танығларның турғы-
зылчатханын чарыдыңар.
1. — Че, Гриша, гармошка ойнап пир, сал пирим, —
азахтары чахсы испезе дее, иб ээзі илееде сегірген.
(Д. Чан.) 2. Че-е, бркені аны, ол тамах уретче. (Д. Чан.)
3. Эк, хайдағ сидіктір чуртирға! (М. Тур.) 4. Че, палам,
мин дее сат полбинчам, син ниме идіп аларзың. (В. Коб.)
5. Йо, халах, хайди сағба-суғба чох килібістің, палам.
(Н. Тин.) 6. Пазох: «Ура-а!» — табыс истілче, алнынзарох
чугурчебіс. (Д. Чан.) 7. Пок, хомай хабар алтырзар, чаа
андағ хорғыстығ ниме нооза. (И. Топ.) 8. Эк, хайдағ
ачырғастығ! (А. Сул.)
1. Междометиелернің тузаларын чарыдып, пбліктерін адаңар.
2. Междометиелер чоохта хайдағ член полчалар?
139
ТАПТЫРҒАС
259. Унні орта турғызып, чоохтағларны хығырыңар. Танығ-
ларның турғызылчатханын чарыдыңар.
1. Э-э, мин тыт тбзінде, чолға чобал парып, узубыстыр
ноом. (Д. Чан.) 2. О-о, ббркі чайаан, сынап син, арса, пар
полып, ағылдың мағаа мындағ бріністі. (А. Хал.) 3. Изе-
нбк, изенбк, чорых кізі осхассың. (Д. Чан.) 4. Йо, чуреемей,
хайдағ чылығ сбстер! (В. Шул.) 5. Э-эк, харындастар,
хазых-тіріг чбрглепчезер ни анда... (Н. Тин.) 6. Худайымай,
палам, хаңан парарға кирек? (М. Килъч.)
1. Коніктірігдең путкен адалыстарны сығара пазып алыңар.
2. Арланған состерні морфология саринаң узуріңер.
260. Чоохтағларны килістіре уннең хығырыңар. Междометие-
лернің тузаларын чарыдыңар.
1. — Йо, худай, — чочып парды брекен. (И. Топ.) 2. О-о,
хайдағ чиит пол партыр. (И. Топ.) 3. Хе-хе, іди тібіскем
мин аны. (И. Топ.) 4. — Эй, ооллар, тохтадыңар тілбіре-
зерге, — пас килген піссер бригадир. (И. Топ.) 5. — А-а,
Икентай тайың, — брін парған Оралдай, — изен, изен,
ирт столзар. (И. Топ.) 6. Хосханах, син хайдар іди тимеер
чул парирзың? — істі кбйібіскен одыр пірсінің. (И. Топ.)
7. — Пок, пуун тың сегіргеніме азахтарым ам даа сыстас-
ча, — теен ортызында пасчатхан ніскеч,ек сыннығ, чапчаң
хылыхтығ, табырах тілліг хыс, Клаша. (И.
261. Кізінің пасха-пасха коңнін таных-
тапчатхан йо междометиеліг 3 чоохтағ пудіріңер.
Кост.)
тойраңнирга
силбектенерге
чілбірең
Пілерге кирек!
Пірее междометиелер сбстер хаталғанынаң путче-
лер. Андағ хадыл междометиелер дефис (-) пастыра
пазылчалар: ой-ой, йо-йо, а-а-а.
140
ТАПТЫРҒАС
262. Пирілген чоохтағларны орта уннең хығырыңар. Междо-
метиелерні адап пиріңер. О междометие кізінің хайдағ коңнін
таныхтапча? Танығларның турғызылғанын чарыдыңар.
1. О-о, ол айдас ипчіңек. Кізі таңағын даа оградазына
чағын пастыртпас. (В. Шул.) 2. — О-о, хайди уйаттарын
чідірче пу хыстар! (И. Топ.) 3. — О-о, худай, мында полтыр
ноо, — табыға даа брінмин, тапсап салды инейек, анаң
пес устунзер сыға халған. (Г. Каз.) 4. — О-о, улуғ пастығ
полтыр-а, — Кабрис аға пазох тайағына пазырын салған.
(Г. Каз.) 5. — О-о, иргі таныс. Изен. Хайдағ тоғазығ, —
улуғзырхос унінең тапсабысты. (Г. Каз.) 6. О-о, пу даа
чааны... (Г. Каз.) 7. О-о, пістің Кабриленің чон тарт чбр-
ңең машиназынаң хай-хай артых. (Г. Каз.)
263. «Часхы» темаа хысхачах чоох пазыңар. Анда хай пірее
междометиелернең тузаланыңар.
264. Чоохтағларны хығырыңар. Йо междометиенің тузазын
чарыдыңар.
1. — Йо, худай. Чачахтығ осхас, — тутхлаан соонаң
нахлана халған иней. — Аарлығ полар? (А. Хал.) 2. Йо,
ханңа ахча... (Г. Каз.) 4. Йо, худай, кірек сағаа. (Г. Каз.)
5. Йо, хортыхсым мин андағ нимедең. (Г. Каз.) 6. Йо-йо,
Апағым, ноға тастадың, Апағым. (Г. Каз.) 7. — Йо, кемдір
пу? Кемдір? (И. Кост.)
265. Междометиелернең тузаланып, «Арғыстарның ёріністіг то-
ғазии» темаа ікі кізінің чооғын пас салыңар.
266. Чоохтағларны килістіре уннең хығырыңар. Междометие-
лерні таап, оларның тузаларын таныхтаңар. Танығларның тур-
ғызылғанын чарыдыңар.
1. — Тыыссс! Пісті піреезі тыңнапча полар, хынза.
(Н. Дом.) 2. — Но-о, хула ат, — позазын тибіреткен оолах.
(А. Хал.) 3. — Тыыррр! — истілген тасхартын Сағдайның
ат тохтатчатхан табызы. (Н. Дом.) 4. — Сыйт, Ах тос, сыйт!
141
ТАПТЫРҒАС
Мына! — мунзуриин козіткен апсах амырапчатхан адай-
ға. (И. Кост.) 5. — Сейт, сейт... уйс, уйс, Пілек, — хысхырча
хара курең чустіг ипчі. (Н. Дом.) 6. — Уйс, у-у-йс, Халта-
рах! — соб тарт турған Домна, харахха пір дее ниме ко-
рінмезе дее. (Н. Дом.) 7. — Хыыйт, — тіп позыт корген
Сабис сарығ тайны хас чоғар, ікі хулаа ла пістенізе тускен
сарығ тайның. (Н. Дом.) 8. — Хосханах! Мин чаада полғам
ма? Сурыңар Ироолдаң. (В. Шул.) 9. — Хосханах! Ноо
айназы полыбысты пу хааманың? (Н. Дом.)
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
267. Текстті хығырыңар. Табыстарға кббгіп путкен сбстерде-
ңер искіріг идіңер.
1. Табыстарға кббгіп путкен сбстер, междометиелербк
чіли, пос алынңа даа, полызығ даа чоох чардыхтарының
санына кірбинчелер. Олар кізілер, аң-хустар паза пасха
даа ниме-ноолар сығарчатхан табыстарны читірчелер.
Кбзідімге алза, сыых-саах, хи-хи, ыың-ааң, муу, тур-тур.
2. Табыстарға кббгіп путкен сбстер мындағ пбліктерге
чарылчалар:
а) кізідең кинетін сыхчатхан, кізінің кбңнін таных-
тапчатхан сбстерге (хатхы, кулкі, ылғааны, сыыхтааны,
сығырғаны, ан. пасх.): Турада олганнар сыр-сар ла
тусчеткеннер. (В. Тат.); ЬІ-ы.. Че позычоохтанполбинча;
б) аңнар паза маллар табыстарына кббгіп путкен
сбстер: Хазаа-хахпахта муу-маа турган. (Н. Дом.); Ха-
заа кистінде сосхалар чуп-чап полчатханы истілген.
(И. Топ.);
в) хустар табыстарына кббгіп путкен сбстер: «Хаах-
хаах!» — суг устунңе іргек хас учух чдрібіскен. (В. Тат.);
«У-гу-у» — истіл сыххан. (И. Кост.);
г) хурт-хоостар сыылаанына кббгіп путкен сбстер: Учух
париза, з-з-з- сыылапча, чирге туссе — чир хасча. (Тапт.);
142
ТАПТЫРҒАС
Ибіре хурт-хоостар ла чыр-чар салганнар. (И. Кост.);
Хастарныц на хаах-хаах тапсасханы истілген.
д) сууласха, куулеске, сыңырасха, ығырасха, тоғын-
чатхан машина табыстарына, чир-чайаанның табыс-
тарына (чил, наңмыр, чалын, ан. пасх.) кббгіп путкен
сбстер: Чалынныг ухтар устубісче сың-саң на тусчеткен.
(И. Кост.); Харасхыда сыбых-сабых истілген. (В. Шул.)
3. Хакас тілінің хоос сбстері наа сбс пудірерінде удаа
араласчалар. Хоос сбстернең ббнінде иділістер ла, -ле,
-на, -не, -та, те аффикстер полызиинаң путчелер. Кбзідімге
алза: хаахта, сиихта, ыыңна, ан. пасх.
268. Хығырыңар. Табыстарға кббгіп путкен сбстерні адаңар.
Хайдағ пблікке кірчеткеннерін таныхтаңар: а) кізі сығарчатхан;
б) аңнар-хустар сығарчатхан; в) хурт-хоостар сығарчатхан; г) чир-
чайаан сығарчатхан.
1. — Ох-хо-хо, — чоо хатхырча Конгыр сват. — Хайдағ
министр? Килбес ол пеер. (И. Топ.) 2. Пуур, кинетін пазын
кбдіріп, пурнынаң чыстап ала, тіпче: «Ыр-ырр! Минің
пурным кізі сизінче». (ХЧ) 3. — Эк! Позытпа, Миша абаай,
суура толған, — сыых-саах ла тусчеткен ол. (Г. Каз.)
4. — Хыс оғырлиры нимес пу сағаа, ха-ха-ха, — харах суғ-
ланғанңа хахаңнасчалар иреннер. (Г. Каз.) 5. Харасхы
поларынаңох, хайалығ тағзартын угу табызы пір оңдайнаң
«у-гу-у, ух-у-ух» истіл сыххан. (И. Кост.) 6. Ағас аразынаң
мылтых табыстары тыш-таш ла истілген. (ХЧ) 7. Чалын-
нығ ухтар устубісче, арабысча сың-саң на тусчеткеннер.
(И. Кост.) 8. Угу апсах, тізең, узігі чох ырлаан:
Харағым хызыл полбаан полза,
Ханның хызын аларч,ыхпын, у-у.
Чодам туктіг полбаан полза,
Чонның хызын аларңыхпын, у-у.
(чонни)
143
ТАПТЫРҒАС
269. Інек мууреенін, адай ургенін, хас хаахтаанын истіңер. Олар
сығарчатхан табыстарны сизініңер. Оларнаң чоохтағлар пудіріңер.
270. Тигір кузурезе, улуғ чил полза, мылтых атылза, хулахха
хайдағ табыстар истілче? Оларны пазыңар.
271. Пирілген хустар сығарчатхан табыстарны пас киліңер.
Хартыға — хорт-хорт, саасхан —..., голубок —..., угу —
..., таарт — ..., курку — ..., харға — ..., торлаңа — ...,
аат — ..., пораатай — ....
• Аң-хустар табыстарына кббкчеткен сбстернең 4 чоохтағ
пудіріп, пазыңар.
272. Аймах-пасха аң-хустар, хурт-хоостар табыстарына кбб-
гіп, путкен сбстернең тузаланып, «Чайғы арығда» алай «Тайғазар
чистекке чбргені» темаларча чоох пазыңар.
Пілерге кирек!
Чир-чайаанның табыстарына кббгіп путкен сбстердең
омаа (нименің тастындағы кбріміне) кббгіп путкен сбстер
пасхалалчалар: илең-алац, пыр-пар, ыра-чара, мыцыр-
мачыр паза ан. пасх.
Мындағ сбстер табыстарға кббгіп путкен сбстер-
дең ниме-нооны сіліг, мирген кбзітчеткеннерінең пас-
халалчалар.
273. Пирілген сурығларға пазып нандырыңар.
1. Хайдағ сбстер междометиелер тіп адалчалар?
2. Тузалары хоостыра междометиелер хайдағ пол-
чалар? Оларны адағлап пиріңер.
3. Табыстарға кббгіп путкен сбстердеңер ниме піл-
чезер?
4. Хайдағ табыстарға кббгіп путкен сбстерні сірер
пілчезер? Кбзідімнер пиріңер.
274. Кбніктірігдең междометиелерні сыгара пазып алыңар.
144
ТАПТЫРҒАС
1. — Ук, хайдағ койтік табан! — хатхырысхлааннар
олар. — Мындағ сіліг чирде истіг чадып алған, іс тее
чох чырғапча. (И. Топ.) 2. — Йо, азаам, — йоғыр турған
анзы, — сірер аарда поезд ле чіли пасчазар ноо, йо,
азағым! (И. Кост.) 3. Андада аның чілбірең харахтары
хазыра тарта халча, сілегей, тамаанзар чылбырап, хырт-
харт тус сыхча. (ХЧ) 4. — У-у, тоспас харын, — чабал
табыс чайаанны пазох чарған, — тіріг айна, тыххан даа
полза, чиинңіл сілее, тбк ле салған. (Г. Каз.)
275. Аймах-пасха табыстарға кббгіп путкен сбстерні табыңар.
Оларның тузаларын чарыдыңар.
1. Тура кистінде тыш-таш ла полчатхан. (Н. Тин.)
2. Сапчоос, аар сббктіг, пулуттап ла парған тигірге тббй
кбрімніг кізі, орғанны оода пас париған чіли, ығырт-
соғырт тбзектең кбдіріліббк килген. (К. Нерб.) 3. Хус
уйазында хусхач,ах палалары пуч,ыр-пач,ыр ла полчатхан.
(И. Кост.) 4. Нидиле пазынаң тимір адыч,ах, пых-пах
туспинең, хыра тартып пастаан. (Г. Каз.) 5. — Э-э, худай-
абач,ах, — сағын салған ол позының алнынңа, — хаңан-
хаңанғыдағы нимелер туске кірчеткенін кбрбессің ме.
(Г. Каз.) 6. Соох хараада ығырт-соғырт ырахтын истіл-
четкен. (И. Кост.) 7. Сах андох олар анда ідіс-хамысты
хоғдыр-хағдыр тузір сыхханнар. (А. Султ.) 9. Ол, хам чіли
чоохтана, табалдыр парча, а хола тазы «тук-тук, так-так,
тук-тук, так-так» иде матап сыңырапча. (Н. Тин.)
1. Чоохтаглардағы танығларның турғызылғанын чарыдыңар.
2. Арланған сбстерні пудізі хоостыра узуріңер.
3. Тексттең чоох чардыхтарын таблицаа сығара пазыңар.
Деепричастие Причастие Послелог Местоимение
145
ТАПТЫРҒАС
СИНТАКСИС
Сағысха киріңер!
1. Сірер чоохтағның пудізінеңер ниме пілчезер?
2. Хайдағ чоохтағ кустегліг чоохтағ тіп адалча?
3. Чоохтың погіні хоостыра чоохтағлар хайдағ пол-
чалар?
4. Чоохтағның хайдағ членнері оон членнер тіп адал-
чалар?
5. ІКІНЧ.І орыннығ членнердеңер ниме пілчезер? Олар-
ны адап пиріңер.
6. Чоохтағның хайдағ членнері тоой тіп адалчалар?
ОЛАҢАЙ ЧООХТАҒ
26 §. Олаңай чоохтағ. Тббй членніг чоохтағлар
276. Хығырыңар. Тоой членнерні табыңар, оларны палғалыс-
тырчатхан оңдайларны чарыдыңар.
1. Іргек сарыңмайның кбксі паза харны сарығ. Инезі
андағ таныхтығ нимес, пора сарығ ла бңніг. 2. Чуғдарны
(саджа) хан таңағы алай чазы таңағы тіп адапчалар.
3. Пуун Панюга, Тимке паза Муклайах ибде постары ла
халғаннар. 4. Минің иргі таныстарым — порсыхтар —
хайди хыстап алғаннарын паза хайди чуртап парчат-
ханнарын пілерге хынчам. 5. Кинетін куннің сустары
иркелетчеткеніне, ағастар кбгерісчеткеніне, тигірңе пулут-
тар учух парчатханына уғаа брін парчазың. 6. Арығны
олаңай ла кбрерге паза тыңнирға чарабас, неке. 7. Пірее
ағастарда чистектіг сабахтар килкімнер, хойығлар. 8. Чай-
ғызын даа, хысхызын даа тоғысчы кізее тоғыс табылча.
146
ТАПТЫРҒАС
1. 5-ңі паза 7-ңі чоохтағларны синтаксис саринаң узур салыңар.
2. 5-ңі чоохтағда иділістің причастие формазын табыңар. Аны
чарыдыңар.
3. Арланған сбстерге синонимнер таап, чоохтағлар пудіріңер.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
277. Текстті хығырыңар. Состернің чоохтағдағы изертізінеңер
чоохтап пиріңер.
Хакас тілінде состернің чоохтағдағы изертізі пик:
чарытчатхан сос чарыдылчатхан созінің алнында турча.
Іди, подлежащай чоохтағның алнында турча, сказуемай,
тізең, — чоохтағның соонда (Агастар сууласча), подле-
жащайны чарытчатхан членнер — подлежащайның ал-
нында (Пдзік агастар кдрінгеннер'), сказуемайнаң пал-
ғалыстығ членнер — сказуемайның алнында (Агастар
ырахта кдрінгеннер) паза ан. пасх.
Че пірееде сбстернің чоохтағдағы мындағ пик орны
сайбалча. Анзы чоохтанчатхан алай пасчатхан кізінің
хылынызынаң палғалыстығ. Олар хайдағ-да бнетін пб-
гін турғысчалар (хайдағ-да нимее бнетін хайығ айлан-
дырылча). Пірееде чоохтанчатхан кізі позының чооғында
хайдағ-да сбсті ундубысча, анаң аны ідбк пасха чирде
турғызыбысча.
Сбстернің чоохтағдағы изертізі удаа поэтическай про-
изведениелерде сайбалча:
Іңелернің пічіктері
Ундулбас чуреебісте.
Чаа чолларына чиде,
Кілеп тапчаңнар пісті.
(Я. Тиспереков)
1. Хаңан состернің чоохтағдағы орны сайбалча?
2. 2-ңі абзацтағы чоохтағларның ббн членнерін табыңар.
147
ТАПТЫРҒАС
278. Состернің чоохтағдағы изертізін сизініңер. Тоой членнер-
нің палғалысчатхан оңдайларын чоохтаңар. Текстті орыс тіліне
тілбестеңер.
Прай ла ибіре турған ағастарда хызыл торғайлар, са-
рыңмайлар, парчыхтар, парлахтар кбглесчеткен. Ырах-
та кббк тапсаан. Кбгленче полған на кбгңі позының
кибірі хоостыра. Олар узікти тітіресклепчелер, сығырыс-
хлапчалар, пулбырасхлапчалар, пыңырасхлапчалар.
Полған на часхы салбыхтаң, тізең, пағаларның пірде
ирке, пірде чочыныстығ табыстары истілче. Кбр, хайдағ
кбптір олар, торсайысхан харахтығ чалахай кбгңілер.
(Г. Скребицкий)
1. Тббй членніг чоохтағларны сығара пазып, членнер хоостыра
узуріңер. Олардағы танығларның турғызылғанын чарыдыңар.
2. Текстте хустарның табыстарынаң палғалыстығ иділістерні
табыңар.
3. Арланған сбстерні морфология саринаң узур салыңар.
4. «Хустар чирімні чазапча» темаа улуғ нимес чоох пазыңар.
Анда тббй членніг чоохтағларнаң тузаланыңар.
279. Пирілген схемалар хоостыра тббй членніг олаңай чоох-
тағлар пудіріп, пазыңар.
чугдар
иркеледерге
сабах
тітіре
торсайарга
280. Пирілген сурығларға нандырыңар. Тббй членнернең туза-
ланыңар.
1. Чайғы тынағ куннерде сірер хайдар парарзар?
2. Анда нименең айғазарзар?
3. Суғ хазында хайдағ ойын ойнирзар?
148
ТАПТЫРҒАС
4. Хайдағ чистектер теерерзер?
5. Чистекті сірер хайдар идерзер?
281. Че, паза союзтар полызиинаң палғалысчатхан тёбй членніг
чоохтағлар пудіріңер. Танығлар турғызарын сағысха киріңер.
282. Точкалар орнына килістіре тббй членнер турғызып, чоох-
тағларны пазыңар. Тббй членнернің палғалысчатхан оңдайларын
чоохтаңар.
1. Ибіре прай ..., ... кбппегес турғаннар. 2. Тіген ағазы
..., ..., паза ... . 3. Тігеннең ..., ..., ... итчелер. 4. Харағай
... даа, ... даа кбк турча. 5. Харағай ..., ..., ... чирлерде
бсче. 6. Кии ... паза ... чыстанча. 7. ...паза ..., чылығ суғда
чылынып, кунге сістеніп аларға хынадырлар.
Тузаланңаң сбстер: хум-сайлыг, ылай-састыг,
дрт полган; оттар, агастар; дл чирнең, хазыңның
пурчуктерінең; нымзах, ниик, сыңыраах; ала пугаңахтар,
сортанахтар; ойнаңахтар, корзиналар, чаңын; чайгыда,
хысхыда.
1. Арландыра пазылған сбсті морфология саринаң узуріңер.
2. 7-ңі чоохтағда деепричастиелерні табыңар, оларның тузаларын
чарыдыңар.
3. 2-ңі чоохтағның ббн членнерін табыңар.
4. Пирілген сбстерні пудізі хоостыра узуріңер: чылыг, чылынып.
283. Чоохтағларны хығырыңар. Тббй членнерні, оларны пал-
ғалыстырчатхан союзтарны паза кизегестерні табыңар.
1. Мына Улуғ Сии, Матыр. 2. Геологтар
даа, аңңылар даа, ағас тоғынңылары даа
мындағы чирні бтіре пілчеттірлер. 3. Сылағай
бскен хара сыбылар, парбах пастығ тыттар,
кустіг харағайлар паза сбрбн кбрімніг хузух ағастары
пістің алтыбыста хырларның идеенңе час кбгінең бтіг
кбрінче. 4. Хара кблнің суу, сынап таа, кбгемдік нимес, че
хара кбрінче. 5. Олар читі кун мының алнында пабазынаң
Улуг Сии
сылагай
ілчірде
149
ТАПТЫРҒАС
іколең чалаңмас, чылығ кип-азах чох ізік кистінде хал-
ғаннар. 6. Харындастарының ілңірбелері албыға паза тиин
тістерінең алай пасха оох аңнарның айғахтарынаң иділген
полтыр.
1. Путкен пілдірістерні сығара пазып, сос пудірңең хозым-
нарны таныхтаңар.
2. Полызығлығ чоох чардыхтарын табыңар. Оларның чоох-
тағдағы тузаларын чарыдыңар.
3. Арландыра пазылған сбстерге синонимнер табыңар: сылагай,
час, дтіг.
284. Сбстіг диктант пазарға тимненіңер.
а) Ибіре-сибіре, иркеледерге, пулбырирға, сбргирге,
моркам, пілек, удур-тбдір, кббреде, кунзіре, пудургес,
мббттирге, кбппегес, ирееленерге, тітірирге, торсайарға,
ылай-састығ.
б) Аппағас, мунзурух, тыло, тбдет, тахырах, кумус,
сбп-сап, хаңан-да, хаңан даа, ууңік, хайраллирға, хум-сай,
кбзеңе, бтіре, сірее, охчаа.
• Кизегестернің орта пазарын чарыдыңар.
27 §. Чара турчатхан членніг олаңай чоохтағлар
285. Чоохтағларны тиңнестіріңер. Олар нименең пасхалалчалар?
1. Тігде кізі пілдірче. — Тігде, хазаа кистінде, кізі пілдір-
че. 2. Че амды кун чахайағы алңасча. — Че амды, силкер
айда, кун чахайағы алңасча. 3. Ууч,ам чорген Нымырттығ
хол абахай турча. — Ууңам чбрген Нымырттығ хол, ах
кббік чіли, абахай турча.
1. Чара турчатхан членніг чоохтағларны сығара пазыңар. Олар-
зар сурығлар турғызыңар.
2. Полызығлығ чоох чардыхтарын табыңар. Оларның чоохтағ-
дағы тузаларын чарыдыңар.
3. Арланған сбтерні пудізі хоостыра узуріңер.
150
ТАПТЫРҒАС
Пілерге кирек!
Чоохтағның пірее членнері, сағыс хоостыра
алынңа хайығ айландырылып, пасха членнердең чара
турыбысчалар. Кбзідімге алза, Окерек сыбы, чызы
сабылып, аймах-пасха дңнернең чарыпча (В. Майнашев)
чоохтағда деепричастие кизегінең пілдірілген чызы
сабылып идіг (действие оңдайының) обстоятельствозы
чара турча. Ол х а й д и ? сурыға нандырча паза алынңа
уннең адалча;
Мында, агас хазы чирде, чон чайыл парган чоохтағда
агас хазы чирде орын обстоятельствозы чара турча. Ол
алнында турчатхан мында обстоятельствоны чарытча
паза х а й д а ? сурыға нандырча.
Чоохтағның прай ікінңі орыннығ членнері чара тур
полчалар.
286. А. Майтакованың «Чайғыда» кибелізін хығырыңар. Чара
турчатхан членніг чоохтағларны табыңар, олардағы танығларны
чарыдыңар.
Чайғыда, иртбк турбинаң,
Ууңігімзер маңзырапчам.
Ағастарым, суулабинаң,
Мині брчіліг удурлапча.
Сылағай персик, кемге-де
Хынып, анда сыбыхтапча.
Хости вишняның ноға-да
Наағастары ла хызарча.
Слива, оларға атархап,
Ырах ниместе кбгерче.
Хара харахтарын кбстеп,
Оларзар харағат кбрче.
1.
ди кбзітче?
2.
Чирде одырчатхан дыня,
Пуларны китеп, сарғалча.
Тоғылах чустіг яблоня,
Оларзар кбріп, кулінче.
Чохыр кбгенектіг арбузах,
Кур оол чіли, тоғыланча.
Хызыл сырайлығ малинаңах
Аның хыринда чайханча.
Сіліг ағастарымзар кбріп,
Чурееңеем минің ырлапча.
Озіңер, бзіңер, маңзырап,
Оолаам сірерні сахтапча.
Автор позының уучігінде бсчеткен бзімнерге хынызын хай-
Озімнерні чарытчатхан сбстерні табыңар.
151
ТАПТЫРҒАС
3. Арланған состерге синонимнер табыңар.
4. Ноға автор ағас чистегін орыс сбзінең адапча полар?
287. Текстті хығырыңар. Чара турчатхан членніг чоохтағлар-
ны табыңар.
Сибіңек, хойларын суғарыбызып, тбң озаринда оттап
чбрчеткен адына пар килген. Адын сала маңзыри изер-
лебізіп, ирткен куннерде хой хадар чбрглеен тағларзар,
оларны тілеп, чортыра халған. Сарығ адайы, тілін сығар
салып, алнында сопладып одырча. Оркелер оттар ара-
зында чыхласхлапча.
Сибіңек пу ізіг куннерде, иртеезінбк малын сығарып,
тағ ойымнарынңа хадарып ала, хырзар чохтадып одыр-
ңаң. Хайдағ даа ізіглерде пбзік хырларда амыр таныңах
хайынадыр. Сілекелер, харныларын тарбайта чіглеп алып,
тохчахталыс парңаңнар. Хайзы ниик таныңахха удур
оттап чбрңең.
(Н. Тюкпиеков)
1. 1-ғы чоохтағны членнер хоостыра узуріңер.
2. Арланған сбстернің тузаларын чарыдыңар.
3. Пирілген сбстерге антонимнер табыңар: амыр, ниик, тар-
байта, ойым.
288. Текстті хығырыңар. Тексттің ббн сағызын табыңар.
Уклинча ууңа, кбп нимес сым одырып алып, анаң аар-
пеер харахсынып, чооғын піди пастаан:
«Пір суғда палыхтар сббірезі чуртаан полтыр.
Хайхастығ чуртас полтыр оларның. Кун салза, олар суғ
хыринзар килңең полтырлар. Анда чылтырах наннарын,
сайға салып, сістенңеңнер. Оларға пір дее кізі харығ
полбаан, пір дее ниме хорығ полбаан. Оскен оларның
сббірезі, кбптелген, прай суғларңа тараан.
Соох тустарда олар суғның тириинзер чусчеңнер, анда
даа олар пір дее нимедең хорыхпаңаңнер.
152
ТАПТЫРҒАС
.. .Че пола-пола, илееде тус ирткен соонда, олар
сизін сыхханннар: палалары ос полбин сыхханын паза
піреелерінде хайдағ-да пағырахтар сыххлап сыхханын.
Піреелерінің, тізең, істілері ағыр сыххан. Ниме полңаңдыр
ол? Анзын піл полбин турғаннар.
Соонаң, пола-пола килгенде, ол сббіре хорап сыххан.
Анаң олар сизін салғаннар: кем-де оларның чуртын
кірлепче, оохчаң нимелер андар урча... Прай ол ниме
оларға теелче. Че, сағынчалар, ағырығ палалар тбрітпеске
паза, постары, тізең, чурт алыстырарға.
Іди олар тайға, тасхыл хыриндағы суғзар нандыра
парарға сағыныбысханнар. Че ол уғаа сидік. Нандыра
парңаң оңдай чоғыл. Іди пу сббіренің хуйағы сайбалған,
тблі хораан. Амды, тізең, улуғ сббіренің кбп палых хал-
баан. Олары даа прай ағырығлар. Оларның кбңні чоғыл,
таңдархызы ізестіг нимес.
Сағыныңар, ноға іди пол парған? Кемде мында пыро?
Теелче бе палыхтар сббірезі хорааны сірерге?»
(Л. Ч е б о д а е в а)
1. Автор турғысхан сурығларға нандырыңар, сағыстарыңнаң
улезіңер.
2. «Палыхтарның чуртазы суғнаң палғалыстығ» темаңа проект
тимнеңер.
3. Кизегестерні табыңар, оларның орта пазарын чарыдыңар.
4. Тексттең хадыл сбстерні сығара пазып, оларның орта паза-
рына хайығ айландырыңар.
5. Арланған сбстерге синонимнер табыңар.
289. Пирілген сбс пірігістерінең тузаланып, чара турчатхан
членніг чоохтағлар пудіріңер.
Кбк тигір чіли, кбні сыннығ полып, чайғызын, киик,
сайах ағастығ арығларда, чылбыраң палығас осхас.
• Арланған сбстернің орта пазарын чарыдыңар.
153
ТАПТЫРҒАС
ХАДЫЛ ЧООХТАҒ
Сурығларға нандырыңар!
1. Хайдағ чоохтағ хадыл чоохтағ тіп адалча?
2. Хадыл чоохтағны пудірчеткен олаңай чоохтағлар
хайди палғалысчалар?
3. Хадыл чоохтағның чардыхтарын палғалыстырчат-
хан хайдағ союзтарны пілчезер?
28 §. Хадыл чоохтағлар
290. Кибелісті, кирек буквалар турғызып, пазып алыңар. Хадыл
чоохтағларның грамматика ббннерін сиип салыңар паза оларның
схемазын пудіріңер.
К.. .ктер кустен.. ,п тапсапча,
Харах к.. .зіне чир хубулча.
Чазылар-тағлар к.. .герісче,
Ағастар к.. ,к пурнең чабынча.
Тіріл килді к.. .к порчоңахтар,
Кунге т.. .й сарығ чахайахтар.
(В. Майнашев)
1. Пілдірістернің тузаларын чарыдыңар.
2. Арланған сбстерге синонимнер табыңар.
Сағысха киріңер!
1. Че, тізең союзтар тоғырлас теелісті козітчелер.
2. Алай, пірееде союзтар пбліс теелісті таных-
тапчалар.
3. Тізең союз хаңан даа ікі саринаң запятойнаң
чарылча: Палалар сырласча, ипчілер, тізең, оларны
часхарчалар. Куннгң узуны хозылча, хараагызы, тізең,
хызырылча.
154
ТАПТЫРҒАС
291. Пирілген чоохтағларны, килістіре союзтар турғызып, па-
зыңар. Чоохтағларның грамматика доннерін таап, сиип салыңар.
1. Прай кізілер тоғынчалар, (паза, че) сині ле тоғыста
кдрбессің. 2. Позына хығыртығ ысханнар, (анаң,
хығыртығңы аны таппаан. 3. Сабис сарығ тайнаң пар-
зын, (паза, анаң) аны Тоғыс аас хыриндағы айланңых
чолңа ызарзың. 4. Наңмыр соонда чир алтынаң наңмыр
сомысханнары сыххлап килгеннер, (че, паза) сморчок,
строчок теен мискеңектер наа ла торіп килгеннер.
5. Когілбей одыңахтар корінчелер, (алай, паза) харасхы
козенектер орайысчалар.
1. Союзтарның тузаларын сағысха киріңер. Чоохтағлардағы
союзтар хайдағ теелістерні таныхтапчалар?
2. Иділістернің тустарын таныхтап салыңар.
3. Пирілген состерге антонимнер табыңар: наңмыр — ... ,
харасхы —... , сыхча —... .
292. Хадыл чоохтағларны хығырыңар, оларның чардыхтарын
палғалыстырчатхан оңдайларны табыңар.
1. Чахсы ат хулунда корінче, чахсы кізі кічігде пілдір-
че. (Сдсп.) 2. Чон хайынысча, паза хатхы-кулкі истілче.
3. Пірееде пора тииніңек салаадаң салааға атығыбысча,
пірееде сохыр алас кирі ағасты тумзиинаң тохлатча.
4. Піспиңектер пастап уйадаң ырах нимес хайынчалар,
анаң олар хыразар козедірлер. 5. Ол мині ле артых чізін
тіп харасчаң, мин, тізең, уғаа тың арынңаңмын. 6. Кугурт
табызына ибіре тағлар тітірезе парғаннар, паза илбек
чазылар куулезе тускеннер.
1. Чардыхтары ун полызиинаң палғалысчатхан хадыл чоох-
тағларны сығара пазыңар. Оларның грамматика ооннерін сиип
салыңар.
2. Полызығлығ чоох чардыхтарын сығара пазып алыңар:
а) кизегестер — ...; б) союзтар — ...; послелогтар — ....
3. Арланған состерге синонимнер табыңар.
4. Хайынысха сості морфология саринаң узуріңер.
155
ТАПТЫРҒАС
293. Чоохтағларны, танығлар турғызып, пазыңар.
1. Пірееде ырахта хаңаа теерпектері ығырасханы истіл
парча пірееде хустар табызы тайғаны бтіпче. 2. Турада
поллар ығырасча тасхар тізең ізік чайхалча. 3. Адайның
ойлиры килче че аны ээзі позытпинча. 4. Саң кирек чохта
табырах сыңыри тусче анаң пазох ла олғаннар куулезе
тусче. 5. Чоо ізіг куннер турча алай кинетін чузе наңмыр
урып-урып парыбысча. 6. Кбліңек тооп парған аның
тубіндегі одыңахтар тізең бтіре кбрінчелер.
1. Чоохтағларның схемаларын пудіріңер.
2. Узун гласнайлығ состернің орта пазарын сағысха киріңер.
3. Тартылғы формада турчатхан состерні палғалысчатхан сос-
терінең хада сығара пазыңар.
294. Текстті хығырыңар, аның оон сағызын чарыдыңар. Ағаа ат
пиріңер. Тексттің стильін чоохтаңар.
Тибелер караваны хумнығ чазыңа кбблңе
чылча. Прай чирде кунге ізіп парған хуруғ
хум на. Ибіре хыринда ағас таа, от таа чоғыл.
Караван, чол сығып, ікінңі неделязын парча.
Киңее чолға алған суғлары тоозыл парған, чолдағы
хутухтар, тізең, соолғлап партырлар.
Кинетін улуғ чил кбдірілче. Ол чил хум ағылча. Хум
харах-хулахха, кізілернің ахсына кірче. Кізілер паза тибелер
суғдаң сухсапчалар. Хумнығ пораан тыыпча. Тибелер, ізіг
хумға сыдаспин, пастарын тббін тудып, чатхлабысчалар,
кізілер, тізең, тибелерге сыынчалар паза постарын кип-
азахнаң сургепчелер. Хумнығ пораан иртізе халча, анаң
караван пазох пар сыхча. Че суғ ам даа чоғыл. Кізілер паза
тибелер, суғдаң сухсап, пірсі пірсінің соонаң аңдарылчалар.
Иң соона кізіліг пір чабал ла тибе халған. Караваннаң
олар ла тіріг халғаннар, пасхалары, тізең, суғдаң хызығып,
тоозазы ізіге майых парғаннар.
Суғ чох чирде чурт таа чоғыл.
(Н. Сладков)
хутух
сооларга
сургирге
156
ТАПТЫРҒАС
1. Текстте хадыл чоохтағларны табыңар.
2. Арланған чоохтағларның грамматика ббннерін табыңар, та-
нығларның турғызылғанын чарыдыңар.
295. Пирілген чоохтағларны хакас тіліне тілбестеңер.
1. Бричка бежит, а Егорушка видит всё одно и то же:
небо, равнину, холмы... (А. Чех.) 2. То солнце тусклое
блестит, то туча чёрная висит. (Н. Некр.) 3. То ветер
подует и тронет верхушки берёз, то лягушка зашелестит
в прошлогодней листве. (А. Чех.) 4. Вскоре после восхода
солнца набежала туча и брызнул короткий дождь.
(М. Приш.)
296. Пирілген схемалар полызиинаң хадыл чоохтағлар пудіріңер.
1.1----^1,1--------^^1-
2. ^^=1, тізең, ==.
3. ==Ы, пірде .
297. Текстті хығырыңар. Аның стильін чоохтаңар. Чайаан-
дағы алызығны автор хайдағ тіл оңдайларынаң кбзітче?
Чоохтаңар.
КУГУРТ ПОЛАР АЛНЫНДА
Мин часпаң хыраңда турчатхам. Минің алнымда пыс
парған арыс, ах кббікнең салғахтанчатхан талай чіли,
салғахтанчатхан. Кугурт полары чағдапчатхан.
Минің хыримда кун хараа ам даа теепчеткен, ізіпчет-
кен. Че арыстығ хыраның аархы саринда халын хара
пулут тигірні туу тартыпчатхан. Прай ниме сым
полыбысхан. Ибіре пір дее хустың табызы истілбинче.
Пораатайлар даа чазынғлабысханнар. Ырах нимес тур-
чатхан ағастарның на пурлері сыбырасчатханнар.
Тирек чызы чи хайди тарапча! Мин чағдапчатхан хара
пулутсар кбрчеткем. Істіме изі чох пілдірчеткен.
157
ТАПТЫРҒАС
Мына пастағы хазыр чил чиде салды. Ибге читіре
чугурерге чадап ла маңнандым. Чил хазырдаң хазыр
куулеп сыхты, чабыс пулуттар, тізең, табырах ойласчалар.
Прай ниме пір тиңе пулғал сыхты. Тигірдең чирге
тартылған наңмыр урыл сыхты, паза кугурт харах айды-
рыстығ чариин позытты. Киинің чызы даа пасха пол килді.
(И. Тургенев)
1. Хадыл чоохтағларны сығара пазыңар. Оларның грамматика
ббннерін сиип салыңар, анаң чоохтағларның схемаларын пудір
салыңар.
2. Арланған чоохтағны членнер хоостыра узуріңер.
3. Чайаандағы алызығларны кбзідерге полысчатхан иділістерні
сығара пазып алыңар. Оларның тус формаларын таныхтаңар.
4. Текстті кбрбин чоохтирға тимнен салыңар.
298. Точкалар орнына кирек буквалар турғызып, чоохтағларны
пазыңар. Танығлар турғызылғанын чарыдыңар.
1. Ибет пазында ах хой кбріне тускен, анаң хойлар
тағ т...бін ин тускеннер. (Н. Дом.) 2. Хайзы иблерд...ң
ағылбай кбк ыстар сы... лапчатханнар, че ікі ле ибдең хара
кбк ыс п.. .рлапчатхан. (Н. Дом.) 3. Айдоның сағам даа суғ
ағыларға ойлабызар кбңні полған, че ол чағын арада суғ
чох полған. (В. Коб.) 4. Куст.. ,г хамнос пасха суғлар тілеп
ч.. .рібісче, чубанч,ых ондатралар, тізең, харл.. .ғ чарларчд
тарас парчалар. (Г. Скреб.) 5. Экспедициядағы кізілер
тығырама тыхтап салған рюкзактарын амох таа хабарға
тимделер, че хыйырда турчатхан геологтар аэродромы
суғ алтына кір партыр. (В. Тат.)
1. Кбніктірігдең полызығлығ чоох чардыхтарын сығара пазып
алыңар.
2. Тартылғы формада турчатхан сбстерні палғалысчатхан
сбстерінең хада сығара пазыңар.
299. «Изен, чайғы» темаа чоох пудіріңер! Хадыл чоохтағларнаң
тузаланыңар. Чоохты пазыңар.
158
ТАПТЫРҒАС
КОНІ ЧООХ
29 §. Кбні чоох. Ікі кізінің чооғы
300. Пирілген схемаларны сағысха киріңер. Кбні чоохтың тур-
чатхан орнын сизініңер. Схемалар хоостыра чоохтағлар пудіріңер.
Схема Турчатхан орны Козідім
А: «К». А: «К!» А: «К?» Авторның созі коні чоохтың алнында турча.
«К», — а. «К!» — а. «К ?» — а. Авторның созі коні чоохтың соонда турча.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
301. Текстті хығырыңар. Кбні чоохтаңар ниме піліп алдар,
чоохтаңар.
І.Пасха кізінің чооғы — ол чоохтасчатхан
кізінің паза чоохтанчатхан кізінің хаңан-да чоохтанған
чооғы. Пасха кізінің чооғын пасха-пасха оңдайларнаң
читірерге чарир. Оларның пірсі — кбні чоох.
2. Кбні чоох — ол пасха кізінің чооғын искірңең
оңдай. Пасха кізінің чооғын кбні, аның сбстерін паза
синтаксис пудізін алыстырбин читірчеткені к б н і ч о о х
тіп адалча. Оолагас пастап сым полган, анаң теен: «Сірер
мында одырбаңар». (А. Хал.)
3. Кбні чоохтығ чоохтағлар пос оңдайлығ пудістіглер.
Олар чоохтанчатхан кізінің (авторның) чоо-
ғынаң паза кбні чоохтаң (алай пасха кізінің пір дее
алыстырбин пирілчеткен чооғынаң) путчелер.
1. Кбні чоохтың пудізінеңер чоохталчатхан кизекті таап, узу-
ріңер.
2. Кбні чоохты танығларнаң чарарын сағысха киріңер.
159
ТАПТЫРҒАС
302. Чоохтағларны хығырыңар, танығлар турғызарын чары-
дыңар.
1. Пір оолағас, апсахтың алнына ойлап парып, сурча:
«Ағаң, ағаңааң, пуун піске пірее ниме чоохтап пирерзің?»
(В. Коб.) 2. «Кил пеер, минің адыма алтан кбр», — тіп,
Торка Айдоны чидектепче атсар. (В. Коб.) 3. «Коріңер,
тігіне спутник», — хабынча кем-де. (В. Тат.) 4. «О-о-
ох!» — истілген пазох кблзертін. (В. Тат.) 5. «Сағбалан,
сағбалан!» — істінде сурынча апсах. (С. Кар.)
1. Коні чоохтың пудізіне хайығ айландырыңар.
2. Арланған состерні морфология саринаң узуріңер.
3. Пирілген состерге синонимнер табыңар: сагбалан, чоохтап,
істінде.
303. Пирілген иділістернең тузаланып, кбні чоохтығ 3-4 чоохтағ
пудіріңер.
Хайхаан, истілген, теен, чаратхан, чоохтаан, алданған,
бсти тускен, тапсаан.
304. Кбні чоохты танығларнаң чарыңар.
1. Пу аалдағы чон ноға чаадаң тиспинче полңаң сур-
ған Паскир хости пасчатхан арғызы Иткиннең. 2. Олар
пістің килерібісті пілчелер нооза нандырған анзы. 3. Бе-
лый город тееннер командирлер, картаны кбріп. 4. Оларны
кбрерінең, пазох команда истілген Кии, самолеттар
алныбыста! 5. Э-эх, чаа! теен ол, хости чатхан арғызынзар
кбре. 6. Анзына хоза, пір дее пырозы чох олған-узахтың,
кирі чонның ханы тбгілчеткені чи! хосхан Иткин.
(И. Костяковтинаң)
1. Местоимениелерні таап, тузаларын чарыдыңар.
2. Арланған сбстерге синонимнер табыңар.
3. Путкен пілдірістерні сығара пазып алыңар.
4. 2-чі чоохтағны синтаксис саринаң узур салыңар.
5. 2-ңі паза 6-чы чоохтағларның схемаларын пудіріңер.
160
ТАПТЫРҒАС
305. Текстті хығырыңар. Тексттің оон сағызын чарыдыңар.
ПОРААТАЙ
Аалдағылар пораатайға хынминчалар. Пілдістіг, олар-
ның оғыры учун. Чир тоғынңыларына полған на тамағас
аарлығ. Аны, тирлеп тоғынмаанда, ал полбассың.
Пірсінде олған туста мин пораатайларны тударға
сағынып алғам. Чирзер кбп арах тамах тастабысхам, илгек
осхас тирігні, пағнаң палғап алып, пағны тудынып, тура
кистінде одыр салғам. Пілбинчем, ниме идерңікпін мин
тудып алған пораатайнаң. Одырчатхан туста мин уғаа
хорыххам, пірее пораатай кір парбазын тіп. Табырах пағны
тартыбысхам, чыылған пораатайлар учуғыбысханнар.
«Ох, хайдағ мин нимее чарабас кізібін! — пос алынңа
сағын салғам мин. — Пасха оолағастар пораатайларны
удаа тутчалар, анаң хоосхаа тасти пирчелер. Олар пілче-
лер, пораатайларда пір дее чахсы ниме чоғыл...»
Іди мин ікі-ус хати пораатайларны тударға кус-
тенгем. Че полған на сай ниме-де мині тохтатхан.
«Чох, пол полбаспын мин, арғыстарым чіли. Айастығ
пораатайларны», — чарат салғам.
Пораатайларның чуртазынаңар таңнастығ ниме піліп
аларға соонаң на улус тускен. Чоохтап пирерге сағынчам
аннаңар.
Садығ туразы хыринда прай тырбай парған пораатай
турған. Аның кбңні пір дее чох полған, ағырығ полған по-
лар ол. Аның хыринда пора ханаттығ пораатай чбрчеткен.
Ол ағырығ пораатайның хыринда сегірген, ниме-де ағаа
чоохтаан, аны азыраан. Я-я, пірее хузуғас алай халазах
таап, тумзуғынаң тумзуғынзар чиисті пирчеткен.
Хыринңа иртчеткен кізілер, тохтап, таңнап кбрчет-
кеннер. Азых пирчеткен пораатай, пісті парыбыссын тіп,
ибіре сегірген, ханаттарын тырбайтхан. Олох туста аның
хорыхчатханы кбрінген. Позының учун нимес. Пірее кізі
161
ТАПТЫРҒАС
сала чағын пасса, пораатай, кбдіріліп, ағырығ пораатайны
устунең ханаттарынаң чаапчатхан.
Андада ла мин пораатайларны тутханымны сағысха
кир килгем. Мин сағынчатхам: «Я, кічіг олғанның нимее
айапчатханы чуреенде полған. Ол минің чурееме чабалны
кирерге пирбеен».
(Л. Нечаев)
1. Коні чоохтығ чоохтағларны таап, танығлар турғызарын чары-
дыңар.
2. Хысхачах изложение пазарға тимненіңер. Коні чоохтығ чоох-
тағларнаң тузаланыңар.
3. Текстке план пудіріңер.
Пілерге кирек!
Ікі кізінің чооғы (диалог) — тексттің кбрімі.
Ол чоохтасчатхан кізілернің удур-тбдір репликалар
полызиинаң тіл алысчатханын кбзітче. Диалогта чоох-
тағлар толдыразынаң киректелбинчелер. Чоохтасчатхан
кізілер хоза уннең, кбріснең паза аймах-пасха жесттернең
тузаланчалар. Диалог чоох ситуациязы хоостыра апа-
рылча. Кбзідімге алза, Физкулътура хаңан? — Халганңы
урок (ікі угренңі уроктың расписаниезінеңер чоох
апарчалар) алай ба Пеер! — Халас па? (чоохтасчатханнар
магазин хыринңа парчалар).
306. Текстті хығырыңар. Ікі кізінің чооғын табыңар.
Городсар киліп, кирек чирзер чиде тустім. Мына
мында пасталған минің хыйалларым. Ізік хыринда теле-
фоннар, хайдағ-да аппараттар паза хайдағ-да нимелер
тығырама турғызылған стол кистінде одырчатхан сарығ
састығ, кбк харахтығ ипчі, мин ізіктең кіргендбк, сурча:
— Сірер хайдар?
— Телевизорға суурынарға...
— Кем хығырған?
162
ТАПТЫРҒАС
— Пілбинчем.
— Тохтаңар, турче сағып алыңар.
Мин ізік хыриндағы сірееде одыр салдым. Ипчі илееде
сығдыратхан...
(С. Карачаков)
1. Ипчі кізінің паза телевизорға суурынарға килген кізінің
чооғын табыңар.
2. Диалогта танығларның турғызылчатханына хайығ айлан-
дырыңар.
3. Арланған чоохтағны членнер хоостыра узуріңер.
4. Пілдірістерні сығара пазып, оларның тбстіктерін сиип са-
лыңар.
307. «Спортзалда» темаңа ікі кізінің чооғын пудіріңер.
308. «Чиңіс Куні пайрамында» темаңа чоох пазыңар. Чоохха ікі
кізінің чооғын киріңер.
309. Текстті хығырыңар. Коні чоохтарны паза ікі кізінің чооғын
табыңар. Оларны килістіре уннең хығырыңар.
Полған хырых пис чыл. Чаада илееде чбріп, часхы-
да ла айланған Антон Албынакович колхозтың тоғын-
чаң аттарын, пуғаларын хадарңаң...
Пір кун наңмыр чаабысхан. Отта тоғынған мал-
ларны, иртеезін ағылғлап киліп, аал пазындағы саста
салғлабысханнар. Піс, пасхох куннердегі чіли, чалғыс
хазың тбзінде чыылыс парып, Антон аңаның хайди
чааласханын сурағлапчабыс. Ол хынып чоохтапча. Піс,
чалаас азахтығ, кунге кбйглеп парған сырайлығ, киден
паза намачылығ кбгенек-ыстаннығ, аның пір дее сбзін
иртірбин тыңнапчабыс.
— Амды мин сірердең сур кбрим, — айланған ол
піссер, чооғын тоос салып, — бзіп алзаңар, кем поларға
сағынчазар?
— Мин сірербк чіли ат хадарарбын, — нандырған
Павлик.
— Мин дее...
163
ТАПТЫРҒАС
— Мин колхозтың сағңаң інектерін хадарам. Сутті
тосханңа ізіп алып, бктем ойлап чбрербін, — чоохтанған
туреңмей кбрімніг бкіс Мукайла. Оларның інек чох пол-
ған, хызылңаңнар. Кем ол туста хызылбаан?
Пістің улуғ нимес, хара суғның ікі саринда ікі орам
сббде тартыл парыбысхан аалыңах. Аал ибіре, хазаалал
парған чіли, хайалығ пбзік нимес тағлар турғлапча,
хабырғаларында аймах ағастар кбгеріс турлар. Улуғ
чоллардаң тастыхти чатхан аалзар машина-мотоцикллер
тилем кірбеңеңнер, піске ол туста чалаң чбргеннең артых
ниме чох чіли пілдірңең.
— Іди киліспес, харындастар. Турче полза, мал то-
ғызында даа угредіг кирек полыбызар. Кем, солдат полып,
Чир-суубысты хадарар?
— Мин алмияа палалға холыхчам. Анда кізілел бл
халча, — чоохтанды аар тілліг Гриша. Піс кулімзіребіске-
біс. Антон аңа теен:
— Хорыхпа, Гриша. Піс немец фашисттерін тоос
салғабыс, паза хаңан даа чаа полбасха кирек. Кем, имңі
полып, ағырығ кізілерні имнеглир? Кем тракторнаң хыра
таллир? Кем угретчі полар? Полған на тоғысты идерге піліс
кирек. Харассаңар, сірер хынған нимее угреніп аларзар.
Піс удур-тбдір кбріс салғабыс, киртінмин.
— Мин хайди угреніп аларбын, тоғыс часха парчам.
Школаа ыспинчалар, — хысхаңах киден ыстаннығ Митке
мбнек чоохтанған.
— Ноға?
— Кип-азаам даа, бдігім дее чоғыл. Школа аал па-
зында, ырах.
Митканың семьязы улуғ полған. Пабазы, чаада аар
палығлат салып, имненче тіп пічік килген.
— Анзы ізе андағ. Сағам прай чоныбысха аар. Немец
фашисттері, чаанаң кіріп, Чир-суубыстың чарымын урет
салды. Кбп ниме чидіспинче. Хайдағ городтар, ааллар,
164
ТАПТЫРҒАС
изеліп, кбй халған. Хайдағ оол-хыстар, хайдағ тоғысчы
алтын холлар анда чат халған. О-о, сағысха кирерге
сидік. Чыллар иртіс парарлар, прай ниме читкіңе
полыбызар. Сағам сидік тее полза, хайди даа тузында
угрен халарға кирек.
(Ф. Бурнаков)
1. Текстте нимедеңер чоохталча, пос сбстерінең пас салыңар.
2. Арланған чоохтағны синтаксис саринаң узуріңер.
310. Узікті хығырыңар. Кбні чоохтығ чоохтағларны, тоғыртынға
айландырып, пас салыңар. Текстте ікі кізінің чооғы пар ба, сизініңер.
Чир устунде иң чахсызы — кун наа пасталчатханын
кбрерге!
Тигірде куннің пастағы чарығы сустала тусті — ... тағ
пастары, тізең, чалахайланып кулінчелер — олар харааның
нымзах кблеткілеріне чоохтапчатхан осхас:
— Хорыхпаңар — кун ол!
Талайның салғахтары ах пастарын чоғар пбзік кб-
дірчелер, сіліг сумекчін-хыстар, постарының ханына па-
зырынған чіли, кунге пазырынып, ырлапчалар:
— Прай нименің улии, сірерні алғыстапчабыс!
Чалахай кун хатхырча...
— Изен-минді! — тіпче кун, талай устуне кбдіріліп. —
Изен-минді, арығ-сіліглер! Че чидер, сым полыңар! Сірер
піди пбзік сегіреңнезерін тохтатпазар, олғаннарға суға
сомарға оңдай чох полар! Чир устунде прайларына чахсы
поларға кирек, сын нимес пе?
Тастарның сызыхтарынаң кбк килескілер, сығара
ойлазып, уйғулығ харахтарын тыпладып, пос постарына
чоохтапчалар:
— Пуун ізіг полар!
Ізіг кунде сеектер арғаастанып учухчалар, килескілерге
оларны тудып ал турарға паза чирге оой полча...
(М. Г о р ь к и й)
165
ТАПТЫРҒАС
311. Текстті хығырып, аның оон сағызын чарыдыңар. Хайдағ
оңдайнаң пазылғанын сизініп, чоохтаңар.
Аннаңар Тайдаң, обырассар суна тузіп, сураан:
— Іңең, тігі пулуңда хайдағ кізі одырча? Син аннаң
иртен чоохтасчазың.
— Ол худай полңаң, палам, — тидір ууңазы, — мин
ағаа пазырчам. Азахха тузіп, аннаң сурынчам...
— Ноға? Ниме сурынчазың?
— Чаа полбас учун.
— «Чаа» нимедір ол?
— Чаа — иң хорғыстығ ниме полңаң, палам. Кбрерзің
мыннаңар андағ кинолар. Сағам сағаа аны кбрерге ирте.
— Хайди ол хорғытча кізіні?
— Ол кізее ле хорғыстығ нимес, а парчан тіріг нимее
хорғыстығ. Ноо даа нимені чох иде уретче. Ахчатхан даа
суғ соол парар, турчатхан даа ағас чох пол парар, кбгңі
бкер хусхаңахтар даа чох полар.
— Андағ чабал ниме бе чаа? — хайхап парған Тайдаң,
харахтарын даа тыплатпин кбрче ууңазынзар.
— Я, оолаам, — нандырған ууңазы, сыбырана
кірестеніп. — Ок, осподи, чаа ла полбаңаң полза чи. Тың
хорғыстығ ниме ол.
(Н. Т и н и к о в)
1. Обырас сбстің тузазын чарыдыңар.
2. Айланыстығ чоохтағларны таап, оларны уннең орта кбзідіңер.
3. Арландыра пазылған чоохтағларны чарыдыңар, оларның
схемазын пудіріңер.
4. Текстте хайдағ орфограммалар пар, табыңар.
5. Ахчатхан даа суг соол парар, турчатхан даа агас чох пол
парар, кдгчі дкер хусхаңахтар даа чох полар чоохтағны синтаксис
саринаң узур салыңар.
6. Чаа — иң хоргыстыг ниме теенін, пос сағызын хозып,
чарыдыңар.
166
ТАПТЫРҒАС
ТЕКСТ
30 §. Текст, аның пудізі паза чардыхтары. Абзац
Сағысха киріңер!
1. Нимедір ол текст?
2. Текстті хайдағ чоохтағлар пудірчелер?
3. Тексттің темазы теені ниме полча?
4. Тексттің оон сағызынаңар ниме пілчеткеніңерні
чоохтаңар.
Тіл оңнағларынаңар текстті орта хығырарға
паза чоохтирға угреніңер
312. Хығырыңар. Тексттеңер ниме піліп алғаныңарны чоохтаңар.
1. Текст — ол сағыс хоостыра паза грамматика
саринаң удур-тбдір палғалыстығ чоохтағларның пірігізі.
Текстте чоохтағлар сағыс хоостыра изерістіре парчалар.
2. Тексттің иң ббн пілдіріглеріне аның пудін паза
палғалыстығ полчатханы саналча. Тексттің пудін пол-
чатханын аның сағыс хоостыра пір полчатханы киречі-
лепче, тексттің палғалыстығ полчатханын — чоохтағ-
ларның грамматика саринаң паза сағыс хоостыра палға-
лызы.
3. Текст пудірер алнында, аның темазын чахсы сағы-
нып аларға кирек. Текстте хайдағ-да нимедеңер искіріг
иділче. Ол искіріг хығырығңаа, исчеткен кізілерге хынығ
паза чапсых поларға кирек. Текст пудірчеткен кізее
тексттің кемге чарыдылчатханын, аның (хығырығңының,
чоохтасчатхан кізінің) синін, хайдағ ситуацияда чоохтазығ
поларын паза пасха даа нимелерні санға аларға килісче.
4. Тексттің темазы хоостыра піс чоохтазығның корі-
мін паза тексттің пудізін не нимес, че хайдағ состернең
тузаланарын, хайдағ стильнең ол пазыларын, хығырығңаа
хайдағ тіл оңдайларынаң сағысты читірерін кбрчебіс.
167
ТАПТЫРҒАС
ирееліг
чазыттыг
тырысхах
1. Тексттеңер ниме піліп алғанын чарыда чоохтаңар.
2. Тексттің пілдіріглерін чарыт пиріңер.
3. Текст пудірчетсе, нимее хайығ айландырарға кирек?
А б з а ц — хызыл чол аразындағы текст кизегі. Ол
чоохты узіктерге чарчатхан единица полча. Абзац аймах
пудістіг полча. Ол пір алай аннаң даа кбп чоохтағлардаң
путче.
313. Пирілген текстке ат пиріңер, аның бон сағызын чарыдыңар.
Абзацтарны табыңар.
Іди ирткен Акайның саңай кічіг тузы.
Чыл сай пеер ле теенген ол. Ирееліг тус
соонзар ағырин халып одырған. Ууңазы
(улуғ арах полыбысханда, кем аның тбріткен
іңезі полчатханын Акай чахсы сизінібіскен.
Маринек аның сын іңезі полтыр) харах кбзіне улам пілдірте
киріп одырған. Тырысхахтары сырайында хойыбысхан.
Састарын хыро ідбк халын сырлаан. Чбрізі дее майың.
Одыңны даа ам асхынахтаң ибзер чуктен килче. Акай,
аны кбре, істінде хомзынча, ағаа прай чуреенең полызарға
харасча. Че позы ам даа кічіг. Пір ле кунге кізі бс парбаңаң.
Угренізі чахсы. Тиң угренчеткен олғаннардаң прай-
зынаң, теедег, артых угренче. Кббізін хоос киреене сабыл-
чатханын угретчілер сизінче. Кбрізі дее чітіг, бңнерні,
нимелер омазын табырах хаапча. Кустенче ол тооза
предметтерні пір тиң кбдір парыбызарға. Угретчілер зе
аның учун брінчелер, ізенчелер аның ырах чол парарына.
Пірееде, чайғы айас кунде, туразынаң тоғыр турған
пбзік чалым хайалығ таға сығып алар. Саңай хырына.
Анаң, одыр салып, ур кбріп одырча суғ хастада ин
парыбысхан кбк тағларзар, хайдар иң кічігде ууңазынаң
хада тайызынзар ааллап чбргеннер. Хығырча аны ол
кбгілбей, ырах, чазыттығ, таныс нимес чирлер. Пірде
тағлар устунңе самолёт, пір ле тиң ыылап, хайдар-да тағ
168
ТАПТЫРҒАС
кистінде чіде халча. Аннаң хада Акайның сағыстары
ырахсар тартылча. Самолёт чіт парза, оолах позы даа
сизінмин халча, хайди улуғ тыныбысханын.
Чыллар майың иртчелер Акайға. Хысхыда ууңазы
ідбк ле пес хыринда, киндір сойып, пос алынңа хыңнанып
одырча. Мының алнындағох чіли, улуғ тыныбызып, пурны
суун пес ахсынзар бкпеліг силібісче. Нимедеңер сағынча ол,
ниме сарнапча ол туюх кбксінде, анзын Акай ам на сизінче.
(А. Халларов)
1. Текстке план пудіріп, аны план хоостыра хысхаңахти чоох-
таңар.
2. Тексттең путкен пілдірістерні сығара пазып, сдс пудірңең
хозымнарын сиип салыңар.
3. Арланған сбстерге синонимнер табыңар.
4. Ууңазы сбсті фонетика саринаң узуріңер.
314. Текстті хығырыңар. Аның темазын паза ббн сағызын іле
сығарыңар. Полған на абзацтың ббн сағызын чарыдыңар. Ниме
піріктірче тексттегі прай абзацтарны?
Минің хараам пу арада ббнінде ааттарны кбстепчет-
кен. Чағында, мин одырчатхан орынға чағын чізе, бкер
хустар прай пудізінең кбрінчелер, хызыл, ах арали туктіг,
ханаттарының чуглері хап-хара. Че ханаттарынаң сабын
турзалар, ах чарыннары ағар турадыр. Пастарындағы
чаламалары ағамдығох кбрінче. Чир-чайаанның пудіріг-
ңізі сырларын айабаан полтыр, пу хусты чайапчатханда.
Отіг бңніг — ах, хызыл, сарығ, хара, че палаларына, ті-
зең, ам даа бңнері читкелек, сарығ хызамдых нимеңектер,
суғны даа салғахтабин, табырах чус чбрчелер. Анаң олар
хайдар-хайдар, кізі палазы чіли, прай нимені кбріп аларға,
пілерге хынаачылар. Кбрзең, тырлосты суректеп одырлар
алай учух париған брбекейні істес парирлар. Че іди ун-
дар ббрдең чара чус паризалар, іңезі бе, пабазы ба хатығ
табыснаң «аат!» тіп піліндірібісче. Олған ниме сағамох
нандыра чусче. Кулкістіг дее, кбрчетсең. Анаң чапсыс-
169
ТАПТЫРҒАС
тығ — улуғлары ікі хатап тапсаза, олған-узах сбзінең пір
дее сыхпинча. А пістің кізі палаларын пірееде нинңе-нинңе
хатап піліндірчезің, хайзылары іди сос испес.
Ана іди мин коблңе пос алынңа сағыстарыма хайхап
таа, чапсып таа салчам.
Илееде полғанда, минің хайиим паза пір ниме тарт-
ты: ырах нимес хамыстар хыринда харахха пілдірте
тыыбысхан, че пала синіне читкелек ікі чиит аат чусклеп
тур. Тізізінің кбксі хызыл кбрінче, іргегінің мойнында
мойдырии сала-сала ла сиртенібіскен. Нымырхадаң ирте
чарылған палалар полар, сизінчем мин. Теен хайза Сирток
апсах, иң не иртелері майның пастағы куннеріндбк тбріп
парчалар. Пулары оларның санынаң, іңе-пабазы даа пойли
тудынарға чаратча полбас па за.
Пуларның кббленісчеткеннері іле. Че удур-тбдір
чағын килерге уйатчалар. Пір метр аралары. Тігізі пірсін
кбрбеечік полча осхас, анаң, кил, суға сомча, кбксін
чухчулапча, сылағай позынаң аар-пеер чус пар килче.
Арғызы, тізең, кулугбк. Ідбк суға сомча, че пірее-пірее
тыыпчатхан ханаттарынаң суғда кууледе сабыныбыс
турча — ир позымның кус-саамны кбрзінбк тибес.
Мағаа олар пір дее хайығ салбинчалар, миннең
хорыхпинчалар, алай прай чир устундегі хынысчатхан
тіріг ниме тббй бе — хыныс тузында ибіркізін сизіне чоғыл.
Мин, пу хустарны кбре, майыхханымны даа ундаам.
Чир усту сіліг, бкер пілдірчеткен. Ханаттарым полған
полза, кбгілбей тигірзер учуғыбызарңыхпын. Хайдағ-да
наа кус хозылған ханыма — чир устунде чуртирым улам
на килген ол кунде.
(В. Т а т а р о в а)
1. Текстке план пудіріңер.
2. План хоостыра текстті чоохтирға тимнен салыңар.
3. бң таныхтапчатхан пілдірістерні сығара пазып, оларның
пудізін чарыдыңар.
4. Арланған состерге синонимнер табыңар.
170
ТАПТЫРҒАС
ТІЛ ПАЗА КУЛЬТУРА
31 §. Иптіг чоох, аның пілдіріглері
Сағысха киріңер!
1. Нимедір ол иптіг чоох?
2. Чоох ситуациязынаңар ниме пілчезер?
3. Сірер чоохтың хайдағ стильлерінең таныссар?
4. Иптіг чоохты пудірерге сірерге хайдағ состер по-
лысча? Оларны адаңар.
Тіл сурығларынаңар текстті орта хығырарға
паза пілерге угреніңер
315. Текстті хығырыңар. Тіл оңнағларын сизініңер.
1. Чоох культуразы —ол кізінің тиксі культу-
разының чардығы полча. Аннаңар ағаа кічігдең сығара
угренерге кирек.
2. Чоохтанчатхан кізі ниме чоохтанчатханын
чахсы пілерге кирек. Чоохтасчатхан кізее ол хынығ паза
наа поларға кирек. Андада ол хуруғ чоохха айланмас.
3. Чоох сағыс хоостыра иптіг поларға кирек.
Кбзідімге алза, Столда халас, угре, дріңме, чіңең ниме
полган чоохтағда сағыс сайбал парғаны іле кбрінче. Мында
аллығ тузалығ чіңең ниме сбс аллығ нимес тузалығ халас,
угре, дріңме сбстернең хада киректелче. Анзы саба. Ноға?
Халас, угре, дріңме сбстернең таныхталған оңнағлар чіңең
нименің кбрімнері полчалар.
4. Иптіг, кибірліг чоох литература синіне
к и л і с т і р е поларға кирек. Литература синінең хыйыс-
тыра парчатханы чоохтың пбгінінең алай ба ситуация-
зынаң палғалыстығ полча. Пірееде литература синінңе
пудірілген чоохты сайбааны чоохты бтіг, татхыннығ итче.
171
ТАПТЫРҒАС
5. Чоох отіг поларға кирек. Чоохта состерні, сбс-
пектерні, фразеологизмнерні, хоос оңдайларны килістіре
тузалан пілерге кирек.
6. Чоох а р ы ғ поларға кирек. Литература тілінде «кір-
ліг» состерні, жаргоннарны тузаланарға чарабинча. Иптіг
чоохта ідбк диалект сбстері чох поларға кирек. Иптіг хакас
чооғын пасха тілдең кірген сбстерні тузаланғаны ардатча.
7. Чоохтанчатхан кізі чоох пастыра позының а й -
мах-пасха кбңнін кбзіт полчатханы пістің
чооғыбысты иптіг итче паза аны чоохтасчатхан кізее
читірерге полысча. Пу пілдіріг олаңай чоох, публицистика
паза хоос литература стильіне теелче.
Ол оңдайнаң, тілнің пайынаң чоох ситуациязы хоос-
тыра иптіг, чбпче паза пос тузалан пілчеткені чоох
культуразын пудірче.
1. Текстке план пудіріп, иптіг чоохтаңар искіріг тимнеңер.
2. Тіл культуразының пілдіріглерін сығара пазып алыңар, анаң
оларны чарыдыңар.
3. Пістің чооғыбысты ниме чазапча?
316. Пирілген сбстернің тузаларын чарыдыңар. Піс оларнаң
чоохта хаңан тузаланчабыс?
а) Чалахай иртеннец (иирнец, куннец), изеннер, изен
ползын.
б) Анымцохтар, паза тогасханца, тогасханца, амыр
хазых полыцар.
в) Полыс поларзар ба, пар поларзар ба?
г) Алгыс ползын, алгыстапчам, алгыс.
д) Пыром тастацар, аннацар мин айапчам.
1. Полған на пбліктең пір сбс алып, чоохтағ пудіріңер.
2. Иптіг чоохты пудірерінде сірер мындағ сбстернең удаа
тузаланчазар ба?
3. Иптіг чоох пудірерге киректелчеткен пасха сбстер пас са-
лыңар.
172
ТАПТЫРҒАС
317. «Алтын» состернең тузаланып, «Школада» алай «Мага-
зинде» темаңа ікі кізінің чооғын пудіріңер.
318. Аймах-пасха чоохтар пудіріңер: ікі кізінің чооғын, пір кізі-
нің чооғын, талазығ чоох, чарыдығ чоох паза даа пасх.
1. «Минің тореен аалым».
2. «Школа участогы».
3. «Мин кем поларға сағынчам».
4. «Чуртас — ол улус».
5. «Кізі — чир-чайаанның чардығы».
319. Текстті хығырыңар. Аны пос кбрізінең читіре пазыбызыңар.
Кбп аймах чистектер пыс парғаннар. Садтарда аба
чистегін, хызылғатты, харағатты паза тағ харағадын теер-
челер.
Аба чистегін арығда даа таапчалар. Ол хойығ кизек-
тернең бс парча. Оларның аразынч,а аның порт сап-
тарын сындырбин иртіп полбассың. Азах алтында мыңы-
расхлапчалар. Че ағас чистегіне алай ба аба чистегіне
анзы урег нимес. Сағам аның чистектер салбаңнасчат-
хан саптары хысхызына ла теере чуртирлар. Че оларның
уреннері, тізең, чуртирлар. Мына нинңе час сабыңахтар
чир алтындағы чилегелердең сығара бтіп килгеннер.
Тугдурлер, прайзының хазалңыхтары толдыра. Пазағы
чайғызында алңазарға паза чистектер бскірерге теес
оларға чидер.
Ағазахтар паза тылолар аразында, кизілген ағастар-
ның тбкпестері хыринда пыс парир тиин хады, чистек-
тернің хабырғазы амох хызарыбыстыр...
ИРТКЕНІН ТИКСІ ХАТИРЫ
Сағысха киріңер.
1. «Хакас Республиканың хазна тіллері» темаңа искіріг
тимнеңер.
2. Сибирьдегі турк тіллерін адап пиріңер.
173
ТАПТЫРҒАС
3. Хакас тілінің диалекттерін адаңар.
4. Фразеологизмнердеңер ниме пілчеткеніңерні са-
ғысха киріңер.
5. «Причастие — иділістің хубулбинчатхан формазы»
темаңа искіріг тимнеңер.
6. Наречие, аның пілдіріглері.
7. Полызығлығ чоох чардыхтарынаңар чоохтап пи-
ріңер.
8. Кизегестер, оларның пбліктері.
9. Деепричастие кизегі, аны танығларнаң чарары.
320. Текстті, скобкалар азып, пазыңар. Олаңай чоохтағларның
грамматика ббннерін сиип салыңар.
Хайдағ чахсыдыр иртен ирте(бк) чазыда! Ибіре амыр.
Прай тіріг ниме ам(даа) узупчатханға тббй. Оолах позының
алнында хасхай турчатхан тағыңахсар ойлап сыххан. Аның
устунде ур нимеске тохтабысхан. Артёмканың тбреен аалы
айадағы(ла) чіли чатча. Мына пбзік хырлығ контора. Аның
хыринда больница. Анда туған кізі тоғынча. Палаларға уғаа
паарсах чуректіг. Че оолағас пич,езінең хорыхча. Уколлар
итчетсе, нинңе(дее) аахтапчат, пір(дее) ачынмас. Аның учун
ол ағаа тың(на) хынминча. Ааллап(таа) килзе, хорых парча,
ибдең сыға халча.
(А. Султреков)
1. Кизегестернің орта пазарын чоохтаңар.
2. Причастиелерні табыңар, оларны морфология саринаң чары-
дыңар.
3. Текстте послелогтарны табыңар.
321. Узікті хығырыңар, нимедеңер чоохталча, сизініңер. Чоох-
тағларның чардыхтарынаң аймах-пасха хадыл чоохтағлар пудіріп,
пазыңар.
Куску, хайди даа тыысталза, позының орнын куннең
кунге чайлатча: хазың пурлері сарғал парғаннар: кічиңек
174
ТАПТЫРҒАС
тее таныңах полза, оларны чирзер тузіре халбахтандырча,
удаа чиллер тусчелер, пулуттар амды кббізін чоғар, пбзік
чбрчелер, кбгер турған тағлар айастығ, мбнек кбрінчелер,
иртен иртбк турзаң, халын олығларға хыро тус парған
полча, аннаң пеер сбрбн тыныс іділче, чалаң парирып,
чиллендіре арах чбрзең, хулах пастарына ачыда тыынча.
Нанар хустар хаңанох парыбысханнар, аал аразында ала
саасханнар ла аар учуғып, пеер чилбеніп, ніндіт чбрчелер.
(С. Чарков)
1. Чайлатча, олыглар сбстернің тузаларын чарыдыңар.
2. Аннаң сбсті морфология саринаң узур салыңар.
3. Тузіре, учугып сбстернің орта пазылчатханын чарыдыңар.
322. Хығырыңар. Тексттегі кбні чоохтарны тоғыртын чоохха
айландырып, пазыңар.
Роман, аныңзар айланып, кулінібіскен, анаң турып,
ізіксер пастырған. «Син ноға кбб-саа чох пол парған
чбрзің, оолғым? Ниме чирге хынчазың ма, алай ағырча-
зың ма? Хайа, пазыңны тудимдах?» — іч,езі хахаанынаң
хости ойлап киліп, сурған.
— Чох, чох, іңең. Мин пір дее хайди полбаам, хорыхпа...
— Анаң ноға мындағзың за?
— Іңем, піди полбасха сурынчам. Сурығларыңнаң мині
хорғытчазың.
— Че, че тохтап пардым. Одыр, чейің сооп парир...
Иб істінде сып-сымзырах пол парған. Тасхар куулек
наңмыр, кбнектең урғандағы чіли чаабысхан. Кети иней
оолғынзар харағын хыйа албин кбрген...
(М. К о к о в)
323. Текстті хығырып, аның оон сағызын чоохтаңар. Текстке
план пудіріңер.
Аалын коріп алып, оолағас, пірде порігін чоғар тастап,
пірде хахпаннарын пулахтадып ала, алнынзар ойлап
175
ТАПТЫРҒАС
сыххан. Сала майых парғанда, тохтабысхан. Анаң кизекти
кбдіріл килген чиліңекнең чазынып ойнап пастаан. Анзы,
тізең, Артёмканың ачых-чарых кбңнін сизін тастабысхан
осхас. Ол азый оттар аразында сым чадыбысча. Алай
ба брке ініне кире ойлабысча. Іди, аар-пеер чазын чбріп,
чиліңек саңай чіде халған. Че оолағастың кбңні туспеен.
Ол амох таа сарнап салыбызарңых. Улуғлар чооғы
хоостыра, иртен ырлаан кізі соонаң хайди даа ылғапча.
Аннаңар ол сарнирға чочыныбысхан. Пазох ла чугур
сыхты. Хайдағ-да хыраңасха сығара ойлап килді. Ибіре
уғаа сіліг орыннар. Нинңе дее кбрчет — тоспассың.
Хыралар, ағастар, тағлар іди ле алызып одырчалар.
Сым на турчадып, ол хайда-да трактор хыра тарт-
чатханын ис салған. Уғаа ырах осхас. Аның аар тынызы
иртенгі амырны чара саапчатхан. Пірееде ол хулахха
истілбин дее парыбысча. Тағ хыринда турғлапчатхан хуруғ
хазыңнар салаалары бтіре кун сустары, чыдалар ла чіли,
пістелісчеткеннер. Уғаа узуннар. Кун дее ам на усхунчатхан
осхас. Анзы Артёмканы бріндірген. Оолағас пазох ла
чугур сыххан. Мына Сарығ хол. Анда-мында ағастар
бсклеп партырлар. Азый уламнар, тізең, читіре пудірілбеен
туралар чіли чатхлапчалар.
(А. Султреков)
1. Деепричастие кизегінең сидіктелген чоохтагларны таап, та-
ныглар турғызарын чарыдыңар.
2. Тексттең 5 наречие сығара пазып алыңар.
3. Кизегестерні таап, тузаларын чарыдыңар.
4. Арланган чоохтағны членнер хоостыра узур салыңар.
324. Текстті хығырыңар, аның оон сағызын чарыдыңар. Текстті
узіктерге чарып, оларны адап салыңар.
УГУ
Хараа угу чбрче тіп, мағаа кічігдбк чоохтаңаңнар.
Пірееде аннаң хорыхтырңаңнар. Ол хызыл харахтығ, тук-
176
ТАПТЫРҒАС
тіг азахтығ, уғаа чоон хус тіңеңнер. Угу, хараағызын
хазааға кіріп, таңахтар тазыпча тіңеңнер. Мин аны пір дее
корбеен полғам.
Че пірсінде мағаа угунің хылығын кбрерге киліскен.
Піс хус кбп азыраңаңмыс: таңахтар, хастар, индейкалар.
Кббізі индейкалар полңаң. Оларның ббні хазыр чоон іргек
индейка полған. Ол, хазырланып, кун тооза хузуриин
тарбайтып, ханаттарын тузіріп, кбп аймах монңыхтығ
пазын хасхайта тудып, пукулее айлахтан чбрңең. Мин
оларны иирде туюх хазааға кире сур салңаңмын, анда
оларның тунее полңаң.
Пірсінде, иртен турып, хустарны азырирға сыххам.
Мині танып, прайлары ибіре чыылыс килгеннер, полғаны
ла позының табызынаң тапсапча. «Астап пардым,
чіңең ниме пир» тіпчеткен осхастар. Кбрчетсем, ниме-
де читпинчеткен осхас. Э-э, іргек индейка чоғыл нооза.
Хайди килбинібісті, прайзынаң пурун килңең хайза.
Анда-мында кбрглеп, таппин, сиден тастынзар сыхтым.
Кун наа ла сығып, хараа тускен арчы (салым) ам даа
хураалах полған, чалбах пурлердегі килкім тамңыхтар кун
сузына харах айыстығ чылтырасчатханнар.
Хазаа кистінзер парзам, хайдағ-да істер пілдірче.
Чахсаан кбрібіссем, хазаадаң хыраңзар ікі хости іс пары-
быстыр: кізіни тізең — кізіни нимес, адайни тізең — адайни
нимес. Піл полбин, істес сыхтым. Хыраң ас парзам, тук ле
чайыл халтыр. Анда ла сизінгем. Угу хараа, учух киліп,
хазааға кірген осхас. Іргек индейка, пасха аалңаа хынмин,
тунегдең тузіре сегіргенде, угу аның мойнындағы сурынаң
хаап алған осхас. Индейканы хаап парарға аның кузі
хаппас, ол аны хости чидін партыр. Индейка за ол амыр
хус, чабас ат чіли парған полбас па за. Іргек хас полған
полза, угу позының тугін чулдырарңых.
Ана угунең мин іди танысхам, че позын кбрбеем.
Ікінңізін ол хараағы хуснаң тайғада тоғасхам. Пабамнаң
177
ТАПТЫРҒАС
хырда, хабырға чирде, от саапчатхабыс. Ол кирек иртенбк
полған. Пабамның соонаң саап париғам, сапхым нымзах
нимее хазалған. Хозанның пазы чоғыл, ниме-де чіп
салтыр, ханы ам даа хураалах. Анаң пабам мағаа піди
чоохтап пирген: «Чоохтаңаңнар, угу хозанның пазын на
чіпче, пасха нимезін чібинче тіп. Сын полтыр. Пу — угунің
тоғызы». Ана андағ полған ікінңізін угее тоғасханым, че
аны кбрбеембк. Тіріг угуні соонаң, улуғ бс парғанда ла,
кбргем.
Полған на аң, хус позының оңдайынңа чуртапча.
Кбзідімге алза, тискер азах чир алтында ла чуртапча,
пабырған, тізең, хус чіли, ағастаң ағасха учухча. Пірее
аңнар паза хустар хараа ла чбрчелер, оларның харахтары
хараа чбрерге салылған. Олар кунбрте ниме кбрбинчелер.
Ана оларның пірсі угу полча.
(Д. Чанков)
1. Текстке план идіп, хысхаңах чоох пудіріңер. Тексттің ббн
сағызын читіріңер.
2. Арланған чоохтағларны синтаксис саринаң узуріңер.
3. Тексттең послелогтарны киректелчеткен сбстерінең хада
сығара пазыңар.
4. Союзтарны таап, тузаларын чарыт пиріңер.
325. Текстті хығырыңар, аның ббн сағызын чарыдыңар. Кбні
чоохтарны паза диалогтарны табыңар, олардағы танығларның тур-
ғызылғанын чарыда чоохтаңар.
Поко, иртен усхуна ла, сала маңзыри тасхар сығара
хонған. Пабазы парчых тураңаан, чоон тиректің іскеркі
сариндағы салаазына іліп, чилге хыймырабас иде, пағнаң
палғи тартып салтыр.
Турче полза, парчыхтар чиде саларлар. Оларны сағып,
ай-тыс чідірген оолах.
Пір кун иртен, усхунза, тура чап-чарых. Хулаана
парчых тапсаан чіли истіл парды. Маңзыраанынаң
178
ТАПТЫРҒАС
маймаан хоңалтағох кире тееп, тоныңаан чабына, тасхар
сығара ойлаан.
— О-о, ур узупчазың, оолғым. Ырах чорых чбрген
аалңыларың чиде салдылар, — тапсапча серей хыринаң
ағазы.
Поко пораатайлар полчатхан уйазар кбрзе, уйа
хыриндағы ағазахтың устундегі салаазында парчыхтар
одырчалар, тббінкі салаазында — пір пораатай. Паза
пір пораатай, уйадаң пазын сығара тут салған, ниме-де
пулбырапча. Парчыхтар пірее-пірее тапсап салчалар.
«Пу пістің турабыс, пістің уйабыс. Піс мында чуртирға
килдібіс», — тіпчеткен осхастар. Салаада одырған по-
раатай тың суулапчатхан. Анзы «Піс сірерні килбес тіп
сағынғабыс. Мында чуртапчатхабыс. Уйа істін чазаабыс»
тіпчеткен чіли истілген.
— Ағаң, нанңыларым, тураңах пылазып, сарыс итче-
лер бе хайдағ, — хоптанған оолах, ағазының хыринзар
киліп. — Ам олар хайди поларлар?
— Олар хайди полбастар, оолғым. Пораатай — тіспен
хузыңах, ол маң пирбес. Улуғ аалңыларға тураңах пар.
Кбңнілеріне кірзе, олар анда уйа идіп аларлар.
Поко хустардаң харах албин кбр турған. Ағаа хайзы-
лары даа айастығ полған. Пораатай мындох чурта-
бысханына ол брінчеткен. Наа ла килген аалңы полчатхан
парчыхтар даа тың айастығлар. Че оларға тураңах тимдбк.
Олар андар кір пілерлер бе?
Парчыхтарның пірсі сууласхан аразында, уйа ахсы
хыриндағы салааңахха одыра тузіп, уйазар алдыра мойнын
сбблдіре тутхлаан. Анда ниме парын кбрерге хынчатханы
пілдірче. Че кинетін парчыхтар хайдар-да учуғыбысханнар.
Оолахтың кбңніне изі чох полыбысхан. Саңай пары-
бызарларынаң хорыхчатхан. Че тігіне айлан килділер.
Наа иткен парчых тураңаан хыс салған чоон тиректің
салаазына одырдылар.
179
ТАПТЫРҒАС
Іди кор турғанда, хайдаң-да когізек учух килген. Ти-
рек салаазынзарох одыра тузіп, ниме-де тапсағлапча. Таң,
ол парчыхтарға «мына сірерге уйа чазир тураңах» тіпче
полңаң ма.
Парчыхтар килгеннең, тортінңі кунінде Покоға улуғ
орініс читкен. Иртен харахсынза, парчых нанңылары
оларға иділген наа тураңах хыринда хайынысчалар. Оолах,
оларзар чағдада парып, кор турза, тумзухтарына ниме
ызыр салған парчыхтар тураңах істінзер кір парчалар.
Іколең улуғ маңзыттығ тоғысталар. Аны ла корбинең,
Поко турадағы ағазынзар ойлап килген. Ізікті аза тарт-
пинаң, хысхырған:
— Парчыхтар, ағаң, чоон тиректегі тураңах істінзер
ниме тазыпчалар!
— Чахсы, чахсы, оолғым. Олар уйа итче поларлар.
Анда чуртирлар.
— Минің, ағаң, амды кбгізек нанңымның на уйазы
мында чоғыл.
— Че, оолғым, ам килер хысхыда аны чахсы азыразаң,
часхыда уйаны мындох чазир.
— Анда минің ханаттығ нанңыларым кбп полар, ағаң!
Поко улуғ брчіде тасхар сығара ойли халған.
(Т. Балтыжаков)
1. Поко хайдағ оолағас пілдірче? Аның хылығына килістіре
пілдірістер табыңар.
2. Текстте хайдағ хустардаңар чоохталча, адағлап пиріңер. Сірер
ол хустардаңар ниме пілчезер, чоохтаңар.
3. Маймаан хоңалтагох кире тееп теенін чарыдыңар.
4. Текстте хайдағ полызығлығ чоох чардыхтары учурапча?
Оларны пбліктеріне килістіре сығара пазыңар.
5. Ай-тыс, чап-чарых сбстернің хайди путкенін чарыдыңар.
6. Тексттең кизегестерні таап, оларның пбліктерін таныхтаңар.
7. Оолах сбсті фонетика саринаң узур салыңар.
180
ТАПТЫРҒАС
326. Диктант пазарға тимненіңер. Текстті нинңе чардыхха чар
саларға чарир?
Чаа тоозылған даа полза, аның халған аар чугі табы-
рах нииктелбеен. Хынза, улам аар пілдірген: хурсах утер-
тер ас-тамах читпеңең, азааңа кизер бдік-маймах тарчы
полңаң. Че Кадинек ікі оолғын кізі синіне читіре теендіріп-
угретклеп аларға кустенген сылтаанда, олар кізі полып
алғаннар. Олар іңе ырызы тартып, харын даа, чахсы
угренңеңнер школада. Іңе сбзін чахсы исчеңнер. Азых-тулук,
кип-азах хомай даа полза, угреніске тартылңах полғаннар.
Андағ полғаннары іңенің істіне чахсы пілдірңең. Палала-
ры иб аразында сымдах полысчаңнар: пол чуғңаңнар, мал-
хус азыраңаңнар, кип-азах чуғңаңнар. Андағ даа полза,
школада пирілген чахығларны толдырарға маңнанңаңнар.
Угретчілер дее оларны хоптабаңаңнар. Аннаң артых іңе
кізее паза ниме киректір зе. Чахсы пала-парха — ол іңенің
ырызы. Чуртас уйан даа полза, олар іңе кбңнін тузірерге
хынмаңаң одырлар. Аның учун аар даа чуртастың аары
тың пілдірбин парып одырңаң. Ам Кадинек киріп парды.
Чиит тузы пала-пархазына пиріл парған. Хара пазы хазар
парды, арығ полған сырайына сбзірбе осхас тырыс тартыл
парды. Харағының ибіре кбк сал тартылыбысты. Аннаңар
ол соғын даа, чибен кбрінче. Ана хайди кізі уурап парча.
Чиит тус парыбысчаттыр, кирі тус табырах килчеттір.
Ағаа хомзын полбассың: чуртас андағ ниме полтыр.
(Н. Т и н и к о в)
1. Аар чугі, хурсах утертер, тарчы полцац состернің тузаларын
чарыдыңар.
2. Нииктелбеен сбсті фонетика саринаң узур салыңар.
3. Палаллары иб аразында сымдах полысчаңнар: пол чугцаңнар,
мал-хус азырацаңнар, кип-азах чугчацнар чоохтағны синтаксис
саринаң узур салыңар.
181
ТАПТЫРҒАС
ОРФОГРАФИЯ СОСТІГІ
аар-пеер кизе-тоғыр
аар-тодір кип-кинетін
ағылахха кіре-сыға
ағырин кбблңе
айли-кунни кунзіре
ай сай куннің сай
ай-соонаң куннің таңда
ай-сым куннің-таңның
ал-алынңа кунбрте
алтынзарых ам даа кун тооза
ам на М
анда-мында маңзытта
ап-ағырин маң чох
ас-ооске моол
астап-сухсап мбнек
ах-тик мындаа мының соонда
И
ибіре-сибіре Н
илееде наари
ирік чох ниикке
иртеезін О
I озаринда
іди ойдазыра
ідбк ойда-тббін
ікін-пірін ойда-туңдере
іскер-тбдір олығ
оортах
182
ТАПТЫРҒАС
О
оонінде
оортін
П
пайаа
пірееде
пір саңай
пірсікун
пір хатап
пола-пола
пос алынңа
пуруңчыл
пудурчун
пукулее
пуруңку
пурнукун
пуун-таңда
пыласпахха
С
саба-суба
сала-сула
сас-ойда
сббде
сбрбн
сурағ-сап чох
сым-туюххан
Т
таарт
табырахха
таңдурук
тари-тари
тикке
тимеер
тиңе
тип-тиң
туюххан
У
удур-тбдір
улуғ
У
узе-чара
уулдіре
X
хада-пірге
хап-орта
хараа-кунбрте
хараағызын
хас-хаңан
хаңан даа
хыро
Ч
чадап-чудап
чапсыхха
чахсаан
чіп-чіке
чоғар-тббін
Ы
ылай-састығ
ыра-чара
183
ТАПТЫРҒАС
ХАКАС-ОРЫС СОСТІГІ
А
абыдарға — качать, укачивать, баюкать
аңдирға — смотреть пристально, в упор
И
иңнес — коромысло
ирееліг — мучительный
истенерге — привыкать; наслаждаться покоем.
I
ікін-пірін — изредка
ікі хондых — вторник
ілгбр — полка для посуды
ілчдрбе — цепь, цепочка
іріктирге — гнить
іскіт — терновник (кустарник)
К
кбнігерге — привыкать; приобретать привычки
кундус — днём, полдень
куреели — делать что-либо с отворотом
курку — тетерев
М
моол — монгол
моркам — манжет, манжета
Н
нир — брусника
ніндіг — обыск
О
озып — мотыга
олығли — по косогору
184
ТАПТЫРҒАС
орнығарға — привыкать к одному месту, обосноваться на
одном месте, обживаться
б
ббеке — фамилия; предок
блең от — потничная трава
П
пис хондых — пятница
пілек — часть руки (между локтем и запястъем)
пір хондых — понедельник
піргер — в сторону, в другом направлении
поос — вязка, шнурок
пораң — мутный, сероватый
пудурчун — перепёлка
пуруңку — сумерки
С
сабах — гроздья, кисти с ягодами или плодами
сағын — молния
силбектенерге — висеть, вытягиваться (в вертикалъном
положении)
сиреңнирге — 1) вести себя суетливо, беспокойно; егозить;
2) кокетничать, вести себя вызывающе легкомысленно;
3) мельтешить, нарочито показывать своё присутствие
сівее — дворец
сілеке — холощеный баран
сірее — скамейка, лавка
сістенерге — греться (у огня, на солнце)
сооларға — 1) убывать, убавляться (о жидкости); 2) испа-
ряться, выкипать; 3) вытечь (о глазах)
сопладарға — бежать, ехать рысцой, трусить
сорайарға — 1) торчать, сидеть, стоять торчком; 2) нахох-
литься (о птицах)', 3) перен. сидеть без дела
субалыс — вереница
сылағай — стройный
185
ТАПТЫРҒАС
Т
табылғы — таволжник, таволга
тасхах — полка для посуды
теербен — мельница
тозирға, тоза — покрываться наледью
торбас — мох
тос — наледь
тбрт хоных — четверг
тугее — дуга
туус — туесок
тырысхах — морщины (налице)
У
угбейерге — быть растрёпанным, лохматым
узурген — икра
ус хондых — среда
X
хаңза — трубка (для курения)
харчи-пирчи — перекрещивающийся; крест-накрест
хахирға — 1) удивляться; 2) пугаться (отудивления)
хоңалтахха — на босу ногу
хутух — колодец
Ч
чазыттығ — секретный, тайный
чап — хищный
часка — счастье
чигірен — рыжий (мастъ коня)
чечіме — суббота
чуғдар — зоол. стрепет
чустук — кольцо, перстень
Ы
ынағ — дружно; дружный
ырыс — счастье; успех, удача
186
ТАПТЫРҒАС
Учебное издание
Чебодаева Лариса Ильинична
Султрекова Зоя Ивановна
Карачакова Елена Григорьевна
Кызласова Инга Людовиковна
Тахтаракова Марина Леонидовна
Тюмерекова Татьяна Тимофеевна
Составитель
Чебодаева Лариса Ильинична
ХАКАССКИЙ ЯЗЫК
7 класс
Учебник для общеобразовательных организаций
На хакасском языке
Ст. методист Н. А. Толмашова
Редактор 3. И. Султрекова
Корректор И. П. Кызынгашева
Компьютерная вёрстка Л. Г. Топоевой
ТАПТЫРҒАС
Подписано в печать 5.05.2014. Формат 60x90 1/16. Бумага офсетная.
Печать офсетная. Гарнитура Тішез Кошап Нак.
Учет. печ. л. 12,0. Тираж 700 экз. Заказ №
ГБУ РХ «Хакасское книжное издательство»,
655017, г. Абакан, ул. Щетинкина, 75-18н
ТАПТЫРҒАС