/
Автор: Досқараев Ж. Айтазин Қ. Беқтұров Ш. Болатов Ж.
Теги: лингвистика сөздік диалектология қазақ тілі
Год: 1989
Текст
*
ҚАЗАҚ ССР ?ЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫ ‘
ТІЛ БІЛІМІ КНСТИТУТЫ
ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ
ДИАЛЕКТОЛОГИЯЛЫҚ
СӨЗДІГІ
:<зақ Сср-нің «ҒЫЛЫМ» бағлвсц
АЛМАТЫ 1989
Қ 17
Диалектолозиялық с&здікте цазац тілі говорларының
лексихалыц жүйесі жайында недзугр малімет беретіндей,
6000-га жуыц сөз цамтылды.
Реестрдегі әрбір сөзге түсінік беріліп, оныц соцынан
диалектологиялық зксиедиция материалдарынан .чысалдар
келтіріліп отырады. -ч
Мүндай. көлемді сөздік цазац тіл білімінде түцғыш цұ-
растырылып отыр. Сездік ғылми цызметкерлерге, жоғары
оқу орындарыныц етуденттеріне, мектеп мүғалімдеріне ж?*
не баспасез цызметкерлеріне арналды.
ҚҰРАСТЫРУШЫЛАР
Ж. Досцараев, Д. Айтазин, Ш. Бектүров, Ж. Балатав,
Ғ. Қалиев, О. Нацысбеков, Ә. Нүрмағамбетов,
С. Омарбеков, Ш. Сарыбаев.
РЕДКОЛЛЕГИЯ
Ғ. Мұсабаев (жауапты ред&ктор), I. Кецесбаев,
Ғ. Қ а л и е в, О. Нацысбеков, Ж, Б о л а т о в,
ИІ. Сарыбаев.
114—69 м
7—1—5
АЛҒЫ СӨЗ
Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл білімі инсти-
^уты көп жылдардан бері жыл сайын диалектология-
ЛЫқ экспедиция ұйымдастырып, қазақ говорларын
Верттеп келеді. Қазір лексикалық ерекшеліктер жөнінен
^груяр материал жиналды. Осы материалдар негізінде
жинақтар, монографиялық еңбектер жеке мақала-
жарияланды.
Қай тіл болмасын оның диалектілік лексикасын
фиНап, зерттеудің маңызы зор. Өйткені, сөйлеу тілінде
'Уеяе тілдің сарқыншагы, көрінісі ретінде сақталып
іужряіт ертедегі тайпа тілдердің қалдықтары, көнелен-
қат-қабаттары бар. Оның ішінен қазақ халқының
^Цг^гурлі дәуірде көрші халықтармен қарым-қатынасын
^(ИІЖЯтетін ауыс сөздер де табылады. Сол көнесімен бір-
те кейінгі дәуірде, тіпті Совет өкіметі тұсында пайда
болған жаңа элементтер де кездеседі.»Үсынылып отыр-
ған қысқаша диалектологиялық сөздікте тіл білімпаз-
Лфына, әсіресе, тіл, тарйхын зерттеп жүрген маман-
Дарға Қажетті көптеген тың, соны материал барДИЗұл
сөвдік — қазақ говорларының атласын жасауда, әдеби
ЛІЯ мен говорлардың ара-қатынасын анықтауда көп мә-
лЬйт береді. «Кен асылы жерде, сөз асылы^елде» деген-
дей, Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі бір аудан не бір
облыс көлемінде ғана айтылатын, көпшілікке бимәлім,
Шраң әдеби тіл терминологиясын байытуға қажетті сөз-
Мврді жарыққа шығарып, әдеби тілге енгізу арқылы
ашпілік қауымның игілігіне айналдыруда-да бұл сөз-
ДІктІң пайдасы мол. Мысалы, Ъдеби тілде баламасы та-
былмай жүрген зём^іл (носилкаі, (аласа дөңгелек
арасан суы (минеральная вода), айла^ .(бухта),
8
наубайхана (пекарня), дэліз (сенек), дэке (марля) сияқ-
ты сөздер эдеби тіл лексикасының баюына қажетті сөз-
дер.
Кейде дублет-варианттарды семантикалық диффе-
ренциация арқылы бір сыңарына бір мағына, екінШі
сыңарына екінші мағына беріп, екеуін екі басқа мағы-
нада жұмсау арқылы кәдеге жарату — әдеби тіл дәс-
түрімізде бар нәрсе. Мысалы, ілім — учение, ғылым •
наука, білім — знание, салыстыру — сравнение, сал-
ғастыру— сопоставление, екімет— власть, үкімет—*
правительство, жиылыс — собрание, жиналыс — сбор.
Сол сияқты кейде өр жерде, әр өлкеде бір марынада ай-
тылатын бірсыпыра сөздердің бірін алып, екіншісін тас-
тамай, мағыналық дифференциация үлгісімен әдеби тіл-
ге жаратуға болады. Мәселен, одеколонды да, духиді де
оңтүстікте этір десе, батыста иіс су дейді, солтүстікте
иіс май дейді. Осы сыңарлардың бірін алып, бірін тас-
тамай, мағыналық дифференциация принципі негізінде
әдеби тіл қажетіне пайдалануға өбден болар еді. Ол
үшін журналист Ә. Қарағұловтың ұсынғаяындай одеко-
лонды этір, духиді иіс су, репейное масло тіркесін иіс
май деп алу керек. Еркектің көйлегі болсын, әйелдің
көйлегі болсын, бәрін де көйлек дейміз. Ал, Жетісу қа-
зақтары әйелдердің көйлегін көйлек дейді де, еркектің
көйлегін жейде деп, екеуін екі атаумен атайды. Осын-
дай, әдеби тілімізде баламасы жоқ жейде сөзін тіліміз-
ге енгізіп, қалыптастырған жөн. Сол сияқты биялай
мен қолцап сыңар сөздерінің бірін варюжки, екіншісін
перчатки мағынасында тұрақтандыруға болар еді. Осы
ретте бұл сөздік тіл мәдениеті мәселелерімен шұғылда-
нушыларға бай материал беретіні сезсіз. Создік құрас-
гырумен, текстологиямен шұғылдаңып жүрген фило-
логтарға да бұл сөздік пайдалы құрал болып, белгілі
бір дәрежеде көмегін тигізер деп ойлаймыз. Жоғары
оқу орындарында оқып жүрген студенттерге қосымша
оқу құралы болумен қатар, мектеп мұғалімдері үшін
оқушылардың жазба жұмыстарындағы әдеби тілдің
нормасын тануға, кейбір диалектілік сипаттағы сөздер-
ден аулақ болып, тіл тазалығын дрттыруға сөздіктің
септігі тимек. Сонымен қатар бұл сөздік этимологиялық
ізденулерде, жалпы қазақ тілінің лексикология мәселе-
лерін зерттеуде ескерусіз қалмас.
Қазақ диалектологиясында бұдан бұрын да сөздік-
тер жаеалған еді. Оның бірі проф. С. Аманжоловтың
4
1959 жылы басылып шыққан монографиясының соңы-
на тіркеліп берілген 4000 сөзді қамтитын сөздігі де \
екіншісі Ж. Досқараевтың 2000-ға жуық сөзді қамти-
тын *Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері»1 2 деген ең-
бегі. Кейбір күмәнді, документациясыз сөздер болмаса,
Ж. Досқараевтың бұл еңбегіндегі материалдар толық
пайдаланылды.
Бұл екі сөздіктен басқа бұрын-соңды пгыққан диа-
лектологиялық жинақтардағы және Тіл білімі институ-
тының диалектология белімінің қорындағы лексикалық
материалдардың біразы пайдаланылды.
Ол материалдардың ішінде бұрын-соңды диалекто-
логиялық экспедицияларға қатысқан профессорлар
I. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, филология ғылымдарының
кандидаттары Ж. Аралбаев, Ә. Құрышжанов, А. Әбді-
рахманов, А. Махмұтовтың жинаған материалдары
да бар.
«Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі* құрасты-
рылудың алдында оның инструкциясы жасалып, жан-
жақты талқыланып, баспа бетінде бұдан бұрын жарық
көрген-ді3.
Диалектологиялық сөздіктер өзінің құрылысы жа-
ғынан, реестрлік сөздерді түеіндіру прин^ипі, мысал
беру тәртібі жағынан, әдетте, түсіндірме сөздіктің құ-
рылысына ұқсас келеді. Сондықтан бұл сөздікті құрас-
тыруда, оның инструкциясын жасауда біз <Қазақ тілі-
нің түсіндірме сөздігінің» жасалу тэжірибесін пайда-
ландық4. Ұсынылып отырған сөздікті құрастыруда
татар, азербайжан тілдері бойынша жасалған диалекто-
1 С. А. Аманжолов. Вопросы диалектологии и истории
казахского языка, ч. I, Алма-Ата, 1959. Проф. С. Аманжолов-
тың сөздігіндегі 4000 создің 2000-ға жуығы географиялық до-
кументациясыз бөрілгендіктен, оларды бұл сөздікке енгізе алма-
дық. Дл, қалған 2000 сөздің жартысынан көбі Ж. Досқараевтың
сөздігінде бар болып шықты. Сөйтіп, С. Аманжоловтың
саздігівен 1000-ға жуық сөз пайдаланылып отыр. Ол сөздерді
құрастырушылар коллективі мысал іздестіріп, толықтырып,
иңетрукция бойынша ретке келтірді.
3 Ж. 'Досқараеа. Қазақ тілінің жергілікті ерекшелікте-
рі. Лексика, II бөлім, Алматы, 1955.
3 Инструкция для составления диалектологического слова-
ря казахского языка. — «Қазақ диалектологиясы», 1-шыгуы,
Алматы, 1965.
4 Қазіргі қазақ тілінің бір томдық түсіндірме\ сөздігінің
ииструкциясы. Құрастырғандар: |г. Жәркешева |» Г Мұсабаев,
19бТҢеСбавВ* Ре«акі’аясыв басқаргаи I. К. Кеңесбаёв. Алматы,
5
логиялық сөздіктердің 5 тэжірибесін және Ф. П. Фи-
лин, Г. Мельниченко, Р. А. Рустамов, Л. Т. Махмутова,
Г. Бакинова, Л. А. Покровская, К. Мусаев6 жолдастар-
дың диалектілік лексикографиясының әр түрлі мәселе-
леріне арнап жазған маңала-еңбектері де ескерусіз қал-
ған жоқ.
Қолыңыздағы сөздікті толық сөздік деп есептеуге
болмайды. Өйткені, Қазақстан территориясындағы го-
ворлардың бәрі түгел зерттеліп болған жоқ, көптеген
жерлерді, этникалық топтарды түгел қамту былай тұр-
сын, барлап көргеніміз жоқ. Екіншіден, Түрікмен,
Орынбор, Қошағаш қазақтарының тіл ерекшеліктері
болмаса, Қазақстаннан тыс жерді мекендеген қазақтар-
дың тіліндегі жергілікті ерекшеліктері де бұл сөздікке
енбей отыр. Өйткені, бұлардың тілі әлі толық зерт-
теліп болған жоқ. Ал, кейінгі өткізілген халық санағы-
ның мәліметіне қарағанда одақтас республикаларда
миллионнан астам қазақ тұрады. Мысалы, РСФСР
да — 383 мың, Өзбекстанда — 335 мың, Түрікменстан-
да — 70 мың қазақ бар 7. Бұдан басқа Қырғызстанда,
Тәжік ССР-інде, Монғол халық республикасында, Қы-
тайда, Алтайда тұратын қазақтардың тілі зерттеуден
тыс қалып отыр.
Үшінпііден, сөздіктің көлемі көтермегендіктен жеке
5 Диалекгологик сүзлек. Икенче чыгарылыш. Төзүчеләр
Н. Борһанова, Г. Якупова. Казан, 1953; Диалектологик сүзлек.
ПІ кисәк. Төзучелэр Н. Б. Борһанова, Л. Т. Махмутова. Казан,
1958; Азәрбаічан дилинин диалектоложи лүғәти. Бирчиллик. Ба-
кы, 1964.
6 Ф. П. Ф и л и н. Проект «Словаря русских народных гово-
ров». М—Л., 1961; Ф. П. Филин. 06 облаетном словаре рус-
ского языка.— «Лексикографический сборник», 1957, М., 2.;
Г. Мельниченко. О принципах составлення областных сло-
варей. Уч. зап. Ярославского гос. пед. ияститута им. К. Д. Ушин-
ского, вып. XXVI (XXXVI). Русский язык. Ярославль, 1957;
Р. А. Рустамов. О принципах составления диалектологиче-
ского словаря аэербайджанского языка, «Вопросы диалектоло-
гии тюркских языков», Казань, 1960; Л. Т. Махмутова. О
принципах составления татарского диалектологического слова-
ря. — Бұл да сонда.; Г. Бакинова. О принципах составления
диалектологического словаря киргиэского языка. — «Вопросы
диалектологии тюркских языков», т. ПІ. Баку, 1963; Л. А. По-
кровская. О диалектологическом словаре казахского язы-
ка. — Бұл да сонда; К. Мусаев. О диалектологическом слова-
ре казахского языка.— «Вопросы диалектологии тюркских язы-
ков», т. ПІ. Баку, 1963.
7 «Казахстаиская правда», 1960^ 5 февраль (Бүкілодақтық
жалпы санақ қорытындысың. ''қараңыз').
*
6
монографиялардағы, мақалалардағы және диалектоло-
гия болімінің фондысындағы материалдар түгел пайда-
ланылмады. Бұл материалдарды келешекте толық сөз-
дік жасағанда пайдаланбақпыз.
Сөздікке әдеби тілде норма болып қалыптаспаған,
белгілі бір таралу шегі (изоглосы) бар сөздер, яғни диа-
лектілік ерекшеліктер еніп отыр. Сонымен қатар диа-
лектілік ерекшеліктермен біте қайнасып, араласып
жатқан изоглостық шегі бар белгілі бір мамандықпен,
щаруашылықтың түрімен байланысты қолданылатын
жергілікті кәсіби сөздер мен тілімізде өте сирек айты-
латын бірен-саран көне сөздер де енгізілді. КәсІби сөз-
дердің ішінде өдеби тілімізге керексіз, басы артық сөз-
дермен қатар, әдеби тіліміздің өсуіне, баюына аса қа-
жетті сөздер бар. Әрине, қауын тұрғанда діңке сөзін
алудың қажеті жоқ. Жүгері, ңияр сәздері тұрғанда
борми мен бэдіреңді әдеби тілге енгізу артықтау болар*
Бірақ, кәсіби лексиканың ішінде мақта, балық, кілем
тоқу, диқаншыл^тқ т. б. ^әсіппен байланыстЫ әдеби тіл-
де баламасы жоқ қыруар кеп свздер бар. Мысалы, кө-
сек — мақта түйнегі, өттік — қармақтый, тілі, ^сүтпа
үлкен қармақ, гүлше — гүл шығара бастаған мақтаның
шанағы; күләбі, болбол, цызыл үрыц (қауың аттары)
т. б. көптеген сөздерді жалпыхалықтың игілігіне айнал-
дыру мақсатымен сөздікке енгіздік. Олардың көпшілігі
қазіргі қазақ әдеби тіліне ене бастаған келешегі мол
сөздер. Мұндай сөздер ақын-жазушыға да, публицист-
журналистерге де, лексикографтарға да мол қазына
екені айқын нәрсе.
Бұл сөздікті таза диалектологиялық сөздік деп есеп-
темеуімізге тағы бір себеп бар. Ол — бір заттың ұғымы
Қазақстанның түкпір-түкпірінде кейде бірнеше сино-
нимдес сөздер арқылы беріледі немесе бір ұғымдағы
сөз әр жерде әр түрлі варианттарда қолданылады. Олар-
Дың қолданылуында, әдетте, белгілі бір изоглостық ше-
гі болады. Ондай синонимдік немесе фонетикалық ва-
риантгардьің бірқатары мына сыңары әдеби тіл, ана
сыңары диалектизм деп кесіп айтуға көнеді де, бірқа-
тарлары әдеби тілде қатар, жарыса айтылып жүрген-
діктен олай кесіп айтуға көнбейді. Енді кейбір вариант-
тардың изоглостық таралу шегі болмай, әдеби тілде
Қатар қолданылып жүреді. Кейінгілер диалектизм то-
бына жатпайтын сездер.
Осыған орай тіліміздегі фонетикалық дублеттерді,
лексикалық синонимдерді үлкен үш топқа бөлдік.
7
1. Әдеби дублеттер. Бұл топқа изоглостық шегі жоқ,
бірақ өдеби тілде қатар, жарыса қолданыльш жүрген
сөздер жатады. Мысалы: разы Ц риза 'і ырза, жалныз ||
Ц жацғыз, залал \\зарар, мысалы ІІ мэселен т. б.
2. Әдеби-қарапаиым дублеттер. Бұл топқа бір сыңа-
ры әдеби тіл нормасы ретінде анықталып, екішпі сыңа-
ры қарапайым сез дәрежесінде қалып қойған сёбеп —*
сэбэп, егер — эгэр, еден *— иден, уэде — уағда, мыса-
лы — мисалы сияқты сездер жатады.
Әдеби дублеттер де, әдеби-карапайым дублеттер де
диалектизмдерге қатысы болмағандықтан, біз оларды
сөздікке енгізген жоқпыз.
3. Әдеби-диалектілік дублеттер. Бұл топтағы сөздер-
дің алгашқы екі топтағы дублеттерден айырмашылы-
ғы — мұнда белгілі бір изоглостық таралу шегі болады.
Оларды әдеби тілге қатысына қярай ішінара екі топқа
бөлдік.
1) Әдеби варианты анықталған дублеттік қатарлар.
Вұл топқа жататын дублеттік қдтардың бір сыңары әде-
би тілде норма болып қалыптасып, қалғандары диалек-
тизм дәрежесінде ғана қолданылады. Мысалы, жүге-
рі — борми — көмбецонац сөздерінің алғашқы жүгері
сөзі әдеби тіл нормасы да, қалғандары диалектизмдер
екендігіне ешбір дау болмаса керек. Сол сияқты ке-
бек — үрпац —- буызы — күрпі деген синонимдік қа-
тардағы алғашқы кебек сыңары өдеби тіл нормасы да,
қалғандары диалектизмдер. Мұндай әдеби тіл компо-
ненті аиықталған синонимдік қатардан не фонетикалық
варианттардан реестрлік сөз ретінде оның әдеби тіл сы-
ңары алынбай, тек диалектілік сыңары алынып
отырды.
2) Әдеби варианты анықталмаған дублеттік қатар-
лар. Бұған әдеби тіл компоненті анықталмаған, сыңар-
лары әдеби тілде қатар қолданылып жүрген синонимдік
қатарлар мен фонетикалық дублеттер жатады. Мыса-
лы: этеш || цораз, кесе Ц кэсе, атауыз II кемпірауыз II тіс-.
теуік, сацпаншы || сацманшы, палуан II балуан, пияз ||
|| бияз, этір || иіс су || иіс май, көкейтесті || көкейкесті,
айцай || айғай т. б. Сөздікті жасау үстінде авторлар кол-
лективіне, әсіресе, көп қиыншылық туғызған осы алу-
андас сөздер. Бұл дублеттік варианттардың мына сыңа-
ры әдеби тіл, ана сыңары диалектизм деп кесіп айту
қиын. Олар әдеби тілде қатар, жарыса қолданылып
жүрген сөздер. Субъективтік көзқарастың шылауында
кетпес үшін өдеби тілде қатар, жарыса қолданылып
8
жүрген дублеттердің бәрін де сөздікке енгізуді мақұл
көрдік*
Біздің әдеби тіл лексикамыздың белгілі бір бөлегі
әлі де болса қалыптасу, әлі де болса баю, өсу, жетілу
үстінде екенін ескерсек және екі тілді сөздіктерді, тер-
минологиялық, гүсіндірме, әсіресе, орфографиялық сөз-
діктерді құрастырушылардың қолында мұндай вари-
анттардың бәрі түгел қол астында болу қажеттігін
ескерсек, дублеттік варианттардың бәрі де диалектоло-
гиялық сөздікке енгізілуі орынды сияқты.
Диалектологиялық сөздікке кірмейтін сөздер:
а) әдеби тілде норма болып қалылтасқан создер;
ә) қүрамында фонетикалық ерекшеліктері бар сөз-
дер-
Ескёрту: дыбыстардың түсіп қалуы не кірігіп айтылуы си-
рек кездесетін кұбылыс болғандықтан, оларды сөздікке енгізуді
мақұл көрдік (еге, жоңыршқа, кигіз үй) т. б.
б) қүрамында грамматикалық ерекшеліктері бар
сөздер. Мысалы: барыц, баражац, барасыцыз т. б.
в) жалпы халықтық сипаты бар кәсіби сөздер (жүге-
рі, царбыз, цауын, мацта, шортан, күнбағыс т. б.).
г) кейбір қарттардың тілінде сақталып қалған кі-
таби тіл элементтері (уа һэм ғэйри, лэкін, міллэт, ғаділ,
мэзкүр, ғүмыр т. б.).
д) әдеби дублеттер мен әдеби-қарапайым дублеттер
(егер — эгэр, себеп — сэбэп, фікір — пікір, разы — ри-
за — ырза т. б.).
е) топонимика мен ономастика топтарына жататын
сездер.
Ескерту: белгілі бір таралу шегі бар географиялық термия-
дер сөздікке енгізілді.
Сөздікте ең алдымен реестрлік сез берілді. Одан
кейін іле-шала жақшаның ішінде сол сөздің жазылып
алынған облысы мен ауданының аты көрсетіледі. Бүл
документациядан түсіндіріліп отырған сез тек сол ау-
данда ғана қолданылады, басқа көрші аудандарда не
көрші облыстарда қолданылмайды деген ұғым тумау
керек. Өйткені, бұл документация реестрдегі сөздің та-
ралу шегін көрсету мақсатымен беріліп отырған жоқ,
ол сөздің жазылып алынған ауданын ғаңа көрсету мақ-
сатымен беріліп отыр. Сөздің таралу шегін, изоглосын
Көрсету — диалектологиялық атластың міндеті. Доку-
9
ментациядан кейін реестрдегі сеа өдеби тілдегі балама
синониммен түсіндіріледі. Егер әдеби тілде бұл сөздің
баламасы болмаса, онда реестрлік сөз баяндау түрінде
бірнеше сөзбен түсіндіріледі де, экспедиция материал-
дарынан мысал беріліп, соңында жақша ішінде сол мы-
салдың қай жерден жазылып алынғандығы жөнінде
географиялық документация беріледі. Одан кейін ңолда
бар болса, көркем әдебиет пен мерзімді баспасөз мате-
риалдарынан алынған мысалдар беріледі.
Диалектілік тіркестер сөздік мақаласының (словар-
ная статья) ішінде берілмей, жеке реестр ретінде беріле-
ді. Мысалы, жүмыс жасау, не зат? Жер шығып кету, я
ма? т. б.
Ескерту: Егер тіркестегі не макал-мәтелдердің құрамында
кездесетін диалектілік сөз сол тіркес не мақал-мәтелдерден тыс;
жеке қолданылатындай қабілеті болса, ол сөз жеке реестрге шы-
ғарылады да, тіркес, мақал-мотелдер сол сөздік мақаласының
ішінде келтіріледі.
Омоним мен көп мағыналы сездер басқа сөздіктер-
дегідей беріледі. Егер белгілі бір сөз бір жердің өзінде
2—3 түрлі вариантта айтылатын болса, ол варианттар-
дың бәрі бір реестрге шығарылады да, араларына па-
раллель белгісі [||] қойылады. Мысалы: айырмақ || ай~
ырмацшылыц; анжы || энжі, аңаза [| аңза т. б. Егер
ондай варианттар бір жерде емес, әр түрлі территория-
да қолданылса, олардың әрбіреуі жеке реестр ретінде
беріледі.. Реестрдегі сөздер мен иллюстративтік мысал-
дардағы сөздер әдеби тіл орфографиясымен емес, есті-
луінше жазылды. Мысалы: ңыйырдаң (қиырдақ емес),
күлүс (күліс емес), күлүк (күлік емес) т. б.
Кейбір говорларда (қырғыз жерімен шектес Қордай
және Алматы облысының ¥йғыр ауданында, Шығыс
Қазақстан облысының кейбір аудандарында) сөз басын-
да аффикат «ж,» (дж) дыбысы қолданылады. Жергілікті
халық тілінде, олар әрі «ж,» әрі «ж»-мен айтылатындық-
тан оларды жеке «ж> эрпі ретімен берцей, «ж» әрпінің
ішінде беруда мақұл көрдік.
Ал «ч» дыбысынан басталатын сөздер сөздікте «ш»
әрпінде берілмей, өз орнында, өз кезегімен берілді (мы-
салы, шығыста «ч»-мен айтылатын чөңке, чыжым сөз-
дерін <ш» әрпінен іздемей «ч» әрпінен іздеу керек).
Сөздіктің соңында қысқартылып алынған сөздер-
дің тізімі берілді.
10
СөздІкті құрастырғандар: Жамбыл, Қостанай, Көк-
піетау, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан, Целиноград
облыстары бойынша — О. Нақысбеков; Ақтөбе облысы,
Қызылорда облысының Арал ауданы •— Ғ. Қалиев; Ал-
маты, Шымкент облыстары — Қ. Айтазин; Түрікмен
ССР-ындағы қазақтар мекендеген аудандар — Ә. Нүр-
мағамбетов; Қызылорда облысының Арал ауданынан
басқа аудандар — III. Бектүров; Гурьев облысы —
С. Омарбеков; Шығыс Қазақстан, Семей облыстары,
Таулы-Алтай автономиялы облысының Қошағаш ау-
даны — Ж. Болатов; Орал облысы бойынша — III. Са-
рыбаев. Материалдарды іріктеп карточкаға түсірісуде
құрастырупіыларға Ф. Сағындықова көмектесті.
Сөз соңында осы сөздікке негіз болған материалдар
жөнінде мәлімет беріп, оның жиналуына себепші бол-
ған ақсақал-информаторларға алғыс айтуды өзіміздің
парызымыз деп есептедік.
Бұл ұсынылып отырған диалектологиялық сөздік
Қазақстан территориясындағы диалектілік лексиканы
толық қамтымайтынын жоғарыда айттық. Сондықтан
диалектологтардың алдында қазақ тілінің говорла-
. рындағы диалектизмдерді іздестіру, жинау жұмысын
‘ әрі қарай жалғастыра беру, келешекте толық диалек-
тологиялық сөздік құрастыру міндеті тұр. '
ПІ. Сарыбаев
Абақ (Қ.-орда, Арал). Жылымның (қ.) бір бөлегі.
Қыс боЛса имецдеп прагон айдап, жаз болса цайыЦпен
абац жағалап, шырышты (ц.) цолын судан шығар-
майтын цызу ецбек майданы басталады (Ә. Нұрп., Күт.
күн., 266).
Абатшылық (Қ.-орда, Арал). Теңдік, кеңшілік.
Октябръ революциясы ғана бізге абатшылыц эпер-
ді (Қ.-орда, Арал).
Абдырия (Жамб., Тал.). Жастықтың астына қоятын
ағаш. Аб д ыри я болмай, жастыц аласа болады
(Жамб., Тал.).
Абетай (Алм., Гв.). Таза. Омардыц зйелі абетай
кісі ғой (Алм., Гв.).
Абжауқын (Жамб., Қор.). Мардымсыз, аз ғана (ас
т. б. туралы). Ауцат абжауцын емес, бэрімізге же-
теді (Жамб., Қор.).
Абылайша (Жамб., Шу). Қос, шаңыраққа уықтың
өзін шашпитын керегесіз кіші үй. А б ы л ай ш а іл-
геріде болған екен (Жамб., Шу).
* \Абылаңқы I (Орын: Ад., Бөр.). Ерте туған төл.
Мынауыц 'тайынша ма, баспац па дегенде, жоц аб ы-
лаццы дейміз (Орын., Ад).
Абылаңқы П (Орал., Жымп.). Сөзі көп, сөзуар адам.
А бы лац ц ы адам (Орал. Жымп.).
Абылау (ПІығ. Қаз., Зай.). Жан-жағынан айнала
қоршау. Ацдарды ұстаудыц ец бір цолайлы эдісі —•
а б ы л а у жасау болатын, бүгінде бұл цойылды (Шығ.
Қаз., Зай.). (ор. облава.).
Абылықтыру (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі, Арал).
Ентіктіру, деміктіру. Малды жайлауға аб ы л ыц-
тырмай еркімен жайып айдаймыз (Қ.-орда, Қарм.).
Атты көп абылыцтырмай мінсе болады (Қ.-ор-
да, Арал).
12
Агашат (Жамб., ІПу). Табыт, қайтыс болған кісіні
салып катеретін ағаш. Сөйлеп цал тіршілікте* цызыл
тілім, Жаны жоц ағашатқа мінбей түрып (Жамб„
Шу).
Агаш тіс (Алм., Гв.). Ағаш соқа. Бүрынғы кездіц
ағаш соцасын ағаш т іс деп те айтамыз (Алм„ Гв.)<
Ағаш үй (Ақт.: Ойыл, Ырғ.; Түрікм.: Красновод,
Бегд., Небид., Жеб.; Орал; Гурт; Қ.-орда: Жал., Қарм.).
Киіз үй. Осы ағ аш ү йді былтыр Гурьев жацтан
алдырдыц (Түрікм., Красновод.). Анау көрінген екі
ағаш ү й — біздіц цой фермамыз (Ақт„ Ойыл).
. /Ағаяқ бидайық (Қост., Жан.). Бидайықтың ақ түрі.
Анау табандағы ағ а яц бидайыцты бүгіннен
цалдырмай шауып алу керек (Қост„ Жан.).
-УАгауыз (Орал, Чап.). Шортанның ірісі. Еті дәмді,
салмақты келеді.
/ Агүрүқ (Шымк., Қызылқ.). Түсі ақ, қабығы жүқа
қауынның бір түрі. Ағүрүцты цыста сацтауға бо~
лады (Шымк., Қызылқ.).
Ағүсақ (Шымк., Мақ.). Күріштіңүсағъі. Дүкенге бү~
сін ағү сац түсіпті (Шымк., Мақ.).-
Ағүй (Жамб., Шу). Тұтқын, кепіл. Ертеде жау шап-
қанда атақты, беделді бір кісісінүстап қалып, соның
жеке басын саудалау. Түске дейін жау чауып, түсте
ағүйге Өтегенді үстап цалып басын саудалайды
^Жам., Шу).
Ағүйме (Гур., Маң.). Түйе жүні.
(Түрікм.: Краснов, Небид., Таш., Ашх.). Шөң
не қамыстан жасалған төбесі ашық мал қорасы. Кеште
жандыцтарды ағылға цамауды үмытпац (Түрікм.,
Таш.). Аүуі — мал қорасы (С. Мал„ ПДП, 355), (
ағіл — қой қора (М. Қашқ., I, 103), қора, дуал,
шарбақ (Л. Буд., I, 64).
Ажыргы (Шығ. Қаз., Тарб.). Кескек, жауыр ағаш
(жауыр малға байлайтын ағаш). Сізге ажырғ ы
керек пе? Сен ажырғыны цой, атты дэрігерге
керсет (Шығ, Қаз„ Тарб.).
Ажырым (Шымк., Ңызылқ.). Айырма.
Азандық (Гур„ Шевч.). Құлақтың төменгі жұм-
сақ еті.
Азар 1. (Орын.: Ад„ Бөр.; Қ.-орда: Сыр„ Жал„
Қарм„ Сыр.; Ақт„ Ырғ.; Қос„ Жан.). Жәбір, қорлық.
Ол келінін үнемі үрсып азар керсетіп отыр^ Азар
кбрген келінініц де тілі шығады (Қ.-орда, Жал.). Оныц
көрмеген таршылығы а зары, бейнеті жоц (Қ, Әбд.
13
Тәт. қау., 36). Байлардан көрген азарымызды кі-
тап бетінен оцып цаныццан боларсыцдар (Қ.-орда,
Қарм.). Ойымнан ол а з арыц елмей кетпес, көр, ен-
ді, Әкуанныц ззіл ойнын (Рүст. Даст., 281). Иса байдыц
балаеы маған азар берді (Ақт., Ырғ.). Ацбаланыц
азары батып барады (Ә. Нүрп. Қан мен тер, 181);
2. (Қост.: Жан., Тор.; Гур., Маң.). Реніш. Сен оны
азар цылма (Қост., Тар.), 3. (Қост., Тар.). ТынышсыЗ.
Балам, аза р болма (Қост., Тор.).
Азарлану (Қ.-орда: Жал., Қарм.). Жәбірлену, азап-
тану. Бастыцтыц жүмысца шыц дегеніне кейбіреу
азарланып жүреді (Қ.-орда, Қарм.). Артынша ер-
лер бүған азарланды, Адамдай шацырусыз кел-
ген тойға (Рүст. Даст., 268).
Азарлы (Гур., Маң.). Жанға бататындай. А з а р-
л ы жүмыс, аза рлы ауру (Гур., Маң.).
Азат кереге (Т^рікм.: Краснов, Таш.). Есіктің боса-
ғасына таңау жерде дара, жеке қалған керегенің басы.
Сапалац (ц.) мана азат керегеде ілулі түрған
(Түрікм., Краснов).
Азда-аз (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Жеб.;.
Кемде-кем. Осы кезде орысша білмейтіндер а з д а-а з
шығар (Түрікм., Ашх.). Сондыцтан да Ацшолацов десе
«а» деп аузын ашпайтын адам азд а-аз («Қарабұгаз
көл жұмысшысы», 8. ПІ. 37).
Аздау (Тау., Қош.). Азаю, кему. Ол кісіде бие саны
жылдан жылға а зд ап барады (Тау., Қош.),
Азыгу (Қ.-орда, Арал). Азу, суалу, қүру. А зыц-
цан адам — азыццанныц тұцымы (Қ.-орда, Арал).
Бүл мацайда майда келдер болушы еді, оныц түзы
азыцты (Қ.-орда, Арал).
^Азын-шогын (Орал. Чап.). Азды-көпті, біраз. Түра
түр, мына жерде а з ы н-ш оғ ын шаруам бар еді
(Орал, Чап.). Мектептіц оцушылар коллективі мүндай
азы н-ш оғын істеген жүмыстарына цанағаттанып
цалмайды («Екп. жол», П. VI. 59). Колхозымыздыц цо-
ғамдыц шаруашылығын өркендетуге азы н-ш оғын
ецбек үлесімді цосып келемін («К. туы», 7. IX. 56). Жи-
де ағашы бүл мацда азы н-ш оғын ғана. Көмек тура-
лы ойласцан мацүл болар еді... балаларына азын-шо-
ғын царажат жиып берерміз (Ә. Сәр. Толқ., туғ., 79).
Кейде «азын-жоғын* деп те айтады.
Азына (Қ.-орда: Сыр., Жал., Арал). Қайықтың ішін-
дегі кісі отыратын колденең ағапгы. Қайыцтыц ішіндегі ’
14
азына екі жац жацтауын керіп түрады (Қ.-орда,
Сыр-)-
Айқьш (Ақт., Тем.). Айдын, шалқар. Жол бойында
табыс деп, Жағалай цонған ел болды. Су түспейтін шү-
бар тау, Айцын үлкен көл болды (Ақт„ Тем.). •
Айлақ (Гур., Маң.; Түрікм.: Краенов, Таш., Ашх.).
Өзен, көл, теңіз жағалауындағы шығанақ, бұғаз, кеме
тоқтайтын жер. Қулы Маяктыц жайласцан жері теціз-
діц бір айлағы (Түрікм., Краснов.). Қашағанды
жецем деп түсіп кетерсіц айлацца (Қашаған
ақын). Түрікменше — айлаг (Туркм.-рус. сл., 1940). Тү-
рікше. — шығанац (Л. Буд., I, 204).
Айлам (Түрікм.: Краснов., Таш„ Мары). Бәйге атта-
рының айналма шабысындағы жол. Байрацца цосылған
аттар неш[е] айлап шапты (Түрікм., Краснов.). Тү-
рікменше айлав — жарыс, ипподром (Туркм.,-рус. сл.,
1940), өзбекше айламма — шеңбер жасап жүру, айна-
лым (Узб.-рус. сл., 1959).
Айланпас (Жамб„ Шу). Айналма. Шыр йөбелек ай-
налып ауыратын мал ауруы.
Айлау (Түрікм.: Таш., Ашх.). Айнала қоршау. Ма-
ған шарбац айлап бер дейді (Түрікм., Таш.). Түрік-
менше — айламак (Туркм.-рус. сл„ 1940), қарақалпақ-
ша — айлан (Карак.-рус, сл„ 1958).
Айуан кеді (Түрікм.: Тапі., Мары, Тедж.). Салмағы
кейде 30 кг. болатын, мал азығы үшін қолданылатын
асқабақ. Сондай кэп айу ан кед і бір цысца не цы-
лып жетпеді (Түрікм., Таш.).
^Айуан қарбыз (Түрікм.: Мары, Тедж., Байр.). Мал
азығына жұмсалатын қарбыз түрі. Колхоз айу ан
царбыз үшін 5 танап жер сүрді (Түрікм., Тедж.).
Айуанхана (Жамб., Шу). Үйдің алдыңғы бөлегі, тө-
бесі жабық, алды ашық жері.
- \/Айшығы айналып жүру |( айшығы ауып қалу (Оңт.
Қаз., Түл.). Шаршап жүру, мазасы кетіп жүдеп жүру.
Оныц айшығ ы айналып жү р (Оңт. Қаз„
Түл.). *
> Айық болу (Тау„ Қош.). Ашық болу. Жауын-чашын-
сыз күн ертец айыц б о лс а, чеп жиямыз (Тау.,
Қош.).
Айықтырмау (Сем.: Абай, Ақс„ Көкп.). Тез, ізін
суытпау, кешеуілдетпеу. Бүл мәселені айыцт ыр-
май цолға алу керек (Сем„ Абай).
Айылбас (Сем„ Абай). Тоғабас, доға. Мына белбеу-
діц айылбасы жацсы емес екен (Сем„ Абай).
15
^Аиылдап келу (Тау., Қош.). Қыдырып келу; Бұл
жергілікті қазақтарға алтай тілінен енген сөз. Оларда
айыл — үй; айылчы — қонақ деген мағынада қолданы-
лады. Монғол тілінде айл — ауыл, үй, семья, шаруа-
шылық; айлчин — қонақ; айлчлах — қонақта болу.
Аиым (Жамб., Тал.). Әйел, қосақ. А йымықа
цосылдыц ба? (Жамб. Тал.).
Айыр 11. (Түрікм,; Краснов, Тедж.). Қүдықтың ба-
сына қадалған қос ағаш, сол арқылы құдықтан су тар-
тады. Қүдыцца айыр үшін екі шалман (ц.) жібергем
(Түрікм., Краснов.); 2Ч (Алм., Гв.). Бақан. Боренемніц
әлсіздігінен тамыма айыр тіредім (Алм., Гв.).
Айыр П (Түрікм.: Ашх., Небид., Красновод.). Өәге-
ше, айырмашылық. Қазацтыц тілі де айы р-а у! (Тү-
рікм., Ашх.). Түрікменше — айры (Рус.-туркм. сл.,
1956).
□ Айырқом (Қ.-орда, Арал). Ат жауырын қажамай-
тын етіл жасаған ер.
Аиырма (Сем., ¥рж.; Алм., Жам.). Малдың аяғын-
да болатын сарып ауыруы. Сыйырдыц аяғы айырма
болыпты (Сем., ¥рж.)«
Аиырмақ (Гур., Маң.). Айырмашылық, айырым.
Оныц бүдан айыр ма ғ ы жоц (Гур., Маң.).
Айырмаш (Қост., Жан.). Айырма. СенІц сөзіц мен
меніц сөзімде ешцандай айырмаш жоц (Қост.,
Жан.).
- Айырмьшггап (Тау., Қош.). Айырып, таратып айту.
Ол кісі барлыц руды айырмыштап айтып береді
(Тау., Қош.).
АЙырт (Гур., Маң.; Қ.-орда: ІПиелі, Сыр., Арал;
Түрікм.: Небид., Ашх., Таш.). Шат, адамның шаты. Су-
ыныц терецдігі айырттан келеді (Гур., Маң.).
Шөбі шүйгін, биік, айы ртт ан келеді (Түрікм., Не-
бид.).
Айыру (Түрікм.: Таш., Ашх., Тедж.). Алу, алып тас-
тау. Мен саган айттым су стаканнан нанды айыр
деп (Түрікм., Таш.). Екіден екі айырып бола ма
(Түрікм., Тедж.). Түрікменше айырмак — алу"(Туркм.-
рус„ сл., 1940), өзбекше айирмоц — алу (Рус.-уаб. сл.,
1954).
Ақа (Алм., Шел.; Шығ. Қаз., Зай.; Жамб., Жам.).
Айыр. А ц ас ыныц санына царай екі аца, үш
аца, төрт аца деп шөп жыйнайтын цүралды
айтамыз (Алм., Шөл.). Бізде ағаштан жасалған үш
тармацты айырды ғана аца дейді, ал, темір айырды
п
16
аша дейді (ИІығ. Қаз., Зай.), Үшаца, б е саца де-
гендегі «ақа» айыр, тармақ деген магынада да қолда-
нылады (Жамб., Жам.).
Акаба 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Тоқтау су, қақтың
суы. Ацабаныц айналасы саз (Қ.-орда, Сыр.);
2. (Шымк., Сайр.; Жамб., Шу). Бау-бақша, егінге жібе-
рілген судың мөлшерден асып, сыртқа піыққаны. Арыц-
тан жіберілген судыц ацабасын турала (Шымк,,
Сайр.);. 3. (Жамб., Жам.). Егін суы жайылған жердің
орны. Сыйыр ацабада. Ацабаныц шөбі көктеп
цалыпты (Жамб., Жам.)..
Ақак ау (Қ.-орда, Арал). Қызыл балық ау-
лайтын аудың бір түрі, ұзындығы 18—20, ені 2,5 метр-
дей. Қазір сирек қолданылады. Каспи балыцшылары
ацан деп те атайды (Гур., Тең.). Орыстың ахан |] охон
(Б. Далъ, ТС, т. I, 1955, 30) деген сөзінен шыққан болу
керек,
Ақаншы (Қ.-орда, Арал; Гур., Тең.). Қызыл балық
аулаушы. А цаншы цызыл балыцтарды, к&бінесе,
цыстыгүні аулайды (Гур., Тең.).
Ақ байпақ (Орал, Қарат.). Сиыр малының індеті.
Ой, ац байпац келгір/ (Орат, Қарат.).
Ақ байтал (Қост.: Об., Жан.). Кесе ^ар; қысты
күнгі қалың қардың боранынан кейінгі күртік қар.
Ңыстыгүні цатты борандарда эр жерде а ц б айт а л
болып цар түрып цалады (Қост., Жан.). А ц б айт а л
царға түссец, шыға да алмайсыц (Қост., 06.).
Ақ балық 1. (Орал, Чап.). Табан, сазан т. б. балық-
тардың кептіпілгені; 2. (Түріюм., Краснов.). Орысша
«кутум» деп аталатын балық түрі.
Ақбас I 1. (Түрікм.: Краснов., Тедж., Мары). Басы
жара болып, төсі ісетін түйе ауруы. Быйыл ацб ас-
п ен ауырған түііе кеп болып түр (Түрікм., Тедж.). А ц-
б а с — бүзаудыц басындағы ауру (В. Радлов. Опыт...,
I, 130); 2. (Жамб.: Шу, Жам.). Аяғына күш түсіп, түя-
гы бүрісіп өсетін жылқы ауруы. Ацб а с цүндыздыц-
тағ түседі де сол жері іседі (Жамб., ІПу). А ц б ас
адамда, малда болады (Жамб., Жам,). Қ. бақай құрт.
Ақбас II (Орал, Чап.; Қ.-орда, Арал). Бидайық тә-
різде^ ащы шөптің бір түрі. Кейде бүяы «тауықбас» деп
те атайды. Бүл жерде ешкі ацбас жеп күн көреді
(Қ.-орда, Арал).
Ақбас ер (Ақт., Жұр.). Сүйектен әіпекейлеп жасал-
. ган ер.
2—59
17
Ад басқьш (Қ.-орда, Арал)* Жаяу борасын, А
б ас і$ ын боп жылқы ығыпты (Ң.-орда, Арал).
\/Ақ бауыр тары (Алм., Талд.; Жамб., ІПу). Ақ, қы-
зыл тарының ұсақтау келген бір түрі. А қ б а у ы р
т арының дэні толың болады (Алм., Талд.).
Ақ бикеш (Орал, Жән.)« Ақталған тары. А Ң би-
кешті майға салып жесе, ірэ жаңсы болар еді (Орал,
Жән.).
Акдаңғыл (Қост., Жан.). Шешен, ақын адам. Топ-
тап айтатын ацдаңғыл емес пе?! (Қо<зт., Жан.).
УАқ егіс (Жамб., Шу). Бидай, арпа, сұлы егістігі.
А ң е г іс бригадасы жүмысты аяцтап ңалды (Жамб.,
іпу).
Ақ жайма (Сем., Абай). Простыня. Мынау а ң
жайма жуылған, таза екен (Сем., Абай), Аппаң аң
ж а й ма жабылып жағалай цойылған болскей кереует
(Ф. Дін., Ұиіқын, 46).
Ақ, экүрек (Шыг. Қаз., Зай.). Теріскен тәрізді шөп.
Ем үшін пайдаланады. Дененің қызуын қайтару үшін
ішеді. Бір жерден ақ журек табу керек болды
(Шыы Қаз., Зай.).
V Ақзон (Ақт., Ойыл; Орал, Чап.). Ақ шыт, ақ сиса
(ор. мадапалам). Дүкендегі ац з оннан 15 метр
алайын десем, аңшам жетпей тұр (Ақт., Ойьгл). Оралда
бұны «ақсүп» деп те атайды.
Ақзон темір (Түрікм.: Краснов., Небид.). Шелек, ле-
ген (қ.). жасайтын темірдің ақ түсті түрі. Орысша цинк.
Не көп, ацзон тем і р көп, содан жасатың (Түрікм.,
Красновод).
\/Ақ иық болу (Қ.-орда, Қарм., Сыр.). Шаршау, қажу.
Жұмыста а ң и ың болуға болмайды (Қ.-орда, Қарм,).
Ақ керіш (Сем.: Абай, Ақс., Кекп.). Известь, әк. Оны
ақ балшық деп те атайды. Үйді ағартып алайьщ деп.
едік, соған а қ керіиі, іздеу керек болып тұр. (Сем.,
Абай). Қ.: әк.
Ақ көйлек (Сем., ¥рж.; Шыр. Қаз., Зай.). Бидайдың
қабығы. А ң к е йл е н т ен ажыраған бидай енбейді
(Сем., ¥рж.). Бидайды ушырғанда, аңкейле гі бе-
лініп шығады (ІПығ. Қаз., Зай.).
Ақ қайың (Түрікм., Красновод.; Гур., МаңА Шы-
тырға үқсас, басының гүлі жоқ, ұзындығы 20—25 см.,
мал жейтін шөп. Есіктің алды аң ңай ыц, жапы-
рағын баспайын, Бүл уйден былай кеткенсін, Балалық-
ты тастайын (Түрікм., Таш.),
Аққұла (Қ,-орда: Жал., Қарм.; Жамб., Шу; Ақт.і
18
Жүр., Тем., Ырғ.). Қырманда бидайдьі қызылдағанда,
қаптар алдында бұрын садақаға беру үшін бөліп қоя-
тын бидайды айтатын. Қырманнан сүраған адамға бір
шелектей аццү ла береміз (Ақт., Ырғ.). А ц цү л а
сүрау да ырым б&лушы еді (Ң.-орда, Жал.).
Аққұлак (Сем., ПІұб.). Қой, ешкіде болатын жара,
қотыр. Малда аццү лац ауруы бар (Сем., Шұб.).
Аккұлақ іпелек (Гур., Маң.). Айран, сүт құятын
ағаіп ыдыс, күбі.
Ақ құн (Түрік.: Таш., Небид., Краснов). Құнның
жақсы малмен өтелетін түрі. Есентемірлер ац Цүн
төлеп, жаладан зордан цүтылды (Түрікм., Таш.). Әкец*
ніц ац цү ны менде болмаса айтшы, кэне? (Ғ. Сл.,
Дөң ас., 118).
Ақ құс (Түрікм.: Красновод., Небид.; Гур., Маң.).
Иленген терінің етін түсіру үшін жұмсалатын ақ түсті
тас.
Ак май (Түрікм.: Ашх., Таш.). Мақта майы. Бір
шүйше (ц.) ац май д ан цалганы осы ғана ма?
(Түрікм., Таш.).
Ақмұрт (Шығ. Қаз., Зай.). Етіктің ішкі ұлтаны, іш-
кілігі. Етіктіц ацмүртын салу керек (Шығ. Қаз.,
Зай.).
Л<Ақнабат (Алм., Шел.). Жұмсақ, тәтті ақ қауын.
Ацнабат тэтті цауынныц бірі (Алм„ Шел.).,
Ақпа I (Сем., Абай). 1. ¥шы сүйір таяқ; 2. Алғаш-
қы көбік қарда лақтырып ойнайтын ойын. Қыста а ц-
п а ойынын ойнаймыз. Ацпа дегеніміз таяцтыц бір
түрі. (Сем,, Абай).
Ақпа II (Шығ. Ңаз., Зай.). Ақпа ау (аудың бір түрі).
Ацпа, көбінесе, үлкен өзендерде цолданылады. Ба-
лыцшылар цайыцца мініп, ацпа ау салды (ІПығ.
,Қаз„ Зай.)..
Ақпар (Алм., Шел.). Үлкен кесе, ас ішетін кесе.
А ц п а р ғ а сүт цуйды. Ацпармен шай ішті
(Алм„ ПІел.).
<Ақнауат (Жамб., Шу). Дәу сары.қауыш Ацнау-
а т сулы келеді, ауыр болады (Жамб., Шу).
' Ақ сона СҚост., Жан.). Боз сона, сонаның кішкентай
түрі. Ағүстыц ац 'сонас ы, мал түгіл адамды да
шыдатпайды СҚост., Жан.).
Ақсұр (Ақт., Ойыл; Түрікм.: Красновод, Таш.;
Орал: Чап„ Жымп.). Бәтес, ақ сиса.. Дүкенге ацсүп
та көп түсіп пе? (Ақт„ Ойыл). Балама кейлекке 3—4
метр ацсү п керек еді (Түрікм., Таш.).
16
Ақта (ІНЫмк.: Сайр., Қызылқ.; Алм., ІПел.). Сүтті
қарынға құйып, күннің қызуымен ұйытылған айран.
Бұны, көбінесе, қойіпылар жасап іпіеді. Бүрын цойшы-
лар далада цой сауып ацт а ішетін (Шымк., Қы-
зылқ.).
Ақ талқан (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Жүгеріні
келіге түйіп жасаған талқан. Сендерде ац т алц ан
істей біле ме? (Түрікм., Тедж.).
*Ақ тамақ (Тау., Қош.). Айран, сүт не солардан жа-
салған тамақ (құрт, ірімшік, қаймақ, қымыз т. б.). Ол
кез кектемнің туып, ац т а м ац т ы ц шығып цал-
ған кезі еді (Тау., Қош.).
г- Ақтас (Орал., Жән.). Кішкене ақ түйме. Мәрия, дү-
кеннен ацт ас ала кел! (Орал, Жән.).
Ақтаяқ I (Қост.;, Жан.). Мұрап. Баяғыда біздіц ел су
бөгеп, аяц егін (суармалы егін) салғанда мен ацт а яц
болып істедім. (Қост., Жан.).
Ақтаяқ П (Жамб., Шу). Шабарман, уәзір. Күніге
келеді ацта яц, бірац оны цайтарып жібереді екен
(Жам., Шу).
Ақ тон (Сем., ІПұб.). Бидайдың қабығы, қауызы.
Бидай ац тонынан элі айрылып бдлмаған екен
(Сем., Шұб.).
Ақ торта (Қост., Жан.)« Ақ қайраң. А ц т орт а
деп ац шабацты айтады (Қост., Жан.).
Ақ түимеш (Ақт., Ырғ.). Қайнатқан құрт. А ц
түймешті түйіп, ботца жасаймыз (Ақт., Ырр.).
\/Ақтың I (Жамб. Шу). Ақ егіске арналған жер.
Ақтық П (Қост., Жан.). Болатнай (кездеменің бір тү-
рі) (ор. полотно), Әйелдер бастарына ацтыцтан
жаулыц салады (Қост., Жан.).
Ақтық Ш (Түрікм.: Ашх., Таш.). Немере. Ацты ц-
тан туған балам да ер жетіп цалды (Түрікм., Таш.).
Түрікменше агтик — немере (Рус.-туркм. сл., 1956), қа-
рақалпақша: ацлыц— немере (Рус.-карак. сл., 1947)
оУ Т ағбуц — бөтен (М. Қашқ. I, 125), — неме-
ре (А. Бор., 39) — немере (Л. Буд., I, 68); ак-
тык — немере (В. Рад., Опыт..., 1,119).
Ақтық IV (Ақт., ПІалқ.; Сем.: Шұб., Ақс., Көкп.).
Боз қуаң шөп. Сорцүдыцтыц шөбі ацт ыц цой, бү-
зауға жаман болмас (Ақт., Шалқ.).
Ақтыран (Ақт„ Шалқ.; Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шие-
лі). Кішкене ақ балық. Қанаты қысқа ұзындығы жарым
20
қарыстай. Ацтыранныц ңүйрығы цызыл болады
(Ақт., Шалқ.).
Ақуа (Жамб., Шу). Ақымақ. Ақуа адам бейпа-
рыц, сөйлейді сөзін баланыц (Жамб., Шу).
Ақұн (Түрікм.: Ашх., ІСраснов., Таш.; Гур., Мад.).
Медреоеде бала оқытатын молда. Біз не білеміз, ацұн-
ға оцымаған адамбыз (Түрікм., Ашх.). Түрікменше
ахун — үлкен молда (Туркм.-рус. ел., 1940), өзбекше
охун — үлкен молда (Узб.-рус. сл., 1959). — мүсыл-
манның діни адамы, оқытушы (молда) (Л. Буд., I, 19),
акун — үлкен молда (В., Рад., Опыт..., I, 109).
Ақша бұзу (Орал, Чап.). Ақшаны майдалау, үсақ-
тау. Сен мына ірі ацшаны бү зып берші (Орал,
Чап.).
Ақша жілік (Шымк., Мақ.). Кәрі жілік. Ешкімніц
ацша ж і лі г і сынып цалыпты (Шымк., Мақ.).
Ақша құю (Сем., Шұб.). Ақша төлеу, есептету.
Машина үшін шетыцызға ацша цү ямы з (Сем.,
ІПұб.).
Ақ шандоз (Орын.: Ад„ Бөр.). Аққу. А ц шан-
доз' көлге барса, тац атады, Түнеріп түнг[е] айналса,
күн батады (Орын., Ад.).
Ақша сауу (Гур., Маң.). Ақшаны кодеге жарату, ор-
нына жұмсау^ Гурьееке барып, ацша с ау ып цайт-
тым (Гур., Маң.).
Ақшам болу (Алм., Кег.). Аттың ақ көбік болып тер-
леп-тепшуі. Базарбайдыц ал[а] аяц аты ацша м б о-
лып тур[а] алмай түр екен (Алм., Кег.).
Ақшамдасу (Ң.-орда: Сыр., Жал.). К[ону, түнеу.
Қарағым, осы үйге ац ш а м д ас а цал (Қ.-орда:
Сыр., Жал.).
Ақшелек құдық (Гур., Маң.; Орал, Жөн.; Қ.-орда,
Жал.). Кңң, суы мол, тайыз құдық. Ацше лек цү-
дыцт ан 500 цой суды еркін іше алады (Орал, Жән.).
Ацшеле к цүдыцтан мал суарамыз, үйткені
суы мол болады (Қ.-орда, Жал.).
Ақшелегің шағылғыр! (Ақт., Ойыл). Малға айтыла-
тын қарғыс. Ацш е ле г і ц ш а ғ ы л ғ ы р, өрістен
әлі келмеді, цасцыр жеп кетер ле[е] екен? (Ақт,, Ойыл.).
Ақшотау (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел,
Ашх.). Сабағы мықты, тікенексіз, жумсақ, қыста да көк
түсін өзгертпейтін өсімдік. Әсіресе, ешкі сүйіп жейді.
Ақым (Сем., ¥рж.). Қабірдің түбіндегі бір жағы-
нан ұзынша кеулеп қазылған қуыс, лақат. Ацым
жас ап цою керек (Сем., ¥рж.).
21
Ақын (Ақт., Ырғ.; Алм., Шел.). Ескіше оқыған, көп
білетін адам. Шалқарда Жоламан дейтін ацын бар
(Ақт., Ырғ.). Бүрын ойғырда бір ацын болатын
. (Алм., Шел.).
АқырІ(Алм.: Жамб., Гв., Кег.; Қ.-орда: Сыр.,Жал.;
Шымк., Ңызылқ.; Жамб.: Св., Шу). Малға шөп салатын
орын. А қ ы рғ а шөп сал, ат жесін! (Алм., Кег.). Ат-
ты ацы рғ а байладым (Алм., Гв.). Ацы р шөпті та-
пап шашпау үшін пайдаланылады (Шымк., Қызылқ.).
Бет алдыцыздағы үзынша цабырғада талдан тоцылған
ацы р түр (Б. Соқ. Біз де бала бол., 82). Ат байлағам
ацырғ а, Өзім жаттым тацырға, Ашыц болдым мен
саған, Қарамадыц пацырға (Жамб., Св.), Сол сияцты
күш көліктер бағылатын цораныц ішіндегі ац ы р ла-
р ы жеткілікті болғанымен, ол цораныц мүлдем бір
цанаты жабусыз цалған (Мерке ауд. газеті, 6. I. 1942).
Ақыр II (Қост., Жан.). Қыстыгүні қардан жасалған
қораның ық жағындағы қар түсіртпей тазалап тұра-
тын алаң. Біздіц шана ацыр д а түр, со жерден же-
герсіц (Қост., Жан.).
Ақыр ПІ (Түрікм.: Краснов., Жебел, Небид., Ашх.).
Әйкел (қ.) мен астауды жалғастыратын тастан немесе
ағаштан ойып жасалған қүдық жабдығы. Асылы
ацырд ы тастан цашап жасаған мацүл (Түрікм.,
Красновод.). Түрікменше ахыр — малды жемдеуге ар-
налған астау (Туркм.-рус. сл., 1940), өзбекше охур —
малға жем беретін ыдыс (Узб.-рус. сл., 1959), қарақал-
пақша ацыр — малға жем беретін ыдыс (Карак.-рус.
сл., 1958).
Ақыр IV (Ақт., Жүр.). Кірпіш қүю үшін қазылған
жер.
Ақыр-ауан (Түрікм.: Ашх., Гяу., Аннау., Тедж.,
Мары). Ақыры, кейін. А ц ы р-а у ан сол — түйе цал-
пына келді (Түрікм., Гяу.).
Ақырет 11| даке (Сөм.: Мақ., ¥рж.). Марля. А ц ы-
р е т алсац, сүт сүзуге жарар еді, Дүкенге ацыр ет
тай-тай болып түсіпті (Сем., ¥рж.). Д. бөлер.
Ақырет П (Қ.-орда, Арал). Зардап, қиыншылық, жә-
бір. Арнаулы мектеп үйдіц жоцтығынан эркімніц тас-
танды үйін иеленіп, оцушы мен оцытушылар өте а ц ы-
р ет көріп келеді («Екп. балық», № 46, 1932).
Ақыр-тақырында (Алм„ Шел.). Ақыр аяғында, ең
аяғында. Әзір жүр дегеніме көнбесец, а ц ы р-т а ц ы-
рынд а алуға өзіц келерсіц (Алм., Шел.).
Алабақан (Алм., Жам.). Киіз үйдің ішіне көлденең
22
қойылған сырық. Ана дорбаны алабацанға іле
салшы (Алм., Жам.).
Алабарыс (Гур., Маң.). Тақыр жер. А л а б а р ы с-
қ а мал тоцтаушы з4а1 е^і? (Гур., Маң.).
Алабауыр (Түрікм.: Ашх., Красновод., Таш.). Түйе-
нің іші өтіп, қаталап ауруы. Түйец алабауыр
болса, су ішір (Түрікм., Ашх.).
Алабүйрек тары (Қ.-орда: Қарм., Жал.; Ақт,: Тем.,
Жұр-)- Тарының бір түрі. Алабүйрек та ры* тү-
гілі жай тарыныц өзін аздап егетін болдыц (Қ.-орда,
Қарм.).
Алағай-бүлағай (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Таш.,
Красновод.,, Қиян., Небид., Ашх.; Қ.-орда: Арал, Сыр.).
Алай-дүлей, аласапыран, дүрлігу. Ертеде а ла ғ ай-
бүлағай кезде келген едік (Түрікм., Ашх.).
'/Алағаніпық (Жамб.:, Шу). Суық жел. Бізде күншы-
ғыстан соццан желді алағаншыц дейді. А ла-
ғ аншыц соццанда күн суытады (Жам., Шу).
Алагарын тары (Сем., Шүб.). Ала шашақты тары.
Мынау жайцалған алағарын та р ы шығар (Сем..,
Шүб.).
Алағаудан болу (Ң.-орда: Сыр., Жал.). Алакөңіл
болу (көңіл-күй туралы).
Алағұр (Қ.-орда, Арал). Рулетка. Біздіц жыйнаған
шөбіміз жөндеп өлшенбейді, елшеушілер а л а ғ ү р-
д ы дүрыс салмайды (Қ.-орда, Арал).
Алағүрт (Түрікм., Ашх.). Құрттьщ түріне сәйкесте-
ліп теңбіл-теңбіл болып жасалатын кілем өрнегінің тү-
рі. Ец болмаса а ла ғүрт салу цолыцнан келмей ме?
(Түрікм., Ашх.).
Алақанға түру (Сем.: Ақс., Көкп.). Бағыну, мойын-
сүну, күштілігін, басымдығын мойындау, Шахмат,
ойынында ферзіні алдырған соц, алацанға түру
керек (Сем., Ақс.)..
Алақшын (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Пештің
аузына шоқ жаю үшін кірпіштен қалап жасалған орын.
Зэті алацшынды биігірек жасаған жән (Түрікм.,
Таш.). Қарақалпақша алацшын — киіз үйде төсектерді
оттан сақтау үшін, от орнын үш жағынан қоршаған
тақтай (Карак.-рус. сл., 1958).
Алақыйғаіп (Түрікм.: Таш., Мары). Әлек, әбігер.
Оларға бойлай алацыйғаш салудан басца пай-
дац жоц (Түрікм., Таш.). Міне, мына хатта да жала-
Цаяц цалдым... оцуға бармаймын деп алацыйғаш-
т ы салып жазыпты... (Ә. Нүрп., Күт. күн., 16).
23
УАламай (Қост., Жан.). Айнала, төңірек. Аты осы
аламайда жүрген шығар (Қост., Жан.).
Аламан (Қ.-орда: Қарм., Сыр.; Ақт., Ырғ.; Тау.,
Қош.; Қост,, 06.). Бауыры аң, сары ала, кішкене тыіп-
қан. Тарысын а ла ман сыртца тасыпты (Ақт., Ырғ.).
Төбе жағы сопацша, сонысына царамай цүлағы аса үл-
кен, ац жарғац, а ламан цүлац (Ә. Нұрп., Қан мен
тер, 205).
Алапатты (Сем., Абай). Беделді, абыройлы. Үм-
бет — оеы өцірдегі алапатты кісі болған (Сем.,
Абай).
Аласат (Ақт., Ырғ.). Аласапыран. Қарағым, бірін-
біріне а ла с ат салып, неге бүлдіріп отырсыц? (Ақт.,
Ырғ.). Тым орайсыз тыныштыц боп кетіп еді, артында
а лас ат дау түр екен ғой (Ә. Нұрп., Курлян., 429).
Аласат салу (Ақ., Ырғ.). Бүлдіру, бірін-біріне ара-
ластыру. Қарағым, неғып а л а с ат с алып отыр-
сыц? (Ақт., Ырғ.).
Аласпан (Гур., Маң.). Өсекші.
Аласуан (Түрікм.: Краснов., Таш., Тедж.; Ақт.,
Ойыл). Құбылмалы, алаяқ адам. Өзіц бір а л а с у ан
жігіт екенсіц ғой (Ақт., Ойыл). Осы аласуанды-
ғ ыцд ы цашан цоясыц?! (Түрікм., Тапі.).
Алатып алдаштай көру (Сем.: Ақс., Көкп.). Бас ию,
жоғары тұту, қадірлеу, бұл діни ұғымға байланысты
шыкқан сөз. Ол Ахметті а ла ты н а л д аш т ай к ө-
ред і (Сем., Көкп.).
Алау-далау (Ақт., Шалқ.). Алба-жұлба, алқа-салқа.
Мына цасца байыса да а ла у-д ала у боп жүреді
екен (Ақт., Шалқ,), Вір кезде ол жаппадан есі шыццан
кісідей а л а у-д а лау боп жүгіре шыцты (Ә. Нұрп.,
Қан мен тер, 211).
І/Алаша (Түрікм.: Ашх,, Краснов., Таш.). Асыл тұ-
қымды түйе мен жабы түйеден шыққан түйе. Алаш а
түцымын танытпас, Жүк тасып көште жарытпас (ма-
қал).
Албарлы болу (Қост., Жан.). Әбігер болу. Варатын
жеріне жүр[е] алмай не орнығып цалмай алб а р лы
б олд ы (Қост., Жан,).
Албаты 1. (Сем.: ¥рж., Абай; Алм.,> Кег.; Тау.,
Қоіп.). Беталды, кездейсоқ, бос. А л б а т ы машинаға
түсті де кетті (Сем., ¥рж.). А л бат ы жүре бергенше
шаруамен айналыссацчы (Тау., Қош.); 2. (Сем., Шұб.).
Бөтен, богде. Мынау а л б ат ы кісі кім өзі? (Сем.
ІПұб.).
24
Албаты кету (Алм., Гв.). Есі кетіп ауыру. Баламныц
а лбат ы кет іп аурып жатыр (Алм., Гв.).
Длбырт (Сем.: Абай, Мақ., ¥рж.). Делбе, жылқыда
болатын аурудың бір түрі. А л б ырт ауруы жылцы-
да осы уацытта сирек кездеседі (Сем., Абай).
Алғаулы (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ылғалды, кермек
дәмді су туралы. Сырдарияныц суы алғ а у лы бол-
мағанмен, кейбір цүдығымыздыц суы а лғ ау лы
(Қ.-орда, Сыр.).
Алғау су (Түрікм.: Краснов., Ашх., Таш.; Гур.:
ІПев., Тең.). Дәмі ащы кермек су. Жебелдіц а лғ ау
с уын ан тацыл (қ.). шығар (Түрікм., Краснов.).
‘-'Алғый (Сем., ¥рж.). Таулы жерге шыгатын шеп.
Тамдыныц бойында алғ ый көп болғандыцтан ма-
сатыдай, жайнап түрады (Сем., ¥рж.).
Алғыншы (Орал, Чап.). Алғашқы.
Алдап-жалдап (Қ.-орда, Арал). Алда-жалда. А л-
д а п-ж а л дап келіп цалса цайтеміз (Қ.-орда,
Арал).
Алдарқату (Орын.: Ад., Бөр.; Түрікм.: Краснов.,
Небид., Ашх., Таш.). Алдау, жүбату. Ей, алдарцат-
сацдаршы мына баланы (Орын., Ад.). Әй, цу екен
мені де алдарцатып соцты (Түрікм., Ткаш.). Ат[а]-
анамды алд арцатпац боп жүріп, өзімді де ал-
дап кетіппін (Ә. Нүрп. Қан мен тер, 168).
Алдын ағалау (Сем.: Ақс., Көкп.). Алдына шығу,
озу. Жацсы киімдерін киіп шыцса, бүл кісі көптіц а л-
д ын ағалайды (Сем., Ақс.).
^ІгАлдынан (Түрікм.: Краснов., Небид., Таш.). Алдын
ала, күні бүрын. 8 класца ал ды нак шара кору
(ц.) керек (Түрікм., Таш.). Өзбекше — алдинда (Рус.-
узб. сл., 1954), ңарақалпаңша — алдын (Рус.-карак.
сл„ 1947).
Алдынан кесе өту (Тау., Қош.). Келісу, алдынан өтіп
алу. Сен осылай етейін деп алғаш сол кісініц а лд ы-
нан к е с е өт іп алмадыц ба? (Тау., Қош.).
Алдыңғы аяғын басу (Түрікм.: Краснов., Жеб., Не-
бид, Бекд.). Пәлеге қалу. Нурмен дауласып алд ыц-
ғ ы аяғ ы мд ы баса алмаймын (Түрікм., Крас-
нов). Ауырып өлгендігіне акт жасап, а лд ыц ғ ы
а яғ ымд ы б аса алмаймын деп желкесін бір-а
көрсетті («Жүмысшы», 17. II. 40).
Алңа (Түрікм.: Краснов., Ашх., Таш,). Жиын, топ.
Бул алцағ а түсіп жүрген адам (Түрікм., Таш.). Тү-
рікменше халцы шеңбер формі лы аат (Рус,-
г ' > г 9*^
туркм., ісл„ 1956), өабвкиге халца — ортаға алмақ
(Узб.-рус.. сл., 1959).
Алқ[ы] орақ Ц бел орақ (Жамб., Шу). Имегі жалғас-
тырылмай соғылған орақ.
Алқьшдыру (Ңост., Жан.). Жақындап қалу. «Құлац-
тал» колхозы пыланын алц ын д ы р ы п цалды
(Қост., Жан.).
Алмалату (Қ.-орда, Арал). Кезектестіру, алмастыру.
Екеуін шацырып а л м а л~а тып оцытып отырдым
(Қ.-орда, Арал.).
Алмас өркеш (Түрікм.: Краснов., Таш., Тедж.;
Орал: Чап., Жым.). Екі өркештің екі жағына қисаюы.
Мен «Үбіден а л м а с ө р к еш түйе көрдіц бе?» —
деп сүрадым (Түрікм., Тедж.).
Алтаяқ (Алм., Еңб.; Жамб., Шу). Киіз үйдің кішісі.
Керегесіз болады. Қыста жайлауда алт а яц тігіп
отырамыз (Алм., Еңб.). Қыста да цазац а лт а яц үй-
де отыра беретін (Жамб., Шу.).
Алтығана (Жамб., Шу). Алабота сияқты тарбиып
шығатын өсімдік. Алтығана отца жана береді
(Жам., Шу).
\ АЛтынгүрек (Жамб., Шу). Көктемдегі март айында-
ғьгқара түнек бүлт. Алтынгүрек келмей цар кет-
пейді (Жамб., Шу).
-һ' Аліпалғыш (Алм., Кег.). Алжапқыш, белдемше.
А лша лғ ыш сы з сыйыр саумайды (Алм., Кег.).
Алшоңқай (Гур., Маң.). Сүлу мүсінді, денелі адам.
Ораз — жігіттіц алшоццайы (Гур., Маң.).
Алық (Гур., Маң.). Аласы. Меніц Жетібайда бір мыц
мэнет алығ ы м бар (Гур., Маң.).
Алық-берік (Жамб., Шу). Алыс-беріс. А л ы Ц-б е р і-
г ін е н цорцып отырған шығар. Бізбен а лы ц-б е р і-
г і бар жігіт еді (Жамб., Шу).
Алымсақ (ПІымк.: Түрік., Сайр.). Сатып алушы.
Бүгінгі базарда мал а лы мс ац болмады (Шымк.,
Түрк.).
Алыс (Алм., Шел.; Жамб., Шу). Тоғаннан гөрі кіші-
рек арықтың түрі.
Алыстыру (Түрікм.: Ашх., Мары, Тедж.). Айырбас-
тау. Сыйырымды түйеге алыстырам ба деген
ойым бар (Ашх.). Түрікменше — алышмак (Рус.-туркм.
сл., 1956). Өзбекше— алиштирмоц (Узб.-рус. сл., 1956).
'Ч//Амал (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ауа райының салқын-
дауы. Күндегіден күн амал екен, балам (Қ.-орда,
Сыр.).
26
Амалдар (Жамб., Шу). Қызметкер, белсенді. Ілгері-
де датцаныц көп амалдары болатын (Жам.,
ІПУ)'
^/Амалқасы (Алм.,Кег.). ІИара, амал. Тананы жотаға
жеткізуге амалцасын істеп жүрмін (Алм., Кег.).
Амаш (Шымк.: Мақ., Қызылқ.). Ағаш соқа. Мүтэн
а машп е н жер айдап жүр (Шымк., Мақ.)..
^Анақы-манақы (Жамб., Қор.; Алм.: Жам., Кег.).
Ондай-мұндай, анау-мынау. йл анац ы-м анацы
деп жөнді жауап бермеді (Жамб., Қор.). Жэкен, сен ба-
зарға барып, цонацтардыц чайына салатын а н ац ы-
ман ац ы әкелгін (Алм., Кег.).
Анар (Алм., ІПел.). Әдемі, сұлу, ажарлы. Мынау
адамныц көзі түсетін анар цыз екен (Алм., Шел.).
Андақ-мұндаң (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал; Алм.,
ПІел.). Ондай-мұндай. А н д а ц-мү н д ац шаруам бо-
лып, цалаға бара жатырмын (Қ.-орда, Сыр.). Айтсац
турасын айтцын, а н д а ц-м үндағыныц керегі жоц
(Алм., Шел.).
Андама-ділмала (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Үй сылай-
тын темір қалақ. А н д а м а-д ілма лас ы з-а ц сы-
лауш[ы]ек, бүл күнде бүнсыз үй сыламайды (Қ.-орда,
Қарм.).
Андат (Қост., 06.). Қу. Әлгі біздіц анд ат цайда
жүр, шацыршы мүнда (Қост., 06.).
Андуа (Шығ. Қаз., Зай.). Қалақ темір. Өзің үй сы-
лауға келіп андуаңды тастап кетіпсің (Шығ. Қаз,,
Зай.).
Андыздау (Шымк., Сайр.). Озып шығу. Ахмет а н-
д ы зд а п келеді (Шымк., Сайр.).
Анижан жаулық (Түрікм.: Таш., Мары). Басқа тар-
татын жібек, үлкен ала орамал. Мынау анижан
жау лығ ы бар Шахидың эйелі (Түрікм., Таш.).
Анча-мұнча (Алм.: Шел., Кег.). Азды-көпті. Қолы-
мызда анч а-м ү нча малымыз бар (Алм., Шел.).
Аң 11. (Шымк.: Қызылқ., Сайр.). Шұңқыр, жыра
жер. Аққан судың күшімен ойылган жыралы жер. Бел-
бүлац деген жерде а ң көп (Шымк., Қызылқ.). Кейбір
ацныц үзындығы бір километрге дейін барады
(Шымк., Қызылқ.); 2. (Оңт. Қаз., Түл.). Аңыз жер,
егіндік жердің орны, егіннің аңызы. Малды аңғ а жай
(Оңт„ Қаз., Түл.). 41
Аң П (Түрікм.: Ашх., Тапі., Мары). Ес, ақыл.
Ац ың цайда сеніц?! (Ашх.). Түрікменше — ац
/Туркм.-рус. сл., 1940), өзбекше — онг (Узб.-рус. сл.,
27
1959), қарақалпақша — аң (Карак.-рус. сл., 1958);
аң — ақыл (С. Мал., ПДП, 359).
Аңғалақ (Қ.-орда.: Сыр., Жал.; Орын.: Ад., Бөр.;
Орал, Жән,). Көздің аясы, шарасы, тұрған орны. Қар-
тайған адамның кезі аңғалағының ішіне царай
еніп кетеді (Ң.-орда, Сыр.).
Аңғар I (Орал, Фурм.). Аран, ауыз. Оның ңарны
ашып, аңғ а ры ашылып келді (Орал, Фурм.).
Аңғар П (Ақт., Ойыл). Зейін, сезім. Ол кісінің а ң~
ғ ары өте күшті (Ақт., Ойыл).
Аңғарлау (Тау., Қош.).. Байқау, аңғару. Ол домбыра-
сын аңғарлап шертеді (Тау., Қош.).
Аңғарлы I (Алм., Еңб.). Аңдайтын, білетін. Осы жі-
гіт аңғ ар лы ғой (Алм., Еңб.).
Аңғарлы П (Сем,, Абай). Шамасы, ыңғайы. А ң-
ғ ар лы, осы жүмысца сізді орналастырғысы келеді
(Сем., Абай).
Аң-заң (Гур., Маң.). Аң-таң. Неменеге аң-заң бо-
лып отырсъщ?! (Гур., Маң.).
Аңқалақтау (Алм., Шел.). Сасқалақтау. Аңц а-
л ацт ап жүрген бүркүт түлкүні үстап ңала алмады
(Алм., ПІел.).
Аңсат (Түрікм.: Краснов., Небид., Ашх., Таш.,
Тедж., Мары). Оңай, жеңіл. Ісің онша аңсат емес
(Түрікм,, Красновод.). Түрікменше — аңсат (Рус.-туркм.
сл., 1956), қарақалпақша — аңсат (Карак.-рус. сл.,
1958).
Аңсық (Түрікм.: Краснов., Небид.). Ешкі асығы.
Сонда ол айтңан екен: сендер ешкі асығы — аңсың-
сыңыз д а р ғой, біз болсаң цара ңүйрыңтың асы-
ғы — таңсыңпыз (қ.) (Түрікм., Красновод.).
Аңыру (Қ.-орда, Арал). Тоқтау, бөгелу. Олар осы
түстен кейін ғана аңырғ ан шығар (Қ.-орда, Арал).
Мүнан басңа күніге шай, шекер, товар дегеніңді аңы р-
май алып, жек-жатына беріп отырады («Екп., ба-
лық», № 49,1932).
Г*^Апағай (Жамб., Жам,). Апа, бірге туған қыздардың
улкені. Ол менің апағайым (Жамб., Жам.).
Апай (Алм., Шел.). Төскей, бет, терең, үлкен сай.
Бір күні тауға чығып, апайд ан арцар атып алдым
(Алм., Шел.).
Апай таптырмайды (Қост., Жан.). Ес таптырмайды.
Апай таптырмайды деген сөз — біреуден бір
нгрсе сүрай келгенде ес, ацылын шығарып таптырып
алу (Қост., Жан.).
28
1 Арала (Қ.-орда.: Сыр., Жал.; Алм., Жам.). Дәрінің
>бір түрі. Суыц тиіп ауырғанда а р а ла береді
(Қ.-орДа, Сыр.).
Аралық (Орал, Чап.; Гур., Маң.). Етік тіккенде қа-
лып пен мұрыншаның (үстірт) арасына қағылатын сы-
иалық ағаш.
Арам жер (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Жер жыр-
туда қалып кеткен жер. Тракторшыларға а рам жер
цалдырмай айда деп үнемі айтам (Қ.-орда, Сыр.). Су-
дыЦ тапшылығынан кейбір ж е рі м і з егін шыцпай
арам цалды (Қ.-орда, Сыр.).
Арам мүрт (Түрікм.: Краснов., Небид., Жеб.). Су
ағардың үстіне ғана қойылған кішкене мүрт. Есенға-
лиыц төртбац а р а м мұрты бар жігіт шығар (Тү-
рікмен., Красновод.).
Арам тас (Шығ. Қаз.: Зай., Күр.). Кенсіз, керексіз
тас. Шырдаяц өндірісінде а р а м т ас көп (Шығ.,
Қаз., Зай.).
Арам шақа (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж.). Мақта-
ның пайдалы бұтақтарымен таласа өсетін, бірді-екілі
мақта бермейтін бүтақ. А ра м шацаларды да
шырпу оцай іс емес (Түрікм., Тедж.).
Арамырза (Жамб., Шу). Күйектен бүрын туған қо-
зы. Бүны арамза деп те айтады. Шу бойында бүл сөздің
синонимі ретінде кебе, дүбіраяц сөздері кездеседі.
^ Аран (Қост.: Жан., Тор.). Үкім. Сарбаздар жецген
соцГ апиіиордашыларға меніц араным жүрді (Қост.,
Жан.).
Арасан (Тау., Қош.). Минералды жылы су. Кейде
ондай су қолдан жылытылса, оны «қол арасан» деп
атайды... Сен цол а р а с а н м ен жуын, суыц су
ауру цылады (Тау., Қопі.).
І/Арасат (Қ.-орда.: Қарм., Сыр.). Қиындықпен әрең
бітіру. Жүмыс арасында осы үйімді арасатпен
бітірдім (Қ,~орда, Сыр.).
Арбаға қосу (Түрікм., Таш.). Арбаға жегу. Атты
арб ағ а цосыц, тез жүрелі (Түрікм., Таш.).
Арбалақ (Қост., Аман.). Шарық жіптің ағашы.
Арбалацты жоғалтпа (Қост., Аман.).
Арғылықты-бергілікті (Қ.-орда, Арал). Арғы-бергі,
Сонан а р ғ ы лыц т ы-б е р г і л ікт і сөзін айтып
жатты (Қ.-орда, Арал).
Ардап (Гур., Маң.; Ақт., Жұр.). Қаталаған жылқы-
ға ішкізетін үннан жасалған көже= сияқты сұйық зат.
Ардом (Қост,, Сем.; Жамб., Шу). Түрме, абақты.
29
Мен жацында а р д о мғ а барып цайттым ғой (Қост..
Сем.).
Аржа (Сем., Абай; Ңост., Тор.). Жаңқа; жіңішке
жұқа жәпіік. А р ж а д ан істелген жэшік болады
(Сем., Абай). А р ж а ғ а салып балаға пэселке жібер-
дім (Қос., Тор.).
Арза (Қ.~орда: Сыр., Жал., Қарм.; Жамб., Шу).
Арыз. Бір а р за жазғызып алайын (Жамб., Шу).
Пенсияға шығу үшін а р з а м д ы алып ауданға бар-
дым, А р з а м а бүрыштама соғып берді (Қ.-орда,
Сыр.). Айтатын кей-цысырауға а р з а м ы з, Келген*
де жүдеп-жадап сонша бар жерден (Рүст, Даст., 289).
"Х/Арңайын (Түрікм.: Краснов., Небид., Апіх., Жеб.,
Таш., Мары, Тедж., Байр.; Гур., Маң.). Емін-еркін,
жайбараңат. Мэшініце мінгізетін болсац, соны айтшы
біліп алып а рцайын отырайын (Түрікм., Краснов.).
Жүмағүлов Елемес... царасын сатып, өзі арцай-
ы н үйінде ацшасын жеп жатыр («Қарабұғаз көл жұ-
мысшысы, 26. X. 37). Түрікменше — аркаин (Туркм,-
рус. сл., 1940)..
Артық ауыз бала (Тау., Қопі.). Қолы бос, қолды-аяқ-
ты, епті, жұмсауға ыңғайлы бала. Жүмсай цоятын а р-
тыц а у ыз бала да жоц (Тау., Қош.).
Аруана (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Қост., Жан.). Түйе-
нің арқасына кидіре салатын қом тәрізді жабу. Жол
бойында жүрген аруаналы түйені көрдіц бе?
(Қ..-орда, Сыр.). Сен жолшыбай аруаналы түйе
көрдіц бе? (Қост., Жан.).
Арулау (Алм., Шел.). Тазалау, тазарту. Үйдіц ішін
арулап үстағанымыз саулығымызға да пайдалы
(Алм., Шел.).
Асабасы (Қ.-орда, Арал). Жиын, тойды басқарушы.
А с а б а с ы цайда, ол не бітіріп жүр? (Қ.-орда, Арал).
Асадал (Жамб., Шу). Тамақ салатын сырлы, оюлы
ағаш шкаф . Асадалдыц цацпағын өрнектеп те
жасайтын (Жамб., Шу).Қ.: асалал.
Асай-мүсей (Жамб., Шу). Қабығы сай-сай болып өсе-
тін ұзындығы үш метрден аспайтын ағаш. Аса й-м ү-
с ей тез жарылады. А с а й-м ү с ей отынныц ец
жацсысы (Жамб., Шу).
Асалал || асадал (Шымк., Қызылқ.). Ыдыс-аяқ қоя-
тын текше, ашық шкаф тәрізді нәрсе. Асалалды
ағаштан істеп, киіз үйдіц керегесіне іліп цояды
(Шымк., Қызылқ.),
Асам болу (Жамб., Тал.). Құп болу, жөн болу, қабыл
30
болу. Сен колхозға кіру үшін арыз берсец асам бо-
лар (Жамб., Тал.).
Дсар I (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Жамб.: Шу,
Қорд., Мерке; Алм., Жамб.; Қост., Тор.). Тамақтанды-
руды өз мойнына алып, көп адамды көмекке шақыру.
«Дсар» сөзінің төркіні «асу» (тамақ асу мағыңасында)
етістігі болуға тиіс. Там тұрғъізуға жекжаттарым тегіс
асар салысцан (Алм., Жам.). Осы елдіц көп үйлері
а с а р арцылы салынды. Үй салуды ойласац, а с а р-
ғ а адам жыйнаймыз (Қ.-орда. Сыр.).
Асар П (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Ертедегі қала-
ның бүзылған орны; биіктеу келген дөңес., Осы төці-
ректе а с а рд а н көп нәрсе жоц (Қ.-орда, Сыр.).
Асаты (ПІығ. Қаз., Зай.). Кенеттен, тез, ойламаған
жерден. Бір цой асаты ауырып цалды (ИІығ.,
Қаз., Зай.).
і.хАсбүзыл (Алм,, Шел.). Асхана. Бүгін ас бү зыл-
ғ а барып тамац ішейік (Алм., ІПел.).
-/-Асжаулық 1. (Қост., Жан.; Қ.-орда.: Сыр., Жал.;
Сем., Абай). Дастарқан. Асжаулыцты жайып
мына кісілерге тамац бер. (Қост., Жан.); 2. (Орал, Чап.).
Қол сүртетін орамал.
Аскеді (Краснов.: Небид., Жеб.; Ашх., Тедж.,
Мары, Таш.). Асқабақ. Түрікменше — кзди, (Рус.-
туркм. сл., 1956), қарақалпақша — кэди (Карак.-рус.
сл„ 1958) кеду — асқабақ (Л. Буд., II, 117).
Аскелді (Гур., Маң.; Шымк., Мақ.). Асқабақ.
Быйыл бір мойын жерге аскелд і ектім (Шымк.,
Мақ.).
Асқазан (Қ.-орда, Арал). Асхана, ас үй. Содан хан
— асцазанғгі апарып, тамацтандырыцдар,—депті
(Қ.-орда, Арал).
Асқақ (Қост., Жан.). Артық. Қүстыц жүнініц бүты
бүрын 45 сом еді, енді 60 сом дейді, онысы асцац
шығар (Қост., Жан.).
Асқардан келу (Қост., 06.). Ойламаған, күтпеген
жерден келу.. Ол мүнда цазір асцардан келіп ца-
лып отыр ғой (Қост., 06.).
Аслан (Орал, Чап.). Асылы, тегі (қыстырма сөз қыз-
метінде). А с ла н, сол оцуды да цол к&рмейді ғой
деймін (Орал, Чап.).
Асман (Тау., Қош.). Балық аты. Шүйде асман
деген балыц көп (Тау., Қош.).
Аспа (Қ.-орда, Қарм.). Терең, шыңырау қүдық орна-
татын жердегі судың молдығы, асыіт, молайып түруы,
31
тереңдігі. Ой, мына жердегі судыц аспасы н-а й!
Суы аспа екен (Қ.-орда, Қарм.).
Аспа-жалап (Түрікм.: Бенд., 6 кел., Қиян., Крас-
нов., Ашх„ Таш.). Асығыс, шапшаң. Войлай (қ.) а с па-
жалап іспен-аң шаршадым (Түрікм., Бекд.).
Аспақ (Шығ. Қаз., Зай.). Аспа ағаш. Нәрсе ілетін
ағаш. Етті аспаңца ілу керек (Шығ. Қаз„ Зай.).
Астайлы (Жамб., Шу). Тіпті, өте. Мынау астай-
л ы кем цылша (Жамб„ Шу).
Астана (Жамб., Жам.). Табалдырык, есіктің табал-
дырығы. Есікте ас т ана бар. Астанадан, жол-
дан былай түр (Жамб., Жам.).
Астау 1. (Алм„ Жам.). Үлкен тегеш ыдыс. Вір ңой-
ды сойып, етін асып, а с т а у ғ а жасап, жүмысшы-
ларға бердік (Алм„ Жам.); 2. (Ң.-орда: Сыр„ Жал„
Қарм.). Мал су ішетін науа. Қойды бері карай айда, ба-
лам, а с т а у д а су дайын түр (Қ.-орда, Сыр.).
Асы (Алм„ Кег.). Қыр, биік, үстірт. Аттар ауыл ма-
ңайында көрінбеген соц, асығ а шыцтым. Жаздыгү-
ні Алатаудың асысында цар жатады (Алм„Кег.).
Асық (Жамб.: Шу, Св.; Шымк., Маң.). Артық.
А сың сөзі бар кісі екен. Келесі жылы колхоз егінді
асың айдайды. Аң теңіздей толңын тасып жерім тол-
ды төрт түлікке, Жоспар толың болып асыц орын-
далды күнделікте (Жамб„ Шу). Вылтыр мал пыланын
асығ ыме н орындадың (у&амб., Св.). Віздің колхоз
кейбір колхоздан асың (ІПымк., Маң.).
Асық жаңылтпаш (Ақт„ Ключ.). Балалардың асық-
ты жасырып ойнауы.
Асықтьгқ (Жамб.: Шу, Мерке, Қорд.). Артық, артық-
шылық.,Вүл жиренгенің асыңтың еді (Жамб„ Шу).
Асыл (Түркм.: Ашх„ Мары). 1. Ата-баба. Арыдан,
асылымызд ан келе атцан дестүр (Таш.). Түрік-
менше: аслы— пайда болған тегі (Рус.-туркм. сл„
1956); азі — негіз, тамыр (С. Мал„ ПДП, 361).
Т (арабша) — түқым,
(тат.) — тамыр, ру, тайпа, түқым (В., Рад. Опыт
539); 2. Түқымнан өнген өнім. Бүл дэнеден а с ы л
жацсы алынады (Түркм., Мары). Түрікменше — хасыл
(Рус.-туркм. сл„ 1956); өзбекше — хосил (Узб.-рус. сл„
1959); қарақалпақша — хасыл (Рус.-карак. сл„ 1947).
Асыл шақа (Түрікм.: Таш„ Тедж„ Мары). Саны кей-
де 18-ге дейін баратын мақта беретін бүтақтар. Әзір
пахтаның арам шаңасы (ң.) мен асыл шаңасы
аралас өсіп келеді (Түрікм., Тедж.).
32
ру (Л. Буд., 1, 53). Асыл
•*„ I?
Дтабастау (Қост., Жан.; Қ.-орда, Сыр.; Гур., Маң.).
Тары, бидай т. б. егіннің пісе бастағанда ара-арасынан
піскея бастарын қиып алу, масақтап алу. Иса тарысын
аТабастап жүр, пісіп цалған көрінеді (Қост., Жан.).
Пірман күрішін ат а б а с т ап жүр (Қ.-орда, Сыр.).
Ойдағы егін де атабастап пісейін депті (Гур.,
МаҢ.)-
Атаиман 1. (Қост.: Жан., Об.; Қ.-орда, Сыр.;
Орын.: Ад., Бөр.). Өте, тым, тіпті. А т а й ма н алыс
екен (Қост., Жан.). Ахмет бір сыйыр сатып алыпты,
оны сойып сатцан екен, а т а й м а н семіз болыпты
(Қост., 06.); 2. Мықты, күіпті. А т а й м а н жылқы,
ат а й м ан түйе,
Атақ-шатақ (Қ.-орда, Арал). Бүліну, шатақ шығу.
Сонымен күзде ат а ц-ш ат ац болып цайтады (Қ.-ор-
да, Арал).
Атала (Жамб.: Шу, Тал.; Алм., Талд.). ¥н көже.
Ұннан немебе талқаннан қайнатып жасалған сұйық ас.
Ол уацытта ат а ланы таба алмадыц цой (Жамб.,
Талд.).
Аталақтау (Гур., Маң.). Аттың ширақ, пысық жүруі.
Аты бір аталацтаған жацсы ат екен (Гур., Маң.).
Атанақ (Түрікм.: Небид., Жеб.). Құдықтан су тарт-
қаңда арқан жылжып тұру үшін салынған блок. Шы-
ғырмен су тартцанда ат анац өте цажет (Түрікм.,
Небид). Түрікменше атанак — крест бейнелес ұр-
шық (Туркм.-рус. сл., 1940).
Атанақ-бұтанақ (Орал, Жым.). Ойлы-қырлы, ойқы-
шойқы жер. Н. Ильминскийде «Атанак — кочковатое
поле» (Н. Ильминский. Материалы к изучению киргиз-
ского наречия, 43).
Аташ (Шымк.: Мақ., Қызылқ.)., Поезд. Ташкенге
аташпен бардыц ба? (Шымк., Мақ.).
Атжал (Жамб.: Шу, Қорд., Мерке). Айдалмай қал-
ған жер. Жүруге арзымайтын кішкене ғана а т ж а л
цалды (Жамб., Шу).
Ат жарақ (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж., Таш.,
Кенеүр.). Қару-жарақ. Хиуа ханы сол цырыц жігітті
ат жарац беріп цолына үстапты (Түрікм., Көнеүр.).
Түрікменше — ат-яраг (Хазирки заман түркмен ди-
ли, Ашх., 1960, 236); яраг — қару (Рус.-туркм. сл.,
1956).
Атжол (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Көпір. Поездіц жолын
кесіп өтетін атжолдан өтісімен алдында вокзал
(Қ.-орда, Сыр.).
3—59
Ат жүргіш (Жамб., Тал.). Салт атты кісінің қамшы-
сы. Ат жүргііиті ңайда ңойды? (Жамб., Тал.).
Аткөпчік (Жамб.: Шу, Мерке). Ат көрпе. Ердің үс-
тіне салатын іпағын көрпе, Жаңадан бір аткөпчік
жасағалы жатырмын (Жамб., Шу).
Ат салу (Қост., Жан.). Сөз салу, астыртын кісі жібе-
ру, байқау. Амангелді Торғайға астыртын кісі жіберіи,
ат с алып байңастады (Қост., Жан.).
Атсейіс (Қост., Жан.; Қ.-орда: Шиелі, Сыр., Жал.,
Қарм.). Бәйге атын баптаушы адам. Атсейістер-
дің аузында «ат солығын бассын», «күн талас»,
«ңазан суыту» деген сөздер жиі айтылады (Ң.-орда,
Сыр.),. Ол ат с ей іс адам ғой (Қост., Жан.).
Аттіс (Алм., Шел.). Кемпірауыз (ң.), тістеуік (ң.)
ұста ұстайтын құрал. Валам, ат т і с т і ңайда ңойған-
сың? (Алм., Шел.)-
-4г"Ату I (Орал: Қазт., Жэн.). Мәсь А т у д ы ешкі
терісінен тігеді (Орал, Қазт.).
Ату II (Аңт., Ырғ.; Орын.: Ад., Бөр.). ¥шыру, суы-
ру. Ңырмандағы бидайды күрекпен жоғары ат а мыз
(Ақт., Ырғ.). Атып атыр — ұшырып жатыр. Колхоз-
шылар ңырмандағы астыңты ат ы п атыр (Қ.-орда,
Арал).
Атұранымен (Қост., Жан.). Атымен. Сайыс бізде
атүранымен жоң (Қост., Жан.).
Атшалман (Ақт., Ырғ.). Қүлағы үлкен, қүйрығы
қысқа, үлкен сүр тышқан. Атшалман жусан мен
көкпекті жаңсы жейді (Ақт., Ырғ.).
Атшалмандай шұлғу (Қост., Аман.). Епті, икемді
болу, қүлшына кірісу (жұмыс туралы). Ол ат ша л-
ман д ай шүлғыды (Қост. Аман.).
Атшоңқай (Ақт., Ойыл). Өзен, көл жағасында өсетін
сабақты, бүршікті өсімдік. Осы Ойыл бойында а т-
шоңңай деген шөп өседі, малға әбден оңды (Ақт.,
Ойыл).
Атшөлке (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі; Ақт., Ырғ,).
Киізден жасалған қамыт (шлея). Балам, ат шө лкені
экел де, атты ңоса ғой (Қ.-орда, Шиелі).’ Атңа атшө л-
к е кигізіп, тертесіз жегеміз (Ақт,, Ырғ.).
Аты (Алм., Жам.). Қою нәрсенің суын селдір шүбе-
рекпен сүзгенде, үстінен қозгап тұратын ағаш аспап.
Атыз 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм., Қаз.; Қост.:
Жан., Аман.; Жамб.: Шу, Луг., Мерке; Ақт.: Ойыл,
Ырғ.). Қолдан суарылатын егістік жердің бір белегі.
Егістік жер ең алдымен атызға бөлінеді де, оның үсті-
34
нен қарықтар соғылады. Әрбгр атыздыц көлемі
ширек гектарға жацын болу керек (Қ.-орда, Сыр.). Сона
бір а т ы з цауынның су ішпей цалуы цырсыц болды
(Қ. ӘД* Тәт. ^аУ*> 36). Мына жатцан атыздарға
бүгін күні бойы су жіберіңдер (Ақт., Ойыл); 2. (Ақт.:
Ойыл, Ырғ.). Егіндік жерді бөліп-бөліп суаратын кішке-
не арық. Шығырдан шыццан су атызға цүяды
(Ақт., ЬІрғ.); 3. (Жамб.: Шу, Мерке, Луг„), Жұқалап
тартып кеткен жол. А т ы з ғып із тартып кет (Жамб.,
Шу)-
Атықтыру 1. (Қ.-орда, Арал). Ат қойып үйрету, ша-
қырып уйрету. Малдағылар туғасын-ац бүзауларға ат
цойып атыцт ыр ад ы (Қ.-орда, Арал); 2. (Сем.,
Абай). Атандыру. Бүл жацсы атыцтырмайтын
жүмыс (Сем., Абай).
Атымды жер (Ақт., Ырғ.). Құнарлы, шығымды, қо-
лайлы жер. Сіздіц тарыңыз ат ымд ы ж е р г е са~
лынған екен (Ақт„ Ырғ.).
Ауа (Қ.-орда, Арал; Түрікм.: Ашх„ Таш., Мары,
Тедж.; Гур., Маң.). Иә, я (мақүлдау мағынасындағы
еөз). Бүгін Шағадамға барасыңыз ба? — А у а, сойац-
та ісім бар еді (Түрікм., Ашх.). Түрікменше — хава
(Рус.-туркм., сл., 1955), қарақалпақша — ауа (Рус.-ка-
рак. сл„ 1947).
Аудан (Гур., Маң.). Бір жерге бөгеп жинаған су.
Ауданның суын лайлап кетіпті, Бүлац суларын
ысырапсыз пайдалану ушін салмалар мен ау д ан-
д ард ыц астына тас, саз төсеу цажет (Гур„ Маң.).
Аударылып қону (Ақт., Ырғ.). Қоныс аударып кө-
шу. Біз кеше осы жерге аударылып ңонд ы ц
(Ақт., Ырғ.).
Аударыспа (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал). Қосылу,
бірігу. Осы маңайда үсац колхоздар көп болатын, кеп-
шілігі колхоз ау д а р ы с п а с ы кезінде цосылып
кетті (Қ.-орда, Қарм.).
Аужал емес (Сем., Шұб.). Тірлік емес. Мыналары
ау жа л е мес екен (Сем., Шұб.).
Аужар (Қ.-орда: Сыр„ Жал.; Жамб.: Шу, Жам„
Сай.; Алм„ Шел.). Жар-жар. Бүрын келіншек түскенде
&у жарды көп айтатын еді (ІПымк., Сайр.). Ілгеріде
Кыз үзатарда ау жар көп айтылатын еді (Жамб.,
Шу). Осы күнгі аңын-жазушылар аужардың жа-
Ца түрін ойлап шығарса, теріс болмас еді (Қ.-орда,
Жал.).
Аузы қыйынды кісі (Гур., Маң.). Білгіш, шешен кісі.
II
35
Ауыртпақ I (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Ши тоқитыи құ-
рал. Ауырттгақпен ши тоқимыз (Қ.-орда, Сыр.).
Ауыртпақ II (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі; Алм.,
Жам.). Көлдегі енсіз, тар жер. Сырдъщ а у р т п а қ
жерінен жаз айларында жаяу-ақ өте береміз (Қ..-орда,
Сыр,). Екі көлдің ауыртпағында түрып қүс ат-
тьщ (Алм., Жам.).
Ауыс (Түрікм.: Краснов., Ашх., Таш., Небид). Ерсі,
оғаш. Не дегенмен ісщнщ ау ыс жері болды (Түрікм.,
Краснов.). Қарақалпақша ауыс — артъщ (Карак.-рус.
сл., 1958).
Ауыт I (Қ.-орда: Сыр., Жал., Арал; Ақт., Жүр.;
Түрікм.: Ашх., Мары). Қом, жазы (жүк артатын нар
түйенің жазысы). Жазы айыр еркешті түйеге, ау ыт
нар түйеге салынады (Қ.-орда., Сыр.). А у ы т т а п
мініп алған бір үлөкті, Сорлы ащын сонадайдан жыры
жетті (X. Ерғ. Құрм., 25). Ауытты жөндесейші
(Түркм., Мары). Сексен нар берді треске Ау ыт си-
мас жалына («Жұмысшы», 14. I. 41). Түрікменше —
ховут (Туркм.-рус., сл., 1940), қарақалпақша — авыт
(Н. Бас., II, 397); 5' — нар түйеге жүк тиеу үшін
қолданылатын ер (Л. Буд., 1,161).
Ауыт II (Ақт., Ырғ.; Қос., Аман.). ІПығырдың су
тұратын жері, көлемі, аймағы. Ау ыт т ыц суы мол.
Ауытца су өзеннен келеді (Қос., Аман.).
Ауыт-ауыт (Гур., Маң.). Дүркін-дүркін, әлсін-әлі.
Кун ау ы т-а у ыт күркіреп түрды (Гур., Маң.).
Ауь
адасқан,
а у ы ш баласы бар еді, жуырда өлді (Қ.-орда, Сыр.).
Ауыш қылу — Есінен шатастыру. Біз оны тіпті ау ы ш
ңылып жіберетін болдъщ (Қ.-орда, Арал).
Аша I 1. (Алм., Гв.; Сем., Маң.). Айыр. М*>нщ
аша мд ы кім алды? (Алм., Гв.). Айырды тістің са-
нына қарай үшаша, төрташа деп атай береді. Сахнада
тарелка айналдырғанша, цолыца аша алып цырман
басындағы веялкаға барғанъщ жөн болар (Сем., Мак.и
2. (Қ.-орда, Арал). Айырым, тармақ. Бүл жер теңіздщ
бір ашасы (Қ.-орда, Арал).
Аша II (Тау., Қош.). Аяғы. Кешелі бері бір аш а м
бастырмай қалды деп отыр ол (Тау., Қош.).
Ащағар (Гур., Маң.). Суы ащы бұлақ. Ащағар-
д ан су ішкізіп, малымызды тыищсщ етер жайымыз
жоң (Гур., Маң.).
Ашкок (Алм., Жам.). Екпе шөп, асқа салатын шөп.
(Қ,-орда: Қарм., Сыр., ІПиелі, Арал). Есінен
ақылы ауысқан. Аңсақалдыц жалғыз
иг
зв
Бацшадан ашкөк әкел, асца салайыц. Ашкөк
салған тамац дэмді, жүғымды болады (Алм., Жам.).
Апіна (Жамб., Шу). 1. КөрпіІ. А шна м ы з үйін-
де болар, соны шацыралыц. Ышцысы жоц адаммен,
ашна болма әнімен; 2. Таныс адам (Жамб.,Шу).
Аштақта || астақта (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.,
Мары). Ет нанын ысқанда астына салатын тақтай (нан
тақтай). Кенжем, мынау үйдің аштацтасын эке-
ле цойыц (Түрікм,, Таш.). Қарақалпақша — астацта
(Карак.-рус. сл., 1958).
Ашты (Алм., Кег.). Ащы. Тамацтыц түзы ашт ы
болып кетті (Алм„ Кег.).
Ашуат I: Ашуат жер (Орын.: Ад., Бөр.; Ақт., Ырғ.).
Дщылы, сортаң жер. Ашу ат жерге шөп шығады
(Орын., Ад.).
Ашуат II: ашуат шөп (Ақт., Ырғ.). Сортаңға, ащы-
ға шығатын шөп. Түйе аш у ат шөпті жацсы жейді
(Ақт., Ырғ.).
Ашула (Жамб., Жам.). Жыр. Ол ашу ла айтты
(піала қазақтардың тілінде) (Жамб., Жам,).
Ашуы түсіп кету (Шығ. Қаг.., Зай.; Сем., Абай).
Ашуы келу, ашулану. Осындай мэселені естігенд^е, ме-
ніц ашу ы м түсіп кет еді (Шығ. Қаз., Болып.).
Бекбосын Садыцбектіц мына сөзіне ашу ы түсіп
кетті (Қ. Оразалин. Ақ Жазық, 292-6.).
Ашық қайьщ (Сем., Абай), Ақкөңіл, ашық. Атам
ашыц қ ай ы ц кісі. Жецге, цүрбыларға эзілцой,
ацкөйлек, ашыц ц айыц боп, Абай мэжілісін бұл
ауылдыц барлыц жанына еркін, цызыц мәжіліс еткісі
келеді (Сем., Абай).
Ашық-жарық (Тау., Қош.). Ашық, жарқын, ақ кө-
ңіл. Күлшік ашы ц-ж арыц кісі ғой (Тау., Қош.).
Ашық-машық (Шымк.: Сайр., Мақ.; Жамб., Қорд.;
Сем.: Ақе., Көкп.). Есіктің топсасы. Есіктіц ашыц-
машығ ыныц шегесі босапты (Шымк., Сайр.).
Ашымақ 1. (Гур., Маң.). Ащы айран, ащы қымыз,
ащы шүбат. Шөлдесец, ашымац жүта ғой (Гур.,
Мащ); 2. (Гур., Маң.). Ащы қүрт; 3, (Орал, Жымп.).
Аіпытқы (ор. дрожжи).
Ашымық (Жамб.: Шу, Мерке). ¥н, тары, талқан
Жөне қамырдан жасалған сусын. Абдан челдеп цаппын,
жанан ашым ыцт ы ішіп жібердім (Жам.,
Ащы қүрттау (Гур., Маң.). Ащылау, ашырқану.
^кінарпозды ащы цү р?т ап жейді (Гур., Ман.).
Аю жылан (Алм., Жам.). Үлкен улы жылан, адам-
ды шақса өлтіреді. Водыцты аю ж ылан шағып
алыпты (Алм., Жам.).
Аягы жазылу (Сем., Абай). Тақымы жазылу. Атца
мініп, аяғыц ж а з ы лып цалған екен (Сем., Абай).
Аяғына отырғызбау (Сем., Абай). Тыным бермеу,
Қолды-аяққа түрғьізбау. Осыны естігенде Бейсенбай
ешкімді аяғына отырғызбады. Осыдан күн
бұрын Зурэға үйленуді айтцан кезде, Ережеп а яғ ы-
н а отырғызбаған болатын (Қ. Ораз.. Ақ Жаз.,
247).
Аяқ (Шымк., Қызылқ.), Атпен басатын қырман.
Аяқ егін (Қост., Жан.). Суармалы егін. Баяғыда біз-
дщ ел су бөгеп, аяц е гін салғанда мен ац таяқ (қ.)
болып істедім (Қост., Жан.).
Аяқ киіз (Сем., Абай.; Қост., Жан.). Үйдің уығы
бытырамас үшін ұсталатын киіз. Мынау аяц ки і-
з і ц эдемі-ақ екен (Сем., Абай).
Аяқ көпір (Түрікм.: Краснов., Небид., Жеб.). Тек
жаяу адам ғана өте алатын ағаіптан салынған жіңішке
өткел. Ене жаптағы (Ц-) а яқ кепірден отесіціз
(Түрікм., Жеб,).
Аяқ күрес (Жамб., Шу). Жас балалар ойыны. Шал-
қасынан айқасып қолтықтасып жатады да, аяғымен
аударысады.
Аяққайрақ(Ақт., Ойыл). Шарық.Орацты осы а яц
ц ай рацпен цайраймыз (Ақт., Ойыл).
Аяқ қораздану (Гур., Ес.). Аяқ ауру, аяқ ісіп ауру.
А яц цоразданып, аурып жүр. А яц цора з-
данс а, дәрігерге көрін (Гур., Ес.).
Аяқ омыртқа (Жамб., Шу). Мал сойғанда сойған кі-
сіге берілетін омыртқа, ет т. б.
Аяқ салу (Сем., Абай). Аяқ басу, қарау. Мен ол кез-
де оннан он бірге а яц са лғ ан едім (Сем., Абай),
Аяқ үсті (Алм., Жам.). Қапылыста, кеяеттен. Аяц
ү с т і байцамадым, эйтпесе, цапы цалмас ем (Алм.,
Жам.).
Аяқ үсті болу (Орал, Жән.). Ауруынан жазылу, сау-
ығу; аяқ үсті болды (тоуір болды, жазылды). Еркін
аяц үсті б о лып, жүмысца кірісті (Орал, Жән.).
Аяқ-үстінде жүру 1, (Орал, Чап.). Бос жүру. Ол бой-
лай аяц ү ст інд е жү ред і (Орал, Чап.);
2, (Гур., Маң.). Кепілде болу, түтқыннан уақытша бо-
сау.
Аяққап (Түрікм.: Краснов., Небид., Аіпх., Тапі., Ма-
33
т>ы, Тедж.). Аяқ киім. Шығарыц аяццабыцды
/Түрікм*, Ашх.). Түрікменше — аякгап (Рус.-туркм. сл.,
1956).
Аяқсу 1. (Орал, Чап.). Асқыну, ауырып қалу (ауру
адам туралы). Кісі көп келіп, ауруы а яцсып цал-
ды (Орал, Чап.); 2. (Сем., Абай). Ауру кісінің үйіне көп
адамның жиылғанын жақтырмау. Біздіц бала кешелі
бері а яц сы п жатыр (Сем., Абай).
Аясыз сабақ (Түрікм.: Краснов., Небид., Ашх.,
Тапі.). Төменгі жағында үзбесі жоқ сырға.
Аяңтай бару (Орал, Чап.; Гур., Маң.). Тікелей езі
бару, өзі ңатысу. Ол жыйналысца а яцт ай б а р ып,
көп уацыт отырды (Орал, Чап.). Колхоз, совхоз предсе-
дателъдері а яцт ай өндіріс басына б арып бас-
шылыц жұмысын мейлінше жүргізе алмаған («Жаңа
жол», 9. VII. 38).
Аяқтай сату (Ақт., Ойыл; Орал, Чап.). Тірідей сату.
Біздіц колхоз быйыл мал жоспарын толыц орындап,
300 цойды а яцт ай с ат ты (Ақт., Ойыл). Сүлтан-
ғали осы цойлардыц барлығын кез келді а яц т ай,
цымбат цацца с атт ы («Колх., үні», 27. XI, 56).
Аяқтап сату (Орал, Чап.). Сойып сату. Ол малын Те-
ке цаласына барып а яц тап с ат т ы дейді (Орал,
Чап.),
Аяқтаспа ]| аяқта
ІІИ
а (Түрікм.: Ашх., Таш.,
Тедж.,
Мары.). Малдың етін ортақтасып бөліп алу, 4—5 үй бір
сыйырды а яц т ас п а м е н алған едік (Таш.). Түрік-
менше — аяцлашма (Туркм.-рус. сл., 1940)-
ә
Әдден тысқары (Жамб., Тал.). Ойдан тысқары, ша-
мадан тыс. Ә дд ен т ысца р ы нэрсеге сенуге бол-
майды (Жамб., Тал.).
Әдиса (Жамб., Шу). Сұмдық, ғаламат. Самүрыц цүс-
тыц анасы келіп еліп жатцан жыланды, үйыцтап жат-
Цан баланы көріп, бүл цандай зд и с а деп тацданады
(Жамб., Шу).
* Әдия (Орын.: Ад., Бөр.). Киім түрінде берілетін
сыйлық. Ә д ая сыйлыцтарынан басца цара атанды
беріпті (Орын., Ад,).
Әжептәуір (Орал, Чап.; Гур., Маң.; Түрікм.: Крас-
в°в., Ашх., Таш., Тедж.). Нашар, келіссіз. Оныц эйелі
3 ж е п тэу I р кісі екен, жекіп тастады (Орал, Чап.).
39
Мінезі тэйтік, езі самас з ж е пт э у і р цыз (Тү-
рікм., Красновод.). Қарав;алпан;ша әжептэуір — оғаш,
түсініксіз, қыңыр (Карак.-рус. сл., 1958).
Әжі (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел, Ашх.).
Жер астынан қазып алынатын құмның ерекше түрінен
жасалатын (бозінген — сахара құмы) лай. Мықтылығы
жағынан цементтен кем түспейді. Ә ж і м е н байла-
ныстырған адай халыцтыц мінэрлары үзац түрады
(Түрікм., Красновод.) I (парсыша) — известь (Л. Буд.,
П, 121).
Әз ету (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж.). Мәз болу.
Баланыц цызығына адам э з ет е д і (Түрікм., Таш.).
Әздә (Шым., Қызылқ.). Жалма-жан, жылдам. Бүгін
э з д э істемейді деп шыға келеді (Шымк., Қызылқ.).
Әздік (Түрікм.: Ашх., Мары, Таш.). Ыңғайлы,
лайықты. Мынау цалтаға салуға ә з д ік екен (Түрікм.,
Таш.). вЫі эзлік нэң — әрбір пайдаға жарайтын
нәрсе (М. Қашқ., 1,128).
Әйбәт (Алм., Жамб.; Сем.: Кекп., Ақс., Абай;
Жамб., Луг.). Жақсы, көркем, сүлу. Өзі бір эйб әт
жігіт (Алм., Жам.). Мүғалім бізге кітаптыц ә й б э т ін
тауып беретін (Сем., Көкп.). Мен үйғыр болғаныммен,
цазац тілін эйб эт білемін (Алм., Шел.). Аныц-цаны-
ғын солар эй б эт біледі (Б. Соқ. Жекпе-жек, 132).
Әйбір (Алм., Талд.). Бүйым, нәрсе. Үйдегі э й б і р-
д і жыйып цой (Алм., Талд.).
Әйдік (Ақт., Ырғ.; Орын.: Ад., Бер.; Қ.-орда:
Қарм., Сыр,; ҚЪст.: Об., Жан.). Үлкен, зор. Қопанъің
ішінде бір эйдік өгіз жүр (Ақт., Ырғ.). Әйдік
хат жазуға айналды («Болып. к-з үпіін», Хз 24, 1939).
Ол э йд ік жігіт, Татыр бір эй д ік квл, Тосын-
ныц екі жағы әйд ік цүм (Қост., Жан.). Ол да бір
эйд ік ацын екен (Орын., Ад.).
Әйдік-шәйдік (Қост., Аман). Бұзық. Вүрынғы кезде
эй д і к-ш эйд і к адамдар көп болатын (Қост., Аман.).
Әйдіңгірдей (Қ.-орда, Арал). Денелі, қарулы. Әй-
діцгірдей цатыныц болса, жүмысыц цалай бітпе-
сін (Қ.-орда, Арал).
Әйем (Түрікм.: Ашх., Таіп., Мары, Тедж.). Тағы.
Ә йем айтарыц бар ма? (Түрікм., Тедж.). Түрікмен-
ше — эййэм (Рус.-туркм. сл., 1956).
Әйет (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Байыр). Дуал.
Үлкен э й е т т і ц ішіндегініц бэрісі цауын мен цар-
быз (Түрікм., Тедж,). Түрікменше — хаят (Туркм.-рус.
40
сл , 1940) — аула, дуал, қораіпық не есік алдында-
ғы сарай (Л. Буд., 1,173, 523).
Әйеш (Сем., Абай). Жақсы, әдемі (балаларға бір зат-
ты мақтағанда айтылатын сөз). Мынау бір э й е ш
нэрсе екен-ау! (Сем., Абай).
Әйкел І (Түрікм.: Краснов., Небид., Апіх., Мары,
Тедж.; Гур., Маң.). Қүдық кенересінің қүламауы үшін
қаланатын, ортасы тесік, дөңгелек тас. Маған колхоз
бастыц э йке л әкелуді тапсырды (Түрікм., Крас-
нов.). Өзбекше ойкулча — дөңгелек жүзді (Узб.-рус.,
сл., 1959).
^ЛЭйкел II 1. (Ақт., Ключ.). Шүлдік (қ.). ойынында
шүлдікті таяқпен бірінші рет ұру; 2. (Қост., Жан.).
Ойын аты. Балалар эйке л ойнап жатцан шығар
(Қост., Жан.).
Әйкел III (Талд., Қар.; Қарағ., Нұра). Сумка; кітап-
қағаз салынатын сумка. Омар царт баласына э й к е л
сатып эперді (Қар., Нұра).
Әйкеш (Алм.: Жамб., Қаск.). Әйел. Сеніц эйке-
ш іц ғой (Алм., Қаск.).-
Әйлездік (Жамб., ПІу). Бұзықтық. Бойға біткен жал-
цаулыц эйлездікке азғырар. Әйлезден біт-
кен кемшілік түрмыста ерді аздырар (Жамб., ПІу).
Әйлеңкес (Гур., Маң.). Мәжнүн. һ
Әйтек (Шымк., Шәу.). Аурудың бір түрі, жындану,
үстамасы ұстау. Оныц э йт е гі үстап, ауырып жатыр
(Шымк., ІПәу),
Әк (Шымк.) Мақ.). Известь, ақ балшық. Кеше атпен
э к алып келдім (ІПымк,, Мақ.). Ец түкпірдегі жа-
рылған отын, э к секілді анау-мынау сацтайтын суыц
бөлмеге кіргізіп, цүлыптап цойды (Б. Соқ., Біз де бала
бол..., 36).
Әк шығару (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Бұзық,
оқыс мінез шығару. Түйе бүгін эк ш ығ а рып сау-
ғызбай түр (Түрікм., Таш.).
Әке (Алм.: Шел., Кег., Талд., Гв.; Сем.: ¥рж.,
Абай; Тау., Қош.; Жамб., Шу). Қарағым, піырағым.
Ә к е м, үйге жүр, мүздап цаласыц! (Алм., ПІел.).
Әк[е]-а у, цайдан жүрсіц түнделетіп (Сем.. ¥рж.), Мэм-
пзси же, э к е м (Жамб., Шу). Әке м-а у, сен бүгін
сабацца бармаушы ма едіц? (Б. Соқп. Бізде бала бол„
229).
Әкем бой, шешем бой (Түрікм.: Таш., Ашх., Тедж.).
30—40 метр шамасындағы ара қашықтығы, Адам ау-
41
ылынан әкем бой, шешем бой шыццасын-ац
мүсэпір деген бар ғой (Түрікм., Таш.).
Әкпіш (Сем., Абай). Су әкелетін иінағаш. Суды э к-
п ішп е н экелеміз (Сем., Абай). Қ., Әпкіш.
Әктеу (Шымк.; Мақ., Сайр.). Үйді ақ балшықпен,
известьпен ақтау. Там э к т е л і п болды (Шымк.,
Сайр.).
Әлекей-түлекей (Алм., Кег.). Алай-түлей. Күн бүлт-
танып э лек е й-т ү лек е й жаңбыр болды (Алм.,
Кег.).
Әлекей-шүлекей (Сем., Абай). Керексіз, еән үшін ға-
на тағылатын басы артық нәрсе. Үсті-басына э л ек ей-
шү лекей таға беру мэдениеттілікке жатпайды
(Сем., Абай).
Әлем (Жамб., ІПу). Шүберек. Ағаштыц басына
э лем байлапты (Жамб., Шу).
Әлет (Қ.-орда, Арал). Шама, мөлшер. Үшар э лет-
к е келгенде цанатын цомдады (Қ.-орда, Арал).
Әлеукештену (Сем., Абай). Кекету. Осы кісі э л е у-
кештеніп жүре береді екен (Сем., Абай). Бүл сөй-
лемде орынсыз жерде тойға баратындай болып жақсы
киініп, әдеміленуді, әсемсуді іпенеп, мысқылдау бар.
Әлме-һәл Ц әлме-әл (Ң.-орда, Арал). Әлсін-әлі, әлсін-
әлсін. Самолет э л м е-һ э л төмен түсіп кетіп отырады
(Қ.-орда, Арал). Почта бөлім бастыцтарынан э лм е-э л
жүмысы жөнінде информация алу деген болып та көр-
ген жоц («Соц. ауыл», № 58, 1941).
Әлменді- (Ақт., ЬІрғ.). Күшті, қуатты. Бүл колхоз-
дыц аттары ә' л м е н д і келеді (Ақт., Ырғ.)., Қанша-
лыц ацғаратыныцды білмеймін, осы кезге дейін біз со-
ғысып жүрген неміс генаралдарыныц ішінде ацдысса
үтып, алысса жығатындай э л м ені бар осы Шернер
ғой, цауыпты жау нағызі... деп Разумов сэл тоцтады
(Ә. Нүрп., Күрлян, 320).
Әлібі II бет әлібі (Ақт., Ойыл.) Бет әлпеті. Асарбайды
.элібінен таныдым, айнымаған ағасы (Ақт., Ойыл).
Әмбі (Жамб., Шу). Қараңғы, надан. Біз өзіміз э м-
б і адамбыз (Жамб. Шу).
Әмекпаштану (Тау., Қош.). Жағыну, жағымпаздану.
Ол өзі эмекпаштаныпне істеп жүр (Тау., Қош.).
Әми (Түрікм.: Аіпх., Тедж., Мары; Гур., Маң.;
Ақт., Ырғ.; Қ.-орда: Қарм., Сыр.), Надан, қараңғы.
.Ертеде оцысац та э м и цалпымызда цалдыц (Түрікм.,
Ашх.), өзбекше — оми (й) (Узб.-рус. сл., 1959). Ой, цой-
сацшы, ол бір эми адам ғой (Қ.-орда, Арал). Оцыға-
42
нъім шамалы, ә м и ле у адаммын (Қ.-орда, Қарм,).
Длым болып не болар, оцығанын жүтцан соң, э ми
болып жат болмас, Естігенін түтцан соц (Халық өлеңі-
нен).
Әмі (Жамб., Тал.; Алм., Талд.). Сауатсыз, надан.
Ә мі адам жацсы емес (Жамб., Тал.). Қ. әми.
Әмір I (Орал, Жән.). Көп. Біздіц колцозда жылцы-
дан гөрі сыйыр э м і р (Орал, Жән.).
Эмір II 1. (Шығ. Қаз., Катон). Тыныштық, Қасцыр
цатты, малға ',эмір бермейді (Шығ. Қаз., Катон.);
2. (Тау., Қош.). Тыным, дамыл. Бүл атца күн батцанша
эмір жоц (Тау., Қош.).
Әмір ңауын (Шымк., Мақ.; Жамб., Шу). ¥сақ, жы-
лан түстес тіл жол ала қауын. Быйыл ә мі р цау ын-
д ы еге алмадыц, оған себеп — түцымы болмады
(Шымк., Мақ.). Қызылорда облысында (Сыр., Жал.).
«Әміре қауын» деп те айтады.
Әндемде (Гур., Маң.). Заматта, демде, қазірдің ара-
сында, демнің арасында. Мэіиінге мінуіміз мүц екен,
э н д е м д е жетіп-ац келдік (Гур., Маң.).
Әндемді (Жамб., Шу). Әлді, күшті, қайратты. Менен
кіші де, үлкен де кісі бар, бэрі де менен кэрі э н д е м-
ді (Жамб., Шу).
Әндемі (Қост.: Жан., Аман.). Сылақ, қалақ, қалақ-
ша. Үйдіц цабырғасын эндемімен эдемілейміз
(Кост., Жан.). Ана үйдегі э н д е м ін алып кел (Қост.,
Аман.).
Әндірлән іі үртташ (Орын.: Ад., Бөр.). Бауыры ақ,
сырты қызыл тышқан. Әндірлэн бидайды кілттен
тасыйды (Орын., Ад.).
Әнер (ПІымк., Қызылқ.), Ең үлкен арық, бас арық.
Жердің суы мол, егінге э н е р д е н су жібердік
(Шымк., Қызылқ.),
Әниса (Жамб., Шу). Уақиға. Осындай-осындай
ә ни са болады (Жамб., Шу).
Әнсәтта (Қост., Жан.). Лезде. Ә н с э т т а цайда ба-
рып цайттың (Қост., Жан.).
Әнтек (Сем., Абай). Сәл, біраз. Ол ат үстінде днтек
цыйсайып отыр. Осы бір сөзін айтцан Әшім енді екі цо-
лымен де диванныц шетінен тіреп, көзін э нт ек сы-
еырайтыңцырап Әсетке тура царады (Сем., Абай).
Әнтек-тәнтек (Алм., Жам.). Тас талқан, быт-шыт.
Осьі түрған жеріңде э нт е к-т э н т е г іңд і, тегі, шы-
ғарайын ба? (Алм., Жам.).
Әнтенде қалу (Сем.: Көкп., Ақс.). Ортада қалу, онда
43
да, мұнда да бола алмау. Ол орысша да, цазаңша да
жете білмей знтенде цалды (Сем., Көкп.).
Әнше (ПІымк., Маң.). Сонша, қанша, соншама, со-
нау, бірталай, Ә нше жерден жаяу келдік (Шымк.,
Мақ.).
Әңгек (Алм., Кег.). Шұңқыр, ойдым жер, Су тасы-
ғанда, эцгек жерге су толады (Алм., Кег.),
Әңгел (Жамб,, ІПу).. Көңілдес кісі. Ваяғыда бір жал-
ғыз жігіттіц сүлу з ц г е лі болыпты дейді (Жамб.,
Шу).
Әңгелек (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Жамб., ІПу;
Алм.: Кег,, ПІел.). Ерте пісетін кішкене сары қауын.
Әцг е лекке аузымыз ерте тиеді (Қ.-орда, Жал.).
Кешегі апкелген э ц г е л ек тэтті екен (Алм., ПІел.).
Әңгі (Қ.-орда, ПІиелі). Есектің еркегі. Жалғыз э ц г і
есегіммен осы үйдіц цыруар жүмысын тындырдым
(Қ.-орда, Шиелі).
Әңгірлету (Алм,, ІПел.). Домалату. Ол допты э ц-
г і р л ет і п ойнап жүр. Әцгірлете, эуелете ой-
найды, Кешкісін жүмыстан келсем, Орынбегім добын
эцгірлетіп ойнап отыр (Алм., ІПел.).
Әп-әнеугүні (Түрікм.: Ашх., Гяу., Таш., Тедж.). Жа-
қында ғана. Осыны цойдым деп уэде бергеніц э п-
энеугүні емес пе еді (Түрікм,, Гяу.).
Әп дегенде [| эптейінде (Орал, Чап.; Ақт., Ойыл). Ә
дегенде, ілезде. Жағалбайлылар эптейінде Толе-
генді жырлайтын (Ақт., Ойыл).
Әперқоқан (Қ.-орда, Арал). Әпербақан, ашулы, үрыс-
қақ. Қ. әпперқоқан.
Әпет (Түрікм.: Краснов., Нёбид., Ашх„ Таш.). Күш-
ті, керемет. Сол жігітті өте э пет көрдім (Түрікм.,
Таш.). Түрікменше эпет — керемет, алып (Туркм.-рус.
сл., 1940).
г\Л4/Опке (Алм.: Жам., Шел., Қарат.; Жамб.: Шу, Қар. ;
Сем., Абай). Апа. Қылыштыц эпкесі Алматыда
оцыйды (Алм., Жам.).
Әпкіш (Алм., Жам; Шымк.: Қызылқ., Сайр.,
Шығ. Қаз., Тар.; Сем., Мақ.). Су таситын иінағаш. Ә п-
кішті зкелші, екі бацыр су экелейін (Алм., Жам.).
Әйелдер суды э пкішпен экеледі (ТПьімк., Сайр.).
Қ.: мойын ағаш, күйенте, экпіш. "
Әппен (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Байыр.). Қау-
ын, қарбыз тұқымын отырғызатын шұқыр. Ә п п е н-
д е р д іц нобайын цазған осы балдар (Түрікм., Таш.).
Әпперқокан (Шымк., Қызылқ.), Әпербақан, ұрысқақ.
ал десе, бас алатын эппер^о^ан неме ғой
(Ціымко Қызылқ.).
Әптіпәшене (Жамб., Шу). Шшін, форма. Менің э п-
г іп эш е н е м мынау, Мен оны сынайын деп едім,—
деп сөйлейді мүшэпір (Жамб., Шу).
Әпуәйі (Ң.-орда, Арал). Жеңіл-желпі, ыңғайлы.
Мынау бір э пу эй і адам екен. Баратының ә пу-
эйі ғана іс екен (Қ.-орда, Арал).
Әпі-тәпі: әпі-тәпісі шығу (Қ.-орда, Арал). Есі шығу,
берекесі кету. Ту, балам-ай, эпі-тэпімді шығар-
дың-ау! (Қ.-орда, Арал).
Әпішқа (Түрікм.: Ашх., Таіп.)., Форточка. Айнала-
ръщның эпішуасы жоң екен (Түрікм., Таш.).
Түрікменше: эпишге — терезе (Туркм.-рус. сл.,
1940).
Әр мәәл (Аңт., Шалқ.). Әрқашан. Мен э р мә э л
ертеңгісін цырманда боламын (Ақт., Шалқ.).
Әрекей-тәрекейін шығару (Қост., Сем.). Әңкі-тәңкі-
сін шығару. Ол менің артыма түсіп алып, эрекей-
тэрекейімді шығ а рып жүр (Қост., Сем.).
^-Әрекет (Алм., Шел.). Жүннен тоқылған алаша. Мы-
на әрекетіцніц өрнегі жацсы екен (Алм., Шел.).
Әректікеи (Жамб., Тал.). Шөптің бір түрі, ошаған.
Сарысу бойында эректікен көп өседі! Ә рект і-
кенд і түйе жейді (Жамб., Тал.).
Әрем (Қ.-орда, Арал). Егін, пгөптің. айналасына мал
түспес үшін қазылған арық. Кеиіе э р е м цазамын
деп айналып цалдым (Қ.-орда, Арал).
Әрешсе (Орал, Жән.). Әрі-сәрі; не олай, не бүлай
емес. Күн жаумады не бүлты айығып ашылмады.
Ә ре п*к е болды да цойды (Орал, Жән.).
т*' Әржі (Сем., Абай).. Сандықша. Абайдың ңолжазбасы
бір эрж[і] еді (Сем., Абай.),
Әрлеу (Алм„ Кег.). Ажарлау, өңдеу. Етікті э р лэ п
өткізген екен (Алм., Кег.).
Әрлі (Ақт., Қараб.; Алм., Кег.; Ң.-орда: Сыр.,
Жал,). Көрікті, жақсы, тәуір. Етікті ә р лі тігетін
адамдар бар (Ақт., Қараб.). Колхозымызда не бір э р-
л і мамандар бар (Қ.-орда, Жал.). Мынау бір а рлі ат
екен (Алм., Кег.).
Әруақ (Орал, Қазт.). Ревматизм ауруы. Бұл бала
э р у ац ауруымен кеп жатты (Орал, Қазт.).
Әрік (Жамб., Сар.). Қүрметті орын.
Әсекі (Қост., Жан.). Әсем. Өзін-өзі таза ұетайтын
эс е к і бала (Қост., Жан.).
45
Әсел (Шымк.: Ңызылқ., ПІәу., Сар.). Бал. Мейман
алдына э с е л цой! (ЦІымк., Қызылқ.).
Әсия (Орын.: Ад., Бөр.). Көйлек тіккенде етектен
жоғары қойылған бір елі шүберек. Әсия десец бү
күнде балалар күледі (Орын., Ад.).
Әскелді (Гур., Маң.). Асқабақ. Ә с к*е лді суар-
ған сайын есе түседі (Гур.;, Маң.).
Әскере (Алм., Қарат.; Сем.: ¥рж., Көкп., Ақс.). Ке-
ремет, өте жақсы, әсем. Ой, біздіц Нысанбай а ск е р е
(Алм., Қарат.). Ол э ск е р е жігіт еді ғой (Сем.,
¥рж.).
Әскермен || әскере (Сем.: Ақс., Көкп.). Керемет, өте,
аса. Мынау бір э с к е рм е-н екен (Сем., Көкп.). Қ.
әскере.
Әсіреңкі I (Жамб., Шу). Оспадар, артық. Ә с і р е ц-
к і сөздіц керегі не? (Жамб., Шу).
Әсіреңке || әсіреңкі П (Гур., Маң.; Орал., Жымп.).
Әрі-сәрі, аралық, не олай емес, не былай емес. Не цы-
мыз емес, не айран емес, эсірецкі бірдемені цо-
лымызға үстата берді (Гур., Маң.). Күн райы э с»іре ц~
к е болып түр ғой (Орал, Жымп.).
Әтек (Сем., Абай). Дөңгелектің шеңберін тартатын
ілгек темір. Ә т е к доцгелекке шен тарту үшін керек
(Сем., Абай).
Әтеперлі (Қ.-орда, Арал). Атақты, аты-шулы.
Әтешкүр Н әтішкір (Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.; Ақт
Шалқ.; Түрікм.: Апіх., Мары, Тедж., Байр., Тапі.). Шоқ
көмір т. б. үстауға арналған қысқаш, шымшуыр.
Ә т ешкү р жерошацтыц алдында жатыр (Д.-орда,
Арал). Самаурынға этешкірмен шоц сал (Ақт.,
Шалқ.). Маңғыстауда кейде эшкір ңеп те айтады. Тү-
рікменше — этишгир (Рус.-туркм. сл., 1956), қарақал-
пақша — этешкир (Карак.-рус. сл., 1958). аіеа (парсы-
ша) — от, £Іг — қысқаш (Р. Галунов, Персид.-рус. сл.,
1936).
(/Әуе таяқ (Ақт., Жүр.). Балалар ойыны. Бір бала та-
яқты аспанға лақтырғанда екінші бала ұрып тигізуі ке-
рек. Ә у е т а яц цызыц ойын (Ақт., Жұр.)..
Әуез (Ң.-орда, Арал). Егінге, бақшаға қажетті суды
жинайтын орын, бөгеу. Ә у е з д е н аццан су егіндік-
тіц бэр жеріне жетті (Қ.-орда, Арал).
Әуен (Алм.: Жам„ Кег.; Жамб., Қор.). Ән. Сіздіц
үйде эу е н салып отырған цай кісі? (Алм., Жам.).
Ол з у енд і жацсы айтады (Жамб.,Қор.).
Әули[е] ағашқа шығу (Алм., Кег.). Мақтану, даңдай-
46
су. Оны маңтап цойсаң болды, ол онан сайын э у-
л и[е] ағ аш ң а шығ ад ы (Алм., Кег.).,
Әулі 1. (Шымк., Қызылқ.). Есік алдынан қоршай са-
лынған алаң, ашық қора. Ә у л ін І ң ішінде мал да
түрады (Шымк., Қызылқ.); 2. (Қ.-орда, Арал). Төбесі
тесік, жалғыз бөлмелі жер үй. Ертеде э у л і д е оты-
ра беретінбіз (Қ.-орда, Арал).
Әупіру (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Құтыру, есіру.
Өзінен өзі э у п іріп кететін мінезі бар адам (Қ.-ор-
да, Сыр.).,
Әуре-шәуре (Қ.-орда, Арал). Әуре-сарсаң. Біз э у р е-
шэ у р е болып жүргенде, ңайыц кетіп ңалды (Қ.-орда,
Арал).
Әуілдеу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Еркіндеу.
Бүгін ңарттар эуілдесіп кетті (Қ,-орда, Сыр.).
Әуіт 1. (Шымк.: Сайр.; Ақт., Ырғ.; Қ.-орда,
ІПиелі). Тосла, су қоймасы, Түлкібастың үстінде әу іт
цып цойған су бар (Шымк., Сайр.); 2.. (Қ.-орда, Арал;
Ақт., Ырғ.). Шығыр су жиналатын жер. Біздің баспаң
э у ітке түсіп кетіпті (Ақт., Ырғ.). Ә у іт т е г і су-
ды науамен атызға жібереміз (Қ.-орда, Арал).
Әше і| әші (Орал.: Чап., Жымп.; Қост., 06.). Ендеше.
Әш е, жүмбаң айт (Қост., 06.)., Бопты, эші, мен ца-
зір оралам,— деп царт бүрылды (Ғ. Сл., Шалқ., 297).
Әшет-пәшет (Алм., Шел.). Анау-мынау. Қазақ жас-
тарынан жүмысца кісі алу туралы үлыцтың айтцан
эш е т-п эш ет сөзін тыңдамастан ел тарап кетті
(Алм., ПІел.).
Әшкерту (Түрікм.: Ашх., Краснов., Небид., Таш.,
Мары). Анықтау. Кімнің цайдан екенін эшкерт іп
сүрап алдыц (Түрікм., Краснов.).
Әіикерелі болу (Қ.-орда, Арал). Атақты, белгілі, жа-
рия болу. Сартай деген эшкерелі би болған
(Қ.-орда, Арал).
Әшкір — әтешкір.
Әші — әше.
Б
*
УБаба жапырақ (Түрікм.: Краснов., Небид., Тедж.).
Сабағы үзындау, басында түймешігі бар, көк гүлді
ұзынша жапырақ.
Бабалы: жүзін бабалы көру (Түрікм.: Ашх., Қрас-
новод, Небид.). Өте қатты өкпелегенде қолданылатын
47
қарғыс сөз. / ,асца (ц.) жүзіцді б аб а лы көрсін
(Түрікм., Аіһл.г Докуз бабалы — некесіз туған-
дарға айтылатын сөгіс сөз (В. Рад., Опыт..., IV,
1565).
Бабырақ (Жамб., Шу). Түрақсыз, әр нәрсенің басын
бір піалатын адам. С е н бабырацца ілескен екен-
сіц, жолыц бола цояр ма екен (Жамб., Шу).
Багон байлау (Алм., ІПел.). Темекінің байламын
жайып кептіру. Звеноныц бірнеше адамы б аг о н
б ай лайды (Алм., ІПел.).
Бада (Қ.-орда: Шиелі, Сыр.; Алм., Шел., Шымк.,
ПІәу.). Бағудағы бір топ мал. Сыйырды ол б ад ағ а
цосты (Шымк., ІПәу.). Шиелі базардан бір тана алған
едім, б ад ағ а үйренбей цойды. Ерте түрып азаннан
б ад ағ а мал цосу да бір жүмыс (Қ.-орда, Сыр.).
Бада болу (ІПығ., Қаз.: Зай., Тар.). Шашылу. Б а-
д а б о лғ ан бауды жыйнап алды. Көп шыбын дәрі-
ніц айналасында б а д а б о лып цалыпты (Шығ.
Қаз., Зай.).
Бадал (Жамб., Тал.). Жүзі, сырты. Ңауынныц б а-
д а лы жуылмаған екен (Жамб., Тал.).
Бадам шай (Шығ. Қаз., Зай.). Бадам өсімдігінен !с-
телетін шай. Өзіміз бад а м шай болса, шай ізде-
мейміз (Шығ. Қаз., Зай.).
Бадашы (Жамб., Шу).. Сиыршы. Сәлем бердім отыр-
ған жылцышы, цойшы, түйеші, Бад ашы шаруа
жалпыға (Жамб., Шу).
Бадьшак (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Меке жүге-
ріден қуырылып жасалған тамақ түрі. Б ад ын а ц
жеп көріп пе едіц? (Түрікм., Таш.). Түрікменше — пат-
рак (Туркм.-рус. сл., 1940), өзбекпіе — бодрац (Узб.-рус.
сл., 1959).
Бадынау (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Жүгерінің не
бидайдың қуырылған кезде бөртуі, іріленуі, жарылуы.
Бидайды цуырғанда бадынап кетеді (Қ.-орда,
Жал.).
Бадыраң (Алм., Жам.:; Жамб.: Шу, Св.). Қияр.^
Бадырацныц асты көгеріп отыр (Жамб., Шу).
Бажбаншы (Қ.-орда, Қарм.). КүзеттпІ, қорықшы.
Ертеде біддіц бажбаншымыз Ережеп деген кісі
еді (Қ.-орда, Қарм,).
Бажок шана (Ақт., Ойыл). Бір аттық жеңіл шана.
Осы б аж ок шанамды жасатцаныма үш жылдан ас-
ты (Ақт., Ойыл).
Бажыған (Қост., Жан.). Алжи бастаған. Б а ж ы-
48
г ан деген сөз алжуға жацын адамға айтылады (Қост.,
Жан.).
Бажылау (Ң.-орда, Арал). Ертедегі баж салығын (зе-
кет, садақа т. б.) жинау. Мацан Хиуа ханыныц
кіші жүзден б ажы лайтыны болған (Қ.-орда,
^'Арал).
/ «р Байтаба (Шымк.: Сайр., Қызылқ.; Түрікм.: Мары,
^Байыр.; Орал: Чап., Жым.; Гур., Маң.; Жамб. ІПу;
Орын.: Ад., Бөр.). Жүннен тоқылған шүлғау. Вүлар
дегеніц байтабасын күн ыссыда да орап жүреді
(Түрікм., Ашх.). Ілгеріде б ай т а б а жасап киеді
екен (Жамб., Шу). Өзбекше — пайтава (Узб.грус. сл.,
1959); тәжікше — пойтова (Рус.-тадж. сл.); қарақал-
пақша — пайтаба (Рус.-карак. сл., 1947). Қар жауар
күн-түн оныц цабағынан, Жалбырар байтабасы
балағынан (Гур., Маң.). «Қамбарда» : Вайтабасын
басып сүйретіп, цүлда да кетіп барады, Әзім ханға бар-
ғалы, Назымға көзін салғалы (Досқ.. Қ. тіл. ж. ер., II,
1955).
Байтесе 1. (Жамб.: Жуа, Св., Шу). Түрегеп түрып
ағашты шабатын шот. Чылғи болмағаннан кейін б а й-
т е с е м ен чапцан екен (Жамб., Шу); 2. (Шымк.,
Сайр.). Жер қазатын қүрал. Үйдегі байт е се цайда?
(Шымк., Сайр.).
Байым қылу (Алм., Ңарат.). Хабар беру, білдіру,
айтып бару. Патшаға уэзірлер байы м цыл д ы,
Келді деп екі бала сүрап сізді (Алм., Қарат.).
Байырқау (Гур., Маң.). Кідіру, .дялдау, басылу.
Ашуы кішкене б а й ы р ц а с ы н. Малдыц ауруы цә-
зір байырцайын деді (Гур., Маң).
Бақа терек (Жамб., Шу). Тарбиып шығатын теректің
түрі. Вац а т е р е к ац терек пен көк теректен гөрі
мыцты болады (Жамб., Шу).
Бақай құрт = ақбас.
БақалІ (Жамб., Шу). ¥сақ-түйек сататын саудагер,
Чыны бацалдыц цолына түссе цымбат сатады
(Жамб., Шу).
Бақал II (Сем.: Ақс., Абай). Мықыр, тапал адам.
Алдымызда келе жатцан б ац а л кісі Әйтімніц бауы-
ры. Өспей цалған нәрселерді де б ац а л деп атаймыз
(Сем., Ақс.).
Бақал Ш (Қ.-орда: Сыр., Жал., Шиелі; Жамб., Шу;
Алм., Іле). Бидайдың келтегі, дәні, түспей қалғаны.
Зэрлі жүмысыц болмаса, жүгерініц б ац а лы н
жыйнасып жібер (Жамб., Шу). Комбайнмен цанша
4—59
49
таза жыйналғанымен бидайдыц б ац а лы байцала-
ды (Қ.-орда, Жал.).
Бақал IV (Қост., Аман.). Қисың, ңыңыр. Ол өзі бір
бацал адам (Қост., Аман.).
Бақалақ I (Гур., Маң.). Бір нәрсенің аяқ жағы, етек
жағы. ¥ршыцтъщ цацғалағы кебеженіц б ац а л ац
жағында жатыр (Гур., Маң,.).
Бақалақ II (Қ.-орда, Арал). Қарғаша, жіпсе (қ.), құ-
ранды есіктің тақтайларын ұстау үшін қағылған көлде-
нең ағаиг, Ба ц а л ац 2—3 жерден цағылады (Қ.-ор-
да, Арал).
Бақалақ III1. (Ақт., Ырғ.). Қол диірменнің ортасын-
дағы айыр ағашы; 2. (Жамб., ІІІу). Қол диірменнің ас-
тыңғы тасының діңгегі.
Бақалақ IV (Ақт., Ырг.). Шығырдың тіс ағашы.
Б а ц а л а қ шығырдыц дөцгелегінде болады (Ақт.,
Ырғ.).
Бақалақ V (Алм., Талд.). Бидайдың түепей қалған
басы (Алм., Талд.). Қ. бақал ПІ.
Бақалақ VI (Орын.: Ад., Бөр.; Орал, Чап.). Дөңге-
лектің шабағы.
Бақалтақ (Сем., Абай), Келте, аласа. Мына тары
бацалтац болып шығыпты. Б а ц а лт ац егіс
комбаинға ору ушін цолайсыз (Сем., Абай),
р^Бақан салды (Жамб., Тал.). Қыз ұзатқанда алына-
тын кәде. Бүгін күйеу келеді, б ацан с а лдысын
аламыз (Жамб., Тал,).
Бақауыз I (Алм.: Еңб., Іле; Сем.: Абай, Шұб.,
Көкп., Ақс.). Шамның реіпеткесі, піілтері, Шамныц ба-
сындағы б ац а у ы з ын д ағ ы шацды сүрт (Алм.,
Еңб.). Пияламыз сынып цалып, б ац а у ы з жағып
отырмыз (Сем., Абай).
Бақауыз П (Жамб., Шу). Арбаның оқтық (жетек)
ағашын бекітетін алдыңғы дөңгелекке орнатылған
ағаш.
Бақауыз ІП (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр., ПІиелі).
Құрал-сайман салатын склад. Балам, бацауызда-
ғ ы кемпірауызды зкеле ғой (Қ.-орда, Сыр.).
Бақзұр (Қост., Жан.). Босқа, жәй, хабарсыз. Ол
б ац»зү р, жэй жүрген адам (Қост., Жан.).
Баққы (Қ.-орда, Арал). Бағу. Баццыдағы мал
жайы жаман емес (Қ.-орда, Арал).
Баққыға қою (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.). Семіртуге қою, жемге байлау. Өткен жылы бір
50
атанды ба^цыға қойып, сойып , алды (Түрікм.,
Красновод.).
Баңпа 1. Щ.-орда, Сыр.; Жамб., Луг.). Балалар бақ-
іаасы. Валалар бақ п а*д а жақсы тэрбиеленеді
(Жамб., Луг.); 2. (Ақт., Ырғ.). Бағу, күту, күтім.
«Коминтерн» колхозының екі жүйрік аты бацпад а
түр (Ақт., Ырғ.).
Баңса (Түрікм.: Таіп., Ашх., Мары). Лайдан қүйып
якасаған ңабырға. Енді бір қатар етіп б ақ с а соғу
керек болып түр (Түрікм., Таш.). Өзбекше пахса — қа-
бат (Узб.-рус. сл., 1959), қарақалпақша паңса — қабыр-
ға (Карак.-рус. сл,, 1958).
Бақсы құшшы = бақсы-қүшынас.
Баңсы-қүпіынас (Сем., Шүб.). Тәуіл, бақсы-балгер.
Ертеде ауру кісіні б*а ц с ы-ц ушынас «емдейтін»
(Сем., Шүб.).
Бақтаншы (Алм., Кег.). Бақташы. Он бес жылдай
колхозда бацтаншы болып істедім (Алм., Кег.).
ЦІопандар мен сақманшы, Екінші тыцда, б ақ т ан~
ш ы. Малдың басын кебейтіп, төл өсіріп мақтаншы
(К. Әзірбаев, Шығар., 102).
Бақуат (Оң. Қаз., Ленг.). Қуатты, күшті.
Баіщіа шот (Гур., Еспол.). Кетпен. 1
Бақыл (Жамб., Шу). Сараң.. Қылмаған элім берім
бақылдардан өзіндей нэкус бала туылады (Жамб.,
Шу).
Бақыр шайқау (Шығ., Қаз., Зай.). Кенді тазалау,
жуу. Омаров б ақы р чайқап жатыр. Біздіц ен-
дірісте бацыр чайцаушылар көп (ІПық Қаз.,
Зай.).
“/"Бақыраш (Орал, Ж&н.; Ақт. : Ойыл, Ырғ.). Ожау.
Әсен, ар жағындағы бацырашты эперші (Ақт.,
Ойыл). Тапал цара бүццан басын көтерді де, цара кезі
бацыраштай боп кетті... (Ғ. Сл. Шалқ., 15).
Бақыршы (Шығ. Қаз., Зай.). Кен терупгі, жер бетін-
дегі кенді жинап, теріп алушы, Осында б ац ы ршы~
лар мол (Шығ. Қаз., Зай.).
Бал I (Қост., Об.; Сем., Абай). Шабылған шөптің
бокесі, жолы. Шөпті таза жыймайсыц, арада б ал
цалыпты (Қост., 06.). Шөпті б а л цалдырмай жию
керек (Сем., Абай).
Бал П (Ақт., Ойыл; Гур., Ес.). Кішкене арық.
Оуырмаға жүргізген б ал быйылмен жеті жылға жа-
рады (Ақт., Ойыл). Б а л д ы реттемесе, су журмей
Калады (Гур,, Ес.).
51
Бала-бажыр (Гур., Шев.). Бала-шаға.
Балабай (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Арба дөңге-
легінің кіші түрі. Балабайдыц шеңберін элі тарт-
папты (Түрікм., Таш.).
Балағаш (Сем., Абай). Күрке, балаған. Киіз үйі
жоцтар балағ аш тігіп отырады (Сем., Абай).
Бала жарма (Қ.-орда: Қар., Жал., Сыр.). Кішкене
арык,, канал. Бүл күнгі каналға царағанда бүръщгъілар
б а ла жар ма ғана болатын (Қ.-орда, Сыр«)„
Балақпан (Қост.: Жан., Аман.). Сақпан (тарсылдай-
тын ұзын қыл бишік). Балацпанғ а торғайыц он-
ша цорцатын емес (Қост., Жам.). Балацпанмен
шошыта білсец, егінге торғай жуымайды (Қост., Аман.).
Баламағол ер (Түрікм.: Көнеүр., Таш.). Екі басы тік
келген ердің түрі. Қазацтыц өз ері баламағ о л ер
емес пе? (Түрікм., Конеүр.).
Баламан ер (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Ашх.).
Балаларға арналып жасалған әшекейлі ер. Сендерде де
болған шығар баламан ер (Түрікм., Ашх,).
Балау (Шығ. Каз., Зай; Алм., Кег.). Ауыру, әлсіз-
дену. Бойым балап түр, тауға чыға алатын емеспін
(Алм., Кег.). Бүгін жүмыстан кейін денем балап
түр, шаршаған болсам керек (ІПығ. Қаз., Зай.).
Балашық (Алм., Шел.; Сем.: Абай, Көкп., Ақс.).
Аласа, жас қарағай. Балашыцтар үлкейіп цап~
ты (Сем., Абай). Қашцан цоян балашыцтыц іші-
не кірді де кетті (Алм., Шел.).
Бала ыиығы болу (Орал, Жән.). Жәрдемші болу,
Зейнеш маған бала ыйығы болды. Енді мен
жүмыс жасауды цойдым (Орал, Жән.).
Балбидай (Қ.-өрда: Қарм., Сыр., Шиелі, Арал). Ас-
тықтың жауын астында қалып бұзылған, өңі қарайған
кезі. Быйыл жауын өте мол жауып, бидай б а л б и-
д айғ а айнала бастады (Қ.-орда, Қарм.).
Балғауыз (Сем.: Ақс., Көкп.). Шеге суыратын бал-
ға. Балғаның басында шегені іліп алып таргатын жы-
рығы болады. Балғауызбен аттыц тағасындағы
шегені де алады (Сем., Ақс.). Мұның төркіні балың^-
+ауыз болу керек. Қ.: балығауыз, кемпірауыз,
Балғын (Жамб., Мер.). Ырғай сияқты ағаш. Б а л-
ғ ы н тауда еседі (Жамб., Мер.).
Балдақ I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж., Мары,
Баиыр.). Мақтаның сабағы.
Балдақ П (Шығ. Қаз., Күр). Үлкен лөкет пышақ.
ьыйырды б а лд ацпен сойды (Шығ. Қаз,, Күр.),
Балдама ашу (Сем., Абай). Бал ашу. Ол б а л д а-
ма ашушы еді (Сем., Абай).
'р-Балжуран (Жамб., Мер.). Таулы жерде өсетін адам
жейтін есімдік түрі. Валжуранныц тамырын
кептіріп тері бояйды. В а лж у р анныц тамырын
чүкір деп атайды (Жамб., Мер.).
Балкаш үй (Тау., Қош.). Қыш, балшық кірпіштен
салынған үй. Бүл жақта Балқаш деген тау аты да бар.
Алтай тілінде балцаш сезі лай, батпақ деген мәнде қол-
данылады. Балқаштау — лайланған, кірлеген деген ма-
ғыналарды білдіреді.
Балқапггау (Қост., Жан.). Толықша, толықтау. Ври-
гадирлерің орта бойлы, толыц балцаштау жігіт
екен (Қост., Жан.).
І^Балқоепак (Орал, Чап.). Лөк пен таза айыр інгеннен
туған түйе.
Балмүрын (Орал, Қарат.). Итмүрын (ор. шиповник).
Валмүрын шөп жүрек ауруын кеседі (Орал, Қа-
рат.),
Балпақ || балпық (Қ.-орда, Арал; Орал: Қарат.,
Жән.; Ақт., Ырғ.)., Саршұнақтың қүмды жердегі бір тү-
рі. Балпацты цацпан цүрып үстаймыз (Ақт.,
Ырғ.). 1-майға дейін балпац, тышцан аулауда
пошсендикат жоспарын 58,5 проц. орындады («Екп.
балық.», № 23, 1932). Б а л п ац — бидайдыц жауы
(Орад, Қарат.).
іКалпыт (Қ.-орда, Арал). Шабан, жұмыста көп жүріп
қажыған мал. Ауылдан мініп шыццан түйелер б ал-
пыт еді (Қ.-орда, Арал.).
Балуан жаноз (Ақт., Ойыл). Мойынтұрықтың ішкі
жағынан салынатын берік жұмыр ағаш. Қамыттыц
балуан жанозы бар ма екен? (Ақт. ,Ойыл.).
Бал шөлмек (Гур., Маң.). Банка., Б а л шө лм е к-
т і сындырып алып жүрме (Гур., Маң.).
Балығауыз (Қост., Жан.). Тістеуік, шеге суырғыш.
Есік ағаштыц шегесін суырайын деп едім, б а л ы я а у-
з ы қ бар ма? (Қост., Жан.). Қ.: Кемпірауыз, атауыз,
балғауыз.
Бапа (Қост., Жан.). Қамыстың басындағы үкісі, ұл-
пасы. Қамыстыц басы б апа лап цалғаң еңен (Қост.,
Жан.). Қамыстыц б апасы аяғыныц шуашы бар
адамға пайдалы болады (Қост., Тор.).
Бапайын-сапайын (Жамб., Қорд.). Алба-жұлба. Ча-
шым б апайы н-с апайын боп кетті (Жамб.,
Қорд.).
53
Бапан (Сем., ¥рж.). Мықты, жүйрік. Сзрсенбаев
сапансың, Бос сөзге сен бапансың (Сем., ¥рж.).
Бапандай (Сем.: Ак,с. Көкп.). Маман, аса жетік.
Мен бүл жүмысңа бапандаймын (Сем., Адс.).
Баикер (Орын: Ад., Бөр.). Жүйрік атты баптаупіы
адам.
Баран (Алм., Кег.). Жария. Бүл жүмысты ел ішінде
б а р а н цылды (Алм., Кег.).
Бараны қашу (Қост., Жан.). Үрейі қашу. Бараны
қ ашы п, сөйлей алмай түр (Қост., Жан.).
Бардақ 1. (Сем.: ¥рж., Мақ.). Үйге қойылатын ті-
реудің басынан өткізетін ағаиі; 2. (Шығ, Қаз., Күр.).
Саржандай салған кесінді ағаш. Ағашты кесіп, саржан-
дап б.а рд аң цып көп үйеміз (Шығ. Қаз., Күр.).
Бардек (Жамб., Қор.). Жүгері дәнін үрып алғаннан
кейін қалған собығы (ор. кочан). Бардегін бір
шетіне жый (Жамб., Қорд.).
Барқынды жер (Сем., Абай). Отты жер, шөбі шүйгін,
суы мол, малға жайлы жер. Бацанас маңайы б а р-
цынд ы жер ғой (Сем., Абай).
Бармақнан (Гур., Маң.). Қамырын қолмен үзіп-үзіп
дайындайтын көже (кеспе орнына қолданылады).
Барықтау (Алм., ПІел.). Анықтау, білу. Сыйырыңды
ңасцыр жеді ме, ба рыңт а, маған циянат істеме
(Алм., ПІел.).
Бас (Алм., Қарат.). ¥ршық басының толған түрі.
Мен бүгін үш б а с иіріп нормамды орындадым (Алм.,
Қарат.).
Баса-бас (Түрікм.: Тахта, Таш„ Көнеүр., Тедж.,
Ашх., Красновод.). Баса-баса. Ширек аяғы ғой, пағаны
б ас а-б а с цоймаса болмайды (Түрікм., Кенеүр.) Тү-
рікменше: баса-бас (Хазирки заман түркмен дили, Аш-
габат, 1960,124).
Басала (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Тарыдан жасалған
қоюлау көжег Астыцтъщ тапшы кезінде тарыдан б а-
с а ла жасап іштік (Қ.-орда, Сыр.).
Бас алма (Ақт., Жұр.). Ұршықтың басындағы қаң-
ғалағын суырып алып толтыру.
Басат (Қ.-орда, Арал.). Теңіздің кең қолтығы, қой-
науы (теңіздің құрлық жерге қарай сұғынып, бөлініп
шыққан кең қойнауы). Теңіз суы кеміген кезде, кейбір
жерлердің суы б ас а т-б ас ат болып ңалады (Қ.-ор-
да, Арал).
Бас жұмыс (Сем., Абай). Адамның жеке басына тән
іс қағаз аты (ор. личное дело). Екі оцушыны б ас
54
^умысы болмағандыңтан, мектепке ңабылдамады
(Сем., Абай).
Бас жіп (Қост., Аман,). Жан арық. Егін жанымен су
жүретін кіші арыцты б а с ж іп дейді (Қост., Аман.).
Бас кекесі (Сем., Абай). Араздық, бас кегі. Олардың
арасында ешбір б а с к ек ес і жоң (Сем., Абай).
Бас кесу (Түрікм.: Красновод., Небид, Жеб.). Күдер
үзу, түңілу. Ондай болу үшін машңалаңнан б ас ке-
с у керек (Түрікм., Красновод.).
Бас кеуіт (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Қу-
лы.). Кемедегі ас пісіретін бөлме. Түрікменше кей-
фут — каюта (Рус..-туркм. сл., 1956).
Басқадай айту (Сем.: Шүб., Ақс., Көкп.). Басқаша
айту, өзгеше айту. Біз картопия десек, оны Зайсанда
бас ңад ай айт ады (Сем., Шүб.).
Басқақ (Ақт., Жүр.). Қой ауруы. Б а с ң аң п е н
ауырған мал шөпті тойып жемейді (Ақт., Жұр.).
Басқалдақ (Қ.-орда, Арал.). Екі-үш түйе қамыс не
топырақ апарып тастап, теңіз жағасынңн үкі (ң.) салу
үшін. сайлаған орын. Үкі салатын жерде б асңа л-
д аң болмаса, иесі жоң дегенді білдіреді. Ертеде зркім
өзіне басңалдаң иеленетін (Қ.-орда, Арал).
Басқарама (Шығ. Қаз., Зай.). Бүкпе, шананың бас-
ңы бүкпесі. Басңарама шананың имек басына
салынады. Мінетін шанада б ас ң а р а ма жоң (Шығ.
Қаз., Зай.).
Бас қүсу (Қост., Жан.; Ақт., Ырғ.). Бас тарту, бас
жару. Имаштың тарысы б а сын ңүсыпты (Қост„
Жан.). Егініміздің
(Ақт., Ырғ.).
Басқыпі(Шымк.
б ас ң.ү с_п ағандары да бар
: Қызылқ., Сайр.). Самовардың
отын сөндіретін камфоркесі. Б а с ң ы ш т ы ал да, са-
мауырдыц үстіне қоя ғой (Шымк., Сайр.).
Баслық (Түрікм.: Ашх., Мары.). Кілем тоқу үстінде
екі жиегіне салынатын жіп. Кілем тоқыльш болған соң,
алып тастайды.
Баспа I (Түрікм.: Таш., Тедж.; Орын.: Ад., Бөр.;
Орал, Жән.; Гур., Маң.). Баспалдақ. Мектептің өз бас-
пасы бар еді, ңайда жытырған (Түрікм., Таш.). Жү-
гіре үмтылып б ас пағ а кетерілдім (Ә. Сәр., Кап.
ұлы, 140).
Баспа П (Жамб.: Тал., Сар.). 1. Есіктің ілгегі. Біз-
д'щ үйдіц есігінің баспасы жоң (Жамб., Тал.);
2. Вастырық; есік жапқанда ілгек темірге көлденең өт-
кізетін ағаш.
55
Баспа III (Алм., Жам.). Адамда болатын ауру.
Ол кісі баспамен ауырды деп естідім ғой деймін,
шамасы (Алм.;, Жам.).
Баспа IV (Қост., Жан.). Шөп жинайтын машинаның
басып тастап отыратын басқыіп темірі (педалі). Бол,
бол, жылдам б аспаны баса цал Щост., Жан.).
Баспа V (Алм., Кег.). Өрнек. Текемет, көйлектіц
жиегіне баспа жүргізіледі (Алм., Кег.).
Баспағаш [( баспалдақ (Орал: Чап., Жымп.). Баспал-
дақ, басқалдақ.
Баспа-бас (Түрікм.: Тедж., Мары, Тахта, Көнеүр.).
Жеке-жеке. Былтыр б асп а-б а с осы ағаштарға тац-
тай цағылған (Түрікм., Көнеүр.). Б а с п а-б а с айтып
берейін бе? (Түрікм., Тахта).
Баспақ I (Ак,т., Ойыл.; Орын.: Ад., Бөр.). 6 айлық
не жылынан шықпаған тайынша. Віздіц колхоз быйыл
цосымша ецбек күнге 40 бас пац бөлді (Ақт., Ойыл).
Қүлтеков, Матасовтар бір-бір бас баспацтарын
колхоз фермасына береміз деді («Коммунизм жолы»,
№ 49,1939). Бір сыйыр, бір баспацтан үстап отыр-
мыз (Орын., Бөр.). Бас пац сол сияцты кэрі-цүртац
малдар кей жерлерде цолға түра бастады («Колх. үнЬ,
27—XI, 55).
Баспац II (Алм., Кег.; Жамб., ІПу). Мал ауруы.
Ферманыц бір үлкен сыйыры б а спац болыпты
(Алм., Кег.). Семіз цой 7—8 сөтке аш цалған соц көк-
темде б ас пац болыи ауырады (Жамб., ІПу).
> Баспақ III (Түрікм.: Красновод., Небид., Тедж.,
Апіх.). Тұз салатын жылқының бас терісінен істелген
ыдыс.
Баспақ тас (Тау., Қош.). Тастан жасалған тұз, ас-
тьщ талңандайтын құрал. Б аспац тас екі жалпац
тастан цүралады. Бас пац тас керекті цүрал (Тау.,
Қош.).
Баспахана (Алм., Жам.). Қастық, дұшпандық, Қо-
жасына баспахана ойлады да, оныц бар ацша-
сын өртеп жібереді (Алм., Жам.).
[ Бас секер (Гур., Маң.). Бас қант. Ертеде бас с е-
к е р дейтін көп болушы еді, кззір дүкенде көрінбейді
,(Гур., Маң.).
Бастьсқ (Гур., Маң.; Ақт., Жұр.). Тұз салатын дор-
ба. Кейде түз бастыц деп айтылады. Бастыц жылқының
бітеу сойылып алынған бас терісінен жасалады, оның
түбірінің бас болуы да осыдан.
Бастырма I (Қ.-орда., Сыр.; Жамб.: Жуа., Шу;
56
іИымк., Ңызылқ.). Бір жақ қабырғасы ашық, төбесі
жабык; үй. Бастырмада цұман бар (Жамб., Жуа.).
Б а с т ы р м а д а отырып шай ішеміз (ІПымк., Қы-
зылқ.). Бастырма бастыру — жер үй, жер төле
салу. Бір бастырма бастырамыз деп едік, ағаш
табалмай отырмыз (Қ.-орда, Арал)..
Бастырма II (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.,
Тедж-)* Кәжекейдің (қ.) өңірін бастыратын алтын жа-
латқан әшекей. Ана суреттегі меніц омырауымдағы
сол бастырма (Түрікм., Ашх.).
Басыбалды (Шымк., Сайр; Жамб., Шу). Сарғылт
түсті, қабығы жүқа ерте пісетін тәтті қауын. Басы-
ба лд ы тез бүзылатын болғандыцтан көп екпейміз
(Шымк., Сайр.).
Басын шырық қылу (Тау., Қош.). Басын қатыру, ба-
сын ауырту. Сен баст ы шы рыц ц ы л май цыс-
ца-цысца айтшы! (Тау., Қош.).
Басына кету (Түрікм.: Красновод, Небид., Жеб.).
Бетімен кету. Баланы б а с ына кетірген өзіцнен
көр (Түрікм., Красновод.). Зәмзэм суына цанып алып...
б а сына к ет т і («Жүмысшы» газ., 23. II. 39).
Басынан сот айналу (Тау., Қош.). Сотталу. Ол б а-
с ынан с от айна лып келді (Тау., Қош.).
Басьш жату (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Егінге су жібе-
ру. Қазір егіске су б а с т ы р ы п ж атыр мын
(Қ.-орда, Қарм.).
Бат (Жамб., Шу). Судың қағы, кірі; самовардың
ішіндегі қатьш қалған кірі. Самовардыц ішінде бат ы
көп екен (Жамб., Шу).
Батаға (Гур., Ес.). Балық квсібімен айналысатын
орын. Бұрынғы уацытта Каспий тецізініц жағаларында
орыс байларыныц батағалары болатын. Қазір
ол батағалардыц кейбіреулері ғана бар. Ол бү~
рынғы уацытта батағада цызмет жасады (Гур.,
Ес.).
Батас (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.; Жамб., Шу).
Қалың шөпті жер. Салған бидайдыц орнына цалыц шөп
шығып, б ат ас болып кетті (Қ.-орда, Жал.).
Батбат (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал). Құмда өмір
сүретін кесіртке. Батбаттыц шаццаны өте цауып-
ты (Қ.-орда, Сыр.). Б а т б а т цұмда жүріп, цүмға ба~
тып, кіріп кетеді (Қ.-орда, Арал).
Батнақ садыра (Жамб., Шу). Жердің миы шығып
жатқан кез. Осы б ат п ац садырада цайда ба-
расыц? (Жамб., Шу).
57
Батпан 1. (Түрікм.: Мары, Тедж., Таш.). Жүк. Қа-
нардағысы астыц па, әйтеуір бір батпанын көтере
алмай жатыр екен (Түрікм., Тапі.), Өзбекпіе ботмон дах-
сар — өте үлкен, ауыр (Узб.-рус. сл., 1959) ; 2. (Қ.-орда,
Арал). Ауырлық өлшемі (2,5 пүт). Сол жерден неше
б атпан бидай алды? (Қ.-орда, Арал). Ңарақалпақ-
іпа — батбан, батман, батпан (Н. А. Баскаков. Кара-
кал. яз., I, Словарь, 1951).
Батпанақтай (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж.).
Байсалды, салмақты. Сабырлы эм батпанацтай-
ац адам еді, неғып көтерілді екен (Түрікм., Ашх.)...
ата сацалы аузына шыццан батпанацтай кісі-
лер-ац бір-бірін цүшацтап, у~шу боп, дауыстасып кетті
(Ә. Нүрп., Күт. күн, 160).
Баттама (Сем.: Абай, Мақ., Ақс., Көкп.; Піыр. Қаз.,
Зай.). Шапалақтап, таптай салған тезек. Қолдан олпы-
солпы, жеңіл-желпі жасала салған тезек, теппе. Мынан-
дай тезек батт а ма делінеді (Сем., Абай). Батт а-
м а тезектен басца таптама, сыцпа, сыпырма, цүйма
деген тезек түрлері бар (Сем., Мақ.).
Бау арық (Шымк., Қызылқ.). Егіс даласына тарай-
тын ең кішкене арың. Б а у ар ыц арцылы егінге су
тарайды (ІПымк., Қызылқ.).
Бау сүрау (Жамб., ІПу). Бүрын бидай, тары т. б.
орып баулап жатқан кезде сүраушыларға беретін үлес.
Бау сү рап келген кезде «бір-екі, үш бауын іліп
экет, іле алмасац тастап кет» деп жататын ілгеріде
(Жамб., Шу).
Баулатынды (Жамб., Шу). Тәрбиеленген, бауланған.
Баулатынды батыр болады, үйретінді шешен бо-
лады, жүре-жүре көсем болады (Жам., Шу).
Баулық (Ақт., Ырғ.). Тоқыған шарбақты белдеулеп
байлайтын тал. Баулыцпен шарбац байлаймыз
(Ақт., Ырғ.).
Баутағар (Түрікм.: Таш., Мары). Қолдың басы мен
білектің біріккен жері.
Бауырдақ (Қост., Жаи.). Төс айыл, ершік айыл. Же-
гетін аттың ершігіне тағатын айыл.
Бауырқұрт (Түрікм.: Красновод., Небид., Тедж.,
Мары). Қойдың бауыры қүрттап ауруы, Быйыл б ау-
ырцүрттан цой аман (Түрікм., Тедж.).
Бауыртақ (Орын: Ад., Бөр.; Қост., Жаи.). Атты жек-
кенщіе бауьірдан тартатын қайыс. Бауыртац пен ар-
цалыцты байлап жібер (Орын., Бөр.). Ершіктіц б ау ы р-
58
тағы үзілейін деп түр. Арбаға жеккен атца бауыр-
таЦ керек (Қост., Жан.).
Башақ I (Сем.: Ак,с., Көк., Абай). Кіші, нашар, әл-
сіз. Мынауың бір б ашац нэрсе ғой (Сем., Ақс.).
Кілец б ашац ңозы бағамын (Сем., Абай).
Бащақ II (Гур., Маң.). Қауынның, қарбыздың ұры-
ғы.
Башалау (Қост.: 06., Жан.). Анықтау, тәптіштеу.
Қойшы, үяттағы, б аша лап нец бар? (Қост.;, 06.).
/^®аю (Орал: Чап., Жымп.; Қост., Амап.; Жамб.,
ІПу; Ақт., Ырғ.; Орын.: Ад., Бөр.). Бату (күн туралы).
Балалар күн б айыма й-а ц келді. Күн байығ а-
л ы цай заман (Орын., Ад.). Сәлім ауылға келгенде күн
байығ ан кезі еді (Орал, Чап.). Күн б айып бара-
тыр екен мен цораны бекітіп келейін (Жамб.,, Шу). Күн
мана б айыған (Қост., Аман.).
Бая I (Қ.-орда, Қарм.). Сабақ (Күнбағыстың саба-
ғы). Шекілдеуіктіц баясы жуан болады (Қ.-орда,
Қарм.).
Бая II (Гур.: Маң., Ес.). Беймаза, мазасыз. Бая
кемпір (Гур., Маң.). Ол үй ішіне б а я болған емес
(Гур„ Ес.).
Бая-шая болу (Орал, Чап.). Тас-талқан, аңіулы болу.
Сен неге б а я-ш а я бола қалдыц? (Орал, Чап.).
Баялыш (Қ.-орда, Арал; Түрікм.: Краснов., Небид.;
Ақт., Шалқ.; Жамб., Шу). Құмға, кейде қатқылға шы-
ғатын тікенекті, бұталы өсімдік. Жапырағын мал жей-
ді. Жергілікті халық отынға пайдаланады, қызулы,
түтіні аз. Ба ялышты төрт түлік малдыц цайсысы
да болса жейді (Ақт., Шалқ.). Баялыштыц жапы-
рағын мал жейді. Б ая лышты отца жацса, түтіні
аз чығады (Жамб., Шу).
Баяпыл (Қ.-орда, Арал). Арыққа салынған кішкене
көпір. Біз кіттзй (ц.) арыцтан б а япы л салып өте-
міз (Қ.-орда, Арал).
Бәдірең (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Шымк., Мақ.). Қияр.
Біздіц ел б з д і р ең салып машыц еткен емес (Қ.-ор-
да, Сыр.). Осы колхозда быйыл б э д і р е ц аз екен
(Шымк., Мақ.). Қ. бадыраң.
Бәзінде (Алм., Кег.). Дер кезінде, уақытында. Қой-
ымды б э зінд е баптап жаямын (Алм., Кег.).
"/ Бәйек (Гур., Маң.). Шыны ыдыс.
Бәйендек (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр.). Салмағы
16 кг дейін жететін, түсі көксары, қыста сақтауға бола-
. тын қауын.
59
Бәйкемше (Түрікм.: Таш., Тедж., Ашх., Красновод.).
Орташа. Өтіріктен айтпаймын, Нарымныц бэйке м-
ш е күйі бар (Түрікм., Таш.).
Бәкөй (Орын.: Лд.,Бөр; Аңт., Ырғ.; Ң.-орда, Арал).
Ат тырмамен жиналған шөп және шалғымен іпапқан
шөп үйіндісі. Қол шалғыныц б э к өйі кеуіп ңалып-
ты (Орын., Бөр,). Б э к ө й д і күдеге (ц.) тасыймыз
(Қ.-орда, Арал). Б а к өй д і скіртке салып көбелей-
міз (Ақт., Ырғ.). Вэкөс деп те айтылады (Ақт., Тем.).
Бәкіс (Орал: Чап., Жымп.). Аяқ киім майлайтын
крем. Візіц магазинде б э к іс т ен көп зат жоң (Орал,
Орда). Орыстың вакса деген созі болу керек.
Бәле-батыр (Гур., Маң.). Пәле-жала. Диңаншылъщ
көп болса, б э л е-б аты р жоң болса (Қашаған ак,ын).
\/Бәлек (Қ.-орда, Арал). Өсімдіктің сабағы. Ас ңабаң-
тыц б э лег і ңау (ң.) болып ңалыпты ғой (Қ.-орда,
Арал).
Бәлен-пәкуән (Алм., ПІел.). Полен-түген. Алдыцнан
шъщңан бір топ арцардъщ біреуін атып алмаған соц
б ә ле н-п э куэ н іц н іц керегі жоц (Алм., ІПел.).
Бәлент (Жамб., Сар.). Жоғары. Бэлентке ца-
рай жүрсец, ауыл керініп түр (Жамб., Сар.).
Бәпектеу (Гур., Маң.). Бәйек болу, асты-үстіне түсу.
Бәпит (Түрікм.: Ашх,, Таш., Тедж., Мары). Пайда,
олжа. Әркімге де б э пит болсын, дегеннен басца ті-
лек те жоц (ТүрІкм., Ашх.). Түрікменше — бэхбит
(Туркм.-рус. сл., 1940).
Бэс (Түрікм.: Таш., Мары). Жетті, жетер. — В э с,
енді болды (Түрікм., Таш.). Түрікменше — бэсдир неме-
се бес (Рус.-туркм., сл., 1956). Өзбекше — бас (Рус.-узб.
сл., 1954). <_$•—! (парсыша) — жеткілікті, жетті (Л. Буд.,
I, 257).
Бәс ңою (Ақт., Ойыл). Салып қалу. Мына ауру ая-
ғъща б э с ң о ямы н да ойбайлатамын (Ақт., Ойыл).
Бәскіл (Сем., Абай). Бәсең, төмен. Бүркіт бүгін бэс-
к і л үіиты (Сем., Абай). Дэл бүгінгі мынау сэскеде сол
Жанбауыр царашолац күндегідей емес, б э скіл үш-
цан сияңты (М. Әу., Аб. жолы, I, 619).
Бәсік (Гур., Маң.). Баяу, бәсең. Бэсік жел (Гур.,
Маң.).
Бәсіре (Жамб.: Шу, Қорд.; Шымк., Арыс.). Арнау-
лы, меншікті зат. Мына қозыны балама б э сір е ғып
беріп еді (Жамб., Қор.). Майлыныц бала кезінде бір б э-
с і ре тайы болыпты (Шымк., Арыс). Басыца үстайтү-
ғын шаі ыр цалды, Бэсі р е мінетүғын атыц ңалды»
60
Зар еціреп шешелеріц үйде жылап, Төбеде экец байғүс
отырғаны (К. Әзірбаев, Шығ., 57).
Бәтер (ПІығ. Ңаз., Зай.; Сем.: Абай, Ақс., Көкп.,
^Мақ.)- Табаға ашытпай пісірілген нан. Жазда б э т е р-
д і табаға пысырамыз (Шығ. Қаз., Зай.). Шешейдіц
4 э т е р і оте жацсы пысцан екен (Сем., Абай)..
Бәтөк (Гур., Шев.). Базар алымы.
Бәтір нан (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары; Жамб., ПІу).
Ашытпай пісірген нан. Б э т і р нан сацтауға шы-
дамайды (Түрікм., Мары). Өзбекше патир — май мен
сүтке иленіп, ашытпай пісірген нан (Узб.-рус. сл., 1959),
қарақалпақша — пэтир нан.
Беделі (Жамб., Тал.). Мөлшері, шамасы, көзі. Бац-
шаны екі-үш күнніц беделінде суғарып бітіреді
(Жамб., Тал.).
Беден (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Ақт., ЬІрғ.), Мүсін, түлға, бейне. Балцасым б е д ені
келіскен адам еді (Түрікм., Красновод.). Шофердіц жа-
нында отырған жэне бір немістіц б е д ен ін байцады
да, көздеп атып жіберді (Ә. Нүрп., Күт. күн., 160). Тү-
рікменше — бедендене, организм (Турк.,-рус. сл., 1940),
өзбекіпе — бадан (Рус.-карак. сл.. 1947).
Беденді (Ақт., Ойыл; Гур., Маң.). Әдемі, ажарлы,
келбетті. Әлгі сен үнатып жүрген ат өте б е д е н д і
екен (Ақт., Ойыл). Шабаным жүйрік атанып, шалағай-
ым берікке тецеліп, элбет болып өсіп ек, Б е д ені
артыц жасалып (Аралбай ақын. Гур., Маң.).і
Бедірек (Алм., Шел.). Жаман, меңіреу. Меніц балам
б е д і р е к (Алм., ПІел.).
Бедіректену (Алм., ПІел.). Көгілдірлену. Тау алыс-
тан царағанда, көгеріп, бедіректеніп түрады
(Алм., Шел.).
Бежеру (Гур., Маң.). Аяқтау, бітіру, игеру. Жүмы-
сымды б е ж е р і п келемін (Гур., Маң.),
Бежін (Шығ. Қаз., Зай.). Алды-арты шошақ, сыр-
ты иленген, терімен я былғарымен қапталған ер.
Безеу (Қост,, Жан.). Диірменнің тасын қашау. Қа-
шаумен диірменніц тасын бе з е, уацытыц болса
(Қост., Жан.).
Безелу (Қост., Сем.). Тапталу.
Безеңдеу (Гур., Маң.). Безектеу. Айтуым мүц екен,
безецдеи цоя берді (Гур., Маң.).
Безірету (Қост., Тоб.). Безер қылу, мазасын кетіру.
Ахметжан көп сейлеп бізді безіретіп болды ғой
(Қост., Тоб.).
61
Безіреу (Қост., Жан.). Безектеу, ұнатпау, мазасын
алу. Запура кемпір үйіне кісі келсе болды б е з ір е й
бастайды (Ңост., Жан.).
Беиапар (Алм.: Жам., Талд., Кег.). Мазасыз, ты-
нышсыз, бейбастақ, Б е й а п а р болсаң болады аңыл
ысырап (Алм., Жам.). Әйеліц б е й ап а р болса, жүрт-
тыц тыныштығынан не пайда (Алм., Кег.).
Бейбас (Алм., Шел.; Сем., Абай). Сотқар, бейбастақ,
әдепсіз. Орынбектің баласы б ейб ас көрінеді (Алм,,
Шел.). Кәрімніц баласы б е й б а с болып өсіпті (Сем.,
Абай).
Бейбұржа (Шымк., Мақат.). Бейғам, бос жүру.
Кейбіреулер б е й бү р ж а жүреді де. Сен б ейбү р-
ж а болма (Шымк., Мақт.).
/І/Ъейбіл жел (Алм., Ңарат.). Қатты жел. Майда өмір-
де болмаған б ейб іл же л соқты (Алм., Щарат.).
Бейғайрат (Алм., Кег.). Еңбегі (қайраты) бекер кету,
жасу. Ой, бейғайрат болмашы (Алм., Кег.).
Бейкак (Жамб., Шу). Әлем. Он сегіз мың б ейца-
ғ ынд а әр түрлі ажайып бар (Жамб., Шу).
Бейқасам (Жамб., Шу). Сарала, кекала гүсті жібек
мата. Бейқасам чапаны бар біреу үйге кіріп кел-
ді (Жамб,, Шу). Қырғызша — бейқасам (Кир.-рус. сл.,
80).
Бейқүт I (Қ.-орда: Царм., Сыр.; Орал, Чап.). Хабар-
сыз, тыныш жүру. Ешбір әцгімемен жүмысы жоц б ей-
ңү т жүрген адам (Ң.-орда, Қарм.).
Бейкұт П (Гур., Тең.). Мұз сақтайтын орын. Бей-
цү т т ы жерден цазып жасайды (Гур., Тең.).
Бейкұтшылық (Жамб., Шу). Тыньпптық. Ілгеріде
үш жүздіц баласы бас цосып үрыс-керісті тоцтатып,
бейцүтшылыцца кірейін деген екен (Жамб.,
Шу).
Беймалал (Шымк., Қызылқ.; Жамб., Мер.; Қ.-орда,
Сыр). Қалай болса солай, ретсіз. Ңызылцайнар секілді
чөб чабылған жерде дэл ушот болмағандыцтан, ал
оныц үстіне жыйналған чептер беймалал желін-
гендіктен тау ушастогінде чөптіц ңоры болмады (Қы-
зыл Октябрь с/советінің протоколынан, Жам., Шу).
Беймарал (Жамб., Шу). Жайбарақат, еркін. Ацша-
сын төлеп машинеге мінсек, б ейма р а л жүре бере-
міз (Жамб., Шу).
Бенпіл (Қ.-орда, Арал). Бейбіт, тыныш.
Бейрат болу (Сем,, Абай). Бей-берекет, берекесіз бо-
лу. Оның ісі эбден бейрат бо лд ы (Сем., Абай).
62
Бейсеубет (Орал: Чап., Жымп., Жән.; Жан., 06.).
Мезгілсіз, бет алды, ретсіз. Егіс маңында б ейс е у-
е т шылым тартпаңыз (Орал, Жән.). Егінде б е й-
сеу б ет жүрген мал кімдікі? (Қост., 06.). X. Есен-
ясановта — бейсеуіт: Көшеде ешбір бейсеуіт жү-
ріс те, ңимыл да көзге түспейді (X. Есен. Ақ. Ж., 44).
Бейтап (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Жамб., Жуа; ПІымк.,
Қызылқ.). Әлсіз, сырқат. Қымыз ішіп едім, б ейт ап
болып ңалдым (Жамб., Жуа.). Кешеден бері бейт ап
болып жүрмін (ІПымк., Қызылқ.),, Оның бейтап
болғанына 2—3 жыл болды (Қ.-орда, Сыр.).
Бейуаз (Шығ. Қаз., Тарб.). Бөгде, қалыс.
Бейышқы (Жамб., Шу). Талапсыз. Бейышңы-
ның белгісі Чаң-чүңының жерінде, Тамаша жерден
жиренген, Мзжілісті көрмеген (Жамб., Шу).
Бейірақ (Жамб., Шу). Абзал, жақсы. Сөйлегеннен
сөйлемеген б е й і р а ң, сөйлеп едің басыңа тиді тыр-
наң,— депті (Жамб., ІПу).
Бейіс ас (Қост., Жан.). Жеңсік ас, таңсық ас.
Б е й і с а с дегенге жылында бір я екі рет істейтін та-
маң жатады (Қост., Жан.).
Бек (Тау., Қош.; Шығ. Қаз., Зай.). Гүлді шөптің та-
мыры, оны адам жейді, дәмі картошка сияқты, үійтіліп
тұрады, жұмсақ, бос болады. Ол таудан б ек алып
келді (Тау., Қош.).
Беке I (Қ.-орда, Арал). Таяз, шеті бёкітілмеген, қор-
шалмаған құдық. Содан жолда үлкен әкелеріміздің б е-
кесін е бардың (Қ..-орда, Арал).
Беке П (Ақт.: Жұр., ЬІрғ.; Қост., Жан.; Қ.-орда:
Қарм., Сыр., Шиелі). Қан тастау кезіндегі жылқының
терісі тесіліп, қан ағып жүруі. Жаз айында атта б еке
болады (Ақ., Жұр.). Бұған байланысты бекелеу етістігі
қолданылады: Мына бір аттың түла бойы б еке леп
кетіпті ғой (Ақт., Ырғ.). Қызылорданың ыстығында
б е к [е] ауруымен жылңылар жиі ауырады (Қ.-орда,
Шиелі). Сен ал[а] атты кеше ыстың ңойып, бүгін үстін
беке ңаптап кетіпті (Қост., Жан.).
Бел (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Тедж., Мары, Байр., Таш.; Қарақалпақ қазақтарында;
Гур., Маң.). Күрек. Жап басына б е л апарылды ма?
(Түрікм., Таш.). ...Есет сияңты жүмыскерлер де уаңы-
тын бос, б е лге сүйенумен өткізіп келеді («Жұмыс-
шы» газ., 11. VIII. 42). Түрікменше — пил (Рус.-туркм.
СЛ., 1956); өзбекше — бел (Рус.-узб. сл., 1954), қарақал-
пақша — бел (Рус.гкарак. сл., 1947). Осыдан шығарып
63
күректіц кішірек түрін белшік, күректіц сабын бе л-
с ап деп атайды (Гур., Маң.).
Белағаш 1. (Түрікм.: Краснов., Небид., Жеб.; Алм.,
Кег.). Үй төбесіне салатын арқалық. Үй с алар с ыц-
ау, б е лағ аш жасауға ағаш табу ірэ (ц.) цыйын
(Түрікм., Красновод.). Белағашты тамныц төбе-
сіне салдыц (Алм., Кег.). Бөлменіц дэл орта түсында
белағашца салбырай байланған ап-ауыр сопацша
нан (Б. Соқ., Жекпе-жек, 114). 2. (Орын.: Ад., Бөр.).
Есіктің тақтайын үстап түратын көлденең піегеленген
ағаш. Есіктіц белағашын цайта салды (Орын.,
Ад,.). Кейде жіпсе деп те атайды; 3. (Жамб., Шу). Ар-
баның алдыңғы және артқы дөңгелегін байланыстырып
түратын ағаш.
Беларық (Алм., Кег.). Үлкен арық. Б е ларыц-
п ен егінге су жіберуге барамын (Алм., Кег.).
\/ Белбайлы (Қ.-орда: Арал, Ңарм., Сыр., Шиелі). ¥н
мен сөнті (ц.) цосып, суға пісірген тамац. Әжібай, б ел-
б ай лыцд ы ішіп, жүмысца бар (Қ.-орда, Арал).
\/Белбеу соқты (Ақт., Жұр.). Тізенің астынан орамал
жүгіртіп ойнайтын ойын.
Белдемпая 1. (Қост.: Жан., Об.). Қыр, белес. Ана
белдемпаяныц астында мал жатыр (Қост.,
Жан.). Қ. белдепая; 2. (Қост., Жан.). Әр түрлі қалдық-
тан істелген қоршау. Үйдіц не басца нэрсеніц сыртынан
айналдыра б е лд е мпа я жарайды (Қост., Жан.).
Белдепая (Гур., Маң.). Белес, қыр. Пішен ауыл б е л~
депаяныц астында (Гур., Маң.), Қ.: белдемпая.
Бел көтергіш (Жамб., Шу). Арбаға ат жеккенде же-
текті көтеріп тұратын қайыс.
Белкүрек (Қ.-орда.: Сыр., Жал., Қарм.), Темір кү-
рек. Б е лкү р е кт і цайрап алып, арыц цазуға кі-
рістік (Қ.-орда, Сыр.).
г\г^|/Ьел немере (Түрікм.: Таш., Ашх., Тедж.). Әкелері
бірге туған балалар, немере туыс. Шамун мен Базарбай
б е л неме р е (Түрікм., Таш.).
Бел темір (Жамб., Шу). Бел оқхық, артқы не алдың-
ғы дөңгелекке өткізетін темір, ағаш.
Белтір (Қост., Жан.). Аяқтың үзеңгілік жері. Б е л-
т і р і м ауырып отыр, сенікі-ші? (Қост., Жан.).
Белтірін (Жамб., Жуа.). Шалғының түтқасы.
Белуар (Ақт., Ойыл). Күрек. Әшен, үйдіц төбесіндегі
белуарды маған экеліп берші (Ақт., Ойыл).
Белшер (Ақт.: Ырғ., Қараб.; Қост., Жан.). Қылы
64
ясер, қыспақ жер. Екі көлдіц арасындағы цыспац жер-
б е лше р деп айтамыз (Ақт., Ырғ.).
Белшот (Жамб., Тал.). Шот, кетпен. Белшотпен
томар цазыцдар (Жамб., Тал.).
Бересен (Гур., Маң.). Орасан, өте, тым, аса. Б е р е-
с е н зор адамда күш болмайды (Гур., Маң.).
Беркілу || Беркіту (Ақт., Ойыл; Орал; Гурьев). Бекі-
ту, Өзіне беркілген ДТ-54 тракторыныц жанына
келді де, оны жүргізіп кетті (Ақт., Ойыл). Беркіту бо-
льіп та айтылады. Бүл суарманыц басына колхозшылар
Байнияз Дүзелов жолдасты беркітіп, оған көп
лііндеттер жүктеген еді («Соц-тік ауыл», 22. IX. 1940).
Бекбауыл партия үясы жоғарғы партия үйымдарыныц
соцғы кездегі директивтеріне сүйене отырып, 4 айлыц
іс жоспарын жасап беркітті («Екп. балық.», № 65,
1932).
Берік || бергі (Гур., Маң.). Бересі. Меніц, мойнымда
енді 6 е р г і жоц. Мен оған дүз мәнәттэй б е рік-
п і н (Гур., Маң.).
Беріктік (Қост., Жан.). Есік ағашты ұстап тұратын
көлденең екі ағаш, қарғапіа. Есіктіц беріктігі бос
болса, жігі ашылып кетеді (Қост., Жан.). ,
Берйп (Жамб., Шу). Шикі. Әкелген дарбызыцныц
бәрі аппац б е р іш екен (Жамб., Шу).
Берішмек (Орын.: Ад., Бөр.). Іріңі ішінде қатқан
ісік. Беріштен берішмек кіші болады. ¥стап тү-
рып царайды да азғантай б е р іш м е г і бар екен деп
жатады емдеушілер (Орын., Ад.).
Бесақа (Шымк.: Қызылқ., Сайр.; Алм., Кег.). Тар-
мақты айыр, Сен бесацаны цайда цойдыц?
(Шымк., Сайр.). Б е с ац аны алып берші, шөп жый-
найын! (Алм., Кег.).
Т Бесаппазы (Гур., Маңғ.). Ағаш піелек. Кейде бесап-
пазы шелек делініп, шелек сөзімен бір тіркесте қолда-
нылады. Бёсаппазы сөзі басында осы ыдыстың бағасы-
нан, құнынан алынған, өйткені жиырма бес тиындық
ақшаны Маңғыстау өңірінің тұрғындары революциядан
бұрын аппазы деп атаған..
Бес жақсы (Түрікм.: Таш., Ашх., Красновод.). Нар,
кілем, ат, қылыш, киімдердің ең тәуірлері арқылы тө-
ленетің құн түрі. Көне уацытта б ес жац с ыны
белгілі адамдар үшін төледі емес пе? (Түрікм., Тапі.).
Бес қасқа (Жамб., Шу). Бес таспалы қампіы.
-V Бесқадақ (Ақт., Ойыл). Сыйымдылығы бес литрлік
5—59 65
ыдыс. Мэ, сепаратордан аццан сүттіц астына мына
бесцадацты цой (Ақт., Ойыл).
‘^'Бестақа (Түрікм.: Таш., Красновод., Небид., Ашх.;
Гур., Маң.). Еркектердің өкшесі аласа етігі. Жаяуы.
түрсын, б е с т ац а ат үстінде де эздік (қ.) нэрсе (Тү-
рікм., Таш.).
Бесік иеш (Жамб., Шу). Қазан орнатпайтын, бесікке
үңсап келген темір пештің түрі. Б е сік п е ш цып
жасат (Жамб., Шу). Бесік пеш Алматы облысының ау-
дандарында да айтылады.
Бет қарайтып туу (Гур., Бақ.). Қыз бала туу. Күлэн
б ет царайтын туыпты (Гур., Бақ.).
Бет қосу (Сем., Абай). Беттесу, бетпе-бет, жүзбе-жүз
келу. Олар бір-бірімен б ет цо с ып сейлесті (Сем.,
Абай).
Бешела (Қ.-орда, Арал). Балық ілетін жер. Орыстың
вешать сөзінен шыққан болу керек.
Бешкеш (Жамб., Шу). Үлкендік. Бір ай жатып мэ-
жіліс цүрғанда жасымды б е ш к е ш цылып сәлем
бермедіц (Жамб., Шу).
Қ/Бидағат (Орын.: Ад., Бөр.). Табиғат. Екеуі шари-
ғаттан да, бид ағ ат т ан да сейлеседі (Орын., Бөр.).
Бидай ақсақ (Түрікм.: Красновод., Тедж., Таш.;
Гур., Маң.). Бақайларының арасына құрт түсіп, қой-
лардың ақсап ауруы. Бид ай а ц с а ц болған цой-
ды тұяғыныц тесілген жеріне бидай тығып емдейміз
(Гур., Маң.).
Биебау (Жамб., Жам.). Бидай бас, ұзын сабақты
шөп, бидайық. Б и е б ау, араласып, шөп цалыц шыц-
са, малға жемшөп көп болады. Ондай жағдайда бие-
б ау д ы шауып алады (Жамб., Жам.).
Биқали (Түрікм.: Тапі., Мары). Сезгіш, біреудің
ойындағысын білетін адам. Ол саған алдата цоймас,
бицали адам (Түрікм., Таш.).
Биябыр (Жамб., Жам.). ¥ятсыз, абиырсыз. Ол бия-
быр кісі. Б и я б ы р эйелдіц ащы дауысы көршілер-
ді мазаласа керек (Жамб., Жам.).
Бияз (Сем., ¥рж.). Матаңың түрі. Би язд ы да
талап алып жатыр (Сем., ¥рж.).
Бияла (Қост., Жан.). Шамның лампасы. Шамныц
бияласы сыныц (Қост., Жан.). Қ. пияла.
Л. Биялай (Орал: Чап., Жымп.). Қолқая, Қыстыц көзі
цырауда кішкене биялай киген цолыцды иін ағаш~
тыц ілгері жағына салып, кіп-кішкене керінетінсіц
(А. Фад. Ж. гв., ауд.'. Ғ. Сл.» 60).
66
Боблық (Гур., Маң.; Қост., Жан.). Хабар-ошар. Боб-
ЛЬіц ЦЬІЛУ — хабарлау. Екі-үш жылдай соғысты, езініц
білмей шамасы, Б о б л ы ц цылып шацырды. Мен
цазацтыц баласы (Қашаған ақын).
Боғат (ПІымк., Қызылқ.), Дуалдың үстінен шығара
салынған қамыс, Әр тамныц жоғарғы жиегіне б оғ ат
салынады (Шымк., Қызылқ.).
, Бодалақ (Ақт., Ырғ.; Сем., Абай). Дөрекі, ажар-
сыз, ретсіз. Сеніц өрнегіц б о д а л а ц тоцылыпты гой
(Ақт., Ырғ.). Мынау туырлыцты бодалацтау цы-
лып басыпты (Сем., Абай).
Бодалақтау (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Қалай
болса солай істеу. Жүмысты бодалацтатып іс-
темеу керек (Қ.-орда, Сыр.).
Бодалау (Қост., Жан.). Қалай болса солай істеу.
Түйебайдыц эйелі тоцыған кілемін бод а лай салып-
ты (Қост., Жан.).
Бодам (Сем.: ¥рж., Мақ.). Сенек, кіре берістегі ал-
дыңғы үй. Үйдіц бод амы кішкене (Сем., ¥рж.).
Күн батар алдында Ефросинъя Ниловна пешке от жац-
пац болып, ауыздағы б о д а м ғ а шыцты, Бод ам-
ныц іші ала көлецке (Қ. Ораз., «Жексен», 94).
Бодам болу (Сем., ¥рж.). Біреудің қол астында болу,
біреуге бағыну. Баяғыда бір халыц екінші халыцца б о-
д ам болатын (Сем., ¥рж.).
' Бодан (Шығ. Қаз., Зай.). Үлкен пышақ, лөкет пы-
шақ. Үлкен пышацты біз б о д а н деп те атаймыз
(Шығ. Қаз., Зай.).
Божу (Шығ. Қаз., Зай,). Быршу, ашып кету. Айран
божып кетті (ПІығ. Қаз,, Зай.).
Божылау (Қ.-орда, Арад.). Зекет, садақа жинау.
Боз жүгері (Түрікм.: Таш., Тедж.). Дәні бозғыл ке-
летін жүгерінің түрі.
Боз мұрт = боз тұмсық.
Боз тұмсық (Орын.: Ад., Бөр.). Тарының шала, піс-
пеген кезі. Тарыныц жары пісіп, жары піспей түрған
кезін б оз түмсыц дейміз (Орын., Ад.).
Боз үй (Шымк.: Қызылқ., Сайр.; Жамб., Қорд.).
Киіз үй. Бәріміз де бо з ү й г е кірдік (Жамб., Қорд.).
Бүрын жазда бо з үйд е отыратын (Шымк., Сайр.).
Боза болу (Қ.-орда, Арал.). Ашу, көгеру, бұзылу.
Бір пәшкі темекі алып едім, арасы б оза б олып
кетіпті (Қ.-орда, Арал).
Бозаң (Алм., Кег.). Бос, нашар. Ол бір ынжыц, б о-
3 а ц адам екен (Алм„ Кег.).
67
Бозарған (Түрікм. : Красновод., Таш., Тедж.). Аздац
қана сүт қосып ашытқан шалап көже. Шөлдеп келдік,
ағарғаның болмаса, б о з а р ғ а н бере ғой (Түрікм.,
Краснов.).
Бозбалдақ (Гур., Маң.). Бозбала. Талай кетті б о з-
б а л д а ц, Талай сүлу ңызғалдаң, Алладан өмір бол-
ған күн, Өлімнен бар ма цүр цалмац (Қаіпаған ақын,
Гур., Маң.).
Бозбас (Алм., Шел.). Бозбала, жастық, Бүрын оцып
едім, бозбастыцпен тастап кеттім (Алм., Шел.).
Бозғанақ (Ақт., ПІалқ,). ¥сақ жапырақты аласа
піөп. Бозғанацты цой сүйіп жейді (Ақт., Шалқ.).
Боздақ (Ақт., Ойыл). Түйенің жүнін жүндеген жері-
не қайта шыгып келе жатқан майда жүн. Түйеніц б о з-
д ағ ы жаңа шығып келе жатыр (Ақт., Ойыл)..
Бозым (Ақт., Жүр.). Айыр өркешті түйе. Бо зым
күшті болады (Ақт., Жүр.).
Бозінген I (Түрікм.: Красновод., Небид.). Шөптің
бір түрі. Оның қураган тамыры, жер астынан қазып
алынып, лай жасауға қолданылады.
Бозінген П (Гур., Маң.). Борбас жер; жауын-ша-
шьшнан кейін батпақ болып жататын жер.
Бой жүгері (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Сабағы
ұзын, собығы жүмыртқа түлғалас, иіліп өсетін жүгері.
Бойдақ бидай (Шығ. Қаз., Зай.). Аңызға шыққан
бидай. Быйыл жацбыр көп болып, б ой д ац бид ай
жацсы шыцты (Шығ. Қаз., Зай.).
Бойлай (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел, Ашх.,
Тедж„; Орал: Чап., Жым.; Гур., Маң.; Ақт.). Үнемі,
ылғи. Жеке жағын бойлай цадағаламалы (Түрікм.,
Тедж.). ...арзалар туралы сайлаушылардыц алдында
оцтын-оцтын б ой лай есеп беріп түрулары керек
(♦Қарабүғаз көл жүмысшысы» газ., 25. IV.. 37). Біз
б ой лай осы жерге келіп түратынбыз (Орал, Чап.).
Комсомол оцуын б ой л ай да тыцғылыцты әзірлік-
пен өткізеді («К-з жолы», 3. X. 53).
Бойра (Жамб., Св.; Шымк., Сайр.; Алм.: Кег.,
Жам.). Қамыстан тоқылған тоқыма.. Б о й р а н ы үй-
діц төбесіне, киіздіц астына салады (Жамб., Св.). Бүгін
үйге б ой р а төсеп, үстіне киіз салып цояйыц (Шымк.,
Сайр.).
Боқан ер (Ақт., Жүр.). Алдыңғы қасы қошқар мүйіз
болып келген, артқы қасы да иіліп келген ердің түрі..
Болат (Шығ. Қаз., Зай.). Көздің нүры, қарашығы.
68
Көздің болатына царай доктор көзілдірік береді
ғой (ПІығ. Қаз., Зай.).
Бол-болды (Алм., Еңб.). Ерте пісетін қауынның бір
түрі. Қазір б о л-б о лд ы пісіп цалыпты (Алм., Еңб.).
Болыс үй (Орын.: Ад., Бөр.). Ұзататын қызға арнал-
ған кеш. Ілгері кезде қарындасын я жиенін т. б. ұзат-
ңанда мен қарындасымның болыс үйін аламын деп жа-
татын. В о л ы с ү й жасаушы бір кеш тамаша жа-
сап береді (Орын., Бөр.).
Бопай (Сем., Абай). Бос, болбыр. Ботай да бір б о-
пай бала екен (Сем., Абай).
Бопыр кора 1. (Жамб., ІІІу; Қ.-орда, Арал). Кереге-
сін шөп, қимен өсірген отын қоятын немесе қыста мал-
ды күн шуаққа қоятын төбесі ашық қора; 2. (Қост.,
Жан.). Көң, қоқыр (малдікі). Ат-цораныц іші б опыр
болып кетіпті (Қост., Жан.).
Бопырату (Алм., ¥йғ.). Бүрқырату. Самауырды б о-
пыратып жіберші! (Алм,, ¥йғ.).
Бора (Сем.: ¥рж., Мақ.). Қамба, астық сақтайтын
жер. Біздің астығымыз б о р ад а сацтаулы түрады
(Сем., ¥рж.). Кейде сусек деп те атайды.
Бора-бора болу (Қ.-орда, Арал). Ағыл-тегіл болу.
Біздіц жацца барып, б о р а-б о ра болып жылап
едіц (Қ.-орда, Арал).
Борық I (Шығ. Қаз., Зай.). Ау тартатын үршық
ағаш. Ңыстыц күні мүз астына салған ауды бо р ыц
арцылы тартып алады. Б орыцты атпен тартады
ОІІЫҒ. Қаз.:, Зай.).
Борық Й (Сем., ¥рж.). Борсыған, шалшық су. Біздіц
жерде ішуге жарамайтын б о рыц сулар көп (Сем.,
¥рж.).
Босада (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Белгі, қарауыл. Ат-
тардыц шауып келетін жерін б ос а д а дейміз (Қ.-ор-
да, Сыр.).
Босау (Тау., Қош.). Біту, аяқталу. Совещаниелеріціз
б о с а д ы ма? Бкінші балам 9-шы класты бо с ат т ы
(Тау., Қош.).
Боспа (Алм., Кег.). Инемен тіккен кесте, әшекей, өр-
нек. Қолым тимеді, боспа тігіп отырмын (Алм.,
Кег.). Б о с па л а ғ а н о ра ма л — кеетелеген ора-
мал.
Бостыян (Қост., Жан.). Қүр, бекер, қүрғақ, қысыр.
Құры бост ы ян зцгіменіц не керегі бар (Қост.,
Жан.).
Бостың суы (Гур„ ІПев.). Жаңбырдың суы.
69
Босына (Гур., Маң.)* Босқа. Сақалы босына
ағарған (Гур., Маң.).
Ботапа (ІПымк., Қызыл.). Лайлы. Арыстың суы б о~
тана боп ағыб атыр (Шымк., Қызылқ.).
Ботташық (Орал: Орда, Қазт.). Картоп. Ботта-
шық быйыл жақсы шықпас, жауын болмай түр ғой
(Орал, Қазт,).
Бошақ (Ақт., Ойыл.). Қарбыздың дәні. Мына цар-
быздың б ошағ ы өте көп екен (Ақт., Ойыл).
Бошақай (Қост., Аман.). Ұзындығы бір жарым-екі
метрдей ой жерге өсетін өсімдік. Кей кезде б ош а-
қайд ың түбіндегі дәнін де жейді (Қост., Аман.).
Бошалақ [адам] (Тау., Қош.). Нашар, бос, болбыр
адам. Оның өзі бір бошалац жігіт екен (Тау.,
Қош.).
Боян (Түрікм.: Краснов., Таш., Тедж.). Арық жаға-
лауына шығатын, ұзындығы 80—100 см, басында собы-
ғы бар, мал жеуге жарайтын жапырақты есімдік.
Бояуы сөнбеген (Сем., Абай). Ескіре, көнере қойма-
ған. Мына пальтоны бояуы д а с онб ей тоздыр-
ғасың (Сем., Абай).
Бөбектену (Гур., Ес.). Бәйек болу, жағымпаздану.
Сендған бөбектенбе (Гур., Ее.).
(Бөбешік I (Сем.: ¥рж., Абай). Кішкене тіл. Б ө б е-
шік кецірдек үшін керекті болса керек цой (Сем.,
¥рж.). Сақау адамдарда б ө б е ш і к болмайды деседі
(Сем., Абай).
Бөбешік П (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.).
Ошақтың аяқтарындағы қазан ұстап тұру үшін иіліп
жасалған темірлер. Қазаның үлкен ғой, б өб ешіг і
жоғы ішзат етпейді (Түрікм., Красновод.).
Бөбешік Ш (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Гур., Маң.). Құ-
лақтың жанаты, кішкене жұмсақ шеміршегі.
Боген (Орын.: Ад., Бөр.). Бүкпе шананың екі таба-
нын жалғастырат&н ағаш. Шегіршін деген мыцты ағаш
болады, содан шанаға бөг ен жасайды (Орын., Ад.).
Бөгіре (Қост., Аман.). Сандық. Шынаяқты б ө г ір е-
г е сал (Қост., Аман.).
Бөдірет (Қ.-орда, Арал). Міндет. Мен оны жібере
қоятын бедіретін алыппын ба? (Қ.-орда, Арал).
Бөйтекі (Сем.: Ақс., Көкп.). Аса жақсы емес. Бөйте-
кі сезі ыңғайсыз, ыңғайсыздық деген мағынасында да
айтылады. Менің сөзім де б өйт екілеу болды ма,
неге күлдіңіз? (Сем., Ақс.).
Беке (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы). Қайық-
70
тың қабырғасы (бүйірі) арқылы тігінен қайықтың түбі-
не қарай салынған келте ағаштар. Бөкенің санына қа-
рай, қайықтың үлкен-кішілігі ажыратылады, 8—12
бөкелі қайық қауіпсіз болады.
Бектіру (Қ.-орда, Арал). Илеу, айдау. Біз сазды
бөктіріп, керпіш жасаймыз (Қ.-орда, Арал).
- -Бөкі (Гур., Маң.). Түйенің терісінен істелген кебіс.
——Бөкіс (Гур., Маң.). Киіз қонышты етік.
1 Бөлдек (Алм., Жам.). Кішкене төбешік. Ана түрған
бөлдекті көремісіц, бүл соныц астында болған
оңыйға еді (Алм„ Жам.).
Бөлек (Цел., Атб.). Қүндақ, бүркіттің құндағы. Ол
бүркітті б ө ле г ін е бөлеп алады (Цел., Атб.).
Бөлер (Орал, Жән.). Марля. Он метр бөлер цан-
ша түрады? (Орал, Жән.). Қ. дәке.
Бөлтірік (Шығ. Қаз„ Зай.). Ащы, улы шөп, көбінесе
қой жейді.Бө лт ірік ңауыпты шөп (Шығ. Қаз., Зай.).
Бөрек 1. (Түрікм.: Апіх., Таш., Мары). Пельмен.
Бөр е г і цанша түрады екен (Түрікм., Ашх.). Түрік-
менше бөрек — пельмен (Рус.-туркм. сл„ 1956); қара-
қалпақша — бөрек (Рус.-карак. сл„ 1947); 2. (Орал,
Жән.). Бәліш тәрізді табаға пісірілген тағам.,
Бөртек.жер (Тау„ Қош.). Ойлы, шұқырлы, белес-бе-
лес жер, бұйрат. Жазатыр мацы бертек ж е р (Тау„
Қош.).
Бөртөбе (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Жылы суға са-
лынған сүйексіз ет, қүсқа берілетін жем. Қаршығаға
б ө р т ө б е беріп, жемсауындағы жемді тазартады
(Шымк,, Сайр.).
Бөртпе (Тау„ Қош.). Ботқа. Бөртпе оныц сүйіп
жейтін асы (Тау„ Қош.).
~*^Бөртпе сәлі (Алм„ Кег.). Әйелдердің жібек жіптен
тоқыған шашақты шәлісі. Дүкенге б ө рт пе с ә л і
түсіпті, өзі арзан, Қаракөзге біреуін алып цояйын деп
едім (Алм„ Кег.).
Буа құрт (Жамб„ ПІу). Аттың артқы аяғының ісіп
ауыруы.
Буазу (Шығ. Қаз., Зай.). Бгіннің бастануы, дән ала
бастауы. Егін б у азый баста&ы, Б у а з ы ғ а н егін ал~
сын мойын суын (Шыр. Қаз„ Зай.).
Буан (Ақт„ Ырғ.). Буалдыр. Ай кешкісін б у ан
болып туады (Ақт„ Ырғ.).
Булық Ц бұлық I (Жамб„ Шу). Самовардың түтінін
өшіретін қақпағы. Б у л ы ғ ы н жаба түс, түтін шы-
ғып кетті (Жамб„ Шу).
71
Булың II (Түрікм.: Тапі., Мары). Ауа алмасып тұру
үшін, үй төбесінен әдейі қалдырылған тесік. Үшекке
(ң.) шығып б у лыц т ыц аузын ашсзна (Түрікм.,
Таш.).
Буыз (Сем., ¥рж.; Шығ. Қаз.: Зай., Тар.). Кебек.
Мына үнныц б у ы з ы тым ір{і] екен (Сем., ¥рж.).
Үнды б у ыз ы н ан тазаладың ба? (Шығ. Қаз., Зай.).
Буылу (Қост., Аман). Тоқтау, жүрмей қалу. Жазғы-
түры өзенніц сеці б у ы лады, кейде байланып жүр-
мей цалады (Қост., Аман.).
Бұғалың (Түрікм.: Киян., Красновод., Қулы.). Жел-
кен діңгегі. Түрікменше — боғалдак (Рус.-туркм. сл.,
1956).
Бұжбан (Қост., Жан.). Бүйенге салып істеген
шұжық, шұжықтың үлкен түрі. Қыстыцгүні тамацтыц
асылы б ү ж б а н (Қост., Жан.). Семіз етті бүйенге
салып, бүжбан жасайды (Қост., Тор.),
Бұжы (Гур., Маң.; Түрікм.: Красновод., Небид.,
Ашх.). Жаңа сойған қой етін бүйенге тығып әзірлеген
шұжық тәрізді тағам. Шүжыцца тоймасаң, бүжыға
тоярсыц (Гур., Маң.). Б ү ж ы ц майлы екен, жецеше!
(Түрікм., Красновод.).
Бұжыра (ТТІығ. Қаз., Зай.; Жамб.: Шу, Тал.). Ат-
тың тізгінія доғаға көтеріп байлайтын шығыршың.
Вү жыра өте ңолайлы (Шығ. Қаз., Зай.). Доға б ү-
жы рас ы з болмайды (Жамб., Шу).
Бұзаубас I (Түрікм.: Красновод., Таш., Мары). Биік-
тігі 15—20 см мал жеуге жарамды шөп.
Бұзаубас П (Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.). Құмды,
сызды жерді мекен ететін жәндік. Үлкендігі 5—6 см,
басы үлкен, түсі сары. Бүзаубастыц шаццаны —
жалағаны (Қ.-орда, Арал).
Бұзаулық (Ақт., Ойыл). Бір кісілік жеңіл шана.
Мына бүзаулыцтарға цыстыгүні мыцты аттар-
ды жегіп алып зымыратамыз (Аңт., Ойыл).
Бұйкүт (Аңт., Ырғ.). Бейғам, алаңсыз, хабарсыз.
Бү й цү т үйде отыра бердім (Аңт., Ырғ.). Бейқүт, бүй-
цыт түрінде де айтылады.
Бұйңұт соғу (Түрікм.: Ашх., Красновод., Таш.;
Гур., Маң.). Кеиеттен, күтпеген жерден тиісу. Оңбаған,
бүйцүт соцты, дйтпесе ме? (Түрікм., Таш.). Бү-
рын біздіц жац шағын бір ауданнан шағын эскер күшін
топтап ап, бүйцү т соғ ат ын (Ә.. Нұрп,, Күт.
күн., 78).
Бұйырғьш (Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.; Аңт.,
ПІалҚ-)- Құмды жерде өсетін, аласа, басы бүрпіікті, та-
лыры жуан өсімдік.: Бүйырғ ын тацырға өседі
(Қ.-орда, Арал). Несін айтасын, бой алып өскен сарба-
лац бү йы р ғ ын кілк-кілк етеді (Ә. Нүрп. Қан мен
тер, 178).
Бұйытактау (Сем., Абай). Бұйығу. Біздіц балалар
бүйытацтап цатты үйыцтап цалыпты (Сем.,
Абай).
Бүңа (Алм., Шел.). Бөгет, буған қамыс. Өстенді б ү-
цам е н тоцтатып, колхозға су жібердік (Алм., Шел.).
Бұқа тартыс (Жамб., Шу). Екі кісінід мойнына ар-
қан салып тартысып ойнайтын ойын.
Бүққы (Түрікм.: Тані., Ашх., Мары). Бекініс. Бүц-
ц ы д а жатцан әскерді олар байцамады (Түрікм., Таш.).
Бұлды сатпайы (Қ.-орда, Арал). Беталды лағу,
артық сөйлеу. Халыцтыц ішінде бү лды с атпайы
болады (Қ.-орда, Арал).
Бұлт (Орал, Чап.). Ршинкадан істелген мочалка.
Бұлық I (Алм., Кег.). Бөлме. Мынау тамныц (қ.) бір
бү лығ ы (Алм., Кег.). Сырт көрінісінде цыстацтыц
езге үйлерінен ешцандай айырмасы жоц, бүл там (қ.)
цоржын тэрізді үш бү лыц жай (Б. Ооқ., Жекпе-жек,
18). Қонац көп келетін болған соц, үйді этейі бү лыц-
бүлыц етіп салдым (Алм., Шел.).
Бұлық II (Орын.: Ад., Бөр.). Түтін өшіргіш, Қ.
.булық.
Бұлық ІП ІІ бұлық копшік (Ақт., Ырғ.; Гур., Маң.).
Былғары. Оныц астында бү лыц көпшік бар екен
(Ақт., Ырғ.).
Бұлық IV (Қост., Жан.; Орын.: Ад., Бөр.). Жиек,
түтік, іпырға. Бү лыц көрпеніц жиегінде болады
(Қост., Жан.). Бүл күнде көйлекке бүлыц салмай
цайыра саламыз (Орын., Ад.).
Бұлық аидау (Сем.: Ақс., Көкп., Ұрж.; Шығ. Қаз.,
Зай.). Жер жырту, сақа айдау. Бүлыц сөзі орыстың
плугінен шыққан болуға тиіс. Колхозшылар бү лыц
айд ау ғ а шыцты (Сем., Ақс.).
Бұлықтау (Ақт., Қараб.). Шырғалау, көрпенің т. б.
жиегіне тігіс жүргізу. Керпеніц жиегін б ү лыц т а п
отырмыз (Ақт., Қараб.).
Бұралтаң (Сем., Абай). Бұрылыс. Көлцайнар бүл
лсерден бүр а лт а ц (Сем., Абай).
Бұрама жаулық (Түрікм.: Апіх., Красновод., Таш.,
Тедж.). Басқа бұрай орайтын ұзындығы 4—5 метрге
73
жететін жаулық. Кейде бізде бү рама жау лыц са-
лынамыз (Түрікм., Ашх.).
Бұран қалу (Сем., ¥рж.). Өнерінен айрылу, қол үзу.
Бүран цалып суретшілік талантымды өсіре алма-
дым (Оем., ¥рж.).
Бұрма I (Қ.-юрда: Сыр., Жал,). Теріскен тәріздес,
арша тұқымдас түсі қобыл, басы майда, биіктігі бір
метрге ібаратын өсімдік. Бұрм а м е н шегендеген цұ-
дыц көп уацытца шыдайды (Қ.-орда, Жал.).
Бұрма П (Орал, Жан.). Үш бөлме үйдің ортадағы
бөлмесі. Балаларға төсекті бұ рмағ а сал (Орал,
Жән.).
Бұрмаша (Қ.-орда: Арал, Қарм,, Сыр., Шиелі). ¥р-
шықтың мұрындығындағы жіггке арнап қиған жері.
Б ұ Р м а ш а жіптіц шыйратылуы үшін керек (Қ.-орда,
Арал). Бұ р маш а м жіпке толған соц бөлек орап
отырмын (Қ.-орда, Б}арм.).
Бұрнау I (Гур., Маң.). Іпггің бұрьгп ауыруы. Ішім
бұ рнап отыр (Гур., Маң.).
Бұрнау П (Гур„ Маң.). Қойды қосақтағаннан кейін
ңозыны емізбей тұрып бірішпі сауу. Қойды. бүрнап
болып отырғанымыз осы (Гур., Маң.).
б¥РУ (Қ--орда, Арал; Орын: Ад„ Бөр,; Орал, Чап.;
Гур.: Ес., Тең.). Бұрыс. Бас жолмен жүру цаншама
бүру (Қ.-орда, Арал). Аццаты бү ру болған соц оған
соға алмадыц (Орал, Чап.).
Бұрша (Ақт., Тем ), Бүрге. Қазіргі заманда бү р-
шаны кермейміз (Ақт„ Тем.).
Бұршақ (Сем.: Көжп., Абай). Жүгері. ¥ржар, Ма-
қаишы, Күршім, Зайсан ауданының тұрғыңдары жүге-
ріні бормы деп те, бүршац деп те айтады. Біздіц колхоз
жацыннан бері бү ршац егетін болды (Сем., Кекп.).
Бұт (Қост.: Тор„ Аман., Жан.; Қ.-орда: Сыр.,
Жал.). Діңгек, тіреу, бағана, шығырдың қадасы. Бұ-
рынғыдай үрліктіц астына бұ лт салмаймыз (Қ.-орда,
Сыр.). Шығырдыц төбесіндегі төбелдірігін ¥&?&& түра-
тын ағашты бүлт дейді (Қост., Жан.).
Бұтана I (Қост., Жан.). Мін, шашау. Осы меніц сө-
зімнен-ац бұтана шыға беред[і]-ау/ (Қост., Жан.).
Бұтана II (Қост„ Об.). Бұта, шырпы. Жаңа шы-
ғыц келе жатқан ағапгтың бұтасы, балаігандап өокені.
Ол бұ^анада, бүтананыц арасында. Балалар
бү г анан ыц арасында ойнап жүр (Қост„ 06.).
Бұтанақ (Ақт., Ойыл). Шұқанақ, ойлы-шұнқыр
74
ясер. Ана бү т анац жерден арбамен жүрме (Ақт.,
Ойыл).
Бұтаналы (Қост., Тор.). Міні бар, ікемшілігі бар.
Вүтаналы жүмыс (Қост., Тор.).
Бүлгін (Ақт., Ойыл). Бүлік, Ермек, үйіце бүлік сал-
ғаныц ңе, үят емее пе! (Ақт., Ойыл). Махамбетте түбір-
лес бүлген тұлғасы қолданылады: Он сан байтац бү л-
ген күн (Мах., 35).
Бүлдіргі (Гур., Маң.). Қарамық, өгінмен аралас шы-
гатын қарамық.
Бүрге балық (ПІығ. Қаз., Зай.). Кішкене балық,
қылтанақты, еті жеуге қолайсыз. Бүрге б алыцт ы
аулау пайдалы емес (ТПығ. Қаз., Зай.).
Бүргелембе (Алм., Кег.). Анық, ашық айтыңыз.
Малды амандап келдіціз ғой, бүргелембей айтып
беріціз (Алм., Кег.).
Бүркенчік (Жам„ Шу). Самовардың түтінін өшіре-
тін қақиағы. Шу бо йындагы аудандардың өзінде бір-
неше соз қолданылады: төбелдірік, түцлік, булыц, от
өшіргіш. Алматы, облысының Шелек, Кеген ауданда-
рында — өшірткі, т&цкерме. Шымкент облыетың Түл-
кібас, Сайрам аудандарында — басцыш.
Бүрлеу (Алм., Шел.). Бүрмелеу, өрнектеу, өрнек еа-
лу. Мария түс киізін келістіріп бү р л епт і ғой (Алм.,
Шел.).
Бүю I (Қост., Жан.). Вилеу. Артист жацсы бү йид і
(Қост., Жан.).
Бүю || бүю П (Қост., Жан.; Гур., Маң.). ¥ю, бір нәр-
сеге ден қоя кеңіл аудару. Аузыцнан сілекейіц ағып,
күйді бү йіп түрып тыцдап отырсац (Қос.» Жан.).
Күй дегенді б ү йып тыцдаймын (Гур., Маң.),
Бү^ен тезек (Түрікм.: Таш„ Тедж., Мары). Сиыр-
дың йепкен тезегі.
Бүйрек I (Орал, Чап.). 1. Бұрын қырмандағы астық-
ты қызылдағанда сүраушыларға берілетін бидай. Бұ-
рын нашарлар бүй рек сүрайтын, молдалар цүшыр
сүрайтын. Баласы жоц кемпір-шалдар бір-екі цап
бүй рек алатын (Орал, Чап.); 2. Соғым сойған үйдің
басқа бір үйге беретін ет сыбағасы.
Бүйрек II (Орын.: Ад., Бөр.). Түйе ауруы. Бүйрек-
лен ауырған түйенің аяғы іседі. Бүйрекпен ауыр-
ған түйені бацанмен түйсе жазылады деп жататын бү-
рын (Орын„ Ад.).
Бүк (Сем„ ¥рж.). Желсіз, тымырсық. Жазда тау
шаттарында б үк күндер көп болады (Сем., ¥рж.).
75
Бүкпе (Қост., Жан.). Шаңырақтың жарылған жерін
қосып тұратын шалғының белбеуі секілді бүкпе ағаш.
Шацырацтыц жарылған жерін бүкпемен цосып
цойсац, мыцты үстайды (Қост., Жан.); 2. (Жамб., Шу).
Жас ағаштың баеын иіп жасаған <күрке. Б ү к п е н і
цамыспен де жабады (Жіамб., Шу.).
Бүктеме (Сем., Абай). Акдга қапшыгы. Мұны кү-
мәжнмк (ор. бумажник) деп те айтады. Меніц ацшам
бүктемеде (Сем., Абай).
Бүктізе (Жамб., ІПу). Ат тагалағыпітағы атгың ая-
ғын иіп қоятын жері. Аяғын бүктізеніц үстіне
байлап цой (Жамб., Шу).
Бығыту (ІПымк.: Сайр., Қызылк.). Ыбырсыту, шо-
шыму. Балалар нэрселерді күнде б ы ғ ыт ып тастай-
ды (ПІымк. ,Қызылқ.).
Быдым (адаім] 1. (Орал: Чап., Жымп.). Мазасыз
адам. Мынау бір бая-шая (қ.) быды м адам ғой өзі!
(Орал, Чап.); 2. (Ақт., Қараб.; Қ.-орда, Арал). Жуан,
семіз. Сейтжан бір жылда б ыд ы м болды (Ақт., Қа-
раб.). Быдым адамныц саулығы кем болады (Қ.-ор-
да, Арал).
Быдым-сыдым (Қ.-орда, Арал). Олай-бұлай. Жур-
ген жүрісі быдым-сыд ы м (Қ.-юрда, Арал). Быт-
сыт тұлғасында да айтылады. Б ы т-с ы т деп эйтеуір
цүртты ғой (Қ.-орда, Арал).
Быжық (ІПымк., Қызылқ.). Мылжың. Б ы ж ы ц
адамнан не үғасыц? (Шымк., Қызылқ.).
Бықпау (Сем., ¥рж.; Шығ. Қаз., Тар.). Міз бақпау,
елеишеу. Ол цанша ескертсец де б ыцпай д ы (Сем.,
¥рж.). Біздіц эйел цалжыц сөзге б ыцпайд ы (Шығ.
Қаз., Тар.).
Бықырсу (Қ.-орда, Арал). Бықсу, қоқсу. Үй тар
болса-ац болды, б ыцырсып кетеді (Қ.-орда, Арал).
Бытпылдың I (Гур., Маң.; Қ.-орда, Арал). Ксдір-бұ-
дыр, ойлы-қырлы, пюқалақ жер. Бытпылдыц мэ-
шін дейтінді цоймайды (Гур., Маң.). Мынау бір б ы т-
пылдыц жер екен (Қ.-орда, Арал).
Бытпылдық II (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид.).
Шөптің бір түрі. Шоқ-шоқ болып, жиі еседі. Бөдененіц
уйі жоц, цайди барса бытпылдыц (Мақал).
Бытықана (Орал: Чап., Жымп.). Қорадағы ұсақ
шыбын. Бытыц а на коктемеде көп болады (Орал,
Чап.).
Бігіз (Жамб., Св.). Біз. Біздіц үйде б і г і з болмай-
ды (Жамб., Св.).
76
Біләл (Алм., Жам.). Дуал. Біз кеше Омардыц б і-
л э лін соцтыц (Алм., Жам.).
Білдік (Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.). Білімі, білеті-
иі. Сейсембай — б ілд іг і көп адам (Қ.-орда, Арал).
Өздерініц б і л д іг і сол шығар (Қост. Жан.).
Білеу;(ІПым., Қызылқ.). Ңайрақ. Пышацты б і л е у-
г е цайрап алайыц (Шымк., Қызылқ.).
Білік I (Жамб., Түлк.; Алм., Қарат.). Үйдің төбесі-
ие 'еалатын арқалық. Біздіц үйдіц төбесініц б іл і г і
цыйсыц (Алм., іҚарат.).
Білік II (Шымк., Мақ.; Алм., Шел.). Шамның біл-
тесі. Шамныц білі гін салып, май цүйып, жағып жі-
бер (Алм., Шел.).
Білік III (Қ.-орда, Аріал). Жүк, тоғанақ байлаван
арқан түйеге батпас үшін жөкеден, қамыстан тоқып
салган нэрсе.
Бінә болу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). ІІайда болу.
Оныц эйелініц бойына бала б і нә бол с а керек
(Қ.-орда, Сыр.).
Бірақсында (Алм., Жам.). Бірақ та. Оцу артыц бол-
-чайды, зке, бірацсында енді біраз дем ал (Алм,,
Жам.).
Бір алқым жіп (Орын.: Ад., Бөр.). Жійтің үршық
біасына толуы, бір ұршық жіп.
Бір атыз жер (Шымк., Қызылқ.). Ширек гектар жер.
Біргім (Тау., Қош.) Ешкім. Бүгін үйлерінде б і р-
г ім д е болмад[ы]-ау деймін (Тау., Қоіп.).
Бірдеңке (Алм., Көг.; Жамб., Шу). Бірдеңе. Беретін
бірдецкец бар ма? (Жа<м., ІПу). Не бірд е ц.к е
деп мыццылдап отырасыц? (Алм., Кег.).
. Бірдүзме (Ақт., Ңараб.). Ажарлы шыт мата. Б і р-
дү з ме бір жуғаннан кейін оцып кетеді (Ақт., Қараб.).
Бірдім болу (Қост., Жан.). Өзінен баеқа кісІ жоқ
сияқты болу. Өзінше б ірд ім б олып жүреді (Қост.,
Жан.).
Бір-жар (Турікм.: Красновод., Аіпх., Таш., Мары;
Гур., Маң.). Бірлі-жарым. Патиғаға б і р-ж а р кісі бол-
маса, ауыл адамыныц бдрі келіпті (Түрікм., Ашх.).
Сэбитоеке барған кісі бос бармайды, жанына б і р-ж а р
шөлмек арац алып барады («Жұмысшы*, 14.1.41). Ба-
ғып отырған б і р-ж а р міалымыз <бар (Гур., Маң.).
Б і р-ж а р жылдай Адай, Табынға паналағысы кеп,
Мацғыстауға бет цойды (<Ә. Нүрп., Қан мен тер, 256).
Бір жүздеме (Алм., Жам.). Атлас. Магазиннен
6 метр бір жүзд е ме алып, көйлек қылып тігіп, киіп
алдым (Алм., Жам.).
Бір иін су (Жамб., Шу). Жарты күндік су (таңер-
теңнен түюке дейшнгі немесе түстен кеш батқанта дейін-
гі уаңьЕттаты су). Бір ңос жерге б і р и ін с у жетіп
жатыр (Жамб., Шу).
Бір кесім жер (Алм., Кег.). Гектардың бөлігі.
Октябръ революциясынан бүрын б і р ке с ім ж е р
айдадың деп айтатын едік (Алм., Кег.).
Бір көнек (Қ.-орда, Қарм.). Бір адамнан басқаға
саудырмайтын сүтті бие. Көп малдыц ішінде талай
б ір көнек биелер кездеседі (Қ.орда, Қарм.).
Бір көсік (Қост., Жан.). Бір қаптал тас шай. Бі р
көс і к шай алып цойсаң, екі айға жетеді (Қост.,
Жан.).
Бір қос жер (Шымк., Қызылқ.; Жамб., Шу). Бір
гектардай жер. Бүрын 2 гектардай жерді де бір цое
жер деп айта беретінбіз (Жамб., Шу).
Бір қотан ел (Сем., ¥рж.). Бір қауым ел. Бала-ша-
ғасын цоспай-ац, өздері б ір цот ан е л (Сем., Ұрж.У*
Бірқырқар (Орал: Чап., Жымп.). Кеш, күзге тама/
тутан кеніже қозы.
Бір мойьш жер (Шымк., Қызылқ.). Ширек гектар-
дай жер. Бүрын кедей шаруалар бірлесіп, бір
мойын жер ге егін салатын (Оңт. Қаз., Шым.).
Бір орын шөп (Шығ. Қаз., Зай.). Шөмеле. Мен бүгін
бір орын шөп даярладым (Сем„ Абай).
Бір пара (Орын.: Ад., Бөр.). Бір қатар. Жүрттыц
бір парасы бүлай айтты (Орын., Бөр.).
Бір пәс (Алм., Жамб.; Шымк., Оайр.). Біраз, азырақ,
сәл. Әкем, б ір пэс түра түр, мен үйге кіріп шығайын
(Алм., Жам.).
Бір пәсте (Жамб., Шу). Демде, жылдам. Чөпті тасу
бір пэсте болатын нэрсе ғой (Жамб., Шу).
Бір сала жер (Шымк., Қызылқ.), Ширек гектар жер.
Бір табига (Қ.-орда, Арал). Бірыңғай, өзара жақын.
Ана отырған б і р т абиғ а колхозшыларымыз
(Қ.-ордр., Арал).
Бір тақта (Алм., Кег.; Сем., Абай; Жамб., Шу).
ПІирек гектардай жер. Бүрын байлардан б ір тацта
жер алу үшін көп цызмет еттік (Сем., Абай). Б і р тац-
т а жерге егін салдыц (Алм., Кег.). Жоцыршцаның
бір тацтасы чабылып бітті (Жамб., Шу).
Бір тасаяқ шай (Орал, Қазт.). 50 грамдық шай.
Бір туган || бір тума (Түріим.: Краснов, Небид.,
78
Тедж., Таш.; Орал, Қарат,; Гур., Маң.). Асыл тұқым-
ды түйе.
Біршек болу (Шымк., Түл.). Бірігу, бірлесу, қо-
сылу» звеноға бірігу. Он-он бес үй бірігіп, біршек
бо лд ыц (ПІымк., Түл.).
Біршілік (Орал: Чап., Жымп.). Үйымшылдық.
Бірін-жары (Қ.-юрда, Арал). Бірлі-жарым, кейбір.
Оныц кім екенін б і р і н-ж а ры мыз білмей жатыр-
мыз (Қ.-орда, Арал).
Біте I 1. (Гур., Маң.). Қүмырысқа тәрізді жәндік.
Түсі сары болады, үйдің, қораның ағаіптарын жеп, үгі-
тіп тастайды; 2. (Қ.-орда, Арал). Қара күйе (киімге тү-
сетін қара күйе). Б і т е киімге, киімніц тері жағасына
түседі, түскен жерін оймыштап теседі (Қ.-орда, Арал).
Біте II (Жамб., Тал.). Бата. Дүйсен ңарт біт е бер-
ді (Жамб., Тал.).
Бітегенеден соң (Орал, Чап.; Қост., Жан.). Біраздан
соң. Ол б іт е г е н е д ен соц келеді (Орал, Чап.).
Д Бітеу етік (Орын.: Ад., Бөр.). Басы мен қонышын
жалғастырмай жасаған етік. Бүрынғы кезде элі кел-
гендер бір мал терісінен біте у етік жасайтын
(Орын., Дд.).
/ Бітеу өркеш (Гур., Маң.). Нар түйенің жалпы аты.
Біткені (Тау., Қош.). Барлығы, ібәрі, түгел, түтас.
Біздің б іт к е німі з ол үйге сыйып кеттік (Тау.,
Қош.).
Біткеру (Гур., Маң.). Бітіру.
Бітпе (Шымк., Лен.). Жазу нүсқасы, ескі жазу,
ескі жазба. Бүрын бізде бітпе материалы жоц еді
(Щымк., Лен.).
Бітуәжа (Орал, Жән.). Аралықта жүретін кісі. Екі
адам араздасса араларында б іт у э жа жүреді (Орал^
Жән.).
г
Гагай (Шымк., Мақт.). Арбаның дөңгелегінің ша-
бағы. Децгелекті үстаға апар, г аг айын цондырсын.
(ІПымк., Мақт.).
Гәп (Шымк., Сар.). Сөз. Не гэп, не хабар? Жол-
дастар, жайлаудағы малдан не гэп бар? ӘцгІме, есті-
ген-білген г з біц болса айта отыр (ПТымк., Сар.).
Грабда (Шығ. Қаз., Зай.). Тырнауыш; шөп машина-
ньің тырнауышы (ор. грабли). Шабылған шөп г ра б-
79
д амен жыйналды. Колхоз бастығы тағы үш г раб-
д а алды (Шығ. іҚаз., Зай.).
Гүбір-сібір (Гур., Маң.). Күбір-күбір, пыш-пыш, сы-
быр. Қүлағыма бір гүбі р-с іб і р дыбыс келгендей
болды (Гур., Маң.).
Гүлге кіру (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Гүл шашу.
Маңта гүлге кіргеннен кейін, көсек (қ.) байлай бас-
тайды (Шымж., Сайр).
Гүрбүк (Қарақ., Қоң.). Үлкіен қара қошқыл қауын.
Быйыл гү рбү к цауын жацсы шыңты (Қарақ., Қоң.).
і Гілес (ІІІыімк., Маіқт.). Шие. Гілестей ңып-ңы-
зыл екен (Шымк., Мақт.).
Гіребек (Гур.: Гур., Тең.). Шаңға салған балықты
аударыстыратын ңүрал (ор. гребок). Ол шацдағы ба-
лықты гіребекпен аударыстырды (Гур., Тең.).
Гіребектеу (Гур., Тең.). Босату, аударыстыру. Шац-
дағы балыцтар гіребектелді. Гіребектеу жү-
мысына кірісті (Гур., Тең.).
Гірік көмбе ңонақ (Алм., ПІел.). Сары түсті жүгері,
Быйыл гірік көмбе цонацтың өнімі жацсы
болды (Алм., Шел.).
ғ
Ғазану (Түрікм.: Ашх„ Таш., Мары). Ие болу.
Осындағыдай абырой ғ а з ану үшін көп уацыт кетер
(Түрікм., Апіх.). Түрікменше — ғазанмак (Рус.-туркм.
юл., 1956); әзбекпте — цозонмок (Рус.-узб. ол., 1954);
цазғандым — приобрел (С. Мал., ЕпТ, 33).
д
Дабыл үй (Қ.-орда: Арал, Сыр,, Жал., Қарм.). Кө-
шуге лайықталъгп жасалған кіпікене киіз үй, жолым
үй (қ.). Д а б ыл ү й цазір өте сирек кездеседі (Қ.-орда,
Арал). Қызыл цүмға көшкенімізде д абы л үй д і
түйеге артып алатынбыз (Қ.-ордоа, Сыр.).
Дабырадам (Шымк.). Үлкен, зор.
Дабыр үй (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.; Гур.,
Міаң.). Уығы ңыақа ікіпікене киіз үй. Байлар д аб ы р
ү йді ас-су үшін тігетін еді ғой (Түрікм., Красновод.).
Ильм. дабыр үй (Материалы..., 120).
80
Дабырық (Қ.-орда, Арал). Думан, шу, айқай. Шы-
дамай айцай салған д а б ы рыцц а (Қ>орда, Арал).
Дайра (Шымк., Мақ.). Бір нәрсе орау үпгін, болмаса
үйде жерге тесеу үшін тоқылған қамыс. Алашаныц
астына д айра төсе (Шымк., Мақ.).
/^Дайы (Түрікм.: Краоновод., Таш., Тедж., Мары).
Нағапіы. Бала болса да д айы екеніцді біліп жарма-
сып жатыр да (Түрікм., Таш.).
Түрікме
е — дайы
(Рус.-туркм. сл., 1956); қарақаліпақпіа — дайы (Рус.-
карак. сл., 1947); Ь (түрікше) — нағаіпы (Л. Буд.,
I, 552); (даи) — нағашы (Перс.-рус. сл., 1953).
Дайымшылық қылу (Орын.: Ад„ Бөр.). Соңына тү-
су, касіп қылу. ІПатыраш ойнауды д айы мшы лыц
цылмад ыц (Орын., Ад.).
Дайын (Жамб., Шу). Дерек. Екі Туысцанымыз бар
еді, солардан дайын да, хат-хабар да жоц (Жамб.,
Шу).
Дайыр (Түрікм.: Таіп., Мары, Тедж.). Анық, рас,
шын. Осы сөзіцніц жаны бар, д айыр сөз (Түрікм.,
Таш.). Түрікменпіе — захыр (Туркм.-рус. сл., 1940);
өэбекше — зацир (Узб.-рус. сл., 1959).
Далабез (Шығ. Қаз., Зай.; Сем.: Ақс., Көкп.). Үйде
қоныстап түрақтамау, қыдырымпаз. Әлішер бір д а-
лаб е з адам (Шығ. Қаз., Зай.).
Далағай |] дағалай ]| дағалад (Сем.: Мақ., ¥рж.).
Бір жылда екі лақтаған ешкінің кейінгі лағы. Ешкім
екінші лацтап, міне, дағалайы да есіп цалды
(Сем., Үрж.).
Далаибана (Жамб., Тал.). Қыз ұзатқанда, жеңгеле-
рінің алатын юәдесі. Еркежанныц далайбанасы
езімдікі (Жамб., Тал.).
Далан I (Алм„ Талд.; Жамб.: Қор., Тал.). Жібі
жуандау ақ мата. Даланныц метрін бір сомнан ал-
дыц (Алм„ Талд.).
Далан || далаң II (Алім.: Кег., Қарат.; Сем.: Ақс„
Кекп., Абай). Кіре берістегі белме, ауыз үй. Балалар
даланд а отыр (Алім. Кег.). Біздіц отырған бөлме-
міз далан (Сем., Ақс.). ...Оспанныц соцғы жылдар сал-
ғызған жацсы цыстауыныц көп бөлмелеріне, д а лан-
д а рына тарап, үйір-үйір кецеседі (М. Әу„ Абай жо-
лы, II, 41). Ортадағысы д алац үй (Б. Ооқ., Жекпе-
Жеж, 18).
Далаң (Қост., Жан.). Иесіз жер, ен дала. Д а л а ц
деп елсіз, малсыз жатцан даланы айтамыз (Қост., Жан.).
81
Далба (Сем.; Ақе„ Көкп., Абай; Қост., Жан.).
Күрэсе, үйшік, уақытша салынған баспана. Колхозшы-
лар жүмыс басында дем алу үшін д ал б а жасап ала-
ды (Сем., Ақс.). Егіншілерге д а лб а жасап беріледі
(Қост., Жан.). Қ.: далда.
Далбай (Ақт., Ырғ.; Орал: Чап., Жымп.; Қ.-орда:
Арал, Сыр., Жал.; Қост., Жон.). Күн өтпеу, маса шақ-
пау үшін киетін капюшон тәрізді бас киім. Кейбіреу-
лер жазда д а л б а й киеді (Ақт., Ырғ.). Күлзпарадай
емес да лб ай күнге киюге жецілірек болады (Қ.-ор-
да. Сыр.).
Далбар (Алм., Қарат.). Жоопар, жобіа. Быйыл біз-
діц колхоздыц д а лба ры ерте бітті (Алм., Қарат.).
Далда 1. (Алм., Шел.). Баспана, бас қалқа, күрке.
Жылцыныц жайлымына царай д а лд аны да бір жер-
ден екінші жерге жылжытып отырамыз (Алм., Шел.).
Қ.: далба; 2. (Гур., Маң.). Таоа жер. Ит-цүс жайылып
жатцан малға далдамен келеді (Гур., Маң.).
Далдалану (Ақт., Ойыл). Тасалану, жасырьгну. Ол
маған «д а л д а л а н»—деп айғай салды (Аңт., Ойыл.).
Дамыл: түскі дамыл (Сем., Абай). Түскі демалыс.
Түскі дамы лғ а келдік, түскі дамыл бір-ац сағат
(Сем„ Абай).
Даң (Ақт.: Байғ., Шаліқ.). Даңқ, атақ. Ол дацды
кісі (Ақт., ПІалқ.). Осы ас көпке д ац болды, Асца сой-
ған көп малдан Аццан өзен цан болды (Н. Байғ.,
Шығ, 128).
Даңғайыр I (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Тұтаеып
жатқан үлкен қүм. Қара судыц жағасында д ацғ ай-
ы р болмайды (Ақт„ Ырғ.), Аралда теңіз түбіңдегі тү-
тасып жатқан ұсақ құмды да осылай атайды.
Даңғайыр П. 1. (Гур., Маң.). Даңғыл. Дацғайыр
жол (Гур., Маң.); 2. (Сеім., ¥рж.). Орен жүйрік. Дац-
ғайы р асцан ацын болсацдағы, ағажан, таб[а] ала-
сыц мүны неғып... (Рысжан — Әсет айтысы; Сем., ¥рж.).
Даңғарадай (Сем., Абай). Үлкен, кең, зор. Мынау
дацғарадай үй кімдікі? (Сем„ Абай).
Даңдама (Ақт., Ойыл; Орал: Чап., Жымп.; Гур.,
ІПев.). Әңгіме, ырдуңдырду сөз, шу. Д а ц д а м а біртін-
деп көбейе берсе, жүмысца кесел келтіреді (Ақг.,
Ойыл). Дацдама-дабыр деп те айтылщды: Дацд а ма-
дабырдан да түк уҢа] алмай, өзіне созылған эр ерінге
бетін, мацдайын тосып ,шаттана күліп жүрген-ді
(Ә. Нұрп., Күт. күн., 284). Парсы тіліңде: данбама —
айқай, шу, дауыс мағынасында (Л. Буд., I).
82
Дап-дала I (Шымк., Лен.). Тілім-тілім, жырым-жы-
рым.
Дап-дала П (Шымк., Лен.). Теп-тегіс, біркелкі. Баң-
шалыц жер д а п-д а ла болып жыртылды (Шымк.,
Лен.).
Дар (Ақт., Ырғ.). Шығьгрдың ортасындағы көлденең
ағаш, арқалық.
Дараба пышақ (Шығ. Қаз., Гл.). Нан турайтын үл-
кен пыпіаіқ. Дараб а пышаңпен мал соймайды (Шығ.
Қаз., Гл.). .
Дарын (Қ.-орда, Арал). Жаршы. Менің досым той-
да, ат шабарда цашан да д арын болды (Қ.-орда,
Арал).
— - Дас I (Алм., Шел.). Леген, піылапшын, қол, кір жуу
үшін пайдаланатын ыдыс.
Дас II (Жамб., Шу). Билік, басшылық. Бригадир
жоқ болған соң, саған да бір д ас тиген ғой (Жамб.,
Шу).
Датқа (Жамб., Мер.). Ел билеуші. Кіші дүзде Есбол
датңа, ¥лы дүзде Байызац, Сыпатай, Чойбек д атца
болған екен (Жамб., Мер.).
і Дауа (Жамб., Тал.). Таба. Дау ағ а нан көміп жа-
тыр (Жаміб., Тал.). €
Дауал 1. (Сем.: ¥рж., Мақ.). Қабырға,-дуал. Үйдің
дау алын көтеріп цойдыц (Сем., ¥рж.); 2. (Алм.,
Кег.). Шарбақ, ооқпа. Дауалдың ішіне жүгері еге-
міз (Алм., Кег.).
Дауыс (Түрікм.: Крйхлкмвод., Небид., Таш.). Дауыс
жетерлік жер месппері. Қүм ішінде 2—3 д ауыс жер
шыцсаң да, адасу қыйын емес (Түріікм., Краеновод.).
Дауыс ету (Алм., Жам.). Жоқтау, дауыстап жылау.
Мен кірсем, апай д ауыс етіп отыр екен, эскери
формадағы мені таныңцырамай ңалды (Алм., Жам.).
Даяр жоқ (Тау., Қош.). Дайынемес. Шай эзір даяр
ж о ң (Тау., Қош.).
Даяу (Түрікм.: Қрасновод., Ашх., Таш.). Дембелше,
толық келген мықты адам. Есенғали д а яу жігіт (Тү-
рікм., Красновод.). Турікменше — даяв (Туркм.-рус.
сл., 1940).
^Дәбі (Шымк.: Сайр., Түл.). Себебі, дәлелі, талап.
Менің оған д збім бар (НІымк., Оайр.). Д э б і не, д э-
б ін орында (Шьгмк., Түл.).
Дәгір (Қ.орда, Арал). Айғай-шу, қаңғырчкүңгір.
Мына естіген дэгіріміз де осал д э г ір емес (Қ.-
орда, Арал). з
83
Дәйөк I (Сем., Абай). Ақ мата. Магазинге д әйек
түсіпті. Д эй ект ен көйлек кидім (Сем., Абай).
Дәйек II (Түрікм.: Красновод., Таш., Тедж.). Қыр-
мандағы астықтан сұрауіиыларға берілетін үлес. Д ә-
йек ал деуге егін екпейміз, мына тацаздан (қ.) алыц
(Түрікм., Красновод.).
Дәйексіз (Жамб., Қор.). Хабар-ошарсыз. Вір інім,
бір цайным армияға кетіп, д э й ек с і з боп кетті
(Жам?б., Қор.).
Дәйіс (Қ.-орда, Арал). ¥ятсыз, арсыз. Ол д а йіс
адам, оныц дэйіс екені бүрыннан белгілі (Қ.-орда,
Арал). Қ. дайіс.
'Дәке—ақырет.
Дәлдіз (Гур., Маң.; Қарақ., Мюйн.). Ауыз үй, сенек.
Жаздыгүні көбінесе д э лдізд е отырамыз (Қарақ.,
Мойын.). Үйім үш бөлмелі, оныц бірі д э лд із (Гур.,
Маң.). Парсыша — даһлиз (даһлиз хана) — сенек, есік
алдындағы болме детен еөз (Л. Буд., I) Қ.: дәліз.
Дәлдір (Гур.: Маң., Ес.). Күіміс ақціа, күміс тиын.
Жігіт күнімізде орамалға түйген дэлдірді атпен
шауып келіп , жерден цағып өтуійі ек (Гур., Маң.). Қа-
зақстанның батыс аймағының к>ей жерінде бүл сөз
дэлір түрінде айтылады.
Дәлеңке (Қост., Об.). Алаң, ашық жер. Бүрын ауыл
жаздыгүні бір дэлецкеде отыратын еді (Қост., 06.).
Дәлер (Орын.: Ад., Бөр.). Бір самдық күміс теңге.
Күміс тецгеніц үлкенін д э л ер тецге деген (Орын.,
Бөр.).
Дәліз (Қ.-орда.: Арал, Сыр., Жал.; Жам.: Шу, Луг.,
Мер., Мойын.; Шымк., Қызылқ.; Түракм.: Красновод.,
Небид., Ашх., Таш.). Ауыз үй, сенек, кіреберіс. Дол
жуғыш д э лізд е (Қ.-орда, Арал). Аяғыцдағы гало-
шыцды д эліз г е цой (Қ.-орда, Сыр.). Мен лэм деп
үлгергенімше, дэлізден цоцырау үні сыцғырап цоя
берген (Б. Соқ., Біз де бал, бол., 232). Өзбекше — дах-
лиз (Рую.-узб. сл., 1954); қарақалиақша — дэлиз (Ка-
рак.-рус. сл., 1958).
Дәліру (Гур., Маң.). Есіру, дандайсу. Семъяны би-
леп, д э ліріп алған Дэметкен Ацбалаға иыц көрсе-
тіп, үстем-үстем сөздер айтты («Колхоз жолы»,
17.ХП. 1955).
Дәмбе-дәм (Қ.-орда, Арал). Дамыл-дамыл. Үйі таза,
д э мб е-д э м ацтайды (Қ.орда, Арал). Қ.: дамбе-дам.
Дәмбілше || жәмбілше (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ерте
84
ціаетін кішкене сары қауын. Дэмбілшені ерте
жейміз, бүдан ерте пісетін цауын жоц (Қ.-орда, Жал,).
Дәмегойлі (Алм.: Жам., ¥йғ.) Дәмелі. Ол менің айт-
-цан сөзімнен дэмегөйлі боп цаған (Алм., Жам.).
Дәңгенде (Алм., Жам.). Құр ікөкірек. Ешнәрсенің
ретін білмей кеудесін керіп жүретін адам. Ей, оңбаған
д эң г е н д е екенсің ғой (Алм., Жам.).
Дәңгіл (Қ.-орда, Арал). Түк, ешнәрсе, дән. Мынау
ауыл жүтап отыр, д эңг і лде жоц, Ол бір жүрген д э ң-
гіл адам ғой (Қ.-орда, Арал).
Дәңгілдей (Гур., Маң.; Түрікм.: Красновод., Небид.,
Апіх., Таш.). Үлкен, еңгезердей. Темір дзңгілдей
адамды да жыцты сейтіп (Түрікм., Красновод.).
Дәңке (Ң.-орда, Арал). Дөңбек, жаңғақ.
Дәп (Түрікм.: Красновод., Тедж., Таш., Ашх., Не-
бид., Жеб., Мары; Гур., Маң.). Дәстүр, әдет-ғұрып.
Ел д э бі солай (Түрікм., Таш.). Мүндай д э п біздің
елде жоц (Гур., Маң.). Түрікменше — дэп, (Рус.-туркм.
сл., 1956); (араб) — әдет, дәстүр, ғүрып (Л. Буд.,
і, 545).
Дәпара (Шымк., Қар.). Тез арада.
Дәптеу (Гур., Маң.). Әдет егу, салт ету. Біз цашан-
нан ат шегуді дэптеген ел емеспіз (ГурД Маң.).
Дәрбилалы: дәрбинал(ы] арба (С&м.: Мақ., ¥рж.).
Қанатты, сатылы арба. Мынандай арба д э рбина л[ы]
арба деп аталады (Сем,, ¥рж.). Қ.: деребен.
Дәргәй (Жаміб., ІПу). Ниет. Осыны мен оның д э р-
гэйін сынайын деп істеп едім, — дейді (Жам., Шу).
Дэрмен ету (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Ермек ету.
Екі баласынан айырылғалы көп жыл болды, цазір
д э р мен ет ер жалғыз баласы бар (Қ.-орда, Жал.).
Дәрте || тәрте (Сем., Мақ.; Алм., Қоғ.). Арбаның же-
төгі (ор. оглОбля). 11—12 цамыт постромке, шылия бас-
ца да заттармен түгел мойынағаш, д ә рт е, самиян
тағы басца керекті заттар бригадаларға бөлініп беріледі
(«Жаңа ауыл», 11.1.1935).
Дәріқор (Алм., Шел.). Емші, дәрігер. Кеше келіп
д э р іцо р көріп кетті (Алім., ІПел.).
Дәс I (Сем.: Ақс., Кокп.). Мүлде, біржола. Отын
дэ с бітті. Мен шарап ішуді д э с цойдым (Сем., Ақс.).
Дәс II (Түрікм.: Таш., Ашх., Тедж.ү Үлкен, мол,
зор. Алдымызға д э с табац ет экелді (Түрікм,, Таш.).
Дәс әуелі (Жамб.: Св., Жам,), Ең әуелі, ең алғаш.
Мүң&а д э с э у е лі келген ноғайлар аталарымыздың
аталары болған (Жамб., Ов.).
85
Дәселі болу (Түрікм.: Красновод., Небид,, Таш.,
Ашх.). Әлдеқандай болу, бұлдану. Жоц затца д э с елі
бола цоймаса цайтеді (Түрікм., Апгх.).
Дәспі: дэспі беру (Қ.-орда, Арал). Қол беру. Таца-
тар д ә с піцд і бер, екеуміз ескіше амандасайыц
(Қ.-орда, Аірал).
Дәсір (Ақт., Ойыл). Декір, ірі. Қоймадан цазыны
ала цашцанымда, бір д эс ір жігіт цуа жөнелді (Ақт.,
Ойыл).
Дәтмел I (Қ.-орда, Арал). Ақыл, кеңее, жән. Көп
істеген адамныц д эт ме лін алған жөн (Қ.-орда,
Арал).
Дәтмел П (Орал, Жымп.). Мінез-құлық. Шырағым,
сеніц д эт меліц жацсы екен (Орал, Жіыіміп.).
Дәттікем (Алм., Жам.; Жамб., Жуа.). Торт асық-
пен ойнайтын ойын. Бурын төрт асыцпен дэт-
тікем ойнайтын едік (Алм., Жам.).
Дәудірлеу (Алм., Кег.). Даңғыірлау, дауысын көте-
ру. Оспанбек, чырағым, сеніц кейде босца дэ удір-
л е йт ініц бар-ау (Алм., Кег.).
Доуек (Түріікм.: Таш., Тедж., Мары). Қырманда бас-
тыру. Меке жүгері (ц.) д э у ек жасауға келмейді
(Түрікм., Таш.). Түрікменпіе — дөвек (Туркм.-рус.
сл., 1940).
Дәулең (Орал, Жән.). Әл, шама. Сендер маған үйрет-
пей-ац цойыцдар, Өздеріце дэулецдеріцізді бі-
лу жөн болар (Орал, Жөн.).
Деулет (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары, Аіпх.). Мемле-
кет. Біз дэулетке 10 тонна пахта тапсырмалымыз
(Түрікм., Тедж.). Турікменше — дөвлет (Рус.-туркм.
сл., 1956); өабекше —давлат (Узб.-рус. сл., 1959).
Дәупірім I (Орын.: Ад., Вөр.). Маңғазданып, шіре-
ніл, өтірік қосъгп сөйлейгіи' адам. Ой, мынау д эу пі-
рім ғой езі (Орын., Ад.).
Дәупірім 1| дәуперім П (Сем.: Ақс., Кекп., Абай).
Ізденгіш, білгір, тапқыр. Мынау бір дэупірім екен.
Асан д эу пірім мүғалім ғой (Сем., Ақс.).
Дәупірім су (Ақт., Ырғ.). Тасқын су. Біздің колхоз*
дыц жанындағы Қарасу —- д э у п і р ім с у ғой
(Ақт., Ырғ.).
Дегді (Қ.-орда, Арал). 1. Бөтен, басқа. Д е г д і мал
(Қ.-орда, Арал); 2. Өзінен тумапан, асыраған. Қолында
бір-екі д егд і бала бар (Қ.орда, Арал).
Дегелдес (Шығ. Қаз., Гл.). Тетелес, құрбылас, ша
86
малас. Құдайберген біздермен дегелдес (Шығ.
Қаз., Гл.).
Дегелек (Гур., Маң.). Жыртқыш құстың бір түрі,
көбінесе жыланмен қоректенеді. Жылцыныц жауы —
бөгелек, жыланның жауы — дегелек (мақал). Ор-
ман-таудыц басында, Д е г е л ек деген бір цүс бар,
Аспанда жүріп ызғырса, мыц орда жылан басылған
(Қашаған аңын).
Дегмент I (Гур., Маң.). Күміс белбеу, күміотеген, кү-
міс жатгқан белбеу.
Дегмент II (Гур., Маң.). Бағалы қылытп. Вүрын тү-
рікмендердщ кейбіреулері д е г мент асынатын (Гур,,
Маң.).
Дегіспе әңгіме (Қ.ч>ріда, Арал). Жай әңгіме, ана-мы-
наны оез қылу. Сендердіц д е гіспе зцгімелеріц біт-
пейді екен (Қ.-орда, Арал).
Дегіш (Қарақ., Қоң.). Дарияның қатгы толқыны,
ағыны, тасқыны. Төрткөл ауданының біразын Амуда-
рияныц д е гіші алып кетті (Қарақ., Қоң.).
Дезмал (ІПымк., Мақ.; Гур., Маң.). Үтік (ор. утюг).
Дезмалға шоц сал, киім өтектейік (Шьймж., Мақ.).
Дей I (Жамб., Тал.). Асьеқ. Кзрімніц д ейі жацсы
(Жіамб., Тал.).
Дей II (Жамб., Шу). Бет алыс. Олардың д ейі жа-
ман, жаманғып жүрмесін (Жамб., Шу).
Дейілше (Алм.: Жам., ПІел.; Қ.-орда, Арал;
Шьгмк.: Сайр., Қызылқ.; ЖаМб., Қор.; Орал, Жән.).
Екі-үш пұтгық қап. Үнды дейі л ш е г е салып зкел-
дім (Алм., Жам.). Астыц д ейілше г е аз сияды, сон-
дыцтан үсац-аүйек салып цояды (Шымк., Оайр.).
Дейіс (Ақт., Қараб.). Үятсыз, арсыз. Қ.1* дәйіс.
Деке (Шымк. Леңг.; Жамб., Луг.). Марля.
"Д&л (Қост., Жан.). Балық аулайтын сүзекінің (қ.)
кереге козінің жібі.
С — Делбаи (Қ.-орда, Арал). Жазда ки-етін елтірісіз ты-
мақ. Қ. < далбай.
Делбегеяші (Орын.: Ад., Бөр.). Ат қоспгы, ат айдау-
шы. Ол кісі 35 жылдай ахунныц делбегейшісі
болған (Орын., Бор.).
Дембелше (Талд., Қар.). Екі пүттық іқаіт,
Делбетап (Алм., ПІел.). Жарымес, нақұрыс, есуас. -
Ол бір д е лб ет ап адам ғой (Алм., Шел.).
Делегейлену (Орын,: Ад., Бөр.). Желбегей жүру.
Түймеленбей, белдік бумай жүру. Анау д е л е г е й л е-
н іп келе жатцан кім? (Орын., Бөр^. ' ' '
87
Дем (Жамб., Шу). Ыстық. Еыйыл жазда дем бол-
ды (Жамб., Шу).
Демалыс жапырақ (Шыг. Қаз., Зай.). Апиынның
домалақ басындағы бүршігі. Д е малыс жапырац
жацсы есіпті (Шығ. Қаз., Зай.).
Дембе-дем 1. (Шымк., Сар.). Әлсін-әлсін, ауық-ауық.
Бү йерде малды д е мб е-д е м суғарып түрамыз
(ПІымк,, Сар.). Қ. дәмбе-дәм; 2. (Жамб.: Мер., Сар.).
Тез, жылдам. Чемірчек ауруы жылцыны д е мб е-д е м
өлтіреді (Жамб., Мер.).
Дембіл-дембіл (Шымк., Сайр.). Дамыл-дамыл, ауық-
ауық. Аттарға д ембі л-д емб і л жем беріп, чөп са~
лып түру керек (Шымк., Сайр.).
Дембірем (Шымік., Сайр.). Жедел, тез. Бидайды
дембірем жыйып тастаймыз (Шыімк., Сайр.).
Деңгел I (Қ.-орда, Арал; Тау., Қош.; Түрікм.:
Таш., Тедж., Мары, Байр.). Тең, бірдей, қатар, тете.
Енді әзір цазацтарды да басца міндеттен д еңг е л ха-
лыцсыц деп отыр (Түрікм., Таш.). Отын-суы д ец г е л
(Қ.орда, Арал). Абдолла мен Тоцтамыс д ец г е л шыц-
цан кісілер еді (Тау., Қош.).
Деңгел II (Гур., Маң.). Сыбана, мүпте.
Деңгелдес (Орал: Чап., Жымп.; Гур., Бақ.). Шама-
лас, тетелес. Ол үшеуінің жасы деңгелдес (Орал,
Чап.). Арбаға жеккен аттардыц күші д ецг е лд е с
(Гур., Баң.).
Дербен (Гур., Маң.). Арбаның іңалқаны. Қ.1 де-
ребен.
Дергейі (Шығ. Қаз., Зай.). Дер кезі, уақытьгнда.
Естіген эцгімені дергейінде жазып отырмын (ПІығ.
Қаз., Зай.).
Деребен (ІПымк., Мақ.). Арбаның қалқалы. Арба-
ныц деребені мыцты (ІПымк., Мақ.). Қ.: дәрбина-
лы арба.
Дере аяқ (Қ.-орда, Қарм.). ¥зын сирақты жылқы.
Дере аяц жылцыдан көп үміт күтуге болады
(Қ.-орда, Қарм.).
Дере I (АІқт., Қараб.; Қоют., Жан.; Жамб.,
Шу). Мал су ішетін науа. Д е р е д е н мал рацаттанып
су ішті (Ақт., Қараб.). Ол д е ре г е су цүйып, жылцы
суарды (Қоет., Тор.).
Дере П 1. (Қ.-орда: Арал, Қарм.; Ақт., Ырғ.; Гур„
Ше®.). Үлкен астау орнықты түру үшін жасалған орын.
Көбінесе кірпіпітен, тастан, ағапгтан жасайды. Малшы-
лар д ерені кірпіштен жасап, оған мал суаратын ас-
88
тау орнатады (Ақт., Ырғ.). Д ерені мыцтап орнату
цажет, өйтпегенде цойлар астауды аударып кетеді
(Қ.орда, Қарм.). Дерелерін түзетіп, цүдыцтыц
суын күзетіп (Қашаған ақын); 2. (Қ.-орда: Сыр., Шие-
лі). Судың жоғаргы сағасы, көмейі. Арыцтың д е р е-
сін бекітіп су жібермейді (Қ.-орда, Сыр.). Қырғыв ті-
лінде қысыңқы, тар жер мағьшасында (Кир.-рус. сл.,
1940).
Дерегінде (Түрікм.: Таіп., Тедж., Мары). Жөнінде,
туралы. Шахимен магнитофон дерегінде сөйлес-
тіц бе? (Түрікм., Таш.). Қд деректі.
Дередей (Сем., Шүб.). Еңгезердей, дардай, дыңдай.
Д е р е д е й жігіттің мүнысы несі? (Сем., Шүб.).
Дерек I (Түрікм.: Ашх., Таш.). Орньгна, керегіне.
Ылымды д е р е г ін е жүмсау керек (Түрікм., Таш.).
Түрікменше — дерек (Туркм.-руе. сл., 1940); қарақал-
пақша — дэрек (Карак.-рус. сл., 1958).
Дерек II (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж.). Жауап, дә-
лел. Быған айтар д ерегің бар ма? (Түрпам., Тедж.).
Деректі I (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары). Жауапты.
Ацтвбе жағында де рект і цызметке орналасцан
(Түрікм., Таш.).
Деректі II (Қ.-орда, Арал). 1. Тиісті. Д ер ект і
ацшамды да ала алмадым (Қ.орда, Арал); 2. Жонінде.
Салацтыцца салынғаны д е р ект і обл. к-з союзының
Қ. Ш. бацылау бөлімі цырыц тамырын циғаны жөн
(«Екп. балық», № 49, 1932). Қл дертнде.
Дерен (Алм., Шел.). Үлікен, жуан ағаш. Тауда де-
рен ағаштар көп. Мына жігіттің бойы дерендей
(Алм., Шел.).
Деренедей (Алм.: ІІІел., Кег.; Тау., Қош.). Еңгезер-
дей, дарідай. Д е рен ед ей болмай бүлай түршы! (Алм.,
Піел.). Оныц деренеде й-д еренедей үлдары бар
(Тау., Қош.).
Деркер (Жамб., Шу). Тірек, бел. Алатаудай айбат-
ты, Ата д еркер жігітке. Ағар дария бүлацтай, Ана
д еркер жігітке. Алдындағы жол басшы, Аға д ер-
ке р жігітке (Жамб., Шу.).
Дерт емес (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары, Байр.). Ке-
рек емес, қажет емес. Оныц зйел алғаны бізге д ерт
е ме с (Түрікм. Таш.).
Деріс (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары). Көң,
мал іқиы. Қой цорадан 5—6 арба деріс алынды (Тү-
Рікм., Таш.). Түрікмешие — дерс (Туркм-рус. сл.,
1940); қарақалпақша — дарис (Рус.чкарак. сл., 1947).
89
’ Дес орамал (Шымк.: Мақ., Сайр., Қызылқ.). Бет
орамал. Дес орамалды да жуа сал! (ПІымк.,
Мақ.).
Детмел айту (Қ-орда, Арал). Ақыл айту.
Дивалдас (Қ.-орда, Арал). Дуалдас, қабырғалас.
Жалғыз інімнің айалының үйі езіммен дивалдас
(Қ-орда, Арал).
Дигарида (Жамб., Шу). Намаздігерде, күн батуға
жақындаған кезде.
Диқан дарысын! (Алм., Жам.). Астық мол болсын,
береке (дарысын! О, жігіттер, д иң ан д а рысын!
(Алм., Жам.).
Димар (Қарақ,, Қоң.). Күш, әл, қуат. Өлген бала
есіме түскенде, дим&рым ңүрығандай болады.
Дисәрі (Шымк,, Түл.). Батпанның төргтен бірі.
Диуал || дуал (Қ.-орда: Шңелі, Сыр., Жал., Қарм.).
Үйдің қабырғасы. Клубтыц диуалын ңыштан өріп
жатырмыз (Қ.ч>рда, Сыр.).
Дишіл (Орал., Жән.). Арбаның оқтығы (қ.). Арба-
ның дишілі сынып кетті (Орал, Жән.).
Добит (Тау., Қош.). Дойбы. Кел, екеуміз добит
ойнап жіберейік (Тау., Қош.).
Добит: добит болу (Орал, Чап.). Ойыннан үтылған
адам. Ол дойбы ойнап д обит б олды (Орал, Чап.).
Бүл орысгың «добить» етістігі болу юерек.
Добия (Жамб.: Қор., Мер.). Білезікке орнатылған
қызыл моншақ. Д оби яны отңа салса, жанып кетеді
(Жамб,, Мер.).
Доғал (Шымк., Мақ.) Епсіз, олақ. Өзі бір д оға л
адам (Шымк., Мақ.). Қ. доған.
Доғалақ I 1. (Ақт.: Шалқ., Ойыл., Тем., Жүр.;
Қост.: Об,, Сем.). Доңғаліақ, арбаның деңгелегі. Арба-
ның д оғ а лағ ын жөндеді (Ақт., ПІаліқ.).; Мына бір
доғалаңтың он екі шабағы бар екен (Қост., Сем.);
2. (Қост., Жан.; Гур., Шев.). ПІығыршьпқ. Маған
бір доғ а лаң керек еді, сенде бар ма? (Қост., Жан.).
Доғалақ П (Алм., Іле). Түйеге артқан жүк, тең.
Олар түйеге д оғ алаң артты (Алм., Ілю).
Доғалақ Ш (Қ.-орда, Арал)., Дөрекі, тұрнайы, қа-
рапайым. Біздің зңгімелер доғалаң ңой (Қ.-орда,
Арал).
Доғалатпа (Тау., Қош.; Шығ. Қаз., Зай.). ¥нды
майға қуырып, оған сүт не су қосып жасаған тамақ;
бөкпе неже. Анасы Мзделге доғалатпа жасап бер-
ді (Тау., Қош.).
»0
Доған (Қост., Об.). Олақ, дөкір. Мынау бір доған
адам екен (Кост., 06.). Қ. доғал.
Доғанақ || тоғанақ (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.).
Сүйретпенің арқан байлайтын ілгек ағашы. Арцанды
доғанацца байлаймыз (Ақт., Ырғ.).
Дойыр: жуан дойыр (Түрікм.: Красновод., Ашх.,
Небид., Таш,). Шынжыр балақ, іпүбар төс; азулы. 0
кезде атца мінгендер ылғый ж у ан д ойыр, кең
балацтар түцымы (Түріікім., Таш.).
Доқ қылу (Жамб., Тал.). Дікілдеу, қоқаңдау, бұй-
рық қылу. Жүрсең доц цылмай жайыңа жүр (Жамб.,
Тал.).
Доқа (Шығ. Қаз., Гл.). Құлынның, аңның те^ісінен
фүгін сыртына қаратып істөпөн киім (ор. доха). Д о қ а-
н ы ерте кезде киюші едік, цазір кимейміз (Шығ. Қаз.,
Гл.).
Долы (Шымк.: Оайр., Қызылқ., Түл.; Жамб.,
ПІу). Бұршақ, қатты дауыл араласқан жаңбыр, қара
нөсер. Быйыл бір мэрте д олы жүрді (Шымк., Сайр.).
Егінді д о лы үрған жоц (Жаімб., Шу).
Долық I (Қ.-орда, Арал). Шыңырау қүдықтың лай,
батпағын арылту үшін қолданылатын қап, ыдыс. Шы-
ңырау цүдыцтан д о лыцпен лай шығарып, судың
бетін аштыц (Қ.-юрда, Аріал).
Дольхқ II (Сем.: Абай, Ақс., Көкп., Шұб.). Бәйге
атының желігі. Аттың д о лығын шығарайын деп
едім (Сем,, Абай).
Долық III (Ақт., Жұр.). Сазды, батпақ жер.
Дом (ПІымк., Қызылқ.). Қырғи ұстайтын ау, құрал.
Д о м д ы биіктеу жерге цүрып, цырғый аулаймыз
(Шымк., Қызылқ.).
Домалаш жілік (Қост., Жан.). Тоқпан жілік. Д о-
малаш ж і л ікт ің бір басы кемік болады (Қост.,
Жан.).
Домбақтау (Қ.-орда, Арал). Топырақты майдалау.
Домбацталған жердің күллі овощы жацсы бо-
лады ғой (Қ.-орда, Арал).
Дондықша (Орал, Жән.). 15—16 шамасындағы ба-
ла. Біз ол кезде д онд ыцша жігіт едік (Орал, Ж»н.).
Доңғал ағаш (Ақт., Ключ.). Шүлдік ойынында
шүлдікті таяқпен үшінші рет ұру.
Доңыз (Қост.: Аман., Жан.; Алм., Жам.). Сулы
жерде өоетін оабағы ұзын өлең шеп тәрізді өсімдік.
Д о ң ы з сулы жерге шығады (Қост., Жан.).
Доңыз қоға (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Түсі қа-
91
ра, қоңыр қоға. Сырдың бойында д оңыз ңоға өседі
(Қ.-орда, Қарм.).
Доңыл мінез (Гур., Шев.). Тоң мінез, жаман мінез.
Допы (Жамб.,Жам.). Тақия. Допы киген бала
кім? (Жамб., Жам.). Қ. топы.
Дормет || дөрмет (Қарақ., Қоң.). Бүліншілік, ылаң,
талан-тараж. Вүрынғы кездегі баспашылар тыйыш
отырған елді дорметке үшырататын (Қарақ., Қоң.).
Доіпала (Шығ. Қаз.: Зай., Гл.). Таулы, тасты жер-
де өсетін жеміс, түрі, дәмі қышқыл (ор. крыжовник).
Қарап жүргенше тауға барып дошала теріп ңайтың-
дар (Шығ. Қаз., Гл.). Қл тошала.
Дөбөйт (Ақт., Қараб.). Шыдау, бару. Менімен ңал-
жыцдасуға жүрегің ңалай д өбөйт^ (Ақт., Қараб.).
Дөйдір (Сем., Абай). Дәу, үлкен, зор. Анау өзі бір
д өйд ір кісі екен (Сем., Абай).
Дөйпес (Алм., Кег.). Үлкен, дәу, дөкей. Өңкей бір
д өйпес жыйналған екен (Алм., Кег.).
Дөкеті (Қост., Жан.). Дөрекі, ожар. Мынау езі бір
д өк ет і жігіт ңой (Қост., Жан.).
Доңгелек (Сем.: Аңс., Көкп., Шүб.). Шелпек, майға
пісірілген жұқа нан. Ол ңонаңтарға арнап дөңгелек
пісірді (Сем,, Ақс.).
Дөңке (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Жанғырық ағаш.
Д ө ң к е н і астына ңоймасаң, балтаныц жүзі мүңалады
(Шьгмк., Сайр.).
Дөпіт (Сем.: Ақс., Көкп.). Айғайшыл, қара дүрсін.
ожар. Мына кісі баяғыда д өпіт белсенді атанған еді
(Сем., Аіқс.).
Доркер (Алм., Талд.). Ділгер, зәру.
Дөшін (Сем., Абай). Бөлек, ерекпіе. Вүл д өшін
нзрсе екен (Сем., Аібай).
Дудан (Гур., Маң.). Шөлді жерде болатын дуадақ
сияқты құстың бір түрі.
Дұшпара (Жамб., Сар.; Шымк.). Пельмен. Д ү ш-
параның ішіне пияз, бүрыш салады, кейде бөлектеп
жүмыртңа да салады. Дү шпа ра өтег сүйкімді тамаң
(Жамб., Сар.).
Дүбәра (Орал: Чап., Жымп., Қарат.). Ерте туған
бұзау.
Дүбіраяқ I. (Сем., Ақс., Көкп.; Жамб.: Шу, Мер.,
Қор., Луг.). Ерте туған төл: бұзау, қозы-лақ, құлын.
Мынау дүбіраяң кімдікі? (Сем., Ақс.). Дү б іра-
я ң мезгілсіз уаңытта туады (Жамб., Мерк.); 2. (Алм.:
Гв., Қоғ.; Тау., Қош.; Сем., Абіай). Қыста, ерте туған
92
бұзау. Бүл бұзау ерте туған дүбіраяц екен (Алм„
Гв.). Сіздіц фермада цазір цанша дүбіраяц бар,
^барлығын санацыз (Тау., Ңош.).
д Дүбірә ңой (Түрікм.: Тапі., Тедж.). Екі тұқымның
’арасынан шыққан қой. Қоцыр цозы дү б ірз қой-
дыц цозысы ма, жецеше? (Түрікм., Таш.).
Дүбірән )| дүбірәнә (Сем., Абай). Бүзау, тайынша.
Мынандай ересек бүзауды біз дүбірзн дейміз (Сем.,
Абай).
Дүз (Орын.: Ад., Бөр.). Жақ, бет жаға. Біз судың
арғы дүзінде едік, үй салып, осы дү з ін е барамыз
(Орын., Бор.).
Дүзгүн (Түрікм.: Таш., Ашх., Байр.). Тәртіп, ере-
же, заң. Елдіц дүзгүніне бағынбауға бола ма?
(Түрікм., Таіп.). Түрікменше — дузгун (Туркм.-рус. сл.,
1940).
Дүзтеру ши (Түрікм.: Красновод., Апіх., Таш.).
Қошқар мүйіз өрнегімен оралып, тоқылған ши.
Дүзі (Гур., Маң.). Өлген адамды жүз күннен кейін
еске түсіру салты. Ертец — кемпірімніц дүзі, мы-
нау '— соған дайындаған малым. Әкесініц дүзін бе-
рейін деп жатыр (Гур., Маң.).
Дүзік (Алм., Жам.). Дүрыс. Жолы дүзіктіц ісі
алға баспац, зкем (Алм., Жам.).
Дүкен (Қост., Тор.) Соқаның тісі.
Дүкерт I (Қост.: Жан.). Өте тығыз, асығыс. Сәми,
сенде меніц дүкерт жүмысым бар (Қост., Жан.). Дү-
ке рт жүріп кету (Қост., Тор.).
Дүкерт II (Сем., Абай). Ауыр, қиын іс. Осы жүмыс
маған бір дүкерт болды (Сем„ Абай).
Дүкерт ПІ (Сем., Мақ.). Өткір пышақ.
Дүкерт IV (Алм.: Іле, Жам.). Қайшы. Д ү к е р т т і
іперші, кездеме цыяйын (Алм„ Жам.). Парсыша —
дзһрз — кескіш, үлкен пышақ (Крат. перс.-рус.-азер.
сл., 1945). Қл; дүкірт.
Дүкірт (Алм.: Жам., Еңб.). Мүрт басатын кішкене
қайшы. Мүрт басуға бүл үйден дүкірт табылмас па
екен? (Алм„ Жам.). Қ.: дүкерт IV.
Дүмбе (Сем., ¥рж.). Күздік бидай. Біз 100 гектар
жерге дү мб е ектік (Сем„ ¥рж.).
Дүмбіл 1. (Жамб.: Св., Жам.). Дүмбілез, шала піс-
кен, шикі, жас. Д ү м б і л цауын (Жамб„ Св.). Д ү м-
б іл сүт (Жамб., Жам.); 2. (Жамб.; ІПу, Мойын.) Жү-
герінің шяла іпіскен сүт кезі. Дү мб і л жесец, тез
етейтеді (Жамб., Шу).
93
Дүмдей (Сем.: Ақе., Көкп.). Дөйдей, үлкен, дәу,
дардай. Біз келе жатсац, жолда дү мд ей болып бір
нэрсе жатыр екен (Сем., Ақс.).
Дүмеу (Қост. Жан.). Қаптау, толу.
Дүмше 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Түрікм.: Небид.,
Жеб.; Орал; Гур., Маң.). Шай піығаратын ақ құман.
Дү мше г е шай демдей цой, балам (Қ.орда, Жал.);
2. (Қ.-орда, Арал; Түрікм.: Таш., Мары., Қиян.). Қол-
ға су құятын4 үзын мойынды құман. Д ү м ш е г е су
цүйып экеліп, цонацтыц цолына су цүй (Қ.-орда,
Арал). Дү мшені экеп мимандардъщ цолына су
ағыз (Түрікм., Таіп.).
Дүңгірчек || дүңгіршек (Алм., Шел.). Қойдың жұ-
мыршағы. Бүрын дүңгірчекке май салатын едік
(Алм., Шел.).
Дүңгіршек = дүңгірчек.
Дүңкі жүру (Қ.-орда, Арал.). Дөрекі мінез көрсету,
байыпоен жүрмеу. Бэрі өздеріңнен, дүңкі жүресің-
дер (Қ.норда, Арал).
'Дүңше (Шығ. Қаз., Зай.). Тілмаш, аудармашы. Бү-
рын болыстар дүңше үстайтын еді (ІПығ. Қіаз., Зай.).
Дүр I (Жамб., Жуа.; Сем.: Ақс., Көкп., Шүб.). Ше-
бер, маман. Д ү р екенсің, дүрілдеген ацынныц бірі
екенсің (Жамб., Жуа.). Ацсуат ауданыныц Кали-
нин колхозында эцгімеге дүр шалдар көп (Сем.,
Ақс.).
Дүр II (Тау., Қош.). Беспе, мақтаншақ. Біз оны
дүр Иманалы дейміз, өйткені ол маңтанып коп сөй-
лейді (Тау., Қош.).
Дүр III 1. (Гур., Маң.). Ғұлама, дін оқуын меңгер-
ген адам. Киелі Мацғыстаудай жерлерім бар, Ашпай
кэлэм оцыған д ү р л е рім бар (Қапіаған ақын);
2. (Түраікм.: Ашх., Тедж., Мары, Таш.). Үлкен, зор, ірі.
Осы ісімді ішкімнің дүр цызметіне шалыстырмаймын
(Түрікм., Таш.).
'Дүре (Қ.-орда, Арал). Дым, түк, ешнәрсе. Бүл ца-
цында мен дүре білмеймін (Қ.-орда, Арал).
Дүреу (Ақт.: Тем., Жұр.; Түрікм.: Ашх., Красно-
вод., Таш., Мары). Тарау, өсіп-өну, өрбу. Біз де содан
д ү р ед ік, Тартулы жатцан желімсің, Атағы шыццан
аймацца, Айдын шалцар көлімсіц (Ақт., Тем.). Түмен
дегеннен цырғыз дүрейді (Ақг., Жұр.). Адайдан се-
гіз бала д ү р ей д і (Түршкм., Краісновод.). Түраікмен-
іие — дөремек (Туркм.-рус. сл., 1940); қарақалпақша —
дөре (Карак.-рус. сл., 1958); ібгаі — жасау, тудыру (С.
04
Мал., ПДП., 433); (түрікше) — көбею (Л, Буід.,
I, 391).
Дүрөшке (Жамб.: Шу, Мер., Қор.). Жеңіл арба.
Дүрім: дүрім жоң (Гур., Маң.). Дым, түк жоқ. Қал-
тасында ацша дегеннен ду р ім жоц (Гур., Маң.).
Дыбыл (Ақт.: Ойыл, Ырғ.). Дыбыс, дабыл. Есікті
ептеп ашсам, үйде біреудіц дыбылы шығады (Ақт„
Ойыл). Олар көтеріліс жасаған елдіц дыб ы лынан
цорцып, Ырғызға келді (Ақт„ Ырғ.).
Дыбысты адам (Қ.-орда, Арал). Даңқты, атақты
адам. Мынау Мацаштыц өзі дыбысты ада мны ц
бірі екен ғой (Қ.-орда, Арал).
Дығал (Орал: Чап., Жән.; Гур., Ес.). Үлкен, зор.
Колхозда д ығ а л өгіздер көп (Орал, Жән.).
Дығырлак (Орал, Чап.). Арбаға тиелген шөпті бас-
тыратын ағаштың тесігі.
Дымағың шақ па? (Шымк., Мақ.). Денің сау ма?
Дыр (Сем., ¥рж.). Мықты, зор. Ол өзі дыр болған
екен (Сем„ ¥рж.).
Дырапа (Гур., Маң.). Биік, үлкен, жуан. Ағаштыц
да д ы рапасы болады. Ондай д ырапа ағаштар
біздіц жерг\е\ еспейді. Айрацты — д ы рапа тау
(Гур., Маң.).
Дырауыңдай (Қост., Жан.; Орын.: Ад., Бөр.). Ең-
гезердей. Беріп отырған жоцпысыц дырауындай
апанды (Қост., Жан.).
Дырпан (Орал, Чап.). Үлкен, зор.
Дырылдақ (Орал, Чап.). Бір катушка жіп. Жібі
жоц цатушканы да д ыры лд ац дейді (Орал, Чап.).
Дігер (Ақт., Шалқ.; Алм„ Шел.). Үлкен, жуан,
эор. Д і г е р цамшы. Оныц д іг ер үйі бар (Аңт„
Шалқ.).
Дігірлеу (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Дікілдеу, асықты-
ру, маза бермеу. Колхоз бригадирі жүмыдца шыц деп
дігірлеп маза бермеуші еді, енді эркім жүмыс бер
деп дігірледі (Қ.-оріда, Оыр.). Жабысып етегінен
жібермеді, Вітір деп арманымды дігірледі (Рүст.
Даст., 175).
Дігіршік (Гур.: Маң„ Шев.). Арбаның деңгелегі.
Ноғай тілінде — дегершік (Н. А. Баакаков. Ноғай-
ский..., 240).
Діл (Жамб.: Тал„ Сар„ Шу). Көңіл, ниет, ой, пікір.
Бүл сөз меніц д іліме келген жоц (Жаміб., Тал.).
Түшпандар царғап жатыр ма, Содан ары өлгін деп?
»5
Ақ еді д і лім еліме, Жалынам тілек бергін деп
(Жамб., Шу).
Дімқастану (Қост„ Жан.). Сырқаттану. Мынау
д імцаст анып жүр екен (Қост., Жан.).
Дің (Қост., Жан.). Биік, үстірт, дөң. Мынау
бір дің жер екен. Мына д іц г е шыцса, алыстағыны
керер еді (Қост., Жіан.). Қостанайдан Торғайға царай
жүргенде жол үстінде үлкен д іц бар (Қост., Тор.).
Діңке (Сем., ¥рж.). Қауын (ор. дыня). Біз Николай-
дан тоғыз дЛцке алдыц (Сем., ¥рж.).
Ебдей (Орал, Чап.). Бітім, тұлға, тұрпат. Адамныц
еб д ейі дүрыс емес, эр нәрсені ойлап, бір цалыпта
түрмайды (Орал, Чап.).
Ебей (Қост., Жан.). Шығырдың дөңгелегі тұра-
тын шұқыр, орын. Тегеріш (ц.) түратын орынды еб е й
дейді (Қсгат. Жан.). Е бе й шығыр дөцгелегінің имесі,
айнала көрінісі. Көлік ебейд іц айналасынан аспай-
ды. Шығырға жеккен көлік жүргенде еб ей цозғалып
айналады (Қост., Тор.).
Ебелек (Қост., Жан.). Егін машинасының (лабог-
рейканың) айяалып тұратын ағаш қалақтары. Мына
машинаныц ебе ле гі өте эдемі екен (Қост„ Жан.).
Ебі желі 1. (Шығ. Қаз., Зай.). Еспе қатты жел.
Тарбағатайда ебі желі болып түрады (Шығ. Қаз.,
Зай.); 2. (Алім.: Шел., Еңб.). Шығыс жақтан соғатыя
жел. Төрт күннен бері еб іні-ц желі тоцтамай соғып
түр (Алм., Шел.).
Еге (Жам, Сз.; Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм., Шие-
лі; ІПымк,, Қызылқ.). Ие. Мынау аттың ег есі цайда?
(Жамб., Св.). Бүрын бүл жердің е г е с і царацалпац елі
болған (Қ.-орща, Сыр.). Бүл үйдің е г е с і — мен, кім-
ніц цандай шаруасы бар? (Шымк., Қьлзылқ.).
Егей (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Тірек, қамқор. Түрма-
ғамбет ацын ел ег ейі еді (Қ.ч>рда, Сыр.).
Егей тес ат (Қост., Жан.). Арба, шанаға мықты ат.
Егей тес ат деп арба, шананың мыцты атын айта-
ды (Қост., Жан.).
Егерлеу (Шымк., Сар.). Ерттеу. Атты егерле, тез
жүрейік (Шымк., Сар.). Қ.' ерлеу.
Егерше (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Ершік (ор. сидел-
ка). Аттың ег ершес ін жөндеп отырмын (Қ.-орда,
Шиелі).
96
Егіз-тегіз (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Ағыл-тегіл.
Ңе керек, егіз-тегіз болып жылап цалды (Қ.-орда,
Арал). Күз айы астыцтыц егіз-т е гіз мол уацыты
(Қ.-орта, Қарм.).
Егіннің қарасын басу (Қ.-орда: Сыр., Шиелі,
Қарм.). Егісті бірінші рет суару. Май-июнь айларында
егістіц царасын басамы*з (Қ.-орда, Қарм.).
Егін тақта болу (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Егіннің ба-
сы шыга бастауы. Е г ін тацта б ола бастады
(Қ.-орда, Қарм.).
Еже: еже шет (Түріқм.: Мары, Тедж., Байр.). Ең
шет. Түйе е ж е шетке шығып жайылып жүр (Тү-
рікм,. Тедж.).
Ежік (Түрікм.: Таш., Ашх., Мары.). Негіз, егжей-
текжей. Ежігін айтцанмен, түсінбейсіц (Түрікм.,
Таш.).
і/Ежіл-ғожыл (Қост., Жан.). Мең-зең, мыж-мыж.
Кешегі мәжілістен кейін е ж і л-ғ ожы л болып цалып-
ты (Қост., Жан.).
Ежіре: ежіре қылу (Жамб.: Шу, Мойын.). Келісу,
уаделесу. Қалыц малы 47 босын деп ежір е цылыпты
(Жамб., Мойын.).
Езмалта (Сем.: Ақс., Көкп.). Мәжнүн, жарым ес.
Соныц өзі.езмалта болғаннан сау ма? (Сем., Ақс.).
Екенше (Алм.: Жам., Шел.). Кішкене қапшық,
дорба. Бір дейілше (ц.) тарыны е к е нше г е беліп
салып, аузын тігіп, жүк астына жыйып тастадым
(Алм., Жам.).
Екпе жуа (Қост., Жан.). Пияз. Етке екіге жуа ту-
раса, дзмді болады (Қост., Жіам.).
ЕкпіндЩ ақ су (Жамб., Мер.). Тау суы. Екпін д[і]
а ц с у мен егінді тез суғаруға болады (Жамб.,
Мер.).
Ексімдену (Қост., Жан.). Ашулану, екілену, қызып
көтерілу. Неге босца ексімденесіц (Қост., Жан.).
Екі жүздеме (Сем., Абай.). Екі жүзді, түрақ-
сыз сенімсіз. Оцласын екі жү з д е м е кісі (Сем.,
Абай).
Екі қатар үй (Орал, Чап.). Екі қабат үй. Былтырдан
^ері екі цатар үйд е түрамыз (Орал, Чап.). Акчу-
риндердіц екі цатар тас үйлерініц ішкі жағы
биік дуал (X. Есенж., Ақ Ж., I, 78).
Екі пай (Қосг., Жан.). Екі ұдай. Сол кезде ел екі
^ай болып түр еді (Қост., Жан.).
Екі тарып болу (Қ.-орда, Сыр.). Екіге бөліну, екі
7^59 97
жікке бөліну. Бұрын байлар екі та рып< б о л ы і
айтысатын да жататын (Қ.-орда, Сьгр.).
Екіл (Жамб., Қор.). Жігерлі, кдйратты. Жас кезі.
де мен е к і л едім (Жам-б., Қор.).
Елеген (Алм., Кег.; ПІымк., Түл.). Леген, шылап-
шын. Парсы тілінде — ләгән — шылапшын, жуынды-
шайынды құятын ыдыс (Крат. перс.-рус.-азер. сл.,
1945).
Елек-қалақ (Жамб., Жуа). Елең-алаң, таң сәрі,
алагебе. Ертец е ле к-ц алац болғанша істейміз
(Жамб., Жуіа.).
Елет (Жамб., Шу). Туыс. Батыр өзініц е л е т і м е н
Іле бойында жүреді, Е л ет болған бес болыс цацлы
бар (Жамб., ІПу).
Ел-сел (Қ.-орда: Сыр., Жал., "Қарм.). Ағыл-тегіл.
Сырдыц е л-с е л ағып жатцан суын пайдалан[а] алмай
отырған да ел бар (Қ.-орда, Жал.). Өлтіріп осы арада
Әшкәбүсті, Ағызып етіп едім цанын е л-с е л (Рүст.
Даіст., 256).
Елпек (Шығ. Қаз., Зай.). Елгезек, тіл алғыш. Мен
өзім е лпек адаммын (Шығ. Қаз., Зай.).
Елі (Орал, Қарат.; Гур., Маң.). Үзаққа созылатын
көз ауруы. Көзіц е л і болса, көзілдірік ки (Орал,
Қарат.).
Елік ауыз болу (Жамб., Мойын.), Қисыны кету,
ұйқаспай кету. Сөзі е лік а у ы з б о лып кетіпті
(Жамб., Мойын.).
Емесек (Қост., Жан.). Жымқырма, үрлық. Жарма-
ғамбеттіц е ме с ег і бар еді (Қоют., Жан.).
Емкән (Қост., Жан.). Нүсқа, түлға. Біреуден үйрен-
ген сөздіц е мк гнін бүзбау керек (Қост., Жан.).
Емпеңдеу (Қост., Жан.). Асығу, үмтыла еңкеңдеу.
Осы сен емпецдеп осы ауылға келе береді екенсіц
(Қост., Жан.).
Ендегей (Жамб., Қор.). Тегін, мол. Піспектіц енд е-
г ей етін жейміз де, цымызын ішіп «кім март?» — деп
таласамыз (Жамб., Қор.).
Ене жап (Түрікм.: Тапі., Мары, Тёдж., Көнеүр.).
Үлкен арық. Мына ене жапты бүрын басцаша —
хан жабы деп атады (Түрікм., Конеүр.).
Ене қой (Түрікм.: Красновод., Таш., Мары). Ана-
лық қой, саулық. Әр дүз ене цой д а н 140 цозы ал-
малы (Түрікм., Таш.). Түрікменше эне — ұрғапіы
(Рус.-туркм. сл., 1956).
Енеғара-ай (Түрікм.: Апіх., Таш., Мары). Ода-
98
ғай сөз. Енеғара-ай, мына не сүмдыц! (Түрікм.,
Тапі.).
Енепай (Қ-орда: Сыр., Жал.). Мол, көп. Осы гүнде
колхозда ен епай жүмыс бар ғой (ІҚ.-орда, Жал.).
Еңбек күн кесу (Түріікм.: Таш., Красновод., Тедж.).
Еңбек күл шегеру, қысқарту. Азбарларды заяласа (ц.)
екі ецбек кү н кесіледі (Түрікмен., Красвовод.).
Ал, олардыц бір цатарынан штраф үшін, 5—6-лаған
ецб ек кү н ке с кен («Жұмысшы», 3.III.1942).
Еңбек қашу (Қост., Жан.). Жалқаулану, жұмыс
істегісі юелімеу. Е цб ек цашт ы. Е цб ек цашс а,
жүмыс өнбейді. Колхозда ецб ек цашц ан адамдар
жоц (Қоют., Тор.).
Еңбек өлтіру (Шымк., Қызылқ.). Еңбек күнін шеге-
ру, алашақ табысын кеміту. Сөгіс, ецб е к өлтір у
сияцты шаралар цолдандыц (Шымк., Қызылқ.).
Еңбекке чашу (Жамб., Қор.). Еңбекке бөлу. Е цбе к-
к е астыц, ацча чашца лы жатыр (Жамб., Қор.).
Еңсе (Қ.-орда, Арал). Ел, аймақ, Ецсеме келдіц, ец-
сеғарац (қ.) цайда? (Қ.-орда, Арал).
Еңсеғара (Қ.-орда, Арал). Бұрынғы кезде күйеуден
еңсеме, аулыма келдің деп алатын кәде. Ецсемр келдіц,
ецс еғ а рац цайда? (Қ.-орда, Арал).
Еңселу (Түрікм.: Красновод., Таш., Апгх.). Бңсе-
сі түсу, күйзелу. Мәшін табылар, ецс е лмей-ац
цой (Түріюм., Краюновод.).
Еңсесі күйген (Сем., ¥рж.). Болбыр, өз сыбағасынан
құр қалатын адам. Ылдым-жылдым екі асайды, ецс е-
с і күйг ен бір асайды (Сем., ¥р«к.).
Еңсеу (Целин., Атб.). Көигоеу, сағыну, аңсау. Ол
взініц баласын ецс еп отыр (Целин., Атб.).
Еңіз-теңіз (Қ.-юрда: Сыр., Жал., Қарм.). Ағыл-тегіл.
Жайлаудағы мал еціз-теціз, күнде санап отыр-
маса, біреудіц малына біреудіц малы цосылып кетеді
(Қ.-орда, Сыр.). Еціресті Иран елі еціз-теціз, Еді —
деп, — кей-цысырау мен Паруд егіз (Рүст. даіст., 225).
Еңілік (Ж»ам?б.: Мер., Луг., Мойын., Шу; Алм.,
Жам.). Тамыры тереңге кететін, бойы аласалау, түбі
қызыл, тауда, құмды жерде шығатын өсімдік. Ецілі-
лікт іц жапырағы тез үшып кетіп, түбірі І^алады
(Жамб., Шу). Бүрын цыздар цой майын цосып, бетіне
ецілік жағатын. Бетіц еціліктей цып-цызыл, бетіце
ецілік жацтыц ба? (Алм., Жам.).
Еңіреу (Гур., Маң.). Терең үңгір, шұңғыма, атган.
Ебейдей (қ.) төсі салынған, Егеудей тісі жанылған,
99
Шецбердей белі бүгілген, Еңіреудей кезі үцілген
(Қашаған ақын).
Епірпгік (Түрікм.: Красиовод., Нөбид., Жеб.). Түйе-
нің шұбатына жаңа сауылған сүт құйғанда пайда бо-
латын көпіршік. Сүт цоспағансыц ғой, е п ірші г і жоц
(Түрікм., Красновод.).
Ергеншек (Жамб.: Луг., Жам.; ПІығ. Қаз., Күр.).
Киіз үйдің я қораның к?ашамалы, жақтаулы есігі.
Ердің тырнағы (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары). ЕрдІң
қапталдық ағашының алды-артыядагы шығыңқы жері.
Ереже (Жамб., Мер.). Қымыздың түбінде қалған ір-
гігі. Қымыз ереже боп кетіпті (ЖаМб., Мер.),
Ерен-паран (Алм., Кег.; Жамб., Мер.). Елең-алаң,
таң сэрі. Ертец е ре н-п аранда түрып үй үстіне
салатын ағашца кетеміз (Алм., Кег.). Е ре н-п аран-
д а атты үстап мінді (Жамб., Мер.).
Ерен-тозан (Гур., Маң.). Быт-шыт, бөлек-бөлек.
Жайылып жатцан жылцыны цуып ере н-т озан цыл-
ды (Гур., Маң.).
Ерепан (ІПығ. Қаз., Күр.; Алм., Шел.). Орасан, ете,
тіиті, ересен. Е р е п а н жацсы, ерепан жүйрік (Шығ.
Қаз., Күр.). Сіз ерепан көп жүре бермеціз (Алм.,
ПІел.).
Ересею (Сем., Абай.). Ересек болу, есу. Абай ере-
сейіп цалған (Сем., Абай). Ересейіп цалған ба-
ланы көтерген бойында Мырзахан да цуанышца бөле-
ніп, айналып толғанады (К. Ораз., Аіқ. жаз., 1959, 41).
Ерет (Түрікм.: Қиян., Бекд., Кулы., Красновод.).
Якорьдың жібін байлайтын ағаш, кошкі (қ.). Байца
е ретке соцтырма, сындырарсыц (Түрікм., Қиян.).
Еркектеп кету (Алм., Жаім.). Қауын-қарбыздын
түйінді аз салуы. Біздіц цауын-дарбыз е ркект еп
кетіпті (Алм., Жам.).
Еркесоқ (Гур., Маң.). Ерке. Е р к е с о ц бала (Гур.,
Маң.).
Еркеше (Қ.чарда, Арал). Ерпгік. Аттыц е ркеше-
еін дүрыстап байла (Қ.ч>рда, Арал). Қа егершё.
Ерлеу (Ақт., Ойыл; Орал, Жән.). Ерттеу. Ол аттар
ерлеу лі түр деймісіц, ер ап шыц үйден (Ақт., Ойыл.).
Аттыц арцасын суыц сумен жу да, жацсылап е р ле
(Орал., Жән.). Қ. і егерлеу,
Ермене (Қоіст., Жан.). Ермен. Осы ауылдыц отыр-
ған жері ерменелі жер (Қост., Жан.).
Ернек (Ақт., Ойыл; Гур., Маң.). Ернеу, жиек, шет.
Темір аяцтыц ерне гі цайцайып, тамац^ішкізбейді
100
(Ақт., Ойыл). Е рн е г і биік цайыц. Әбден орналасып
алып, цолындағы найзамен цистернаның манағы екі
жігіт тұрған е р н е г ін е төнді (Гур., Маң.).
Ерсең-қарсаң і(Қост., Жан.). Ерсілі-қарсылы. Осы
жігіт ерсец-царсац әуре болып жүр (Қост.,Жан.).
Ерсі 1. (Оем.: Абай, Ақс., Көкп., ¥,рок.). Жақсы,
қолайлы, таптырмайтын. Бүл ат арба мен шанаға цан-
дай е рс і (Сем„ Абай.); 2. (Шығ. Қаз.: Зай., Күр.,
Тар.). Аоа, еге, тым. Ол ерсі жацсы кісі. Ол ерсі
жацсы етік сатып алды (Піыр. Қаз., Зай.).
Ерік I (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Өрік. Е р і к т і ц атасы Өзбекстанда ғой (Түрікм., Таш.).
Түрікменіпе — эрик (Рус.-туркм. сл., 1956); ^қарақал-
пақіпа — ерик (Рус.-карак. сл., 1947); ! эрук
(М. Қашқ., I, 99).
Ерік II 1. (Ақт., Жүр.; Орын.: Ад., Бөр.). Қымыз-
дың түібіндегі ұйып қалғаны. Қымыздың түбіне ерік
түрып цалмасын,сапырып жібер (Ақт., Жұр.). Қымыз
түбінде 'қалатын қалдық. Е рік цымыз түбінде іртік-
іртік болып цалады (Орын., Бер.); 2. (Гур., Маң.). Тері
илеу үшін ұннан, кебектен жасалған ащы зат.
Ерісу (Гур., Маң.). Керісу, егеюу. Бостан-босца ері-
с іп неге керек (Гур., Маң.). .
Есасы (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары). Негізгі, басты.
Е с а с ы істердіц біразы нобайланды (Түріжм., Таш.).
Түрікменше—эсасы (Рус.-туркм. сл., 1956); езбекше—
асосий (Рус.-уэб. сл„ 1954); I— I (араб) — негіагі,
ірге таюы (Л. Буд., I, 39).
Есе (Қ.-орда, Арал). Ес, сана. Үйреткенмен бола ма,
өзінің ес ес іне бермеген соң (Қ.-орда, Арал).
Есек 1. (Қост., Жан.). Егін, іпеп шагпқанда шабыл-
май қалған жер, жал, шүй (қ.). Анау белорацпен
шөп шапцанда ес ек цалдырып кетіпті (Қост., Жан.);
2. (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Арық қазушылардың
өлшеп алған жерінен қазып үлгермей қалған жері. Ол
күнде есек цалдырмаймыз деп, кешке дейін жан са-
ла жүмыс істеуш{і] едік (Қ.-орда, Сыр.).
Есер жабық (Қост., Жан.). Болар-болмас, тәуір ғана.
Мына аттың ес ер жабыц еті бар екен (Қост., Жан.).
Еспе 1. (Ақт., Ойыл; Түрікм.: Краеновод., Ашх.,
Мары, Таш.). Тайыз құдық. Е с п ен ің суы тайыздан
шыццанмен, тапшы ғой (Түрікм., Красновод.); 2. (Қ.-ор-
да: Сыр., Жал.). Құмды жерден аіпып су шыпару. Осы
жерді еспе деп атайды* Еснеден мал су ішеді
101
(Қ.-кмрда, Сыр.). Теціз жағасынан цазылған еспелер
кепке шыдайтын (Ақт., Ойыл.).
Еспек (Түрікм,: Таш., Тедж., Мары). Каналдағы су-
дың аз кезінде басқа жерлерді бөгеп тастау аркылы
белгілі бір арыққа су шыгару, Колхоз адамдары
е с пекке кетіпті (Түрікм., Таіп.).
Естек (ІПымк., Мақ.). Есек. Ана есте к жатып
алды ғой, эрі айдап жібер (Шымк., Мақ.).
Естімші (Тау,, Қотп.). Белгілі, естіген. Мынауыц
естімші хабар (Тау„ іҚош.).
Естіміш (Гур„ Маң.; Түржм.: Краен-овод., Ашх.,
Таш.). Естігені коп, ікәрі құлақ. Құлшыц естіміш
адам (Түрікм,, Красновод.).
Есік-есік болу (Қ.-юрда, Арал). Жік-жік, бөлек-бөлгк
болу. Малы өріп е с і к-е с і к б о лып кетіпті (Қ.-орда,
Арал).
Ет бидай (Түрікм.і Таш., Тедж., Мары). Бидайдьің
дәні қата ібастаған кеиі.
4" Ет көрпе (Жамб.: Мер„ Шу, Лут.). Жерге теселмей-
тін, тек жамылуға арналган көрпе.
Ет күрке (Қост„ Жан.). Шошала. Шошаланы е т
күрке деп те атайды (Қост„ Жан.).
4"' Етек кейлек (Алім„ Жам.). Юбка. Мен өткен базар-
да эйеліме ет ек көйлек сатып алдым (Алм„ Жам.),
Етене (Шы№к.: Сайр„ Қызылқ.). Суды толтьгра, мол
жіберу. Мацта етене ғып суғарылдъғ (Шымк., Оайр.)
Еткел (Жамб„ Мойын.). Ет-жеңді, оеіміз. Ерлі-байль,
ет к е л кісі цайд[а] екен деп келдіц бе? (Жамб„ Шу).
Етмал (Қ.-орда, Арал). Ықтимал. Бабажанныц са
райы мұнан 94 жыл бүрын цұлауы етмал (Қ.-орда
Аріал).
Еш зат (Орал, Гурьев). Еш иәрсе. Отаннан цымбат
еш з ат жоц (Н. Байғ., ШЖ, 271).
Ешек арқа (Түрікм.: Красновод., Қнян„ Қулы.). Ит
аркд. Тона (ц.) ешек арца үй Бердінікі (Түрікм.,
Қулы.).
Ешкемер (Түрікм.; Красновод„ Небид,, Ашх„ Ма-
ры, Теідж„ Таш.; Гур„ Маң.). Батіпаіқ, қүмды жерде бо-
латын кесертке. Жауынан қорғанғанда қүмға батып
кетеді. Қарақалггақша — ешкимар (Ка’рак.-рус„ сл„
1958). Сүпы сұмнан шығады, Е шк емер цүмнан шы-
ғады (мақал).
Ешкілтай (Гур„ Маң.). Епгкі асығы. Қой асығы бол-
маса, еш кі лт ай саца цылуға жарамайды (Гур„
Маң.). Қ. ешмеік.
102
Ешкісасыр (Свм., Үрж.). Қурайдың бір турі. Е шкі-
с ас ы р бағалы өсімдік (Сем., ¥рж.).
Ешмек (Орын.: Ад., Бөр.). Ешкі асығы. Ешмек
сацаға жарамайды (Орын., Бөр.). Қ. ешкілтай.
Ештеңке (Алм.: Кег., Шел., Еңб,), Епггеме. Ешт ец-
к е етпес, барып цайт! (Алм., Кег.).
•щ*
Жаба I (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Бүркітті ұстайтын
шаңырақ сияқгы құрал.
Жаба П (Қ.-орда, Жал., Сыр.). Піоп суыратын құ-
рал, Ж а б а м е н шеп суырамыз (Қ.-орда, Сыр.).
Жаба: темір жаба (Түрікм.: Красновод., Бекд.,
Жеб., Небид., Ашх.). Шәп үйетін айыр. Тайлацтыц ша-
бына т емір жаб а тығып алыпты (Түрікм., Ашх.).
Түрікменше: яба— айыр (Рус.^туркм. сл., 1956); Қа-
рақалпақша: жаба — айыр (Рус.чкарак. сл., 1947).
Жабазы 11 жаппазы (Сем., ¥рж.; Шығ. Қаз.: Тар.,
Эай.). Киіаден, илеген теріден жаааған агашсыз қамыт,
киіз қамыт (ор. шлея). ЛС аб азыны арбаға жегетін
туйеніц мойнына кигізеді (Шығ. Қаз., Зай^). Ж а б а-
зыны диханшы шаруаныц езі жасайтын (Сем., ¥рж.).
Жабайытпа (Қ.-орда, Қарм.). Тілегімен, қалауын-
III
ша, еркінше. Асан ез жабайынша армияға барған
болатын (Қ.-орда, Қарм.).
Жабан (Қ.-орда, Арал). Жайылымга жақсы, бетеге-
лі, от жер. Шеп шаппаған жылы малды цыстай ж а-
банғ а бағып шығамыз (Қ.-орда, Арал).
Жабдан (Қост., Сем.). Қыр. Ертеде ПІоцай батыр
жа бд анғ а шыццан ғой (Қост., Сеім.).
Жаблық (Сем., Абай), Талааі, тілек, әтінілі. Сізге
айтатын жаб лығымыз бар (Сем., Абай).
Жабу (Алм., Кег.). Пісіру, салу. Қыстай осы мешке
нан жауып шыцтыц (Алм«, Кег.).
Жабынды шөп (Орал, Чап.). Үйдін; тэбөсіне жапқан
іпеп.
Жағайымдану (Сем., Абай). Жағыну. жағымпазда-
ну. Ол басшыларға жағайымданып жүретін кісі
(Сем., Абай.).
Жағатгау (Тау., Қош.). Жағалагу, ептеп айту, шет
жанасын сездіру. Ол әцгімені ж а ғ а т т а ліИ^айтты
(Тау„ Қош.).
Жагыдан (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Киіаден жа-
'103
салған сандық тысы. Осы күнге дейін жағыданға
серек-жарақ саламыз (Қ.орда, Сыр.)- Қ-« жағылан,
жақтан.
Жағылан 1. (Жамб., Жуа.; Алм., Жам.). Ерте кез-
це қайыстан, былғарыдан жасалган оандық. Ж а ғ ы-
лан ғ а мата салады (Жамб., Жуа.). Бүрын жағы-
ланды үсталар істейтін еді (Алм., Жам.); 2. (Жамб.:
Шу, Мер., Ңор., Луг.; ІПымк,: Сайр., Қызылқ.). Сыр-
тын былғарымен қантаған киім салатын сандықша,
чемодан. Біз чемоданды жағылан деп те атаймыз
(Жамб., Шу). Ж ағ л а нғ а киім-кеншек салады
(ІПымк., Сайр.). Қ,: жағыдан, жақтан,
. — Жағылан тыс (Орал, Чал.). Плаштың қалпағы.
Жағыс (Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.). Өзөннің, теңіздің
жағасында қайыққа мжетін қолайлы орын. Теціз жа-
ғасында жағыстыц жерлер болады (Қ.-орда, Арал).
Қайыц цайырлап, жағыссыз жерге келе алмайды
(Гур., Маң.).
-р' Жадағаи 1. (Шымк., Қызылқ.; Сем.: Ақс., Абай).
Астарсыз тігілетін жеңіл шаіган. Ол шыли (қ.). жад а-
ғай киетін (Шымк., Қызылқ); 2. (Түрікм.: Красно-
вод., Таш., Ашх.; Гур., Маң.). Аріасына жүн таргып ті-
гілген астарлы шапан. Жадағайсыз жан цалмас,
Жаз^, берсе тал цалмас (мақал).
~Жады: жад[ы] ағаш (Жамб., Тал., Жам.). Шом
агаш. Түйеніц жады ағашы үйдіц артында жинау-
лы түр (Жамй., Тал.).
Жадыбас (Алм., Кег.). Қыдыруды сүймейтін, үйі-
нен шықпайтъш а-дам. Сеніц балац жадыбас цой өзі
(Алм., Кег.).
Жазғылық (Ақт., Ырғ.). Жаз, іжаздыгүні. Ж а з ғ ы-
лыцца ағаш үй артыц цай, ауасы жацсы (Ақт,,
Ырғ.).
Жазу-бұзу (Түрікм.: Краеновод., Ашх., Мары,
Таш.). Жазу-сызу. Ол зйел жаз у-бү зу д ы білмейді
(Түрікм., Ашх.). Бүл жүмысты меніц әйелім істесін,
жаз у-б ү зу есептерін өзім жазармын... («Жүмысшы»,
18. VIII. 1954). Түрікменпіе: бозмак — сызу, ешіру
(Рус.-туркм. сл., 1956).
Жаиқор (Қост., Жан.). Жайдары, ақ көңіл, жақсы.
Жайцор жігіт, жайцор мінезді (Қост., Жан.).
Жаибағыс (Сем., Абай). Өнімсіз іс, әрекет. Шы-
рағым, мынауыц жайбағыс цой (Сем., Абай).
Жакбар (ИІъімк., Қызылқ.). Бегде, көлденең. Өзіц-
ді де жайбар адамға санаймын (ПІымк., Қызылқ,).
104
Жайбат (Жамб., Мойын.). Жазық. Судыц анау ж ай~
б ат жеріне түселік (Жамб., Мойын.).
Жайдақ қора (Шымк., Оайр.). Жазда қой жататын,
төбееі ашық қора. Ңой жазды күні жа й д а ц ц о ра~
д а жатады (ПІымк., Сайр.).
Жайдақ ілам жалпылдақ шам (Орал, Чап.; Орьш.:
еткесіз, шынысыз шам, лепіл-
деск (қ.). шам, сықсима (қ.).
Жайрату (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.). Жариялау>
әйгілеу. Атағыцды ж ай рат ам дейді бүл бала
(Түрікм., Таіп.). Түрікменше — яйрамак (Рус.-туркм.
сл., 1956).
Жайсаң (Сем.: Ақс., Көкп., Шұб.). Малдың суаты
ретінде пайдаланылатын жайылған су, айдын көл.
Малды жайсацға апар (Сем., Ақс.). .„Мынау жай~
с ацныц аты не? (Сем., ПІуб.).
Жай табан етік (Қост., Жан.). Ұлтармалы етік,
қайымалы етік. Бір цысца бір жай табан етік
шыдайды (Қост., Жан.).
Жаяуат (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Өткел. Сайрам
суында бірнеше жай у ат бар (Шымк., Сайр.).
Жайын (Қ.орда, Арал). Жай, бос. Ол уацытта бүн~
дай жүмыс жоц, жайын нзрсе ғой (Қ.-орда, Арал).
Жайын жұмыс (Тау., Қоіп.). Жай жүыъгс, қара жұ-
мыю. Мен жайын жүмыстыц адамымын ғой
(Тау„ Қош.).
Жақаптасу (Тау., Қош.). Жақындасу, сөйлесу, ди-
дарласу. Сен онымен жацаптасып қальптсың гой
(Тау., Қош.).
Жақат (Алм., ІПел.). Пайда, табыс, өнім. Огороды-
мыздан ж а цат быйыл көп түсті, Колхоз егісінен ж а~
цат көп (Алім., Шеіл.). Араб тіліяде — жаһаз — еңбек,
күш, ьшта (Крат. перс.-рус.^аэер. сл., 1945).
Жақы 1. (Алім., Шел.; Жамб.: Шу, Мер., Қор.).
Тайжақы, құлын жарғақ. Бүрын біреулер ж ацы кие~
тін еді (Алм„ ПІел.); 2. (Жаімб.: Шу, Мер., Ңор.). Тай
терісінен істегі төрге салатын зат.
Жала қою (Тау., Қош.). Жала жабу. Ол Асцарға
жала цойыпты (Тау., Қопі.).
Жалақ (Сем.: Абай, Ақс., Кекп.; Шығ. Қаз., Гл.).
Ащылы, сортаң жер. Мал жа л ацц а иірілді (Сем.,
Абай). Жа лац жер ащылы болады (Шығ. Қаз., Кат.).
Жаламат (Қост., 06.). Ботқа, қою көже. Келін бала~
га мына ж а л а мат т ан цүйып берсецші, ішсін
(Қост., 06.).
105
ЖалаМық (Орал, Чап.). Сүтке үн салып, қант қо-
сып пісірген быламык, сияқты тағам.
Жалан = жалаң.
Жалаң жалан (Ақт., Ырғ.). Шығырдьщ арқалы-
ғы, әуіттің (қ.) үстін ала салынады. Суоңтың (ң,) бір
жағы жалаң ағашка бекітіледі (Ақт.. Ырғ.).
Жалаңқия (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары).
Сұрңия, сүм, жалдап. Бүлардың көбі жалацция
келқді (Түрікм., Таш.). Қарақалтақша — жалаңқая
(Караік.-рус. сл., 1958); сіБій. есекіпіл, жалдап
(М. Қашқ., ПІ, 382).
Жалас (Ақт., Шалқ.; Гур., Маң.). Жал, таудың қы-
ры, жота, белес. Анау көрінген жаластың ар жа-
ғында (Ақт., Шалқ.).
Жалатай (Гур„ Маң.). Жылпос, алдамшы. Ол жүр-
ген бір ж а л а т а й жан ғой (Гур., МБаң.).
Жалатайшылық (Түрікм.: Ашх„ Таш., Мары).
Азғын, сүм, ала аяқ. Мен бір ертерек жалатайшы-
лыц жасаған адам ғой (Түрікм., Таш.). Түрікменше
жалатай — баокесер, ала аяқ, ел кезер (Турк.-рус. сл.,
1940); қарақалпаіқша жалатай — ала аяқ (Карак.-рус.
сл.^1958).
Жалба (Қ.-орда, Арал), Қоқыр-соқыр, ескі-қүсқы.
-Ж а л б а арқалап, шаршап келді (Қ.-орда, Арал).
Жалбай (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Қост., Жан.; Орын.:
Ад., Бөр.). Тымақтың я бөріктің сыртынан киетін жа-
.. лаң қабат бас киім, жалбағай, күләпара, капюшон.
Бөркімнің сыртынан ж а лбайы мд ы кимесем, бүгун
күн суъщ екен (Қост., Жан.). Ж а л б а й — ыстъщта
киюге рацат киім (Қ.-орда, Сыр.). Қ.: далібай, жал-
ған тыс.
Жалган тыс (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.;
Орын.: Ад., Бөр.), Жадағай, күләпара, астарсыв бас
киім. Бір жалған тыс керек-ац (Түрікм., Красно-
вод).. Қыста түмаң сыртынан ж а лғ ан тыс киеміз
(Орын., Ад.). Жалған тыю — жалбағай (Н. Ильм., Ма-
териалы..., 131). Қ.: далбай, жалбай,
Жал-жұғын (Тау., Қош.). Жал-құйрық. Мынау ат-
тъщ жал-жүғыны неге өспей цалған? (Тау., Қош.).
Жалман I (Орын.: Ад., Бөр.). Жыліқы ауруы.
Жа лманмен ауырған жылңы шөп шайнай алмай-
ды (Орын., Бөр.).
Жалман II (Гур., Маң.). Қанжардың басы. Қолын-
дағы жеке ауыздың жалманының үзындығы бір
царыстай бар (Гур., Маң.).
106
Жалмаң ңұлаң (Сем., ¥рж.). Ащылы сор жерге
піығатын жапырақты шоп. Жалмац цү л а ц деген
шөптіц түрі бар (Сем., ¥рж.).
Жалмыт (Тау., Қош.). Ашқарақ, қомағай, аш көз-
дену. Ж а л мыт боп жалмацдай беруге болмайды
(Тау., Қопі.).
Жалпақ нан (Орын.: Ад., Бөр.). Ашытпай, жұқа-
лау етіп, қазанға майсыз пісірілген нан.
Жалпоз I (Қ.-орда, Арал.). Ат жабуы. Көбінесе ес-
кі ау торынан жаюайды. Аттыц ж а лпо зы болса,
оныц мацайында маса, сона аз болады (Қ.-орда, Арал).
Қ. жалпош,
Жалпоз II (Алм., Жам.). Желіқам, жауыр атқа са-
латын ер. Бүрын жауыр малды жалпоз с а лып мі-
нетін (Алм., Жам.).
Жалпош (Жамб., Мойын.). Маса, сюна көп жерде
атқа жабатын жабу. Жазда маса көп болғанда атты
ж а л п ош с а лып мінеді (Жамб., Мойын.). Қ. жал-
поз I.
Жалпуош (Қ.-орда: Жал., Сыр.). Аттың жабуы.
Аттыц жалпуошын өрнектеп тігу салты да бар
(Қ.-орда, Сыр.).
Жалпылдақ (Орын.: Ад., Бөр.). Шымылдықтың
желбірегі. Мынаны бізде шымылдыцтыц ж а лпы л-
дағы дейді, сіздерде цалай? (Орын., Ад.).
Жалпылдақ шам (Орын., Ад.). Жайдақ піам, шы-
ньюыз, ішяласыз шам. Жалпылдац шам цазір жоц
(Орын., Ад.). Қ. жайдац шам.
Жалпылдауық (Алм.: Шел., Жам.). Жануы, сөнуі
тез, жылыту қуаты шамалы отын (қамыс, қурай, қо-
ға). Қоға, цурай тзрізді отындарды ж а лпы лд ауы ц
дейміз (Алм., ІПел.).
Жал-су (Ақт., Шалқ.). Жал. Атыныц ж а л-с у ы
тзуір көрінеді (Ақт., Шалқ.).
Жалт (Түрікм.: Краановод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары; Орал: Чап., Жымп.; Ң.-орда, Арал). Найзағ^й.
Жал-тамыр (Ң.орда, Арал). Жал. Ацтаныц ж акл^.
т а мы ры бар, күйлі мал (Қ.-орда, Арал).
Жалт ойнау (Қ.-орда, Арал). Найзагай ойнау, күн
жарқылдау. Қалыц бүлт көтеріліп, жа лт ойнай
бастады (Қ.-орда, Арал).
Жалына қаңтарулы (Гур., Маң.). Семіз. Жа л ына
цацтарулы айғыр (Гур., Маң.). V.
Жам I (Шыж.: Қызылқ., Ш&у.). Табақ, ыдыс.
Жам П (Шымк., Сайр.; Қ.-орда, Жал.). Леген, шы-
107
лапшын, кірлен (қ.), кір жуатын ыдыс. Жамды там-
ға енгізіп цой (Шым., Сайр.). Ж а м ғ а цол жуды
(Қ.-орда, Жал.).
Жам Ш (Жамб., Жам.). Қызылшаның жарамсыз
қалдығы. Қызылша егетін колхоздарда жам көп, оны
текке цалдырмайды, пайдаланады (Жамб., Жам;).
Жам IV (Орын.: Ад., Бөр.). Ру, ата. Жағалбайлы
бірнеше жамға бөлінеді, Малатау жеті жам болады:
бір ж а мы — шүбар, екінші жамы — бұцар осы жерге
орналасцан (Орын., Ад.).
Жам V (Гур.: Маң., Тең.). Теңіздің терең, езек жер-
лері (ор, яма). Тымыц күндері де а мныц беті тол-
цып жатады (Гур., Маң.). Тецізде балыцтар жамғ а
жатады да, цыстыгүні өзенге царай өріп шығады
(Гур., Тең.).
Жам VI (Қост., Сем.). Үйінді, боныр, боіқтьщ.
Жамалы жақсы (Шымк., Қызылқ.). Түрі, өңІ жақ-
сы. Ж а м а л ы жацсы цыз (Шымк., Қызылқ.).
Жамандат түю (Сем., Көкл.). Айыптау, ңаралап
сөйлеу. Сот процесінде прокурор ол туралы ж аман-
дат түйді (Сем„ Кекп.).
Жамбақы (Алм., Еңб.). Мал ұрлайтын ұры. Ол
жамб ацы адам, баласына жацсылыц істемейді
(Алм., Еңб.).
Жамбар тарту 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Қоет., Жан.).
Жақын тарту, туыс керу. Бастыцтыц жамбар т ар-
татын жацындары көп (Қ.орда, Сыр.). Ол Марияш-
ты ж амбар тартты (Қост., ЖАн.); 2. (Қост„
Жан.). Жағыну, жарамсақтану. Бүрынғы кездегі жа-
сауылдар бай, болыс, билерге жа мб ар тартатын
(Қост., Жан.). Қ. Жамбарласу.
Жамбарласу (Қост., Жан.). Жарамсақтану. Ол
кездегі жасауылдар бай, болыс, билерге жамбарла-
сып жүрді ғой (Қост., Жан.). Қ. і жамібар тарту.
Жамбырша (Қ.-орда, Арал). Қауынның тез пісетін
кішкене сорты. Қ.: жәмбілше, жэМше, жегелек.
Жамылшы (Гур., Маң.). Жауында киетін сырт
киім, сулық. Үстіме су өтеді ғой- десец, жамылшы
ки (Гур., Маң.).
Жанағаш I (Орал: Чан., Жымп.). Екі мәткенің ара-
сына салынатын ағаш, арңалық.
^Жанағаш П (Жамб„ Жуа.). Жетек. Дара көлік жеге-
тін арба, шананыц ағашын ж анағ аш дейміз
(Жамб„ Жуа.).
Жанам[а] арық (Шымк„ Қызылқ.). Егін жиегінен
108
өтетін кішкене арық. Ж а н а м [а] а р ыц т ыц суы
егістік жерлерді жанамалап ағады (ПІымк., Қы-
зылқ.).
"'''ЗКанан (Жамб.: Мер., Шу, Мойын.). Үлкен кесе.
Келіні бір жанан цымыз цұйып берді (Жамб., Мер.).
Жанарық (Жамб.: ІПу, Мер., Қор., Мойын.). Оқ
арьгқтан (қ.) тарайтын арықтар.
Жандама (Орал: Чап., Жьгмп.; Түрікм.: Красно-
лод», Ашх., Нөбид.). Қабірдің бір бүйірінен ұзын бойы-
на кеулей қазылған қуыс, лақат, оқым (қ.).
Жандарма (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Жанама арықтан
(қ.К алынатын кішкене арық. Жандарманы бай-
лай түратын екен. Жандарманыц суы цазір цажет
емес (Ң.-юрда, Сыр.).
Жандәкүл (Жамб., Мойын.). Үстара салатын қын.
Жандзкүл ілгеріде болған (Жамб., Мойын,).
Жандәсіл (Жамб.; Мюйын., Шу). Бас кесер, жан
кеспе, жүрек жұтқан. Мынау сеніц жаныцда жүрген
жандэсіл, көцілі келмеген күні басыцды цағып
жүре^береді депті(Жамб., Шу).
/Канжал (Қост., Жан.). Шығыршық, есікке құлып
салатын ілгек темір, есікті сыртынан құлыптайтын
баспа темір. Мектептіц есігініц жанжалы эйдік
(ц.) екен (Қоіст., Жан.). Қ. жанжыл.
Жанжыл (Қ.чоріда: Сыр., Жал.; Қост., Жан.). Шы-
ғыргігық, есікке құлып салатын ілгек темір. Есікке
кілтті жанжылға өткізіп саламыз (Қ.-орда, Сыр.).
Есігініц жанжылы мыцты екен (Қост., Жан.). Қ.
Жанжал.
Жаноз: балуан жаноз (Акт., Ойыл). Мойынтұрық-
тың ішкі жағындағы мықты, жұмыр ағаш. Қамыттыц
балуан жанозы бар ма? (Ақт., Ойыл).
Жанпоз (Гур., Маң.). Кердерінің бір түрі. Арғымац-
тан туған цазанат, шабуыл салса нанғысыз, ...Айырдан
туған жанп оз бар, Нарға жүгін салғысыз (Махам-
бет, 33, 1958).
Жанпозы (Жам., ПІу). Өткір, алғыр, пысық. Ахмет
жанпозы жігіт еді (Жамб., ПІу).
Жантақыл ету (Қост., Жан.). Тиіп-қаіпу, тайсақтау.
Жантацыл ет іп жүр деп, тайсалацтап, жүмысты
тиіп цашып істеген адамды айтады (Қост., Жан.). >
Жантарма етіп қою (Қ.-орда, Арал), Өлікті ақым-
дап, жандап қою. Жантарма етіп цойғанда,
адамды іаалцасынан емес, бір цырына бейімдеп цояды
(Қ.-орда, Арал).
109
Жанттау (Гур., Маң.). Жақындау, жуық келу. Қо-
цырорпа бетке шыға келсем, бір цасцыр күшіктерін ер-
тіп, жалап ішетін суға жант т ап келеді (Гур., Маң.).
Жаншы (Гур., Маң.). Жансыз, тыңшы. Жаудыц
жаншысы (Гур., Маң.).
Жаиығу (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.; Гур.: Маң.,
Тең.; Орын.: Ад., Бөр; Орал: Чап., Жымп.). Алас
ұру, жан .талаісу, аюып-саісу. Ж а н ы ғ ы п сөйлейді екен-
сіц өзіц (Қ.-орда, Аріал). Жаныццан адам. Ж а-
ныцп а й отыр (Гур., Маң.). Асцар Текеге барам деп
ж анығ ып жүр (Орал, Жымш.).
Жаны құру (Тау., Қош.). Үрейлену, зәресі ұшу, қор-
қу. ҒСөріп. цояды ма деп, меніц жаным цу рып түр
(Тау., Қош.).
Жавы қыдыру (Түрікм.: Красно-вод., Ашх., Таш.).
Жаны шығу. Мен сол ісін айтцанда, Айтбайдыц жаны
цыд ы рып кеткендей болды (Түрікм., Аптх.).
Жанын жағу (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Ыза
қылу, күйдіру. Мыц десе де түсінбей адамныц жан ын
жағ ад ы (Түрікм., Таш.).
Жанын қору (Сем., ¥-рж.). Жанын сақиау, абайлау.
Ол Асцарға жаныцд ы ц о ры деп айтты (Сеім.,
¥рж.).
Жаның жерге кіргір! (Алм., Жам.). Жаиың пгык-
қыр. Неге жылайсыц, жаныц жер г е кірг ірі
(Алм.рЖам.).
Жаныстыру (Шығ. Қаз.: Күр., Гл.; Сем., Абай;
Тау., Қош.). Шағыстыру, өштестіру, бірін-біріне айдап
салу. Жаныстырмай жүр, біреуді біреуге ж а-
ныстыру — ескі өмірдіц цалдығы (ПІығ. Қаз., Күр.).
Ол жүртты жаныстырмай тыныш жүрсін (Тау.,
Қош.).
Жаң I (Шығ. Қаз., Зай.). Қалыпқа салмай жүмар-
лап сокңан ірі кесек, балшық, Жабыц цырманныц ца-
бырғасына жац соғып, жацадан цалап цойдыц (Шығ.
Қаз., Зай.).
Жаң II (Қ.-орда, Арал). Бүркіт устауға арналған
нгаңырақ тәрізді құрал. Ертеде жацмен бүркіт
үстайтын (Қ.ч>рда, Арал). Қ. жаба.
Жаң[э] әзірде (Орал: Чап., Жымп.). Жаңағы кезде,
жаңа ғана. Ж ац(а] а зірд е осында жүрген еді,
(Орал, Чап.).
Жаңалықта (Орал, Чап.). Жақында. Біз мұнда жа-
110
ца л ыцта ғана келдік (Оріал, Чал.). Жалғыз биесін
жацалыцта сатып жіберді («Жаңа гкол», 17. VII.
1938).
Жаңғақ (ІПығ. Қаз., Зай.). Жаңтау, кәсёк. Есік, те-
резеге жацғ ац жасату керек (Шығ. Қаз., Зай.).
Жаңгыз қазық (Ақт., Жұр.; Жамб.: Шу, Мер.).
Тьпиқанның тік іні. Ат шауып келе жатып жацғы з
ца зыцц а тығып алып аяғын сындыратыны жиі кез-
деседі (Жамб., Шу.).
Жаңқа (Алм., Кег.). Қарағай. Әбіш, соццыны (ц.)
эпкеші, жаццаны жарайын (Алім„ Кег.).
Жаңса (Қ.-юрда: Арал, Қарм.). Жайын бальпқтың
жон еті, майлы жврі. Жайынныц жаңсасы деген осы
(Қ.-орда, Арал). Жацс а жеген жатар ма? (Қ.-орда,
Қарм.). Кейде балықтың қыр арқасын да жаңса дейді.
Жап I (Ақт.: Ойыл, Ырғ.; Қ.-орда: Сыр., ПІиелі,
Қарм.; Қост.: Аман., Жан., Тор.; Шымк.: Шәу., Қы-
зылқ.). Егішіің ііпіне юу жіберетін кішкене арық. Жар-
ма арыцтардыц цүлағы (ц.) ашылып, ж аһца су жібе-
ріледі (Аіщг., Ырғ.). Әбдірәсілдіц егіні су ішіп жатцан
жапты берегірек біздіц егінге царай тарту керек
(Қост„ Ж>ан.). Жаптан алынған су егіске тарайды
(Қ.-орда, Қарм.). Үлкен арыцтан шыццан^ ж а пт а н
царыцтар тарайды (Қ.-орда, ІПиелі).
Жап II (Гур., Ес.; Орал, Қазт.). Қамба. Ж ап қа-
зып, ішіне картоп салады (Гур„ Ес.). Картоп жапта
сацталады (Орал, Қазт.).
Жапақ (Түрікм.: Красновод., Небид., Тас.; Гур„
Маң.). Тарамдалып өсетін, түгі кірпі сияқты, қыста қу-
рамайтын, қой, жылқы сүйсініп жейтін пгөн.
Жапал (Қост., Жан.). Ерте кезде сиырға ерттейтін
ер, ашамай. Сиырға жапа л салшы (Қост., Жан.).
Жапан (Жамб„ Қор.). Жабайы. Осы жерде жапан
жиде бар (Жіамб., Қар.). Қырғызша — жапан (Кир.-
рус„ юл„ 1940).
Жапатай (Түрікм.: Красновад., Аіпх.; Гур„ Маң.).
Төмендеу елтіріден тігілген бөрік. Жал&щт айын
жапырайтып, келе цалыпты (Түрікм., Аіта.).
Жапатару (Гур„ Маң.). Жапа-тарма^-ій, жаілгай.
Біріміз цалмастан жапатару сонра баралыц (Гур„
Жапқы (Гур., Маң.). Жабық,- Жапцы цора
(Гур,. Маң.).
Жаппа (Алм„ Жам.; Шьгмік.: Сайр„ Қызылқ.). Жа-
па, сиырдың іқолмен баттаған төзйгі. Сыйырдыц күнде-
111
лікті цыйынан цол арцылы жаппа соғады (Алм.,
Жам.).
Жаппазы— жабазы.
Жаитас (Шымк., Сар.). Шектес, кершілес. Өзбектер
бізбен жаптас отырады (Шымк., Сар.).
Жапырақтату (Қ.-орда, Арал). Бастырмалатып,
жылдам жүру.
Жар (Орал; Гурьев; Ақтөбе; Орын.: Ад., Бөр.).
Үйдаң қабырғасы. Сурет жарда ілулі түр (Орал,
Чап.). Үйдіц жарын кірпіштен салып жатырмыз
(Ақт., Қараб.). Жар газеті — ңабырға газеті. Лй
сайын жар г а з ет ін шығарамыз (Ақт., ІПалқ.).
Жара I (Қ.-курда, Арал). Дүрыстық, қисын. Осындай
отырғанда айтцаныныц жары (ц.) ж арағ а жуымай-
^ыДҚ.-орда, Арал).
Жара II (Орал: Чал., Жым.; Орын.: Ад„ Бөр.).
Жарты, жартысы. Фермалардан мектепке келіп оцый-
тындардыц тец жарасы интернатта жатып оцыйды
(Орал, Чап.). Дайындалған шөптіц тец жа рағ а жуы-
ғы кэзірдіц өзінде мал цыстайтын орындардыц цасын-
да («Колх. үні», 2. X. 55). Қ. жары.
Жарақты (Ақт.: Ойыл, Ырғ.). Жарамды. Малшы
колхозшылардыц көпшілігінде жа рацт ы түрғын үй
бар (Ақт„ Ойыл).
Жаралау (Қ.орда, Арал). Бүлдіру, жыру. Шегесін
түсіріп жарды (ц.) жараладыц ғой (Қ.-юрда, Арал).
Жарандық (Сем.: Абай, Ақс., Көкп,). Қалқан, саты,
қанат. Арбаныц жа рандығын сындырып жіберді
(Сем„ Көкп.). Жарандыцты арба — сатылы, цал-
цанды арба.
Жарант(ы] арба (Шығ. Қаз., Тар.). Қалқанды, саты-
лы, қанатты арба. Колхоз быйыл үш жаранты арба
сатып алды (Шығ. Қаз., Тар.). Қ. жарандық.
Жарбай (Түрікм.: Красновод., Тедж.). Бура мен
нардың араласынан туған, өркепіі тұтас, әрі бір жағы-
на жығылыңқы келетін, түйенің машар тұқымы. Әрі
тіс басцан, эрі жарбай түйеце үлегіцді шалыстыр
дейсіціз (Түрікм., Тедж.).
Жарғы (Түрпам.: Таш., Көнеүр.). Ағаш кесетін ара.
Бүтацты ағаш жа рғығ а да цыйын кесіледі (Түрікм,.
Көнеүр.). Қарақалпақша — жарғы (Рус.-кар. сл., 1947).
Жарқыніпақ (Түрікм.: Красновод., Ашх
Тапі.).
Сазды жердің жаңбырдан кейін кеуіп, қабыршақтанып
жарылуы. Шағылды жердіц бір цасиеті жарцын-
шац болмайды ғой (Түрікм., Таш.).
112
Жарлау (Гур., Маң.). Хабарлау. Жыйналыс болаты-
нын ж а р*л ад ыц ба? (Гур., Маң.).
Жарлығында (Сем., Абай). Қарауында, қол астында.
Біз Алматының жарлығындамыз (Оем., Абай).
Жарма (Шымк., Қызылқ.; Ақт., Ырғ.; Қост., Тор.;
Қ.-орда, Жал.). Үлкен арық. Быйыл жарманы цсуы,
тапшылау аз болып тұр (ІПъгмк., Қывылқ.). Егінге су
жармадан тарайды (Қ.-юрда, Жал.).
Жарма-жары (Қ.-орда, Арал). Жартысы, жарым-
жартысы. Тиесі ацшамныц жарм а-жа рын ғана
алдым (Қ.-орда, Аріал).
Жармақ I (Алгм., Жа/м.). Садавд, қайыр. Түйесін
ж а р мацц а беріп, өзі эрі царай жүре беріпті (Алм.,
Жам.).
Жармақ П (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Үніның кебегі. ¥н-
ныц ж а рмағын жеген мал семіреді (Қ.-орда, Жал.).
Жарна (Жамб., Мер.). Сыңар, серік. Саған да жа р-
н а табылып цалар (Жамб., Мер.).
"Жарналау (Алм., Кег.). Бөлісу. Мен оған бір цап би-
дайды жарналайыц дегенмін (Алм., Кег.).
Жарық қарын 1. (Жамб.: Шу, Мер., Қор.). Екінші
жылғы тың жер. Ж а рыц ц а ры н жер тегіс болмай
кедір-бұдыр болып келеді (Жамб., Мер.); 2. (Алм.,
Жам.). Біриеше жыл тыңайтылған жер. Быйыл көптеген
гектар ж а рыц царын жер жыртылды (Алм., Жам.).
Жарын (Қ.-орда, Арал; Ақт.: Ойыл, Шалқ., Ырғ.;
Орал: Чіап., Жымп.). Келер жылы. Ол жарын келе-
ді (Орал, Чаи.). Қойлар быйыл онша семірмепті, оныц
есесіне ж арын семірер (Ақт., Ойыл).
Жарып болу (Қ.-орда, Арал). Атақты болу, даңқы
шығу. Ол деген бүкіл Қызылордаға ж арып б ол-
ған (Қ.-орда, Арал).
Жарысқазан (Орал, Чап.). Әйел босанардың алдын-
да қасына жиналған абысын-ажындарының ырым қы-
лып пісіріл жейтін тамагы. Бұрын жарысцазанды
көп пісіретін едік (Орал, Чап.)
Жасаган (Қ.^орда, Қарм.). Жіасы келген, кәрі, жаоа-
мыс. Ж а с а ғ а н жылцыны жемдеп соймаса, күйі де
жацсы болмайд[ы] екен (Қ.-орда, Қарм.).
Жасамал (Жамб., Мер.). Жаіоамътс, жасы келтен.
Қатты терлеп келе жатып су іше ме, ж ас а м а л адам
өзі (Жамб., Мер.). Қ. жасамалы.
Жасамалы (Алм., Жам.). Жасы келген жасамыс.
Мүныц да жасамалы болып цалды (Алм., Жам.).
8—59
113
Жасаңғыр (Алм., Кег.). Жас. Жасацғыр кісі
емес, жүмысты цалай істесін (Алм., Кег.).
Жасатын: жасатыны жақсы (Тау.. Қош.). Түрмы-
сы, жатдайы, халі жақсы. Ол ацсацалдыц жас аты-
н ы жацсы (Тау., Қоап.).
Жасңа (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.), Арықтағы
тайыз жер, өшкел. Иаяпыл (ц.) түрғанда жасцадан
өткеніц цалай? (Түрікм., Таш.). Ж ас ц а д а н өтсец,
бүрын от, ізде цалсац, жер тайғац (мақал). Қарақалпак-
ша: жасца— жьгра, жылға (Карак.чрус. сл., 1955).
Жастағаш |) жастығағаш (Орал: Жән., Казт.; Ақт.,
Ойыл). Түнде жіастанып жататын, кундіз үстіне жүк
жинап қоятын өрнек салған әшекейлі ағаш, жүк аяқ.
Жастағаш алып шығып, төсек сал! (Орал, Жән.).
Жастығағаш I (Ақт., Ырғ.). Шығырдың арқалығын
котеріп тұратын колденең ағаш. Жалац (ц.) жерге түс-
пес үшін жастығағашпен көтереді (Ақт., Ырғ.).
Жастығағаш ІІ=жастағаш.
Жастықтың ауасы (Қост., Об.). Жастықтың қызуы.
Осындай цыйын жүмысты істетіп жүрген ж ас тыц-
тыц ау асы ғой (Қостм 06.).
Жасүлы (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.). Жасы үлкен
адамдарға айтылатьгн қаратпа сөз. Сөзіме нансацыз-
шы, жасүлы (Түрікм., Таш.).
Жасыл ғосақ (Түрікм.: Ашх., Таш.). Кілем өрнегі-
нің бір түрі.
Жасымық 1. (Жамб., Мер.). Бұршақтың майдарақ,
жалпақтау ікелген түрі. Ж а с ы мыцт ы өзбектер көп
егеді (Жамб., Міер.); 2. (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары;
Қарақ.). Жүтөрі. Колхоз жасы мыцты көбірек екті
(Түрікм., Таш.). ясмукь (тат.). чечевица;
бүршақ тәріздео өсімдік (Л, Буд., П, 330).
Жасын салу (Жамб., Қор.). Жасын көрсету. Меніц
өзімніц үй-ішімдегі балаларымныц ж ас ын с а лып
стэрэпке бер деп бардым (Жамб., Қор.).
Жаталақ (Жамб.: Шу, Қор., Мөр., Луг.). Жем-су-
дың нашарлығынан болатын жылқы ауруы. Ж ата-
лацпен ауырған жылцы бір нэсте ауырып, бір нэс-
те (ц.) түрады (Жамб., Шу).
Жатарлайын (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Жатып,
қонақтай жүріп жүмыс істеу.
Жату I) жатырылу (Түрікм.: Таш., Тедж., Ашх.,
Красновод.). К/алу, ыдырау, жою. Енді ол райондыцтан
жатты (Түрікм., Таш.). Мүнан былай цажетсіз де*
114
тауып, мемлекеттік цорғау комитеті жатырылсын
(«Жүмысшы», 14. IX. 1945). Түрікменше — ятмак,
ятырмак (Рус.-туркм. сл., 1956).
Жатык, жер (Түрікм.: Таш., Тедж.). Өзентң жайбар
(жайпақ) жері немесе мал су іпгетін жер (суат). Қара-
қалпақша — жатыц (Карак.-рус. сл., 1958).
Жатып қалу (Түріікм.: Красновод., Небид,, Жеб.,
Ашх.). Тоқтап қалу. Соныц кесірінен кеше іс жатып
ца лды (Түрікм., Красновод.). Осы күндердіц арасын-
да оцу жүмысы жатып цалды («Қарабұғаз көл
жүмы-сшысы», 14.ІҮ.1937).
Жатырылу = жату.
Жатыс (Ақт., Ойыл). Демалыс. Ж атысца дейін
цалаға барып келейін деп едім, ат бергізші (Ақт.,
Ойыл.). Қ. жатыс күн.
Жатыс күн (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.).
Демалъгс. Жатыс күнд е Каспий жағасына баралы.
(Түрікм., Красновод.). Қызыл бүрыштыц жанында
жатыс күндері кино болып түрады (Түрікм.,
Ашх.).
Жауап (Қ.-орда, Арал; Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.,
Көнеүр.). Рүқсат. Ал, балам, маған енді ж ау ап па?
Тацсыр, бізге жауап бер (Қ.-орда, Арал). Директордан
жау ап сүрап Ташаузға бармалымын (Түрікм.,
Көнеүр.).
Жауап қошмау (Сем., ¥рж.). Жауап бермеу, жауап
қатпау. Ол цанша сүрасац та жау ап цошмады
(Сем., ¥рж.).
Жаужүрек (Тау., Қош.). Аңшылардың аңды атып
алғанда, сол жерде оның бауыры мен мойяынан жасай-
тын тамағы, шашлық. Жаужүректі кейде үйде сойыл-
ған малдаи да жасайды. Олар ж а у жү р е к жасап
жемек (Тау., Қош.).
Жаула (Гур., Маң.). Тынық. Бүгін теціз жау ла
(Гур., Маң.).
Жаулы бақыр (Түріюм.: Красновод., Ашх., Таш.).
Үлкен бақыраш. Үрылардыц цанжығасынан жау лы
б ацыр түспейтін (Түрйкм., Красновод.).
Жауша (Шығ. Қаз., Зай.). Қара бидай. Бүл колхоз
жауша да егеді (Шығ. Қаз., Зай.).
Жауық (Тау., Қош.). Жа<бу, Мынау жерде түйеніц
жау ығы түрушы еді, көрдіц бе? (Тау., Қош.).
Жауырту (Түрікм.: Крашовод., Ашх., Таш., Тедж.).
Жауыр болу, қажалу. Белдіц (ц.) сабы цолымды жау*
ырт ып, тастады (Түріжм., Крсасновод.). Колхоздыц
11»
күтімдегі аттарын мініп, жау ырт ып, күн өткізіп ке-
те береді («Жұмысшы», 15. VII. 1953). Ң. жауыру.
Жауыру (Гур., Маң.; Түрікм.: Краснювод., Ашх.,
Таш., Тедж.). Жауьгр болу, арқасы кету. Атыцның
арцасы жауырайын деген бе? (Гур., Маң.). Күтіп
мінбегендіктіц салдарынан 20 бас ат арцалары жау ы-
рып, күйсіздікке үшырап отыр (Түрікм., Красновод.).
Жауырыпды жаба тығу (Түрікм.: Красновод., Не-
бед., Ашх.). Жасыру, жауырды жаба тоқу. Колхоз
бастыц бүл залны (ц.) көрсе де,жауырынды жаб а
тығып отыр (Түрікм., Кра-сновод.).
Жауырьштақ I (Ң.-орда, Арал). Иінііп. Ж а у-
ырынтац сал маған, көйлектіц арцасы тез кетеді
(Қ.-орда, Арал).
Жауырыіггаң П (Қ,-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі). Бай-
лауда квп тұрған бұзаудың ауруы. Еркін жүрмей үнемі
байлауда түратын бүзау жауырынтац болып ауы-
рады (Қ.-юрода, Қарм.).
Жауырынша (Түрікм.: Кріасновод., Ацгх., Таш.).
Жаңа түскен 'келінш-ектердің ңайнысына тігіп беретін
алғашқы кестөлі көйлегі. Жецге болып, жауырын-
ш а да тігіп бермедіц (Түрікм., Таш.).
Жә (Орын: Ад., Бөр.). Я, <ню, немеее. Ж з ад ац-
ц ы (қ.), жэ басцы дыбысы бөлек айтылады (Орын.,
Ад.).
Жәббәй (Шымк., Қызылқ.). Я, ау одағай сөздерініц
орагына қолданылады. Ж э б б э й, не дейсін! (ІПымк.,
Қызыяқ.).
Жәдікеш || жәдіркеш (Қ.-орда, Арал; Қараң., Мой.).
Үғымтал, жадына оақтағыш. Ескі әцгімені жздікеш
адам біледі (Қ.ордеа, Арал).
Жәдіркеш=жәдікеш.
Жәй (Алм., Жам.). Көр, қабір, мола. Балац өлді,
амал не, енді жэйін цаза бер депті ғой Сүйінбай
(Алм., Жам.).
Жәйма (Қост., Жан.). Дастарқан. Ж э й м а деп дас-
тархан, ас жаулыцты айтады (Қост., Жан.).
Жәке 1. (Жамб., Қор; Алм., Шел.). Әке. Жэкем
айтып цоймаушы еді (Жамб., Қор.). Жэ ке, бүгін мей-
мандыцца мені ертіп барасыц ба? (Алм., Шел.). Жуыр-
да ғана жэкем келді, енді сен келіп отырсыц (Б. Соқ,.
Жемпе-жек, 92); 2. (Жамб., Жам.). Аға, кеке. Мүнда
ж эк е м бар ма? — Жэкец чығып кетті (Жамб.,
Жам,).
Жәкешпі (Жамб., ,Мер.). 1. Жордемші. Бөлтіріктер
116
Сыпатайдың жакеншісі ғой (Жамб., М«р.). 2. Екі
адамды бітістіруші, келістірупгі.
Жәлдап 1. (Қ.-орда, Арал). Альшсатар, оаудагер.
Ж з лд апт а р ғ а таман жетсе, олар өздері біледі.
(Қоріда, Арал). 2. (Ң.-юріда: Қарм., Сыр.). Екі еаудагер-
дің арасында жүріп пайда түсірупіі. Саудагерлердің
арасында жүріп өзіне пайда түсіруші ж э лдапт а р
базардың мацынан шықпайды (Қ.орда, Қарм.),
Жәлдеу (Орын.: Ад., Бөр.). Аяу. Сен мені жз лд еп
отырмысың, үйтіп мені ж з л д е м е й-ац цой (Орын.,
Ад.).
Жәмбілше = дәмбілше.
Жәмбілше I! дәмбілше (Қ.-орда, Арал; Қарақ., Қоң.).
Қауынның ерте пісетін ікіпгкене сорты. Июль айының
орта кезінде Сыр бойында ж з м б і лше піседі (Қ.чір-
да, Арал). Жзмбілше ерте пісетін тэтті, сары цауын
жамбырша,
(Қарак,., Қоң.). Қ.:
іжамше, жегелек.
»л 11!
Жә мә? (Тау., Қош.). Дұрыс таа, жарай ма, мақұл
ма? Ацсацал, осылай етейік, жэ мэ? (І*ау., Қош.).
Жәмке (Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.; Сем.; Ақт.:
Ырғ., Қараб.; Орын.: Ад., Бер.). Шымшуыр, қысқаш.
Жэ мке мен самауырға от сал (Қ.-орда, Арал). Мына
жатцан ж з мк ен і үйге апарып цой (Ақт., Ырғ.). Қа~
рағым, ж з мк ен і баспасаңшы (Қост., Сем.). Шоцты
жэ мкемен цысып алып таста (Орын., Бөр.).
Жәмше (ТүрІкм.: Мары, Тедж., Таш.). Жұмсақ қау-
ындар тобына жататын 40 күядер шамасында пісетін
кішкеие дөңгелек қауын. Ж з мше енді бір 15 күндер-
ден пісіп цалар (Түршм., Тедж.). Қ.: жамбырша, жәм-
білтпе, жегелек.
Жәншіл (Орын.: Ад., Бөр.). Ілгек, күршек. Есіктің
•ЛІ
жзншілін сал (Орын., Бер.).
Жәпелдес (Алм., ¥йғ.). Кішкентай.
Жәрәндік (Шығ. Қаз., Зай.). Арбаның қалқаны, са-
тысы. Ж э рз н д ікт і арба шөп тасуға цолайлы
(Шығ.Қаз., Зай.) Қ.: жарандық, жәреіндж.
Жәрдәт (Шымк., Қызылқ.). Айқай-шу птьгғару. Бір~
екі күн тірліктен цалса, дереу ж з рд зт цылады
(Шымк., Қызылқ.).
Жәрендік (Сем., ¥рж.). Арбаның екінші, үстіңгі
сатысы. Ж з р е н д ік с і з басылған шөп жартымсыз
болады (Сем., ¥рж.). Қ.: жарандық, жәрәндік.
Жәртеңдеу (Түрікм.: Таш., Ашх., Мары). Жағым-
паздану, жарамсақтану. Сен~ац көрінгенге жэрт ең-
117
д е м е с е ц, күніцді көре алмайтындайсын (Түрікм.,
Ашх.).
Жебе I (Жамб., Мер.). Тосқауыл. Тескен тоғанды
цазғанда мына жерден су цүлай (ң.) берген соц, ж еб е
салады (Жамб., Мер.).
Жебе П (Гур., Маң.). Қармаңтың бір түрі. Желбезек-
ке жебе дарыса, балыц өрге жүзе алмас (Гур., Маң.).
Жебе Ш (Гур., Гур.). Істіж-істік сым төмірден жаса-
ған ңоршау. Заводтыц айналасында ж е б е бар, же б е-
д ен ешкім өте алмайды (Гур., Гур.).
Жебейлес (Алм., Шел.). Ңатарлас, теңдес. Әдібек
бізбен жебейлес адам (Алім., Шел.).
Жебелек (Гур., Маң.). Маңғыстаулыңтардың ертеде-
гі салты бойынша әйелдердің шашына түйенің ңара
шудасын ңосып өруі.
Жебелеу (Жамб., Луг.). Үсті-үстіне ңайталау. Өзбек
ацын чылымды үзын цып, ж е б е л е п тарта беретін
еді (Жамб., Луг.).
Жебеу (Жамб., Шу). Аңтау. Тірі болсам, же бе р-
мін деп риза болып кетеді (Жаіміб., Шу).
Жебірін түгендеу (Түрікм.: Таш., Мары). Қысым
керсету, жазасын беру. Қолыма бір түсерсіц, сонда
жебіріцді т ү г е нд е р м ін (Түрікм., Таш.).
^- Жегде (Гур., Маң.). Ерлердің көйліегі. Атадан цалған
ац сауыт Шығыршығы шірісе, Жегдедей болмас ма-
насы (ң.) (Абыл аңын). Қ. жейде.
Жегелек (Алм., Шел.)/к^.уынның кішкене түрі.
Қауынныц ж е г е ле г і, жег е лек дзмді болады*
Колхозда ж е г е ле к цауын да бар (Алм., Шел.). Қ,:
жамбырша, жэмбілше, жэмше.
Жеген (Қ.-орда, Арал). Жалғыз ңозы. Қой ж е г е н
тапты (Қ.-орда, Арал). Парсы тілінде йегане —
жеке, дара (Перс.-рус. сл., 1953).
Жегене (Шымк., Қызылң.). Егіз. Қой же г ен е
цозы туды (Шымк,, Қызылң.).
Жегу (Қ.-орда, Арал). Жіберу. Қүланды мацы, Воз-
рождение, Лазарева атырауларына (ң.) балыцшылар
ж е г іп, сонан балыц аулату («Екп. баліің., №30,1932).
Жеделдесу (Түрікм.: Таш., Ашх., Мары). Бэстесу,
еретесу. Анада жеделдесем деп, 10 мэнетіцнен (ң.)
айырылып едіц (Түрікм., Таш.). Түрікменше — жедел-
лешмек (Рүю.-туркм. сл., 1956); <-П (араб.) — бәс,
ерегес (Л. Буд., I, 433).
Жеэ ши (ІПымк., Маң.). Шиге жүн орап, әшекейлеп
118
гоқыған ши. Ана ж е з шид і күнге үстамасацшы
(Шымк., Мак;.).
Жеке (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Байр.) .Мақта
аралығын арам шоптерден арылту жүмысы. Ж е к е г е
көціл бөлмелі (Түрікм., Тедж.). Қ. жекелеу.
Жекелеу (Шымк.: Сайр., Қызылқ.; Жамб.: Мер.,
Луг., Шу). Сирету, бөлектеу. Бізде цылчаны (ц.) жеке-
леу г е кірісті (Жамб., Шу). Қызылша, мацта түпте-
рін кезінде ж е к е л е у керек (ІПымк,, Сайр.). Бригада-
ға тиісті егістіц барлығында да же к е л е у дүрыс
жүргізілмеген («Сюц. егініігі», 17. VI. 1956). Қ. ,жеке.
Жекелік (Түрікм.: Ашх., Таш.). Жалғыздык, жал-
ғыз бастылық. Жекеліктен оци алмадыц (Түрікм.,
Апгх.). Түрисменше — екелик (Рус.-туркм. сл., 1956);
өзбекіпе — яккалик (Рус.-узб. юл., 1954).
Жекем қоға (Қост., Жан,). Жөке кендір. Же ке м
цоғаны цыстыгүні тоцып балыц үстаймыз (Қост.,
Жан.).
Жекеме-жеке (ТүрІкм. :Таш., Көиеүр., Тахта, Теідж.,
Бар.). Жекне-жек. Темерге еш жан жек е м е-ж еке
кел(е] алмаған (Түрікм., Таш.). Жөкеме-жеке — жекпе
жек(Н. Ильм., Материалы..., 135).
Жекендену: жер жекендену (Алм., Шел.). Қоныс-
тану, меікендеу. Осы жерге жер жекенденгелі
жыйырма жылдай болып цалды (Алм., Шел.).
Жекендеу: жер жекендеу (Алм., Шел.). Қоныстану,
орналасу, жеке-жеке жерге иелік ету. Жер жекен-
д е ліп бөлінген. Біз Қүрамға соцғы кезде ғана жер
жекендедік (Алм., Шел.).
Жеке-тақа (Түрікм.: Таш., Конеүр., Красновод.,
Ашх., Мары). Біреіьсаран, бірлі-жарым. Ондай адам-
дар жеке-т аца ғана кездеседі (Түрікм., Ашх.).
Жел ауыз (Гур,, Маң.). ОңтүстІк-батыстан сюғатын
теңіз желі.
Желбас жусан (Қост., Жан.). Ұзындау келген боз
жуюан. Ж е л б а с ж у с анд ы мал жацсы жейді
(Қоют., Жан.).
Желбеген (Ңоет., Аман.). Матадан жасалғая жазда
киетін бас киім. Анау ж елб е г ей киіп түр^ан шал-
ды таныйсыз ба? — Ол Файзүлла шығар (Қост., Аман.).
Желбіреуік (Шығ. Қаз.: Эай., Тар., Күр.). Аудың
Қаракдпы ағашына байлаған 'белгі, шүберек жалау.
Қарацшыға желбіреуік байланды (Шығ. Қаз.,
Күр.). Желбіреуік көрінген жерде ау болады
(ІПығ, Қаз., Тар.).
119
Желг[е] ауу (Алм., Кег.). Суықтан шаніпу тию, жел
ұстау. Оның өкпесі ж елг е а у ып жүр (Алм., Кег.).
Желгерту || желпрту 1. (Ақт.: Шалқ., Ырғ.; Орын.:
Ад., Бөр.). Суыру, үпіыру, тазалау. Үшырылған тары-
ның бетш сіпірткімен желгертіп жатырмын (Ақт.,
Шалқ.); 2. (Гур,, Маң.). Желдету.
Желгіштеу (Қ.-орда, Арал). Желу. Қайтарда біз
желгіштеп келдік, буаз іңген еді (Қ.-орда, Арал).
Желғабыз (Алм., Талд.). Желдену, іші кебу. Мына
бала желғабыз болыпты ғой (Алм., Талд.).
Желдікше (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.). Аттың кі-
шірек жабуы. Мүса, атыңның желдікшесі ауып
түр екен, соны дүзеп, цайта тартып ал (Қ.^орда, Арал).
Әбен аттыц желдікшесін суыцта я ыстыңта жа-
бады (Қ.-орда, Сьгр.).
Желке су 1. (Алм., Шел., Жамб.: Шу, Қор., Мер.).
Егшге еосйшіі рет берілетін ісу, Егін ж е лк е су ішкен-
нен кейін буазданып, (қ.) басы желкілдей бастады
(Алм,, Шел.). Қ. мойын су; 2. (Сем.: Ақс„ Көкп.).
Бас арықтағы су. Ж е л к е с у аса мол екен, аръщца
сыймай жатыр (Сем., Ақс.).
Желқом (Қ.-оірда, Арал). Желкен. Балың аулауда
желқомды ңайыңтарды да пайдалану керек (Қ,-ор-
да, Арал). Жалғыз-ац кемісі царамай, жылым арңаны,
цайыц же лц о мы бүларды да табуға кірісіп отыр
(«Екоі. балық,*, № 18, 1932).
Жел маңқа (Орын.: Ад., Вөр.). Мұрынға шығатын
жара... Жел маңңаға кейбіреу насыбай атады,
кейбіреу шылым тартады, (Орын., Ад.).
Желпей (Жамб., Тал.). Шымыддьеқтың желбіреуігі.
Шымылдыңтъщ ж е лпей і жерге түсіп жатыр (Жамб.,
Тал.).
Жел сәуір (Жамб,, Шу). Жаумай желдетіп өтө іпық-
қан ібұлт. Ж е л с з у ір д е ауа райы жаман болады
(Ж-амб., Шу).
Жел тыс (Түрікм.: Таш., Көнеүр,). Жаңбырда кие-
тін астарсыз бас киім. Қ. жалған тыс.
Желі (Ақт., Ойыл). Бгіс даласындағы су жүретін
кіішсене іарьвқтар. Су жүретін желілеріміз егінді
комбайнмен жыйнауға ңолайлы емес (Аңт., Ойыл).
Желім (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Тедж.).
Еті іріп ауыратьпг ңой ауруы. Колхоз малының ж елім
ауруы тоңтапты (Түрікм., Тедж.).
Жем (Қ.-юрда: Сыр., Жал.; Шыг, Қаз., Тар., Зай.).
Комбайнға берілетін егін баулары. Комбайнға же м
120
беруге талай царулы жігіттердіц жарамай цалғанын
хөзіміз керді (Қ.-орда, Сыр.), Ол комбайнға же м тас~
тайды. Жем үздіксіз беріледі (Шығ. Қаз., Тар.).
Жем беруші (Шығ. Қаз.: Зай., Тар.). Егсн бауларын
комбайнға айырлаш беріп тұрушы адам. Әкімжан ком-
байнға ж е м 6 е р у ш і. Колхозда ж е м берушілер
жоспарын асыра орындайды (Шығ. Қаз., Тар.).
Жемдеу (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары.). Жинақтау,
қорыту, Ширектіц бағаларын жемдемелі еді (Тү-
ріюм., Таш.). Түрікменше — жемлемек (Рус.-туркм. сл„
1956); өзбекше— жам ламац (Рус.-узб. сл., 1954).
Жемелек (Қ-орда: Сыр., Жал.; Гур., Маң.; Шымк.,
Мақ.). Шашбау, әйелдердің дііашына тағатын бау.
Жемелексіз шашым цобырап берекем кетті (Қ.-ор-
да, Сыр.). Ж емеле г ін жалпылдатып жүр (Шым„
Мақ.).
Жеміт (Түрікм.: Таш., Тедж., Ашх.). Жент, май,
қант, тары, ірімшік қосып жасаған дәмді тамақ. Тағам-
ныц тэцірісі жеміт цой (Түрікм., Тедж.).
Женшекей (Гур., Маң.). Ірімшік, тары, құрт, жүге-
-^ріні қаймаққа араластырып, келіге түйіп әзірлеген
тағам.
’/ Жеңсе (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.). Киім
жеңі сыртынан киюге арнап тігілген бөлеқжең. Түрік-
менше — ецлик (Рус.-туркм. сл„ 1956); озбекше —
енгча (Рус.-узб. ол., 1954); қаракалпақша — жецсе
(іКарак.-рус. сл., 1958). Қ.: жеңсең*
Жеңсең (Жамб., Қор*). Қолды бүта жырмас үшін
киетін қысқа жең. Қ. жеңее.
Жер арба (Сем.: ¥рж., Мақ.; Шығ. Қаз., Күр.Қ
Қалқандары зор, аласа арба. Біз шөпті ж е р арб а-
мен тасыймыз (Сем., ¥рж.). Бұрын шаруаларда жер
арба болатын (ПІығ. Қаз., Күр.).
Жер аяғы қияннан (Түрікм.: Красновод., Иебид.,
Ашх.). Ит арқасы қияннан. Ецбегім цайтпаса цыйын
болды, жер аяғы ц и яннан келгенде (Түрікм.,
Красновод.).
Жер бұрыш (Қост., Жан.). Қой жейтін шоп. Жер
бүрышты насыбайшылар насыбай орнына аузына
салады (Ңоот., Жан,).
Жергелі (Жамб., Жам.; Шымк., Турк.). Ағаш келі
жоқга, жерді қазып жасаған келі. Жергеліге түй~
ген тарыныц царасы кетпейді (Қост., Жан.).
Жергөме (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.). Жерден
қазылған үй. Әзір же рг емеде ит те түрмайды (Тү-
121
рікім., Таш.). Түрікменше — ер күме (Рус.-туркм. сл.,
1956). Қ.: жер қазба, жертөле.
Жер қазба (Қ.-орда, Арал). Жер үй, жер төле. Ж е р
ц а з б а д а да талай отырдыц (Ң.ч>рда, Арал). Қ.: жер
кеме, жертөле.
Жер қүрт (Ақт., Тем.). Жауын құрт, шұбалшаң.
Жер салу (Ң.-орда: Сыр., Жал.). Көн тігу. Қарта
ойнағанда эуелі жер са лу керек (Қ.-орда, Сыр.).
Жер саты (Сем.: Абай, Ақс., Көккі.). Үйдің баспал-
даты. Оны аудандыц почтаныц ж е р сатысында
түрғанында көрген едік (Сем., Аібай).
Жер суы (Жем., Үрж.; Алм., Кег.; Шыр. Қаз.: Тар.,
Зай.). Егіндік жерді жыртпастан бұрын берілетін су,
бірінпіі су. Же р с у ы берілсе, тым жацсы болады
(Сем., Үрж.). Қүрғацшылыц жылы егіндік жерге ж е р
с у ы беріледі (ПІығ. Ңаз., Тар.).
Жер сүру (Түрікм.: Таіп., Мары, Тедж., Байр.). Жер
жырту. Тырактырлар ж е р сүруге осы айдыц ба-
сында шыцты (Түрікім., Тедж.). Түрікменше — ер сүр-
мек (Рус.-туркм. сл., 1956).
Жер тебу (Түрікм.: Таш., Төдж.). Жер ңазу. Белмен
(қ.) ж е р т е б у г е 10 адам бөлінді (Түрікм., Тедж.).
Жер тепшілеу (Сем., Үрж.). Ел ңыдыру. Кешегі
жер т епшілеп жүрген шағымызда шаршағанды
білмеуші едік (Сем., ¥рж.).
Жер төңкеріс қылу I (Алім., Кег.). Жер іайдау. Жаз-
ғытүрым жер төцкеріс цылып, егін, бау-бацша
саламыз (Алм., Кег.).
Жер төңкеріс қылу П (Алм., Кет.; Жамб., Сар.).
Жер аудару, басқа жаққа жіберу, қопысьшан таңДыру.
Бүрын үлыцтар кедейлерді ж е р төцке р ісцы л-
д ы. Кедейлер ж е р т ө ц к е рі с етілді (Алім.,; Кег.).
Кедейлер Мүхамбет байды же р т ө цк е р і с ц ылд ы
(Жамб., Сар.).
Жер шығып кету (Алм.: Кег., Жам.; ІПымк.: Сайр.,
Түл.). Егістік жердің құргал, кеуіп кетуі. Кейбір жыл-
дары ацазац болып ж е р шығып кетеді (ПІымк.,
Сайр.). Кейде же р шығ ып кеткендіктен, егін
шыцпай цалады (Алм., Кег.).
Жерлеп жүру (Алм., Шел.). Жерге иелік ету, жерді
мекеңдеу. Же р л е п жүрген жер. Көксу көптен
жерлеп жү р г ен жеріміз еді (Алм., Шел.).
Жерлесу (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тапі., Мары.).
Оргааліасу. Жаздархан, Іске жерлестіц бе? (Түрікм.,
Ашх.). Теціз децгейінен 2-мыц метр биіктікте ж е р-
122
лескен Аңарат... елі, өздерініц тасты жерде жеміс
өсіру мүмкін емес деп пікірленген (іқ,). («Жұмыс-
шы», 30. IX. 1954). Туріікм. — ерлешмек (Рус.-туркм.
сл.. 1956).
Жермай (Ң.-орда: Қарм., Сыр., Арал; Ңост., Жан.).
Керосин. Бір кезде ж е р май табудыц өзі бір циямет
еді, бү күнде оныц цажеті де болмай ңалды (Ң.-орда,
Сыр.). Бізде жермайлы шам жоу (Қост., Жан.).
Әкелген жермайыныц жартысын жоц цылыпты
(Ң.-орда, Арал).
Жерме-жер (Түрікм.: Мары, Байр., Тедж.). Орын-ор-
нына. Барлығын жер м е-ж е р цойдыц (Түрікм., Тедж.)
Жеройдық (Түрікім.: Ашх., Таш., Конеүр.). Өтө көп,
жер қайысқан. Жацағы нэресте өлісіне жеройдыц
адам жыйналыпты (Түрікм., Көнеүр.).
Жертабан (Жамб., Қор.). Табалдырық. Ж е р т а-
б анд а түрмай, былай шыцсацшы (Жамб., Қор.).
Жертас (Ң.-орда, Арал). Пысық, еті тірі, қолынан
іс келетін. Ол деген ж е р т а с пэле жігіт цой (Қ.-орда,
Арал).
Жертеле (Гур., Маң.; Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.,
Қарм.; Ақт., Ырғ.; Жамб.: Қор., Мер., Луг., ПІу;
Шымк., Түл,). Жерді қазып істеген үй, жер үй. Е, ба-
лам-ай, бүрын жертөледе де өстік цой (Қ.-орда,
Сьгр.). Бүрынғы кезде же рт ө л е толайым көп болған.
(Ақт., Ырғ.). Малдыц жаз жайылатын жеріне
жертөле жасадъщ (Шымк,, Түл.). Қ.: жер кеме,
жер қазба.
Жері қүсу (Қ.-орда, Арал). Жер бетінің дымқылда-
нуы. Ж е р і цү сып, шъщ цалыц болып түседі (Қ.-ор-
да, Арал).
Жетпесшілік (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.).
Кемшілік, олқылық. Өзіцніц де тэртіп жағынан ж ет-
песшілігіц болған ғой, әйтпесе «4» цоймайды (Тү-
рікм., Таш.). ПІығып сөйлеушілер көбі райком комсо-
молдыц жетпесшілігін айтып тоцтады, («Қара-
бұғаз көл жүмысіпысы», 15. VIII. 1937).
Жетіксіз (Тау., Қош.). Жеткіліксіз, жетімсіз, аз-кем.
Мына кітаптарыц ж е т ік с і з болар (Тау., Қош.).
Жетім-мүжәлсіз (Түрікм,: Красновод., Ашх., Таш.,
Мары). Мүгедек, жарьнмжан. Деніц сау, ж е т і м-м ү-
жэ лс із емессіц, ецбек етпелі (Түрікм., Таіп.). Кол-
хоз правлениясы ж ет і м-м ү ж ә л с і з Өскінбаев
Майрамға... бір бас ешкі мен 350 сом аңшалай к&мек
етті («Жұмысшы», 12.1. 1945).
123
— Жетім ұлтан (Түрікм.: Ашх., Таш.). Ұлтаны тесіл-
гөн аяқ ікишге екінші рет қағылатын ұлтан, шолақ ұл-
тан. Жетім үлтан цацтырмасам, Ашхабад тасы
цояр емес (Түрікм., Апвх.).
Жеті мүше (Түрікм.: Таш., Тедок.; Орал, Жән.). Он
екі мүше. Жеті му ш ем сау болса, 2—3 айлыцта ба-
рып цайтам (Түріюм., Таш.). Ж еті мү ш ец сау ма?
(Орал, Жән.).
Жетішке (Ңост., Жан.). Нашар қол, жарымайтын.
Ол өмір бойы жет ішк е болып келіп, быйыл тәуір
болды (Қост., Жан,).
Жинаят (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары, Тедж.). Күнә-
лі, қылімысты. Ондай жинаят сөзге үйірлігім жоц
(Түрікм., Таш.). Түрікменше: женаят—қылмыс (Руе.-
туркм. сл., 1956); өзбекше — жинаят (Узб.-рус. сл.,
1959); қарақалп.— жинаят (Карак.-рус. сл., 1958).
Жобайы (Алм., Шел.). Аумағы, айналасы, тұтасы.
Жобайымен алу, жобайымен цоршау. Вүзыл-
ған тамныц ірге тасын жо б айымен ал (Алм., ІПел.).
Жобақтау (Сем., Абай). Тұсиалдау, жобалау. Бзрі-
мізде осылай болады ғой деп жобацтағ ан едік
(Сем., Абай).
Жозы || жуазы (Алм.; Нар., Кег.). Аласа дөңгелек
стол. Ж оз ыны зкеліп дастархан салды. Қонацтар
жоз ыныц айналасында отырды (Алм., Нар.), Ж о-
зыц д ы жуып экел, эке? (Алм., Кег.). Ертецгі шайға
бзріміз бір цора болып, жо зыны айнала келіп оты-
рамыз (Б. Соқ., Біз де бала бол., 96).
Жойбар (Шығ. Қаз„ Зай.). Мықты, әлді. Ол жой-
бар жігіт (ІПығ. Қа-з., Зай.).
Жойпан (Тау., Қклп.). Зор, үлкен, Ол алдымызға
жойпан шара цымыз цойды (Тау., Қош.).
Жойтку: жойтқьш ұшу (Алм., Кег»), Ңатгы ағын-
мен, екпінмен ұшу. Вүркіт бабында болса, ж ойт цып
үшады (Алм., Кег.).
Жойылту (Қ.-орда, Арал). Жоғалту, Екінші тосцан-
да толыц пайдаланбай, кез келген жерге тастап жой-
ылтып, цазір де 20 ООО-дай ғана цармац цалды
(«Екп. балық*, № 30, 1932),
Жоқ-жұқан (Қост., Аман.). Жоқ-щітік, кемтар.
Ол өзі жоц-ж ү цан адам болу 'керек (Қост.,
Аман.).
Жоқ тапсыру (Сем.: Абай, Акзс., Кнкп.). Жоқ сұ-
>рау, жоғын іэдестіру, сұрау салу. Әбіш кешелі бері
жоц т апсырып жүр (Сем.,' Абай). Мен бүгін жоЦ
124
? апсырып жүрген бір кісіге жолықтым. Ол маған
жылқысыныц түсін тапсырды (Севи„ Ақс.).
Жоқша (Шымк., Түл.). Бөс қадақ шамасьтндай
ауьгрлық өлніемі. Бүрын ауырлың өлшеуінің бірін
жоқша деп те айтатын едік (Шымк., Түл.).
Жол мәшін (Түрікм., Таш„ Кенеүр., Тедж.). Жол-
жөнекей кездеокен авах?мобиль. Ж о л мэшінге мі-
неміз деп, көп кешіктік (Түрікм., Тіаш.).
Жол шерту (Қост., Аэдан.). Әңгше шерту, әңгіме
айту. Есімбеков, жолда жол ше р т іц і з СҚост.,
Аман.).
Жолай (Қост.; Аман., Жан.). Жолшыбай. Ж о л а й
келе жатып, көп көлдер кврдік, онда цүстар көп екен
(Қост., Амаи.). Мен сіздіц үйге жолай соға кетер-
мін (Қост„ Жан.).
Жолға салу (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). ДІынарьпі оалу. Мына жігітті жо лғ а с а лу ғ а
келіп едім (Түрікм., Ашх.). Капитан... екі ер жүрек
жауынгерді жолға салды («Жүмыюшьі», 6. IX.
1942).
Жолғасу (Тау., Қоіп.). Жолығу, кеадесу. Мен Қоша-
ғашта Күркебаймен жолғастым (Тау., Қош.).
Жолдық (Ң.-орда, Арал). Жол. Мүрабаһы жыйын
болса, жо лдыцты төрелер алады (Қ.-орда, Арал).
Жолман құлақ (Қ.-орда, Арал). Сор жерге шығатын
майда жапырақты шөп. Қой, түйе малы жейді.
Жолым үй (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм., Арал;
Алм., Шел.; Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор.; Гур., Маң.;
'Шымк.: Сайр., Қызылқ.; Түрікм.: Краюновюд., Ашх.,
Таш,, Мары; Орын.: Ад„ Бөр.). Көшіп-қоснуға ыңғай-
лы, сүйір тебелі, тік уықты кппкене киіз үй, кіпіірек
қараша үй. Ж о лы м үйі ғана бар шаруа еді (Қ.-ор-
іда, Арал). Көшіп-цонғанға ж о лым ү й ыцғайлы
болат (Жамб., Шу). Вүрын жо лым ү йме н жайлау-
ға шығатын едік (Алм„ ПІел.). Вайлар жо лым ү й-
д і кош-жөнекей тігетін (Шьімк., Сайр.).
• Жом (Жамб„ Жали.). Қызылшаның қабығы. Ңызыл-
шаныц ж омы жүца болады (Жаімб., Жам.).
Жон (Қ.-орда, Арал). Бочкедағы бальгқты үстінен
нығыэдап баоатьш құрал. Ж он балық заводтарда
болады (Қ.-орда, Арал).
Жона (Қ.чорда: Арал, Сыр„ Жал.; Ақт.: Ойыл,
Ырғ-; Гур., Міаң.; Қост.: Жан., Аман; Түрікм.:
Красновод., Небиід., Ашх„ Таш.). Ердің ежі қапталының
астына. ғана салыыатьпн тоқым. Атца жона тоцым
125
салды (Орал, Қазт.). Ердің астындағы жонасын
цалыцдатты. Аттыц жонасын цалыцдап жасау
керек (Ңост., Жан.). Ердіц астына ж о н а с ы н цалыц
етіп сал (Қ.-орда, Сыр.). Ердіц жднас ы бар ма? (Ак;т.,
Ойыл). Алыс жер емес, жона салып міне сал (Түрікм.,
Красновод.).
Жоңғуыр (Жамб., Жу>а.). Сүргі. Жоцғуырды
рәндэ деп те атайды (Жамб., Жуа.).
Жоңғы (Ң.орда: Сыр., Жал.; Жамб.: Шу, Жам.,
Мойын.). Сүргі, ағапгты жонатын, сүргілейтін кұрал.
Еденніц тацтайын жоцғымен тегістеп жатырмын
СҚ.-орда, Сыр.). Қ. жоңғуыр.
Жора I (Жамб., Ңор.). Шалғымен шалкдндағы және
тырнауыпиіен жинағаіндағы жал-жал іиөп. Алматы
облысында деете (қ.) бөкес, Батыс Ңазаңстанда цаума
болып айтылады.
Жора II (Шымк., Лең.). Бірігіп (қой сою, кеэектесіп
іпақыру, малды сойып, өзара бөлісші алу. Бүрын бір-
лесіп, бірін-бірі шацырып, жора жасайтын (ПІымк.,
Лең.). Қ. деңгене.
Жоралас (Қ,-орда: Жал., Жан.). Серік, жолдас
болу. Қаладан жораласым бірге шыцты (Қ.-ор-
да, Жал.).
Жорап I (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
сүр ж о рабы м цай-
да? (Түрікм., Краеновод.). Жуннен балаларға жо рап,
цолғап тоцылды («Жүмыюшы», 16. XI. 1945). Түрік-
менпіе — жорап (Туркм.-рус., сл., 1940); (тү-
рікше, ңзерб.) — носки (Л. Буд., I, 144),
Жорап П (Гур., Маң.). Жюрамал. Күзге царсы балыц
тулана ма деген жорап бар (Гур., Маң.),
Жораптау (Жамб.: Мер., Шу, Қор.). Ңызылдаған
бидайды сыпырғышпен тазалау. Бидайды жо рап-
тап жіберіціз (Жамб., Мер.).
Жорған (Қост., Об.). Керпе. Сен өз жорғаныц-
д ы жамылып жат (Қост., 06.). Қ.: жуырңан.
Жори )| жория (Орал: Чап., Жымп.). Жорта, әдейі.
Ол саған жория айтып отыр (Орал, Чап.).
Жория—жори.
Жортпашақ (Шымк., Ңызылқ.). Жүгіріп жүрген
3—4 жасар бала. Қасиманныц жо ртпашац бала-
сы бар (Шымк., Ңызылң.),
Жосақ (Гур., Маң.). Жақ, тарап, бағыт, бет алыс.
Қай жац дегенді цай жосац деп те айтады (Гур.,
Маң.).
126
Жосақты (Тау., Қош.). Жән-жосықты білетін, төртіп-
ті, тәрбиелі. Дүкенбай Дармурзин жосақты жігіт
цой (Тау., Қош.).
Жосын (Тау., Крш.). Әдет-ғурып, салт. Бүрыннан
келе жатцан жосынды, білмейді екенсіц (Тау.,
Қош.).
Жоя 1. (Қ.-юрда: Арал, Сыр., Жал.). Ңауын, қарбыз
т. б. егетін жер. Дацыл егінді атызға (ц.), күллі овощты
жояға егеміз (Қ.-орда Арал); 2. (Түрікм.: Таш.,
Мары, Тедж.). Мақта қатарларының арасындағы кіш-
кене озекпгелср. Түрікменпіе — жоя — жүйек, атыз
(грядка) (Туркм.-рус. сл., 1940).
Жоян (Сем.: Ақс., Квкп.; Шығ. Қаз.: Зай., Тар.;
Тау., Қош.). Мьыдғы, зор, ноян, улкен. Мынау бір ж о-
я н кісініц зираты болуы керек. Ол жоян табац цымыз
ішті (Сем., Ақс.). Мынау ж оян сиыр цай колхоздікі?
(Тау., Қогіі.).
Жөгі (Шымк., Түрікм.). Айлакер, арам.Жөгі адам
бір нэрсені біліп, сезіп түрса да айтпайды (Шыімк.,
Түрк.).
Жөке тақтай (Орын.: Ад., Бөр.). Фанера. Адамауда
жөк е т ацт ай бар екен (Орын., Бөр.).
Жөлеу (Жамб., Қор.). Тежеу, сүйемелдеу. Қүнан-
ныц басын жөлеп жүрсец, ол тез бас алады
(Жамб., Қор.).
Жан (Тау., Қош.; Алм., Жам.). Қатардағы қара-
пайым, кемгід бірі. Жө н эскер. Жөн мүғалімдер
мүнда 70 сом ацша алады айына (Тау., Қош.). Жөн.
мүғалімдер жүз сом айлыц алады (Алм., Жам.).
Жөндем ине (Түрікм.: Краісновод,, Ашх., Таш.;
Орын.: Ад., Бөр.). Іс тігетін ине, тебеинен (кішірек ине,.
Жөндем ине мен ацы (ц.) бар адам ауыт (ц.) тік-
пейді (Түрікм., Таш.).
Жөне тұру (Түрікм.: Таш„ Көнеүр., Тедж.). Бос тұ-
ру, текке тұру. Қой, жөне түрған алца (ц.) шы-
ғар (Түрікм., Таш.).
Жөнекей қора (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Жай-
лауда уақытша салынған қора. Қой цырцымына ж ө~
некей цора салу ісін тездетпелі (Түрікм., Тедж.).
Қарақалліақша: жөнекей —жюлішьЕбіай (Карак.-рус.„
сл„ 1958).
Жөнелеу (Түрікм. * Таш., Тедок., Көнеүр.). Қара-
пайым, жай. Бүл бір жөне леу зат екен (Түрікм., Ко-
неүр.).
127
VIII
Жөннен (Гур„ Маң.). Жіңішзсе біз. Кейде жөннен
біз деп колданылады (Гур., М-аң.).
"',:төңгі (Тау., Қош.). Жөп-жөнді, тәуір. Ол жөп-
шең г і кісі ғой (Тау. Қош.).
Жөргемдеу (Сем.: Ақс., Көкп.). Тоқу, бекіту. Қал~
цам, арцанныц үшін жөргемдеп жіберші! Алаша-
ныц сегілген жерін жөргемде, Шидің екі жац ше-
тін же р г е мд е п жіберу керек еді, Алматы, Жам-
был, Оңтүстік Қазақстан облыстарында (қырғыз
'тілінің әсері болуы керек). бұл сөз жермеу түрінде
айтыліады.
Жуаз (Түрікм.: Красновод., Ашх„ Таш., Міары).
Күнжұттың (қ.). майын алатын құрал. Түрікменше —
жуваз (Туркм.-рус. сл„ 1940); өзбекше— мой жуваз
(Рус.-узб. сл„ 1954); 'қарақалатақша — жууаз (Карак,-
рус. сл„ 1958).
Жуазы=жозы.
Жуалдыз (Ақт.: Тем„ Жұр.; Ң.-орда.: Сыр„ Жал„
Қарм., Шиелі; Алм„ Талд,; Жамб., Тал.). Тебен ине.
Жуалдыздың үшы сынып цалды (Ақт„ Теім.).
Жуалдызбен кебіне цаптың аузын тігеміз (Қ.-ор-
да, Ңарм.). Жуалдыз ың бар ма, бере түршы
(Алм„ Талд.). Вареыша жуалдуз — үлкен ине (Крат.
жер.-рус.-азер. сл„ 1945).
Жуас-жуас (Түрікм.: Красиовод., Ашх„ Таш„ Ма-
-ры), Азчаздаін. Жуа с-ж у ас т ан жинап көбейттім
(Түрікм., Ашх.).
Журият (Түрікм.: Таш„ Ашх„ Мары). Жүрағат.
Кетікте екі-үш үй журиятымыз бар (Түрікм.,
Таш.).
Жұқпас (Сем„ Абай). Құймақ. Жүқпасца келе
бас салды (Сем„ Абай).
Жұқына (Орал: Чап„ Жымп.). Жұғын, сарқын,
қалдық. Тамацтан жүцына цалған шығар (Орал,
Жьгмп.).
Жұлдыз толғанда (Алім., Кег.). Қас қараял ел орын-
ға отыра, ымырт жабыла. Ол цаладан жүлдыз т о л-
ғ анд а келді. Олар жүмыс басынан жү лды з т о л-
ғ ан кезде цайтты (Алм„ Кег.).
Жұлма (Қ.-орда: Шиелі, Сыр., Жал.). Сйрек, сел-
дір шыкқан егін. Суаруы кем егін ауып кетеді де,
жүлма ғана болады (Қ.-орда, Шиелі). Сүйірлер су-
ды кезекпен ішетін цүйыцтан айрылды- да, цауыны
алма, егіні жүлма болды (Қ.-Әбд„ Тәт. қауын, 70).
Жұлма нан || жайма нан (Жамб.: Мер„ Луг,).
128
Нанды жайып, үзіп-үзіп салып жасаған тамақ
түрі.
Жұлықтау (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Жекелеу, ара-
сын апіу. Қызылшаны кезінде жүлыцтамаса,
жакеы өнім бермейді (Жаімб., Шу).
^Жұлын || жұрын (Түрікм.: Красновод., Ашх., Ма-
чры). Тонның етегі мен өңірінен птығып тұратын жүні.
' киімнің мақта салатын бөлегі (кесік
жері) (А. Бар., 261); юрунь (шағат.). жамау
(Л. Буд., П. 374).
* Жұмыр (Қ.ч>рда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі; Ақт.:
Ырғ., Қаріаб.; Орал: Чаіп., Жымп.; Гур., Маң.). Қойшы-
ның қарыннан жасалған, сусын құятын ыдысы, жұ-
мыршақ. Төлебайдыц жүмырынан Оспан айран
ішті (Ақт., Ырғ.). Жү мырға айранды толтырып
алып, түйемен талай күнді жолда өткізуші ек (Қ.-орда,
Қарм.). Шелдеп барып едім, жү мырын шайцап бер-
ді (Орал, Чап.). Мына балаға жүмырдан бір аяц
кеже цүйып бер (Ақт., Қараіб.).
Жұмыр құрт (Гур., Маң.). Қойда болатын іш ауруы.
...Мүндай сулардан цойлар жү мыр цү рт сияцты
цауіпті ауруға кездесуі мүмкін («К-з жолы», 22. VI.
1957).
Жұнт (Гур., Маң.). Мұқаба, кітаптың мұқабасы.
Жұрттау (Тау., Қснп.). Отасу, жұбайымен бірге өмір
сүру. Ол Ағайшамен он жыл жүрттады (Тау.,
Қоіп.).
Жұрттық (Жамб., Мер.). Жұрт жәрдемі, көмек. Кі-
сі басы үш сомнан жыйнап жү ртт ы ц цы[л]ып бо-
сатып жіберіпті (Жамб., Мер.).
ІГс Жұрын || қырпу (Орал: Чап., Жымп.). Тонның ете-
гіне, жеңін-е немесе бөріктің айналасыиа теріден салған
жиек. Бүл сүйікті есімдіктер тонныц етегіне үстаған
жү рын сияцты жағалыцты көмкеріп цойғандай ке-
рінеді (X. Еоея., Аң Ж.).
Жұтпа 1. (Ақт., Ырғ,; Шығ. Қаз.: Гл., Кат.). Қар-
мақ. Ж ү т п а болса, мына судан балыц аулар едім
(Шығ. Қаз., Кат.); Жүтпа салып кешке дейін бір
шелек балыц ауладым (Шығ. Қаз., Гл.). Ырғыэда жүт-
па цармац түріңде айтылады: Ж ү т п а цармацца кіш-
кене ац балыц шаншамыз (Ақт., Ырғ.); 2. (Қар., ¥лы.).
Шөп суырғыш, шотағаш. Жұтпаны 'ағаштан да, темір-
ден де жасайды. Қолыца шеп кіріп кетер, жүтпа-
мен суыр (Қар,, ¥лы.).
9—69 129
Жұтп[а] ойнату (Қост., Жан.). Үлкен шортандарды
ұстау үшін, кііпкентай ала ’бұға т. іб. қармаққа іпан-
шып, суға салып қою, Мен кеше жұтп[а] ойнат ып
кетсем, бүгін соған бір эйдік (ц.) шортан түсіп цалыпты
(Қост., Жан.).
Жүгірме қашар (Ң.юрда, Арал). Үрғашы тайынша,
қашар. Жүгірме цашарларды іріктеп бөлек
салды (Қ.норда, Арал).
Жүдә || жүда |! жүде (Шьемк., Мақ.; Ақт., Ойыл.;
Жіамб.: Тал., Св., ПІу, Мойын.; К.-орда: Қарм., Жал.,
Сыр., Шиелі). Аоа, өте, тым, тіпті, мүлде. Бүл цалпац
ыстыцта жү д э жацсы (Шымк., Мақ.). Қасым ж ү-
д ә жацсы оциды (Жамб., Тал.). Жү д э бір мазасыз
адам болушы еді (Жаміб., С®.). Ж ү д э цабағы шы-
тылып кетіпті (Ж<амб., Шу). Осы жердіц шөбі жүдэ
жацсы (Жааиб., Мойын.). Өте, тым, тіпті, мүлде. Нүржа-
мал-ац күн бермейді, жү да ( Ақт., Ойыл).
Жүдәлі (Орал, Чап.; Қост., Жан.). Білімді, жүйрік,
атақты, шешендік дарыған. Ол бэрін жецген ж ү д э л і
ацын болатын. Сен нағыз жүдэлі адам екенсіц!
(Орал, Чап.). Сейіт жү д э лі ауылдыц баласы ғой, айт-
цан сөзі орынды (Қост., Жіан.).
Жүрегі аунамау (Алм., Жам.). Жүрегі шайлықпау,
беті қайтпау. Ондай батырлардыц жүрегі а у н а-
майд ы ғой, найзасын бойлата сүғып алыпты (Алм.,
Жам.).
Жүрегі жұқа (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.).
Ақ көңіл, көңілшек. Төреш жү ре г і жүца. жігіт
(Түрікм., Ашх.).
Жүрегін көтеру (Тау., Қош.). Көкірек керу, менмен-
су. Мен еш уацытта жү р е г і мд і көтермеймін
(Тау., Ңош.).
Жүрегі шыгу (Алм., Жам.; Түрікм.: Красновод.,
Ашх., Таш.). Жүрегі ұшу, зәресі іқалмау, қатты корқу.
Таудан шыға келген аттыларды көріп, жү р е г і шы-
ғ ы п, кейін цаша жөнеліпті (Алм., Жам.). Вайца, жү-
ре г і шығ ып кетіп жүрмесін (Түрікм., Ашх.).
Жүрежат (Жамб., Мер.). Туажатган (қ.). туған бала,
взінен саналғанда алтыниігы буын.
Жығауыл (ІПымк.: Сайр., Қызылқ.). Қаршығаның
мойнына кигізетін бау. Қаршығаны цүсца сілтегенде
шалцаймау үшін ж ығ ауы л кигізеді (Шымк.,
Сайр.).
Жығу (Жамб., Жуа.). Бегеуді ашу, суды тарату.
Суды жығып келдім (Жамб., Жуа.).
130
Жығын (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Жиын. Клуб-
тыц мацайы күнде жығ ын (Қ.-орда, Жал.). Қал-
мастан цатын-еркек, үлкен-кіші, Тамаша тац цаларлыц
цылды жығын (Рүст. Давт., 30).
Жығындымыз (Сем., Абіай). Қарыадармыз, ұятты-
мыз. Біз сеніц ерулігіце жығ ы н д ы м ы з (Сем.,
Абай).
Жығысты сөз (Алм., Кег.). Шешім, шепіімді сөз,
қортынды сөз. Айтатыныцды үзартпай, жығысты
сөзіцд і айтцын (Алм., Кег.).
Жыйдашы (Шығ. Қаз.: Күр., Тар.). Бұрынгы кезде-
гі алым-салық жинаушы.
Жыйдаіпылық (Алм., Кег.). Жинақылық, ұқыпты-
лық. Ж ы й д а ш ы л ы ц жацсы. Ж ы й дашы адам
(Алм., Кег.).
Жыйнақ (Түрікм.: Красновод., Нсбид., Ашх., Таш.,
Мары). Жиналыс. ІПағадамға жыйнацца кетті. Мез-
гілінде нионер отрядтарыныц, звеноларыныц ж ы й-
нацт арын өткізбейді («Жұмысшы», 23. П. 1945).
Түрімменпге — иыгнак (Рус,- туркм. сл., 1956).
Жық (Алм., Кег.). Көп, қалың. Осы арада толған
жыц цырғауыл (Алм., Кег.).
Жықпа-жыгылма (Қост., Жан.). Орташа. Ж ы ц п а-
жығ ы лма халы бар (Қоот., Жан.).
Жылаганға жүмырық . (Түрікм.: Красновод., Не-
бид., Ашх., Таш.). Жығылганға жұдырық. Мына бала-
сыныц шетінеуі де о сорлыға жылағанға жүмы-
рыц болды ғой (Түрікм., Ашх.).-Жылағанға жү-
мырыц деп, күрец атца мінгесе шапты («Жұмыс-
шы», 23. П. 1939).
Жыланбас (Түрікм.: Красновод., Беаед., Небид,,
Таш.). Басында жүгері тәрізді дәні *бар, мысық құйрық
тектес шөп.
Жылау жылау (Қ.-орда, Арал). Дауыс айту, жоқтау
айту. Жы л ау жы лау ғ а да шамасы келмейді, эб-
ден шаршаған (Қ.-орда, Арал).
Жылаукер (Қост., Жан.). Жылауық. Ол нағыз ж ы-
.лаукердіц өзі (Қост., Жан.).
ү Л - Жылауыш (Жамб., Мер.). Ақ орамал.
Жылбыс (Алм., Еңб.). Тақыр. Ж ы л б ы с теріден
III
сыпыра (ц.) тігу цыйын (Алм., Еңб.).
Жылғаяқтау (Тау., Қош.). Жылыстау. Аю царағай-
дыц ішімен жылғ аяцтап көрінбей кетті (Тау„
Ңопі.).
^Жылдың жылы (Тау., Қош.). Жылдіа, жыл сайын.
131
Олар жылдыц жылына бір келіп түрады (Тау.,
Қопі.).
Жылдырғы (Ақт., Шалқ.). Сүйреткі, сүйретпе
Ж ы л д ы р ғ ы м е н шөпті скіртке тартамыз (Ақг.,
Шалқ.).
Жылқауыз (Тау., Қош.). Тістеуік. Маған ж ы л-
цауызды эперші (Тау., Қош.),
Жылмайды (Алм., Еңб.). Сәйлегенде бөгелмеу, су-
дай ағу. Абылғазы орысщаны сөйлегенде ж ы л май-
д ы (Алм., Еңб.).
Жылмала (Түріюм.: Таш., Тахта, Кәнеүр.; Қ.-орда,
Арал). Үй сылайтын темір қалақ. Жылмалацныц
беті тегіс емес екен (Түрікм., Тахта). Жылмаламен
цацыраны (ц.) сылаймыз (Қ.-орда, Арал).
Жылт (Гур., Ес.). Жылнос, қу. Жылт адам, жылт
еткен адам (Гур., Ес.).
Жылпысын (Қост., Жан.). Қой ііп тастағандағы ша-
ла туған қозының елтірісі. Мынау цозыныц терісі
жылпысын ғой (Қост., Жан.).
Жылтыр кетті (Жамб., Шу). Ойын. Деңгелене оггы-
рып, ортаға біреуді отырғызып, қалғандары тізесінің
астындағы орамалды бірінен біріне беріп соны таітқыза-
ды. Ж ы лт ы р кет т і ойнайыц енді (Жамб., Шу).
Жылым (Қ-юрда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі; Гур.).
Ұзындығы 1000 метрдей, көлденеңі 500 метрдей бола-
тын, теңізден балық сүзетін ау, тор. Ж ы л ы м тарту
бүл жерде үлкен науцан (Қ.-орда, Қарм.).
Жылым қабы (Алм., Бал,). Жыльгмның балық жиы-
латын жері. Ж ы лым ц а б ы майлыцца (ц.) жа-
цындағанда тэпек басамыз (Алм., Бал.). Тап осындай
балыц мол алынатын кезде жылы м ц абыныц то-
лып шыңпауы Әзімбайдыц цабырғасына цатты баттЫ
(«Лен. Жас», 25. II. 1964).
Жылымшы ауру (Түрікм., Ашх.). Үзаққа ооэылған
ауру. Тэцірбёрдінікі де бір ж ы лы мшы ау ру бол-
ды (Түрікм., Таш.).
Жылытпа (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Кепіеден қал-
ған ас. О л жы лыт па ішіп отыр (ІПымяк., Сайр.).
Жыны алыспай қалу (Түрітсм.: Таш., Көнеүр., Тах-
та). Жыны ұстап қалу, жыны келу, апгуы келу. Қы-
лышбаймен жыны м а лыс пай цалып, тамаңңа
царамай кеттім (Түріікм., Көнеүр.).
Жыньш қарықтыру (Орал, Жән.). Атты қатты жүргізіг
жынын араластыру, қызыл май ету. Тоц атпен цатты
жүріп ж ынын царыцтырмау керек(Орал, Жән.)
132
Жырғал (Жамб., Қор.). Қызық. Чыныбай деген кісі
жасңа келгенде, «Сіз осы жасыңызда не жыр-
рал көрдіңіз» деп сүраған екен (Жамб., Қор.).
Жырғау (Жамб., Қор.). Толысу, жетісу. Ол кластың
балалары жырғалтып жүрген жоң ңой, темекіні
шашып жүр ғой (Жамб., Қор.).
Жырдыргпау (Ақт„ Ырғ.) ¥рлатпау, жоғалтпау.
Темір үстасы машинаның винттерін ішкімге ж ы р-
дыртпайды (Ақт., Ырғ.).
І^/Жыртпа (Орын.: Ад., Бөр.). Екінші жыл айдаған
тың жер. Бүрын оны жы рт па деп атайтын еді
(Орын., Бөр.).
Жырық (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Вайр.). Тері-
сін алу үшін сойылған қаракөл қозының еті. Жырың
жеуге жараушы ма еді (Түрікм., Тедж.). Түрікменше:
жыррык—арық, аоасық ет (Туркм.-ру»с. сл., 1940).
Жырымда жоқ (Қост., Жан.). Жадымда жоқ. Менің
жырымда жоң (Қост., Жан.).
Жыты (Ақг., Ырғ.). ¥шқыр, алғыр. Жыты атпен
аң аулайды (Ақт., Ырғ.).
Жігірдек (Гур., Маң.) Бүталы, жапырақты, түсі қы-
зыл осімдік.
Жігітай (Тау., Қош.) Қүлан. Мына тауда ж іг іт ай
бар (Тау„ Қопі.).
Жіпсе I (Оем.: Абай, Ақт., Көкп.) Үлтанның астын-
дағы сыадық, екінші ұлтан. Оның етігінің жіпс ес і
мыңты екен (Сем., Абай.).
Жіпсе II (Ақт., Ырг.). Есіктің тақтайларын үстап
Т¥РУ үлпін көлденең салынган ағаштар, қарғаша. Есік*
тің ж іпс е с і сынған екен (Ақт., Ырғ.).
Жіпселеу (Ақт„ Ырғ.) Жасырын, білгіэбей, ептеп.
Ж іпс е леп істеу. Сен Жэмиладан жіпселеп аңша
сүрашы (Ақт., Ырғ.).
Жіптік (Түрікм.: Красновод., Ашх„ Таш., Мары;
Гур., Маң.). Қышқаштың кішкене түрі. Атауыз дегенің
жіптіктен үлкен зат емес пе? (Түрікм., Красмо-
вод.). Түрікменше — жүбтек (Рус.-туркм., сл., 1956).
3
Забел (Орал: Чан., Жымп.). Үйдің фундаментінің
іртө тасы, әрі үйдің алдына балшықтан салып жасаған
отырғыш. Тйдіц заб е ліне балалар көп шығады
(Орал., Чап.).
133
Забиял бәкі (Қост., Жан.). Октябрь революция-
сынан бұрын Завиялов заводында жасалған бәкі. Ву-
рын заб иял б әкіле р болатын. Мынау бір заби-
ял б э к і екен (Қост., Жан.).
Забын 1. (Жамб., ПІу). Ауыртналық, жаіманшылық.
Бір күні уш дүздіц баласындағы басты адамдар жыйы-
лып отырып, осы с&здіц забыны кейінгі үрпацтар-
ға тимесін депті (Жамб., Шу); 2. (Қоют., Жан.). Жаман,
оғоесір. Анау цара сыйыр забын сыйыр екен (Қост.,
Жан.).
Забыталау || забытау (Қост., Жан.). А-сығу, тездету.
ПІапанды тез бітірейін деп забыталап жатырмын
(Қоіст., Жан.).
Забыт алу (Қ.-оріда: Сыр., Жал.; Қост., Тор.). Мең-
геру, иелік ету, бағындыру. Ол жүмысты заб ыт
а лып кетті (Қ.-ордіа, Сыр.). Қүмды даланы зерттеп
з абыт а л мас а, мал жайылымы цамсыз етілмейді
(Қост., Тор.).
Зағара (Жамб., Жуа; Алм., Жам.). Қол диірменге
тартылған жүгерінің ұны.
Загипты I; зағыпты (Ақт., Ойыл). Күдікті. Қарап
отырса, бэрі з ағ ипт ы адам (Ақт., Ойыл).
Зағыма (Түрікм.: Таш., Тахтіа, Көнеүр). Түбі таяз,
үлкен табақ. Шүцып отырмай зағымаға салып
екше (Түріюм., Тахта).
Зағыпты—зағипты.
Зағыпыран (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Өсімдіктің бір тү-
рі. Бір топ цой зағыпыранда оттап жүр (Қ.-орда,
Сыр.).
Зағыра (Түріюм.: Таш., Тедж., Мары; Қараң.). Жү-
гері үньгніан пісірілген нап. Өзбөкше — зоғора (Узб.-рус.
сл., 1959); қарақалпақша— зағара (Карак.-рус. сл.,
1958).
Зай (Алм., Шел.). Дым, дымқыл. Бүл үйді цырыц
жыл бүрын түрғызып едік, астынан зай чығып кетті.
Суыцта үйдіц бүрышынан з ай білінді (Алм., Шел.).
Қ.: зәй, зәкі.
Зайыр (Жамб., Жуа.). Керіну, пайда болу.
Зайырлы (Гур., Маң.). Білгір, даныіппан, Бүл цазац-
тыц ішінен Шешендер өтті толғаған, Уэлилер өтті
з а й ы р л ы, Болашац алдын болжаған (Қашаған
ақын).
Закн II зәки (Қост., Жан.). Адал, таза, ақ көңіл.
3 э к и болу. Ол эйдік, зак и кісі (Қост., Тор.).
134
Заккы (Қост., Ж*ан.). Ұққыш, есіне сақтағыіп, зерек.
Ол бір з аккы ғой (Қост,, Жан.).
Зақар ләмпік (Жамб., Шу). Шекпен, бешпет жасай-
тын, судырағіан қоңыр мата. Зақар лэмпіккесц
жүңпайды (Жамб., Шу).
Зақпы (Шығ. Қаз., Зай.). Балалардың ойыншық құ-
ралы. 3 а қ п ы н ы алып торғай атуға барамын (ІПығ.
Қаз„ Зай.).
Залалкес (Қ.-орда, Арал). Зиянкес. Тап сол бір з а-
лалк е с адам (Қ.-орда, Арал).
Запон (Орал: Чап„ Жымп., Казт.). Алжапқыш,
белдеміпе. Сауыншылар запонсыз сыйыр саумай-
ды. Менщ запоным болмаса, көйлегімнщ алды
ңаң болар еді (Орал, Қазт.). 3 а п о н ы м кірленіпті
ғой (Орал, Чап.).
Зар (Шығ Қаз., Кат.). Жұпар, хош (гүл туралы).
Зар иісті гүл (Шығ. Қаз., Кат.). Парсы тілінде заһре—
гүл (Крат.- перо.-рус.-азер. сл.,1945).
Зарат (Қост.: Об., Тор.). Шабылган шептің, егіннің
үйіндісі. 3 а р ат т а н шөп экелді (Қост., 06.). 3 а рат
цып ңойылған астъщтар элі басылмай түр (Қост., Тор.).
Парсы тілінде зарәғәт — егіншілік, диңаншылъщ
(Крат. пөрс.-рус.-азер. сл., 1945). к
Зардалы (Қ.-орда, Арал). Өріктің сабағында пісіп
тұрғандағысы. Ылғый ғана өріктің зардалысын
теріп жейтін едік (Қ.-юрда, Арал).
Зарпы (Қост., 06.). Салдары, зардабы. Онъщ уаң-
тында келмегенінщ за рпы ғой. Майданнан цайтпа-
ған баланың зарпы тиді (Қост., 06.).
Зауал ауу (Түрікм.: Таіп., Тедж., Мары). Түс ауу.
Зау а л ау с а д а, күннщ аптабы басылмай-аң түр
(Түрікм., Мары).
Зауал^ану (Ақт., Қараб.). Түсу, кему, төмендеу,
қайту.
Зауалы айну (Жамб., Тал.). Жүрегі айну. 3 ау а-
лым айны п цүсып тастадым (Жамб., Тал.).
Зау тас (Жамб., Қор.). Құз, шың. Асты чъщырау
зау т ас, сонда бір ңар[а]ала, бір сар[ы]ала бүркіт
үшып жүр екен (Жамб., Қор.).
Заялау (Түрікм.: Аіпх., Таш., Мары). Ьдаыраггету,
шығындату. Мына бала үзімді (ң.) з а я ла пЪолд\ьі\-ау
(Түрікм., Ашх.). Сол продукцияларды алып щөргенде,
$0% заяланғандығы... жүзеге шъщты («Жұзльгсшы*,
26. VIII. 1944). Түрікменше — заяламак (Туркм.?рус.
сл., 1940).
135
Зәді (Алм., Жам.). Тегі, >сірә, заты. 3 э д і, жаман
оцбаған (Алм., Жам.).
Зәй (Сем.: А/қс., Көкп., ¥рж., Ая., Мақ.). Дым, дым-
қыл, су. 3 э й үй денсаулыцца зиянды гой (Сем., Ақс.).
Қ.: зай, ззк I.
Зәк I (Жамб.: ІПу, Жам., Жуа.). Дым, дымқыл, сыз,
ыэғар. 3 э к ету, здктене бастау. Тамныц бір бүры-
шы здктеп кетіпті (Жамб., ІПу). Жерге жатып едім,
з зк үрып тастапты (Жамб., Жуа.). Қ.: Зай, зәй.
Зәк И (Гур., Маң.). Кекесін, мысқыл. Күлкісінде бір
ззк бар (Гур., Маң.).
Зәк басу (Жаімб., Жам.). Дым болу, көгеру, көк ба-
су. Алл$а] ағаштарыныц түптерін з ә к б асыпт ы
(Жамб., Жам.).
Зәки=заки.
Зәктеме су (Шыімк.: Қызылк,., Арыс). Егіпнің ал-
ғашқы, бірінші суы. Егісіміз ззктеме с у д ан етті
(Шымк., Қызылқ.). Ззкт еме с у ы берілісімен, егін
көгеріп, бойлап өсе бастайды (Шьгмк., Арыс).
Зәлоқ || зәлөк (Ақт., Ойыл). Жұқа балшық, лай.
Үйдіц тебесіне топырац тастамай-ац зз лоц саламыз
(Ақт., Ойыл).
Зәліс (Қост., Жан.). Ала аяқ, қу. Оны айтпай-ац цой,
ол бір нағыз з э ліс емес пе? (Қост., Жан.).
Зәмбіл (Жамб., Қор.). Көтергіш, мосилке. 3 э мбіл-
г е сал да, шығарып таста (Жамб., Қор.).
Зәмзәм (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Таш.,
Мары). Құмды мекендейтін кесірткенің үлкеп түрі. Тү-
рікмешпе — земзен (Туркм.-рус. сл., 1940).
Зәңгу Ц зеңгу (Шымк., Мақ.). Кезу, қаңғыру, ара-
лау. Басым зэ ц г іп отыр. Көк есекке мініп ап,
зэ ц г іп кетейік (Шымк., Мақ.).
Зәңгі I (Қ.-юрда, Арал; Ақт., Шалқ.; Түрікм.: Таш.,
Кенеүр., Тахта; Қарақ.). Басқыш, саты агаш,. піыққыш.
Биік үйдіц үстіне зәңгісіз шығ[а] алмайсыц (Қ.-ор-
да, Арал). Қарақалпақша — зангги (Рус.чкарак. сл.,
1947); зинз (парс.) — баспалдық (Л. Буд., I,
610).
Зәңгі П (Алм., Жаім.). Үйдің төбесіне ба-лшың шыға-
ратын қүрал. Анау түрғаныц з з ң гі, іші толған бал-
шыц (Алм., Жам.).
Зәңгі Ш (Шығ. Қаз., Зай.). Бір болыс ел. Ертеде бір
ззцгі ел ауып осы жацца келген екен (Шығ. Қаз.,
Зай.). Парсы тілінде ззцгі — негр (Крат. нерс.-рус.-
азерб. сл., 1945).
136
Зәңгілеп арту (Ақт., Шалқ.). Жүкті, төңді саты
ағашқа байлап, сонан соң түйеге арту. Ертеде кіре
тартцанда жүкті түйеге зәцгілеп арт а т ын еді
(Ақт., ИІалк,.).
Зәрде (Жамб., Св.). Көңіл. Меніц з э р д е м е кел-
мейді (Жамб., Св.).
Зәрекендей (Гур., Маң.). Кішкентай, зәредей.
Зәресі қалпақтай болу (Ақт., Ойыл). Зәресі үшу.
Қалтамдағы ацшам жоц десем ғой, зэрес і ц а лпа ц-
т ай б о лад ы (Аңт., Ойыл).
Зәр жаю (Қ.-орда, Арал). Қаһарлану, ұрсу. Сіз эйе-
ліце оцуға барасыц деп, зэ р жайып жацтырмады-
цыз ба? (Қ.-орда, Арал).
Зәрлі (Жамб., Қор.). Қатаң, піұғыл, тығыз. Зэ рлі
жүмысыц бо(л)маса, жүгерініц бацалын жыйнасып
жіберші (Жамб., Қор.).
Зәрует ауру (Сем., Абай). Қауіпті, қатты ауру. Бү-
рынғы кезде көп адам з э ру ет ау р у ғ а душар бо-
луш[ы\ еді (Сем., Абіай).
Зәршұнас (Шымк., Шәу.). Естігенін ұмьгппайтын,
есіне саңгайтын. Ол бір зг ршұнас адам (ПІымк.,
Шоу.).
Зәу (Алм., Іле). Биік. Темекі шыццаннан кейін, ззу
болып өседі, кендір де шыццан кезде з ә у болады
(Алм., Іле).
Зәуезнәй (Сем., Абай.). Үйдің бір бөлімі (ор. заезд-
ной).Атал« зэуезнәйде жатыр (Сем., Абай). Кілет,
шошала, зэуезнэй атаулыға Әйгерім щыс азығын
ертецді-кеш жиғызып жүр (М. Әу., Абай жолы, II, 387)»
'хЗәуеде (Шымк., Лен.). Анда-сһнда. Ол ауылға з эу-
е д е бір келеді (Шымк., Лен.). ч
Зәуіл (Алм., Жамб.). Ауыртпа^йьік. Аттыц бір өзіне
зә у іл түсіп жауыр бопты (Алм., Жам.).
Зей су (Түрікім.: Ашх., Тедж., Мары). Оор жерден
шығатын ащы су. Мыналардыц бэръ\ з ей с у, ішуге
жарамайды (Түрікм., Таш.). Түрікменше зей — дым»
іқыл, ьглғал (Туркм.-рус. сл., 1940).
Зейкеш (Түрікм.: Таіп., Тедж.). Ащы суды ағызып
жііберупе арналған арық. Осыларды з ей к еш арцылы
ағызбасац, жері сірэ цүрғамайды (Түрікм., Таш.).
Зейнет (Қ.-юрдіа, Арал). Іс, қъгзмет. Жацсы істеген
зейнет жатпайды (Қ.-орда, Арал)..
Зембер (Түрікім.: Таш., Тахта, Конеүр.). Зембіл.
Қаппен тасығаннан гөрі, үлкен з е мб е р болса, сол
үтымды (Түрікм., Тахта). Өзбекше — замбар (Рус.-узб.
137
сл., 1954); қаращалаіақша — замбер (Рус.-карак. сл.,
1947); зембиль (ігарс.) — корзива (Л. Буд.
I. 607).
Зеңгі (Гур., Маң.). Таразы торізді койылған^ұзын
агапітың екі басына секіріп ойнайтын балалар ойыны.
Бала күнімізде з е ц г і н і де, асыцты да коп ойна-
дыц (Гур., Маң.),
Зерде (Гур., Маң.). Аңға қооатын тазьгны, құсты
құстьгрған ікезде бөлінетін зат. Гшінен з е р д е с І кет-
кенде, бүркіт бабына түсіп жарайды (Гур,, Маң.).
Зердек (Қост., Аман.). Тезек. Далада з е рд е к көп,
оны жыйып алса, цыс отын болады (Қоет., Аман.).
Зере (Сем., Абай). Іпгі қуыс, өзі ұзын, сәукелемен
бірге киетін бас киім. Әкем, маған үйдегі з е ремд і
әкеп бере цойшы (Сем., Абай).
Зерезеп қылу (Сем.: ¥рж., Ақс., Көкп., Абай). Ығыр
ңылу, безер ету. Арцарларды көп шошытып зерезеп
цы лып, жіберген ғой (Сем., ¥рж.).
Зерендік (Ңост., Жан.). Бояу шөп. Зерендік құмға
шығады. Кемпірлер з еренд ікпен тон бояйды
(Қост., Жішн.).
Зерең (Қ.-орда, Арал; Ақт.: Ойыл, Ырғ.; Гур.: Ес.,
Маң.; Орын.: Ад., Бөр; Түрікм,: Красновод., Небид.,
Аіпх., Таіп., Мары). Үлкен сырлы аяқ, үлкен тостаған.
Маған з е р е ц г е айран цүйып берші (Ақт., Ойыл).
Осындай болса болсын жамағатыц, Береген бармағынан
дзм ағатын, Ац бүйра шүбат толы ала з е р ец, үсын-
ды оз цолынан мама цатын (X. Ерғ., К^ұрманғ., 53).
Сырлы зерец аяцпен бал үрттаған ер едім (Мах.,
Шығ., 87). Магазинде з е р ецн іц неше цыйлысын
көрдім (Түрікм., Ашх.).
Зиба бойлы (Қ.-орда, Арал). ¥зын бойлы. Әйелі ац
цүба зи б а бой лы екен (Қ.-орда, Арал).
Знраггасу (Қ.-ррда: Арал, Қарм.). Әдейі келу, се-
лемдесу. Сол адамға зираттасып, сзлемдесіп. цай-
тайыц (Қ.-орда Арал), Кзні, ацсацал, эуелі зиратт а-
с айыц (Қ.-орда, Қарм.).
Зорат (Акд\: Жұр., Ойыл, Шалқ.; Гур., Бақ.; Қост.,
Об.; Орын,: Ад., Бөр.). Шабылған шөптің, орылған
егіннің үйіндісі. Бір з о р а т үш-терт арба болады
(Аңт., Шалқ.). Анау зораттағы тарылар август-
тыц 28 күні орылған (Ақт., Ойыл). Зораттыц кө-
лемі скырдыдан кіші бдлады (Орьпа., Ад.). Зорат-
т ан шөп алып кел (Қост., 06.).
Зорат: жайма зоріат (Ақт.қОйыл). Орылған егісті
133
кептіру үшін, баетарын түйіістіріп үйіп қою. Ж а й м а
з о рат збден кепкен соц ғана жыйылады (Ақт., Ойыл).
Зорман (Қост., Жан.; Гур., Ес,). Сары тыпіқан,
3 о р м а н астыцты цыйып дәнін үясына тасыйды
(Қост., Жан,). Егінді жерде зорманныц іні болады
(Гур., Ес.).
Зортабандау (Алм., Шел.). Салғыласу, ырқына көн-
беу, қасарьгсу. Үсен ацын зорлыц-зомбылыцца көнбей
зортабандап отырып алатын (Алм., Шел.).
Зуала (Алм., Шел.; Шымк.: Түл., Сайр.; Жамб.:
Шу, Жуа., Мер.; Қ.-ордіа: Сыр., Жал., Қарм.; Түрікм.:
Ашх., Таш., Тедок., Мйры.; Қарақ.). Иленғен қамыр
нанның үзінділері. Екі з у ала илесем, жететін шы-
рар (Алм., Шел.). Бір з у а ла болса бэріне жетеді
(Шымік., Сайр.).3 у а л а н ы ыса цойшы, илейтін емес
дайын цамыр ғой (Қ.-орда, Сыр.). Екі зуала нан
илеп жібер (Жамб., Мер.). Қамырдыц зуалалары-
ныц иін цандыра иле (Түрікм., Таш.). Түрікмеіште —
зувала (Туркм.-рус. сл., 1940); өабекше — зувала (Узб.-
рус. сл,, 1959); қараіқалпақш-а— зууала (Карак.-рус,
сл., 1958).
Зуана үпіу (Алм., Шел.). Зәресі үшу. 3 у ана м д ы
ү шы р май отырыцызшы (Алм., ПІел.). ь
Зүлпын (ІПымк., Мақ.). Есіктің ілгегі. Үстаханаға
зү лпын соцтыру керек еді (ПІымк., Мақ.).
Зүкібай (Гау., Қош.). Өтірікші, суайт. Мынау бір
зү кіб ай кісі екен (Тау., Қопі.).
Зүліп (Түрікм.: Аіпх., Таш., ІСөнеүр., Тедж., Мары).
Сандықтың не есіктің құлып еалуга арналған темірі.
Зүліпсіз сандыц болушы лі[п] еді (Түрікм., Таш.).
Түрікменше — зүлп (Турікм., рус. сл,, 1940); өзбекше —
зулф (Узб.-рус. сл., 1959); қарақалпақша зулып
(Карак.-рус. сл., 1958); 3-Ъ зулфь (ларс.) — кудри,
локоны (Л. Буд., I, 606).
Зыбан ұру (Қ.орда, Арал). Әлек салу. Далаға от
жацсац өрт кетеді, біреу үрсып зыбан үрар
(Қ.-орда, Арал).
Зыян салу (Қ.-орда, Арал). Зиян келтіру, қастық іс-
теу. Зи ян салу ісін цайдан деуге бола ма? (Қ.-орда,
Арал).
Зықымат (Алм., Кег.). Қорлық. Бүдан 50 жыл бү-
рынғы байлардан көрген зыц ыматымд ы итке
берсін (Алм., Кег.).
139
Зылмұрат (Жамб., Тал.). Молда. 3 ы Л'М ү рат адам
екен (Жамб., Тал.).
Зыр-зыбыл (Гур., Маң.). Қапіаған, жер-кәкке тұр-
майтын. Торы ат деген з ы р-з ыбы л хайуан (Гур.,
Маң.).
Зікінеу (Алм.: Жам., ¥йғ.). Зеку, ұрысу. Ол. бала-
сына з ік ін е м е й-д і (Алм., Жам.). Сен балаға з ік і-
немеі (Алм„ ¥йғ.).
Зіл 1. (Қ.чорда: Арал, Сыр., Жал., Қарм.). Ірің, өзе-
гі. Жараныц з ілі алынбайынша солцылдап ауруы
басылмайды (Қ.-орда, Арал). Аяғына түскен з і л бү-
кіл денесіне жайылып, бүл дүниеден кетті (Қ.-орда,
Жал.); 2. (Алм., Кег.). Маңкд, жышңыда болатын ауру.
Ат зілмен ауырып түрғанға үцсайды (Алм., Кег.).
Зілмауырдай (Сем., Абай). Зілдей. Мынау кір кіп-
кішкентай болғанмен, зілмауырдай екен (Сем„
Абай). Қ. зілмендей.
Зілмәнке (Ақт., Ойыл.). Жер үй (ор. землянка).
Ыдырыс анау з і л мэ нк ед е түратын шығар
(Ақт., Ойыл).
Зілмендей (Жамб., Тал.). Зілдей. Сен өзіц з і л-
менд ей екенсіц (Жаміб., Тал.). Қ. зілмауырдай.
Зіяә (Жамб., ІПу). Күнә. Арац ішіп з інә істемеу
керек (Жамб., Шу).
Зірік (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Қара мейіз сияқты
жеміс. 3 ір ікт іц түсі цара, дзмі цышцыл болады
(Шымк., Сайр.).
и
Игерлеу (Қост., Аман.). Шөгу, әл-куаты кету. Шал-
дардыц жасы жетіп и г е р ле п барады (Қост., Аман.).
Ижан (Түрікім.: Ашх., Таіп., Мары). Дәнді дақылды
қуырып, оган май қосып, келіге түйіп істеген тағам.
Балам, мына тамацтыц атын ижан дейміз (Түрікм.,
Мары).
Ие бермеу (Турікм.: Таш., Тедж., Мары). Бой бер-
меу. Жандыктар шікідей (ц.) балаға и е б е ру ш ім[е]
еді, өзіц барын, (Түрікм., Тедж.).
Иек ағаш (Қост., Жан.). 1. Ңада ағаштың араларын
біріктіретін үзын ағаш. И ек а ғ а ш т ы ц үстіне тө-
белдірік (ц.) салады (Қост., Жан.); 2. Шығырдың
ағашы.
Иекке алу (Алім., Кег.). Күштеу, зорлау. Мені ол
140
Царынцолға иекк[е] алып апарғысы келді (Алм.,
Кег.).
Ила (Қ.-орда, Арал; Жамб., Мөр.). Айла, амал, тә-
сіл. Қанша патшалыц болса да, мүныц иласындай
.ешбірінде болмады (Ң.-орда, Арал). Көреген батырдыц
и ласымен дүшпанын жецген екен, Қүстыц адам-
нан кетпейтіндей ила с ы бар (Жамб., Мер.),
Илаласу (Түрівм.: Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта).
ЬІңғайласу, келісу, жақындасу. Жацсымен илаласу
адамныц абройын көтереді (Түрікм., Таш.). Түрікмен-
ше: ылалашмак (Туркм.-рус. сл., 1940).
Илалау (Ң.-орда, Арал). Амалдау, тәсілдеу, лаждау.
Дүйсен, атыцныц тоцымын жауырына тигізбей, и ла-
лап салып ал (Қ.-орда, Арал).
Илан (Түрікм.: Красновод., Небид., Тапі.; Алм.,
Қоғ.; Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.). Сабағының ұзындығы
30—40 сантиметрдей, қатқыл жерге шығатын сасыр
тәрізді өсімдік. Жылан шаццан адамға и лан дэрі
ретінде беріледі (Алм., Гв.). И ланды мал жейді
(К.-орда, Арал).
суЛ-Има (Гур., Маң.). Сьтрт киімдік қалың мата. Түсіне
1 царай кейде ағ има деп те атайды (Гур., Маң.).
һ - Има шекпен (Түрікм.: Красновод., Таш., Ашх.).
' Түйе жүнін биязі етіп иіріп, тоқып жасалған шекпен.
Жецілдікке дүрысы има шекпен (Түрікм., Крас-
новод.).
Имантасы (Қост., Жан.). Бәдік. Қали аузына келге-
нін цайтармай айтатын имантасы адам (Қост.,
Жан.).
Инану (Қост., 06.). Илану, сену, нану. Ол меніц айт-
цаныма толыц инанды (Қост., 06.).
Ине жасырмаң (Жамб., Шу). Жаістардың сауық ке-
іпінде ойыайтыін ойыны. Мұнда ине жасырад ы.
Біреу домбыра тартып отырады, соныц даусына цараи
іздеп табады (Жамб., Шу).
Инелік (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі; Қост.,
Жан.; Шығ. Ңаз., Тар.). Жылым торының жыртылған
жерін жамайтын, ау тоқитын ағаш ине. Жылымды
инелікпен жамап жаца біттік (Қ.-ордэ, Арал). Бес
кісі ине лікпен күнінде бір ау тоцып шығаруға
болады (Қост., Жан.). Әрбір балыцшыныц цолында
ин е ліг і болады, өйткені жылым жыртылмай тұр-
майды (Қ.чорда, Қарм.).
Ит бүйда ету (Ақт., Қараб.). ¥рсу, сөгу, ұялту.
Ит бүлдірген (Алм., Жам.). Түсі ңызыл, дәмі ащы,
141
бұтаньщ басына түйіндеп шыватын есімдіік, итмұрын
тәрізді бірақ жеугё жарамайды. Арыц жағасына и т
бүлдірген цалыц шығыпты (Алм., Жам.).
Ит кірмес 1. (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ІІІиелі, Арал;
Гур., Маң.; Қост.: Жіан., 06.; Түрікм.: Красновод.,
Ашх., Небид., Таш., Мары). Киіз үйдің ағаш есіпі, ерге-
нек. Балам ит кірместі жаба кел (Қ.чурда, Сыр.).
Бағила-ай, и т кірместі цапсыра салшы (Қост.,
Жан.). И т кірмесіцді дүрыстап жап (Түрікм.,
Небид); 2. (Гур., Маң.). Киіз үйдің есігінің төменгі жа-
ғына байлайтын жалятақ тіақтай. Есікке ит кі р м е с-
т і байла (Гур., Міаң.).
Ү^Ит ырылдамас (Жамб., Тал.). Бұрын үіэатылған
қыз келіп түсскенде, жеңгелерінің алатын кәдесі. Төре-
жанныц ит ыр ылдамасын мен алам (Жамб., Тал.).
Итыз (Алм., Шел.). Егістік жердің кішкене бөлегі,
атыз (қ.). И т ы з д ы даярлады, өцдеді. Біз, балалар,
жаздыгүні иты з ғ а барып, козхоз жүмысына көмек-
тесеміз (Алм., ПІел.).
Ишану (Гур., Маң.). Нану, сену, илану. Айтцан сөз-
ге ишанбайтын не ғылған жансыц? (Гур., Маң.).
Ища! (Қ.-орда: Сыр„ Жал., Қарм.; Гур„ Маң.;
Орал, Қазт.). Қорқыныш, жиіркеніш, тоңу сезімдерін
білдіретін одағай оөз. И щ а! мына жыланныц үлкенін-
ай! Ища, жаурап кеттім! (Қ.-орда, Жал.). Ища, мына
жылан цалай үлкен! (Орал, Қазт.).
Иығьш шоқыту (Қ.-юрда, Арал). Күн керсетотеу, қор-
лау. Оған тыныштыц көрсетпей, иығ ын ш оцыт-
тырд ы (Қ.-юрда, Арал).
Иық (Гур., Маң.). Жөн, іқисын, рет. Біз кэрі кісі, көп
нәрсеніц иы ғ ы білмейміз (Гур., Маң.).
Иық ағаш '| иік ағаш (Жіамб.: Мер., Луг.). Иіна-
ғаш; екі ұшы/нда шелек ілетіін ілгегі бар, су таситын
имек ағаш. Жиренше судыц ар жағында иыц ағ аш-
п ен екі бацыр су көтеріп бара жатцан цызды көреді
(Жамб., Мер.). Қ.: зоікіш, құрамыс.
Иік ағаш = иық ағаш.
Иім (Ақт., Ырғ.). Иінді. Сыйырдыц бірінші иімі-
не н соцғы. иімі майлы болады (Ақт., Ырғ.).
Иін жіп (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Тедж.,
Таш,). Су таситын шелеіктерді ілетін екі ұпгында темір-
ден жасалған ілмешегі бар, матадан не брезенттен жа-
салған жалпақтығы 2—3 елідей ұзын жіп. Иін жіп
суағаштыц (ц.) цапталында жатцан (Түрікм., Крас-
новод.).
142
Иірмәңкүл (Қ.орда; Арал, Ңаз.; Ақт., ПІалқ.).
Үйрмекіл. Балалар жыйналып ап и і р м э ц кү л ойна-
ды (Ақт,, ІПалік;.).
Иіс нан (Түрікм.: Ашх., Небид., Таш., Тедж.). Өлік-
терді еске түсіру кезінде пісіретін нан. Келін ос[ы]
арада иі.с нан пісіріп жүрген (Түрікм., Ашх.). I
(шаратайша) — өлікті еске түсіру үшін пісірілген нан
(Л. Буд., I, 216).
к
Кажол (Орал: Чап., Жымп.). Ешкі терісінен жасал-
ған сапалы былғары. Оныц аяғында ц а ж о л мэсі
бар (Орал, Чап.).
Какбір 11 кәкбір (Шымк., Мақ.). Тесік ожау. Жеце-
ше, какбіріцді бергін (Шымк., Мақ.). Ң. кекпір II.
Картопия (Тау., Қош.). Картошка, картоф. Шүйде
картопия өнбейді (Тау., Қош.). 1
Кас (Қост., 06.). Шым (соқамен аударылған шым).
Бүгін соцамыздыц к а с аударуы жацсы (Қост., 06.).
Каток тас (Ақт., Шалқ.). Қырманда астық бастыра-
тын тас, шаңтас (ң.). Біз к а т о к т а сц а бір ат же-
геміз (Ақт., Шалқ.). 1
Катта (Жамб., Жам.). Үлкен. Тиірмен колхоздыц
катта табысы (Жамб., Жам.).
Кашаба (Қар., Нүр.). Жеңіл шана (ор. каіповка).
Олар кашабаға отырып келді (Қар., Нұр.).
Кашеубай (Қ.-орда, Арал). Кашаба шана, жеңіл ша-
на. Екі адам к аш е у б ай д а н түсіп жатыр (Қ.-ор-
да, Арал).
Кәгеттеу (Жамб., Шу). Жабу, суға тигізбеу. Қызыл-
шаныц үймегін цамыспен кэгеттеді. Кейде оны
өзініц жапырағымен кэгеттейді (Жамб., Шу).
Кәгөркі тас (Қ.-орда, Арал). Жылым аудың табаны-
на байлайтын кішкене жалпақ тесік тас (күйдірген кір-
піштен жасалады). К э г о р к і т а с т ы жылымныц
цалцысына түспа-түс байлаймыз (Қ.-орда, Арал).
Кәде (Тау., Қош.). Дағды, әдет. Күндегі кэ д е мен
отыра береді (Тау., Қош.).
Кәде-каума (Гур., Маң.). Кәде-жора. Ескініц к э-
д е-ц аумасын бү күндегі балдар біле бере ме? (Гур.,
Маң.).
Кәделеу (Қ.-орда: Сыр., Жал; Ақт., Арал; Қост.,
ЭҚан.). 1. Арнау, эдейілеу. Ол дүкеннен баласына кі-
143
тапты эдейі кэделеп экелді (Қ.-орда, Сыр.); 2. Сый-
лау, құрметтеу, әдейі арнау. Медетбай, саған мына кі-
тапты кэделеп алып цойдым (Қ.-орда, Арал).
Қолдағы жалғыз бала болғандыцтан кэделейміз
(Қост., Жан.).
Кәдеңізге арту (Қост., 06.). Мойынға арту. Мен
осыны сіздіц кэдецізге арт а мын (Қост., 06.).
Кәдет (Аңт., Ырғ.). Әдет. Біздіц елдіц эуелден келе
жатцан кэд ет і ғой (Ақт„ Ырғ.).
Кәдуілгі (Сем.: Ақс., Көкп., Абай). Кәдімгі. Там
деп біз кэдуілгі үйді айтамыз (Сем., Ақс.).
Кәдуілгі || кәліпкі (Жамб., Мойын.). Кәдімгі. К э-
д уіл гі өзіц білетін бала ғой. ¥ста кэліпкі бү-
рынғы үстараны өткірлеп келеді (Жамб., Мойьш.).
Кәді (Қ.-орда, Арал). Қалпы, қалыпты. — Бала цан-
дай екен? — Бір кэдісінде көрінеді (Қ.-орда,
Арал).
Іһ- —Кәжекей (Түрікм.: Красновод., Аіпх., Небид., Таш.,
Мары; Шығ. Қаз., Зай.; Гур., Маң.; Сем. : Көкп., Ақс.).
Әйелдер киетін жеңі жоқ, жағасы кеңірек ойылған
белден төменірек түсіп тұратын, барқыттан тігілген
киім (қамзол). Мынауыц кэжекейден гөрі жец-
сізге бейім ғой (Түрікм., Красновод.). Н., К. Дмитриев
бұл сөз татар, башқұрт тілдерінен екендігін көрсетеді
(Н. К. Дмитриев. Строй тюркских языков, М., 1962, 535).
Кәжең (Гур„ Ес.). Киім, сулық (сыртқы киім). К э-
ж ецд і сырттан киеді. Балам, кэжеціцді киіп
ал, үстіц су болмайды (Гур., Ес.).
Кәжөней (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.; Гур.,
Маң.). Революциядан бұрынғы кезде үй басына түсетін
салық түрі. Патіиа кезінде кэж&нейдіц өзі-ац ти-
тыцтататын еді (Түрікм., Таш.).
Һ -Кәзекей 1. (Орал, Чап.; Ақт„ Ойыл; ПІығ. Қаз„
Зай.). Жеңсіз камзол. Кэзекейіцді неге киіп ал-
мадыц? (Орал, Чап.); 2. (Орын.: Ад„ Бөр.). Костцрм,
Кэзекейіце бор жүғып цалыпты ғой (Орын., Ад.);
3. Жеңі шолақ қамзол. Бүрын кэзекейді жүрт
көбірек киетін (ІПығ. Қаз., Зай.).
Кәгеттеу ГЖамб., Шу). Қызылшаны үсімес үшін
жабу.
Кәкбар (Ақт„ Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Кәкпір сүзгі,
кепсер (қ.). Кэкбармен ірімшік түсіреміз (Қ.-ор-
да, Арал).
Кәке I (Гур„ Маң.). Ата, әке. Айдарлым-ай, к э к ец-
ніц цолына су цүя цойшы (Гур„ Маң.).
144
Кәке II (Қ.-орда: Қарм., Жая., Сыр.). Сүйегі ірілеу,
бос, жұмсақ, қабығы жұңа жүгері.
Кәл (Шымк., Мак,.). Таз. Бір кэл бала жардыц ас-
тында жатыр екен. Бүрын к э л балалар болатын.
Қазір совет дэрігерлері к э л ауруына жол бермейді
(ПІымк., Мақ.).
Кәләм пеш (Қост., Жан.). Үлкен кірпіштен қалаған,
аузы сыртына қараған пеіп. Кэлэм пешті тас көмір-
мен бір цыздырсац, цызуы бір сөткеге жетеді (Қост.,
Жан.).
Кәлдем (Алм., Шел.). Арық. Қысцы соғымымыз
союға к э л д е м болып тур (Алм., Шел.).
Кәліпкі = кәдуілгі.
Кәліт (Шымк,, Мак,.). Қате. Сөзіцде бір кэліт
жоц (Шымк., Мақ.).
Кәмбелеу (Алм., Талд.). Кестелеу, өрнектеу. Қыздар
орамалыныц шетін кэмбелейтін. Кәмбелен-
г ен орамалдар болатын (Алм., Талд.). Бұл сөз екі ком-
понентген құралған; кэмбе — түбір, Леу — жұрнақ.
Орыс тілінде канва — сирек мата, кесте өрнек деген сөз
(С. И. Ожегов. Сл. рус. яз., 1954).
Кәмбіл (Ақт., Ойыл; Қ.-орда, Арал). Кәміл, анық.
Қолымдағы малдыц екеуі кэмбіл туады (Ақт.,
Ойыл). 1
Кәмбір (Қост., Жан.). Былғарының бір түрі. К э м-
б і р д е н бір мәсі тіктірдім (Қост., Жан.).
Кәмек (Жамб.: Тал., Сар.; Қ.-орда: Сыр., Жан.).
1. Шикі, піспеген. К ә м е к цауын жеуге болмайды
(Жамб., Тал.). Дэмбілше піскенімен, патсайы элі к ә-
мек (Қ.-орда, Сыр.); 2. (Шымк., Сайр.). Мал жёген
шоптен қалған қалдық., Бул шөптен к ә м е к көп цал-
майды (Шымк., Сайр.).
Кә.мелек пеш (Тау., Қош.). Орыс пеші үлгісімен са-
лынған ыңғайлы пеш. К эмөлек п еш — пештіц
тазалыцты сацтауға цолайлы түрі ғой (Тау., Қош.).
Кәнбелеу (Талд., Талдықор.). Кестелеу, өрнектеу.
Кәндек (Түрікм.: Таш., Тедж., Байыр., Кенеүр.,
Тахта), Топырағы алынған шұңқыр, ор. Байцап жүр,
осы мацда кэндек көп (Түрікм., КАнеүр.), түрік-
менше — хендек (Рус.-туркм. сл., 1956), өзбек тілін-
де — хандак (Узб.-рус. сл., 1959), қарақалпақша —
цэндек (Карак.-рус. сл., 1958).
Кәнуа (Алм.: Ақсу, Тал.). Кесте, орамалдың, я бас-
қа нәрсенің кестесі, оның бетіне салған түр-өрнегі.
Кейбір эйелдер кимешекті эйбат кэнуалайтын
10-59 145
еді (Алм., Талд.). Кимешегін кэнуаласа, айбат
болады (Алм., Ақсу).
Кәпеш I (Орын: Ад., Бөр.). Жас балалардың бас
киімі. К э п е ш т і тоцып та жасайды (Орын., Бөр.).
Кәпеш II (Жамб., Мер.). Қызылшаны қазатын күрек
сияқты үшкір ңүрал. Бүрын цылчаны кэпешпен
цаздыц (Жамб., Мер.).
Кәр (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.). Кәсіп, жү-
мыс. Сенікі де бір кэ р екен (Түрікм., Ашх.). Ал, Кен-
жебаев жолдастыц к ә р і не десек..., кецселерге, ма-
газиндерге, шаш алатын үйлерге барумен күнін кеш
цылады («Жұмысшы», 4. VII, 44). Түрікменше — кэр
(Туркм.-рус. сл., 1940), Саг — іс, жұмыс (парсы сө-
зі) (СС, 315).
Кәри (Аңт., Ойыл). Екі көзі жоқ, соқыр. Соны көр-
мей түрсыц ба, бейшара кэ р и екенсіц ғой (Ақт.,
Ойыл).
Кәркесті || кәрі-кәркес (Сем.: Көк., Ақс.). Кәрі-қүр-
таң, кемшр-шалдар. Кейде бұған синоним ретінде шал-
шауцандар қос сөзі қолданылады., Бүлар туралы к э-
р і-к э р к е с т і, шал-шауцандар біледі ғой (Сем.,
Кекп.).
Кәрсе (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал). Балық өлшеп
алатын, оны өткізетін пункт. Ауланған балыцты к э р-
с е ге өткіземіз (Қ.-орда, Сыр.).
Кәс (Қост., Жан.). Соқа айдағанда борозда арасында
кейде қалып қалатын шым. Жерді к э с цалдырмай
айырыцдар (Ңост., Жан.).
Кәсе (Қ.-орда, Арал). Теңізде ау салуға қолайлы,
таяз жер.
Кәсек (Орал, Жән.; Гур., Тең.). 1. Үйір (ор. косяк —
тобымен жүру, үйірімен жүру). Колхоздыц жылцысы
кэсегімен жүреді (Орал, Жән.); 2. ІПоғыр, топ (балық
туралы). Балыцтыц к э с е г і, балыцты кэсектеп
алсац бір жерге көп жыйналады (Гур., Тең.). Орыс тілін-
де косяк — үйір (жылқы, балық туралы) деген сөз.
Кәспек (Алм., Кег.). Електің айнала қондырылған
ағаш жақгауы. Елгезерге кэ спек салдырып алайын
деп едім, цолым тимей жүргені (Алм., Кег.).
Кәсте (Қ.-орда, Арал). Ауру. Білмейтін кэй жерініц
кэ ст е болғанын (Қ.-орда, Арал).
Кәсіпкі (Жамб., Мойын.). Арнаулы. Олардыц бүрын-
нан чашын алғызып жүрген кэс іпк і чаштаразысы
бар (Жамб., Мойын.).
146
Кәт (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Кереует. Мей-
манға тесекті кэт ке жазыц (Түрікм., Көнеүр.). Өз-
бекше: кат— ағаш кереует (Узб.грус. сл., 1959), қара-
қалпақша: кэт— топчан, кровать (Карак.-рус. сл.,
1958).
Кәтелеу (Ақт., ПІалқ.). Нашарлау, босаң. Біздіц
ауыл советтіц секретары к э т е леу жігіт екен (Ақт.,
Шалқ.).
Кәтеп (Түрікм.: Красновод., Таш., Ашх., Мары;
Гур., Маң..) Ауыттың (қ.) ағашы. Алалг десец взіц біл,
бірац ауыттыц кэ те б і сынып түр (Түрікм., Красно-
вод.). Түрікменше — хатап (Туркм.-рус. ел., 1940).
Кәтек адам (Орал, Чап.). Тапалтақ адам.
Кәттә (Жамб..: Тал., Мойын.). Үлкен. Мен бір кэ т-
т э кісі көрдім (Жамб., Тал.). Осы біздіц жүріп бара
жатцан к э т тэ жолымыз аудан орталығына апара-
ды (Жамб., Мойын.).
Кәтіреңкі || қатыреңкі (Жам., Мер.). Қара ағаштан
да қатты, жуандыгы білектей, түсі боз, таулы жерде
өсетін ағаш. Кэтірецкі түбірінен шөміш, астау
жасайды. Кэтірецкіден жасалған ыдыс астыц
дэмін бүзбайды (Жамб., Мер.).
Кәтіс ОҚост., Жан.). Әдіс.
Кәуә || кәуе (Алм., ¥йғ.). Асқабақ. Манты кәуә —
бір жағы дөңгелек, аяқ жағы сопақтау, түрі алмұрт
сияқты асқабақ. Бүдан басқа түрпан кэуэ, цара кэуэ
деген түрлері бар.
Кәуәк (Қост., Аман.). Қуыс. Өлец шөптіц кэу э г і
бар (Қост., Аман.).
Кәубас (Қост., Жан.). Үлкен, дәу, ірі. К эу б ас
шалдар келе беруші еді, эзір цойыпты ғой (Қост., Жан.).
Кәудірлек (Қ.-орда: Жал., Сыр.). Жаңа қата баста-
ған мүз. Мүз кэудірлек болысымен балыц аулау
цыйындай береді (Қ.-орда, Жал.). К э у д і р лек мүз-
дан күзермен өтем деп суға талай адам кетті (Қ.-орда,
Сыр.).
Кәукәр (Қост., Сем.). Әл. Ол өзі бір кэукэрсіз
жан екен (Қост., Сем.).
Кәулен (Шығ. Қаз., Тар.). Қау, қаудан, боз шёп.
Колхоз жерінде кэулен көп. Ёэулен шөп ша-
былып жатыр (Шығ. Қаз., Тар.).
Кәулі: ең кәулі. (Ақт., Шалқ.). Ең әуелі, алдымен,
алғашында. Ец кэу лі стансаға бардыц (Ақт., Шалқ.).
Кәуілдесу (Қост., Жан.). Гулесу. Сендер кэуіл-
д еспей отырыцдар (Қост., Жан.).
147
Кәуіс-кәуіс (Ақт., Ырғ.). Көс-көс! түйені шақыру.
Түйені кэ у і с-к э у іс! деп шаңырамыз (Ақт., Ырғ.).
Кәшек (Алм., Кег.; Жамб.: Қор., Шу, Мер., Луг.,
Мойын). Шөіггің ірісі. Мал жегеннен қалғаны. К э ш е к
жиып ңойсаң отңа жағар едіц (Жамб., Қор.). Аңырда-
ғы к э ш е к т і алып таста, ат чөбін жеп болды (Алм.,
Кег.).
Копггек (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Үйымдасып, бас қо-
су. Біраз адамдар бас ңосып кэште к жасадың
(Қ.-орда, Сыр.).
Кәшебой шана (Жамб.: Қор., Шу, Мер.). Жеңіл,
сүйенетін таянышы бар піана.
Кебағаш (Алм., Кег.). Қалып. Кебағашыңды
бере тұршы, етік тігейін деп едім (Алм., Кег.).
Кебе (Қост., Аман.; Жамб.: Жуа., Луг.). Қыста, ерте
гуған қозы. Былтыр бір кеб е ңозыны туысңанымнан
алдым (Қост., Аман.)., Шырағым, сіздер кебдік, біз бір
к е б е. Болғанда сен жел ңайың, біз бір кеме (Лютш.
Киргиз. хрест.) дегендегі кебе сөзі жоғарыда көрсетіл-
ген мағынамен байланысады.
Кебеже (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары). Ертеректе түйемен көшкенде әйел, бала отыра-
тын, ағаштан жасалған жөшік бейнелес зат. Бала кезім-
де ңонсаң жабағыға орап, көшсек кебежеге са-
лып жүріпті (Түрікм., Красновод.). Түрікменше — ке-
жебе (Туркм.-рус., сл,, 1940). Кебеже — ящик в котором
возят детей на верблюде (Н. Ильм., Материалы..., 189).
Кебеже шана (Ақт., Жур.). Шөп таситын қанатты
шана.
Кебек I (Ақт., Ойыл; Қост.: Об., Жан.). Қандала.
Осы ңыстауда к еб е к бар екен, түнімен үйыңтатпа-
ды (Ақт., Ойыл). Біздің үйде ке б ек жоң (Қост., 06.).
Кебек II (Павл., Ер.). Кеуек, кішкене қуыс орын.
Қоян к е б е к к е тығылды. Ол кебектен шыға
жүгірді (Павл., Ер.).
Кебен (Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.; Ақт.: Тем.,
Ырғ.; Гур., Маң.; Түрікм.: Таш., Мары; Орал: Чап.,
Жым.). Бес-алты тонналық мая шөп, кішілеу кебен үш-
төрт арба птығады. Сондай эйдік (ң.) кеб е н д і олар
түрғызып қойыпты (Қ.-орда, Арал), Скирдка ңарағанда
кеб ен ңайтыс болады (Ақт., Ырғ.). Кебеңдеулі. Мая-
лаған. Колхоздарда кебендеулі шөптіц, болмаса
шабындың жердің шөбінің өртеніп кзтушілігі болады
(«Соц. ауыл», 1941, № 48).
Кебенек (Жамб., Луг.). Жұқа киізден басылған,
148
ясауын-шашынға киетін сырт киім. Кебін киген келмей-
ді, к е б ен е к киген келеді (мақал). (Жамб., Луг.).
Ерді к е б е н е к ішінде таны (мақал).
^тКебентай (Жамб., Луг.; Шымк.: Сайр., Қызылқ.;
дЖ, Кег.). Киізден жасалған маліпылардың жауын-
шашында киетін сырт киімі. Жаке, көшкенде к е б е н-
тай кимей-ақ бір чиден чекпен бүйырмады ма? —
депті баласы (Жамб., Мер.). Бұрынғы уацытта қойдық
жүнінен жасап кебентай кигенбіз (ІПымк., Сайр.).
Қазір кебентайды ешкім кимейді (Алм., Кег.).
Кебентай киген келеді, Кебенек киген келмейді
(мақал).
Кебеш шана (Орын.; Ад., Бөр.). Қанатты шана, ка-
шавой шана. Бір күні ке б еш шан а м е н шығып кет-
тім, күнніц суыцтығы 41 градусца барады (Орын., Бөр.).
Кебір (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы., Бенд.).
Сазан. Түрікыенше — кепир (Рус.-туркм. сл., 1956).
Кебіртең (Қост., Жан.). Құрғақтау. Суды цүйыццы-
рашы, лай кебіртец болып түр (ҚОст., Жан.).
Кебііпек -= кимешек.
Кегеждену (Гур., Маң.). Кесірлену, қыреығу. Өзі
ке г е ж д ен іп отырған адамды кзи эурелеудіц ца-
жеті аз (Гур., Маң.).
Кегей терек (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Таһс). Теректің
қисық болып өсетін түрі, Әкелгендерініц бэрі к е г е й
т е р е к, цүрылысца жарайтыны шамалы (Түрікм.,
Көнеүр.).
Кегеншілік (Алм., Жам.). Кеңшілік. Қазір ерік өзі-
мізде, бүрын көрмеген кегеншілікті көріп отыр-
мыз (Алм., Жам.).
Кедергі беру (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.).
Бөгет болу, кедергі жасау. Ат[а]-ене балдарыныц сабац-
ңа келуіне к е д е рг і б е ріп отыр (Түрікм,,, Таш.).
Мүғалімдердіц әцгімесіне цүлац салуына ке д ер г і
б е р іп, оцушыларға күллі зиян беріп келеді («Жү-
мысніы», 10. XII. 41).
Кедергішілік (Қ.-орда, Арал). Кедергі, бөгет. Колхоз
жүмысына ешкімніц кедергішілік келтіруге ца-
цысы жоц (Қ.-орда, Арал).
Кеждену (Ақт., Ойыл; Орал: Чап.. Жымп.). Қайсар-
лану, қырсығу, кежірею. Неменеге кежденіп түр-
сыц, Кел мына цойды цырцысып жібер (Ақт., Ойыл).
Бірац олар да цасарысып, кеж д е н е ерегіскендей
ацшаны әдепкісінен де цосып кобейтіп шығарады
(Ә. Нүрп., Курлян., 82).
14Э
Кежек-кежек (Қ.-орда, Арал). Бұйра-бұйра. Қозы-
лары кеж е к-к еж ек екен (Қ.-орда, Арал).
Кеженей (Гур., Маң.). (ор. казённый). Революциядан
бұрыиғы түтін салығы. Жабай жүрген еліц деп, Бас
бүрмай маған көніц деп, Түсіндір барып халцыцды,
К е ж е н е й салғырт беріц деп (Сәттіғұл). Патша тү-
сында кеженейге ботацызды да сатцан едік (Гур.,
Маң.).
'уКежесінде (Цел., Атб.). Уақытында, кезінде.
Кез 1. (Түрікм.: Танг., Ашх., Небид.). Айыр түйе өр-
кештерінің қосылған жері. Оныц ке зін е 4—5 бала
сыя беретін (Түрікм., Ашх.); 2. (Гур., Маң.). Екі таудың
түйіскен жері.
Кез өркеш (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.). Бу-
ра мен аруанадан туған нардың жақсы түрі. Шіркін
ке з өркеш еді сеніц сол түйец (Түрікм., Таш.).
Кезгіде (Гур;, Маң.). Кезде. О с ы кез г ід е
(Гур., Маң.).
^ДСез-кезде (Алм., Жам.; Жамб., Мер.). Кей кезде,
кей уаңытта., К е з-к е з д е шзріге де бара алмай ца-
ламыз (Алм., Жам.). Тетелес, тецлес өскен Жанцабы-
лыц, к е з-к е зд е аусап-аусап сағынады (Жамб.,
Мер.).
Кезмал (Жамб.: Мер., Шу, Қор.). Мата.
Кейку (Гур., Маң.). Айла-шарғы, амал. Әкесі бала-
сына кейку үйретеді (мақал).
Кейпе (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары, Байыр.). Қа-
мыстан жасап, сыртын лаймен сылаған күрке, лашық.
Өзбекше — кепе (Узб.-рус. сл., 1959).
Кекпір I (Орал: Чап., Жымп.), Қандала. Қ.: сасыц,
цызыл.
Кекпір II (Шымк., Қызыл.; Қ.-орда: Сыр., Жал.).
Кәпкір (жұқа нанды сүзіп алатын аспап). К екпір,
көбінесе, палау пісіргенде цолданылады (ІПымк., Қы-
зылқ.). Қ.: Какбір.
Кекіл || кекіл темір (Орын.: Ад., Бөр.). Есікке құлып
салатын жер. Қүлып к е к і л д е ілулі түр (Орын.,
Бөр.).
Кекілдік (Ақт., Жұр.). Жүгеннің кекілдірігі.
-.Кекірдей (Шығ. Қаз., Зай.; Алм., Жам.). Дардай,
еңгезердей, сойталдай. Е, астындағы кекірдей ат
цой, баратын жерге жеткізбей не ғыпты (Шығ. Қаз.,
Зай.). К екірд ей болып жас балалармен ойнап
жүргеніц үят цой, зкем! (Алм., Жам.).
150
Кекіре (Сем., Абай). Көлде бодатын балық. Олар
кеше көп ке кір е үстады (Сем., Абай).
Кел (Гур., Маң.). Жалқау.
Келапан (Ақт., Жұр.). Қозыны тану үшін қырық-
пай қалдырған шоқ жүн.
Келауыздық (Жамб., Қор.). Өтірік. Біз цайтіп оца-
мыз, айтцанымыздыц бэрі келауыздыц (Жамб.,
Қор.).
Келдек (Орал: Жымп., Чап.; Ақт., Ырғ.). 1. Орыл-
ған бидайдың не тарының келте басы., Егінді кел-
дектей орма (Орал, Чап.); 2, Масақ. Келдек
теруге барамыз (Орал, Жымп.). 80 гектар тарыныц
к е лд е гі тағы терусіз жатыр («Ком.-изм жолы»,
№ 52, 1939); 3. (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тах.). Өсіп
түрған ағаштың басын кесіп тастағаннан кейінгі қалған
жері, түбірі. Бізде ат цазыц жоц, атыцды келдекке
байлац (Түрікм., Таш.); 4. (Гур., Маң.). Өсіп түрған та-
рының жүгерінің басы, дэнді шоғы. Тарыныц келд е-
г і уыс толатын болып цапты (Гур., Маң.).
Келдектеу (Алм., Қарат.). Уыстау. Ацшаны кел-
д ект еп жүріп, цадірін білмедім (Алм., Қарат.).
Келе (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары; Орал; Гур., Маң.). Жылқының үйірі тәрізді түй-
енің үйірі. 30 түйеден бір к е ле етіп, әр ке л е г е
өзіне арнаулы түйеші салып, жацсы үлектерді цосты
(«Жүмысшы», 5. II. 39). Келэ (шағ.) — сауын
сиыр, (парс.) — отар (стадо), гела (парс.) —
малдың үйірі, тобы (Л. Буд., П, 110, 134).
' Келең (Шығ. Қаз., Зай.). Бойдақ, көп уақытқа дейін
үйленбеген жігіт. Біздіц колхозда кейбір к е л ец д е р
бар, солармен әцгімелесіцдер (Шығ. Қаз., Зай.). Келец
деген сөз қалмақ тілінде гелн (монах) формасында ай-
тылады (Русско-калмыңкий словарь, 1940).
Келеңсіз (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.;
Сем.: Абай, ПІүб.), Ретсіз, орынсыз. Сеніц бүл сөзге
араласуыц келецсіз, шырағым (Түрікм., Ашх.).
Келтек (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Қүрал. Бүрын-
ғы батырлардыц цолында найза мен ке лт ек цана
болушы еді (Қ.-орда, Сыр.). Түс тіпті түсі суыц тентек
еді, Қаруы найза менен келтек еді (Рүст., Даст.,
15, 1961).
Кел[і} соқ (Қост., Жан.). Майға жаншып түйген та-
ры. Тарыныц алды піскен кезде к е л[і] с оц цып же-
151
сең, осы әйдік болады (Қост., Жан.). К е л (і] с о ц цыл-
сац тарыны, бойы жетед жалыға (Ңост., 06.).
Келім дәрі (Алм.: Жам., Кег.; Жамб.: Қор., Шу;
ІПымк.: Сайр., Қызылқ. ; Түрікм.). Ңызылбұрыпі, Бү~
рын біз к е л і м д әр ін і үйғырлардан алатын едік
(Алм., Жам.). Көжеге келім д э р і сап ішкенде жац-
сы болады (Алм., Кег.).
Кембагал (Ң.-орда: Сыр., Жал.; Алм.: Жамб., Кег.,
Шел.; Жамб.: Мер., Ңор., Шу). Мүгедек, нашар, кем.
Бір баламныц аяғы кембағпл болып тұр (Қ.-орда,
Сыр.).
*• Кем жаксы (Тау., Қош.). Едәуір жақсы, тәп-тәуір.
Ол рулар тарихын к е м-ж а қ с ы біледі (Тау., Қош.).
Кем жоқ (Тау., Қош.). Жаман емес, еш кемдігі жок,
тәуір. Быйыл шаруада к е м ж о ц. Бүл сөз, көбікесе,
амандасқанда айтылады. Бірінші кісі «сәламәтсіз. ба?
Амансыз ба?» деп сәлем бергенде екінші кісі оған «кем
жоқ» деп жауап бередІ. Бұл сөз (кем дьок) алтай тілін-
де де бар.
Кемқап (Қ.-орда, Қарм.). Матаның бір түрі. Дүкен-
де к е м ц а п, ацсүрып т. б. матаныц неше түрі бар
(Қ.-орда, Қарм.). Твсетті к&шелерге к е м ц а п, атлас,
Бірыцғай, біреу емес, өзге түсті (Рүст., Даст., 393, 1961).
Кем-кемнен (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Аз-аз-
дап, аздап. К е м~к е м н ен тасысац ауырлығы жоц
(Түрікм., Көнеур.). Қарақалпақша — кем-кемнен
(Н. Бас., Карак. яз. II. 222).
* Кемпір келсін (Қ.-орда, Арал). Сиырға айтылатын
қарғыс.: мәлік келсін! Сыйырға енд.і кемпір к е л-
мес, келтіре цоймаспыз (Қ.-орда, Арал).
Кемпір қауын (Шымк., Лен.; Алм., Жамб.). Қауын-
ның бір түрі (сырты қатты, тәтті қауын). Түсі шүбар,
сақтауға төзімді қауын. Кемпір ца у ы н августа
піседі, к е м п і р цауыннан цац жасау да цо-
лайлы (Алм., Жамб.).
Кемпір өлді (Жамб., Тал.). Қыз ұзатқанда күйеуден
алатын кәде. Қүдалардан к е мпі р ө лд і с і н ал-
ғалы келдік (Жамб., Тал.).
, Кемпіршаш (Жамб., Мер,). Тарам-тарам болып шөл-
ді жерге шығатын биіктігі 20—30 сантиметрдей қой
жейтін шөп.
Кемсалиха (Қост., Жан.). Селқос, ынтасыз. Рацым
жүмысца кемсалиха, барған жүмысын тынды-
рымды цып істемейді (Қост., Жан.).
Кен I (Алм,, Жам,). Аласа жалпақ етіп сәкі тәріз-
152
дес жасалатын пені. К е н пештіц ыцғайсыз түрі,
алайда цыста өте жылы болады (Алм., Жам.).
Кен II (Шымк., Сайр.). Мұржа, труба. Пештіц
к е ні үзартылып цайта салынды (Шымк., Сайр.).
Кенайі (Жамб., Жам.). Жеңге. Бізге кенайі ца-
шан келеді (Жамб., Жам.).
Кендала (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы.). Кезі-
нің кеңдігі 8 см.-дей аудың бір түрі, түрікмен тілінің
иомут диалектісінің батыс говорында: генделе — киль-
ка аулайтын ау (К. Шамуратов, Зап-говоры емуд. диа-
лекта туркм, яз., Автореферат, Ашх,, 1960, 23).
Кенен (Жамб., Жуа.). Бостаншылық, кеңшілік, мол-
дық. Біздіц ел к е н е н ғой (Жамб., Жуа.).
Кенеп (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Жеб.).
Қапшың. Кеше осы үйде екі сан кенеп көріп едім
(Түрікм., Ашх.).
Кенере (Қост., 06.). Ірге. Үйдіц кенересі цала-
ныдіб&лды (Қост., 06.).
Кепеш (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Шығ. Қаг;.: Гл., Зай.,
Тар. ; Сем.: Ақс., Кекп.; Тау., Қош.). Тақия, тебетей.
Балаға магазиннен к е пеш сатып алған едім, тарлау
болып отыр (Қ.-орда, Сыр.). К е п е ш т і түмацтыц
ішінен киеміз (Тау., Қош.). К епглті цыздар да,.
балалар да кие береді (Сем., Ақс.).
* Кеп көру (Талд., Қоғ.). Қайғы тарту.
Кепкір (Түрікм.: Таш., Ашх., Кенеүр., Тах., Тедж.).
Түтқалы қырғыш. Зағымая тезден к е п к і рді бер
(Түрікм., Тедж.). Түрікменше — кепгир (Туркм.-рус.
сл., 1940).
Кепсер I (Жамб.: Тал., Св., Луг.; Ақт., Ырғ.; Алм,:
Жамб., Кег., Гв.). Бауырсақ сүзгіш кепкір (қ.), майқа-
лақ. К е п с е р болмағандыцтан цазандағы етті алу
цыйын болды (Жамб., Тал.). Ерітіндініц бетінде цара
май заттарынан цүралған цабыршац болса оны сабан,
цамыспен жасалған кепсермен сүзіп алып тастау
керек («СоциалистІк еңбек», 18. IV. 1946).
Кепсер II (Алм., Жамб.). Үлкен табақ. Етті кеп-
с е р г е салып зкелсецші тегі! (Алм., Жамб.).
Кешпе (Түрікм.: Таш., Тедж., Тахта, Көнеүр.). Лай
іліп алу үшін қолданылатын айшықты, кішкене күрек.
К е п ш е н і табыц! (Түрікм., Тахта). Түрікменше —
кепже (Туркм.-рус. сл., 1940), қарақалпақша — кепше
(Карак.-рус. сл., 1958),
Кепіреш (Сем., ¥рж.). Ішті жүргізетін у дәрі. Кепі-
р ешт і аздап ішсе, оныц ауруын бүзар еді (Сем., ¥рж.).
153
Кепір (| кепірен (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.,
Таш., Тедж.). Ащы, сортаң жер. Жебел мацыныц жері
кепір, суы алғаулы (қ.) (Түрікм., Жеб.) қарақалпақ-
піа — кебир (Рус.-карак. сл., 1947).
» Кепірдей (Сем., Абай). Еңгезердей, үлкен, дардай.
И е пі р д е й болып үйде отырады. Кепірдей жі-
гітке үйде отыру үят емес пе? (Сем.,, Абай).
Кепірен (Гур., Маң.). Сордың қүрғақ, борпылдақ
жері.
Кер (Жамб., Мер.). Төс, бөктер. Сол күннен бастап,
меркеліктерді кер ботпайы деп кеткен (Жамб., Мер.).
Кергі (Ақт., Ырғ.). Ауыттың екі жағындағы тіреу
ағаіпы. К е р г і ауыттыц жиегіндегі топырацты цү-
латпай үстап түрады (Ақт„ Ырғ.).
Кергіш (Жамб.: Қор., Мер.). Арбадағы оқтық ағаш
кигізетін бацауыздыц (қ.) екі жағын керіп түратын
ағаіпы.
)С| /7-Кердағай [| чердауай (Жамб., Жам.). Етік (жұмыс
етігі)., Қыста к е р д ағ ай етік киеміз (Жамб., Жам.).
Кереге қап (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид.,
Таш.). Көшкенде керегенің басы сынбау үпіін, керегенің
басына кигізетін киіз қап.
Кереге там (Қ.-орда., Арал). Төрт, алты қабырғалы
қырлы мола. Жол сонау көрінген ке р е г е т а мнан
ары шығады (Қ.-орда, Арал).
Керегіп қалу (Сем., Көкп.). Керексініп, қажетсініп
қалу. Біз тез жетуіміз керек, олар ацшаға да, затца да
к е р е г іп ца лғ ан болар (Сем., Көкп.)..
<• Кереғап (Сем.: Ақс., ПІұб.; Тау., Қош.). Киіз үйдің
керегесінің басында ілулі түратын әшекейлі, оюлы,
ыдыс-аяқ салынатын қап. Кереғап — кереге цап тірке-
сінен қысқара біріккен сөз. Кереғапца ыдыс са-
лады (Сем., Ақс.). Ыдыс-аяц кереғапта (Тау„
Қош.).
Керем (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Капуста. Түз-
даған ке реміц болса әкел (Түрікм., Таш.). Түрік-
менше — келем (Рус.-туркм. сл., 1956). Өзбекше •— ка-
рам (Рус.-узб. сл., 1954), қарақалпақша — царам (Рус.-
карак. сл., 1947).
Кереу (Гур., ІПев.). Араздық, алалық. Бүрын екі
ауылдыц, я екі рудыц ке р еу і цүдалыцпен бітетін
(Гур„ Шев.).
' Кереші I (Сем., ¥рж.). Бәйге кезінде қарақшыға ха-
бар беріп тұратын кісі. К е реш і шалдан беріп жі-
бер! (Сем., ¥рж.).
154
Кереші II (Шығ. Щаз., Зай.). Араға жүруші, келісті-
руші. Сен кереші болыпжүрсіцбе? (Шығ.Қаз.,Зай.).
Керку 1. (Қ.-орда, Сыр.; Гур., Маң.). Бос әңгіме, бос
сөз. Оныц айтып отырғаны ке рку эцгіме (Қ.-орда,
Сыр.); 2. (Орын. : Ад., Бөр.). Ақыл. Әкесіне баласы
ке рку үйретіпті (Орын., Ад.).
Керкіту (Гур., Маң.). Текіректеу (ат туралы). Астын-
дағы атын керкітіп келеді (Гур., Маң.).
Кермағаш (Ақт., Ойыл.). Ыдыс-аяқ сақтайтыи
шкаф. Шынаяцтар кермағаштыц ішінде түр
(Аңт., Ойыл.).
Кермарласу (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш,, Ма-
ры). Жанжалдасу, үрысу. Вүдан екі-үш күндікте екеуі
кермарласып цалған (Түрікм., Таш.).
Кермексап || қара шөп (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қыз-
ғылт көк түсті шөп. Кермексап Сыр бойыныц
барлыц жерінде еседі, (Қ.-орда, Сыр.).
Кермекі (Ң.-орда, Арал), Кермек. Суы ащы к е р-
мекі татып түрады (Қ.-орда, Арал).
Кермелеу (Алм., Қарат.). Өнер үйрену, іздеиу.
Мен сиыршы елініц ацыны едім, Ән салып ел цыдырып
кер ме ле г ен (Алм., Қарат.).
Кермеше (Қ.-орда: Арал, Ңарм., Сыр., Шиелі). Түрі
жылым ауға (қ.) келеді, бірақ одан кіші, ұзынды-
ғы 300 метрдей, 3—4 кісілік ау. Кермешені кей-
де дария жылым деп те атаймыз (Қ.-орда, Арал). К е р-
меше ауды алып жүруге ыцғайлы (Қ.-орда, Қарм.).
Керней (Шымк., Сайр.; Алм.: Жамб., Кег.; Қост.,
Жан.; Жамб.: Жуа., ПІу, Мер., Қор., Луг.; Қ.-орда:
Сыр., Жал., Қарм.). 1. Самовардың трубасы. К е рне й
самоварға цойылады (Шымк., Сайр.); 2. Сырнай. Қазір
керней тартушылар аз. Дегенде жезді керней, жез-
ді керней. Той мереке цызбайды ацын келмей, Бүл
дүниеден о дүние жацсы болса Қожа, молда не цып жур
бара бермей (Қазанқап ақын); 3. Темір пепггің трубасы.
Қыста темір пештіц кернейінен түтін шығып,
жайсыз болды (Алм., Жам.).
Керсеу (Жамб., Тал.). Шара. Керсеуге ет са-
лып кісіге тарт (Жамб., Тал.).
ч) Керт (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.; Гур.,
Маң.). Мал азығына жарамсыз, бұталы жел бас өсімдік
түрі. Түйе жаманы көрт, шөп жаманы керт (мақал).
(Алм., Жамб.).
Кертақыс (Алм., Кег.). Қисық, қыңыр. Ол цыйын
ке ртацыс сөйлейді (Алм.мКег.).
155
Керте I 1. (Қост.? Жан.). Қоршау, ңорған (шөптің
айналасына көңнен істелген ашық қора). Үй айналасы-
на салып жатцанды бү жацта керте деп айтады
(Қост., Жан.); 2 .(Қост., Жан.). Ат ақыр. Атца керте-
н і толтырып шөп сал (Қост., Жан.).
Керте П (Орын: Ад., Бөр.). Тоқып жасалған аула,
шарбақ. Мал ке р т е д е түр. Пішендік кертеце
шөп көп сия ма? (Орын., Бөр.).
Керте III (Қост., Жан.). Тәрте (арба-шана). Молдаға-
лидіц кертесіне ат байлап жіберсе керек (Қост.,
Жан.).
Кертелеу (Қост., Аман.). Қоршау. Бацты, бау-бацша-
ны талмен кертелеп цойдыц (Қост., Аман.).
Керіз I (Шығ. Қаз.: Зай., Тарб.). Бұрыс, шалғай (жү-
рушінің жолында емес). Күршім ауданыныц балыцшы
колхоздары к е р і з. Тарбағатайға царай жүргенде
Мацырац тауы жолдан керіздеу түрады (Шығ.
Қаз., Зай.).
Керіз II (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.). Жалғамалы
құдық. Бірнеше қүдық арасын 2—3 метр етіп
қазып, тесіп, суын екінпіісіне шығарады. Бұл — егін
суаратын қүдық. Апасы қосылған қүдықтардың биік
жағының суы ылди жаққа қарай ағады. Су аға-аға
жер бетіне шығады да арық арқылы егінге тарайды.
Түрікменше — кәриз (Туркм.-рус. сл., 1940), өзбекше —
кариз (Узб.-рус. сл., 1959), қарқалпақша — кериз (Ка-
рак.-рус. сл., 1958), З^^каризь (парс.) — жер асты ка-
налы, су ағатын труба (Л. Буд., П, 109).
Керіз III (Алм., Шел,). Сүрлеу жол. Қарасайдыц ба-
тыс жағында ке рі з жол бар, соған түссец цалаға
барасыц (Алм., Шел.).
Кяріз IV (Жамб., Шу.). Жоқпіылық. Қарамай дос,
жар кетер алды-артына. Шөл дала сортац болған к е-
р і з күнде (Ж. Жантөбетов).
Кеселеп өту (Ақт., Ырғ.). Кесіп оту. Алдымнан бір
зйел к е с е ле п ө т іп кетті (Ақт., Ырғ.).
Кесене I (Қост., Жан.). Үлкен күмбез. Дүние жүзін-
де үш-ац ке се н бар дейді: Түркстанда, цүралай
сүлудікі, тағы біреу бар дейді (Қост., Жан.).
Кесене П (Гур., Маң.). Жал, жал жер.
Кесер (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.). Кілем
тоқу жүмысында қолданылатын пышақ түрі. Түрікмен-
ше — кесер (Туркм.-рус. сл., 1940).
Кескектеу (Түрікм.: Таш., Тедж., Байр., Мары). Қо-
156
->ыту, қортындылау, Айтып-айтып кескектей
келгенде былай болады (Түрікм., Тедж.).,
Кескір (Қост., Жан,). Темір кескілі. К е с к і р деп
гемір кесетін асылды айтады (Қост., Жан.).
Кеспелек (Қост., Жан.). Үйдің төбесіне салатын ша-
бақ ағаштар. Бір тамға 20 кеспелек кетеді (Қост,,
Жан.).
Кеспелтек (Қост., Жан.). Қысқа ағаш. Сағила, есік
алдында жатңан кеспелтек ағашты әперші (Қост.,
Жан.).
Кеспе тезек (Орын.: Ад., Бөр.). Қыстай жиналған
тезектің көктемде көлікнен бастырып ойып алған түрі.
Кеспе іпекер (Орын.: Ад., Бөр.). ПІақпак, қант, ра-
финад. Бұрын бас шекер болушы еді, енді ке с пе ш е-
к е р көп шығады (Орын., Бөр.).
Кеспірсіз (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары). Кескінсіз,
түрсіз. Мынадай кеспірсіз затты алар ма адам
(Түрікм., Таіп.).
Кестесі келісу (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тахта,
Ашх.). Істің ретінің келуі. Ондағы ңырңымшылардың
(ңд да кест есі келіспей жатңан көрінеді (Тү-
рікм., Кенеүр.).
Кесу (Қ.-орда, Арал). Айту, мүң шағу. Мен эуелде
ой-бауырымды кестім оған өз жайым туралы (Қ.-ор-
да, Арал).
«'Кесікпгі (Түрікм.: Красновод., Ашх,, Таш., Мары,
Тедж.). Мал пішетін адам. Колхозда к е с і к ш і жо-
ғынан тайыншалар әлі пішілмеген (Түрікм., Тедж.)., Тү-
рікменше — кесижа (Туркм.-рус. сл., 1940). Қарақал-
пақша — кесиуши (Карак.-рус. сл., 1958).
Кетек II кетік (Ақт., Шалқ.; Шымк., Ар.; Қ.-орда:
Арал, Қаз., Қарм.; Түрікм.: Ашх., Таш., Мары, Тедж.).
¥я, аң-құстың жататын орны, тауық қора. Тауыңтар
к е т і к т е, кешке цамап ңоймаса, ит алып кетеді
(Қ.-орда, Арал). Тауыңты түгелдей к ет екке қамап
үйге енсем, қонаң отыр екен (Қ.-орда, Қарм.). К ет ек-
т і жерден ңазып та жасай ңоямы. (Түрікм., Таш.)
Түрікменпіе — кетек (Рус.-туркм.. сл., 1956), қарақал-
пақша — кетег (Рус.-карак. сл., 1947), каіак тауық
қора (А. Бор., 227),'^-^кетек (іпағат.) —^тауыққора
(Л, Буд., II, 113).
Кеуе (Алм., ,Кег.). Асқабақ. К е у е — жаңсы ас-
57
тыц, күтімі келіссе, көп өнім береді. Бацшадан к е у е
алып келші (Алм., Кег.).
Кеуел (Гур., Маң.). Тікенекті өсімдік.
Кеулей сүрау (Сем., Абай). Жете, қазбалай сұрау,
жетекші сұраулар беру. Басцарма шаруашылыц жағын
келгендерден кеулей сү р ап отырды (Сем., Абай).
Кеурек (Жамб.: Шу, Мойын.). Құмды жерде есетін,
емдеуге пайдаланатын шөп. Желі бар адам кеу р е к-
т і цайнатып суына түседі (Жамб., ІПу).
Кеусандық (Ақт., Шалқ.; Қ.-орда: Сыр., Жал.). Үл-
кен сандық, абдыра. К е у сандыцца киім салы-
нады (Ақт., Шалқ.). Абдыра тәрізді үлкен киім салатын
сандыц. кеусандыц делінеді (Қ.-орда, Жал.).,
Кеусен (Қ.-орда: Жал., Қаз., Қарм., Арал; Жамб.:
Шу, Мер., Қор., Луг.; Шыг. Қаз.: Зай., Күр.). Қыр-
манды қызылдағанда сұраушыларға ырым ретінде бе-
ретін астық. Бүрын цырманныц басында кеу с ен
сүраушылар көп болушы еді (Қ.-орда, Жал.). Егіншіден
к е у с е н, батырдан сауға деген емес пе? (Қ.-орда,
Арал). Осербайға цырман басынан берілетін кеу с ен
бар (Жамб., Қор.).
Кеуіл (Қ.-орда: Шиелі, Сыр., Жал., Қарм.; Қост.,
Аман; Жамб.: Қор., Мойын., Шу, Луг.). Көңіл. Осы
жасца келгенше олардан к е у і лі м цалған жоц
(Жамб., Шу). «Ол үят болады» — деп Сам айтцан
соц. ¥ялып онан-дағы цайтты к е у лі (Руст.-Даст,
30 б., 1961). Жас к е у і л д і сөз бүзады, тау мен тас-
ты жел бүзады (мақал.). Мына бала сөз айтцызбай,
кеуілімді бүзып отырғаны-ай. Ондай әцгімеге
аса к е у і л бөлмейміз (Жамб., Мойын.). Жолдасың-
ның жоғын царас, табылса к е у лін е жацсы. Табыл-
маса өзіне жацсы (мақал).
V' Кеуіл делбеу (Ақт., Шалқ). Көңіл тоқтау. Тіпті
кеу іл делбейтіндей ешнэрсесі жоц (Ақт.,
Шалқ.).
а Кеуілдеп отыру (Тау., Қош.). Әңгімені соғу. Олар
кеуілдеп отыр (Тау., Қош.).
Кеуілдіреу (Жамб., Мойын.). Күлдіреу. К еу ілд і~
р е г ен царттарды өзімен бірге ертіп барды (Жамб.,
Мойын.).
Кеуім || кеугім (Ақт., Шалқ.; Қ.-орда, Арал). Ала-
кеуім, ымырт. Мергендер кеу ім уацытта цүс атады
(Ақт., Шалқ.). Бүл күн батып, үй іші кеу гім тарт-
цан шац еді (Ә. Нүрп., Күт. күн., 67). Ала кеуім уақыт.
К е.у і м уацытта өзен жағалап кетеді (Ақт., Шалқ.).
158
Кеуірт (Шымк.: Сайр., Түл.; Жамб., Тал.). Сіріңке,
шырпы (ң.), оттық (қ.), күкірт. Мырзабек, темекі тарту-
ға кеуіртіңіз бар ма? (Шым., Сайр.). Парсы
тілінде — кебрит (Кр. перс.-рус-азерб. словарь,
1945).
Кеуіт (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы). Каюта.
Кеуіш (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Тедж.;
Гур., Маң.).;Кебіс, галош. Әлгі бала кеуішті шалыс-
тырып (ц.) кетіпті (Түрікм., Тедж.). Қарақалпақша —
кеуиш (Рус.-карак. сл., 1947). Өзб.: — кавуш (Узб.-рус.
сл., 1941), түрікм.,— көвүш (Туркм.-рус. сл., 1940).
Кешір (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Гур., Маң.; Орал, Қарат.). Сәбіз. Піскен кешірде
цант жоц (Орал, Ңарат.). Түрікменше — кзшир
(Туркм.-рус. сл., 1940), қарақалпақша — гешир (Рус.-
карак. сл., 1947).
Кешірме (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі). Егінге бе-
рілген суды жоғары шығару үшін үйілген топырақ.
Кешірмеден су бірден салмаға тарайды (Қ.-орда,
Шиелі).
Кие (Жамб., Луг.). Жерге шыққан өсімдіктің жал-
пы аты. Жерге шыццан кие ле р (Жамб., Луг.).
,Киіз монша (Шығ. Қаз., Күр.). Қос тәрізді баспана-
ның ішінен жасалған монша. Колхоздардыц Алтай-
да — мал фермалары бар, ол фермалардыц жанында
киі з мокша болады, Колхоздар киі з монша
жасайды, оған бацташылар түсіп рахаттанады (Шығ.
Қаз., Күр.).
Киік жүн (Алм., Жамб.). Тау басына шығатын қыс-
қа шөп. К и і к жүнді шөпті арцар өте сүйіп жей-
ді (Алм., Жамб.).
Киім-кеншёк (Қ.-орда, Арал). Киім-кешек. Қалаға
барып балаларға к и і м-к енш е к алып цайтты
(Қ.-орда, Арал), Хатты талцылаған соц жиылыстыц үс-
тінде-ац олар өздерініц жиған к и і м-к е н ш е кт е р ін
гкеліп бере бастады («Ком.-изм жолы», 1941, № 72).
Кләт (Орал.: Чап., Жымп.). Үйдің төбесіне көлденең
салатын жуан ағаіп. Қ.: мәтке, арқалық.
Кондрат (Орын.: Ад., Бөр.). Бәкінің бір түрі.
К о н д р а т бзкі өткір болады (Орын., Бер.).
Конток (Қост., Сем.). Атшы, ат бағушы.
Көбе I (Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда, Арал). Шөмеле.
К өб е салып келдім шапцан пішенімді (Орын., Ад.).
К өб ені күбелеп (қ.) жинаймыз (Қ.-орда, Арал). Бүл
Карт ец алғашцы рет тырмашы болып, оныц үстіне
169
көбе салу жүмысын цосып алды («К/з жолы», Хз 78,
1941).
Көбе П (Жамб., Тал.). Марңа қозы. Віздіц цойда үш
көбе цозы бар (Жамб., Тал.).
Көбе Цкебе ПІ (Алм., Талд.). Кенже туған к;озы.
Выйыл біздіц колхозда к & б е аз (Алм., Талд.).
Көбелеу I (Орын.: Ад., Вөр.). Шөпті көбе қылып
үйіп қою. Шемеледен соц шөпті көбелейміз
(Орын., Ад.).
Көбелеу П (Қ.-орда; Қарм., Сыр.). Судың айналасын
кетеріп биіктете топырак, үю. Арыцтағы су жайылып
кетпес үшін айналасын к ө б е л е п цоямыз (Қ.-орда,
Сыр.). .
Көгеріс суы (Түрікм^: Таіп., Тедж., Мары, Байыр.).
Маңтаның толық көгеруі үшін берілетін бірінші су.
Кегеріш (ПІымк., Ңызылқ.; Қ.-орда, Арал). Кішкене
көк жер, ойдым, көгал жер, Вүзау көгеріште, к ө*
г е р іш т іц шөбі жацсы, Үйдіц мацайында к ө г е-
р іш жерлер көп (Қ.-орда, Арал). Бүзауды к ө г е-
рішке байлаймын (Шымк., Қызылқ.).
Көгесі (Ақт., Ойыл). Тарының саға жағының көгі.
Масақгыц жоғар/ы жағы бозарып піскен бойда оныц
саға жағыныц көгесіне царамастан тарыны орып,
жыйнай бастады (Ақт., Ойыл.).
Коглақ (Гур., Маң.). Қортпаның кііпі түрі.
Көгіс (Ак,т., Ойыл; Гур., Маң.). Көкшіл, көгілдір.
Масацтыц жоғарғы жағы піскен бойда саға жағыныц
көгісіне царамйстан тарыны орып, жыйнай бастай-
ды (Ақт., Ойыл),
Көгістену (Гур., Маң.). Алыстан сағымданып көгеру,
көгілдірлену. Валцан тауы кез үшында кегістеніп
көрініп түрады (Гур., Маң.).
Кодек I (Алм., Кег.), Есектщ қүлыны (қодығы).
Мен көд е к кермегелі талай болған шығар (Адм.,
Кег.).
Көдек II (Гур., Маң.). Ебдейсіз, икемсіз. Ватыр —
аццау, ер — к өд е к (мақал).
Көдек ІП (Тау., Қош.). ¥ят сөз, айтуға ыңғайеыз
сөз. К ә д е к к е үйір болмацдар (Тау., Қоіп.).
Кедек IV (Жамб., Жам.). Жас өспірім, бала. Парсы-
піа көдек — жас бала (Кр, перс.-рус.-азерб. словарь,
1945), Меніц жалғыз к ө д е г і м, жалғыз балам
(Жамб., Жам.),.
Көдесі (Сем., Абай).. Жағдайы, жайы. Мен ол кісініЦ
көдесімен таныс емеспін (Сем., Абай).
160
Көдөк (Жамб., Шу). 1. Пікірі жамаіі, арам ниетті
(адам). Есіц болса сыр айтпа, жас нэрседей көд өк-
хе; 2. (Жамб., Шу). Мүсәпір.
Кезалақ аіпу (Сем., Кекп.). Көзі алақтау, алақ-жү-
Лақ етіп жан-жағына қарай беру. Ол кө з а лақ
ашыіг отыр. (Сем., Көкп.).
Көзгелдек I (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Көзілдірік.
Көзгелдексіз ине сабақтаудан қалдық цой (Қ.-ор-
да, Жал,).
Көзгелдек II (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.,
Ашх.; Орал: Чап., Жымп.; Гур., Маң.). Кішкене тос-
таған.. Бір кезгелдек борарған берші (Түрікм.,
Красновод.).
Көзе (Жамб., Шу). Ағаштан істелген су таситын
шелек.
Қөзел (Алм., Кег.). Бақташы, малшы. Мал айдаған
көз'^ лмін (Алм., Кег.).
Көзелек (Ақт., Ойыл). Кішкене тостаған. Маған к ө~
зелект і берші, сепаратордыц сүт ағып жатцан же~
ріне қояйын (Ақт., Ойыл..). «Көзгелдек* деп те айты-
лады.
Көземелі ине (Қост., Жан.). Жіп өткізетін көзі кең
ине. Шапанның оңірін қабуға к&земелі инец
бар ма? (Қост., Жан.).
Көзенек I (Гур„ Маң.). Кішкене тостаған. Сырлы
көзенекпен бір ке з ен ек шүбатты сіміріп ал~
ды (Гур.,Маң.).
Көзенек П (Түрікм.: Таш., Тах., Көнеүр.). Керегенің
көзі. Кезенегі тар цара үй желге мыцты болады
(Түрікм., Таш.). Түрікменше: гөзенек— тор (Түрікм.-
рус. сл., 1940).
Көзепара (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Көз таныстық, жақындық, туыстыққа бүру. Тура биде
кө з епар а болмайды дейтіні цайда? (Түрікм., Таш.).
Ол танымпаздықңа салынып, көзепара жасап
отыр («Жүмысшы*, 18/ПІ — 39).
- Көзеп қалу (Шығ. Қаз., Зай.). Іліну, аудың торына
ілініп қалу. ауға көбірек кезеп цалатын
балыц ала бүға (Шығ. Қаз„ Зай.).
Көзеу (Гур., Маң.). 1. Қүдықтың, сұлақтың көзін
аршу. Тайыз қүдықты жолаушылар қолмен де к ө-
зейтін (Гур., Маң.); 2. Сілтеу, көрсету. Пзленше,
түгенше бар деп кө зед і ол (Орын., Ад.).
Көзілдірік (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.). Тос-
тағаняың өте кіші түрі. Он к ө з і лд ір ік т ен гөрі
161
бір зеренмен ішкенге не жетсін (Түрікм., Красновод.).
Козінде қалу (Қ.-орда, Арал). Көзге түсу. Түзы, на-
қышы кетеріліп, жұрттың к ө з ін д е ң а л а д ы
(Қ.-орда, Арал).
Көз толма (Ақт., Жүр.). Иірілген жіптің ұршық ба-
сындағы қаңғалағымен бірдей болып толуы.
Көйін (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Тедж.; Гур., Маң.; Ақт,, Жұр.). Түйенің төмен, нашар
тұқымы. Көртке к е й і н д і ауыстырғандағы пайдам
не? (Түрікм., Тедж.). О.И һаіші екі өркепгті түйе (парс.
А. Бор., 249). Кейіннің атасы лек, енесі кердері
болады (Ақт., Жұр.).
Көкала сакал болу (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор.,
Мойын.). Тарының пісейін деп гүлін төгіп бас тартқан
кезі, Тары кекала с аң а л б о п ңалғаннан бас-
тап торғайдан ңорғау керек (Жамб., Мер.).
Көк бас беде (Жамб., Мер.). Таулы жерге шығатын
жоңышқаның бір түрі.
Көкбауыр (Алм., Жамб.). Түйеде болатын ауру, көк
бауырмен ауырғанда түйенің бауыры ауырады, соның
нәтижесінде көгеріп кетеді. Кекбауырмен ауыр-
ған түйе, көбінесе, еледі. Бүл түйе к е к бауырмен
ауырыпты (Алм., Жамб.).
Көк дөнен (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қабығы жұқа ерте
пісетін қауын. Салмағы 3—4 кг-ға дейін болатын ңау-
ынның бірі — к өк д енен (Қ.-орда, Сыр.).
Көке нан (ТүрІкм.: Таш,, Тедж., Мары). Тандырға
пісірілген кішкене нан. Кейде «пряник» мағынасында
айтылады. Дастарңан үстінде 5—6 к ек е нан ғана
керінеді (Түрікм., Тедж.). Түрікменше: кеке — печенье
(Рус.-туркм. сл., 1956).
К»к жон (Қ.-орда, Арал). Жоны көк, торта балықтың
бір түрі. К өк ж он теңізде оңта-текте болады (Қ.-ор-
да, Арал).
; Кокзеңгір (Сем., Абай). Төрт қырлы, аппақ дәнді би
дай, Кекзеңгір бағалы бидай (Сем., Абай).
Кокию (Алм., Талд.; Жамб., Щу). Сеніп қалу, дән
кішірею. Кейбір бадайдың басы көкиіп ңаладъ
(Алм., Талд.).
Кек келсін (Қ.-орда, Арал). Қарғыс сөзі. К ө к ке л
с і н деп, ңарғап-сілеп ңуып шыңты (Қ.-орда, Арал).
’ Көк қына (Сем., ¥рж.). Көк бояу беретін қына
К ө к ң ына мұнда кеп (Сем., ¥рж.).
Көк найза (Сем.: ¥рж., Абай). Қара бидай. К ө і
162
най з а мол егілді (Сем., ¥рж.). Осы күнде колхоз
кек найзаны салмайды (Сем., Абай).
Көкнар (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары). Триектің (қ.)
опиумның өсетін шөбі. Бізде кекнарды жеке өсі-
рушілер де баршылыц (Түрікм., Таш.). Түрікменше —
гөкнар (Туркм.-рус. сл„ 1940).
Көкнар кесе (Түрікм.: Таш., Көнеүр,, Тахта). Бір
литрлік үлкен кесе. Сусын цансын десец, к екнар
к е с е м е н іш (Түрікм., Таш.).
Көк сағал (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Алм.,
Жамб.; Түріқм.: Красновод, Небид., Жеб.). Егіннің то-
ла піспеген кезі. Күріш элі к е к сағалдау екен^
Оруға келіцкіремейді (Қ.-орда, Сыр.). Тары злі кек-
сағалдау көрінеді (Алм., Жамб.)..
; Көксіту (Сем., Абай). Қоқыту, шетін шығару. Алыс-
тан орағыту, ақырын сездіру. Әй, әр нзрсені бір кек-
с ітпей, айтатыныцды жендеп айт (Сем., Абай).
Көк тер болу (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.). Қара тер болу. Сондайда кек т е р б олып
цыйналма, күшіц жетпесе (Түрікм., Таш.). Өзі экелген
кэмпитті тістеп, өзі экелген шайға көк тер боп
цанып алды (Ә.. Нүрп., Қан мен тер, 202).
Көктес (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Сәйкес, ұқ-
сас. Осы екі сөз к ект е с келіп отыр, сен баланікі
дүрыс болар (Түрікм., Көнеүр.).
Көкше (Шымк., Ленгер). Қауынның бір түрі (сырты
көк, қабығы жүмсақ, дәмсіз, үлкендеу қауын). К & к-
ш е цауыннан күлэбі тәтті болады (Шымк., Ленгер).
Көкіл (Қ.-орда, Арал). Ауға арналып фабрикадан
тоқылып шыққан жіп. Бір кекілден үш ау шыға-
ды (Ң.-орда, Арал). Осы сөз кекіл ау деп те айтылады.
Көл (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары). Түкті кілемнің
ортасындағы дөңгелек, төрт бұрышты айшықтар. Тү-
рікменше гел — кілем суреті, өрнегі (Турк.-рус. сл.,
1940).
Көл арық (Ақт., Ырғ.). Көл табанынан қазылған
арық.
Көлбар (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Сиқырлы қалта.
Бацсы к ө лб а рын арцалап жетіп челуші еді (Қ.-ор-
да, Жал.). Күлдерін көлбарына салып алды, Үр-
леді оцып эпсүн үшті-төртті (Рүст. Даст., 122).
Көлмек = көлшімек.
Көлтектеу (Қост., Жан.). Мәймөңкелеу. Нурцан ке-
шегі айтцанынан танып бүгін кеп алдында келт е к-
Ге п отыр (Қост,, Жан.).
163
Келше (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары, Байр.). Егістік
ішіндегі атыздан кішірек жер бөлігі. Жерің тегіс екен,
бекер к ө лш е г е бөлгенсіціз (Түрікм., Тедж.). Түрік-
менше — келче (Туркм.-рус. сл., 1940).
Көлшімек || көлмек (Орал: Қазт., Чап.). Азырақ суы
бар ойпат, ояң жер.. Бүрын егінді шүццырлау к ө л-
ме кке егетін (Орал, Қазт.).
Көлі басқа (Қост., Жан.). Алыстан келген адам.
Сіздердіц көлдеріціз б асца ғой, іштен келді-
ціздер (Қост., Жан.).
Келікке басу (Алм., Кег.). Көлікке тиеу, арту. Бір
цап үнды көлікке б а сып жібердім (Алм., Кег.).
Көмбе I (Алм., Шел.). Нан пісіретін таба. Кейбі-
реулер к ө м б е г е піскен нанды ете жацсы көреді
(Алм., Шел.).
Көмбе П (Шымк., Қызылқ.). Үзыншалау қазылған
ор, түқымдық қызылшаны сақтайтын орын. Бір кө м-
бег е 20 мыц дана цызылша салынады (ІПымк., Қы-
зылқ.).
Көмбе
(Жамб., Жуа.). Сыртын сылағап үйінді те-
п
зек, кептіріп, үйіп, сыртын сылап қойган тезек.
Көмбек (Қ.-орда, Арал). Үшінші сортты грузин
шайы. Осы бір дана көмбек шайды алдым (Қ.-ор-
да, Арал).
Көмбеқааан I (Алм., Кег.). Табаға пісірілген нан.
Рахила, кембецазанды турашы (Алм., Кег.).
Көмбеқазан П (Алм.: Кег., Нар.). Таба.
Кембеқонақ (Алм.: Шел., Кег.). Жүгері. К е м 6 е-
цо нацтан быйыл мол өнім алдыц (Алм., ПІел.).
К е м б е ц о н ац төменгі жацта мол еседі (Алм., Кег.).
Көмбелек (Түрікм.: Красновод., Небид., Апіх.,
Таш.). Саңырауқүлақ. Көмбелек жеген атацды
мацтама (Түрікм., Небид.). Түрікменше — кемелек
(Рус.-туркм. сл., 1956).
Көмбеш I (Алм., Жам.; Жамб.: Шу, Мер.). Нан пі-
сіретін таба. Керші нан пісіремін деп кембешті
алып еді, элі экеліп берген жоц (Алм,, Жамб.).
Көмбеш П (Орын.: Ад., Бөр.). Пешке пісірген нан.
К е мб еш нан бар ма, мынауыц цатты ғой (Орын.,
Ад.).
Көмей (Жамб.: Шу, Мер., Қор., Луг.). Судың жан-
жаққа тарайтын жері. К е м е й д і бекіту үшін бір-
неше кісімен ағаш, шөп алып кетті (Жамб., Шу).
Көмеш (Қ.-орда: Қарм., Жал.). Табаға пісіргөн
күлше нан. К е мешке май цүйып жылыдай лсей
164
гиЧ (Ң.-орда, Қарм,). Көшкен елдіц к ө меші болса,
елдіц ерулігі бар (мақ.); 2. (Ақт., Ойыл). Булка нан.
Ац кө меш түсіп пе дүкенге, біле келші (Аңт.,
Ойыл.).
Көмке (Алм.., Талд.). Автобус. К ө мк е тоцтайтын
лсер цайда? (Алм., Талд.).
Көму (Қ.-орда, Арал). Негізін салу, іргесін қалау.
Сәрсеке, тамыңды к өмд іц бе? (Қ.-орда, Арал).
Көмін кету (Жамб., Жуа.). Өлу, қайтыс болу.
Жалғыз бала бар еді, көмін кет т і (Жамб., Жуа,),
Көне-көскі (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). Ескі-қүсқы. Меніц цалағаным көн е-к ес к і емес,
таза (ц.) нэрсе еді (Түрікм., Ашх.).
Көнек (Жамб.; Шу, Мер., Қор.). Тойда қүда, күйеуге
табақ тартып, көйлек-көншек сияқты кәделерін алу.
Кентақа (Қост., Жан.). Қойдың жонына я құйрығы-
на түсетін қотыр. Қоцыр цойдың жүні түсіп жүр, көн-
т аца болыпты (Қост., Жан.).
Қөңге (Қ.-орда, Арал). Аудың табандық, арқалық
жуан жіптерімен жалғастырылған жіңішке жііггері.
Жалғыз к е ң г е г е ілінсе болғаны, тырп етпейді
(Қ,-орда, Арал).
Көңгелеу (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі). Тор-
ды аудың арқалығына, табандығына жалғастырып бай-
лау, Біз көңгелеп бітірдік (Қ.-орда, Арал). Ауды
көнгелеп болып елге царай цайта бастады (Қ.-ор-
да, Шиелі).
Қөңгежіп (Қ.-орда, Қарм.). Ау торын арқалық пен
табандыққа керіп байлайтын жіптер. Арцалыц пен та-
банға кеңгежіп тартып байлады (Қ.-орда, Қарм.).
Қөңіл қос айту (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Көңіл
айту. Мына көрш[і] ауылда жекжатымыз болатын, со-
ған көціл цос айт у ғ а барғал[ы] отырмын
(Қ.-орда, Қарм.).
Көпес тарту (Алм., Шел.). Ағаш түсіру, саржандап
ағаш түсіріп беру. Ол бүрын кепе с т артып бере-
тін (Алм., ІПел.).
Көпре (Жамб., Жуа.). Көпір. Алдыцыздағы сайда
кепре бар содан етесіз (Жамб., Жуа.).
Көшпік (Қ.-орда, Арал; Орал: Чап., Жым.; Ақт.:
алқ., Ырғ.; Орынл Дд., Бөр.; Түрікм.: Красно-
Ойыл,
п
вод.і Ашх., Жеб.). Жастық.Балаларға кепшік тас-
ташы (Қ.-орда, Арал). К е пші кт ің тысын ауыстыр
(Ақт., Ырғ.). ІКауынгерлёрге 10 пар курте, 18 кеп-
шік тыс берді (Түрікм., Ашх.).
165
Көпір ойыны (Орын.: Ад., Бөр.). Ойын аты. Қол
ұстасып, сол ұстасқан қолдың астынан бірінен соң бірі
өтіп ойнайтын ойын.
Кербап (Қост., Жан.). Қорқау қасқыр. Сонау көрін-
ген жерде көрбан бар дейді (Қост., Жан.).
Көрбілте жол (Қост., Жан.). Шөп басқан сүрлеу
жол. Сыйырлар көрбілте ж о л м ен шуап келеді
(Қост., Жан.).
Көре (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Тапі., Ма-
ры)^Қарай. Пормасынан көре үнатып цалыпты (Тү-
рікм., Ашх.). Түрікменше — гәрэ (Туркм.-рус. сл., 1940).
Коренделік (Алм., Кег.). Тілену, сұрану. Мен к ө-
ренделік етпеймін (Алм., Кег?).
Көрміш (Қост., Тоб.). Көрген. Йбрай кеп оцып, көп
көрміш (Қост.., Тоб.).
Көрпекок (Алм., Шел.). Жоңырышқаның үшінші
қайтара шығуы. Біз көрпекөкті де жыйнап ал-
дыц (Алм., Шел.).
Көрпелдес || көрпелдеш (Алм.: Гв., Талд.; Шымк.:
Қызылқ., Сайр.; Жамб.: Св., Тал., Шу, Мер., Луг.,
Қор., Мойын.; Сем., ¥рж.; ІПығ. Қаз., Күр.). Кенже ту-
ған қозы. Көрпелдестіц жүні бір рет цырцыла-
ды (Шымк., Сайр,). Көрпелдес цозым бар еді
сіздерге союға жарамай түр (Алм., Талд.). Біз көр-
пелдес қозыларды өз алдына жеке күтеміз (Жамб.,
Св.). Қ.: күйек кенже.
Көрпеш I (Қ.-орда: Жал., Қарм.). Бірініпі сортты ақ
үн. Бүл күнде халыц көрпеш унныц нанын ғана
жейтін болды (Қ.-орда, Жал.).
Көрпеш П (Түрікм.: Таіп., Тедж., Мары). Жоңышқа-
ның ең соңғы орылған өнімі. Мына күдедегі (ц.) к ө р-
пе ш цой (Түрікм., Таш.),,Түрікменше: көрпе — жаңа,
жас (шөп) (Туркм.-рус. сл., 1940); қарақалпақ-
ша: көрпе — жоңыпіқаның балаусасы (Карак.-рус. сл.,
1958).
Көрпеш ПІ (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр.). Жас қо-
зыларға арналған жерден қазылған шұңқыр. К ө р-
пеш жүмысына неше адам бөлінді? (Түрікм., Тедж.).
Көрсе басар (Жамб., Шу). Көрсе қызар. К е рс е
б аса р адамдгр көп (Жамб., Шу).
Көрсе басарлық (Гур., Шев.). Көрсе қызарлық.
Көрсетпе (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары). Нұсқау. Районныц кө рс етпесіне сүйеніп,
іс істеуге беттемелі (Түрікм., Тапі.). Түрікменще — гөр-
кезме (Рус.-туркм. сл., 1956). Өзбекше — курсатма
166
(Узб.-рус. сл., 1959); қарақалпақша — көрсетпе (Рус.-
карак. сл., 1947).
Көрт (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб„ Ашх.,
Таш., Тедж. ; Гур., Маң.). Кердеріден (қ.) туған еркек
түйе, нашар тұқым. Көртке күш салсац өледі, өрт-
ке күш салсац сөнеді (мақал)... Үйымдасу, бірлікке
көрт пен тайлац беріп жатыр («Жұмысшы>, 29. П.
40). Түйе жаманы — керт, шөп жаманы — керт (ма-
қал) (Гур„ Маң.).
Көртектеу (Қ.-орда, Арал). Қорқу, жасқаншақтау.
Ысцац айтайын дегенін біреуден көртектеп айт-
пай цоймас (Қ.-орда, Арал).
Керуге құнық (Қрст., Жан.). Көруге тұрарлық.
Сырт көрінісі эйтеуір к ө р у г е цұ ныц сияцты ғой
(Қост., Жан.).
Көрін (Қост., Жан.). Дөңгелектің име ағашы. Мү-
ңаштыц царындаш арбасыныц к өріні сынып түр
екен (Қост., Жан.).
Көсе (Гур., Маң.). Дөңес (су астындағы дөңес жер);
су қайтқан кезде қарайып жататын жіңішке құры жер ;
ағын айдаған құм үйіле келе, теңіз астынан көсе пайда
болады. Қайыц к ө с е г е келіп тоцтаса, жүр[е] алмай-
ды. Көсе тецізде болады (Гур„ Маң.). Орыс тілінде
коса (С. И. Ожегов. Сл. рус. яз., 1953).
Көсек (Шымк.: Сайр., Қызылқ., Түрк.). Мақта дә-
нінің сыртындағы қабығы. Мацтаныц көс е г і жац-
сы (Шымк., Сайр,). Өсімдіктіц түйін салатын бұтацта-
рынан шанацтар (ц.) мен көс ект е рд іц едэуір бө-
лігі түсіп жатады («Қызыл Түркстан», 1952, 2 август).
Кесеу (Ақт., ІПалқ,; Алм., Жамб.; Орал, Жымп.;
Жамб.: Мер., Мойын, Жуа.). Қысқаш, шымшуыр. Ке-
сеу мен самауырға шоц сал (Ақт«, Шалқ.). ¥ста
жацсы көсеу жасап берді (Алм„ Жамб.).
Көстек (Түрікм.: Красновод., Ашх„ Тедж., Таш.).
Тұсау. Бұл үйде көст ек жоц, арцандай салыц (Тү-
рікм., Тедж.). Түрікменше — кесек (Туркм.-рус. сл.,
1940), костекъ (түрікменше) — аттың тұсауы (Л. Буд.,
П, 155).
Көстенше (Қост., Жан.). Ерекше, өте, аса. Қамза
күнделікті нормасын көс т енш е иртыц орындап
отырады (Қост., Жан.).
Кесік I (Қ.-орда: Сыр„ Жал„ Қарм.; Қост„ Жан.).
Таулы жерге өсетін өсімдік, сәбіз. Сары су бойында
кос ік көп өседі (Қ.-орда, Сыр.). Бүрын балалар к ө-
'Ык теретін еді (Қост„ Жан.).
1п7
Көсік П (Қост., Жан.). Босаға ағаш, таяныш. Есік-
тіц көсіктерін шеберлерге цондырайын деп едім
(Қост., Жан.)«
Косіктей (Сем., ¥рж.). Салалы, үлкен. Ацбас цуна-
жын сыйырдыц көсіктей емшегінен сүтті парлата
сауып отыр. Оньщ цолы көсіктей екен (Сем.,
¥рж.).:
Кетекарба (Алм., Кег,). Екі дөңгелекті, бір атқа же-
гетін арба. Мына көтекарбаны атца чек (Алм.,
Кег.),
Кетерме I (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі). Егін-
ге берілетін суды жоғары шығару үшін көлбей үйілген
топырақ. Көтермеден су салмаға тарайды (Қ.-ор-
да, Арал).
Кетерме П (Қост., Жан.). Кэмек. Мен Тұяцбайдан
бір цойды к өт е р ме г е алдым (Қост., Жан.).
Көтерме ПІ (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Топырақпен
тегістеліп көтерілген жер. Мацтаға су жіберетін арыц-
тъщ сай жеріне к ө т е р м е жасалады (ІПымк., Сайр.).
Көтерме жап (Қост., Жан.). Екі жағын көтеріп жаса-
ған арық. ІС ө т е р м е жап арцылы егінге су тар-
тады (Қост., Жан.)..
Көтерме жұмыс (Сем., Абай). Жалдама жұмыс
(сдельная работа). Ол 1930 жылдардан бастап к өт е р-
м е жу мыс істейді (Сем., Абай).
Көтермеші (Қ.-орда, Арал). Бәйгеге қосылған атты
демеп, тартатын адам. Атты бэйгеге цосцанда көтер-
мешісі болады (Қ.-орда, Арал).
Көше I (Сем., Абай). Ауыз үй, кіре берістегі бөлме.
Күн жылы болған соц, көш ені үй етіп отырмыз
(Сем., Абай).
Көше II (Орын: Ад., Бөр.). Білім. Біздіц кеше міз
таяз адамбыз. Меніц көшемніц болганы сол
(Орын.э Бөр.).
Көше қауын (Жамб., ПІу). Кішірек келген, піскенде
де аса сарғаймай, сырты көктеу болатын қауын. К в-
ш е ц а у ынд ы пышацпен тілгенде дарбыз сияцты
тысырлап айырылады (Жамб., ІПу).
Көпіеді жасау (Талд., Қар.). Орын алмастыру.
Көшелі (Қост., Жан.). ¥зын. К өшел(і] ат екен
(Қост., Жан.).
I Кешер I (Гур., Маң.). Жол, жолды босату. Балам,
ана кісіге көшер бер (Гур,, Маң.).
Көшер П (Қ.-орда: Арал., Ақт., Ырғ., Қараб.;
Орын.: Ад., Бөр.). 1. Күшпек, доңгелектіц ортасындағы
168
ағапі.. Арбаныц артцы көше р і сынып, іске жарамай
жатыр (Қ.-орда, Арал); 2. Белағаш, арбаның белдігі.
Төрт доцғалацца екі көшер кигіземіз. Оныц арба-
сыныц көш ері мыцты екен (Ақт., Ырғ.).
Көшет (Алм.: Шел., Жамб.). Қайтадан отырғызу
үшін парникте өсірілген өсімдік, екінші бір жерге отыр-
гызатын өсімдік. Бір жерге темекініц көшет і са-
лынды, өндірілді, одан апарып, темекі егетін жерге
отырғызылды (Алм., ІПел.).
Көшкі I (Шығ. Қаз., Зай.). Ауға байланатын тас.
Ауыцныц көшкісі цайда? (Шығ. Қаз., Зай.).
Кошкі II (Қ.-орда, Арал). Якорь. Көшкі пароходты,
цайыцты тоцтаған жерінде тұрғызу үшін цолданы-
лады (Қ.чфда, Арал). Кеме көшкіні тастап, көп түр-
ды (Қ,-орда, Арал).
Кошкі III (Шығ. Қаз., Больш.). Көшкін (сырғып құ-
лаған көп қар). Көшкі — қауіпті, оньщ астында қалған
кісі өледі. Алтай, Сауыр тауларында кошкі жыл
сайын болып түрады (ПІығ. Қаз., Больш.).
Көшім (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақ.). Шахмат,
дойбы ойындарындағы жүріс. Шахматта 15 көшім-
2 сағат береді (Түрікм., Таш.). Түрікмег
г е
ні
:е — гөч,
гочүш (Рус.-туркм.. сл,, 1956).
Кешір (Гур., Маң.), Арба дөңгелегінің білігі. Қара-
қалпақша — көшер, ноғанша — коъшер — ағъаш (Н. А.
Баскаков. Ногайский..., 1940, 249).
Күбір I (Орал: Чап., Жымп.). Қоқыр-соқыр, шөп-
шар, қалдық. Аулалардағы кү б і р л е р д і үйіп,
олардыц керексізін әдейі орындарға тогу керек (<Екп.>
жол», 22. IV. 58).
Күбір П (Ақт., Ойыл; Гур., Маң.). Қорда, үсақ көң.
Қыйды екі күрек бойы цазған соц, кү б ірі шыға келе-
ді (Ақт., Ойыл). Күбірді бір жерге үйіп цой. Батые
Қазақстан облысында да жүмсалады.
Күбір тышқан (Гур., Маң.). Саршүнақ.
Күбірткейлі (Қ.-орда, Арал). Күбіртке. ҚдЗымныц
бас бармағы күбірткейлі болып, мазам кетті
(Қ.-орда, Арал).
Күбіру (Алм., Кег.). Мақтану, көпіріп сөйлеу.
Қиясбай кү б ір е сөйлеп отыр екен (Алм., Кег.).
Күбірік (Қ.-орда, Арал). Судноның алдыңғы жағын-
дағы кнпкентай үйшік, баспана, далба.
Күгім бату (Алм.: Кег., Нар.). Кешкіру, қас қараю-
169
Күдәй (Шығ. Қаз., Тар.). Кішкене қап. Асты т
кү д э й г е сал (Шығ. Қаз., Тар.).
Күде I (Қ.орда, Арал; Ақт.: Ойыл, Ырғ.). Егін
бауының, шөптің үйіндісі. Біздіц колхоз егінді баулап,
кү д е г е үйді (Ақт., Ырғ.). Тарыны орылған бойда са-
бацтарыныц түбін сыртына, масацтарын ішкі бетке жі-
беріп бүркемелеп, кудеге салып жыйнайды (Ақт.,
Ойыл.).
Күде II (Гур., Маң.). Қоржын түймесі.
Күде ІП (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.; Гур„
Маң.). Ңоржынның аузындағы жіп, ілгек. Алдыцдағы
цоржынныц күдесін ағытып жібере цой, шырац
(Гур., Маң.). Бүл сөз Қостанай қазақтарының тілінде
асау биені сауғанда аяғын мойнына асып қоятын жіпті
білдіреді.
Күделеу (Қ.ч>рда: Сыр., Жал., Қарм., Қаз.). Үю.
Күрішті цол орацпен орып алып күделеп устінен
бастырушы едік (Қ.-орда, Жал.). Қырманда тау-тау
кү д е лен г ен (Қ.-орда, Сыр.).
Күдешік (Қ.-орда, Арал). Егін бауы, шөп үйіндісінің
кішкене түрі. Күдешіктен әкеліп берсец де бола-
ды ғой (Қ.-орда, Арал).
Күдір (Сем., ¥рж.; ІПығ, ,Қаз., Зай.). Ойлы, кедір-
бүдырлы жер. Біз ку д і р жермен жүріп шаршап
цалдыц (Сем.:, Үрж.). Колхоз бастығыныц аты кү д ір-
л і жермен жүргенде де кісіні шаршатпайды (Шығ.
Қаз., Зай.).
Күдіс (Ақт., Ойыл.). Дөңес, шығыңқы. Белдіктіц
сырт жағы күдістеу екен (Ақт., Ойыл).
Күжі (Түрікм.: Аіпх., Тедж., Мары). Кілем тоқы-
ғанда иіріс жіптерді станок ағашындағы іпегелерге ілу
үшін пайдаланатын жіп. Түрікменше: кежуг — бір
нәрсені ілуге арналған ілгек (Туркм.-рус. сл., 1940).
Күжім (Қ.-орда, Арал). Өте, үлкен, ірі. Тіпті бір
жатцан кү ж і м көрінеді (Қ,-орда, Арал).
Күзе I (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Таш.,
Тедж. ; Гур.: ІІІев,, Маң.; Аңт., Жұр.). 1. Құмыра, Кіш-
кене кү з е д е іш зат цалмаған ба екен? (ТүрІкм.,
Тедж.), Түрікменше — күйзе (Туркм.-рус. сл., 1940);
қарақалпақша — гузе (Рус.-карак. сл., 1947); өзбек-
ше — к$за (Узб.- рус. сл., 1959); (г-іГ' кдзаі (аргуша) —
кумыра (М. Қашқ., I, 341); кузэ (парс.) — құмыра
(Л. Буд., II, 155); 2. Ыдыстың бір түрі, түбі кеңдеу,
ауыз жағы жіңішке болады. К ү з е н і мыстан істейді
170
Гур., Маң.). Парсыша күзе (Кр, пер-рус.-азерб.
уіоварь, 1945). Тас кү зег е ас цүя сал (Гур„
Яаң.).
Күзе П (Гур., Маң.). Қоржынның бауы. Ала цоржын-
^ЫЦ күзесін байла. Атца салған цоржынныц к ү-
$ес і байланбаса, ішіндегі нзрселер жоғалады (Гур.,
Маң.)-
Күзе ПІ (Гур., Маң.). Астық. Бозашы бет бүрын егіс
екпедік, Бесқала жағынан кү зе тартып іштік (Гур.,
Маң.)>
Күзер (Шымк.: Қызылқ., Шәу.; Қ.-орда, Арал;
Жамб., Шу). 1. Мұзүстіндегі жол. Дайрада мүз-цатцан
уацытта оныц үстімен өтетін жолды кү зе р дейміз
(Шымк., Қызылқ,). Қыстыгүні дарияныц үстімен жүре-
тін жолды кү зер дейді (Шымк., Шәу.); 2. Мұз кө-
пір. Мүзға кү зер түсіп пе? (Жамб., Шу).
Күйеңке (Жамб., Жам.). Әкпіш.
Күйлі жасау (Түрікм.: Апхх., Таіп., Тедж., Мары).
Күйлі, дәулетті тұру. Со йацца жерленгеһнен (ц.) бері
күйлі ж ас айды екен (Түрікм., Ашх.).
Күйеңкі мал (Орал: Чап., Жымп.). Кетерем болып
қыстан шыққан арық мал.
Күйісі келмеу (Тау., Қош.). Жағдайы ке^імеу, жайы
болмау. Мен быйыл Иманалыны оцуға жіберейін деп
едім, істіц күйісі ке лме д і (Тау., Қош,).
Күнй (Қ.-орда, Арал). Күй, жай. Сол балалардыц
күйіті келмеді-ау деймін (Қ.-орда, Арал).
Күкел-күкел (Гур„ Маң.). Бүркітті қайтарганда ай-
тылатын шақыру одағайы.
Күл I (Қ.-орда, Арал). Шешек ауруы. Балаларға
күл шығу да тоцталды (Қ..-орда, Арал).
Күл П (Алм., Шел.). Темекінің басы, гүлі, түйіні.
Август айларында темекініц күлін алып тастаймыз
(Алм., Шел.).
Күләпсан (Ақт., Жұр.)> Сары жара болып шығатын
тері ауруы. Көш, күләпсан, кошер болсац, інген-
ге көш. Інгенге тоцым салып мінгенге көш. Таппасац
одан жайлау мен айтайын, Торт бөліп түн үйцысын
жүргенге көш (Ақт., Жұр.).
Күләсән || патсайы (Қ.-орда: Сыр„ Жал.). Сары ала,
үсті тор-тор қауын. Сырдария ауданынан әрі күләсән
Қауынды патсайы дейді.
Күләт [I кіләт (Орал: Чап., Жымп.). Үйдің төбесіне
көлденең салатын жуан ағаш, мәтке, арқалық. Бұл сөз
, < орыстың клад сөзі болу керек.
171
Күлес (Ақт., Ойыл). Карта ойыны. Ңұмар. Ацша са-
лып, күлес ойнайыц (Ақт., Ойыл).
Күлпара (Гур., Маң.). Тері бояйтын бояудың бір түрі
(шөптен алынады).
Күлте (Ақт. *. Ойыл, Шалқ.). Орақпен орып, әр жерге
жиып кеткен десте тары. Орған тарыны күлт е-к ү л-
т е етіп кетіп отырады (Ақт., Ойыл).
Күлтеленіп: күлтеленіп жүру (Қ.-орда: Қарм.,
Сыр.; Орал, Чап.; Ақт., Ырғ.). Түрленіп, әдеміленіп,
ажарланып жүру, Бізде күлтеленіп жүруге
уацыт жоц. Ол ылғи күлтеленіп киініп жүреді
(Орал, Чап.). Анау эйелдіц күлтеленіп жүріп
бара атцанын царашы (Ақт., Ырғ.).
Күлтпай || бүлтпай (Түрікм.: Красновод., Небид.,
Аіпх., Таш.). Тышқан індерінің аузындағы бос топырақ.
Бүл тышцан күлтпайыныц көп жері, аяңдап
жүруге тура келеді (Түрікм., Небид.).
Күлту (Қост., Жан.). Қолбырап, күлдіреп. Мынау
айырдыц сабы жаман екен, цолым күлтіп цалып-
ты (Қост., Жан.).
Күлүк (Жамб., ПІу). Сайгүлік, жүйрік жылқы.
Күлүп болмау (Сем.: Ақс., Абай). Ішек-сілесі қата
қатгы күлу, күлкісін тия алмау. Ол эцгімені естігенде,
сен кү ліп болмайсыц (Сем., Ақс.).
Күлүс (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Үш картамен
ойнайтын ойын. Кейбір жігіттер ертецнен кешке дейін
күлүсті соғып отыра береді (Қ.-орда, Сыр..).
Күлүстүк ету (Гур., Маң.; Қост., Жан.). Күлкі ету,
мазақтау. Бір ханды бір хан кемітіп күлүстүк ет-
ті (Қост., Жан.).
Күлчін (Жамб.: Шу, Мер., Мойын.). Мәсінің сірісі,
Мэсіцнін артыц күлчіні болса, сүрағалы келдім
(Жамб., Шу).
Күлше I (Сем., ¥рж.). Үлкен ащы қүрт. К ү лш е
цүрттыц ащы болғаны оцды (Сем.;, ¥рж.).
Күлше П (Сем.: Абай, Ақс.). Жіпке өткізген, тізбек-
телген құрт. Балалардыц кезі күлшеге түсті (Сем.,
Абай).
Күл
III
е Ш (Жамб.: Шу, Луг., Мер.). 1. Табаға пісір-
ген нан; 2. Етке салатын нан.
Күмәнге шыгару (Жамб., Луг.). Ақтау, ақтап шыға-
ру, қылмысынан ағару (қылмыс туралы). Сот Ахметтіц
ісін тексеріп күмэнге шығ ар ад ы (Жамб., Луг.).
Күмбез (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Сырғаға салынатын бүршік іспеттес мәнер. Келіншек-
172
тіц кү мб е з салған сабақтары (ц.), өціржиек (ң.)
тағы көп заттары бар екен (Түрікм., Ашх.).
Күме (Түрікм.: Ашх., Тедж., Таш., Мары). Жерден
кдзылған үй. ¥рылар жар ернеуіндегі кү ме г е кір-
ді де, жоц болды (Түрікм., Тапі.). Түрікменше: күме —
қора, жер үй (Туркм.-рус. сл., 1940), күбэ (парс.).
(арабша) шалаш, күрке (Л., Буд., II, 113).
Күмпей (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тах., Тедж.; Қ.-ор'
да, Арал; К,ост., Жан.). Күпі. К ү мп е й г е оранып
терле, жазыларсыц (Түрікм., Таш.). К ү м п е й киген
біреу келе жатыр (Қ.-орда, Арал). Арасына цалыц цып
жүн салған күмпей (Қост., Жан.).
Күмпі (Қост., Жан.). Жүн салған шапан. Жүн сал-
ған шапанды шөмекейлер кү мпі дейді (Қост., Жан.).
Күміра күлкі (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж.). Өтірік,
жалған күлкі. К үм іра күлкісімен-ац алдап
кететін залым адам (Түрікм., Таш.).
Күмілжі (Түркм.: Красновод., Ашх., Небид., Таш.).
Қара қошқыл түс. Өте цызылдан кір көтеруге кү міл-
ж і цолайлы (Түрікм., Таш.).
Күн ажағайлап түр (Алм., Еңб.). Найзағай жарқыл-
дап түр. Жацбыр жауайын деп, күн аж ағ а й л а п
түр (Алм., Еңб.).
Күнайым болу (Жамб., Тал.). Көзайын болу. Бала-
сы келіп кү н а й ы м б о лып цалыпты (Жамб.,
Тал.).
Күнәйім (Алм., Қарат.). Кінәлі, жазықты болу.
20 минут. жүмыстан цалам деп күнэйім болдым
(Алм., Қарат.).
Күң алу (Тау., Қош.). Демалыс алу, отпуск алу.
Сен жүмысыца неге бармайсыц, элде күн а лғ ан-
с ыц ба? (Тау., Қош.).
Күн арадан келу (Гур., Маң.). Ара қонып келу, жол-
ға бір крнып келу. Күн арадан жүру, ол күн ара-
д ан келді, кеиіе шығып кү н араданкеліп
отыр (Гур., Маң.).
Күн аратпа (Ақт., Ойыл). Күн ара. К ү н а р ат-
п а келіп түрса да болады (Аңт., Ойыл). Жар газеті (ц.)
күн аратпа үздіксіз шығып отырады («Ком-изм
жолы», № 34, 1941).
Күнгебағар (Жамб.: Св., Жуа., Мер., ІПу). Күнба-
ғыс. Колхозшылар алдымен күнгебағар егеді,
үйткені одан май жасайды (Жамб., Св.). Күнгеба-
ғ ар д ыц сабағын орып алдым (Жамб., Шу).,
173
Күнде (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр., Таіп.). Ағащ
соқа. Күндемен жер суруді де осылардан үйрен-
ген болар цазацтар (Түрікм., Тедж.). Түрікменше —
күнде (Туркм.-рус. сл., 1940); қарақалпақша — гүнде
(Карак.-рус. сл., 1958); кундэ (шагатайша) — жер
жыртуда қолданылатын Орта Азия халықтарының
иіліп Істеген таяғы — соқа (Л. Буд., II, 140).
Күндебау (Жамб., Шу). Бұрынғы кездегі екі ел ара-
сындағы татулық ушін берілетін қыз. Қалдан Серен
Абылайға өз үрығынан бір цызды күндебауға
береді (Жамб., ІПу).
V- Күндегілік (Қост., Жан.). ¥я ағаш (шығырдікі).
Кіндіктіц төменгі жағына орнатцан көлденец ағашты
күндегілік дейміз (Қост., Жан.).
Күнделеп байлау (Жамб.: Шу, Мер., Луг,, Мойын.).
Асау биені сауғанда мойнына қыл арқан байлап қам-
шылар жағындағы аяғын іліп қою. Күнделеп
байлаған бие теппейді (Жамб., ПІу).
Күндес таластыру (Тау., Қош.). Күндес болу, бақ та-
ласу. Ол екеуі әзара күндес таластырыпты
(Тау., Қош.).
Күндікшілік (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары).
Күн есебімен жалданып істейтін жұмыс. Кіші (ц.)
нүндікшілік, кіші малдаршылыцпен (ц.) кеткен
(Түрікм., Мары). Түрікменше — гүнлүкчи (Рус.-туркм.
сл., 1956); қарақалпақша — кунликши (Рус.-карак.
сл., 1947); кунлук — жалданып істейтін жұмыс
(күнге шарттасып) (М. Қашқ., I, 444).
Күнжі (Түрікм.: Таш., Тедж., Көнеүр,, Тах.; Қ.-ор-
да, Арал). Зығыр, күнжіт. К ү нж ід е н май алатын
цүрал әлі оцдалмаған (Түрікм., Тедж.). Түрікменше —
күнжи (Туркм.-рус. сл.., 1940).
Күн-түн (Жамб., Қор.). Ер балалар ойыны. Екі топ
болып бір жағы күн, екінші жағы түн болады. Ойын
басқарушы «күн, түн» деп біреуін шақырып қолын ша-
палақтайды. Сонда олар қашады да, екінші жагы сөре-
ге дейін қуады. Ұстағандарды өа тобына қосады,
Күнін қуыру (Түрікм.: Ашх., Тащ., Мары). Қысым-
ға алу. Айналайын, келмей жатып күнімізд і цу~
ы рд ы ц-а у (Түрікм., Таш.).
Күп I (Түрікм.: Красновод., Небид,, Жеб„ Таш.). Су
сақтауға арналған қойма. К ү пт ен су экеліц,
бар болса (Түрікм., Жеб.). Бірац та... су күпке
цүйылмай, халыц сусыз отыр («Жұмысшы», 8. IX.
174
44). Кир — ыдыс (С. Мал., ПДП, 397). <г3'" Куп (б) —
қүятын ыдыс (М. Ңашқ., III, 264); ^^купъ (парсы-
ша) — су құюға арналған үлкен дұмыра (Л. Буд.,
П, 141).
Күп П (Гур., Маң.). Сайдың тұйық, ояң жерлеріне
иірілген су. Доллапаныц ойындағы. күптен аты-
мызды дүздіріп өттік (Гур., Маң.).
Күпәпә (Ақт., Жұр.). Көнна, шөмеле, шөп үйіндісі.
Қ —Күпсер (Қост., Жан.). Қаптал шапан. Күпсер
деп цаптал шапанды айтады (Қост., Жан.).
Күрбік (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Қабығы қа-
лың, еті жұқа тәтті қауын. Қауынцацты көбінесе кү р-
бікт ен жасаймыз (Түрікм,, Тедж.). Өзбекше — гур-
вак (Узб.-рус. сл., 1958), қарақалпақша — гурбек (Ка-
рак-рус. сл., 1958), гарбекь (хиваша) — хиуадағы тәтті
қауын (Л. Буд., II, 148).
Күргейлеу (Алм., Шел.). Қамалау, қорпіау. Кешкі-
сін цойшыныц жзрдемшілері төлдерді енелерінен бө-
ліп, күргейлеп зкеп, тәл цораға енгізеді (Алм.,
Шел.).
Күрдебаи (Қ.-орда, Қарм.). Кенже қозы. Күрде-
байдыц көпшілігін келер жылы соямыз (Қ.-орда,
Қарм.).
Күрдек (Гур., Маң.). Жас төл мен арық малға арнал-
ған қора.
Күрделі (Жамб., Мойын.). Қалың, көп. К ү р д е л і
жерінен бір машине сексеуіл түсіріп алсац жетеді ғой
(Жамб., Мойын.).
Күрдемше (Гур., Маң.). Некесіз туған бала, шата.
Күре (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш., Ма-
ры; Қ.-орда, Арал; Қарақалпақ АССР қазақтарында;
Ақт., Ойыл; Гур., Маң.). Есектің қодығы, құлыны.
100 ешектен 100 кү р е алуды... міндеттеріне алды
(♦Жұмысшы», 22. III. 46). Бұл сөз парсы тілінде де осы
мағынада қолданылады.. Түрікменше — күрре (Туркм.-
рус.. сл., 1940), қарақалпақша — гүрре (Рус.-карак. сл.,
1947). Күррз (араб.) — құлын (Л. Буд., П, 125).
Күрелеу (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Есектің қо-
дықтауы. Быйыл ешегімніц екеуі се кү р е л е д і
(Қ.-орда, Сыр.).
Күреңкі (Сем.: ПІұб., Ақс.). Он байлам темекі, бау
сияқты үлкен бір түйдек. Күрецкілерді бір жер-
ге жия бер (Сем., ІПұб..).
Күреңсе (Жамб., Мер.). Сазды жерге шығатын ша-
175
бындық шөп. Шептің өсіп басына бүрі шыццан кезін
кү р ец с е деп те айтады (Жамб., Мер.).
Күрес апару (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). Күрес жүргізу. Тацта егісін мерзімінде цүтаруға
кү р ес апармалы (Түрікм., Мары).
Күржі (Ақт., Жүр.). Қоржынның аузындағы ілгек.
Күржілеу (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі, Арал). Қор-
жынның аузын бекітіп байлау. Қоржынын толтырып
ауЗын күржілеп тастаған екен (Қ.-орда, Қарм.).
Әмірбек, цоржынныц аузын күржілеп цой (Қ.-ор-
да, Арал).
Күркесі жаман (Гур., Маң.). Ниеті бұзық, арам пи-
ғылды. К ү р к е с і ж а ман адам (Гур., Маң.).
Күрлеу (Қ.-орда, Арал). Балық аулаудың сәтті, мол
болуы, Аз уацыт балыц өте күрлеп, ілгері болып
түрды (Қ.-орда, Арал).
^/^-Күрме (Шығ. Қаз., Зай.). Жилет (жеңсіз киім),
костюмнің я қамзолдың ішінен киетін киім. Костюмніц
ішінен кү р ме киіп жүредһ Костюмніц ішінен
кү р ме киетіндер де болады^ (Шығ. Ңаз., Зай.).
Күрпе = күрпі.
Күрпі || күрпе (Орал, Чап.; Орын.: Ад., Бөр.). ¥н-
ның кебегі. ¥нныц күрпісі жыйналып цалды (Орал,
Чап.). К ү р п і с і аз шыцты, бидай майда тартылып-
ты (Орын., Ад^).
Күрсі (Жамб., Жуа.). Мосы.
Күрт (Ақт,: Ойыл, Жүр.). Нар мен үлектен туған
түйе. Нар мен үлектен кү рт туады (Ақт., Ойыл.).
Күрт жүк артцызбайды, айдаса жүрмейді (Ақт.,
Жүр.).
Күрте I (Қост., Аман.). Сыртқы көйлек. ІПеше, мына
күртемді жуып бер (Қост., Аман.).
IКүрте П (Түрікм.: Таш., Тедж.; Орал, Чап.). Мақта-
лы шапанның қысқа түрі. Жадағайдан жеціл көріп,
күрте етіп тіктірдім (Түрікм., Тедж.). Қарақалпақ-
ша — күрте (Рус.-карак. сл., 1947) курдіз (түрік-
ше) — қысқа көйлек (Л. Буд,, П, 122).
Күрте жейде (Қост., Жан.). Сырт көйлек. Меніц
кү рт е жейдемді эперші киейін (Қост., Жан.).
Күртік (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары, Ашх., Красно-
вод., Қ.-орда: Сыр., Арал, қарақалпақ қазақтарында).
Етке салатын нан. ¥штап, етіцніц кү рт і гін ыс!
(Түрікм.: Красновод.); қарақалпақша — гуртик (Ка-
176
рак.-рус. сл., 1958). К ү р т ік нан, күртікті ет-
пен жейді (Қ.-орда, Арал).
Күршек I (Қост., Жаи.). Кружка. Қане, күршек-
пен су эперші (Қост., Жан.).
Күршек II (Ак,т., Жүр.; Ақм., Атб.). Құмыра, қыш-
тан жасалған ыдыс. Ана түрған күршекті эжеце
апаршы, балам (Ақт., Жүр.). Орыстың горшок сөзінен
алынған.
Күсеген (Шымк., Пахт.). Сүйген, жақсы көрген.
Күсет (Сем., Абай.). Жақсы, тәуір. Бүгін базардағы
сауда күсет болды (Сем., Абай).
Күстана (Қост., Аман.). Кіналы, айыпты. Ол өз пейі-
лінен кү с т ана болып отыр (Қост., Аман.).
Күстаналау (Қост., Аман.). Кіналау, айыптау. Ах-
меттіц ісі жацсы емес, тегі оны кү с т ана лау керек
(Қост., Аман.).
Күстәналау (Гур., Шев.). Күндеу, өсек ету.
Күсу I (Қ.-орда, Қарм.). Жеру, аулақ болу. Мүндай
жарамсыз істен кү с у цажет (Қ.-орда. І^арм.).
Күсу II (Ақт., Ырғ.; Гур., Маң.). Қаптау, сыру, қабу.
Қойдыц жабағысын шекпенніц ішіне кү с е мі з
(Ақг., Ырғ.).
Күсу III (Гур., Маң.). ¥ру. Бэлемді оцсаті&п түрып
күсті (Гур., Маң.).
Күсу IV (Қ.-орда, Арал). Сыпырып, жинап алу.
Күсу V (Гур., ПІев.). Көсу.
Күсіпті (Шымк., Пах.). Талапты. Ол оцу десе к ү-
с іп т і (Шымк., Пах.).
Күттай = кіттай.
Күше (Түрікм., Красновод.). Жер астынан алына-
тын ақ тастардың бірінші сорты. Күшелерді ірі
цүрылыстар үшін даярлаймыз (Түрікм., Красно-
вод.).
Күшен (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.). Қа-
мыт. Аттыц кү ш е н ін ал да, суарып келіц (Тү-
рікм., Тахта). Түрікменше: гушгун — шілия (Туркм.-
рус. сл., 1940); қарақалпақша; күшен — қамыт (Рус.-
карак. сл., 1947).
Күшең (Сем., Абай). Мықты, күшті. Бүл кісініц
ойны кү шец отыр (Сем., Абай).
Кібіртің келу (Қ.-орда, Арал). Айта алмай кібіртік-
теу, тоқталу. Сөзге оныц кі $ і р т іц кеп цалғаны
со ғой (Қ.-орда, Арал).
Кідік (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.).
Қарақүс пен бүркіт аралығынан шыққан аралас түқым.
177
19»^М
Ай, Балцасым, сен цанша сөйлегенмен кід ік-
с\ц ғой, таты (ц.) бола алмайсыц ғой (Түрікм.,
Красновод.).
Кіл (Қ.-орда, Арал; Гур., Шев.; Қост.: Жан.; Ақт.,
Тем.). Кілең, бірыңғай, ылғи. Ол жігіт цайда барса да
к і л осы жермен жүреді. Осы үйге бүгін к і л бозбала
жыйылған екен (Қост., Жан.). К і л ецбекші бас цос-
цан, Бір-біріне сенімді, Жасасын Ленин партиясы, Мз-
пелеткен елімді (Ақт., Тем.).
Кіләбір (Қ.-орда, Арал). Қайықтың алдыңғы жағын-
дағы кішкене желкен.
Кілә кесе (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Жеб.).
Бір литрлік үлкен кесе. Шашуға зкелген к і л з кесе
тарысы бар (Түрікм., Красновод.).
Кім түртті (Ақт., Жүр.). Ойын аты. Бір баланың кө-
зін байлайды, басқа бір бала опың шекесін шертеді.
Ойынның мәні — кім піерткенін табу.
Кіндік темір (Орал, Жән.). Жуан темір (орыспіа
лом). Бүл тасты кін д ік темірмен көтеру керек
(Орал, Жон.).
Кір айналдырмау (Қ.-орда: Арал, Қарм.). Кір
жуытпау. Қандай здепті — үстіне к і р а й н а л д ы р-
майд ы (Қ.-орда, Арал).
Кір боқша (Қ.-орда, Сыр.; Қост., Жан,). Кір салатын
қалта. Жуған кір к ір б о ц ш а д а түр (Қ.-орда, Сыр.).
К ір б оцша керегеде ілулі түр (Қост., Жан.).
Кірбің айналу (Қ.-орда, Арал). Қауіпті жағдай туу.
Оған кір б іц а й н а л с а, оны көремін (Қ.-орда,
Арал).
Кірәжіме (Сем., Ақс.). Сандырақтама, сандалма,
босқа лақпа. Ол кірзжімей тыныш жүрсін (Сем.,
Ақс.).
Кірдеші (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тах., Тедж.). Кі-
ріс, табыс. Суретке салумен де к і р д е ш і табады
(Түрікм., Көнеүр.). Түрікменше — гирдежи (Рус.-
туркм. сл., 1956).
Кіре (Қост., 06.). Шабылған шөптің әрбір жолы.
Шабылған шөп к і р е д е жатыр. К і ре н і кептіріп
жияды (Қост., 06.).
Кірей (Түрікм.: Красновод., Аіпх., Таш., Мары;
Гур., Маң.; Қ.-орда, Арал). Күш көлігін жалдап таба-
тын пайда. К і р ейін берсец, апарам депті (Тү-
рікм., Красновод.). Түрікменше — кирей (Туркм.-рус.
сл„ 1940), қарақалпақпіа — кирей (Карак.-рус. сл.,
1958). Қыета мүз үстінен кір е й тартады (Қ.-орда,
178
Арал). Кіре айдасты деген мағынада кірейін салысып
кеткен формасы қолданылады.
Кір қалта (Алм., Жам.; Жамб., Қор.). Таза киімдер-
ді кірленбес үпгін салып қоятын қалта. Мына киімдер-
ді к і р ц а лт а ғ а салып цой, ертец цалаға барған-
да киесіц (Алм., Жам.)., К і р ц а лт аны цазір көп
пайдаланбайды (Жамб., Қор.).
Кірлен (Жамб.: Жуа., Шу). Кіржуғыш, шылапшын.
К ір лен сыртта түр (Жамб., Жуа.). К і р ле н г е
басыцды жу (Алм., Жам.). К і р л е н д і дәлізге кір-
гізіп цой (Шымк., Сайр.).
Кірме (Гур., Ес.). Баспалдақ, есік алдындағы саты.
К і р ме тазалыцца жацсы (Гур., Ес.).
Кіртік (Орал, Жән.). Жаңадан ұйыған, бірақ ашыма-
ған айран.
Кіртік тарту (Гур., Маң.). Кіртию.
Кірші (Алм.: Кег., Нар.). Шылапшын. Демалыс кү-
ні кіршімен кір жуам деп отырмын (Алм., Кег.).
Кіселеу (Турікм.: Таш., Тедж., Мары, Ашх.). Қау-
ынды жалпақ етіп тіліп, етін пышақпен торлап кесу.
Қауынды кіселеп тіліц (Түрікм., Тедж.).
Кісе қоспақ (Гур., Маң.). Қоспақ түйенің бір түрі.
Кісілік (Алм., Кег.). Соқаның қолға ұстайтын тұтқа-
сы. Соцаныц кісілігін оцдадым (Алм„, Кег.).
Кіші жап (Ңоет., Жан.). Егін ішімен су жүргізетін
көтерме жаптың тарауы. К іш і ж апц а су көтерме
жап арцылы барады (Қост., Жан.).
Кіттай | қүттай (Ақт., Ырғ.). Кішкене, кішкентай,
құрттай. К і т т а й бала бесікте жатыр (Ақт., Ырғ.).
қ
Кабағат ауру (Сем., Абай). Қатты ауру. Қолым
Ц а б ағ ат ау ырып түр (Сем., Абай).
Қабадан ау (Қ.-орда, Арал). Талдан иіп, шеңберлеп
жасаған аудың бір түрі, көбінесе өзенге, көлге салына-
ды. Қ а б а д а н а у үлкен цара судыц, көлдіц ца-
мысты, шөпті жеріне салынады (Қ.-орда, Арал).
Қабан (Қост., Аман.; Қ.-орда, Арал ; ПІымк., Мақ.).
4—5 арба шығатын үйінді шөп. Біздіц колхоз бір ай-
дыц ішінде сексен цаб ан салды (Қост., Аман.).
Колхозшылар бүгін отыз цабан үйді (Қ.-орда,
Арал).
Қабу (Жамб., Қор.). Қамту. Олардыц билігі Алматы-
ға дейін ңапцан (Жамб., Қор.).
179
Қабыз I (Орал: Чап., Жымп.; Қ.~орда, Арал). Тұ-
қым, ру. Біз екеуміз бір ңабыздан тараймыз
(Орал, Чап.),
Қабыз П (Қ.-орда, Арал). Қарауы, қарамағы. Соның
ңабызында бірнеше ай болып келді (Қ.-орда,
Арал),
Қабыз Ш (Сем,, Ақс.). Қапырық, ыстьщ. Бүгін күн
ңабыз екен (Сем., Ақс.).
Қабыздану (Ң.-орда: Арал, Қарм., Сыр., ПІиелі).
Пысынау, ыстықтау. Ыссыда неге мүнша ңалың киініп,
ңабызданып отырсыц (Қ.-орда, Арал). Күннің
ыстығынан збден ңабызданып барам (Қ.-орда,
Қарм.).
Қабырғ[а] ағайын (Түрікм.: Красновод., Мары,
Ашх.). Аталары алыстан қосылатын туыс. Қ а б ы р-
ғ [а] ағ ай ын д а р д ың кебі Маңғыстауда (Түрікм,,
Аіпх.).
Қабырғ[а] ағаш (Ақт., Жүр.). Мәтке үстіне салатын
жіңішке ағаш (белағаш).
Қабырғ[а] үй (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Мола-
ның бір жағынан жандай қазылған, өлікті қоятын жері.
Қағанақ (Сем., Абай), Лампаның шынысы. Осы күн-
де лампаның ңағанағы өте көп (Сем., Абай).
Қағат (Алм., Қарат.). Ұзынша етіп жиналған таза
бидай. Қағаттаулы түрған бидайға су тимесін
(Алм., Қарат.).
Қағылға (Жамб., Шу.). Есік, киіз үйдің есігі. Вүрын
уйдің есігін ңағ ы лғ а дейтін (Жамб., Шу). Қыр-
ғыздарда тек тақтайдан істелген киіз үйдің есігін ай-
тады.
Қадаған (Түрікм.: Красновод., Таш., Ашх.). Тиым.
Сен ол хаңында маған ң а д а ғ а н жасай алмайсың
(Түрікм., Таш.).
Қадақ (Шығ. Қаз., Күр.). Арбаның және шананың
шабағы.
Қадақ тас (Түрікм.: Тапі., Мары, Тедж.). Таразының
тасы (гирь); өзбекше — ңадоңтош (Рус.-узб. сл., 1954).
Қадаубас (Жамб.: Шу, Мер., Қор.; Гур., Маң.). Те-
мір тескіш қүрал. Торғай жағында мүндай қүралды
тескір дейді.
Қадашадай(Алм., Кег.). Кішкентай. Оның ңад а-
шад ай жаппасы бар екен (Алм., Кег.).
Қажет (Қост., Жан.). Қарыз. Жүмашңа жүз сом ң а-
ж е т пін, . Біз аудандың жер бөлімінен ң а ж ет ал-
ғалы отырмыз (Қост., Жан.).
180
Қаза I (Ақт., Ырғ.; Қост., Жан.; Қ.-орда, Арал).
Қамыстан жасалған балық аулайтын құралдың бір тү-
рі. Қ а з а м е н 80 балыц үстадым (Қост., Жан.).
Қаза II (Шығ. Қаз., Зай.). Алқа (қыздардың омыра-
уына тағатын алқасы). Осы күні цыздар қ а з а тац-
пайды (Щығ. Қаз., Зай.).
Қаза басу (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Қаза I (қ.)
құру.. Бүгін ц а з а б а с ып келдім (Қ.-орда, Арал).
Қаза біту (ІПымк., Сайр.). Қаза болу. Майданнан
ц а з а б іт т і деп цағаз келді (Шымк., Сайр.).
Қаза қылу 1. (Сем., Абай). Жою, құлату. 1917 жы-
лы болъшевиктер патша үкіметін қаза цылды
(Сем., Абай); 2. (Алм., Жам.). Өлтіру. Фашистер ба-
ламды цорлап ца за цы лд ы (Алм., Жам.).
Қазан (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Суық ұрып таусылу,
біту, Сентябръ айында цауын ц а з а н болады (Қ.-ор-
да, Сыр.).
Қазан қара (Орын.: Ад., Бөр.). Көлікпең бастырып,
құйып алған тезек. Қ а з ан цар а тезегіміз де бар
(Орын., Ад.).
Қазан ұшық (Жамб.: Қор., Шу, Луг., Мер.). Әйел-
дер босанарда жасалатын ырым. Қ а зан ү шыц
бергенде цазанға бидай цуырады. Бидайды цазанға са-
лып жатып: «Бидай бүрын пісер ме екен, бала бүрын
түсер ме екен», — дейді. Сонда біреу түрып, Бала бү-
рын түседі — дейді (Жамб., Шу).
Қазанат (Жамб., Қор.). 1. Жіңішкелеу келген, еті
тығыршықтаЙ ат. Қа занаттыц сырты жіцішке-
леу келгенмен іші семіз болады. 2. Ауыс. Қ аз а н а т
адам дастарцаны кец, ацпейіл адам (Жамб., Қор.).
Қазан доп (Жамб., Қор.). Балалар ойыны. Шұңқыр
қазып соның үстінеи доп домалатады. Доп шұңқырға
түскенде балалар жан-жаққа қашады. Шұқыр иесі доп-
пен оларды ұрады. Доп тимесе, шұқырына бір тас
(ұпай) салып, оны онға дейін жеткізеді де, ұпайын ала-
ды.
Қазан жақ (Орын.: Ад., Бөр.). Ауыз үй. Асты ц а-
зан жацт а ішейік. Қ азан жацца да ас
жаулыц жай, сонда да отыруға болады ғой (Орын., Ад.).
Қазан жап (Қост., Жан.). Қаэан төңкерме (нан).
Бүгін екі цазан жап пісірдік (Қост., Жан.).
Қазанжаппа (Ақт., Шалқ.; Жамб.: Шу, Мер., Луг.,
Қор.). Қазанға жауып пісірген нан, қарма. Қ а зан-
жапп ан ы бері әкел, турайыц (Ақт., Шалқ.).
Қазанжаппай (Ақт., Қарат.). Қазанға пісірген нан.
181
Ас жацсысы цазанжаппай, сөз жацсысы, лэббәй
(Ақт., Қарат.).
Қазауыз 1. (Сем., Абай). Шөп машинасының орағы,
тісі. Мына орацты бізде ц а зау ы з дейді (Сем.,
Абай); 2. (Қост., Жан.). Орақтың жүзі. Бүрынғы уацыт-
та егінді орацпен оратын. Оныц имек жүзін цаз а у-
ы з деп атайтын еді (Қост., Жан.).
Қаз иек (Орал, Чап.). Шелек түбінің айнала шырып
тұрған жиегі.
Қазинек || қазимек (Қост., Жан.). ПІығырдың кегейі-
не айнала бекітілген имек тал. Науаға су цүятын ше-
лектерді ц а з и м ек п е н байлап цояды (Қост., Жан.).
Қазинекке байланған кішкене шелектермен науа-
ға су цүйылады (Қост., Жан.).
Қазтаңлай I (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Су жағасына
шығатын қаздың таңдайына үңсас ңызғалдаңтан кіші-
рек жапырақ.
Қазтаңлай П (Жамб.: Мер., Шу, Мойын.). Шөп ма-
шинаның шалғысы астыңдағы пластинка.
Қазылы кәрі (Жамб., Шу). Өтірік айтпайтын кәрия.
Қазылы к э р і, жігерлі жігіттер де жыйналады
(Жамб., Шу).
Қазын[а] арық (Қ.-орда: Жал., Қарм,; Шымк., ПІу).
Бас арық, үлкен арық. Егін ішіне тарайтын су ц а з ы-
н [а] а р ыцт ан алынады (Шымк., Шәу.).
Қазына қап (Орын: Ад., Бөр.). Мешок, кендір қап.
Бізде цаптъщ екі түрі бар: цазына ц ап жэне то-
цыма цап (Орын., Ад.).
Қай (Түрікм.: Красновод., Берд., Қиянды; Гур.,
Маң.). Теңіздегі үлкен толқын. Қ ай д ыц болаты-
нын балыцшылар күнілгері біліп отырады (Гүр.,
Маң.). - Түрікменше — гай — дауыл (Рус.-туркм. сл.,
1956).
Қайбар (Алм.: ІПел., Нар.). Өтірік, өсек. Қ а й б а р
айтпа, Қ айб ар айту — ескі өмірдіц цалдығы (Алм.:
Шел., Нар.). Араб тілінде ғайбат сөзі өсек деген мағы-
нада қолданылады.
Қайбарт (Қ.-орда; Сыр., Жал.). Өтірік, өсек. Кісі со-
цынан ц а й б а р т айту надандыцтыц белгісі (Ң.-ор-
да, Сыр.).
Қайбір (Қ.-орда, Арал). Ыңғайлы, икемді. Мына жэ-
шік алып жүруге өте цайбір екен (Қ.-орда, Арал).
Қайқылық (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.).
Кербезділік. Қай күйіцмен цайцы лыц жасайсыц,
жаным-ау! (Түрікм., Ашх.).
182
Қаймалау I (Гур., Маң.). Аймалау. Баласын қай-
малап сүйіп жатыр (Гур.;,Маң.).
Каймалау И (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.). Қор-
қыту. Өйтіп цаймаламай-ац цой, сеніц цолыц-
нан келгенін керіп алдым (Түрікм., Тапі.),
Кайнақ су (Алм., Жам.), Қайнаған су. Қ айнаң
с у адамға зиянды емес (Алм., Жам.).
Қайнатпа құрт (Орын.: Ад., Бөр.). Сүтті қайнатып
жасаған құрт.
Қайрақ су 1 (Сем.: ¥рж., Мақ.). Егінді екінші рет
суару. Егінге енді ц а й рац су ы н жіберу керек
(Сем„ ¥рж.); 2. (Сем., Абай). Егіннің азайған, сарқын-
ды суы. Қ ай рац с у ы егінніц цалған жеріне жет-
пейтін болды (Сем., Абай).
Қайтарғы (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары). Той-
тарыс. Сындаған (ц.) адамға бойлай (ц.) цайтарғы
беріп отырады (Түрікм., Тедж.). Түрікменше — гайта-
вул (Рус.-туркм. сл„ 1956), өзбекше — цайтариш (Рус.-
узб. сл., 1954).
Қайтару (Жамб., Мер.). Қарауылдау, бақылау.
Бекчараны үйдіц сыртынан 15 солдат цайтарып
түр екен (Жамб., Мер.).
Қайтауыл (Қост., Жан.). Қайту (судың қайтуы, тасу-
дың тоқтауы). Өзенніц суы цайтауылады (Қост.,
Жан.).
Қайт болмау I (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.), Айтылған сөзді екі етпеу, айтқан сөздің орында-
луы. Қуекец айтса, цайт болмайды (Түрікм.,
Таш.). Қалыштыц соям деген түйесі сойыла цояды, айт-
цаны ц айт болмайды («Жұмысшы», 13. V. 41)«
Қайт болмау II (Алм., Қарат.). Көңіл бөлмеу, уайым
етпеңіз. Не, жоспарыцызды айтыцыз, ц айт б о л м а-
ц ы з (Алм., Қарат.),
Қайтқыр (Қост., Жан.). Жасық. Бәкіц цайтцыр
болмас, өткір ғып цайрадым (Қост„ Жан.).
Қайылды (ІПымк., Пахт.). Бағынды. Бір балаға
осынша көп ц айы лып отыр (Шымк., Пахт.).
Қайым I (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Тапі.,
Мары). Қисын, рет. Үмытпан, цай ы м ы келгенде бір
сүріндірермін (Түрікм., Ашх.). Қарақалпақша — ыц-
ғай, цолайлы (Рус.-карак. сл., 1947).
Қайым II: дүние қайым (Қост., Жан.). Қиямет қай-
ым, ақыр заман. Дүние цайым болса да, жоғалмай-
ды (Қост., Жан.).
Кайым айту (Орын.: Ад„ Бөр.). Іліп айту. Бүл ай-
183
тыс — ц ай ы м айт ы с. Айтыстыц көбісі ц а й ым
айт ы лады (Орын., Ад.).
Қайың (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.). Төбет пен
тазының арасынан шыққан ит тұқымы. Қ а й ы ц ит
түлкі алмас, жүгіргенмен ецбегі жанбас (мақал).
Қайьш (Тау., Қош.). Айып, кемдік. Оныц бір кезініц
ц а йыб ы бар екен (Тау., Қош.).
Қайьгрған май (Алм., Кег.) Тортасын айырған май.
Қайырған май күшті бола ма деймін (Алм., Кег.).
Қайырлы істеу (Сем., Абай). Ынтасымен, жан-тәні-
мен істеу. Вүл не істесе де цайы р лы істейтін,
тыцғылыцты, үцыпты бала (Сем., Абай).
Қайырма (Алм., Іле). Бәкі.
Кайырма беріс (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Қост., Жан.).
Егісті екінші рет суару. Қ ай ы р ма берістен
кейін егін цаулап шыға бастайды (Қ.-орда, Сыр.). Егін
жацсы, жацбыр көп, енді цайыр ма б е ріс етуге
болмайды (Қост., Жан.).
Қайыртпақтап сұрау (Тау., Қош.). Қайталап сұрау.
Валпи цайыртпацтап сүрап отырды (Тау.,
Қош.).
Қайыш (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Лапша жа-
сау үшін тураған қамыр. Қазандағы цайышыц
бірігіп цалмады ма, цараці (Түрікм., Тахта). Түрікмен
тілінің салыр диалектісінде •— гъайыш (М. Атажа-
нов. Түрікм. дилиниң 4 салыр диалекти, Ашх-,
1958, 80).
Қаң I (Жамб., Шу). Сары майдың шыжғырғанда тү-
бінде қалғаны.
Қаң П (Ақт., Ойыл). Қақы, бағасы. Магазиндегі ке-
реуеттіц цацы элі белгісіз (Ақт., Ойыл). Қойды өзі-
ніц цалауынша цац цойып, сатты (*Социал. ауыл»,
№ 11,1911).
Қақа (Түрікм.: Таш., Ашх., Мары). Әке, кейде
«мырза» мағынасында да қолданады. Ваймағамбеттен
баца туған, Сары ишаннан цаца туған (мақал).
(Жамб., Мойын.). Диірменнің шанағында-
Қаққ
ТлГГГ
ғы бидайды мөлшермен түсіріп тұратын ағаш. Қ а ц-
цыш диірменніц үстіцгі тасына тигенде, шанацтағы
бидай түсіп түрады (Жамб., Мойын.).
Қақпа (Шымк., Қызылқ.). Алашаның өнерсіз нашар
істелінген бір түрі. Қазір цацпаны тоцуды цойды
(Шымк., Қызылқ.).
Қақпа тас (Жамб., Қор.). Тасты қолмен қағып ой-
найтын ойын.
184
Кақпа шекпен (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.К
Дстарсыз, жүннен тоқылып жасалған шекпен.
Қақпыш || төшелкі (Орал: Чап., Жымп.). Самауыр’
дың өшірткісі (ор. конфорка).
Қақты (Шыг. Қаз., Зай.). Қуыс, алац (тау қойнауы-
ның бір жағы аіпық, алаң жері). Қ ац т ының шөбі
мол (Шығ. Қаз., Зай.).
Қаңтың сөйлеу (Жамб., Шу). Ңате сөйлеу, артық
сөйлеу. Қ ац тыц сөйлеудің цажеті жоц
(Жамб., Шу).
Какыра 1 (Қост., Жан.), 1. Талдан істелген жазда
отыратын үй. Ёй, шырағым, мына ц ацы р а үйде
отырғандар кімдер (Қост., Жан.); 2. (Қ.-орда, Арал;
Орал. Жан.; Қост., Торғ.). Қамыстан салып, сыртын сы~
лаған үй, баспана. Қ ац ы р а жазға цолайлы (Қ.-ор-
да, Арал). Қысцы тамымыз салынып біткенше, осы
цацырада отырамыз (Қ.-орда, Сыр.).
Қақырақтау (Сем., Абай). Қаралау, жамандау.
Сен төрт мың адамды түгел цацырацтама (Сем.^
Абай).
Қалақ (Шығ. Қаз., Күр.). Қасық, қалайы қасық.
Қалақтап салу (қасықтап салу). Ол дүкеннен төрт ц а-
лац сатып алды (Шығ. Қаз., Күр.). і
Қалақаш жілік (Қост., Жан.). Тоқпан жілік. Қ а-
лац аш жіліктіц басы кемік болады (Қост., Жіан.).
Қалам (Жамб., Шу). Қызылшаның үш жағы. Кыл-
чаныц ц а ла мын цырцып таста (Жамб., Шу).
Қаламдық (Орын.: Ад., Бөр.). Арбаның қазығы.
Қаламдыц арбаныц цалцанын үстап түрады
(Орын., Ад.).
Қаламы (Жамб., Мер.). Түсі қоңырлау келген мата-
ның арзан түрі. Ілгеріде цаламыдан көп киюші
едік (Жамб., Мер.).
Қалампыр (Жамб., Қор.). Қызыл бүрыш. Дүңгендәр
цалампырды көп егеді (Жамб., Қор.). Алматы об-
лысында келімдэрі түрінде айтылады.
Қалаңқа (Қост., Жан.). Баспана (қамыстан істелген).
Шығырды жүргізетін өгіз түратын баспананы цалаң-
к а дейді (Қост., Жан.).
Қалауыш (Ақт., Шалқ.). Түскиіз. Бір ца лауыш
істеп алайын деп едім, жацсы жүн цалға түспей жүр
(Ақт., Шалқ.).
Қалаш (Қ.-орда, Арал). Балықтың қанаты. Торта
балыцтыц ца лашы кіші болады (Қ.-орда, Арал).
Қалба (Жамб., Мер.). ¥рыс, шатақ. Жігіттің жама-
185»
ны ң а л б а д а жүреді, Аттың жаксысы дорбада жү-
реді (Жамб., Мер.).
Қалбағайлау (Орал.: Фурм., Чап.). Жеңілтектену,
ұшқалақтық жасау. Байғүс-ау, қалбағайлап су-
ға кетесіз ғой (Орал, Фурм.).
Қалбыр I (Алм., Жам.). ІПылапшын, кірлен, кір
жуатын ыдыс. Әкем, ңалб ы рд ы экеп, ағаларъщның
цолына су ңүй! (Алм., Жам.).
Қалбыр П (Шығ. Қаз.: &үр., Тар.). 1. Бйдай таза-
лайтын елек, елеуіш. Қ а л б ы р ңаңылтырдан жаса-
лады (Шығ. Қаз.: Күр., Тар.).
Қалбырлау (Шымк., Сайр.; Алм., Гв.). Бидайды
елеу, тазарту. Біз бидайды ңалбырлап жатырмыз
(Шымқ., Сайр.).
Қалғыншы күн (Тау., Қош.). Соңғы, қалған күн.
Енді ң а л ғ ыниіы күндерде мына жүмыспен шү-
ғылдан (Тау., Қош.).
Қалдорба (Жамб., Мойын.). ¥сақ-түйек, іпүберек.
т„ б. салатын дорба. Базбір эйелдер ңалдорба жа-
сап алыпты (Жамб., Мойын.). Қордай ауданында кір
ңалта деп атайды.
Қалжы-бұлжысыз (Сем., Ақс.). Өте тыңғылықты.
Өзіне жүктелген жүмысты қ а лж ы-б ү лж ыс ы з
орындайды (Сем., Ақс.).
Қалет (Жамб., Мер.). Өтірік, жалған. Мына кісінің
сөзінде ңа лет болмаушы еді (Жамб., ПІу).
Қалетсіз (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.).
Қатесіз. Іс ңалетсіз болмайды, сонда да аң болып
істеу маңүл (Түрікм., Таш.). Түрікменше: галат — қате
(Туркм.,-рус. сл., 1940).
Қалеті киім (Жамб., Мер.). Жұқа асыл матадан іс-
телген киім. Қ а л е т і киім киген кісі Қыдырбайдың
айтңанын тыңдамайды (Жамб., Мер.).
Қалқақ (Сем., ¥рж.). Суды байлауға керекті қалтқы
ағаштар. Бірінші байлаудың былтырғы ңалңағ ы
ялі түр екен (Сем., ¥рж.).
Қалқы (Қ.-орда, Арал). Қалтқы аудьщ салынған же-
рін білу үшін оған байланатын кішкене ағашгар, ол су
бетінде қалқып жүреді.
Қалмақ үй I (Гур-> Маң.). Қамыстан жасалған қора.
Қалмақ үй II (Түрікм.: Красновод., Небид., Апіх.).
Керегелерді ит арқа түрінде айқастырып тігілген күрке.
Жаппастар ң а л м аң ү й г е эуесек (қ.) (Түрікм.,
Красновод.).
Қалмысы (Сем., Абай). Қала берді, ар жағы. Бір
18‘6
жағы тобыңты болып, цалм^.с ы арғын болып осы
жүмысңа түгел кірісті (Сем., Аоай).
Қалмыш (Гур., Маң.). Қалдық. Мынау — биылғы
сүрдің ң ал м ышы. Қалмыш ңүрт (Гур., Маң.).
Қалпал (Қ.-орда, Арал). Қапы, қапыл, Қ а л п а л
болсаң, ңайта күресейік (Қ.-орда, Арал). Магазинге түс-
кен заттан ң а лп а л ңалып ңойдың (Қ.-орда, Қарм.).
Қалпы айту (Жамб., Шу). Өтірік айту, Жігіттің жаң-
сысы ң а л пы айтпайды (Жамб., Шу).
Қалтаман (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары; Гур., Маң.). ¥ры. Ертеректе бүл өңір ңа лта-
ма н д а р мекені болса керек (Түрікм., Красновод.).
Түрікменпіе — галтаман — қарақіпы, тонаушы, бандит
(Туркм.-рус. сл., 1940). Қарақалпақша — ңалтаман —
қалтаға түсетін үры (Карак.-рус. сл., 1958)..
Қалшеке ер (Алм., Жам.). Алды, арты жалпақ ер.
Ат үстіндегі ң а лш е к е е рд і кердің бе? (Алм.,
Жам.).
Қалық (Түрікм.: Таш., Ашх., Мары). Жазының
ішіне салынатын топан, сабан т. б. сияқты жүмсақ зат.
ЖаЗыны жамамасаң, ішіндегі ңалығынан түк
ңалар емес (Түрікм., Таш.). Түрікменше — халың
(Туркм. дили сөз., 1962).
Қам (Қ.-орда; Сыр., Жал., Арал., Қарм.). Шикі, піс-
пеген қауын, Балам, ңауын элі ң а м, піспеген. Қ а м
ңауынды жеуге болмайды (Қ.-орда, Сыр.).
Қамар (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Қаракөл
слтірісінің өте қымбат қара түсті түрі. Менде ңама р-
д ан тігілген кепкі де бар (Түрікм., Көнеүр.). Қара-
қалпақша — ңамар (Карак.-рус. сл., 1958).
Қамба I (Гур., Маң.). Бүршіксіз шөптердің жалпы
аты. Жері түнып түрған ңа мб а екен (Гур., Маң.).
Қамба II (Орал, Чап.). Шөмеле етіп үйгенге дейін бө-
лек-бөлек етіп, тырмамен жиып қойған шөп.
Қамба III (Қ.-орда, Арал). Валшық илейтін, лай ай-
дайтын шұңқыр. Қамбадағы лайды бір шетке
үйіп ңой, ңүрғап кетпесін (Қ.-орда, Арал)..
Қамба зорат (Ақт., Ойыл.). Ортасынан жел кіріп
кептіру үшін, үлкенірек етіп үйген тары үйіндісі.
Қ амба зораттағы тарылар ңырманға тасыған-
ша кеуіп ңалады (Ақт., Ойыл.).
Қамбардай болу (Қ.-орда, Арал). Қампию, қабақтай
болу, Аузына су ңүйып едім, ңылңылдатып жүтып, іші
ң а мбаір д ай болды (Қ.-орда, Арал).
Қамбо>{Сем., ¥рж.). Қапырық, жел тимейтін жер.
187
Қамбоздау жер екен жел тимейтін (Сем., ¥рж.),
Қамбырлау (Гур., Маң.). Даурығу, дабдырлау. Өзің
ңамбырлап, адамның мазасын ңашырып болдыц
ғой (Гур., Маң.).
Қамдап жіберу (Тау„ Қош.). Бәйгіде атқа шашақ
тағып, белгілеп, ерекшелеп жіберу. Мен атты ң а м-
д ап жібердім (Тау„ Қош.).
Қамзау (Қост., Жан.). Кемзал. Жақылай жаңадан
ңамз ау тіккізіп киіпті (Қост., Жан.).
Қамкірпіш (Қ.-орда, Арал). Өртенбеген кірпіш.
Қам су (ПІымк., Қызылқ.). Қайнамаған су. Қам
с у ішпе, ңарағым (Шымк., Қызылқ.).
Қамтеме (Гур., Маң.). Мұқтаж, қажет. Алдымен өз
ңамтемемді өтеп алайын (Гур„ Маң.).
Қамшы кесті (Қ.-орда, Қарм,). Айғырдың үйіріне
қарай алмаған кезі. Міністе болып арыған ша
ғы. Жылңышының салаңтығынан ңандай жаңсы ай-
ғырды ңамшы ке с т і ңылып тастады (Қ.-орда,
Қарм.).
Қамырбас (Орал, Жән.). Апіытқы. Пекарныйда Ң а-
мырбас жоң екен (Орал, Жән.).
Қамыры ашу (Жамб„ Шу). Жаны ашу. Адамның
ңамыры ашитын жағдайлар көп кездеседі
(Жамб„ Шу).
Қамыс орақ (Қост„ Жан.). Тек қамыс шабатын орақ.
Біздің үйде ңамыс о р аң жатыр, ңамыс шауып
тасташы (Қост„ Жан.).
Қамыт I (Жамб„ Қор.). Арба астындағы алдыңғы
артқы дөңгелекті байланысгыратын бел ағашты қысып
ұстап тұратын темір.
Қамыт II (Тау„ Қош.). Қамдайтын нәрсе, дайындай-
тын, ескеретін нәрсе, Шүй бойында ңысңа ңа мыт
шеп пен отын (Тау„ Қош.).
Қамыт III (Ақт„ Шалқ.). Қатты, аязды. Қ ыс ңа~
мыт болса, сиыр шөпте түрады (Ақт„ Шалқ.).
Қамытшылық (Қ.-орда, Арал; Қост„ Жан.). Қыс
қатты болып күйзелушілік. Аралға ңамытшылың
жылдары өтіп, содан ңайтады ғой (Қ.-орда, Арал). Биыл
ңыс ңа мыт шылың болды (Қост., Жан.).
Қана (Қ.-орда, Арал). Бидайдың қабығы, қауызы.
Бидай өзінің ң ан а с ынд а толығып піседі (Қ.-ор-
да, Арал). Қарамыңтың, данасы болғанша, бидайдың
ңанасы бол (мақал). Парсы тілінде ңане — клетка,
өсімдік (өсімдіктің бір түрі) деген мағынада қолданыла-
ды (Кр. пер.-рус.. сл„ 1045).
188
Қанар (Қост., Жан.). Он пұттық қап. Сейсенбайдыц
екі ц а нар тарысы бар (Қост., Жан.).
Қанау (Ак,т., Ырғ.). Үлкен арық, канава. Б і з д іц
колхоздыц ц ан а у ы екі тарауға бөлінеді (Ақт.,
ЬІрғ.). Колден цана у цазып, егіске су береміз (Ақт„
Шалқ.).
Қанат (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тахта). Тор (сетка).
Ол цанат шіріп жатыр (Түрікм., Көнеүр.).
Қандауыр (Жамб., Тал.). Қаналғыш. Аттыц түмсы-
ғынан цан алу үшін цандауыр керек (Жамб.,
Тал.).
Қандек ер (Ақт.: Тем., Жұр.). Басы үшкір, шошақ,
арты жалпақ ер. Меніц ц а н д е к е рі м жацсы
(Ақт„ Тем.).
Қанд[ы]ауыз (Ақт., Ырғ.). Саға, көмей. Егін суары-
лып болған соц, арыцтыц ц анд [ы] а у ы з ы н байла
(Ақт„ Ырғ.).
Қандым (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Сексеуіл түстес, суға
шірімеңтін, биіктігі үш метрдей өсімдік. Қ а н д ы м —
эрі отын, әрі мал азығы (Қ.-орда, Сыр.).
Қансарсу (Орын.: Ад., Бөр.). Ревматизм. Ол ғсісі
салцын киініп, цансарсу болған (Орын„ Бөр.).
Қансоқта (Түрікм.: Красновод., Небид., Дшх., Таш.).
Ет, май, өкпе, бауыр турап, қанды мол араластырып,
ұн қосып бүйенге салып пісірген тамақ. ¥цғыл-шүцғыл
мүжитін, омыртцасы мүныц жоц. Қүрбац-цүрбац асай-
тын. Қансоцтасы және жоц (Түрікм., Красно-
вод.). 3-^— Суцту — ішекке бауыр, ет және сондай ет-
тің тәтті бөлімдерін толтырып, содан соң пісіріп жейді
(М. Қашқ., I, 394). сокта (Қазан тат.) — ішіне
тамақтық зат салынған ішек, пгұжық (Л. Буд., I, 709).
Қанұн (Түрікм.: Таш., Мары, Көнеүр., Тахта). Заң.
Қанунсыз іске ара түсу цылмыс (Түрікм., Таш.).
Түрікменше — канун (Рус.-туркм. сл„ 1956), өзбекше—
цонун (Узб.-рус. сл„ 1959), О канунъ (араб.) —
ереже, заң (Л. Буд„ П, 28).
Қаны қату (Түрікм.: Таш„ Тедж„ Мары). ¥ю.
Қ ан ы ц ат ып тыцдап цалыпты (Түрікм., Таш.).
Қаңғалақ I (Ақт., Ойыл). Машинаның т. б. алдында-
ғы қалағы. Қацғалац титацамдай жел шыцса да
айналады (Ақт„ Ойыл.).
Қаңғалақ П (Гур„ ІПев.). Үрпіықтың басы.
Қаңғалау (Қ.-орда, Арал). Қаңғалақтау. ¥ запкетсе,
оғы цацғалайды (Қ.-орда, Арал).
189
Қаңғырықтырды (Жамб., Тал.). Жаңғырықтырды.
Айғайлап цүлағымды ц ац ғ ы р ыц т ы р д ы (Жамб.,
Тал.).
Қаңқаю (Шымк., Сайр.). Ірілену, менменсу, дандай-
су: қаңқая беру, қанқайсыған адам. Ол цаццайып
жүр (Шымк., Сайр.).
Қаңса (Тау., Қош.). Насыбай шақша. Ацсацал, Ц ац-
с а ц ы з цалтацызда ма? Бұл сөз алтай тілінде қаңза,
монғол тілінде ганса болып айтылады,
Қаңтарғьші (Ақт., Ырғ.). Шөп машинаның шалғы-
сын көтеріп қоятын темір. Қацтарғышты тэр-
теге мінттейміз (Ақт., Ырғ.).
Қаңылтақ (Орын.: Ад., Бөр.). Даладан терілген қа-
быршақ сияқты жұқа тезек. Жазды күні цацылтац
жинап аламыз (Орын., Ад.).
Қапан (Түрікм.: Ашх., Красновод., Таш.; Гур.,
Маң.). Таразының үлкен түрі. Қ а п а н ғ а елшет те,
жүгін түсіріп, мэшінді босат (Түрікм., Таш.). Түрік-
менше — чапан (Туркм.-рус. сл., 1940). Өзбекше: хап-
цат — ең үлкен өлшем мағынасын береді (Узб.-рус. сл.,
1959). Үлкен кір, безбен, өлшеуіш, Астыцты ца.пан-
ғ а салып елшеді (Гур., Маң.). Бұл сөз парсы тілінде де
бар (Кр. рус.-перс.-азерб. словарь, 1965).
Қапаш-құпаш (Тау., Қош.). Абыл-құбыл, жедел.
Ол ц апа ш-ц ү паш жүріп келді (Тау., Қош.).
Қапелде (Гур„ Маң.). Қапелімде, ойламаған жер-
ден. Сасып цалып цап е лд е (Гур., Маң.).
Қап еткенде (Тау., Қопі.). Алғаш, алдында. Қ а п
е т к е н д е мен мэселеніц байыбына бармадым (Тау.,
Қош.).
Қапқыш || қақпыш (Қ.-орда: Арал, Қарм.). Қақта-
ған балық. Қарақалпақ тілінде — цацбаш (Н. А. Бас-
каков. Каракал. яз. 1, словарь, 1951). Қ а п ц ы ш еш
уацытта шірімейді (Қ.-орда, Қарм..).
Қапсырма (Қ.-орда, Қар.). Қаптырма. Киімніц
ц апс ы р м а с ы.
Қапсыру (Орал, Чап.). Жабу. Шырац, ана есікті
цапсъіра салшы. Есікті цапсыршы. Бағила-
ай! Иткірместі цапсыр а салшы (Орал, Чап.).
Қаптал I (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Үйдің қа-
бырғасы. Жаца ғана цапталдағы шегеге ілген
сияцты едім (Түрікм., Таш.).
Қаптал II (Түрікм.: Красновод., Небид., Апіх.,
Таш.). Жаны, қасы. Колхоз бастыцтыц ц апт а лын-
д а 15—20 адам бар (Түрікм., Красновод.). БүныЦ
190
үйінде ойнағандардыц бір цатары цапталын си-
пап цалады. Түрікменше гапдал — бүйір, бүйір жағы
(Турк.-рус. сл., 1940). Л^икаяталь (шағат.) — жанын-
да, қасында (Л. Буд., П, 2).
Қаптал білу (Сем.: Абай, Ақс.). Жақсы, терең, жан-
жақты білу. Ботабай ацын цазац тарихын, рулар тари-
хын қ апт а л б ілет ін кісі (Сем., Ак,с.).
1'7 Р,Қаптал жейде (Жамб., Қор.). Еркектер киетін ұзын
'жөйлек. Қаптал жейденің алды ашық, жағасы шапан-
ның жағасындай.
Қапталы (Ақт., Шалқ.). Қарауы, маңайы. Өзініц
цапталындағы адамдар болған соң, ренжімейін
дегені ғой (Ақт., Шалқ.).
Қапталын[а] алу (Қ.-орда, Арал). Қарауына, қара-
мағына алу. Әркім өз ц апт а л ын[а] а лу үшін
тырысады ғой (Қ.-орда, Арал).
& / /?Қаптам[а] етік (Жамб., Шу). Киіз байпақ етік.
* Қапы I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.; Қарақал-
нақ АССР; Қ,-орда, Арал). Есік. Бацыш-ай, бота кірген-
сін, ана ц апыны жауып кел (Түрікм., Көнеүр.). Тү-
рікменше—гапы (Рус.-туркм. сл., 1956); қарақаллақ-
ша — цапы (Рус.-карак. сл., 1947); дариү — қақпа
(С. Мал., ПДП, 411); қапуғ — есік (М. Қашқ,, I,
355). У қапу (түрікше) — есік (Л. Буд., П, 4).
Қапы П (Гур., Маң.). Таудың арасындағы ояң жер.
Қапыл (Қоет., Аман.). Қапы. Әлімніц істеген ісінде
бір ц а пы л жоц (Қост., Аман.).
Қапылу 1. (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Мары; Ақт., Жүр.; Гур., Маң.). Асығу. Сондай-
ма неге ц а п ы л а с ы ц, әлі уағыт бар (Түрікм., Ашх.).
Түрікменше — ховлукмак (Рус.-туркм. сл., 1956), өз-
бекше — ховлицмоц (Узб.-рус. сл., 1959); 2. Қысылу,
асып-сасу, қиналу. Қ а п ы л с а цайт деп отырсыц
маған?! (Қ.-орда, Арал). Мәшине іздеп цапы л ып
жүрген шығар (Ақт., Тем.).
Қарабарақ (Гур., Маң.). 1. Күлінен сілті дайындала-
тын ащы шөп (Қ.-орда, Арал); 2. Аласа, сексеуіл тәріз-
ді қатты ағаш. Қарабарац цызулы отын; ц а-
раб арац жацсац, үйіц жылы болады (Қ.-орда,
Арал).
Қарбарқын (Қ.-орда, Арал). Сор, ащы жерге өсетін,
биіктігі жарты метрдей, қатты бүта. Отынға жарайды,
жапырағын түйе сүйіп жейді.
191
Қара бие (Жамб., Мер.). Балалардың бөрік теуіп ой-
найтын ойыны.
Қарабора (Қост., Жан.). Қар тоқтатқыш, ақ қала.
Қыстыгүні царабора тартамыз (Қост., Жан.).
Қарабура I (Ақт.: ІІІалқ., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Қа-
ліыс, бұта, бопыр т. б. жасаған ашьщ қора. Қ а р а б у-
р а цыстыгүні малдыц бас панасы (Ақт., Ырғ.).
Қарабура II (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ағып жатқан
арыққа жасалған бөгет, тоған. Колхоз егісіне су көп
кетпес үшін, арыцтыц жоғарғы жағынан царабура
жасаймыз (Қ.-орда, Жал.).
Қарабура ПІ (Қост., Жан.). Қоршау, қар тоқтагқыщ,
үйдің қораның маңайына, я шөптің айналасына істел-
ген қоршау. Қарабураны жацсылап істесе, үй
.мацайына цар түспейді. Боранды күндерде оныц бауы-
ры царайып жатады. Қарабураны зр түрлі ма-
териалдан (цамыс, шөп, кірпіш т. б.) істейді (Қост.,
Жан.).
Қарбайыңқырау (Қ.-орда, Арал). Тарылыңқырау,
қысылыңқырау. Дін жайы соцғы жылдарда кем-кемдеп
царайыццырады (Қ.-орда, Арал).
Қара жапырақ (Түрікм.: Красновод., Небид., Же-
бел). Аумақты, 1 кв. метр жерді алып жататын үлкен,
жапырақты есімдік.
Қаражат ету (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары).
Қаражат бөлу, қаражат шығару. Колхоз ц а р а ж а т
етті, неге істемейді, істеп біледі (Түрікм., Тедж.).
Қаракенен (Қ.-орда, Арал). Қатқыл жерге шығатын,
аласа өсімдік. Коктемде қызғалдақ шашып гүлдейді.
Қарақ (Ақт., Қараб.; Қ.-орда: Қарм., Сыр.). 1. Жан-
жал, дау. Ойнап отырып ц а рац шығарды (Ақт.,
Қараб.); 2. Арамдық. Ойнап отырып царац жасау
дүрыс емес (Қ.-орда, Қарм.).
Қарақас (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал., Шиелі; Қост.,
Жан.). Егінге түсетін қүрт, қара күйе. Тарыға ц а р а-
цас келсе, оцдырмайды (Қ.-орда, Сыр.). Тарыныц ба-
сына ц а р ац а с шығыпты ғой (Қост., Жан.).
Қарақат (Жамб., Қор.). Санақ, тізім. Қ а р а ц а т
жүргізу керек (Жамб., Қор.).
Қар^қүлақ (Жамб., Тал.). Көксерке (ойынның аты).
Бүгін царацү лац ойнаймыз (Жамб., Тал.).
Қарақүн (Түрікм., Таш.: Ашх., Мары). Жаман мал-
дарды да араластырып төлейтін құн түрі. О кезде цара-
цүнға еш зат беріп жарымайтын (Түрікм., Тапі.).
Қара қасқа || қасқа (Орал: Чап., Жымп.; Түрікм.,
192
Ақт., Ойыл.). Кейігенде айтылатын қарғыс сөз. Сорлы
дегенмағынадақолданылады. Ой, цара цасца екен-
сіц ғой, мынауыц не бүлдіріп тастағаныц?! (Ақт.,Ойыл.).
Қара қора (Ақт., Жүр.). Қабырғасы шөп, қи т. б. жа-
салған ашық қора.
Қарақұс (Орын.: Ад., Бөр.). Шөп машина шалғысы-
ның басы, ұршығы.
Ңарақыр (Жамб., Мойын.). Суды тегіс ішу үшін жа-
салған атыздың іпетіндегі ңыр.
Қара май (Түрікм.: Красновод., Небид., Құмд.,
Апіх.). Мұнай. Түрікменше — гаранебит (Туркм.-рус.
сл., 1940). £ Ь цара іағ — қара май (нефть)
(М. Қашқ., ПІ, 24).
Қара маңдай (Түрікм.: Ашх., Тедж., Таш„ Мары).
Сорлы, бақытсыз. Бөкебай бір баладан айырылып, қ а-
р а мац д ай болды (Түрікм. Ашх.).
Қара маса (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). ПІыбын.
Қ ара мас а бұ йерде өте кеп болады (Қ.-орда, Сыр.).
Қара су (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі). Егіске бері-
летін бірінші су, Қ а ра су д ы берісімен, егіс цау-
лап өсе бастайды (Қ.-орда, Шиелі).
Қара тағыт (Түрікм.: Тапі., Тедж.. Мары). Егіс суын
бергеннен кейін әлі кеуіп болмаған жер. Әзір суды цоя
түру керек, жер злі цара тағыт (Түрікм., Тедж.).
Қара талас (Қост., Жан.). Алып, дәу. Туу, Жанбала
ц а ра талас екен өзі, бір күнде алпыс шөмеле сал-
ды деген не?! (Қост., Жан.).
Қара таласу (Сем., Шұб.). Арпалысу, жан таласу.
Бүл мацда Колчак әскері де цара таласцан кү-
рес жүргізді (Сем., Шүб.).
Қара тезек (Алм., Жам.). Малдың қыстан қалған
қиынан көктемде жасалған тезек. Быйыл ца р а т е-
з е г і мі з деаз емес (Алм., Жам.).
Қара тұқай (Қ.-орда, Арал). Түйенің бақайыңдағы
мүйіз түяқ.
Қара тұяқ (Жамб., Мер.). Дәні қонақ дәніндей, дала-
лы жерде есетін өсімдік.
Қара тырыспай (Түрікм.: Красновод., Нсбид., Аіпх.,
Таш.). Тырысқақ. Сонда цара тырыспаймен
ауырған (Түрікм., Ашх.)г
Қара тікен тұз (Жамб., Тал.). Ірі-ірі қара түз.
Қ ара т ік е н т ү з ға түскен адамнъщ бойында
жел цалмайды (Жамб., Тал.).
Қара тіл (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі, Арал). Мал-
13—59
193
дың (жылқының) көкке тойына бастаған кезі. Көктем
шыға жылцылар қ а р а г і л болып рацаттанып ца-
лады (Қ.-орда, Сыр.).
Қар[а] үй (Түрікм.: Ашх., Тапі., Тедж., Байр.; Қ.-ор-
да: Сыр., ПІиелі; Қост., Жан.). Киіз үй. Жазда цара
ү йің де күйіп кетеді (Түрікм., Тапі.).. Түрікменше —
гара өй (Рус.-туркм. сл., 1956), өзбекпіе — цора үй
(Рус.-узб. сл., 1954), ңарақалпақша — цара үй (Рус.-ка-
рак. сл., 1947), I <3 !•—киіз үй (А. Бор., 69). Бүрын
үнемі ца ра үйд е отырушы едік, цазір к&ріп отыр-
сың, балам, осындай терт бөлмелі тамда отырамыз
(Қ.-орда, Сыр.).
Қаралат (Ақт., Ырғ.). Жусанның бір түрі. Қ ара-
латты цой сүйіп жейді (Ақт., Ырғ.).
Қаралды (Орын.: Ад., Бөр.). Құрал-жабдық, әбзел.
Қандай қаралды берсе, соны ғана алып жегеміз.
Мынау жацсы, мынау жаман царалд ы деп талға-
май біргэдірден берген царалдысын аламыз. Ат
та, барлыц ц а ра лды да орталыцта болды (Орын.,
Бөр.).
Қаралаңдау (Тау., Қош.). Айналпіақтау. Ол қ а-
ралаңд ап үйден шыға алмай жүр (Тау., Қош.).
Қаралтымдап қалу (Тау., Қопі.). Қарайып қалу.
Мен кептен бері газет-журналды царай алмай, царал-
тымдап цалд ым (Тау., Қош.).
Қаралы (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Қара өрік
(слива). Түрікменше — гаралы (Рус.-туркм. сл., 1956),
қарақалпақша — царели (Рус.-карак. сл., 1947).
Қарама (Орын.: Ад., Бөр.). ПІананың екі табанын
байланыстыратын көлденең ағаіп. Қ а р а ма ғ а сын~
байтын ағаш керек (Орын., Ад.).
Қараматау (Гур., Маң.). Түщы шөптің бір түрі.
Қарамекер (Қост., Жан.). Арам. Қарамекер
деген сөйлеспейтін арам кісі (Қост., Жан.).
Қарамойнақ (ПІымк., Қызылқ.). Іші қызыл, сырты
қара тәтті қауын. Қ а рамойнац басца цауындар-
ға царағанда кеш піседі (Шымк., Қызылқ.).
Қарасу (Тау, Қош.). Қарау. Жыйырма жылдан асып
отыз жылға царасты (Тау^ Қош.).
Қарасы (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары, Таш.). Өлген
адамға берілетін ас. Май айында әкесінің царасын
бермелі (Түрікм., Ашх.).
Қараталаң (Орал, Чап.). Жылқыда болатын ауру.
Қарату (Сем., Абай; Тау., Қош.). Табу. Еолхоз мал-
194
шылары жылына 25 мыц сомнан ацша царатады
(Сем., Абай).
Қаратұқай [] қара тұяқ (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шие-
лі). Түйенің бақайындағы мүйіз түяғы.. Түйеніц ца-
ратүцайы бүл даланыц цүмына төзімді (Қ,-орда,
* Сыр.).
Қараш бала (Сем., Абай). Қызметиіі бала. Мен са-
ған цараш ба ла болып цызмет етейін (Сем. Абай).
Қара шұнақ (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Дәні кі-
іпі бидай түрі.
Қарашық (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Палау-
дың үстіне салынған ет. Қ а р а ш ы ғ ы ц аз ғой (Тү-
рікм., Таш.).
Қарбаша (Орал, Чап.). Бүрын қыз балаларға айты-
латын қарғыс сөз.
Қарбыз қайық (Шығ. Қаз., Күр.). Жүк таситын үл-
кен қайық. Қ а р быз цайыцца жүк тиелді (Шығ.
Қаз., Күр.).
Қарғаса (Түрікм.: Красновод., Ашх., Мары, Таш.;
Гур., Маң.). Құрылыс ағаштарын біріктіріп ұстап тұра-
тын екі басы имек темір (скоба). Белдік пен тіреуді
царғасамен бекітіц (Түрікм., Мары).
Қарға тұяқ (Түрікм.: Красновод., Ташг, Тедж.). Ті-
кенді жапырақтың бір түрі.
Қарғауыз (Орал, Фурм.)/ Етікшінің қысқашы (ор.
плоскогубцы).
Қарғылау (Сем.: Абай, Ақс.). Өту, қарғу. Жүрттыц
бзрі арыцтан ц а рғ ы лап өтіп жатты (Сем., Абай).
Қарғыма беш (Орал.: Чап., Жымп.). Түтіи жүретін
жолы ирелеңдеп жасалған пеш.
Қарғымалы чалбар (Жамб., Шу). Балағы жырым,
шүберекпен кестелеген тері шалбар. Қ а р ғы ма л ы
чалбарды бүрын күйеу балалар киеді екен (Жамб.,
Шу).
Қарғын (Гур., Маң.). 1. Сай-сайдан, жылғадан аққан
су. Қалыц жауын болысымён, царғын ацты (Гур.,
Маң.). Қ а р ғ ы н судан желе жортцан арыц суы ар~
тыц (мақал); 2. (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Жал.). Ағыны
цатты су.Бұл өлкеде царғын су жоц (Қ.-орда, Жал.).
Қарма I (Қост., Жан.). Майға қуырған балық. Жүр,
цар ма жейік (Қост., Жан.). Валыцшыныц үйіне бар-
сац, цар ма жерсіц, Егіншініц үйіне барсац, жарма
жерсіц (Мақ. мәт., 152).
Қарма II (Жамб., Мер.). Бидай мен жүгерінің қуы-
рып, диірменге майдалап тартқан түрі.
195
Қармь
НІ
(Қост., Жан.).
Қаруы. Сенің бүл ісіцнің
цармышын бір қайтарармын (Қост., Жан.).
Қарнау (Гур., Маң.). Сойған малдың ііпін жару.
Қойдыц терісін түсіріп болды, енді царнағалы
жатыр (Гур., Маң.).
Қару-қашпық (Қост., Жан.). Қару-жарақ. Қамбар
батыр жауға қ а р у-ц апшығ ын ал[а] үмтылады
(Қост., Жан.).
Қаршын (Қ.-орда, Сыр.). Көрпе-жастық салатын
қап. Көшкенде царшынға көрпе-жастыцты сала-
1111
мыз да, түйеге артып аламыз (Қ.-орда, Сыр.).
Қары (Жамб.: Тал., Шу, Мер., Луг., Мойын.). Үйдің
тебесіне салатын жуан ағаш. Тамның қ а р ы жарыл-
ған (Жамб., Тал.). Осы үйге салынған бір царының
өзін эрең таптыц (Жамб., ІІІу).. Әйелді ертіп барып үй-
діц царыс ын кәрсетеді (Жамб., Мойын.).
Қарық (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал„ Қарм.; Шымк.,
Шәу.). 1 .Егін арасындағы кішкене арық. Шығардыц
ца рығын шауып келдім (Қ.-орда, Арал); 2. Жинал-
ган шөпке мал түспеу үшін және өртенбеу үшін айнала-
сынан қазылған ор. Күделенген шөпті мал жемеу үшін,
царығыңды эрі терец, эрі кец цып цаз (Қ.-орда,
Арал).
Қарыма (Қ.-орда, Арал). 1. Нанмен қосып қарып пі-
сірілген балық; 2. (Қ.-орда, Арал). Балықты шала пісі-
ріп, қылтанын алып тастап, сорпасына нан қосып
істеген тамақ. Балыцшылардың царыма дегені осы
(Қ.-орда, Арал).
Қарым-қарым (Алм., Жам.). Үйілім-үйілім, бел-бел.
Уац тастар сумен ағып-ағып, бір жерге жеткенде, ц а-
р ы м-ц а р ы м болып цалады (Алм., Жам.).
Қарымы (Гур„ Маң.). Руы, тегі. Бүл кісініц цар ы-
м ы арғын болады (Гур„ Маң.).
Қарынса (Қ.-орда: Қарм„ Сыр„ ПІиелі, Арал). Ат-
тың бауырын сона, маса шақпау үшін жасалған қо-
руыш, көбінесе ау торынан жасалады. Қ ар ын с а
болмаса, сона, масадан мал жүдеп кетеді (Қ.-орда.
Шиелі). Атты ерттеп, царынсасын жацсылап
байла (Қ.-орда, Арал).
Қарындаш арба (Қост„ Жан.). Трашпан. Қа рын-
даш арбаны жегіп тышцанға барайыц. Мүцаш-
тйц ц а р ын д а ш арб асы сынып түр екен (Қост.
Жан.).
Қас (Қост., Об.). Шым, жерден аударылған шым
Ол соцамен цас аударды (Қост., 06.).
196
Қасалақ (Жамб., Шу). Садақтың оғы. Бұл сөз сирек
кездеседі.
Қасамдасу (Жамб., Тал.). Жамандасу. Қ а с а мд а-
су д ан ешнэрсе шыцпайды (Жамб., Тал.)..
Қасам сөз (Жамб., Шу). Жаман сөз. Қ а с а м с ө з-
д і айтудыц керегі не? (Жамб., Шу).
Қасаптар (Қост., Жан.). Таза жібек.
Қасаң (Алм., Талд.). Опасыз. Елін сатцан фашистер
цас ац сүмырай (Алм., Талд.).
Ңаскақ (Алм., Жам.). Мәнті лісіру үшін ағаштан
жасалған қүрал. Қантай, цасц ац т ы жацсылап
жуып цой, мен асцабац экелейін, сен мэнті пісір! (Алм.,
Жам.).
Қасқалдақ (Шымк., Мақ.). Дорба, қаптың ең кіш-
кентай түрі. Кеше барып атай бір цасцалдац би~
дай экелді, эйтпесе царап отыр ек (Шымк., Мақ.).
Қасқар (Қост., Жан.). Қүман 1. Беті-цолыцды жусац,
далада цасцарда су түр (Қост., Жан.); 2, (Қост.,
Жан.). Үлкен құман. Қ асцар цазір бізде жоц, ел
ішінде өте аз табылады (Қост., Жан.).
Қасқарша (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Алм., Жам.).
Мойны ұзын жез құман. Бүл күнде цасцарша де-
ген цүман кездесе цоймайды (Қ.-орда, Сыр.).
Қастау (Ақт., Ырғ.). Қастық жасау. Ол атты суыт-
пай жібереді, атца цастайды (Ақт., Ырғ.).
Қастауыш I (Ақт.: Ойыл, Жұр.). Қара күйе сияқты
зиянды шөп, Қастауыш тар[ы] арасында сирек
кездесетін арам шөп (Ақт., Ойыл..).
Қастауьпп П (Қост., Жан.). Қара күйе. Киімге цас-
т ау ыш түсіпті (Қост., Жан.).
Қастер (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел, Ашх.).
Қаһар, ашу. Бар, барып көр, цастерленгенде
не цылар дейсіціз (Түрікм., Небид.). Қастерін ті-
гіп, 13 сағат түтцынға алған онікі бацытсыздыц («Жұ-
мысшы», 24. ЗЦ. 44).
Ңастияндық (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.). Қастық, қастандық, зұлымдық. Бір жанға
цастияндыц жасап көрген емен (Түрікм., Таш.).
Бүл цоғам жүмысына цастияндыц жасауынан
(«Қарабұғаз көл жұмысшысы», 25.IV 37). Қарақалпақ-
ша — цастыянлыц (Карак.-рус. сл., 1958).
Қасырынды (Гур., Маң.). Кесірлі, қырсықты. Қ а-
сырынд ы сөз (Гур., Маң.)*
Қат I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Бөдме, бөлек.
197
Ол үш ц ат жайым бар (Түрікм., Көнеүр.). Түрікмен-
ше: гат — қатар, этаж (Туркм.-рус. сл., 1940).
Қат П (Қ.-орда, Арал).. Қабат. Бір ңат ы тас, бір
ц ат ы топырац болып отырады (Қ.-орда, Арал).
Қата (Аңто Жүр.). Жемшөпке топырақ араласқан-
нан болатын мал ауруы.
Қаталану (Тау., Қопі.). ПІатасу, ңателесу, Мен ай-
тып керейін, ңаталансам, түзете жатарсыцдар
(Тау., Қош.).
Қатеп (Гур., Маң.). Түйенің піомының алдына сала-
тын шошақ ағаш.
Қатнра (Түрікм.: Таш., Көяеүр., Тахта, Тедж.). Қүр-
мет. Байрам — Таған деп сол адамныц ц ат и р а сы-
н а цойылған (Түрікм., Көнеүр.). Түрікменше — хаты-
ра (Туркм.-рус. сл.„ 1940).
Қат мал (Жамб., Мер.). Базар ақшасы, базарға са-
тылатын мал үпіін төлейтін ақша. Қ ат м а лын сен
төлейсіц (Жамб., Мер.).
Қатпа (Жамб., Шу). Түйе ауруы. Ішегінен ауырады
да шөп жеуден қалады. Қ атпа цара шыбын көп та-
лағанда да болады (Жамб., ІПу).
Қатта I (Орын.: Ад., Бөр.). Тіпті. Жауынды жыл-
дары егін биік болады, мал кіріп кетсе, цат т а көргн-
бейді (Орын., Бөр.).
Қатта II (Қост., Жан.). 1. Қайткенде. Тарыны бүгін
қатта суарып боламыз; 2. Тегінде, шынында. Қ а т-
та сенен анау знші болу керек (Қост., Жан,).
^Қаттама (Алм., Шел.). Жұқа нанның арасына қай-
мақ орап майға пісірген нан. Мейман келді ғой, ңат-
т ама пісір! (Алм., ІПел.).
Қаттап айдау (Тау., Қош.). Топтап, ретімен, бөліп-
-бөліп айдау. Иіс колхоз ңойын үш ңатт а гг айд а-
д ы... (Тау., Қош.).
Қаттас (Қ.-орда, Арал). Қатынасы бар, байланысты.
Біздіц колхоз «Жаца талап» колхозымен цатт ас
(Қ.-орда, Арал).
Қаттау (Жамб., Мер.). 1. Сауыт ішінен киетін жібек
шапан. Сыпатай батырдан цалған цатт ау Маңыш
баласы Чайқазымда; 2. (Жамб., Мер.). Опись мағына-
сында қолданылады. Үйді цатт ап кетті (Жамб.,
Мер.).
Қатшоп қыльш алу (Қ.-орда, Арал). Несиеге алу.
Ешкініц еті бір тиын, өзіміз, цатшөп цылыгі
алып жедік (Қ.-орда, Арал).
Қатшық (Түрікм.: Ашх., Таш., Мары), Аралас.
Бы йерде бэрі цатшыц кездеседі (Түрікм., Апіх.).
Түрікменше — гатышык (Рус.-туркм. сл., 1956).
Қатық (Алм., Жам.). Сүзбе. Қ ат ыц цосцан сор-
па дэмді келеді (Алм., Жам.).
Қатыреңкі = кәтіреңкі.
Қатырау (ПІымк., Қызылқ.). Саз. Бұл араныц жері
цатыр еу келеді (ПІымк., Қызылқ.).
Катырма (Жамб., Жуа). Жұқа етіп жайып, қазан-
ға, не табаға пісіретін нан. Егемберді берді ғой Қ а-
т ы р м а н ы, цатырманы берді де цатырғаны
(Жамб., Жуа.).
. Қатырма бөрік (Қост., Жан.). Тақия. Қ ат ы р ма
б&рі к цайда? Басыма уатырма бө р ікт і киемін
(Қост., Жан.).
Қатыстым (Қост., Жан.). Қателестім. Мен уатыс-
т ы. м (Қост., Жан.).
Қау I (Шымк., Қызылқ.). Үйілген шөптің я бау-бақ-
іпаның айналасына салынған қоршау. III өп айналасына
қ ау жасалды (ІПымк., Қызылқ.).
Қау II (ІПымк., Мақ.). Қақпа. Қау д ы ашып жі-
берші (ПІымк., Мақ.).
Қау Ш (Жамб., Қор.). Сел, су тасқыны орып кеткен
жер, оу арнасы. Өлген итті цау ға апарып таста
(Жамб., Қор.).
Қау IV (Ақт., Шалқ.). Көп, қалың. Бүл — масаныц
цау жері ғой (Ақт„ Шалқ.).
Қауар (Шымк., Қызылқ.). Күймелі, жәшікті арба.
Жүгерісін ап кетпекке цау а р арба экелді (Шымк.,
Қызылқ.).
Қауаша (Алм., ІПел.). Қабақтан істелген ыдыс.
Көріціз, цауашада су тұр (Алм., Шел.).
Қауашадай (Алм., Кег.). Кішкентай. Оныц цау а-
шад а й жаппасы бар екен (Алм., Кег.).
Қау болу (Қ.-орда, Арал). Қауым болу. Ілгері заман-
да олар бір цау болған (Қ.-орда, Арал).
Қаугерінтік (Қост., Жан.). Аңқаулық, әңгүдік.
Қаугерінтікпен біреуін артыц айтып цойыппын
ғой (Қост.., Жан.).
Қауғыр (Сем., Ақс.). Әлсіз, нәзік адам. Ой, цау-
ғ ы р, сеніц бүл жүмысца шамац келуші
(Сем„ Ақс.).
Қауданшылық (Қ.-орда, Арал). Кек, дүіппандық.
Жацанға көрген балыцты айтпай, меніц бір онымен
Цауданшылығым бар ма? (Қ.-орда, Арал).
Қаудасын (Шымк.: Сайр., Қызылқ.). ІПабылмаған
199
қалың боз шөп. Қыста цаудасынды жылцы сүіі^
жейді (Шымк., Қызылқ.).
Қаузау (Сем., Абай). Іздену, қозғау салу, істі қуу.
Содан бері бұны ца у з а ғ а н ешкім жоц, Осының
мәндес сыңары ретінде цузау етістігі де қолданылады.
Оны Әлім барып цузаған екен (Сем„ Абай).
Қаузап тастау (Тау., Қош.). Малдың шөнті жеп,
жартысынан асырып тастауы. Ат шөпті ц а у з а п
тастапты (Тау„Қош.).
Қауқыл-қауқыл (Қ.-орда, Арал). Ауық-ауық. Сол
күні жел цау цы л-ц ау ц ыл соғып түрды (Қ.-орда,
Арал).
Қаума (Ақт.: Ойыл, Тем.). Ат тырмамен жиналған
шеп үйіндісі. Қалған шептіц кебі шемеледе, ц ау м а-
д а, далада цурап жатыр («Ком.-изм жолы», № 65,
1940).
Қаупілеу (Қост., Жан.). Қауыптену. Ол балалардан
цау піленб е й-а ц, айтайын деген сөзіцді айта бер
(Қост., Жан.).
Қаусырма нан (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары). Етке
салатын нанның бір түрі. Қазанға цаусырма
нан етіп сал (Түрікм., Тедж.).
Қаусыру (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тахта). Тапсыру,
беру. Әнеугі пүлымды ца у с ы р деймін базар сайын,
оны тыцдамайдЫ (Түрікм., Көнеүр.). Түрікменше —
ковшурмак (Рус.-туркм. сл., 1956).
Қауыздай кигіз (Алм., Талд.). Баланың жөргегінің
астына салатын қиіз. Бесіктіц цауыздай кигі-
з і тозып цалды (Алм., Талд.).
Қауылдырык (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Қамыс-
тың үлпілдек басы. Қамыстыц цау ы лд ырығ ына
шегіртке еш болады (Ақт„ Ырғ.).
Қауым (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел., Ашх.,
Таш.; Гур.., Маң.). Көп шоғырланган бейіт, зират. Мац-
ғыстау ойында түрікпендердіц цауымы көп кезде-
седі (Гур„ Маң.).
Қауыма (Жамб„ Жам.). Мақталы шапан. Қ а у-
ыманы үлкендер киеді (Жамб.,Жам.).
Қауыншөк (Орал: Чап„ Жымп.). Қауынның кішіре-
гі. Қауыншөкті цапца сал, оны апарып жапца
сал (Орал, Чап.).
Қауырттау (Түрікм.: Красновод., Ашх., Мары,
Таш.). Қанағаттану, тояттау. Аз болса да дзмдімек бол-
са, адам табиғысымен жеп, тез ц ау ы рт т айд ы
(Түрікм., Красновод.).
200
Қауыс түру (Қ.-орда, Арал). Өзен-судың жағалары-
на, піелектегі су бетіне қатқан жұқа мұз. Шелектегі
судың бетіне ңау ыс түрып цалады (Қ.-орда, Арал).
Қаша I 1. (Алм.: Талд., Кег.). Қорған. Үйдің айна-
ласында ң аша бар (Алм., Талд.). Мал кірмес үшін
ңаша саламыз (Алм., Кег.). Біздің ңашағ а сүйеніп,
ңолындағы дырау ңамшыны етігіне үрғыштап, менің
жолымды тосып түр (Б. Соқ. Біз де бал. бол., 233);
2. (Шығ. Қаз., Күр.). Аула, қора (шарбақтан тоқылған
қора). Ол ң аша тоңып жатыр. Үй айналасында
ң аша бар (Шығ. Қаз., Күр.).
Қаша П (Сем., Ақс.). Қақпа, қораның арбамен ма-
шина сияқты нәрселерге арналған үлкен есігі. Әкем-ау,
ң ашаны ашып жіберші, арба келіп түр (Сем„, Ақс.).
Қашаға (Шығ. Қаз., Күр.). 1. Есік, терезенің пердесі.
Есікке ңашағ а ңүру, ңашағ а ңүрылған тере-
зе; 2. Шымылдықтың балдағы, бас жағы, пгымылдық-
тың жо-гары жағына ұсталады.
Кашағай (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Қашық, алыс.
Ңаладан ңашағ айлау түрамыз (Қ.-орда, Қарм.).
Қашылау (Қ.-орда, Қарм.). Бөгеу, байлау (арық ту-
ралы). Арыңты ңашылап, огородңа су жібереміз
(Қ.-орда, Қарм.).
Ңашырым (Шымк., Қызылқ.). Қойды қолдан ұрық-
тандыру. Отарларда ңойдың ңашы р ымына дай-
ындың басталды (Шымк., Қызылқ.).
Қашыру (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Күріштің суын бас-
қа жаққа ағызып жіберу. Күрішті орар алдында онда-
ғы суды басңа жаңңа ңашыр у керек (Қ.-орда,
Сыр.).
Қаязу (Қост., Жан.). Кебірсу, таңдайы құрғау, күн
ыстықта таңдай қаязып қалады. Ол, сірз, ңаязыған
шығар (Қост., Жан.).
Қаяушы (Сем., Абай). Сұраушы, қуушы, іздеуші.
Біздің ауылда ңа яу шы көп (Сем., Абай).
Қобаң бидай (Түрікм.: Красновод., Таш., Небид.).
Бидайдың дәні ірі, жақсы сорты.
Қобар (Орын.: Ад., Бөр.). Ойынның аты. Ң обар-
д ы ңыста мүз үстінде ойнайды (Орын., Бер.).
Қобы (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Құмды жер (тақыр шөп
шықпайтын жалаңаш жер). Ң о б ын ың үстіне мал
лсайылмайды (Қ.-орда, Жал.).
Қобы жол (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Құмньп^ортасынан
төтелеп шығатын жол. Ңарағым, ңауын басына осы
Ңоб ы жолме н шығасың (Қ.-орда, Сыр.).
201
Қобыз (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш., Ашх.,
Мары; Гур., Маң.). Сырнай. Рысты, ц об ы з ыц д ы
алып, цосылып өлец айтып жіберіц (Түрікм., Краено-
вод.).
Қобыс (Гур., Маң.). Екі жағы биіктеу келген, ортасы
ңуыс өзек жер. Жетібайдыц сыртындағы ц об ысца
кешегі жауында су мол жыйналса керек (Гур., Маң.).
Қодастану (Түрікм.: Тапь, Көнеүр., Тахта). Қы-
рыңдау. Қыз кврсек, цодастана түсетін кезіміз
(Түрйкім., Көнеүр.).
Қодиту || қүдиту (Қост., Об.). Үдету, көбейту. Әцгіме
білмеймін деп едіціз, сөйлесе келе эцгімені цод ит-
т ыц ы з ғой (Қост., 06.).
Қодыға (Сем.: Көкп., Ақс.), Арқардың еркек бала-
сы. Ол ацға шыццан еді, екі ц о д ығ а атып алыпты
(Сем., Көкп.).
Қодықтау (Қ.-орда, ІПиелі). Есектің балалауы, құ-
лывдауы. Қодыцтаған есекке де күтім керек
(Қ.-орда, Шиелі).
Қодыра (Сем., Абай). Былтырғы салған егіннің ор-
нына егілмей шыққан бидай. Быйыл ц од ыра жац-
сы шыцты (Сем., Абай).
Қодыраң (Орал: Чап., Жымп.). Екпей өз бетімен жа-
байы шыққан бидай.
Қодьгрең (Түрікм.: Красновод., Таш., Мары, Тедж.;
Қарақ. қазақтарында; Орал: Чап., Жым.; Қ.-орда:
Ңаз., Қарм., Жал.). Өткен жылғы егін еккен жерге тұ-
қым сеппей-ақ шыққан егіс. Былтырғы егістіц орнына
цод ы р ец цаптап кетті (Қ.-орда, Қаз.).
Қожанты (Алм., Жам.). Үлкен пышақ. Қ о ж ан-
т ыны ал да, ет тура (Алм., Жам.).
Қожыбақ (Қост., Жан.). Бұжыр, шұбар. Бетіндегі
цожыбац шешектен болу керек (Қост., Жан.).
Қожық (Қ.-орда, Арал). Үлкен, зор. Қ ожыц б е кі
ре кездессе, жылымды жыртып кетеді (Қ.-орда, Арал)
Қоз (Түрікм.: Таш., Мары, Тедж., Байыр.; Гур-
Маң.). Қоламта. Алацшындағы (ц.) цо з ыцд ы зр
тартшы (Түрікм., Таш.). Түрікменше — көз (Рус.
туркм. сл., 1956), қарақалпақша — цоз (Рус.-карак. сл.
1947), козъ (тат.) — шоқ (Л. Буд., П, 79).
Қоза I (Сем., ¥рж.). Ромба тәрізді сырға. Алтынды
сүйекті цоз а да болуш[ы] еді (Сем., ¥рж.).
Қоза II (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Тапп
Мары). Жаңғақ. Түрікменше — хоз (Рус.-туркм. сл.
1956), қарақалпақша — гоз (Рус.-карак. сл., 1947).
202
Қозақ-қозақ (Қ.-орда, Арал). Өзек-өзек. Қарацүм
ішінде жан-жағы шағыл, ортасы қоза қ-қ о з а ц
жерлер бар (Қ.-орда, Арал).
Қозалы сырға (Сем.: Көкп., Ақс.). Қымбат, бағалы
сырға. Оныц цүлағына таццаны ц о з а лы сы р ғ а
(Сем., Көкп.).
Қозапая (Шымк., Ар.). Мақтаның сабағы. Мацта-
ныц цозапаясы бойлап өсті (ПІымк., Ар.). Пар-
сыша ғуза — мақтаның көсегі.
Қозы (Гур., Маң.). Жаңғақ. Бүрын Бесцаланыц жай-
дарысы Мацғыстауға ц о з[ы] әкеп сататын (Гур., Маң.).
Қарақ.— ғоз (Рус.-карак. ел., 1947, 443). Турікм.— хоз
<Рус.-туркм. сл., 429), азерб. — гоз (Аз.-рус. сл.., 1951),
ноғ.: кьоза (Н. А. Баскаков. Ног. язык и его диал.,
1940, 251).
Қозықұлақ (Жамб., Мер.). Су жағасына шығатын
үлкендігі қозының құлағындай жапырақтың түрі.. Көз
ыстыцтанып ауырғанда ц о з ыцү лацт ы көзге
тартады (Жамб., Мер.).
Қойбас қант (Қост., Жан.). Қүйма қант. Әнеугүнгі
алған цойбас цант таусылды (Қчхя*., Жан.).
Қойқосақ (Шымк.: Сайр., Мақ.; Жамб., Мер.).
Кемпірқосақ. Кеше көпке шейін ц о йц оС а ц боп
түрды (ІПымк., Сайр.).
Қой қызғалдақ (Жамб., Мер.). Түрі қара қызыл кел-
тен тау қызғалдағы. Қ ой цызғ а лд ацт ы цой
ғана жейді. Қ о й цы з ғ а л д а ц түйіртпек-түйірт-
пек болып дэн алады, (Жамб., Мер.).
Қойқын (Орал, Қарат.). Қалың қызыл түсті мата.
Бүрын цойцын матаны цыздар көп киетін (Орал,
Қарат.).
Қоймек (Орын.: Ад., Бер.). Қой асығы. Мынаны
ц о й м е к асығы дейміз (Орын., Бөр.). .
Қой мүрет (Қост., Сем.). Момын, қой аузынан шөп
алмас.
Қой тас (ТүрІкм.: Аіпх., Красновод., Небид.). Қа-
бірдің басына қоятын белгі. тас.
Қой теңге (Тау., Қопі.). Бір сомдық теңге. Бір
сомдыц тецгені біз цойтецге деп атаймыз (Тау.,
Қоіп.).
Қойшы-қойманшы (Ақт., Ойыл). Қойшы-қолаң.
Быйыл цойш ы-ц ойманшымызға дейін Мәс-
кеуге көрмеге барып кеп жатыр (Ақт., Ойыл.).
Қойшы тақым (Жамб., Қор.). Тақымды қысып, қы-
тьіқтап ойнайтын ойын.
203
Қойым
11«
ялық (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Көп
қолалы жер. Қарақалпақша — цойымшылыц (Рус.-ка-
рак. сл., 1947).
Ңолапат (Ңост., Жан.). Орашолақ, ебдейсіз, дәйексіз.
Сен өзіц бір ц о ла п а т адам екенсіц (Қост., Жаң.).
Қолапса (Жамб., Жуа.). Малдың аяғындағы сіңір.
Бүл аяғы ацсац болуыныц негізгі себебі цолапсасы
тартылған (Жамб., Жуа.).
Ңолаңса (Гур., Маң.). Малдың қолтығы. Сай суы
терецдігі аттыц цолацсасынан аспайды (Гур.,
Маң.).
Қол арық (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Сала-саланың
арасында су жүргізу ушін тартылған арық (Темекі,
қызылшада әр саланың арасы 25 метрдей болады),
Ңолбала ңымыз (Шымк., Ңызылқ.). Таза, жақсы
қымыз. Қ о л б а л а ц ы мы з базар цымызындай
емес цой (Шымк., Ңызылқ.).
Ңолбау (Сем.: Көкп., Ақс.). Ңолдау, қамқорлығына
алу. Біздіц Хахац біреудіц цолбауына алынған
ғой (Сем., Көкп..)
V Қолдай жұмыс (Ақт., Ойыл.). Қол жүмыс, қара жү-
мыс. Жастар бойлай цолд ай жұмыс істеп келді
(Ақт., Ойыл.). Қолым босағанда царап түрмай ц о л-
д ай жү мыс істеп жүрдім (Ақт., Ойыл.).
Қолдыбақыр (Жамб., Тал.). ІПелек. Қ о л д ы б а-
ц ы р мен су алып келіціз (Жамб., Тал.).
Ңолжап (Ақт., Ойыл,). Кішкене арық. Басжаптағы
судан цолжапца бөліп жіберіп отырады (Ақт.,
Ойыл).
Ңолжулы (Сем., Шұб.). Ңұр алақан, зәру. Матема-
тиктен ззірге біздіц мектеп ц о л ж у л ы болып түр
(Сем., ПІұб.).
Қолкиіз (Жамб., Луг.). Тұтқыш (қазанды көтеретін
киіз). Қазанды ц о лкиі зб ен көтер (Жамб., Луг.).
Қол салу I (Қ.-орда, Арал). Іске кірісу, қолға алу.
Май айында 8 адам базға цол с а лдыц (Қ..-орда,
Арал).
Қол салу П (Тау., Қош.). Қол қою. Сен актыға цол
с а лдыц ба? (Тау., Қош.).
Қол тапақ (Орын.; Ад., Бөр.). Қолмен жайған тезек.
Қол тартпа (Шығ. Қаз., Больш.). Шалғы.
Ңолтық (Ақт., Ойыл.). Шабындық кең сай. Абдол
сияцты цоныстарымыз да, көгалды кец цолтыцтар
да бар (Ақт., Ойыл.).
Қол тыну (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары). Қол босау.
204
Онан соц 5—6 күн қ о лы м тынад ы (Түрікм.,
Таш.).
Қолтіс (ІІІымк., Қызылқ.). Ағаш соқа. Бүрын ц о л- ,
т і с деген ағаш соца болатын (ІПымк., Қызылқ.).
Қолының үстінен (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Ма-
ры). Тілмен, сөзбен. Өздері тек қ о лыныц ү ст і-
нен басцаруды біледі (Түрікм., Тедж.).
Қолы түсіну (Қ.-орда, Арал). Қолы үйрену, Әбден
ң олы түсінген, аудармай үрады (Қ.-орда, Арал).
Қомақтау (Қ.-орда, Арал). Бақшадағы жеміс өсім-
діктерінің топырағын жөндеу. Қияр мен картопты Ц о-
мацт ап жатырмын (Қ.-орда, Арал).
Қомарқап (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Мары). Түйеге кереге артқанда екі қапталдағы
керегенің басын қосып байлайтын арңан. Қ о ма рц ан
мыцты болса ішзат етпейді (Түрікм., Красновод.).
Қомашаулық (Қост., Жан.). Күндеу, күндеушілік.
Ахметке Сәрсен жоц жерден цомашйулыц жа-
сайды (Қост., Жан.).
Қомпақ (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Тахта).
Ерсі. Айтөрештіц көп ісі цомпац келеді (Түрікм.,
Тахта.).
Қомша I (Түрікм.: Таш., Тедж., Байр., Мары). Маң-
та гүлденбей тұрғандағы бүрпгік. Ертец бүл цо мша-
лар түседі де, бүршік шығады (Түрікм., Тедж.).
Қомша П (Түрікм.: Таш., Тедж., Байр., Көнеүр.).
Түйенің ескі жабуы. Ботаныц үстіне ец болмаса цо м-
шаны жаба салмас па (Түрікм., Көнеүр.). Қ о мш а
деп кісініц киімін бзлеттемеціз («Жұмысшы», 12. ПІ.
39).
Қомшық (Шымк., Шәу.). Жап, кішкене арық.
Қона (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Бидайдың қауызы.
Қазір бидай өз цонасында пісіп түрған кезі (Қ.-ор-
да, Жал.).
Қоиағалы уақыт (Тау., Қош.). Қонатын уақыт.
Қонағалы у ацыт болды ғой, енді ертец жүре-
сіцдер (Тау., Қош.).
Қону (Алм., Кег.). Түсу. Әке, бір жацца бармасац,
атыцнан ңонсацшъй (Алм., Кег.).
Қоныс (Гур., Маң.). Мал азығы. Түйеніц цысцы Ц о-
нысы — сарсадаң (шетііаты).ХГур., Міаң.).
Қоныс болу (Гур., Маң.). Жылдың жақсы болуы.
Қоңылшы (Гур., Маң.). Жарлы. Қыстауда көшпей
отырып қалатын малсыз кедейлерді ертеде осылай
- атаған.
205
Қоңырдан (Гур., Маң.). Жаңбырдан кейін көгерген
көгал жер.
Қоңырзаң (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Тедж., Мары). Сайдың ойпаң, тұйық жерлеріне
иірілген су. Сол цоцырзац онша таза емес те шы-
ғар (Түрікм., Таш.).
Қопақ (Қост., Аман). Қамыстың түбіндегі үгіні,
көкіпіл жүмсағы. Қамыстыц түбіндегі цопағ ын
мал жейді (Қост., Аман.).
Қопақардай отыру (Қост., Жан.). Әлдеқандай болып
отыру. Бүгін цопацардай болып отырмыз, ер-
тец цандай боларыца көзіц жетті ме? (Қост., Жан.).
Қопал I (Алм., Шел.). Қорқақ, жүрексіз. Қоян —
цоп а л ац ғой, чырағым (Алм.,Шел.).
Қопал II (Жамб.: Жуа, Мер.). Осал, оңтайсыз.
Әлжандай ц опа л кісі бізде жоц (Жамб., Жуа.).
Нүрғайып атца цопа л екен. Мүнча цопа л туып-
сыц, Атац Қаблан бабацнан (Жамб., Мер.).
Қоптырма (Қ.-орда, Арал). Желкен. Қоптырма
цайыц (Қ.-орда, Арал).
Қопы (Сем.: Көкп., Ақс.). Қорық. Мүны жергілікті
халық цорым деп те атайды. Қопы сөзі оған синоним
ретінде қолданылады. Мынау жер колхоздыц цопы-
с ы (Сем., Көкп.).
кҚопын (Сем.: Көкп., Ақс.). Кірпііптен егін басына
уақытша согыла салған үйшік. Біз цопынд а отыр-
мыз (Сем., Көкп.). Бүл сөз қытай, дұнған тілдерінде де
осы мағынада қолданылады.
Қопырақ (Қ.-орда, Арал). Шөп-шалаң т. б. қалдық-
тарының су бетіндегі үйіндісі.
Қопырық (Қ.-орда, Арал). Қопа, айналасы ну, қо-
палы. Алдымыз цопы рыц, байцап жүр (Қ.-орда,
Арал).
Қор (Ақт., Ырғ.). Қоламта, мор, ыстық күл. Ағаш
үйдіц сүйегін цо рғ а салып балцытып, тезге баса-
тын еді (Ақт., Ырғ.).
Қора баспақ (Қ.-орда, Арал). Астындағы қидың мез-
гілінде алынбауынан қойдың өкпесі ауруы.
Қорағапі (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж.). Бақан
тәрізді ұзын ағаш, оны қару есебінде де тұтынады. Ке-
ше түскен жас келіншек түйені ц о р ағ ашп ен
урып жүр (Түрікм., Ашх.) ...белдеуде цыстырулы түр-
ған цорағашты алды да: — шыц үйіцнен, Са-
пац,— деді ацырып... (Ғ. Сл., Дөң ас., 241).
Қорашық (Түрікм.: Ашх., Мары). Кілемге салына-
206
тын өрнектердің түрлерін жалпы осылай атайды. Олар-
дың аттары көп: ңияң, сарышаян, аңңыра, егірже, шо-
паншың т. б.
Ңорған (Сем., Абай). Шөп жию үшін пайдаланыла-
тын, төбесі ашық шарбаң. Мына ңорғандағы шөп
бір ңысңа еркін жетеді (Сем., Абай.).
Ңорғай сака (Қост., Жан.). Ңорғасын. Кенейді
ң о р ғ а й са^амен атсаң, жаңсы тиеді (Ңост,,
Жан.).
Ңордар (Гур., Маң.). Мұқтаж, зәру. Егістік жер
бізде аз, сондыңтан бізге егіс жері ңорд а р (Гур.,
Маң.).
Ңорек (Түрікм.: Таш., Тедж,, Мары). Тптінде маңта-
сы бар бүршік. Түрікменше — қорек (Рус.-туркм. сл.,
1956). Өзбекше — курак (Узбек.-рус. сл., 1959), қара-
қалпақша — қорек (Карак.-рус. сл., 1958),
Қорқарам ғьш жыйнау (Жамб., Жам.). Баулардың
басын төмен қаратып жинау. Егін бауларын жауыннан
саңтау үшін ңорңарам ғып жыйн айд ы
(Жамб., Жам.).
Қорпы (Ақт.: Ңараб., Ырғ.). ¥нның кебегі, қауы-
зы. Електен өтпей ңалған ң о р пыны жеген мал тез
семіреді. Бұрын ңорпымен ңолдың майын сүрте-
тін (Ақт.:, Ырғ.).
Қорпылау (Орын.: Ад., Бөр.). Қайта көктеу, піиен-
деу, Бүрын шапңан жердің шөбі жауын күшімен ңайта
өссе, «о, мына жер ңорпылап ңапты» дейміз (Орын.,
Ад.).
Қортпа (Түрікм.: Красновод., Қиян., Бенд., Гур.,
Маң.). Белуга. Шулап кетті ңүлаңңа шағалаң да,
Қортпа балың ңуанды жағаларда (X. Ер,, Құрман.,
177). Қүртпа — белуга (Н. Ильм., Материалы..., 187).
Қору (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). ПІіру, қараю. Үрадағы
ңартоп ңорып кетіпті (Қ.-орда, Қарм.).
Қорығу: кезі қорығу (Қ.-орда, Арал). Өшігу, жауы-
ғу. Әбден көзі ңо р ығып ңалған батыр жауын кеп
шығынға үшыратыпты (Қ.-ррда, Арал).
Қорықтық (Сем., Абай). Қойыртпақ, қойшының
далада жасап ішетін тамағы, асы.. Біз кеше ңойшылар-
дың ңорыңтығына ортаң болдың (Сем., Абай).
Қорықшы (Қ.-орда, Арал). Қорушы, күзетші. Кек-
пек шапңан төрт кісіні ңорыңшы үстап алыпты
(Қ.-орда, Арал).
«Қорьпи (Сем., ¥рж.). ¥сақ тас. Ң о рым таудың
етегінде болады (Сем., ¥рж.).
207
Қорымау (Қост., Аман.). Багынбау. Басцарманыц
сөзіне цорымауғ а болмайды (Қост., Аман.)1.
Қорын (Алм., Талд.). Көп бейіт, мола. Біздің атала-
рымыз Сарбүлацтыц басындағы ^орынға ңойыл-
ған (Алм„ Талд.).
Қос (Жамб.: Жуа., Жам.). Соқаға жегілген көлік
(пар өгіз); цос шыцты (егінге шыцты); цос айдады
(жер жыртты), ц ос айдалып болды — жер жырты*
лып болды (Жамб., Жам.).
Қосаға (Сем., Абай). Шымылдықтың жоғарғы эше<
кейлі, сәнді бөлегі. Мына шымылдыцтыц цос ағ асы
жацсы екен (Сем„ Абай).
Қос айдау (Алм., Жам.). Соқа айдау, егін айдау.
Қожахметтер ц ос айдап жүр (Алм., Жам.).
Қосанды (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары). Қос-
ла. Мұныц бэрі таза емес, ц ос анд ы зат цой (Түрікм.,
Таш.). Қарақалпаңша — цосынды (Рус.-карак. сл.,
1947).
Қоспа (Гүр„ Маң.). Топса. Есіктіц цоспасы
(Гур., Маң.).
Қоспа бала (Сем., Абай). Әкесі бір, шеіпесі екінші
ұлттан, яғни ата-анасы бір үлттан емес бала. Мараттыц
экесі цазац, шешесі цалмац, ол сондыцтан цо спа
бала аталады (Сем., Абай).
Қоспақ (Түрікм.: Красновод., Апіх., Таш., Байр.,
Тедж.). Нар мая мен бурадан туған түйенің түқымы.
Бір нешесі ацылдасып, Мал союға мацүлдасып, Ац
цоспацца жацындасты («Жұмысшы», 29„ II. 40).
Жацылмай жайбарацат күйісінен, Жалғыз-ац ояу цал-
ды цомды цо е ” ац (X. Ер„ Құрман., 77).
Қосуыт (Түрікм.: Ашх., Тедж., Байр., Мары). Қос-
па, аралас. Кей киіздерді басцанда цосу ыт зат
көп болады (Түрікм., Ашх.).
Қосын тарту (Алм., Кег.). Жұмысын істеу, қызмет
атқару. Бүрынғы кезде байдыц ц ос ын т артцаны-
мызб ен жағушы едік (Алм„ Кег.).
Қотандау (Қост., Жан.). Жию, жинау. Алдымен
алыстағы шөмелені цотандамай, жацындағы
шөмелені цотандау керек еді (Қост„ Жан.).
Қотару (Алм„ Қарат.). Аудару. Арапшаны цазац-
шаға цотару цыйын (Алм„ Қарат.).
Қот-қоттау (орал: Чап., Жымп.; Қ.-орда, Арал). Құ-
тырту, елірту, айдап салу. Сен ц о т-ц отт ап баланы
жацтап отырсыц, тентек болмай, не цылсын! (Орал,
Чап.). Қойсацшы, ц о т-ц оттай бермей (Қ-орда, Арал).
208
Қотыр бидай (Алм., ПІел.). Аңызға шыққан жабайы
бидай. Быйыл ц отыр бид ай көп чыцты (Алм.,
Шел.).
Қотыстыру (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Тедж.). Араластыру, былықтыру. Әр заттыц басын ша-
лып цот ыс т ырып та, жыршы болады екен-ау
(Түрікм., Ашх.). Орысша мен цазацшаны цотысты-
рып «айран давай, арак пъем* — деп... цыдыратын
да жүретгн («Жүмысшы», II. X. 40). Түрікменше — га-
тышдырмак (Рус.-туркм. сл., 1956), өзбекше — цориш-
тирмоц (Рус.-узб. сл., 1954).
Қошала (Гур., Мақ.). Мейлі, мақүл, жарайды.
Қ ош а л а, сеніц айтцаныц-ац болсын (Гур., Маң.).
Қошалау (Алм., Шел.). Бекіту. Аттыц бэйгісіне ар-
наған түйелерді ц о ш а л а п цояды екен (Алм.,
Шел.).
Қош-бестесу (Гур., Маң.). Қоштасу. Қолыцды бер,
енді біротола ц о ш-б естесіп цалайын (Гур., Маң.).
Қоштық (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Ерік.
Бы йацца басыныц цоштығымен келген емес
(Түрікм., Көнеүр.).
Қошуақ (Қост., Жан.). Қошаметтеу, қарсы алу.
Біз сіздердіц келгендеріцді ц ошу ац царсы алдыц
(Қост., Жан.).
Қошық I (Қ.-орда, Арал). Музыкалық аспап. Онда
барғанша эңгімецді айтып, цошығыңд ы тартып
отыратын адамсың ғой (Қ.-орда, Аріал).
Қошық II (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Өлең.
Оныц цошығ ын цошыцтап отыруға уацытым
жоц (Түріікім., Таш.). ӨзіӨекше — цушиц (Рус.-узб. сл.,
1954).
Қошықтау (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.). Қостау, жақтау, қошеметтеу. Дегенмен царымы
бір ғой, Самалдыц сөзін цошыцтауын цара (Тү-
рікм., Красновод.).
•>' Қошына (Алм.: Жам., Шел., Кег.). Көрші. Менің
цошынам жацсы адам (Алім., Кег.). Бүрын осы мек-
тепте істеген Дайрабаймен цошына түрдыц (Алм.,
Шел.).
Қоянаяқ (Алм., Талд.). Тарының сарғыштау түрі.
Қ о я н а я ц тары біздіц жерге жацсы шығады (Алм.,
Талд.).
Қоянжын (Жамб.: Шу, Мер.). Шөлді жерге өсетін
түйе жейтін шөп.
Қоянқарта (Қ.-орда, Арал). Үзындығы 15—20 см.,
и—Б»
209
'үп-түп болып қүмда өсетін өсімдік. Жылқы, қой малы
үйіп жейді.
у Ңояи капіты (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Мойын., Қор.).
£гінді орып бітер кезде сүрап келгендерге беретіні.
Зоңғы жақта қалғанын: «Қоян қашты, қоян қашты»,—
$еп орып алатын.
Ңоян қүлақ шам (Сем., Абай). Шынысыз шам.
Пампаның басы болмаған соц, ц о ян цулац ш а м-
м е н отыра беруші едік (Сем., Абай).
Ңоян сүйек (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.;
Жамб., Шу; Қ.-орда, Сыр.). Отындық өсімдік. Жер бе-
гіне көріне бастасымен тарамдалып, түзу шығады, өзі
гікенді келеді. Қ о ян сүйек те Сыр бойының мал-
жүғымды шөбі (Ң.-орда, Сыр.).
Ңоян тобық I (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ұзындығы 10—
20 см. өсімдік, Барлыц малдың сүйсініп жейтін шө-
бі— қоян т о б ың (Ң.-орда, Сыр.).
Ңоян тобық II (Түрікм.: Красновод., Бенд., Ңошоб.).
Сәбізге ұқсас, өз бетімен шығатын өсімдік түрі.
Ңурай (Қост., Жан.). Шамның шынысы. Шамныц
ц у р айы бар ма? (Ңост., Жан.).
Қусыл (Қост., Аман.). Көңіл күйі, қүлқы. Менің ал-
тыншы ауылға баруға ц у с ы лы м жоц (Ңост,,
Аман,).
Ңусыру біз (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш.). Аяқ киім тігуде қолданылатын біздің жуандау
түрі, Қ у сы ру біз д іц үшын кім сындырған? (Тү-
рікм., Таш.).
Қуық (Шығ. Қаз., Күр.). Шамның шынысы.
Шамныц ц у ығ ы, цу ыц лампаға орнатылады,
оныц үлкені де, нішісі де болады (Шығ. Қаз., Күр.).
Ңуыр (Шымк., Сайр.). 1. Ңұбыр, труба. (водопро-
вод). Өндіріске су қ у ы р арцылы барады (Шымк.,
Сайр.). 2. Пештің түтін шығатын жері. Пештіц ц у ы-
р ы кец болса, түтін кері цайтпайды (Шымк., Сайр.).
Қуырдақ (Жамб., Тал.). Шөптің түрі. Егінніц ішіне
цу ырдац шығып, есірмей түр (Жамб., Тал.).
Ңуырмаш (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид.,
Таш.). Ет, балық т. б. қуырылып жасалған тағам. Мү-
ны цуырмашпен цоса ішсе, ірз жацсы болар еді
(Түрікм., Красновод.). Түрікменше — говурма (Рус.-
туркм. сл., 1956), қарақалпақша — цуырмаш (Карак.-
рус. сл., 1958), цоғурмач — қуырылған бидай, кейде
«қаыурмач» (М. Қаіпқ., I, 454) ^атіппас —
қуырылған бидай не басқа дән (А. Бор., 209).
210
Қуырша (Гур., Маң.). Түйенің үстіндегі жүкті жау-
ьш, екі ұшын алдына әкеліп түйген кілем.
Қуысқұлақ (Қ.-орда, Арал). Теміржолшыларда бо-
латын үлкен (қанатты) күрек. Бізге ломнан басца бір-
неше ^уысцұлац алуымыз керек (Қ.-орда, Арал).
Құба сыйыр (Қ.орда, Арал). Құбакдн түсті сиыр,
кер сиыр. Меніц екі бұзаулаған цү б а с ыйыры мд ы
160 сомға сатып алды (Қ.-орда, Арал).
Құдақ (Қост., Жан.). Құдың басына шыққан әр түр-
лі шөп. Тоғыз цүдыцтыц басын цү д ац басып кетіп-
ті (Қост., Жан.).
Құжанту (Алм.і Жам., ¥йг.). Үлкен пышақ, қан-
жар. Қүжантуды не нәрсеге салса да, тегі ойып
түседі (Алм., Жам.).
Құжат (Алм.: Кег., Нар.). Документ, ыспаттама.
Колхоздыц көк өгізін алғандығыц туралы цүжат
беріп кеткін (Алм., Кег.). Ол алғанацшаға цү жат
жаздырды (Алм., Кег.). Араіб тіліяде хөжжэт доку-
мент деген сөз (Русско-арабский словарь, 1903).
Құжым (Шымк,, Сайр.). 1. Бұжыр-бұжыр бои шы-
ғатын есімдік. Қ ү ж ы м н ы ц түсі цызыл болады.
Қ ү ж ымд ы тері алеу үшін пайдаланады (Шымк.,
Сайр.). 2. Қ ү ж ы м жоцырышцаныц сабағъънда бола-
ды (ІПымк., Сайр.).
Құжыр (Жамб., Мер.). Билік, өкімдік. Қыз ағасы-
нан сол Айыпсопы барған шзріге бір ай цұ жы р ы н
жүргізетін бастыц етіп жіберуді сүрайды (Жамб., Мер.).
Құзыр (Орын.: Ад., Бөр.; Ақт., Ойыл.). Ауру, дерт.
Жүруге жарамайтын цү з ы ры бар екен деп жатады
(Орын., Ад.).
Құй (ІПығ. Қаз.: Зай., Күр.). 1. Құдық. Мал Ц¥ й-
д ан суарылады (ПІығ. Қаз,, Зай.); 2. Тұтқыр балшық,
батпақ. Қ үйғ а жығылған түйені шығару цыйын
(Шығ. Қаз,, Күр.).
Құйдыру (Гур., Ес.). Жазу, жаздыру, тіркеу, еңбек
күнін жаздыру. Колхозшылар ецбеккүнді түгел цү й-
д ы р ып болды (Гур., Ес.).
Құйма I (Сем., ¥рж.). Жуынатын су. Қүймаға
ащы су да жарайды (Сем., ¥рж.).
Құйма П (Сем.: Ақе., Көкп.). Шарбаққа арналып
жасалған кесек. Ол цүйма дайындап жатыр екен
(Сем., Ақс.).
Құйма III (Жамб., Шу). Қыстай жиналган мал
қиын көктемде көлікпен бастырып қалыпқа немесе
т. б. құйып жасаған тезек.
211
Кұймақ (Ақт., Ойыл). Иі қанған лай, балшық.
Үйдіц төбесіне ^уймац цүю керек (Ақт., Ойыл).
Құйма қант (Жамб.: Мер., Луг., ІПу). Шағылып
бөлінбеген қанттың тұтас түрі.
Құйрық I (ІПығ. Қаз., Тар.). Шар, ықтын, бидайдың
ықтыны. Бидайдыц цү йрығ ы бөлек үйілді, белек
алып тазаланды (Шығ. Қаз., Тар.).
Құйрық II (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы.). Ма-
торлы қайықты меңгеріп отыратын руль.
Құйы (Жамб., Мер.). 1. Шұңқыр. Артында бір
Цү йы сай түр екен. 2. Судың терең жері, иірім. Аспа-
ра мен Қорағатыныц цү йы с ы көп (Жамб., Мер.).
Кұйық (Жамб., Мойын.). Терең, көп білетін. Ол кісі
негізінде сөздіц цүйығ ы (Жіамб., Мойын.).
Кұйым (Қост., Жан.). Құйма. Лай мен үсац тас ара-
ласцан соц цү йым боп үстап цалады (Қост., Жан.).
Құқ-сұқ (Түрмсм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Қорқытьні-үркітіп. Қ ү ц-с ү ц цылып малын алды
(Түрікм., Мары).
Құладын жапалақ (Қост., Жан.). Құладын, бөктер-
гіден үлкен жапалақ сияқты құс түрі. Ацсацал, мы-
нау отырған цүсты сіздіц жац цандай цүс дейді. —
Бүл цүсты цүладын жапалац дейміз (Қост.,
Жан.).
Құлагымды қатырма (Сем.: Көкп., Ақс.). Құлағым-
ның етін жеме, құлаққа маза бер. Жарайды, енді ай-
цайлап ц ү л ағымд ы цатырма! (Сеім., Көкп.).
Құлағым жоқ (Гур., Маң.). Малым жоқ.
Құлағын алу (Гур., Маң.). Хабарын білу, хабардар
болу. Дэрігерлер осында келеді деген цү лағ ын бү-
гін алдыц (Гур., Міаң.).
Құлақ I (Қ.-юрда: Қарм., Сыр., Шиелі.) Шығырға
піелекті байлайтын сым темір. 28 шелекте 56 цүлац бо-
лады. Қү лацца байланған 28 шелек бірініц арты-
нан бірі айналғанда көп су алынады (Қ.чхрда, Қарм.).
Құлақ II (Ақт., Ырғ.; Жамб., ЭКам.). Арықтың скііп-
кене жырасы, тоопіасъі. Арыцтыц цү лағын ашцан-
нан Кёйін, су егінге жап арцылы тарайды (Ақт., Ырғ.).
Құлақ ІП (Сем., Абай). Қырмандағы астықты қы-
ЗЫлдағаіндіа сұраушыларға беру. Егін жацсы шыццанда
жүртци цүлац беретін (Сем., Абай).
Құлақ IV (Шь
ке бір бөлііт. Тергенде цү лацт а мацта цалмасын
(ПІыімік., Сайр.).
Құлақ V (Гур., Тең.). Қайықтың кіндік ағашы,
212
қайықты бұрып 'отыратын рульдің сабын бекітетін қа-
доа, кіндік агаш, Қайыцты рулъдің сабындағы имек те-
мірді қү лацца өткізді (Гур,, Тең.),
Құлақ ауыз (Түрікм.: Таіп., Тедж., Мары). Жапты
жырып, атызға су жіберетін жер. Қ ү ла ц а у ыз д ы
бекіте түр да шайлаң (Түрікім., Таш.).
Құлақ аш (Қост., Об.). Құлақ сал. Қарағым, сен ме-
нің бүл сөзіме цұ лац аш (Қост., 06.).
Құлақтау (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қауынға жапырақ
біту, осымен байланысты бір құлаіқ, үіп құлақ, ит табан
деген тіркестер айтылады.
Құлақшын (Жаімб., Луг.). Революциядан бұрын
ауылнай, болыстар елден оалық жииағанда беретін ка-
ғаз (квитанция).
Құлдағы (Тау., Қош.). Темендіеігі. Қ у л д а ғ ы кол-
хоз «Қызыл-чолмон» деп аталады (Тау., Қюш.),
Құлдау (Шығ, Қаз., Зай.). Төмен қарай жүру, құл-
дилау. Ол өзен бойымен төмен царай цұ лд ады
(ІПығ. Қаз., Зай.).
Құлмамбес (Қ.-орда, Арал; Орын.: Ад.,Бөр.). Құм-
да есетін басы ақ, жұмсақ есімдік, мал сүйіп жейді.
Құ л ма м б е с т і абайлап царамаса, бетеге екен деп
цалады (Орын„ Бер.). 1
Құлманкөде (Қ.-орда, Арал). Құмды жерде тырбық-
тау болып өсетін осімдік. Сиыр, жылңы сүйіп жейді.
\/ Құлпы (Орын.: Ад„ Бөр.). Кездеменің бір түрі.
ІПығады цыз-боз бала серуенге, Үстіне масаты мен киіп
ңұ лпы (Орын„ Ад.).
Құлп[ы] сап ұрып кету (Жамб., Мойын.). Құлыптау,
бекіту. Мамасеріков үйіне цү лпы с ап ү рып к е-
тіпті. Қү лпы сап ззмөкті ү ры п ңоямыз (Жамб.,
Мойын.).
Құлтұғыр (Қоют„ Жаін.) ПІабан. Қүлтүғыр атца
цамшы көп керек-ац (Қост„ Жан.).
Құлтым балық (Қост„ Жан.). Кішкене піабақ балық.
Біздің көлде ірі балыц та, цүлтым ба лыц та көп
(Қост., Жан.),
Құлтыраңдау (Сем„ Абай). Айла жасау, қулың ету.
Ей, сен цүлтыраңдама, бзрі-бір біз оныңды біліп
цоямыз (Оем„ Абай).
Құлтыш (Қост., Жіан.). Табаи бальщтың кізлкенесі.
Біздің балалар он бес цүлтыш үстапты (Қост„ Жңн.).
Құлық (Түрікм.: Таш„ Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Арба дөңгелегінің төлкесі. — Ба, мынаныц цү лығы
желініп цалыпты (Турікм., Көнеүр.).
213
Құлынд[ы] аяқ (ПІығ. Қаз., Күр., Тар.). ЦІынаяк,,
пгай ішетін іаяқ.
Құльш салдыру (Қост., Жан.). Қүлын тастау. Суыц-
та ыстыцтай су ішіп цұ лын с а лд ыр ыпт ы цара
бие (Қост., Жан.).
Құлып үру (Қ.-орда, Арал). Құлып салу. Есігіме
цүлып ұрдым да, кетіп цалдым (Қ>орда, Арал).
Құм (Түрікм.: Ашх., Таіп., Тедж., Мары). Үлкен
құмыра. Қ ү м ғ а ашытцан ағарған ...әлдецайда артыц
(Түрікм., Таш.).
1940).
ТурІКМвЕ
ІІІІ
?е — хум
(Туркм.-рус.
сл.,
Құмай (Шымк„ Сайр.). Тары торіздео жабайы іпөп-
тің бір түрі. Қой, сиыр міалдары сүйсініп жойді. Қ ұ-
май көбінесе цүмдау жерлерге шығады (ПІымк.,
Сайр).
Құмақ I (Алм., Жам.). Нанның бетіне себетін қара
қоңыр дән (мак). Тандырға жабатын наныца цү мац
сеп (Алм., Жэім.).
Құмақ П (Ақт., Ойыл). Құмды жер. Машина ц ү-
мацца келгенде жүре алмай тоцтайды да цалады
(Ақт., Ойыл).
Құмжілік (Алм., Еңб.), Арықтау, әлсіздеу. Қ ұ м-
ж ілік болған мал жацсы болмайды, сондыцтан жац-
сы бағу керек (Алім., Еңб.).
Құмқант (Қоют., Жан.). Құмшеікер. Дүкеннен бір
кило цү мцант алдым (Қост., Жан.).
Құм секер (Гур„ Маң.). Құмшекер, құмқант. Маған
екі келі цү м с екер шегіп беріц (Гур., Маң.).
Құм шай (Алм., Жам.). Басында бүрпіігі бар, ақ ті-
кендеу ;келетін кұмға шынатын шәп. Басындағы бүр-
шіктерін сыпырып алып, көк шай жасаи іптеді. Бәтіш
цү м шай теруге кетті (Алм., Жам.).
Құмыр (Түріінм.: Таш., Көнеур., Тахта). Суды кәп
іпіетінауру түрі. 0, цүмы р болғыр, суды цоймадыц
ғойі (Түрікм., Конеүр.).
Құмыра I (Сем.; Абай, ¥рж.). Бөтелке, Бұл Батыс
Қазақстанда шөлмек деп айтылса, Ақсуат, Кәкпектіде
цүмыра, Аягез іауданында цүмыра, сауыт бопі екі түр-
лі айтылады. Абай, Шұбартау аудандарында насыбай
'салатын шақшаны, ыдысты да цүмыра деп атайды.
Құмыра П (Түрікм.: Таш., Көиеүр., Тахта). Күрек-
тің, балтаның т. б. сабын орнататын жер (ұңғы). Қара-
қалпақша — цүмыра (Карак.-рус. -сл., 1958).
Құмыта (Алм.: ПІел., Кег.). Шірюей, шыбын-шіркей.
Құндақ I (Қост., Жан.). Шырмауық (нан ашытатын
214
еюімдіқ). Құндақпен нан апіытады. Қүндац тоғайда
көп болады. Қү н д ац сыра жасау үшін керек (Қост.,
Жаін.).
Кұндақ II (ҚоЬт., Об.). Үғымды. Ол кісі эйдік ц ү н-
д ақ кісі екен (Ңост., 06.).
Кұндыз жекей (Жамб., Мер.). Қүңдыздан жасалған
бас киім. Ашубүлақ Қызтуғанмен арасы жүр, басында
ңү нд ы з ж екей жарысып жүр (фольк.). (Жамб.,
Мер.).
V Құнмезгіл (Қост., Жан.). Мезгіл сайын, ауық-ауық.
Бие суды цүнмезгіл ішіп келеді (Қост., Жан.).
Құнық (Жамб., Шу). Сараң. Бүл тым қүның
адам (Жалуйб., Шу).
Құралнас (Сеім., Абай). Құралпы, жас жағынан ша-
малас. Шэкэрім ол кезде ңазіргі біз цү ра лпас жігіт
еді (Сеои., Абай).
Құралық (Түрікхм.: Ашх,, Пөбид., Байр.). Ертөдегі
діии оқу іқұралы, оқулық. Біз не білеміз, ертеден цолда-
рында цү ралығ ы бар адам болмаса (Түрікм,, Ашх.).
Құрамыс I (Гур., Ба<қ.). Ишанаіп.
Құрамыс II (Қост., Жан.). Құрақ, құрасма. Мына
шаңырац цү рамыс болды (Қост., Жан.).
Құрамыс III (Қост., Жан.). Кііпкене құрақ көрпе.
ҒСісі астына ңү ра мы с сал (Қост., Жан.).
Кұранд[ы] ер (Ақт,, Тем.). Арты жалпақ, алды ала-
са, басы қошқар мүйіз болып келетін ер. Қ ү р ан д [ы]
е р эйелдерге лайың (Ақт., Тем.).
Құрапа (Қ,-орда: Қарм., Сыр.). Мәжіліс, кеңес, бас
қосу. Балам, көрші үйде ел ацсацалдарының ңү р а-
пас ы болып жатыр екен, жүр сонда барайық (Қ.-орда,
Сыр.).
Құрбы (Гур., Маң.). Қауын (қауынның бір түрі).
Қ ү р б ы цауын пісті (Гур., Маң.).
Құрғын (Түрікм.: Апіх., Тедж., Мары, Тапі.). Аман-
дасу, ісалемдесу. А, ң ү р ғ ын б ы с ы ң ы з? (Түрікм.;
Таш.). Түрікіменше гургун — дені сау, жагқсы тұру
(Туркім.-рус. сл., 1940).
Қүрдымдау (Сем.: К«юп., Ақс.), Наіпарлау, арық-
тау. Бүл мал ңүрдымдау екен (Сем., Көсш.).
Құрқанат (Қ.-орда,Арал). Түнде іпығатын шыбын-
шіркейдің бір түрі.
Қүрмалау (Қ.-орда, Арал). Қаумалау. Қ ү р ма л а п
жүріп аттарды үстап алдың (Қ.-орда, Арал).
Қүрнау (Түрікм.: Таш., Төдж., Міары). Орнату, құ-
215
ру. Оныц үшеуі цүрнаулы (Түрікм., Тедж.). Түрік-
меяше — гурунмак (Рус.-туркм. сл., 1956).
Құрөзек (Қ.-юрда, Арал). Жас баланың тамақ ау-
руы. Қүрөзек — жас балаға цауіпті ауру (Қ.-юрда,
Аріал).
Құрсағы ауыру (Жамб., Мюйын.). Жаны аіпу, іші
ашу. Ата-енем үйде жатыр деп, оныц кішкене цүрса-
ғы ауыра бастады (Жаімб., Мойын.).
Құрсақ (Тау., Қош.). Тамақ, аю. Жүмысты неге жац-
сылап істемедіцдер, элде цүрсацтарыц жоц па? (Тау.,
Қош.).
Құрсақ шаіпу (Шымк., Сайр.; Алм.: Талд., Жамб.,
Шел.). Жүкті әйелге әкелген пгашу. Бүрынғы кезде
абысын-ажын бір-біріне цү рс ац шашу әкелетін
еді (Алм., Талд.). Тамда цүрсац шашу экелген
эйелдер отыр (Шымк., Сайр.).
Құртамапггай (Орал: Чап., Жы
.). Кішкентай.
Құрт ауру (Жамб., Мер.). Жылқъшың белінен түсе-
тін қүрт. Артқы аяғы сүйретіліп қаліады. Ондай жыл-
қыға қүлағының түбінен немесе белден тотияйын
құятын.
Құрткесек I (Шьгмк., Шәу.) Шымның кесегі, үсағы,
қалдағы. Егін айдаған жерде цүрт к ес ек кеп бола-
ды (Шымк., Ш&у.).
Құрткесек П (Қост., Жан.). Ірі кесөк, кеоек топы-
рақ. Туі Мына жердіц цү рт к е с е г ініц көбін-ай
(Қост., Жан.).
V Құртқа (Шығ\ Қаз., Зай.). Аузы кііпкене, түмсығы
сүйір, семіз балық, еті қылтанақсьпз.
Құртқашаш (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Үзындағы 30—
40 см түсі көкшіл, боздақ, құмдақ жерге іпығатын шөп.
Қүртцашаш майда шаш тэрізді малға жүғымды
(Қ.^орда, Жал.).
Құрты бар сез (Сем., Шұб.). Қулығы, астары бар
оез. Дүкенбайдыц мына айтцаны ц ү.рт ы ба р сөз
екен (Сем., Шұб.).
Құрыпсыз I (Түрікм.: Красновод., Иебид., Жеб-ел).
Түрсіз, кәскінсіз. Алғашцы палътосынан мүнысы ц ү-
рыисыз (Түрікм., Краоновод.).
Құрыпсыз П (Түрікм.: Таш., Кенеүр., Тахта). Күй-
сіә, тұрмыюы шаміалы. Омарды цүрыпс ы з екен
деп ойлап цалған жоцсыцыз ба? (Түрікм., Таш.). Түрік-
мйипіе: групп — іқуа?ггы, ікүйлі (Туркм.-рус. сл.,
1940). взбеікше — цүрбы етиш (Рую.-узб. сл., 1954),
Құсқан бас (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.,
216
Байр.). Барлық жері тікен, адам ұстауға болмайтын,
отынға ғана жарамды осімдік.
Құс қонбас (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Теріскен тәрізді,
бірақ тікенді өсімдік. Құс қонбасты қой, түйе малы
сүйсініп жейді.
Құс мұрын = тоң бұзар.
Құсмұрын төс (Жамб., Мойын.). Шалғы т. б. шың*
дайтын кішкене төс.
Кұстаңдай (Түріікм.: Красновод., Небпд., Тедж.,
Мары). Жапырағында қүстың таңдайы сияқты ернегі
бар, жапырақ тектес өсімдік.
Құстұмсық (Шығ. Қаз., Тар.). Ңайла, жер қазатын
(құралдың аты. Жер тоц болса, цүстүмсыцпен
цаз (ІІІығ. Қаз., Тар.).
Құсхана (Қ.орда, Арал). Мал соятын жер, бойня.
Қ ү с х а н а цаланыц шетіне таман орналасцан (Қ.-ор-
да, Арал).
Құтанай (Қ.-орда, Арал). Құт, өң, кескін. Сыйыр ма-
лы тез арыцтайды, бір күн тац асса, цүтанайы ца-
шады (Қ.-орда, Арал).
Құт қара басы (Түрікм.: Краеновод., Небмд., Ашх.,
Таш.). Жеке басы, кдра баюы. Ол өзініц цүт цара
б асын ғана ойлайды (Түрікм., Ашх.).
Құттық айту (Орал, Жыюі.). Құтты болсын айту.
Құяңқы (Гур., Маң.). Сүтсіз малды айтады. Қүяц-
ц ы түйе, цү янц ы бие (Гур. Маң.).
Құю (Алм., Талд.). Тапсыру, беру. Колхоз сүт пла-
нын түгел цүйды (Алім., Талд.).
Қыбы қану (Жамб., Мер.). Құрышы қану, айызы қа-
ну. Тусаң осындай бо(лы)п ту, цыбымның цан-
ғаны-ай, — депті Бөлтірік Сүранчы батырға риза
бо(лы)п (Жамб., Мер.).
- Қыдығы келмеу (Қ.-орда, Арал). Ренжімеу, кейімеу,
елең етпеу. Ол жайында тіпті меніц цы дығ ы м к е л-
мейді (Қ.чэрда, Арал).
Қыдыраю (Сем.: Кекп., Ақс,). Едірею, Мынау кісі
неғып цыдырайып түр? (Сем., Көкп.).
Қыдыр[а] асу (Алм., Кег.). Тура асып түсу. Қанапия,
Қарабүлацтың биігімен цыд ыра а с айыц (Алм,,
Кег.).
Қыдырмашы (Тау., Қош.). Қыдырымпаз. Ол ц ы-
д ы рмашы кісілерді үнатпайтын (Тау., Қош.).
Қыжак (Түрікм.: Краснонод., Небид., Ашх., Таш.).
Қобыз. Адайларда бүрын цыжац болмаған (Түрікм.),
Ашх.). Түрікменше — гижац (Турим.-рус. сл., 1940).
ИОНІ
217
кіЬьс гачекь (гварс.) — үш піекті, скрипка не гитардың
түрі (Л. Буд., I, 772).
Қыжалат (Алм., Кег.), Ңажет. Отан соғысы кезінде
біраз цыжа лат көрдік цой (Алм., Кег.). Тұрмыс
халім сондай жацсы, ешнэрседен цыжалатым
жоц («Сов. птекіара», 1955, № 25). Алдаберген, жүмыс
артынан маған жолыццын, цыжалат болып тұр-
сыц (Алм., Кег.). Кейде бір нәрсеге ц ы ж а лат бола-
сыц (Алм., Шел.).
Қызыл тұмсық (Алм., Жам.). Пісуге жақындаған
тары. Мынау тары цы зыл тү м с ы ц болып цалған
екен (Алм., Жам.).
Қызыл ұрық (Шымк., Сайр.). Түсі қоңыр ала, іші
қызыл, дәмі тәтті, іпіі қатты қауынның бір түрі. Қ ы-
зы л у ры ц піскен кезде цац айырылып кетеді
(Шымк., Сайр.).
Қызыл үй (Қ.-орда, Арал). Бекет, станция. Ертеде
цызыл кірпіштен салынған осындай үйлерді ц ы з ы л
ү й деп атаған (Қ.-орда, Аріал).
Қызылша (Қ.-орда, Арал). Жерге жабысыңқырап
іпығатын күмда өсетін өсімдік, қой жейді.
Қызылшу (Қ.-орда, Қарм.). Ауа райының колайсыз-
дығынан сиырлардың бүзау тастауы. Еыйыл цыс цатты
болып, сыйырлардыц көпшілігі ц ы з ылшу болды
(Қ.-орда, Қарм.).
Қызыр (Алм., Кег.). Жауыр, қотыр. Меніц мінген
атымныц цызыры бар, ауыстырып басца ат мі-
нейін деп едім (Алм., Кег.).
Қыз тілік (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Жүқа етіп тілген
қауын. Қыз тілікті әйел адамдарға арнап тілеміз
(Қ.-орда, Сыр.).
Қызыл ауыз (Қ.-орда, Арал). Ақ балықтың кііпісі.
Қ ы з ы л ау ы з д ыц цалаштары цызыл, өзі сопац
болады (Қ.-орда, Арал).
Қызылбай (Қост., Жан.). Шөпсіз қызыл құм. Тосын
цұмныц арасында цызылб ай жерлер бар (Қост,,
Жан.).
Қызыл байыр (Түрікм.: Апіх., Таш., Тедж., Мары).
Кең байтақ. Түрікменніц ц ы з ы л байы р шағылын
цоныс еттік (Түрікм., Тедж.).
Қызыл балық (Қ.-орда, Арал). Теңіздегі ірі балық-
тардың (бекіре, шоқыр, қортпа, осетра) жалпы аты.
Қызыл жұдырық (Қ.-орда, Арал). Шөп машина-
ның қуыс күпшегіндегі тісті темір (орысша конечная
ңистерна).
218
Қызыл жүйрік (Қ.-орда, Арал). Ау торын қүрт же-
мес үшін қолданатын дәрі (хромник).
Қызыл пиян (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). Удай імос, жығыла маіс. Қадірбек цы з ы л пи я н
(Түрікм., Таш.).
. . Қызыл тон (Гур., Маң.). Әйелдердің жазғы шаоаны
• (макпалдан тігіледі).
Қыйақ (Қ.-орда, Арал). Басыңда бидайдың дәнін-
дей дәні бар, қүмга шығатьш өсімдік.
Қыйа келді (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Албаты, бөтен
біреу. Осы совхозда басца жерден келген қ ыйа к ел-
д і бар (Қ.-орда, Қарм.).
Қыйар I (Түріюм.: Таш., Тедок., Мары). Қисын,
рет. Несіне әуре боласың, цыйа р ы кеткен іске (Тү-
рікм., Тадж.).
Қыйар II (Орал.: Чап., Жымп.). Бұрынғы жалдама
жұмъгс. Ол жас кезінде бойлай байдың ң ы й а р ы н
істейтін (Орал, Чап.).
Қыйас (Қост., Жан.). Қиял. Біздіц бүл бой жет-
кеніміз цый а сц а түсіп жүрген болды (Қост.,
Жан.).
Қыйбат (Орын.: Ад., Бөр.). Қымбат. Ол кезде ңый-
б атшы лыц еді (Орын., Ад.).
Қыйғаш (Қ.-орда, Арал). Қайшы. Жараның аузын-
дағы жүнін цыйғашпен цыйып, май жағып тас-
тадым (Қ.-орда, Арал).
Қыйғылык үру (Қ.-орда, Арал). Қиғылық оалу. Мен
де болмастан цасарысып, цыйғ ылы ц үрдым (Қ.-ор-
да, Арал).
Қыйқана (Жамб., Жуа). Әр нәрседеи жинаған
қиқым.
Қыйқызыл (Сем., Абай). Насыбай, кейде ащы теме-
кіні де осылай атайды. Ацсацал, цыйцы з ы лы ңы з
болса, беріңізші! (Сеім., Абай).
Қыйма I (Жаімб., Жам.). Сүт (түйенің сүті). Түйенің
цый масы цою болады, одан шүбат жасайды (Жамб.,
Жіам.).
Қыйма II (Сөм., Абай). Бас ауруы, бастың сақинасы.
Оның цый ма с ы бар еді, цазір ауырып отыр (Сем.,
Абай).
Қыймай (Тау., Қош.). Жаңа сойылған малдың ііпін-
дегі қаны мен майын араластырып, ішекке салып пі-
сірген шұжық. Оны кей жерлерде ішцан деп атайды.
Қыймай дәмді тамацтардың бірі (Тау., Қош.).
Қыйсап қылу (Алм., Талд.). Сұрастырып көру. Жо-
219
ғымды цыйсап ц ы с а м деп таба алмайын (Алм.,
Талд.).
Қыйсары (ПІығ. т . , Зай.). Темеіь: ахорка.
Қыйтақ (Жамб., Шу). Атыздың іппндегі кііггкене бір
бөлігі. Жерді суғару ушін бөліп-боліп к,сю;Д’ ы й т а ң-
т ың бір жағы су ішіпті (Жамб., Шу),
Қыйторқу (Алпи., Талд.). ПІатак;. Маған сен сондай
ңыйторңумен келген екенсің (Алм., Талд.).
Қыйту (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Қиқу. Шеңгелдің ар
жағынан ңыйт у салып цоянды айдайды, біз алды-
нан тосып жатып атамыз (Қ.юрда, Сыр.).
Қыйтырқы (Жамб., Тал.). Қу. Мына баланың ң ы й-
т ырңысын ңарашы (Жаміб,, Тал.),
Қыйуасыз (Жамб., Тал.). Жөнсіз, орасан. Мал
ңыйу ас ы з семірген (Жамб., Тал.).
Қыйық I (Оріал, Қаөт.). Тілім, үзім. Бір ңыйы ң
нан берсейші Қабдошңа (Орал, Қазт.).
Қыйык П (Орал, Чап.). Қыйықты етіп жасалған
үйдің шатыры. Колхозшылардыц біразы ңыйыцты
үйде түрады (Оріал, Чаіп.). Хакімнің ңыс бойы барып тұ-
ратын жері Губернатор көшесінің бойындағы биік бас-
ңышы бар жасыл ңыйыңты эдемі үй (X. Есенжанов.
Ақ Ж., I, 8).
Қыйықша (Жамб., Мер.). Өте жұқа қылмай жайып,
қиық қылып майға пісірген нан, Шелпектен көрі ка-
лың. Үйіне келген ңонаңтарға ол цыйыңша пісіріп
жіберді (Жіамб., Мер.).
Қыйын I (Тау., Қош.), Мол, кеп. Былтыр осында
цыйын шыбын болып еді (Тау., Қош.).
Қыйын П (Сем.: Көкп., Агқс.). Оте, аеа, тьгм, тіпті.
Мен ол кісіні ңыйын жаңсы көруші едім (Сем., Ақс.).
Қыйын түсу (Түрікм.: Тапі., Тедж., Мары, Ашх.).
Қиын болу. Осы іс маған ңыйын тү с і п түр (Тү-
рікм., Таш.).
Қыйындап қалу (Тау., Қсип.). Қияальш қалу, Біл-
меймін, өзіміз ңыйындап цалмасац жарайды
(Тау., Қош.).
Қыйысу (Қ.-орда, Арал). Кескілесу, соғысу. Бірін-
бірі аямай цы йыс ып жатңан жерінде үсталыпты
(Қ.-орда, Арал).
Қыйырдақ (Гур., Маң.). Балықтың жұлыны.
Қынырдың қылаңындай тап болу (Гур., Маң.). Ойда
жосқта, ікектен түскендей тап болу.
Қыйыс етсе (Сем., Абай). Қит етсе. Бүл сөз цымс
етсе болып та айтылады. Осы аудандарға көрпіі жер-
220
лерде (Талдықорған облысының солтүстік шығысьгнда)
цыйып етсе форыасы да қолданылады. Ол цыйыс ет-
ее, даусын көтеретін болыпты (Сем., Абай).
Ңылагай (Қост., Жан.). Шортанның ең кішісі. Те-
кеде цылағай көп-ац (Қост., Жан.).
Қылап I (Түрікм.: Краановод., Небид., Жебел,,
Ашх.). Кір, ңыліау. Кітапца грамм цылап тигізбейді
(Түрікм., Красновод.). Түрікменше — гылав — бүлдіру,
арандату (Туркм.-рус. ол., 1940).
Ңылап П (Сем., ¥рж.). Пъгсық, пгирақ. Ол бір қ ы-
лап жігіт (Сем., ¥рж.).
Қылап ІП (адам) (Алім., ¥йғ.). Екіжүэді, жағымпаз
адам.
Қылапат (Алм., Ш-ел.). 1. Алдау, өтірік. Қылапат
айту (өтірік айту). Бізде цы лапат айтатын адам
болмауға тиіс (Алм., Шел.). Қылапат сәзі араб тілінде
де осы мағынада қолданылады; 2. (Жамб., Мойын.).
Пәле, зорлық. Жігіттщ жақсысы қалпы айтпайды, қ ы-
лапат салмайды (Жамб., Мюйын.).
Қылау (Шығ. Қаз., Зай.). Кішкене жылтыр, қабыр-
шақ тас. Алтайда кейбір жеірлердің бетінде кіпікене
қабыршақ тастар жатады. Мынау уылау жацсы
екен (Шығ. Қаз., Эай.).
Қылаулау I (Гур., Маң.). Қылпылдау (пышақтың,
үстараіның, балтаның жүзі туралы). Ағаш жонып ы-
лау лап тұрған пышағымды моцатып тастарсыц
(Гур., Маң.).
Қылаулау П (Ақт., Шалқ.). Тазалау, шөп-шалаңнан
арылту. ПІала цызылданған тарыны цылаулайды
(Ақт., Шалқ.).
Қыл аяғы (Тау., Қош.). Еңақыры, Қ ы л аяғ ы кү-
рекке саптан бастап неше түрлі нэрселерді жасаймын
(Тау., Қош.).
Қылғүна !І қүлғана (Жамб., Шу). Мойынға жара
шыгып, іріңдеп жазылмайтын ауру.
Қылғыма (Жамб., Шу). Қылтамақ, Жацында бір
туысымыз цылғымадан цаза болды (Жамб., Шу).
Қылды бақыр (Қ.-орда: Сыр., Жал.)? Тік шелек.
Балам, цылд ы б а цы рд ы ал да, екі шелек су экел
(Қ.-орда, Сыр.).
Қылды қазан (Орал: Чап., Жыімп.). Кіпікентай
қазан.
Қылдырмаіптай (Орал: Чап., Жымп.). Өте жіңішке.
Қылжан (Ақт., Ойыл). Қын. Байцасам, цылжа-
ны шіріп кетіпті (Ақт., Ойыл).
221
Кылқа (Сем., Абай). Күзде туған кенже лақ. Мынау
цыл^ацды соятын болған екенсіц, семіріп цалыпты
(Сем., Абай).
Қылқау (Гур., Маң.). Кекепі, тұттықпа.
Қыл мойьшы ішінде (Қ.-орда, Арал). Жылқы малы-
на айтылады, күйлі, қовды д, м. Жануар цыл мойы-
н ы ішінде екен, сеніп мінуге болады (Қ.-орда, Арал).
Қылөңеш (Қоют., Жан.). Қылтваімаіқ. Қ ы лө ц еш
болып тамац іше алмай жүр (Қост., Жан.).
Қылпын (Талд., Қоғ.). Бидайдың қауызы, қабығы.
Қыл сәтен (Жамб., Қор.). Тыс киімге лайык, судыра-
ған мата.
Қылтақтау (Жамб., Шу). Торлап үстау. Бүркітті
цылтацтап үстайтын бүрын (Жамб., Шу).
Қылтықбоз (Жамб., Тал.). Арпа тәріэді өсімдік.
Қылтыцбоз арпаға үцсайды (Жамб., Тал.).
Қылуа (Қ.-орңа, Арал; Жамб., Тал.; Ақг., Шалқ.;
Алм., Шел.). Вұзық іс, қылмыс, әрөкет, қылық. Жо-
марттыц істеген цылу асы жаман (Қ.-орда, Арал).
Оныц колхоз мүлкін цылу ағ а үшыратцаны үшін
цылуаларыныц беті ашылды (Ақт., Шалқ.).
Қылша I (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Мойын.) Қызыл-
іпа. Қарауыцдағы жеті-сегіз атты цы лшағ а жіберге-
ніц не? (Жамб., Шу).
Қылша II (Жамб.: Мер., Қор., Шу). Тастақты жерге
шыгатын текесақал сияқты тарам-тарам болып өсетін
өсімдік. Қ ы л ш а н ы көктей отца жағып, күлін на-
сыбайға салады (Жамб., Шу).
Қыліп|а] арық (Шымк., Қызылқ.), Егіс даласьпіа
тарайтын үсақ арықтар. Суармалы бидайды цыл ш[а]
а р ы ц_ арцылы суарамыз (Шымк., Қызылқ.).
Қылы I (Гур., Маң.). Терезенің шынысы. *Аш бетіц
терезеніц ц ы лы с ы н д а й» деп өлец айтушы едік
(Гур., Міаң.).
Қылы П (Қост., Жан.). Шелек. Қ ы л ы н ы алып
кел, су экелсін (Қоют., Жан.).
Қылы Ш (Жамб., Жам.). Қыйлы, әр түрлі. Қарын-
даш берсец, цылы сын ан бер. Магазинде цыл ы-
цылы товарлар бар. Вір цылыадамдар келді
(Жамб., Жам.).
Қылышбау (Гур., Маң.). Күміс белбеу.
Қымғұт-шымгұт (Қост., Жан.). Айғай-шу. Қ ы м-
ғ ү т-ш ы мғүт деген сөз үй ішінде бассыздыц, алалыц
болғанда айтылады (Қост., Жан.).
Қымсыз (Шығ. Қаз., Тар.). Қымсынбайтын, мызғы-
222
майтын. Қ ы мс ы з адам, цы м с ы з берік (Шығ. Кдз.,
Тар.)-
Қымыз мұрын (Жамб., Мер.). Биені байлапаінда бі-
рінпгі ріет ішетін қымьгз. Ауылдастарымыз цымы з
му р ы н ғ а чацырмадыц деп өкпелеп жатыр (Жамб.,
Мер.).
^Қымырылу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Қысылу.
Балалар, цы мы ры л май, саспай жауап бергін
(Қ.-орда, Сьтр.).
Қынулы I (Қ.-орда, Арал). Нық, мұқият. Сен одан
аласыцды цыну лы сұра (Қ.-орда, Арал). Скориков
оны Рига госпиталына жіберуге царсы болса да, брига-
да мен полк дэрігерлерініц цын у лап цолға алуы-
мен кетіп цалды (Ә. Нұроі., Курлян., 358).
Қынулы II (Орын.: Ад., Бөр.). 1. Қайратты, жігер-
лі, әлді. Бұл цын у лы жігіт (Орын., Бер.); 2. ЬІңгай-
лы, ебдейлі. Ол эр іске цыну лы. Ол цыну лы ба-
ла (Орын., Ад.).
Қынынан шығу (Жамб.: Шу, Мер., Лут., Қор.»
Мойын.). Бидайдың бас алып қабығынан шыға басгауы.
Бидай цынынан шыға бастаған кезде біз де жет-
тік (Жамб., Мер.).
Қын (Жамб., Шу). Кеюесін, (қырсьпқ. Құсшы деген
елдіц цызылдан сымы болады, Ацша деген елдіц сөзі-
ніц цыцы болады (Жамб., Шу).
Қыңу (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Мары). Қорқу, сескену. Жылан дәуіттен цатты цыца-
д ы (Түрікм., Аіпх.)... Жецгесіне ызаланып царап еді.
Бірац Ацбала цыцбад ы (Ә. Нүрп., Ңан мен
тер, 182).
Қыңыр жату (Тау., Қош.). Сүттің сепаратоірдан
ыдыоқа қыңыр ағуы. Тегенені цойғанда сепаратор сүті
цыцы р жатыр (Тау., Қош.).
( уҚып-қызыл (Алм., Жам.). Жап-жас, өрімдей, бүл-
Дфпгінідей. Кешке осы ауылда ц ы п-ц ы з ы л жігіт-
тер тамаша жасайды (Алм., Жам.).
Қьшық (Шымк.; Мақ., Сайр.). Бидай, тарыны
ұшырғанда қалған ұсақ-түйегі. Қ ыпыц боп ұшып ке-
тіпті де (Шымк., Мақ.).
Қыпы қану (Гур., Маң.). Құмары қаму, құмардая
шығу. Нұрекец эцгімеден цыпыцды ц анд ы р а р
(Гур., Міаң.).
Қыра көрсету (Гур., Маң.). Қыр көрсету.
Қырбасы (Қост., Жан.). Арық, жүдеу. Еті цашцан
малды, адамды цы рб асы деп атайды (Қоаг., Жан.).
223
Ңчііі
Ңырда (Түрікм.: Красновод., Небид., Жебел). ¥сақ
аіңдга. Қырда пүлыц бар ма? (Түріікм., Краснавод.).
Қ ы рд ас ын сұрағандарға: «Қ ы рд а да ацша бо~
лып па, ецбектеніп цайта санап берерлікке», — дейді
(«Жүмыешы», 20. VII. 45).
Ңырдалау (Түріюм.: Красновод., ІІебид., Жебел).
Ақшаны үсаіқтау. Манағы бір мзнетті цы рд а лат-
тыц ба? (Түрікм., Красновод.), Азербайжанпіа —
хырдаламаг (Азерб.-рус. ол„ 1962). —үсақтіау
(А. Бор„ 221).
Қырқай I (Алм., Кег.). Барлығы, шетінен. Меніц
балаларым сабацты цырцай жацсы оцыйды (Алм.,
Кег.). .
Ңырқай П (Алм., Кег,). Ылғи, қырқа, үнемі. Әнуар
сабацты цырцай жацсы оциды. Олар жүмысца ц ы р~
цай келді (Алм., Көг,).
Ңырқары (Түріікм.: Таш„ Көнеүр., Тахта). 2,5 ки-
лограмдық өлшем. Ңарақалпақша: ағары — 67 грамға
тең өлшем (Карак.-рус. сл., 1958).
Ңырман түп (Жамб., Шу). Ңырманда ең соңғы жа-
тында қалатын астық. Екі кісі ортац болса цырман
түпті астыцты айдап, сугарған кісі алады; ц ы р-
ман түпті сүрап келгендерге де береді (Жамб., Шу).
Ңырма табақ (Жамб., Шу). Ағаштан жасалған жұ-
қа табақ.
Қыриу (Шығ. Ңаз., Тар.). Әл, қуат, күш. Қы р пу ы
кету: Қартайған адамныц цы рпу ы кете бастайды
(Шығ, Ңаз., Тар.).
Ңырсымал (Алім., Кег.). Қыраң. Меніц баццан
цойым цы р сыма л жерде жатыр (Алм,, Кег.).
Ңыршылу (Алм., Шел.). Жалқаулану. Ол басында
цыршылып жүріп артынан түзелді (Алм., Шел.).
Ңыршу (Ң.орда: Сыр„ Жал„ Ңарм.). Жердің ңыр-
тысын алып тегістеу, тазалау. Егіске шығар алдында
цырманды цы ршып тазалау цажет (Ң.-орда, Жал.).
Ңыршылған (Сем„ АбаЙ). Ңьгрқылған. Қостюмніц
жеці цыршылған екен (Сем„ Абай).
Ңырық қашпада (Тау„ Ңош.). Ңырықтың үстійде.
Оныц жасы цырыц ц анш а д а (Тау„ Ңош.). Сан е(сім
мен цаншада еезі тіркесе келіп болжаулың мәнін
береді.
Ңырым-шырым (Гур„ Маң.), Ырым-жырым., Мен
ц ыр ы м~ш ы рым дегенді кеп білмейтін адаммын
(Гур„ Маң.).
524
Ңыс әуесінде || қыс ауасында (Қост„ Жан.). Қыста,
^ыстыгүні. Қ ы с з у е с ін д е мал Қарацұмда болады
(Қост., Жан.).
Қысқантай (Орын.: Ад., Бөр.). Қысқа, кішкентай.
Ізтілеу мен ҮлбикенІц айтысы цысцандай (Орын.,
Ад.). .
Қысқарша (Жамб.. Шу). Мойын жағы жіңішкелеу
мыстан жасалған ілай қайиататыл ыдыс.
Қысқаш I (Жамб.: ІПу, Мер., Қор., Жуа.).
Шоқ қысқьші. Қысцашпен цысып сал (Жамб.,
Шу).
Қысқаш II (Орын.: Дд., Бер.). Атауыи. Шу ауда-
нында сапсалғы (қ.) делінеді.
Қыстақчы (Жамб., Тал.). Жатақшы. Вүрын кеиіе
алмай цалған кедейлерді қыстаучы дейтін едік
(Жа-мб., Тал.).
Қыстам (Орын.: Ад., Бөр.). Тың жердің екінші жы-
лы айдалуы. Қ ы с т а м ы ц бар ма быйыл шашатын
(Орын., Бөр.).
Қысас (Шьтмк,, Қызылқ.). Қас, қастық. Өзімен ылғи
болыстыцца таласцаны үшін цыс ас болып жүре-
тін (Шымік., Қызылқ.).
Қысыр аңыз (Жамб., Шу). Айдалмаган, егін егілме-
ген жер.
Қысырпая. Тыңайтылган жер (Досқ. қ. тіл. ж. ер.,
II б., 1955).
Қыт (Түріюм.: Красновод., Нёбид,, Ашх., Мары,
Тзіш.). Аз, тапшы, жеткілііксіз, Тущы су ц ыт балған-
сын Бакуден тасиды (Түрікм., Краонювод.). Түршкмен-
ше — гыт (Туркм.-рус. ел., 1940), қарақалоақша — цыт
(Карак.-рус. сл., 1958) С-і кытъ (түрікше) — жеткі-
ліксіз, таішты (Л. Буд., II, 39).
Қытық (Алм., Еңб.). Жеткіліксіз. Мына кездеме
цыт ыцт а у, сондыцтан одан жейде тігуге болмай-
ды (Алм., Еңб.).
Қьпп керпіш (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Күйдірген
кірпіш. Қыстыц тамын цыш к е р пііи т е н салған
(Ақт., Ырғ.).
Қыш табак (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Күйдірген кір-
пінгген жасалған табақ. Қ ы ш табац осы күндері
магазинге сирек түсетін болыпты (Қ.-юрда, Сыр.).
Қь
а (Алім., Кег.). Қурай тэріаді, май алынатын
III
дақыл. Қышаныц майын мемлекетке тапсырамыз
15—59
225
(Алм., Кег.). Мына дацылдарды егу үсынылды: жүгері,
цыша, тары (<Ооц. шекара», 21. VII. 55).
Қышау (Алм.: Жам., Қачзқ.). Қыстау, зорлау. Бала-
ны цышас ац болды, тегі бэрін айтады (Алм., Жам.).
Қь
1111
^аш (Алм., Гв.). От қозғауға және үстауға
арналынған құРал* Қ ыш цашт ы цайда цойдыц са-
мауырта көмір салатын (Алм., Гв.).
Қышылды (Қост., Жан.). Мықты. Машиненіц ішін-
дегі задбор ц ышы лд ы болса жацсы жүреді (Қост.,
Жан.).
Қышылы кету (Гур., Тең.). Былғары етіктің өңі ке-
ту, еңсіэдену. Қышылы кеткен былғары, жаца киген
етіктіц бірте-бірте қ ышылы кет е бастайды (Гур.,
Тең.).
Қышьш (Гур., Маң.). Оолтүстіктен іоогатын теңіз же-
лі. Оның кгүшті түрін цара цышын деңді. Қара ц ы-
шын — теціз апатын төндіретін ец цатерлі желдердіц
бірі (Гур., Маң.).
Қыю I (Қ.-орда, Арал). Қыру, өлтіру мағынасыінда.
Ац сүццар цүс цашан да болсын цый яды ғой (Қ.^ор-
да, Арал).
Қыю П. (Жамб., Піу). 1. Түскиіздің піетіне жүргіз-
пен жиек; 2. (Түрікім.: Ашх., Мары, Таш.). Тонның
сыртқы жиектеріне, жауырыныіна оалынған барқыт ма-
тіалоар. Базарда цыюы бар тондарды да сатады (Тү-
рікм., Таш.). Қарақалпақша — цию (Карак.-рус. сл.,
1958).
Қыяр (Гур., Бақ.). 1. Жалдама жүмьгс, кэсіп. Ол
байдыц ц ы ярын істеп, цүлдығында болған, Бүрын-
ғы уацыттағы байлардыц ц ы я р ы емес, бүл колхоз-
дікі, жацсылап істе (Гур. Бақ.). 2. Ауыс. Үздіксіз, үне-
мі, ылғи, аянбай деген мағынада. Қ ы я р істеу, жү-
мысца ц ыяр цатысу (Гур. Бақ.).
л
Лабаз (Қ.-орда, Арал). Балық қаібъглдайтын орын,
мұнда әрі балық түадайды. Балыцшы балыцты цайыц-
пен лабазғ[а] зкеп тапсырады (Қ.чэрда, Арал).
Лабанымен (Алм., Еңб.). Барлығы, бүтіндей. Тау-
дыц бетіндегі көшкін тастар лабайымен цүлай-
ды. Кейде биік таудыц бетіндегі цар далабайымен
цүлап түседі (Алм., Еңб.).
226
Лақа (Қ.-орда, Арал). Жайынның кішілеу түрі,
бауыры теңбілдеу қоңыр балық. Онан соцғы біреуі л а-
ц а балыц, Басында айдары бар саца балыц (Қ.-орда,
Арал).
/ХЛақажда (Алм., Кег.). Таяу арада, аз уақыттың
ішінде. Колхозға ауданнан әкімдер л ац ажд а келу-
ге тиісті (Алім., Кег.).
Лакқа (Қ.-орда, Арал). Күлдірғіш.
Лақса (Жамб.: Мер., Луг.). Тікеннің түрі. Лац с а-
н ы ц биіктігі тұсардан келеді, жапырағы жарбыйып
шығады, жүлғанда ағарып сүт шығады, Оны. түйе жей-
ді. Л ац с а жеген түйе өркеші үш аптада тік тұрады
(Жаміб., Лут.).
Лақы-мүқы (Сем., ¥рж.). Ескі-құсқы. Лац ы-м ү-
ц ы киімді де киіп жүре беру керек жастыцта (Сем.,
¥рж.).
Ламайлау (Алм., Шел.). Быггыстыру. Л а м а й л а-
ған ас, ламайламай отыр. Көжеге тарыны, цо-
нацты цосып, ламайлады (Алм., ИІел.).
Лапқой (Қ.-орда, Аріал). Өтіржпгі, >боіс сөзді, мыл-
жың. Ла пцой адам (өтірікші аідаім). Оныц өзі лап-
цой екен (Қ.-орда, Арал).
Лапылдауық (ІПығ. Қаз.: Күр., Зай.). Қалтқьт, қал-
қыма, аудың қалқыма агапгы. Балыц аулайтын ауға
лапылдауыц байлады. Әрбір ауда лапы л-
д ау ыц болады (Шығ. Қаз., Күр.).
Лапыт (Шығ. Қаз., Зай.). Беталды, лағып сөйлеуші,
Ол бір лапыт адам (Шығ. Қаз., Зай.).
Лары (Орал, Чап.). Астық сақтайтын жәшік.
Лахат (Қост., Жан.). Ақымның бір түрі. Досжан
марцүмныц лахаты кец болып жацсы цазылды
(Қост,, Жан.).
Ләблеме (Шымк., Мақ.). Қызылпіа. Лэблеменіц
үлкені екі килодан да артыц болады (Шымк., Мақ.).
Ләген (Ақт., Ойыл.; Орын.: Ад., Бөр.). Қол жуатыд
жөңіл шылапшыін. Бала, лә г өн м ен су экеліп, кіісі-
лердіц цолына су цұй (Ақт., Ойл.).
Ләгөр пышақ (Орал: Жөн., Чап.). Үлкен пышақ.
' Ләйлі I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Өнерлі.
сауыққой. Ол өзі лзй лі жігіт (Түрікм., Көнеүр.). Қа-
рақалтсақша ләйлі — көңіліді, көңілдендіргіш (Карада-
рус. сл., 1958).
‘ Ләйлі П (Орын.: Ад,, Бөр.). Самауырьпшың астын-
дағы поднос. Л э й л ін і жацсылап сүрт (Орын., Бер.).
227
Ләмбөк (Орал.: Чап., Жыж). Қара, жылтыр оатин.
Жылтырақ жамылғаны ңара лэ мб өк (Орал, Чап.).
Ләпай таптырмады (Қост., Жан,). Қоныс таптырма-
ды. Кешегі ауылдың өзі лапай таптырмады
ғой (Қост., Жан.).
Ләп-лэп (Қ.-орда, Арал). Асыранды қазды жемге
шақырғаіңда, айтылатын одағай ісоз.
Ләппай (Түрікм.: Красновод,, Небид., Ашх., Таш.,
Мары). Мақұл, құп болады. Бір зат айтса, лэ ппай
дегеннен басқа жазың жоң. (Түрікм,, Ашх.). Түрікмен-
апе — лепбей (Туркм.-рус. сл.,
(Узб.-рус. ол., 1959), қараіңалаіақшіа — ләббэй (Карак.-
рус. сл., 1958), ляббейкь (араб.) — мен дайын,
құп (Л. Буд., П, 187).
Ләпсі тарту (Ақт., Қараб.). Нәпсі тарту.
Ләрен (Шымк., Мақ.). Тостаған (кішкене аяқ). Ше-
ше, л э р енд і бер, балаға ас берейін (ІІГыімік., Мақ.).
Леген (Жамб.: Мер., Луг., Тал.; ІПымк., Оайр.). Ет,
т. б. саліатын жайпақ таібіақ. Етті л е г е н г е сап экел
(Жамб., Мер.). Келген миманға етті, күлшетайды л е-
ген г е салып береміз (Жаімгб., Тал.). Л е г е н д е цатыр-
ма түр (ІПымк., Сайр.).
Лекеш (Жам„ Тал.) .Балалар ойынының түрі, әйкел
(қ.). Ңаратай мен Досым лекеш ойнап жатыр (Жамб.,
Тал.).
Лекіру (Гур., Маң.). Молаю, квбею. Қүдьщтыц суы
ле к ірд і, судың көзі л е к ір і п, шапшып шыңты
(судың көзі лек-легімен птаппіып шықты). Жаңбыр жау-
са, көлдің суы лекір е бастайды (Гур., Маң.).
Лепмай (Түрікім.: Красновюд., Небид., Ашх., Тадж.,
Таш.; Гур., Маң.). Керосии. Қүтыдағы лепмайды
цүйып ал да, босат (Түрікм., Атпх.). Қарсы промсылын-
да леп май атаулы болмай отыр («Қарабұғаз көл
ясұмысшысы», 7. VII. 37). Дүкенге лепмай түсіп жа-
тыр екен, содан он литр лепмай экелдім (Гур., Маң.).
Тас көмір, түз бен жэне бар, Өндірістері осылар, леп-
май, мүнай сияцты көмбелер жүр көрінбей, О да бір
күн ашылар (Сэттіғұл ақын).
Лепілдек (Ақт., Ырғ.). Беті ашық лампы (мойын-
сыз, решөткесіз лампы, кіпгкене лампы). Бүрын базар-
дан алып келгенде л еп і л д ек шам жағатын едік.
Қазір Совет өкіметінің арңасында лепілдектіЦ
орнына электр шамы жағылатын болды (Ақт., Ырғ.).
228
Лепіс (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Ниет, қүлқы. Қой онъщ лепісі жаман (Түрікм.,
Көнеүр.).
Лоққа (Сем., Абай). Жылқьпіьщ шоқтығынан бола-
тьш ауру. Өткен жазда ферма бастығының аты ло ң-
ңадан. өлді (Сем., Абай).
Лоқкыға түсу (Гур., Маң.). Сөзге еру. Л оңңығ а
тү с у — жаңсы адамның ісі емес (Гур., Маң.).
Лекет (Қоот., Жіан.). Соқаның жүзі. Мына соңаның
лөкетін таптатып алу керек екен (Қост., Жан.).
Лөңгі (Алм., Шел.). Беторамал, бет сүртетін орамал.
Әке, ңонаңңа л өң г і алып бер (Алм., Шел.). Бүл сөз
ігареы тілінен ауысқан, онда лунгі — белге буынатын
шүберек орамал я шалма (Кр, персидско-руоакий сло-
йарь, 1931).
Лут (Түрікм.: Ашх., Красновод., Небид., Тедж.,
Мары, Байр., Таіп.). Өте, шамадан тьгс. Кеше кеште
лу т пиян болыппын (Түрікм., Аіпх.).
м
Мажаурау (Тау., Қопі.). Қалғу, маужыріау. Сенің
мажаурап үйңъщ келіп отыр ғой (Тау., Қош.).
Мажыра (Қ.чурда, Арал). Қалып, жай. Су кәйтіп,
мажырасына келе бастайды (Қ.^оріда, Арал).
Мазаң (Қост., Жан.). Мазасыэ. Осының өзі көп жы-
лайтын ма з аң балі[а] екен (Қост., Жан.).
Майқан I (Ақт.: Жүр., Шалқ.; Алм., Шел.; Орын.,
Ад.). Қырманда ңызылдайтын астьщ үйіндісі. Мына
түрған майңанды кззір желге күрекпен атамыз
(Ақт., Шалк,.).
Майқан II (Қ.-орда, Шиелі). Кіршш кептіретін алаң.
Қүйылған кірпіштер майңанд а кептіріледі. Кір-
пішті кептіру үшін майңанды ңолайлы жерге жа-
сайды (Қдорда, Шиелі).
Майңандау I (ПІымк., Сайр.; Сем., Абай; Шығ.
Қаз.: Тарб., Күр., Зай.; Алм., Кег.). Бидайды, шеп-ща-
лаңиан тазарту. Шарлау (қ.). Бидай жел болмай май-
Ңан д а л май түр (Шымж., Сайр.). Бидайды май-
Ңандағаннан кейін үкіметке тапсырамыз (Алм.,
Кег.). Бидайды майңандамасасу өтіп, шіріп кете-
(Алім., Шел.).
Майңандау II (Жамб., Шу). Сабанын алып тастап,
І®опан аралаіс бидай іб&сын ‘бастьгру.
229
Майлық (Қ.чорда: Қарм., Арал; Ақт., Ырт.). Жы-
лым (қ.) салуға қолайлы балығы мол жер. М а й л ы қ
басы толған балыушылар (Қ.-орда, Қаірем,). Балыңшы-
лар майлыцңа жацындап цапты (Ә. Нурп., Қан
мен тер, 68 бет).
Маймақ (Жамб., Шу). Түйенің ауруы. Түйе көп тү-
рып ңалса, май мац ауруына тап болады (Жамб.,
Шу).
Майпаздау (Қост., Жан.). Таагау, баса кэкте-у.
Жайымен майпаздап басып бара жатңан кім?
(Қост., Жаін.).
Майраңдау (Гур., Маң.). Қиоаңдау. Майрацда-
май түзу отыр (Гур., Маң.).
Майсадай (Қоют., Жан.). Дәрінтен, мадақтап. Осы.
эцгімені майсадай цып айтып еді (Қаст., Жан.).
Майтаба (Орын.: Ад., Бөр.). Байтаба, жүннен тоқып
яоаоагал шүлгау. Майтабаны түйе жүнінен жаса-
са, жылы болады (Орын., Бөр.).
Май түймепі (Түріікм.: Крастговод., Неібид., Таш.,
Тадж.; Гур., Маңғ.). Егін алған ікездердегі келіге тіары-
іны түйіп, қаймақ, май қосып жасайтын тамак.
Майшагыр (Қост., Об.). Шөп аты. Майшағыр бү~
тацсыз, жапырацсыз бойы бір царыстан жарты аршын-
ға дейін болады. Майшағыр шөпті жылңы ғана
жейді, басца мал жемейді (Қост., 06.).
Майшолпы (Қ.орда: Сыр., Жал.; Сем.: ¥р., Мақ.).
Кеикір (іқ.), кепсер (қ.). Бауырсацты майшолпы-
мен сүзіп алыцыз (Қ.-юрда, Сьгр.). Майшолпы да-
уалда ілулі түр (Оем., ¥р.).
Мақаупес (Қост., Жан.). Жарымес. Осы жігіттіц өзі
нағыз мацаупес жігіт (Қост., ^Қаін.).
Мақсүс (Ақт., Ырғ.). ¥қсас, түстес. Күнтаза Бэжен-
ге мац сү с екен (Ақт., Ырғ.).
Мақсым I (Жамб., Жуа.). Бидай, тары коже, т. 6.
дәнді егістен жасалатын ішімдік.
Мақсым II (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал). Дін осқу-
ындағы шшсірт. Мен мац с ы м болып жүргенде діни
кітаптарды ғана оцыдым (Қ.юрда, Қарм.). Ол цожаға
маңсым болып жүрді (Қ.-орда, Арал).
Мақы (Гур., Маң.). Қате. М а ^ы] іс, мац ы жібер-
меу (Гур., Маң.).
Мақы жібермеу (Гур., Маң.). Жаңылмау, қателес-
пеу.
Мал-тегі (Ақт., Шалқ.). Мал-жан. М а л-т е г і л е~
р іц і з аман ба? (Ақг., ПЬалқ.).
230
Мал тоқтату (Жамб., Қор.). Мал сатып алып сауда
жаоау. Молла Барат деген өзбек Қүлжа тағы басца
чзһріге барып, ма л тоцтат ып, сауда жасайды
екен (Жамб., Қор.).
Мама !мам[а]ағаш (Алм.: Талд., Кег.; Жамб., Шу).
Қадіа ағаш, есіктің алдына ат, көлік байлау үіпін жа-
сальгнғіаи іағаіп. Ма лг[а] а ғ а шц а ат байлаймыз
(Алм,, Кег.). Түсейік,— деп ат басын м а м{а] ағ ашца
царай бүрды (Б. Сақ. Біз де бал. бол., 198). Атын м а-
м а ғ а байлап үйге жедел кіріп кетеді (Жамб., Шу).
Мам(а] ағаш — мама.
Мамаданалық (Жамб., Тал.). Алдамшылық, қулық.
Сен маған мамаданалыц цылма. Мамадана-
лыцт ы кісі көтере алмайды (Жамб., Тал.).
Мамадандық (Шымк., Сайр.). Қулық. Сен маған
мамадандыц цылма (Шымік., Оайр.).
Мамыр (Алм,, Кег.). Қойда болатын аурудың аты.
Қойдыц буыны ауырып, мамырлап жур(е] ал-
майды. Қойда ма мы р ауруы жаі кездеседі (Алм.,
Кег.).
Манақа (Алм., Жам.). Мәніс, мағына, себеп. Сеніц
бүл кекетуіцніц артында бір манаца бар ғой (Алм.,
Жам.).
Манашы (Шығ., Қаз., Зай.). Тырмашы, егіндік жерді
тырімамен гегістеутііі. Мзмидолла — манашы, ол бү-
гін 8 гектар жерді маналады (Шығ., Қаз., Зай.).
/Маидала (Түрікм.: Кріаановод., Ашх., Небид.,
Таш.). Сырт киімдік матаның бір түрі. Бүрынғы әзір-
дегі м а н д а л а матасын, ззір не дейді? (Түрікм.;
Таш.).
Манзүр (Жамб., Тал.). Лайык,, жөн, тура. Бүл саған
манзүр емес (Жамб., Тал.).
Манты қабақ (Жам., Қор.). Манты жасайтын ас-
қабақ.
Мантырау (Тау., Қош.; Оем., Абай). Шаліасу, шату,
алжу, Сіздің мүныцыз цалай, мантырағаныцыз
ба? (Тау., Қош.).
Маң (Сем., Ая.). Елсіз, мидай дала. Олар мац да-
лада жүр (Оем., Ая.).
\ Маңдайгыш (Қост,, Жаи.). Орамалзды кдбаттаіп маң-
дайды !сайлау. Бір кездей ац орамалды екі елідей бүк*
теп, мацдайына байлап, артын түйреуішпен түйрегенді
мацдайғыш дейміз (Қост., Жан.).
Маңдайша (Орын.: Ад., Бөр.). Жүтеннің кекіл бас-
тырғышы.
231
Мацқу (Тау., Қсиш.). Тулау, мөңку. Атың неге мац-
цып жүр (Тау., Қош.).
Мара I (Жамб., Шу). Бәс. Қүдыцтыц түбінде ма ра
тігесіц бе деп таласып отыр (Жамб., Шу).
Мара II (Жамб., Луг.). Көкггар тартудың бір түрі.
Мараласу (Жамб., ПІу.). Бәстесу, сөзге таласу. Мен
біреумен мараласып цалдым, мынаның тісін көріп
беріцізші, жасын аныцтайыц (Жаагіб., Шу).
Мардап 1. (Шығ. Қаз.: Тарб., Күр,; Ж&мб., Жам.;
Шыик.: Сайр., Мақ.). Войра, тоқыгөн қамыс. Қамысты
тоцып м а р д ан жасайды. Марданға балыц сала-
ды, үйге төсейді (Шығ. Қаз„ Тарб.). Мард а н цамыс-
тан істелген төсеніш (Жаімб., Жам.). Үйге мардак
төсеп, киіз сал (Шьвмк., Маң.); 2. (Қ.-орда: Сыр.,
Жал.). Қамыстан тюқъілған ыдьгс. Марданмен ба-
лыц тасыйды (Қ.-орда, Сыр.).
Мардат (Сем., Абай). Өркөкірек, өзімтіл. Осы ау-
данда кейбір ма рд ат адамдар бар (Сем„ Абай).
Марқас (Қ.-орда, Арал). Қайыктың бір түрі (жел-
кенмен жүретін қайық). Вүгін моторлы цайыц жүр-
мейді, жел оц болса, ма рц а с жүреді (Қ.-о»рда,
Арал).
Маса (Шығ., Қаз., Тарб.). Мылтықтың тартпасы,
крючегі. Мылтыцтыц ма с ас ын тартып цалып едім,
бірден тарс ете цалды (Шығ. Қаз. ,Тарб.).
Масақ (Гур., Маң.). Жай, жайдың оғы. Жаңбыр
жауып, күн шатырлаганда, жайдыц ма с ағ ы жерге
түседі (Гур., Маң.).
Масатемір = мәстемір.
Масаю (Сем.: Көкп„ Ақс.). Мас болу, қызу. Олар-
дыц бзрі де масайыпты (Сем„ Ақс.).
Мас көже (Шымк„ Мақ.). Тары көже. Кулайым,
мына балаларға бүгін ет жоц болса, М"а с к ө ж е цыл
(ПІымк., Мақ.).
Мас па (Қ.-орда, Арал). Күйлі ме, жақсы ма?
Мастық (Қ.-орда, Арал). -Шығырдың өрлігі (қ.).
Мастыцтыц екі басына екі баған цоямыз (Қ.-орда,
Арал.).
Мат болу I (Орал, Чап.; Қ.-орда, Сыр.). Жеңілу,
ұятқа қалу, күлкі болу. Әй, байғус мат б о лып ца-
лыпты ғой (Орал, Чап.). Онымен ерегісіп едім, соңы-
нан мат б о лып цалдым (Қ.-ордд, Сыр.); 2. (Ақт.,
Ырғ.). Білмей өкініп қалу, қапы қалу. Байца, артынан
мат б о лып цалма (Ақт„ Ырғ.).
232
Матқапыл |( мұтқапыл (Қ.-орда, Арал). Қапелімде,
қапылыста. Бір ешегім бар еді, сол ешегім мат ц а-
п ы л д а өліп цалды (Қ.-одада, Арал).
Матша 1. (ІПығ. Қаз., Тарб.). Қайықтың желкенін
көтеретін ағаш, діңгек. Желкен цайыц матшасыз
болмайды; 2. (Қ.-орда, Арал). Үйдің төбесіне салатын
арқальгқ (қ.).
Маш (ІІІымк., Мақ.). Жеуге жарамды өсімдік дә-
ні. Бір кило маш сатып алдым (ІПымк., Мақ.).
Машақ (Алм.: Кег., Жам.). Жемшөп. Ол сыйыры-
на машақ берді (Алм., Кег.).
Машал құс (Түрікм.: Ашх., Тедж., Байр.). Қасқал-
дақ. Абыл маш а л цүстан басңаны атып ала алмай-
ды (Түрікм., Ашх.). башыл — (қаақа (М. Қалпқ.,
I, 373).
Маш больш істеу (Сем., ¥рж.). Бірлесіп, ынтымақ-
тасып істеу. Сендер маш б о лып істецдер (Сем.,
¥рж.).
Машқала (Түрікм.: Ашх., Таш., Көнүр., Мары,
Тедж.). Үй іші (семья). Машцалац бар болар? (Тү-
рікм,, Ашх.). Үйіцніц ішін үйыцтатпай машцалац-
ды үлгісіз іске үйретпе дейміз (Жұмысшы», 11. V
1941). Түрікменше—машгала (Рус.-туркм. сл., 1956);
қарақалпақша: машцала — қамқорлық шаруашылық
(Қарак.-рус. сл., 1958).
Маштасу (Шығ. Қаз., Күр.) .Келісу, бірлесу. М а ш-
т а с ып істеген жүмыс өнімді болады (Шығ. Қаз.,
Күр.).
Машурат жасау (Қост., Аман.). ¥йғару. Олар
Абдығапарды үстауға маш у р ат жасапты
(Қост., Аман.).
Маш[ы]ешек (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид.,
Таш., Мары). Ұрғашы есек. Ма ш[ы]е ш ек үстауга
тыныш (Түрікм.; Таш.). Түрікменше — мачы эшек
(Руск.-турк. ол., 1956); (қараіқалиақша — маша
(Рус.-карак., сл., 1947); мачэ (шағат.) —
хайуанның ұрғашысы (Л. Буд., II, 195).
'Мая (Сем.: Көкп. ,Ақс.). Жұмыртқа. Колхоз мем-
лекетке көи ма я тапсырады (Сем., Ақт.).
Мая жон (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Көтеріңкі
етіп үю (топырақ т. б.). Ма я ж он цылып цойыпты
ғой (Қ.-орда, Арал), М а я жон цып үйген топырац
шашылып сына цылып, кірпіштен мола соғамыз
(Қ.ч>рда, Қарм.).
233
Мая иіру (Сем., Абай). Мая салу. Колхозшылар ца-
зір мая и іріп жатыр (Сем., Абай).
Маяна I (Жамб.: Шу, Сары.). Жалақы, айлық.
М а я н а ң цанча, балам? Ілгергі кезде ңарағат бойын-
ша салынатын салыцтың төрт сомын үкіметке береді
де, үш сомын м а я н а ғ а тарататын (Жамб., Шу).
Маяна II (Шымк., Мақ.). Үлкен етіп үйілген шөп.
Бізде маянаны цыста бастаймыз (Шьгмк., Мақт.).
Мә! (Орал: Чап., Жымп.). Таңдану, таңырқау ма-
ғыналарында жүмсалатын одағай. — Мэ — э — э, са-
ған бүл ешкін[і] айдап кел деген кім барі? — Мэ — э —
э, жаңа өзің айтып едің ғой! — Мэ, мынаны цара! се-
ні кім шацырды! (Орал, Чап.).
Мәдембоз (Ақт., Ойыл). Бөз, жүқа ақ мата. М э-
дембоздан 10 метр алсам, екі кейлек шыға ма?
(Ақт., Ойыл).
Мәдін жер (Сем., Абай.). Қатты, тасты жер. Бүл
жолда машина кідірмейді, асты м э д ін ж е р ғой
(Сем., Абай).
Мәжірежай (Қ,-орда: Сыр., Жал.). Еркін, рақатта-
на. Бүгін директордың үйінде бас цосып бір м э ж і р е-
жай болдыц (Қ.-орда, Сыр.). Олардың өлеңдері ойына
үнап, Отырды м э ж і р е ж ай аунап-цунап (Руст.
Даст., 102, 1961).
Мәз (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.). Береке. Ет
турай алмайды екесің, мэ з і н кетірдіц ғой (Түріікм.,
Таш.). Неге цүлыптың (клуб) мэ зін кетіреді («Қара-
бүғаз көл жүмысшысы», 25, IV, 37). Түрікменше —
маза (Туркм.-рус. сл., 1940); қарақалпақша — маза
(Карак.-рус., сл., 1958).
Мәзи (Түрікм.: Красновод., Таш., Көнеүр., Тахта).
Ғана, қана. Тек мэ з и ойнаудан басңа ісің жоц (Тү-
рікм., Таш.). Пионерлік ешцандай белгі жоц, тек м э-
з и жай бала сияцты («Қарабұғаз көл жұмысшысы»,
1.1. 37). Қарақалпақша: мэзи— тек, босқа, жәй (Ка-
рак.-рус. сл., 1958).
Мәйек (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта; Қарақ.,
Қоң.; Шымк., Мақ.). Жұмыртқа. Тауығым мэ йек
таппағалы 1—2 ай болып цалды (Түрікм., Көнеүр.).
Өзбекше — мояк (Узб.-рус., сл., 1959); қарақалпақ-
ша — мэйек (Карак.-рус. сл., 1958). Колхоздарда цүс
шаруашылығы да бар, ондағы тауыцтар к&п мэйек
береді (Қарақ., Қоң.). Айшаның үйінен бес-алты мэй-
е к сатып экелші (Шымк., Мақ.).
Мәйекті тары (Ақт., Ойыл). Көп сабақты тары. Мы~
234
на атызға м э й е к т і т ары цалыц шыңңан екен
(Сем„ Көкп.).
Мәйкі-шұйқы (Сем.: Көкп., Ақс.). Ойқы-шұйқы,
кейкі-шұйқы. Мынау жердің ағашы м эй к і-ш ү й ц ы
болып өскен екен (Сем., Кекп.).
Мәкі (Қ.-орда, Арал). Бөз тоқитын бұрандалы
ағаш.
Мәләл = милял.
Мәлек I 1. (Жамб.; ІПу, Луг., Мер.). Қауын, қазан
болғаннан кейінгі піспей шикі қалғаны; 2. Кііпкене
қауын. Мен м э л е к іздеп келейін (Жамб., Шу).
Мәлек П (Гур., Маң.). Балықтың ішінен шығатын
уылдырық тәрізді зат.
Мәлке татай (Жамб., Мер.). Балалар ойынының
аты. М э л к е т а т ай ойнағалы жыйылдыц (Жамб.,
Мер.).
Мәлкі тотай (Орын.: Ад., Бөр.). Әйгөлек, қол үзбек
(ойын аты).
Мәлі I (Алм.: Кег., Жам., Шел.). Дала мысық, аң-
ның бір түрі. Бүркіт мэліні алып еді, біраң үстап
қала алмады (Алм„ Кег.).
Мәлі II 1. (Жамб.; Луг„). Кез, уақыт, шама. Вір
м э лід е разы цыз шығып келді. Табылмас дэурен өт-
кен соц, уаңтылы м э лін ен. Үшінші күнгі түстіц м э-
лін д е өзіце сэлем беріп барғаймын депті (Жамб.,
Луг.); 2. (Жамб.: Луг., Шу). Рет, қайтара. Ботаны кү-
ніне үш м э л і емгіземіз (Жаміб., Луг.).
Мәлінде (Жамб., ІИу.). Анда-санда. Базарға мэ-
лінде болмаса қатынаса алмаймыз (Жаміб.,
Шу).
Мәмеле (Қ.-орда, Арал). Келісім, бітім. Ол барып
м э меле айтыпты (Қ.-орда Арал). — Уай, ондай м э-
ме лец өзіне (Ә. Нүрп. Қан мен тер, 196).
Мәмәлә-мәнсары (Қ.-орда, Арал). Өзді, өзі келіскен,
бітігакеін. Ондағы эшейін м э м э л э-м э нсары (Қ.-ор-
да, Арал).
Мәнага (Сем., Шүб.). Мән, мағына. Сөз мэнағ а-
сына түсіну керек (Сеім., Шүб.).
Мәнәт (Гур., Маң.). Сом, теңге. Отыз төрт м э н э т.
Дүз мэ нэт, дүз қой, оны цара, Үлгі ңылдыц бір пара
(Аралбай ақын). '
Мәнет (Қ.-орда, Арал). Бейнет. Біздіц жердіц м э-
нет і көп болатын еді, эзір басцаша (Қ.-ордіа, Арал).
Мәнжу (Тау„ Қош.). Ақылынан адасқан, жынды,
Онысы несі, мэ нжу неменіц? (Тау„ Қопі.).
235
Мәниға (Қ.-орда, Арал). Мән, мағына. Сенің сөзің-
нің мэниғасы көп екен (Қ.-орда, Арал).
Мәнпағат (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Күнкөріс.
Бүл күнде мэнпағат цыйын емес цой (Қ.-орда,
Қарм.).
Мәнпахат (Қ.-орда, Арал). Тұрмыс, жағдай, тірші-
лік. Оспанның мзнпахаты цандай екен? (Қ.-орда,
Арал).
Мәнті болмау (Қ.-орда, Арал). Селқос болу, ьщылас-
ты болмау, риза болмау. Сол түйенің етін алушылар-
дың өзі мэнтті болмаған-ау деймін (Қ.-орда,
Арал). Заем тарату жүмысы да цалада мәнт т і емес
(«Екш. балық.», № 32, 1932).
Мәні жоқ (Түрікм.: Красновод., Таш., Көнеүр.,
Ашх,). Мазіаоьгз. М э н і жоц бала екен, тыным таппай-
ды (Түрікім., Ашх.).
Мәңгезей (Сем., Абай). Он мыңдай қой сиятын үл-
кен қора. Біздіц мал анау мэңгезейде (Сем.,
Абай).
Мәңгүрет болу (Гур., Маң.). Мәңгіреу, есеңгіреу.
Мәп (Қ.-орда, Арал). Пайда, кәсіп. Сені анда көрем,
мүнда көрем — табатын мд біц бар ма? (Қ.-орда,
Арал).
Мәпнт (Гур., Маң.). Жайдан-жай, бостан-бос. Оның
бүл жүрісі — мэ пит жүріс. Мэ пит цыдырып уацыт
өткізуші болма (Гур., Міаң.).
Мәри (Түрікм.: Таш., Тедж., Мары, Байр.). Күні
жетпей туған қозының қысқа жүнді, тықыр терісі.
Мәрттік (Жамб., Мойын.). Жомарттық, адамгерші-
лік. Сен мэрттіктіц ісін істемедің (Жамб., Мой-
ын.).
Мәрдігер ІІ мәрдікер (Қ.-орда, Арал). Қызметші,
сарбаз, солдат. 1916 жылы патша цазацтан мзрді-
ке р алмац болғанда цатты дүрлікті (Қ.-орда, Арал).
Мәрдікер = мәрдігер.
Мәре (Жамб., Қор.; Шымк., Сар.). Соре, финиш.
Мэреге жацындағанда атты сабап цосып жібер
(Жамб., Қор.). Көкпар тартцанда екі жацца да мэ р е
салады (Шымк., Сар.).
Мәрт (Жамб.: Луг., Мойын.). Жомарт, уәдеге тұру-
шы. Сэкі мэ рт болады екен. Ол м э рт кісі еді, өліп
кетті (Жамб., Мойын.).
Мәс (Түрікм.: Ашх., Таш., Тедж., Мары., Байр.).
Күйлі, жақсы түрмыс. Қарілікке царамайды, эйел
м э с болса түсін бермейді (Түрііюм., Таш.). Түрікмен-
236
ціе — мес (Туркм.-рус. сл., 1940); Қарақалпақпіа —
мэс (Карак.-рус. сл., 1958).
Мәстатына (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таіп., Ма-
ры), Өз бетініпе, бос, беталды. Шоферлар мэстатына
кетіп жүр (Түрікм., Красновод.). Өзбекше: мүста-
цил — тәуелсіз, өз бетінше (Узб.-рус. сл., 1959).
Мәсуек (Түрікм.: Красновод., Таш., Кенеүр., Тах-
та). Тіс тазалайтын ағаш. КөбІне молдалар қолдана-
ды. Қүлшыц молда болып, мэ с у ек үстайтын болып-
ты (Түрікм., Красновод.). Асъщцанда мәсуегін де
үмытып, аузын цүр сумен шая салып еді (Ә. Нұрп.,
Қаін імен тер, 162). Қарақалпақша — мэсиуек (Карак,-
рус. сл., 1958), місвакъ (араб.) — тіс тазалайтын ағаіп
(Л. Буд., IV, 232).
Мәтел болу (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.,
Ашх.). Қиын болу, ңиналу. Көлік болмай, Кияндыға
жету м э т е л б о лып түр (Түрікім,, Красшжод.).
Мәстемір і| масатемір (Орал: Чап., Жымп.). Шым-
шуыр. М э ст е мір шоц үстауға ыцғайлы (Орал, Чап.).
Мәтше (Сем.: Көкп., Ақс.). Қа‘ры (қ.) арқалық (қ.).
Салып жатцан тамға м эт ш е царастырып жүрмін
(Сем., Ақс.).
Мәт-шәт ету (Тау., Қош.). Берекесін кетіру, шәт-шә-
легей ету. Ол мэ т-ш э т ет іп жүртца тыным бермей-
ді (Тау., Қош.).
Мәулет (Қ.-орда, Арал). Кешірім, бостандық. Пат-
ша жацсы ісін есін[е] алып, өлтірмей уэзірін мэ у лет
цылған (Қ.-орда, Арал).
Мәш I (Түрікм.: Ашх., Таш., Тахта). Дәнді егіс.
Дәнінің үлкендігі жүгерідей, түсі домалақ бүршақ
тұқымдас. Түрікменше — мэш (Туркм.-рус. сл., 1940);
қарақалпақша — мэш (Карак.-рус. сл., 1958).
Мәш П (Қост., Жан.). Мәсі. Он бес сомға бір м ә ш
сатып алдым (Қост., Жан.).
Мәш Ш (Гур., Ес.) .Желкенді қайықтың діңгегі.
Мәш есек (Қ.-орда: Арал, Жал., Қарм.). Ұрғашы
есек. Бү йерде есектіц пэцгісіне царағанда мэ ш е с е-
г і цымбатырац болады (Қ.-орда, Сыр.).
Мәшауа (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Мәшке
(қ.).Қамыр қосып жасалатын сүйық тамақ. Қырда
мэшэ у аны білмейді (Түрікм., Көнеүр.); өзбекше —
мошова (Узб.-рус. сл., 1959); Карақалпақша — мэша-
ба (Караж.фус. сл., 1958).
Мәшке (Шымк., Сайр.). Бәдене аулайтын ит. Пі-
237
рімцұл деген ңарттың екі м ә ш к е с і бар (Шыюс.,
Сайр.).
Мәшіне қондыру (Түрікм.: Красновод., Ашх., Не*
бид., Таш., Тедж.). Бабына келтіру. Бүлар шайды м ә-
шін е ң онды рып ішеді (Түрікм., Красновод.).
Мегежін (Қост., Жан.). Мәжнүн, ақылы ауысқан.
Осының өзі м е г еж ін шығар (Қост., Жан.).
Мезгілдік жер (Ақт., Ырғ.). Көлденеңі 5, ұзыны
50 таяқ жыртылған жер. Бұрынғы кезде егіндік жер~
дің көлемін мезгілдік ж е р деп те айтатын едік
(Ақт., Ырғ.).
Меймала (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары.). Абырой,
ар. Жастай меймалаңнан айырылсаң нең ңала~
ды (Түірікм., Ашх.).
Меке (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Ыстық-суықты бо-
лып аттың, есектің сыртына шыққан қаны.
Меке жүгері 1. (Түрікм.: Таш., Тедж., Көнеүр.,
Тахта, Мары). Жүгерінің жақсы тұқымы. Қазаңстан-
да өсіріліп жүрген сол меке жү г е рі (Тү-
ріікм., Көиеүр.). Түріжменіше — мекгежөвен — жүгері
(Туркм.-рус. сл., 1940); өзбекшзе: макка жухори — жү-
гері (Узб.-<рус. сл., 1959); кдрақалпакдпа — макке —
жүгері (Рус.-карак. сл., 1947); 2. (Жамб., Шу). Сары
түсті кішкентай жүгері; 3. (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Ірі,
қатты жүтері. Бүл ел көбіне мек е жүг ері егеді
(Қ.орда, Сыр.).
Мёкебай (Қост., Жан.). Қарақшы, маяқ. Қыста бо-
ран болса, ме^кебайға ңарап жүреміз (Қост., Жан.).
Мекей жүгері (Алм., Шел.). ¥сақ жүгері. Біздің
баңшаға мек ей жү г е рі көп шығады (Алм., Шел.).
Мекей көже (Шымк., Мақ.). Жүгеріден жасалған
көже. М ек ей к өж енің ңазір уаңыты жоң, эйтпесе
ол артың ңой (Шыик., Мақ.).
Меке қабақ (Жамб., Мер.) .Асқабақтың қабығы
жұқа, доеңгеленіп келпен түрі. М е ке ңабаңтың ңа~
бығы жүңа келеді (Жамб., Мер.).
Мекер (Қост., Жан.). Айлакер. М е к е р деп айла-
кер адамды айтады (Қоют., Жан.).
Мекерлік 1. (Түрікм.: Аіпх., Таш., Мары). Залым-
дық, арамдық. Вірді бірге соғыстырып, мекерліх
жасаудан не шығардың (Түрікм., Ашх.). Түрікмен-
ше — мекир —қу, сұм, эалым (Туркм.-рус. сл., 1940)5
озбакше — маккорлик — қу, залым (Узб.-рус. сл.,
1959); мекрь (араб.) — кулъщ, залымдық (Л. Буд.,
П, 250); 2. (Гур., Маң.). Кербездік.
238
Мекеті (Шымк., Мақ.). Жүгерінің бір түрі, ірісі.
Быйыл м е кет і жацсы шыцты. Мекетіден көп
өнім алынды (Шымік., Мақ.).
Мекиен (Ақт., Ойыл). Жүмыртқа. Віздіц колхоз
мемлекетке м е к и ен тапсырып болды (Ақт., Ойыл).
Мекия (Жамб., Шу). Сахара, ен дала. Біз меки я-
ныц даласында жүрміз (Жа-мб., Шу).
Мелгі I) мелкі (Қ.-орда, Арал). Мөлшер, шама.
М е л г і с ін білмейінше алып бере салу цыйын ғой
(Қ.чарда, Арал).
Мелкі = мелгі.
Мелде (Гур., Маң.). Сарғыш, сарғылтым. Ме лд е
жылцы (Гур., Маң.).
Мелде | мелдім (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид.,
Таш., Мары; Гур., Маң.). Сұр мен аңтың аралығындағы
мал түсі (әсіресе жылқыға қолданылады). Түрікмен-
ше — меле (Туркм.-рус. сл., 1940); езбекіпе малла —
сары (Уэб.-рус. сл., 1959); іқа-рақалпақша — мелле (Ка-
рак.-рус. юл., 1958). мелле — құласұр ат (Л. Буд.,
П, 253).
Мелдім=мелде.
Мелдесу (Жаімб., Мер.). Бэс тіту. Біз мелдестік
т е, екеуін ат үстінде аударыстыруга шығардыц
(Жамб., Меір.).
Мелет-мелет (Гур., Маң.). Мезгіл-мезгіл, қайта-қай-
та. Балам кешеден бері сырцос, бүгін күн үзацца м е-
л е т-м е лет сусын ішумен болды (Гур., Маң.).
Мелмию (Қ.-юрда, Арал). Қайьгрымсыз, өзгеріссіз,
бір қалылтан аумайтын табиғат туралы айтылады.
М е лми г е н көк теціз! М е л ми г е н көк шын!
(Қ.^орда, Арал).
Меліктену (Орын.: Ад., Бөр.). Иеотену, мекендеу.
Торғайды бір адам меліктенген шығар, сондыц-
тан солай ат цойған болар (Орын., Ад.).
Меңдес (Түрікм.: Ашх., Таш., Көнеүр., Теідж.). ¥қ-
сас, сәйкес. Біздіц тіліміз сендерге мецд ес болар
(Түрікм., Көнеүр.). Түрікмонше — мецзеш (Туркм.-рус.
сл., 1940); қарақалпаіқша — мегзес (Қаріак.-рус. сл.,
1958); тапга —салыстыру, үқсастыру (С. Мал., ПДП,
400); ібенташь — ұқсас, сәйкес (Л. Буд., I,
265) үқаас, ісәйюес (А. Бор., 243).
Меядестіру (Орын.: Ад., Бөр.). Теңеу, ұқсастыру.
Аідаға м е цд е с т і р іп айтцаны ғой (Орын., Ад.).
Меңдіғара (Түрікм.: Краюйовод., Ашх., Таш.). Дәні
түйені улайтыниай қаісиеті бар еюімдік.
239
Мерттік (Алм., Жам.). іБилік, екім, Онъщ м е рт т і-
г і бойынша біз цұруға тиісті едік ңой, би-болыстың ісі
сол емес пе? (Алм., Жам.).
Мееекер (Гур., Маң.). Ісмер. Қолы м е с ек е р адам
(Гур., Маң.).
Мескей 1. (Сем.: Ақс., Көкп.). Кастрюль. Ол бір
мескей ңымыз алып келді (Сем., Ақс.;) 2. (Орал.,
Чап.; Алм., Кег.). Үлкен *аяқ. Мескейдегі ңымыз-
ды кісілерге ңүйып бер (Алм., Кег.).
Метей (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Тедж.; Гур., Маң.). Су құюға арігалган ағалгтан жасал-
ған ъвдыс. Оны түйеге артып алып жүреді, Мал басын-
дағыларға мет ей жеткізбелі (Түрікаі., Крагановод.).
Метел қылу (Гур., Маң.). Кесел жасау. Жүмысңа
мет е л ңылма (Гур., Маң.).
Метіл (Қост., Жан.). Сүзекінің көзі. М е т і л деп ба-
лъщ үстайтын сүзекінің кішкене көзін айтады (Қост.,
Жан.).
Метін I (Ақт., Ырғ.; Қ.орда: Сыр., Жал., Қарм.;
Алім., Кег.). Кетпеннен гөрі кіпіілеу, шот тәрізді кұрал.
Метінмен көбінесе жердің тоңын шабады (Ақт.,
Ырғ.). Мен мет ін сүрап келдім (Мім., Кег.).
Метін П (Аңт., Ырғ.). І^іадал, берік. Ол жүмысына
ңатал — мет ін екен (Ақт., Ырғ.).
Мешкей (Алм., Қарат.). Каегрюль. Мен төрт летрлік
м ешк ей сатып алдым (Алм., Қарат,).
Минімдей (Алім., Шел.). Титтей. Қүмырысңа м и-
німд е й болғанымен еңбекшіл жзндік (Алм., Шел.).
Миот 1. (Сем.: Каюп., Ақс., Абай). Арбаға жегілген
малдың мюйнын ағаш қақиас үпгін, орайтын игүберек
киіз, жаібағы. Атңа бір миот жасап алдым (Сем.,
Ақт.); 2. (Сем., ¥рж.). Қолдан жасалған қамыт. М н-
отты Қаракең ойботтап жарайды (Сем., Үрж.).
Мирек (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Тедж.).
Жапыра-қ шайдың 50 грамдығы. Інген (үнді) шайының
3—4 м и р е г і н 5 мәнеттен сатып жатыр (Түрікм.,
Таш.).
'Можа (Сем.: Көкп., Ақс., Абай). Өте кәрі, кәрілік-
тен әбден қалжыраған. Біздің колхозда біраз можа
сыйырлар бар (Сепи., Ақс.).
Мойнақ I (Түрікм.: Красновод., Аіпх., Тедж.). Түйе.
5—10 мойнағ ы, аз-кем жандығы болды (Түрікм.,
Ашх.).
Мойнақ П (Түрі-км.: Красновод., Небид., Жеб.). Ке-
ріктің отқа жақьгн ,жіел шығатын өңеші.
240
Мойнақ ІП (Гур., Маң.). Түйенің мюйын төрісінен
жасалган торсық.
Мойнақ пышад (Орын.: Ад., Бөр.). Саңина салған
пышақ. М о й н а ц пышац селебеден кіші болады
{Орып., Бәр.).
Мойнына түсу (Түрікм.: Таш., Вайр., Тедж.). Біреу-
ге міндет арту, сену. Қадірбайдыц мойнын а тү-
с е с іц ғой, ол бірдеме цылып апарар-ау! (Түрікм,,
Тедж.).
Мойсапат (Қост., Жан.). Дөрекі, ірі, лайықсыз. Мы-
на өгіз мойсапат ірі екен (Қоют., Жан.).
Мойын болу (Түрікм.: Краснюиод., Небид., Аіпх.,
Таш.). Уәде беру ікейде мәжбүр болу мағынасын бере-
ді. Осы жігітті осы жацца алып келем деп мойын
б о л д ы м. Басца амал. жоц. осыны істеуге мойын
б о лд ы м (Түрікм.: Красновод., Таш.).
'^Мойьшдырық (Т үрікм.: Ашх., Тшп., Тедж.). Өгіз
қамыт. р бозувдуіруік — егіздің мойнына ки-
гізетін ағаштан жасалган қамыт (М. Қашқ., III, 194).
моііщырыкь (іоібір тат.).
Мойынса болу (Сем., Кекп.), Көиігіп, беріліп кету,
бейімделу, қалыіп алу. Сен осы жүмысца эбден м о й-
ын с а болып кетіпсіц (Сем., Көкіп.).
Моііын су (Алм., ІПел.; Шығ. Қаз., Зай.). Егістің
екінші суы. Топырац суынан кейін, мойын су бе-
реміз (Алм„ Шел.). Мына егін м ойын с у ын да
ішті (Шыг. Қаз., Эай.).
Мойынтаулык; қылу (Жамб., Жуа.). Тартынпіаіқтау,
йсүмыс істегісі келмеу. Қариялардыц білетіні де, біл-
мейтіні де бар, көбі мойынтаулыц цылады
(Жамб., Жуа.),
Мойыпша I (Қост.: Жан., Тор.). Шарф, бокесай.
Мүцаметжан, бүгінше мойыншацды берші (Қоот.,
Жан.).
Мойынша П (Шымк., Мақ.). Қамыт. Аттыц мой-
ыншас ын экел (Шымк., Мақ.).
Мойыйшақ (Шығ. Қаз., Зай,). Бас жіп (бұзаудың бас
жібі). Біз цазір бүзауларды мойыншацпен емес,
ноцтамен байлаймыз. Бүрын бүзауға мойыншац
тағып, цылғындырып байлап цоятын (Шыг. Қаз., Зай.).
' Мойын шалгы (Қ.-орда: Сыр., Жал.). ІПарф, бөке-
бай (қ.). Бүрын мойыншалғы дегеніцді кім білген
(Қ.-орда, Сыр.).
Мойын шарқат (Орын.: Ад., Бөр.). Мойъгн орағыш,
16-59
241
шагрф. Мойын шарцатыңды салмасац күн суың
болып түр (Орын., Бөр.). Қ. Міойыншіа I.
• . > Мойын шұлық (Орал, Чап.). Мюйынға орайтын
шіарф, ібекебай (қ.).
Молақа (Қ.-орда, Ар.). Омақа. Үлкен цара жолда,
өлоіз жерлерде м о л а ц а болады, цазір кейбір колхоз
жерлерініц шекарасына мо лаца цойылады (Қ.-ор-
да, Ар.).
Молахан (ПІымік,, Қызылқ.). Қарагқпгы. Колхоз
жерлерініц шекарасына молахан орнатады (Шымк.,
Қызылқ.).
Моңданақ I (Гур., Маң.). Сәбіз торіедес өсімдік.
Монданақ II (Алм., Шел.). Жастардъің жиналып
той-думан жасауы. Қазіргі жастар монданацты
өте жиі жасайды (Алм., Шел.).
Моптаны болу (Орын.: Ад„ Бөр.). Білсе де білмөген-
сіп тұрғалн аідам. Монтаны бола цалу онша жац-
сы емес (Орын., Ад.).
Монты (Қост., Сем.). Кескіні, түрі. Бәрекелді, оның
монт ы с ы келіскен-ац екен (Қоют., Сеси.).
Мор 1. (Жамб.: ПІу, Луг., Мер.; Оем., Абай; Қ.-ор-
да: Сыр., Жал.; Қост., Жан.). Ыстық ңоз, қоламта
(аганггы жұмсарту үшін жамған көңчқозы). Қыйсыц
ағаш түзелер, м о рғ а салып жөндесе (Қост., Жан.).
Үйдің ағаштарын, уыцтарын жасағанда морға ты-
ғып жүмсартып алатын (Жам., Шу); 2. (Шығ. Қаз.:
Күр., Тарб.). Көң, бықсытқан көң. Маса көбейіп кетті,
мор сал (Шығ. Қаз., Күр.); 3. (Жамб., Жам,). Пештің
түтін шьБғатын жолы, мойыны, мұржасы. М о р д ы та-
залап, түтін шығатын ет (ЖаМб., Жам.).
Морда (Ақт., Ырғ.). Қамыстан, талдан т-оқыған, ба-
лық аулайтын қүрал. Асан судыц ағысына м о р д а
цүрып, балыц аулайды (Ақт., Ырғ.).
Моржа 1. (Ақт.: Ойыл, Ырғ.). Шамньщ лампасы,
пияласы (қ.). ПІамныц моржасын тазалап цой
(Ақт., Ойыл). Шамныц моржасы сынды (Ақт.,
ЬІрғ.); 2. (Жаімб.: Шу, Мер., Луг.; Алм.: Шел., Еңб.;
Орал, Жән.). Пештің түтіндігі, түтін шығатын трубасы.
Мо ржағ а цар толып цапты (Ж-аміб., ПІу). Мо р ж а-
дан түтін будацтайды (Орал, Жон.).
Морлау (Жаміб.: Шу, Мер., Луг.; Алім.: Кег., ПІел.,
Еңб.; Қ.-юрда: Сыр., Жал.). Жүмсарту, жібіту (ағашты
қозға, іңоламтаға оалЪіп жүмсарту). Уыцты, керегені
кешеден бері морлап жатыр (Алім., Кег.). Қыйсыц
ағашты морлаған соц, тезге салады (Жамзб., ПІу).
242
Керегеніц ағашын мо рлап болып, уыцтарын мор-
лауға кірістім (Ң.-орда, Сыр.).
Морошақ (Ақт.: Ырғ., Қараіб.; Алм., Шел., Еңб.;
Қ.-юрда: Сыр., Жал., Қарм.). Кірпіштөн жаеалған ошақ,
т^заңдыіқ. Морошацца от жағып, ас пісірді (Ақт.,
Ырғ.).
Мортың (Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.; Түрікм.: Крас-
ноаод., Таіп., Тедж.). Ңұмда болатын осімдіктің бір тү-
рі. М о р т ы ц малға жүғымды болады (Қ.-орда, Арал).
М орт ыц бидай реуішті аласа шөп, ерте цурап цала-
ды. Түбецүдыцца дейін малға азыцтық сапасы күшті
мо рты ц шөбі жацсы шыққан (Гур., Маң.).
Мортықбоз (Жамб., Шу). Түсі боз, жіңішкелеу кел-
ген ісекоеуідді жерде өсетін әсімдік (Жамб., ІПу).
Мору (Қост., Жая.; Алм.: Кет., Жам.). ІПіру, қа-
раю, үгілу. Ағаштыц түбі мори бастапты (Қост.,
Жаи.). М о р ы ғ а н ағаш пайдағіа] аспайды (Алм.,
Кег.). Бау-бақшаныц ағашы залалданса^ м о ры п ке-
теді (Алм., Жаім.).
Моты 1. (Қогат.: Жан., Об.). Кескіні, шішіні,
қалпы. Мына қалыптыц мот ы сопақтау (Қюст., Жан.).
Қайнымыздыц м от ы сы келген-ақ екен (Ңост., 06.).
Моты II (Тау., Қюш.). Оргапта, Мынауъщ бір мот ы
жігіт екен (Тау., Қош.).
Мөжене (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Өрік сүйе-
гінің ішіндегі дәігі. Қабыланға ана өріктердіц м ө-
женесін алып бер (Түрікм., Көгаеүр.).
Мөкей і(Түржім.: Красновод., Ашх., Таш.). Қүбы-
жық. Қорқыныш туғызатын нәрое.
Мөні 1. (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Былғарыдан баісталған қысңы етік. Байпағыцнан (ц.)
мөкіні мацүл көреміз (Түрікм., Көнеүр.). Мүкь
(араб.) — боттінка, ібашмак, ноісйиидің сыртынан киетін
сафьян (Л. Буд., II, 265); 2. (Гур., Маң.). Кебіс. Кеуіш
түрғанда мөкіні киім деген емеспін (Гур., Маң.),
Мөлдөк (Қ.-орда, Арал). Көшет (қ.) отырғызуға, ого-
род егуге арналған жер. Келесі жылы осы жерден бір-
екі атыздай (ц.) м ө л д ө кк е огород егеміз (Қ.чОрда,
Арал),
Мөңке (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., ПІиелі). Сазіан-
ның ікіпжене түрі. М ө ц к е ауға оцайлыцпен түспейді.
Мөцкені көбінесе суға цайта жібереміз (Қ.юрда,
Арал).
Мөрлі (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид., Тедж.)
243
Әйгілі, атақты. Ертеректе мөрлі араңкеш болған
адам (Түрімм., Красковод.).
Муалы (Алм., Талд.). Аіс үй. М у а л ы ғ а ас пісіріп
жатыр (Алм„ Талд.).
Му-мұдылас (Қост., Жан.). Із-тозсыз. Ізсіз жоғалу
немесе бір үйлІ жаннан өліп-өліп бірер кісі қалу.
Мүғаиьш (Орал., Чіап.). Дал. Осы кітап мү ғ ай ы н
сол баланікі (Оріал, Чіап.).
Мүғдар (Түрікм.: Краісновод., Апіх., Таш., Тедж.;
Қарақалпаіқ ңазақтарында; Жамб., Шу). Шама, әл.
Жыйнацқа (ц.) баруға мүғдарым болмай жүр (Түрікм.,
Төдж.). Егер баланың отын-су экелуге мұғдары бол-
маса, онда шешенің балаға тамақ беруге де мү ғ д а р ы
жоң («Жүмыклпы», 17. X. 44); өзбекше — мадор (Узб.-
рус. сл„ 1959). Отыз ңырың мүғдарымдағы жі-
гіт; үш-төрт жылдың мү ғ д а ры болып цалды жү-
мыс істемейді, Ел шетіне жацындап мүғдары он
чацырымдай цалғанда тоцтап алдымен болжайды.
(Жамб., Шу).
Мүғдарлау (Жамб., Шу). Шамалау. Қыпшацтардың
осы жерге цоныстануына 200 жылдай болды деп мүғ-
дарлауға болады (Жамб., Шу).
Мұзғалақ (Гур., Маң.). Көктіайғақ. Мүзғалац-
т ы ң бетін аулац цылсын де, Мүзғалац болды
дегенше, мал іш тастайды (Гур., Маң.).
Мүз ]| мүздай қара көк (Түрікм.: Красновод., Не-
бид., Аіпх., Таіп., Мары, Тедж.). Түгел, тегіс аміан. Қой,
мүздай цара көк аманбыз (Түрікм., Апіх.). Біз де мү з-
дай ц а р а к ө к дегендей халыц цатарында күн елтіп
отырамыз (Орал, Чап.). Содан кейін жол соцты. болып
шаршап келген Серікті күтіп отырған бөлмесіне енді-
ріп: — Аман-сау барып жеттіңдер ме? — деп сүра-
ды. — Мү з д ай ц а рак ө к!— деп ол ңалтасын ацта-
ра бастады (Ж. Тіл. Жоңғ. дал., 206).
Мұзхана (Қ.орда, Аріал). Ауыз суға <және балық то-
ңазытуға қажет мұзды жазда сақтайтын орын.
М ү з х а н а ыстыц өтпестей етіп жасалады (Қ.-орда,
Арал).
Мұңап жүру (Қост., Об.). Ренжіту, мұқату. Оны сен
неге мү ңап ж ү р е с і ң (Қост., 06.).
Мұқшау (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тахта.). Мұқау,
беті қайту. Қуекеңнің сөзінен кейін мү ң ш а ғ а н ғой
деймін, көп шешіліп сөйлей цоймайды (Түрікм., Ке-
неүр.).
Мұқыл іс болу (Жамб., Қор.). Кену, мақұддау, Мен
244
бір шалдың айтқанына мүцыл іс болдым (Жамб.,
Қор.).
Мұқым болу (Ақт., Ырғ.). Берік, бекем, мекем болу.
Қарағым, езіңе өзің мүцымбол (Ақт., Ырғ.).
Мұқым I (Алм.: ІПел., Кег.). Тіпті, мүлде, еш-
бір. Болат кітапты мүц ы м жатңа айтады (Алм.,
Кег.).
Мұқым II (Сем.: Ақс., Кокл., Абай; Тау., Қош.).
Бүкіл, барлық. Му ц ы м бір ел 40 мың цойды баға ал-
май отыр (Сем., Ақс.). Абайдың өліміне мұ ң ы м ел
болып ңайғырды (Сем., Абай).
Мұқым ПІ (Ақт., ЬІрғ.). Бекем, берік, сақ. Қарағым,
жол жүргенде нэрсеңе мүқым бол (Ақт., Ырғ.).
Мүқым IV (Гур., Міаң.). Тегі. Мен зншейін ойнасам
о не дегені, мү ңым (Ғ. Слаяов, Шалқар, '84, 1954).
Мүқырлы (Тау., Қопп.). Өркені өакен, үбірлі-шүбір-
лі. Ол мү қ ы рл ы болып, өрке/ф’] өскен екен (Тау.,
Қош.).
Мүқысы (Алм., ПІел.). Мәнісі, жені. ІНыңбай ешкі-
нің эңгімесін мүцысына келтіріп айтады (Алм.,
Шел.).
Мүнара шапан (Турікм.: Красновод., Небид., Апіх.,
Таіп.). Жібектен тігілген жеңіл шапіан. Китке мұ н а р а
шапан кигізіпті (Түрікм., Красжжод.).
Мұңайыпкер (Түрікім.: Красногаод., Бегд., Жеб.,
Небид.). Жәібір, қорлық. Бай басымыздан таяц кетір-
мей, үздікпей (ц.). мүңайыпкер болдыц (Түрікм.,
Бегд,).
Мүңаса (Гур., Маң.). Мүң. Кеуілімде жүрген м ү~
ңаса мд ы айттым (Гур., Маң.).
Мұңғиық (С&м.: Абіай, Көкп., Ақс.). Көп нәрсені біл-
мейтін, момын, іқараңғы. Мү ңғ иыц кісі не біледі?
(Сем., Абай). Мү ңғ аыц шалға барып айтсаң түсін-
бейді (Сем., Ақс.).
Мұраба (Қ.-орда, Арал). Атақты, үлкен. М ү р а б а-
л ы жыйын болса, жолдыңты (ц.) төрелерге береді
(Қ.-орда, Арал).
Мұрапа 1. (Ақт., Қарат.). Мақсат, тілек. Ол ойлаған
мүрапасына жетіп, адам болды (Ақт., Қаріат.);
2. (Гур., Маң.). Мұріа, мңрас. Көкемнен қалған мү р а-
п а жаңғыз домбыра (Гур., Маң.).
Мұрапаға жету (Ақт., Ырғ.). Мақсатқа, мұратқа
жету. Жүрмағамбет ойлаған мүрапасына жетті
(Ақт., Ырғ.).
Мұрапаласу (Қ.-орда, Арал). Кеңеісу, бірлееу. Мал-
245
ға цүдыцты мүрапаласып цаздыц (Қ.-орда,
Арал).
Мұрға (Гур., Маң.). Мүмкінліілік, мүрпга. Оған
мурға беру керек (Гур., Маң.).
Мұртмерез (Қост., Жан.). Ішмерез, арам. Ол нағыз
мүртмерез, ацдығаны арамдыц (Қюіст., Жан.).
Мұрт-мұқылас (Сем., ¥рж.). Аз-мұз, болар-болмас.
М ұ р т-м ү ц ы лас бірдеце білмесе, аса жарытып
айта алмаса керек (Сем., ¥рж.).
Мұрынға сұққандай екен! (Орал: Чап., Жымп.).
Үйлесітаді, жіақсы. Үстіндегі киіміц мұ Р ынғ а с ¥ Ц-
цан д ай е к ен! (Орал, Чап.).
Мұрындық көру (Алм.: Жам., Қаск.). Сылтау ету,
болмайтын нәрсені іоебәп ету. Әр нәрсені мү рынд ыц
к ө ріп, тіршілік етпеу ғой сенікі (Алм., Жам.).
Мұрынтақ (Гур., Маң.). Ойлычқырлы жер. Жері мү-
рынта ц-м ¥ рынт а ц (Гур., Маң.).
Мұрьшша I (Орын.: Ад., Бэр.). Жүпеннің ікеңсірігі.
Мұрынша II (Орын.: Ад., Бөр.; Қост., Жан.). Қа-
лыптьщ тұмсық іжагы. Қалыптыц мү рынш а с ы сү-
лу болса, етіктіц, кебістіц, байпацтыц үсті, түмсығы сү-
лу болады (Қост., Жіан.).
Мұсалам болу (Қост., Жан.). Көну, бағыну. Мен,
шырағым, сіздіц сөзіцізге мүлдем м ү с а л а м б о л-
д ы м (Қаст., Амшн.).
Мұт (Түрікм.: Красновэд., Ашх., Таш., Мары). Те-
гін, су тегін. Шахталарда тамацты мү тын а беретін
шығар (Түрікм., Таш.). Өзі тіпті семіз болса да, мү т
арзан («Жұімыспіы», 22. VII. 39). Түрікмеишіе — мугт
(Рус.<гуркм. сл., 1956); кңрақалііақпіа — мут (Карак.-
рус. -сл., 1958), муфть (парс.). — тегін, босқа
(Л. Буд., II, 224).
Мұттай (Қ.ч>рда, Арал). Кіпікіентай, шағын ғана.
Мынау мұттай цос екен (Қ.орда, Арал).
Мұхлис ету (Қ.-орда, Аріал). Айпқанды қабыл ету,
іқайталау. Сол айтцанын 2—3 цайтара м ү х л и с е т е-
д і (Қ.-орда, Арал).
Мұш (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Жұдырық, Байлар ті-
лін ала цоймаған кедейлерге мү ш ын жүмсайтын
(Қ.-орда, Сыр.).
Мұштай (Түрікм.: Ашх., Тапі., Тедж., Мары). Кііп-
кентай, жұдырықтай. Мына цауын мұиітай екен.
(Түрікм., Таш.). Түрікм. мүшт — жұдырық (Турк.^уус.
сл., 1940); еэбекше мүшт — жүдырық, мүш-
так — жұдырыіқтай (Узб.нрус. сл., 1959); қарақалпақ-
246
ша; муш— журллрык,, кішкентай (Карак.-рус. сл.,
1958). мушть (парс.) — жүдырық (Л. Буд.,
П, 233).
Мүштар (Шымк., Маң.). Бәкі. Меніц му ш т ары м
цайда цалған (Шыж, Сар.).
Мұштау (Жамб., Қор.). Сазайын беру, окүдырықтау.
Мүкәмәл (Сем.: Абай, Көкп., Ақс.). Мүлік, бар бай-
лығы, дәулеті. Мен мүкэмэлімді сатсам да, Дү-
кенбайды оцуға жіберемін (Сеям., Абай).
Мүкі (Алм., Гв.). Жөіні, е»бі, реті. Мү к іс ін тапсац,
сүрағаныңды аларсыц (Алм., Гв.).
Мүнәяіс болды (Сем.: Көк., Ақс.). Орындалды.
Біздіц былтырғы бул мэселе жөніндегі ңаулымыз м ү-
н эп іс б о л д ы (Сем., Көкп.).
Мүңгірт (Түрікм.: Красновіоід., Қияя., Бекд., Қулы.).
Каспий теңізінде кездесетін балық түрі (орысіда — бы-
чок травяник). Түрікменше — маццалча неодесе мүц-
цүрт (Рус.чтуркм. сл., 1956).
Мүсәт ету (Гур., Маң.). Каігағат қылу, місе түту.
Азды азсынбай мү с э т е т у керек (Гур., Маң.).
Мүсету (Түрікм.: Красновод., Жеб., Ашх., Тедж.).
ҚанаРат, қанагаттану. Буған да мү с ет п е й с іц
бе? (Түрікм., Аіпх.). Ол алдына отырғанды дамүсет-
пе й, нөмірлі орын табыц деді («Қараібүгаз көл жұ-
мысіпысы», 7. VI. 37).
Мүтәж (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Мүқтөж.
Пулға мүт э ж болсац царыз берейін (Түржм., Ке-
неүр). Балдардыц күйсіз, мүтэжілеріне царама-
ды («Жүмысшы», 3. XI. 44). Қараіқалпаіқша — мэтүж
(Карак.-рус. сл., 1958).
Мүттәм (Сем.: Кокп., Акс., Абай). Мүлде, мүлдем.
Жас келген соц, цызметті мүттэм цойдым (Сем.,
Ақс.).
Мүттес (Сем., Абай). Түк, мүлде. Ол сөзге сен мүт-
т ес түсінбейсіц (Сем., Абай).
Мүш (К/арақ., К}оң.). Жудыірық. Ол мүшін түйді,
Бурын байлар, экімдер мү ш жумсайтын, өздеріне цар-
сы болған кісіні мүштеп жіберетін (Караіқ., Ңоң.).
Ң. мүш.
Мыйат (Жамб.: Мер., Шу, Қор; Алм., Кег.). Тірек,
көмек, окәрдем. Мыйат, мыйат т ыц түбі уят.
М ый а т болсац наданға, уят іске кез цылар. Жацсы-
ныц эсіл цайраты, халцыныц мый ат беліне (Жамб.,
Мер.).
Мыйат түту (Алм.: Жам., Шел.). Арқа юүйеу, арқа
247
тугу. Армиядағы балам хат жазғанда сіздерге көмек-
тесетін інім бар ғой деп кіші баланы мыйат тұтады
(Алм., Жам.).
Мыйзаж (Шьгмск., Қьтзылқ.). Ыңғай. Әр адамныц
мыйзажына царай сөйлемесе болмайды (ПІымк.,
Қызылқ.).
Мыйластыру (Алм., Шел.). Көдергі жаоау, созін бө-
лу. Орта жолдан цосылған жаман отша сөзімді м ы й-
ластырмай отыршы (Алм., Шел,).
Мыйлату (Шымк., Оайр.). Шүқыту, қаршығаға ау-
ланып алынран қүетың миын іпүқыту. Ол царшығасын
мый лат ып отырды (Шыімк., Сайр.).
Мыйлау (Сем., Абай). Мапгинанъің балшьщыа батып,
тығылып іқалуы. Кеше ауылдан шыгып едік, жолда
мый лап цалдыц (Сем., Абай).
Мыйлал (і мәләл (Қ.-орда, Арал). Күмәиді, дүдамал.
Мыймал [| миман (Түркім.: Апіх., Таш., Тахта,
Тедж.; Жамб., Шу). Қонақ. М и м а н ы ц ы з бала бол-
са да, цой соймалы (Түрікм., Таоста). Түріікіменше —
мыхман (Рус.-турк. <сл. 1956); өзбеікпье—мехмон (Узб.-
рус. сл., 1969); (қарақалпақша — миман (Рус.- ясарак.
сл., 1947); тіүпъап (парс.) — қонақ (С. Міал., ПДП. 400).
Қ. мейміан.
Мыйнаттай (Гур., Маң.). Өте кішкентай, тинамдай.
Бойы мыйнаттай болғанмен, пэле көрінеді (Гур.,
Маң.).
Мықым болу (Сем.: Көкп., Ақс.). Берік болу. Өзі-
це өзіц мыцым б ол (Сем., Ақе.).
Мылжың (Сем., Абай). Қою лай. Үраны мыл ж ы ц-
дап бітірді (Сем., Абай).
Мырғам (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі). Отты, шө-
бі міүйгін жер. Бұрынғы көлдіц табаны мы р ғ а м бо-
лады, бұл жерде мал да жацсы семіреді (Қ.-орда,
Қарм.). Мынау бір мырғ ам жер екен (К.-орда, Арал).
Мырза жел (Қост.: Аман., Жан,). Жай, ақырын
соққан жел. Мыр за же л соғып тұр, бидайды ұшы-
рып бітіріцдер (Қост., Аміан.).
Мырза қоспақ (Ақт., Жур.; Жамб., Шу). Өркеші
жақын келген түйенің түрі. Мы рз а ц оспацт ыц
атасы бура да, енесі нар (Ақт., Жур).
Мырық (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Таш.; Орал). Пасық, жаман. М ы рыц тоцалға бой бе-
ріп цойғаныц (Түрікм.; Тапі.). Өзбекше — майрик
(Узб.^рус. сл., 1959); қарақалпақшіа — мыррыц (Ка-
ріак.-рус. <сл., 1958).
248
Мідәсі жоқ (Түрікмл Таш., Көнеүр., Тахта). Кегі
жоқ. Ол бір мі д э с і ж о қ, адал адам (Түрікм., Кө-
иеүр.).
Мідуаршылық (Жамб., Мер.). Адамгершілік. Кінә
таппай келді де жарып салды, жолда мід у а рш ы-
лық ұстай м[а] екен? (Жамб., Мер.).
Міләл (Қ.-орда, Арал). Күмән, шүбәлі, екіүшты.
М і л ә л сөз. М і л о л інәрое. Бұл айтцанымыз мілзл
сөз екен, бола цойса игі еді (ОҚ.-орда, Арал).
Міләпайыста (Жамб., КІор.). Қапылыста. Бекежан
мілэпайыста цолға түседі (Жамб., Қор.).
Мінәр (Түрікм.: Таш., Көнеүр,, Тахта). Мүнара.
Қолда тимеді, сені мін ә р ғ а апаратын (Түрікм.,
Көнеүр.). Қарақалггақша — мнар (Рус.-карак. сл.,
1947).
Мінәсәрлі (Жамб., Мойын.; ІПым., Мақ.). Жара-
сымды, лайықты. Мынау сізге мінәсэрлі үстара
екен (Жамб., Мойын.).
Міндәр (Қ.-орда, Қарм.). Ертеде қайық тоқтауға
арналған орын. Қайъщ тоқтайтын орынды бұрын м і н-
д э р деуші едік, бул кұнде цайъщ аузы деген сөз пай-
да болды (Қ.-ордіа, Қарм.).
Міндекер (Қост., Жан.). Жалынышты, міндетті.
Үсембай менен елу сомды өзі міндекер болып
алып еді, енді көпке созып бермейді (Қоіст., Жан.).
Міндер I (Гур., Маң.). Моланың үстіне тастан тек-
іпелеп қойылған белгі. Татарша мендэр — жастъщ
(Тат.-рус. сл., 1950).
Міндер П (Қ.-орда, Арал). Флот жоқ кезде қайық-
қа мінетін жер көпір.
Міндет (Түрікм.: Таш., Кенеүр., Тахта). ¥лт, Тү-
рікмен м і нд е т і миман алуға жацсы (Түрікм., Кө-
неүр.). Түрікменіше — миллет (Рус.-туркм. сл., 1956);
өзбекше — миллат (Узб.-рус. сл., 1959); қарақалтіақ-
ша — миллет (Рус.-жараік. ел., 1947); СХ» міллеть
(араб.) — үлт (Л. Буд., П, 252).
н
Набыт болу (Жамб., Шу; Алм., Кег.). Апат болу,
қырылып кету. Шамамыз келмей цалса, өзіміз н а-
б ыт болып кетерміз депті (Жамб., Шу).
Наган-наһан (Қ.-орда, Арал). Кейде, сирек.
Нағля (Қост., Жан.). Самауырынның табасы. Н а-
249
ғлид ы әперші, самауырынның астына цояйын
(Қост., Жан.).
Нағыз (Жамб.: Луг., Мойын.). Жақсы, тым жақсы.
Аржацтың жері н ағ ыз болады. Музыкасы да н а-
ғ ы з екен (Жааи€,, Мойын).
Надайы (Жамб., Мойын.). Надан. Віз өзіміз оцыма-
ған над айы адамбыз, балам (Жамб., Шу).
Надрұс (Қост., Жан.). Жарымес, нақұрыс. Осының
өзі надрүс бои кеткен шығар (Қост., Жан.).
Надыр (Гур., Ес.). Асау.
Назарат (Шығ. Қаз., Зай.). Министрлік, үлкен дә-
режелі мекеме. Ол ацша назаратында жүмыс
істеген (Шығ. Қаз., Зай.).
Назымау (Алм., Еңб.). Жалықпау. Ол жігіт н а з ы-
май сөйлесіп бзрін айтып береді (Алм., Еңб.).
Назын (Қост., Об.). Сүлу. Мынау әйел бала өте н а-
з ын екен (Қост., 06.).
Най (Тау., Қош.). Мүштек. Шылымды наймен
тартцан жацсы (Тау., Қош.),
Нам I (Алм., ІПел.; Қ.-орда, Ар.; Жамб., Жам.).
Ат, есім. Сіздің н амыңы з кім? (Алм., Шел.).
Нам II (Шымк.: Сайр., Түл.). Ылғал, дым, дымқыл.
Жердің на мы кеппей салған егін жацсы шығады
(Шьтмпс., Түл.). Жердің намын кептірмеу үшін, тү-
цымды ерте шашамыз (Шыімк., Сайр.).
Нама I (Жамб., Шу). Хат. Кешікпей нама жазып
жіберіпсіз, үрынып біреу сізді ңинағандай. Қолында
эркімнің бір намас ы бар, на ма соңынан келгеннің
бағы ашылар (Жамб., Шу).
Нама II (ПІымк., Мақ.). Гармон. Віз цызылбүрыш-
ца на ма сатып алдыц. Менің балам наманы жац-
сы тартады (Шыпик., Мақ.).
Нама ІП (Қ.-орда, Арал). Нүсқау, жоба. Осылай іс-
те деп нама берді (Қ.-орда, Арал).
Намыт (Қост., Жан.). Апат, шығын, Воран со-
ғып үйлерді жығып, үлкен намыт болды (Қоіст.,
Жан.).
Намыта (Қар., Жез.). Бүліншілік, шабыншылық,
әбігершілік. Вүрынғы кезде әйдік барымтаның арты
намытаға айналған (Қар., Жез.).
Нан ағаш (Қост., Жан.). Оқтау. Н ан ағ аш кере-
генің көзінде цыстырулы түр (Қост., Жан.).
Нанбай (Қ.-орда, Арал). Нан пісіретін орын. Н а н~
байда істегеніне талай жыл болды (Қ.-орда, Арал).
Нанбайшы (Қ.-орда, Ар.). Нан сатушы. Н анбай-
250
шылар базарда нанын сатып болып үйіне келді
(Қ.-орда, Ар.).
Нан қалақ (Ңост., Аман.). Кәкпір, тесік ожау. Нан
цалацты алып цой (Қост., Аман.).
Нан салма (Қост., Жан.). Қайнатпа нан. Вүгін кеш-
ке н ан с а л ма істеші (Қост., Жан.).
Нан сүргіш (Жамб., Тал.). Нан жайғыпі тақтай.
Сіздің нан сүргіш Дүйсеннің үйінде (Жамб., Тал.).
Нанталап (Қост., Жан.). Талапты. Ол да н ант а-
лап жігіттің бірі еді ғой (Қост., Жан.).
Нан тұрыш (Қ.-орда; Жал., Қарм.). Ашытқы. Мы-
на цамырыңнан н а н тү ры ш цалдыр, ертең нан
ашытайын деп едім (Қ.-орда, Қарм.).
Нан ысу (Қост.: Жан., Аман). Нан жаю. Етке нан
ы с ып салайын (Қост., Жіаін.).
Наныш (Түрікм.: Таіп., Байр., Көнеүр., Тахта). Се-
нім. Ойбай-ау, сенің со[л] сезіңе н ан ы ш еттім (Тү-
рікм., Атх.). Түрікменіпе — ынанч (Ру<?.-тіурікім. сл.,
1956); езбекше—инониш (Узб.-рус. сл., 1959).
Напит болу (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Арал). Көп қыр-
ғынға үшырау, қырылу. Сол соғыста көп адам н апит
бо л д ы (Қ.чорда, Қарм.). Шыдамай бәрі де напит
б олып өлді (Қ.-оріда, Арал). і
Нарау (Сем., Үрж.; Шығ. Қаз., Зай.). Жүдеу, на-
шар. Мынау жылцы ете нарау екен (Сем., ¥рж.).
Сен нараусың ғой, сырцаттанып отырмысын (ПІығ.
Қаз., Зай.),
Нарел |] нәрел (Алм., Балқ.). Жылымның қанатын
бір үкіден (қ.) екінші үкіге айдап отыратын түзу ағаш.
Нәрелсіз сүзекі (ц.) тартуға болмайды (Алм.,
Балқ.). Н а р е л д і бір ойыцтан екінші ойыцца тур[а]
апармасаң мүздың астыңғы цабатынан іздеп әуре бо-
ласың («Лен. жіас», 25 февраль, 1964).
Нариза (Қ.-орда, Арал). Наразы. Олар бірден н а-
риз алы ц білдірді (Қ.-оріда, Арал).
Наркөз (Ақт., Ырғ.). Кішкене тостаған. Әже, өз
наркөзіме цүйып айран бер (Ақт., Ырғ.).
Нарқызыл (Шымк., Сайр.). Кішкене қызыл бидай.
Н а р ц ы з ы л бидай тез піседі (Шымік., Сайр.).
Нарпоз (Гур., Маң.). Бүлақтың, арықтың бойына
піығатын иісті тпөп.
Нарпыз (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.; Гур.,
Маң.). Сай-салалы жерде өсетін бояулы шөп. Түрік-
менше — нарпыз (Туркм.чрус. сл., 1940).
251
Нар салма (Ақт., Ырғ.). Шығырдың науасынан бас-
талған үлкен арық.
Нар селеу (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид.,
Жеб.). Үзындығы 50 см-дей, бүтағы қатты басы аға-
рып, желпілдеп түратын өсімдік.
Наршан]ы] алу (Қост., Аман.). Мазаны алу. Күлэш
келіп отырып алып, наршамды алды. (іҚост.,
Аман.).
Нарын (Жамб., Мер.; Қ.-орда: Сыр., Жал.). Етін де,
нанын да ұсақ етіи тураған ет. Н а рынғ а қара бұ-
рыш, айран цосады (Жаімб., Мер.). Қырғыз тілінде на-
рын үоақ туралтіан ет (Кир.-рус. сл., 314). На рын —
бүл елдіц ец жацсы тамағы, тек сыйлы цонацца ғана
береді (Қ.-орда, Сыр.).
Нас (Түрікм.: Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта, Мары,
Тедж.). Наюыбай. Бізіц жацта жастардыц біразы н а с
атады (Түрікім., Тедж.). Түрікменше — нас (Туркм,-
рус. сл., 1940); өэбеіКіше — нос (Узб.-рус. сл., 1959).
Нас бере сөйлеу (Қост., Жан.). Іліп сөйлеу, қағы-
тып сөйлеу.
Насқауақ (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр., Мар.). Өте кішкене болып өсетін аскдбақ түрі.
Оның қаібығын көбіне н а с ы б а й ғ а шақша үшін қол-
даиады.
Насты (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Әдет-ғү-
рып, қалып. Ңазацшылыц н а с т ы мы з д ы жою оцай
емес-ау (Түріим., Көнеүр.).
Насыр коже (Жамб., Тал.). Кеспе. Кеше цонацца
ет таб[а] алмай н а с ы р көже істеп бердік (Жамб.,
Тал.).
Натық (Қ.-орда, Арал). Нәсілі жаман.
Нау (Қост., Об.). Ірі. Ол эмен нау атца мінеді
(Қост., Об.).
Науа I (Жамб., Мойын.). Су диірменіндегі су аға-
тын тақтайдан жасалған арыкша.
Науа II (Шығ. Қаз., Зай.). Мылтықтың коробкасы
(оқ салатын жері). Мылтыцтыц науасына оц салы-
нады (Шығ. ^Қаз., Зай.).
Науада (Қ.-орда, Сыр.). Әлдеқалай, кездейсоқ. Мал
бағып жүріп науада кездескен атты үстап алдым
(Қ.-орда, Сыр.).
Науан I (Орал; Чап.; Гур., Бақ.). Бекер, бос. Ол
нау ан жүріске үйір (Орал, Чап.). Жасымызда н а-
252
уан жүріске үйір болмай, еңбекке араластық (Гур,,
Бақ.).
Науан П (Алм., Кег.). Үлкен, биік. Бұл ара толған
на у а н тау ғой, эке (Алм., Кег.).
Науат қауын (Алм., Кег.). Қауынның бір түрі. Бір
топ нау ат цауынның тұцымын тастағанмын, не
боларын цайдам (Алм., Кег.).
Наубай (Жамб., Мойын.; Алм., Жам.). Тандыр, нан
пісіретін орын. Н ау б ай ғ а нан пісіріпті (Жамб.,
Мойын.). Нанды нау б ай ғ а салып-ац пісіреміз (Алм.,
Жам.).
Наубайіпы (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Нан сатушы, нан
пісіруші. Ауыл арасында наубайшы бомайды, өзі-
міз пісіреміз (Қ.орда, Сыр.).
Науда (Жамб.: Св., Жам.). Ағаштың көк өрім бү-
тағы. Мына ағаштың наудасынан алып себет то-
цыймыз (Жамб., Св.).
Наша I (Қ.-орда, Арал). Компания, топ. Біздің на-
ша мы з ды бүзбай отыр (Қ.-орда, Арал).
Наша II (Қост., 06.). Маза. Ол осылай менің н а-
шамд ы алады (Қост., 06.).
Наш жеу (Қост., 06.). Талғамай жеу. Ол осылай та-
мацты ежелден наш ж ейді ғой (Қост., 06.).
Наясап (Алм., Шел.). Найсап, дөрекі. Өзің бір ұят-
ты білмейтін наясап адам екенсің (Алм., Шел.).
Наю қалақ (Целин,, Атб.). Сүзгі темір.
Наяхы (Шымк., Түл.). Барлығы, бар болғаны.
Наятсыз (Жамб. Тал.) .Мейірімсіз, нысапсыз. Адам-
ның наятсызы екен (Жаіміб., Тал.).
Нәгөй 1. (Ақт., Ойыл). Надан, есалаң. Өзіңнен бас-
ца кісіні нэ г өй көресің бе? (Агқт., Ойыл); 2. (Түрікм.:
Красновод., Жөб., Неібид., Беікд.). Нәзік, шала. Жасы-
нан көп ауырып осы балам нэ г өй болды (ТүрІкм.,
Красновюд.).
Нәжет құс (Қост., Жан.). Бақ құс. Басыңнан нз-
жет цұ сың кетсе, цасиетің .болмайды (Қоет., Жан.).
Нәйес (Гур., Маң.). Мылжың.
Нәйіп (Оң. Қаз., Түл.). Кемтар, зағип.
Нәйіс (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш.; Орал).
Лас, салақ. Кей адам нзйіс келеді (Түрікм.: Таіп.).
Түрікменше — нежис (Турікм.-рус. сл., 1940); өзбек-
ше — нажас (Узб.-рус. сл., 1959).
Нәкер (Қ.-орда, Арал). Напіар, әлсіз. Мынау н э-
к е р өгіз ғой (Қ.~орда. Арал).
253
Нәкөс (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Тедж.,
Көнеүр.). Жынды, есуас, топас. Шөлмекті сындыр,
н э к өс неме! (Түріюм. Көнеүр.). Түрікмешле — нэ-
кес—'бшпіара, 'аянышты (Туркм.-ірус. сл., 1940); Өз-
бекпіе ноңис— жарым, ікеміс (Узб.-рус., сл., 1959);
Атасы некөс кэуірдің. Мәстегін айдап келген ер
(В. Рад., Образцы..., III. 145).
Нәкүш (Жамб., НГу). Пасық, қадір білмес. Жирен-
шенің экесі өлер кезінде баласына: «Нэкүшке ңа-
рыздар болма» деп аңыл үйретті (Жам<б., ІПу).
Нәл I 1. (Түрікм.: Ашх., Гяу., Аннау., Тедж.;
Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Аяқ киімнің өкшесіне,
тұмсығына қағатын темір (таға). Далалың жерде н а л-
с із етік те көп киіс береді (Қ.норда, Сыр.). Таза бэтең-
кеме нэ л ңаңтырмасам, өкшесі желініп ңалатын
(Түрінм., Аіпх.). Түрікмеішге — нал (Рус.-туркм. сл.,
1596); езбеікіпе—нахал, нағал (Рус.-узб. сл., 1954);
Қаріаіқалпаікціа — налъ (Рус.-ікараік. сл., 1947); 2.
(Қ.-орда, Арал). Аттың аяғына жазда қағатын таға-
ның түрі. Аттардың бэрініц аяғына н з л ңағылған
(Қ.-орда, Арал).
Нәл П (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж,. Байр.). Та-
мырымен алынып, жерге қайта отырғызылатын жеміс
ағаштарының жас түрі. Келесі базарда Ташауздан
нэл экеліп отырғызамын (Түрікм., Көнеүр.). Түрік-
'М-енше— нахал (Рус.-ғгуркім. сл., 1956); қаріақалпақ-
пиа — нэл (іКа/раік.-рус. сл., 1958).
Нәлит (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Карта ойынында ай-
тылатын «темный» деген сөздің баламасы. Ал мен осы
жолы н а лит кетем (Қ.-орда, Сыр.).
Нәлі || таған (Қ.-орда: Жал., Сыр).. Поднос. Са-
мауырдың н э лісі жезден жасалған (К.-орда., Сыр.).
Нәлі (Шымк., Мақ.). Ат, есектің түяғына салатын
таға. Осы колхоздың көп аттарына н э лі салу керек
(Піыімік., Маіқ.).
Нәлік (Орал: Чап., Жымп.). Арбаға жегілген өгіз-
дің басына байлайтын шынжыр, бас жіп (ор. налы-
гач.).
Нәм I (Жамб.: Тал., Мер.). Ат, есім. Сіздің нэмі~
ң і з кім? (Жамб., Тал.). Қазір селъсовет Аңтоған н э-
м ін е ңалды. Оның бэрін менің нэ мі ме жазба
(Жамб., Меір.).
Нәм II (Жамб., Св.). Ылғал. Қай жеміс болмасын
суда нэ м ңылып ңойсаңыз, соғүрлым көгеріп өседі
(Жаміб., Св.).
254
Нәментайлау (Қост., Жан.). Аздау. Нэментай-
лау деп болар-болмас аз нэрсені айтады (Ң-ост.,
Жан.).
Нәи (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Таш.,
Ашх., Тадж.; Жамб., Тал.; Гур.: Орал, Жән.; Қара-
қал. қазақтарында; Ақт„ Ойыл; Қ.-орда: Сыр., Жал.,
Қарм.). Үлкен. Тонау нә н түйе тауыцты царашы (Тү-
рікм., Таш). Құж-цұж боп өцкиген мына тастардыц бірі-
нен бірі н э н... (Ғ. Сл. Дом. ікүйі — а?қи., 182). Ңара
іқалшоаіоша — нэн неімесе нэцэн (Караік.-рую. сіл. 1958).
Қажымцан н э н кісі деседі (Қ.-орда, Жал.). Кешегі кү-
реске түскен жігіт н э н екен (Орал, Жон.). Қарсы алды-
нан н э н сүцгуір (ц.) кездесе кетті, цос ауызды ала сала
басып цалғанымда үшып түсті (Аңт., Ойыл.). Сол төске
білектей жуан темірді жастап цойып, шеберлер н э н
балтамен ыцц-ыцц соғады (Ә. Нұрл., Куірлян., 266). Су-
да жүзген н эн балыц, Шағала цүсца жем болар (Мах.,
89).
Нәп (Қ.-орда, Қарм.). Пайда, олжа. Саудагерлер
оцай нэ п түсіріп алуды көздейді (Қ.-юрда, Сыр.).
Нәпі (Жамб., Мойын.). Жаңсылық. Біреуден көп-ац
жацсы сотарцанға, Жацсыныц нэ пі тиер эүанасцан-
ға, Әркімніц цылған ісі өзіне жөн, Түзу жол цыйсыц
келер адасцанға (фольк.). (Жамб., Мойын.).
Нәрәнжі (Жамб., Шу). Әлсіз, нәзік. Баласы н э-
рэ нжі болып туыпты (Жамб., ПІу).
Нәрегей 1. (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры; Ақт., Жур.). Шала, нашар, әлсіз. Мына цозы нэ-
р е г ей екен (Ақт., Жұр.). Н э р е г е й цозыларыц цан-
ша? (Түраікм., Мары). Карақалпақдпа — нэренжан (Ка-
рак.-рус. сл., 1958); 2. (Гур., Маң.). Қой ауруының
бір түрі. Қозым н э р е г ей болып, өспей цалды (Гур.,
Маң.).
Нәрел = нарел.
Нәренжу (Ң.-орда: Сыр., Жал.; Шымк.: Қызылқ.,
Шәу.; Жамб., ПІу). Жүдеу, арықтау. Омар соцғы жыл-
дары н э р ен ж іп кетті (Ң.-орда, Жал.). Ол біраз н э-
р енжіп цалған екен (Жаміб., ПІу).
Нәрете (Қ.-орда: Сыр., Жал., Арал). Аудағы балық-
ты сүзіп алатын құрал. Н э рет е толған балыц еді
(Қ.-овда, Сыр.). Ал, н э р ет ені экеліцдер деп айцай-
лады (Қ.-орда, Арал).
Нәркеш (Қ.-орда, Арал). Қоңқақ мұрын.
255
Нәрсе (Қ.-орда, Арал). Жұмыс, іс. Жүк артып н ә р-
с{е] етіпті (Қ.-орда, Аірал).
Нэсиет (Ақт., Шалк;.). Насихат. Беркімбай, сен ма-
ған н э с и ет айтпай-ац цой (Ақт., Шалк;.).
Нәскүр (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Мары). Есі
жарым, топас. Түктіц мэнісін білмейтін нэскүр
адамша сөйлейтіні несі (Түрікм., Тахта). Өабекше но-
шукур — жақсылықты білмейтіи топас адам (Узб,-
ірус. сл., 1959).
Нәскүрік (Қ.-орда; Сыр., Қост., Жая.). Сүргі, ағаш
жонғы. Тацтайдыц бетін нәскүрікпен сүргілеу ке-
рек (Қост., Жан.). Әрбір оцушыныц ағаш жонатын
н э с кү р і г і болуы шарт. Бүрынғы кезде н эси ү-
р ікті цолдан-ац жасап алуш[ы] едік, осы күнде дү-
кенде бэр[і] эзір (Қ.-орда, Сыр.).
Наскүріктеу (Ңост., Жан,), Сүргілеу. Бүл тацтайды
н э с кү рікт е м е с е болатын емес (Қоіст., Жан.).
Нәстүрік сүргі (Орал, Чап.). Ағаш сүргілейтін құ-
рал (ор. рубанок).
Нәсіл-нәсеп (Қост., Жан.). ¥рпақ. Олардан н ә-
с і л-нэсеп цалған жсщ (Қост., Жан.).
Нәті ХҚост., Аман.). Анық, ясете, Бацташы колхоз-
дьщ цанша малыныц барлығын н ә т і біледі (Қост.,
Амаи.).
Нәтің келу (Қост., Сем.). Ықласпен келу. Мүнда бір
н э т іц к е л г іц кеп келдіц ғой (Қоіст., Сем.).
Нәубез қалу (Сем., Абай). Қүралақан қалу. Балам,
білімнен н э у б е з цалып отырмыз (Сем., Абай).
Нәубет (Қ.-орда, Арал). Ауыртпалық, ауырлық,
қиын іс. Ол бір н д у б ет цой, ел басына түскен (Қ.-ор-
іда, Арал).
Нәубеті келу (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Реті келу, ың-
ғайы келу. Баламыз оцуға түсіп н э у б ет і к е л іпт і.
Бүл бір нэ у б еті к е л г ен шаруа болды (Қ.-орда,
Сыр.).
Нәует (Жамб., Тал.). Кезек, рет. Меніц нэ у ет і м
сізден кейін (Жамб., Тал.).
Нәумәз болу (Піыр, Қаз.: Гл„ Тар.,) Ренжу, өкпе-
лву. Сен бүл сүрацца жауап бермеді деп н э у м э з
б о л ма (Шығ. Қаз.: Гл.). Ол н э у мэ з б о лып
отыр. Сен нэу мэз б о л м а (Шығ. Қаа., Тар.).
Нәумәсір (Сем.: Ақс., Көкп.). Есуас, жынды. Олар-
дыц өзі н э у мэ с і р болған ба? (Сем., Аіңс.).
Нәшүкүр (Гур., Маң.). Оңбаған, оңбайтын.
256
Негене (Қост., Об.). Неге ғана. Осында мен нег ене
келдім екен (Қост., Оіб.).
Не зат? (Орал; Гурьев; Ақтөбе; Орын.: Ад., Бөр.).
Не нәрсе? Не зат болып цалды, неге шацыртып жа-
тыр? (Орал, Чап.).
Некен-ноқан (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.,
Ашх.). Некен-саяқ, сирек. Шағадам жерінде өлкелі (ц,)
жер неке н-н оцан (Түріжм., Красновюд.). Қ. Некен-
нүіқан.
Иекен-нұқан (Сем., Абай). Некен-саяқ, сирек, ан-
да-санда бір, Бацытцүй ауылға нек е н-н ұқанда
бір келеді (Сем., Абіай). Қ. Неиеичнақан.
Нек-нұқ (Гур.: Маң., Ес.). Некен-саяқ.
Немелтай (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.,
Ашх., Таш., Мары; Гур., Маң.). Немеренің баласы (шө-
бере). Немеремнен туған немелтайларымды да
көріп отырмын (Түрікм., Ашх.). Бүл .бала оныц н е-
мелт ай ы ғой (Гур., Маң.).
Немене (Ақт., Ойыл.; Жамб., Мер.). Шөберенің ба-
ласы. Ана бала сеніц н е м ен е ц бе? (Ақт., Ойыл).
> Ниеті кепкен (Тау., Қош.). Ниеті жаман, ниеті қүр-
ған. Оныц өзі бір н иеті кепкен жайсац еді (Тау.,
Қош.).
Ниқаятсыз (Қ.-орда, Арал). Есепсіз, өлшемсіз. Ба-
лыцты бүгін ницаятсыз кеп алдыц (Қ.-орда, Арал).
Ниязы (Тау., Қош.). Сүрап келіп қолқалап алатын
қосымша нәрсе. Тенгеден тецге табылады, тебеннен
ния з ы табылады (мақал).
Нобайы 1. (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.,
Ашх., Тапі., Мары; Гур. Маң.). Көбі. Келеге жіберіл-
ген түйелердіц н о байы цайыды («Жұімысшы», 6. III.
45). Әйтеуір жел аптаныц шетіне ғана ілігіп, мал н о-
байы аман шыццан сияцты (Г. Сл., Кең. өр.). Қара-
қалиаңша нобай — мол (Карак.-рус. сл., 1958); 2.
(Орал, Қазт.; Жамб., Мер.). Түгел, ібүтіндей. Н об ай-
ы мен цанша түрады (Жамб., Мер.).
Нобия (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр.). Фасоль (ло-
бия). Түрікменше — нойба (Рую.-туркм., сл., 1956);
лубиа (парс.) — фасюль, біобы (Л. Буд., II, 192).
Ноғай бесік (Орын.: Ад., Бөр.). Аспа бесік. Осы
жердіц бәрінде де ноғай бесік бар (Орын., Ад.).
Ноғай үй (Жамб., Мер.). Шаңыраққа уықтың өзін
шаншитын керегесіз үй.
Ноқа (Шығ. Қаз., Зай.; Сем., Абай; Қост., Жан.).
257
Оқа, зер, оны кимепіектің жағына, киімдердің жиегі-
не ұстайды. Н о ту а л ы киім жарасымды келеді (Шығ.
Қаз., Зай.).
Нокай (Алм.: Талд., ПІел.). Еш нәрсені ажыратпай-
тын топас кісі.
Ноқалайлау (ПІымк., Қызылқ,). Ақылсыздау. Ол
өзі ноц а лайлау бала болатын (ПІымк., Қызылқ.).
Ноқалау (Қост., Аман.). Оічалау. Ол ноцалап
көйлек киеді (Қост., Аман.).
Ноңат (Шымк., Сайр.; Жамб., Жам.). Бүршақтан
үлкенірек сарғылт түсті өсімдік. Ноцаттан была-
мыц, ботца жасайды (Шымж., Сайр.).
Ноқыт (Түрікм.: Тедж., Таш., Көнеүр., Тахта, Ма-
ры). Бұршақ (горох). Түрікменпіе — нохут (Рус.-туркм.
сл., 1956); — бұршақ (СС, 292). —'бұршақ
(А. Бор., 245); нохудь (парс.) — қой бүршағы
(Л. Буд., П, 282).
Номайы (Алм., ІПел.). Түгел, барлығы. Мына тас
номайымен түсіп жатыр екен (Алм., ПІел.). Қ. но-
байы.
Нос беру || нос көрсету (Қост. Жан.). Сөгіс беру,
сөгу. Күш, айбын көрсету. Сен оған н о с б е р д іц б е?
(Қост., Аміан.).
Нотас (Алм., Кег.). Известь, әк , ақ балшық. Мына
үйді нотас пен ацтадым (Алм., Кег.).
Нөкес (Гур., Маң.). Жарымес, кеще, миғұла.
Нөкестік (Гур., Маң.). Жарыместік, есуастық.
Нөпір (Қост., Жан.). Қара қорым, сансыз. Үцғыда
сыйыр дегеніміз нөпір болып жатыр (Қост., Жан.).
Нулық (Гур., Маң.). Ну шөбі, өсімдігі қалың жер.
Түйе жасырынса көрінбейтін нулыцтан не тауып
болады? (Гур., Маң).
Нұра I (Қ.орда, Арал). Кез жеткісіз, ен дала. Оеы
цүмнан былай шыццан соц, жер нү ра болып келеді
(Қ.-юрда, Аріал).
Нұра II (ПІыг. Қаз.: Тар., Зай.). Жықпыл-жықпыл
жыра, төрең сай-сала. Жылцы нү рад а, нү р аны Ц
шөбі нілді болады (ПІығ. Қаз., Тар.).
Нұрау 1. (Шығ. Қаз., Тарб.). Қүлау, жығылу. Ол
аттан жаман нүрады (Шығ. Қаз., Тар.); 2. (Шығ.
Қаз., Тарб.). Жеңу, жығу. Ацтан мені сот алдында н ү-
ратып кетті (ІПығ. Қаз., Тарб.).
Нүқыл (Жаміб., Св.). Ылғи. Нүқыл саудамен ба-
цуат болып жатцан адам осы Ескендір еді (Жамб., Св.).
258
Нүкетектеу (Ақт., Ырғ.). Кеміотеу, мүгедекпеу. Біз
бір нү кет ект е у адамбыз ғой (Ақт., Ырғ.).
Нымша (Шымк., Ңызылқ.). Жеті қадақтың төрттен
бірі. 1
Нысайы (Жамб., Жам.). Түрі, қалпы. Н ыс айы
жацсы. Оныц нысайы тзуір (Жамб., Жам.).
о
Об || Оп 1. (Жамб., Шу; Қ.-орда: Арал; Ақт.: Ырғ.;
Ңост., Жан.). Аотықты көлікпен баетырганда көлікті
байлау үтпін
Біздіц цырмандағы обт ы ц түбі босап кетіпті, соны
жөндейін деп едім (Ңост., Жан.); 2. (Шымк.; Шәу.,
Сайр.). Ңырмандағы бидайды баотыратын бір топ кө-
лік. 06 қостық. О б айда, сабаны саған пайда, дәні
маған пайда (Шымк., ПІоу.). Айдап жүрмін обымд ы,
айналдырып кидім тонымды (Шымк., Сайр.); 3. (Ақт.,
Ырғ.). Шығырды айігалдыратын көліктің жүретін ж-о-
лы. О п кец болса, көлік жүруге цолайлы (Ақт., Ырғ.).
06 айдау (Шымк.: Шәу., Сайр.; Қост.: Аман.,
Жан.). Көлікпен егін баетыру. Кеше кешке дейін о б
айд ад ыц (Қоют., Аіман.). О п айд ап жатырмыз
(Шымк., Сайр.).
Обақ-шүбақ (ПІымк., Сар.). Олай-бүлай, бірде олай,
бірде бүлай.
Обалақын (Шығ. Қаз., Зай.). Тіпті, ешбір, түк.
Ахметтіц не айтып жүргенін мен обалацын біл-
меймін (Шығ. Ңаз., Зай.).
Одандық (Гур., Маң.). Ерсілік. Олай деп айту ода н-
дыц болар (Гур.,Маң.).
Оймаш (Гур., Маң.). Ншгның бір түрі. Ол оймаш-
т ы жацсы пісірді, Жацсы пісірген ой маш ет орнына
беріледі (Гур., Маң.),
Ойпас (Қоют., Жан.). Ойпаң, ой. Ойпаст ау ғып
цазу керек (Қоот., Жан.).
Ойтаң-ойтаң (Түрікм.: Таш., Кемеүр., ТахтаТедж.,
Мары; Орал). Ойпаң-юйпіаң. ІПағыл (ц./ арасындағы
ойт а ц-о йт ац жерлерде түлейлік кездесіп цалып
отырады (Түрікм., Байр.).
Ойық I (Алм., ПІел.; Жамб.: Жам., Сар.). Текше (қ.).
Үйдің қабырғасыніа ыдыс-аяқ қою үшін жасалатын
Қуыю. Әке, тамац ішетін табац ойыцт а түр (Алм.,
Шел.). Ыдыс-аяц ойыцт а түр (Жамб., Жам.).
259
Ойық II (Орал, Чап.). Мұзды ойып жасаған мал
суаратын не балық аулайтын тесік.
Оқ (Қост., Жан.). Арық. О қ деп атыздыц айнала-
сындағы су жүретін жерді айтады (Қост., Жан.).
Оқағаш (ПІығ. Қаз., Эай.; Ң.орда: Сыр., Жал.).
Оқтық (арбаның жетегі, жалғыз жетегі, тертесі). Оца-
ғ ашқ а екі ат жегіледі (Қ.чорда, Сыр.). 0 қ а ғ а ш
цалқанды арбада болады (ПІығ. Қаз., Зай.).
Оқалақ (ПІымк., Сайр.; Қ.-орда, Оыр.; Жамб.: Шу,
Луг., Мойын.). Оқыра. Бір сыйырым оца лақт ан қа-
шып жүріп, құлап өлді (ПІымк., Сайр.). О қ а л а қ ти-
ген малдыц мазасы болмайды (Қ.-орда, Сыр.). Сыйырға
оца ла ц тигенде осы тоғайға кіріп жатады (Жамб.,
ІПу). Өгізді оца л ац аздырар, естіні ой аздырар
(мақал).
Оқарман (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тедж.). Түсі
сары ала, піскенде еарғайып, кейде жарылып та кете-
тін тәтті қауын.
Оң арық 1. (Жамб.: Шу, Мер., Луг.; Қ.-орда, Сыр.,
Жал.). Бае арықтан егіннің арасына кдрай бұрылатын
тік 'арық. Біз көбіне цызылшаны оқ а р ыц арцылы
суғарамыз (Жамб., Шу). О ц арыцтан жанама
арыц, жанама арыцтан царыц тарайды (Қ.-орда, Жал.).
0 ц арыц егін араларында болады (Қост., Аман.);
2. (Түрікм.: Көнеүр., Тедж., Таіқта, Байр.). Атыздар
арасындағы суды жөнге салып отыру үшін жасалган
жаптың бір түрі.
Оқпан I (Түрікм.: Тапі., Кенеүр., Тахта; Мары,
Красновод.). Ерідің алдыңғы басы. Атацозыныц оғы
Қүттыцожа ерініц оцпанын алып түсіпті (Түрікм.,
Краснювод.).
Оқпан П (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Оппа, су обатын
жер. Арыц цазушылар оцп анғ а кездесіп цалмауға
тырысады (Қ.-орда, Сыр.).
Оқпандау (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Тоқымның ал-
дын 'көтеріп ерттеу.
Оқсаулы (Гур., Маң.). Тәуір, оңды. Оқсау лы зат
(Гур„ Маң.).
Оқтай (Жамб.: Мер., Луг.). Оқтау. Оцт а й-тақ-
тайды эпкел (Жамб., Мер.).
Оқ темір (Қост., Жан.)« Оқ жетектің үстіңдегі темір.
О ц т емірд і арбаға өгіз жеккенде цолданады. Меніц
арбамныц оц темірі жоц, сенде артыц оц т е мі р
бар ма? (Қоют., Жан.).
I Оқтық I (Жамб.: Жуа., Шу, Луг., Мер., Қор.). Екі
260
аттыіқ арбаның жетек ағашы. Арбанъщ оутығы жа-
рылып кетіпті (Жамб., Шу).
Оқтық II (Шығ. Қаз., Зай.). Мылтықтың стволы.
Далада мылтъщтыц о ц т ы ғ ын тазаламаса болмайды
(ІПығ. Қаз., Зай.).
Оқыра-іиодыра (Орал: Чап., Жымп.). Сиырдың ар-
қасына түсетін қүрт.
Олақ I (Ақт., Жур.). Кел жағасынан мал суіару үшія
қазған шүңқыр. О л а ц т а н сыйырды суарып келші,
бала (Ақт., Жүр.).
Олақ II (Гур., Маң.). ІҚой тоғыггуға арналған шұң-
қыр.
Олбыр тоқым (Түрікм.: Красновод., Жею., Небиід.,
Таш., Тедж.; Гур., Маң.). Тебінгісі түт-ас жасалған үл-
кен тоқьгм. Олбыр т оцы м д ы сал, баланыц шалба-
ры бүлінбесін (Түрікім.: Тедж.).
Олқоя (Шығ. Қаз.: Зай; Тар.; Сем., ¥р.). Қара қо-
ға, мал жемейтін у шөп. О лц о я жеген, мал оцушы
еді (Сөм., ¥р.). О л ц о я көбінесе сулы жерге шыға-
ды (Шығ. Қаз., Тар.).
Омал (Гур., Маң.). Ревматизм ауруы.
Оман (Жамб., Мойыті.; Шымк., Қызылқ.). Үлкен
арык, тоған.
Омырау (Түрікм.: Бекд., Тедж., Көнеүр.). Өмілді-
рік. Кейде «айылған» деп те айтады.
Омыраулық (Орын.: Ад., Бөр.) Өмілдіріж. Омы-
рау лыцт ы көп салмайды бізде (Орьгн.; Ад.).
Омсыраю (Сем.: Көки., Ақс.). Еңсеріаі тастау, ойсы-
рату. Жігіттер мына жүмысты омсырайтып таста-
ған екен (Сем., Кекп.).
ОнсерІ (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта.). 5 кило-
грамдық ауырлық өлшемі. Қараіқалпаіқша.: Сери —
батланның */4 бслігі (Карак.-рус. сл., 1958).
оири (парс., бұхарлықша)—8 фунттық (Л. Буд., I, 655).
Оңаты келмеу (Тау,, Қош.). Реті келмеу, ыңғайы
болмау. Осы іс көптен бері ойда жүрсе де, орындап тас-
тауға бір оцаты келмейді (Тау., Қош.).
Оңғайттау (Тау., Қош.). Оңтайлау. Бригадир болуға
Ережепбайды оцғайттау керек сияцты (Тау.,
Қош.).
Оңышу (Түрікм.: Ашх., Мары). Келісе білу, тату
түру. Біз екеуміз осылайда оңыша мыз (Түрікм.:
Ашх.). Түрікменше — огушмац (Туркм.-рус. сл., 1940);
қараіқалпақіпа — оцысу (Карак.-рус. сл., 1958).
Орақ су (Жамб., Шу; Сем., ¥р.). Бгін бас тарта бас-
261
тағаннан кейін берілген үшінші су. Биыл жацбыр коп
болып біздіц егін желке сумен о рац с у ын ішкен
де жоц (Жамб., Шу). Егінге о рац с у ын жіберіп
келдік (Оем., ¥р.).
Орам I (Ақт., Караб.). Жер-су. О рам беру*— жер
су беру (Ақт., Қараб.),
Орам П (Орын.: Ад., Бер.). Кепіе. О р а м ғ а царай
шыцсац та болады. Түнде соццан цатты желден орам-
д а бірнеше бағаналар цұлап цалыпты (Орын., Ад.,).
Орамал теппек (Жамб., Мер.). Он жастан жоғары
балалар ойыны. Жасымызда о р а м а л теппекті
көп ойнаушы едік (Жамб., Мөр.).
Орам беру (Ақт., Шалқ.). Жер-су беру, бағыну.
Есет орыс патшасына о р ам б е р м ей мін деп, көп
царсылыц істеді (Ақт., Шалқ.).
Орам болу (Қ.-орда: Қарм,, Сыр.). Бағыму. Біздіц
бүл ара ертеде царацалпацца о рам б о лыпты
(Қ.чуриа, Қарм.).
Орам жүргізу (Қ.-орда, Аріал). Бағындыру. Қоцан-
дар орам жүргізіп, халыц мазасын кетірді
(Қ.-орда, Арал).
Орма (ПІығ. Қаз.: Тар., Зай.). Шабынды, шабыла-
тын шөй. О р м*а н ы шауып бітіру. Быйыл о р м а
көп. Орма өте жацсы шыцты (Шығ. Қаз., Зай.).
Орпа (Түрікм.: Красновод., Нөбсид., Ашх., Таш.,
Байр.; Гур., Маң.; Ақт., Жур.). Аузы кең, тайыз өрі ше-
геңделмеген іқұдық. Уріъа — тереңдігі екі сажын құдық
(Н. И. Гродекюіз. Войніа в Туркмении, I, 3 іб.).
Орпалық (Гур., Маң.). Құдық іқазғанда суы сайыз-
дан шыватын жор.
Орту (Түрікм,: Таш., Көнеүр., Тахта; Орал; Қост.;
Гур., Маң.). Орғу, секіру. Осылай о рта мын деп, бір
күні омаласыц ғой (Түрікм., Кейеүр.). Ацбөкендей
орту (Гур., Маң.).
Оттық I (Орын.: Ад., Бөр; Орал, Жән.). Атқа іпөп
саліатын жер, ақыр (қ.). Сыйырлар отт ыцта кок шөп
жеп түр («Комім.*, 12. IV. 54).
Оттық П (Қоют., Жан.; Жамб., ПІу). Оіреңке. Сара,
оттығыц оар ма? (Қост., Жан.). Оттығыцды ча-
ғып. бер (Жаіміб., Шу).
Отырғыш (Түрікм.: Красновод., Небид.. Ашх.,
Тапі.; Орал: Қазт., Жән., Чап., Жымп.). Орындық. Әлі
5—6 отырғыш керек (Түрікм., Ашх.). Енді түрмас-
пын-ау дегендей отырғышца орнығып отырды
(«Қарабұғаз кел жұмысшысы», 23. II. 37). Жацында
262
12 отырғыш сатып алдыц (Орал, Чап.). Үлкендер
оқуына керекті парта, отырғыш, цара тактаймен
цамтамасыз етілсін («Жаңа жол», 28. VII. 38).
Отырыспа (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Кешкі
ойын-оауыік, мпжілісі. Бүгін Лепестіц от ырыс п а-
с ын а баралы (Түрікм., Квнеүр.). Түрікменше — оту-
рылышыц немесе отурышмак (Туркм.нрус. сл., 1940).
Қаріақалііасқша — отырыспа (Карак.-рус. сл., 1958),
Ошақ бәйгі (Түрікім.: Красновод., Небид., Ашх,.
Таш.; Гур., Маң.). Той, ас беру кезіңде ошақ қазылып
болганша өтеггін ат жарыіс. Сол аста ошац б э й г і-
н і ц өзіне 40—45-ке цолай ат цосылды (Түрікм., Таш.).
Ошақ иеш (Жамб.: ПІу, Мөр., Қор.). Қазан орната-
тын дөңгелвк темір пеш. Ошац п еш цыста өте қо-
лайлы (Жамб., Шу).
Оюшы (ПІьіғ. Қаз., Күр.). Кен ңазушы (жердің астын
кеулел қазушы), забойшы. Бүрын оюшы жер бетін-
дегі кенді ломмен цазатын (Шығ. Ңаз., Күр.).
Ояга жеткізу АЖамб., Шу). Дөгеніне жеткізу, мақ-
сатына жеткізу. Ол өз иесін аман сацтап ояғ а ж ет-
к із і пті (Жаімб., Шу).
Ояздану (Аңт,. Ойыл). Ет ңашып, шүңірею. Оныц
көзі оязданып кетіпті (Ақт., Ойыл,).
ө
Өгізай (Аңт,, Ырғ.). Алабұганың үлкені. Кәзір цар-
мацпен бір ө г і з ай алып келдім (Ақт., Ырғ.),
Өгізаяқ жол (Қост., Жіан.). Өгіздің іайнала жүретіп
жолы. Өгіз тегірішті (дөцгелекті) айналдырғанда бір із-
бен жүреді, оны ө г і з а яц ж о л дейді (Қоіат., Жан.).
Өгіз ңамыт (Орын.: Ад., Бәр.; Аіқт., Тем.). Мойын-
түрық, жарма. Ө г і з ц а м ы т т ы да жасай беремін
(Орын., Бөр.).
Өжелену (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Өршелену,
Бүл бала бір жыласа, өжеленіп кетеді (Қ.^орда,
Сыр,).
Өжіре (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Та^та; Қ.-орда,
Қарм.). Үй, ібәлме. Ол өзініц өжіресіне кірді де
шыцпай цойды (Түрікм., Көиөүр.). Қараіқалпақша:
Өжире — үйдіц бөлмесі (Каірак.-рус. сл., 1958).
(араіб.) — коімнаіта (Л. Буд., I, 513). Ө ж іре цылып сал-
ған үлкен үйім бар, ол цыстацта болады (Қ.-орда,
Қа-рм.),
263
Өкмән (Түрікм.: Таш., Тахта, Тедж.). Міндет. Мек-
тептер де план бойынша паңта беруге өкмэн (Түрікм.,
Тахта). Түрікменше — хөкман (Рус.-туркм. сл., 1956).
Өкпе ңалқу (Орын.: Ад., Бөр.). Өкпенің қабынуы,
зораюы. Өкпе ңалңыған кезде андыздың тамы-
рын ңайнатып ішеді (Орын.: Дд., Бөр.).
Өктеп келу (Қост., Об.). ИІаршап келу, болдырып
келу. Алысңа бэйгеге ңосылған аттар өкт еп ке лд і
(Қоет., 06.).
Өктеу (Қост., Жан.). Қинау. Мүнша атты терге бояп
өктейтіндей немене тығыз жүмысың бар еді
(Қост., Жан.).
Өлпең (Жамб., Мойын.). Ыстық, қапырық. Күн
өлпец болса, бызау жидеге кіріп кетеді (Жамб.,
Мойын.).
Өлімінде (Оем.: Көкп., Ақс.). Тіпті, өмірінде. Кісі
бүл ңүдыңңа өлімінде түспейді (Сем., Көкп.).
Өнжейлі (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид., Апіх.,
Таш., Мары).
ө н-
жейлі емес (Түрікм., Мары). Салаң ңарағандыңтан
осы уаңытңа дейін... злі өнжей лі іс бітірген жоқ
(«Жүмыюіпы», 7. I. 50).
Өнжеулі (Гур., Міаң.). Өнімді. Ө н ж е у л і іс (Гур.,
Маң.).
Өңдейлемеу (Тау., Кош.). Омырауліамау, көне салу,
Мен оның айтңанына онша өңдейлегем жоң, бір-
ден көндім (Тау., Қош.).
Өнейіп қалу (Сем.: Көкп., Ақс., ІПүб.). Оңалып ңа-
ліу, өңі ікіріп, арліеніп қалу. Ол курорттан ңайтңан
екен, өңейіп ңа лыпты (Сем., Шүб.).
Өң көру (Орал.: Чап., Жымп.). Таң ңалу. Бүл затңа
несінеөң көреді екен!? (Орал, Чап.).
^Өңіржңек (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Орал, Гур., Маң.). Жеңсіз яемеюе кәжекейлердің өңіріне
тіағылатын алгқа.
Өңірше I (Гур., Маң.). Оңа, зер.
Өңірпіе П (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.). Түр-
лі түсті тастармен әшекейленгеін алка, мойынға тагады.
Осы заманда ңыздар еңірш е тағуды ңойып бастады
(Түріікм., Ашх.).
Өре I (Ақт., Ырғ.). Күш, әл, шама. Саз балшыңты
арыңтың жиегіне шығаруға өре м болмай түр (Ақт.,
Ырғ.).
Өре II (Орын.: Ад., Бөр.). Бір салма киіз. Бір өре
киіз басыпты (Орын., Ад.).
264
Өре III (Қюіст., Жан.). Үкім, ібедіел. Совет үкіметі
орнаған соң, меніц өр е м жүре бастады (Қост., Жан.).
Өре IV (Шығ. Қаз., Күр.). Арбаның ңалиқіаны, қана-
ты. Арбаға ө ре жасап жатыр. Шөпшілер арбаныц
өресінен асырып шөп тиеді (Шығ. Қаз., Күр.).
Өрегізу 1. (Қост., Жан.). Дандайсу, өр көкіректену.
Өрегіэетін адам. Қазір өрегізуге болмайды
(Қсют., Тор.); 2. (Қост., Жіан.). Ауа жайылу, желщен
шығыіп кету. Ол өрегізген аттарды іздеп жүр
(Қост., Жан.).
Өрескел жақсы (Сем., Абай). Өте жақсы, кішіпейіл,
аіқыліды, тәрбиелі кісі. Асан ө р е с к е л ж а ц сы тэр-
биелі (Снм., Абай).
Өреше 1. (Орын.: Ад., Бөр.). Шанаиың іқалңаны, қа-
каты. Бізде өреше десе, шананыц ағашын Ырғызда
басцаша айтады екен (Орын., Ад.); 2. (Шығ. Қаз.,
Күр.; Қ.-орда: Сыр., Жал.; Алім., Шел.). Киіз үйдегі
ас-су туратын жерді қоршап қоііған ши. Өрешеніц
ішінде ас түр, алып іше ғой, балам (Қ.-орда, Сыр.), Кеп-
шілігінде өрешені үй тар болған күнде жасаймыз
(Алм., Шел.). Дэулет ө р е ш е н іц ішінен бүрын ішіне
цымыз цүйылған кішірек бір кек кастрюлъді алып
шыцты (Б. Оок;, Біз де бал, ібол., 119—200).
Өркен (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Қауынның са-
біағы, желісі. Қауын өркенін жайған кезде бір суа-
рамыз. Өркен суда жатпауы керек, үйткені суда түр-
лі микробтар болады (Қ.-орда, Сыр.). Қауын царбыз тө-
гіліп жатыр, алды көгеріп өркенг е цүлады (Қ. Әбд.г
Тәт. іқау., 11 б.).
Өрлем (Қоют., Аман.; Алм., Кег.). Өр. Мынау ө р-
лем жер екен (Қост., Аман.). Машина ө рле м жерде-
гі мүздан жүре алмайды (Алм., Кег.).
Өрлету (Орын.: Ад., Бөр.). Төрлету, төрге шығу.
Жоғары царай өрлетіцдер, балаларым (Орын.,
Өрлік (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырг., Қост., Жан.). Мәт-
ке, аріқалық. Ө р л ік т іц табылуы цыйын болды (Қ.-ор-
да, Арал). Біздіц ауданда үйдіц төбесіне салатын б&ре-
нені өрлік дейді (Ақг., Ырғ.).
Өрттеу (Түрікм.: Таш., Көнеүр.). Өрттеу. Москва
цаласы 1812 жылда ө рте л г е н (Түржм., Көнеүр.).
Өру I (Түрікім.: Красношд., Ашх., Таіш., Мары;
Гур., Ес.; Қ.-юрда: Сыр., Жал., Қарм., Арал; Акд.,
Ойыл; Жамб., Шу). Қаліау. Жайды піскен кермішпен
ъріп салады (Түрікм., Таш.). Колхоз клубын оцушы-
ЙЕЖП
265
лар кесектен ө ріп жатыр (Қ.-орда, Сыр.). Осы күнде
халыц үйдіц дуалын кесектен өріп алатын болды
(Қ.-оріда., Жал,). Сымтас кісі бойынан биік, астын үсац
таспен ө ріп шығарған (Жамб., Шу). Қосшым-ау, үй-
іцді цашан өрес ін? (К.-орда, Арал). Шүццырлардыц
цабырғалары, табаны таспен өріліп, саз балшыцпен
сыланып, жүгері сүрлеуге дайындалды (Ақт„ Ойыл).
Өру П (Түрікм.: Красиовод,, Небид,, Ашх., Тапі.,
Мары; Гуір., Маң.; Орын.; Ад„ Бөр.). Ұйқьгдан тұру,
Қалай, жацсы өрдіціз бе? (Түрікм., Таш.).
Өріп салу (Гур., Бс.). Қалау. Бүл кірпіштен еріп
салғанүй (Гур., Ес.).
Өстен (Алм.: Шел., ¥йғ.), Каигал, үлкен тоған.
Жоғарыдан өстенніц суын аламыз (Алм„ ПІел.).
Өсім су (Түрйікм.: Таш., Кетгеүр., Тахта., Тедж.),
Мақтаға беріле-тін 2-ісу. Бүл су жер тракгороиен өңдел-
ген соң беріледі.
Өсіші (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.). Мақ-
та сабағыньщ ең жоғарғы үшы. Оны оскен сайын кесіп
отырады. Түріікменпіе — өсүш (Турскм,-рус. сл., 1940).
Өтеген (Қост., Жан.). Өгкір.Сенщ балац өт е г е н
еді (Қост„ Жан.).
Өтелен (Қост., Жан.). Асығыс. Оныц өте ле н ша-
руасы бар болғандыцтан дамыл таппайды (Қост., Жан.).
Өтелектеу (Қост,, Жан.). Тасымалдау. Көлігі жет-
пей өтеле ктеп үйін цондырды (Қост„ Жан.).
Өткерме (Қост., Аман.). Оақина, жүзік. Қалияныц
еткермесі күмістен істелген (Қост., Аман.).
Өтт^ріделеу (Қост., Жан.). Бұрмалау, шағыстыру.
Сен өт к е рме леп айтасын, ол кеше олай деген
жоц болатын (Қост., Жан.).
Өтсары (Түрікм.: Краснювіод., Небид., Ашх„ Мары,
Тапі.). ПІикйл сары, әтө сары. Алакөзов деген ІЯек айт-
цандай өтсары емес (Түрікм., Красмовод.).
этраік — түрі сары адам (М. Қашқ., I, 127).
Өттеме (Гур„ Маң.). Қойдың іап а-уруы.л' Қойымыз-
ға е т т е м е тиіп жатыр (Гур. Маң.).
Өттікке салу (Қ.-орда, Арал). Базарға салу. Қара-
ғым-ау, ол байталдыц несін өт т ікке са ла с ы ц
(Қ.-орда, Аріал).
п
Пағал (Қараң., Қоң.). Мақтаньщ қозасы, сыртқы қа-
бығы (мақтасы алъшған қауашағы). Зұрын пағал-
266
д ы цолмен аршыйтын. П ағ а л су екен, отца жанбай-
ац цойды (Қарақ., Қоң.).
Пада (Шым., Түл.; Қ.-орда; Сыр., Жал.). Табьтн,
бір топ мал (бағудағы көп сиыр). Сыйырдың бәрі п а-
д ад а. П ад а келді (Шьпм., Түл.).
Падабат (Түрікм,: Таіп., Көтгеүр., Тахта). Бос ісөзге
құмар, жел сөзділік. Сөйлеп кетсе-ац п а д а б ат т ан
бас алмайды (Түрікм., Коігеүр.). Түрікменше: бада-
бат — бірден, ә дегенде (Туркм.-рус. сл., 1940). Қара-
қалпақпха: бадабад — мақташиақ, мақтана сөйлеу
(Карак.-рус. юл., 1958),
Падаіпы (Жамб.: Св., Жам., Т\ал.; Шымк., Сайр.;
Қ.-орда: Сыр., Жал.). Сиыріпы. Тананы бадашыға цос,
пад ашы малда (Жамб., Св.). Сыйырларды бағу п а-
дашыларға тапсырылады (Қ.чірда, Сыр.). Сыйыр-
лардыц түскі сауыны кешігіп цалды, пад ашы үйыц-
тап цалған шығар (Шымк., Сайр.). Одан эрі тағы бір
падашыға кездестік (Жаміб., Тал.). Жуас тананы
пад ашы мінеді, Жуас адамды әркім сөзге іледі
(міақал),
Пасылдау (Қ.-орда, Арал). Шамалау, мөлшерлеу,
жоібалау. Меніц пасылдауымша бүл келе жатцан
цайыцтағы Мархаш болу керек (Қ.чірда, Арал).
Пататар (ІПығ. Қаз., Эай.). Қүты (мылтыққа дәрі
саліатын ыдыс). Пататарды мүйізден жасап, мер-
гендер жанына салып жүреді. Патат а рм е н мыл-
тыцца дәрі салады (Шығ. Қаіз., Зай.).
Патчайы тон (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Жібек
шатган.
Патшайы ши (Түрікм.: Красгювод., Небид., Жеб.,
Ашх.). Батсайы түріп беретіндей оралып, тоқылған ши.
П ат ш айы ши істеу уацытты көп алады (Түрікм.,
Ашх.).
Патырат (Түрікм.: Таш., Кепеүр., Тахтіа). Керексіз,
бұзақы. Қылышбай патырат сөз айтпаса жүре ал~
майды (Түрікм., Көніеүр.). Түрікменше — патаракы
(Туркм.-рус. сл., 1940). Қарақалпақша патырат — үрыс,
керіс (Карак.-рус. сл., 1958).
Патырман (Шымк., Мақ.). Асьгқпай пьсірген бетер
нан.
Пахал(ы) (Қ.-орда, Арал). Орма, тіпенін орып алыіг
кеттсен жер.
Пашақ 1. (Түрікм.: Краснюйод., Жеб., Небид.; Гур.,
Маң.). Қауын-қарбыз тұқымы. Піскен цауынныц п а-
шацта рын сацтап цойыц (Түрікм., Красновод.).
267
Аскелдінің пашағы ірі болады (Гур., Маң.). 2. (Тү-
рікм.: Таш., Тедж., Мары). Ңауьп-іщарбыздың қабыгы.
Пашаңты сыйыр малы сүйсініп жейді (Түрікм.:
Тедж.). Түрікменіпе: пачак — қауъгн-қарбьіз, аюқобақ
іқаібығы (Турим.-рую. сл., 1940). Ңарақалпақша: ио-
шаң— қабақ (Рую.чкараж. сл., 1947); 3. (Гур., Маң.).
Епіннің <басы. Биыл егіннің пашағ ы жаңсы болып
шығыпты (Гур., Маң.); 4. (Алпи., Жам.). Ңауын-қарбыз
араласқан жіем. Ол ңойға пашаң берді. П ашаң
берген ңой семіре бастайды (Алм., Жам.).
Пашын (Жам?б., Тал.). Буған қамыс. П ашынд ы
сым темірмен буып ңояды (Жаімб., Тал.).
Пақал (Шымк.: Сайр., Түл.). Бидайдың сабіағы.
П аңалд ы жыйнап, саңтап малға береді (Шымк.,
Түл.). П а ң а л д ы ңыста малға береміз (Шымк., Сайр.).
Пақас отыру (Қост., Жан.). Атқа бекем, орнықты
отыру.
Пал 1. (Шыж., Сайр.; Жамб.: Жам., Жуа.). Бақ-
шаның ішіндегі суаруға ыңғайлап бөлген жер. Қауын
еккен палыңның ені неше ңадам (Жамб., Жуа.);
2. (Шыж, Сайр.). Маоқта, қызыліпа т. б. егілген жүйек,
жол, атыз. Маңта шабатын әрбір зйелге жыйырма
п а л д а н бөлініп берілді (Шымік., Сайр.).
Палат (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Сортаң жерге шығатын
түсі ікшипіл швп, үзыңдығы 30—40 см шөп. П а л а т-
т ы мал ңураған кезде ғана жейді (Ң.-орда. Сыр.).
Палаукеді (Түрікм.: Тедок., Мары, Байр., Таш.).
Демі тәтгі асқабақ түрі.
Пансат (Қост., Жан.). Зор, деу. Өз кезімде талай
пансаттарды көрін едім (Қюіст., Жан.).
Парақалам (Түрікм., Красновод.). Тас кесуге қол-
даныліатын құрал. Т үрікменпіе: пара — кесек, бөлшек,
талам — зергерлер пышағы (Турікм.-рус. сл., 1940).
Парақатшылық (Түрікм.: Таш., Кенеүр., Тахта).
Бейбітшілік. Жаным, тек жүр, параңатшылың
керек адамға (Түрікм., Көнеүр.). Түрікменше — пара-
хатчылык (Руіс.^турисм., сл., 1956); қарақалпакдіа —
парахатшылың (Рус.-карагк. сл., 1947).
Парваз I! паруаз (Шымк.: Сайр., Түрк.; Жамб.,
Жуа.). Үйдің төбесін жапқаңда мәпке үстіне көлденең
салынатын ағаш. Тамның паруазын жаңадан са~
лу керек болып түр (Шымк., Сайр.). Паруазсыз
там жабуға болмайды (Шымк., Түрк.).
Пар табан шана (Ақт., Ойыл). Шөп таситын үлкен
268
шаиа, Пар табан шана шөп тасу үшін цүлданы-
лады (Ақт., Ойыл).
Партаубай етік (Қ.-орда, Арал). Балықіпылар кие-
тін ұзын сқомышты етік. Балыц аулағанда п а р т а у-
бай етігімді киіп суға түсем (Қ.ч>рда, Арал).
Парт боп кету (Ң.-орда, Арал). Ісіп-юеуіп кету. Үйе-
легеніне жарты сағат болған жоц, іші па рт б о лып
к е т іпт і (Қ.-орда, Арал).
Пәддұға (Ақт., Ключ.). Қарғыс айту мағынасында.
Ол не дүр жаны бар? Көзі өткір кеулі тар. П э д д ү ғ а
цылып басц[а] үрсац, ойламайды намыс, ар (Ақт.,
Ключ.).
Пәйекті (Сем.: Көкп., Ақс.). Әлді, қуатты, тың күй-
лі. Ораз ацсацалдыц жасы тоцсанға таянғанымен, өзі
злі п э йект і (Сем., Көкіп.).
Пәйменке (Шығ. Ңаз., Зай.). Шетенің түйме басьг.
Пэйменкесіз чеге түрмайды ғой (ІПығ. Қаз., Зай.).
Пәйіт: пәйт болу (Жамб., Тал.). Бәйекболу, а(сты-
үстіне түсу. Балацызға пэйіт бола берме, бала жаман
үйренеді (Жамб., Тал.).
Пәкене (Алм., Жам.). Қортық, бойы қысқа адам.
Үйге пэ кене біреу келіп түсті (Алм., Жам.).
Пәк кешу (Гур., Маң.). Күідер үзу. 1
Пәкі (Түрікм.: Апгх., 'Гаіш., Тедж., Байр.; Ақт.,
Шалқ.). Ұстара. Үреке, мен мына кісініц пэ к іс і-
мен шаш алдырамын (Түріим., Ашх.). Түрікмешпе —
пэки (Руск.-туркм. сл., 1956). ҢарақалиБақпта — пэки
(Рус.-карак. сл„ 1947). (шағат.) — үстара (Л. Буд.,
I, 310).
Пәлен-башқүрт (Тау., Қопі.). Пөлен-пәштуан. Ол
пэ ле н-б аш ц ү р т ден біздіц айтцанымызға көнбе-
ді (Гау., Қош.).
Пәлтелеу (Қ.-орда, Арал). Келтелеу, қысқарту. Са-
цалды п э лт е л е п цырыццан (Қ.-орда, Арал).
Пәм I (Қ.-орда, Арал; Орал., Чап., Жымп.). Шама,
әл. Оған пэ мі жетпес (Орал., Чап.). Мен пэ мім жет-
се айтып көрейін (Қ.-орда, Арал).
Пәм П (Гур., Маң.). Мән, мәніс. Созіцніц цүйттай
п э мі жоц, Тацдайға татыр дэмі жоц (Сәттігүл).
Пәмдеу (Қ.-орда, Арал). ПІамалау, мөлшерлеу. Қа-
зір сендердіц майдандарыцда да сол балыцшылардыц
абыржысындай бір әрекетсіз шац па деп пэмдей-
мін, — деп тоцтағанда жүрт ду күлііг жіберді (Ә.
Нүрп. Күт. күн, 266).
Пәміл шай (Түрікм.: Ашх., Тедж., Таш., Кенеүр.,
269
Тахта). Қағазға оралған 250 грамдық тақта піай. Әзір
жүрт пзміл шай ішпейді (Түрікм., Көиеүр).
Пәндік (Қ.-орда, Арал). Қайықтың бүраны. Ңайыц-
тыц жацсы жүруі пәндіктіц дурыс үсталуына бай-
ланысты (Қ.-орда, Арал).
Пәтіктеу (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Таіп.). Үйдің
іпікі төбесін сылау. Оныц жайыныц төбесі пэтіктел-
меген (Түрікм., Кенеүр.).
Пәтір (Жамб., Жуа.). Жүқа нан. П э т і рд і табаға
не цазанға пісіреді (Жамб., Жуа).
Пәшек I (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Жүгерінің ішкі өзе-
гі, сабағы. Жүгерініц пзшегін мал цандай жацсы
жейді (Қ.-орда, Сыр.).
Пәшек II (Түрікм.: Аіпх., Тедж., Таш., Байр.).
ПІырмауық. Түрікменше — пецек (Туркм.-рус. сл.,
1940); өзбекше — печак (Уэб.-рус. сл., 1959); қарақал-
иаңша — пзшек (Карак.-рус. сл., 1958).
Пендір (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Апіх.,
Бекд., Тапі., Көнеүр., Тедж.). Брынва. Колхоздар пен-
д і р жасауға кіріскен кез... (Түрікм., Тедж.).. пендір
үйтцыш т. б. цүралдар жеткіліксіз, пенд і р сацтай-
тын үйлер даяр емес, («Жүмьгсшы», 31. III. 42). Түрік-
менше — пейнир (Туркм.-рус. сл., 1940). _гУ<(түрікпге,
азеріб.) — сыр (Л. Буд„ I, 320).
Пенжіре (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары. Таш.; Кө-
неүр.). ІПамның пияла кигізетін жері. Шыраны (ц.)
пенжіресіз кәйтіп жағамыз (Түрікм., Байр.). Тү-
рікменше пенже — тырнак, (Туркім.-рус. сл., 1940)
осы ісюаден шыққан іболса ікерек.
Пердиуан (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тахта& Тедж.,
Мары). Үйдің төбесін жабатын ағаштарды сніЙРаннан
кейін биіктігі 25—30 ем етіп кірпішпен үй тересінің
сыртқы жиегін қалау (ікарниз). Өзбекпіе пирамон —
карниз (Узб.-рус. сл., 1959).
Пес (Жамб., Тал.; Қост., Жан.; Ақт., Ырғ; Қ.-ор-
да: Сыр., Жал.) Сараң. Ол цолынан түк шыцпайтын
пес адам (Жаімб., Тал.). Шөмекейлер сарацды пес
дейді (Қост, Жаи.). Шығайбай цайырымсыз пес екен
(Ақт., Ырғ.).
Пәңгі (Қ.-орда; Сыр., Жал.). Есектің еркегі. Жү-
мысца пзнг і есек мыцты келеді (Қ.-орда, Жал.).
Пәрбі (Гур.: Маң.; Ақт., Ырғ., Жамб., Шу). ІПой-
ын тесетін қүрал. Пэ рб іцніц үшы моцалайын деген
бе? (Гур., Маң.).
270
Пәрман (Түрікм.: Таш., Кенеүр., Тахта, Байрі,
Тедж.). Бүйырық. Ол пэрманыцды басцаға айта
бер (Түрікм., Тахта). «Қарсыласса атыцдар» — деген
Тэцірбергеннен па рман болған. (Ә. Нүрп., Қан мен
төр, 247). Өзібекапе — фармон (Узб.-рус. сл., 1959);
рагтап (ігарс.) — бүйырькқ (С. Мал., ПДП, 408).
(парс.) — бұйырық (Л. Буд., I, 315).
Пәрмене болып күту (Сем., Абай). Асты-үстіне тү-
сіп барыніда күту, бар көңілмен ықыластана күту.
Ол ел Абайды п э р м е н е б о лып күтт і (Сем.,
Абай.).
Пәрік (Шымк., Мақ.). Мақтаның жапырағы. Мац-
таныц пэ ркі сарғая бастаған екен (Шымк., Мақ.),
Пәрімі (Қ.-орда, Қарм.). Шойын тесетін упікір асыл
теімір. Үсталардыц күнделікті цұралыныц бірі — п э-
рімі (Қ.-орда, Қарм.).
Пәт 1. (Қ.-орда, Арал; Ақт.: Шалқ, Ырг.). Қарқын,
екпін, Сырдыц пэт і тіпі{і]-ац цатты екен (Қ.-ордағ
Арал). Шана жол жиегіндегі бір түп сексеуілге бүйір-
леп келіп, бар п э т ім ен соғып өтті (Ә. Нүроі. Күт.
күн, 283); 2. Беіт, көңіл. Айтпайдыц пэті цайтпасын,
байцап сейле (Ақг., ЬІрғ.). Әшімніц кешегіге цараған-
да, бүгін сырцатыныц пэті цайта бастапты (Ақт.,
Шалқ). Күн кеште күндізгі ыстыцтыц пэ т і цайтайын
деді (Ә .Нүрп., Қан мен тер, 257). Колхоз бастыц бол-
дым дерсіц, Енді зеку ұрсу болад дерсін істіц пэті
(«Болып, к/з үшін», № 6,1939); 3. (Түрікм.: Красновод.
Небид., Ашх., Таш). Күш, қуат, қайрат. Мэстатына (ц.)
жүргенше пэ тіцді ецбек етіп көрсетсэнэ (Түрікім.,
Таш).
Пәтті (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.). Қатты.
Пэтті дауыстама, бала үянады (Түрікм., Красн.о®од.)
еДаусы пэтті шыцты ғой, не бітіріп цайтты екен, бұл
Судырац»,'— деп ойлады (Ә. Нурп. Ңан мен тер. 233).
Пәтік (Түрікм.: Көнеүр., Таш., Тахта). Үйдің ішкі
тебесі. Әне, пэ тікт е бір шыбын цонып отыр (Түрікм.,
Көнзеүр). Қаракалпаіщга — пэтик (Рус.-каріак. сл.,.
1947).
Пешехана (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.,
Ашх., Тедж., Таш., Көнеур., Тахта, Байр.). Масадан,
шыбыннан қоргайтын жан-жагы бітеу шымылдьщ (ма-
сахана). Шығарға жатсац пешехана керек (Тү-
рікм., Көиеур.). Түрікменше — пешехана (Туркм.-рус.
сл., 1940). Қарак^лпіаікдіга —- пешехана (Карак.-рус. сл.„
271
1958). (парс.) — шьвбын, маса (Л. Буд., I, 318).
сЛ* (парс.).— үй (Л. Буд., I, 528).
Пешқадам (Қ.-орда, Сыр.). Бюрократ, менмендік.
Жақеы цызметкердіц пешуадамдығы болмайды
(ҚЛ>рда, Сыр.).
Пида 1. (Шымк„ Сайр.). Бас жіп, мал байлайтын
жіп. Қыста сиырды пи д а м е н байлаймыз (Шымк,,
Сайр.); 2. (Жамб., Тал.). Түйенің мұрьщдығы. П и д а
мінетін түйелерде болады (Жаіміб., Тіал.).
Пинкі (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта, Тедж.). Пи-
жаманың шалбары немесе балағы бүрмелІ жүқа шал-
бар. Бір пинк ін і мына миманға бер (Түрікм., Кө-
неүр.).
Пия-пия (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.). Есекті ша-
ңырғанда айтылатын одағай сөз. П и я-п и я десец, үй-
ренген есек алдыца жүгіріп келеді (Қ.норда, Арал).
Пияда (Алм., ПІел.; Гур., Маң.). Жаяу. Көлік кел-
меген соц Төрткүлден пияд а келдім (Алм., Шел.).
Лгы.икак айырылып пияд а жүрмін (Гур., Маң.).
Пияла (Жамб.; Шу, Мойын., Жуа; Шымк., Сайр.;
Қ.-орда: Сыр., Жал.). Шай кесе, кйпкене кесе. Пия-
ланы жинап цой (Жамб., Шу). П и я лағ а шай
цүйып ішеміз (Шымк., Сайр.). Балам-ау, бір ғана пиа-
ла шай ішкеніц цалай (Қ.орда, Сыр.). Үсынды цолын-
дағы пиаланы Көздерін күн сияцты күлімдетіи (Рүст.
Даст., 125, 1961).
Пияла || бияла 1. (Орал, Жән.; Сем., Мақ.). Шам-
ның шынысы. Көшеміз деп жүріп, пи яланы сынды-
рып алыпныз (Орал, Жән.). Өзі терезе алдынан шамды
алып, пияласын тазарта бастады (X. Ес. Ақ Ж.,
45). Мүны кейде пезір (қ.) деп те атайды; 2. Кесе, кә-
се. Гүлжан, пи я ла әкелші, шэй ішейік! (Орал, Жән.).
Апа, елге цайтасьщ ба енді? — Ол эцгіме цозғады бі-
рер пи я л а шайды ішкен соц (3. Шашк., Тоіқ. Бек.,
77). Парс. [пийале]. 1) чаша, бокал; чаш-
ка; 2) бот. чашечка (іжелудя] (Перс.-рус. ел,, 1950). Ан-
на пияласы жоц кішкене шамныц түтінін будацта-
та түсіп, баласыныц бетіне царады да отырды (Қ.
Ораз., «Жексен», 99).
Постын (Жамб., Тал.). Ішік, жылы тері киім. Жаз-
дыц күні де по стынын киін жүреді (Жіаміб., Тал.).
Пошақ (Жамб., Шу.). Қауын, қарбыздың қабығы.
П о ш а ц көп болып жиналған екен (Жамб., Шу).
Поштабай тары (Сем., Абай). Қызыл тары. Пошта-
бай тары, аттың кескен қүйрығы тәрізді келте бола-
272
ды. Біздің колхоз быйыл поштабай тары еккен
еді (Сем., Аібай).
Пошташ (Қост., Об.). Тыңайтылған экер. Бұрын егін
салынып, 3—4 жыл бойы гыңайтылған жер.
Пөзір II бөзір (Орал, Жән.). Шамның шынысы.
Түнде Әліман п ө з ірд і сындырып алды (Орал, Жөн.).
Пұкта (Ц.-орда: Қарм., Сыр.). Жинақы, ұңыпты,
тәрібиелі. Ол бір пү ц т[а] адам болатын (Қ.орда, Сыр.).
Пұл 1. (Алм.: Кег., Шел.). Мата. Магазинде, пүл
цаігтап түр ғой (Алм., Кег.); 2. (Алм., Кег.; Жамб.,
Жам.; Сем., Абай; Қ.орда: Сыр., Жал., Қарм.; Тү-
рікм.: Кріасніовод, Не&ад., Жеіб., Апгх., Тещрк., Мары,
Таш.). Аңша, ңаражат. Магазинде нзрсе көп, бірац ца~
зір цолда пү л аз (Жаіміб., Жаім.). Қолда пү л болса,
осы күнде бэрі табылады (Сем., Абай). Алматыны бір
керуге цүмар-ацпын, бірақ пү лы м болмай отыр
(Қ.-юрда., Жал.). Балам, пү л берейін, дүкеннен чай
зкелгін (Алм., Шел.). Қос уысым жайғанда, Берсе цол-
дан кетпеген, Сатса пүлға өтпеген (Алім., Кег.).
Пұра (Орын.: Ад., Бөр.). Үй ішіндегі астық кұйып
қоятын жер. П ү р а н ы кірпіштен де, тастан да цыр-
лап жасайды (Орын., Ад.).
Пұрлат (Алм., Жам.). Жуық, тез, жақын ара.
Пұрса (Қост., Жан.). Мұрша. Жүмыс көп, тіпті
пү р сам келмейді (Қост,, Жан.).
Пықит (Гур., Маң.). Балық тоңазытатын үй. Ішінде-
гі шұңқырына қыстыгүні мұз толтырып қояды да,
жазға қарай балықты сонда сақтайды.
Пысыту (Қ.-орда, Арал). Пісіру, ширату. Ауды су-
ға салмас бүрын дәріде пысытады (Қ.чоріда, Арал).
Пьші болу (Орал: Чап., Жымп.: Гур., Маң.; Ақт.;
Қараб., Шалқ.; Қ.-орда: Сыр., Жал., Шиелі). Семіп, со-
лып қалу (егіннің дәні туралы). Быйыл жаңбыр кеш бо-
лып, бидайдыц цанасы пыш болып цалды (Акд.,
Шалқ.). Су болмағандыцтан бү йердіц егісі пы ш б о-
лып түрады (Қ.-орда, Сыр.).
Пыпіқы (Сем., Абай) Ара. Мұнда пышцы мен ара
сөзі қатар, жарыоа қэлдапылады. Пышцын ы ағаш
кесу үшін пайдаланамыз (Сем., Абай).
Пыштай (Қар., ¥лы.; Қост., 06.). Кішкентай. Бүл
өзі пышт ай болып бір пэле (Ңост., 06.).
Пь
ІГНЗІ
(Түрікм.:
Красновод., Таш., Тедж., Мары;
Гур., Маң.). Дәнді ідақылдардың дәндерінің сольш қа-
луы. Қазан үрғасын, бастары пышыцца айналып
18—69
273
кетті (Түрікм., Таш.). Тарыныц п ы ш ығ ы жыйнал-
ды. П ыш ы ц жеціл болады (Гур., Маң.).
Пісеыттеу (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.,
Апіх., Тедж.; Ақ-т.; Гур„ Маң.). Пысьвқтау, қадағалаң
қайталау. Ширек жацын, сабацты п і с е нт т е п кел-
мелі (Түрікм., Тедж.). Капитан әлгі цартаны цайта
алып, пісенттеп, екі ер жүрек жауынгерді жолға
салды («Жүмысшы», 6. IX. 42). Ңарақалпақша пи-
сент — сыиау, теюоеру (Карак.-<рус. сл., 1958).
Пілеп-пілеп (Қ.-орда, Арал), Қазды піақыру. «П і-
л е п-п і л е п* деп цазды шацырамыз (Қ.чорда, Арал).
Пілте (Жамб., Қор.). Көрпенің жиегіне өткізген
жүн, мақта.
Пілік I (Шымк., Сайр.). Қүсты түнде қонақтап
отырғанда үстайтын түзақ. П і лік ацайда, ағашца
бір цус келіп цонды (Шымік., Сайр.).
Пілік П (Шымк., Мақ.). Білте. ІЛамныц п іл іг і н
сал! (Шымк., Мақ.).
Пірнәбес (Орал: Чап., Жымп.). Үш жағы ашық,
тебесі жабық қора.
Пісәнту (Алм., Жам.). Құлақ аспау, тыңдамау.
Пісент (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Жинақы,
үқыпты, сақ. Вул Вацтиярымыз сондайлыц піс ент
адам (Қ.-юрда, Арал). Жас адамныц п іс ент болғаны
жацсы (Қ.орда, Сыр.).
Пісентті (Гур., Маң.). Сенімді, тыңғылықты. П і-
с ентт і бала екен (Гур., Маң.).
Пісте I (Қ.-орда, Арал). Буда. Дүкенші аялдыц бір
п іс т е нзрсесін алып кетіпті (Қ.-схрда, Арал).
Пісте II (Шымк.: Мақ., Арыс; Жамб., Шу). Қүнба-
ғар, семішке. Пі с т ені жыйнау уацыты злі болған
жоц (Шьемік., Арыс). П і с т е н і ц өнімі жацсы (Шымк.,
Мақ.).
Пістешке (Жамб., Шу). Күнбағар. Осы жерге п і с-
т ешк е айдаған. Пістешке әкеп бер балама да
(Жамб., Шу).
Піте (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта, Тедж.). Қан-
дала. Кеше киізден піт е көрдім, соны цуртпайсыцыз
ба? (Түрікм., Көнеүр.). Қарақаліпаіқпіа пите — цанда-
ла (Караік.-рус. сл., 1958).
Пітей (Тау., Қош.). Кішкентай, титтей. Мынау кі-
тап піт е й екен-ау! (Тау., Қош.).
Піткә (Гур., Шев.). Мағынасыз, берекесіз бірдеме.
Пітіні (Жамб., Шу). Айлакер, қу. Ол бурынғыдай
емес, піт іні бола бастады (Жамб., Шу).
274
Пішайман (Қ.-орда, Арал). Арман, қайғы, уайым.
Ертеде әркімніц кеулінде (ц.) пішайманы болды
(Қ.-оріда, Арал),
Піше-піше (Қ.-орда, Арал). Тарам-тарам, жүйе-
жүйе. Руымыз бері келе п I ш е-п і ш е болып кетеді
(Қ.-орда, Арал).
Пішта (Жамб., Св.). Қауын жүйегінің арасы. Қау-
ын п і шт а с ы кец болса, цауын солғүрлым ірі бола-
ды (Жамб., Св.).
р
Рабайда бір (Қ.-орда, Арал; Орын.: Ад., Бөр.;
Ақт.: Шалқ., Ырғ.). Ілуде, анда-санда, оқта-текте. Әлі-
бай, сен маған р а б а й д а б і р жолығып кетіп жүр
(Қ.-*орда, Арал). Тарихты ра б а й д а біреу айырып
айт[а] алады (Ақт., Ырғ.). Р а б а й д а болмаса, кейбір
сыйырдан көп сүт шыцпайды (Аіқт., Шалқ.). Бүрын р а-
байда біреуі болмаса орыс тілін білетіндері аз
екен. Жырау цазір рабайда біреу кездеседі
(Орын., Бер.).
Рақайласу (Шығ. Қаз., Тарб.). Келісу, райласу, ри-
заласу. Жэмилз мен Жомарт ракайласыпты.
Рацайласып істеген жацсы (ПІығ. Қаз., Тарб.).
Райлау (Гур., Маң.; Ақт., Жүр.). Сауығу, жазылу.
Сырцос р а й л а д ы. Ол р ай ла іг болған соц жүмыс-
ца шығады (Гур., Маң.).
Райыс (Гур., Маң.). Рахат. Ыссыда көлецкеде оты-
рудыц өзі бір райыс (Гур., Міаң.). Жецешем тәрізді-
ау илі цайыс, Басыцнан дэурен өтті-ау, жецгем байғүс.
Үйіне барған сайын цонац етед, Келіннен көріп жүр-
мін көп р айы с (Н. Бай. Шығ., 1956, 34).
Рауан жол (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Үлкен
қара жол. Керуен сарай мацында рау ан ж о л әлі
бар (Түрікм.; Көнеүр.). Түрікменше рай — жол (ескі
сөз) (Туркм.чруіс. сл., 1940), өзбекше равон — жүруші
(Узб.-рус. сл., 1959), қарақалпақша рәйан — өткінші,
жүргінпіі (Каріак>рус. сл., 1959). сИ 3 гауап
(іпарс.) — жүруші, қозғалушы (С. Мал., ПДП, 418). Осы
оәэдердің ауысгаалы мағыиасы болар.
Рауаш (Сем., Үрж.). Гүлді, шешекті, жапырақты
шөп. Р а у а ш әдемі өсімдік (Сем., ¥рж.).
Рауғаш (Жамб.: Мер., Луг., Қор.; Алм.: Жам.,
Шел.). Ңышқыл, қымыз сияқты дәмі бар, тауда шыға-
тын өсімдік. Рауғаш июнъ айында цата бастайды
(Жамб., Мер.).
275
Раш |і райыш (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Арьщ қазған кездегі екі ернеуіне піығарылған топы-
рақ. Түрікменпіе — райыш (Туркм.-рус. сл., 1940).
Рәбәт (Қ.-орда, Арал). Үміт, дәме.
Рәндік (Қар., Нүра).. Арба қанаты.
Рәпида (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Тандыр пешке нан жапсырғанда қолға киетін арасы-
на мақта салып, матадан жасалған қолғап іспеттес
дөңгелек нәрсе. Бетіц р ә п и д а д ай болып, сендегі
неғылган үят (Түрікм., Тедж.). Түрікменше — репиде
(Туркм.-рус. гсл., 1940). Өзібеікше — рапида (Узб.-рус.
сл., 1959). Қарақапақша — рәпийдэ (Карак.-рус. сл.,
1958),
с
Сабақ I (Түрікм.: Көнеүр., Тедж., Тахта, Таш.,
Ашх.). Ағашқа оралган кітм тігетіп жіп (машниа
жіп). Кейде «доғалақ еа'бақ» дап те іатайды. Жинац,
ока йердегі саб ацты! (Түрікм., Көнеүр.) Түрікмен-
піе: сапац— жіп (Рус.-туркм. сл., 1956). Қарақаліпақ-
ша: сабац (Рус.чкіаріалс. сл., 1947).
Сабақ II (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.;
Гур., Маң.). Бауы қысқа сырға. Бізіц жацта с аб ац~
т ы ц неше цыйлысы кездеседі (Түрікм., Краоновод.).
Сабақ ПІ (Сем.: Абай, Көкп., Ақс.). Егін, огород.
Мынау цанша адамның с абағы (Сем., Абай).
Сабақт{ы] омыртқа (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі).
Вел омыртқа. Бір цойдыц с аб ац т[ы] омыртцасы
екі-үш кг тартар (Қ.-орда, ПІиелі).
ч/Сабалақ (Алм., Шел.). Зуала (қ.). Иленген нанның
бір бөлігі. Мына нанныц бір сабалағынал да, цый-
ыцча цып пісіре ғой (Алм., Шел.).
Сабалану (Жамб., Шу). Толу, кемеріне келу. Төл-
дері аман өсіп, төрт түліктіц саны асып, с абалан-
д ы баццан малы (Ж. Жант&бетов).
Сабалау (Сем. Көкп., Ақс.). Сапыру. Төр алдында
шарада саб алағ ан цымыз (Се(м., Көгкпі.),
Сабан (Түрікм.: Красновод., Ахпх., Таш., МАры;
* Ақт.; Сфын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда, Арал; Қост., Жан.).
Темір соқа. Қазацтар сабанд ы берегіректе біліп бас-
тады (Түрікм.; Таш.). ісабан — үшыеда те-
мірі і0ар ооқа (М. Қаліқ., I, 382); ЗаЪап -Ьешіг — сока;
БаЪап — егістік іжер, айдалған жер, жердің бір белегі
(СС, 294); О (түрікпхе, тат.) —соқа (Л. Буд.,
276
I, 695). Сабанмен жер айдаймыз (Қ.-орда, Арал).
Бұл колхоз сентябрьдің 10-нан 16-ға дейін 5 сабан-
мен тек ңана 4 гектар жер жыртты («Соц. ауыл»,
№ 68, 1940). Бұған байланысты сабан айдау тіркесі
қолданылады. Біз элі с а б ан айдау жұмысын цолға
алғанымыз жоң (Ақт. Ырғ.). Сабанды 10 апрель-
ден бастап жүргізіп, 15 апрель күні планды 172 га етіп
артығымен орындады («К-з жолы», № 32, 1939). Соқа,
іглуг. Жер айдайтынды с абан дейміз. С а б ан той
жасап жатады. Бұрын «жылан тіл» деген шоп тамы-
ры сабанның түренін ұстап жіберилейтін (Орын.,
Ад.).
Сабан айдау (Ақт., Қараб.). Жер жырту.
Сабаншы (Қ.-орда, Арал). Соқашы, соқа айдаушы,
егінші. Кей уацыттарда саб аншы жұмыс істемеймін
деп жатып та алды («Соц. ауыл», № 68, 1940). Са-
б анш ы, тұцым. себуші, культиватор тағы сол сияцты
кадрларды дайындау курсына эйел жолдастарды көбі-
рек тарту керек («К-з жолы», № 11, 1942).'
Сабат 1. (Қ.-орда: Сыр,, Жал., Арал). Оалқын. Жаз-
да ңұмның үсті ыстыц, асты с аб ат болады (Қ.-юрда,
Сыр.). Табан с абат болады (Қ.-орда, Арал); 2. (Қост.,
Жан.). Өзен судың жиегіндегі 2—3 меғгр жатқап сыз
жер. С а б а т үстінде ыстьщ күнге жат (Қост., Жан.).
Сабаттану (Қ-.орда, Арал). Салқындау, салқын тар-
ту, ылғалдану. Кейбір цұмды жерді цаза бастасаң асты
сабаттана бастайды (Қ.чурда, Арал).
Сабет I) сәбет (Алм., Жам.; Жаімб.: ІПу, Тал.). Тал-
дан тоқылваін ыдыс. Жадек теріп, с аб ет ке саламыз
(Жам?б., Тал.).
Сабу I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.). Бу-
дандастыру. Мына өсімдік екі сортты с а б у д а н пай-
да болған (Түрікм., Көнөүр.). Түріікмегншә сапмак —
егу (Туркм.-рус. сл., 1956). Қарақалпшцпа — сабыу
(Каріак.-рус. сл., 1958).
Сабу П 1. (Гур., Ес.). Сылбыр, Ібаяу. Колхоздың жү-
мысын с а бу істемей, белсене цатыс (Гур., Ес.); Ол
жұмысты с а б у істейді. Әдек деген с а 5 у жігіт қой
(Оріал, Чап.); 2. (Орал: Чап., Казт.). Нашар. Соңғы
жылдары жауын аз болып, егін с а б у шығып жүр
(Орал, Қазт.).
Сабық кұлақ (Қ.-орда, Арал). Салтң құлақ. Мына
бала бір с абың цұ лаң бал[а] екен (Қ.-орда, Арал).
Сабыс болу (Шығ. Қаз., Зай.). Әбігерлсну, орлі-бер-
277
лі сапырыльвсып жүру. Ол сабыс болып жатыв
(Шығ. К}ав., Эай.).
Саға (Алм., Талд.). Үңдің жогарғы исиегі. Тамныц
жоғарғы сағасына шеге неге цацпадыц? (Алм.,
Талд.).
Сағагын айыру (Қост., Жан.). Пісе ібастау. Муцаш-
тыц тарысы сағағын айырып пісуге жацындап-
ты (Қост., Жан.).
Сағақ I (Жамб., Шу). Әсімдік еабағының түп исағы.
Күріш тары, жүгері сағасынан иілсін, Сәукеле ба-
сын иген с а ғ а ц (Ж. Жантөбетов).
СағақІІ (Гур., Маң.) Сабақ, ноқтаіның саібағы.
Сағак тарту (ПІығ. Қаз., Тарб.). Бастану, бас алу.
Егін са.ғац тарта бастаған соц, мойын суы бері-
леді (Шығ. Ңаз., Тар.).
Саған (Орал, Қазт.). Темірдеп, қаңылтырдан істел-
ген табақ.
Сағана (Жамб.: Тал., ПІу, Сар.). Мола, ібейіт. С а-
ғана жацсы салынған (Жамб., Тал.). Сыпатай батыр
сағана салдырған, оныц цазір орны бар (Жамб.,
Шу). Кейбір жерде ертеден цалған са ғ ана бар
(Жамб., Сар.).
Сағдар (Сем.: 'Кәкп., Ақс.). Шоггтің мал жегеннен
қалнан іңалдығы, сояуы, кшпегі. Сағдарды жиып
алу керек (<Оем., Көкн.).
Сағына (Жамб., Тал.). Мұнара. Шацайдыц с а ғ ы-
насы жацсы салынған (Жапийб., Тал.).
Сағыр I (Түрікм.: Краоновод., Небид., Жеб., Ашх.).
Бұзық, тентек. Олардъщ с ағ ы рлығ ы цалатын кез
жетті (Түрікм., Кеібид.).
Сағыр II (Шымк., Мақ.). Жетім. Есен сағ ы р ба-
лаларды ауданға алып кетті (Шымк., Мақ.).
Сағыр III (Гур., Маң.). Жас бала. Балдарыныц бэрі
с ағыр (Гур., Маң.).
Сайғау (Ақт., Ырғ.; Орын.: Ад., Бөр.). Үй төбесін
жабуға арналған ліэткенің үстінідегі жіңішке ағаіптар,
саддау. С а й ғ а у ағаштыц үзыны да, цысцасы да бо-
лады (Ақт., Ырғ.). Үйдіц с айғ а у ы царағай ағаштар
болды (Орын., Ад.).
Сазғыраю (Шымк,, Түл.). Сазару, мелшию.
Сайқалдау (Сем.: Көкп. ,Ақс.). Масқаралау, мазақ-
тау, кемшілігін бетіне басып қатты шенеу. Мырзабек
ол байларды кейінірек с ай ц а л д ап өлец жазды
(Сем., Көкп.).
278
Сайқылық (Гур., Маң.) Серілік, оалдық, жемпаз-
дық. С а й ц ы л ыц цурып жүрген жігіт (Гур., Маң.).
Сайңын (Жамб.: Св., Жам.). Ен дала. Ерте кезде
цазацтар сай^ын далада болады екен (Жамб., Св.).
Сайып отыру (Қост., Жан.). Өтірікке шығару. Мен
бұрынғыныц бір сөзін сайып отырмын (Қост.,
Жан.).
Сайысын (Алм., Еңб.) Қоналасы. Бұрын той болған-
да с айыс ын дайындайды (Алм., Еңб.).
Сақ I 1. (Аңт.: Ырғ., Қараб.; Қост., Аман.; Қ.-орда,
Карм.). Саңдар; иіөптің мал жегеннен қалтан қалдығы.
Кейбір шөптіц с ағы кеп болады (Аіқт., Ырғ.). Малдан
қалған с ацты бөлек уйіп цой (Ақт., Қараб.). Сацты
үйіп ңойып, цыстыц аяц кезінде малға цайта береміз
(К.-орда, Қарм.). Шөптіц мал жегеннен цалған с ағ ын
кейде ңалдың деп те айтады (Қост., Жан.); 2. (Жамб.,
Жуа.; Алм., Шәл.). Жарма (бавдай, жүгеірі т. б. диірмен-
ге ірі етіп таршқан түрі, түйген бидайдың ірісі ел&ген-
нен қалғіаны). Жүгерініц сағынан көже жасапты
(Алм., Шел.).
о Сақ II (Қост., Жан.; Гур., Тең.). Сүзгіш (балық сүз-
гісі), Бір цара балыцты сац пен бес рет алып шыц-
тым (Қоют., Жан.), Ауланған балыцты сац п е н алып
цайыцца цұяды (Гур., Тең.).
Сақа (Орал: Чіап., Жыміп.). Үйдегі тіреу, бағана.
Ашалы саңа — ашасы, айырым ағашы бар саца. Қар-
тац надзиретелъге царацғыда сарт еткізіп мацдайын
с ацағ а соғып алғандай зсер етті (X. Еоен. Ақ. Ж., I.,
111 б.).
Сақаю (Алм.: Талд., Гв., Кег., Шел., Еңб.; Жамб.,
Жам.). Аурудан жазылу, тәуір болу. Сен аурудан с а-
цайдыц ба? (Алм., Талд.). Аман-есен сацайған
боларсыз? (Жаімб., Жам.).
Сакыйтып беру (Сем., Абай). Қатырып беру. Ол ме-
ніц узецгімді сацыйтып берді (Сем., Абай).
Сақпан I (Қ.-юріда: Арал, Сыр., Жал.; Қоадт., Аман.).
Егінге тү<жен құстарды шошытатын құрал, шырғай.
С а ц п а н кейде ңой бағуда цолданылады екен (Қ.ор-
да, Арал). Егінге барғанда цолыцда сацпаныц бар
ма еді (Қост., Амаін.).
Сақпан II (Жамб., Мер.). Жас төл. Үш шал келдік
бір жерге Бар деген соц сацпанға. Жацсы жолдас
Жалмырза Құтты болсын сацпаныц (Жаімб., Мер.).
^Сақпан аяқ (Қост., Аман.). Шадппаң, жүрімпаз (кі-
279
сі). Ол сацпан аяц кісі. Еркенің аяғы сацпан
а я ц (Қост., Аман.).
Сақпаншы || сақмашпы (Жа;мб.: ІИу, Мер., Кор..
Луг.; Қ.-арда, Арал). Жан,а туған козыны күтуші адам.
Сацпаншылар жетіспей жатыр (Жаміб., ПТу) Мал
ішіне үлгілі сацпаншылар жіберілген (Қ.-орда,
Арал).
Сақпыр (Сем., Абай), Кәшек, малға салған шөптің
қалдығы. Малға салған шөитіц с ац п ы р ын жыйып
ал (Сем., Абай).
Сақсақ (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі; Тү-
ріжміен.: Красновод., Небид., Жебел., Таш., Мары,
Тедж., Байр.). Қаракөл елтірінің бұйра түрі. С ацс ац
жүнді елтірі (Қ.-орда, Арал). Қаракөлді сацсац етіп
жіберуге болмайды (Қ.-орда, Қарм.). Түрікмендердіц
шөгермесі (ц.) с ац с ац т ан жасалады (Түрікм.,
Жеб.).
Сақылтыр (Қ.-орла: Сыр., Жал., Қаз.). Қырқынды,
оақ (қ.) каш&к (қ.). Жацсы шөптен с ацы лт ы р да аз
цалады (Қ.-орда, Жал.). Кузарды цойды цамап салып
кісен, Астына шеп, са ц ы лт ы р, төсеп пішен (Рүст.,
Даст, 102,1961). ___
Сақылық (Жамб., Мойын.). Жомарггтық. Сацц*
лыц барлыцтан ба, элде адамның өзінен бе? (Жамб.,
Мойын.).
Сақып адам (Қост., Сем.). Жомарт адам.
Сақыт 1. (Қоіст., Жан.). Шөптің ірісі, қалдығы.
Малдың жегеннен цалған сацытын бөліп. шығар
(Қост., Жан.); 2. (Қост., Жан.). Арық-тұраң. Ауданға
апарған малдың с ацыт ы н алмай цайтарып берді
(Қост., Жан.).
Сал (Қоіст., Жан.). Доп лйнындагы доахты түсіретін
жер. Мен үрғанда са лғ а жеткіздім (Қоют., Жан.).
Сала (Жамб.; Шу, Мер., Луг., Қор., Мойын.). Егін-
діюті оуғару үшін боліл-бөліп қойған оқ арьвқтардың
бораздасының арасы.
Салам (Орьнн.: Ад., Бөр.). Са-бан. Тамның саламы
қалың іболыд жабыліады. Ар жағы с а л а м, оны. жап-
пайсьщыздар (Орын., Ад.).
Саламат (Тау., Қош.). Ұнды қуырып, оған оүт қо-
сып және м!ай !құйьих жасайтын тамақ. О л сала мат-
т ы жацсы жасайды (Тау., Қош.).
Салаумәлік (Гур., Маң.). Сиьгрдың ауруының бір тү-
280
рі. Мен кеткен соц жолыцсын салаумэлік (Қозы
Көрпеш — Баяй сұлу, 1876, 26).
Салқа жорту (Гур., Маң.). Бір оьадырғы жорту.
С а л қ а жортып отырған адам цалаға кешке барады
(Гур., Маң.).
~ Салқам (Қоіст., Жан.). Сылқым. Ол бір жүрген с а л-
ц а м (Қост., Жаи.).
Салкы (ПІығ. Қаз.: Зай., Тарб.). Сал-сал, дел-дал,
енжар. Оныц көцілі с а л ц ы (ІПығ. Қаіз., Зай.). Ол
с алцы болды. С а лцы боп отыр еді (Шығ. Қаз.,
Тарб.).
Салланшақ (Түрікм.: Ашх., Таш., Квнеүр,, Тахта).
А<ша ібөсік. Біз салланшацты осылай цолдан істей
цоямыз (Түрікм., Көнеүр.). Түрікміеніше — салланчак
(Туркм.-рус. сл., 1940).
Салма I (Гур., Маң.; Қ.-орда, Арал). 1. Арықша
(егін араліарыіна су жіберетіті арық). Ол егін араларына
с алма жасады (Қ.-орда, Аріал). С а л маны аршып
келді (Гур., Маң.); 2. (Аңт., Ырғ.). Шығырдың егінте су
жіберіетін арнаісы, арық. С а л м а судан биік, эрі ца-
лыц соғылса, су еш жацца ацпай, тура егіске барады
(Аікт., Ырғ.).
Салма П (Ақт., Ойыл.). Қақпанның шынжырына
байлаііган ауыр зат. Қацпанға түскен цасцыр цазыцты,
жулып кетті, салмасымен сүйретіп, 30 метрдей
жерге барып жатыпты (Ақт., Ойыл.).
Салма ПІ (Қ.-орда, Арал). Сиырда болатын ауру
аты. Оалма іболғая сиьир оттамайды, жүдейді, аздап
аузынан сілөкей ағады.
Салма IV 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Орал: Чап.,
Жән.). Кеспе. Қонацтарға с алма жасап берейін
(Қ.-орда, Жал.). Кемпір-шал цоярда цоймай дэмді етіп
пісірген етті салмамен сыйлайды (X. Есен., Ақ
Жайық, 95); 2. (Жамб., Жуа.). Жүіқа еггіп жайьгп, бү-
рыштап кіеіаіп қайніатып, сүзіп алып үстіне май құйып
жасайітын тамақ; 3. (Сем., Абіай). Қувдрдаққа аралас-
тырган қамыр нан.
Салма V (Сем., Абай). Жел тұрғанда үйді бастырып,
байлап қоятътн арқан. Жел көтеріліп кследі, с а лм а
цайда? (Сем., Абай).
Салма VI 1. (Шығ. Қаз., Эай.). Шабақ, сырғауыл,
үй төбесіне салатын апаіп. С а лманыц цысцасы да,
узыны да болады (Шығ. Қаз., Зай.); 2. (Тау., ҚошА Ет
ілеггін, жаятын бақан, ағаш. Са л мад а бір цойдыц
еті ілулі түр (Тау., Қош.).
281
Салмалай пісіуу (Қост., 06.) .Бөліп пісіру. Басцар-
ма сойған сыйырының етін колхозшыларға салм а-
лаппісіріп берді (Қост., 06.).
Салма нан (Жамб., Жуа,). Шеліпеіктей етіп жазып,
бұрыштап кесіп, суға қайнатып алып, үстіне май са-
лып жейтін нан.
Салтаң (Қарағ., ¥л,). Салт бас, жаңғыз.
Салуалы (Түріікм.: Таш., Көмеүр., Тахта). Ақыл
иесі, байоалды, үлгілі. Ол с а лу а л ы адам, ондай
аңымақшылъщ істемейді (Түрікм., Тіахта.).
Салы (Қ.-юірда: ПІиелі, Сыр., Жал., Аріал; Қарақ,,
Қон.). Күріштің 'Орывигйіаған, пісіп тұрпан теезі. С а л ы
суды, күтімді керек етеді (Қ.орда, Арал). Күріш с а л ы
болысымен су беруді доғарамыз, Күріш с а л ы болды
(Қ.-оріда, ІТІиелі).
Салығып тұру (Жам., Қор.). Бойын жаза алмай,
шаршап тұру. Ат с а л ы ғ ы п тү р, бір күннен кейЛн
жарысайъщ, — деді Майлыбай (Жамб., Қор.).
Сальщтыру (Алм., Қарат.; ІПығ. Қаз., Тарб.). Кеп-
тіру. Жаздыгүні етті түнде ғана салыңтыру керек
(Алм., Қаріат.). Жаз&ыгүні ет түнде салыутыр ы-
ла д ы (ІИығ. Қаз., Тарб.).
Салықшы (Шьтғ. Қаз.; Тарб., Зай., Күр.). Жатак.
Бүрынғы уаңытта Зайсан көлінщ маңайындағы кедей-
лердің көпшілігі с алыңшы болатын (Шығ. Қаз.,
Күр.).
Салысу (Алм., Кег.). Сәғысу, шабъгсу.
Самал I (Жамб., Луг.; Қ.-орда: Жал., Сыр.). Адам
денесіндіе болатын аур-у. Самалмен ауырғанда мү-
рыннъщ іші цүрғап іседі де ңызарып кетеді (Жаімб,,
Луг.).
Самал II (Қост., Жаи.). Жынды, делқұлы. Мынаның
өзі барып түрған са ма л екен (Қост., Жан.).
Самар 1. (Қоіст., Жан.; Қ.-орда, Қарм.; Гур., Маң.).
Үлкен тетөне, төпеш. С а м а р тола етті алдымызға ңой-
ды (Қ.-орда, Сьгр.); 2. (Қ.-юрда, Жан.). Ет оалатыія астау.
Бүрынғы аталарымыз осы күнгі ас астауды с ам а р
дейді екен (Қоіст., Жан.); 3. (Қ.-іордіа, Аріал). Мал су
ішетін астау.; 4. (Түріікм.: Крздсно<во>д., Ашх., Тедж.,
Мары, Таш.; Гур., Маң.) Легещ, піылапшын. С амар-
д а ғ ы суды төк те, мимандарға су ағыз (Түрікм.,
Таш.). Колхозға келген 5 темір шелекті, 2 с а м а рд ы
Қарсы басындағы он шаңты уйге бере цойған («Жұ-
мъісшы», 9. X. 40). іоаімар (шагат.) — шыліапшын
282
не кұмыра. (қааақша)— қымыз қүятын
қайық тәріаді үлкен ыдыс (Л. Буід., I, 634, 691);
5. (Қ.-оріДіа, Арал; Ақт., Шалқ.). Қол шығьгрдың шелеті.
Бір с а м а р ғ а бір шелектей су кетеді (Қ.-орда,
Арал); 6. Әзеннен мотордың күшіміен шыққан суды
бақшаға егіядікке ж.егкізетін науа.
Самаржақ (Алм„ Ңарат.). Сөйлегіш, шепген адам.
Зейнеп тегі самаржац цой (Алм„ Қарат.).
Самар ыдыс (Орал: Чаті., Жьгмп.). Ағаштан Істел-
гөн улкен ыдыс. Бұрынғы уацытта дырау с а м а р
ы д ы с т а р болатын (Орал, Чап.).
Самас = самсық.
Самасау (Қ.-орда, Арал). Айрықша, әдейі.
Сембелеу (Қ.-орда, Арал). Тәптіштеу.
Самиян салқын (Гур„ Маң.). Салқын, оамал. Тау
цойнауы жазда с ами я н с а л ц ын болады (Гур.,
Маң.).
Самиян (Қост., Жан).. Кең дала. Жолдастар с а-
ми янғ а шығайыц! (Қоот., Жан.).
- Самса (Шығ. Қаз., Зай.) Сабан, шөтггің қалдығы.
Анау самсаны рсыйып ал (Шығ. Қаз., Зай.).
_ Самсақ (Гур., Маң.). Самсаған, халқы көп.
Самсық || самас (Түрікм.: Краонояод., Небңд., Ашх„
Таш., Тедж; Гур., Маң.). Жынды, ақымақ, есалаң.
Ішеріцді іштіц, бірац с а м с ыц болмашы (Түрікм.,
Ашх.). Ондай с амас ул кімді мұратқа жеткізер дей-
сің (І\р., Маң.). Түрікменше — самсык (Туркім.-рус.
сл., 1940), қарақаліпакдііга — сшм-сам (Рус.-эдараік. сл.,
1947). «фоак (азеріб.) —гдқыміаіқ, есалаң (Л.
Буд., I, 612).
Самтық (Қ.-орда,Арал). Сағдар, таімтьгқ, қашақ,
міалдың жеуіиен қалған шөп.
Самырсын (Шығ. Қаз.: Күр., Тарб.). Жіңішке қара^
ғай (қарағайдың -бір түрі). Самырсыннан ауға ца,-
рацшы жасайды. С а мы р сын ағаш эрі жеціл, эрі
су жұцпайды* С.а мырсыннан басца ағаш царац-
шыға жарймайды (Шығ. Қаз., Күр.).
Сан 1. (Гур„ Маң.). Жүз. Үш с ан цалыц мал беріп-
ті (Гур„ Маң.); 2. (Түрікім.: Ашх., Таш„ Көнеүр., Тах-
та, Тедж.). Дана. Екі сан цасыц экел (Түрккім., Тадп.).
Он с ан оцушы жұмысца шыцпады, (Түріікм., Тедж.).
Түрікм.: саны — дана (Рус./гуркм. сл„ 1956).
Сана (Алм.: Жамб., ПІел.). Дәрі (дәрінің бір түрі).
С а н а цызыл мияныц дәні тәрізді, бірац одан гөрі сар-
283
ғыш болады. Бүрын ауылда дэрігер болмағандыцтан,
кейбір аурулар с а н а цайнатып ішетін (Алм., Жам.).
Санағаттау (Алм., Шел.). Санау. Бугін колхоздыц
цойын санағаттайм.ыз (Алм., Шел.).
Санда біреуде (Жамб., Сар.). Ілуде бір. Майлин-
ніц шығармаларыныц жыйнағы с а н д а б і р е у д е
болар (Жамб., 0а<р.).
Сандалау (Түрікм.: Кршшовюд., Ашх,, Таш., Мары;
Гур., Маң.; Орал: Чіап., Жыміп.). Саида-лу. Лота үшін
сандалапне керек (Түрікм., Красновод.). Көп сан-
д ал а ма (Гур., Маң.). Ой, мынауыц сандалап
отыр ғой, сандалама бері келіп ет же (Орал, Чап.).
Саң (Алм., Шел). ¥ра, аістық салатын жер. С ацғ а
бидай цүйып цойдыц (Алм., Шел.).
Саңқай (Сем., Абай). Пүіпыіқ. Бұл с ан мұрын бо~
лып та цолданылады (Сам., Абай).
Саңлаң (Шымк., Са-р.; Жамб., Сар.; Қ.-;орд.а: Сыр.,
Жіал.). Үлйсен сай, алоқап, арна, езеік. Сен осынау с а н-
лацт ыц бойымен жүре бер (Шыййс., Сар.). Колхоз-
дыц сыйырлары сацлацтыц бойында, Ол с а ц л а ц-
т ы жағалай жүрді (Жамб., Сар.).
Саңлақтану (Алм., Талд.). Дайыігдалу. Мынау өзі
с ацл а ц т а н ы п жүр ғой, бір жацца баратын шығар
(Алм., Талд.).
СаҢ[ы] ауу (Жаміб., ІПу). Көңілдену, бір жаққа ба«р-
ғысы ікелу. С а ц ым ау ы п саған келіп едім (Жамб.,
Шу).
Саңыр (Орын.: Ад,., Бөр-.). Саңырау. Ешматтыц цү-
мацта баласы бар, цүлағы с ацы р, трубкамен сөйле-
сец естиді. Өзіцніц сацы р л ығ ы цнан көрмей, одан
көретініц не? (Орын., Ад.).
Сапал 1. (Жаимпб., Жуа; Алм., Жам.; Қ.-юрдд, Шие-
лі). Балшыцтан жасалған ыдыстардыц жалпы аты.
Сапал кесе бүрын көп болатын, цазір бірте-бірте
азайып барады (Жавдб., Жуа.). С а п а л кесеге ас цүй-
ды; 2. (Шьшиік., Сайр.; Жамб,, Жам.; Ңоот., Жан.). Ке-
се, үлікен кесе. Мейманға сорпаны с а п а лғ а цүйып
бер (Шь^мк., Сайр.). Бүрын үлкен кесені с апа л дейтін
едік (Жамб., Жам.).
. Сапалақ 1. (Түрікм.: Краоновод., Таш., Аіпх.,
Тедж.; Кош; Гур., Маң.; К.-орда, Ара-л). Қайысты өр-
міей, тек қаібаттап тігу аріқылы жаеал^ан қэмшы. С а-
п а ла ц п ен шып еткізіп бір салсац, аяғын үшынан
басады-дағы (Гур., Маң.); 2. (Тау., Кош.). Қайыоты сап-
тай салған қіаімшы, оны үізартса, ол бишік деп аталады.
284
Арба айдауға с апалац таб[а] алмай отырмын (Тау.,
Қош.).
Сапаласу (Қост., Жаін.). Оріналасу, жайғасу. Жоғар-
ғы терге шығыцдар да, сапаласып отырыцдар
(Қост., Жіан.).
Сапалша (ПІымк., Түл.). Кесе.
Сапа-рас (Гуір., Маң.). Ыгырас, шүб&сіз. Осы айтца-
ныныц бэрі с ап а-ра с (Гур., Маң.).
Сапар кесе (Қ.-орда: Сыр., Жал.), Үлкен кесе. Са-
п а р кесемен бір кесе цымызды ішіп алып жүріп
кеттім (Қ.-орда, Сыр.).
Сапқы (Шыг. Қаз., Зай.). Кеспе жейтін істік екі
ағаш. Бұрын цою лапчаны сапцымен жейтін (Шығ.
Қаз., Зай.).
Сапсалғы (Сем., Абай; Жамб., Қор.). Үсталардың
темір қысатын аспабы. Сапсалғы үста дүкенінде
ғана болады. Сапсалғымен темір цысады (Сем.,
Абай).
Сапса-рас 1. (Орын.: Ад., Бәр.; Ақт., Шалқ.). Дүп-
дурыс. Сапс а-р а с жасаған екен (Орын., Бәр.). Ол
жігіттіц осы айтцаны сапса-рас (Ақт., Шел.);
2. (Ақт., Шалқ.). Түгел, түп-түгел. Мен санағанда кол-
хоздыц цойы сапс а-р а с еді (Ақт., Шел.).
Саптасу (Шымк., Сайр.). Салғьгліасіу. Кісімен с ап-
т а с а сейлесуге болмайды (Шьімк., Сайр.).
Саптау (Шымк., Маң.). Санау, есептеу.
Сапыру (Жаміб., Шу). Араластыру. Қартаны экел-
чі, мен сапырайын (Жаміб., Шу).
Сар (Ақт., Ойыл). Із, шарліау, іііар (қ.). Вүрынғы
са ры м ы з б ен, әлі келе жатырмыз (Ақгг., Ойыл.).
Саралжын (Ақт., Ырғ.). Қүмды жерде өюетін өсім-
дік. Түйе, қой малдары (сүйіп жейді.
Сарамандау (Шымк., Қызылқ.). Кемшілікті мүлдем
жою.
Сарамдасу (Алім., Гв.; Жіамб., Шу). Танъгсу, білісу,
жон ісүраісу. Олар сарамдасып бірін-6'рі біліскен,
Жолда келе жатып, Шімкенттегі ағайындармен кезде-
сіп, сарамдаса қалщық (Алм., Гв.).
^Сдрамжал (Жамб., Шу). Сараң. Талай сар ам-
ж а л д ы балцытцан Сүйінбай мен боламын (Жамб.,
Шу).
Саранау (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Тедж,; Гур., Маң.). Сүтті көп 'беретін асыл түқыімдьг
сиыр.
Сарандыз (Жамб.: Шу, Алм,, Жам.; Шығ. Қаз.,
285
Зай-). ¥зын болып өсетін мал жемейтін іпөп. С а-
рандыздыц күштілігі керолиндей, оныц тамырын
цырчаццы болған малды емдеуге жүмсайды (Жамб.,
Шу). Сарандызды отца жағу үшін пайдаланады
(Алм., Жам.). Сарандыз тауда өседі (Шығ. Қаз.,
Зай.).
Саранжа (Түрйкм,; Таш., Тедж., Көнеүр., Тахта.),
Оалпваң ңұйрык; зқой (ісарық). Жүні болмаса, с а р ан ж а
берекелі емес-ау! (Түрікм., Тедж.), 300 с а ран ж а ене
цойынан 301 цозы... алды («Жұмьиспіы», 11. III. 53).
Сараң (Жамб., Шу). Саңырау. Қаттырац айтпасац
естімейді, цүлағы с а р а ц (Жамб., Шу).
Сар[ы]аңыз (Сем.: ¥рж., Абай, Мақ.), Жьгртылып,
биыл йайдаліанылған аңыздың келер какт&мгі аты.
С а р [ы] а ц ы з д ы мол жырттыц (Сем., ¥рж.).
Сарап (Жамб., Жуа). Жиек апаш (үйдің тебеісін жа-
барда іргенің үстіие салатын анапі). С а р а п т ы түзу
ағаштан істейді, оны төбе тацтайға жанастыра салады
(Жа/мб., Жуа.).
Сарастау (Орал: Чап., Жымп.). Іріктеу, саралау.
Қойдыц семізін с арас т а п алып, үкіметке тапсыра-
ды (Орал, Чіаіп.).
Сар[ы]бұға (Тау., Қош.). Шөптің баісында өеетіп до-
малақ, сары жеміс. С а р[ы] б у ғ а н ы, негізінде, дзрі
ретінде пайдаланады. С а р [ы] б ү ғ а Шығыс Қазац-
станда да өседі. С а р [ы] бү ғ аны емге пайдаланады
(Тау., Қоап.).
Сарлық I (Қ.-орда, Арал). Түсі, бедері сары, сарғыш
яоер. С арл ы ц цоцырдан гөрі цүмды жерге жацын
(Қ.-орда, Арал).
Сарлық П (Тау., Қош.). Сиырға ұқеас мүйіэді ірі
қара малдың ерекпге бір түрі. Сарлық Таулы-Алтай
автоіномиялы обльгсы імен Монғолия жеріңде атам за-
маннан бері өоіріледі. Мынау са р лыц Ахметтікі
(Тау., Қош.).
Сармас (Алм., Жам.). Сары ауру, желтуха. С а р-
мас пен ауырған адамныц үсті-басы сап-сары бола-
д[ы] екен (Алм., Жам.).
Сарнау жол (Қ.-орда, Арал). Тегіс, даңғыл жол.
Жол жацсы деген са рнау жогі (Қ.-орда, Арал).
Сарпай (Түрікм.: Апіх,, Тедж., Таш., Көнеүр.,
Шымк., Мақ.). Сыйға жаібатын қьшбат бағалы пюапан.
Сарпайым бар жцбатын (Түрікм., Көнеүр.). Түрік-
меише: серпай — сәнді киім, халат (Туркм.-рус. сл.,
286
1940). Қаріақіаліпақша: сарпай—сый; еркюктердің
сонді пгапіа-ны (Кіараік.-рус. сл., 1958).
Сарпалдаң (Қ.-юрда, Арал). Сергелдең. Ертеден бері
цармац салып, босңа с а р п а л д ац болдым (Қ.орда,
Арал).
Сар(ы]су (Шығ. Қаз., Күр.). Егіннің үшінші суы,
Сарсылу (Ң.-орда: Ңарім., Сыр., Шиелі). Шаршау,
кіОЗ майы таусыліа шіарпіау. Осы балам күні-түні кітап
оцыйды, сарсылу дегенді білмейді (Қ.-снрда, Сыр.).
Сырт қасық (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Үлкендеу ікелген сырлы ағаш қасық. Бүйіріне қарай со-
пайын жасальш, ісүйық тіаіміаіқ күйылатын жағы шүмөк
тәрізді болып келеді. Ожауды таппасац, с а рт ц а-
с ы ц т ы әкел (Түріікм., Тедж.).
Сартұра (Қ.-орда, Арал). Сарыгідір,егде әйел, орта
жастагы әйел. Ол бір с артү р а зйелге үйленді. Жасы-
мыз цырыцца келді, енді с а ртү р а болдыц цой
(Қ.-юрда, Арал).
Сару I (Піьеьек., Маң.). Ауру. Біздіц бір бала с а р у
боп цапты (Шымк., Мақ.).
Сару II (Жамб., Қор.). Аяғы талу, шарпіау. Е, ба-
лам, цабацтарыц, жүздеріц царайып, аяцтарыц сарып
келейатыр екенсіцдер, жол болсыні—депті чал ,(Жамб.,
Қор.).
Сару ер (Жамб., Мер.). Алдыңғы іқасы үпгкірлеу кел-
ген ердің түрі.
Сарша (Алм., Гв.). Шабақ (қ,), сырғауыл. Тамныц
бөренесі мыцты, саршасы элсіз (Алм., Г®.).
Сарыжа (Акт., Ырғ.). Сүйекті юйыіп әпгедсейлеген са-
дақ, жақ.
Сарылама (Түрікм.: Аіпх., Таш., Тақта, Көнеүр.).
Сары ауру (желтуха). 4—5 жылдыцта с а ры ла ма-
м е н сарцастанып едім (Түржм., Ашх.). Қарақалмақ-
ша — сарамас (Рус.чкіаріаік. сл., 1947).
Сары қолқа (Жаміб., Шу). Қолқасы шіршп ауьтратын
жылқы ауруы.
Сарымсақ (Тау., Қош.). Жабайы есетін жуа. Бүл
жерде сарымсац мол еседі (Тау., Қош.).
Сарын айту 1. (Шығ. Қаз., Күр.). Жар^жар айту.
Бүрынғы кезде сарын айтушы еді (Шығ. Қаз., Күр.);
2. (Жамб., Жам.). Жақтау. Өлген кісіге с а рын айтты
(Жаміб., Жам.).
Сасай болу (Қост., Жан.). Жұмысқа жарамау. Ңа-
кім с а с а й б о лып, жүіаысца жарамай цалды
(Қост., Жан.).
287
Сасай бүқа (Қост., 06.). Кәрі бұқа. Әбіш, сас ай
б ү ң аны сенек цораға байлай сал (Қост., 06.).
Саспак теке (Сем., Шұб.). Бақылдауық теке. Оларға
«сас пац т еке ңүсамай ңой!» деп кейіді жасы үлкен-
дер (Сем., Шұб.).
Сасы келмеу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр.). Мұрпіа-
сы келмеу. Қаладағы балама баруға жүмыстыц көпті-
гінен сасым келмей жатыр (Қ.-орда, Жол.).
Сасыр (Сем.: Көкп., Ақс. Шұб.). Қурай сияқты іпіі
қуыс піөп, оны мал сүйіп жейді. Ауыл айналасында
с а с ы р көп өседі (Сем., Көкп.).
Саталғы (Алм., Жам.). Қайыс ысып тазарту үшін
ағапітан жасалған құрал., Қайысты саталғыға
салып алу керек (Алм., Жам.).
Сауаш (Түрікм.: Ашх., Тедж., Таш., Көнеүр., Тахта,
Красновод.). Соғыс, ұрыс. Омарта мацында да талай
с а у аш болыпты (Түрікм., Красновод.). Түрікмен-
ше — сөвеш (Туркм.-рус. сл.).
Сауқым (Жамб.: Жуа., Шу). Айқай. Ол с а у ц ым
салып неғып жүр (Жамб., Жуа.). С а у ң ы м салған
бала (Жамб., Шу).
Саумал (Қ.-орда, Арал). Ынжық, қолынан түк кел-
мейтін.
Саумалау (Ақт., Ойыл). Біртіндеу, бірін-бірі сүйе-
мелдеу., Терезеден бірін-бірі саумалап үйдіц іші-
не түскен (Ақт., Ойыл).
Саумалдық (Жамб., Мер.; Сем.: Абай, ¥рж.; Алм.,
Талд.). Таулы жерде өсетін қымыздық тәрізді өсімдік
түрі. Саумалдыц ацбас болып тауд[а] өседі, биік
болады (Жамб., Мср.). Саумалдықты жеген мал
тез күйленеді (Сем., Абай). Саумалдыцты мал
сүйісініп жейді (Сем., ¥р.). Саумалдыцты был-
ғары ьлеуге пайдаланады (Алм., Талд.).
Сауылдай (Гур., Маң.). Сабаудай. Сауылдай
бес азамат (Гур., Маң.).
Сауылу (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Біту, та-
рау. Той сау ылғ анс ын, тағы ішіпті (Түрікм.,
Кенеүр.).
Сауындау (Орын.: Ад., Бөр.) Орған тарыны баула-
май бос жиып тастау.
Сауыр айналу (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Ауу,
қоныс аудару. Вүдан 40 жылдыцтыц шамасында, ел
с ау ыр айна лғ ан д а біздер де осы йерден келіп
шыцтыц (Түрікм., Көнеүр.).
Сахана (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Жек-жаттарын
288
жерлеу үшін ауңатты адамдардың үй тәрізді моласы.
Ерте кезде салдырған саханалардың осы күнге
дейін пайдаланатын түрлері де бар< (Қ.-орда, Сыр.).>
Саяқ (Алм., Шел.). Жеке, оңшау. Ақсац ешкі мал-
дардан с аяң жайылып жүр (Алм., ІПел.).
Сая-пана (Шымк., Түл.; Қ.-орда: Сыр., Жал.). Кө-
леңкелі жер, далда, баспана. Ол с а я-п ана д а отыр,
кішкене жас бүзаулар с а я-п ан ағ а байланды
(ІПымк., Түл.).
Саяпкер (Жамб.: Қор., Мер., Луг.). Ат баптаушы.
Сол озып келген жирен атты баццан с а яп к е р Ча-
нышңыл руынан шыцңан Сарымсац деген кісі дейді
(Жамб.., Қор.). Қырғыз тілінде — саяпкер.
Саят (Алм., Еңб.). Саяхат, сапар шегу. Жас чағы-
мызда талай с аятңа чығатынбыз (Алм., Еңб.).
Саятчы (Жамб., Мойын.). Қүс үстаушы, аңшы.
Қашсаң да салар цүрыц ңаШпасаң да, Сассаң да салар
найза саспасаң да. Қацпанын саятчының бір ба-
сарсың, Бассаң да ңадцмыңды баспасаң ' да (Жамб.,
Мойын.). Қьгрғыз тілінде де саятчы түрініде айты-
лады (Кир.чрус. сл., 427).
Сәбет = сабет.
Сәдөк 11. (Орал, Чап.). Балшық. Кірпіштен қаланып
жасалған ящик сияқты шоландағы астық сақтайтын
жер; 2. (Гур., Ес.). Ақыр.
Сәдөк II (Гур.: Ес., Тең.). Балық өсіретін орын.
Кей жерде балыңтарды айнала цоршап сздөк жа-
сайды. Сздөк ішіне өсіріп, бацылап жүреді (Гур.,
Тең.). Орыс тіліңде садок — жануарларды бағатын,
үстайтын орын (клетка, водоем) деген сөз.
Сәйкел ағапі (Ақт.: Ключ. Жүр.). Шүлдік ойынын-
да шүлдікті таяқпен екінші рет ұру.
Сәйкі (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Ашх., Тедж.). Кербез,
сал жігіт. Кускең ертеректе с э йкі болыпты (Түрікм.,
Кенеүр.).
Сәкі (Орал.: Ад., Бор.; Қост., Жан.). Нар. Тақтайды
биіктеу етіп шегелеу. Сзкіге шығып отыр (Орын.,
Ад.). Екі кісілік кішкене сэкіг е отыра кеткен Әбді-
рахман аяғының үйып ауыр тартцанын жаңа ғана сез-
ді (X. Ес. Ақ. Ж. I, 95). Жаппас с э кіг е отырам деп
шалцасынан цүлап түсті (Қост., Жан.).
Сәлдей (Гур., Маң.). Сәл. Саған царағанда Нүрекең-
нің бойы с э лд ей тік (Гур., Маң.).
Сәлекей (Гур., Маң.). Азғантай, аз. Бір с э л е к е й
шай бере түршы (Гур., Маң.).
19—39
289
Сәлем-сақпыт беру (Тау., Қош.). Сәлем-сауқыт беру.
Ол с э л е м-с ацп ы т б е р г е л і келіпті (Тау., Қош.).
Сәлем сауқыт беру (Сем.: Көкп., Ақс.). Амандық,
есендік айтысу, сәлем беру. Асцар алыстан бізге с э-
л е м с ау қ ыт б е р г е л і келіпті (Сем,, Көкп.).
Сәлп ету (Қ.-орда, Арал). Жалп ету. ¥шып бара
жатцан цүс сэлп ете түседі (Қ.-орда, Арал).
Сәліңгірдей (Гур., Маң.). Еңгезердей, зор. Есіктіц ал-
дында түрған сэліцгірдей жігіт кім? (Гур., Маң.).
Сәмбелеу (Қ.-орда, Арал). Тәптіштеу. Вүл етті с э м-
б е леп отырасыц ба, бүзып-бүзып тастамайсың ба?
(Қ.-орда, Арал).
Сәметте: бір сәметте (Ақт., Ырғ.). Бір сәтте, бір кез-
де, лезде, Ол жүмысты мен бір сэметте бітіріп цай-
тамын (Ақт., Ырғ.).
Сәмсіректеу (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Тәнтірек-
теу. Ілініп-салынып сэмсіректеп, эрец атца мін-
дім (Қ.-орда, Арал). Жаца туған бүзау сэмсірек-
т еп эзер түрды (Қ.-орда, Сыр.).
Сән (Сем-: Көкп., Ақс.). Жақсы. Ол халыңаралыц
жағдайды с э н біледі (Сем., Көкп.).
Сәндіп (Жамб., Мер.). Сәтен. С энд іп көрпені
алып төсе (Жамб., Мер.).
Сәндіре (Орын.: Ад., Бөр.). Лапас, бастырма. Күн
ыссы болса, с э н д і р е жасап аламыз (Орын., Ад.).
Сәруақыт (Жамб., Сар.). Ерте, таңата, таңсәрі.
Сәуесі (Алм., Еңб.). Санасы, ақылы. С э у е с і бар
адам жамандыц істемейді (Алм., Еңб.).
Сәукілдеп жүру (Сем.: Көкп., Ақс.). Бекерден-бекер,
бостан-босқа, еңбексіз ләйліп жүру. Мына жігіттер неге
сэукілдеп жү р (Сем., Кекп.).
Сәулік (ПІымк., Мақ.). Дені, көпшілігі, Қауын-цар-
быздыц сэулігі жацсы. Бацш[а] егістіц сэулігі
суыц үрғаннан аман (Шымк., Мақ.).
Сәуір (Гур., Маң.). Таң сәрісі. Мен бүгін с э у ір д ен
түрдым (Гур., Маң.).
Сәуір салу (Түрікм.: Красновод., Небид., Қүмд.,
Ашх., Таш., Тедж.; Гур., Маң.). Түнделетіп жүру. Ке-
тік пен бүл зраныц жолында талай с эу ір салу
арцылы жететін едік (Түрікм., Красновод,).
Сауіт (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тедж., Мары). Қара
тал. Түрікменше — сөвүт — үйеңкі, тал (Рус.-туркм.
сл., 1956); өзбекше самбит тол — цызыл тал (Рус.-
узб. сл., 1954).
Себезгілеу (Сем.: Көкп., Ақс.). Себелеу, бүрку-
290
Жаңбыр цатты түрған жоц, себезгілеп түр (Сем„
Көкп.).
Себет (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.; Гур.,
Маң.; Ңарақ., Қоң.; Жамб., Жуа.; Қ.-орда: Қарм.,
Сыр.; Ақт„ Шалқ.). Талдан тоқылған ыдыс (корзина).
Себеппен с е б ет арбаға мінеді (мақал). Базар сайын
екі с е бет жүзім апарам (Қ.-орда, Сыр.). С е б е т к е
сап апарып бер (Ақт., ПІал.). Түрікменше — себет
(Туркм.-рус.. сл., 1940), қарақалпақша — себет (Карак.-
рус. сл., 1958). сепедь (парс.) — корзина, короб
(Л. Буд„ I, 620).
Себіл (Шымк., Сайр.). Бұйым, жасалу. Келінді кел-
генде көр, с еб ілд і жайғанда көр (Шымк., Сайр.).
Седеп |) седеп түйме (Жамб.: Мер., Луг„ Мойын.,
ІПу; Тау„ Қош.). Көйлекке қадайтын ұсақ ақ түйме.
Бөйлегіцніц с е д е п т ү й м е с і үзіліп цалыпты ғой
(Тау„ Қош..).
Сеймет (Қ.-орда, Арал). Өмілдірік. Ер тоцымныц
сейметін жацсылап тацса, ер артына кетпейді
(Қ.-орда, Арал).
Сәйпіл 1. (Алм„ Кег.). Қорған, қамал. Ілгеріде осы
жерде с ейпіл болған деп айтады (Алм„ Кег.);
2. (Алм„ ¥йғ.). Күзетші. Үстіне шығып, алысқа кез жі-
беріп қарап тұратын мұнара сияқты биік құрылыс.
Сектеяу 1. (Қост., Аман.). Сезіктену. Ол сізден с е к-
тенген жоц па? (Қост„ Аман.); 2. (Орын.: Ад.,
Бөр.). Сескену, Мінейдерхан цылышты көтеріп шабай-
ын дегенде Шэцке сектенбей отырады (Орын„
Ад.).
Секіртпе (Қост„ Жан.). Жыбырлақ (қойдың ауруы).
Оныц секіртпе болып екі цойы өлді (Қост„ Жан.).
Сел (Гур„ Маң.). Күш-қуат, денсаулық. Басым ауы-
рып, с е лім болмай отыр (Гур„ Маң.).
Селбеу (Орал.: Чап„ Жымп.; Гур„ Маң.). Жәрдем,
сүйемелдеу. Ол ағасыныц селбеуімен оцып жүр
(Орал, Чап.). Ол мүгедектіц семьясы үкіметтіц с е л-
б е у ін д е (Гур„ Маң.).
Сенек I (Қост.: Жан„ Сем.; Павл., Ьаяғ,). Ауыз үй,
қора. Отынды с енекке енгіз. Бар нэрсе сенекте
(Қост„ Жан.). Далада түрған арбаны с енек цораға
кіргізіп цой (Қост., Сем.).
Сенек II (Ақт„ Ырғ.; Орын.: Ад„ Бөр.; Қост., Жан.).
Айыр, аша. С ене к п е н пішен жыйнаймыз (Ақт„
Ырғ.). Сенекпен атып-атып жібер бүл саламды
291
(Орын., Ад.). Сенектерді мана кеп әкеліп едің-
дер ғой, мынау совхоздың с ене гі (Орын., Бөр.).
Сембай, үй жанында сүйеулі түрған с е н е к т і әкел-
ші. Сенекті эпер, шөп сенектейін (Қост., Жан.).
Сенек ІП (Алм., Кег.). Қара түнек, боран. Кешкісін
күн с ең е к болып, цойды ауылға зрең жеткіздім-ау
(Алм., Кег.).
Сербек I (ПІығ. Қаз., Зай.; Қар., ¥лы.; Жамб., Шу).
Жаяның қанаты, оның сербиген жағы. Жаяныц екі
жағында с е р б е г і бар. С е р б е к кемік болады
(Шығ. Қаз., Зай.). Малдың жамбас сүйегініц с е рб е г і
болады (Қар., ¥лы.). Теңгір белдей с ер б е г і, серке
сан бөкен мыңынды (Жамб., Шу).
Сербек II (Шығ. Қаз., Зай.). Шананың қанаты, шөп,
жүк таситын піананың екі жағындағы құрма ағаш.
Мына шанаға с е р б ек орнату керек (ІПыг. Қаз.,
Зай.).
Сердебе (Алм.: Талд., Гв.). Серне, деңгене (қ.).
Сендермен бір ай отырып, с е р д е б е жасасаң деймін,
оған ңалай ңарайсыңдар (Алм., Талд.). Болыстыңңа
с е р д еб е ңып мал сояды (Алм., Талд..).
Сердебелец кету (Қар., ¥лы.). Той, думанға кету,
серне жасап кету. Ол сердебелеп кетті (Қар.,
¥лы.).
Сере (ІПығ. Қаз., Зай.). Шанышқы. С е р е м е н ба-
лың аулаймыз. С е р ені ңолдан да соғып аламыз.
С ер е үшкір темірлі, үзын сапты болады (Шығ. Қаз.,
Зай.).
Сер етпеу (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Ашх.,
Таш., Тедж.). Қүлақ аспау, тыңдамау. Жүндібаев, мү-
ғалім сезіне с е р етпеу д і цашаннан таптыц (Тү-
рікм.; Тедж.). Біраң колхоз бастыңтары... колхозшылар
семъясыныц тілегіне сер етпей отыр («Қарабүғаз
көл жұмысшысы», I, II, 37).
Серпіні сегіз болу (Сем., ¥р.). Беделі арту, айтқаны
брлу, дәуірі жүру. С ерпіні с е гіз болып үкі-
мі жүрген адам (Сем., ¥р.).
Серу (Орын.: Ад., Бөр.). Жастықтың іпікі тысы, сей-
сеп. Жастыңтыц ішіндегі анау көрініп түрғакы с еру
деп аталады (Орын., Бөр.).
Серікшілік ас (ПІымк., Түл.). Бірлесіп салған егін
(тары, жүгері т. б. туралы). Бүрын кедейлер бірлесіп,
с ерік шің ік ас салатын (Шымк., Түл.).
Сес I (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Қулы„
Ашх., Гяу., Тедж., Таш., Кенеүр.; Гур.: Маң., Есб.).
292
Дыбыс. Жацсы. үйыцтап жатыр еді, сеніц сесіцнен
оянды (Түрікм., Адіх.). Ешкіні жоғалды ма деп царап
жүрсе, ешкіден әлсіреген с е с шыцты («Жұмысшы»,
24. XI. 44). Түрікменше — сес (Рус.-туркм. сл., 1956).
Қарақалпақіпа — сес (Рус.-карак. сл., 1947).
Сес II (Алм., Қарат.). Әдемі. Костюміц тіптен се с
екен (Алм., Қарат.).
Сетер || жетер (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Көнеүр.). Өлеңнің жолы. Нүрым үш ж ет е р-
дей сөз айтады (Түрікм., Көнеүр.). Осы екі сетер
өлецніц.., нендей, цатынасы бар («Қарабүғаз көл жү-
мысшысы», 31. V. 37). Түрікменше — сетир (Туркм.-
рус. сл., 1954). Өзбекпіе — сатыр (Рус.-узіб. ел., 1954).
Соба (Қ.-орда, Арал). Бүркітті ңұстыру үшін басы-
на киіз, ескі шүберек байлаған ағаш. Ертецгісін бір
соб аны тығып жіберіп, бүркітті цүстырады (Ң.-ор-
да, Арал).
Собалаң (Ақт., Ойыл; Орал: Чап., Жымп.; Қост.,
Жан.). Күлше. Бала күнімізде отца с о б а л ац кеміп
жеуді цызыц көруші едік (Ақт., Ойыл). Есенцазыға
со б а лац коміп бер азығына (Қост., Жан.).
Собық I (Алм., Кег.; Шым., Шәу.). Жүтерінің басы,
оның ішкі жағы, қалғаны (дәні алынғаннан кейінгі
қалдыгы). Жүгерініц со бығ ын отца жағады
(Шымк., ПІәу.). Жүгерініц с о б ығ ын бөлек жый-
нап аламыз (Алм., Кег.).
Собық П (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.). Дома-
лақша келген күмістен жасалған сырғаның бір түрі.
Соғу (Тау., Қош.). Түсіру, салу. Потокартошнаны
сол с оцты (Тау., Қош.).
Созан (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таш.,
Тедж.). Үлкен тебен ине. Со занды бері экелші, мен
тігейін (Түрікм., Красновод.). 8огапО^>-(парс.) — ине
(СС, 282, 337).
Сой (Гур., Маң.; Орал: Чап., Қазт.*, Түрікм.: Крас-
новод., Ашх., Таш., Мары; Ақт., Тем.). Нәсіл, ұрпақ,
тұқым. Ацылы жоц жаманмен, ацыл салып жолыцпа,
Міндет цылма үрыға, Қаласыц бір күн борышца, Аза-
мат сойд ан торыцпа (Аралбай). Мен кескекті ер-
діц с ойымын, Кескілеспей бір басылман (Махам-
бет, өлең., 1958, 73). Роман сойынан бері царай,
Ресейдіц не болғанын азырац айтып өтелік («Қазақ-
стан», 27. I, 13). Сүрасац арғы түбі аға сойдан, Не-
гізгі беріш үлы ағатайдан (X. Ерғ. Құрм., 74). Ацсацты
293
алсац сау туар, Соцырды алсац с о й цуар (мақал).
С ойыц Мүцал болса осал болмадыц (Түрікм., Крас-
новод.). Тоцымашылар ісіндегі мін атаулыныц барлыц
с о й ы... көз алдыца тосылған (Ғ. Сл., Заманд., 104).
(З^^сой (түрікпіе, араб.) — тек, ру, нәсіл, жақсы
түқым (Л. Буд., I, 714).
Сойғысу (Алм., Талд.). Жүлқысу. Жігіттер екі жац
болып сойғысады (Алм., Тал(д.).
Сойдақталу I (Алм., Шел.). Жосылу, жайрау (мал-
дың ізі туралы).
Сойдақталу П (Алм.: Шел., Жам.). Анық керіну,
тйріап жату. Үрыныц ізі сойдацталып жатыр
екен (Ал<м., Шел.). Ацша царда малдыц ізі с ойд ац~
талып жатады (Алм., Жам.).
Сойлас (Орал, Чап.). Түқымдас, туыстас, тәріздес.
Осы с ой лас өзге басшылар секілді, Лютиковтыц
ерекшелігі — оныц ісі мен сөзі бір жерден шығатын
(ауд. Ғ. Сланов, А. Фад. Жас. гв., 251).
Соқ (Ақт., Ойыл), Комбайнмен тазаланған тарынық
ұнтақталуы. Тарыны комбайнмен шапцанда көбі с о ц
болып кетеді (Ақт., Ойыл).
Соқаю (Ақт., Ойыл). Сораю, қоқаю. Келсем басы
соцайып жатыр цаздыц, атып жібердім (Ақт.,
Ойыл).
Соқыйған (Қост., Жан.). Сопиған. Соцыйған
екеуіцнен басца түктеріц жоц (Қост., Жан.).
Соққы I (Алм., Гв.). Егін бастыратын қүрал тас.
Мен өзіме таісті егінді соццымен бастырдым
(Алм., Гв.).
Соққы II (Қ.-орда, Арал). Соғатын құрал, қолшоқ-
пар. Қасцырды цудым, амал не, цолымда с&цц ы
жоц (Қ.-орда, Арал). • .
Соққьші (Алм., Кег.). Ағаш жаратын үлкен балға.
Ертай, соцц ышт ы әперші, жарма (ц.) жарайын
(Алм., Кег.).
Соқпа (Алм., Гв.; Сем., Абай; Шығ. Қаз., Қат.).
Дуал, қоршау, қорған. Тамды айналдырып д о ц па
салуға шамам жоц (Алм., Гв.). Бүрын с оц паны
көбінесе бар адамдар жасататын (Шығ. Қаз., Кат.).
Соқпа тезек ]| домбай (Ақт., Жұр.). Тезектің қалып-
қа не піылапшын т. б. ыдысқа құйып жасалған түрі.
Соқыр тұман (Алм., Еңб.). Қалың, түк көрінбейтін
құман. Кеше с оцыр түман болып, малды цора-
дан шығара алмадыц (Алм., Еңб.).
294
Соқыр шам (Алм., Талд.). Мұржасыз, маймен ғана
жанатын шам. Қазір с о ц ы р ш а м д ы цолданбай-
ды (Алм., Талд.). Енді біраздан соц ол да бітіп, с о ц ы р
ш а мн ыц көзі мүлдем жүмылатын болады (Б. Соқ.
Біз де бал. бол., 98).
Солақ || бұрма (Орал, Чап.). Үйдің бір жағына жал-
ғас салынған аяқ-табақ сақтайтын не мал ұстайтын
бөлме.
Солма (Жамб.: Шу, Луг., Мер). Ет ала алмай, өне
бойы өлесі іболып жүретіп жылқы ауруы. С о л м а ғ а
цүмда өсетін сырттан деген шөпті жемге араласты-
рып береміз (Жа<мб„ Шу).
Сомала (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш., Көне-
үр.). Арба майлайтын ағаш. Мынау балацныц түрі с о-
ма ла сияцты ғой (Түрікм.,Таш.).
Сона (Сем., ¥рж.). Жастар тағагын сырға. Қыздар
12,13 жасынан с о на тағатын еді (Сем., ¥рж.).
Сондайма (Гур., Маң.). Сондай, сондай,да» сонша.
Мен оны сондайма жацсы көремін. Сондайма
алыс жерге кетерсіц бе? (Гур., Маң.).
Сонша-мұнша (Шымк„ Қызылқ.). Анау-мынау. Мен
с о нш а-м ү нша адам емеспін, неге көне цояйын
(ПІымк., Қызылқ.). *
Соңғы кезекте (Қост., 06.). Соңғы кезде. Біздіц кол-
хоз с оцғ ы к е з е кт е алдыцғы цатарға цосыла
бастады (Қост., 06.).
Сопый (Қ.-орда, Арал; Орын.: Ад„ Бөр.; Ақт.,
Ырғ.).' Өгіздің мойынтұрығының ағаштары, самияны
(қ.). Өгіз арбалы цамыттыц төрт с опыйы бар ғой
(Қ.-орда, Арал). С о п ы й темірден болады (Орын.,
Ад.).
Сопылау (Жамб., Сар.). Тортасын айыру.. Сарымай-
ды сопыла! (сарымайды айыр). Сопылаған
май; майды с опылап алды (Жамб., Сар.).
Сота I 1. (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор., Мойын.).
Жүгерінің дәнді басы, собығы. Жүгерініц с от а с ын
арбаға тиелік} 2. (Жамб., Шу, Мер., Луг., Қор.,
Мойын.). Жүгерісін үгітіп алғандағы ағашы.
Сота П (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Сайғақ, қолшоқпар.
Қолындағы сотасымен талай жауды үрып жыц-
ты (Қ.-орда, Сыр.).
Соталау (Жамб.: Шу, Мер., Луг.. Қор., Мойын.).
1. Жүгерінің қабығын аршу. Қариялар отырып жүгері
295
с о т а л а с ы н; 2. Жүгерінің дәнін ағашынан ажы-
рату.
Сотанақ (Алм.: Кег., Жам.; Қ.-орда: Сыр., Жал.).
Шатақ, бұзық, О жігіттіц сотанацтығы цалмай-
ды (Алм., Кег.)« Бұл заманныц с от анац адамын
тезге салатын зац орны бар (ІҚ.-орда, Сыр.).
Сөдагей I (Алм., ІІІел.). Тұрпайы, өрескел. Ол жігіт
сөдөгей сөйлейді екен (Алм., ПІел.).
Сөдөгей П (Алм., Кег.; Шыр. Қаз., Тарб.). Оқіпау,
жалғыз, бейеуат, қарайған. Ол жігіт сөдөгей жү-
реді ек&н (Алм., Кег.). Алыста бір с өд ө г е й мал кө-
рінеді (Шығ. Қаз., Тарб.).
Сөздей (Гур., Маң.). Ауызша. Жазып алмасам,
свздей айтцанды ұмытып цалам (Гур., Маң.).
Сөйлесш ал[а] алмау (Тау., Қопі.). Сөйлесіл, түсінісе,
уғыса алмау. Мен кеше бір мұцғұлмен сөйлесіп
а л[а] ал мад ы м (Тау., Қош.).
Сөк (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж., Таш.).
Қауынды қайнатып, қуырған ұн қосыл жасалган құрт
сияқты тамақ. Түсі қара болады (қауын құрт.). Түрік-
менше сок — қауыннан жасалған құрғақ варенье
(Туркм.-рус. сл., 1940).
Сөкіт (Қост., Жан.). Сөлекет, ебдейсіз. Ол сөкіт
мінезді адам (Қост., Жан.).
Сеп (Түрікм.: Красновод., Қиян., Бек., Қулы). Сал-
мағы 2 килодай, еті дәмді балық (ор. шип).
Сөре (Алм.: Кег„ ЦІел.). Қарақшы, белгіленген
жер, финиш. Бэйге аттары шауыц келгенде с ө р е-
ден өтеді, сөреден өткені, озғаны алдыцғы бзй-
гені алады (Алм., Шел.). Көк буырыл сере г е жет-
пей-ац жұрт шулап цоя берді (Алм., Кег.). Сөре г е
тым болмаса бес-он минут бұрын барып, балаларды то-
сып алайыц (Алм., Кег.).
Суақ (Тау., Қош.). Канал. Мына с у ац соғыстан
бұрын цазылған (Тау., Қош.), Бұл алтай тілінен алын-
ған сөз. Алтайлар арықты да, каналды да суац дейді.
Бұл сөз монғол тілінде де бар (суваг).
Суалма (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда: Сыр., Жал.). Су жай-
ылған жер. Суалманыц егісі бітік болады (Ақт.,
Ырғ.).
Суалма айдау (Ақт., Ырғ.). Жер айдау, жер жырту.
Біз жылда Құты көлініц айналасынан суалма ай-
даймыз (Ақт., Ырғ.).
Суасы (Қост., Об.). Есуас, есалаң.
Суатчы (Жамб., Қор.). Сушы. Ырысцұл мен Берді-
296
ғұл, егінчіц мен суатчыц (Жамб., Қор.). Қырғыа
тілінде суғатчы болып айтылады.
Су ауру (Гур., Маң.). Ңатпа тәрізді түйе ауруы. Іші-
не ала-күлік кеткен түйе с у ау р у болады (Гур., Маң.).
Су аяқ (Аңт., Ойыл). Стакан. Анау с у аяцтыц
цацы не? (Ақт., Ойыл.).
Су басы (Қост., Жан.). Шығырдың үлкен дөңгелегі..
Шығырдыц ец негізгі бөлегі с у б асы делінеді. С у
б а сы су жүретін ауыттыц үстіне орнатылады (Қост.,
Жан.).
Суқаны сүймеу (Түрікм.: Красновод., Небид., Апіх.,
Таш., Тедж.), Жаны сүймеу, жек көру. Сондай тэйтік-
тікті с у ц ан ы м сүймейді (Түрікм.., Красно-
вод.). Оны эсіресе Райдыц суцаны сүймей:
Қырыццан серкешік деп ат цойып алған-ды (Ә. Нүрп.,
Қан мен тер, 263).
Суқаны үшу (Алм., ІІІел.; Шыг. Қаз., Зай.). Қатты
қорқу, үрейі үіпу. Қызыл атымныц ері мойнына ауған-
да с у цаны м үшып кетті (Алм., Шел.). С у ц а-
ны ү шц ан адам не істерін білмей цалады (Шығ.
Қаз., Зай.).
Суқауақ (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Асқабақтың үлкен түрі. Қабығын көбіне су құюга пай-
даланады. Өзбекше: сувцовоц — 1. Асңабақ (горлян-
ка); 2. Асңабаңтан жасалған ыдыс (Узб.-рус. сл., 1959).
Сулы бидай (Жамб., Шу; Алм., Талд.). Суармалы
бидай. Колхозымызда тэлімі бидай да, с улы б ид ай
да бар (Жамб., Шу)., Октябръ колхозында с у лы би-
д а й өте жацсы шыцты (Алм., Талд.).
Сулық I (Гур., Бақ.). Шелектің тұтқасы. Шелекті
сулық арқылы көтереді. С у лыц ше лект іц бір
бөлшегі (Гур., Бақ.).
Сулық II (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Тедж.; Гур., Маң.). Жауын-іпашында пальтоның сыр-
тынан киетін каптал шапан.
Сумай (Алм., Шел.). Өсімдіктің майы (шемішкенің,.
мақтаның т. б.). С у май д ы дүкеннен алады, эр түр-
лі өсімдіктен өндірілетін май деп те, өсімдік майы деп
те атайды (Алм., Шел.).
Сумалман (Қост., Жан.). ІПығырдың тіреуі. Орын:
ағаштың (гегеріш орнататын ағаштың) басын бекітіп
тұратын ағаш. Сумалмансыз орын ағаштыц ба-
сы бекімейді (Қост.., Жан.).
Сумек (Гур., Маң.). Қайыққа кірген суды төгетін
29Т
ъідыс. С у м е к үй түрмысында да цолданылады
(Гур., Маң.).
Суоқ (Ақт., Ырғ.). Шығырды жүргізетін кіндік ағаш
(шығырдың дөңгелегін үстап түратын ағаш). С у о қ-
т ың айналасына шығырдың дөңгелегі бекітіледі
(Ақт., Ырғ.).
Суретке тарту (Алм., ¥йғ.). Суретке түсіру. С у-
р ет к е т а р т т ы ма? (Алм., ¥йғ.).
Суреттеу (Тау., Қош.). Суретке түсіру, суретке салу.
Ол жүрттың бэрін с у р ет т е п жүр ме? (Тау., Қош.).
Сусек (Орын.: Ад., Бөр.). Кірпіштен жасалған ас-
тык; қүятын жер. С у с е к т і толтырып авансы алып
едім өткен жылы (Орын., Бөр.; Қост., Об.; Сем.;, ¥р.).
Қамба. Віз с у с е к к е бидайды цүйып болуға жа-
цындадыц (Қост., 06.). Сусектен балтаны алып
келе ғой (Сем., ¥р.).;
Су-сөл II сулы-сөл (Сем.: Көкп,. Ақс.). Ылай, бат-
пақ, жауын-шашынды күн. С у-с ө л г е галош киіп
жүру керек (Сем., Көкп.).
Су-суан || сулы-суаң (Сем.: Көкп., Ақс.). Ас-су, та-
мақ. С у-с у аныңд ы осыдан ішіп жүр, С у-с у ан бол-
са, цызметке кірісе беруге болады (Сем., Көкп.).
Су суару (Алм., Талд.). Жер суару, егін суару. Мен
үш рет су суардым (Алм,, Талд,).
Су чегу (Алм., Кег.). Су жіберу. Мен егінге барып су
чегемін (Алм., Кег.),
Су шәшке (Қост. ,Жан.). Стакан., Менің с у ш зш-
к е мн е н шэй іше ғой (Қост., Жан.).
Суы басқа (Гур., Маң.; ІПығ. Қаз., Зай.). Жат, та-
нымайтын. С у ы б ас ца жігіттер келді (Гур., Маң.).
С у ы б ае ц а адам көрінесің, цай жердің баласысың.
С у ың бас ц а болса да, жоғары шыц (Шығ. Қаз., Зай.).
Суы бөлек (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Ауылы, елі
бөлек.. Ана жігіттердің де с у ы б ө л е к цой, ет піс-
кен кезде, оларды да шацырып цой (Ақт., Ырғ.).
Суы қүру (Тау., Қош.). Діңкесі қүру, мысы қүру-
Сол менің цолыма тимей с у ы м цү рыд ы ғой
(Тау., Қош.).
Суыі, үя іҚ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Сарай. Отын-
ды су ы ц ү й г е кіргізіп алыпты (Қ.-орда, Арал).
Жаздың ыстығында с у ы қ ү йд е отырып шай ішу
цандай рацат (Қ.-орда, Қарм.).
Суық-салак (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Мары,
Байр.). Салдыр-салақ. Менің кружокца с у ы ц-с а лац
царауым жоц (Түрікм., Көнеүр.).
298
Суықтау (Гур., Маң.). Сусындау, салқын сусын іпіу.
Пішеншілерге соғып, суықтап алалы (Гур., Маң.).
Суын I (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.). Үйінді, егін
бауының үйіндісі. Бір с уын елу-алпыс бау болады
(Қ.-орда, Арал). Ол он бес с у ын бау үйді (Қ.-орда,
Арал).
Суын П (Гур., Маң.). Тұлпар, ең жақсы ат. Қазақ-
станның кейбір аудандарында (Маңғыстау т. б.) ең жақ-
сы аттың тұқымы су жылцысы делінеді. Әке-шешесі
бірдей арғымақ болса, онан туған жылцыны с у ын
дейміз(Гур.., Маң.).
Суындау 1. (Ақт., Ырғ.). Сорғыту, құрғату. Суын-
д ағ ан егін баулары бірнеше жерге жыйналды (Ақт.,
Ырғ.); 2. (Ақт., Ырғ.). Егін, шөп бауларын жинастыру,
үю. Суындалған бауларға су өтпейді (Ақт.,
Ырғ.). ІПөбіцді шапцан жеріце с у ын д ап үйіп, ш&-
мелелеп жинап кете бересіц,— деп Қаратаз цолца сал-
ды(Ә. Нүрп., Қан мен тер, 188). Күрішті орғаннан кейін
суындап цоямыз (Қ.-орда, Сыр.). Суындап үй-
ген күріштіц басы уаланбайды (Қ.-орда, Жал.);
3. (Орын.: Ад., Бөр.). Орған тарыны бауламай бос жиып
тастау.
Суырғыш (Сем.: Ақс., Көкп.). Шөп суыратын құ-
рал. Суырғыш ағаштан да, темірден де жасалады*
С у ырғышт ы ц басы тор тоцыйтын крючек сияцты
ілмек болады. Сенде су ырғ ыш бар ма? (Сем., Ақс.).
Суыру (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор.; Ақт.: Жүр.,
Ырғ.; Шымк., Түл.; Алм.: Шел., Кег.). Ұшыру, қызыл-
дау. Азғана бидай цалды, с у ырып тасталыц (Жамб.,
Шу). Бидайды с у ырып болды (Шымк., Түл.). Қыр-
мандағы бидайды с у ы р ы п жатырмыз (Ақт., Ырғ.).
Суырынды (Жамб.: Тал., Жам.). Алай-түлей, сү-
рапыл, қатты (боран туралы). Өткен жолы мартта с у~
ырынд ы боран болды (Жамб., Тал.).
Суыстау (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Ма-
ры, Байр.). Егін суару. Мен с у ыст а п жүр едім
(Түрікм., Тахта). Түрікменше — сувламак (Рус.-туркм.
сл., 1956).
Су ілігу (Жамб., Св.). Су тоқтау. Оманныц су ы
і лі ггп цапты (Жамб., Св.).
Сүйық чығу (Алм., Шел.). Сирек шығу. Быйыл Асы-
ныц чөбі сү йыц чыцты (Алм., ІПел.).
Сүқайщ (Алм., Кег.). Өтірікші, суайт. Ол бір жүрген
с ү ц а й т цой (Алм., Кег.).
Сүқит |) суқиттану (Ақт., Ырғ.; Орал, Чап.), Суайт,
299
өтірікші, құбылмалы. Дэулеттщ озі бір сүцит адам,
оныц сөзі цүрсын (Ақт., Ырғ.)., «Сізге не керек, аларсыз,
бірац адамдарды жннамацыз десе, өзі ішінен түсінеді
де, бос дәлелдерді айтып, ашуы цайтып, сүцитта-
нып шыға келеді («К-з жолы», № 54, 1939).
Сұқпа (Орал, Чап.). Есікті бекітіп тастау үшін жұм-
салатын ағаш; есікті бекітетін ілгек. Ол маған сүц-
п аны ала жүгірді (Орал, Чап.).
Сұлба (Гур., Маң.). Жоба. Бір сөздіц сүлбасын
айтып ет, түк түсінбедім (Гур., Маң.).
Сұлбалау (Гур., Маң.). Жобалау. Аныц білмесе де,
сүлбалап айта берді (Гур., Маң.).
Сүлулату (Алм., Талд.). Піштіру, кестіру.
Сұнақты I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.). Тәжіри-
белі, көргені көп. Болашацты с ү н а~ц т ы адамдар
болжайды ғой (Түрікм., Көнеүр.).
Сұнақты П (Гур., Маң.). Ұқыпты. Мүндай іске с ү-
нацт ы емеспін (Гур., Маң.).
Сұңғұла I (ПІымк., Сайр.; Жамб.: Мер., Шу, Луг.).
Қауын-царбыз, егіс арасына шығатын арам шөп. Бүл
бау-бақшаның өсуіне залалын тигізіп отырады. Кеше
сүцғыла жүлуға мектеп балалары шығарылды
(ІПымк., Сайр.).
Сұңғұла II (Жамб.: Мер., Қор.; Алм.: ІПел., Еңб.,
Гв.). Көп білетін, әр нәрседен хабары бар адам. Әкем
сү цғү ла еді, көп эцгімені со кісіден естідім (Жамб.,
Мер.).
Сұңқың (Қост., Жан,). Мауқы. Сағынып келгенде
сүццыц басылды ма? (Қост., Жан.).
Сұпы кету (Тау., Қош.). Мәні, мәнісі кету. Қазір бүл
жүмыстыц сү пы кет іп цалды ғой (Тау,, Қош.).
Сұпылау (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қабірдің топыра-
ғы шашылмас үшін сыртын сылау. Бүл жердіц цабыры
сү пыланад ы, үйткені цатты жел үнемі болып тү-
рады (Қ.-орда, Сыр.).
Сұрам бермеу (Ақт., ПІалқ.). Бағынбау. Ертеде
Жанцожа патшаға сүрам б ер м е й, царсы түрып-
ты (Ақт., ПІалқ.).
Сұрамжал (Гур., Маң.). Сұраншақ.
Сұрапатты (Тау., Қош.). Көркем, реңді, көрікті. Ол
сүрапатты кісі болуы керек (Тау., Қош.).
Сұрау (Жамб.: Тал., ПІу, Мер., Луг., Қор.; Алм.:
Жам., Кег.; Шымк., Түл.). Билеу, басқару. Досымныц
зйелі сүрайды (Жамб,, Тал,). Чәбден бірнеше жыл
300
ел сү р ад ы (Жамб., Қор.). Осы араны соныц баласы
болыс -болып с ұ р а ғ а н екен (Алм., Жам.).
Сұрау қальшу (Түрікм.: Апіх., Гяу.; Тедж., Мары,
Байр.). Сүрақты тоқтату. С ү р а у цалынсын дегенде-
ріц цол котеріц (Түрікм., Тедж.)..
Сұргаю (Гур., Маң.). Сүрлану.
Сұрып (Жамб.: Луг., Шу). Бөзден қалыңырақ, сар-
ғыштау келген ақ мата.
Сұс (Қ.-орда, Сыр.). Жақсы, эйбәт. Мына костюм
маған сү с екен (Қ.-орда, Сыр.).
Сұс жоқ (Қост,, Об.). Көңілсіз, кейпі жоқ. Жыйна-
лып отырған адамдарда сүс ж оц (Қост., 06.).
Сүбелеу (Қост., Аман.). Омыраулау, жарыса сөйлеу.
Сен сүбелемей жай отыр (Қост., Аман.).
Сүбілә (Ақт., Ырғ.). Жобасы, үзын-ұрға, кескіні.
Оныц сүбіләсі келсе болғаны (Ақт., Ырғ.).
Сүген (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Жал.). Түмсығы ұзын,
жіңішке, дарияда болатын мұртсыз балық.
Сүдүгер (Жамб.: ПІу, Мер., Қор., Луг.; Алм., Шел.;
Шымк.: Сайр., Түл.). Зябь. Сүдүгерді айдап жа-
тыр, жуыр арада бітеді (Жамб., Шу). Өткен жылы 200
гектар сүдүгер айдадыц (ІІІымк., Сайр.).
Сүдүн (Түрікм.: Красновод., Небид., Аіих., Таш.,
Көнеүр., Тедж.; Қ.-орда, Арал; Орал, Чап.). Түр, кес-
кін, кейіп. Сүдүні келмегенге сүйкенбе (мақал).
С ү д ү н і н е болайын, самсыц (ц.) ёкен (Түрікм.,
Ашх.). Мына кісініц сүдүні суыц екен (Орал, Чап.).
Остаптыц бүгінгі жексүрын сүдіні тағы көз алды-
‘н&*келді (X. Еоен. Ақ. Ж., I., 48). Сү дүні жаман,
сорлы екен (Қ.-орда, Арал). Петъка деген біздіц бір кес-
кіні келмеген, сүдінсіздеу жолдасымыз темір
пешке шабынып отырып, су киімін кептіріп жатыр деп
те жазып цой (Ә. Нүрп., Күт. күн., 8).— Ой, сү дініц
цүрсын, Қаратаздыц жылцысы бэріце жетеді (Ә. Нүрп.
Қан мен тер, 244).
Сүзекі I (Қ.-орда, Арал; Ақт.: ПІалқ., Ырғ.; Қост.,
Жан.). Қайықтан, піаннан балық сүзіп алатын құрал,
сүзгі. Мендегі с ү з е к і енді іске аспайды (Қ.-орда,
Арал). Қой сауғанда шелекке сүзекі саламыз (Ақт.,
Шалқ.). Бір цара балыцты сүзекімен бес рет
алып шыцтым (Қост.., Жан.).
Сүзекі II 1. (Ақт.: Тем., Ырғ., Жұр.). Сүзгі, кепсер
(қ.), кәкпір (қ.). Еттіц нанын сүзекімен сүзіп ала-
ды (Ақт., Тем.); 2. (Ақт.: Тем., Ырғ.). Сүт сүзетін кіш-
кене елек. Сү з екі мен сүт сүземіз (Акт« Ырғ.).
301
Сүзу (Жамб., Жуа.). Сарңу.
Сүиек (Сем., ¥рж.). Қарбыздың дәні, Қарбыздыц
кейбірініц сүйегі сары болады (Сем., ¥рж.).
Сүйек ауру (Жамб., Шу). Ревматизм.
Сүйек қас (ПІымк., Қызылқ.). Тұқымымен қас. Бү-
лар бүрыннан сүйек цас болған адамдар екен
(Шымк., Қызылқ.).
Сүйек тасу (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Ақт., Ырғ.; Қ.-ор-
да, Арал.; Жамб., Қор.; Алм., Жам.). Ревматизм ау-
руы. Сүйек т а с у ауруын байцасымен дэрігерге
корінуі керек (Қ.-орда, Сыр.). Оныц аяғы сү йек т а-
с у д ан цыйсыц болды (Ақт., Ырғ.). Сү й ек т асы-
ғ а н адам дэрігерге барып емделеді (Жамб., Қор.).
Бүрын сүйе гі т асығ ан адам адыраспанды цай-
натып, суына шомылатын (Алм., Жам.).
Сүйен (Ақт., Жүр.; Орын.: Ад., Бөр.). Мәтке үстіне
салатын жіңішке ағаш. С ү й е н г е жарайтын ағаш-
тар толып жатыр (Орын., Ад.).
Сүлті (Қост., 06.). Орамал (бет сүртетін).. Сү лгі-
н і экел, кісілер беті-цолын сүртсін (Қост., 06.).
Сүліктес (Алм., Қарат.; Қар., Нұра). Үріптес, ымы-
жымы бір, ниеттес. Олар бір-бірімен сүліктес
адамдар (Қар., Нүра).
Сүмек (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Байр., Көнеүр.,
Таш.). Сүмелек, сүйкімсіз, сұмырай. Ел кезген сү мек
адамнан не сүрайсыцыз (Түрікм. Көнеүр.). Түрікмен-
ше: сүммек — ецкейіп кіру (Туркм.-рус. сл., 1940). Қа-
рақалпақша: сүмек — жігерсіз, жасыц адам (Карак.-
рус. сл., 1958).
Сүмесін (Гур., Маң.; Қост., Жан.). Шалап. Сүтке
су цоссац, сүмесін болады, сөзге сөз цоссац сүйе-
сін болады (мақал).
Сүмсе (Гур., Маң.). Сыпырғыш (қырман сыпыратын
сыпырғыш). Колхозшы әйелдер цырманды сүмс е-
мен сыпырып, жүмысты өндірді (Гур., Маң.),
Сүңгуір (Қост., Жан.; Сем., Абай.). Шөп суыратын
шот ағаш. Есенғазы, сүцгуірмен шөп суыршы
(Қост., Жан.). Ерте кезде маядан шепті с ү ц г у ір-
мен суыратынбыз (Сем., Абай).
Сүңгіру (Қост., Сем.). Шөп суырғыш. Сү цгіру-
мен шөп суырып атца сал (Қост., Сем.).
Сүңгісі жоқ (Гур., Маң.). Түрі, реті жоқ.
Сүңкі (Гур., Маң.). Түрі, кейпі. Сүцк ін іц жа-
манын-ай! (Гур., Маң.).
302
Сүргек (Алм., Кег.). Жайылымы тозған жер, мал
жайлаған ніиыр. Торайғырдағы мал фермасының жері
сүргек болған соң, әрі царай көштік (Алм., Кег.).
Сүргі (Жамб., ПІу). Із, сүрлеу, жалғыз аяқ жол. Бо-
ранда ыңңан жылңыныц сүргісі белгілі болады
(Жамб., Шу).
Сүргін (Алм., Шел,). Үргін-сүргін. Қуғанмен алған
мал, сүргінмен кетеді екен,— деді Манац (Алм.,
Шел.).
Сүргіту (Қ.-орда, Арал). Бір жүмысты тоқталмай
істеу. Малын санап, сүргітіп бір шығамын ғой
(Қ.-орда, Арал).
Сүрдек (Ақт., Шал.). Сүргі.
Сүрдектету (Сем.: Көкп., Ақс.). Малды түнету. Біз
бүгін малды осында сүрдектеттік (Сем., Көкп.).
Сүре (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр., Таш., Көнеүр.).
Отар. Тек бір-екі сүреніц ңырцымын пітіре ала-
мыз (Түрікм., Тедж.). Түрікменше — сүрі (Рус.-туркм.
сл., 1956). Туваша мал-сүруг — бір қора мал (Тув.-
рус. сл., 1955).^_^-сурук — әр малдың тобы (М. Қашқ.,.
I, 370). Бйгйк қойдың отары (А. Бор., 190).
Сүрен (Гур., Маң; Сем., Абай). Айқай (күшті ай-
қай). Қой күзетіп түңімен сүрен салып шығамын
(Сем., Абай).
Сүрендеу (Гур., Маң.). Айқайлау, дауыстау. Анау
үзап кетпей тұрғанда тезірек с ү р енд е (Гур., Маң.).
Сүркіту (Гур., Маң.). Састыру, есін шығару. Тентек
үлын сү рк іт іп цуып шыцты (Гур., Маң.).
Сүрлігу 1. (Алм.: Шел., Талд.). Арықтау, жүдеу.
Жайлымдағы малдар сүрлігіп цалмасын,— деді
колхоз бастығы (Алм., Шел.); 2. (ПІығ. Қаз., Тарб.).
Шаршау, болдыру, Атыц с ү р л ік с е отца цой (Шығ.
Қаз., Тарб.).
Сүрме (Қост., Жан.). Шөп ысырғыш ағаш. Біз с ү р-
ме м ен шөпті шошацца тартамыз (Қост., Жан.).
Сүрік жүрді (Қост., Жан.). Асығыс жүрді. Колхоз
бастығы кеше тоғайға сүрік жу ріп кетті (Қост.,
Жан.).
Сүрістіру (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.; Гур., Маң.).
Жарыстыру. Жорға сүрістіру де халыц ойыны-
ныцбір түрі (Қ.-орда, Арал).
Сүт бидай (Түрікм.: Красновод., Таш., Тедж.). Би-
дайдың пісу кезеңіндегі дәнінің сұйық шағы, көксағал-
ға (қ.) дейінгі дәуірі.
303
Сүтқор (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Ма-
ры). Сараң, дүниеқор. Сол сүтцорлығыцмен
байығаныңды көрмедік цой (Түрікм., Тахта). Түрікмен-
ше: сүйтхор— өсімхор, өсім алушы (Туркм.-рус. сл.,
1940). Өзбекше: судхур — өсімхор, пайдахор (Узб.-рус.
сл., 1959), қарақалпақша: сүтхор — сараң, өсімхор
(Карак.-рус. сл., 1958).
Сыбаға сорпасы төгілу (Түрікм.: Красновод., Не-
бид., Жеб., Ашх., Тапі.). Үлесінен айырылу, бос қалу.
Қынжылма, сыбаға сорпац төгілгендей
ішзат жоц (Түрікм., Апіх.). Сорым цайнап, с ыбағ а
сорпам т ө г і лг е н д е й болды... сары маяныц
жаны шыцты («Жұмысшы*, 17.1. 40).
Сыбау (Гур., Маң.). Күреу. Түйеніц астын с ы-
•б а п тазалап отырмаса болмайды (Гур., Маң.).
Сыбжық (Қ.-орда, Арал). Шымшық. Сыб жыц
пішенді жерде кеп болады (Қ.-орда, Арал).
Сығым (Жамб., Тал.). Жұқа жібек орамал. Менің
•алған с ығ ы мы мн ыц көлемі төрт метр, бірац бір
уысца сыйып кетеді (Жамб., Тал.).
Сығырдаң (Қост., Жан.). Жойсіз. Үй іші сығыр-
д а ң екен, цонғым келмеді (Қост., Жан.).
Сыдыра (Ақт., Ойыл). Тегіс, сыпыра. Малъцевтің
эдісі бойынша жаздыц дацылдар орылып алынған
аңыздарға с ыд ы р а кулътивация кеЧ түрде цолда-
нылады (Ақт., Ойыл).
Сыдырғыш (Қост., Жан.). Сыдырғы аспап (қайыс
таспаның шетін тегістейтін сыдырғы). С ы д ы р ғ ы ш
өрімшілерде болады. Олар таспаны сыдырр ышпен
тегістейді. Ол тегістелген таспалардан зр түрлі нәрсе-
лер (жүген, цамшы т. б.) өреді (Қост., Жан.). Божы, би-
шік өретін цайыстың шетін с ыд ы рғ ышпе н те-
гістейді (Шығ. Қаз., Зай.).
Сыйқа (Гур., Маң.) Ауру, дерт. Мыйларын тесіп цүрт
жеген, Сыйцалы екен бастары-ай, Қүрт жегеннің
зарпынан, Болған екен мыйы цашпал[ы]-ай! (Қашаған).
Сыйңатты (Сем., Абай). Сияқты, тәрізді. Ол кеше
ауданға барған сыйцатты (Сем., Абай).
Сыйқыл (Алм., Гв.). Сияқты, үқсас.
Сыйлықтау (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ке-
неүр.). Сыйлау, сыйға тарту, бөйге беру. Бір кілем апа-
рып сыйлыцтап цайтсам (Түрікм., Көнеүр.). Тү-
рікм.: сылаг — сый, ал сылагламак — сыйлау, бәйге
беру (Туркм.-рус. сл., 1940).
304
Сыйлану (Гур., Маң.). Сый көру. Қонац сыйланды
(Гур., Маң.). Отырған жоцпын с ы й л а н ы п, шығып
жүре беруге, Отырмын етіп ибалыц (Ңашаған).
Сыйлығу (Гур., Маң.). Сығылысу, сықау. Төрініц
алдында адам деген с ый лығ ып отыр (Гур., Маң.).
Сыйпанский болды II ыспанский болды (Қост.: Жан.,
Аман.). Тақыр болды, тақырланды, бітгі., Жуг жылы
малдан сыйпанский болдыц (Қост., Жан.). Ол ца-
лаға барып, бар ацшасынан ыспанский болды
(Қост., Аман.).
Сыйпар (Сем., ¥рж.). Эпидемия, малда болатын жұқ-
палы аурулардың (мәлік, алаөкпе т. б.) жалпы жый-
нақты аты. Бүрын малға с ыйпа р тисе сыпыратын
да кететін. Қазір колхоздыц малдарында сыйпар
білінбейді (Сем., ¥рж.).
Сыйпар келсін (Сем., ¥рж.). Малға айтылатын қар-
ғыс соз. Ой, с ыйпар келсін, с ыйпа р келгір!
(Сем., ¥рж.).
Сыйпыл болу (Тау., Қош.). Түк қалмау, құрып біту,
жоқ болу. Осы өцірде таяуда шөп цалыц еді, цазір
сыйпы л б о лыпты (Тау., Қош.).
Сыйсары (Шымк., Түл.). Батпанның үпітен бірі.
Сыйықты (Шығ. Қаз., Зай.). Секілді, тәрізді, сияқ-
ты. Мен с ыйыцт ы сүремі царттар толыл жатыр
(Шығ. Қаз., Зай.).
Сыйыр жол (Қост., Жан.). Жалғыз аяқ жол. Алыс-
тан с ыйы р жо лмен бір цара келе жатыр (Қост.,
Жан.).
Сыйырма құйрық (Қ.-орда, Арал). Өтірік айту, жыл-
дырмалату, құр сөзбен алдау. Қазацтыц с ыйырма
цү йрыц дегені болады ғой (Қ.-орда, Арал).
Сыйырма қылыпі (Қ.-орда, Арал). Семсер. Ертеде
батырлар өз дүшпанын сый ырма цылышпен
үрған (Қ.-орда, Арал).
Сыйыр-сыбыр (Гур., Маң.; Орал, Чап.). Сиыр-миыр.
Көзіце жайылып жүрген с ыйы р-с ыб ыр көрінген
жоц па? (Гур., Маң.).
Сыйыру (Гур., Маң.). Сыпыру. Сүмсемен цырман
сыйырад ы (Гур., Маң.).
Сыйыршық (Қост., 06.). Сырға. С ы й ы р ш ы ғ ы ц-
д ы берші бері, көріп берейін (Қост., 06.).
Сықай беру (Қост., 06.). Қыса беру. Ңапты онша
с ыцай б е р ме (Қост., 06.).
Сықпа I (Сем.: Көкп., Ақс.; Қост., 06.). Құрттың
кішкене түрі, қолмен сығып істелген қүрт. С ыцпа
20—В9
305
цұрт дзмді, тәтті болады. Сыцпа цұртты шайға са-
лады (Қост., 06.). Құрттъщ мына түрін біз с ы ц п а
дейміз (Сем., Көкп.).
Сықпа П (Жамб.: ІПу, Мер., Луг., Қор., Мойын.).
Қолмен сығын жасаған ұсақ тезек.
Сықпан (Түрікм.: Таш., Көнеур., Тахта, Тедж.,
Байр.). Қамырды үзіп-үзіп қайнаған суға салып жаса-
ған сорпа.
Сықпар (Қ.-орда: Ңарм., Сыр.). Сараң. Кейде с ы ц-
па р адам да кездесіп цалады (Қ.-орда, Қарм.),
Сықпытсыз || сиқымсыз (Орал: Чап., Жымп.). Ажа-
ры, сиқы жоқ адам.
Сықсыйма (Қ.-орда: Сыр., Жал.), Шілтерсіз шам.
С ыц с ы й м аны сыцсыйта жағып, тацды көзбен өт-
кізуш[і] едік (Қ.-орда, Жал.).
Сықтау (Гур., Маң.). Зорлау, қысу. Сыйда сыцт а-
мац жоц (мақал).
Сыла (Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.). Ақ балықтың бір
түрі; жерех. С ы л аныц кепшілігі көлде болады
(Қ.-орда, Арал).
Сылапандай (Гур., Маң.). Малмандай. Үсті-басы
сылапандай су (Гур., Маң.).
Сыласы (Ақт., Ырғ.). Реті, жөні, қисыны. Бұл жұ-
мыстыц бір с ы л а с ы болар (Ақт,, Ырғ.). Сондыц-
тан ол кейін бір с ы л а с ын тапцанша, кемді күн
цамыс арасына тығыла тұрмац болды (Ә. Нұрп., Қан
мен тер, 231).
Сылтықай (Тау., Қоіп.). ¥шқалақ, жеңілтек. Оныц
езі де бір сылтыцай бала керінеді (Тау., Қопі.).
Сым I (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор., Мойын.; Алм.:
Талд., Гв., Кег., Жам.; Шымк.: Сайр., Түрк.; Сем.:
Көкп., Ақс.; Тау., Қош.). Матадан тігілген шалбар. Се-
ніц с ы мы ц тар екен (Сем., Көкп.). С ы м ы м д ы
өтектеп цойдыц ба? (Алм., Кег.). С ы м ы ц д ы киіп
ал (Шымк., Сайр.). Он бес сомға сым с атып алдым
(Алм., Жам.). Енді киіне бастаймын, жаца жейде, жаца
с ы м, жаца кепкі (Б. Соқ. Біз де бал. бол., 23). Колхоз-
шылар Қызыл Армия цорғаушыларымызға деп алғаш-
цы күні 5 фуфайка, 8 мацталы сы м, 10 цолғап...
берді («Соц. еңбек», 2 октябрь, 1941).
Сым П (Түрікм.: Бекд., Қулы., Красновод,, Небид.).
Темірді теекенде астына қойылатын ортасы тесік дөңге-
лек төс.
Сыңсылау (Жамб., Жуа.). Сыңсу.
306
Сыңсып отыру (Ақт., Ырғ.). Ңаптап, толып отыру.
Айтбайдыц үйініц жанында адамдар сыцсып отыр
(Ақт., Ырғ.).
Сьша I (Ң.-орда: ІПиелі, Сыр., Жал., Ңарм., Ңаз.,
Арал.; Жамб.: Св., ПІу; Қост., Жан.).. Сыпайы. Ахмет-
тіц өзі с ыпа жігіт (Қост. ,Жан.). Өзіц бір сыпа
бала екенсіц, шырағым, эцгімецді айта отыр (Ң.-орда,
Шиелі). Балцурай жүдэ сыпа екен (Жамб., Св.). Ме-
ніц мына балам с ыпа болады екен (Жамб., Шу).
Бір сыпа адамға кез болды (Ң.-орда, Арал). Сөзі
сыпа бойын бағар, Балам түзде цойын бағар. Балам
түзде жаурап жүрсе, Келін үйде ойын бағар (Б. Майл.
ПІығ., I, 1960, 326).
Сыпа II (ПІымк., Мақ).. Үйдің төбесі. Сыпад ан
тамшы ағып кетті (ІПымк., Мақ.).
Сыпа ПІ (Шымк., Сайр.; Жамб., Жам.; Алм., ІПел.).
Сәкі, балшықтан биіктеу етіп жасалынған жай, орын.
Тамға (ц.) с ыпа тазалыц үшін жасалады (ПІымк.,
Сайр.). С ы п а тамныц төр жағында (Жамб., Жам.).
С ыпад а отырып шай ішейік (Алм., Шел.).
Сыпа IV (Түрікм.: Красновод., Тедж., Таш.). Егін-
нің қауызы, шөп-шары. Түрікменше сыпак — орылған
жерде қалған егін сабағы (Туркм.-рус. сл., 194Ь).
Сыпалық (Ң.-орда, Сыр.). Сыпайылық. Баруға беріп
сэлем цусырып цол, Сөз айтты сыпалыцпен бы-
лайша ол (Рүст. Даст., 1961, 206).
Сьш-сыйпан қылу (Ңост., Жан.; Орал, Чап.). Түк
қалдырмау, тыи-типыл қылу. Біздіц колхрздыц эйелде-
рі масацты с ы й-с ыйпан етіп жыйнап алды (Ңост..
Жан.).
Сыпу (Ң.-орда, Арал). Сызылу, сыпайылық білдіру.
Қайбірі жіптіктей сыпып түрған адам (Ң.-орда,
Арал).
II*
Сыпыра I 1. (Алм.: Жам., Кег., Шел., Гв. Панф.
Шымк.: Сайр., Мақ.; Жамб.: ПІу, Мер., Луг., Қор., Св
Жуа.). ¥н елегенде, нан жайғанда астына төсейтін тері-
ден жасалған дастарқан. Сыпыраны берші, ца-
мыр салып цоямын (Алм., Жам.). Мына сыпы ра-
д ағ ы үн жете ме? (Шымк., Сайр.). С ыпыраны
беризенттен де жасай береді (Жамб., Ңор.); 2. (Қ.-орда(:
Сыр., Жал., Шиелі). Тиірменнің астыніа жаятын тері
дастарқан. Теріні илеп тас тиірменнің астына төсейміз,
мұны сыпыра дейді. С ыпы ра тас тиірменніц асты-
на төзімді келеді (Қ.-орда, Сыр.). — Жүр, ецбек с ы-
307
пыр ас ын жайып табыстан үлесімізді алайыц,—
десіп, екеуі колхозға кетті (Щ. Әбд. Тәт. кау., 50 бет.).
Сьшыра П (Шымк., Сайр.; Алм.: Кег.? Жам.). Мал-
мүлік. Бүл біреудіц мацлай тері, табан етімен жыйған
сыпарасы ғой (Шымк., Сайр.). Осы сыпы р а-
д ан бір жацсылыц көрмедім (Алм., Кег.).
Сыпырмай (Алм., Талд.). Аласа жиекті бөрік. Ме-
ніц сыпыр майымд ы алып берші! (Алм., Талд.).
Сыралғы (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Таш., Тедж.; Ақт., Жүр.; Гур., Маң.; К;.-орда, Арал).
Аңшыдан т. б, кәсіппгілерден алынатын үлес, олжа. То-
на екі бекірені сыралғыға маған бер (Түрікм.,
Красновод.). Ал, кэне сы ралғ ы алыцдар! — деді
саццылдап (Ә. Нүрп., Қан мен тер, 139). Ацшыдан с ы-
ра лғ ы, батырдан сауға (мәтел). Батырдан сауға, егін-
шіден кеусен (ц.). Балыцшыдан с ы р а лғ ы (Ң.-ор-
да, Арал). Жалмұрат онан талай с ы р а лғ ы алып,
дэм татцан жігіт (Ә. Нұрп., Қан мен тер, 68).
Сыран суық (Қарақ., Қоң.). Қатты суық, аяз. С ы-
ран суыц күн. Сыран суыцта жылы киін.
Сыран суыц Қоцыратта аз болады (Қарақ., Қоң.).
Сырбаз I 1. (Гур., Маң.). Еттен әзірленетін тагамның
бір түрі (теріге орап, ішіне от өртелген шұңқырға пісір-
ген ңой еті). Сырбазды баяғыда кірей (қ.) тарта-
тын жолаушылар істейтін (Гур., Маң.); 2. (Сем.: Көкп.,
Ақс.). Сүр ет, кептірілген ет. Ол цонацтарға с ыр ба з
асты (Сем., Көкп.).
Сырбаз П 1. (Сем., Көкп.). Кербез, сылқым. Біздіц
цонацтЫц өзі бір с ы рб а з жігіт екен (Сем., Көкп.);
’2, (Сем.: Көкп., Ақс.). Ысылған, сегіз қырлы, бір сыр-
лы. Қайса әрнэрседен хабары бар білгір, с ыр б а з
жігіт (Сем., Ақс.).
Сырғалы (Сем., ¥рж.). Жабайы жоңышқаның бір тү-
рі. Мынандай жоцышцаны біз сырғ алы дейміз.
С ырғ алыны сыйыр да жей береді (Сем., ¥рж.).
Сырмақ (Қ.-орда: Шиелі, Сыр., Жал., ҚармЭ. Сы-
рып Істеген шапан. Біздіц елдіц царттары с ы р ма ц-
ты жаздыц ыетыц күндерінде де кие береді (Қ.-орда,
Шиелі).
Сырнығу |] сірнігу (Қ.-орда, Арал). Үйрену, дағдыла-
ну. Бір-біріне тіпті сырнығ ып кеткен (Қ.орда, Арал).
Сырттан (Жамб., ПІу). Қаңбақ секілді, тамыры бі-
лектей бір-екі метр тереңдікке кететін өсімдік. С ы р т-
танныц тамырын жазда жыйнап, цыста көтерем
сыйырға береді (Жамб., Шу).
308
Сырттан сабақ (Қ.-орда, Арал). Түрі қаңбақ сияқты,
тамыры өте жуан және 1,5—2 м. тереңдікте жататын
қүм өсімдігі. Көк кезінде түйе жейді. С ы. ртт а н с а-
бацтыц тамырын жазда жыйнап, цыста көтерем
сыйырға береді (Қ.-орда, Арал).
Сырттық (Қост.: Сем., 06., Жан.). Бел көтергііп. Ар-
ба жеккенде көтеріп түратын қайыс. Енді аттың
сы рт тығ ын таң (Қост., Сем.). Біздің с ырт т ыц
екеу еді, соның бірі де жоц көрінеді (Қост., Жан.).
С ы р т т ыцт ы көтере байла (Ңост., 06.).
Сырттық ішік (Түрікм.: Краснюівод., Таш., Көнеүр.;
Гур., Маң.). Түлкі ішік. Арца жацта сырттыц
ішікті тастамайтын едік (Түрікм., Кенеүр.).
Сырша (Қост., Жан.). Үй төбесіндегі салма ағаш.
Жылы үйдің төбесіне сырша тауып алу керек еді
(Қост., Жан.).
Сырық (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Арық қазу-
шыларга өлшеп берілген жердің мөліпері. Сыр бойының
арыцтарынан талай с ы р ыц цазған адаммын (Қ.-ор-
да, Қарм.)..
Сырық аттамас (Жамб., Тал.). Қыз үзатқанда жеңге-
лерінің күйеуден алатын кодесі. Еркежанның сырыц
аттамасын мен аламын (Жам., Тал.). *
Сыры қарағай (Орын.: Ад., Бөр.). Қарағайдың бір
түрі. С ы ры ц а р ағ а й суға цапыл беріледі, цапыл
сынады. Сы р ы ц а р а ғ а й нәстүрікке жонуға же-
ңіл болады (Орын., Бөр.).
Сырықшы (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Жер өлшеуші.
Әуелі с ы рыцш ы келіп жер өлшеп береді, сонан
соң сол жерді цазып бітіруге жантспасатын ек (Қ.-ор-
да, Қарм.).
Сыяқатты I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Байсал-
ды, салмақты, сабырлы. Анау-мынауға көтерілмейтін
с ыяц ат т ы адам (Түрікм., Көнеүр.).
Сыяқатты II (Түрікм.: Красновод., Қиян., Бекд.,
Қулы.), Ыңғайлы. Ертедегі цайыцтар кішкене балыц-
тарға ғана с ыяцатты еді (Түрікм., Қиян.).
Сыяқатты ІП (Түрікм.: Ашх., Небнд., Гяу., Тедж.).
Сияқты, тәрізді. Біз сыяцатты адамдарғи не жо-
рыц (Түрікм., Гяу.)
Сібер (Шығ. Қаз., Зай.). Өркөкірек, Ол өзі сібер
жігіт. Сен с іб е р л ік т і цой (Шығ. Қаз., Зай.).
Сібірткі (Түрікм.: Красновсд., Небид., Жеб., Ашх.,
Орын,: Ад., Бер.; Гур., Маң.; Сеаи.: Мақ., Үр.). Сьшгыр-
ғыш. Есіктің алдын сібірткімен сыпырып тастай-
30»
тын екен (Гур., Маң.). Мына шыбыцтардан сібірткі
жасай ғой (Түрікм., Ашх.). субургу — сыпыр-
ғыш (М. Қашқ., I, 425) зіЪигісһі—сыпырғыш (СС., 103).
Сілбі I (Шығ. Қаз., Зай.). Бұйда, түйенің мүрнынан
әткізетін жіңішке қайыс не жіп. Асау түйелердіц мүр-
нынан с і л б і өткіземіз (Шығ. Ңаз., Зай.).
Сілбі П (Қост.: Жан., Аман.). Жүқа мүз, кілегей
мұз. Түнде күн суыц болып, астауға с ілб і' түрып ца-
лыпты (Қост., Жаи.).
Сіле 1 (Гур., Маң.). Марля тәрізді мата (молдалар
басына орайтын ақ шүберек). Өлген кісіні сілеге
орайды; 2. (Гур,, Маң.) Сөлде.
Сілеберсін (Алм., Жам.). Сілеусін. Өткен жетіде тау-
дан бір сілеберсін' атып алыпты, өзі жолбарыстай
көрінеді (Алім., Жам.).
Сілеген (Алм.: Шел., Еңб.). Мәтке, арқалық. Үйім-
ді бітіру үшін бес с і ле г ен керек болып түр (Алм.,
ПІел.).
Сімер (Қ.-орда, Арал). Паң, басқаны менсінбейтін.
Соныц өзі бір с іме р жүрген (Қ.-орда, Арал).
Сімсік (Түрікм.: Тапі., Тедж., Көнеүр., Тахта; Гур.,
Маң.). Өсекшіл, арсыз. Қой, ол жігіттіц с імсік іс-
пен ісі жоц (Түрікм., Көнеүр.). Ой, с імс ік неме
(Гур., Маң.).
Сіпсе (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Мары,
Байр.; Қ.-орда, Арал). Сыпырғыш. Базарда сіпсе-
д ен көп зат жоц, сатып экеліц (Түрікм., Көнеүр.).
С іп с е м е н үй сыпырамыз (Қ.-орда, Арал)„ Түрікмен-
ше сүбсе — сыпырғыш (Рус.-туркм. сл., 1956). Қара-
қалпақша сипсе — сыпырғыш (Рус.-карак. сл., 1947).
Сіпсе жүгері || тартық (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тах-
та, Тедж.). Басы тарының басына ұқсас, бірақ күлтеле
рі бытыраңқы келетін, еабағынан сыпырғыш жасайтын
өсімдік түрі. Өзбекше тариц — тары (Узб.-рус. сл.,
1959).
Сір астар (Қост., Жан.). Өкшенің ең ішкі астары.
Меніц етігімніц сір аста ры жацсы (Қост., Жан.).
Сірә (Түрікм.: Ашх., Гяу., Таш., Көнеүр., Тедж.).
Бәрібір, түбі. Шөлмектіц (ц.) арғы бетін с і р э жуасыц
(Түрікм., Көнеүр.). Өзбекше сра — бәрібір (Узб.-рус. сл.,
1959), қарақалпақша сирэ — мүлде, тішгі, ібәрібір (Ка-
рак.-рус. сл., 1958).
Сірге қара (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид.,
Жеб.). Тарамдары үзын, басындағы бүршіктері қагты,
бүршігінің ішінде дәні бар, мал жейтін өсімдік.
310
Сіргалақ (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Жеб.,
Ашх., Таш., Тедж.). Өрмек тон,уға қажетті ағаштан жа-
салған құрал.. Қүрметке сірғалац жасатып ал де-
генім ңашан саған (Түрікм., Ашх.).
Сірес (Қост., Жан.), Кіндікке байлайтын ағаш (қа-
мытқа байланатын кішкене ағаш пен кіндікті біріктіре-
тін ағаш). С і р е с болмаса өгізді жегіп жүргізуге
болмайды (Қост., Жан.).
Сір қүр (Түрікм.: Красновод., Щұмд., Ашх., Таш.).
Керегелердің басын қосып түратын жіңішке құр. С і р
цү р д ыц міне бір жері үзік (Түрікм,, Апіх.).
Сірне I (Жамб., Қор.; Алм., Жам.). Кір (былғаныш).
Киімніц сірн е с і, сір не киім; оныц киімі с і р н е-
с і р не (Жамб., Қор.), Тракторшы с ірне киімдерін
тастап, жүмыстан кейін таза киімдерін киді (Алм,,
Жам.).
Сірне П (Тау., Ңош.). ІПұжық. Қонацтарға арналып
с і рне жасалды (Тау., Қош.).
Сірнігу (Қ.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі). Әбден дағды-
лану, мамандану. Мүғалімдік жүмысца эбден сірні-
г і и алдым (Қ.-орда, Қарам.).
Сіртақа (Қост., Жан.). Сір өкше (былғарыдан істел-
ген аяқ киімдердің өкшесіне салынатын зат). Мынау
етіктіц сіртацасы мыцты екен (Қост., Жан.).
Сірі (Қ.-орда, Арал). Құр тоқитын төрт тесікті тақ-
тайша ағаш. Қүр тоцығанда с ір ініц жібініц бір
үшын керегеге, бір үшын цазыцца ілеміз (Қ.-орда,
Арал).
т
Табадан (ПІығ. Каз., Зай.). Таба. Жаз кезінде нанды
екі табаданға пысырамыз (Шығ. Қаз., Зай.). Қ.
тәпенше.
Табай (Ақт., Ырғ.). Таба. Асия т а б ай ғ а нан
пісірді (Ақт., Ырғ.). Қ. тәпенше.
Табан 1. (Қ,-орда, Арал; Ақт.: Ырғ., Шалқ.; Қост.:
Аман., Жан.). Қонысқа лайықты, ел ірге тепкен жер.
Осы бір ылдыйда бір т а б ан бар екен, оны білмеіг-
піз (Қ.-орда, Арал). Мен ежелден осы Торғай т аб а-
ныныц кемпірімін (Қост., Жан.).. Біздіц мек ен і-
міз эуелден Торғай табаны (Қост., Аман.).
2. (Шымк. Сайр.; Қост., Жан.; Ақт.: Ырғ., ІПалқ.).
Еден. Тамныц т аб аны тацтацдан істелді (Шымк.,
Сайр.).
311
Табан ағаш (Ак,т., Жұр.). Дөңгелектің шен темірң
ішіндегі имек ағашы.
Табандық (Қ.-орда, Арал.). Аудың теңіз түбіне тиіп
жататын жері.
Табан қыла отыру (Қ.-орда, Арал). Қайықты ілгері
жылдам жүргізбей, кейіндете үстап отыру. Қайық қа-
ра жерге шығып қалмасын, ескегіцмен есіп, т а б а н
қыла отыр (Қ.-орда, Арал).
Табиға || тәбие (Түрікм.: Көнеүр., Таш., Тақта). Бір
рудың ішіндегі аталас, жаңынырақ туыс. Бү да кедей
жігіт, бәріміз таб иғ а ад а м б ы з (Түрікм., Кө-
неүр.). Қарақалпақша: тәбия — туыс, жақын (Карак-
рус. сл., 1958).
Табиялау (Жамб., Шу). Тапсыру. Мен цызыма жү-
генді табиялап кеттім (Жамб., Шу).
Табы I (Жамб., Шу). Сыз, ызғар. Зынданныц т а-
б ы үрып иғыццан (Жамб., Шу).
Табы II (Жамбыл., Жуа; Қарақ., Қоң.). Жайы, күйі,
көңілі. Оның т а б ы жацсы емес, т а б ы цашып
отыр. Вүркіттің табы жоц, табы келіспейді (Жамб.,
Жуа.). Оныц т абы, &ці келіспейді (Қарақ., Қоң.).
Табын (ПІымк., Мақ.). Жақын, ыңғайлас. Мақт(а]-
арал Алматыдан Ташкентке т аб ын (Шымк., Мақ.).
Табынды (Сем.: Көкп., Ақс.). Сөзге шебер, тапқыр.
Шіркіннің сөзге т абынд ысы н-а й! (Сем,, Көкп.).
Табыстыру (Тау., Қош.). Өткізу, тапсыру. Біз мем-
лекетке мал т а б ы с т ы р ы п келеміз. Колхоздың
отчетын табыстырдыцдар ма? (Тау., Қопі.).
Таға I (Қ.-орда: Жал., Сыр., Шиелі; Жамб., Жам.;
ІПымк., Сар.). Нағашы. Адамныц бір жүрты т ағ асы
ғой (Қ.-орда, Жал.). Вүл кісі Сарыбайдың т ағ ас ы
болады. Оныц т ағ ас ы ертец жүреді (Шымк,, Сар.).
Таға П (Сем., Абай). Қолдан жасаган пиманың та-
баны тозбас үшін табанға байланған жылқының түя-
ғы. АяғыМыздың табанына т а ғ а байлап цыстан
шыға беретінбіз (Сем., Абай).
Тағайын (Қост., Жан.). Рас, айқын. Колхозшылар-
дың көмектескені т ағ айын (Қост., Жан.).
Тағамы жоқ (Түрікм.: Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта,
Тедж., Байыр.). Дәмі жоқ. Сөзініц тағ а м ы жок,
сумац жігіт (Түрікм., Байр.).
]Таған (Қ.-орда: Жал., Қарм.). Самауырдың астына
қоятын поднос. Валам, самауырдың астына т ағ а н
экег&.цой, астынан шоц түсіп өрт кетеді (Қ.-орда, Жал.).
Тағьггқа келу (Түрікм.: Тедж., Байр., Таш., Кенеүр.,
312
Тахта). Қажетті ылғалды бойына алып, егістік жердің
судан ңұрғауы. Жер тағытца к е ліп түрғанда,
кулътивация жүргізің (Түрікм., Тахта). Түрікменше —•
тагт (Туркм.-рус. сл., 1940).
Таз (Сем.: Көкп., Ақс.). Асықтьщ тәйке тұруы.
Асыц т а з түрды (Сем., Көкп.).
Тазайын (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қақ-соқта жұмысы
жоқ алып, қашпа сөзден аулақ, таза. Ермағамбеттіц
баласы өзі бір тазай ын жігіт болып өсті (Қ.-орда,
Сыр.).
Тайға да, танаға да жету (Гур., Маң.). Б&ріне жету,
түтөл қамту. Ахметтіц аулаған балығы т айғ а да,
т а нағ а д а ж е тт і (Гур., Маң.).
Тайеке (Жамб., Мер.). Нағашы. Т а й е к е ц келіп
цапты ғой (Жамб., Мер.). Қ. таға.
Тай кесе (Ақт., Жұр.). Үлкен кесе.
Тайқар (Шымк., Мақ.). Екі жастағы есек. Т ай-
цард ыц санына цада кіріп кетіпті (ІПымпк.,.
Мақ.).
Тайөгіз 1. (Ақт.: Тем., Ырғ.; Орал: Жән., Чап.,
Қазт., Жымп.; Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда: Сыр., Жал.,
Қарм.). Екі жасқа. толмаған еркек тайынша. Бір т ай-
ө г і з сатып алдым (Ақт., Тем.). Базарға бір т ай-
ө г і з апарамын, оныц өзі былтыр туса да, цүнан өгіз-
дей (Орал, Жан.). Баймағанбеттіц тойына жацындары
бір-бір т а й ө г і з апарды (Қ.-орда, Қарм.).,
Тай сандық |] кеу сандық (Ақт., Жұр.). Киім-кешек
салатын үлкен сандық.
Тайсау (Алм„ Шел.). Тайсалу, беті қайту. Тауыц-
тардыц беті көмбецонацтан (ц.) т айс ап цапты
(Алм„ ІПел.).
Тайтақы бөрік (Түрікм.: Таш„ Көнеүр., Тахта). Ер-
теректе батырлар киетін бөріктің жеңіл, кішкене, ық-
шамды түрі.
Тайтұяқ (Қост., Жан.). Аттың, тайдың тұяғынан іс-
телген мұз оятын құрал. Бүрын су цатып цалғанда ца-
лыц мүзды тайтүяцпен оюшы едік (Қост„ Жан.).
Тайшұнақ (Шығ. Қаз., Тар.). Кішкене қап, қапшық.
Тайшүнацца астыц салады. Та&шүнацтыц
аузы тігілді (Шығ. Қаз., Тар.).
Тақаз (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Ашх.,
Небид.). Сельдь; жоны қоңыр, ұзынша, жіңішке ба-
лық. Үкіметке жас күйінде тацаздардан 20—
30 ц. тапсырып отыр («Жұмысшы», 31. III. 1950). Тү-
рікменшө — такгаз (Рус.-туркм. сл„ 1956).
313 ,
Тақай (Сем., ¥рж.). Есектің құлыны, қодық.
Т а қ а й жап-жацсы, сүйкімді болады екен (Сем.,
¥рж.).
Тақайыр (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Қүн болады.
Айтцаныц жөн, жэрайды барайын, т ац а й ы р (Қ.-ор-
да, Қарм.).
Тақиқ (Гур., Маң.). Анық, дәл.
Тақия-тап (Алм., Кег.). Тақия. Т а қ и я-т аб ыц
басыцда, жан серігіц цасыцда (Алм., Кег.).
Тақсы I (Шымк., Сар.; Жамб., Сары.). Балшықтан
істелген үй. Бүл тацс ы цашан бітеді? (Шымк., Сар.).
Т а ц с ы бірыцғай балшыцтан салынады (Жамб.,
Сары).
Тақсы II (Алм., ІПел.). Құм тектес нәрседен жасал-
ған тарелке, кесе т. б. ыдыс. Т а ц с ы ғ а ас цүяды, ас
салады (Алм., Шел.).
Тақта 1. (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Гур., Маң.). Ру ішіндегі ата-бөліністері, ру тарамдары.
Адайдыц т ацт ас ы көп, балам (Түрікм., Таш.). Се-
ніц тацтац цайсы? (Гур., Маң.); 2. (Түрікм.: Кө-
неүр., Тедж., Тахта, Таш.). Бір қатар... Бір т ац т а іс
бітгріпсіціз (Түрікм., Тазп.). Түрікменіше токга — бө-
лек, түйір (Туркм.-рус. сл., 1940); өзбекше тоца — да-
на, түйір (Узб.-рус. сл., 1959); 3. (Жамб., Жуа.). Жыр-
тылатын жердің бір бөлегі. Меніц бір тацт а жерім
бар (Жамб., Жуа.).
Тақуа (Шығ. Қаз., Тар.). Әңгімепііл, білгіш.
Ол т ацу а адам, эцгімені көп айтады (ІПығ.. Қаз.,
Тар.). Араб тілінде тацуа — діншіл, дін жолын мықтап
ұстайтын адам.
Тақуа-тақтақ (Түрікм.: Красновод., Жеб., Небид.,
Ашх., Таш., Мары). Шешен, ділмар. Бұдан да бүрын
өтіпті, тац у а-т ац т ац адамдар (Түрікм., Ашх.).
Тақша || тақча (Жамб.: Шу, Жам.). Жалпақ ағаш
табақ. Т ацша цазір цолданудан цалып барады
(Жамб., Шу).
Тақы (Ақт.. Ырғ.; Қар., ¥лы.). Қойдың қалың, ты-
ғыз жабағысы. Қойдыц тацысынан да киім жа-
салатын, Бүрын т ацыд ан күпі істейтін (Ақт.,
Ырғ.).
Тақый болмаса (Қ.-орда, Арал). Тіпті. Әуелі сүрап
көр, т ацый б о л м а с а сатып ал (Қ.-орда, Арал).
Тақыл (Түрікм.: Бекд., Красновод., Жеб., Ашх., Ма-
ры, Таш.; Орал: Гур., Маң.). Жақсы, тәуір. Небит-тау-
ға царағанда Красноводск ауасы т ацы л (Түрікм.,
314
Жеб.). Мауыт — тауыл мата. Сырцаты кешегіден гө-
рі т ацылд ау (Гур., Маң.).
Талабы тай жеген бөрідей екен (Қост., Жан.). Тала-
бы таудңй өкен. Нурбайдыц т а лаб ы т ай же г е н
б ө р і д е й е к ен (Қост., Жан.).
Талан 1. (Аңт.: Шалң., Қараб.). Бедел, абырой. Кол-
хоз мүшелерініц арасында басцарманыц т ал ан ы
бар (Ақт., Шалқ.). Колхоз мүшелеріне жас күнімде
таланым жүріп турды (Ақт,, Қараб.).; 2. (Қост.,
Жан.; Ақт., Қараб.; Қ..-орда: Сыр., Жал.). Бақыт.
Быйыл біздіц таланымызға царай шеп шыцты
(Қост., Жан.). Т а ланы м жоц адаммын, емірім бей-
нетпен өтті (Аңт., Қараб.). Біздіц таланымызға
царай егін, шеп жацсы шыцты (Қост., Жан.), Бір бала-
сы Мэскеуде, бір баласы Алматыда оцып т а лан ы
жүріп түр (Қ.-орда, Сыр.).
Талап (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Бекд.,
Таш., Мары; Гур., Маң.). Кәсіп, жұмыс, Тос деген т а-
лапца кез болды халыц (Түрікм., Красновод.). Мен
т а лап істеуге барамын (Гур., Маң.). Қарақалпақ-
ша — талап (Карак.-рус. сл., 1958).
Таластыру (Орын.: Ад., Бөр.). Сақаны иіру. Алды-
мен сацаны т ал а с т ы рад ы, әлші түскені бүрын
атады (Орын., Ад.)..
Талқан-табын шығару (Сем.: Көкп., Аңс.). Тас-тал-
ңанын шығару, быт-шыт қылу. Т а лц а н-т аб ын
шығ а ры п, төрт койканы төрт жағына цойып едім,
белме кеціп кетті (Сем., Көк.).
Талқы сөз (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.;
Таш., Тедж.). Жарыс сөз. Баяндама хацында т а лц ы
с ез г е кім шығып сөйлейді (Түрікм., Тедж,). Т а л-
ц ы с е з г е шығып сейлеушілер көбі райком комсо-
молдыц цаулысын айтып тоцтады («Қарабүғаз көл
жүмысшысы», 15. VIII. 1937).
Талқы шай (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж.;
Орал). Нансыз, кантсыз ішілетін ңүрғаң шай. Алаке-
зовтікі т а лцы ш ай да бере цоймас (Түрікм., Крас-
новод.).
Там I (Түрікм.: Красновод., Бекд., Жеб., Небид.,
Ашх.; Жамб.; Шымк.; Сем.: Шүб., Аңс., Көкп.; Тау.
Қош.; Қараң.; Қ.-орда: ПІиелі, Сыр., Жал., Қарм.;
Алм.; Жам.; Шығ. Қаз., Гл.). Қолдан ңүйған балшық-
тан, кірпіштен салынған үй. Терт т а мы бар үйге
кіріпті (Түрікм., Ашх.). Осы колхаздыц адамдары тү-
гелдей дерлік шифрлі т а м салуда (Қ.-орда, СЫр.).
Зіб
Мен жацын арада т а м салып алдым (Алм., Кег.).
Бүл т амның салынғанына 30 жылдай болды
(ІПымк., Сайр.). Ағайымыз екі бөлмелі т а м салып
алды (Жамб., Шу).
Там П (Ақт., Ырғ.; Орал: Чап., Жымп.; Қост.,
Жан.). Мола, зират, бейіт. Кешегі өлген Тэжімбеттің
көрін тамның ішінен цазып цойдыц (Ңост., Жан.).
Көрініп тұрған кімнің та мы, білесіз бе? (Ақт., Ырғ.).
Баян сүлу керуенге жарлыц цылды, т ам тұрғызған
кісіге тиемін деп. Қыздыц айтцан жарлығын керуен
білді, 40 күнде Қозекемніц т амын цылды (Қозы-
Көрпеш — Баян сүлу). Бүл Берғалидің ата-бабасыныц
моласы, т амдары (Б. Майлин., Ш, 70). р
там — қабырға, дуал (М. Қашқ., III, 172).
Тамаз (Түрікм., Бекд., Қиян., Қулы, Красновод.).
Ңайықтың тұмсығындағы және артындағы сыналап,
қиып салынған ағаш. Оны алды-артына бөле айтып,
бас тамаз, арт тамаз деп екіге бөледі..
Тамбау (Сем.: Көкп., Ақсу). Тұтанбай қою, жанбау,
от алмау. Дым алса, сіреңке тамбай цояды (Сем.,
Көкп.).
Тамыркештен (Қост., Жан.). Тамыр, дос. Жүмаш
пен Мүцаш тамыркештен, үйткені арасында
алыс-берісі бар (Қост., Жан.).
Тана (Жамб.;, Тал.). Төйке. Менің асығым т ана
түрды (Жамб., Тал.).
Танат тезек (Орын.: Ад., Бор.; Қост., Жан.). Көңді
көлікпен бастырып, қолмен жайған тезек. Ң. Тапамай
тезек.
Танасы шығу (Шығ. Ңаз., Тар.). Есі шығу, есін шы-
ғару. Т анас ы шыцца н адам (Шығ. Қаз., Тар.).
Танбыс || тамбыс (Қост., Жан.). Тану, танып кету.
Ол айтцанын мойындамай танбысца салған
(Қост., Жан.).
Тандық (Түрікм.: Небид., Апіх., Гяу., Аннау.). Ба-
ланатын, татитыя. Он бала керек пе, элде онға тан-
д ыц біреу керек пе? (Түрікм., Ашх.); өзбекіпе —ітан
(Узб.-рус. сл., 1959).
Тандыры
III
(Түрікм.:
Небид., Ашх., Таш.,
Тедж.). Қарғыс сөз. Т а н д ы р ы ц шыццыр, жүн-
ді шашып кетт[і]-ау! (Түрікм., Таш.)..
Тантырау (Тау., Қош.). Шатасу, жаңылысу. Ол
жацсы айта алмады, тантырап цалса керек (Тау.,
Қош.).
316
Таңамал (Шымк., Сайр.; Жамб., Жам.). Таңсәрі,
таңалды. Олар чөпке т ац а ма л д а кетпек ойы бар
(Шымк., Сайр.).
Таңдай (Қост., Жан.). Шөп машинасының тісі.
Машинаныц тацдайы; т ац д ай алынды, цай-
ралды; машинаныц т ацд айы жиі цайралып бап-
тап үсталады (Қост., Жан.).
Таңдайынан жарылған (Түрікм.: Ашх., Красновод.,
Небид,, Таш.). Шепіен, жез таңдай. Ацтан, Сырымдар
тацдайынан жарылған биліктіц иелері бо-
лыпты (Түрікм., Красновод.).
Таңдаң I (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Таш.). Дүбір.
Көп аттыц т ацд ағ ы цүлац жарады (Түрікм,, Кө-
неүр.).
Тандаң II (Орын.: Ад., Бөр.). Жылқы ауруы.
Т ацдацпен ауырған жылцыныц тісініц түбі ісіп,
шеп жей алмайды (Орын., Ад.).
Таңқит (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Мары, Көнеүр.).
Сын, сынау. Түрікменше — танцыт (Рус.-туркм. сл.,
1956); өзбекше — тацция (Узб-рус. сл., 1959); парс.:
тангид — сын (Перс.-рус. сл., 1953).
Таңкурай (Сем., ¥рж.). Тауға шығатын жеміс (ор.
малина). Тауда таццурай көп (Сем,., ¥рж.).
Таңңы I (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Тедж., Таіп.; Орал). Аз, тапшы. Көбі суы малға жет-
пейтін суы т аццы цүдыцтар (Түрікм., Тедж.).
Таңңы II (Алм., Кег.). Тері илейтін ағаш қалып.
Меніц т аццымд ы Базарбай алып кетті (Алм.,
Кег.).
Таңсың (Түрікм.: Бекд., Красновод., Небид.). Қа-
рақүйрықтың асығы. Сацаны тацсыцтан сайлап,
ацсыцты (ң.) үтысца салатынбыз (Түрікм., Небид,).
Тапамай тезек (Орын.: Ад., Бөр.). Құйма тезек.
Т апамай тезектен әкеліп жац (Орын., Ад.).
Тапанча (Жамб., Св.). Таба. Т а п а н ча д а нан
түр (Жамб., Св.). Қ. табай.
Тапауыт (Түрікм.: Ашх., Гяу., Таш., Көнеүр., Тах-
та, Тедж., Байр., Мары). Айырма, өзгешелік. Қазац ті-
лініц өзініц де тапауыты бар екен ғой, э? (Тү-
рікм., Көнеүр.). Түрікменше—тапавут (Рус.-туркм.
сл., 1956); өзбекше — тафовут (Узб..-рус. сл., 1956);
(араб.) — айырмашылың, сәйкессіздік (Л. Буд.,
362).
317
Таптастыру (Тау., Қоіп.). Келістіру, татуластыру.
Олар кеше үрсып цалып еді, оларды Нұрмағамбет
таптастырды (Тау., Қош.),
Тарақ ағаш (Шығ. Қаз.: Зай., Тар.). Тырма, тыр-
науыш. Шабылган шепті т а р ац а ғ аш п е н жый-
найды (Шығ. Қаз., Тар.).
Таралғы (Алм., Жам.). Тарту, сыйлық. Ватыр келді
дегенде, халыц малын, түрлі т ара лғ ы с ын апа-
рыпты ғой (Алм., Жам.).
Тараң (Сем., Абай). Тарлау. Оныц үйі тарац
болғанмен, пейлі кец (Сем., Абай).
Тарауа (Жамб., Тал.). Намаз, тарауық. Сен бүгін
т а рау а оцыдыц ба? (Жамб., Тал.).
Тарача (Жамб., Қор.). Қол тырма. Тарачаны
ала кел, мен де царап түрмайын (Жам., Қор.).
Тараш (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж., Байр.).
Арық жиегіндегі кедір-бүдыр, тегістелмеген жер. Мы-
на салманыц (ц.) т ар ашы алынбаған екен (Тү-
рікм., Көнеүр.). Түрікменше тараш — су жүйелерін та-
залау, тегістеу (Туркм.-рус. сл., 1940); I (парс.)
қырқушы, кесуші (Л. Буд., I, 346).
Тараштану || тыраштану (Орал: Чап., Жымп.). Әде-
мілену, сәндену. Кек сазды көзін жауып кеткен шаш-
тарын цолымен кері цайырып, бүрымдарына цосып, су
ішінде тараштана бастаған Шолпанға жіберіп
цалды (X. Есенж. Ақ Ж., I, 228). Әкем ауылда болса,
мен де Т&кен цүсап тараштанып, алшацдап жү-
рер едім («ЛЖ», 14.. V. 1953).
Тарбаған (Ақт., Ырғ.). 1. Саршүнақ, балпақ. Ол
цацпанмен жүз царалы тарбаған алды (Ақт.,
ЬІрғ.); 2. (Тау., Қош.). Суыр. Мына жерде тарбаған
көп (Тау., Қош.).
Тарбақ (Алм., Шел.). Ердің қасына салатын күміс-
телген тұяқ темір. Үсталар бүрын ердіц алдыцғы цасы-
на т а р б ац салатын, ерге та рб ац салып түрлен-
діретін (Алм., Шел.).
Тарбақа (Ақт., Ойыл.). Құрбақа, тасбақа. Т а р б а-
ц а Ойыл өзенініц бойында да кездеседі (Ақт., Ойыл).
Тарлау (Сем., ¥рж.; Жамб.: Мер., Шу). Биіктеу
болып өсетін шөптің бір түрі. Біздіц жерге т ар лау
көп шығады (Сем., ¥рж.). Т а р л а у биік болып шы-
ғатын чалғын чөп (Жамб., Мер.).
Тармақ (Сем.: Көкп., Ақс.). Тырма, тырнауыпі.
Тармацты жөндеп болдыцдар ма? (Сем., Көкп.)..
318
Тарпаң-телі (Турікм.: Ашх„ Красновод., Таіп., Кө-
неүр., Тедж.). Телі-тентек. Оларда тарпа ң-т е л і
жағы жеткілікті (Түрікм., Красновод.).
Тартар (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Ма-
ры). Жолақ түсті қауын.
Тартк,[ы] орақ (Орал, Чап; Қост., Жан.). Екі қолмен
үстап не қарсы, не өзіне қарай тартып, ағаш жонатын
қүрал. Бере түршы тарт ^[ы] о р а ғ ы ң д ы, айырым-
ның сабын жөндейін (Қост., Жан.).
Тартпа I (ІПығ. Ңаз., Зай.). Қол шалғы. Бүрын шеп-
ті тартпамен шапса, енді машинамен шабатын
болды (Шығ. Қаз., Зай.).
Тартпа П (Қост.: Жан., Тор.). Шығырдың әуітіне
(қ.) су жіберетін канал. Ертец тартпа цазуға бес-
алты адам бөлу керек (Қост., Жан.).
Тартпа ПІ (Сем.: Ақс., Көкп., ¥рж.). Ми, үйық, қо-
рыс. Тартпаға мал түсірме, егер тартпаға
мал түссе, шыға алмауы мүмкін (Сем., ¥рж.).
Тартп[а] ағаш (Ақт., Жұр.). Бел ағаш. Т артпа
а ғ аш арбаның артңы жэне алдыңғы дөңгелегін бай-
ланыстырады (Ақт., Жұр.).
Тарттыру (Орын.: Ад., Бор.). Шақырту. Қыстыгүні
мэжілісті Қостанайға т арт т ырыпты 1 (Орын.,
Бөр.).
Тарту I (Алм., Кег.). Суретке, фотоға түсіру. Менін
суретімді т а р т ц а н Әкірбай болатын (Алм., Кег.).
Ң. суретке тарту.
Тарту II (Ақт., Ойыл). Төлеу. Колхоздың өлген ма-
лы терісін жыйнамасац, орнына мал тартамыз
(Ақт„ Ойыл).
Тарту арқан (Жамб.: Шу, Луг.). Түйенің үстіне
артылған жүкті бастырып байлайтын арқан.
Тартуіпы (Жамб., Тал.). Шаршап шауып келе жат-
қан аттың алдынан шығып жетелейтін адам. Бәйгі ат-
тар көрінеді, алдынан тартушылыцца Қасым-
ды жіберу керек (Жамб.;, Тал.).
Тартыніпағым жоқ (Қост., Жан.). Қарсылығым
жоқ. Аздап сырцаттанып отырмын, болмаса жүмысца
баруға ешцандай тартыншағым ж оц (Қост.,
Жан.).
Тартыншақ (Қ.-орда, Арал). Бүркітті шақыру үшін
әзірлеген ет.
Тарық = сіпсе жүгері.
Тарымшылық (Гур., Маң.). Таршылық.
319
Тарып: Екі тарып болу (Тау., Ңопі.). Екі тапқа, екі
жікке бөліну. Бүрын Шүй цазацтары екі т а р ып
болып өз ара зацдасушы еді (Тау., Қош.).
Таскеді (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Мары,
Тедж., Байр.\, Сырты тастай қатты, балтамен шауып
жаратын асқабақ түрі. Көбіне картоп орнына қолданы-
лады. Қ. тас цабац.
Тас кепіл (Алм., Кег.). Берік жасалған келісім,
уәде. Осымен сөз т ас к еп і л боп бекісін. Т а с
к е пі л г е келдік цой? (Алм., Кег.).
Тас қабақ (Жамб., Шу). Қабығы қалың сары асқа-
бақ. Тас цаб ац тэтті болады (Жамб., Шу). Қ.
таскеді.
Тасқақ I (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.). Тау
үстіндегі су жиналатын ояң жер.
Тасқақ П (Гур., Маң.). Тастақ,, Тасцац жер (Гур,,
Маң.).
Тасқорық (Қост., Жан.). Қойшылардың қорықтығы.
Кеше біз тасцорыц іштік, тіпті әйдік (қ.) екен
(Қост., Жан.).
Тас қүдық (Орын.: Ад., Бөр.). Тайыз қүдық.
Т ас цұ д ыц т ы шегендемейді (Орын., Ад.)..
Тас өкпе (Қ.-орда, Арал; Жамб., Шу). Ешкінің ек-
песінің жүқпалы ауруы. Т ас ө к пе м е н ауырган
ешкініц өкпесі беріштенеді (Қ.-орда, Арал).
Таспа жоңышқа (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Тедж,).
Жабайы жоңышқа. Су жоц, зат жоц т а с п а ж о~
цышца цайдан болсын (Түрікм., Көнеүр.).
Таспаран қылу (Жамб., Шу). Мықтау, тас қылу.
Есікті таспаран ғ ып жауып тастады (Жамб.,
Шу).
Тасперен қылу (Жамб., Мойын.). Таспенен үрып өл-
тіру, Жеңгесін кінзкэр деп жала жауып, төрт кісіні
куә етіп, цазыға апарып, халыц жыйнап тасперен
ғ ып өлтіреді (Жам., Мойын.).
Тастабақ 1. (Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда, Арал). Та-
релка. Бүрын т а с т аб ац деуш[і] еді, енді тэрелке
дей бастады (Орын., Бөр.). Тастабацца цүйып
ішті (Қ.-орда, Арал); 2. (Қост., Жан.).г Жайпақ табақ.
Тас табақпен тартқан ет тез суыйды (Қост., Жан.);
3. (Гур., Маң.). Шыны аяқ, кесе. Тас табацца
цүйған шәйдай (Гур., Маң.).
Тастама (Қост., Жан.). Бел агаш, мотке. ¥зын бір
т а с т а ма бір үйге жетеді (Қост., Жан.).
320
Тастиықтау (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр., Таш.,
Көнеүр., Тахта). Бекіту. Май айының іс планын т а с~
т ыйыңт ау ңаралады (Түрікм., Тедж.). Түрікмен-
ше — тассыкламак, такыкламак (Рус.-туркм. сл., 1956);
өзбекше — тасдиңламок (Узб.-рус. сл., 1959); қарақал-
пақша — тастиңлау (Рус.-карак. сл., 1947).
Тата болу (Қост., Жан.). Басы қату, Ол есебін шы~
ғар[а] алмай басы т ат а болды. Егер есепті жац-
сы оңысаң, басың тат а болмайды (Қост., Жан.).
Татасыз || татаусыз (Қ.-орда, Арал). Қайғысыз,
уайьгмісыз; емш-өркін. Жацаң т а т а с ы з өмір сүр-
ген адам (Қ.-орда, Арал)... Айтцан сөздері жаттап ал~
ған жырдай татаусыз есіліп, төгіліп кетеді
(Ә. Нүрп., Күт. күн., 31).
Татау (Қ.-орда, Арал). 1. Оғаш, жөнсіз, қисық.
Қарағым, Қалижан, т ат а у сөз айтып не керек
(Қ.-орда, Арал); 2. Қалтқы. Оның көңілінде ешбір т а~
тау жоң (Қ.-орда, Арал).
Татаусыз = татасыз.
Таты I (Жамб., Мойын.). Сортаң жер. Бүйер жердің
т а т ы с ы ғой (Жамб., Мойын.).
Таты II (Гур., Маң.), Жабы, түғыр. Т а т ы жылңы
мен түйеге ғана ңолданылады (Гур., Маң.). *
Татылану (Гур., Маң.). Тұқымы азу, азғындау.
Татыланған түйе (Гур., Маң.). Мүның өзі малдың
татыланып азаюъіна соңтырып келеді («Маң. ауд.
газеті», 24. VI. 1954).
Татып алмау (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Мары; Гур.: Маң.). Білмеу, сезбеу, ашып айта
алмау. Бүл цыз түрікмен тілін татып а лмайд ы
(Түрікм., Аіпх.). Бүяңтағы туыстарыңды т атып ал~
майсың ғой, з? Ешкім Маңғыстаудың ңашан салынға-
нын т ат ып а л май д ы (Гур., Маң.).
Татырау (Гур., Маң.). Сасу, сасқалақтау, бытырату.
Айтайын деген ойыңды татырамай сөйле (Гур.,
Маң.). Татырап қалу: тойда жауап таппай тат ырап
сейлесең жаман болар (Қашаған ақын).
Тауан I (Шымк., Қызылқ.). Зорлық. Сүйтіп, бастың
жүгеріме т а у ан ңылды (ПІымк., Қызылқ^).
Тауан П (Шымк., Қызылқ.). Қуат. Сорлыны сүйреп
ңоймапты, ол кемпірде не т а у ан бар (Шымк., Қы-
зылқ.).
Тауаны қайту (Сем., Абай; Шымк., ІПәу.). БетІ
Қайту. Ол жігіттің осы күнде т а у аны ц а йт ып
жүр (Сем., Абай).
21—69 321
Тауаш (Қ.-орда, Арал). Ыдыс-аяқ қою үшін үй қа-
бырғасынан текшелеу етіп ойын жасаған орын. Т а у-
аш т ы ң бетіне кішкене шымылдың ұстап ңойыпты
(Қ.-орда, Арал). Қ.: тауаша, текше ПІ.
Тауаша (Сем., Шүб.). Ыдыс-аяқ қою үшін үйдің қа-
бырғасынан ойып жасаған орын. Қ.: тауаш, текшө ІП.
Тау беру (Түрікм.: Небид., Жеб., Таш., Көнеүр.).
Бұрау, ширату. Сөткесіне сағатңа неше т а у б е р е-
с ің (Түрікм., Таш.). Түрікменше — тов бериш (Рус.-
туркм. сл., 1956).
Тауы жығылу (Түрікм.: Аіпх., Таш., Көнеүр.,
Тедж.). Тауы щағылу. Оның беті цайтып, т ау ы ж ы-
ғылып көрген емес (Түрікм., Ашх.).
Тахман (Жамб., Жам.). Үлкен текше. Т а х м ан-
ғ а сандың тағы басца нэрселер ңойылады (Жамб.,
Жам.).
Таю (Қ.-орда, Арал). 1. Қашу, кету. Қатын-баланың
күйі т айып ңала ма деп уэйім етті (Қ.-орда, Арал);
2. Айрылу„ Былтыр атаң алып келіп еді, быйыл
т айы п ңалыпты ғой (Қ.-орда, Арал).
Таяу (Қ.-орда, Арал; Орын.: Ад., Бөр.; Гур., Ес.).
1. Тіреу ағаш; діңгек, бағана. Т аяу болмаса ңайың-
ты ңалай ңозғайсың (Қ.орда, Арал). Әйдік таяу
цойыпсыц ғой (Орын., Ад.); 2. (Гур., Тең.; Қ.-орда,
Арал). Қайықты орнынан қозғап, шегеріп отыратын
ұзын ағаш.
Тобі (Ақт., Шалқ.; Шымк., Мақ.). Еркі, қалауы,
ұнатуы, ой-пікірі. Менің т ә б і м ш е, балам, сенің
оцуың керек ңой (Ақт., ІПалқ.). Ол жігіт кімге үйленсе
де, өз т ә б і емес пе? Әркім өз т э бі бойынша сүй-
ген мектебіне түседі. Істесін, істемесін эркімнің өз т э-
б і емес пе? (ПІымк., Мақ,).
Тәбімше (Қ.-орда, Қарм.). Ойымша, пікірімше.
Менің т ә б І мш е бүл жүргендерің ғылым үшін едэ-
уір үлес ңосатын болу керек (Қ.-орда, Қарм.).
Тәжбау (Орын.: Ад., Бөр.). Жетекті керіп тұратын
дөңгелекке жалғастырған темір.
Тәжіке (Қост., Жан.). Әзіл, қалжың. Т э ж і к е
дегеніміз екі кісі арасындағы эзіл сөз (Қост., Жан.).
Мені тзжіке ңылайын дедің бе? (Орын., Ад.).
Тәжікелесу (Қ.-орда, Арал; Қост.: Жан., Аман.).
Қағысу, қалжыңдасу. Тэжікелесулеріңді ңой-
саңдаршы осы (Қ.-орда, Арал). Омар басцармамен т э-
жікелесіп келе жатыр (Қост., Аман.).
322
Тәйке (Қост., Жан.). Тайынша. Менің бір т э й-
ке м, бір сыйырым бар (Қост., Жан.).
Тәйк[і] арба (Алм., Кег.). Жай, жайдақ арба. Қой-
шылардың үйі т э й к [і] а р б а м ен көшіп жатыр
(Алм., Кег.).
Тәймөңке-тәсіл (Түрікм.: Красновод., Қиян., Ашх.,
Гяу., Таш., Көнеүр., Тедж.). Амал, айла, қулық. Жүрт-
ца әшкере тэймөңке-тэсілдіц керегі не? (Тү-
рікм., Красновод.).
Тәккәш (Жамб., Жам.). Самауыр астына қоятын
жез таба. Миманға самауыр цойғанда астына т э к-
кэш цойылады (Жамб., Жам.).
Тәктәу (Алм.: Жам., Каск.). Ептеу, жайлау, ақы-
рын. Бала деген т э к т э п істейді жүмысты, эке
(Алм., Жам.).
Тәкірәләп жаттау (Сем., Абай). Кітапқа қарап оты-
рып жаттау. Бүрынғы молда балаларға тэкірэлэп
жаттатушы еді (Сем., Абай).
Тәл (Түрікм.: Бекд., Кулы., Қиян.). Қайықтағы бү-
рыстың сынбауын қамтамасыз етіп тұратын қүрал.
Тәлеті жоқ (Гур., Маң.). Қүнтсыз, ыждағатсыз.
Т э лет і ж оц адам (Гур., Маң.).
Тәлімі бидай = төлімі бидай,
Тәлпіш (Ақт., Қараб.). Бетімен кеткен, жеңілтек.
Бастығымыз тэлпіштеу адам еді, жуырда орны-
нан түсті (Ақт., Қараб,)..
Тәлпіштену (Ақт., ЬІрғ.). Жеңілтектену, үшып-қону.
Ей, сен өзіц т э лпішт енбей отыр (Ақт., Ырғ.).
Тәлі білім (Жамб., Тал.). Үлгілі, өнегелі. Ол т э лі
б ілім адам (Жамб., Тал.).
Тәлімі бидай Цтәлмі бидай (Шымк., Сайр.; Жамб.,
ІПу; Қ.-орда: Сыр., Шиелі). Суармалы бидай. Быйыл
тэлмі бидайдыц гектарын көбейттік (Шымк.,
Сайр.). Бүл елде т э лімі бид ай ғана болады
(Қ.-орда, Сыр.).
Тән алмау (Алм.: Жам., Кег.). Мойындамау, қабыл-
дамау. Ол ешнэрсені т э н а л мад ы (Алм., Жам.).
Кейбіреу өз айтцаны болмаса, басцаныц сөзін т э н
а л майд ы (Алм., Кег.).
Тән-тән болу (Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.). Дал болу,
басы қату, Әрі-беріден соц көзіне үйцы тіреліп, т э н-
т э н б оп цалжырап, сырт жағында жатцан жастыцқа
цасайды (Ә. Нұрп,, Қан мен тер, 91). Не істерін білмей
т э н-т э н б о лып отыр (Гур., Маң.).
Тән-тән қылу (Қ.-орда, Арал). Бөлек-бөлек ету.
323
Мына қағазды ацыр керексіз болса, т э н-т э н қ ы-
лып тастамайсыц ба? (Қ.-орда, Арал).
Тәнті (Жамб.: Шу, Тал.). Бір гектарға жуық жер.
Қүлацтыц (қ.) суы бір т э н т і жерге жетеді (Жамб.,
Тал.).
Тәнті (Қ.-орда, Арал; Шымк., Сайр.; Жамб., Жам.).
Риза болу, құлак, қою. Дүрыс айтса мен т э н т ім і н
(Қ.орда, Арал). Саған т э н т і болғанымды эр-
цашанда айта жүремін (Шымк., Сайр.). Мен оныц жү-
мысты жацсы істегеніне тэнті болдым (Жамб.,
Жам.).
Тәнтілік (Шымк., Қызылқ.). Әділдік. Бүл үлкен
т э н т і лік болды ғой (Шымк., Қызылқ.).
Тәнһа (Қ.-орда, Арал). Жеке, өз алдына. Балыцты
т э нһ а жүріп аулағаннан бірлесіп жүріп аулаған
жацсы (Қ.-орда, Арал).
Тәпелек (Ақт., Ойыл.). Тәпелтек. Сеніц мына балац
сірэ т э п е л е к болады-ау деймін (Ақт., Ойыл).
Тәпенше (Жамб., Жуа.). Таба. табадан, табай,
Тәпештеу (Алм., Қарат.). Бітіру, тәптіштеу. Ком-
байынмен, цолмен орып егінді тез тэпештедік
(Алм., Қарат.).
Тәп тұру (Сем.: Көкп., Аңс.). Айнымау, дәл, берік
тұру. Күлжар айтцан сөзге т ә п т ү р ат ы н кісі
(Сем., Көкп.)г
Тәпі (Қ.-орда, Арал). Судың арнасынан іпығып,
жайылып жатуы. Судыц т э піс і шығып жатыр
(Қ.-орда, Арал).
Тәпі нан (Қост., Жан.). Таба нан. Үйге цонацтар
келіп цалған екен, царияға бір т э п і н ан берші
(Қост., Жан.).
Тәр I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.; Гур.,
Маң.). Дәстүр, әдет-ғүрып. Елдіц т э р і солай (Тү-
рікм., Таш.). Тогй — заң, дәстүр (С. Мал., ПДП, ’433);
тбру — дәстүр, әдет-ғұрып (М. Қашқ.., ПІ, 240);
ібга — заң, принцип (СС, 289); о— дәстүр, заң
(Л. Буд., I, 390). Қ.: тэрэйлі.
Тәр П (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Таш.). Мәніс, мән,
рет. Дымныц тэрін білмейді (Түрікм., Көнеүр.).
Түрікменше тэр — әдіс, айла, тәртіп, тәсіл (Туркм.-
рус. сл., 1940).
Тәрәйлі || тәрі (Гур.,. Маң.). Әдет-ғүрып, салт, дәстүр.
Бүрынға т э р э й л і бойынша цызға күйеу үрын ба-
ратын (Гур., Маң.). Қ. тэр I.
324
Тәркеш (Шымк.: Сайр., Қызылқ., Шәу.). ІПиден,
шыбықтан тоқылған шыныаяқ салатын ыдыс, Т э р-
к е шт і алып бер, кесе салып ңояйын (Шымк., Сайр.),
Тәрнек (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары, Көнеүр.,
Тахта, Таш.). Үлкендігі қиярдай, сопақша, қауынның
тез пісетін түрі.
Тәртіп 1. (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Гур., Маң.).
Ңаулы. Жүмысты жацсы атцарғаным үшін колхозшы-
лардың шығарған т ә р т і б і бойынша сыйлыц ал-
дым (Қ.-орда, Сыр.). Колхоздыц жыйналысында егіске
дайындыц туралы т э р т іп алынды (Гур., Маң.);
2. (Қост., Жан.). Бұрыштама. Қағазыца т э рт і п
соцтым. Арызыма көлденец т э ртіп соццыздым
(Қост., Жан.); 3. Нүсқау, бүйрық. Қ.: тэртіп беру.
Тәртіп беру (Ақт.: Қараб., Ойыл.; Орал: Қазт.,
Чап., Жымп.; Гур.: Тең., Ес.; Қ.-орда: Сыр., Жал.,
Қарм., Арал). Бүйрық, нүсқау. Ревизияға дайындал
деп т э р т іп б е р іп отыр (Ақт., Қараб.). Колхоз
басцармасы келіп, бізге т э р т іп б е р д і (Орал,
Чап.). Бізге бастығымыз шөп шабу туралы т э р т іп
б е р д і (Гур., Ес.). Бастыц ферма бастығына т э рт іп
б е р д і (Қ.-орда, Арал).
Тәселдем (Түрікм.: Тедж., Мары, Ашх., Таш.). Тә-
сіл, айла, қулық. Сот алдында тэселдеммен
жалтарған жігіт (Түрікм., Ашх.).
Тәс орамал (Жамб., Тал.). Қол орамал. Мен т э с
орамалымды сатып алдым (Жамб., Тал.).
Тәсі қайту (Гур., Маң.). Тауы қайту, беті қайту.
Тәсілдес (Алм., Шел.). Тәріздес, ұқсас. Мына отыр-
ған бала аумаған меніц Мүцаным тэсілдес екен
(Алм., Шел.)..
Тәсілөн піай (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Жа-
пырақ шайдың ең жақсы сорты. Т э с і л е н шайды
эзір коп шығаратын болып жүр (Түрікм., Тахта).
Тәсіп етпеу (Гур., Маң.). Таласпау, бәсекелеспеу.
Тэцірі берген жігітке т эсіп ет пе (мақал).
Тәуелжи қалу (Қост., Жан.). Момақансу, мүсәпірсу,
мүләйімсу.
Тәует (Жамб.: Шу, Жуа.; Шымк., Түл.). Дәуіт піе-
гіртке. Т э у ет жүрген жерде жылан болмайды
(Жамб., Шу).
Тәуір тарту (Алм., Кег.). Жазылу, айыға бастау,
тәуірлену. Мацлайыма шыццан сыздауыц т э у ір
т арт ып келеді (Алм., Кег.).
325
Тәшмүке (Ңост., Жан.). Әшмүшке шай. Кеше мен
бір тзшмүке шэй сатып алдым (Қост., Жан.).
Тәшміш (Жамб., Шу). Шатақ, дау. Енді сенде не
т эшм іш бар (Жамб., Шу).
Тәшпақ (Сем.: Көкп., Ақс.). Жеңіл-желпі жасала
салған тезек. Сендерде т э ш п а ң жеткілікті екен ғой
(Сем., Көкп.).
Тебелеу (Жамб., Жам.). Таптау, басу. Аяғыңның
астындағы тұт ағашының жапырағын тебелеме.
Ол тебеленіп ңалса, азыңтың ңасиеті кемиді
(Жамб. Жам.).
Тебіз I (Шығ. Қаз.: Зай., Күр.). Тентек, мінезі теріс.
Мынау кісі т е б і з екен (Шығ, Қаз., Зай.). Т е б і з-
тентек адам. Ол белгілі т е б і з-тентек қой (Шыр.
Қаз., Күр.).
Тебіз II (Ақт., Шалқ.; Қ.-орда: Сыр., Қарм.). Шөбі
қалың ойпаң жер. Құмның да т е б і з і болады, ондай
жер малға жайлы болады (Ақт., Шалқ.). Шөбі т е б і з
жерден аяң алып жүре алмайтын жыл да болады
(Қ.-орда, Қарм.).
Тебін (Гур., Маң.). Қүдықтың түбі. Қүдыңтардың
т е б іні тазартылып, ауыздары шегенделсін (Гур.,
Маң.).
Тебіндірік (Орын.: Ад., Бөр.). Тебінгі.
Тегдір (Жамб., Мер.). Тау басындағы тегіе жер.
Тегелдірік (Алм., Еңб.). Табалдырық. Мен т е г е л-
д і р ік басып келіп отырамын (Алм., Еңб.).
Тегелдірік темір (Түрікм.: Қиян., Қулы., Красно-
вод.). Қаптың аузын керіп түратын шеңбер темір. Тү-
рікменше тегелек — шеңбер, дөңгелек (Туркм.-рус. сл.,
1940).
Тегене (Жамб.: Луг., Шу; Сем.: Мақ., ¥р.). Жыл-
қының қарны ісіп ауыратын ауру. Т ег ене мен
ауырған жылңының ңарнына темір ңыздырып басады
(Жамб., ПІу). Т е г е н е томпайып ңатты боп ісіп шы-
ғады, Тегененің айналасын ңарып, үстін суың
сумен жуып, ңолмен таптап емдейді (Жамб., Шу).
Мына жылңының тегенесі бар шығар (Сем., ¥рж.).
Тегершік (Қоет., 06.). Дөңгелек. Арбаның бір т е-
г е р ш і г і жолда сынып ңалды (Қост., 06.).
Тегеріш I (Қоет.: Тор., Жан.). ПІығырдың дөңгеле-
гі... Шығырдың т е г е р іш і эйдік мыңты. е г е-
р іш кіндікке орнатылады (Қост., Жан.).
Тегеріш П 1. (Шыг, Қаз., Зай.; Алм.: Нар., Кег.).
Басқүр, керегенің жоғарғы жағын айналдыра ұстайтын
326
жалпак, құр., Тегерішпен үстату керек керегені
(Шығ. Қаз., Зай.). Үйдің шаңырағын көтеріп, т е ге-
рішін үстай бергенде, ңатты жаңбыр жауды (Алм.,
Нар.); 2. (Орын.: Ад., Бөр..). Кереге сыртынан ұстайтын
басқұр. Т е г е р і шт і қолдан тоңыйды, ені цырыц
сантиметрдей болады (Орын., Бөр.).
Тегін айту (Тау., Қош.). Жөнін, ретін айту. Мен
эшейін тегін айтамын шынында олай емес
(Тау., Қопі.).
Тегіндегі (Тау., Қош.). Баяғы, бұрынғы. Олар элі
тегіндегі үйде түрады (Тау., Қош.).
Тегіннен (Тау., Қош.). Ертеден, бұрыннан. Ол т е-
г інн е н сонда істейді (Тау., Қош.).
Тегірмеш (Орын. : Ад., Бөр.). Дөңгелек. Жаңа екі
тегірмеш жасадым (Орын., Бөр.). Қ.: тегершік.
Текпішек (Шыг. Қаз., Зай.). Атқа жас балалар міну
үшін істелетін нәрсе. Т е к п і ш е к жасамаса, бала-
нъщ аяғы жетпейді (Шыр. Қаз., Зай.).
Тексі (Тау., Қош.). Сатусыз, тегін. Бүл жерде отын
да, су да тексі емес пе? (Тау., Қош.).
Текті (Орын.: Ад., Бер.). Шейін, дейін. Осының оны-
на т е кті қар жауа ма, жаңбыр жауа ма, біреуі
болады дейді (Орын.: Ад., Бөр.). ,
Текше I (ІПығ. Қаз., Гл.). Үстірт жер, алаң жер, тау
ішіндегі, я бөктеріңдегі аласа, дөңес жер. Тау барырын-
дағы т е к ш е д е колхоздың мал фермасы бар (Шығ.,
Қаз., Гл.).
Текше II (Орын.: Ад., Бөр.). Шүберек т. б. салатын
дорба. Текш е түмарша болып жасалады (Орын.,
Бөр.).
Текше ПІ (Шымк., Сар.). Ыдыс-аяқ қою үшін үйдің
ішкі қабырғасынан жасалатын орын. Біздің жацтың
там (қ.) үйінде те кше көп болады (ПІымк., Сар.).
Текше сандық (Сем., Абай). Кішкене сандық, қол
сандық. Т екш е с анд ығ ың толған бүл екен
ғой. Т е кше сан д ың та шай түрады (Сем.,
Абай).
Текіре (Орын.: Ад., Бөр.). Маңай, төңірек. Сонан
цалған нәсілдің бір ңатары Шымкент, Шу, Талас т е-
кіресінде ңалған (Орын., Ад.).
Тел өсу (Қ.-орда, Арал). Тез жетілу, ірілену.
Қасқырдың күшігі ағуста иттей болады, т е л өсед і
ғой (Қ.-орда, Арал).
Темекі шыирату (Сем,, ¥рж.). Темекі орау. Ол т е-
м ек і с ін шый р ат а бастады (Сем., ¥рж.). Т е-
327
м екіц д і шый р а т, жігітім! — деп, ол балғашыға
бір гүж ете түсті... (Ф. Дін., Ұшқын, 29).
Теметер (Жамб., Тал.). Балалардың жаң-жақ болып
ойнайтын ойыны. Бүгін ай жарьщ екен, балалар көп
жыйналса теметер ойнаймыз (Жамб., Тал.).
Темір ер (Түрікм.: Небид., Тедж., Көнеүр., Тахта;
Гур., Маң.). Ершік. Өгіз жоц, ат жоц т емір ё р д і
несіне үстаймын (Түрікм., Неб.).
Темір тікен (Қ-орда: Сыр., Жал.; Жамб., Шу).
Таулы, шақатты жерге шығатын аласа қатқыл өсім-
дік. Т е мі р тікенніц тікеніне царамастан, цой,
түйе малы жейді.
Тентек I (Ақт., Қараб.). Болат темір. Темірдіц т е н-
т е г ін отца салып цыздырып, төске салып үрамыз
(Ақт., Қараб.).
Тентек II (Шымк., Сайр.; Алм., Кег.). Қойда бола-
тын ауру агы. Бүл аурумен ауырган қой бір жерде тұ-
рып айнала береді. Дэрігер тентек ауруын ілезде
емдеп жазады (Шымк., Сайр.).
Тентексоқ (Гур., Маң.). Тентек. Тентексоц кісі
(Гур., Маң.).
Теңге шашу (Жамб., Тал.). Қарт кісілер қайтыс бол-
ғанда, балаларының күміс шашатын әдеті. Бүрын кә-
риелер өлгенде, т е ц г е шашатын эдеті еді
(Жамб., Тал.).
Теңге жапырақ (Жамб., ПІу). Қой, ешкі жейтін жа-
пырақ.
* Теңге еүйек (Гур., Маң.). Қызыл балықтың қабығы.
Тамағына т е ц г е сүйек кеткен ит мал болмайды
(Гур., Маң.).
Теңке (Орын.: Ад., Бор.). Сом, теңге., Жүз т е цк е,
елу т ецк е ат береді, Алмайды ыцтйярсыз ацын
тартып (Орын., Ад.). Қ.: теңге.
Теңін ақтару (Гур., Маң.). Сырын ақтару.
Тепектеу (Тау., Қош.). Тікектеу, тікендеу. Зэмзэм
маған бар да бар деп тепектеп цоймады (Тау,
Қош.).
Тепен (Қост.. Жан.). Тегеш. Тегешті шөмекейлер
тепен дейді (Қост., Жан.).
Тепкі (Қост., Жан.). Есіктің ілгегі. Жатарда есіктіц
тепкісін іліп жат (Қост., Жан.).
Тепкіш (Алм., Кег.). Саты, басқыш. Кэрімжан, Әкін-
байдыц үйініц т епкішін экел! (Алм., Кег.).
Теппе I (Түрікм.: Красновод., Бекд., Жеб.; Гур-,
328
Маң.). Саты, басқыш. Мектептіц теппесін әкел
(Түрікм,., Бекд.).
Теппе П 1. (Шымк.: Мақ., Лен.; Жамб., Шу). Мал-
дың қыстайғы к,иын көлікпен бастырып, құйып жаса-
ған тезек. Теппенің көбін цысңа дайындап, үйіп
ңояды (ІПымк., Мақ.); 2. (Жамб., Шу). Қолмен жайған
тезек.
Теппе чай (Жамб., Шу). Кірпіш шай. Мәгэзінге
т епп е чай түсіпті (Жамб., Шу). Алматы облысының
аудандарында — ңұйма шай, тацта шай делінеді.
Тептік 1. (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Гяу;
Гур., Маң.). Мақтадан не зығырдан тоқылған мата.
Ел тептікті мата демейтін болды (Түрікм., Ашх.);
2. (Ақт., Жүр.). Жол-жол болып келген мата.
Тепіріш (Қост., Сем.). Тепкі, қысым,
Терезе табу (Алм., Кег.). Жай табу. Жаным жаца
ғана т е р е зе т апты ғой (Алм., Кег.).
Тереңсымал (Тау., Ңош.). Тереңірек. Шүй басца
өзендермен салыстырғанда терецсыма л... (Тау.,
Қош.).
Тер кейлек (Қ.-орда . Шиелі, Сыр., Жал., Ңарм.;
Гур,, Ес.; Орал: Чап., Жымп.). Майка. Бұ йерде, ысты-
ғында т е р кой л е кп е н жүруге болмайды, бүт-
кіл денең күйіп кетеді (Қ.-орда, Сыр.). Жаздыгүні көбі-
не т е р к өй л е к киіледі (Гур., Ес.).
Термелі (Түрікм.і Красновод., Ашх., Небид., Таш.;
Гур., Маң.). Әйелдер көбіне жаулық үшін пайдалана-
тын жұқа ақ мата. Енеме жаулықтыц т е р м е л і із-
деп шыцтым (Түрікм., Ашх.). Жақында дүкенге шыт,
т е р м е лі, бөз сияцты матаныц түрлері түсті (Маң.
ауд. газеті, 18. IX. 1955).
Терме тезек (Орын.: Ад., Бөр.). Қолмен жайған
тезек.
Терме үй (Орын.: Ад., Бөр.). Киіз үй. Т е р м е
ү й г е шыңтыцдар ма деп жататын бүрын. Сіздер жац-
та т ер м е ү й бар ма осы күні? (Орын., Бөр.).
Терорамал = қолорамал.
Терте (Ақт., Жұр.; Алм., Талд.). Арбазіың жетек
ағашы. Арбаныц т е р т е с і сынып цапты (Алм.,
Талд.).
Терулі алаша (Түрікм.: Красновод,, Небид., Ашх.,
Таш.). Өрнекті алаша. Вүрын те р у л і а лашаны
көп тоқушы ек (Түрікм., Ашх.).
Тері (Жамб., Мер.). Шыңғырып, дөңбекшіп ауыра-
тын жылқы ауруы.
329
Терімші 1. (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Тедж., Байр.,
Мары). Мақта теретін адам; 2. (Шымк.: Қызылқ., Шәу.)
Масақшы. Терімшілерді муғалім басцарып бар-
сын (Шымк., Қызылқ.).
Теріскен (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.; Ақт., Ырғ.).
Құмды жерге, сортаңға шығатын, домалақ жабысқак
тікені бар бұта сияқты өсімдік. Теріскенді түйе
жэне үсақ мал сүйіп жейді (Ақт., Ырғ.).
Теріс қабақ (Орал.: Чап., Жымп.). Қырғи қабақ.
Маржан екеуі т е ріс қ абаң болып жур («Окт, туы»,
20. VI. 1958).
Теріс табан (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб_.
Ашх.). Ертегілердегі шайтан бейнесі. Алдарға т еріс
т аб анды алдау ацсат (қ.) болмапты (Түрікм., Не-
бид.).
Тесе (Шығ. Қаз., Зай.; Сем.: Мақ., ¥рж.; ІІІымк.,
Түл.; Алм.: Жамб., Кег. ; Жамб., Шу). Жер қазатын
кетпеннен кішілеу шот сияқты қүрал. Т е с е м е н
цауын-ңарбызды ңопсытамыз (Алм., Жамб.). Кар-
топтыц айналасын т е с е м е н түптейміз (Шығ. Қаз.,
Зай.).
Тесе болу (Алм., ІПел.). Өтпеу, өтпей қалу. Мына
пышац не цылып т е с е б оп қалған (Алм^, ПІел.).
Теселеу (Шығ. Қаз., Зай.), Қопсыту, түптеу. Т е с е-
м ен апыйынныц түбін, айналасын теселейді
(Шығ. Қаз., Зай.).
Тескіндік (Қост., Жан.). Жүттан аман қалған ел.
Ол ел басңаларға царағанда тескіндік ел (Қост.,
Жан.).
Тесік (Сем., Абай). Тесік ожау. Тесікпен бау-
ырсац пысырады (Сем., Абай).
Тетір (Жамб., Шу; Алм., Кег.). Теріс, қисынсыз.
Бізден т етір іс болған чығар кешіріціздер деген екен.
Мүны т ет ір көрсец, дділетті бо[л]сац кешірерсіц,—
депті батыр (Жамб., Шу). Мұныц өзі т етір сөз
(Алм., Кег.).
Тиек (Орал, Орда). Түйме. Ине берші т и ег і м д і
тағып алайын (Орал, Орда).
Тиекті жер (Сем., Шұб.). Белгілі, ыңғайлы, қолайлы
жер. Бацанас ежелден тиекті жер (Сем., ІПұб.).
Тире (Түрікм.: Бекд., Красновод., Небид., Ашх.,
Таш., Көнеүр., Тедж.; Гур., Маң.). Ру. Қай ти рег е
жатасыцыз? (Түрікм., Бекд.). Түрікменше — тире
(Туркм.-рус. сл., 1940).
330
Тис[е] алар (Жамб., Шу). Асықты тігіп қойып, алыс-
тан атып ойнайтын ойын.
Тиіп кету (Қост., Жан.). Жолығу, кездесу. Мен
сізге тиіп к е т е й ін деп келіп едім (Қост., Жан.).
Тиін тышқан (Сем., ¥рж.). Жүні жылтыр, кішкене,
сүр тышқан. Т и ін тышцан кішкене болады, цүм-
да жүреді (Сем., ¥рж.).
Тиірту (Қост., Жан.). Қорытынды. Осы істі баста-
ғандарыңа көп болды, енді тиіртуын жасацдаршы
(Қост., Жан.).
Тиіру беру (Түрікм.: Көнеүр., Таш., Тахта). Тиым
салу. Валаға жастан т и і рү б е р у жөн (Түрікм.,
Көнеүр.).
Тиюге жоқ (Ақт., Шалқ.). Тимейді, бос емес. Қазір
егін уацытында ешкімніц де цолы т и ю г е ж оц
(Ақт., Шалқ.).
Тобатай I (Қост., Жан.). Кішкене шелек. Т о б а-
т ай д ыц түтңасы жоқ цой (Қост., Жан.).
Тобатай II (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Тебетей, бас киім.
Тобатайлы адам осы елдіц сатушысы (Қ.-орда,
Сыр.).. Қ.: төбетей.
Тобаяқ қазы (Гур., Маң.). Қазының майлы, етті
жері. Т обаяц цазыны еый цонаңца асамыз (Гур.,
Маң.).
Тобан || төбен (Жамб., Жам.). Төмен, Валдар т о-
б а н отырсын да (Жамб., Жам.),
Тобышақ (Жамб., Шу). Жылқының жүйрігі, таза
арғымақтың бір түрі. Айғыр салсац ңазанат, содан
туар т об ышац (Жамб., Шу).
Тоға (Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда, Арал). Тартпаның
басы, айылбас. Тартпа айылдыц т о ғ а с ы берік
емес (Қ.-орда, Арал).
Тоғай 1. (Ақт., Ойыл). Саманнан жасалған үй.
Тоғай салып жатырмыз (Ақт., Ойыл); 2. (Орын.;
Ад.; Ақт., Жүр.). Қыстау, ауыл. Бұрын ңыста цыстап
кеткен үйлерді тоғай деуші едік. Үй салған жерді
т оғ а й дейді (Орын., Ад.), Қыйқан т оғ ай деген
жер бар, Түркен тоғай деген жер де кездеседі
(Ақт. Жүр.).
Тоғайда бір (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.).
Анда-санда, ілуде біреу. Жақсы экеге баласыныц т о-
ғ айд а б ір і тартады ғой (Түрікм., Красновод,).
Тоғайлық (Түрікм.: Красновод., Ашх., Мары,
Тедж.). Шебі қалың, шабындық жер. Түрікменше то-
331
цайлыц— қалың шөпті жер (Рус.-туркм. сл., 1956);
(тат.) — шабындык; жер (Л. Буд., I, 398).
Тоғал (Қ.-орда: Ңарм., Сыр.). Сөзінде үйлесім жоң,
топастау. Балам, т оғ а л адамдармен сөйлесе алмай-
тын шығарсыц? (Қ.-орда, Қарм.).
Тоған (Жамб.: Жуа, Шу, Мер., Луг., Қор.). Қолдан
қазылған үлкен арық. Тоғанныц ені үш-төрт
метр шамасындай болады (Жамб., Жуа.).
Тоғанақ I 1. (Ақт., Жүр.). Ілгек ағаш; 2. (Ак,т.,
Ключ.). Жауап, қару айту, тиек болу. Қатар жүрген
цүрбымды, не цылайын табалап. Оралдан шыццан көк
түйғын сөзіне берер т о ғ ан ац (Ақт., Ключ.).
Тоғанақ П (Сем., Абай; Қ.-орда: Сыр., Жал.; Шығ.
Қаз., Зай.). Бума, буған жүк. Бір түйеге бірнеше тоға-
нақ артады. Бүрын түйеге т оғ анац артып жүк
тасыйтын (Шығ. Қаз., Зай.). Қызылға көшерімізде бір
түйеге бірнеше т о ғ а н а ц артады (Қ.-орда, Сыр.).
Тоғанақтау (Сем., Абай). Жүкті буу. Сатушы то-
ғанацтап мата зкелді (Сем., Абай).
Тоғаш (Орал, Чап.). Кішкене деңгелек нан (ор. суш-
ки).
Тоғашы 1. (Қ.-орда, Сыр.; Шымк., Түл.). Бұрынғы
ауылдың атқамінері, пысық жігіті, ыіабарман. Сонау
бір жылдары тоғашылар да цырсыц болды
(Қ.-орда, Сыр.); 2. Белсенді. Тоғашылар тапсыр-
маны мүлтіксіз орындайды (Шымк., Түл.); 3. (Қ.-орда,
Ар.). Тойда табақ тартушы. Тойда т оғ ашы болу
онша цыйын жүмыс емес (Қ.-орда, Арал).
Тогызьш тондыққа келтіріп ішу (Түрікм.: Красно-
вод., Бекд., Кулы., Қиян.). Көп, шамадан тыс ішу.
Тоғызын тондыцца келтіріп ішетін
еді, ззір цойды (Түрікм., Векд.). ійп£ — шарап құятын
ыдыс (А. Бор., 168).
Тоғым (Ақт., Ырғ.). Арбаның қимасы, имесі. Оныц
арбасыныц тоғымы берік екен (Ақт., Ырғ.). Қ.:
тоғын, шацғарац.
Тоғын (Орын.: Ад., Бөр.; Жамб., Мер., Шу). Дөңге-
лектің име ағашы. Тегірмешіцніц (қ.) т о ғ ы н ы бо-
сап цалыпты (Орынг, Бөр.). Қ.: тоғым, шаңғарақ.
Тоғын шаңғарақ (Жамб., Шу), Дәңгелектің шен те-
мірінің ішіндегі ағашы.
Тоғыртқа (Түрікм.: Ашх., Көнеүр., Тахта., Тедж.,
Мары, Байр.). Үлкен жаптан салмаға (қ.). су жіберу
үшін жерге кемілген түтік. Түрікменше — токуртга
труба (Туркм.-рус. сл., 1940).
332
Тоғыт (Гур., Маң.). Тоғыту. «Правда» колхозының
басшылары ңойларды тоғыттан өткізді («Маң.
ауд. газеті», 20. V. 1955).
Тоғытпау (Жамб., Мер.). Менсінбеу. Сыпатай ол
батырды тоғытпапты (Жамб., Мер.).
Тожарлау (Түрікм.: Аіпх., Гяу., Аннау., Тедж.).
Жұмарлау, ұңалау. Не болды саған, жастыңты т о-
жарлағаның не? (Түрікм., Апіх.). Түрікменше —
токгаламак (Рус.-туркм. сл., 1956).
Тойға түсу (Аңт., Ойыл). Тойға бару. Сен т ойғ а
түстің бе? (Аңт., Ойыл).
Тойнаң (Түрікм.: Таш„ Көнеүр., Тақта, Тедж.). Аяң
киімдердің (етік, кебіс) өкшесін түсті металдармен қап-
тау. Тойнаң өкшесі бар а яңап (қ.) төзімді болады
(Түрікм., Тахта). Түрікменше тойнак — тұяқ (Рус.-
туркм. сл., 1956).
Тойтаң (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тахта). Жағымпаз.
Т о й т а ң ісімен оңышып (ц.) жүрген мүсәпір (Түрікм.
Таш.). Ңараңалпаңіпа тойтахай — жеңіл мінезді, ерке
әйел (Карак.-рус. сл„ 1958).
Тойын болу (Гур„ Маң.). Жердің от болуы.
Жері тойын б о л ып ңапты (Гур„ Маң.).
Тойын жер (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта), Сазды
жер. Т ой ын ж е рд е мәшінді аңырын жүргіз,
жол тайғаң екен (Түрікм., Тахта). Түрікменше — тоюн
(Туркм.-рус. сл„ 1940).
Тоңалдау (Шымк.: Арыс, Қызылқ.). Ңырңып жеу.
Жоңырышңаға мал түсіп кейбір жерін тоңалдап
тастапты (Шымк., Қызылң.).
Тоңал үй (Алм„ Жам.). Шатырсыз, төбесі жайдаң
үй. Анау т оңал ү й д е бастығымыз түрады (Алм„
Жам.).
Тоңанаң (Алм., Шел.). Темекінің байламы. Он т о-
ңан аң бір жашік болады, Темекінің зрбір т оң а-
н а ғ ы күні бүрын даярланады (Алм„ Шел.).
Тоңатай жілік (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб„
Ашх„ Таш„ Тедж.; Гур., Маң.). Тоқпаң жілік. Тоңа-
т а й жі лік кэделі жілікке жата ма, апа? (Түрікм.,
Ашх.).
Тоңаты жоң (Аңт„ Ырғ.). Тоңтау, бөгет жоқ.
Оған ңалаға баруға т оңат ы жоц (Ақт„ Ырғ.).
Тоқаш 1. (Шымк„ Сайр.; Жамб.: Қор„ Шу, Жам.;
Алм„ Кег.). Бауырсақ. Қазір тоңаш пісіреміз
(ІПымк., Сайр.). Т о ңаш т ы майға пісіреді. Тоңаш-
ты дастарңанға сал (Жамб., Жам.); 2. (Сем.: Көкп„
333
Ақс.), Пешке жапсырып пісіретін нан. Ол мешке т о-
ң аш пісіргелі жүр (Сем., Көкп.).
Тоқташық (Шымк., Сайр.). Жабайы картоп. Қара-
тауда тоңташың көп болады (Шымк., Сайр.).
Тоқ тұру (Қ.-орда, Арал). Дайын, әзір тұру.
Мен барсам, Маңан жүруге т оң түр (Қ.-орда,
Арал).
Тоқты бермек, көз баспақ (Жамб., Шу). Екі жақ бо-
лып бөлініп ойнайтын ойын.
Тоқтық тарту (Қ.-орда, Арал). Жас баланың ернін
пырылдатып ойнауы.
Тоқый болмаса (Ақт., Ырғ.). Тіпті, түк болмаса.
Т о ң ый б о л м а с а, соны ңоя ңойшы (Ақт.., Ырг.).
Толас (Қ.-орда, Арал). Бос. Қолымның т о ла с ы н-
д а ңауын егіп алдым, Сіз толассыз ба? (Қ.-ор-
да, Арал).
Толғау (Сем.: Абай, Көкп., Ақс.). Талмап, жалмау,
жеу. Жемір сыйырлар аузына түскен нәрсені бір-екі
рет толғап жей салады (Сем,, Абай).
Толықсыған (Тау., Қош.). Лық толған. Үйдің іші
т о лың с ығ а н адам (Тау., Қош.).
Толықтану (Тау., Қош.). Толу, толысу, семіру.
Ол біраз т о лыңтанып ңалыпты (Тау., Қош.).
Томаға I (Орын.: Бөр., Ад.; Ақт., Ойыл; Орал:
Чап., Жымп.). Самауырдың шоқ сөндіргіпіі. Самауыр-
дың томағасын сал, ңайнап түрсын (Орын., Бөр.).
Томаға II (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж.). Тұйық,
Ол өзі зңгімеңді білмейді, ішкіммен сөйлеспейтін т
мағ а адам (Түрікм., Тедж.).
Томпақ (Түрікм.: 6-көл, Бекд. Красновод.). 5—6 қап
шамасындагы сульфат үйіндісі. Кешегі 7—8 том-
паң жауын астында ңалатын болды (Түрікм., 6 кол).
Түрікменше — топбак (Рус.-туркм. сл., 1956).
Тон (Қост., Жан.). ¥пай. Біз допты салға екі рет жет-
кізіп тумашңа екі рет т он салдың (Қост., Жан.).
Тона — тонау.
Тоңалу (Сем., Абай). Дем алу, оңалу. Қайса дема-
лыс кезінде т оңа лып ңалыпты (Сем., Абай).
Тонау |] тона (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тапі.,
Мары; Гур., Маң.; Орал). Сонау, анау. Т о н а у атты
кісі кім? (Орал, Қазт.). Түбіжік дегенің т онау кө-
рінген ңырдың ар жағында (Гур., Маң.). Т о н а у
жүктің астындағы ңайраңты алың (Түрікм., Мары)*
334
Тонада активтердің жүмысының кемшілігін сы-
нады («Жұмысшы», 22. VII. 1939).
Тонаулы 1. (Түрікм.: Красновод., Тапі., Көнеүр.,
Ашх.). Жасаулы, дүниелі. Келіні т онау лы келіпті
(Түрікм., Красновод.; Тау., Ңош.). Бай, ауқатты. Бүрын
эйел атаулы сатулы еді, олар тонаулы кісілерге
кететін. Тонаусыз кісі ала алмайтын (Тау., Қош.).
Қарақалпақша: тонлыбай— дәулетті (Карак.-рус. сл.,
1958); іопіуү киімі бар (С. Мал., ПДП, 432); ^<11 то-
натти — тон кигізді (М. Қашқ., П, 361).
Тонды (Алм., Кег.). Қауызды/ Таза бидайды ңамба-
ға жіберіп, т о н д ы бидайды тазалауға ңалдың (Алм.,
Кег.).
Тон жиен (Қост., Жан.). Қалың шөптің, шабындық-
тың жиегі. Аңтамаң табанының т о н ж и е г і н шау-
ып тастау керек (Қост., Жан.).
Тон-тонау (Сем., Абай; Тау., Қош.). Ат-тон, бағалы
сыйлық. Ол т о н-т о н а у ын өзі алды (Сем., Абай).
Ол тон-тонау әкеліп жүрағатына тартты (Тау.,
Қош.).
Тоңбұзар (| қүс мүрын (Жамб., Шу). Сүймен, лом.
Тоң ұРУ (Қ.-орда, Арал). Малдың асты тоң болып
суық өту. Бәрінен де т оң ү р ғ ан жаман ХҚ.-орда,
Арал).
Тоңшот (Жамб.; Жам., Тал.). Жер қазатын кішкене
шот, тесе. Бізде т оңш о т т а, тесе де бар (Жамб.,
Тал.).
Тоңыртқа (Гур., Маң.). Тоғанға жиналған суды
сыртқа ағызып жіберуге арналған түтік. Аузының киіз
тығыны болады.
Топай (Ақт., Тем.). Мал жатқан жерден ойып алын-
ған тезек. Қысңа ңарсы т о п ай жағамыз (Ақт.,
Тем.).
Топай құлақ (Қ.-орда, Қарм.). Жұмырлау құлақ.
Т о п а й ңүлаң жылңы көбіне мініс көлігі болып
есептеледі (Қ.-орда, Қарм.).
Топар (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Байр., Таш., Кө-
неүр., Тақта). Топ. Бір т о п а р адам кетіп барады
(Түрікм., Көнеүр.). Түрікменше — топар (Рус.-туркм.
сл., 1956); қарақалпақша — топар (Рус.-карак. сл.,
1947).
Топатай (Алм., Қарат.; Жамб.; Шу). Ағаштан не
қайыңның қабығынан жасаған кішілеу шелек, Бүгін
топатаймен ат суардым (Алм., Қарат.).
335
Топпас (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Небид.).
Басында дәні бар, аласа, тікенді өсімдік. Мал азығына
жарамды.
Топқь
III
сал (Алм., Шел.).
(Алм., Шел.). Топса. Есіктщ т о пқ ышын
Топчы (Жамб.: Мер., Қор.). Түйме. Т о пчың үзі-
ліп қапты (Жамб., Қор.).
Топы (Шымк.: Қар., Сайр.; Қар., Нұра; Қ.-орда:
Сыр., Жал., Қарм.). Тақия, тебетей. Айдап жүрмін
опымды, Айналдырып кидім т опы мд ы (Қар., Нү-
ра). Осы күнде дүкенге не същылды топылар түсетін бо-
лыпты (Қ.-орда, Сыр.). Жазда топы киген жарасым-
ды (Шымк., Сайр.). Қ.: допы, төбетей.
Топылу (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Мары,
Таш..; Гур., Маң.; Ақт., Ырғ.). Топырлау, иін тіресу.
Адамдар т о п ы л ы п кіріп атыр (Түрікм., Таш.).
Бәрің бірдей топылмай кейін түрыцдар (Гур.,
Маң.). Түрікменше: топлум — тобыр, топ (Туркм.-рус.
сл., 1940). Қарақалпақша топыл — шабуыл, басып кі-
ру (Карак.-рус., сл., 1958).
Топырағы үшу (Гур., Маң.). Абройлы болу, атағы
шығу, жүртқа белгілі болу. Қашаған өз уацытында
т о пы р ағ ы ү ищ ан ақын болыпты. Исатай мен
Махамбет топыр ағ ы үшқан батыр болған
(Гур., Маң.).
Топырақ (Түрікм.: Ашх., Аннау., Гяу., Тедж.). Түк-
ті кілемнің шетіндегі жалпақтығы 4—5 см тақыр жер.
Топырац көбіне боялмаған ақ жіп қалпында ңала-
ды (Түрікм., Аіпх.).
Топырақ суы (Сем.: ¥рж., Мақ.; Жамб., Шу). Егін-
ге бірінші рет берілетін су. Егінге әлі т о п ы раң
с у ы берілген жоқ (Сем., ¥рж.).
Топырыш ат (Қост., Об.). Шабан, жүрісі кем ат.
Т о пырыш ат қамшысыз жүрмейді (Қост,, 06.).
Топырық қол (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Сау-
сағы жоқ шолақ қол. Ол сені т опы р ық қ о л ы-
м е н-а қ бір жэйлі етеді (Түрікм., Көнеүр.).
Тор I (Түрікм.: Қиян., Бекд., Қулы., Красновод.).
Балық аулайтын ау, Тордыц сан-қыйлысы бар біз-
дерде (Түрікм., Қиян.). Коллективтер сонымен қатар
колхоздарға керекті торларды дайындап береді
(«Жұмысшы», 24.. I. 1954).
Тор II (Шымк., Түл.). Жапқыш, жамылғыш, просты-
336
ня. Жатарда керпесініц үстіне т о р салып берді*
Т ор д ы төсекке жапшы (ІПымк., Түл.).
Торғай оты (Жамб., Шу). Сортаң жерге шығатын
тырбық піөп. Т о р ғ ай от ы — малдыц күзде жей-
тін шөбі (Жамб., Шу).
Торғын-торқа (Тау., Қош.). Әдемі киім-кешек, әсем
тон. Ацсацал, т о р ғ ы н-т орцацызды киіп цайда
шыцтыцыз? (Тау., Қош.).
Торқа (Алм., іле). Қалбыр. Қызылша егісінің жерін
өңдеу үшін малдың қиын, қалдығын уақтап елеп, қол-
данылатын елек.
Торлама (Шымк.: Сайр., Лең.; Қ.-орда: Шиелі,
Сыр., Жал.; Жам.: Луг., Шу, Мер., Қор., Мойын.). Сыр-
ты тоқыған тор тәрізді тәтті қауын. Торламаныц
цабығы жүқа, іші цызғылт болады (Шымк., Сайр.).
Торлау (Жамб., Тал.). Байқау, аңдау, аңғару.
Бацтыбай жолаушыныц айтцан сөзінен оныц кім еке-
нін т о р лад ы (Жамб., Тал.).
Торпақ (Шымк., Қыэылқ.). Топырақ. Т орпац тым
иленгіш (ІПымк., Қызылқ.).
Торсадан-торса (Қост., Жан.). Тосыннан-тосын.
Сенікі не то р с а д а н-т о р с а келіп цойып цйлғаныц
(Қост., Жан.).
Торта (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Үлкен ақ балық,
сазан балықтың бір түрі. Тортаныц цылтанағы
көп болады (Ақт., Ырғ.).
Торт[а] ау (Қ.-орда, Арал). Дарияда қайықпен жү-
ріп, ағынға салып балық аулайтын ау. Т о р т [«] а у-
д ыц бір жерге цүрып цоятын түрі де бар, оны *Ц¥р-
лі[а] ау» деп атайды (Қ.-орда, Арал).
Торт кісі (Тау., Қош.). Морт кісі, мінезі шатақ, шәл-
кес кісі. Біздіц ағатай да т орт к іс і екен (Тау.,
Қош.).
Тос (Түрікм.: 6-көл, Красновод., Бекд., Қиян.).
Сульфат. Т о с т ы осы цызыл судан аламыз (Түрікм.,
6-кол). Тосшылар цол үрады асыр-тасыр, Салса
күрек сіцеді патыр-патыр («Қарабүғаз көл жұмысшы-
сы>, 1. II. 1937).
Тосап (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр., Шиелі). Теңіздің
жағаға шығарып тастаған шөп-шалаңы; су бетіндегі
шәіггің қалдығы, қоқымы, қамыс шірігі. Мына шелек-
тегі су тос апт[ы} екен (Қ.-орда, Арал). Т еціздіц
жағаға шығарып тастаған т о сабын тыцайтцыш
22—59
337
есебінде цолдануға болады (Қ.-орда, Қарм.). Ой жердщ
суы сарғайып, сары тосап баспасын. Билк жағы
күрмек боп, берекесі цашпасын («Ңызыл ту», №50,
1939).
Тоспаи (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ІПиелі). Қалтарыс
жерде тұрыи балық аулайтын құрал. Балыц аулаудың
толып жатцан эдісінің бірі — то с п а й (Қ.-орда,
Қарм.).
Тоспау (Ақт., Ырғ.). Аудың шағын түрі. Балыцшы-
лар аудьщ ңылта жеріне тоспау цүрады (Ақт.,
Ырғ.).
Тоспаша (Жамб., Жам.). Суаруға қолайлап істеген
баңшалық егістің бөлшегі. Жерімді т осп аш а цып,
сэбіз егуге даярлап цойды (Жамб., Жам.).
Тостақан бақа (Орал: Чап., Жымп.). Тасбақа.
Тосын (Жамб., Жам.). Мәтке, арқалық. Там үйдің
төбесіне т ос ын керек; бірац т о сын элсіз болма-
сын (Жамб., Жам.).
Тошала I (Сем.: Ақс., Көкп., ¥рж.; Тау., Қош.).
Тауда өсетін жеміс түрі, дәмі қышқыл (ор. крыжов-
ник). Біз тауға шығып т о ш а л а теріп жедік (Сем.,
Ақс.). Қ. дошала. Тошаланың тікенегі киімді
іліп жібермейді (Сем., ¥рж.). Біз т оша ла теруге
барамыз (Тау., Қош.).
Тошала II (Алм.: Ақсу, Кег., Шел.; Сем.: Ақс.,
Көкп.). Шошала; төбесі тесік және шатырша етіп жап-
қан азық-түлік қоятын, ас пісіретін үй.. Түтін шығу
үшін, немесе жағымсыз иіс-цоңыс шығып, ауасы та-
за болып түруы үшін, тошаланың төбесі тесік
етіп жасалады (Сем., Ақс.). Тошалаға сойған мал-
дың етін цояды, кептіреді (Алм., ІПел.).
Тошала III (Ақт., Қараб.). Сәйгел, оқыра. Сыйырға
т оша ла тие бастады (Ақт., Қараб.).
Төбе (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі, Арал). Малды
сойып, бөлісіп алудағы өлшемнің түрі. Бір жылцыны
12 т өб е г е бөледі. Солтүстік ауданда түратын ца-
зацтар сыйрац десе, біз т өбе дейміз (Қ.-орда, Қарм.).
Балам, сойылған тайыншаның бір т ө б е с ін барып
алып кел (Қ.-орда, Арал).
Төбелдірік I (Жамб.: Шу, Мойын., Мер.; Қ.-орда:
Жал., Қарм.). Самауырдың түтін өшіргіші. Самауыр-
дың тебелдірігін жап, цайнап кетті (Қ.-орда,
Жал.).
338
Тобелдірік П (Жамб., Шу). Жүгеннің тебеге келетін
бөлегі.
Төбелдірік III (Қост., Жан.). Мәтке, белағаш, арқа-
лық. Жер үйдіц төбелдірігі жуан болса жацсы
болады (Қост., Жан.). Шығырдыц бір ағашы төбел-
д ірік, тартады сар[ы] ала өгіз айналдырып (Қост.,
Жан.).
Төбелеу (Шымк., Сайр.). Таптау, басу. Аяғыцның
астындағы түт ағашының жапырағын төбелеме
(Шымк., Сайр.).
Тебен = тобан.
Төбетей (Ақт., Ырг.). Тақия, тебетей. Төбетей киген
балалар (Ақт., ЬІрғ.). Он жетінші ауылдағы Иса Төреге-
нүлы 10—20-лап масаты т е б е т е й зкеліп, басын
жарты пүт бидайдан сатып, зиянын тигізіп отыр («Екп.
балық», № 45, 1932). Қ.: допы, тобатай, топы.
Төбе шай (Орын.: Ад., Бөр.). Түтін өшіргіпі. Т ө б е
шайын мыцтап жап, царағым (Орын., Ад.).
Төкпе шығарғыш (Түрікм.: Красновод., Ашх.,
Тедж.). Суырып салма. Қашаған, Нүрымдар токпе
шығ арғышт а р ғой (Түрікм., Красновод.).
Теле (Түрікм.: Небид., Тедж., Мары). Жерден қа-
зылған үй. Өзбекпіе — ертула (Узб.-рус. сл., 1959); қа-
рақалпақша — жер төле (Рус.-карак. сл., 1947). Қ.:
жер цазба, жер төле.
Төл тары (Қ.-орда, Арал). Жергілікті жердің, Сыр
бойының, тарысы. Қыр тарыдан гөрі төл тары
өнімді болады ғой (Қ.-орда, Арал).
Төп (Орал: Чап., Жымп.; Ақт., Ойыл). Сөктен жа-
салған ботқа, каша. Көженің қоюы. Түрсынбай, тө п-
т і царап цойшы, күйіп кетер (Орал, Чап.). Маған
т өп салып берші, царағым (Ақт., Ойыл).
Теп көже (Қост. ,Жан.). Сүтке пісірген қою тары кө-
же. Жаца ғана төп көж е г е тойып шыцтым, енді
ас ішер жерім жоц (Қост., Жан.).
Төп қою (Сем.: Абай, Ақс., Көки.) Өте қою.
Мынау айран төп цо ю болып цалыпты (Сем.,
Абай).
Тесек тақтай (Түрікм.: Қиян., Бекд., Красновод.,
Қулы.). Қайықтың түбінен сәл жоғарырақ, өн бойына
салынған тақтай. Оған ауланған балықтар салынады.
Тес келі (Ақт., Шалқ.). Темір келі, шойын келі.
Т өс келімен цара бүрыш үнтаймыз (Ақт., Шалқ.).
339
Төс табан (Гур., Маң.). Шолақ ұлтан. Етігіме төс
табан ңацтырдым (Гур„ Маң.).
Төте-төте (Қ,-орда, Арал), Тауықты шақыру. Жемді
көрсетіп, т ө т е-төте деп шақырып еді, барлыц тау-
ьщ жетіп келді (Қ.-орда, Арал).
Төшелкі = қақпыш.
Туажат (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.; Жамб.,
Мер.; Алм.: Жам., Кег.). Немелтайдан (қ.) туған бала.
Бүл бала маған туажат болады (Алм., Жам,).
Ту аңыз (Сем., Абай). Үш-төрт жыл тыңайтылган
аңыз. Мал т у аңы з д а жайылып жүр (Сем., Абай),
Тульщ тас (Алм., Кег.). Егін бастыратын тас. Қазір
біздіц колхозда егін бастыратын тулыу т ас та,
трактор да, комбайн да бар (Алм., Кег.).
Тумыш (Қ.-орда, Арал; Қост., 06.). Туған. Жағыпар
менің бірге т у мыш ым (Ң.-орда, Арал). Бүл цүнан-
ды кішкене демей-ақ ңой, ол керемет жаңсы т у мыш
(Қост., 06.),
Тураған (Шымк., Сайр.; Жамб., Жуа.). Етті, жұқа
нанды ұсақтап турап, үстіне сорпа қүйып жасалган та-
мақ. Қазір шайдан соң т у р а ғ ан жейміз (Шымк.,
Сайр.).
Турама (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Туралған ет, бесбар-
мақ. Бүгін ңонағымызға ту ра ма берҚе] алмай отыр-
мыз (Қ.-орда, Сыр.).
Туыс науқаны (Түрікм.: Тедж., Красновод., Кө-
неүр., Тахта). Төлдеу науқаны. Т у ыс науңаны
да жацын, ал таярлыц нашар (Түрікм., Тедж.).
Тұғату (Жамб., Жам.). Тауысу, түгесу. Мынаның
аңысын бер де, борышын тұғ ат деді ол (Жамб.,
Жам.). 11
Тұғыжым (Гур., Маң,). Мығым, тегеурінді. Бойы
аласа болғанмен, мейлінше тү ғ ыжым жігіт (Гур.,
Маң.).
Тұғыр аяқтау (Алм., Шел.). Жүре алмай қалу.
Түғыр аяңтап шаршап цалдым (Алм., Шел.).
Тұзбастық (Гур., Маң.). Тұз дорба.
Тұзғатық (Сем., Абай). Сүзбеге тұз қосып, ашқыл-
тым етіп жасаған тамақ. Шайды түзғатыцпен
ішу өте жаңсы болады (Сем., Абай).
Тұздәмек (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Мары, Таш.).
Тұзды. Қыярдың тү зд э ме г ін алған тура (Тү-
рікм., Ашх.).
340
Тұздықтап қатыру (Сем., Абай). Негіздеп, дәлелдеп,
сөзбен жеңу. Осылай дәлелдесең, оны түздыңтап
ңатырғаның (Сем., Абай).
Тұқаба (Жамб.: Шу, Мер.). Плющ. Т үңаба пэл-
те сатып алды деп отыр (Жамб., Шу).
Тұқай (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Таш.,
Тедж., Мары, Байр.; Гур., Маң.; Орал: Чап., Жым.;
Ақт., Ойыл). Тұяқ. Кейде ұсақ мал мағынасында да ай-
тылады. Кейбіреуін түңайынан ңаңты, Енді бі-
реуін жүнінен тартты («Еңбек туы», 25. ХП. 1957). Ат
түңайының ізі алдымызда жыпырлап жатыр
(Ақт., Ойыл).
Тұқайлау (Жамб., Жуа.). Телеу.
Тұқату (Орын.: Ад., Бөр.). Тұтату, от алдыру.
Мәшинен і түң атып жатыр (Орын., Бөр.).
Тұқпа (Оңт. Қаз., Түл.). Бәтер, жұқа нан.
Тұқым-теберік (Қ.-орда, Арал). Тұқым, үрім-бұтақ,
немере-шөбере. Ел ішіндегі бүл адамдарды түңым-
теберігіміз сыйлап вткен (Қ.-орда, Арал).
Тұқым-тебірік (Түрікм.: Таш., Тақта, Көнеүр.).
Үрім-бұтақ, тұқым. Біз де со кедейдің түңы м-т еб і-
р іг і (Түрікм., Көнеүр.). Қ. түңым-теберік.
Тұқыру (Алм., Кег.). Көреспгі көру, ығыр болу. Тү-
ңілу. Е'Л һитшадан тү ңырды ғой (Алм., Кег.).
Тұмылдырық (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Алм., Жам.;
Жамб., Жам..). Противогаз. Ол нормасын өткізуге тү-
мы лд ырың киді (Қ.-орда, Сыр.). Оскерде жүргені-
мізде түмылдырың киіп, талай жерге дейін жү-
гіруші едік. Т ү м ы лд ырың газдан саңтануға
таптырмайтын ңүрал (Қ.-орда, Жал.).
Тұнбас (Тау., Қош.). Су. Бір шелек түнбас зке-
ле ңойшы ңұдыңтан (Тау., Қош.).
Тұндырма (Гур., Маң.; Орал, Жән.). Камфорка, са-
мауырдың сөндіргіпіі. Самауырынның түндырма-
сын кигізіп ңойың (Гур., Маң.).
Тұцғыйық (Қост., Жан.). Терең суға, батпақты су-
дың түбіне іпығатын шөп. Түңғыйыңтыц кеп
жерінде балың та көп (Қост„ Жан.).
Тұпайлы (Жамб., Сары). Негізгі.
Тұрақ (Гур., Маң.). Бұлақты бөгеу арқылы жинаған
су. Бүгін ңозы біткенді түраңңа тоғытып алдың
(Гур., Маң.).
841
Тұран (Гур., Маң.; Ақт., Жұр.). Таудың үстіндегі су
жиналатын ойпаң жер. Айрацтыныц үстінде үлкен
тү раны бар (Гур., Маң.).
Тұрғай (Сем., Абай). Тұрсын, түгіл. Ол түрғ ай,
80~ге келген мен де жүмыс жасаймын (Сем., Абай).
Түрғы (Гур., Маң.). 1. Мекен, жай, түрақ, қоңыс.
Меніц түрғ ы м бүл жер емес; 2.. Таудың таса, қуыс
жерлері. Қарағүйрыц тү рғ ы-т ү рғ ыны цуалап
зымырап барады (Гур., Маң.).
Түрмысқ[а] асыру (Түрікм.: Небид., Ашх., Гяу.,
Тедж., Мары, Таш., Көнеүр.). Жүзеге асыру, іске асы-
ру. Жаудыц өз планын түрмысца а с ыр [а] ал-
мауыныц себебі не? (Түрікім., Гяу.). Түржмеинге — дур-
муша гечирме (Рус.-туркм. сл., 1956).
Түрып (Түрікм.: Таш., Көнеүр,, Тахта, Тедж., Ма-
ры.). Редиска турма — редька (М. Ңаіпқ., I, 405);
V0У (парс.) — редька паровая (Л. Вуд., I, 347); ту-
руп — редька (Н. Ильм., Материалы..., 117).
Тұсақ (Шымк., Арыс.). Түсамыс салынатын жер
(аттың аяғы туралы). Атты түсағынан түсау ке-
рек (Шымк., Арыс).
Тұт (Қарақ., Қоң.). Кішкене, домалақ төтті жеміс.
Тұту (Қ.-орда, Арал; Қост., Тоб.; Орал, Жән.). Пай-
далану, ұстау. Колхоздыц бір іцгенін 2 ай түтты,
жетеді ғой (Қ.-орда, Арал). Мына ацшаны цолыца
т ү т! (Қост., Тоб.). Біз шөгонды (қ.) көп түтпай-
м ы з (Ақт., Ырғ.).
Тұпшара (Сем.: Көкп., Ақс.). Пельмен. Т ү шпар а
аса бағалы тамацтардан саналады. Қ. түшпара.
Тұштыраю (Сем.: Көкп., Ақс.). Шолтию, қысқару.
Мына клеенка кішкентай екен, столға жапцанға түш-
т ы р айып цалыпты (Сем., Көкп.).
Тұіпытқан май (Жамб., Жуа.). Тортасын айырған
май.
Тұяқ кесті болу (Орал, Чап.). Мал жайылып, тозды-
рып, таптап кеткен жер. Бүл жер түяц ке ст і б о-
лып цал^у.н жер (Орал, Чап.).
Тұянадай (Орал, Чап.). Мұқият, жинақы. Арыстан-
ғалидіц келіні түянад ай екен (Орал, Чап.). Дөцге-
лек жүзді, түянадай ғана болған цыз (Ғ. Сл.
Шалқ., 127).
Түбегі (Қост., Жан.). Ту ұстауіпы. Аманкелді
бастаған көтерілісте ту үстаған кісіні түбегі деп
атаған еді (Қост., Жан.).
342
Түбек (Қост., Жан.). Ту ұстаушы. Біздіц түб е-
г ім і з топтыц ылғый алдында жүреді (Қост., Жан.).
Түбелеу (Жамб., Жам.). Түбірлеу, анықтау, анығы-
на жету. Т ү б е л ен г ен нэрсе. Дзрігер ауруды ца-
рап, түбелеп білді (Жамб., Жам.)
Түбір еткізбеу (Сем.: Көкп., Ақс.). Дүбірлетпеу,
бүлк еткізбеу. Ол бүл жүмыстарды түбір ет кіз-
б ей орындайды (Сем., Көкп.).
Түбіртек (ІПымк., Сайр.). Қызылшаның түбіндегі
қалдығы. Түбіртекті малға, шошцаға беру үшін
жыйнап аламыз (ІПымк., Сайр.).
Түбіт (Жамб., Жам.). Қалдық. Машина майыныц
түб іт і. Майды айырғанда тү б іт түбінде цалады
(Жамб., Жам.).
Түзең (Алм., Кег.). Тегістеу. Қойдыц жататын жері
түз ец болмай, беткейлеу жер болу керек (Алм., Кег.).
Түа теру іпи (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх.,
Гяу., Тедж., Таш.). Қошқар мүйіз өрнегімен оралып то-
қылған ши.
Түйгіш (Сем.: Көкп., Ақс.). Келі, келсап, Т ү й-
г ішпен салмацтаи түрып түю керек (Сем., Көкп.).
Түйе бүлдірген (Жамб.: ПІу, Мер., Қор.)? Үлкендігі
бармақтай тұтас, алша сияқты бүлдіргеннің бір түрі.
Түйгіш жілік (Алм., Талд.; Жамб., Тал.). Ақша жі-
лік (қ.), тоқпақ жілік. ПІынтақ пен қолтықтың арасын-
дағы жілік. Қойдыц түйгіш ж і л і г ін астыц
(Жамб., Тал.).
Түйе өрік (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.).
Өріктің ірісі.
Түйе кекіре (Жамб., Жуа.). Көкпек, бүршігі тікенді
шоп.
Түйекештер (ПІымк., Мақт.). Түйешілер. Мына яц-
тан бір түйекештер кел[е] атты (ПІымк., Мақт.).
Түйе кесе (Орын.: Ад., Бөр.). Үлкен кесе. Шац бітір-
дім ғой мына түйе кес е ішін (Орын., Бөр.).
Түйе карын (Орал ,Орда). Қаңбақ.
Түйенің шалмасы (Гур., ПІев.). Түйенің өретін мез-
гілі.
Түйесіңір (Қ.-орда, Арал; Алм., Жам.). Түп-түп бо-
лып шығатын құм өсімдігі, жазғытұрым мал жейді.
Түйе табан I (Сем., Абай; Қост., Жан.). Тікенді, жа-
343
пырақты өсімдік. Оны кейде адам жейді, дәмді келеді.
Балалар таудан түйе табан зкелуге кетті (Сем.,
Абай). Түйе табанныц көп жерінде балыц та
көп (Қост., Жан.).
Түйе табан П (Қост., Жан.). Үлкен ожау. Қазандағы
айранды тү й е т аб анмен араластыр (Қост.,
Жан.).
Түйе томар . (Тау., Қош.). Үлкен-үлкен, биік-биік
төмпешік.. Мына жатцандарды біз түйе т о м а р
дейміз (Тау., Қош.).
Түйеше қамалып қаду (Түрікм.: Тедж., Таш., Кө-
неүр. Байр., Тахта). Кідіріп қалу, жіисіз байлану. Мә-
шін злі жоц, түйеш е цамалып ца лып түр-
мыз (Түрікм., Тахта).
Түйе шөптен тауып өлді (Қ.-орда, Арал). Түйенің
жаман шөп не жапыраққа жабысқан ала күлікті жеп,
уланып өлуі. Басқа мал оларды жегеннен оле қой-
майды.
Түйме (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Таш., Көне-
үр.). Ішінде сылдырмағы бар, үлкендігі әр түрлі дома-
лақ әшекей. Ертеректе көбіне кемпірлер таққан.
Жастар түйме тағушы м[а] еді? (Түрікм., Ашх.).
Түймеш (Сем.: Көкп., Ақс.; Қ.-орда, Сыр.; Шымк.:
Сайр., Мақ.). Майлы еттен ішекке салып істеген шү-
жық. Оның туйлгеш деп аталуы шұжықтың ішекке са-
лынып, түйіліп, байлануынан алынуы керек. Т ү й-
меш малдыц семіз етінен істеледі (Шымк., Сайр.).
Түйнек (Ақт., Ойыл). Қауын-қарбыз. Баяғы тү й-
нек т е таусылып цалды, күні-түні цорып жүрген
(Ақт., Ойыл.).
Түйреу (Түрікм.: Мары, Тедж., Байр., Көнеүр., Тах-
та). Егістікке жаптардан өткізіп берген су. Мына жер
цырац екенін білесіціз, түйреу жасамалы (Түрікм.,
Тедж.).
г, Түксиісіп қалу (Түрікм.: Ашх., Тедж., Таш.). Күйі
жақсарып, байып қалу. Мүндағыдан гөрі олар ойацца
барғансын, біраз дүние-мал жыйнап, түксиісіп
ц алыпты (Түрікм., Таш.).
Түктеу (Жамб., Жуа.). Қауыздау, ақтау (бидай, та-
ры туралы), бидайдың түгін алу, оны келіге түйіп түк-
теу. Түктелген тарыдан кеже жасады (Жамб.,
Жуа.).
344
Түлей 1. (Түрікм.: Красновод., Аіпх., Таш., Мары;
Жамб., Шу), Ылғи сексеуіл өскен қалың жер; тулей.
(алтайша), дулей (монғ.) — саңырау (Л. Буд.:, I, 808).
Мен жылцыларды Есенгазыц тү л е й д і алдыцғы
жагында Жамансары, Қасцүдыц деген суларға жайып
бағамын («Маңғыстау газеті», 22. X. 1954); 2. (Шымк.,
Сайр.). Қалың ағаш. Бүрын бүл селоныц ағашы жүдэ
(ң.) т ү лей болатын (Піымк., Сайр.).
Түлейлік (Түрікм.: Красновод., Бекд.; Небид.,
Жеб.; Гур., Маң.). Құмдау, сорлы жерге шыңқан әр
түрлі шөптер.
Түлкі күйрық (Жамб., Мер.). Құмды жерге шыға-
тын, басында үлпілдегі бар өсімдік.
Түлкішек (Жамб., Тал.). Түкті құрт. Үй мацайында
түлкішек бар (Жамб., Тал.).
Түндік жақ (Алм., Талд.). Солтүстік жақ.
Түнек (Түрікм.: Мары, Тедж., Көнеүр., Красновод.)..
Жайлаудағы қой түнеп өтетін орын. Жоғалған цозыла-
рым т ү н ект е жатып цалыпты (Түрікм., Тедж.).
Түніке (Жамб.: Мер., Қор.). Қаңылтыр. Үста анау
т ү нік е жапцан үйде. Түнікеленген үйге ба-
рамыз (Жамб., Қор.).
Түп жаноз (Ақт., Жұр.). Өгіздің мойынтұрыгында-
ғы іпікі қазық.
Түрен I (Қ.-орда, Арал). Қайықтың алдыңғы жағын-
дағы қуыс орын. Т ү р е н г е кейде балыц түздайтын
түзды су цүямыз (Қ.-орда, Арал).
Түрен П 1. (Ақт., Ойыл; Қост., Жан.). Соқаның жү-
зі. Трактор бригадаларынан экелінген түрендер кө-
рік жанында үйіліп жатыр (Ақт., Ойыл); 2. (Қ.-орда,
Арал). Жеке түрен. Бір тісті соқа. Анау керінген ж е-
ке түренді мүнда алып кел (Қ.-орда, Арал).
Түрме белбеу (Түрікм.: Красновод., Ашх., Небид.,
Мары; Орын.: Ад., Бөр.; Гур., Маң.). Ұзындығы 2—Я
құлаштай жібек белбеу. Қарақалпақша — түрме белбеу
(Карак.-рус. сл., 1958). (шағат.), р (парс.) —
жібектен жасалған мата (Л. Буд., I, 389). Беліне ора-
ғаны бесцаланыц түрме б е л б е у і (Гур., Маң.).
Түртпей (Ақт., Ырғ.). Сиыр ауруы. Түртпей-
мен ауырғанда сыйырдыц саны іседі, ішіне цан тола-
ды (Ақт., Ырғ.).
Түршек (ІПымк., Мақ.). Өрік. Т ү рше к элі пісе
цойған жоц цой (ПІымк., Мақ.).
346
Түрікпен (Сем., Абай). Дүрбі, бинокль. Егізхан, т ү~
рікпеніц бар ма, анау царайған біздіц бүзау емес
пе екен? (Сем., Абай).
Түс (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Гяу„ Таш.,
Көнеүр., Тахта, Мары, Тедж., Байр.; Қ.-орда, Арал).
Нағыз. Түс мал жыйнайтын балдар екенсіціздер
(Түрікм., Ашх.).
Тұс қыну (Гур., Маң.). Түс ауу, түс қайту. Түс
цына бергенде (Гур., Маң.).
Түсқыя (Алм.: Жам., Кег.). Түс ауа, түстен кейін.
Өмірбек ертец т ү сцы я Торғайдыц бойынац ац ца-
ралы (Алм., Кег.).
Түстемді (Ақт., Ойыл). Түсі белгілі. Меніц цозыла-
рым түстемді еді, өзім барсам тауып әкелем
(Ақт., Ойыл).
Түстенелік (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.). Түс-
кітамақ. Алакезовтікіне барып, түстенелік жеп
цайталы (Түрікм., Красновод.).
Түс түйе (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Орал, Қазт.). Нар мен аруананың арасынан шыққан
асыл түйе. Тус — інген мен үлектен туған, ете күшті
түйе (Н. Ильм., Материалы..., 118). (қазақша) —
осы мағынада (Л. Буд., I, 394).
Түсу (Тау., Қош.; Жамб., Жуа.; Алм.: Кег., ІПел.;
Сем., Абай). Міну, отыру. Мен мәшінге түстім, ол
арбаға тү ст і (Тау., Қош.). Семейден машинаға түсіп
келдім (Сем., Абай).
Түсірімді (Қост,, Жан.). Түсімді, өнімді. Ац тарыны
тү сірімд і деп саламыз. Ецбекті өнімді істейтін кі-
сіні де түсірімді дейді (Ңост., Жан.).
Түте (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Байр.).
Машина жіптің ағашы (катушка). Түтелерд і бе-
ріп ойнап алдансын (Түрікм., Көнеүр.). Қарақалпақ-
ша — түте (Рус.-карак. сл., 1947).
Түтік (Жамб., Қор.; Алм., Жам.). Көрпенің шетіне
жүргізілген бір жарым елідей жиек. Тү тігін цара-
дан салсац болады (Жамб., Қор.). Керпеніц тү т іг ін
ацпен әдіптеген (Алм., Жам.).
Түтін пұд (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Ертеде үй
басына түскен салық. Т үт ін пү л барлыц жерде
бірдей емес, экімдердіц бөлуімен ғой (Қ.-орда, Арал).
Сорлы кедейлер түтін пү л салығынан талай цор-
лыц көретін (Қ-орда, Сыр.).
346
Түшпара (Алмн Жам.). Пельмен. Ертец біз түш-
пара цайнатамыз (Алм., Жам.). Қ. түшпара.
Түшімеу || түшіркенбеу (Қост., Жан.). Сүйсінбеу.
Мацаштыц істегеніне түшіркенбедім, себебі сапа-
еыз (іҚост., Жан.).
Тығынды нәрсе (Сем., Абай). Тығылған нәрсе. Біз-
дер байлардыц т ығын д ы нэрселерін көп
таптыц (Сем., Абай).
Тығырык (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр,, Шиелі).
Түйенің мұрындығына өткізген ағаш шығып кетпеу
үшін қайыстан Істеген тоқтатқыпг. Тығырық мұрын-
дьщтың екі жағына не байланады, не тесіп өткізіледі.
Т ы ғ ы р ы ц с ы з мүрындыц түрмас болар (Қ.-орда,
Арал).
Тығырьщ бөрік (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид.,
Жеб.; Гур., Маң.). Дөңгелек бөрік. Басыцнан тығ ы-
р ыц б ө р і кт і тастамайтыныц не? (Түрікм., Жеб.).
Екінші себеп, ауыл арасында босца цыдырып, басына
т ығ ырыц б өр ік киген Қылацныц ылацынан
(«Жұмысшы», 13. VII. 45)..
Тыиғыпі (Орал., Жән.). Сыртқы есікті басып тұра-
тын ағаш. Боранда т ыйғыш болмаса, есік ашыла
береді (Орал, Жән.).
Тыйқары (Қ.-орда, Арал). Негізінде, асылында, те-
гінде.
Тыйшайту (Ақт.: Ойыл, Шалң.). Тыныштандыру.
Жібекті т ыйш айт ып, жағын царыстырған екен
(Ақт., Ойыл.).
тыйы н-ж ы бы рыц бар ма? (Алм„ Кег.).
Бәтіш,
Тьщпа (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.). Бүр-
ме. Қойдың етін қатырып сақтау. Бүзып аса цоятын
т ыцпа да жоц (Түрікм., Көнеүр.).
Тылпыйып түсу (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян.,
Небид., Жеб., Ашх.). ¥щып түсу, жалп ету. Бір перге-
німде тылп ый ы п тү с т і (Түрікм. Красновод.).
Тыма 1. (Қ.-орда, Арал). Теңіздің қойнауы, қылта-
лау жерқ Желді күні цайыцты шалцып жатцан үшанға
салмай, т ы м аны цуалап жүру керек (Қ.-орда,
Арал); 2. (Шығ. Қаз., Зай.; Алм., Кег.). Тұнба, ұзап
ақпайтын су (көлемі шағын су). Т ыма — бүлац, бас-
тау тэрізді үзап ацпайды. Оныц кейде айналасы цамыс-
ты да болады (Шығ. Қаз., Зай.).
347
Тымсалы ][ тәмсілі (Жамб., Мойын.). Үлгі, мысал.
Тымсал болатын сөздер бізде аз. Әр сөзімніц т э м-
сілі, тыцлағанда осындай (Жамб., Мойын.).
Тын алу (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тахта, Ашх.,
Тедж.). Дем алу. Екі-үш күн т ын а лы п жэне шөп-
ІТГГГ
ке кетпелімін (Түрікм., Ашх.).
Тьшар (Алм., Шел.). Тұйғынның бір түрі. Бүркітші
үстап алған цүсын т ынар деп тапты (Алм.., Шел.).
“ [у болу (Сем.: Көкп., Ақс.). Жылы болу, күн
райының жақсы болуы. Көкпектіде боран соғып түрған-
да, Ацсуатта тыншу болады (Сем., Көкп.).
Тынық I (Шымк., Қызылқ.). Ту, семіз. Бізде бір т ы-
ныц сыйыр бар (Шымк., Қызылқ.).
Тынық П (Қ.-орда, Арал). Тыныққан, тың, тыныш.
Түйелері кіл (қ.) т ыныц екен (Қ.-орда, Арал).
Тыпу (Шымк., Мақт.). Қамау, қаптау. Ел бізді т ы-
пып кеп кетті (Шымк.,Мақт.).
Тырамбақ (Түркім.: Қулы., Қиян., Красновод.). Тұз
өндірісінде ұсақ тұздарды сүзіп алуға арналған құрал.
Тыран (Қ.-орда, Арал). Табан тәрізді кішкене ба-
лық, лещ. Т ы р анныц еті де экаман емес (Қ.-орда,
Арал).
Тырнауық (Қост., 06.). Қол тырма. Т ырнау ыц-
тыц екі-үш тісі сыныц екен (Қост., 06.).
Тырнаша (Қост., 06.). Үйдің шатыры.
Тырқылану (Алм.: Жам., ¥йғ.). Шашу, жомартта-
ну, мақтану, Әй, эке, онша т ыр цыланба, ертецге
ацшац цалмайды (Алм., Жам.).
Тырмақ (Жамб., Тал.). Тырнауыш, шөп машинасы-
ның тырнауышы.
Тырмату (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Тырмалау,
тырмалату. Мзшине т ы р м а ғ а ат жегіп, шабылған
шөпті тырматамыз (Қ.-орда, Арал).
Тырмауық = Тырнауық.
Тырнақ I (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид.).
Шамның пияла кигізетін жері. Шыраныц (ц.) т ы р-
н ағ ын тазалац (ТСүрікм., Красновод.).
Тырнақ II (Қ.-орда, Арал). Үйдің сыртын жаңбыр
шаймас үшін, төбеден артылта салған қамыс, қарағай,
карниз.
Тырнақ Ш (Гур., Маң.). Ердің қаптал аға
111.
Тырнақша (Орын.: Ад., Бөр.). Шамның лампа қоя
848
тын жері. Оныншы шамныц тырнацшасы ма,
цайсысы керек? (Орын., Бөр.). Қ. тырнақ I.
Тырнауық (Цел., Атб.). Тырнауыш.
Тырнаша (Қост., 06.). Үйдің шатыры. Біздіц үйдің
тырнашасын цайтадан істеу керек (Ңост., 06.).
Тырпауық || тырмауық (Қост., Жан.). Тырма. Жү-
маш тырнау ыц п ен шөпті жыйнайды (Қост.,
Жан.).
Тырыспай (Қ.-орда, Арал). Оба ауруы. Т ыры с-
пай біздіц бүл мацайда жиі болатын (Қ.-орда, Арал).
Тышқанқорлық (Қ.-орда, Арал). Тышқан қорық,
тьппқан іні. Біздіц үйдіц сар інгені байцамай т ы ш-
цанцорлыцца түсіп кетіпті (Қ.-орда, Арал).
Тышқаншық (Ақт., Ойыл). Жүгірмек (түйеде бола-
тын ауру). Сар[ы] атан т ышц аншыц болып ца-
лыпты (Ақт., Ойыл).
Тігу (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Жамб., Алм.,
Жам-), Отырғызу, салу, егу. Быйыл азғана цауын т ік-
т і к (Қ.-орда, Жам.). Ол капустаны кектемде тікт і
(Жамб„ Жам.). Бсік алдына бір түп ағаш т іккін,
апа! (Алм., Жам.),
Тізбе (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Уықтарды
шалып байлайтын жіңішке күр-
/ Тіз киім (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта., Тедж.).
Іш киім. Намаз оцыйтын сіздерге т і з киім мацүл
(Түрікм., Көнеүр.).
Тізгін тартар (Жамб., Жуа.; Алм., Талд.). Ескі
әдет-ғүрыпқа байланысты алынатын кәде. Қыздыц ту-
ғандарына т і з г і н т а р та р үшін жыйырма сом
бердім (Жамб., Жуа.)., Мен эйел аларда бір цараны
т із г ін тартарға бердім (Алм., Талд.).
Тізгін үшімен келу (Сем.: Абай, Көкп., Ақс.). Асы-
ғыс, аса тез келу. Осы хабарды естіген соц, ол т і з г ін
ү шімен к е л д і (Сем., Абай).
Тізу (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары, Таш., Көнеүр.).
Жасау. Әзір оныц планын т із іп атырмыз (Түрікм.,
Тедж.)., Түрікменше дүзмек — негізін салү (Рус.-туркм.
сл., 1956).
Тік аяқ (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары), Шәшке, шы-
наяқ. Біз бойлай т ік аяцпен ішеміз (Түрікм.,
Тедж.).
Тік бөрік'| шеркеш бөрік 1. (Түрікм.: Красновод.,
Небид., Жеб., Ашх., Таш., Тедж.). Қыздардың үкілі та-
қиясы іспеттес берік. Т ік б ө рік киген жан көр-
349
медім (Түрікм., Ашх.); 2. (Гур., Маң.). Жиегі қатырма-
лы биік бөрік.
Тік оң (Ақт., Ырғ.). Шығырды айналдыратын ағаш.
Т і к оцт ыц жоғарғы жағы темірмен бастыц ағаш-
ца (қ.) бекітіледі (Аңт., Ырғ.).
Тікен жүгері (Жамб., ПІу). Жүгерінің кішілеу кел-
ген түрі. Т ікен ж ү г е р ін і цуырғанда түгелімен
бадырап кетеді (Жамб., Шу).
Тікеш (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж., Байр.,
Мары, Ашх., Гяу.). Тандыр не таба нанға өрнек салуға
арналған, тістері сымнан жасалған дөңгелек, щетка
сияқты құрал. Сендерде т ік еш бола ма? (Түрікм.,
Кенеүр.). Ңарақалпақша — тікеш (Карак-рус. сл., 1947)
тікуч — тікеш (нан пісіруге байланысты сез)
(М. Қашқ., I, 339).
Тікпекіл (Ақт., Жүр.). Асық ойнының бір түрі.
Бала шағымызда тікпекіл ойнайтын едік (Ақт.,
Жұр.).
Тіктеу (Түрікм.: Тахта, Көнеүр., Таш., Тедж., Ма-
ры, Ашх.)., Орынша қалдыру, қалпында қалдыру. Со
кезде министр келіп, осы мектепті тіктеп кетті
(Түрікм., Тахта). Түрікменше дикелтмек — қалпына
келтіру (Рус.-туркм. сл., 1956), өзбекше тикламоц —
қалпына келтіру (Узб.-рус. сл., 1959), қарақалпақша —
тикле (Карак.-рус. сл., 1958).
Тіл ашар (Жамб.: Шу, Мер., Луг., Қор.). Балаға
тіл шығарда тез сөйлесін деп жасалатын ырым.
Тілге тиек табу (Гур., Маң.). Сөйлей білу, делелді,
мазмұнды етіп айту, тауып сөйлеу. Т іл г е т иек
т а у ы п сөйлегенге не жетсін. Ол тілг е т иек
тауып сөйлейтін кісі (Гур.,Маң.),
Тілеуші (Гур., Шев.). Қайыршы, тіленші.
Тілкем-тілкем (Гур., Маң.). Тілім-тілім, жырым-жы-
рым. Кейлегініц етегі тілке м-т ілке м (Гур., Маң.).
Қарақ.: тилким-тилким.
Тіл
ГІІ
е қармақ (Ақт., Ырғ.). Кішкене ақ балық, ала-
бұғаларды ұстайтын қармақ. Тілше цармацца
шегіртке шаншады (Ақт., Ырғ.).
Тіл[і] ауысу (Сем.; Көкп., Ақс.). Тілі өзгеру, тілі өз-
геріске ұшырау. Ол кезде меніц т іл ім ау ысып
кеткен еді, орысша араластыра сөйлейтінмін... (Сем.,
Кокп.).|
Тіні (Орал: Чап., Жымп.). Буыны, кеңілі. Оныц
тінін босатцан жацсы сөз болды (Орал, Чап.).
350
Тірек ағаш (Орын.: Ад., Бөр.). Арба қалқанын ұс-
тап тұратын төрт жағындағы қазығы.
Тіриек (Түрікм.: Ашх., Гяу., Аннау, Таш.; Тедж.,
Мары). Опиум (әпиін). Кейбіреулер т і ри е кт і бойлай
(қ.) (қ.) (Түрікм., Апіх,). Түрікменше — тиръек
(Рус.-туркм. сл., 1956); қарақалпақша — триек (Рус,-
карак. сл., 1947).
Тіркес |і тіркіс 1. (Ақт., Ырғ.; Ң.-орда: Қарм., Сыр.г
Шиелі). Ерте кезде ағаш соқаны өгіз ңамытқа (қ.) мой-
ынтұрыққа бекітетін қайыс. Тіркесті өгіз ңамыт-
ца ілеміз (Ақт., Ырғ.); 2. (Қост., Жан.). Жіңішке жұқа
тал (сірес пен кіндікті байлайтын тал). СірестІ кіндікке
байлайтын талды т ірк е с дейді (Қост., Жан.);
3. (Қост., Жан.). Қос ат жегетін арбаның жетегілің ба-
сындағы қамыт жалғайтын шынжыр. Арбанъщ тір-
кісі нашар көрінеді, үзіліп кетер ме екен? (Қост.,
Жан.).
Тіркіс кісі (Тау., Қош.). Өз айтқанынан басқаға көн-
бейтін бірбет, қайсар кісі. Кзжен бір т іркіс кіс і
емес пе? (Тау., Қош.).
Тісагаш (Алм.: Жам.; Жамб., ІПу). Бұрынғы уақыт-
тағы ағаш соқа, жабайы соқа. Бүрын кедейлер т іса-
ғ ашпен де цос айдаған (Жамб., Шу). <.
Тісқол (Қост., Жан.). Тыстық, сырттық мата.
Дүкенге біраз іищол ғана келіпті, т ісңол мата жоқ
(Қост., Жан.).
У
Уазна (Шығ. Қаз., Зай.). Бытыра мылтыққа сала-
тын дөрінің өлшеуіші. Аңшылар мылтыцтың оң-дәрі-
сін, уазнасын — бзрін алып жүреді (Шығ, Қаз.,
Зай.).
Уақай-түкей (Қост., Жан.). Уақ-гүйек. Ондай
у а қ а й~т ү к ей зцгімені ңойшы (Қост., Жан.).
Уақ жан (Алм., Жам.). ¥сақ мал. Уаңжан
соя қоюға жацсы (Алм., Жам.).
Уақиға жасау (Сем., Абай). Жағдай жасау, әрекет
ету, ретін келтіру. Сен алғаш барып кел, содан кейін
бір у ациғ а жасаймыз (Сем., Абай),
Уақ-уақ (Гур., Маң.). Уа, уа бәрекелді (сүйсіну ода-
ғайы). У а ң-у а ц, оттыц ңызуын-айі Уац-уац шіркіні
(Гур., Маң.).
Уал 1. (Оңт. Қаз., Лен.). 1. Тырма, мала (жабайы
351
қүрал). Вұрын у а лмен де егістік жерді малалай-
тын едік (Оңт. Қаз., Лен.); 2. Егін басатын құрал, тал-
дан тоқып, бір бетін жебелеп жасайтын жабайы құрал.
У ал жеціл тартады. Оны бірер көлікпен тартып, ша-
ғын егін бастырады. Осыдан бірнеше жыл бүрын кей~
біреулер ^егісті уалмен бастыратын (Оңт. Қаз.,
Лен.).
Уаста (Жамб., Жам.). Шыбық, шілік. Ол тоғайға ба~
рып, себет тоцитын у ас т а шауып әкелді (Жамб.,
Жам.).
Уат (Шымк., Сайр.). 1. Егін жабының екі жағында-
ғы топырақ үйіндісі. Су у атт т ы бүзып кетіпті
(Шымк., Сайр.); 2. Арық айналасындағы көк шөпті
жер. Колхоздан бір у ат алып, чөбін чауып алдыц
(Шымк., Сайр.).
Уату [ақшаны] (Орын.: Ад., Бөр.). Ақшаны ұсақтау
(қ.), майдалау (қ.), аЙыру (қ.).
Уәждасу (Шымк., Мақ,). Қалжыңдау. Түрлығүл
уәждасцанда да жеціліп цалады (Шымк., Мақ.).
Уәйім беріп, қайғы алу (Қ.-орда, Арал). Уайымдау,
қайғылану. Біз босца цысылып, у дйім б е ріп, цай-
ғ ы алмайыц (Қ.-орда, Арал).
Уәкістеу (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Крем жағу, бәкіс
жағу. Етігіцді уэкістеп ал (Қ.-орда, Сыр.).
Уласым (Алм., Қарат.). Туысым. Қарындастан бас-
ца у ласым жоц (Алм., Қарат.).
Улау I (Қ.-орда, Арал). Түлеу, жүні түсу.
Улау II (Шымк., Қызылқ.). Ағаш бұтағын қшо,
Алм^а] ағашын у лағамыз жоц (Шымк., Қызылқ.).
Умаш (Түрікм.: Ашх., Гяу., Мары, Тедж., Таш.).
Уыс, Бір у машца толмайтын ерігіцді цайтем (Тү-
рікм., Таш.).
Усойқы (Тау., Қош.). Дәрі орнына пайдаланылатын
талдың қабығы, ағаштың жаңқасы.. Бүл кісіге у с ой-
ц ы бер (Тау., Қош.).
Утас (Алм.: Кег„ Еңб.). Үй ақтайтын ақ балшық.
Складта у т ас бар м[а] екен? (Алм., Кег.). Дүкенші-
ден үй майлайтын у тас сатып алдым (Алм., Еңб.).
Қ.: Әк, ац балшыц.
Уық (Қост., Жан.). Арқалықтың, мәткенің үстіне
келденең салатын сырғауыл. Жылы үйдіц у ыцт а-
рын жацсы ағаштан сал (Қост., Жан.).
Уық қап (Түрікм.: Тедж., Таш., Көнеүр., Красно-
вод.). Киіз үйдің уықтары сынбас үшін арналып жасал-
352
ған киіз ңап. Бір байлам уыцца уыц цап болмай
цалды (Түрікм., Красновод.).
Уыттау (Гур., Маң.)- Аіпыту, ащылау, күшейту (на-
сыбай туралы). Темекіге тиісті күл қосып, ащы қып
уқалау, Әлім, насыбайды у ыттадыц б а? (Гур.,
Маң.)..
Уышты (Қ.-орда, Арал). Ұтымды, үтқыр.
¥
¥ғи алмау (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Үлгір-
меу, үлгіре алмау. Сырцос (қ.) болып, сабацца үғи
алмай жүр (Түрікм., Таш.).
¥ғыр (Түрікм.: Ашх„ Гяу„ Тедж., Мары, Байр.,
Таш.). Жөн, рет, орын. Әркімніц өзініц үғыры бар
ғой (Түрікм., Таш.). Түрікменше угур — бағыт, жол
(Туркм.-рус. сл., 1940). I оғур — сәтті, ретті
(М. Қашқ., I, 87).
¥жым (Сем., Абай). ¥йым. Мынау бір ү жымшы л
ел (Сем„ Абай).
Үжыра (Алм., Жам.). Жатақхана.
Үйғак, (Жамб., ІПу). Кішкене дөңгелек тікен.
¥ й ғ а ц цойдыц жүніне көп жабысады (Жамб., Шу).
¥йма (Түрікм.: Красновод., Небид., Бекд., Ашх., Ма-
ры, Таш.; Орал: Чап., Жым.; Ақт., Ыр£.). Тартпа бат-
пақ, ұйық. Мына жер ү йм[а] екен, шацца өттім
(Ақт., Ырғ.).
¥йық I (Қост., Жан.). Ми батпақ, тартпа жер.
Мүхтар, бүзауды байца, ү йыцца тусіп кетпесін
(Қост., Жан.). Айналасыныц бзрін жау цамай шыға
алмастыц у йыцца батцан тзрізденді (Б. Майл.,
ПІығ„ 3, 157).
¥йың П (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Пима.
Ашхабад мацында үйыцты цайтсін (Түрікм., Таш.).
¥йысу (Қ.-орда, Арал; Жамб.: ІПу, Мер., Луг.).
Ұйымдасу. Бүлар соғысца шейін колхоз болып ¥ й ы-
сып келген (Қ.-орда, Арал). Колхозда шабылған, шөп-
тіц есебі уацытында үйыстырылмаған («Ком.
жолы», № 57,1939). Дүрыс жабдыцтау үшін балыцшы-
ларды цыдырып жүретін дүкенді цайыц үйыс т ыр-
с ын («Екп. балық.», № 55,1932).
¥ңым-тұңымы (Алм„ Жам.). Үрім-бұтағы. Пэшис-
тер бағынбаған елді үцы м-т үцымымен цүрт-
пац болған ззлім ғой (Алм„ Жам.).
23—59
353
¥қы-тұқы (Гур., Маң.). Алқы-талқы, ұқы-тұқы, ұс-
қынсыз нәрсе.
¥лану (Түрікм.: Ашх., Небид., Тедж., Таш., Байр.,
Көнеүр., Красновод.). Қолдану. Ёрасноводск ңазаңта-
ры Ташауызға ңарағанда «ауаны» (қ.) көп ү ланб ай-
д ы (Түрікм., Ашх.). Түрікмеяше — уланмак (Рус.-
туркм. сл., 1956).
¥ласпан (Гур., Маң.). Қайықты басқарушы адам,
қайықтың бастығы.
¥лау 1. (Шымк., Сайр.). Жалғау, үластыру. Ол ал-
лг[а] ағашын үлад ы (Шымк., Сайр.); 2. Түлеу. Ба-
лапан осы куні ү лап жүр (Қ.-орда, Арал.).
¥лпақ (Орал, Қазт.). Төсекше, көрпе. Быйылғы жа-
бағыдан торт ү лпаң тіктім (Орал, Қазт.).
Ұлпатан (Қост., Жан.). Түгелімен, түбімен. Омар-
дың балалары үлпатанымен колхозда (Қост,,
Тор.).
¥лтан I (Алм., Шел.). Қима. Деңгелектің ү лт а-
нын оңдатып жатырмыз (Алм., ІПел.).
Үлтан П (Қ.-орда, Арал.). Теңіздін; түбі, табаны.
Ертеде бүл теңіздің үлтанында ел болыпты дейді
(Қ.-орда, Арал).
Үлтанды жер (Қост., Жан.). Мол шабындық жер.
Сарыңманың табаны ү лт анд ы ж е р (Қост., Жан.).
¥лтарм[а] етік (Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда: Сыр.,
Жал,). Ескі қонышқа жаңа бас салған етік. Жаңында
¥ л тарм [а] ет ік тіккізіп алдым (Орын., Бөр.). Осы
кунгі жастар үлтарм[а] етік түгіл жэй етікті де
кимейді (Қ.-орда, Сыр.).
¥л тілік (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қалыңдау етіп тіл-
ген ңауын. Жігіттерге үл тіліктен бер де, ңыз-
дарға ңыз тіліктен тіл (Қ.-орда, Жал.).
¥лу (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы., Бекд.).
Шаян. Бізден басңалар ү лу д ы жей береді ғой (Тү-
рікм., Красновод.).
Ұмпақ (Шығ. Қаз., Зай.). Майда, үсақ қүм. Алтын
үмпаңтың арасында болады (Шығ. Қаз., Зай.).
¥наш (Түрікм.: Апіх., Гяу., Таш., Көнеүр., Тедж.).
Верміишіель, (маікарюн. ¥ н а ш ң а берген пүлдан (қ.)
ңалғаны ңайда? (Түрікм., Ашх.). Түрікмөнніе — унаш
(Рус.-туркм. *сл., 1956). Қарақалтқша — үнашы
(Карак.-рус. сл., 1958). (шағат., Қазан тат.) —
ұннан жасалған көже (Л. Буд., 1,158).
¥ңгы (Қост., Жан.). Шабындық жер. Азғана шөбі-
354
мізді шауып алайыц деп ү цғ ы дан жайлауға кө-
шіп келдік (Қост., Жан.).
Ұцғыт (Гур., Маң.). Саудагер.
¥пай салу (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Пахта.). Алуды
біліп, беруді білмейтін сараң, жырынды. Аман үпай
с а л у д а н басцаға бой үрмайды (Түрікм., Таш.).
¥ра (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Мары,
Таш.). Бірден, шап беріп. ¥ р а бүйірінен цысып цал-
дым (Түрікм., Таш.).
Ұраңқай (Сем., Абай). Кішкентай үй. Олар ү рац-
цайғ а цонып шыцты (Сем., Абай). Көкбай, Ербол,
Мүца, Баймағамбет осы жайды ү р аццай деген цо-
нац үйде жатып ертемен эцгіме етіскен-ді (М. Әу., Абай
жолы, П, 27).
¥раш (Қост., Об.). Қара бидай. ¥ раштыц үны-
нан нан пісіріцдер (Қост., 06.).
¥рқы 1. (Сем., Абай). Қауын, қарбыздың дәні.
Қауынныц үрцын шацсац цандай эйбэт (Сем.,
Абай); 2. (Шығ. Қаз., Зай.). Түқымы. Әбдікэрімніц
ү рцынан бір адам да цалған жоц (Шығ. Қаз., Зай.).
¥рма (Алм., Жам.). Балшықтан қүйылған қабырға.
Кеше ү рма цүйамын деп шаршап цалдым (Алм.,
Жам.).
¥рма сез (Алм., Шел.). Қалай болса, солай айтыла
салған сөз. Ацылбек ү рма с өз д і адам (Алм.,
Шел.).
Үрпақ 1. (ПІымк., Сайр.). Жүқа нанға себілетін үн.
Сыпыраныц түбінде үрпац бар (Шымк., Сайр.);
2. (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Кебек. ¥нныц үрпатын
жеген мал тез оцалады (Қ.-орда, Сыр.).
¥рт (Жамб., Шу.). Дөрекі. Біреу жатыц, біреу ү рт
сейлейді (Жамб., Шу.) 4
Ұршық (Жамб.: Шу, Мойын.). Шөп машинасында-
ғы шалғының басы, соны бекітетін жері.
¥ры-бөріге алу (Гур., Маң.). Таңырқау, ерсі көру.
Бәріцніц бірдей ү р ы-б өріг е алып жатцандарыц
немене? (Гур., Маң.).
¥рық I (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тахта). Қамыстың
жіңіпікерек түрі, құрақ,
¥рық П 1. (Алм., Кег.). Ағаштың бүршігі. Мына
сойылдыц ү рығ ын цабығымен цоса жонғын/ (Алм.
Кег.); 2. (Алм., Шел.). Түңым., ¥ р ы ц алу үшін елу
шамалы аналыц ешкі бөліп цойдыц (Алм., Шел.);
3. (Алм., Жам.). Ру. Қай үрыцтансыц, экем?
(Алм., Жам.).
355
Ұрық-шәрпі (Тау., Қош.). Туған-туысқаны, үрім-бұ-
тағы. Олар ү р ы ц-ш эрпімен жацсы кісілер (Тау.,
Ңош.).
Ұрымтал (Сем., ІПүб.). Жақын, жуық, таяу. Біздіц
Колхоз Қарцаралыға царай ү рымта л түрады
(Сем., Шұб.).
Үрынкезек (Қост., Жан.). Немқұрайды. Сендердіц
үрынкезектігіц жетті ғой, бар жүмысца! Взрі
бір түцымнан болған соц үрынкезек те болады
(Қоет., Жан.).
Ұрыстыру (Түрікм.: Таш., Тедж., Көнеүр., Тахта).
Салыстыру. Өткен жылмен ұрыстырғанда
быйыл сабацца тацылдау (Түрікм., Тедж.).
¥сақ жан (Алм.: Талд., Гв.). Қой-ешкі, үсақ мал.
Бір сыйырдан басца, бізде ү с ац жан жоц (Алм.,
Гв.). Мейманға соятын ү сац жанымыз болмай
түр (Алм., Гв.).
Үетаған (Жамб., Мер.; Шымк., Сайр.). Ет тураған-
да қонағы қарап отырмас үпгін берілген кесек ет, Мей-
манға ү с т а ғ ан беріп цой (Жамб., Мер.). Мейманға
алдымен ұстаған беру — біздіц жацтыц салты
(Шымк., Сайр.).
Ұстағь
Балыц ү
ІН
I (Қост., Жан.).
Балық ұстайтын ау.
ст ағ ыш т ы алып жүр, балыц аулаймыз
(Қост., Жан.).
Ұстағьпп П (ІПымк., Сайр.). Тұтқа. Есік ү ст ағыш
арцылы жабылады (Шымк., Сайр.).
Ұстан (Жамб., Тал.). Тіреу.. ¥ с т а н жуан болма-
са тамға цауыпты болады (Жамб., Тал.).
¥стын (Қ.-орда: Шиелі., Қарм.; Шымк., Сайр.;
Жамб., Жуа). Тіреу. Бүрын кедейдіц жаман үйінде цы-
рыц үст ын болушы еді, осы күнде үйді ү стын-
сыз-ац салатын болыпты (Қ.-орда, Сыр.). Тіреулі ед
ел сарайға бес жүз ү ст ын, салмағы шытырлатты
осы цүстыц (Рүст., Даст., 85).
Ұсынақты (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). Іскер, шебер. Жацай ү с ынацт ы жігіт (Тү-
рікм., Красновод.). Қолы боста эр нэрсені істей салатын
¥ с ынацты Кэлен... эйеліне етік тігіп жатыр еді
(Ә, Нұрп., Қан мен тер, 182). Түрікменше усуллы —
қабілетті, іскер (Туркм.-рус.., сл«, 1940).
¥сынақтылық (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ПІиелі). Жинақ-
тылық, шеберлік. Балаларды үсынацылыцца
үйрету — жуғалімдердіц негізгі міндетініц бірі (Қ.-ор-
да, Қарм.).
356
Ұсыныс (Қ.-орда, Арал). Қайырым, қатынас, аралас.
Бір үйде дегеніц болмаса, біріне бірініц ү сыныс ы
жоц (Қ.-орда, Арал).
Ұтықты (Гур., Маң.). ¥тымды, орамды. ¥ т ы ц т ы
сөз (Гур., Маң.).,
¥тыр (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Қисын, рет, жөн.
Мэмбет сөздіц үт ырын тауып сөйлейтін адам
(Қ.-орда, Арал). Өстіп ззілдеп отырып, ү т ырын
тауып, Скориковтыц әскери білімін де байцап өтті
(Ә. Нүрп., Күт. күн., 93).
Үтырласып сөйлесу (Қ.-орда: .Сыр., Қарм., Жал.;
Ақт., Ырғ.). Кезектесіп сөйлесу. Кешегі жыйналыста
үтырласып сөйлесу деген болмады (Қ.-орда,
Қарм.), Өй, царацтарым, үтыр ласып сөйлесіц-
д е р! (Ақт., ЬІрғ.).
Ұтырлы (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.).
Қолайлы, ыңғайлы. Шығырды пайдаланатын колхоз-
дарда үтыр лы жер аз (Ақт., Ырғ.). Бірац штабта
әскерлер цимылын басцару, цолда бар тыц күштерді
реттеп, ү тыр лы, үрымтал жерінде үрысца салып
отырып... (Ә. Нүрп., Курлян., 93). Сырдыц бойы толған
үтыр лы жер, куріш егуге өте цолайлы (Қ.-орда,
Сыр.).
¥тыры (Орын.: Ад., Бөрте). Ыңғайы, реті. ¥ т ы-
р ы келген жерде ел аралап цалу керек. Быйыл жыл
үтыр лы болмай түр (Орын., Ад.).
Ұтыстыру (Қост.: Жан., Тор.). Шағыстыру, айдап
салу. ¥тыстырсам деп төбелестіріп ал (Қост.,
Жан.). Біздіц колхозда үтыстыратын адам жоц
(Қост., Тор.).
¥шан I (Қ.-орда, Арал.). Алыс, шексіз. Шөмейке
(қ.) июлъден бастап ү шанғ а кетеді (Қ.-орда, Арал.).
¥шан II (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Қулы.,
6 көл.). Желкенді қайықтың үлкен түрі (баркас). Қара-
қалпақша —ушан (Карак.-рус. сл., 1958). жел-
кенді қайық (М. Қашқ., I, 144) (шағат., бүхар-
ша) — кеме, пароход (Л. Буд., 1,116).
¥шпа I (Түрікм,: Красновод., Небид., Ашх., Гяу.,
Мары; Орал: Чап., Жым.; Гур., Маң.). Таудың ең биік
жері шың, қүз. Жерлерінде ү шпас ы көп таулар
көп болар? (Түрікм., Ашх.). Біздіц жацта үясын у ш~
паға салатын цүстар көп (Орал, Чап.). Осы мацда
Шерғаладан биік үшпа жоц, Суы болса тусіп өлей-
ін, ү шпа болса үшып өлейін (экс.).
357
¥
III
бір
іа П (Сем., Абай). Жүйрік, шапқыш ат. Мынау
¥ ш п [а] ат (Сем„ Абай).
Үнша Ш (Жамб., Шу; Алм., Талд.). Қой, ешкі ау-
руы. ¥ шпа болған ұсац жанныц бауыры іседі
(Жамб,, Шу). Қойымыз үшпаменен елген емес
(Алм., Талд,).
Үшпалы (Қ.-орда, Арал). Жалған, үстірт, ¥ ш п а-
л ы сөйлеу (үшцары, үстірт сөйлеу). Сен үшпа лы
сейлейсін (Гур., Маң,). ¥ шпа лы сездіц цүйрығы
бір түтам (Қ,-орда, Арал).
Ұшпүттау (Жамб.: ПІу, Қор„ Мер.). Шідерлеу.
Биені ү шпү тт а п цойған, алысца үзап кете алмай-
ды (Жамб., Шу).
Ұштап (Түрікм.: Красновод.; Ашх., Мары, Таіп.;
Гур., Маң.). Атлас, жібек матаның бір түрі.. Магазин-
ге үштаи түсіп атыр (Түрікм., Мары). ¥ ш т а п-
тыц кидіц кейлек бес кезінен. Қарасам, адамзаттыц
аруысыц, Сүццардай дөцгеленген екі кезіц (Қашаған
ақын).
Ү
Үбі (Түрікм.: Красновод., Небид.; Ашх., Таш.,
Тедж.). Мал-мүлік, дүние. Үб ілі байлардан да кер-
ген цайыр шамалы (Түрікм., Таш.).
Үбіжік (Қ.-орда: Арал, Қарм., Сыр.). Кескінсіз, қү-
быжық. Түсіне царасац үсцынсыз, ү біжік сияцты
(Қ.-орда, Арал), Жолдасыцды ү біжік цылып кер-
еетсе де иланба (Қ.-орда, Қарм,).
Үгіту || үкіту (Түрікм.: Красновод., Ашх., ’ Таш.,
Мары.). Салу, тығу. Маған да берсәне, цалтаца үкіт е
бергенше (Түрікм., Ашх.),, Вір килоныц орнына 800
грамнан үкітіп жатты («Жұмысшы», 3, IX. 39).
Дүкен, кецселердіц мүліктерін цоржын-цоржынға
ү гітт і де, цүм ішіне жортып отырды (Ғ. Сл., Дөң
ас., 275).
Үдек (Гур., Маң.). Қүм арасында кездесетін қатты
жер.
Үдір (Алм., Кег.), Қыңыр. Оныц мінезі үд і р, айт-
цанға кенбейді (Алм., Кег.).
Үдіреу (Гур., Маң.). Өсіп-өну, көбею, таралу. Адай
ішіндегі ец ү д і ре г ен түцым — біз (Гур., Маң.).
358
Жаралғалы жан болып, үдірегелі сан болып
(Аралбай).
Үдірісу (Сем.: Көкп., Ақс.). Тосыраю, томсыраю.
Біз бір-бірімізді жацсы танымағандыцтан, үдірісіп-
үдірісіп үзац отырдыц (Сем., Көкп.).
Үзбен (Ақт., Ойыл; Қ.-орда: Қарм., Сыр., Жал.).
Кеспе көже. Мына цонацца жацсылап түрып сүт ца-
тып ү з б ен жасап бер (Аңт., Ойыл.). Ет аз болған-
дыцтан ү збен жасап отырмын (Қ.-орда, Жал.).
Үздікпеу (Түрікм.: Красновод., Бекд., Жеб., Ашх.).
Үздіксіз. Николай заманында үздікпейтін сорға
кездеспеді ме? (Түрікм., Бекд.), Газетті үздікпей
алып түру үшін, бір жылға толыц жазылыцдар! («Жү-
мысшы», 18. X. 53).
Үзүрлеу (Шымк., Мақт.). Талғау. Тамацты ү зү р-
леп ішпесем болмайды (ІПымк., Мақт.).
Үзік-созық (Қ.-орда, Арал). Үздік-создың. Бес-алты
цара табады, соны ү з і к-с о з ы ц т ы жейді (Қ.-орда,
Арал).
V Үзім (Түрікм.: Красновод., Ашх., Гяу., Таш., Көне-
үр., Мары., Байр., Тедж.; Сем., Абай; Шыг. Қаз., Зай.).
Жүзім. Бізіц жацта ү зім басца көкке (қ.) царағанда
жацсы шығады (Түрікм., Апгх.). Үзім, капуста егістері-
нен биыл мол өнім алды («Жүмысшы», 20. VIII. 49).
Түрікменше — үзім (Рус.-түркм. сл., 1956), ихнш — жү-
зім (СС, 260).
Үзістіру (Гур., Маң.). Үзілген жіпті жалғастыру,
байластыру. Жіпті үзістіріп жібер (Гур., Маң.).
Үйг[е]іс (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Мары; Ң.-орда, Арал). Түрмеге түсу. Колхоз пүлын
(қ.) үйтіп (қ.) цойып, үйге түскен (Түрікм.,
Тедж.)^
Үйге іс (Түрікм.: Тапі., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр.). Үй жүмысы. Ү й г е іс т і орындадыц ба?
(Түрікм., Тедж.).
Үйез (Ақт., Тем.). Сиыр иірілген жердің тезегі.
Үй жыю (Сем.: Көкп., Ақс.). Үй сал^, үй соғу.
Баймүцыш цүрылыстыц басында үй жыйып жүр
(Сем., Көкп.).
Үйлесемісің (Сем.: Абай, Көкп., Аңс.). Келісемісің.
Біз осылай ойлаймыз, сен үйлесемісіц? (Сем.,
Абай)ч
Үймек 1. (Алм., Кег.). Үйінді шөп. Колхоз көп ү й-
м ек дайындады (Алм., Кег.); 2. (ПІымк., Сайр.). Қы-
359
зылшаның үйіндісі., Лэбілеменіц (қ.) екі ү й ме г і
бір машина шығады (Шымк., Сайр.).
Үймекчі (Алм., ¥йғ.). Шөп үйетін адам.
Үйрек балық (Түрікм.: Ңиян., (Қулы, Бекд., Красно-
вод.). Балыдтың бір түрі.
Үйреніс (Түрікм.: Ашх„ Гяу., Аннау., Тедж., Байр.,
Мары). Үйренген, таныс. Қанша дегенмен сен бізге
үйреніссін ғой (Түрікм., Ашх.).
Үйсының (Қост., Жан.). Әйелі өлген кісі. Мен цы-
зымды үйсыныцца бергенім жоц, берсем бойдацца
бердім (Қост., Жан.).
Үйтас (Ақт., Ойыл). Балшықтан іқүйылған өртел-
меген кірпіш. Ү й т а с цүйып біттіцдер ме, барлығы
цанша болды? (Ақт., Ойыл).
Үйткеу (Түрікм.: Апіх., Гяу., Тедж., Мары, Таш.,
Көнеүр.), Өзгеру. Ауа райы тағы ү йт к е д і (Түрікм.,
Аш.). Түрікменше — үйтгемек (Туркм.-рус. сл., 1940).
Үй тігер бәйгі (Түрікм.: Таіп., Көнеүр., Тедж.). Той
не ас беру кезінде тойға арналнан үйлерді тігіп болған-
ша жүргізілетін ат жарыс (20 шақырым жердіеін жібе-
раледі). Үй тіг ер б эйгіг е атты жаратпай-ац цоса
береді (Түрікм., Көнеүр.).
Үйтіп ңою (Түрікм.: Мары, Тедж., Көнеүр., Таш.,
Тахта). Жеп қою, талан-таражға салу. Басы кірсе бол-
ды, үйдіц мулкін үйтіп цояды (ТүрІкм., Тедж.).
Ү±пік (Қ.-орда, Арал). Қабадан аудың (қ.) балык
кіру үпгін жаоаған ңуыстары. Бір цабаданныц екі ба-
сында үш-үштен алт[ы] үйшігі болады (Қ.-орда, Арал).
Үйшімек (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж., Мары,
Байр.). ПІомеле. Қарақалпақпіа — үйшік (Рус.-карак.
сл., 1947).
Үйірмекіл (Жамб., Шу). Асық ойынының бір түрі.
Үйірмекіл ойынында алып соццан асыцтыц алшы, шігі
түскенін ғана алып тэйке, бүк түскенін цайт[а] алып
соғады (Жамб., Шу).
Үйірім (Қ.-орда, Арал), Тон. Бір үйірім бала біз-
діц үй жацта кептер үшырып жүр (Қ.-орда, Арал).
Үкі 1. (Гур.: Тең., Маң.; Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал.).
Қысга мұзды ойып ау салатын жер. Ү к і сүзіп жар
басында отырған (Қ.орда, Аріал). 5—6 жігіт, болат сүй-
менмен көкше мүзға царш-царш үрып үкі оюға кіріс-
ті (Ә. Сәрс., Толқ. туғ., 37). Балыцшылар бірнеше жер-
ден мүзды ойып ү кі жасайды. Ү кіге салған ау пра-
гон арцылы өткізіліп цүрылды. Бүгін ол үкі сүзіп көп
балыц алыпты (Гур., Тең.); 2. (Гур., Міаң.). Итбалық-
360
тьщ іні, мүзды текші сыртк}а шығатын орны. Итбалыц
мүзды тесіп ү к і жасайды. Егер үкісіне кіріп кет-
се, үстатпайды (Гур., Маң.).
Үк[і|аяқ (Қост., Жан.). Үкінің аяғынан жасалған
әшекей. Үкіаяқты бесіктіц арцалығына байла
(Ңост., Жан.).
Үкі-түкі (Ақт., Шал!Қ.). Жалба-жұлба. Ол ецбеккүн-
ді көп алса да, кёлістіре алмайды, үсті-басы үкі-тү к і
болып жүреді (Ақт., Шалқ.).
Үлеу (Сем., Абай). Карганы үлестіру, тарату. Ал,
цартацды ү л е (Сем., Абай).
Үлпәт (Қ.-юрда: Сыр., Жал.). 30—40 жігіт бірлесіп
уәде 'байлап, бірін-ібіріі шаңырып қонақ болу. Ү л п э т
цыста, жүмыстыц азайған кезінде болады (Қ.-орда,
Сыр.).
Үлдетке бару (Шымк., Сайр.). Қонақіщ бару. Біз
кеше ү лп ет к е б арып келдік (Шымк., Сайр.).
Үлпетті (Шымк., Сайр.). Құрметгі, сыйлы. Жүмыс-
ты жүдә жацсы істеген кісі ү лп ет т і болады (ПІымк.,
Сайр.).
Үмбеті келу (Қ.-орда, Арал). Үкімі жүру, қ,үзыры
жету. Ол кезде әркім өзініц ү мб ет і ке л г ен жерге
кетеді (Қ.ч>рда, Аріал).
Үме (Ақт.: Қараб., Темір.; Қ.-орда, Арал; Қост.,
Жан.). Асар, көмек. Егіс уацытында цаладан ү ме г е
көп адам келеді (Ақт., Қараб.). Жыйналып, цоғамда-
сып біреуге жэрдем етсек, ү ме дейміз (Ақт., Тем.).
Осы отырған барлығыц үмеге шығыцдар (Ақт.,.
Ырғ.). 6-ағүс күні бір цой сойып, Ілияс үйін цалап бітіру
үшін ү ме жасады (Қост., Жан.). Шөп шапцам жоц өзі-
ме. Өткіздім байдыц ү ме с ін. — Әй, Мырцымбай цай~
тейін Бай деумен-ац жүдейсіц (Б. Майл., Шығ. I,.
1960, 311).
Үндес (Жамб., Шу). Сырлас. Сол отырғандардыц бэ-
рідеүнд ес адамдар (Жамб., ІПу).
Үн салу (Сем., Абай), Дауыстау. Суыц хабарды есті-
генде, атай ү н са лып жылады (Оем., Абай).
' Үңірек (Гур., Маң.). Іш ауруы. Ү цірек болған
адамдай мелет-мелет далаға жүгіре беретініц не? (Гур.,
Маң.).
Үңіті (Алм., Кег.). Жолы, жайы. Мен бүл жердіц
ү цітін білемін (Алм., Кег.).
Үпелек (Ақт., Ырғ.). Қамыстың үлігілдек басы. Қа~
мыстыц үпелегі майда, жүмсац болады (Ақт., Ырғ.).
861
Үпті (Алои., Еңб.). Мүлікті, жаоаулы. Үйіне кіріп ба-
рып едім, өте у п т [і] адам екен (Алм„ Еңб.).
Үпік-тапық (Гур„ Маң.). Жетімсіз, жетөр-жетпес.
Өаі үпі к-т апыц нэрсені цайсыца жеткізейін? (Гур„
Маң.).
Үпілмәлік (Алм., Шел.). Салалы, ірі жапырақты,
шоқ гүлді жылы жерде өсетіп «юөп жылдық өсімдік.
Үпілмәлік дәнінен май алынады.
Үпіру (Гур., Маң.). Үрлеу, үргілеу. Итбалыцты соя
алмай, Жалцаулыцты жоя алмай, Қолды ү піріп түр-
сацыз, Жарамайды оныцыз (Сәттігұл).
Үр (Түрікм.; Краісновод., Нежд., Жеб., Ашх., Тедж.,
Таш.) Торап. Орынбор шойын жолдыц ү рі екен (Тү-
рікм., Таш.).
Үргеніш жүгері (Қ.-орда, Сыр., Жал.). Үсақ ақ жү-
гері. Бүл ү рг еніш жүгерініц өнімі мол, бірац өте
үсац (Қ.-орда, Сыр.).
Үрдесін (Шығ. Қаз., Зай.). Қардың тау болып үйілуі.
Быйыл цыс ү рд е с ін цатты болды (Шығ. Қаз., Зай.).
Үрдіс I (Түрікм.: Көнеүр., Тапі., Тахта.; Қаракал-
пақ қазақтарында; Аңт.: Қараб., Ырғ.; Қ.-орда, Арал).
Әдет, дәстүр. Елдіц ү р дісі солай болғансын, не дейміз
(Түрікм., Таш.). Қарақалпақпіа — урдис (Карак.-рус.
сл„ 1958). Бүл елдіц ү рд іс інд е жоц нэрсе, сіздіц ел~
діц үрдісінде болуы мүмкін (Ақт„ Қараб.). Осыныц
өзі бір тарап кеткен үрд іс екен (Қ.^орда, Арал). Бидай
егу бүл елдіц бүрын үрдісінде жоц (Ақт„ Ырғ.).
Бейбітшілікті сацтау халыцтардыц ү рд іс ін е айналу-
да (Ақт„ Ырғ.). Арбаны лекерлеуде цолым үрд іс цыл*
маған цүралмен істей алмаймын (Қ.-орда, Арал).
Үрдіс П (Жамб„ Мойын.). Ылғи, үдайы. Екі күн
үрдіс жиде цырыцсацдар цораға жетіп цалар (Жамб„
Мойын.).
Үреген (Гур„ Маң.). Үргіш, көп үретін. Байлаулы
ит ү р е г ен, байлаулы өгіз сүзеген (маіқал).
Үрелеу (Тау„ Қош.). Берекесі юету, бұзылу. Патша
үкіметі ел арасын жиі-жиі үрелеп түрушы еді (Тау„
Қош.).
---Үресін қар (Қоет., Жан.; Алм., Қарат.). Күртік ңар.
Қыстыгүні борандарда ү р ес ін ца р түрып цалады
(Қост., Жан.). Былтыр өмірде болмаған үресін жау~
ды (Алм„ Қарат.).
Үркін I! үргін (Ақт„ Ырғ.). Бүліншілік, сүргін, қор-
ңыиыш. Жау тыныш жатцан халыцты үрк ін г е
үшырататын (Ақт„ Ырғ.). Бірац облысца жаца келіп,
362
жағдайды білмей, ү ркінд і күдік сепкен кісі болу
ыцғайсыз да көрінер деді де, бір-ац цана байлау айтты
(М. Әуез., Өс. өр., 90).
Үркін-қорқын (Қ.-орда, Арал). Үркініпі-қорқы-
ныш. Қайдам, ү ркі н-ц о рц ын жоц, жайма-шуац
(Қ.-орда, Арал).
Үркіншілік (Ақт., Ырғ.). Бүліншілік, жаугершілік.
Вүрынғы уацытта ү ркінші лік көп болатын (Ақт.,
ЬІрғ.).
Үрлік (Алм.: Кег., Қарат; Орын.: Ад., Бер.; К}ост.,
06.). Үй төбесіне салатьш жуан ағаш. Тоғайдан ү рлік
үшін ағаш кестік (Алм., Қарат.). Үйдіц үр лігі де, сай-
ғауы да жеткілікті. Мынау ағаштан кессе үрлік бо-
лады, сайғау да болады (Орын., Бөр.). Үйдіц үрлігі
жіцішк[е] екен (Ңост., Об.),
Үрлік |! өрлік (Қ.-юрда: Сыр., Жал., Қарм.). Мәтке
(қ.) ;арқалыіқ, үй тебесіне салатын жуан ағаш. Салынып
жатцан үйімніц ү рлігі болмай отыр (Қ.-орда, Сыр.).
Үрмет (Алм., Кег.). Қүрмет. Біз эрцашан да колхоз
бастығын ү рметт ейміз (Алм., Кег.).
Үрпек (Гур., Маң.). Бұталы, шөбі қалың өскен дөң
жер. Қоян ү рп ект і сағалайды (Гур., Маң.).
Үрпектастан (Алм., Талд.). Күн піықласт^и.
Үрту (Гур., Маң.). Үяліпақ. Үрту мінезді тастау
керек (Гур., Маң.).
Үрімдей турау (Қ.-орда, Арал). Ұсақтап турау.
Үрімнар (Жамб., Мойын.). Көріктің ауаы. Темірді
ү рімпа р аузына цой (Жамб,, Мойын.).
Үсешшк (Түрікм.: Красновод., Нежд., Ашх., Таш.,
Мары; Гур., Маң.). Балға, біз, т. б, құралдар салатын
тері не киізден тігілген ъідыс. Ү с енш ікт іц ішіндегі
бізді алып бер (Гур., Маң.).
Үскі біз (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қулы, Жеб.,
Ашх.; Жамб,. Шу). Біздің үлкен, жуан түрі. Мынаған
үс к і біз керек цой, шырағым-ау! (Түрікм., Бекд.).
Уско—үлкен біз (Н, Ильм. Материалы.., 79)
(қазақіпа) — үлжен біздің бір түрі (Л. Буд., I, 136).
Үскідей (Ңост., Жан.). Тете, тік, тура. Мынау цара
жол бгздіц колхозға ү с к і д ей тартытг баратын жол
(Қост., Жан.).
Үспе (Гур. Маң.). Көзі бітеліп қалган құдық. Қара-
үлек бір үспесі көп жер (Гур., Маң.).
Үсте су (Ң.-орда: Қарм., Сыр., Шиелі, Арал; Ақт.,
Ырғ.). Егіске берілетін екінші су. Орац су, үсте су
берілетін уацыт бола цойған жоц (Қ.-юрда, Ңарм.). Га-
363
іМі
рыныц ү сте с у ын беріп болып үйге цайттым (Қ.-ор-
да, Арал). Ү сте судыц тарыға пайдасы көп (Ақт.,
Ырғ.).
Үсті (Түрікм.: Красноівод., Ашх., Небид., Тедж.,
Байр.). Басы. Колхоз бастыц егістік ү с т ін д е жүрген
болар (Түрікм., Тедж.). Бригаданыц ү ст іне барайыц
(«Жұмысшы», 8. XI. 40).
Үстін (Жамб., Ов.). Тіреу. Үй төбесіндегі ағаш на-
шар болғандыцтан ү ст ін цойдыц (Жамб., Св.).
Үстін ашу (Түрікм.: Краіановоід., Бекд., Қиян., Ашх.,
Таш., Көнеүр.). Бетін ашу, әшкерелеу. Кэтеден болған
зат шығар, ү ст ін ашпа й-а ц цойыц? (Түрікм., Кө-
неүр.). Талцыға шығып сөйлеген адам кемшіліктіц
ү с т ін ашты («Қарабүғаз кел жұмысшысы»,
15. VI. 37). Түрікменше — үстуни ачман (Рус.-түркм.
сл., 1956).
Үстірік (Алм., Кег.). Қалыптың үстінен басына та-
ман қоятын қосымша ағаш. Мына кебағаштыц (қ.)
ү с т ірі г і бар ма? (Алм., Кег.). қ. мүрынша.
Үтір (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Реті, жөні. Бул бір
утірі келген шаруа болды (Қ.-орда, Қарм.).
Үш (Қ.-орда, Арал). Кимешектің сыртынан тарта-
тын аң шүберек. Ү шініц етегі жерге тиіп жүр (Қ.-ор-
да, Арал).
Үшақа I (Қ.чурда, Арал). Айылбас, белбеудің тұтқа-
сы. Оныц белбеуініц үшацасы сынып цалыпты
(Қ.-орда, Арал).
Үшақа П (Шығ. Қаз.: Зай., Күр.). Үш тармақты
ағаш айыр. Ү шац амен шөп жыйып жүр (Шығ.
Қаз., Зай.).
Үш ана (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Небид., Тедж.,
Ашх.). Үш жүз. Қаратаудыц басына ү ш ананыц
баласы цосылыпты (Түрікм., Тахта.).
Үшек (Түрікм.: Таш., Тахта, Көнеүр.). Үйдің сырт-
қы төбесі. Жайдыц (қ.) үше гіне шөп үймецдер (Тү-
рікм., Көнеүр.). Қарақалпақша — үшек (Карак.-рус.
сл., 1958). Очук — крыша (С. Мал., ПДП, 66).
Үшем (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Орал, Жән.; Ақт., Ырғ.; Шымк., Сайр.). Қой, ешкінің
үш қозы табуы. Түрікменше — үчем (Туркм.-рус. сл.,
1940). Акін — едеу (С. Мал., ПДП, 363).
Үшкіл (Орын.: Ад., Бөр.). Мәсінің сірісі. Мэсімніц
үшкілі жыртылып еді, үшкіл салып берсеціз екен
деп келіпті маған (Орын., Ад.).
йр жапырақ (Түрікм.: Бекд., Красновод., Не-
III
364
бид., Тедж.). Көлемі шағын, сүйірлеу тілімдері бар, тез
қурайтын жапырақ.
Үшқабат (Жамб., Шу). Фанеріа. Үшцабаттыц
үш-төртеуін чегелесек жетеді (Жамб., Шу),
Үшқат 1. (Қ.орда: Сыр., Жал.). Фаиера. Бүл күнде
магазинге ү шцат дегенніц түсуі өте сирек (Қ.^орда,
Жал.); 2. Үпіқат || үшқат (Жамб., Мер.). Қабығы үш-
терт қабат мықты ағаш. У шцаттан ілгеріде садацца
оц жасаған (Жамб., Шу). Ү шцат августыц аяғында
пысады (Сем., Үріж.).
Үштабан (Жамб,, Тал.). Асық ойыыының түрі. Дүй-
сен мен Қасым үштабан ойнап жатыр (Жамб., Тал.).
X
Хабар қою (Қ.-орда, Арал). Хабарлау. Тиісті жерге
хаб ар цойып, шара цүлдан деп едім (Қ.-орда,
Арал).
Хайыл (Қ.-орда, Арал). Риза. 200 сом беріп едім, ол
хайыл болмады, 300 сом сүрады (Қ.-орда, Арал).
Халді жату (Тау., Қош.). Түрмысты, халді түру.
Біздіц ол чал халд і жатады (Тау., Қош.).
Хам (Қ.-орда: Жал., Қарм.; Жаімб., Тал.; ІПьшк.,
Ленг.). Шикі, піапеті, жетілмеген. Қауын жетілмеген
хам екен. Хам царбызды жеуге болмайды, ішті
ауыртады (К.-орда, Жал.). Біздіц цауын әлі ха м.
Егер дарбыз хам болса, балалардыц ішін ауыртады
(Жамб., Тал.).
Хаді (Гур., Маң.). Шама, ол. Оныц хэд інен асты,
хзді келмейді, Әркім жүмысты хэд іне царай істейді
(Гур., Маң.).
ч
Чабақ I (Жамб., Шу). Дөңгелектің күлшегі мен шен-
темір арасындағы тіреуіш ағаштар. Бір-екі-үш чабац
жасап жібер (Жамб., Шу). Қарағаңды облысының Шет
ауданында бацай, Ақгебе облысында кегей сөзі ңолда-
кылады.
Чабақ П (Жамб., Шу). Арқалық, бел ағаштың үсті-
не салатын үсақ ағшптар. Ч абацц а лайыц ағаш та-
былмады (Жамб., Шу). Қ. ПІабіаіқ.
Чағырлау (Жамб., Шу). Тасты жер, шағыр.
366
Чай чөп (Жамб., Шу). Тауға шығатын шөп. Ч ай
чөпт іц түбін цайнатып чай етіп пайдаланады
(Жамб., Шу).
Чақ (Жіамб., Шу). Аз. Бзрін бірдей айтуға уацыт
чац болып түр (Жамб., Шу).
Чақа I (Жаіміб., Шу; Алм., Кег.). Шелек. Е к і ча-
ц а суды көтеріп келді (Жамб., Шу).
Чақа П (Алм., Шел.). Сәби. Ей, мына чаца немец
өз балац ба? (Алм., Шел.).
Чақпағын чағу (Алм.: Еңб., Шел.). Күн жарқыл-
дау, найзағай ойнау. Бүлтты күндері нажағай чац па-
ғын чағ ады (Алм., Шел.). Челадырға кіргенде күн
чацпағын чағып түрды (Алм., Ең.).
Чаң-чалекей болу (Алм., ¥йғ.). Тас-талңан болып
ашулану. Ч а ц-ч а лекей болып не болды саған?
(Алм., ¥йғ.).
Чаң-чүқ (Жамб., Шу). Күлдіргі, әзіл сез. Балцыбек
ацын ч а ц-ч үцы өлецдерді кеп жазған (Жамб., Шу).
Ч а ц-ч үцпен цыз жауап цайырмай кеткен екен
(Жамб., Шу).
Чақылдақ (Алм., Кег.). Торғайларды егіннен үркі-
ту үшін жасалған қүрал. Ч а ц ы л д а ғ ы н, цағысып,
Аспандағы цүдайдыц Торғайымен үрысцан (Алм.,
Кег.).
Чалаң (Алм., Шел.), Ала-құла. Быйыл жердіц чебі
чалац боп цалды (Алм., Шел.).
Чал жейде (Жаміб., Шу). Еркектер киетін ұзын көй-
лек. Қ. цаптал жейде.
Чалша (Жамб., Жам.). Алаша, Ч алша зрбір үйде
болады (Жамб., Жам.).
Чамғыр |! чаңбыр (Алм., ¥йғ.). Редиска.
Чанда (Алэд.: Кег., ¥йғ.; Жамб., Ңорд.). Ілуде, аи-
да- санда. Елікті чанда бір көріп цаламыз (Алм., Кег.).
Чанда біреу — адда-кзаеда Өіреу. Чанд а біреу бс{л]-
маса бүрын егін айдамайтын (Жамб., Қор.). Чанда біреу
орньЕна Батыста шығайда біреу, шыған тоғайда біреу
болып айтылады. Қ. Шанда,
Чанда-чанда (Жам., Қорд.). Анда-санда. Чанда-
чанда бо[л]маса үйге ешкім ке[л]мейді (Жамб., Қорд.).
Чапжа 1. (Алім.: Гв., Кег., Еңб., Шел.). Үйдің төбе-
сіне салатын жіңішке ағаш, шабақ. Бөрене осал болса
да чанжа мыцты (Алім., Гв.). Там салынып болды*
бірац чанжасы жоц (Алм., Гв.); 2. (Алм., Кег.).
Жіңішкелеу болып өокен ұзын ағаш. Ч а н ж а экеліп
366
радионыц антеннасын орнататын ағаш жасамасам бол-
мас (Алм., Кег.).
Чану (Алм., ¥йғ.). Мазалау, тыныштық бермеу, қыс-
паққа алу. Сен мені неге чаныйс ыц? (Алм., ¥йт.).
Чаңбыр (Алм., Кег.). Редиска, Вазарда чацбы р
сатып отырсам, балам артымнан жетіп кепті (Алм.,
Кег.).
Чапталау (Алм., Шел.). Іліну. Сайлаудыц тізімі
чапталанды (Алм„ Шел.).
Чарға бөліну (Алм„ Шел.). Екіге бөліну. Чарғ а
болінушіліктіц не цыжалаты (қ.) бар? (Алм„
Шел.).
Чарқындау (Алм„ Кег.). Аздау. Бүрынғы кезде
чарцындаған малы бар адамдар жайлауға көш-
пей осы мацайда отыратын (Алм„ Кег.).
Чарлау I (Жамб., ІПу; Алм., ¥йғ.). Ұшырран бидай-
дың бетін сыпыргышпен тазалау. Біріміз үшырып, бірі-
міз ча рлап, кезектесіп отырдыц (Жамб„ Шу);
2. (Алм„ Кег.). Епін баогыру. Сегіз атпен ёгін чарла-
дыц (Алм„ Кег.).
Чарық (Жамб., Қор.). ІПикі теріден істелген аяқ
киім. Бір аяғына ча рыц киеді. Алматы, облььсынын
ІПелек, Еңбекшіқазақ аудандарына чоцай (қ.) сезі қол-
данылады. Ңырғыз тілінде чарын (Кир.-рус. сл„ 124).
Қ. шарыц.
Чаттау (Жамб., Шу). Қалау. Жидені айцастырып,
айцастырып ч атт а цд а р (Жамб„ Шу).
Чатырау (Алм., Кег.). Топ, халықтың кеп жинал-
ған жері. Елдіц чатыраған ортасын цац жарып,
Үзац батыр тайсалмастан губернатырға царсы сөз сөй-
леген (Алм„ Кег.).
Чашыратқы (Жамб., Шу). Далалы жерде өоетін дә-
рі үшін пайдаланатын осімдік. Ауырған адамдар ч а-
шы р ат цыны цайнатып ішіп, суына шомылады
(Жамб„ Шу).
Чәйнек (Жамб., Св.). Аққұміан. Ч э й н е кт е й ал-
маға бір сом сүрады (Жамб., Св.).
Чәңгіш (Сем„ ¥рж.). Жемісті өсімдік. Біздіц жацта
чэ цг іш өсімдігі көп шығады (Сем„ ¥рж.).
Чәрәпкілеу (Жамб.: Луг„ Мер„ Шу). Бостау, шабу.
Қ ы л ча цылтыйып, екі-үш цүлац болғанда, түбін ч э-
р э пкі л е йміз. Колхозда быйыл егілген 85 га цы-
зылша егісін чаровкалау цысца мерзім ішінде
аяцталды ( «Соц. Еңбек», 17 май, 1954).
Чегене (Алм„ Еңб.). Аздау, аз. Жазда колхозда
367
че гене мал цалады да басца малдарды жайлауға жі-
береміз (Алм., Еңб.).
Чек 1. (Алм., Кег.). Белгі. Сол жерді керіп, чек са-
лып цойса болар еді (Алм., Кег.); 2. (Жамб., Шу). Жыл-
қының танауьш жырьш салған белгі.
у Чек болу (Шымк., Оайр.). Вір топ болып бірігіп егін
суару. Бүрын егінді ретпен суғару (ң.) үшін 10 үй бір
чек б о лдыц (Шымк., Сайр.).
Чекенелеп құю (Жамб., Шу). Аз-аздаіп ңұю. Жан-
торсыцца цымызды чекенелеп цүяды (Жамб.,
ІПУ).
Чеккі (Жамб., Шу). Теріс, жаман. Сен осыныц кебі-
сі цыйсыц десец де чеккі болады (Жамб., Шу). Қыр-
ғыз тілінде чекі (Кир.-рус. ел., 127).
Чек тастау (ПІымк., Сайр.). Жеребе салу. Жеке мен-
шіктегі егінді кезектесіп суғару (ң.) үшін че к т а с-
талды (Шымк., Сайр.).
Чекілдек |] чекілдеуік (Сем., ¥рж.). Күнбағые, се-
мішке. Картопия, че к і л д е у ік сияцты егістердіц тү-
цымы цүйылмай жатыр («Жаңа ауыл», 17/ІП, 1953).
Күні бойы шекілдеу ік шағып, босца сенделіп жү-
ретін екі жігіт (Ғ. Мүсір., Оян. өлке, 126). Ол чекіл-
д ек шағып жүр ¥рж.).
V Черчеу (Жамб., Шу). Жылқының екі танауының
шеміршегі өсіп, тыныс ала алмай қалуы. Ч ерчеу
дембе-дем өлтіреді (Жаімб., Шу).
Чет болу (Жамб., Шу). Ұятты болу. Бүгін кездесетін
күнім еді, сіз келген соц, бара{л]май чет б олып цал-
дым (Жамб., Шу).
Четен 1. (Алм.: Гв., Кег.). ПІеңгел. Матай тауында
тек чет ен шығады (Алм., Гв.). Ч е т ен ніц жапыра-
ғын ешкі сүйсініп жейді (Алзм., Кег.); 2. (Жамб., Шу).
Жуандау, биік болып өсетін ағаш. Четеннен цүрыц
жэне үйдіц төбесіне салатын чабац жасайды (Жамб.,
Шу).
Четен болу (Жамб., Шу). Төзімсіз болу. Боран ме-
нен аязда Өле салар отщйдан, Суыцца четен болады
Сацтамасац сондайдан (Жантөбетов).
Четтік (Жамб., Мер.). Аласа келетін, беткейге шыға-
тын тікенді бұта. "Үрғаны былай түрсын азап цылып,
жантац, четтік үстімен сүйрелепті (Жамб., Мер.).
Чи (Жамб., Шу) .Сіреңкенің талы. Сірецкеніц ішін-
де жалғыз-ац ч и цалыпты (Жамб., Шу).
Чиендеу (Жамб.: Қор., Мер.). Қайта көктеу. Жо-
цышца чи ен д еп чыға келеді (Жамб., Қор.).
1168
Чиен чөп (Жамб.: Қор., Мөр.). Күэде жауын күші-
мен қайта көктеген шөп.
Чимай-чытпырақ (Алм., Кег.). Тым-тьграқай, бет бе-
тіне, кдлай болоа ююсгсай. Жайылып жүрген бір топ тау
ешкісі бізді көре салып, ч и ма й-ч ыт пы рац болып
цаша жөнелісті (Алм., Кег.).
Чималдау (Жамб., Жам.). Суық тию. Бала ч и м а л-
дап цалыпты (Жамб., Жам.).
Чине (Алм.: Шел., Жам.). СүйреткІ, арбаның жа-
байы, ңаріапайым түрі, Бүрын чинемен астыц тарта-
тын едік (Алм., Шел.). Ч ин е г е есекті чекші, тезек
әкеліп алайыц (Алм., Жам.).
Чичақпақ (Жамб., Мойын.). Сіріңке. Чичацпағыцды
әпкел, балам (Жаімб., Мойын.).
Чиша (Алм., Кег.; Жамб., Мер.). Шамның шынысы.
Сзуле ч иш ан ы орамалмен сүрт те, чамды жац!
(Алм., Кег.). Қ. шиша.
Чоғылту (Жамб.: Қор., Мер.). Жию. Бәрін чоғ ы л-
т ы п, бір жерге үйеміз (Жамб., Қор.).
Чоқай (Жамб., ПІу). Сыртын ешкі т. б. терісімен
і;аптаған жәтге ікиіэдің өзін сьгрып жасаган .киіз етік.
Қ. шоцай.
Чоқан (Шығ. Қая., Зай.). Жас келіншек, жа£ әйел.
Чоңан ұйғыр тіліяен енген сөз. Онда келіншек, жас
әйел мағынасында қолданылады.
Чсқіпа (Жаміб.: Мер., Луг., Қор.). Түіі-түп болып
шығатым көктем шөбі.
Чоқша көк (Жамб.: Мер., Қор., Луг.). Тарының ба-
сы сияқты больтп шығатын осімдік.
Чоқым-чоқым (Алім., Кег.). Аз, аздаған топ. Көрші
ауылдыц тойына бала-шағалар чоцы м-ч оцы м бо-
лып кетіп жатыр (Алм., Кег.).
Чолы (Алм., ¥йғ.). Лағымаңды сүзіп алатын тал-
дан тоқылғатг шөміш.
Чоң (Жамб.: ІПу., Қор., Мер., Луг.). Үлкен. Чоц
браш царап, мені ауылға жіберді (Жапмйб., Шу). Қ. Шоц.
Чоңаю (Жамб.: Мер., Шу., Қор., Лут.). Үлкею. Ба-
лаларыц чоцайды ма? (Жамб., Мер.).
Чопақ (Алм., Жам.). Қауын-қарбыздың ішіндегі дә-
ні, үрығы. Қауынныц чопағ ын цуырып шағамыз
(Алім., Жам.). Қ. Шопац.
Чөгіртек (ІПымк., Сайр.). Шабылған жоңышқаның
түбірі, қалдығы. Жоцышцаныц чөгіртегі цатты
болды (Шымік., Сайр.).
24—59
369
Чөке (Алм., ¥йғ.). Лағман, кеспе жейтін жіңішке,
қысқа таяқша. Қаеық орныніа жүмсалады.
Чөл бидай || мейнам (Алм., ¥йғ.). Суарылмай өз бе-
тімен шыққан бсиадай. Қ. Шөл бидай.
Чөме (Шыр. Қаз., Зай.). Шөмелей. Ч ө м е г е салын-
ған чөп маяға тасылады (Шығ. Қаз., Зай.).
Чөмелейлеу (Жамб.: Шу., Мер.). Шөмелеге салу.
Қылча кеуіп кетпес үшін жапырағымен цағып ч ө м е-
лей леп аламыз (Жамб., Шу).
Чеміпі (Алм., Шел.). Ожау.
Чөміш қабақ (Алм., Шел.). Қабаіқты қайнатып,
одан жасалган южауэды айтады. Чөміш цабацпен
су цүямыз (Алм., Шел.),
Чөңке (Жамб., Шу). Чугун. Ч өцк е г е сүт пісіріп
алайын (Жамб., Шу).
Чуал (Жамб.: Шу, Мойын). Шұбат. Чуалды біз-
де көп жасамайды (Жаміб., Мойын.). Түлкібас, Оайрам
төңірегінде түйенің қымызын ңима деп атайды.
Чуу (Жамб., Шу). ПІирап ашу, жіаңсы >ашу (қымыз).
Чыбық кесісу (Жамб., Мер.). Уәделесу, серттесу,
Сені босатайыц деп чыб ы ц кесіседі Бірімцүлдар
(Жаімб., Мер.).
Чыбыр (Жамб.: Шу, Мер.). Қырқа, тасы жоң, суы
жоқ еай-сіай болъш келген жер.
Чығыс (Алм„ Шел.). Туыс, жақын. Біздіц цалада
чығыс адамдарымыз бар (Алм., Шел.).
Чыжым (Тау., Қош.). Сым, ісым темір. Біздің радио-
ныц чы ж ы мы бөлек (Тау„ Қопх.). Бұл монғол тілі-
иен енген юөв. Оліар да сымды шыжым деіп атайды.
Чық (Жаміб., Шу). Түздық. Етке чыц цүйып жібер
(Жамб., Шу).
Чылама (Алм., ¥йғ.). Түзды, сортаңды, ащы топы-
раиқты жер.
Чылау (Алм.: Шел., Кег.). Былғау, араластыру.
Сорпаныц бетіне тары чылап берді (Алм., Шел.). Бо-
за жасау үшін оны көп чылау керек (Алім., Кег.).
Чылаужын (Алм„ Жам.). Шылапшын. Қол жуған-
да астына цоятын чы ла у жыны мы з жоц (Алм,,
Жам.).
Чылаужын II чіләужін (Жаімб., Мойын). Шыліап-
тпын. Ч і л э у ж і н д і эпкел, балам, цол жуалың
(Жаміб., Мойын.).
Чылауыш (Жіасиіб., Шу). Кір жуатын үлкен шылап-
шын.
370
Чылжың (Жамб., Мойьгн.). Калжың. Бір нәрсе айт-
саң, чы л жыңғ а айналдырады (Жіамб., Мойын.).
Чылжырау (Шымк., Сайр.). Судың баяу, аз-аздап
ағуы. Арыстың басындағы көк бастаудың суы чыл-
жырап ағады (Шымк., Сайр.).
Чылый Н чіли (Жам-б., Мойын.). Ылғи, өте. Көп с&й-
леу ч ы лый жацсы емес. Ч і ли өлшеусіз, чіли тар
ңылмау керек үйді. ¥зын ңүлаң әңгіме чіли цысцаға
айналып барады (Жамб., Мюйын.). Қ. Шыли.
Чыл-парасын шығару (Жамб.: Қор., Мер.). Быт-шы-
тыін шыгару. Садақпен. атңанда, беліндегі белдігін цо-
рамсағымен чыл-парасын ш ы ғ а рад ы .(Жіамб,, *
Мер.).
Чымдану (Жа'мб., Шу). Беку, нығаю. Селебеңді серте
үстап сендескен жауға бермедің, Бейбітшілік цайта ор-
нап чы м д анды ірге белбеуің (Жантөбетсів),
Чын жара (Сем., ¥рж.). Құльгнның квбінесе иығы
мда таміағына іпіығатын жара. Қүлында чын ж а р а
бар (Оем., ¥рж.).
Чын киім (Жамб., Қор.). Аіқырет. Ол чын киім
алмай жүр (Жамю., Қор.).
Чырағдан (Жамб.: Қор., Мер., Луг.). Мал майын
ңұйып жасаған шам. Чырағданды жаңпаса цараң-
ғы болып кетті (Жа.мб., Мер.). Аліміаты, оібльгсьшда көр-
шам, Павлоідар адблысьгнда жыпылыц делінеда.
Чыраң (Шыімк., Оайр.). Ламіга. Кеш болды ғой, ч ы-
рақ жацсаңдар! (Шыімк., Сайр.).
Чыралжын (Жамб., Мер.). Шөптің бір түрі. Жеріне
болжал қылған кеп цалар деп, Ер Бапан бүғып жатты
чы ра лжынд а. Жын-шайтан мекен еткен чырал-
жынд ы, жайлауды сонан ңайтып көргенім жоц
(Жамб., Мер.).
Чыраш |1 іпырыш (Шымк., Сайр.). Мертіккен құстың
сыиығын бакітетін желім. Қүстың аяғының мертіккен
жері чырашпен бекітіледі (Шымк., Оайр.).
Чырғанақ (Жамб.: Мер., Луг., Қор.). Бұтағы тікен-
ді, аса жуан емес, іші юары, қзатты 'ағаш. Чырғанақ
Талас жаңта көн өседі. Чырғанацты ыстыц-суың-
ца дзрі есебінде цайнатып ішеді (Жамб., Мер.).
Чырыіптай болу (Жамб., Мер.). Көп болу, жиі болу.
Жүрт чырышт ай б олып отыр екен (Жамб., Мер.).
Чікәрт (Жіаіййб.: Мойын., Луг.), Оырқңт, науқас. Ба-
ла ч і к з рт болған соц, үйден шыға алмай отырмыз
(Жаміб., Лут.).
Чікірттену (Алм., Кег.). Ауыру, науқастану. Біздің
371
үйдіц баласына цылша чығып, ч і к і р т т ен г е л і бес
күн болды (Алм., Кіег.).
Чілде күзет (Жамб.: Шу, Мер., Луг.). Туған жас ба-
ланы екі-үш күн күзепетін әдет.
Чілтен (Жамб.: Мойын, Луг.) Ауыртпалык;, бейнет.
Балалардыц чі лт енін көрмейсіц сен (Жамб., Мой-
ын.).
Чілік (Жамб., Мер,). Он сантиметрдей ағашты таяқ-
пен ұрып, үпай салып ойнайтын ойын.
Чірік 1. (Сөм., Мақ.). Үдайымөн екі жыл жьгртыл-
ған аңыздың үшінші жылғы аты; 2. (Шығ. Қаа., Гл.).
Тыңайтуға қалдырылған жер. Қанша гектар чі рі к
бар? (Шығ. Қа®., Гл.).
ш
Шаба жауу (Тау., Кош.). Күннің ңатты, желдете
жаууы. Кешелі бері ш а б а жауған жауын бір ба-
сылмады (Тау., Қош.).
ІПабақ (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта., Байр.,
Тедж., Маіры; Орал, Жән.; Қ.-оріда: Оыр., Жал.). Үйдің
төбесіне белдіктің үстін бастыра салынатын жіңішке
анапгтар. Үйдіц төбесіне салатын ш а бағы болмай
отыр. Шабацтыц үстінен ша жабамыз (Қ.<ирда,
Сыр.). Қ. Чабац.
Шабаң ау (Қ.чорда, Арал). Шабак балық аулайтын
ау. Ш а б ац ау д ыц торы жиі болады (Қ.чірда,
Арал).
Шабала (Қоіст., Оем.). Кәкпір, тесік ожау. Жамилаға
айт, шабаласын уацытша бере түрсын (Қост.,
Сем.).
Шабар (Ң.-орда, Арал). Шабарман. Ол кісі бірсыпы-
ра уацыт шаб а р болып жүрді (Ң.-орда, Арал).
Шабара (Жамб., Жуа.). Тор, темір, Зоопарктағы ац-
дар ш аб а р ад а түрады (Жамб., Жуа.).
Шабаштық (Гур., Маң.). Мал өсіретін, мал бағатын.
Мацғыстау елі бүрын тек ш а б ашт ыц ел болатын
(Гур., Маң.).
Шабық (Қ.-юрдеа.: Шиелі, Сыр., Жал., Қарм.;
ПІым., Сайр.). Арампіөп отағы. Әйелдер ш аб ыц ц а
шыцты (Шымк., Сайр.). Қауынныц шаб ығ ын а мек-
теп оцушылары жылда араласады (Қ.-орда, Шиелі).
Мен шабыцца шығатыннан бір күн бүрын мектепке
келе жатып, ауыл алацындағы мінбеніц жанынан өттім,
372
Қамбар кетпенін алып, шаб ыцц а кірісті (Қ. Әбд.,
Тәт. қау., 19 бет, 1936 ж.). Мацташылар цозаны ш а-
быцтауда күндік нормадан бір жарым, екі есе
орындап, цажырлыциен ецбек етуде («Соц. іегінші»,
1956, 17 июнь).
Шабықтау (Қ.-орда: Шиелі, Сыр.; Шымк.: Сайр.,
Мақ.; Жамб., Шу). Отау, арам шөптен тазарту (кейбір
егістік жерді шауытг, тоігырағын жұмісарту). Қылшаны
суарганнан кейін шабыцтаймыз (Жаімб., Шу).
Арам шөбі шабыцталмаған жердіц цауыны да
нашар болады (Қ.-іорда, -Шиецгі).
Шабын (Ақг., Ойыл). Шабынідьгқ. Шағырев Д-64
тракторымен бір сменада 40 гектар шабын шауып,
тырмалап жүр (Ақт., Ойыл).
Шабыра I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тедж., Мары).
Ешкі терісінен жасалған былғары. Мзш тігуге ш а-
бырад ан эздігі жоц (Түрікім., Тедж.).
Шабыра II (Кост., 05.; Ақт., Қараб.). Көрші. Бүл
кісі бір кезде меніц шабыра м болған (Қост., 06.).
Орыс тілінде шабер, шабра сөздері көрші магынасында
қолданыледы (Д. И. Ушаіков. Толк. слювіарь рус. языка).
Шабыра Ш (Ңост., Жан.). Қалқа; қар тоқтату үшін
қадалған қада я қамыс. һ
Шабыра IV (Қ.-юрда: Қарм., Сыр., Шиелі; Ақт.,
Шалқ.). Күрке, қос. Ат шабы рад а байлаулы
түр (Қ.-орда, Қарм.). Кун өтіп ауырып, цаларсыц, ш а-
бы рағ а кіріп отыр (Ақт., Шалқ.).
Шабыстыру (Қост., Жаін.) Салыстыру. Ш а б ы с-
т ы ра келгенде, ол колхоз бүл колхоздан бай емес
(Қюст., Жа/н.).
Шағый (Сем., Абай). Шайы. Мынау шағ ый иіа-
пан кімдікі? (Оеои:., Абай). Виік сүйек төсектегі ш а-
ғ ый шапанды кім? (Сем., Абай).
ПІағу (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта; Сем.: Абай,
Шүб.; Шығ. Қаз.: Болын., Кат., Марқ.). Сындыру.
Байца, кеселерді ша ғ ып алма (Түрікм., Тахта). Қо-
нац үйініц терезесі шағы лып цалыпты (Сем., Ақс.).
Шадай (Қост., Жан.). Шадыр, тентек. Ол өзі бір ш а-
д ай бала (Қост., Жан.).
Шадде (Шымк., Мақ,). Ашушаң. Өзі бір шад д е
болғанда, машцара шад д е екен (Шыж,, Маң.).
адыра 1. (Қоот., Жан.). Жөкеден тоңыған ыдыс.
н
Балыцты шадыраға салады (Қост., Жан.); 2. (Қост.,
Жан.). Сирек іпыққан пгөп.
Шажа (Жамб., Шу). Тебенің ібиігі, таудың басы,
373
піың, құз. Алатаудың шаж а с ы, Кавказ — ш а ж а-
л ы тау (Жаімб., Шу).
Шайаяқ (Түрікм.: Таш., Тедж., Көнеүр., Тахта).
Шыны аяң.Сендерде тік аяңпен (<қ.) ішіп, шайая ң-
т ы ңолданбайды білем (Түрікм., Тедж.).
Шай бас (Қ,-орда, Қарм.). Маңдайының қасқасы кі-
шілеу келген мал. Шай б а с жалғыз сыйырым бар
(Қ.орда, Қіарм.).
Шайдоз (Жамб.: Жуа., Жам.; ПІымк., Маң.). Қү-
ман, мыс іқұман.
Шайды бордау (Тау., Қош.). Үинан окасалған тал-
қанды шайға салыш жіберу. Ол Қаңтарбайға ш ай д ы
б о р д ап берді (Тау«, Қош.).
Шайқалғыз (Қост., Сем.; Жамб., Сар.). Мүңсыз.
Ертедегі шайңалғыз байлар кэнпескеге ілінді
(Қост., Сем.;
Алм.: Қарат., Талд.).
Елеуіш. Пештің үстінде жатыр ғой шайң ау ышы ң
(Қост. Сем.).
Шайла (Жіамб., Тал.; Қ.-орда: Сыр., Жал., Қаз.,
Қарім.; Шымк., Түл.). Қоіс, күрске. Үйіміз болмағандың-
тан шайлада отырмыз (Жам!б., Тал.). Қауынның ба-
сына шайла жасап жатамыз. Екі айға осы ш а йла
да жарайды (Қ.-юрда, Сыр.). Дағыстан халңы ңашты
енді, Баспана тастап шайланы (Рүст., Да;ст., 100,
1961).
Шайма I (Түрікм.: Қиян., Қулы., Бекд., Красно-
вод). Кенептен жасалған арқан. Шайманың үшы-
на якоръ байлап, якоръдың әрбір тармағына үзындығы
ңүлаш жарымдай таңтай байлайды да, теңізге таста-
ғанда желкенді ңайың тоңтап түратын болады
(Түрікім. Қиягн.).
Шайма II (Жамб., Луг.). Зор күбі.
Шайнақы (Шымк., Мақ.). Қу. Сен бала бір өте
шайн аңы бала екенсің (іііыукк., Маң.).
Шайтан бақыраш (Түріюм.: Крастаэвод., Қиян.,
Қулы., Бекд.). Теңіө жағаісьгнодағы моллюакіалардың қа-
быршығы (раікушкіа).
Шайтан тиек (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.,
Мары). Домбыраның бас тиегі. Домбыраңның ш ай-
тан тиегі биігірек (Түрікм., Таш.). Ш а й т а н т и-
екк е жалғас ілкі (қ.) ңоңыр үнді төрт перне күй дом-
бырасына ылайыңтап бесеу боп тағылған екен (Ғ. Сл.,
Дом. күйі — ақи., 79).
Шайтан шалу (Сем.: Көкп., Ақс.). Аттың қатты,
374
өрескел шабуы. Бүл ат шапңанда, ша йт ан ш а ла-
д ы (Сеім., Ақс.).
Шай-шабыт (Тау., Қош.). Шай-иай. Отырыңыз,
ш а й-ш абыт іше кетіңіз (Тау., Ңопг.).
Шай-шапқыт (Сем., Абай). Шай-пай. Мен түскі да-
мыл кезінде Үмбетпен бірге шай-шапңыт ішуге
үйге келдім (Сем., Абай).
Шай шөп (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Шөптің бір түрі.
Үзындығы 50—60 см., түсі жасыл шай ш өпт ің сүті
ағып түрады, мал өте сүйсініп жейді (Қ.ч>рда, Сыр.).
Шайыр I (Түрікм.: Таш., Көнеур., Тахтіа., Красно-
вод., Ашх.; Қарақалпақ қазақтаръшда; Жамб., Шу;
Қ.-орда, Арал; Гур., Маң.). Ақын. Әзір Үзаңбай, Сүгір
деген шайырларымыз бар (Түрікм., Апгх.). Түрік-
•меише — шахыр (Рус.-туркім. ел., 1956), өзбеікіпе — шо~
ар (Узб.-рус. юл., 1959), ңарақалпіаіқша — шайыр (Рус.-
акарак. сл., 1947), заіг (араб.) — аңын (С.Мал., ПДП,
424); шаирь (араб.) — ақын, өлең жазушы
(Л. Буд., I, 660).
Шайыр II (Ң.чорда: Сыр., Жал.; Гур., Маң.). Су тол-
қьгнымен көл жағасына шығып қалған құм, тастар.
Сырдарияның жағасында пайда болған шайырлар
(Қ.-орда, Жал.).
Шайыр ІП (Тау., Қош.; Орын.: Ад., Бөр.). Сағыз.
Сен ш ай ы р д ы ңайдан алдың? Тау сағызы да, ңа-
рағай сағызы да шайыр деп аталады (Тау., Қопі.).
Ауызға салып шайнайтынды бізде шайыр дейді
(Орын., Ад.).
Шайырлау (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Шымк.,
Түл.). Семіру. Қойдың шайырлайтын мезгілі бол-
ды (Қ.-орда, Жал.). Қой шайырлап ңалды (Шымк.,
Түл.).
Шақ I (Орал, Қазт.; Ақт., Ойыл; Орын.: Ад,, Бер.).
Әрең, зорға. Осында ш аң келдім. Ш аң бітірдім ғой
мынаны (Орын., Ад.). Өзім шаршап жатып едім, сендер
есік ңаңңанда шаң түрдым (Орал, Қаіэт.). Аттың тарт-
пасы шаңңа жетті (Ақт., Ойыл.). Талай рет үшып
түрегеле жаздап, тек ңана өзін-өзі тежеумен ш а ң-ш а ң
; үстап отыр еді (Ә. Нүрп. Күт. күн., 46).
Шақ II (Оңт. Қаз., Мақ.). Бүтақ (мақта туралы).
” Маңтаның шағын сындырмау керек (Онт. Қаз., Мақ.).
Шақа I (Түрікім.: Таіп,, Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр.). Мақтаның негізгі саібағынан орбитін ібұдаіқ. Тү-
рікменше — шаха (Рус.-туркм. сл., 1956). Өзібекпіе —
375
шох (Узб.-рус. сл., 1959), қарақалпақша — шаца (Рую.-
ікараік. сл., 1947).
Шақа II 1. (Жамб., Тал.; Қ.-юрда: Сыр„ Жал.,
Қарм.). Бақыр ақша. Жаңа ақша келгелі қалтамыз ша-
қаға толды ғой (Қ.-орда, Қарм.). Халыққа цайыр цы-
лып үлестірді, цалдырмай алтын дүрдіц бір шацасын
(Рүст. Діа-ст., 91). 2. (Шымк., Түл). Бага, аіқы. Дүкен-
дегі кітаптыц шацасы цанша екен (Шымк., Түл,).
Шақа III (Гур., Ес.). Арібаның мурындық темірі.
Арбаныц ш ац а сы түсті. Ш а ц ан ы іздеп табайыц
(Гур., Ес.).
Шақа IV 1. (Аңт.: Жүр„ Шалқ.). Үрім-бүтақ. Тілеу-
цабацтыц шацалары осы жерде (Ақт„ Жүр.). Осы-
ған байланысты шацалау етістігі ксктданьтлады; 2.
(Алм., Шел.). ІПақалақ, кішкене сәбм ібала. Әй, мына
шац а өзіңдікі ме? (Алм„ Шел.).
Шацай I (Жамб., Тал.; Ақт„ Ырғ.). Құлан тәрізді
аң. Мен таудан шацай көрдім (Жамб., Тал.). Ш а~
цай жүйрік ац (Ақт„ Ырғ.).
ПІақай П (ІПығ. Қаз„ Тарб.). Шәркей, шәрке (еиыр-
дың я жылқының бас терісінон істелетін аяк киім).
Вүрын байлар малайларына ш ацай кигізетін, жөні
түзу аяц киім бермейтін (Шығ. Қаз., Тарб.).
ІПақалай айырылу (Ақт„ Қараб.). Жолдың жан-
жаққа бөлінуі.
Шақалақ I (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Диірменнің ун
түсетін жері.
Шақалақ П (Шымк., Сайр.) Сәби. Выйыл туған бір
ш а ц а лац баламыз бар (Шымк„ Сайр.).
Шақат (Қ.-орда, Арал). Мән, маңыз. Оның ш а ц а-
т ы зор (Қ.-орда, Арал).
ИІакатты (Қ.-орда, Арал). Маңыэды, қажетті, негіз-
гі. Балыц аулау мэселесі ш ацат т ы мзселеніц бірі
(Қ.-орда, Арал).
Шақаты келмеу (Ақт.: Ырғ„ Қараб.: Орал, Чап.;
Қ.орда, Шиелі). Шама, мұрша келмеу. Вүгін шаца-
тым келмей отыр (Ақт„ Ырғ.). Кәрілік жеціп,
ауыр жүмысца шац ат ым к е л м ей жатыр. Қа-
зір шацатым келмеді деп отыруға бола ма?
(Қ.-орда, Шымк.).
Шақа-шақа (Қ.орда, Арал; Қост„ Жан.). Жүйе-
жүйе, рет->реті. Ол эцгімені ш а ц а-ш ацасынан айт-
ты (Қ.-орда, Арал).
Шақпақ I (ПІымк., Мақ.). Найзағай, нажағай
376
(ікүннің іжаріқылдауы). Ша^пац жалтылдап түр
(Шымк,, Мақ.).
Шақпақ II (Жамб., Жам.). Сіреңке, іпыріты, огтык.
Шацпағыцды жацсацшы (Жаміб., Жам.). қ.
чакпац.
Шақпақ III (Шығ. Қаз., Зай.). Мылтықтың серіпіге-
сі, зіатворы, ітгаштасы. Мылтыцтыц шацпағын аш-
па (Шығ. Ңа<з., Зай.).
Шақпақ салу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр; Ақт.,
Ырғ.). Қауын, қарбызлың піекендігін байқау үшін ны-
іш/қден тесін ікәру. Балам, эуелі алдағы цауыныца
ш ацпац с а лып көр (Қ.-орда, Сыр.). Балалар цау-
ынныц піскен-піспегенін байцау үшін шацпац с а-
лыпт ы (Ақт., Ырт.).
Шақпақ үру (Түрікм.: Теідж., Байр., Мары, Конеүр.,
Тахта, Таш.). Қауын, қарбыздың піскендігін байқау
үіпін, ггыптақпөн тәсіп ікөру. Ш а ц п ац ү рыц, мүм-
кін шикі болар (Түрікм., Тедж.).
Шақпаң шағу (ІПымк., Оайр.). Күн жарқылдау,
майзағай ойнау. Ол ш а ц п а ц ш аццанд а шие те-
ріп жүр еді (Шымк., Сайр.).
Шақтас келу (Қ.-орда: Жал., Қарм.). Шақ келу, тең
келу. Түрмағамбеттіц оцығанына ш ац т ас к^е л ет і н
бү атырапта жан жоц (Қ.-орда, Қарм:.). Олардыц зәре-
лері үшып кетті «Бүған жан шыдамас деп ш ацт а с
келіп» (Рүст. даст., 268).
Шақтау (Шымк,, Сайр.). Бүтақтау. Мацтаныц ш а ц-
т ау ы жацындап келеді (Шымк., Сайр.).
Шақша құңдүз (Түрікм.: Таіп., Конеүр., Тахта,
Тедж., Байр., Мары). Түсі қызыл қоңыр, саібағы тіп-тік,
үзын іболып өсвтін, жапырағының тілімі 9 бәлек, май-
лы өсімдік (майкеіге). Түрікменшэ — чакча гундуз
(ТурКіМ.-рую. (сл., 1940).
Шақы (Тау., Қош.). Есік алдыңдағы ат байлайтын
када ағаіп. Мына ш а цыд ағы ат кімдікі? (Тау.,
Қош.).
Шақырық I (Қ.-орда, Арал). Түсі кок, еті адал, қаз-
ға ұқсас дала құсы. Ш а ц ы р ы ц т ы ц еті адал бола-
ды (Қ.-юрда, Арал).
Шақырьщ П (Гур., Маң.). Шақыру. Бастыц Ацбота-
ны шацырып кел дегенсін, Сэуле шацырыцца кет-
ті (Гур., Маң.).
Шақырыспа (Қ.-орда, Арал). Бас қосу, мәжілііс, ке-
ңес. Бейісов колхозшылармен шацырыспа жасады
(Қ.-орда, Арал).
377
Шалабас (Қ.-орда, Арал). Егінге түскен піошқаны
үркіту үшін, оттың шаласын қыстырып лақтыратын
күрал.
Шала болу (Сесм., Абай; Шығ. Ңаз., Зай.). Таішіы
болу, кем болу, азайып ікету. Бізде быйыл ңудъщтыц
суы ша ла б олды (Сем., Абай).
ПІалад 1. (Қ.-орда, Арал). Көлде, тпалшық суіда бо-
латын қүмырсқадай кішкене ақ қүрт. Маса, сона секіл-
ді екі бастан ш а л а ц да адамға зиянды (Қ.-орда,
Арал); 2. (Ақт., Ойыл). Қара суларда өсетін жалбыз
шөп. Қара судыц ортасына барғанда цалыц шалац-
ғ а кездестім (Ақт., Ойыл).
Шалаң (К.-орда, Аріал). Теңіз түбінің ұзын-үзын
қүрақ шебі, балдыры.. Теңіз ніобінің түріне қарай сар-
шалац деген сөз кездеседі. — Балам, немене мынала-
рыцныц соғысы саршалац арасында шабацты цуған
шортандардай ғой, э? — деп балыцшы шал күлді
(0. Нэдш. Курляи., 418).
Шала-пүшып айту (Сем.: Көкп., Ақс.). Шала-іпар-
пы айту, ігиіп-қапіып айту. Мен түгел айтпай, ша ла-
пүшып айттым (Сем., Аіқс.).
Шалорақ (Гур., Маң.). Шалғы.
Шалпы (Ақт., Жүр.). Қамыс, талды араластырып
жасаган аула.
Шалпы || іпампы (Қост., Жан.). Өоімдік түрі. Ш а л-
пыны шай орнына ішеді (Қост., Жан.).
Шалт I (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Қ.-орда, Арал). Тез, шаінпаң. Ол жүмысца шалт кісі
(Қ.-орда, Арал). Аяғыцды шалт бас,цалып цойдыц
(Түрікм., Таш.). Түрікменше — чалт (Турікм.-рус. сл.,
1940), қаракдлпақша — шалт (Карак.^рус. сл., 1958).
Шалт II (Гур., Тең.). Шат, қуаныш, кәңілі кәтерің-
кі. Ол бүгін балыцты көп алып, көцілі ш а лт көрінеді
(Гур., Тең.).
Шалу (Орын.: Адам., Бөр.). Бидайды үшырған соң
бетіндегі шөп-шаламын сыпырғышпен сыпыру, шарлау.
Бидай бетін үзын сібірткімен ша лып өтеміз (Орын.:
Ддам., Бэр.).
Шал-шабан (Қост., Жан.). Шал-кемпір, шал-шақ-
<пыт. Колхозда жас жігіттер аз, соғыс кезінде ауылда
көбінесе ш а л-ш абанд а р цалды (Қост., Жан.).
Шалы (Қоют., Аман; Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда,
Сыр.). Тоқыған қамыс, қалқа. Мына жерге шалы тө-
се, үстіне көрпе сал (Қост., Аміан.).
Шалау (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.; Қост., Жан.;
378
Ақт., Ырғ.). Судың балдыры, шөп-іналамы. Судың ш а-
ла у ы балыңтарға үлкен ңорек (Ң.-орда, Сыр.). Балың
су ішіндегі шалауды ңорек етеді (Ақт., Ырғ.). Мына
еуда шалау көп екен (Қоет., Жаін.).
Шал басын теру (Тау., Қош.). Шалдармен әңгімеле-
су. Ол ш а л б а с ын т е р і п, ел ңыдыра сөйлесіп
жүр (Тау., Қош.).
ІНалғай (Қ.-орда, Арал). Етек. Шалғайыңды
жыйна (Қ.-орда., Арал). Сағындыңов оны беріп ш а л-
ғайынан үстап алды (Ә. Нүрп., Күт. күн., 171).
Шалғам (Жамб.: Шу, Жам.). Редиска. Біраз жерге
ш а л ғ а м септім (Жам*б., Шу).
Шалғы I (Қ.-орда, Қарм.). Шарф, шәлі. Мойныңа
ша л ғ ы байла, балам, күн суың (Қ.-орда, Сыр.).
Шалғы II (Түрһ-см.: Красновод., Аш„ Таш., Мары).
Мүрттың ұпіы. Мүртының ш а лғы с ы ңаулағанда
ңүлағына жететін, өзі де келбетті кісі еді (Түрікм.,
Ашх.).
Шалғ[ы] орак 1. (Ақт.: Ойыл, Жүр., Тем.). Шалғы.
Тарыны ш алғ [ы] о р а ң п е н де шауып жатырмыз
(Ақт., Ойыл.). Шөп шабатын машина жоңта колхозда
шөпті ш а лғ [ы] о р а ң п е н шабатын (Ак,т., Тем.);
2. (Жаміб., Шу). Шалғы жүзівөн жіаюалғіан, імойнын ше-
гелеп срнатқаіі оіраң түрі. Ш а лғ[ы] о р а ң өткір бо-
лады (Жамб., Шу).
Шалдуар (Гур., Маң.). Тастан, балшықтан жасалған
ашық қора.
Шалжыйма (Гур., Маң.). Қақпан. Ш а л ж ый ма-
с ы з мал жыйма (імәтөл).
ПІалкем (Алм., Қарат.). Қағытпа сөз. Сөзіңді ш а л-
кемдемей дүрыстап сөйле (Алм., Қаріат.).
Шалма I (Түрікм.: Красновод., Небид., Құмд., Жеб.).
Уықты байлаіныстырып түратын жіңіипке тоқылған
қүр. Қ. Тізбе.
Шалма П 1. (Ақт., Қараб.; Қост., Жан.). Шарф,
бекебіай (қ.). Магазинге жаңсы-жаңсы шалма
түсіпті (Ақт., Қараіб.). Ңыстыгүні мен мойныма ыл-
ғый ша лма байлап жүремін (Қост., Амаін.). Анау ңы-
зыл ша л малы бала біздіц мүғаліміміз (Оем., Абай);
2. (Сем.: Көкп., Акс.). Сәлде. Анау төрдегі аң шал-
м а лы кісі кім болады (Сеім., Ақс,).
ПІалман 1. (Түрікм.: Красновод., Небид., Векд.,
Қулы). Баған; 2. (Түрікм.: Апгх., Таш., Көнегүр., Тедж.).
Темір жол рельсінің астына салатын ағаш (пшал). Тү-
379
рікмеишіе шалман — бөрене (Турим.-руіс. сл., 1940).
Шалма тор (Түрікм.: Красновод., Қиян., Қулы.,
Бакд., 6 көл.). Осетр, севрюга аулайтын, кеэінің кеңдігі
20 см. ау.
Шалон (Акт., Ойыл). Қара суларда болатын балдыр
шөп. Атып алған үйрегімді алып шығайын деп, ңара
суға ңойып кетіп едім, ортасына барғанда ңалың ш а-
лонғ а кездестім (Акт., Ойыл).
Шалы ңора (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда: Арал, Сыр.,
Ңарм.). Ңамыстам салынған қора. Ш а л ы м е н землян-
кадағы шөпті жан-жағынан ңоршаймыз (Ақт., Ырғ.).
Ешкіні шалы ңораға кіргіз (Қ.-орда, Арал).
Шалықтау (Қ.чурда, Арал). Шолу, шарықтау, шар-
лау. Ол кезде атпен шалыңтайды (Қ.норда, Арал).
Шалыстыру (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Байр., Ма-
ры, Таш.). Ауыстыру, алмастыру. Жаңағы бала кеуіш-
ті (қ.) ша лы с ты рып кетіпті (Түрікм., Тедж.). Тү-
рікменипе — чалшырмак (Туркм.-рус. сл., 1940).
Шалысу (Түрікм.: Таш., Квнеүр., Тахта, Тедж., Ма-
ры). Тырыісу, күш салу. Планды орындауға іиалыс-
па лы (Түрікм., Тедж.). Түрікменше — чалышмак
(Туркм.-рус. сл., 1940) (түрі.кмеише — тырысу,
еңбектөну, ікүш салу (Л. Буд., I, 462).
Шам (Ақт., Ырғ.). Арықтың қазылып бітпеген же-
рі, [қалдығы. Мына ңазылмай ңалған ша мды бүгін
ңазып бітірейік (Ақт., Ырғ.).
Шамал (Түрікм.: Красигов€Д.,.Бекд., Небид., Ашх.,
Таш., Тары; Гур., Маң.). Шық, ертеңгіліктө жерге түсе-
тін дьпмзқыл. Быйыл ертеңгілік ша ма л да болмай тұр
(Түрікм., Беікд.). Түрікменше — шемал (Рус.-туркім. сл.,
1936), өйбекше— шамол {Узб.-рус. сл., 1959); кдрақал-
пақша — шамал (Карак.-рус. сл., 1958). Осы тілдерде
бүл сөз «жел» мағынасын береді.
Шамба (Ақт.; Ырғ.; Ңост., Жан.). ІІІама, қайігат-
қан шайдың қалдығы. Шайдың шамбасын төгіп
тастап, аңңүманға шай сал (Ақт., Ырғ.). Қүманшадағы
ш амб аны алып таста. Сзлім., шырағым ,шайнектегі
ш а мб аны теге салшы (Қост., Жіан.).
Шамбал (Түрікм.: Алты көл, Бекд., Қулы., Қиян.,
Краснюаюд.). Желікемдердің ағаінын бетініе жібермей,
үотаіп тұру ушін ясаюалған шығыршық.
Шамбе (Қ.-орда, Арал). Шама, қайнатқан шайдың
қалдығы.
Шамдансақтану (Қост., Сем.). Тартыншақтану.
380
Мынау атыц шамдансацтап жүрмейді ғой
(Қост., Сем.).
Шанаш 1. (Ақт., Ырғ.; Алм.: Кег., Шел.; Қост.:
Аман., Жан.; Гур., Маң.). Теріден жасалған ьгдыс, қап.
Ш а н а ш ц а дүз саламыз (Ақт., Ырғ.). Шанаиі то-
лы үн түр (іҚост., Жан.). Ш а н а ш т а ыдыс-аяц та тү-
рады. (Ң.орда, Сыр.); 2. (Алм.: Көг., ПІел., Жам.). Тор-
сық, сусьш құятын ыд ыс. Біздіц жерде цымызды
шан аш ц[а] ашытады (Алм., Жам.). Бір шанаш
цымыз көбіне жетеді ғой ,бүл жастар цымыз іш[]е ала
ма, тегі! (Алім., Жам.).
Шанда (Түрікм.: Красновод., Ашх., Тедж., Таш.,
Коігеүр.; Алм.; Кег.; Жамб., Шу; Қ.-орда, Арал; Оеім.,
Абай). Сирек, анда-санда. Ондайлар шанд а кездеседі
(Түрікм,, Кенеүр.). Ңьгрғызша шанда — сиріек (И. Бат.,
Грам. кир. языка, 1940). Асылында бүл жерде цасцыр
жоц, шанд а бөрі бір көрініп. кетеді (Алм., Жам.).
Шандоз (Орал: Қазт., Жән.; Гур., Маң.). Әдамі, сү-
лу, керемют. Алматы шандоз цала. Оныц мінезі
ш а н д о з жігіт (Оріал, Жән.). Аттыц не-не ш ан д о-
зын үкілі цүйрыц, майда жал, отанымды цорғауға
өсірді, күтті, баптады (Н. Байғамин. ПІыг, жин., 369).
Кермиығым, кербезім, керіскендей шандозым (Ма-
хамібет, 98, 1958).
Шандыр (Алм., Жам.). Айыл (тартпа айыл). Тартпа
шан д ы р — ердіц үстінен баса тартатын айыл (Алм.,
Жам.).
Шантақ (Түрікм.: Красновод., Бекд., 6-көл, Небид.,
Қүмд., Жеб.; Гур.: Маң.). Фанердаи істелген жәшік.
Поселке салуға ш ант ац істемелі еді, уағыт та жоц
(Түрікм., Беікд.) чанақ — ағаштан юйылып істел-
ген ыдыс (М. Қашқ., I, 402).
Шану (Ақт., Ойыл.; Орал: Қаат., Чап., Жымп.;
Қ.-орда: Сыр., Жал.). Нану, еечегу. Сен меніц айтцаныма
шынымен шанып отырсыц ба? (Ақг., Ойыл), Мен
онын ертец келем деген сөзіне ш анып цалдым (Қ.-ор-
да, Сыр.). Кез келген адамныц сөзіне шана беруге де
болмайды (Қ.-орда, Жан.). Сеніц бүл сөзіце шанбай-
мын (Оріал, Қазт.). Колхозшылардыц шанып тап-
сырған 400 цойын цыста жацсы бағып күттім («Колх.
исолы», 1. V. 53).
Шаншьш-шаншьш (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары,
Кра-оновод., Конеүр.). Таңдап-таңдап. Фермадан был-
тыр шаншы п-ш аншып өз пүлыма екі царакөл
терісін алдым (Түрікм., Кенеүр.).
381
Шаныпшай болу (Қ.-іорда, Арал). Шаныапқымен ба-
лық аулау. Балыққа ша нышпай болып жатыр
(Қ.-іорда, Арал).
Шаныпшайлы (Қ-орда, Арал). Қорасанта қарсы егу.
Шанышпайлы — ол ңорасанға царсы ауру ғой
(Ң.-орда, Арал).
Шан, (Қ.-орда, Арал). Балық тұздайтын ыдыс.
Шацға бірден көп балыц түздауға болады (Қ.-орда,
Арал), Промыселда балыц түздайтын 9 шац бар еді
(<Екп. балық», № 34, 1932).
Шаңгарақ || шанғырақ 1. (Алм.: Кег., Шел., Талд.;
Шымк.: Сайр., Оар.). Шаңьгріаіқ. Ш ацғ ы р ағ ы цды
ортаға түсірейін бе? — деп сырттан айцай салады
(Алм., Кег.). Үйдіц шацғарағы тозған екен (Шымк.,
Сар.); 2. (Ж-амб,, Луг.). Дөңгелектің шен төміріінщ ішін-
дегі 'ййгак агаіпы. Қ. тоғын.
Шаңғы (Орал: Чаи., Жымп.). Кішкеігтай баліалар-
дың үш аяқты арібасы. Қ. итарба.
Шанғырақ=шаңгарақ.
Шаңдату (Түрікм.: Краюновод., Бетсд., Небиід.,
Қүмд., Ашх.). Қарау, көтөру. Біткен істі цайта шац-
датпаңшысыцы з-ау! (Түірікм., Бекд.). Аудандың
орындағы прокурор мен соттан бұл істі шацдатуды,
ісін ашъщ соттауды талап етеді («Қарабұғаз ікөл жү-
мыспіыісы», 25. I. 37).
Шаңтас (Сем.: ¥рж., Мақ., Ақс., Ая,, Көікп.). Егін
бастыріатын тас. Ш ацт а с та өнімді болады (Сем.,
Мақ.). Колхоз председателі комбайнға сеніп, астыцты
ш ац т а с п ен бастыруды ұйымдастырмай отыр
(«Қ. Ж.», 13/УП—1940).
Шаң-іпәлекет (Алм., Кег.). Астан-кестен. Мен цыз-
меттен келем дегенше балалар үйдіц ш а ц~ш э леке-
т ін шығарып тастапты (Алм., Кег.).
Шаңырақ салма (Орын.: Ад., Бөр.). Киіз үйдің кіші-
сі. Ш ацы р ац салманы жол-жөнекей тіге салады
(Орын., Бөр.).
Шаңырақ II тоғыт (Орал, Чап.). Арбаның дөңгелегі.
Шаңыт (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр.). Шаң, тозаң.
Шап (Түрікм.: Қиян., Бекд., Қулы., Красновод.,
6-көл). Қайықтың ескегі. Түрікменше—чап (Рус.-турікм.
сл., 1956), еэбекше — чое (Уаб.-рус. юл., 1959).
Шапата (Ақт., Ойыл). Шикі теріден істелген аяқ,
киім.
Шапаттау (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал., Қарм.).
382
Сабалау, шапалақтау. Үш ай тоңсанда бураныц цұйры-
ғын шапаттап жатңанын көресің (Қ.-орда, Арал).
Оныц сейлеген сөзіне отырған ел цолдарын бірден ш а-
паттады (Қ.орда, Сыр.). Қолдарын ңалды бәрі ш а-
паттасып Алтынның алғандай-аң кенін тауып
(Рүот. Даст., 139, 1961).
Шапаты I (Ақт., Шалқ.). Шәркей, шарыіқ. Ш ап а-
т ы ны шөпшілер аяғына киеді (Аіқт., Шіалқ.).
Шапаты II (Қост., Жа®с.). Шамалы. Шапаты ға-
на күші бар (Қоот., Жан.).
Шапашот 1. (Түрікм.: Бекд., Қиян., Небид., Ашх.,
Таіп., Мары; Көкпі.: Щуч. Ең.; Сем., Абай). Шот, ағаш
шабатын құрал. Қалған жерін шапашотпен міне
(Түрікім., Небид.). Мұнда «шапашоттыц басын бас-
сац, сабы маңдайыца тиеді» — деген мацал да бар
(Сем., Абай). Шапашот — ыдыс жаоайтын, ағаіп жіара-
тын бір қолмен ұстайтын кіпвке-ніе киріка (Н. И. Ильм.,
Материалы..., 143); 2. (Жамб., Шу). ҰңғЬісы кетпен
сияқты іпоттың түрі.
Шап қайыс (Түрікм.: Қиян., Қулы., Бекд., Красно-
ёод.). Ескекті жылжытттай бір қальгпты ұетап түруға
арналпан қайықтың екі жағындағы ернеуіді^ тағ-ылған
қайыс.
Шап қимылдау (Қост., Жан.). Тез қимылідау,
шашпаң .қимылдау. Ол кешегіден көрі бүгін ша п
ң ый мы лд а п жүр (Қоіст., Жан.).
Шаппа I (Сем., Абай; ІПығ. Қаз., Күр.). Шөбін ша-
уып алатыя жеір, шабынідык жер. Мынау Ленин колхо-
зыныц шаппасы (Сем., Абай).
Шаппа II (Түрікм.: Ашх., Гяу., Краснювод., Таш.,
Тедж., Қарақалпақ қазақтарында; ПІымік., Оайр.;
Қ.-ордоа: Сыр., Жал., Қарм.; Орын.: Ад., Бөр.; Жамб.,
Тал.; А^г., Шаліқ.). Бәкі. Тырнац алуға шаппаңды
беріц (Түрікім., Гяу.). Дмитрий шаппа пышағын
алып, алдымен сары табаңтай цауынын тілді (Ғ. Сл.,
Өм. іаюқ., биіг., 99). Түрікменпте — чапгы (Рус.-туркм.
сл., 1956), қарақалпақша — шапңы, шаппа (Рус.нкарак.
сл., 1947; Карак.фус. сл., 1958). Жалма-жан ңалтамда-
ғы шаппамды ашып жібердім де өлгелі жатцан
цойды мауыздай бастадым (Қ.-юрда, Сыр.). Ахмет, сен
ш аппацд ы маған бер. Оцушы дүкеннен ш ап па
алды (Ақт., ПІалқ.).
Шаптастыру (Сем., Абай). Матаны жетпей қалған
383
жеріне жаміау. Жетпеген жеріне басңа матадан ш а п-
тастырып жіберіңдер (Сем., АіӘай).
Шаптасу (Сем., Абай). Соңына түсу, айналысу. Ен-
ді ол ңырың уәзірмен шаптасады (Сем., Абай).
Шаптау I (Алм., Кег.). Жазу, Ол хаттың адресін
шаптады (Алм., Кег.).
Шаптау II (Алм., Кег.). Илөу. Нанды шаптап-
шаптап алады да, тандырға (қ.) апарып пісіреді
(Алм., Көг.).
Шаптау III (Қост., Об.). Шағьгстыру, қоздыру. Ахмет
екеуін азғырып шаптап жіберді. Сен біреуді шапта-
май тыныш отыр (Крст., 06.).
Шаптырм[а] арқан (Қ.-юрда, Арал). Жылым аудың
екі жағына тагылгаи узындығы 1000 метрдіей, жуагк
дыры 45—50 ММ: кендір арқан..
Шар II (Түрікм.: Красповод., Неібид,, Қүмд. ,Жеб.,
Ашх., Тат., Тедж.; Ақт., Ырғ.; Гур.> Маң.; Ң.орда:
Қаірм., Сыр.). Шарыіқ, піарық қайрақ. Шарды ңайда
жытырған шаппа (қ.) ңайрайын десем (Түрткм., Красно-
вод.). Шарғ[а] апар да шалғыны ңайра (Ақт., Ырғ.).
Ш а р д ы шөп басына ала барып, шөп машинасының
шалғысын ңайраймыз (Қ.-юрда, Қарм.).
Шар II (Тау., Қош.). Шама, қайнаткан пгайдың қал-
дығы. Шайнектегі шард ы төгіп таста (Тау., Қош.).
Шар Ш (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Шұбырған көп
із. Сол алған малды із жасыру үшін, Ырғыздың көп ма-
лының ш арын а салыпты (Ақт., Ырғ.).
Шар IV (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Ашх., Байр., Краісоаювод.; Сем., ¥рж.; О.рал). Аптулы
ызалы. Қүлан ш а р болады (Түртікм., Көнеүр.). Оның
мінезі шар (Сем., Үрж.). Түрікмешпе — шер (Туркм.-
рус. сл., 1940).
Шар[а] алу (Орал: Чал., Жьшп.). ІПара қолдану.
Осы балаға ша р а алмас а болмайды (Орал, Чап.).
Зиянды жзндіктерді ңүрту шарасы алын д ы. Кем-
шіліктердің болу себебін ашып, оны жою шарала-
рын кезінде алып отырмады («Екп. колх.», I. VI. 58).
Шарай топ (Сем., Абай). Шаршы топ. Сөзді ша рай
топ алдында іркілмей сөйлеген жөн (Оем., Абай).
Алдымызда шарай т оп, ңаулаған дау, лаулаған от
түр (М. Әу„ Абай іжолы, П, 351).
Шарайын (Қ.-орда, Арал). Қиын іс, ұятқа қалдыра-
тын ію. Осы жазда ат алып. мінудің өзі ша рай ын
емес пе? (Қ.чорда, Аріал).
ІІ
ара көру
(Түрікм.:
Красновод., Бекд.,
Небид.,
384
Таш„ Көкеүр, Ашх., Мары; Қ.-орда, Арал). Шара қол-
дану. Мэстатына (қ.) жүрген шоферларға ш а ра к ө р у
керек емес пе? (Түрікм., Таш.). Бүл фактілерге Сортас-
тыц школ ди.ректоры, да ешцандайма шара к ө р г ен
жоц («Қар&бұғаз көл жүмысшысы», 8. III. 37). Қара-
қалпақпга — шара көр (Н. Бас., Карак. яз., 330—331).
Шарбақтау (Қ.-орда: Қарм., Жал.). Дәлел іздеу.
Келмегенін айтып ша р б а ц т а й бастайды (Қ.-орда,
Сыр,).
Шарбас (Алм., Гв.). Бидайдың толық аріпылмаған
келтек басы.
Шарғы еөз (Қост., Аман.). ПІариғат сөзі.
Шаржау қауын (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары,
Таш., Көнеүр., Тахта). Ақсары түсті, сыртындағы торы
сирек және торы тек сабақ жағына жақын жерде бола-
тын қауын.
Шарқай (Тау., Қопі.; Сем.: Көкп., Ақс.). Сиыр не
жылқының шикі теірісінен бүріп тіге оалған аяқ киім.
Сеніц кешегі ш а рцайыц цайда? (Тау., Қопі.).
Шарқаты келмеу (Түрікм.: Та<ш.„ Көнеүр., Тахта,
Тедж.). ІПамасы, әлі келмеу. Шаршап отырмын, сеніц
сандығыцды кетеруге шарцатым келмейді
(Түрікм., Кенеүр,). Қ. шацаты келу,
Шарлаш (Сем.: Көкп., Ақс.). Бүзақы,- тентек. Сіз-
діц айтып отырған балацыз, меніц білуімше, барып түр-
ған иіарлаш (Сем., Ақс.),
Шарлы бидай (ПІымк., Оайр.; Алм., Гв.). ПІеп-ша-
лаңы мол бидай. Ш а р лы бидайдан өнім аздау
түседі (Шымк., Оайр.).
Шармай: бетінен піармай алу (Түрікм,: Краснювод.,
Небид,, Жеб., Ашх., Төдж.). Беттен алу, іиап ете қалу.
Адамныц бетінен шармай алғанша, сүйтіп жө-
ніцді айтпайсыц ба? (Түріікм., Ашх.),
Шартақ I (Ақт.: Ойыл, Ырғ., Жұр.; Қост., Аман.).
Талдан тоқылған шарбіақ, іқоршау. Балам, ша рт а ц-
т ағ ы цойды айдап жібер, шөпті басып тастайды
(Қост., Аман.). Арбаларға жэшіктер орнатылсын, олар
жеткіліксіз болған жағдайда арбаныц ішіне ша рт а ц,
тоцыма ши, тағы басца сондайларды бейімдеп жасау
керек болады (Ақт., Ойыл). ПІ а рт ац тоцып, оны егіс-
тік жерге цағумен цатар күл, кәц төгу жүмыстарын
цолға алды («Соц-тік ауыл», № 3, 1941). Поссоеет пен
райцомхоз жағдайымды жөндесе екен, Айналама
ш й р т а ц цүрып, іш пен сыртты өцдесе екен («Қызыл
ту»., № 47, 1940).
25—59
385
II
Шартақ П (Қост„ Жан.). Шыбықтан тоқылған ат
ақыр. Шартацта ат жврлік шөп бар ма? (Қост„
Жан.).
ИІартақ III (Қ.-орда: Сыр„ ЛСал.). Құрт, қауызн жая-
тын сөре, Қауыншекті шартацқа жайып кентіре-
міз (Қ.-орда, Сыр.).
Шартақ IV (Жамб., Сар.; ПІымк„ Сар.). Қарақшы
орын, бәйге аттары <келіетін жер. Бэйге аттары шапцан-
да ш а р т а ц белгілейтін (Жамб., Сар.). Бүрынғы кезде
ас беріп, шартац цылатын еді (Шымк., Сар.).
ИІару (Орын.: Ад„ Бөр.). ІПананың қанатын төс
ағашқа байлайтын ағаш жіп.
ІПаруаласу (Қост., Аман.). Сөйлесу, ақылдасу, Мен
сізбен шаруаласайын деп едім (Қост„ Аман,).
Шаруалық (Ақт., Ойыл). Шаруа, іпаруашылық.
Райсоветке біраз шаруалығым боп келіп тұрмын
(Аіқт., Ойыл).
Шаршақ (Түрікм.: Ашх„ Гяу., Аннау., Тедж.), Шөп
үйетіін айыр. Төрт тармацты шаршац жоц па? (Тү-
рікм„ Гяу.). Түрікменше — чаршак (Туркм.-рус- сл.,
1940).
ПІаршау 1. (Орын,: Ад„ Бөр.). Терезе пердесі. Тере-
зеніц шаршауын бір жағына сырып цойиіы (Орын.,
Ад,, Бнр.). Терезелердіц шаршаулары түсіріліп,
форточкалары жабылынты («Окт. туы», 8. X. 58).
2. (Шығ. Қаз., Тарб.). Шымыддықтың балдағы. Шы.-
мылдыцтыц шаршауы бар. Шымылдыцца ш а р-
шау істелді (Шығ. Қаз„ Тарб.).
[аршау тары (Ақт.: Тем„ Жұр.). ¥сақ тары. ¥сац
тарыны шаршау тары деп атайды (Аңт„ Тем,).
ІПаршы (Аңт„ Ойыл; Алм.: ПІел„ Кег„ Еңбөк.).
Орамал, байлауыш. Анау шаршы сенікі ме екен, зл-
де менікі ме екен? (Ақт„ Ойыл). Шаршы салатын
эйелдер цазір аз (Алм„ Юег,).
Шарың (Орын.: Ад„ Бөр..; Гур„ Маң.; ІПымк„
Сайр.). Шижі тереден тігілтен іаяқ киім. Шапцаны жаз
бойына цамыс, пішен, Өткізіп жуан таспа шарығы-
н а (Орын„ Бэр.). Аяцца шарыц байладым, цызмет-
ке басты сайладым, Теке деген цалаға Сергейдіц цойын
айдадым (Қашаган ақын). Қ, чарыц,
арықшы (Сем.: Көкп„ Ақс.). Үрысқақ, шатак.
Ол бір шарыцшы эйел екен (Сөм„ Ақс.).
Шарьш жатыр (Тау„ Қош.). Аузына келгенін айту,
урсысу. Ол саған цатты ашуланыпты, шарып. жа-
тыр (Тау„ Қоап.).
386
II
11
Шат (Қост., Жан.). Орман. Ш ат т ың арасында аң
кеп, мылтъщсыз жүруге цауыпты (Қост., Жан.).
ІПата (Қіост., Жан.). Шалкез, тентөк, шатақ. Ол ба-
ланъщ мінезі шата ғой (Қост,, Жан.).
Шатақ (Түрікм.: Красновод,, Небид,, Қулы., Ашх.,
Тедж., Таш., Көнеүр., Тахта, Мары, Байр.). Жеікжат,
жақын. 0 не, шатаң болғысы келе ме? (Түрікм., Тедж.).
Өзінің... шатацтарын жинап алып отыр («Жүмыс-
іпы», 12. IX. 39). Түрікменше: чатык — жақын дос
(Туркм.-рус. сл., 1940), озбекше: ңатмоң—алыс туыс-
тар (Уэб.-рус, сл., 1959).
ІПатаң-бұтақ (Түрікім.: Краснавод., Ашх., Мары,
Таш.). Жекжат, Біздер бір-бірімізбен ш ат а ц-б ү т а қ
адамдармыз (Түрікм., Талі.).
Шаталау (Қ.~орда: Шиелі, Қарм., Сыр., Қаз.; Қост.,
Об,). Шатасу, басы қату. Сен шаталанба (Қост.,
Об.). Сэрсенбайдың баласы оңуға түс[е] алмай ш ат а-
лап жүр деседі (Қ.-орда, Сыр.).
Шаттауық I 1. (Қ.-орда, Сыр.; Гур., Маң,; Жамб..
Тал.; Түрікм.: Краснов., Бекд., Қиян., Небид.). Шым-
шуыр, от қысқыш. Ш аттауыңпен самауырға от
сала цойшы, балам (Қ.-орда, Сыр.). Шаттауыцпен
оттъщ алдын сырып жіберіц (Гур., Маң.). 2. (Жамб.:
Мойын., Шу; Сем., Абіай). ¥ста дүкеніндегі төмірді қы-
сып үстайтын қүрал. Қордай ауданында бұны сапсал-
ғы дейді.
Шаттауық II (Орал: Қазт., Чап.), Жаңнаіқ. Базарда
шаттауыц сатады екен, Мойылдыц ішіндегі дэнді
дешаттауыц дейді (Орал, Қазт.). Өз циялым шат-
т ау ыц ағашын ексе дегендей айтады. Тек шабан өс&
тін болса керек (Ғ. Сл. Шалқ., 255).
Шатыр (Шығ. Қаз.: Тарб., Зай.). Желкем.
Шау (Қ.-орда, Қарм.). Жасы жетш қароіайын қаруы
кеткен түйе. Ш а у түйені сойып алмаса, ол ешцандай
кздеге жарамайды (Қ.-орда, Қарм.).
Шауда (Қ.-орда, Арал). Анда-санда. Асылында, бүл
жерде цасцыр жоц, шау д а бері бір көрініп кетеді
(Қ.-орда, Арал).
Шауқар (Шымк., Мақ.) Шұбар жылқы. Ш ауца р
атты жегіп бар (Шымк,, Мақ.).
Шаулау (Шымік., Шәу.). Жалқау, ерішпек. Қазір
бізде шау ла у адамдар жоң (Шымк., Шэу.). .
Шаулы || шәулі (Жамб., Жам.). Кәкягір, йан сүэгі,
ожау. Ш ау лы кэкпір сияңты болады. Нанды шау-
лы мен сүзеді (Жамб., Жам.).
387
Шаш ету (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб., Ашх.,
Гяу. ,Таш.). Түнделетіп жүріп келіп, сөске не түске жа-
қын кезде керуеннің не жолаушының дем алатын кезі.
Вес ңал-аға бірнеше шаш ет іп жетуш[і\ ек (Түрікм.,
Гяу.). (парс.). — күн шығу мен түс мезгілінің
арасы (©эаке) (Л. Буд., I, 457).
ІПашақ (Қост., Жан.). Шыбықтың жапырағы. Күз
болып цалған[ы]-ау, шыбыцтың шашағы түсіп жа-
тыр (Қоют., Жан.).
Шаіпаулану (Қсет,, Аман.). Шеткерілену. Ол неғып
бізден бүгін шашауланып жүр (Қост., Аман.).
Шая (Ақт., Ойыл.). Тарының түқымы сирек себілуі-
нен осігей, сирек піығып қалған жері. Мына бір ш а я
болып қалғанын царашы (Ақт., Ойыл),
Шәйген (Түрікм,: Таош., Көнеүр., Тахта., Тедж.;
Орын.: Ад., Бөр.; Гур., Маң.). Ақ қуман. Шзйгоніц-
д е г і шәй кесілмей цалды (Түрікм., Көиеүр.). Шоц
үстінде қызыл ала шэй г ен (Ғ. Сл., Кең өр., 66).
Шэйгеніцдегі шэйіц тасып, төгіліп жатыр (Гур.,
Маң.).
Шәйлә (Шымк., Қызылқ.; Қ.-орда, Арал). Қамыс
қора. Қамыстан тоқып істеген цосты ш э й л э дейміз
(Шымк., Қызылқ.).
Шәйпи (Қост., Жан.). Қгақар. Ол адамныц мінезі
жаман, тілі ш э йпи (Қост., Жан.).
әйт демеу (Қ.-орда, Арал). Үндемеу.
Біреуде бі-
реудің жүмысы болмау. Әркім ез цалаған жеріне кете-
ді, ешкім шэйт д емейд і (Қ.чхрда, Арал).
Шәккі (Шымк., Қызылқ.; Қ.орда, Арал). Нашар,
өнімсіз. Мацтамыз шэккі болған жоц (Шымік., Қы-
ЗЫЛІҚ.).
II
әнік (Түріікм.: Ашх., Гяу., Тедж. ,Мары, Байр.,
Таш., Көиеүр.). Өріктің сүйегі. Қарасэнә, баланыц
аузында шэ нік бар (Түрііюм., Көиеүр.). Түрікмеише
щэнік — жемістіц сүйегі (Туркм.-рус. сл., 1940).
'әңгі (Жамб., Сар.). Аң ауліағанда киетін етік.
іәңгіл (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тақта). Кружка.
Ш э ц г і лд і бере түр (Түрікм., Көнеүр.). Қарақалпақ-
пга: шэцгил —асқабаіқ қабығыніан жасалган ожау
(Караік.-рус. сл., 1958).
ін
ііі
п
II
әңгілдек (Орын.: Ад., Бер.). Аопа бесік. Ш э ц-
г і л д е кк е салып тербетші мына баланы (Орын.,
Бөр.).
Шәңгір || шеңгер (Орын.: Ад., Бөр.). Ерте туған лақ.
388
Шецг ірді кейде цодыран лац деп те айтады (Орын.,
пи
ІИәшяөр (Орал, Чап.). Сандал сияқты аяқ киім.
Шәрепкелеу (Жамб., Жуа.). Босату, жұмсарту. Қы-
зылшаныц арасын шәрепкелеп жүрмін (Жамб.,
Жуа.).
Шәрім жер (Қ.іорда, Арал). Шөбі (мол, ютты жер.
Қыстаубай, шә рім же р д е жүрген бүзауды үйге
айдап кел (Қ.-орда, Аріал).
Шәуен (Қеют., Жан.). Кішкене кдзан. Шэуеніме
айран цүйып цойдым (Қост., Жан.).
Шәукілдеу (Ң.-орда, Аріал). Дүреілдеу. Жүректері
шәукілдеп, балалар айта алмады (Қ.-юрда, Арал).
Шәуле (Түрікм.: Тещрк., Байр., Тапі., Кеюеүр., Тах-
та, Ашх.). Майы мен еті аадау болып келетін күрііптен
жасалнан таиам. Қазацтар да ш ә у л е г е үйренді
(Түрікм., Аіпх.). Түрікменпіе — шүле (Туркм.-рус. сл.,
1940). Қарақалпаіқша — шэуле (Карак.-руС.ісл., 1958).
Шәуім (Түрікм.: Таш., Тахта, Көнеүр.; Гур., Маң.).
Түбі тікше келтен (кішікеие шойын ңазан. Соған бола
цазан көтермей, шэ у і м г е ассац да болды (Түріікм.,
Көнеүр.). Ш ә у і мн і ц цацпағы өзіне лайущ (Гур.,
Маң.).
Шәуіш (Гур.: Тең., Маң., Шев.). Жүқа мүз, су жа-
ғасында жаңа ғана іліккен мүз, жаңа ғана қатқан, қа-
та ібастаған мұз. Ш эу іш жүрді, шэ уіш болса, балъщ
шоғырланады; ауға балыц көп түседі (Досқ., Қаз. тіл.
жер., Пнб., 1955). Күз түсіп өзенге шэ у іш жүре бас-
тағаннан бері бул үнге біздіц цұлағымыз үйреніп те
болған-ды (Ә. Оәр. Тол. туғ., 321).
Шебік (Шымк., Мақ.). Жүқа тақтай, фанера. Ол
ш е б ік экелуге кетті, ш е б ік жәшік жеціл болады
(Шымк., Мақ.).
Шеге (Түрікм.: Ашх., Тапі., Көаюеүр., Тахта, Тедж.,
Мары, Байр.). Құм. Аяц бассац тау-тау ше ге (Түркм.,
Байр.). Түрікменшю — чэге (Рус.-туркм. сл., 1956).
Шеге біз (Түрікм.: Таш., Тңдж., Көнеүр., Тахта,
Байр.). Шегені қағудан бүрын оған орын дайындайтын
біз. Ш е г е біз сіз бара цояр дейсіц бе? (Түрікм.,
Тедж.).
Шегел{і] өгіз (Қ-орда, Арал). Жеңіл жүру үшін ба-
қайын тагөлаған өгіз. Ш е г е л[і] ө г і з жүк тартуға цо-
лайлы (Қ.-юрда, Арал).
389
II
егене (Орьгн,: Ад., Бер.). Шағын. Басымыз көп
емес, шегене, алған пенсиямыз жетеді (Орын., Бөр.).
Шеген қора (Қ.-орда, Арал). Қамыю пен баліпықты
араластырып, арасына кірішп ісалып қалаған қора.
Шеге-шеге (Қ.-орда, Арал). Жүйе^жүйе, рет-реті. Қа-
сен сөзді цашан да ше г е-ш егесімен айтады (Қ.-ор-
да, Аріал).
Шегу I 1. (Гур.: Маң., Есб., Теңіз). Тараэыға тарту,
өлшеу. Салмағын байцағыц келсе, шеккіге (іқ.) ш е г і п
көр (ГуРм Маң.). Жайық бойы қазақтарында ідіа бұл сәз
айтыліады. Ноғ. шек (Н. А, Баююаков, Ногайский язык
и его даал., 268); 2. (Түріікм.: Краеожовод., Бекд., Не-
бйд,. Апіх., Гяу., Таиі., Көніеүр., Тедж., Байр., Мары;
Гүр.; Орал: Чап., Жым.). Қсло, салу, вліпеу, тарсгу т. б.
Колхоз бастық қол шекікен (Түрікім., Тедж.). Бы бала
сурет ш е к к іш (Түрікм., Аіпх.). Шеккіге ш е кт I-
р і п көр (Түрівам., Көнеүр.). Қауыновтыц цалай ш е-
гіп беріп жатцанын көпшілік байцайтын емес («Жү-
мьйопіы», 3. IX. 49). Түрікмешпе — чекмек (Туркм.-рус.
сл., 1940). Өэібеікіпе — чекмоц (Узб.-рус. сл., 1954). Қа-
рақалпаіқшіа — шек (Карак.-рус. юл., 1958) <3-^
чзкді — жаады (М. Қашқ., II, 29).
Шегу П (Алм., Жам.). Жұмыюқа жіберу, қызметке
тағайывдау. Ана жылы біздіц баланы да Талдъщорған-
ға жұмысца ше ккен (Алм., Жіаім.).
Шегіршін (Орын.: Ад., Бөр.). Қатты, биіік іанаш.
Шек I (ПІымк., Мақ.). Қамьггтың шұжыгы. Қамыт-
тыц ше гі созылып кетіпті (Шыімік., Маіқ.).
Шек II (Түрікм.: Красновод., Небид., Қүмд., Ашх.,
Гяу.). Мүмкім. Мынаныц ылац шығаруы шек, байцац!
(Түрікм., Гяу.). Соған царағанда таныс досы болуы
ше к («Қараібүгаз®ол жүмыашы», 15. VIII. 37). Түрік-
менпве чак — мүмкін, ықтшмсал (Туркм.-рус. <сл., 1940).
Шеке (Гур., Маң.). Шепіе. Қарт адамдарға айтыла-
тын әже, шеше сөздерінің орнына қолданылады.
екейін (Қост., Тоб.). Шейін. Екеуміз ауылға ш е-
к ейін бірге барайыц (Ңоют., Тоб.).
Шекелдік (Жаміб., Тал.). Кеаоіл баотырғьгаі. Аттыц
жүгенініц шекелдіг і жоц (Жамб., Тал.).
Шекем болу (Қост., Тоб.). Сақтану, сақ болу. Асыл-
бек, сеніц сөзіцніц түрі жацсы емес, біреуді кемітпе,
кекете сөйлейсіц, сенен шеке м б олу керек цой
(Қоют., ТЪб.).
Шекене (Түрікм.: Тедж., Байр., Мары., Тапі., Кө-
неүр.), Жеке менпіік мал^ Ш е к е н е малдары адам
390
II
цойып бацтырмалы (Түрікм., Тедж.). Түрікіменше чеке-
не — малдың азғана тобы (Туркм.-рус. сл., 1940).
Шекерпара (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта., Тедж.,
Мары). Как түстІ, иіскеігі ісыртпай белгісіз, келемі кіші,
торларының арасы кең, ісьгртына шырыны шығьш тұ-
ратын қауышгың бір түрі. Өзбокше—шакарпалак (Узб,-
рус. сл., 1959).
Шекесінен тыңдау (Түрікм.: Ашх., Гяу., Аннау,
Тедж.). Жүре тыңдау, іқүлаң асіъау. Тіпті айтцан сөзді
шекесімен т ыцд айд ы (Турікм., Ашх.).
Шекетулеу (Қост., Жан.). Күмістеу. Бүрын белбеуді
шекетулеп істейтін еді (Қост., Жан.).
Шекетулі белбеу (Қост., Жан.). Күміс белдік. Есен
царттыц шекетулі б е л б е у і элі бар екен (Қост.,
Жан.).
Шекиде (Түрікм.: Ашх., Гяу., Аннау, Тедж., Мары,
Байр., Таіп., Көнеүр.). Сүзібе. Базарда ш е к и д е сату-
шыдан көп зат жоц (Түрікм., Ашх.). Түрікменше —
чикизе || чекиде (Туркм.-рус. сл., 1940).
Шеккі I (Түріікм.: Красновоід., Небид., Бескд., Жеб.,
Ашх., Таш., Мары; Орал; Гур., Маң.). Таріазы. Мүны
бөлу де цыйын, цолда шеккіде жоц (Түрікм., Мары).
Сатылған продукция кір шеккімен еатылып келеді
(«Қаріабуғаз көл жүмьгсигы», 20. IV. 37).
Шеккі II (Жамб., Жуа.). Теріс, жөноіз. Шеккі
емес — төріс ем-ею, жаман емес. Бүл сөзіц ш е к к і емес
(Жамб., Жуа.).
Шеккілі (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Құмд.,
Ашх., Гяу., Таш., Мары). Салмақты, тіаразы тартатын.
Колхоздыц малы ш е ккі лі келеді, соларды өсірген
дүрыс (Түрікм., Мары)... Өсербаевтыц баццан малдары
басца колхоздыц малдарымен салыстырып царағанда
ш е к к і л і болып шыцты («Жүмыапгы», 6. VII. 45).
Шектейін (Сем., Абай.). Дейін, шейін. Жайлауға
шектейін машинамен баруға болады (Сеім., Абай).
Шектеп беру (Шымк., Түл.). Жіктеп беру, бөлектеп,
бөліп беру. Бацшалыц егіске бірнеше адамды ш е к т е п
бердік (ІИымк., Түлк.).
Шекті (Қост., Жан.; Сем., Абай; Шығ. Қаз., Зай;
Орын: Ад., Бөр.). Шейін, дейін. Сонау су жырған жар-
ға ш е к т і барайыц (Қост., Жан.). Оған ш е кт і мы-
нау екеуі осы арадан табылмайды (М. Әу., Абай жолы,
741). Тайым күзге шекті жүрсе болды, содан кейін
аламын (Орын., Бөр.). Осыған ш е к т і мен оны біл-
мейтін едім (Оем., Абай). Жүз километрге ш ект І со-
391
зылған Ац Жазыцты Әсет бррын аралап көрген жоц
(К. Оравіалин. Ақ Ж. 97-6ет).
Шектіру (Түрікм.: Мары, Байр.). Созу. Бүл істі
үзацца шектірмеу керек (Түрікм., Тед,ж.). Түрік-
меншіе чекмек — ісозу, тарту (Туркм.-рус. сл., 1940).
Шекшск I (Орын.: Ад., Бөр.). Ешкі ауруы. Ешкі
шекшекпен ауырғанда тыпырлап цүлайды, оған
ем жоц, бірден пышацца ілінеді (Орын., Бөр.). Шек-
ш е к болғыр, — цой, ешкіге айтылатын царғыс сөз,
Шекшек Ц (Қ.-орда, Арал). Піегіртюенің кішкене
түрі. Ш е к ш ек — егінге зиянды жэндік (Қ.орда,
Арал).
Шекі (ПІымк., Сайр.). Ерсі. Меніц айтцаным ше к і
ме? (Шыж., Сайр.).
Шекілдеуік (Сем.: Кәкп., Ақс.; Шығ. Қаз., Зай.).
Сеімечікіи, күибағыстың дані. Шекілдеуігіңіздің
стаканы цанша? (Сем., Ақс.).
Шекірелену (Тау., Қош.). Шекірею, менменсу, дан-
дайсу. Ол өзі шекіреленіп цалыпты ғой (Тау.,
Қош.).
Шекіршектену (Түрікм.*. Таш., Көнеүр., Тедж., Ма-
ры). Аямау, үялту. Мэстатына (іқ.) кеткен шоферларды.
шекіршектетіи таццыт (қ.) цылмаса болмайды
(Түрікм., Тедж.).
Шел 1. (Түрікм.: Тахта., Көнеүр., Тедж., Байр.).
Атыздың төрт жағынан ұзынпіа етіліп үйілген топы-
рақ. Ш е лд іц міндеті көрші атыздарға су жібермеу
(Түріікім., Міақта).
сл.,
1940). Өзібеік тілінің жергілікті ерекшеліктіөрінде чел—
шекара, шөп (Уз.-рус. сл., 1959); ңарақалпақша —
шел (Карак.-рус. сл., 1958); 2. (Ақт., Ойыл). Арықтың
кұлағы. Егтстіккіе су окіберу үшін әр ж-ерден бұрылғап
бұрылыс. Звено мүшелері ерте көктемде двигателъді
орнатып, жаптар, ш е лд е р сала бастайды (Ақт.,
Ойыл.).
Шелдеу (Шымк., Сайр.). Тегістеу, егісіке су жүретін
жерді қырыиан суару. Бүл жерді шелдемесе бол-
майды (Шымк., Сайр.).
елек (Шығ. Қаз.: Күр., Эай.). Күшпек (іарбаның
ікүшпеігі). Арбаныц ш е л е г ін е цырсау сал (Шығ.
Қа&., Күр.). Арбаныц ше ле г і цырсаусыз болғандыц-
тан сынғалы түр (Шығ. Қаіз., Зай.).
Шелек қап (Сем., Абай). Ал
іадаи жайалған қап.
Колхоз ецбегімізге жыйырма ш е л е к ц а п бидай бер-
ді (Сем., Абай).
392
Шелміш (Шыж., Саір.). Жүдеу, аірық. Ол өзі жас~
тайынан ш е л міш болатын (Шымк,, Оар.).
Шемдеу (Гур.: Маң., Мақат.). Шамалау, шамамен
мөлшерлеу.
Шемекі (Ақт., Ойыл; Орал: Чап., Жымп.). Күн-
бағьвс, шемішке. Колхоз 10 гектар шемекі екті (Ақт.,
Ойыл). Біздің колхоз тары, кукуруза, бидай, шемекі
екті (Орал, Чап.).
Шеміршек (Алм., Жам.). Жылқы ауруының бір түрі.
Шен (Түрікм.: Таш., Көиеүр., Тедж., Мары, Ашх.).
Шаыа.Ташауыз шенмен айтңанда бү йерден 100 ки-
лометрден артыц (Түрікм., Көиеүр.). Түрікменше —•
чен (Туркім.-руіс. ісл., 1940); К)арақалпақіша шене—
өліпеу (Караік.чрус. сл., 1958).
ПІендеу (Шымк., Қызылқ.; Қ.-скрда, Арал). Көбею,
молаю, шығу. Бүл үзімніц түбі ш е н д е п кетіпті
(Шьш.к., Қызылқ.).
Шенінде (Алм., Жам.). Өз кезінде, заманьгнда, мез-
гілінде. ІП е н і н д е мен жігіт ол ңыз болған, амал не
цазір кэрілік келді (Алм., Жаім.).
Шепіпер 1. (Түріікм,: Краісновод., Бежд., Қулы,
Қиян., Небид.; Гур., Маң.). Таігочжа. Үйде жүргенде
шепшерді неге кимейсіц (Түрікм,, Бекд.); 2. (Гур.,
Маң.). Көннен жасалған (юеібіс тәрізді аяқ киім.
Шепік I (Түрікм.: Кріасновод., Бекд., 6 көл, Небид.,
Қүмд., Апіх.). Тек табаны ғана бар, іаяққа тікен кірмес
үшін жасалған аяқ ікиім. Ш е п і к т І башпай арасына
жіппен байлап түрғызады (Түромм., Бекд.). Түріасміен-
ше чепек — сандал тәріэдес іңолдан жаісалған аяк киім
(Турнм.-рус. ісл., 1940).
ІИепік II (Шымк., Мақ.). Фанера. Стансадан шепік
әкелу керек (Шымк., Міаіқ.).
Шер (Гур., Маң.). Ер. ержүрек, қайратты. Молдаға-
лишер жігіт (Гур., Маң.).
Шерем қалу (Сем., Абай). Жердің жыртылмай қа-
луы. Т рактористерге жерді ш е р е м цалдырмац-
д ар деп жиі айтам (Сем., Абай).
Шеркеш бөрік (Гур., Маң.). Жиегі қатырмалы биік
бәрік.
Шерлік (Гур., Маң.). Ер жүреік, қайріаттылық. Мол-
дағали шер жігіт, ол армияда да ше р лік жасады
(Гур., Маң.).
Шерміш 1. (Тау., Қош.). Кішюене адам. Асцар деге-
німіз анау ш е р м іш кісі емес пе? (Тау., Қош.);
2. (Оем.: Абай, Кэюп., Ақс.). Қарны қаміпгьіш, жүре
39$
алмай ңалған, ауру, мешел <бала. Ол ш е р м і ш болып-
ты ғой (Сәм., Абай).
Шертек (Түрікм.: Тахта., Таш., Көнеүр.). Үйдің кіре
берісіне көлеңке түсу үшін, жалғастырып салған, тек
т&бөсі ғана жабық ңұрылыс. Тона, ш е р т е г і бар жай
біздікі (Түракм., Канеүр.). Өзбекше — чордоц (Уэб.-рус.
сл., 1959). Қарақалнаа^ша: шертек — үйдің шатыры
мен тобесінің арасыңдағы бос орын (Рус.-карак. сл.,
1947).
Шерім (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр.; Таш. , Кө-
неүр.). Қолдан иленген тері көн. Түрікменше — черим
(Туркм.-рус. ісл., 1940); қарақалпак.ша— шерим (Ка-
рак.-рус. сл., 1958) (араіб) —> иленген тері
(Л. Буд., I, 474).
Шетен I (Алм., Қарат.). Ақыр, оттъщ (малға шәп
салатьж орын). Ол атын ш е т е н г е цойды (Алм,,
Қіарат.).
Шетен II (Түрікм.: Краслговод., Небид., Жеб., Ашх.,
Талі., Көінеүр.). Фанера тақтай. Тонадағы ш е т ен жэ-
шікті не затца жараттыц? (Түріікм., Ашх.). Клубца жа-
цындай бергенд[е]-ац үлкендеу ш е т е н г е цағылған...
сурет сияцты бір нэрсе көзіме елец еткендей болды
(«Жұмысшы», 18. ІП. 39). Иіруші цыз толған үршыцты
ш е т е н цорабца біріндеп тастап жатып: — эне, ана
жацта — деді (Ғ. Сл., Заманд., 95).
Шетен ПІ (Шығ. Қаз., Тарб). Шікірейген, шытырай-
ған (адам туралы). Оныц мінезі ш ет е н адам (Шығ.
Ъіаз., Тарб.).
ПІетеу (Жамб., Тал.). Тілге ергіш. Дүйсен өте ше-
т е у (Жамб., Тал.).
Шеттік I (Жамб., Тал.). Тікен. Баламныц аяғына
ш е т т і к кіріп кетті (Жамб., Тал.).
Шеттік II (Жамб., Тал.; Алм.: Жам., Кег.). Киме-
шектің жағына қадайтын күміс. Ажардыц кимешегі
шеттік пен моншацца эбден толған (Жамб., Тал.),
Кимешегіцніц ш е тт і г ін кім салған (Алм., Жам.).
Бүрын эйелдер кимешектіц жағына ш е т т і к тігетін
(Алм., Ж<а'м.).
Шеттік ІП (Қ.-орда, Арал). Жылым аудың бір
жақ жартысының алдыңғы жтгі тоқылған бөлімі.
Шетік (Орал, Қазт.). Мәсі, жұңа былғарыдан істел-
ген байпақ.
Шетіне шығу (Қ.-орда, Арал). Асып туу, ерекше.
Абай адам баласыныц ш ет і н е шы цц а н адам ғой
(Қ.-орда^Арал).
394
Ши I (Түрікм.: Аигх., Мары, Тедж., Тапі., Көнюүр.,
Тахта; Қост.: Аман., Жан.). Егістікте жыртылмай қал-
ған жер. Меніц айдаған жерімнен ш и цалмайды
(Қост., Жіан.).
Ши II (Қоет.: 06., Жан.). Шеіийң мал жетөннен қал-
ған ірісі.
Шигедек (Қост., Жан.). ІПігесіне қорғасын құйған
сақа. Ш и г е д ек сацамен кенейді атсац дэл тиеді
(Кріст., Жан.).
Шидем (Орын.: Ад., Бер.). Шым. Сабамен шиде м-
д і аударады да кес уй жасайды (Орын., Бер.).
Шидіц сақалы (Қост., Жан.). ПІидің қияғы. Ш ид іц
с ац а лын мал жацсы жейді (Қюст., Жан.).
Ши жер (Орын.: Ад., Бөр.). Жыртылмай қалған
жер. Мына жер ш и айдалған жер екен (Орын., Ад.).
Шизілдеу (Түрікм.: Кенеүр., Тахта, Тедж.). Жыр-
тылғаін жерді жүміоарту. Мектеп участкесін ш из і л-
д е м е с е, кесектеніп кетіпті (Түршкм., Тахта).
Ши қасьщ (Гур., Маң.). Бал қасық, шәй қасық,
кішкіөне металл қасық. Күміс ш и цасыцтан осы
үйде екеуі бар (Гур., Маң.).
Ши қора (Гур., Маң.). Шиден тоқылған, төбеюі аіпық
қора.
Ши плаш (Қ.-орда, Арал). Ши барқыт, Ш и плаш-
т ан шалбар тігіп берді (Қ.-орда, Арал).
Шираз: көк шираз (Түрікм.: Краоноооід., Небид.,
Ашх., Таш., Тедж.). Қаракөл қойдың көк елтірісі. Қа-
рақалмақшіа — шийразы (Карак.-рую. <сл,, 1958).
Ширек иін су (Жамб., Шу). Бір иін судың (қ.) жар-
тысы, екі-үш сағат уақыт пайдаланатын еу.
Ши сабақ тары (Ақт., Ойыл.) .Ши сияқты жек-е-же-
ке, ісңірек өакен тары. Мына шй с а б а ц тарылар
тарыныц слцін бүзып түрғанын (Ақт„ Ойыл).
Шитақандай [| митақандай (Түрікм.: Ашх., Таш.,
Көнеүр., Тедж.). Өте кішкентай. Шитацандай бо~
лып, саған пинкініц керегі не? (Түрікм., Тедж.).
Шиттей (Ақт., Ойыл), Титтей, іазғангтай. Мына бір
шиттей шэйдіц несін беріп түрсын, өзіц-ац ал (Ақт.,
Ойыл).
ТТТитпа (Жамб., Тал.; Шымк.: ІПәу., Қызылқ.;
Қост., Жан.). Шамның пияласы, іньпгьъсы. Шамныц
шиша с ы жоц (Жамб., Тал.). Шамныц шишасын
сүртсецші, жарыц жанбайтын бопты (Қоет., Жан.).
Шиыр (Жамб., Шу). Айдалмай шала қалған жер,
Шиыру (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Федж.). Қы-
') 395
сымға алу. Баетыц болсам сені шиыра.чын ден жүр
(Түрікм., Көиеүр.).
Шиін (К;.-орда, Арал). Дәнді өсімдіктің азған түрі.
Ш и і н егін арасына шығады. Жағдайы келмесе, түбін-
дегі су азайып жылып кетсе, күріш ш и і н г е айналып
кетеді (Қ.-орда, Арал).
Шиірім пәшек (Түрікм.: Мары, Байр., Тедж., Таш.,
Көнеүр., Тахта). Еті жұмсак;, әрі тэтті қауын. Қараңал-
пақша — шийрин пэшек (Карак.-рус. сл,, 1958).
Шканка беру (Түрікм.: Төдок., Мары, Көнеүр., Тах
та). Мақтаныц арам шаіқалаліарын (қ.) кесу. Ш к ан к а
б е ру мэусімі өтіп барады (Түрікм., Тедж.).
Шлике (Жамб., Шу.). Түйенің мойнына салатын
қамыт.
Шобық (Гур., Маң.). Жүгерінің басы, собығы.
' Шобыр (Тау., Қош.). Үлкен, семіз, жуан ат. Ол бір
ш обы р д ы тауып мініпті (Тау., Қош.).
Шоғал (Шымк., Мақ.). Қорқау қасқыр. Кеше ш о-
ғ а л Бибіштің бір тауығын жеп кетіпті (Шымк., Мақ.),
Шоғаяқ (Ақт., Ойыл). Іпііне шоқ салып шәйнек қою-
ға болатын тәрт аяқты, әрі түтқалы зат. Шоғаяңты
экел де, үстіне аццүманды ңой, шайы тез 'шыцсын
(Ақт., Ойыл).
Шодыр = шотыр.
Шок (Жамб., Жам.). Шорланған тас (қүм қиырінық
тастың бірігуі, тұтасуы). Ш оң жер астында болады
(Жаміб., Жам.).
Шоқа (Ақт., Ойыл). Әр жерге үйілген 10 баулық та-
ры үйіңдісі. Тарыны ш о қ а ла п үйіп кете береміз
(Ақт., Ойыл.).
Шоқай (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Гур., Маң.). Бір тісті ағаш соқа.
Шоқай ағаш (Гур., Маң.). Жертіс, тіс ағаш.
Шоқайт (Ақт., Ырғ.). Кебен (қ.), үйілген шөп. Бір
шоц айт 2—3 арба болады (Ақт., Ырғ.).
Шоқат I (Қ.-орда,Арал). Төбешік, төбешік қүм. Ма-
лыңды ана көрінген ш оң ат т а н асырып жайсаңшы
(Қ.-орда, Арал).
Шоқат П (Қ.іорда: Қарм., Сыр.). Екі-үш арбалык
үйілген шө(п. Шөпті шоңат ңып үйеміз де, цыста
трактормен біраң тартамыз (Қ.-орда, Сыр.).
Шоқтау (Алм., Гв.). Үйдің мүлкін орын-орнына
іқойып жақсылап жинау. Уйді цызыл ш оңтап жиіп,
базарға кетті (Алм., Гв.).
396
Шоқша (Шымк,, Қызылқ.). ПІиректің торттен бір
болігі. Шайыцныц шоцшадайын берсец болады
(Шымк., Қызылқ.).
Шоқыр I (Түрікм.: Вакд., блсел, Краісякхвіод., Небид.
Апіх., Тедж., Байр., Конеүр.; Гур., Маң.; Орал, Жен.).
Қайла. Бізіц жерде шоцырды көп цүлданбайды
(Түрікм., Бевд.). ...Етік, ш о ц ы р сияқты цүралдармен
цамтамасыз етілмей отыр (<Жүмыюшы*, 28. I. 39).
Өзібеікііге — чукич (Узб.дас. сл., 1959).
Шоқыр II (Гур., М'аң.). Тещзде жүретін, ұзын тұм-
сықты үлікеаі балык; (ор. юенрюга). Ш о ц ы р д ы ц еті
тәтті болады (Гур., Маң.).
Шоласы келмеу (Алім.: Кег„ Шел.). Қол тимеу, бос
уіақыт болмау. Мектепке барайын деп едім, шолам
келмей үлгере алмай цалдым (Алім., Кег.).
Шолпы (Қ.-орда: Арал, Сыр., Жал., Қарм.; Шымк.,
Қызылқ.; Орал, Қазт.). Сүзгі, тесік ожіау, кеітсер (қ.)
ікәкбар (қ.), май іиолиы. Көршініц шо л пыс ын зкеле
ғой (Қ.-орда, Арал). Түрсынай, шолпыны үйг[е] агга-
рып цойшы (Оріал, Қазт.). Бауырсацты шолпымен
былғап пісіреміз (Қ.-орда, Жал.).
Шом I (Алм., Кег,; Сем.: Ая., Ақсу). Түйенің үсті-
не артқан аат 'орнықты орналасу үшін эқаоальғнатыи
құрал. Түйеге шом жасап отырмын (Алм., Кет.), Қ.
жазы.
Шом П (Қ.орда: Сыр., Жаэқ Арал, Қарм.; Қост.,
Жан.; Ақт., Ойыл). Буіма қамыю.-Далшсгы. ш о мд а п-
шомдап байлаймыз да, цора жасаймыз (Қ.-орда,
Жал.). Ол саздан шом тастап өтті (Қ.-орда, Арал.).
Колхоз ешкімге ш ом дайындап бере алмайды (Қ.ор-
да, Арал). Аудан колхоздары өткен цыста цамыс
дайындап алды жзне оны ш о м д а п буып, цурылыс
салатын жерлерге жеткізді (Ақт., Ойыл). Ол кезде біз
тамды, үйді шомнан буып салушы едік (Қост., Жан.).
Шом қора (Қ.-орда: Қарм., Сыр., ІПиелі). Қамыс,
шеңгел, топьграқ аралдстырьгп жаоаган қора. Шох
ц о р аныц да төбесі ашыц болады (Қ.-орда, Сыр.).
ПІомдау (Ақт., ОЙыл.). Дестелюй байлау. Аудан кол-
хоздары өткен цыста цамыс дайындап, ш о м д а іг
буып, цурылыс салатын жерлерге жеткізді (Ақт.,
Ойыл.).
Шоңғал (Гур., Маң.). Шың, биік. Олар таудыц ш оц-
г алына шыцты, Алатаудыц шоцғ а лы биік бола-
ды дейді (Гур., Маң.).
Шоңқай (Орал, Қарат.). Қоға шөптің тамыры. Бү-
397
рын ел ашаршылъщ жылдарында шоццайды жұм-
сатып, пісіріп азъщ цылып жепті (Орал, Қарат.).
ІПопақ I (Ақт., Ырғ.; Қ.чхрда: Оыр., Жал., Ңарм.;
Қоіст., Жан.; Шымк.: Сайр., Қызылқ.). Қауын-ждрбыз-
дың дәні, урығы. Ол ңарбыздың ш о п ағ ын кептірді
(Ақт., Ырғ.). Ірі ңауыннъщ шопағын алып ңалып
келер жылы тігеміз (Ң.-орда, Жал.). Мен сені иіопац
цұрлы көрмеймін (Қ>ост., Жан.). Бисембай царт торла-
маның шопағын жыйып колхозға тапсырды (Шымк.,
Сайр.). Қауынныц шопағын жыйнап ал, шопац-
ты шағып отырсыз ба? (Қ.-орда, Қарм.). Қ. чопақ,
Шорағай (Қост., Жан.). ІПортанның кішісі, орташа
түрі. Текеде шор ағ а й бар деседі. Балалар көлге ба-
рып, шорағай аулап әкелді (Қоіст., Жан.).
ІИорқындау (Алм., Кег.). Шағывдау, нашарлау, ціа-
'ма-пваірқы аэ. Бурынғы кезде шорцындаған, ше-
генелеген малы бар адамдар жайлауға шъщпай, осы
маңайда ңалады (Алм., Кег.).
1 IIIот I (Ақт., Ойыл). Кетпен. Віщшаның арам шөп-
терін шотп е н де шөптейміз (Ақт,, Ойыл).
Шот II (Сем.: Абай, Мақ., ¥рж.). Есіктің ілгегі, крю-
ногі. III от т ы іштен іліп алып, есікті ашпады (Сем.,
Абай), Шотты салып жат, келін (Сем., ¥рж.).
и ІПотаяқ (Қост.: Об., Жан.; Қ.-орда: Сыр., Жал.).
ІПөаі суыратьгн, басы ілмйік кұрал. Мынау талдан ш о т-
а яң істеп алу керек еді (Қоег., Жан.). Қыета шөпті
шотаяцпен суырамыз (Қ.чкрда, Сыр.).
* Шот кетпен (Орын.: Ад., Бөр.). Теее, тшткга. Ш о т
кетпенмен ңараған шабамыз (Оръш., Бер.).
. Шот орақ I (Түріжм.: Мары, Тедж., Байр., Таш., Кө-
неүр.). Кегипен. Жер ңазуға шот о раңт ан көрі бел
зздік (Түрікм., Кенеүр.).
Шот орақ II (Орын.: Ад., Бөр.). Шалғы орақ. III о т
орацты шалғыдан істейді. III о т о р а ң п е н тал,
бұталы шөп орады (Орын., Бөр.).
Шот салу (Түракм.: Красновод., Небізд., Жеб.,
Ашх.). Аяқтая шалу. Темір сырттан ш от с а лып
жъщшщшы еді, анау болатын емес (Түрікм., Красно-
®од.).
Шошала (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш.; Ақт.:
Ырғ., Жур.; Қ.-орда: Арал, Қарм.; Орын.: Ад., Бөр.).
1. Сиырға тиетін 'Шаньшгқақ. Моң.кігенің не шош а ла
тиген сыйырдай (Түрікм., Красновод.). ЯСаз айындағы
шошаладан мал цатты арыйды (Қ.-юрда, ҚарЕм.).
Сыйырға шо ш а л а тигенде, Жайъщ бойындағы тоғай-
396
ға барып паналайды (Орьтн., Бор.). Шошаласы бар
сыйыр ж&нді оттамайды (Қ.-орда, Арал). Сыйырға ш о-
ш а л а тию уацты өтті (Ақг., ЬІрғ.).
Шоян || жоян II ноян (Сем., ¥рж.). Білімді, өкім.
Ш о я н балалар екен (Сам., ¥ріж.).
Шөбере I (Жамб., Шу.). Сары майды шыжғырған-
да түбінде қалған тортасы. Ш өб е р е с ін алған май
ма (Жамб., Шу).
Шөбере II (Ақт., Жүр.), Тері илейтін томар бояуды
қайнатқанда түбінде қалғаны.
Шебі түсу (Түрікм.: Бакд., бчкел., Красновод.,
Киян., Небид.). Таланына кез келу. Меніц соған ш ө-
б і м түсті м е, маған оцуға барасыц деді (Түршкм.,
Беюд.).
Шөгерме (Түрікм..:1 Конеүр., Тіаш., Тахта, Тедж.,
Ашх.), Түрікмендердің басына киетін үлкен сеңсең бө-
рігі. Мынауыц шөгермесіне көміліп цалыпты ғой
(Түрікм., Кея.). Қарақалпақша — шегирме (Карак.-
рус. сл.,1958).
Шогөн = іпәугім.
Шөже торғай (Сем.: Ақс., Көк., Абай). Шөлде жү-
ретін, кеп үшпайтын торғай. Шөже торғайлар
Ацсуат ауданын мекен етеді (Сем., Көкп.). і
Шежік (Қ.-орда, Арал). Майда көк інебі мол жер.
Мүцаметжан, баспацты иіөжікке айдап апарып сал
(Қ.-орда, Арал).
Шөнгей (Орын/.^Ад., ^Вор.). Жырау, Сонда Байма-
ғамбет бүл біздіц \ш & й гейіміз еді дейді (Орын.,.
Бөр.).
Шөк[е] ату (Түршкм.: Красиовод., Апіх., Небид.,.
Бакд,). Жамбы іату. Ат жарысца кеткесін, шөке ат у
басталады, соны көрелі (Түржм., Краеновод.).
Шокесінен (Жамб., Тал.). Жүресінен. Айжан үйге
шөкесінен отырады (Жаміб., Тал.).
Шөктірме (Түрікм.: Қиян., Кулы., Бекд., Красно-
вод.). Аудың суға біататын жағындағы арнаулы түрде
байліанған тастар. ___
Шөлеңке (Тау., Қош.) Тұтқалы, іші эмальдіаетая те-
мір кружіюа. Әке, маған бір ш ө л е цк е суыц су берші
(Тау., Қош.).
* Шөлке 1. (Қост., Жан.). Түйе қамыт. Шелкені
кигізіп түйені арбаға жек (Қоют., Жан.); 2. (Ақт., Ырғ.)-
Шлиаое. .
Шөлкемдестіру (Қарақ., Қоң.). Ұйымдастыру, бхрік-
09?
'тіру. Жүмысты жацсы шөлкемдестіру керек
^Қаріаіқ., Қоң.).
Шөл қарсақ болу (Гур,, Маң.). Шөлдеу, сусау. Ма-
.лымыз су іше алмай, кештен бері ш ө л ц а р с а ц
б о лды (Гур., Маң.).
Шөл қою (Түрйам.: Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта,
Теідж.). Суармау, сусыз іқою. Алдымен екі-үш күн шөл
ц&яд ы (Түршим., Апіх.).
Шөлмек I (Турікм.: Краеіговод., Небид., Ашх., Тапі.,
Тедж.; Ақт., Ойыл.). Бутылка. Бүл сез кәбіііе іауыспа-
лы түрде «іаршқ» імағыніасын да ібереді. Магазин ашыц
болса, бір ш ө л м е к әкелмелі еді (Түрікм., Красно-
®од.). Мына ацшаға дүкеннен бір шө лмек экеле қой-
шы (Ақт., Ойыл.).
Шөлмек И (Сем.: Абай, Ақс., Көкп.). Құмыра
(күйген тонырақтан жасалған ыдыс). Біршөлмек су
зкелші (Оеы., Абай). Ол бір шө лмек айран ішті (Оем.,
Ақс.).
Шөме (Сем.: Абай, Ақс., Көкп.; Аіқт., Ырғ.). ІІІө-
мелю. Бүгін цанша ш ө м е жыйдыңдар? (Сем., Абай).
III өм е н і кебенге саламыз (Ақг., Ырғ.),
Шөмейке (Ң.орда, Аріал). Ңаібыршақты, тікенді кіпі-
юеие балық. Ш ө ме й к е н іц денесі жіцішкелеу, еті
дзмді болады. Шөмейке июлъден бастап үшанға
(қ.) кетеді (Қ.-орда, Арал).
Шомелей (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таіп., Мары;
Ақт., Ойыл; Орын.: Ад., Бөр.). ПІөмеле. Мен лейте-
нантпен цоштастым да, ецбектей жылжып, шөмелей
түбіне барып жаттым (Ә. Сар., Офиц. күн., 63). Бүгін
ш ө ме лей көп үйіліпті {Орын., Ад.). Бүлт нөсерін тө-
гетін болса, үйілмеген шө м е л е йд і шірітеді (Ж. Тіл.,
Қайнар. 9). Бүгін ш ө м е л е й көп үйіліпті (Ақг., Ойыл).
690 гектардыц шөбі шөмелейге салынып, 596 гек-
тар скирдке үйілді («Соц-тік ауыл», № 58, 1941).
Шөшсерілу (Қост., Об.). Тоңқалаң асу, төңкерілу.
Шөпауыз (Жамб.: Луг., Тал.; Оңт. Қаз., Сайр.;
Қ.орда, Арал). Революіжядан бұрынғы кезде жішал-
ған салық. Шөпауызды жылыға бір рет жыйнай-
тын (Жаіміб., Луг.). Енді шопауыз жоц (Жаімб.,
Тал.).
Шөп суыргыш (Жамб., Шу). Шөп суыратын қүрал,
жүтпа (іқ.), шотаяц (іқ.).
Шөп-шөлең (Орал, Чап.). Шөп-шалаң, шөп-шар. Қо-
40С
раның іші ш ө п-ш өлец, ңоңыр-соңыр (Орал, Чап.).
Шанадан тегілген ш ө п-ш ө леңн ің беті ашылып
жол аңғары үздік-создың ңарауытып жатыр (X. Есен-
жолов. Аіқ. Ж. I, 88).
Шөрке (Алм., Кег.). Арамен кесілген ағаштардың
бәлігі. Бүгін он шө рке кестім (Алм., Кег.).
• Шөтке (Қоет., Жан.). Ілгек, ілмек, күршек. Есікке
шөтке сал. Ш ө т к ені іліп ңой (Қост., Жан.).
Шуал I (Түрікм.: Красновод., Ашх., Гяу., Таш., Кө-
нөүр., Тедж.; Гур., Маң.). Үлиаен сқаіп (іқдшар). Қырың-
ңан жүндерді салатын шу ал жетіспей түр (Түрікм.,
Тедж.). Екі үлкен ш у ал тезек экелдім (Гур., Маң.).
(азерб.). — үлкеи (қап, (парс.) — жа/бу
(Л. Бущ., I, 490).
Шуал II (Жамб., Шу.). Түйе қымызы.
Шуал III (Сем., Абай). Шошала. Шуалда астың,
ет, т. б. түрады (Сем., Абай).
Шуалшаң (Алм., Жам.). Жіңішкелеу келген жауын
іқұрты. Ш у а лшаң тауып кел, балың аулайың (Алм.,
Жам.).
Шуат (Орал, Қазт.). Ыссы, ыстық. Бүгін күн шуат
екен (Оріал, Қазт.).
Шуек (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Тапочка.
Саған-аң шу е к шыдамайды (Түрікім., Көиеүр.). Өзбек-
ше — шипа (Узб.-рус. сл., 1959).
Шүбар (Гур., Шев.). Тілті аз, өте сирек. Бүл жерден
жыр айтатын адамды шү б а р табарсын, ондай адам
шүбар кездеседі (Гур., Ше®.).
Шұбаты (Қост., Жан.). Күйдіргі сияқты өте қауіпті
жара. Қайсарға шү б аты шығып жатыр екен
(Қост., Жан.).
Шұбын 1. (Қост., Жаін.; Орал, Жон.). Жаман, на-
шар (адам).Ол бір жүрген шүбын адам (Қоют.,
Жан.); 2. (Қост., Жан.). Жабы, түгыр. Шүбын ат
екен (Қоот., Жан.).
Шұгындыр (Түрікм.: Тедж., Мары, Байр., Көнеүр.,
Тахта, Таш.). Қант қызылшаеы. Түрікменше — шугун-
дыр (Рус.-туркім. юл., 1940) (паре.) — қызыл-
ша (Л. Буід., I, 478).
ІПүлңа (Түрікм.: Ашх., Тедж., Мары, Байр., Кө-
неүр., Тахта). Мал жеміне жарайтын мақта қалды-
ғы. Мәшіндегі жүктелгендердің бэрі шү лңа (Тү-
рікм., Ашх.). Түрікметппе — шулха —қабық, қауыз
26—59
401
(Туркм.-рус. сл., 1940). Өзбокшс шулха — макта туқы-
мы (Узб.-рус. сл., 1959); орысша— шелуха (Рус.-туркм.
сл„ 1956).
Шүңқыр талас || топ таяқ (Жам„ ПІу). Балалар ойы-
ны (бір-бір шұңқыр жасайды да ортасына үлкен шұң-
қыр қазады. Бәрінде де таяқ болады. Біреуі жұмыр
ағаішты, сүйекті таяғымен іайдап келіп, ортадағы шұң-
қырға түсіреді, сүйтіп барып ұяға таласады). III ү ц-
қ ы р та л а с т ы жасымда көп ойнадым (Жамб,, Шу.).
ПІұрқат (Жамб., Жам.). ПІұңқыр (кең, ой жер). Қум
араларында шү р цат көп (Жіамб., Жам.).
Шүгей (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.). Жырау.
Шүдіі^р (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр.). Күзде жыртылған жер. Түрікменше — шүдүгәр
(Рус.-туркм. сл., 1956); озібеікше — шудгор (Узб.-рус.
сл., 1959); іқарақаліпіақша — шүдигар (Рус.-каірак. сл..
1947).
ПІүй I (Қ.чорда, Жал.; Ақт.: Ойыл, Ырғ., Қаріаіб.;
Қост., Жан.). Жыртыліміай қалған жер. Жерді шүй
цалтырмай жыртуға тырысу керек деп бастыц тәртіп
беріп кетті (Қ.-орда, Сыр.). Ш ү й цалдырмай айда, әйт-
песе маған бер, жерді мен айдайын (Қост., Жан.). Сейт-
жанды жацсы тракторшы деседі, жерді жыртцанда
шүй цалдырмаса керек (Ақт., Қараб.). Көптеген кол-
хоздарда пар мен зябъ соншама тайыз жзне шү й
өцделді (Ақт., Ойыл). Біз жерді шү й тастамай айдай-
мыз (Ақт., Ырғ.). Тырмашы Қүрманов Тауман жерді
шүй цалдырып тырмалаған («Соц-тік іауыл», № 36,
1941). Егінді оруда шүй цалдырмау МТС директорла-
рына жзне ауыл совет, колхоз председательдеріне мін-
деттелсін («К-з жолы», № 33, 1942).
Шүйгөй (Ақт., Ырғ.; Қ.-орда, Арал). Әңгімешіл,
ескі әңгімені көп білетін жырау. Сіз ондай жайды
үмытпайтын шүй г өй адамсыз ғой (Ақт., Ырғ.).
Шүйдерке (Ақт., Ойыл.). Ершік (ор. седелка.) Аттыц
шүйдеркесін салыіг, белінен мыцтап. байла (Ақт.,
Ойыл,).
4 ПІүйлеу (Сем., Абай). Айдап салу, қайрау. Ол әкесін
оцашада шүйлеп отыр (Сөм., Абай). Базаралыны
бүдан былайғы бір цимылға шүйлеп, цайрап салу-
дыц аныц сөзі осы (М. Әу., Абай жолы, II, 58).
Шүйше (Түрікм.: Ашх., Гяу., Таш., Көнеүр., Тахта.,
Тедж.; Қарақалпақ қазақтарында). ІИыныдан жасал-
ған ыдыстар, бутылка. зпза (парс.) — үлкен та-
402
бақ, кесе (А. Бор., 198). шишэ (парс.) — шыны,
бутылка, банка (Л. Буд., I, 681).
Шүйші (Гур., Маң.). Май шамның мойнына кигізе-
тін шыны. Еркем, шүйшініц күйесін тазалап. сүртіп
цой (Гур., Маң.). Оңтүстік Қазакстан тұрғындары тілін-
дегі шища, түрікіген тілімдегі чүйше (Рус.-туркім. сл.,
1956, 741), іаэербайжан тіліндегі шүшэ, өзбек тіліндіегі
шиша (Рус.-узб. сл., 1954, 835) сөздері бөтелкені жә-
не жіалпы шыны дегенді білдіреді. Бүл сөз ХШ ғасыр-
дағы қыпшак, тілі грамматикасында да кездеседі
(П. М. Мелиоранский. Араб филолог о турецком язы-
ке, 095).
'Шүйігін үзу (Сем., ¥рж.). Мейірін қандыру. Мал
цүздан цұлаған мөлдір бүлацтан ғана ішіп, шүйігін
ү з е д і (Сем., ¥ріж.).
Шүкотім жер (Қост., Об.). Бір аттам жер, қарыс
жер. Ш ү к э т і м же р г е барып келгенге сеніц нец
кетеді (Қост., 06.). 1
Шүкіметтей (Қ.-орда Сыр., Жал.). Кіпікентай. Біз
бір отырған шүкіметтей кемпір-шалмыз. Балалар
болса, элі шүкіметтей жас (Қ.-орда, Сыр.).
Шүкір 1. (Қ.-орда: Арал., Сыр., Жал.). Қүмға, цат-
қылға шығатын узындығы 30 см-дей, жуандығы білек-
тей, тамыры, қант қызылшасына үқсас өсімдік. Ш ү-
кі р ме н көбінесе тері бояйды (Қ.-орда, Сыр.). Жергі-
лікті халыц шү кі р д і цазып алып, ^ызыл бояу орны-
на пайдаланған жэне кептіріп үнтағын күйік жараға
ем цылады (Қ.-орда, Арал); 2. (Тау., Қош.). Шөптің
бояуы. Қүдадан цүттыны киемін деп жүріп, шөптіц
шүкірінен айрылыпты (мақал).
Шүлдік I (Қост.: Аман., Жан.). Қол диірменнің
ортасына орнатқан қада темір. Диірменніц шү л д іг і
жоц (Қост., Аміан.). Тиірменніц шү лд і г і босап кетіп-
ті (Қост., Жан.).
Шүлдік II (Аңт.: Ключ., Жұр.; Түрікм.: Көнеүр.,
Тахта, Таш., Тедж.). Балалар ойыны <төрт бұрыштап
сызған жердің ортаеына үзындығы 10—15 см ұштал-
ған ағашты лақтьгрыи, таяқпен ұрып ойнау). Балалар
шүлдік ойнап жүр (Ақт., Ключ.).
Шүлдік ІП (Гур., Маң.). Кішкентай шөл құсы.
Шүлдік сап (Ақт., Ключ.). Шүлдікті (қ.) ұратын
таяқ. Бала, цолыцдағы шү лд ік сапты бері экел-
ші! (Ақт., Ключ).
»Шүлен (Шығ. Қаз., Зай.). Жәрдем, көмек. Өскемен-
403
II
II
нен ылғый жастар колхозға шүленге келіпті (ПІығ
Қаз., Зай.).
Шүлмек (Қост., Жіан.). Кіндік (тиірменнің кіндігі)
Тиірменніц шүлмегі жоц (Қост., Жан.).
Шүнәң (Қ.-орда, Арал). Бүріскен, қушиған. Балыц
біткенніц аузы шүнац (Қ.-орда, Арал).
V/ Шүрегей (Қ.-орда* Арал). Кішкене, арық, әлсіз. Ол
істей алмас, шүраг&й адам ғой (Қ.чірда, Аріал).
Шүрек (Қ.-орда: Арал, Қарм.; Қост.: Тоб., Жан.).
Текліелеу етіл жясапан бауьгрсақтьгң бір түрі. Жол
азыцца жацсылап шү р ек пісіріп алайыц (Қост.,
Жан.). Айғаным дастарцанға шү рект і салды (Қост.,
Тоб.). Бауырсацты шүр ек цылып пісірген екен (Қ-ор-
да, Қар.).
Шүрпе (Қ.-орда, Сыр.). Тауықтың балапаны. Балам,
тауыцтыц шү рпеле рін цуып келші (Қ.-орда, Сыр.).
Шүршіт бвз (Ақт., Жур.). Қалың ақ бүршікті мата.
ыбый (Ақт., Ырғ.; Орын.: Ад., Бөр.; Сем., Абай).
\тың балжюаны. Тауыцтан асырап отырғаны-
мыз — осы жалғыз шыб ы й (Ақт., Ырғ.). Колхоздыц
1500 шыбыйын жалғыз бағам (Сем., Абай).
Шыбық қора (Шымк., Түл.). Қозы жататын қора,
шарбақ. Қозы шыб ыц цо рағ а цамалды (Шымк.,
Түл.).
Шыбықшы (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Ақт., Ырғ.). Жер
елшеупгі, жер межелеупгі. Шыбыцшыныц
кеткен жерін кешке дейін цазып бітіреміз деп
мыз шығушы еді (Қ.-юрда, Жіал.). Ерте кезде біздіц
ауылда шыб ыцшы болған (Ақг., Ырғ.).
Іыбын (Жамб., Мер.). Крест карта. МенІц цолымда
екі шыб ы н, бір царға цалды (Жамб., Мер.).
ыбыртқы (Ақт.: Жұр.» Ойыл.; Орын.: Ад., Бөр.).
Кейде өріп, кейде өрмей жасаған ұзын қамшы. Неме-
рем шыбы ртцы үстап қоз[ы] айдап жүр (Ақт.,
Жүр.). Өгізді шыбыртцымен айда (Орын., Ад.).
^Шыбьпп құлақ оу (Шығ. Қаз., Тарб.). Аз ғана ағып
жатқан су; жер астынан аздап шығып жатқан су, кіш-
кене бастау. Жолшыбай шөлдеп келе жатып, ш ы-
б ыш цүлац су ғ а кез болдыц (ІПығ. Қаз., Тар<б.).
Шығайда I (Қ.-орда, Арал). Ертеде, бұрынғы кезде.
Шығай д а осы Сыр бойында Жанғожа батыр боп
өткен екен (Қ.-орда, Арал).
Іығайда П (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Ашх.,
Тедрк.). Сирак, бірен-сіаріан. Төціректе сыйыр үстаушы-
лар шығайд а ғана кездеседі (Түрікм., Кенеүр.).
өлшеп
жаны-
II
II
II
404
Шыған I (Алм., Талд.). Түбек, алқап. Біздің Бекте-
мір атамыз Майлыбай шығанына цойылған (Алм.,
Талд.).
Шыған II (Гур., Маң.). Ең адды. Көп қойдың шығ а-
н ын д а көк ңошңар жүр еді (Гур., Маң.).
Шығанақ ату (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Қауынның жа-
пырақтарына өң кіріп қызғалдақтануы. Қауын шыға-
наң ат ы с ы м е н түйнек сала бастайды (Қ.-орда,
Жал.).
Шығанда (Гур., Маң.). Анда-санда.
Шыған-тоғайда (Орал; Гурьев). Ілуде біреу, сирек,
анда-санда. Ол жерде алма шыған-т огайда бір
кездесіп ңалады (Орын., Бер.). Кейбіреулері баласын
емізіп, цайсыбіреулері шыға н-т о ғ айд а бір кездес-
кен цүдыцтардан аттарын суғарып, енді біреулері таны-
сып жатты (А. Фад., Ж. пв., 62. Ауд. Ғ. Сланов).
Шығар (Түрікм.:
Красновод.,
Мары; Сем.: Ақс., Көисп.). Тыс, дала, сырт, есік алщы.
Тамныц іші ыссы (ң.), кеште бойлай (қ.)
жатамыз
ш ы ғ а р ғ а
чыкалга —
іпыға берістегі орын (Рус.-туркм. сл., 1956).
Шығарғы (Гур., Маң.) Ойдан шыгарған. Шығар-
ғ ы сөз, шығарғы &лец бүл (Гур., Маң.).
Шыгару (Алм.: Жам., Кег.; Жамб., Тал.; Шымк.,
Түл.). Доғару. Олатты жаңа ғана шығ арды (ПІымк.,
Түл.). Атты шығарысымен ш&пке цоймайды
(Алм., Кег.).
Шыгаруға жоқ (Аңт., ІПалң.). Шығаруға болмай-
ды. Бүл кісіні ңойшылыңтан шығаруға жоц (Аіқт.,
Шалқ.).
Шығарып салар (Жамб., Тал.). Қызды үйден шыға-
рарда алынатын ырым. Еркежанныц шығ а рып с а-
л а рын өзім аламын (Жаміб., Тал.).
ІИығындыру (Түрікм.; Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). ПІеттету, шетке шығару. Елемей шығ ынд ы-
рып жүрген өздеріц (Түрйкм., Ашх.).
Шыдаң (Гур., Маң.). Әшекей, әлеміш. Бүрын сзуке-
ленің әр жеріне шыдаң жүргізетін (Гур., Маң.).
Шыжым 1. (Қост., Жан.). Басына балық аулайтын
тор байлап, қыста мүз астына жіберетін ұзын арқан.
Қыста жеке балың аулаушыларға шыжым өте керек-
ті (Қост., Жан.); 2. (Қ.чорда: Сыр., Жал., Қарм., Аріал;
Ақт., Ырғ.). Жін, кіеіадір жіп. Балықшылар ауды мыц-
ты ш ы ж ымнан тоцыйды (Қ.-орда, Оыр.).
405
Шыжым арқан (Ң.-орда, Арал). Аудың арқалығы-
на байлайтын жуан кендір арқан.
Шыжым жіп (Қ.-орда, Арал; Ақт., Ырғ.)„ Ауға ар-
нап есілген жіңішке жіп. Ш ыж ы м жіпті ауға бай-
лаймыз (Ақт., Ырғ.).
Шыйлан (Гур., Маң.). Ақша салатын кошелек.
Ш ый ланы толған ацша ғой (Гур., Маң.). Қол-
дарына алып ш ы й л а н д ы, Аралады царманын,
Ацшаға алдым толтырып, Аямады барларын (Қаша-
ған ақын).
Шықар (Сем.: Ақс., Көкп.). Сырт, тыс, дала. Күрек
шыцарда түр (Оем., Аңс.).
Шық етер (Жамб., ПІу). Асық ойынының түрі.
Ш ы қ е т е р — сацаны сацамен кезек-кезек атып тигі-
зеді (Жамб., Шу).
Шықию (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Шелтию. Не жүмыс
жоц, не оцу жоц, бар болғаны көшеде ш ы ц и я д ы да
жүреді (Қ.-орідеі, Жал.).
Шықпырт тигендей ету (Тау., Қош.). Көкала қойдай
ету, қатты сабау. Шыцпырт тигендей е т т і
(Тау., Қоіп.).
Шылан (Орын.: Ад., Бөр.; Ақт., Ырғ.; Қ.-орда,
Арал). Қамыстан, талдан жасалған қора-қопсы. Ш ы-
лан д ы шетен, талдан тоцыймыз (Орын., Бөр.). Ш ы-
ланныц есігін жап, үйге жел кірмесін (Қ.-орда,
Арал).
Шылау I (Ақт., Ырғ.; Орын.: Ад„ Бөр.). Қырман-
дағы үшырған бидайды сыпырғышпен тазарту, май-
қандау. Қызылдаған бидайдыц бетін бір кісі шылап
түрады (Ақг„ Ырғ.). Бидайды екі кісі үшырып, бір кісі
шылап түрады (Орын., Ад.).
Шылау II (Қост., Жан.). Оу бөтінідегі балдыр, шеп-
шалапи. Мына судыц ш ы л ау ы ныц кобін цара
(Қост., Жан.).
Шылаушын (Шымк., Мақт.). Шылапшын.
Шылауьпп I (Орын.: Ад., Бөр.). Сыпырғыш. Ш ы-
лауыштан үшырған бидайдыц үстін тазалайды
(Орын., Бәр.).
Шылауыш II (Орал, Қарат.). Баланың бетіне түсе-
тін жара. Бетке түскен шы ла у ыш кешікпей жазы-
лып кетті (Орал, Қарат.).
Шылауыш III 1. (ПІығ. Қаз.: Күр., Қат., Зай.;
Сам„ Мақ.; Алм„ Гв.). Шаршы, ақ срамал. Бүрын ш ы-
лауышты жастар тарта беруші еді, соцғы кезде ш ы-
л а у ышт ы кемпірлер ғана тартады (Шығ. Қаз., Зай.)
406
Ш ы ла у ышт ы сэукеле сыртынан тартады (Алм.,
Гв.); 2. (Сем.: Абай, Ақс., Көкп.; Тау., Қош.). Киме-
шеік, әйелідердің баіс ікиімі. Ш ы лау ы ш әйелдердің
үнататын бас киімі (Тау., Қюіпі.). Мынау кімніц ш ы-
л ау ышы? (Сеім., Ақс.).
Шылдыр (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Жеб.,
Тадж.). Кауғаның ікергішіндегі арқан байліайтын шы-
ғыршық. Не істемелі, шацғаныц (қ.) ш ы лд ыры жоц
(Түріікім., Каріасповаід.).
Шылый (Шымк., Қызылқ.). Үнемі, ылғи. Ол ш ы-
л ы й жадағай (қ.) киетін (Шымк., Қызъілзқ.).
Шымал (Шымк., Қызылқ.; Қ.-орда, Арал). Шіркей,
шыбынның ең үсағы. Сазды, сулы жерлерде шымал
көп болады (Шъшк., Қызыліқ.). Шымал бар, ңүмырс-
қа бар, шаяндар бар, цанатт[ы] ац болмаса да көктен
шүйген (Қ.-орда, Сыр.).
Шым ши || шымырау ши (Түрікм,: Ашх., Аннау.,
Гяу., Тедж.). Боялған жүінмен орап тоқылған, мәігер-
лі ши. Енем шы м ши д і элі сэнді орайды (Түрікм.,
Аннау.).
Шымылдық пеш (Түрікм.: Красновод., Бекд., Ашх.,
Таш., Көнеүр., Тедж., Байр.). Үйдің төрін кіре берістегі
жөрдеін боліп тұратьж үзын, әрі биік пеап. Бір цат (қ.)
үйге шы мы лд ыц пеш орнатцан мақүл (Түрікм.,
Беікд.).
Шынамдай (Алм., Жамб.). Өте кіші, кішкентай,
мардымсыз. Шынамдай нэрсені үлкен етіп айту
үят (Алм., Жаім.).
Шынашагын шыйыру (Гур., Маң.). Шайды сызы-
лып отырып құю. Жез самаурыны алдында, шын а-
шағы н шыйы рып біреу отыр (Гур., Маң.).
Шындайында (Орыін.: Ад., Бәр.). Шынымда. Ш ы н-
д айын д а цалай деп атайды осыны (Орын., Бэр.).
Шынжау I (Гур., Маң.). Жіңішке, нәзік. Шынжау
қозы пышацца жарамас (Гур., Маң.).
Шынжыр қатар (Қост., Жан.). Шынжыр балақ, шұ-
бар төс. Оның түцымы жеті атасынан қоры үзілмеген
шынжыр ц ат а р (Қост., Жан.).
Шынтақ (Жамб.: ІПу, Мер.; Алм.: Шел., Еңб.). Кер-
нейдің (қ.) иіні. Ш ы н т а ңт ы бүра түс, цыйсайып
ңалды (Жаміб., Міер.). Түтін шынтаңтан шыгып
жатыр, шынт ағ ын балшыцпен майлап таста (Алм.,
Еңб.).
Шыны (Алм.: Шел., Еңб.). Кесе, шай кесе. Дүкен-
нен бес ш ын ы сатып алдым (Алм., Еңб.).
407
II
ын-шыны (Тау., Ңош.). Шын, айна қатесіз. Оньщ
осы айтцаны ш ы н-ш ы н ы (Тау., Қооп.).
Шыны кебектену (Алм„ Қарат.). Өзін-өзі ақтап алу.
Шың I (Орын.: Ад„ Бөр.). Тас. Пөгіректі бір метр-
ден артыц цаз[а] алмадыц, асты шыц (Орыи., Бөр.).
Шың П (Қ.-орда, Сыр.). Есіктің ілгегін салатьщ
орын. Есіктіц ілгегін шыцғ а оцдап кигіз (Қ.орда,
Сыр.).
’ Шыңлау (Қ.-орда, Арал). Биіктеу, щырқау. Самолет
шыц лап шығып алғасын, түсе бастайды (Қ.-орда,
Арал).
Шыпта (Жамб., Луг.). Билет, ноезд билеті.
ЪИІыптахана (Жамб., Жуа.). Темір жол станциясы.
Шыра (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Керосинмен жанатын шам. Ш ы раны ц шүйшісін
(қ.) шағып алма (Түрікм,, Мары). Түрікм^инше — чыра
(Турасм.-рус. сл., 1940); қарақіалтіқша — шыра (Ка-
рак.фус. сл., 1958).
Шыра: Жайдақ шыра (Түрікм.: Красновод., Не-
бид., Жеб.). ГІияласыз жағылатын кероеин шамы. Дэ-
лізге (қ.) жайдац шыра жағып цойыц (ТүрііКім., Не-
бид.).
п
Шырақ болу (Қ.-орда: Қарм., Жал., Сыр., Арал).
Тэуір, жақсы болу. Вүл жүмыс бітіп, шырацболға-
л ы түр (Қ.-орда, Қарм.). Жылдағыға царағанда бүлар
быйыл шырац б олд ы (Қ.^орда, Арал).
ъірға (Алм., Кег.). Қүсты (бүркітті) қайта қонды-
ру үшін қажетті алдамшы қалта. Ш ы рғ асыз бүр-
кітті цолға цондыру цыйын (Алм., Кег.).
„ Шырдамал (Жамб., Жам.). Сырмақ. Шы рд ама л-
д ы сырып Істейді (Жамб., Жам.).
Шырлама (Орал, Жымп.). Быламық тәрізді тамақ.
Сыйырдыц уызына үн араластырады, оны майға пісі-
ріп шырлама жасайды (Оріал, Жымн.).
Шырлау (Қост., Сем.; Жамб., Сар.). Сыпыру (би-
дайдыц бетін). Біз бидайдыц бетіндегі шөп-шалацын
шырлаймыз (Қост., Сем.).
Шырпы I (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.,
Байр.; Қ.-орда; Қарақалпақ қазақтарында; Алм.,
Қарат.). Сексеуілдің шабылып алынбаған жас кезі.
Сексеуілдің жіңішке басы. Жас сексеуілдіц басында
шырпысы болады (Алм., Қаріат.).
ырпы II (Алм., Шел.). Жаңқа. Самаурға шырпы
керек болып түр (Алм., Шел.).
ырпы ПІ (Қ.-орда: Арал; Ақт.; Ойыл., Ырғ.;
Н
н
408
Орын.: Ад., Бөр.). Сіріңке. Алдаберген, шырпыцд ы
бере түр, темекі түтатып алайын (Қ.чорда, Арал). Шыр-
п ы н ы сіздерде не дейді? (Орын.; Бер.). Түн мезгілін-
де машиналарға май цүюға жарыц жасау үшін ш ы р-
п ы жағуға тиым салынсын («Екп. жол», 15. VI. 58).
Шырпылау (Шымк., Сайр.). Қырқу. Миронос цойды
бір-ац рет шы рпылаймыз (ІІІымк., Сайр.).
Шыриылу (Алм., Кег.). Аздап кему. Малымыздыц
арыц-түрағы шырпылуда ғой (Алм., Кег.).
Шырпыну (Түрікм.: Красновод., Таш., Ашх., Ма-
ры). Айбат шегу. Көктемеде бура шырпынған кез-
де өте цауыпты (Түрікм., Краеновчад).
Шырта (Қ.-орда, Арал), Қар тоқтату үптін орнаты-
латын шарбіак;. Ш ы рт а — цар тоцтату үшін пайдала-
нъілады (Қ.-орда, Арал).
Шырт ілгек (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Мары,
Таш.). Койлекке қадайтын металдан жасалған қосақ,
жабысқақ түйме (шыртылдақ түйме). Оныц шырт
і л г е к к е түрмайды (Түрікм., Аапх.).
Шырын (Қост., Жан.). Қайнатқан ірімшіктің сары
суы. Ірімшіктіц сарысуын цайнатып шырын жаса-
дым (Қост., Жан.). Ірімшіктіц шы рыны тзтті бола-
ды (Қост., Жан.). 1
Шырьшдау (Гур., Маң.). Ұйықтау. Шырағым, азы-
рац жатып ш ы рынд а с а ңш ы, кешеден ш ы р ы н-
д ағ ан жоцсын (Гур., Маң.).
Шырыш I (Жамб., Тал.). Мәткенің үстіне салатын
жіңішке ағаштар, шанжа, қабырға ағаш. Біздіц үйдіц
бір шы рышы сынып цалыпты (Жамб., Тал.).
Шырыш II (Қ.-орда, Арал). Тыныштық, ынтымақ,
берекелі. Ш ы р ыш бүзған тентек атаныпты (Қ.орда,
Арал).
Шырыш III (Қ.-орда: Сыр: Қарм., Шиелі). Желім
(жүқпалы зат). Ш ыры ш конверт, цоғаз т. б. жапсы-
руға цажет (Қ.-орда, ПІиелі).
Шігін (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта). Күрішпен
қоса жарыса өсетін жабайы есімдік. Қарақалпақша —
шигин (Каріак.-руіс. сл., 1958). Чікін — жүзімге үқсас
өсімдіік (М. Қапгқ., I, 392).
Шігіт (Түрікм.: Тедж., Байр,. Мары, Тахта, Көнеүр.,
Таш.). Мақта тұқымы. Түрікменше чигит — дәнді етіс-
тер туқымы (Туркм.-рус. сл., 1940); өзбекпіе' чигит —
мақта тұқымы (Уэіб.-рус., сл., 1959); қараіқалпахдпа:
шигит — мақта тұқымы (Карак.-рус. сл., 1958);
40»
чігіт— мақта тұқымы (М. Қашқ., I, 337);
сі£іі — мақта тұіқымы (А. Бор., 178).
Шігіт майы (Түрікм.: Мары, Тедж., Байр.). Мақта
майы. Маған да жарым литр ш і г і т май ын ала
келің (Түрікм., Тадж.).
Шікәрә (Жамб., ПІу). Кенже туған лақ.
Шікерттену (Алм.: Жамб., Кег.). Сырқаттану, нау-
қастану. Ол шікерттеніп отыр. Ол бала ш і керт-
т е н г е л і бірнеше күн болды (Алм., Кег.).
Шікідей (Түрікм.: Красновод. Небид., Жеб., Ашх.,
Таш., Мары.; Гур., Маң.). Кішкентай. Ш і к і д е й ба-
ламен ойнағаны несі, ңойсэнә! (Түріікм,. Ашх.).
Шіләужін (Жамб., Сар.). Шылапшын, леген.
Шіл борі (Жамб., Тал.). Қасқырдың азғыны. Ш і л
б ө р і н і ң бір өзінің ңойға элі келмейді (Жамб., Тал.).
Шілтер I (Ң.-орда, Арал). Самауырдың оттығы. Са-
мауырдың шілтеріне күл тығылып, от алмай жа-
тыр (Қ.-юрда, Аріал).
Шілтер II (Орын.: Ад., Бөр.). Шам мойынының
тесйік-плйсіік іқалқаиы. Тырнаңшаны шілтерге кигізеді
(Орын., Ад.).
Шілік (Алм., Шел.). Олжаның артығы, үлеске бөл-
геннен артығы. Бүгін өзара олжа үлестіріп едік, бір
нзрсе үлестен ш і лік ңалды (Алм., Шел.).
Шілінгер (Қ.-орда: Сыр., Жал.; Шығ. Қаз., Қат.,
Зай.). Іскер, шебер, үста. Еліміздің куріш егісінщ не
бір шіліңгері бар (Қ.-юрща, Сыр.). Қали ш і л і ң-
г е р адам (Шығ. Қаз., Кат.).
Шілінгер ыстық (Сем., Абай). Өте, тіпті ыстық. Күн
шіліңгер ыстың болуға айналды (Сем., Абай).
Шіміру (Орын.: Ад., Бөр.). Шерту, шертіп ату.
Асыңты саңамен шіміргенде асың алысңа ушады.
Жаңын жерде түрған асыңты шіміреді (Орын.,
Бөр.).
Шінжау (Жамб., Тал.). Жүдеген, жадау.
Шіңгіршек (Қ.-орда, Арал). Жүгерінің дәні алынған
басы, қабығы. Ш іңг і рш е к т і кептіріп, самауыр
ңайнатамыз (Қ.-орда, Арал).
Шіңгірік (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Тедж., Таш.;
Гур., Маң.). Жүгері сабағы. Түрікменше — чиңрик
(Туркм.-рус. сл., 1940).
Шіңкілдек (Ақт., Ырғ.). Егін арасында болатын са-
410
ры тышқан. Шіцкілдек тарыныц басын цыйып тас-
тайды (Ақт., Ырғ.).
Шіркет (Түрікм.: Таш., Көнеүр., Тахта, Ашх., Ма-
ры). Агент. Кәрі (іқ.) шіркетіиілік болса да, цү-
рыпсыз (қ.) емес (Түрікм., Тапі.). Түрікменпіе: шере-
кет—бірлеу, қауымдасу (Турк.-рус. сл., 1940);
шіркеть (араб.) — бірлестік (Л. Буд., I, 668).
' Шірік (Шыг. Қаз., Күр.; Сем., ¥р.). Аңыз, бірнеше
жыл тыңайтылған жер. Ш і рі к жерге егін жацсы шы-
ғады (Шығ. Қаз., Күр.). Быйыл ш і р ік көп айдалды
(Сем., ¥р.).
Шірінкене (Шымк., Түрікм.; Жамб., Жам.). Сауда
жасайтын адамдардың арасына кірісіп дел-дал болға-
ны үшін алатын ақша. Өзбекше —ширинкома (Рус.-
узб., сл. 1954).
ы
Ыбғал (Түрікй.: Таш., Көнеүр., Тахта). Талай, тағ-
дыр. Әй, өзіцнің ыбғалыц біледі де (Түрікм., Кә-
неүр.). Түрікменше — ыкбал (Рус.-туркм. сл., 1956);
қарақалпақша — ығбал (Карак.-рус. сл., 1958).
Ыбығызсу (Гур., Маң.). Қылымсу, ұялу. Ыбығыз-
сы май бері отыр (Гур., Маң.).
Ыбылыстыру (Гур., Маң.). Сапырластыру, ыбырсы-
ту. Үйдің ішін балдар ыбылыстырып тастапты
(Гур., Маң.).
Ыбын (Қ.-орда, Арал). Кейіп, түр, үсқын. Ы б ы-
н ы м ы з осы ғой, көріп түрсың (Қ.-орда, Арал).
Ыгал (Ақт., Ырғ.). Ылғал, дыгщыл. Су ығалы
жеткілікті болса, егін шығымды болады (Ақт., Ырғ.).
Кладовщик ы ғ ал бидайды алмайды ғой (Ақт., Ырғ.).
Ығы (Гур., Маң.). Рет, ыңғай. Бүркіт ы ғ ы келмесе,
түлкі ал[«] алмайды. Ол сөздіц ы ғ ын тауып сөйлейді
(Гур., Маң.).
Ығы-жығаты (Қост., 06.). Ығы-жығы Үй-іші ы ғ ы-
жығ ат ы болып жатыр екен (Қост., 06.).
Ығылам ету (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Ма-
ры). Баяндау, айтып беру. Аз сөзбен ығылам етсец
де түсінем ғой (Түрікім., Таш.). Ол езініц хабарын былай
деп ы ғ ы л а м етті («Жүмысішы», 15. I. 40).
Ығылам қылу (Жамб., Луг.). Жариялау, жария қы-
лу. Келгенде 60 жасца ы ғ ы л а м ц ылды м, цазалын
сегіз келін халыцца жазып (Жамб., Луг.).
411
Ығылану (Қ.орда, Арал). Илану. Сен осы айтцанға
неге ы ғ ы л а н б ай с ыц? (Қ.-орда, Арал).
Ығып тұру (Жамб., Қор.). Қалың болу, бығып тұру.
Майбүлацтыц сайында отын ығып тү р, өзі үзын
(Жамб., Қор.).
Ығыс (Гур., Маң.). Жазғытұрымға салым мұздың
теңіз бетіңде қалқып жүруі. Тор бие өткен цыс ы ғ ы с-
ц а үшырағанымызда, екі цүлаш жарыцтан шанасы-
мен царғып шыцты (Ә. Сәр. Ъэлқ. туғ., 1953, 77).
Ығысы (Гур., Маң.). Рет, қисыны, нақышы. Ай, осы
балам сөздіц ы ғ ы сын келтіріп айтады (Гур., Маң.).
Ығытып табу (Түрікм.: Красновод., Бекд., Ашх.,
Тедж., Байр.). Ретін, ыңғайын табу. Осы жігітті цайт-
сец де ығытын тауып жеткізіп сал (Түріікм.,
Тңдж.).
Ыжы-ғыжы (Гур., Маң.). Ығы-жығы. Клубтыц іші
ы ж ы-ғ ы ж ы (Гур*> Маң.).
ЬІза (Орын.: Ад., Бөр.; Ақт.: Ырғ., Шалқ.; Қ.-ор-
да; Жал., Сыр., Қарм.) Сызды, дымқыл жер. Тоғай
арасы ы з а болады (Орын., Бөр.). Қауынды ы за жер-
ге отырғызамыз (Қ.^орда, Сыр.). Жердіц збден ы за
болғанын оныц бетіне шыццан көбік, сорынан білеміз..
Жалғыз ағаш деген жердегі ы заға цауын тігеміз.
Ы з аныц суы түздай ащы (Әбд. Тәт. қау., 24 б.). Аз-
маз дімкзсі бар адамға мына жерден ы за соғады
(Ақт., Ырғ.). Бүдан басца да ы з а л ы, сулы жерлерді
пайдаланып жатырмыз («Соц-тіік ауыл», № 40, 1941).
Арғы жацтағы өзен жағасына төніп келген көк майса
ы з аныц нац жиегіне түсе цалып, атыныц ерін шап-
шац сыпыра бастаған (Х.уЕсіен. Ақ Жайыіқ, 178).
Ызалау (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Дымқылдау.
Қауын тігердіц алдында жерді ец алдымен ыза л а п
аламыз. Ызаланған жердіц соры бетіне шығып
жатады (Қ.-орда, Сыр.).
Ызалы (Орал, Чап.; Қост., Жан.; Гур., Маң.). Сыз-
ды, дымқъілідьі. Ы з а л ы жер (Орал, Чап.).
Ызбайлы (Гур., Маң.). Сыпайы, ибалы, әдепті.
Аталыц бір ы з б ай лы жігіт (Гур. Маң.).
Ызбарлы (Қост., Жан.). Түйық. Ы з б а р л ы адам
деп шешілін эцгіме айтпайтын, кісімен араласы аз
адамды айтады (Қоіст., Жіан.).
Ызбикелеу (Қост., Жан.). Шабақ балықты көлденең
кесіп-кесіп қою. Біз шабацты ызбикелеп жейміз
(Қост., Жан.).
Ызғар су (Түрікм.: Таш., Тахта, Көнеүр., Тедж.,
412
Байр.)- Мақта көтерілген соң берілетін бірінші су.
Ы з ғ а р су мол берілмей, тек жерді ылғалдап өтеді
(Түрікім., Тапі.).
Ызыт (Орал, Жән.). Ыза, ашу. Ы з ы т ы жаман.
Ол ызытты кісі. Оныц ызытын келтірмей жай
жүр (Ор&л, Жән.).
Ызың-шу болу (Қ.-орда, Арал). У-піу болу. Қайыц-
тағылар есі шығып, ы з ы ц-ш у болып жатты (Қ.-орода,
Арал).
Ықтиятты (Қост., Жан.). Бекем, тиянақты. Балам,
істеген ісіце ы цт иятт ы бол! (Қост., Жан.).
Ықпал (Қост., Жан.). Ықлас. Оныц ыцпа лы түс-
се, бере салады (Қосгг., Жіан.).
Ықпана (Қ.-орда: Қарм., Жал.). Жел жағынан ық
болу үшін салынған қалқан қора. Ыцпананыц цат-
ты желде үлкен пайдасы бар (Қ.чхрда, Қарм.).
Ықтиқат (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары).
Шыдам, төзім. Мэшінді күте-күте ыцтицатым кет-
ті (Түрікм., Ашх.). Бар сабыр шыдамынан айырылып,
ы цт ицат ы кетті (Ә, Нүрп., Күт. ікүн. 58).
Ықтияр ету (Түрікм.: Красновод., Бекд., Ашх.,
Таш., Көнеүр., Тедж., Байр.). Рүқоат ету. Былтыр оцу-
ға баруға ыцти я р етпеді (Түрікім., Таш.). Уай,
цайда барасыцдар, кім ыцт и я р ет ті цайыцты, —
деп, айцайлайды («Жүмысшы», 22. XI. 40). Түрікмен-
ше — ыцтияр алмац (Рус.-туркм., сл., 1'956).
Ықтын (Алм., Гв.; Жамб.: Шу, Мерке, Луг.;
Шымк., Сайр.). Бидайдың үшығы. Көп бидайға ы ц-
т ын араласса, ецбегіміз бос кетпей ме? (ПІымк.,
Сайр.). Бидайды бірінчі рет тазалағанда чары чыцса,
екінші рет ыцт ыны чығады (Жіаім., Шу).
Ықтырма (Орын.: Ад., Бөр.). Лапас, бастырма.
Ықылдату (Жамб., Шу). Сөгу, ұялту.
Ылай айдау (Сем.: Ақс., Көкп., Абай). Ылай илеу,
балпіық жіасау. Шзкэрім колхозшылармен бірге ы лай
ай д а п жатыр екен (Оеім., Ақс.).
Ылбаулату (Алм., Гв.). Байқап басу. Хасен аяғын
ылбаулатып баспай, бүрын сынған аяғын тағы
сындырып алыпты (Алм., Гв.).
Ылғалдану (Қост., Жан.). Ауырыңқырау. Ол өзі
кешеден бері ы л ғ ал д анып жүрсе керек (Қост.,
Жан.).
Ылғау (Алм., Шел.). Таңдау, іріктеу. Бүрынғы уа-
цытта байлар жалчылардыц мыцтысын ы лғап ала-
тын еді (Алм., ПІөл.).
413
Ылығу (Турікм.: Бекд„ Красновод., Небид., Жеб.,
Апіх., Гяу., Аннау, Тедж.). Сену, нану. Ол маған дайы
(қ.) болғансын айта береді, онъщ сезіне ы лы цпа (Тү-
рікм., Красновод.). Қүрманов жолдас... зркімніц айтңа-
нына ы лы і$ пай... ардацты міндетін... орындауы ке-
рек дейміз («Жумысшы», 13. ПІ. 41).
Ымбалау (Алм.: Кег., ¥йғ., Шел.). Ымдау, ымдасу.
Ы мб а лай отырып эзер түсіндірдік (Алм., Кег.). Біз-
діц балалар бір-бірімен ымбаласып сөйлеседі
(Алм., Шел.).
Ымға. (Түрікм.: Красновод., Небид,, Таш., Көнеүр.).
Тау епікісі. Нелер ы м ғ ан ыц көк қасңаларын кездес-
тіріпті (Түрікім,, Неібид.). юмга (алтіайша) —
тағы ешкі.(Л. Буд., II, 384).
Ымқан (Қ.-орда, Арал). Мүмкіндік. Ы мң ан ы
болса бүгін кешке, Баймырза, маған жолығып кет
(Қ.-орда, А-рал).
Ынтан (Қ.-орда, Арал). Ынта. Жүмысты мен бар
ынтаныммен істеймін (Қ.-орда, Арал).
Ынтығын қағу (Шымк., Сайр.). Ынтық болу. Жігіт-
тер Күмісайға ын ты ғы н ц ағ ы ті жүр (Шымк.,
Сайр.). Ынт ың ңаңңан ңыз едіц, айдын ңасқа,
Тамағынан өтпейді чайдан басқа (Қазанқап ақын.).
Ынтыпейіл (Алм., Шел.). Шын көңіл, ықылас, ниет.
Айша колХдзшылар жыйынында взініц істеген жүмы-
сын ынтыпейілімен айтты (Алм., Шел.).
Ынты-шьшты (Түрікм.: Красяовод., Ашх., Тедж.,
Мары, Таш., Көнеүр.). Шын ниетімен. Әрине, ы нт ы-
шынтымен оңыма^ансын адам не біледі (Түрікм.,
Канеүр.).
Ыпықы-мынықы (Қ.-орда, Арал). Анау-мынау, әне-
міне. Біздіц ы н ы қ ы-м ы н ы ц ы мы з бар деп, жоқ-
ты айтады (Қ.-орда, А-рал).
Ыңғыт (Гур., Мад.). Реті, ыңғайы. Істіц ыцғ ытын
білетін адам (Гур., Маң.).
Ыңу (Түрікм.; Красновод., Небид., Ашх., Гяу., Ан-
нау, Таш.). Жосылу, шүбыру. Осылардың зйелдері-ац
баласымен ыцат та жүреді (Түрікм., Таш.). Әрлі-бері
омыраулап, ерсілі-царсылы ыцып жүр («Жұімысшы»,
18. III. 39).
Ыңыршақ (Сем.: Ақс., Көкп., Абай). Арық, нашар.
Сеніц мініп жүргеніц бір ы цы р ш а ц ат цой (Сем.,
Ақс-)-
Ыпын 1. (Орын.: Ад., Бер.). Береке. Күн салцында-
414
са ы п ын ы м ы з ңашады (Орын., Бөр.); 2. (Қ.~орда:
Қарм., Сыр.). Кейіп. Не бір ыпын с ы з адамдар бола-
ды екен (Қ.-орда, Сыр.).
Ыра (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., Таіп.,
Тедж.). Өте, тіпті. Ыра ңызың екен (Түріым., Таіл.).
Ыра болу (Қ.-орда, Арал). Разы (болу. Әуелі ңауъін-
га саудаласып көр, ыра б о л м а с а сүрағанын беріп
алып кел. Балалардың көңілі ы р а б о лс ын, мен
біраз эңгімелесейін (Қ.норда, Арал).
Ырам (Жамб., Сар.). Мейірім, рақым.
Ыраң I (Қ.-орда, Арал). Көктемнің басында шыға-
тын дәнсіз, бойы аласа, жіңішке сабақты қүм шөбі,
құмдық бетеге. Ы р аңд ы жеген ңой семіреді (Қ.-юрда,
Арал).
Ыраң П (Алм., Кег.). Таңертең, ерте. Біз ертең
ыра^да түрып сыйыр сауамыз (Алм., Кег.).
Ырғақ 1. (Түрікм.: Тащ., Красновод., Ашх.; Гур.,
Есб.; Орал: Чап.,Жым.; Орын.: Ад., Бөр.; Ақт.: Жүр.,
Ойыл). Бас жағын темірден иіп жасаған піөп суыратын
қүрал. ? ірғағ — судан мұзды тіартыіП алатъш
иімеік темір (М. Қашқ., I, 102); (Қазан тат.) —
ілпек таяқ, қармақтаяқ (Л. Буід., I, 29); 2. (Ақт., Ойыл;
Орал, Чап.). Есіктің ілгегі. Кейде шэкөш леп те атайды.
Ы р ғ а ң т ы ң бағасы ңанша? (Оріал, Чап.).
Ырғын I (Жамб., Жам.). Пайда, табыс. Еңбек ет те,
ырғын тап (Жамб., Жіам.).
Ыргын II (Алм., Кег.)дКөп, мол. Ел Үкіршіні жаға-
лап ы р ғ ы н отыр екен (Алм., Кег.).
Ырғысу (Қ.-орда, Арал). Алысу, жүлысу. Екеуі сол
жерде ы рғ ы с ы п жатыр екеғ (Қ.-орда, Аріал).
ЬІрдуан арба (Орын.: Ад., Бөр.). Сатылы арба..
ЬІрқу (Гур., Маң.). Лық толу. Аяң асңа ы р ңы п
түр (Гур., Маң.).
Ырмастау (Түрікм.: Таш., Көнеүр.). Мазақтау.
Тимесін десең ырмастама (Түрікм., Көнеүр.).
Ыру-тыру (Қост., Жая.). У-шу. Осы үйдің іш[І]-аң
ы р у-т ы ру болып жатад[ы] екен (Қост., Жан.).
. Ырһайт-ырһайт (Қ.-орда, Қарм.). Қойды қайырған-
да айтылатын одағай. Ы р һ а й, т-ы рһайт, ңайыр сол
жағынан ңораға ңамайың (Қ.-орда, Қарм.).
Ырысқал (Гур., Маң.). ЬІрыс, несібе. Атекеңнің эс-
те ы рыс ң а л ы кетіп көрген адам емес (Гур.. Маң.).
Ыспа (Ақт.: Жұр., Ырғ.; Орын.: Ад., Бөр.). Шеп
таситын құрал, сүйреткі. Шөмелені маяға ы с па м е н
апар (Ақг., Ырғ.).
415
Ыспа көрген (Гур., Маң.), Ысылған, корген-білген!
мол.Ыспа көрген кісі (Гур., Міаң.).
Ыссылық (Гур., Маң.). Ыстықтық, ыстық. Ы с с ы-
лыут а жалацбас жүрсец, аулап цаласыц (Гур., Маң.).
Ыстия (Орын.: Ад., Бөр.). ІПлия. Мынауыц шашац-
ты ыстия екен ғой. Аттыц ңамыт, ыс т и я, тоғасы
болсын, бәрін де жыйып-теріп бердім (Орыи., Бэр.).
Ыстық 1. (Түрікм.: Красновод., Бекд., 6-кәл, Не-
бид., Аіпіх., Таш.), Үй ішіңде түтіннен т. б. пайда болған
кір, өрмекші ауы. Күтпеген соң, үйдіц бүрыштарына
ыс т ы ц түрып цалған (Түрікм., Бекд.). Жүмысшылар-
дың үйлеріне барсац, үй майлаусыз, ы с т ы ц, терезе-
лері ашыц-тесік түрғанын көресіз («Жүмысшы», 22. IV.
53); 2. Ыс-ыс, күйе*-күйе. Үйдің пэтігі (қ.) ы с т ы ц-ы с-
т ы ц, оны тазартумен де ісіц жоц (Түрікм., Тшп.).
Ысық (Орал; Чап.; Орын.: Ад., Бөр.; Қ.-орда,
Арал). ЬІстыіқ. Шілдеде күн цатты ысы ц болады
(Орын., Ад.). Сен маған ыс ыц көрінесің (Орал, Чап.).
Күн ысыц болса да шыдауға тура келді (Қ.-орда,
Арал).
Ысырма (Қ.-орда, Арал). Үзарту, қысқарту үпіін
айылбасқа тағылған қайыс. Ат жацсы тойынған екен,
тартпацныц ыс ы р мас ын біраз босатып цой (Қ.ор-
да, Арал).
Ысытпа (ІПымк., Мақ.; Жамб., Шу; Қ.-орда: Сыр.,
Жал.). Безгек. Қайнамаған су ішсец ысытпамен
ауырасың! (Шымк., Маң.). Бүрын ысытпа ауруы
жиі болушы еді, цазір байцалмайды (Қ.-орда, Сыр.).
Ышқы || ішкі (Жиміб., Мойын.). Талап, іс, өмер.
Адамды бекер жүрген царамаймын, Наданды ыш ц ы-
с ы жоц цаламаймын (Жіааюб., Мойын.).
Ышықты жер (Қ.-орда, Арал). Теңізде балық мол
жіер. Ышыцтыжер тауып алмай бола ма, балам-ау!
(Қ.-оріда, Арал).
Ізім-қайым (Қ.-орда: Сыр., Жал., Қарм.). Жым-жы-
лас, ұпіты-күйлі, зым-зия. Бүл жердіц өсімдігі ай сайын
өзгеріп отырады, осы айда жайцалып өсіп түрған щөп
келесі айда і з і м-ц айы м жоц болады. Баяғы жацсы
царас жылы жүздердіц барлығын енді дауыл үйіріп
кеткендей і з і м-ц айы м жоц болды (М. Дүй. Жол.
бол.).
416
Ізіне қайту (Түрікм.: Көнеүр., Тахта, Таш., Ашх.,
Мары). Кейін ңайту. Қорыцты да із ін е цайтты
(Түріікм., Тахта).
Ізін пышақтау (Түрікм.: Ашх., Гяу., Тедж., Байр.,
Таш.). Сырттан жамандау, өсек айту. Жүрттыц бойлай
(қ.) і з і н пышацтап отыратын адам (Түрікім.,
Ашх.).
Іләм (Қ.-орда: Қарм., Сыр.). Негіз, қисын. Бастығы-
мыз кейде ілэмсіз үрысады (Қ.-орда, Қарм.).
Ілгек I (Алм., Жам.). Иінағыш, су ағаш. Су зкелейін
деп едім, ілг екті алып берші? (Алм., Жам.).
Ілгек П (Түрікм.: Красновод., Ашх., Таш., Мары;
Орын: Ад., Бөр.; Ақт.: Ойыл, ЬІрғ.). Түйме. Жеціцніц
і лг е г і үзілейін деп түр (Түрікім., Ашх.). Екі өціріне
мүйіз, цоцыр ілгектерді бес-бестен цадап... жүл-
дызды зер пагон таццан цара көк шинелі... сүлулай
түскен екен (Ә. Нүіроі., Күт. күн., 293). Түрікменше —
илик (Рус.^туркм. ісл., 1956); қарақалпақша— илгек
(Караік.-рус. <сл., 1958). 1 іһпакі— түйме (А. Бор.,
120).
Ілдебайлау (Сем., Абай). Ақырын, жайлап, Жолда
арбамыз сынып цалды, сонда да ілдебайлап жет-
тік цой (Сем., Абай).
Ілеген 1. (Шымк., Сайр.; Жамб., Ов.). Ас салатын
жалпақ табақ. Айша үстаған (іқ.) салған ілегенді
меймандар'алдына цойды (Шымк., Сайр.); 2, (Сем.:
Мақ., Абай). Шылаішпын, кірлен. I л е г е н д і цой да
жуына бер (Сем., Міаң.).
Ілекеш (Қост., Жан.). Ойын аты. Әйкел деген ойын-
ды кейде ілекеш деп те айтады (Қоот., Жан.).
Ілес (Ақт., Ырғ.). Ауру, 'дерт, сырқат. Малыныц
і л е с і бар ма? Колхоздыц бүзаулары іл ес т е н аман
(Ақт., Ырғ.).
Ілкі (Гур.; Орал; Ақт.). Алғшпқы, баетапкы. Қыз-
дар і лк і жырды бітіріп, тағы бір өлец айтты (Орал,
Чап.).
Ілкім (Сөм., Абай). Тез. I лкім барып келе ғой
(Сеім., Абай).
* Ілме (Шығ. Қаз., Тарб.). Быламық; сүтке үн салып
қант қосып пісірётін тамақ. I л м е — жеціл тамац. Ол
балаларға і л ме жасап берді (Шығ. Қаз., Тарб.).
Ілмелі жаулық (Түрікм.: Ашх., Тедж., Көнеүр.,
Таш., Тахта.). Жиектерін кеістеліеген жаулық. Жаб зйел-
дер быйацта і лме лі жаулыцсыз жүрмейді (Тү-
рікм., Таш..)
27—59
417
Ілме тікен (Жамб., Шу). Сабағының биіктігі бір қа-
рыстай тікен. I л ме т і к ен адырға шығады. I лм е
тікенніц басында үсац, сүлы дэніндей тікені бола-
ды (Жамб., Шу).
Ілміғайып (Жамб., Мер.). Неғайбыл. Басца ауцат
табылары ілміғайып, Варасыц тацсыр кімге цолыц
жайып (Жамб., Мер.).
Ілуге салу (Орын.: Ад., Бөр.). Келіннің сыйлығы.
Бурынғы кезде жаца түскен келін келгенде ата-енесіне
сыйлыц жасайтын, осыны і л у г е с а л у дейді (Орын.,
Бөр.).
Ілупаранда (Сем.: Абай, ¥рж.). Ілуде бір, сирек.
ПІацац біздіц ауылға ілупаранда бір келеді (Сем.,
Абай).
Ілу-чалу (Алм., Кег.). Ілуде біреу. Бүрын темір
айыр і л у-н а л у ғана болатын (Алм., Кег.).
Ілік (Қост., Жан.). Жекжат, құдандасы. 1 л і к де-
геніміз цүда-цүдандалы, нағашы-жиен тағы сол сияк-
ты ілі к-шатыстар (Қрст., Жан.).
Ілік-жілік (Тау., Қош.). Ілік-шатыс. Біреудіц апасы,
біреудіц царындасы бар, әйтеуір і лі к-ж іл і к ел емес
пе? (Тау., Қош.).
Ілім (Алм.: Кег., Нар.). Үй төбесіне салынатын
жуан ағаш. Тауға шығуға уацыт жоц, үй төбесіне і л ім
керек болып түр (Алм., Кег.).
Індігеш (Түрікм.: Красновод., Бекд., Қиян., Небид.,
Ашх., Гяу.; Орал). Ін, індердің мол жері, Ағарыц уйі —
ац мешіт, Інініц үйі — ін д і г е ш, Аіиіц^санда бара-
мын, Қылу үшін күнді кеш (ел 'аузьгнан^Г
Іцкәл (Орал: Орда, Қазт., Жән.^Етке салатын нан.
Еттіц іц к з л і аз болып цалды - (Орал, Орда). Еттіц
іцкзлі цалыц болып кетіпті (Орал, Қазт.).
Іңкәл жазғыш (Орал, Жән.) Нан жаятын тақтай..
I цк з л ж а з ғ ышт ы бер, тамац жасайыц (Орал,
Жән.).
Ірә (Гур., Маң.). Өте, аса. Ірз жацсы; ірэ жа-
ман; ірэ цызыц (Гур., М-аң.).
Ірә басқа (Орал: Чап., Жымп.), Өте жақсы, лайық-
ты. Мына көйлек балаларға ірз басц[а] екені
(Орал, Чап.),
Іргіл (Қост., Жан.). Ірі, кесек, ірілеу. Мына жердіц
топырағы іргілдеу екен (Қюст., Жан.).
Ірдабанды арба (Қ.-орда: Сыр., Жал.). Үлкен ма-
жар арба. I рд а б ан д ы а р б а м е н шеп тасыймыз
(Қ.-орда, Оыр.).
418
Іре жоң (Қ.-орда: Қарм., Жал„ Сыр.). ҚаТӨ жоқ.
Осы айтып отырғанымда і р е ж о ц (І^.-оірдіа, ^Қарм.).
Ірен-тозан (Гур., Маң.). Әлек-шәлек.
Іру жоң (Қ.-орда, Арал). Қате жоқ. Әлібайдыц бүл
айтңан сөзінде і р у жо ц (Қ.-орда, Арал).
Іс (К.-орда, Арал). Үшкір, істік, сүйір. Мына бір
баулардан і с т е й ғып үйіп цойғанын царашы (Қ.ор-
да, Арал; Гур„ Бақ.).
Іске көтеру (Түрікм.: Ащх„ Гяу„ Аннау, Тедж„
Байр.). Жүмыоқа орніаліасггыру. Жолдасымды көпке
дейін і с к е көтермеді (Түрікм., Гяу.).
Іскенже (Ак,т„ Ойыл; Орын.: Ад„ Бөр.; Ақт.:
Ойыл, Тем.). ¥стіа д үкендерд-егі үлікен бұрандалы темір
кысқаш. Осы дүкендегі і с к ен ж е г е түзетіп ал (Ақт„
Ойыл.).
Іпікілік (Алм.: Жам„ Талд„ Кег.). Терлік, ер-то-
қымның астындағы ең төменгі тоқым. Ішкілікті
тоцыммен қосып экел (Алім„ Жам.). Аттыц теріне са-
латын ішкілік цайда? (Алм„ Тал.).
Ішқол (Қост„ Жан.). Іш киімдік мата. Ішқол деп
іштікті айтады (Қост., Жаін.).
Ішпек (Сем. Абай; Шығ. Қаз„ Зай.). Ішкілік (қ.) ер-
тоқымдағы терліктөн кейін салынатын киіз. Балам,
үйде ішп е к цалып кетіпті, алып шыға цойшы!
(Сем., Абай).
Ішті-тысты (Қ-орда, Арал). Ауқатты, әлді. Жацын
ағайыны ішт і-т ы с ты болды, (Қ.-орда, Арал).
Ішін үгіп алу (Гур„ Маң.).Бар сырын айтқызу, сы-
рын ақтару.
Я ғой! (Орал, Жән.). Солай ғой.
Я ма? (Қ.-орда: Сыр„ Жал.). Түсіндің бе, жарай
ма? Еліце барысымен хат жаз, я ма? (Қ.-орда, Жал.).
ШАРТТЫ ТҮРДЕ ҚЫСҚАРТЫЛЫП АЛЫНҒАН СӨЗДЕР
1. ПІартты түрде қысқартылып альшған облыс,
аудан аттары
Ақт. — Ақтөбе облысы
Байғ.— Байғаяин. Қараб.— Қарабұтақ. Қоб.— Қобда. Март.— Мартек. Новорос.— Новороссийское. Тем.— Темір. ІПалқ.— ПІалқар. Ырғ.— Ырғыз. Мер.-— Мерке. Мойын.— Мойынқұм. Сар. — Сарысу Св.— Свердлов. Тал.— Талас, Көкш. — Көқшетау Во л. --сҚолодарский.
Алм.— Алматы облысы Ең.— Еңбекшілдер. Кок.— Көкіпетау.
Ал.— Алакөл. Андр.— Андреев. Балқ.— Балқаш. Гв.— Гвардия. Еңб.— Еңбекшіқазақ. Жам.— Жамбыл. Кег.— Кеген. Қарат.— Қаратал. Қаск.— Қаскелең. Панф.— Панфилов. Сарқ.— Сарқант. Талды.— Талдықорған. ¥йг.— ¥йғыр. ПІел.— ІПелек, Гур.— Гурьев Бал.— Балықшы. Инд — Индер. Қыз.— Қызылқоға. Мэң. - Маңғыетау. Мах.— Ыахамбет. Тең.~ Тенін. Жамб. — Жаэтбыл Красн.— Красноармейск. Кыз.— Қызылту. Лен.— Ленинград, Руз.— Рузаев. Чис.— Чистопольэ. Чкал.— Чкалоз. Шуч.— Щучинск. Қар. — Қарағанды Ақт,'!— Ақтоғай, Егін.— Егіндібұлақ. Жаңа.— Жаңаарқа, Жёз.— Жезді. Қарқ.— Қйрқаралы. Ос.— Осақаровка. Тел.— Тельман. Ул.— Ульянов. Қос.— Қостанай А^ган.— Аманкелді. Арқ.— Арқалы. Бор.— Боровское.
Жуа.— Жуалы. Қор.— Қордай. Луг.— Луговой. Дем.~ Демьяновка. Ден.— Денисовка. Жая^— Жанкелдин.
420
Жіті,— Жітщара. Кам.— Камышное. Шұб.— Шұбартау.
Комс.— Комсомол. Ңар.— Қарасу. ҢоС.— Қостанай. Окт.— Октябрь. Сем.— Семиозерное. Тоб.— Тобыл. Ур.~ Урицкий. Фед.— Федоровка. К.-орда — Кызылорда Жал.— Жалағаш. Қаз.— Қазалы. Ңарм.— Қармақшы. Сыр,— Сырдария. Орал — Орал Жән.— Жөнібек. Жым.— Жымпиты. Зел.— Зеленый. Каз.— Казталовка. Прну.— Приурал. Тай.— Тайпақ. Фурм.— Фурманов. Чап.— Чапаев. ІПыңғ,— Шыңғырлау. С. Қаз.— Солтүстік Қазақстан Бул.— Булаево. Лен,— Ленин. Мам.— Мамлютка. Прес.— Пресновка. Сер,— Сергеевка. Сов.— Совет. Сок. — Соколов.- Тим.— Тнмирязев. Целнн.— Целиноград Алек.— Алекееевка. Астр,— Астраханка, Атб.— Атбасар. Балк,— Балкашино. Виш.— Вишневка* Дёр_— Державин» Ес;— Есіл. Ерей.— Ереймен±ау. Жақ.— Жақсы. Қар,— Қорғалжын. Мцк.— Макин. Цёл,— Целиноград, ПІығ.-Қаз- — Шыгыс Қазақ- стан
Павд.— Павлодар Баян.— Баянауыл. Ерм.— Ермак. Ерт.—' Ертіс. Жел.— Железинка, Ка|і.— Качир. Крі— Краснокутское. Леб.— Лебяжье. Пав.— Павлодар. ПІарб.— Шарбақты. Болып.— Болыпенарым. Гл.— Глубокое. Зай.— Зайсан. Зыр.— Зыряновское. Күр.— Күршім. Кат.— Катонқарағай. Мар.— Марқакел. Тав.— Таврия. Тар.— Тарбағатай. Шем.— Шемонаиха. ^ДІІдйм.— Шымкент ъ
Сем.— Семен Ақс.” Ақсуат. Ая. —т Аякөз. Бее.— Бесқарагай. Борд.— Бородулиха. Жар.— Жарма. Көки.— Көкпекті. Ұр.-*— ¥ржар. Алғ.—- Алғабас. Кйр.— Киров. Қызыл.— Қызылқұм. Мақ.— Мақтаарал. Сай.— Сайрам. Сар.“ Сарыағаш. Соз.— Созақ. Түрк. — Түркістан. Шар.— Шардара.
421
Қазақстаннан тыс республи-
ка, облые, аудан аттары
Қарақ.— Қарақалпақ АССР
Р СФС Р
Қош.— Қошағаш (Таулы —
Алтай автономиялы облысы)
Орын.— Орынбор.
Ад.— Адамов.
Б&р.— Бөрте.
Мос.— Москаленко.
Наз.— Называевский.
Т ү р і к м.— Түрікмен
ССР-і
Красновод.— Красноводск.
Ашх. — Ашхабад.
Таш,-— Ташауыз.
Көнеүр.— Көнеүргеніш.
Тедж.— Теджен.
Байр.— Байрам-Али.
Гяу,— Гяурс.
Небид.— Небидаг.
Жеб.— Жебел.
Бекд.— Бекдаш.
Қиян.— Қиянды.
Қулы — Кулы-маяк.
2. Шартты түрде кысқартылып алынган есімдер және
баспа нүсқаларьшың аттары
Аз.-руе. сл. — Азербайджанско-русский словарь. Б., 1951.
Араб-рус.сл. — Арабско-русский словарь. М., 1940.
Әбд, Қ. Тәт. к,ау, — Қ. Әбдіқадыров. Тәтті қауын, А., 1936.
Әзір, К. Шығ, — К. Әзірбаев. Шығармалары. А., 1961.
Бай. Н. ІПығ. Жин. — Н. Байғанин. Шығармалар жинағы.
А., 1956.
Бас. Н. А. Карак. яз. — Н. А. Баскаков. Каракалпакский
язык, I. М., 1951; Ц. М„ 1952.
Бат, И. А. Грам. кир. яз. — И. А. Батманов. Грамматика кир-
гизского языка, вып. I—Ш. Фрунзе, 1939—1940.
Буд. Л. — Л. Будагов. Сравшітельный словарь турецко-та-
'іарских наречий. СПб., том. I (1864), том П (1871).
Даль В, Т. С. — В. Даль. Толковый словарь живого великО’
русского языка. Мм 1955.
Дм, Н. Грам. баш_ яз. — Н. Дмитриев. Грамматика башкир-
ского языка. М., 1943.
Ек. жол. — «Еклінді жол» газеті.
Екп. балъіи — «Екпінді балықшы» газетй
Ер. X. Қ^рм. — X. Ерғалиев. Құрманғазы, А^ 1962.
Есен, X- Ақ. Ж, — X. Есенжанов. Ақ Жайық, А., 1958.
Ильм. Н. МатериПлы.— Н. Ильминскі й. Хатериалы к изу-
чению киргизского карочия. — Уч. зап. Казанского универеитета?
1860, кн. III—IV, 1861, кк. Ь
Карак.-русск. сл, — Каракалпакско-руссккй словары М.* 1958.
Кирг.-рус. сл, — Киргизско-русский словарь. М., 1940.
Колх. үиі — ^Кслхозшылар үні» (ауд. г&зет),
Колх. жолы — ^Колхоз жолы» (ауд. газет).
Крат. перс.-рус.-азерб. сл. — Краткий персидско-русскоазер-
байдэканекий слов *рь, 1945>
Қара:;. — Қаракалпақша.
«ҚТТ мсн ДМ* — Қазақ ттлі тарихы мен дкалектолсгиясьі'
яын мәселелері. Мақалалар жинағы.
Каіпқ. М. — М, Қашнари» Девону лугстігт турк*, т. I (1960).
т. 11(1961), т. III 1963).
422
Ң. Ж. — «Қызыл жұлдыз» (ауд. газег).
Л. Ж. — «Лениншіл жас» газеті.
Мах. — Махамбет Өтемісұлы. Өлеңдер. А., 1962.
Мал. С. ПДП- — С. Е. Малов. Памятники древнетюркской
письменности. М. — Л., 1951. —
Нұрп. Ә. Курлян. — Ә. Нұрпейісов. Курляндия, АуД950.
Окт. туы — «Октябрь туы» (облыстыи; газет).
Ор. — орысша.
Парс. — парсыша.
Перс.-рус. сл. — Персидско-русский словарь, 1950.
Рад. В. Образцы... — В, Радлов. Образцы народной литера-
туры тюркских племен. СПб., 1870.
Рус.-карак. сл. — Русско-каракалпакский словарь, 1947.
Руст. Даст. — Рустем-Дастан. А., 1961.
Рус.-пер. сл. — Русско-персидский словарь. М., 1936.
Рус.-тадж. сл. — Русско-таджикский словарь. М., 1949.
Рус.-туркм. сл. — Русско-туркменский словарь. 1956.
Рус.-узб. сл. — Русско-узбекский словарь, 1954.
Сл. Ғ. Шалқ, — Ғ. Сланов. Шалңар. А., 1954.
Сл. Ғ. Дом. күйі — аци. — Ғ. Сланов. Домбыра күйі — ақиық.
Сов. піекара — «Советтік шекара» (аудандың газет).
Соқ. Б. Біз де бал. бол. —Б. Соқпақбаев. Біз др бала болған-
быз. А., 1954."
Тат.-рус. сл. — Татарско-русскиЙ словарь, 1950.
Турк.-рус. сл. — Туркменско-русский словарь, 1940.
Тіл. Ж. Қайнар. — Ж. Тілеков. Қайнар. А., 1953.
Уйг.-руе. сл. — Уйгурско-русский словарь. М., 1939.
Узб.-рус. сл. — Узбекско-русский словарь, 1959. к
Экс. — экспедиция.
СӨЗДІККЕ ПАЙДЛЛАНЫЛҒАН ЕҢБЕКТЕР
Айтазин Ң. Каспи балықшыларының тіАтндегі ау, құ-
рал-сайман аттарымен байланысты кәсіби саадер. гҢазақ диалек-
тологиясы», 1-шығ. Алматы, 1965. ?
Аманжолов С. Вопросы диалектологии' и и^тории ка-
захского языка. Алма-Ата, 1959. *' <-
Аралбаев Ж., Бектұроя ПІ. Марқакөл және Қатон-
қарағай экспедициясының материалдарынан. — «ҚТТ мен ДМ».
«Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының моселелері» *,
5-шығ., Алматы, 1963.
Базылхан Б. Монғолияда тұратын қазақтардың тіліндегі
кейбір жергілікті ерекшеліктері. «Қазақ диалектологиясы»,
1-шығ. Алматы, 1965.
Бектұрғанов Е. ¥ржар. Мақаншы диалектологиялық
экспедициясының материалдарынан. «ҚТТ мен ДМ», Үшығ., 1962.
Бектұров Ш. Сырдария экспедициясының материалдары-
нан кейбір мәлімет. «Қазақ диалектологиясы», 1-шығ. Алматы,
1965.
Бектұров Ш. Қарабұтақ ауданында тұратын қазақтар-
дың тіліндегі кейбір ерекшеліктер туралы. «ҚТТ меи ДМ.»,
5-шығ. Алматы, 1963.
Б о л а т о в Ж. ПІығыс Қазақстан облысы Болыпенарым
селолық ауданында тұратын қазақтар тіліндегі жергілікті ерек-
шеліктер туралы. «ҚТТ мен ДМ.», 5-шығ. Алматы, 1963.
Б о л а т о в Ж. Үзынағаш экспедициясының материалдары-
нан — «ҚТТ мен ДМ.», 1-шығ., 1958.
Б о л а т о в Ж. Семей облысыяың Абай, Шұбартау аудан-
дарында тұратын қазақтар тіліндегі жергілікті ерекшеліктер ту-
ралы. «ҚТТ мен ДМ.», 2-шығ., 1960.
♦ Бұдан былайғы жерде «Қазақ тілі тарихы мен диалекто-
логиясының мәселелері .- деген жинақтың аты қысқартылып «ҚТТ
мен ДМ> деп алынды.
424
Болатов Ж. Қошагаш ңазақтарының тіліндегі жергілік-
ті ерекшеліктер. «ҚТТ мен ДМ.>, 4-шыт, 1962.
Б о л а т о в Ж. Аякөз ауданында түратын казақтардың ті-
ліндегі жергілікті ерекшеліктер. «Қазақ диалектологиясы», Алма-
ты, 1-шығ„ 1965.
Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазаң тілінің жергілік-
ті ерекшеліктері. Алматы, 1951.
Досқараев Ж. Ңазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері
(лексика), II бөлім. Алматы, 1955.
Досқараев Ж. Бір экспедиция отрядының диалектоло-
гиялық жұмысы туралы. «ҚТТ мен ДМ.», 1-шығ.,.Алматы, 1958.
Досқараев Ж. Арыс говорының сөз тіркестері. «Қазақ
диалектологиясы», 1-шығ. Алматы, 1965.
Досқараев Ж. Арал, Каспий балықшыларының тілінде-
гі профессионалдық лексиканың материалдары. «ҚТТ мен ДМ.»,
1-шығ., Алматы, 1958.
Досқара ев Ж. Арыс говорының лексикалық ерекшелік-
тері. «ҚТТ мен ДМ.», 3-шығ., Алматы, 1960.
Досңараев Ж. ¥лытау, Жезқазған экспедиция отряды-
ның жұмысы туралы. «ҚТТ мен ДМ», 3-шығ., Алматы, 1960.
Ж ү н і с о в Н. Қарақалпақ АССР-інде тұратын қазақтар-
дың тіліндегі кейбір диалектілік ерекшеліктер. «Қазақ диалекто-
логиясы», 1-шығ., Алматы, 1965.
Құрышжанов Ә. Қарақалпақ АССР-ында тұратын қа-
зақтардың тіліндегі кейбір ерекшеліктер. «ҚТТ мен ДМ», 5-шығ.,
Алматы, 1963.
Қызылбаев С. Қостанай облысы Федоровка, Семиозер
аудандарында тұратын қазақтардың тіліндегі ерекіпеліктер ту-
ралы. «ҚТТ мен ДМ.*, 5-шығ„ Алматы, 1963.
Нақысбеков 0. Көкшетау экспедициясының материал-
дарынан. «ҚТТ мен ДМ.», 2-шығ., Алматы, 1960.
Нақысбеков 0. Орынбор облысының Адамов, Бөрте
аудандарында тұратын ңазақтардың тіліндегі кейбір жергілікті
ерекшеліктер. «ҚТТ мен ДМ.», 4-шығ., Алматы, 1962.
Нақысбеков О. Шу говорының кейбір лексикалың ерек-
шеліктері. «ҚТТ мен ДМ.*, 3-шығ., Алматы, 1960.
Нақысбеков О. Қарағанды экспедициясының материал-
дарынан. — Қазақ диалектологиясы, Алматы, 1965, 1-шығ.
Нақысбеков 0. Ақтөбе экспедициясының материалдаг
рынан. «ҚТТ мен ДМ.*, 5-іиығ., Алматы, 1963.
Нақысбеков О. Қордай ауданындағы темекі егісіне
байланысты кейбір профессионалдық сөздер. «ҚТТ мен ДМ.>,
1-шығ., Алматы, 1958.
^Нұрмағамбетов Ә. Түрікпен ССР-ында тұратын ңа-
зақтардың тіліндегі жергілікті ерекшеліктер туралы. «Қазақ диа-
лектологиясы», 1-шығ., Алматы, 1965.
Омарбеков С. Из наблюдений над языком казахов
Сарсуского района. «ҚТТ мен ДМ.», 5-шығ., Алматы, 1963.
Омарбеков С. Қазақтың ауызекі тіліндегі жергілікті
ерекшеліктер. Алматы, 1965.
425
Омарбеков С. Маңғыстау қазақтарының тіліндегі кей-
бір диалектілік ерекшеліктер. «ҚТТ мен ДМ.», 3-шығ., Алма-
ты, 1960.
Сарыбаев Ш. Батыс Қазаңстан экспедициясының мате-
р-иалдарынан. — «ҚТТ мен ДМ.», 4-шығ., Алматы, 1962.
Сарыбаев Ш. Көкшетау облысы Щучинск, Еңбекшілдер
аудаидарыыда тұратын қазақтардың тіліндегі кейбір лексикалық
ерекшеліктер — «ҚТТ мен ДМ», 3-шығ., Алматы, 1960.
Тәжімұратов Ә. Қазаң тіліндегі маңта шаруашылы-
ғына байланысты кейбір кэсіби сөздер. «Қазақ диалектологиясы»,
1-шығ., Алматы, 1965.
ДиалектолоғическиЙ слозарь казахекого языка. Алмн-Ата,
Изд.-зо «Наука», КазССР, 1969.
426 сгр. (Институт языко-
знания Академии наук Казахской
ССР). Гпблиогр. стр. 424—425.
Составители: Ж Доскараев, К. Айтазин, Ш. Бектуров и др.
Редколлегия: Г. Мусабаев (отв. ред.), С. Кенесбаев, Г. Калиев идр.
Редактор С. Айтмухамбетова
Худож. редактор И. Д. Сущих
Художник Н. Ф. Чурсин
Техн. редактор 3. 6. Ророг.ииа
Корректор Б. Еркужаеес
* ♦ •
Сдано в набор 29/ІУ 1969 г. Цодписано к печати 16/УИ 1969 г.
Формат 84Х1081/за. Бумага № 1. Усл. леч. л. 22.
Уч.-изд. л. 27. Тираж 3600. УГ08001. Цена 1 руб.
• * *
Типография издательства «Наука», г. Ллиа-Ата, ул. Шевчеико. 28.
Зак. 59.