Текст
                    Дзасохты
Музафер


ДÆЛЛАГ ИР Отсканировано 24-25 июня 2013 года специально для эл. библиотеки паблика «Бæрзæфцæг» («Крестовый перевал»). Скангонд æрцыд 2013 азы 24-25 июны сæрмагондæй паблик «Бæрзæфцæг»-ы чиныгдонæн. http://vk.com/barzafcag ЧИНЫГУАДЗÆН «ИР»
Дзасохты Музафер
84 Осет Д-16 Редактор З.У. Дзуцева Дизайнер В.А. Цагараев Художественный редактор Г.З. Чеджемты Корректор Э.Дз. Баликоева Компьютерная верстка Н.А. Семенова © Дзасохов М.С., 2007 ISBN 5-7534-0357-3 © Цагараев В. А., дизайн, 2007
МÆ МАДЫЗÆНÆГ ХО ДИБÆХАН! Дæумæ дзурын мæнг дунейæ æцæг дунемæ: ацы чиныгæй дæ ном ардзынæн, зæгъгæ, дын зæрдæ куы бавæрдтон, уæд кæдæм батагъд кодтай? Цæуыннæ банхъæлмæ кастæ йæ рацыдмæ? Æви дæм мæрдты бæстæйы дæр æнхъæлмæгæсджытæ уыди? Нæфыд дæ нæ базондзæни, ды дæр æй нæ базондзынæ, уымæн æмæ кæрæдзийы никуы федтат, фæлæ дын æй Вёринкæ бацамондзæн, æмæ-иу ыл бацин кæн. Дæ фыд дæн, зæгъгæ, дын куы зæгъа, уæд-иу æй дæ хъæбысы акæн. Мæн тыххæй дæр. Райæйы тыххæй дæр. Мах дæм, зæгъ, уæлæуыл бирæ фенхъæлмæ кастыстæм, фæлæ куы нæ зындтæ, уæд дæм æз мæ хо æмæ ме ’фсымæры разæй фæдæн... Веринкæйы хъæбысæй дæр сывæллонæй фæхицæн дæ, æмæ дыл сабийы узæлд куы кæна, уæд-иу дæм диссаг ма фæкæсæд: рæвдауынæй дæ кæй нæ бафсæст, уый тыххæй афтæ кæндзæн. Ноджыдæр-ма дæм иу хатт дзурын: Дибæхан, ацы чиныгæй арын дæ рухс ном. Цалынмæ цæрон, уæдмæ мын стъалыйау æрттивдзæн... Дæу мысгæйæ йæ зæрдæйы саутæ чи никуы сисдзæн, дæ уыцы æфсымæр Музафер 5
ФЫЦЦАГХАЙ Мæхи куыд зонын, афтæ хорз æн- дæр искæй куы зонин, уæд мæхи тыххæй офтæ бирæ нæ фыссин. Генри Девид Торо I Æз куы райгуырдтæн, уæд нæ хъæуыл фынддæс азы йеддæмæ нæма цыд... Æвæдза, ахъуыды кæнгæйæ, диссаг та куыннæ у: дæ райгуырæн хъæуæй фынддæс азы кæстæр йеддæмæ ма у! Уæвгæ, хъуыддагмæ æндæр цæстæй куы акæсай, уæд дзы диссагæй ницы ис. Хъæуыл фынддæс азы нæ, фæлæ иунæг бон куы цæуа — кæд ахæм хъæутæ уæвгæ дæр ис, уæд — уæддæр ын бирæ хъæбултæ уæвæн ис, уымæн æмæ сывæлло- ны райгуырдæн боны хæрзчысыл хай дæр фаг у. Стæй, хъæбул йæ мадæй фынддæс азы кæстæр йеддæмæ кæд нæ уыд, ахæм хабæрттæ — цас дæ фæнды, уыйбæрц. Афæрсут-ма хистæрты, æртиссæдз—дæс æмæ æртиссæдзаздзыдты — кар- джындæрты кой нал кæнын — кæддæра сæ мадæл- тыл, сæ амонд куы ссардтой, уæд цалгай азтæ цыди. Бирæтæ уын зæгъдзысты: мæ мад чындзы æрцыди æртындæс-цыппæрдæсаздзыдæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, фылдæр кæуыл цыд, уыдоны нымæц къаддæр нæ уыд, фæлæ чындзы хæрзæрыгонæй цæуын нæ фыдæлтæ æгъдауыл нымадтой. 0, мæ ныхас мæ хъæуы карæй райдыдтон. Адæй- маг, цы хъæуы райгуыры, уымæй вæййы бирæ кæнæ чысыл кæстæр. Уæвæн ис æмæ уой æмгæрттæ. Æз, мæхи кой кæм кæнын, уым мæ дарддæры ныхас дæр мæ хъæуыл уыдзæн. Уæдæ афтæ: уæлдæр куыд загътон, афтæмæй, боны рухс цы хъæуы федтон, уымæй дæн фынддæс азы кæстæр. Мæ райгуырдæй фынддæс уалдзæджы раздæр Урсдоны рахиз фарсмæ Уæлладжыры комæй æрлыгъдысты дыууæсæдæ фæндзай иу бинонтæ æмæ сæ хъæу схуыдтой Бæрæгъуын — Красногор. Зын хабæрттæ уыдысты уыдон: дæ фыдæлтæ бирæ ’нустæ кæм фæцардысты, уырдыгæй сыст, иу кауы мих сагъд дæр кæм нæ уыд, уым хæдзар аразынмæ
бавнал, дæ абонæй дæ сом мигъæмбæрзтдæр уæвгæйæ. Фæлæ адæмы ницы урæдта. Куьцщæр сын бар лæвæрд æрцыд, афтæ хохæй быдырмæ цæуыныл ныллæууыдысты. Туг хæссы, æвæццæгæн, æмæ хохæгтæ сæ рагфыдæлты уæзæгмæ атындзыдтой. Уыимæ иугæйттæй нæ, фæлæ бирæгæйттæй, иу хъæуæй нæ, фæлæ дæсæй фылдæр/ Красногоры чи æрцард, уыдон ралыгъдысты Бадыхъæу æмæ Дæйыхъæуæй, Æрхон æмæ Холыстæй, Цъамад æмæ Уыналæй, Луар æмæ Джимийæ, Нузал æмæ Нæзыджынæй, Куырæйттæ æмæ Тæмискъæй, Цъæй, Цъус æмæ Къо- райæ, æдæппæт фынддæс хъæуæй. Куы зæгъын, райгуырæн бæстæ ныууадзын хуымæтæджы хъуыдцаг нæ уыд. Уымæй æнцондæр нæ уыд ног ран æрбынæтгон уæвын. Куыд дзу- рынц, афтæмæй хъæуæн бынат æнцонæй нæ равзæрстой. Ног æрлидз- джытæн фыццаг радих кодтой мин æмæ æрдæг дæсæтины зæхх. Алы удыл æй куы байуæрстой, уæд сын не сфаг æмæ ма сын ноджыдæр фон- дзыссæдз дæсæтины бафтыдтой, Урсдон æмæ Дур-Дуры доны рахиз фарс цы зæххытæ уыд, уыдон. Уырдæм хауди, уырыссагау зæронд станицæ кæй хонынц, уыцы дæргъæццон уæлкъуыбыр — Хъæууат, стæй Фæсхъæу- уат æмæ Хуыдзых. «Хъæууат» цы амоны, уый, æвæццæгæн, алкæмæн дæр æмбæрстгонд у, фæлæ, йæ фæзуат фынддæс æмæ æхсæзыссæдз гектары бæрц кæмæн ахсы, уыцы хъæздыг саумæр зæххы хайæн ахæм æнамонд ном цæмæн радтой, уый бирæтæ нæ зондзысты. Цæвиттон, ныртæккæйы Николаев- скы станицæ раздæр ам уыдис. Хъазахъхъæгтæ сæ бынатæй цæмæн сыс- тадысты, уый бæлвырддзинадæн мæхи дæсны нæ хонын, фæлæ, цы фе- хъуыстон, уый зæгъдзынæн. Хъусгæ та фæкодгон дыууæ хабары: рын, дам, сыстади хъæуыл, æмæ адæмы сæ бынат ивын бахъуыди. Уый иу хъуыды. Иннæ хъуыды та донимæ баст у. Уæлкъуыбыр цыдæриддæр ахаста — дон æм хæстæг никуы ис. Чи зоны, дыууæ хъуыдыйæ иу дæр раст нæу, фæлæ раздæры нæргæ хъæу æдзæрæгæй кæй баззад, уый бæлвырд у. Ууыл дзу- ры, абоны онг цы ном хæссы, уый дæр — «Хъæууат». Ныхас «хъæууат» фехъусгæйæ, зæрдæ бамæгуыр вæййы, фæлæ «Хъæу- уат» ном чи хæссы, уыцы цъæхфæлыст бæрзонд рагъы уындæй красно- гойрæгтæй кæй зæрдæ нæ барухс уыдзæн, ахæм зынæй ссардзынæ. Хъæу- уат æнæбарæвдаугæ нæ фæвæййы Кæрдзыны сæрты уæрæх лæгъз фæнда- гыл цæуæг бæлццæтты цæст дæр. Уæлдай рæсугъддæрæй разыны, Ел- хоты гæмæхтæм хæстæг цы уæлбыл ис, уырдыгæй. Красногорæй йæм хæрдмæ кæсын хъæуы, ардыгæй — Æрджынарæджы бæрзонддæр цъуппæй та — бынмæ. Ардыгæй ма зынынц, Красногормæ чи нæ зыны, уыцы зæххытæ дæр — Фæсхъæууат æмæ Хуыдзых. Гъе æмæ ма ног æрлидз- джыты зæххытæм Хъæууат, Фæсхъæууат, Хуыдзых æмæ, уым уæлæмæ цы тъæпæнтæ ахаста, уыдон куы бафтыдтой, уæд бавнæлдтой фидæны хъæуæн бындур æвæрынмæ. Уый та, раздæр ма йæ куы загътон, æнцон нæ уыд. Чи зоны, ныртæккæ нæ горæты ног сыхтæ чи аразы, уыдоны куы фæзмыдтаиккой, уæд сæ бирæ фыдæбон кæнын нæ бахъуыдаид: кæй кæм фæнды, уым йæ хæдзарæн бындур æрæвæрдтаид æмæ, сых бæрæг дæр кæм нæй, йæ уынгтæ уынджы хуызæн дæр кæмæн не сты, 8
лæг йæ зонгæ, йæ хæстæгмæ æнцонæй фæндаг кæм не ссардзæн, ахæм хъæу иу заман йæ къæхтыл слæууыдаид. Фæлæ мæ хъæуккæгтæ æндæр фæндагыл ацыдысты. Æппæты фыццаг хъæуæн бынат равзарын хъуыд. Ам æрлидзджыты дзырддзæутæ лæгтæ иу хъуыдыйыл хæст нæ уыдысты. Чи загъта, Урсдо- ны тæккæ былæй дзы хуыздæр бынат нæй. Чи амыдта уæлбылмæ — ныртæккæ уæлмæрдтæ кæм сты, уымæй чысыл уæлдæр, фæстæдæр си- лосы дзыхъхъ кæм скъахтой, уый æркомкоммæ. Николаевскаг хъазахъ- хъаг та сын хуыздæрæн Джермецыччы рæгъты бын равзæрста. Уыцы фæндон иуты зæрдæмæ дæр нæ фæцыд. Фыццаджыдæр, ног æрлидз- джытæ Джермецыччы рæгъты быны зæххытæм ницы бар дардтой, дык- кагæй та сын хъазахъхъаг уынаффæгæнæг кæй фæлæууыд, уый сæм хар- дзау æркаст. Уæлладжырæгтæй кæд ног зæххытыл иуæн дæр хæдзар нæма уыд, уæддæр алчи йæхи фысымыл нымадта, хъазахъхъаджы та — уазæ- гыл, æмæ сæхи æгуыдзæджы бынаты æвæрыныл разы нæ уыдысты, ома æвзæр фысымæн уазæг уынаффæ кæны, зæгъгæ. Хъуыдытæ æмæ уынаффæтæ кæрæдзиимæ цас фæбыцæу кодтой — Хуыцау йæ зонæг, фæлæ фылдæры зонд фæуæлахиз: равзæрстой Урсдо- ны был. Раст зæгъын хъæуы, уæлбыл чи æрцард, иу ахæм адæймаг дæр разынд: Гаситы Коки. Суанг ма æрхыбыл хæдзар дæр сарæзта. Куыд дзурынц, афтæмæй мæлгæ дæр уым акодта, фæлæ йæ фæдыл куы ничи ацыд, уæд ма йæ байзæддæгтæн иннæты æнæбафæзмгæ цы уыди, æмæ уыдон дæр дæлбылмæ æрлыгъдысты. Уæды хабæрттæ хъусгæйæ, мæ фыдæлтæм нæ хæлæг кодтон, уымæн æмæ, уыдоны бынаты æз цы кодтаин, уый зын зæгъæн у. Горæты сæрмæ мын иу зæххы гæппæл ис æмæ дзы, кæм цы ныссадзон, ууыл сагъæсæй батыхсын. Раст-равджы дзы бæлас нæ, фæлæ хъæдындзы хуым дæр ни- куы ныссагътон. Бирæ бæргæ фæхъуыды кæнын, фæлæ, зæгъæн ис, æмæ алы хатт дæр фæрæдийын, мæ хуымæн дæр тæккæ æвзæрдæр бынат равзарын, мæ бæлас та ахæм ран ныссадзын, иу кæнæ йæ дыууæ хатты къахын кæцæй бахъæуы. Уæд хъæуæн хуыздæр бынат равзарын æнцон уыд! Нæ уыд, æмæ хъуыддаг тæккæ дзырддзæугæдæр лæгты бæрны дæр уымæн бакодтой. Уыдон та уыдысты Хуыдæлты Тасолтан, Габанты Да- догка, Къутæрты Сабан, Æккæлаты Гаппо, Цæллагты Ярослав æмæ иннæтæ. (Амæй фæстæмæ ма мæм мæ хъæуккæгтæй бирæты кой уыдзæн, æмæ дзы, æгас чи нал у, уыдонæн иумæйаг рухсаг зæгъын. Фыдæлтæ-иу афтæ дзырдтой, мард, дам, рухсаг зæгъынæй не ’фсæды. Стæй ма-иу афтæ дæр загътой: цалынмæ мардæн рухсаг зæгъæг уа, уæдмæ мæрдтыл нымад нæу. Мæ хъæуккæгтæй æгас чи нал у, уыдон иууылдæр — никæй дзы хъулон кæнын — дзæнæты бадæнт. Мæрдты сызгъæрин талатæ су- адзæнт! Мард аудæг дзуары аудæгæй хуыздæр у, зæгъгæ, хъусын, æмæ, сæ фæстæ кæй ныууагътой, уыдоныл цардаудæн кæнæнт!) Кæд æвзæрст лæгтæ хъæутæн бындурæвæрджытæй нæ базæронд сты, уæддæр, сæрмагонд скъолаты чи бакаст, æмæ ахæм хъуыддæгтæ йæ цард- цæрæнбонты чи фæкодта, уыдонæй æвзæрдæр нæ сарæхстысты. Уæвгæ 9
ныхас «æвзæр» та мæ дзыхæй куыд ссыд, бирæ хуыздæр куы сарæхстыс- ты, уæд? Топпы фаты хуызæн раст уыдысты канд уынгтæ нæ, фæлæ цæхгæрмæуынгтæ дæр. Алы сыхы дæр кæрæдзийы комкоммæ фæндзгай æмхуызон хæйттæ. Уыимæ хъуамæ хæдзæрттæ дæр арæзт æрцыдаиккой кæрæдзийы комкоммæ, цæмæй уынг рæсугъддæр уыдаид, уый тыххæй. Æндæрхуызон хъуыдыгæнджытæ дзы ма уыдаид, уый мæ нæ уырны, æрмæст дзы йæхи фæндыл ничи ацыд. Иæ хæдзар йæ зæххы хайыл рæбындæр дæр ничи бахаста, астæумæ дæр æй нæ фæхæстæг кодта æмæ, æз цы хъæу æрæййæфтон, уый иу адæймаджы къухæй арæзты хуызæн уымæн уыди. Нæ хъæу хъæуыл нымад æрцыд, ацы æнусæй дыууæ ’мæ ссæдз азы куы рауад, уæд. Кæй зæгъын æй хъæуы, афæдзмæ хъæу саразæн нæ уыд. Уæлдайдæр уыцы тыхст æмæ æвадат рæстæджы. Хъæу аразынмæ дыууæ азы раздæр бавнæлдтой. Æнæзæхх æмæ зæххъуаг хохæгтæн Николаевскы станицæйы зæххыты иу хай куы ’рдих кодтой, уæд сæм уæлладжырæгтæ уалдзæджы фæзындысты, бахуым сæ кодтой, базылдысты сæм æмæ-иу фæззæджы сæ хуымты бæркад бафснайдтой. Уыцы рæстæджы, кæмæн куыд йæ къух амыдта, афтæ арæзта рæстæгмæ цæрæн бынæттæ, бирæтæ та цардысты хуымæтæджы мусонгты. Дыууæ азмæ хъæу хъæуы хуызæн куы фæци, уæд та дзырддзæугæдæртæ æрæмбырд сты, ном ыл сæвæрæм, зæгъгæ. Уæды хабæртты бæлвырддзинæдтæ зын базонæн бæргæ нæ уыды- сты, фæлæ, цæрæнбонты цы низтæй сæйын, уыдон мæ бахъыгдардтой. Мæ мад мын-иу афтæ загъта: «Дæ зивæджы дæ мæлæт ис». Æмæ нæ рæды- ди. Ме ’ннæ низ та — стырзæрдæ. Зивæг куы нæ кодтаин, стырзæрдæ куы нæ уыдаин, уæд, æз цы хистæрты æрæййæфтон, уыдонæй мын уæды хабæрттæ сæрæй бынмæ чи нæ радзырдтаид, ахæмтæ бирæ нæ разындаид, уымæн æмæ хъæуаразджытæ сæхæдæг уыдысты. Фæлæ, бирæтæ бонæн баизæрæй куыннæ тæрсынц, афтæ æз та хистæрты цардæн фæуын æнхъæл нæ уыдтæн, уыдонæй искæй фындз амæрзын æмæ йæ зондæй бафæрсын хуыздæр рæстæджытæм æргъæвтон, цалынмæ æппын- фæстаг нæ байрæджы, уæдмæ... Хъæуы хистæртæ æрæмбырд сты, уæдæ цы уыдаид, æмæ тæрхон кæнын райдыдтой, цæмæй, кæм æрцардысты, сæ хæдзæрттæй цы хъæу рауад, уымæн ном раттаиккой. Куы зæгъын, бæлвырддзинæдтæ, чи зоны, æмæ макуыуал базонæм, фæлæ, ног цæрæн бынат «Красногор» кæй схуыд- той, уый уайтагъд æппæт адæмыл дæр ахъæр. Ахæм ном ыл цæмæн сæвæрдтой, уый дæр ничиуал зоны. Æвæдза, иуæй-иу хъуыддæгтæ адæмæй æгæр тагъд айрох вæййынц. Æмæ хуымæтæджы хъуыддæгтæ мауал хъуыды кæн, фæлæ, цæрынмæ кæдæм æрцыдтæ (хохæй чи ралыгъд, уыдонæй ма дæсгæйттæ ныр дæр æгас сты), кæнæ боны рухс кæм федтай, уыцы хъæу цыппæрдæс æмæ æртиссæдз азы размæ афтæ цæмæн схуыдтой, уымæн бæлвырд дзуапп раттын макæйуал бон уæд, уæд уый кæцырдæм фидауы? Ацы уайдзæф æппæты фыццаг мæхицæн кæнын, уымæн æмæ мæ хъæуы, мæхимæ гæсгæ, мæнæй фылдæр ничи уарзы. Стæй мæм канд кæсгæ нæ кæны, фæлæ æцæгæй дæр афтæ у. Чи зоны, мæнæй йæ къаддæр чи уарзы, 10
ахæмтæ куыд нæй, афтæ нæй, мæнæй йæ фылдæр чи уарзы, ахæмтæ дæр. Хаттæй-хатт мæм афтæ дæр фæкæсы, цыма Красногор æрмæстдæр мæн райгуырæн хъæу у. Исты хорздзинад дзы куы ’рцæуы, уæд ыл цыма мæнæй тынгдæр ничи фæцин кæны, йæ зын та мæнæй зындæр никæмæн вæййы, цæмæдæр гæсгæ афтæ фæнымайын. Кæддæр, райдайæн скъолайы ма куы ахуыр кодтон, уæд мæм æнæнхъæлæджы цавæрдæр газет æрбахауд, æмæ дзы бакастæн дисса- джы хабар: кæд æмæ ма мæ хъæуæн разынд æмном. Уæвгæ бынтон æмнæмттæ нæ уыдысты, уымæн æмæ газеты цы горæты тыххæй фыс- той, уымæн ма йæ кæрон уыд дыууæ уæлдай дамгъæйы (Красногорск), фæлæ мæм уыдон раззæгты цинæй нымады дæр нæ уыдысты. Мæс- куыйы облæсты Красногорск горæт кæй «раргом» кодтон, уымæй мæхи Колумбæй къаддæр сгуыхтыл нæ нымадтон. Нæ сыхæгтыл æрзылдтæн æмæ йæ ме ’мгæрттæй кæмæ нæ равдыстон, ахæм нал баззад. Дыккаг бон газет мемæ скъоламæ ахастон. Æрмæст ыл иу ран дæр мæ хуызæн нæ бацин кодтом. О, æмæ уын уый дзырдтон. Нæ хъæуыл «Красногор» ном цæмæн сæвæрдтой, уый бæлвырддзинæдтæ кæд ничиуал зоны, уæддæр йæ рав- зæрды тыххæй ис æппынкъаддæр дыууæ хъуыдыйы. Фыццаг цыма фи- дардæр бындурыл æнцайы, афтæ мæм кæсы. Советон хицаудзинад куы фæуæлахиз, «сырхытæ» сæ уынаффæтæ æххæст кæнынмæ куы бавнæлд- той, уæд райдыдтой зæххæй. Кæмæн нæ фаг кодта, уыдонæн, æгæр бирæ кæмæн уыд, уыдоны хæйттæй æрлыг кодтой æмæ сын быдырмæ рали- дзыны фадат фæци. Гъе, æмæ хæхты цæрджытæн ахæм хорздзинæдты чи бацыд, уыдоны нæ ферох кодтой, сæ номæй сæхи «сырх хохæгтæ», ома «красные горцы», зæгъгæ, рахуыдтой. Дыккаг хуызы хъуыдыгæнджытæ та афтæ зæгъынц: хохæй цы хъæутæй æрлыгъдысты, уыдоны цур сырх хох уыди, æмæ сæ ног цæрæн бынат дæр ахæм номæй схуыдтой. Зын баууæндæн у, афтæ чи дзуры, уыдоныл, уымæн, æмæ кæд ахæм хох æцæгæй уыдис, уæд ныртæккæ дæр хъуамæ уаид æмæ йæ адæм зониккой. Цыбыр дзырдæй, дыккаг зондылхæст адæм хъæуы номы равзæрды хабар суй цы кæнынц, æндæр æм ногдзинадæй ницы хæссынц. Диссаг цы у: мæ хъæуæн йæ иу ном куыд равзæрд, уый бæрæг нæу, афтæмæй ма йын фæзынд дыккаг ном дæр — Бæрæгъуын. Быдырмæ ра- лидзджыты-иу сæ хæстæджытæ кæнæ сæ зонгæтæй бафæрсæг куы фæци, кæм æрцардыстут, зæгъгæ, уæд-иу дзуапп радтой: «Дæлæ Бæрæгъуыны зæххытыл». Цæмæн сæ хуыдтой «Бæрæгъуыны зæххытæ»? Чи уыди Бæрæгъуын? Адæймаг æви цæрæгой? Уыцы фарстытæ дæр та абоны фæлтæрæн æнæ дзуаппæй баззадысты. Цалынмæ хъæуы цардтæн — хъæуы та батыдтон мæ царды хуыздæр нудæс азы, уæдмæ, «Бæрæгъуын» дæр ма цæмæн хуыйнæм, ууыл ахъуы- ды кæнын мæ зæрды никуы æрæфтыд. Фæстæдæр, горæты цæрын куы райдыдтон, уæд-иу мæ арæх, кæцон дæ, зæгъгæ, бафарстæуыд æмæ-иу дзуапп радтон: — Красногойраг. 11
— Красногор... Красногор... — фылдæр хæттыты-иу хъуыдыты аны- гъуылдысты ме ’мныхасгæнджытæ. — Æмæ уый та кæм и? — ногæй та-иу мæ бафарстæуыд. Мæнæн-иу æхсызгон кæм уыдаид, афтæ сæрыстыр кæмæй уыдтæн, мæ уыцы райгуырæн хъæу, гуырд у æви гуыринаг % уый дæр чи нæ зоны, зæххыл ма ахæмтæ дæр кæй ис, ууыл баууæндын, фæлæ-иу, мæхи- уыл ныххæцгæйæ, дарддæр дзуапп лæвæрдтон: — Æрыдоны районы... Æрыдонæй авд километры фалдæр. Ахæм ныхæстæ фехъусгæйæ-иу фæрсæджы цæсгом фæрухсдæр æмæ- иу цыма къуырццзæвæнæй раирвæзт, уый хуызæн-иу, дзæвгар фæхъæл- дзæгдæр уæвгæйæ, загъта: — Бæрæгъуын? — О, о. Бæрæгъуын. — Омæ афтæ загътаис, æндæр — Красногор. Раст зæгъын хъæуы, бынтон æндæр уавæры дæр-иу бахаудтæн. Цæмæй мæ къаддæр фæрстытæн дзуапп дæттын хъуыдаид, уый тыххæй-иу æндæр хатт та, кæцон дæ, зæгъгæ, бафæрсджытæн ахæм дзуапп радтон: — Бæрæгъуыйнаг. — Бæрæгъуын... Бæрæгъуын... Ахæм хъæуы ном фыццаг хатт хъусын... Ныр та-иу «æххуысмæ» Красногормæ фæдзырдтон. Æмæ-иу нæ фæрæдыдтæн. Бæрæгъуын чи нæ зыдта, уый æнæмæнг зонгæ уыд Крас- ногоримæ æмæ-иу ныхас фæлмæн уайдзæфæй ахицæн: — Уый та цавæр Бæрæгъуын æрхъуыды кодтат, Красногор у æмæ йæ Красногорæй уадзут! Мæнæн дыууæ номы дæр æмхуызон адджын сты. Кæцыфæндыйы кой дзы куы рацæуы, уæддæр зæрдæ æмхуызон адджын рæхуыст скæны, фæлæ мæм цæмæдæр гæсгæ уæддæр «Бæрæгъуын» хæстæгдæр у. Цыма мады ном у, афтæ мæм кæсы. «Бæрæгъуынты М.», зæгъгæ, ма мын суанг ахæм фæсномыг дæр уыди. Мæ уацхъуыдты бын ахæм фыст куы фæзынд, уæд мæ фæсонæрхæджы дæр нæ уыд, Бæрæгъуынтæй мыггаг æцæгæйдæр кæй ис. Фæстæдæр куыд базыдтон, афтæмæй Бæрæгъуынтæ нæ хъæумæ цæрынц тынг хæстæг — Кæрдзыны. Кæрдзынæй мах æхсæн та фондз километры йеддæмæ нæй. Хъыгагæн, уыцы мыггагæй лæгæй-лæгмæ ни- куыма никæуыл сæмбæлдтæн, сæхицæй та мæ агурæг никуы фæци. Чи зоны, мæ фыстытæ мын-иу куы бакастысты, уæд сæ зæрдæмæ нæ цыды- сты æмæ дзы алчидæр йæхинымæр скарста: «Ахæм фыстытæ кæй къухы бынæй рацыдысты, уыимæ цас нæ базонгæ уай, уыйас хуыздæр». Чи зоны, Бæрæгъуынтæ Бæрæгъуынмæ хæстæг кæй цæрынц, уый хуы- мæтæджы нæу, фæлæ мæ хъæуимæ баст иннæ хъуыддæгты хуызæн ацы хабар сбæлвырд кæнын дæр мæ къухы нæма бафтыд. Мæ хъæуæн дыууæ номы кæй ис, уый та мæм куыдфæстæмæ хорз кæсын дæр ма райдыдта. Ныр мæ, кæцон дæ, зæгъгæ, исчи куы бафæрсы, уæд сын фæзæгъын: — Бæрæгъуыйнаг. Мæ хъæу Красногор дæр хонынц. Номдзыд горæт- ты хуызæн ын дыууæ номы ис. Цавæр номдзыд горæттæ, зæгъгæ, мæ куы бафæрсынц, уæд сын ра- нымайын: 12
— Ленинград — Бетъырбух, Куйбышев — Самарæ, Киров — Вяткæ... Æвæдза, диссаджы хъæу у нæ хъæу. Диссаг у æппæты фыццаг йæ цæрджытæй. Ирыстоны хъæутæй йæ æппæты фыццаг, раздæр Хъырупс æмæ Салыгæрдæн кæй хуыдтой, уыцы Алагиримæ абарин. Нæмттæ æмæ мыггæгтæ куыд равзæрдысты, уыдон сæрмагонд ахуырад иртасы — оно- мастикæ. Æз уымæ ницы бар дарын, стæй йæ хæстæ мæхимæ исынмæ дæр нæ хъавын. Æз спайда кæнынмæ хъавын, адæмæй кæй фехъуыстон, уыцы ныхæстæй. Иуæй-иуты хъуыдымæ гæсгæ «Алагир» равзæрд дыууæ дзырдæй: Уæллаг æмæ Ир-æй. Кæд æцæг афтæ у, уæд нæ хъæуæн схонæн ис Дæллаг Ир, уымæн æмæ йæ цæрджытæ иууылдæр сты Уæлладжыры комæй рацæугæ, цæргæ та æркодтой Алагирæй дæлдæр. Цы хъæутæй ралыгъдысты, уыдон кæрæдзимæ æввахс лæууыдысты. Чи зоны, ныртæккæ се ’ппæтыл иу бонмæ æрзилæн уаид. Кæд дзы дарддæр исчи цард, уæд æрмæстдæр цъæййæгтæ. Уырдыгæй та йæм ралыгъдысты æрмæстдæр иу мыггаджы минæвæрттæ — Баситæ (дыууæ хæдзары). Бæрæгъуын кæд алы хъæутæй арæзт æрцыд, уæддæр фыццаг бонæй фæстæмæ иу бинонты цардæй цæрын райдыдтой. «Дæу у» «мæн у» дзы никæцы сыхæй райхъуыст. Кæд цин кодтой, уæддæр — афтæ. Дыууæ- фондзыссæдз бинонтæй фылдæр кæм æрцард, уым худын кæм хъуыд æмæ кæуын кæм хъуыд, ахæм хабæрттæ куыннæ хъуамæ уыдаид! Уыдысты дзы иутæ дæр æмæ иннæтæ дæр. Тæхуды, хъæуы фыццаг бонæй фæстæмæ цы ахсджиаг цаутæ æрцыд, уыдонæй иу-цалдæр уæддæр куы зонин, уæд сæ куыд æхсызгонæй радзу- рин адæмæн. Уæд та, æппæты фыццаг ацы зæххыл боны рухс чи федта, уый ном куы зонин! Æппынницы, фæлæ йын йæ ном æмæ йæ мыггаг рæстæджы фæлмæй уæддæр сисин æмæ йæ базонгæ кæнин ныры æмæ су- инаг фæлтæрты минæвæрттимæ. Афтæ мæм кæсы, цыма йын йæ ном ал- чидæр æхсызгонæй мысид, дзыккакъах кæй фæци — йæ фæстæ райгуырд сæдæгай æмæ мингай чызджытæ æмæ лæппутæ — уый тыххæй. Нæ хъæумæ чи ’рлыгъд, уыдонæй алчидæр куыннæ у кад æмæ рады аккаг. Фæлæ дзы цыма, фыццагдæр чи райгуырд, уый сæрмагонд бынат ахсы, уæлдай æргом аздахыны аккаг у. Ацы ран мæ зæрдыл Нарты кадджытæ æрлæууыдысты. Æхсар æмæ Æхсæртæг кæрæдзийы куы амардтой, уæд сыл Æхсæртæджы ус Дзерассæ фыркуыдæй йæхи куыд мардта, афтæ йæ Уастырджи æрбаййæфта. Цæ- уыл кæуыс, зæгъгæ, йæ куы бафарста, уæд ын сылгоймаг афтæ: — Куыннæ хъыг кæнон? Мæнæ ацы дыууæ ’фсымæры мæн тыххæй фæмард сты, æмæ сæ куыд баныгæнон, уымæн ницы амал арын. Уастырджи йын загъта: — Усай, уыдон æз баныгæнин, бæргæ, усæн мын куы рацæуис, уæд. — Цæуыннæ дын ацæудзынæн усæн, ацы мæрдты куы баныгæнæм, уæд, — дзуапп радта Дзерассæ. Уастырджи йæ ехсы фындзæй зæхх æркъуырдта, æмæ дыууæ ’фсымæ- ры марды ингæны фестадысты, сæ ингæныл та фæзынд диссаджы цырт, чъыр æмæ дурæй амад, рæсугъд галуан йæ алыварс, афтæмæй. Уæд Дзерассæ дзуры Уастырджимæ: 13
— Цæй уæдæ æз мæхи ахсон уæртæ денджызы был, кæннод тугæрхæмтгæй демæ куыд фæцæуон?! Ды уал ам бад, æз ныртæккæ фез- дæхдзынæн. Уастырджи баууæндыд Дзерассæйыл. Дзерассæ былмæ куыддæр бахæццæ, афтæ денджызы йæхи баппæрста æмæ йæ фыды бæстæ Донбет- тыртæм ныффардæг... Бонтæ цыдысты. Дзерассæ æнхъæлцау кæй у, уый йыл тынгæй- тынгдæр бæрæг дардта. Иу бон ын йæ мад афтæ: — Ацу Нарты уæзæгмæ — уыдоны стæджы хъæд афтæ у, æмæ, сæ уæзæгыл чи нæ райгуыра, уый сæхицæй нæ хонынц. Дзерассæмæ бахъардтой уыцы ныхæстæ æмæ бацагуырдта Æхсæртæджы хæдзар. Йæ рæстæг куы ’рцыд, уæд ын райгуырд дыууæ фаззоны — Уырызмæг æмæ Хæмыц. Арф хъуыды ис ацы кадæджы. Райгуырæн зæххæн æмбал дзы нæй. Райгуырæн уæзæг, чи йыл райгуыра, уымæй адджындæр никæмæн у, уымæй тынгдæр никæмæй риссы, уымæй æхсызгондæр никæмæн у йæ хорздзинад. Уый нæ фыдæлтæ хорз æмбæрстой æмæ сæ хуыздæр уацмы- сы фыды уæзæгæн ахæм стыр аргъ уымæн кодтой. Мах та, хъыгагæн, ахæм хабæрттæм нæ хъус фаг нæ дарæм, цы хъæздыг бынтæ нын баззад, уыдонæй нæхи бонджын нæ хонæм. Уый хыгъд дзы пайда кæнынц зонд- джын адæмтæ. Зындгонд куыд у, афтæмæй Америчы Иугонд Штатты алы адæймаджы бон дæр у цыфæнды стыр бынат æрцахсын... президенты бынатæй фæстæмæ. Ацы бæстæйы конституцимæ гæсгæ президент суæ- вын йæ бон у, растдæр зæгъгæйæ та, йæ бон нæу, Америчы зæххыл чи нæ райгуырд, уымæн. Зæгъæм, Уæрæсейы кæнæ Ирыстоны конститу- цимæ исчи ахæм ивддзинад бахæссынвæнд куы скæнид, уæд «адæмы сæрхъуызойтæ» бæстæ сæ сæрыл сисиккой, уый, адæймаджы бартæм чи ныхилы, æппæт адæмæн æмхуызон бартæ чи нæ дæтты, ахæм хъуыддаг у, зæгъгæ. Мæнмæ гæсгæ та уым аиппæй ницы уаид. Аипп у, Уæрæ- сейы, уæлдайдæр та Ирыстоны Конституцийы ахæм закъон кæй нæй. Мæнæн исчи нæ парламенты ныхасы бар куы раттид, уæд фæндон бахæс- син, цæмæй нæ закъонты æмбырдгондмæ бафтауой: «Ирыстоны прези- дент, парламенты, хицауады разамонджытæй æвзæрст цæуæнт, нæхи зæххыл чи райгуырд, æрмæстдæр ахæм адæймæгтæ...» Бæрæгъуыны, рухс дунемæ фæзынгæйæ, æппæты фыццаг кæй кæуын райхъуыст, уый базонын мæ тынг фæнды, уымæн æмæ уыцы арфæйы аккаг адæймаг, хъæуы цы æртæ мины æмæ сæдæ дыууын æртæ цæрæджы уыд, уыдонæй се ’ппæтæй дæр бæрæгъуыйнагдæр æмæ красногойрагдæр уыд. Æрмæстдæр уымæн уыд йæ бон зæгъын: «Æз райгуырдтæн ацы хъæуы. Сымах кæд ам цæрут, уæддæр æндæр рæттæй рацæугæ стут». Кæд искуы искæй æнæзонгæ адæймагимæ ныхас кæнын фæндыд, уæд мæн дæр фæнды. Фæнды мæ, нæ хъæуы æппæты фыццаг авдæны кæй ауызтой, уымæн цалдæр ныхасы зæгъын: «Кæд æгас дæ, уæддыл цыппæр- дæс æмæ æртиссæдз азæй фылдæр нæма цæуы, æмæ дын Хуыцау цы бонтæ снывонд кодта, уыдон амондджын æмæ зæрдæрухсæй батон! Канд 14
дæхи кæстæртæ нæ, фæлæ æппæт хъæуы кæстæртæй иуы зындзинад дæр ма фен, афтæмæй сæ уæле бирæ азты кадджын æмæ зæрдæрухсæй фæбад. Бузныг дын, нæ хъæуккæгты æхсæн хистæры бынат бацахсынмæ дæ ныфс кæй бахастай, уый тыххæй. Чи дæ, уый куы зонин, уæд бацархаин, цæмæй дын Бæрæгъуын-Красногоры кадджын гражданины ном раттой, ууыл. Стæй дæ ууыл дæр нæ ныууадзин. Цыфæнды стыр фынджы уæл- хъус дæр дæ æдзухдæр æппæты уæле бадын кæнин, уымæн æмæ, дæуæй хистæр чи у, уыдон иууылдæр уазджытæ сты, уазæг та хъуамæ фысымы дæллаг фарс бада. Цыбыр ныхасæй, дæу скадджын кæныны тыххæй ни- цæуыл бацауæрдин, уымæн æмæ дæуæй буцгæнинагдæр хъæуккаг мæнæн дæр æмæ иннæ бæрæгъуыйнæгтæн дæр нæ уыдзæн. Цæмæй бирæ фæцæрай, уый ма мæ цæй тыххæй фæнды: дæ кæстæртæн дæр ныфс уыдзынæ, мах дæр дæуæй къаддæр нæ фæцæрдзыстæм, зæгъгæ... Кæд æгас нал дæ, уæд та... Стыр æвгъайуаг хъуыддаг у, абонмæ кæй нæ фæцардтæ, уый. Уæвгæ, лæг цас фæцæра, уымæ гæсгæ йын аргъ- гонд нæ цæуы. Хорзæй цы сарæзта, уыдон сты йæ лæгдзинад æвдисæг. Адæмы ’хсæн цы фарны мыггæгтæ байтыдтай, уыдон амондджын æвзартæ суадзæнт. Цæмæ бæллыдтæ æмæ дын цы нæ бантыст, уый, цæрынæй кæимæ нæ бафсæстæ, уыдонæн бантысæд. Дæ хорз зæрдæйыл куы уыдтæ, уæд-иу сæм цы цæстæй кастæ, ууыл дæ къух мæрдты дæр ма сис. Дæ бадæн рухс дзæнæты цъæх фæзы уæд!» Цин æмæ зиан æфсымæртæ сты, зæгъгæ, фæзæгъынц. Кæд æцæг афтæ у, уæд, мæнмæ гæсгæ, цин хистæр æфсымæр хъуамæ уа. Æмæ ахæм хистæр æфсымæрыл æз нымайын, нæ хъæуы фыццаг чи райгуырд, уыцы адæймаджы, кæстæрыл та — æппæты раздæр дзы бонрухс кæуыл бата- лынг, уый. Зындгонд у уыцы лæджы ном. Зонын æй канд æз нæ, фæлæ æппæт хъæубæстæ дæр — Гаситы Мыст. Хъыгагæн, йæ кой фылдæр адæм тыхст заман скæнынц. Исчи искæмæ куы фæмæсты вæййы, уæд æй арæх афтæ ралгъиты: «Гаситы Мыстæн фæлдыст фæу!» Сырдоны æмбисонд æрымысыдтæн. Хин æмæ кæлæн кæм нæ уыд! Нарты адæмæн бафæдзæхста, куы амæлон, уæд-иу мæ, адæмы хъæр кæм хъусон æмæ фосы уасын кæдæм хъуыса, уым бавæрут, зæгъгæ. Цы бирæ фыдбылызты сæ баппæрста, уый зæрдыл даргæйæ, Нарт Сырдонæй сæ маст райсын сфæнд кодтой æмæ йæ ныхасы бавæрдтой. Адæм-иу кæрæдзимæ куы рамæсты сты, уæд-иу сæ иу иннæйы фæлдыс- та: «Махæй, уæдæ, мæнг чи зæгъы, уый мæнæ Сырдонæн бæх уæд!» Уæд Нарты адæм загътой: «Амæн нын йе ’гасæй йæ мард ноджы диссагдæр куы у æмæ нын фыддæрæн куы фæци: цæй æмæ йæ скъахæм æмæ йæ фурды баппарæм!» Скъахтой йæ æмæ йæ фурды баппæрстой. Сырдон уыдис Донбеттыр- ты хæрæфырт æмæ, фурды куы бахауд, уæд райгас æмæ ссыд Нарты ныхасмæ. Нарт загътой: «Сырдонæн дурты бын дæр мæлæн нæй!» Гаситы Мыстæн иу иннæйы цæмæн фæфæлдисы, уый нæ зонын, фæлæ йæ мæстыйæ кæй фæзæгъынц, уый дызæрдыггаг нæу. Мæнмæ гæсгæ та 15
Мыст азымы бадаринаг ницæмæй у. Авдæны гуыпп-гуыпп кæм райхъуы- сы, уым чырынæн дæр æнæуæвгæ нæй, чи райгуырд, уыдонæн æнæмæлгæ куыд нæй, афтæ. Нæ хъæуы дæр æппæты разæй искæй мæлын хъуыд. Æмæ уыцы зын хæс йæхимæ райста Мыст. Йæ хистæртæй никæмæ фæдзырдта, йæ кæстæртæй йæ разæй никæй фæкодта, ,афтæмæй ацыди, раздæхæн кæцæй нал и, уыцы фæндагыл. Мæлын æнцон никæмæн уыд, стæй мæлæтыл ардыгæй фæстæмæ дæр зæрдæхъæлдзæгæй исчи сæмбæла, уый æнхъæл нæ дæн, фæлæ Мысты уавæры мæлын ноджы зындæр уыд, уымæн æмæ йæ уд иста, уæлмæрдтæ кæм нæма уыд, ахæм хъæуы. Уæвгæ, фæндаг мæрдтæм дæр ис, зæгъгæ, ахæм æмбисонд цы адæмы æхсæн райгуырд æмæ йæ иу фæлтæрæй иннæ фæлтæрмæ цы дзыллæ фæхастой, уыдон сæ мардæн бынат куыннæ хъуа- мæ ссардтаиккой! Чи зоны, хъæубæсты уæлмæрдты сагъæс уымæй размæ дæр уыди, фæлæ, фыццаг зиан куы ’рцыд, уæд бирæ хъуыды кæнынæн рæстæг нал уыд: равзарын хъуыд уæлмæрдты бынат æмæ йын равзæр- стой. Раздæр хъæуы дзырддзæугæ лæгты иу хай адæмы æрцæрын кæнынмæ кæм хъавыд, уымæй чысыл дæлдæр. Куыройыдон йæ рæбынты кæмæн згъоры, уыцы уæлбыл. Хъæу армытъæпæныл æвæрдау кæцæй зыны, уым. Акодта фыццаг къахдзæфтæ — кæд мардæй афтæ зæгъæн ис, уæд — Мыст æппæты зындæр цæуæн фæндагыл. Йæхимæ райста, æгас адæй- маджы бон райсын кæй нæу, ахæм уаргъ æмæ йæ ахаста йе ’нусон цæрæн бынатмæ. Уæддæр ма йæ мæ хъæуккæгтæ цæмæдæр гæсгæ азымы фæда- рынц æмæ йын кæрæдзийы фæлдисынц, уымæй Мыстæн хæрзæджы кæй цæуынц, уый сæ фæсонæрхæджы дæр нæй, афтæмæй. Мыст Ичъынайы калмау уæлæуыл куы баззадаид, уæддæр хъæуы фыц- цаг искæй мæлын хъуыд æмæ уæд уый дæр дæлджинæг кæнын хъуыдаид? Мæнмæ гæсгæ, ахæм адæймагмæ æндæр цæстæй кæсын хъæуы, уымæн æмæ адæмы сæрыл йæ уд нывондæн æрхаста. Иуы дæр кæдæм нæ фæнды, уырдæм разæй ацыд. Уый афтæ нæ амоны, æмæ сын уæлмæрдтæм фæндаг бацамыдта. Уырдæм фæндаг амонын никæмæн хъæуы. Кæд ацы дунемæ искæмæн фæндаг амонын хъæуы, уæд ын хъæуы ардыгæй дæр. Дыууæ ранмæ дæр фæндæгтæ амонæг Уæллаг у. Дæ хъысмæты цы фыст ис, уымæй дарддæр дæ бон ницы у. Бæсты бикъ-комы дæгъæл куы фестай, уæддæр дын дæ ныхыфыст æнæвзаргæ нæй. II Æнцон цæрæн нæ уыди фыццаг рæстæг хъæуæн. Хъуаг æййæфтой алцæмæй дæр. Уадзæн ног хæдзараразæг загъдæуы. Калм дæр, дам, дзы йæ хуынкъмæ лидзы. Уæд уыцы-иу рæстæг дыууæфондзыссæдз хæдзарæй фылдæр кæм арæзтой, уыцы хъæуæй хъуамæ Ирыстоны кæлмытæй иу дæр йæ хуынкъæй йæ сæр сдарын мауал бауæндыдаид. Хæдзар, кæй зæгъын æй хъæуы, сæйрагдæр уыд, фæлæ сæ иннæ арæзтæдтæ дæр къаддæр сагъæсы не ’фтыдтой. Бынæттæ хъуыди фос æмæ мæргътæн, бынæттæ хъуыди, сæ зæххы хæйттыл цы хор зайын кодтой, уымæн дæр. Аразын 16
хъуыди, æппæт хъæуæн иумæйаг чи уыд, ахæм бæстыхæйттæ: куырой, скъола, медицинон пункт, дукани, кæсæндон. Æппæты фыццаг куырой саразыныл кæй батыхстысты, уым диссагæй ницы уыд, уымæн æмæ афтид голлаг хъен нæ лæууы. Зондджын лæджы загъдау, цæмæй цардаиккой, уый тыххæй сæ хæрын хъуыди æмæ тæккæ гæрзармдæртæ бавнæлдтой уыцы хъуыддагмæ. Бирæ рæстæг нæ рацыд, афтæ нартхорыссæны фыдтæ разылдысты, зымæг сæлгæ чи нæ кодта, сæрд — ивылгæ, уыцы суадоныл. Чи зоны, уымæй размæ йын æндæр ном уыди, фæлæ куырой куы скуыста, уæд æй иууылдæр Куыройыдон хонын райдыдтой. Бирæ хæрзты бацыд уыцы куырой мæ хъæуккæгтæн. Бирæ ссинаг æм фæхастон æз дæр. Уæд дзы куыройгæстæй Хуыцауы сконд дыууæ лæджы куыста — Бæцойты Тегка æмæ Икъаты Цæрай. Хæсты фæстæ, хор бын- тон кадавар куы уыд, уæд дæр мæ куыройы мызд никуы айстой, афтæмæй нын-иу алы хатт дæр нæ нартхоры цалдæр килæйы æрыссадтой. Ссинаг, куыд мæхæдæг, афтæ не ’ннæ бинонтæ дæр фылдæр æккойæ хастам. Цæуыл аластаиккам, уый дæр нæм нæ уыд, уæрдоны цы бавæрдтаиккам, уый бæрц хор дæр нæ рæбыны нæ зыдтам æмæ уымæн. Куыройы фæстæ мæ хъæуккæгтæ æппæты тынгдæр цæуыл батыхстыс- ты, уый уыди скъола. Æртæ азы йеддæмæ нæ бауагътой сæ кæстæрты æнхъæлмæ кæсын. Рагацау куыд бауынаффæ кодтой, афтæмæй скъо- лайæн бынат ныууагътой хъæуы бæрæгастæу æнæхъæн цыппæрдигъон тъæпæн. Чысыл фæстæдæр скуыста медицинон пункт, байгом кæсæндон. Цыбыр дзырдæй, цæрæг уд йæхиуæттæ домдта, фæлæ ног бынат цæрæг уды цæуылты домдта, уымæ бирæтæ цæттæ нæ уыдысты. Цæвиттон, хъæубæстæ кæм æрæнцад, уый цъымарабын уыд. Æрлидзджытæ йæ куыннæ зыдтой, фæлæ се ’нæниздзинадыл æвзæрырдæм афтæ тагъд æмæ тынг фæзындзæн, уый æнхъæл нæ уыдысты. Сæрд йæ тæмæны куы ба- цыд, уæд къогъо сарæх, тæфсæджы къогъо, æмæ адæм ризæгæй рынчын кæнын райдыдтой. Хæххон сыгъдæг уæлдæфыл чи сахуыр, цъитийы сатæгæй чи улæфыд, уыцы адæмы канд тæфсæг нæ тыхсын кодта, фæлæ сахъат кæнын райдыдтой сæ рæуджытæ дæр. Бирæты-иу фæстæмæ сæхи дзæбæх кæнынмæ хохмæ цæуын бахъуыд. Уым-иу спайда кодтой сæ фы- дæлты хостæй. Хохы цæрджытæй-иу йæ рæуджытæм йæ зæрдæ кæмæн фехсайдта, уымæн-иу амыдтой ахæм мадзал: цъитийы фæзгъæртæм хъу- джы æрдуц æмæ, ихы къæрттытæ куы стайой, уæд уыцы æхсыр нуаз. Сæрддон-сæрддæргъы ахæм æхсырæй йæхимæ чи фæкаст, уый-иу фæстæмæ дзæбæхæй æрыздæхт. Рæуджыты низ дæр куыннæ, фæлæ мæ хъæуккæгтæн ноджы фылдæр хъыцъыдæттæ баназын кодта тæфсæг. Бирæ дзы фæсадтæн мæхæдæг дæр. Хæсты фæстæ азтæй иу дæр ахæм нæ хъуыды кæнын, тæфсæгæй кæд нæ фæрынчын дæн. Фæрынчын-иу сты мæ дыууæ хойы дæр. Адæймагмæ-иу хæрын нал цыд. Цыбыр рæстæгмæ-иу йæ зæнгты хъару нал уыд. Слæмæгъ- иу. Йæ сæр-иу зылди. Ноджы йæ дзæбæх цы хинæтæй кодтой, уыдонæн- иу æрмæст сæ уындæй дæр адæймаг ныккæрзыдта. Уыцы бур-бурид лыстæг цæппæргæндтæ-иу лæг куы ауыдта, уæд-иу бакатай кодта, уыдон та чи ну- 2 Дзасохты М. 17
аздзæн, зæгъгæ. Æнæ нуазгæ та сын нæ уыди. Æндæр æй ницæмæй дзæбæх кодтой. Кæд æй дзæбæх кодтой, уæддæр ын мах ницы зыдтам. Кæд Хуыцауы фæнда, уæд мыл аст мæйы фæстæ æртиссæдз азы сæххæст уыдзæн. Уыцы рæстæджы дæргъы рынчын дæр куыннæ фæуы- даин æмæ хостæ дæр куыннæ фæнызтаин, фæлæ дзы уæддæр хинæйæ мастдæр хосыл нæ сæмбæлдтæн. Иу-фондз æмæ йыл дыууиссæдз азæй фылдæр мæ цæст хæцгæ дæр нал æркодта, фæлæ мæм æй дардæй дæр куы равдыстæуаид, уæд ивгъуыд бонтæ мæ цæстыты раз сног уаиккой, мæ уд мын гæркъайы хуынчъы аластæуаид, катайы бахауин, кæд мын æй нуазын кæнынц, зæгъгæ. Йæ нуазын дæр зын куыннæ уыд, фæлæ- иу дзыхы маст кæд æмæ кæдмæ не ссыд. Сæкæр кæнæ къафетт ахæргæйæ- иу адæймаг хъизæмарæй бæргæ тагъддæр фервæзтаид, фæлæ ахæм буц хæринæгтæ æххормаг азты тъæнджы мæй хъуыдыдыйæ æнцондæр ссарæн нæ уыдысты. Уыцы рæстæджытыл куы фæхъуыды кæнын, уæд, Белогорцев Тимо- фейы кæд не ’рымысын, ахæм заман нæ вæййы. Уæздан адæймаг уыд. Хæдæфсарм, хъæрæй дзурын зонгæ дæр нæ кодта. Адæм æй бирæ уарз- той. Алы хæдзармæ дæр æнæхойгæйæ цыд. Уыцы дæргъæй-дæргъмæ æртæ уынджы-иу кæй кæртмæ нæ бахызт, ахæм нæ разындаид, фæлæ йыл иу куыдз дæр никуы срæйдта. Иууылдæр æй хион хуыдтой æмæ-иу сæ къæдзилтæ тилгæ йæ размæ ратахтысты. Тимофей хъæубæстæн ахæм уар- зон уыдис, æмæ йæм йæ фыды номæй ничи дзырдта. Стæй йын йæ фыды ном æз абон дæр нæ зонын. Хистæрæй-кæстæрæй йæ иууылдæр Тимафе хуыдтой. Мæ нымадмæ гæсгæ йыл иу-æртиссæдз азмæ ’ввахс цыдаид, фæлæ йæм, йæ фыды номæй кæй нæ дзырдтой, уый йæм нымады дæр нæ уыди. Цыма æмбæлгæ афтæ кодта, йæхи уый хуызæн дардта. Тимафе канд хæларзæрдæ адæймаг нæ уыд, фæлæ ма уыд хорз дохтыр дæр. Хуымæтæджы фелсыр уæвгæйæ, йæ зонындзинæдтæ бирæ дохтырæй фылдæр йеддæмæ къаддæр нæ уыдысты. Къæсхуыртæ гуыбыргомау кæсæнцæстджын Белогорцев-иу, йæ чысыл цыппæрдигъон чумæдангонд йæ къухы, афтæмæй уынджы куы фæзын- ди, уæд-иу адæм йæ размæ цæуын райдыдтой. Алчидæр-иу æй хуыдта йæ рынчыны фенынмæ. «Нагъ»-иу никуы никæмæн загъта. Цы рынчыны тыххæй йæм фæдзырдтой, уый бабæрæг кæныны фæстæ-иу йæ фæндаг иннæтыл ракодта æмæ-иу, цалынмæ æппæт рынчынты дæр федта, уæдмæ нæ ныууагъта. Сахатмæ гæсгæ нæ куыста. Бирæ бонты-иу нæ хъæуы æнафонтæм ба- фæстиат. Цæуын та йæ Николаевскмæ хъуыд: уым цард. Нæхи хъæуы куыста, уæлдæр ахуыргонддзинад кæмæ уыд, ахæм сылгоймаг дохтыр, фæлæ ууыл Тимафейы хуызæн не ’ууæндыдысты. Тимафе зæронд заманы хæдзарон дохтыры хуызæн дзæбæх кодта алы низтæй дæр. Стæй æрмæст афтеччы хостæй нæ. Хорз арæхст адæмон медицинæйы мадзæлттæй пай- да кæнынмæ. Дзæбæх кодта кæрдæджытæй, зонгæ уыд ирон хостимæ. Уæлдай фылдæр куыст ын уыди сæрдыгон, тæфсæг-иу куы сарæх, уæд. Рынчынтæм цæуынæй никуы бафæллад, фистæгæй зылди хъæуы уынгты, æмæ йæм алы хæдзары дæр æнхъæлмæ кастысты зæрдиагæй, 18
уымæн æмæ зыдтой: Тимафе кæй фена, уымæн рафысдзæн, кæмæй адзæбæх уыдзæн, ахæм хостæ. Тæфсæджы ныхмæ тох кодтой æндæр фæрæзтæй дæр: цъымараты калд- той, тæфсæг æфтауæг къогъотæ чи куынæг кодта, ахæм хостæ. Хæсты фæстæ уыцы хъуыддагыл куыста Цомайты Мæрзабег. Санэпидстанцæйæ уыдаид, æвæццæгæн, хостæ хаста æмæ сæ пырх кодта цъымараты. Мах хъæугæрон цардыстæм æмæ-иу нæ фосы фæдыл цæугæйæ цъымаратæм æнæбафтгæ нæ уыди. Доны уæлцъар-иу, цыма йыл бензин ныккодтой, уый хуызæн хосæй хъулон дардта. Къогъоты ныхмæ тох æппынфæстаг йæ нысаныл сæмбæлд. Раздæр тугцъиртæ фесæфтысты, уый фæстæ — тæфсæг. Кæд цыфæнды зын рæстæг уыд, уæддæр медицинæ йæ куыст кодта. Алыхуызон уколтæ кæнынмæ-иу нæм скъоламæ арæх фæзындысты. Мах уымæй тарстдæр ницæмæй кодтам, æмæ нын-иу дохтыртæ се ’рбацыд никуы схъæр кодтой. Æдзухдæр-иу фæзындысты урочы астæу. Фылдæр хæттыты-иу æрбацыдысты директоримæ. Ахæм заман æппæты хъæба- тырдæр æмæ ныфсджындæр чи уыд, уый зыр-зыр дæр-иу ссыд, фæлæ-иу директор къæсæргæрон футболæйхъазæгдуаргæсы хуызæн куы ’рлæууыд, уæд-иу сæ уавæр бамбæрстой æмæ, скъæты кæй баййафынц, ахæм бирæ- гътау сæхи къуымтæм нылхъывтой. Æз, уколæй æппæты тынгдæр чи тарст, уыдонимæ нымад уыдтæн. Цомайты Гришæ ма мæ абон дæр бафæрсы, иу хатт, дам, уколтæ кæндзы- сты, уый куы базыдтам, уæд Хъæууатмæ куыд алыгъдыстæм, уый, дам, нал хъуыды кæныс. Уколæй фервæзыны тыххæй æз Хъæууатмæ нæ, фæлæ Елхотмæ дæр фæлыгъдаин, уымæн æмæ уæды судзин ныры судзины хуы- зæн нæ уыд. Адæймагæн-иу йæ цонг ныррæсыд, йæ тæвд-иу ссыд. Цы- быр дзырдæй, фæрынчын, цалдæр боны-иу йæ чемы нал æрцыд. III Хъулæттæ мады гуыбыны куы ис, уæд, фынддæс хъæуы минæвæрттæ кæм æрцардысты, уым нæ уыдаид? Уыди дзы, стæй иу æмæ дыууæ нæ. Иуты къухы хæдзæрттæ саразын тагъддæр бафтыд, иннæтæн та сæ арæз- тад ныддæргъвæтин. Иутæ ма сæ хорз хæдзæрттæ дæр арæзт фесты, иннæтæ та мæнгагъуыстытæ дæр нæма сарæзтой. Адæм алыхуызæттæ кæй сты, уымæ гæсгæ сын æнтысгæ дæр æмхуызон нæ кодта. Сæрæндæр чи уыд, уымæн фылдæр æнтыст. Йæ къух кæмæн амыдта, уый æдыхстдæрæй ар- хайдта. Фæкæсæг кæмæ уыд, уыдон сæхи бæхджынтæ хуыдтой æмæ фи- стæджыты разæй куыннæ хъуамæ фæуыдаиккой! Цыфæнды хъуыддаджы дæр иутæн æнæфæразæй уæвгæ нæй, фæлæ ирон æгъдау дæр йæ куыст кодта. Бынтон аразæй уæвын никæй уагъта. Æвæрæздæр чи уыд, уыдонæн сæхимæ хъусыны фадат нæ радта. Зиууæттæ- иу куы иуы кæртæй бакастысты, куы иннæйы кæртæй æмæ цыбыр рæстæгмæ, тæдзгæ кæуыл кодта, иунæг ахæм бинонтæ дæр нал баззад. Кусын цæсты рухс чи хуыдта, æнæ раны ранæй дæр дон рауадздзæн, зæгъгæ, кæмæй фæзæгъынц, ахæмтæ дæр хъæуы цæрджыты æхсæн фæзын- 19
ди. Сæ иу уыди Реуазты Петкæ — нæ сыхаг. Уый, йæ алыварс куы акаст, уæд бамбæрста, æнæ раны ранæй йæ дон уадзын кæй нæ хъæ>/ы, уымæн æмæ уыцы дон — Куыройыдон — йæ чъылдыммæ калди. Йæ равзæрæн уалæ кæмдæр сæхи Хъасайты цур уыд. Чысыл къардиугонды бын зæххæй стыдта æмæ хъуыр-хъуыргæнгæ уырдыгмае’ разгъордта. Уым дæлæмæ йыл суадæттæ æфтгæ цыди, æмæ уæлмæрдты былы ракомкоммæ афтæ сдынджыр, æмæ йæ сæрты хид аразын бахъуыд. Куыддæлæмæ та йыл ноджы фылдæр къабæзтæ сæхи бастой. Хъæуы бын дзы адæймаг иуæй-иу рæтты ныгъуылгæ дæр акодтаид. Сырх куырой дæр — афтæ хуыдтой сæ ног куырой хъæубæстæ, сырх дурæй амад кæй уыди, уымæ гæсгæ — уым æрбынат кодта. Гъе, æмæ Петкæйы бафæндыд йæхицæн уырдæм хæстæг куырой саразын. Иутæ афтæ зæгъынц, йæхæдæг æй са- рæзта, иннæтæ та — николаевскаг хъазахъхъагæй, дам, æй балхæдта. Цыдæриддæр уыди, уæддæр сырх куыройы уæллаг фарс фæзынди ног «цæрæг».,Схуыдтой йæ «Петкæйы куырой». Куырой ма уыди Дзитойты Хадзымуссæмæ дæр. Фæлæ дзы иу дæр райгондæй нæ баззад: кулакты номхыгъдмæ бахаудтой. Хадзымуссæ æрхъуыдыджындæр разынд: йæ куыройы фыд хъилыл бакодта æмæ йæ схаста Салыгæрдæнмæ партийы райкомы секретарь Бутаты Хъазыбегмæ æмæ йын афтæ: «Мæнæ мæ ацы хуынкъ дуры тыххæй скулак кодтой...» Хъазыбег хъуыддаг куы бамбæр- ста, уæд æй кулакты номхыгъдæй ахахх кæнын кодта, фæлæ Петкæйыл кулачы ном сбадт. Ууыл куы баззадаид, уæд ын бæргæ бабыхстаид, фæлæ йæ йæ хæдзарæй сыстын бахъуыд. Стæй канд йæ хæдзарæй нæ, фæлæ Ирыстонæй дæр. Уыцы хæрам митæн йæ фыд Сослæнбег нæ бафæрæзта æмæ йæхицæн мæлæт хуыздæрæн равзæрста... Петкæйæн йæ хæдзар куы байстой, уæд йæ бирæ бинонтимæ йæхи Дагестанмæ айста. Иуцасдæр Дербенты фесты, стæй, сæ рæстдзинад куы рабæрæг, уæд сын фæстæмæ æрбаздæхыны бар радтой æмæ, дзæвгар рæстæг колхозы дзулфыцæн кæм уыд, сæ уыцы хæдзары æрцардысты. Бирæ азты фæстæ мын Петкæйы хæрæфырт Хапсæты Майрæм куыд радзырдта, афтæмæй йæ мадыфсымæры кулак маст исыны охыл ра- хуыдтой. Цæвиттон, æртынæм азты, колхозтæ аразын куы райдыдтой, уæд хъæуы уæлмæрдты уæллаг фарс бындур æрæвæрдтой бæхдонæн. Хъай- вантæн сын хъæдæрмæг нæ фаг кодта æмæ Петкæмæ æрхатыдысты, дæ куыройы кæрты цы гæдыбæлæстæ ис, уыдон нын радт, зæгъгæ. Разыйы дзуапп дзы куы нæ райстой, уæд æй, фырхъæздыгæй йæ буд кæмæн мыз- ти, уыдонæй рахуыдтой. Уæлдæр ма йæ куы загътон: Петкæйæн бирæ цот уыд. Фыдыбæстæйы хæст куы райдыдта, уæд йæ цыппар фырты ацыдысты тохы быдырмæ. Хæсанæ, Барис æмæ Мысост уым баззадысты. Фæстæмæ ма дзы сыздæхт æрмæст Иван. Уый дæр — цæнкуылтæй. Кулактæ ма скодтой Дзасохты Хæчъассæ, Мзокты Беба æмæ Хъуппе- ты Темырцийы (йæ фырттæ Тимофей, Дзибæло æмæ Миха). Дæс æмæ æртиссæдзаздзыд Хъуппеты Дзандар (Гугуйы фырт) мын куыд радзырд- та, афтæмæй йын йе ’рвадæлты хъæздыджыты номхыгъдмæ бахастой, сæ самандур хæдзары къултæн агуыридурæй «цъар» кæй скодтой æмæ къада 20
куыройæ бирæ стырдæр чи нæ уыд, ахæм нартхорыссæн кæй сарæзтой, уый тыххæй. Мах хъæумæ кулактæ агурæг чи рарвыста, уый дæр цас зонды хицау уыд — Хуыцау йæ зонæг. Кæд уыцы хъуыддаг, мæнæ китай- аг æмбисонды загъдау, хуыдалынг уаты сау гæды æрцахсынæй — уæл- дайдæр, гæды кæм нæй, ахæм хуыдалынг уаты — зындæр уыд, уæддæр «тугцъирагурджытæ» сæ къухтæм æмхасæнтæ кæнгæйæ сæ размæвæрд хæс сæххæст кодтой. Ссардтой, кулачы ном куывд скæныны фæстæ дæр кæуыл не сбадтаид, ахæмты æмæ сыл æй лæгдыхæй ныххуырстой. Цæй кулак æмæ цæй хъæздыг адæм уыдис, куыройы фыдтæ чи марзта, тæфсæгæй æмрызт чи кодта, уыцы адæмы æхсæн! Хуыцау хорз, æмæ «ног цардаразджыты» цæст бирæтыл не ’рхæцыд, стæй, кæуыл æрхæцыд, уыдон дæр карз æфхæрд нæ баййæфтой: Сыбырмæ дзы никæй ахастой, Гандзайы амæддагдзы никæй бакодтой... Хæдзæрттæ, зæгъæн ис, æмæ иууылдæр арæзтой самандурæй, фæлæ бæстыхæйтты къултæ цауддæртæ куыд уыд, афтæ уыд хуыздæртæ дæр. Цауддæртæ кодтой сахъарийæ, хуыздæртæ — агуыридурæй. Æппæты зындæр ссарæн, кæй зæгъын æй хъæуы, уыди агуыридур. Зындæр ссарæн, стæй — зынаргъдæр. Агуыридурæй амад хæдзæрттæ нæ хъæуы нымадæй цалдæр йеддæмæ нæ уыд. Агуыридурæй амад хæдзæртты хицæуттæ систы Хуыдæлты Цæппо, Цомайты Гадæцци æмæ Мзокты Доци. Мæ фыд Созырыхъойæн — хъæуы йæ цæмæдæр гæсгæ (æвæццæгæн, мады номæй) Сосыгко хуыдтой — дæр, кæд йæ буд нæ мызти, уæддæр йæ бон баци хæдзар агуыридурæй самайын, скæсæнырдыгæй йын цы къул уыдис æмæ ис, уымæй фæстæмæ, Нарты Сосланы уæраджы чъиритæ æнæсæрстæй куыд баззадысты, уыйау. Дур ын нал сфаг æви барæй афтæ бакодта, уый нæ зонын, фæлæ нæ хæдзарæн йæ нарæгдæр къултæй иу самандурæй амад у. Раджыйы хуызæн ма ныр дæр амайынц æрдæгсаман- дур, æрдæгагуыридур къултæ. Æдде — агуыридур, мидæгæй — саман- дур. Мах хæдзары къултæ сты иууылдæр агуыридурæй æмæ дзы раст-рав- джы зæгæл абон дæр нæ бакъуырдзынæ. Самандур æмæ сахъарикъул хæдзæрттæ чи кодта, уыдоны арæзтадон æрмæг агурынмæ дардмæ цæуын нæ хъуыд: æлыгбын сыджыт — алы ран дæр арæх. Иннæ ахæм — зыгуым. Уæдæ сахъарикъуларазджытæй дæр уис æмæ михыл никуы ничи батыхст. Æхсæры къохтæй хъæздыг уыдысты канд Даргъ хуымтæ æмæ Къобосты хъæд нæ, фæлæ Фæсхъæууат æмæ Хуыдзых дæр. Самандур ахъаззаджы æрмæг уыд саратæ æмæ фосы бынæттæн, æмбондтæ æмæ хъæууон æндæр арæзтæдтæн. Мæ рæстæджы дæр ма йæ кодтой. Рады фыййау уæвгæйæ-иу, адæймаг ногконд самандуры джип- пытæм фосæн баирвæзынæй тынгдæр ницæмæй тарст. Фыстæн, уæл- дайдæр та сæгътæн, уыдоныл акафынæй хуыздæр мацы ратт. Цалынмæ- иу дæ фосы кондимæ хъæуæй адард уыдаис, уæдмæ дæ цыппар цæстæй кæсын хъуыд. Самандуры куыст мæхи рагъыл дæр бавзæрстон. Уæззау куыст у йæ райдайæнæй йæ кæронмæ дæр. Фыццаджыдæр, скъахын хъæуы æлыг- бын зæхх. Уый фæстæ йæ, дон ыл кæн, афтæмæй змæнтын хъæуы зы- гуымимæ. 21
Куыстæн йæ фыццаг хай кондыл банымай, фæлæ къаддæр ахсджиаг нæ уыд самандуртæн сæ хус кæнын рæстæг дæр. Кæд фæд-фæдыл цалдæр хурбоны скæна, уæд — дæ амонд. Дæ фыдæбæттæ нæ фæдзæгъæл уыдзы- сты. Дæ арæзтадон æрмæг дын афоныл дæ хæдзармæ баласыны фадат фæуыдзæн æмæ йæ аууон ран бафснайдзынæ. Уым жм хур куынæуал кæса, уæддæр, куыд æмбæлы, афтæ бахус уыдзæн æмæ дзы кæдфæндыдæр спаида кæндзынæ. Йæ фæллæйттæ-иу кæмæн фæдзæгъæл сты, ахæмтæ дæр уыди. Цы самандуртæ скодта, уыдоныл тыхджын къæвда æрцыд æмæ-иу æмиас цыппæрдигъон расткъуымонтæм сæ фыццаг хуызæй ницыуал уыд. Зыгуым- æмхæццæ æлыджы къуыбæрттæ-иу дзы рауад. Бирæ хæрзты бацыд ног хæдзаргæнджытæн самандур. Цы бæстыхæйттæ дзы сарæзтой, уыдон абоны онг дæр фидар лæууынц. Иуы хицау дæр дзы никуыма рахъаст кодта. Самандуркъул хæдзæрттæм иу диссаджы мини- уæг ис: сæрдыгон дзы сатæг вæййы, зымæгон — хъарм. Стæй цыма ца- вæрфæндЫ арæзтадон æрмæгæй дæр буарæн пайдадæр сты, афтæ мæм кæсы. Адæймаг зæххыл цæрынæн райгуырд æмæ йæм цас хæстæгдæр уа, уыйас хуыздæр у. Самандурыл ныртæккæ дæр стырзæрдæ кæнын нæ хъæуы. Скæсæны абон дæр бирæ рæтты нымад у ахъаззаджы арæзтадон æрмæгыл. Ахæм бæстæтæ ис, æмæ дзы цыппар-фондзуæладзыгон хæдзæрттæ кæм аразынц. IV Уынгæг кæмтты зæрдæуынгæгæй чи цард, уыдон, ахуырæн аргъ кæнын кæй зыдтой, уый рабæрæг хæрзцыбыр рæстæгмæ. Адæмæй алкæмæн хæдзар нæма уыд, афтæмæй аразын райдыдтой скъола, хъæуæн йæ тæккæ бæстастæу, æппæты райдзастдæр æмæ рæсугъддæр ран. Æнæхъæн зылд иууылдæр уымæн дихгонд æрцыд. Иуырдыгæй дæр фондз хæдзары са- разæн кæм уыд æмæ иннæрдыгæй дæр, ахæм зæххы хай. Скъола сцæттæ æртæ азмæ. 1995 азы йыл сæххæст дæс æмæ æртиссæдз азы. Ног хъæу йе скъолайы йæхицæй æртæ азы кæстæр уæвын йеддæмæ нæ бауагъта. Кæй зæгъын æй хъæуы, скъолайæ æртæ азы чи фæцух, уыдон бадын бахъуыди сæхицæй æрыгондæртимæ... Уæдæй нырмæ къорд азы рацыд. 1986 азы 18 сентябры нæхи телеуы- нынадæй Чехойты Сæрæбийы тыххæй уыди сæрмагонд равдыст. Уыцы аз поэты райгуырдыл сæххæст дæс æмæ ’ртиссæдз азы. Йæ бацæттæ кæнын мæнæн бахæс кодтой. Йæ амонæг дæр мæхæдæг уыдтæн. Равдыст куы фæци, ууыл бирæ рæстæг нæма рацыд, афтæ нæ фатеры райхъуыст теле- фоны дзæнгæрæг. Дзæнгæрджытæ кæрæдзимæ куыд хæстæг уыдысты, уымæ гæсгæ бамбæрстон, æндæр горæт кæнæ хъæуæй кæй дзырдæуы. Телефонисткæ мын куыд бамбарын кодта, афтæмæй нæ агуырдæуыд Беслæнæй. Хæтæлы райхъуыст сылгоймаджы хъæлæс. Чи дæн, уый куы базыдта, уæд мын йæхи бацамыдта: Доски... Æхсызгон мын куыннæ уыдаид нæ сыхаджы хъæлæс фехъусын. Нæ сыхаг хæсты размæ уыдис, фæлæ, Сындзыхъæумæ чындзы куы ацыд, 22
уый фæстæ дæр хъæубæстыл йæ зæрдæ нæ аивта. Йæ алы æрцыды фæстæ дæр-иу сыхбæсты, уæлдайдæр сыхбæстæн сæ кæстæрты зæрдæты ныу- уагъта æнæферохгæнгæ фæд. Ахуыргæнæгæй куыста æмæ-иу алкæмæндæр æнæисты лæвар æрхæсгæ никуы фæцис. Кæмæн — тетрад æмæ ручкæ, кæмæн — чиныг æмæ кърандас, кæмæн — фыстхалæн æмæ линейкæ, кæмæн та — се ’ппæт дæр иумæ. Мах хæдзары æртæ скъоладзауы уыд æмæ нæ иу дæр æнæ рæвдыдæй никуы баззад. Доскийы æрцыд-иу нæ алчидæр бæрæгбоныл нымадта. Æмæ мæм телефонæй дæр уыцы Доски дзырдта. Сæрæбийы тыххæй равдыст кæй сарæзтон, уый фæдыл мын арфæ ра- кодта, стæй æваст йæ мысинæгтæм рахызт: — Мах Сæрæбиимæ иу къласы ахуыр кодтам. Фыццаг къласæй æвдæмтæм. Æз Æккæлаты Вераимæ иу партæйыл бадтæн. Ды Верайы цæмæй хъуыды кæндзынæ?! — цыма йæ æцæгæйдæр кæй нæ хъуыды кæнын, ууыл фидарæй æууæндыд, уый хуызæн бафиппайдта Доски. — Куыннæ йæ хъуыды кæнын?! Фыццæгæм къласæй мын цыппæрæм къласмæ ахуыргæнæг куы уыди! — Æцæг зæгъыс? — дисхуызæй мæ афарста Доски. — Канд мæнæн нæ, фæлæ мæ кæстæр хо Дибæханæн дæр. Доскийыл цыма стыр хорз æрцыд, уый хуызæн бацин кодта æмæ дарддæр дзырдта: — Сæрæби та нæ хæдфарсмæ бадт. Верамæ йæ зæрдæ ’хсайдта æмæ-иу æм дзырдæппарæн кодта. Иуæй-иу хатт-иу йæ къух нæ партæйыл æрæвæрдта, æмæ та-иу ын уæд Вера афтæ: «Айс дæ дзæмбы!» Сæрæби æдзухдæр фысгæ кодта. Ахуыргæнæг-иу æй ахæм уайдзæфæй æфхæрдта: «Дæуæй хæдзары сæр ахорæг йеддæмæ ницы рауайдзæн!» Сæрæбийы тыххæй йæ ныхас куы фæци, уæд рахызт æндæр хабæрттæм: — Сымах бинонтимæ тынг хæларæй цардыстæм. Уæ лæппутыл уын нæмттæ дæр мах сæвæрдтам. Хъазыбег, Зауырбег, Мурат... — Мурат дзы нæ уыди. — Иу дзы Мурат хуынди... Ацы ран Доски рæдигæ кодта, уымæн æмæ мын хæсты размæ цы ’фсымæртæ амард, уыдон Хъазыбег, Зауырбег æмæ Солтанбег хуындысты. — Дæ фыдыфсымæр Аслæнбеджы зæрдæмæ цыдтæн,— цыма, йæ ныхæстæ конд куынæуал фæуа, уымæй тарст, уый хуызæн тагъдгомау дзырдта Доски. — Сосыгкойы дæр фæндыди. Æмæ-иу уый фæстæ ис- тæуыл куы стыхстæн, уæд... Ацы ран Доски иучысыл хъусæй алæууыд, стæй æндæр ныхæстыл фæци: — Кæннод, Вёринкæимæ* куыд фæцардыстæм, уый та! Ды уыцы рæстæг хъæбысы уыдтæ æмæ мын-иу дæумæ ацамыдта: «Мæнæ дын иу ахæм куы фæуа, уæд дæм цард бынтон æндæрхуызон фæкæсдзæн». Доскийы куыд бамбæрстон, афтæмæй йын кæддæры хабæрттæ мысын æхсызгон уыд. Цыдæр хъарм цыди йæ алы ныхасæй дæр. Циндзинад ын * Мæ мад. 23
хаста, мæнимæ кæй дзуры, уый дæр. Æз æм фæкъæйныхдæр дæн, стæй мæ, мæ фыдыфсымæрмæ цы цæстæй каст, уый базонын дæр фæндыд æмæ йæ бафарстон: — Дæхи фæндыди? Сылгоймаг фегуыппæг. Цы йæ зæрды уыд, уый зæгъынмæ йæ ныфс кæй нæ хаста, уый бамбæрстон æмæ ныхас æндæрырдæм аздæхтон. Иуцас- дæры фæстæ та ныхас йæ фыццаг фæдмæ раздæхт. — Уырдыс* мæ-иу баййардта: «Кæд дзы исты хæрдджын дæ, кæд дзы исты дæрдджын, уæд мын æй зæгъ, æмæ йæ æз дæр зонон...» Æз ын-иу дзуапп радтон: — Ницы хæрдджын дзы дæн, ницы дæрдджын дзы дæн. Йæ хотæм цы цæстæй кæсы, мæнмæ дæр ахæм цæстæй кæсы. Искуы мыл иунæгæй куы амбæлы, уæд, фырæфсæрмæй цы фæуа, уый нал фæзоны, йæхи иннæрдæм кæсæг скæны æмæ мæ рæзты аивгъуыйы... Утæппæт ныхæстæ мын Доски ракодта телефонæй. Ноджы алы хабар дæр бæлвырд дзырдта, æмæ мæ бафæндыд йемæ фембæлын. Доски уæд йæ фырт æмæ уый бинонтимæ цард Беслæныхъæуы æмæ, куыд баныхас кодтам, афтæмæй йæм хъуамæ æз ныццыдаин æмæ мын бæлвырд хабæрттæ фæкодтаид, фæлæ хъуыддæгтæ аразæг Хуыцау у — нал нын бантыст фем- бæлын. Доски, хъыгагæн, бирæ нал ацард. Паралич æй ныццавта, æмæ йæ 1986 азы 25 ноябры бавæрдтой. Хъæргæнæг мæм нæ уыди. Йæ зианы хабар ын базыдтон æнæнхъæлæджы. Цæвиттон, уымæй чысыл раздæр журнал «Ногдзау»-ы кусын райдыдтон æмæ мæм уыцы бон дыууадæс са- хатыл хъуамæ зындгонд фосдарæг, Советон Цæдисы Сæйраг Советы де- путат, нæ тæккæ сыхаг Реуазты Светланæ йæхи фыст æрмæгимæ ссы- даид, фæлæ нæ фæзынд. Дыккаг бон мын хабæрттæ радзырдта, нæхи Доскийы мардмæ, дам, уыдтæн æмæ уый тыххæй не ссыдтæн. Ацы хабæрттæ иууылдæр не скъолайы коймæ рауадысты. Чи зоны, Æккæлаты Вера, Чехойты Сæрæби, Реуазты Доски æмæ ма бирæ æндæртæ æмгæрттæ нæ уыдысты, фæлæ сын иу къласы ахуыргæнгæ æрцыди. Æккæлаты Вераимæ иу къласы ахуыр кодта мæ фыдыхо Оля. Сæ къам иумæ ист дæр ис. Уыцы къамы ма сты Хлойты Заретæ, Æккæлаты Вера. Годжиты Уырысби мын радзырдта, æз дæр, дам, уыцы къласы ахуыр кодтон. Немæ, дам ма иу къласы ахуыр кодтой Тохты Иван (фидæны фыссæг), Реуазты Батырбег æмæ Гадзыбе (Уæхæйы фырттæ), Дзасохты Агуыбе (Тасолтаны фырт), Цопанты Ефим, Хъуппеты Георги, Чехойты Уырызмæг, Муцъуаты Валодя (хъæдгæройнаг, йе ’фсымæр Хаджумар скъолайы директорæй куыста, æмæ уыцы рæстæг уым цардысты), Гаси- ты Уарзет æмæ Дзасохты Таня. Хорз скъолайыл нымад уыд Бæрæгъуыны скъола. Йæ бæстыхай дæр, йæ ахуыргæнджытæ дæр. Хистæртæ арæх æрымысынц Быгъуылты Бари- сы, Себетты Захар æмæ Ольгæйы, Тотойты Мишæйы, Дзугаты Нинæйы æмæ иннæты — Бæрæгъуыны скъолайы фыццаг ахуыргæнджыты. Æз уыдонæй иуы дæр не ’рæййæфтон, фæлæ мæхи ахуыргæнджыты никуы * Доскийы æфсымæр. 24
ферох кæндзынæн. Арæхдæр æрымысын Æккæлаты Вера æмæ нæ дирек- тор Епхиты Зауырбеджы. Вера, куыд бамбæрстат, афтæмæй уыди мæ фыццаг ахуыргæнæг. Чи зоны, æндæр ахуыргæнæджы къухмæ куы бахау- даин, уæд скъолайæн дæр æндæр барæнæй аргъ кодтаин, ахуыргæнæгмæ дæр æндæр цæстæй кастаин, фæлæ Вера ахæм адæймаг уыд, æмæ йæ фæрцы скъолайæн дæр æнæбауарзгæ нæ уыд æмæ ахуыргæнæгæн дæр. Фыццаг къласмæ куы бацыдтæн, уæд Верайыл цыдаид иу авд æмæ ссæдз азы бæрц. Уый фæстæдæр базыдтон, фæлæ уæд йæ карæн цы ’мбæрстон? Мæнмæ касти тынг æрыгон æмæ рæсугъд. Уæвгæ, æрыгон æмæ рæсугъд æцæгæй уыди. Фæлмæндæр адæймагыл бирæ нæ сæмбæлдтæн мæ царды. Цыппар азы йæм фæцахуыр кодтон æмæ дзы иу хъæрæй ныхас никуы фехъуыстон, иу уайдзæф дзы мæ зæрдыл нæ бадард- тон. Ахæм цæстæй канд мæнмæ нæ каст, афтæ канд æз нæ хъуыды кæнын. Дыууæ æви æртæ хатты цалдæргай къуыритæ фæцух кодта, йæ лæппумæ, дам, ацыди — Вера дæр Доскийы хуызæн сындзыхъæуккаг чындз уыди, уымæн дæр йæ лæг хæстæй нал сыздæхт æмæ уал йæ мойы ныййарджыты фæндонмæ гæсгæ йæ лæппуйы уым ныууагъта — æмæ цалынмæ фæстæмæ здæхт, уæдмæ-иу, фырадæргæй^цы фæуыдаин, уый нал зыдтон. Тарстæн, куынæуал æрцæуа, уымæй. Йæ бæсты нын-иу ахуыргæнæг чи уыд, уыдонмæ-иу æндæрхуызон цæстæй кастæн. Иннæтæ дæр-иу æм тынг æнхъæлмæ кастысты. Куы фæзынд, уæд-иу цыма нæ иумæйаг мады дзæвгар рæстæг нæ федтам æмæ нæм æнæнхъæлæджы фæзынди, афтæ цин-иу кодтам. Фæлмæн адæймаг уыд ^Вера. Фæлмæн — йæ бахудт, йæ ныхас, йæ къахдзæф, йæ цæстæнгас. Йæ фыд Бæбу зæронд лæг уыд. Уый дæр йæхи хуызæн уæздан, хъæубæсты — нымад. Хъуыды ма кæнын, иу хатт нæ Вера сæхимæ цыдæр кусынмæ ахуыдта. Кæд нæ рæдийын, уæд — картоф къахынмæ. Уæвгæ, фæткъуытæ тонынмæ дæр уыдаид, уымæн æмæ сæм хорз дыргъдон уыд. Мах иууылдæр тынг бацин кодтам, нæ ахуыргæнæгæн цыдæр æххуысхъом кæй стæм, ууыл, æмæ æмхуызонæйдæр ацыдыстæм. Иуцасдæр цæхæрадоны куы фестæм, уæд нæм Вера, йæ дзаумæттæ раив- та, афтæмæй фæзынди. Иннæтæн нæ зонын, фæлæ йæ æз хæдзарон дзаумæтты фыццаг хатт федтон, æмæ мæ дисæн кæрон нал уыд. Ноджы тынгдæр дис та фæкодтон, кæфойы дзаг бур-бурид кæрдотæ нын куы рахаста, æмæ дзы фыццаг йæхæдæг хæрын куы райдыдта, уæд. Ахуыргæнæгæн йæ бæрæгбоны дарæс раивын æнхъæл дæр никуы уыдтæн, стæй хæргæ кæна, зæгъгæ, афтæмæй дæр мæ цæстытыл никуы ауад. Зæды цæстæй кæмæ кастæн, мæ уыцы ахуыргæнæджы ахæм уавæ- ры куы федтон, уæд мæ цæмæйдæр фæфыдæнхъæл кодта. Раст зæгъын хъæуы, хæдзарон дарæс дæр ыл тынг фидыдта, æмæ йæм æрмæст уый тыххæй ницы аипп æрхастаин, фæлæ йæ иннæ адæмы хуызæн хæргæ кæй федтон, уыцы хъуыддаг мæм цыдæр гадзрахатæй рацæуыны хуызæн фæкаст... Æмгъуыдтæ кæнын кæй ницæмæн хъæуы, уый мæхиуыл цал æмæ цал хатты бавзæрстон, уæддæр мын иу сен сен нæ вæййы. Авдазон скъола фæуыны фæстæ, Верайы, зæгъæн ис, æмæ иу хатт дæр нал федтон. Æз 25
Николаевскы станицæйы ахуыр кæнын куы райдыдтон, уæд Вера Ала- гирмæ алыгъд. Кæд æмбæлгæ нæ кодтам, уæддæр æй мысыдтæн. Искуы йæ куы бабæрæг кæнин, уый мæ фæндыди, фæлæ мын не ’нтыст. Уæл- дай арæхдæр та-иу мæ зæрдыл фæстаг азты лæууыд. Чи йæ зыдта, уыдо- ныл-иу куы амбæлдтæн, уæд сæ æнæафæрсгæ никуьь,фæдæн. Афтæ, ца- лынмæ мын дзы иу, Вера амард, зæгъгæ, нæ загъта, уæдмæ. Уыцы ран арф ныуулæфын йеддæмæ мæ бон ницыуал баци. Мæ мады карздæр æлгъыстытæй иу мæ зæрдыл арæх æрлæууы. Куы смæсты — мæсты тынг стæммæ кодта — уæд ын-иу йæ маст æппæты тынгдæр ахæм дзырдтæ ссæуын кодтой: «Фæсмон фæкæн!» Йæ заманы уыцы ныхæстыл никуы ахъуыды кодтон, се ’мбæхст хъуыды мæм фæстагмæ хъарын райдыдта... Епхиты Зауырбег йеддæмæ мæнæн директор нæ уыди. Фыццаг къласы фыццаг бонæй æвдæм къласы фæстаг боны онг не скъолайæн разамынд лæвæрдта Алиханы фырт. Нæ хъæуккаг нæ уыди, афтæмæй Бæрæгъуыны кадджындæр лæгтæй иу сси, йæ хæдæфсармдзинадæй, йæ уæззау зондæй, йæ куырыхондзинадæй. Зауырбег Æрыдонæй æрбалыгъд. Мах хъæуы хæсты рæстæг æрцард. Зауырбеджы тыххæй дыууæ ныхасы зæгъыны размæ уал нæ ног скъолайы хабæрттæ хæрзцыбырæй радзурон. Æхсæрдæс азы цæрæнбон йеддæмæ йын хъысмæт нæ саккаг кодта. Фыдыбæстæйы Стыр хæст куы райдыдта, ууыл афæдзæй чысыл фылдæр куы рацыд, уæд, йæ сæрмæ цы сау мигътæ æрæмбырд, уыдон скъолайæ «скъолайы хæлд» сарæзтой. Хъыгагæн, афтæ хуынди бирæ азты дæргъы адæмы уарзондæр бæстыхай, немыц æй куы фехæлдтой, уæд. Бæрæгъуын немыцы къухмæ хæсты дыккаг аз зымæджы бахауд. Тых- гæнджытæ адæмы зæрдæ æппæты тынгдæр цæмæй скъахтаиккой, ууыл сæ бирæ хъуыды кæнын нæ бахъуыд: фехæлдтой, алы хæдзармæ дæр рухс кæцæй калд, уыцы агъуыст. Немыцæн фæци къæссайы комылхæццжытæ дæр. Хъæубæсты хистæртæй, дам, иу, немыц скъола халынвæнд скод- той, уый куы базыдта, уæд сын афтæ зæгъы: «Цæмæн æй халут, хъæу уæ къухы куы ис, æмбырдтæ кæнынмæ уын уæддæр бæздзæн». Уыцы ныхæстæ айхъусгæйæ нæхи хъæуккаг пъæлицæйаг цæхæртæ акалдта: «Халын æй хъæуы, халын! Ардыгæй бирæ бардаччытæ рацыд!» Æмæ йæ фехæлдтой. Скъола æнæхæлдæй нæ хъуыды кæнын. Уæд ма æз хæрзсывæллон уыдтæн, стæй йæм мах дæрддзæфгомау цардыстæм. Уыйхыгъд, «скъолайы хæлд» æппæты тынгдæр кæй зæрдыл лæууы, уыдоныл мæхи банымайын мæ бон у. Æнæхъæн скъолайæн æмæ хæлд скъолайæн æппындæр иумæй- агæй ницыуал баззад, кæд сæ бындур æмæ сæ къултæ иу уыдысты, уæддæр. «Хæсты размæ» æмæ «хæсты фæстæ» куыд алыхуызæттæ уыдыс- ты, уымæй ноджы тынгдæр хицæн кодтой «скъола», æмæ «скъолайы хæлд». Кæд скъоламæ раст фæндæгтæ хуыдтой, ахуырдзаутæ сыл зæрдæхъæлдзæгæй уадысты, уæд скъолайы хæлдмæ та сидтысты, галиу, фыдуагдзинадыл сæ чи амидин кодта, ахæм фæндæгтæ. Немыц мах хъæуы фесты 1942 азы 31-æм октябрæй 25-æм декабрьмæ — ома æдæппæт мæй æмæ 26 боны. Ирыстоны зæххæй сæ куы асырдтой, уæдмæ дæр бирæ æнхъæлмæ кæсын нал бахъуыд. Адæм сындæггай сæ 26
чемы цæуын райдыдтой. Чи йæ хæлд хæдзар аразынмæ бавнæлдта, чи йæ дзаумайы муртæ æмбырд кодта: кæмæн сæ немыц алырдæмыты фæхас- той, кæмæн та сыл йæхи сыхæгтæ фæхæлоф кодтой (хъыгагæн, ахæмтæ дæр разынд), чи йæ фосы агуырдта. Æрмæст скъола аразынмæ бавна- лынмæ йæ ныфс ничи хаста — уымæн уæлдай фылдæр фæрæзтæ хъуыд. Уыцы рæстæг скъолайы бынат æрцахста «скъолайы хæлд», «хæлд скъола» нæ, фæлæ. Ардæм хъæуы алы кæрæттæй æмбырд кодтой лæппутæ æмæ, хистæрты цур сæ тæккæ фыдуагдæр йæ ныфс цы хъуыддагмæ нæ бахаста- ид, уый æппæты фырнымддæр æмæ сабырдæр уæндонæй кодта. Хъазы- дысты къам æмæ æхцайæ, нæ ауæрстой æвзæр дзурыныл. Уæлдайдæр куы фæуалдзæг кодта æмæ скъолайы хуссайраг дæргъæй-дæргъмæ къул хуры тынтæ куы батавтой, уæд ма-иу æхцайæхъазджыты уымæй хуыздæр цы хъуыд! Æхцайæ хъазыдысты дыууæ хуызы — села æппаргæйæ æмæ æвзист абази, арæхдæр æрхуы суари къулыл цæвгæйæ. Хурбон-иу се- лайæ æппарджытæ дæр къулыл цæвджытыл бафтыдысты. Ахæм рæстæджытæ скодта, æмæ-иу се ’ппæтæн бынат куынæуал уыд. Хатгай- иу хуыздæр хъазджытыл æрæмбырд сты æмæ, дардæй кæсгæйæ, æхца къулыл чи цавта, уыдоны цæсгæмттæ нæ раиртæстаис. Куыннæ уыди дæсны хъазджытæ! Фæлæ æппæты арæхдæр æмбылдта, æхца къулыл дæсны чи цавта æмæ йе ’нгуылдзтæ даргъдæр кæмæн уыдысты, уый. Фыццаг ныццæвæджы æхца кæм æрхауд, уырдæм-иу ныхъхъавын хъуыдис йæ ныхмæлæууæджы. Уый хъуамæ бацархайдтаид, йе ’хца тæккæ хæстæгдæр баппарыныл, уымæн æмæ цæмæй рамбылдтаис, уый тыххæй хъуамæ дыууæ ’хцайы æхсæн уыдисныйæ фылдæр дæрддзæг ма уыдаид. Ахæм уавæры та æмбылдта даргъæнгуылдзджын. Скъолайы хæлды хъазыдысты къамæй дæр. Арæхдæр — хистæртæ. Ардæм цыдысты, скъолайы чи нæ ахуыр кодта, суанг уыдон дæр. Фылдæр хæттыты мах, ома кæстæрты, сæ цурмæ цæуын дæр нæ уагътой. Æхцайæ- хъазджытæ æмæ къамæйхъазджыты (уыдон дæр æхцайыл хъазыдысты) æхсæн-иу быцæутæ æмæ хъаугъатæ дæр рауад, искуы-иу хатт ма-иу сын суанг хылмæ дæр асайдта. Ныййарджытæ сæ сывæллæтты скъолайы хæлдæй тынгдæр ницæмæй хъахъхъæдтой. Иу дзы-иу иннæмæн куы загъта, дæ лæппуйы дын скъо- лайы хæлды федтон, зæгъгæ, уæд-иу йæ цыфæнды куыст дæр фæуагъта æмæ-иу хъæуы астæумæ фæцагайдта. Ахæм заман-иу скъолайы хæлды уæвджытæй лæбурæджы фыццагдæр чи ауыдта, уый-иу, кæй мад кæнæ фыд уыдаид, уымæн хъуыддаг æмбарын кæныныл фæци. Уый-иу, кæй зæгъын æй хъæуы, сæхимæ лидзынмæ фæцагайдта. Сæхимæ сардауынæй чи фæтарст, уыдон дæр-иу æнæбары сæ хæдзæрттæ бацагуырдтой. Скъолайы хæлдмæ цæуджытæ иууылдæр хæлд кæнæ та рæхджы чи фехæлдзæн, ахæмтыл нымад уыдысты. Мах скъолайы хæлдмæ цыдыстæм хистæрты фæзмгæйæ, цыма уыдонмæ хæстæгдæр куы лæууыдаиккам, уæд тагъддæр адынджыр уыдаиккам, уыдоны кармæ æнцондæрæй бацыдаик- кам, уый хуызæн. Фылдæр хæттыты-иу мæм хъазыны рад дæр не ’рхауд, стæй нæ дынджыртæ уадзгæ дæр нæ кодтой. Ахæм бонтæ-иу скодта, æмæ нын кæсыны бар дæр кæд нæ уыд. Уæддæр-иу скъолайы хæлдæй нæ ра- 27
цыдыстæм. Уым уæвын нæм, цыфæнды ран уæвынæй дæр хуыздæр каст æмæ-иу сисы сæрмæ схызтыстæм. Дыууæрдæм-иу ратæх-батæх кæнын систам. Уæвгæ, уырдæм схизын алчи нæ уæндыд, уымæн æмæ тæссаг уыд рахауынæй. Цыппар-фондз метры бæрзæндæн сисы сæр дугъ кæнынмæ алчи йæ ныфс нæ хаста. Хуыцау хорз, æмæ дзы н^куы ничи рахауд, фыдбылыз дзы никуы никæуыл æрцыд, æрцæуынæй та тæссаг уыд. Бирæ азты фæхаста кæддæры скъола «скъолайы хæлды» ном. Йæ са- разынмæ къухтæ тынг æрæджиау равдæлдысты. Мæ хъæуккæгтæ, цалынмæ скъолайæн æндæр бæстыхай агуырдтой, уæдмæ дæр фæсивæд дзæгъæл бадт нæ кодтой. Ахуыр кодтой Цомайты Дзекатæ æмæ Дзиботы, стæй ахуыргæнджытæн сæхи хæдзæртты. Иутæ та дзы цыдысты не ’рвадæлты чызг Венерæтæм. Уыдон нæ бакомкоммæ цардысты æмæ йæ уымæй зо- нын. Венерæ сын цы лæвæрдта, уый нæ зæгъдзынæн, фæлæ сæ цыма гуырдзиаг æмдзæвгæтæ æнæчиныгмæ кæсгæ дзурыныл дæр ахуыр кодта, афтæ мæм кæсы... Æз дæр ма дзы мæ зæрдыл дыууæ рæнхъы бадардтон: «Деда гамоши, уай чъырыстæн ши». Æз сæ куыд бахъуыды кодтон, афтæмæй сæм сæ фыццаг, ома æцæг хуызæй, æппындæр ницыуал и æмæ уымæ гæсгæ, цы амонынц, уый, Гуырдзыстоны æвзаджы дæснытæ иууылдæр куы ’рæмбырд уой, уæд дæр нал равзардзысты. Чызджытæ æмæ лæппутæ иуцасдæр кæйдæр къуымты куы фæрахау- бахау кодтой, уæд скъола байгом Мзокты æфсымæртæ — Доци, Дженар- дыхъо æмæ Гуыргъохъы (Беккуызарты Газиты уæллаг фарс) хæдзары. Уый хъæуы дæллаг кæрон, Урсдоны былмæ хæстæг уыди æмæ бирæтæм дзæвгар фæдарддæр. Ног скъолайы уыди дыууæ агъуысты: иу стырдæр — Доциты хæдзар, иннæйы та — Мзокты Тотырадзы хæдзар, æдæппæт цыппар æви фондз уаты. Гъе æмæ къаддæр агъуысты дыууæ уаты царди скъолайы директор Епхиты Зауырбег. Уыдис ын дзы зæххы хай дæр. Зауырбег кæй хæдзары царди, уыдоны тыххæй мæ иучысыл бæлвырддæр зæгъын фæнды. Цæвиттон, Мзокты Тотырадзæн уыдис дыууæ хойы: Фатъимæт æмæ Зориа (Зорычкæ). Зорычкæ смой кодта нæхи хъæуккаг Æккæлаты Тæтæрхъанмæ. Фатъимæт зонгæ уыди елхотаг Тотыккаты Муссæимæ. Кæрæдзийы зæрдæйыуаг æмбæрстой æмæ хъуамæ сæ цард баиу кодтаик- кой. Уый æфсымæр куы бамбæрста, уæд сæ ныхмæ сыстад. Нæ хъæуккæгтæй мын иуæй-иутæ куыд дзырдтой, афтæмæй йæ хойы йе ’мбæлттæй кæмæндæр дæттынмæ хъавыд. Уыцы хабар Муссæйы хъустыл æрцыд, æмæ сфæнд кодта чызджы Зилгæмæ йæ мадырвадæлтæ Псхацъæ- тæм ахæссын. Æмæ йæ фæнд æххæст дæр скодта. Æфсымæрæн æхсызгон кæм уыдаид уыцы хабар фехъусын æмæ йæ хойы агурæг Зилгæйы балæууыд, æрмæст йæ масты фæдыл ацæуыны бæсты сфæнд кодта хинæй рацæуын. Чызджы йæхиуыл æрæууæндын кодта. Загъта йын: «Цалынмæ хабар ничима базыдта, уæдмæ ацы уавæрæй фер- вæзыныл бацархай. Нæхимæ цом æмæ дæ æз æгъдауыл арвитдзынæн». Чызг йе ’фсымæры ныхæстыл дыууæ нал загъта, баууæндыди йыл æмæ Бæрæгъуынмæ ссыди, фæлæ дуне ныддæлæ-уæлæ кодта, æмæ хъуыд- дæгтæ бынтон æндæрырдæм æрзылдысты: Тотырадз йæ ныхасæн хицау 28
нæ разынд. Йæ хойы Тотыккатæн раттыныл нал сразы. Ныртæккæ ацы рæнхъытæ куы фыссын, уæд, ома дæс æмæ æртиссæдз азы фæстæ, хъуыд- дæгты бæлвырддзинæдтæ зын равзарæн сты, фæлæ Фатъимæты хъысмæт ноджы æвирхъаудæр разынд. Тотырадз æй Муссæйæн нал ратдзæн, уый куы базыдта, уæд ын цард ад нал кодта æмæ йæхи амардта. Куыд дзу- рынц, афтæмæй йе ’фсымæры дамбацайæ. Уæвгæ, ахæм дзурджытæ дæр ис, Тотырадз, дам, æй йæхæдæг амардта. Ис æндæр зондыл хæст адæмтæ дæр, фæлæ дзы чи растдæр у, уый, куы зæгъын, уыйбæрц рæстæг ра- цæуыны фæстæ зын равзарæн у. Кæй кой кæнын, уыдон æгас нал сты æмæ, кæд мæ ныхæстæй исты раст нæу, уæд сæ мæрдтæм хатыр курын. Цы фехъуыстон, уыдæттæ фыссын, сæ рæстдзинады тыххæй та дзуапп дæттын мæ бон нæу. Фатъимæты æвирхъау хабар фехъусыны фæстæ Муссæйы уæнг амард, боны рухс ын циндзинад нал хаста, хур æй нал тавта. Йæхицæн бирæ зæрдæтæ цы уарзонæй æвæрдта, уый амарды фæстæ йæхæдæг дæр мардæй уæлдай нал уыд. Уый æнæуынгæ нæ уыдысты канд хæстæджытæ æмæ хиуæттæ нæ, фæлæ æцæгæлæттæ дæр. Зыдтой йæ, педтехникумы кæимæ ахуыр кодта, йæ уыцы æмбæлттæ дæр, уæлдайдæр та Дзæхаты Темыр- хъан. Уый фыста æмдзæвгæтæ, йæхæдæг хъуыды кодта музыкæ. Мус- сæйы æрвылбоны уавæр уынгæйæ, йæ зæрдæйы дуæрттæ байгом сты æмæ дзы райгуырд, канд æцæг уарзондзинады æнкъарæнтæй конд æмдзæвгæйы рæнхъытæ нæ, фæлæ ма зарæджы мелоди дæр. Схуыдта йæ «Муссæйы хъарджытæ». Горæтмæ куы нæма сæфтыдтæн, уæд дæр уыцы зарæджы кой хъуыстон. Мæ зæрдыл ма дзы дыууæ рæнхъы ныры онг дæр дарын: Абонæй фæстæмæ сусæг уарзондзинад Макæйуал бадомæд. Институт каст фæуыны фæстæ «Рæстдзинад»-ы æртæ азы бæрц бакуыс- таин, афтæ редакцийы уыцы зарæджы кой рауад. Хъаныхъуаты Валодя, газеты уæды редактор дæр уым уыд æмæ нын Темырхъаны хабæрттæ куы радзурид. Мæ хъæуккаг æмæ, дам, мæ ахуыргæнæг уыди. Валодяйы ныхæстæй базыдтон, хæсты фыццаг бонты Муссæ хæцæг æфсадмæ кæй ацыд æмæ фæстæмæ кæй нал раздæхт. Ноджы базыдтон, дыууæ чызджы йын кæй баззад. Сæ иу Волгограды облæсты цард æмæ мын уыимæ фем- бæлыны фадат нæ фæци, фæлæ ссардтон йæ хистæр чызг Ленæйы — царди Беслæны нартхоры комбинаты поселочы, æмæ йæ фæфæрстытæ кодтон. Уымæй уæлдай фембæлдтæн, Темырхъан 1926—1930 азты ирон педтехникумы кæимæ ахуыр кодта, уыцы фысджытимæ. Уыдон та уыды- сты Мамсыраты Дæбе, Бесаты Тазе, Хъайтыхъты Геор æмæ ма ноджыдæр чидæртæ. Техникумы литературон къордæн разамынд лæвæрдта Гуыриа- ты Гагуыдз. Темырхъаны чи зыдта, уыдонæй-иу йæ кой кæмæн ракодтон, уый-иу Дзы æнæраппæлгæ нæ фæци. Дæбе та мын афтæ загъта: «Темырхъаны хуызæн аив заргæ ирон адæймаджы нæма федтон. Уыдис ын, зæрдæйы уидæгтæ-иу кæмæ базмæлыдысты, ахæм хъæлæс». 29
Ахæм хъæлæсæй-иу зарыд, æвæццæгæн, Тотыккаты Муссæ æмæ Мзок- ты Фатъимæты æнамонд æмæ уыцы-иу рæстæг амондджын — ахæм дис- саджы зарæг кæй фæрцы райгуырди, уый æрмæст æнамонд схонæн куыд ис! — уарзондзинады зарæг. О, æмæ не скъола дæр хæсты фæстæ уыцы Фатъимæтты хæдзары уыд. Сæ хæдзар, куыд дзурынц, афтæмæй уæй акодтой æмæ дзы Бæрæгъуыны бирæ фæлтæртæ бирæ азты дæргъы ахуыр кодтой æмæ истой æнæххæст астæуккаг ахуыргонддзинад. Æз æм мæхæдæг дæр дыууæ æви æртæ азы фæцыдтæн, стæй нæ раивтой дæллаг, стырдæр агъуыстмæ — Доциты хæдзармæ. Хъуыды ма кæнын, уæллаг скъолайы, растдæр зæгъгæйæ та — скъо- лайы уæллаг агъуысты куы ахуыр кодтон, нæ хъæуы электрон рухс уæд фæзынди. Мæ нымадмæ гæсгæ уыцы рæстæг скуыста Бехъаны электро- станцæ æмæ, раздæр ток кæдæм бауагътой, уыцы бæстыхæйттæй уыди скъола дæр. Махæй уымæй размæ электрон цырагъ зынæй исчи федтаид æмæ не ’ппæтмæ дæр диссаг каст. Кæд цыфæнды цин кодтам, уæддæр нæ цымыдисдзинад къаддæр нæ уыди. Æмæ кæцырдыгæй нæ бафæлвæрд- там электрон телты хъару! Иæ иу тагмæ февналгæйæ куыд цæвы, уый нæ алчи йæхиуыл бавзæрста. Дыууæ телы кæрæдзиуыл андзæвгæйæ цы цæхæр акалынц, уымæ кæсынæй дæр куы бафсæстыстæм, уæд ноджы дарддæр авнæлдтам. Цырæгътæ-иу разылдтам æмæ-иу патроны нæ ручкæтæ стъы- стам æмæ-иу пъеро цæхæртæй фæйнæрдæм фæтахт. Хуыцау хорз, æмæ ручкæйы хъæд æфсæйнагæй нæ уыд, æндæр дæ балгъитæг афтæ... Мæ зæрдыл ма цы лæууы — зымæгон-иу нæ чернилæдæттæ къласы куы ныууагътам, уæд-иу дзы райсоммæ чернилæ ныссалд æмæ-иу æй ца- лынмæ æртайын кодтам, уæдмæ, цæмæй фыстаиккам, уый нæ уыд. Ноджыдæр ма Муссæ æмæ Фатъимæты тыххæй иу ахæм хабар. Ра- дзырдта мын æй нæхи хъæуккаг нудæс æмæ æртиссæдзаздзыд Годжиты Уырысби. Иу хатт, сæрд йæ тæккæ тæмæны уыдаид, афтæ Берды суадо- ны был — ис ахæм суадон Бæрæгъуыны Чехойты Бердты акомкоммæ хъæугæрон Куыройыдонмæ хæстæг — кæрдæгыл бадтысты æмæ «Мус- сæйы хъарджытæ» зарыдысты. Уыцы хабар Фатъимæты хо Зорычкæ куы фехъуыста, уæд тагъд-тагъд хуын арæвдз кодта æмæ йæ фæсивæдæн суа- доны былмæ рахаста. Фæндыди йæ, йæ хойы ном ын куы ссардтаиккой, уый. Æмæ йын йæ фæндон сæххæст кодтой... Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй Фатъимæтты хæдзары иу хайы царди Епхиты Зауырбег. Уындджын æмæ кадджын нæлгоймаг уыд Зауырбег. Рæстæмбис асæй бæрзонддæр, йе уæхсчытæ, цас æмбæлд, уымæй чы- сыл дæлдæр уагъд, дæргъæлвæс цæсгом, цъæх-цъæхид цæстытæ, йæ сæрыхъуынтæ цыма æппындæр сау никуы уыдысты, уый хуызæн — ха- лас. Скъолайы кæрты-иу арæх лæууыд. Æдзухдæр «Беломор» бапъерозтæ дымдта. Йæ иу къах-иу чысыл раздæр æвæрд, афтæмæй-иу иннæуыл æрæнцой кæнгæйæ хъуыдыты аныгъуылд. Скъолайæн канд дæсны раза- мынд нæ лæвæрдта, фæлæ ма уыди, йæ предмет — истори — хорз чи зыдта æмæ йæ скъоладзаутæн бауарзын кæнынмæ чи арæхст, ахæм ахуыр- гæнæг дæр. Къухæй дæр дæсны уыд. Уарзта зæххы куыст. Йæ цæхæрадо- 30
ны цы халсартæ зад, ахæмтæ ма хъæуы искæмæ уыд, уый æнхъæл нæ дæн. Скъола цалцæг кæныны куыстытæ йæ къуырцдзæвæнмæ никуы батард- той. Алцæ^ыл дæр-иу батыхст рагацау. Бирæ куыстыты-иу йæхæдæг дæр архайдта. Йе ’ххуысгæнджытæн-иу разамынд йæхæдæг лæвæрдта. Бирæ нæ дзырдта, фæлæ йæ алы ныхасы дæр уæз уыди. Йæ ныхасæн ын аргъ кодтой ахуыргæнæгæй, скъоладзауæй. Мæхи ахуыргæнæг Ве- райы хуызæн Зауырбегæй дæр иу схуыст ныхас нæ хъуыды кæнын. Скъо- ладзаутæ-иу æй дардмæ дæр куы ауыдтой, уæд-иу тæхгæ чи кодта, уый йæ тæхын фæуагъта, хъæрæй ныхас æмæ худгæ чи кодта, уыдон та — сæ дзурын æмæ худын, афтæмæй-иу æфсæрмхуызæй йæ рæзты баивгъуыд- той. Цыфæнды уазал бон дæр, йæ цуры дæ худ ма фелвæстаис, уымæн уæвæн нæ уыд. Кæд йæ царды фылдæр азтæ Бæрæгъуыны арвыста, уæддæр йæ ныхасыхъæд нæ аивта: дзырдта æрыдойнæгты хуызæн. Искæмæ, чи зоны, æрыдойнæгтæ æндæрхуызон дзурынц, зæгъгæ, куы фехъусой, уæд диссаг фæкæсдзæн, фæлæ уым диссагæй ницы ис. Æцæгæйдæр, æры- дойнæгтæн сæхи ныхасыхъæд ис, бæрæгъуыйнæгтимæ йын фемхæццæгæнæн нæй, афтæмæй кæрæдзимæ тынг æввахс цæрæм, стæй уыдонæн дæр сæ фылдæр Уæлладжыры комæй ралидзæг сты. Æры- дойнæгтæ куыддæр зарæгау дзурынц, ныхасы кæрæттæ цыдæр æнахуыр цыбыр фæкæнынц. Зауырбег дæр, цы адæмы æхсæн схъомыл, уыдоны ныхасыздæхт нал аивта. Верайæ хъауджыдæр Зауырбегыл арæх æмбæлдтæн. Хъæуы уæвгæйæ- иу æй, зæгъæн ис, æмæ алы хатт дæр федтон. Иу хатт та институты сæм- бæлдыстæм. Кæцы курсы ахуыр кодтон, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ Зауырбегимæ æмбар ныхас кæнынмæ мæ ныфс кæм бахастон, уым, æвæц- цæгæн, хистæр курсытæй кæцыдæры уыдаин. Зауырбеджы та ахуыр- гæнджыты, чи зоны, директорты курсытæм сæрвыстой, æмæ-иу æй алы бон дæр федтон. Æз фысым кæм уыдтæн, уым мæхицæн хæсыл нымад- тон Зауырбегæн æгасцуай зæгъын. Дыууиссæдз азмæ æввахс цæуы уыцы хабарыл æмæ йæ дзæбæх нал хъуыды кæнын, фæлæ мæ цыма фынджы æгъдæуттæ кæнын нæ бауагъта, афтæ мæм кæсы. Цыбыр дзырдæй, æмдзæрæны фæминас кодтам, мæ цæсгом ма суанг мæ кæддæры дирек- торимæ иу сыкъа баназын дæр бахъæцыд. Нæ фынг кæронмæ куы фæцæйхæццæ кодта, уæд фæстаг ныхасы бар мæн уыд æмæ загътон: — Цæй, уæдæ кæй ахордтам, кæй анызтам, уый нын хæлар уæд! Зауырбег уыцы ныхæстæ куы фехъуыста, уæд мын аивæй бамбарын кодта: — «Кæй ахордтам, кæй анызтам» нæ, фæлæ «цы ахордтам, цы анызтам». Уыцы ныхæстæ мæ цæрæнбонты нал ферох уыдзысты... Арæх æрымысын Сопойты Мухарбеджы. Уый та ахуыры хайады сæргълæууæг уыди. Хæрзæрыгонæй хæстмæ ацыд æмæ, йæ къах ахауд, афтæмæй сыздæхт. Арифметикæ нын лæвæрдта. Цалынмæ Мухарбегмæ ахуыр кодтон, уæдмæ хынцинаг скæныныл никуы батыхстæн, алы хатт дæр-иу æй мæхæдæг бахынцын бафæрæзтон, фæлæ Мухарбегæй куы фæхицæн дæн — уый фæстæ нын арифметикæ чи лæвæрдта, уый нал хъуыды кæнын — уæдæй фæстæмæ иу хынцинаг дæр кæронмæ никуы- 31
уал скодтон. Чи зоны, Мухарбег афтæ дæсны амыдта, æмæ уымæ гæсгæ хынцинæгты зындзинæдтæ ницæмæ дардтон, чи зоны, фæстæдæр цы хынцинæгтыл æмбæлдтæн, уыдон зындæр уыдысты, фæлæ, куы зæгъын, Мухарбеджы дуг нымайын иу дугыл, Мухарбеджы фæстæ цы рæстæг уыд, уый та æндæр дугыл. Кæимæ ахуыр кодтон, уыдонæй кæмæ цавæр зæрдæргъæвддзинад уыд, уый ма кæй зæрдыл лæууы, фæлæ дзы нæхи Махарбегæн — Ханджеты Махарбегæн — æмбал кæй нæ уыд,иуый бæлвырд у. Уый æппæт пред- меттæм дæр æмхуызон хорз арæхст. Йæ зæрдыл алцыдæр æнцонæй дард- та. Цы хъуыста, уый дæр-иу йæ зæрдыл бадардта, кæсгæ-иу цы бакодта, уый та-иу æй æппындæр никуыуал ферох. Хъуыды ма кæнын: фæлварæн- ты рæстæг-иу кæнæ йæ хæдфарсмæ сбадтæн, кæнæ йæ хæдразæй. Йæ къух- фыст æнцонæвзарæн уыд æмæ-иу ын йæ хынцинæгтæ, мæ цæст дæр не ’рныкъуылдтон, афтæмæй рафыстон. Мæнæй-иу сæ рафыста мæ фарсмæ бадæг, уымæй та, нæ разæй чи бадт, уый æмæ афтæ дарддæр... Фадат аразæг у, зæгъгæ, дзæгъæлы нæ фæзæгъынц. Махарбег æндæр уавæрты куы хъомыл кодтаид, уæд, чи зоны, æндæр фæндагыл ацыда- ид, фæлæ йын йæ гыццылæй фæстæмæ йæ риуы дзаг сулæфыны фадат никуы фæци. Хæрзсывæллон уыд, афтæмæй йæ мад амард. Раджы райдыдта Махарбег хæдзары куыстытæ кæнын. Кæд ма йын хистæр æфсымæртæ æмæ хотæ уыди, уæддæр се ’ппæтæй дæр фыдæбон- джындæр уыд. Иæ фыд Ханджейы фарсмæ дзы уымæй æнгомдæр ничи æрбалæууыд. Уис кæнæ мих кæнынмæ цæуы, уæд дæр йæ хуыздæр æмбал Махарбег, хъæдуры хъилтæм — уæд дæр... Ахуыр та ма кæд кодта, уый диссаг уыди. Уæвгæ-иу æй фылдæр хатт ахуыры сæр хъæугæ дæр нæ код- та. Урочы-иу цы фехъуыста, уый йын фаг уыд. Хæдзармæ куыст та фылдæр хатт, кæнæ урочы, кæнæ урокæй урочы ’хсæн цы улæфты рæстæг уыд, уæд кодта. Абон дæр мæм диссаг кæсы, Махарбег астæуккаг скъола сызгъæрин майданимæ каст кæй нæ фæци, уыцы хъуыддаг. Æфсады размæ уæлдæр скъоламæ бацæуыныл архайгæ дæр нæ кодта: йæ фадæттæ нæ амыдтой, фæлæ куы сыздæхт, уæд хæххон-металлургон институтмæ æнтыстджынæй фæлварæнтæ радта æмæ иуцасдæр ацахуыр кæныны фæстæ фæсаууонмæ раивта. Ахуыр фæуыны фæстæ дæр йæ фадæттæ æмæ гæнæнтæй пайдагонд не ’рцыд. Æрыдоны бæгæныйы заводы фæкуыста. Иуцасдæрæй фæстæмæ йæ ахсæнæй хъæрзын райдыдта. Низ æй æгæр куы тыхсын кодта, уæд йæ бинойнагимæ мæнмæ дæр ссыдысты. Цæмæй йын баххуыс кæнын мæ бон уыд?! Мæхинымæр сагъæсы бацыдтæн, кæмæн æй фенын кæнон, зæгъгæ, æмæ мæ зонгæ дохтыртæй хуыздæрæн равзæрстон Годжыцаты Амырханы. Уый мын мæхи цалдæр хатты зын уавæрæй фервæзын кодта, суанг-ма мын мæ тæн дæр бахуыдта, æмæ дзы ракуырдтон, цæмæй йæ фена. Бацыдыстæм æм, федта йæ, Махарбег ын йæ хабæрттæ бæлвырд куы радзырдта, уæд ын цыдæр хостæ рафыста, æнæмæнг сæ ссар, кæннод дæ хъуыддаг хорз нæ уыдзæн, зæгъгæ. Махарбегæн-иу йæ ахсæн тынг куы рыст, уæд-иу содæ анызта æмæ-иу ын фенцад. Уыцы хъуыддагмæ 32
Амырхан хорз цæстæй нæ ракаст. Загъта йын, содæ арæх нуазын æй хорзмæ кæй не ’ркæндзæн... Махарбегитæ сæхимæ ацыдысты. Амырханмæ куы уыдыстæм, ууыл бирæ рæстæг нæма рацыд, афтæ мæм фæхабарчындæуыд, Махарбег, дам, фæзиан... Хæстæй сахъатæй канд Сопойты Мухарбег не ссыд. Сæ къæхтæ ахау- дысты Цæллагты Джамботт, Хъантеты Саламан æмæ Кобесты Дженар- дыхъойæн. Æнæ цонгæй сыздæхт Грицаенко Гришæ (хæсты размæ ма нæ хъæуы æндæр адæмыхæттытæй цардысты Рыбкин Филиппы бинонтæ). Æз сæ цæмæй хъуыды кæнын, фæлæ куыд дзурынц, афтæмæй знаджы нæмгуытæ фыдæнæны хуызæн бакодтой: уæнгхъуагæй ныууагътой нæ хъæуы тæккæ сæрæндæр æмæ цæхæрцæстдæр лæппуты. Кобесты Дже- нардыхъо, мæ мадыфсымæр Хосаты Тасолтан — хæстæй нал ссыд — æмæ мæ мады иннæ æфсымæр Хæчъассæйы бинойнаг Райкæимæ къамы иумæ ист сты, æмæ уыцы дыууæ лæппуйы цæхæркалгæ цæстытæм бакæ- сын йæхæдæг диссаг у. Сæ риутыл «Ворошиловы топпæйæхсæджы» ри- уылдаргæ нысантæ. Хистæрты ныхæстæм гæсгæ ахæм нысан райсын стыр кадыл нымад уыд... Беккуызарты Гаппо та нын географи лæвæрдта. Уый дæр хæсты ар- хайæг уыд. Йæ предмет амонгæйæ-иу нын арæх ракодта йæ хæстон фæндæгты кой. Мæ зæрдыл ма лæууы, Прибалтикæйы республикæты æрдз куы ахуыр кодтам, уæд уымы цъымараты йæ хæстон æмбæлттимæ æд бæхтæ цы хъизæмæрттæ бавзæрстой, уыцы хабæрттæ нын куыд лæмбынæг дзырдта, уый. Куыннæ æрымысон Хуыриаты Минкæйы! Канд ботаникæ нын нæ лæвæрдта, фæлæ ма уыди, цы къласы ахуыр кодтон,уый разамонæг дæр. Минкæ дæр æндæрхъæуккаг уыд — пысылмонхъæуккаг. Æппæты фыц- цаг нæм фæндзæм къласы æрбацыд. Алы ног ахуыргæнæджы хуызæн уый дæр йæ урок райдыдта номхыгъдæй. Фондз æви æхсæз мыггаджы фæстæ мæнмæ дæр æрхæццæ. Мæ мыггаг бæргæ æнæкъуызгæйæ бакаст, фæлæ мæ номмæ куы ’рхæццæ, уæд ныссуйтæ. Алырдыгæй йæм цалдæрæй мæ ном сдзырдтой, фæлæ дзы Минкæ иумæ дæр нæ байхъуыста. Йе ’рфгуы- тæ куыд æлхынцъ уыдысты, афтæ æлхынцъæй баззадысты. Йæ ручкæ мæ мыггаджы сæрмæ афыссынæввонг иуцасдæр афæстиат уæвыны фæстæ загъта: — Уый та цавæр «Музафер» у?! Ардыгæй фæстæмæ уыдзынæ Мурат! Иууылдæр ныххудтысты æмæ уайтагъд къласы «Мурат», «Мурат» йеддæмæ хъус ницыуал ахста. — Басабыр ут! — ныллæг, фæлæ йæ ныхмæ сдзурæн кæмæн нæ уыд, ахæм хъæлæсыуагæй загъта Минкæ æмæ дарддæр номхыгъд касти. Урочы фæстæ, æппындæр кæй нæ хъуыдтæн, уый дæр-иу мæм мæ номæй ныхъхъæр кодта, ме ’цæг ном нæ, фæлæ мæ ног номæй. Раздæр мæхимæ дæр худæг каст, цыма мыл æрымысгæ ном никуы сбаддзæн, афтæ ’нхъæлдтон. Æмæ фæрæдыдтæн. Уыцы ном мыл бæхбадт скодта æмæ, цалынмæ дæс къласы каст фæдæн, уæдмæ ме ’ккойæ æрхизын нал бакуымдта. Уæвгæ ма мæм ныр дæр мæ «хæдæвзæрд» номæй иуæй- 3 Дзасохты М. 33
иутæ сдзурынц, уæлдайдæр, Николаевскы кæимæ ахуыр кодтон, уыдон. Скъолайы директорæй Цæголты Николай куыста. Ахуыргæнджыты æхсæн бæрæг дардта канд йæ зонындзинæдтæй нæ, фæлæ йæ хæдæфсарм æмæ уæздандзинадæй дæр. Йæ алы уæнджы алы ’гъдау ис, зæгъгæ, кæмæй фæзæгъынц, ахæм лæг уыди. Ныхасы уæз æнкъардта, кæм цы зæгъын хъæуы, уый зыдта æмæ-иу, цы загъта, уымæн аргъ’ кæддæриддæр уый тыххæй уыди. Мæ ном аивыны зонд мæм, растдæр зæгъгæйæ та — ме ’цæг ном фæстæмæ мæхиуыл «сæвæрыны» хъуыды мæм, авд къласы куы фæуд кодтон, уæд дæр уыдис, фæлæ директормæ бацæуынмæ мæ ныфс нæ бахастон æмæ авдазон скъола фæуыны тыххæй æвдисæндар кæйдæр номыл фыст æрцыд. Æртæ азы куыд агæпп кодтой, уый зонгæ дæр нæ бакодтон æмæ та кæддæры хуызæн — ныр ноджы карздæрæй — мæ номы сагъæсы бацыдтæн. Директормæ бацæуынмæ мæ ныфс нæ бахастон, фæлæ ахуыры хайады сæргълæууæг Филимон Иваны фырт Галичмæ бацыдтæн. Куы байрæджы уа, уымæй тарстæн, уымæн æмæ дыккаг бон аттестаттæ хъуамæ лæвæрдта- иккой. Филимон Иваны фырт уыдис диссаджы хæларзæрдæ адæймаг. Йæ предмет — биологи нын лæвæрдта — цыма кæрæй-кæронмæ æнæрлæугæйæ дæр радзырдтаид, афтæ мæм каст. Тагъд кæй дзырдта, уый тыххæй нæ — æнæхъæн афæдзы дæргъы йæ цы уроктæ раттын хъуыд, уыдон æдзæттæйæ раттын йæ бон уыд, кæд æмæ кæм бахъуыдаиккой, уым. — Ау, æмæ дыл ныронг дзых нæ уыди?! — уыциу рæстæг уайдзæфы хуызæн дæр чи уыд æмæ дис дæр кæмæ хæццæ кодта, ахæм хъæлæсыуа- гæй мæ бафарста Филимон Иваны фырт æмæ уайтагъд ахуыргæнджыты уаты фæмидæг. Дзæвгар рæстæг нал фæзынд. Куы рацыд, уæд мын, йæ мидбылхудт тыххæй уромгæйæ, афтæ: — Дæ ном куыд хуыйны, загътай? Цу дæхæдæг сын æй зæгъ, — дзуап- мæ дæр нал банхъæлмæ каст, афтæмæй йæ ныхас дарддæр кодта ахуыр- гæнæг. — Иу-фондз минуты фæстæдæр мын æй куы загътаис, уæд ферæ- джы уыдаид: куыддæр бацыдтæн, афтæ аттестат дæуæн рафыссынмæ хъа- выдысты. Ахуыргæнджыты уатмæ куы бацыдтæн, уæд, аттестаттæ чи цæттæ код- та, уыдон мæм, цал уыдысты — уæвгæ та къордæй фылдæр уыдысты — уалæй ракастысты. Аттестат фыссынæввонг кæй разы уыд, уый, куыд бамбæрстон, афтæмæй се ’ппæты хъуыды дæр загъта: — Æртæ азы ахуыр Мураты фæкодтам, аттестат дæтгæ та Музаверæн æрцыди. Диссаг цы у, мæ ном дзурынмæ бирæтæ нæ арæхстысты. Музавер мæ чи хуыдта, уыдон дæр дзæвгар уыдысты. Хъæууон скъолайы мæм Муза- верæй дзургæйæ баззад Беккуызарты Гаппо. Мæ мадымад мæ хуыдта Бу- зафер, нæхи Алихан та мын мæ ном дзурын æппындæр нæ базыдта æмæ мæ хуыдта Мæрзабег. Ныр та мæ аттестат дæттæг дæр Музавер куы схуыдта, уæд мæм диссаг нæ фæкаст æмæ, куыд хуыйнын, уый йын гæх- хæттыл фыссын бахъуыд. Тынг мæ фæндыд, мæ ном æппынфæстаг раст 34
фыст куы ’рцыдаид, уый æмæ æхсæз азы кæйдæр номимæ фæцæугæйæ тыххæй-фыдæй мæ къухы бафтыд. Уæдæй абонмæ мæ ном аивын никæ- мæнуал бауагътон, ахæм фæлтæрæнтæ та уыдис... Цыппæрæм курсмæ куы бахызтæн, уæд ме ’мбæлттимæ ацыдтæн Ка- захстанмæ нæузæххытæ кусынмæ æмæ цалдæр мæйы уым фестæм. Уымæй размæ-иу кæмфæнды куы уыдтæн, уæддæр мæ ном хуымæтæджы хъуыд- дæгтæй раст дзурын ничи зыдта, фæлæ мæм ам иууылдæр мæ номæй дзырдтой. Казахæггæн та уый уæлдай æхсызгондзинад лæвæрдта, уымæн æмæ сæхи лæппутыл арæх цы ном æвæрдтой, уый ма æндæр адæмы ’хсæн дæр кæй ис, уый сæм, иуæй, диссаг каст, иннæмæй та йыл цин кодтой æмæ-иу мæм суанг зæронд лæгтæ, æппындæр-иу сæ куы ницæмæн хъуыдтæн, уæддæр дардæй дæр ныхъхъæр кодтой: «Музафар!» Куы-иу сæм ракастæн, цы кæнут, зæгъгæ, уæд-иу ныххудтысты æмæ та-иу мæм сæ къухтæ фæтылдтой, цыма-иу афтæ зæгъынмæ хъавыдысты, тыхсгæ ма кæн, мах дын ам стæм, зæгъгæ... Филимон Иваны фырты тыххæй ма мын иукъорд ныхасы æнæ зæгъгæ нæй. Мæ фæстæ ма скъолайы иуцасдæр бафæстиат, стæй партион куыстмæ рацыд. Равзæрстой йæ партийы Æрыдоны райкомы секретарæй. Кæд ма исты зонын, уæд йæхæдæг мичуриныхъæуккаг уыди. Ие ’фсы- мæры лæппу (йæ ном ын нал хъуыды кæнын), æз институты куы ахуыр кодтон, стæй уый фæстæ дæр немыцаг æвзаджы ахуыргæнæг уыди. Партийы райкомы цас акуыста, уый нæ хъуыды кæнын, фæлæ йæ уый фæстæ цалдæр æмæ ссæдз азы нал федтон. Иу бон мæ кусæн уаты бадтæн (уæд мæ куысты бынат Леоновы уынджы фыццæгæм уæладзыджы уыди). Иу заман рудзынгæй ракастæн æмæ Филимон Иваны фырты куы ауынин. Кæд ыл азтæ дзæвгар рацыд, уæддæр йæ тагъд цыдыл нæ сыс- тырзæрдæ æмæ уыцы цырдгомау кæдæмдæр фæцæйуад. Æз уынгмæ раз- гъордтон æмæ йæм дзурын: — Филимон Иваны фырт, Филимон Иваны фырт! Уый æваст фæлæууыд æмæ мæм сагъдауæй кæсгæйæ баззад. Йæ цурмæ куы бацыдтæн, уæд ын салам радтон. Нал мæ базыдта, уый бамбæрстон æмæ йын мæхи амонын. — Николаевскы æз дæ ахуыргæнинаг уыдтæн... Йæ цæстытæ арæх тъæбæртгæнаг уыдис, фæлæ уыцы уысм цыма сæ тъæбæртт ноджы фæтынгдæр, афтæ мæм фæкаст æмæ мын æцæгхуызæй куы зæгъид: — Ды, мæнмæ гæсгæ, рæдигæ кæныс, мæнæн урссæр ахуыргæнинæгтæ нæ уыдис. Цалдæр хабары йын куы радзырдтон, уæд мæ уайтæккæ дæр æрхъуы- ды кодта æмæ раджыиы цаутæ мысыныл фестæм. Мæ хотæ кæмыты сты, уымæй мæ фарста. Йæ бирæ скъоладзаутæй цæмæдæр гæсгæ æппæты фыццаг æрымысыди Малиты Василийы (уæд æй Васойæ ничима зыдта). Бæрæг уыд, йæ фенын æй кæй фæндыд, уый æмæ йын зæрдæ бавæрдтон йæ фæндон Васомæ фæхæццæ кæнынæй. Йæ адрис мын радта æмæ йæ цасдæры фæстæ Васоимæ бабæрæг кодтам... 35
Йæ зианы хабар ын хъусгæ фæкодтон, фæлæ мын мæ кæддæры ахуыргæнæгæн фæстаг фæндараст зæгъыны фадат нæ фæци æмæ дзы мæрдтæм хатыр курын... Хосаты Денис, мæ мадырвад, хæсты уыди. Куы ссыд, уæд йæ риуæй цы хæрзиуджытæ æрттывта, уыдоны сызгъæрин цæхæр ма абон дæр мæ цæстыл уайы. Денис æфсæддон фæтк йæ зæрдæмæ афтæ хæстæг айста, æмæ æфсадæй рацæугæйæ йæ дарддæры цард сбаста æфсæддон хъуыдда- гимæ: лæвæрдта нын физкультурæ æмæ хæстон хъуыддаг. Дугъы-иу куы уадыстæм, уæд нын-иу рагацау, кæуылты тæхдзыстæм, уыцы фæндаг бæлвырд бацамыдта: «Куыддæр Хапсæты Цæлыкты цурмæ бахæццæ уат, афтæ дæлæрдæм фæзилдзыстут, Алæджыхъоты Федорæты раз галиуырдæм фæцагайдзыстут æмæ Хъуппеты Чепеты рæзты скъоламæ уæ ных сараз- дзыстут». Дугътæн-иу, нæхæдæг куы згъордтам, уæд дæр æмæ-иу æндæр кълас куы згъордта, уæд дæр сæ тæккæ диссагдæр уыди йæ фæстаг цыппæрæм хай, ома. комкоммæ ахуыргæнæджы размæ чи хуыдта, уыцы фæндаг. Уым-иу рабæрæг сты, разæй чи фæци, уыдон дæр, фæсте чи баззад, уыдон дæр. Физкультурæйы уроктæ хæрзыстæм хатт йеддæмæ иууылдæр уынджы кодтам. Скъолайы кæрты уыди турник, хæрдмæбырæн бæндæнтæ фидар- гонд кæуыл уыд, ахæм дыууæ бæрзонд быцæуыл æвæрд рельс, волей- болæй æмæ баскетболæй хъазæн фæзтæ, гимнастикон цæгтæ. Цыбыр дзырдæй, хъæууон уавæрты саразæн цæмæндæриддæр уыди, уыдонæй хъуаг ницæмæй уыдыстæм. Бирæ адæм-иу æрæмбырд — уæлдайдæр фæсурокты — скъолайы кæртмæ. Хъазыдысты-иу алыхуызон спортивон хъæзтытæй, сæ арæхстдзинад æвдыстой турникыл зилынæй. Мæнæн мæ бон мæхицæй раппæлын ницæмæй уыди, уымæн æмæ, кæйдæр загъдау, уæд дæр нырæй рæвдздæр никæцы хъуыддагмæ уыдтæн. Фæлæ цæмæ бакастаин, уый дзы уыдис. Зæгъæм, Беккуызарты Валогкæ-иу волейболæй хъазгæйæ, пуртийæ йæхи уæлдæр куы фехста æмæ-иу æй уырдыгмæ йæ тых-йæ бонæй куы ныццавта, уæд-иу æй йæ ныхмæлæууæг, цалынмæ пуртийы тъæпп зæххыл фæцыд æмæ йæ рыг не скалд, уæдмæ уынгæ дæр нал акодта. Ноджы дис- сагдæр уыдысты турникылзилджытæ. Иуæй-иутæ-иу сæ арæхстдзинад æвды- стой рæтты æххуысæй. Мыййаг, сæ къухтæ куы феуæгъд уой æмæ сæхи куы ныццæвой, уымæй тæрсгæйæ-иу рæтты æххуысæй сæхи турникмæ цонджы хъултæм бабастой æмæ-иу афтæмæй алыхуызон зылдтытæ кодтой. Фæлæ, рон кæй нæ хъуыд, ахæмтæ дæр уыдис. Æз дзы мæ зæрдыл бадард- тон Æккæлаты Габолайы. (Бирæ азты дæргъы паддзахадон æдасдзинады комитеты фæкуыста. Дæлбулкъоны цины пенсийы ацыди). Æрæджы йæ къуылыхæй цæугæ куы федтон, уæд мæ цæстытыл нæ баууæндыдтæн, кæддæры цæхæрцæст лæппу низæн афтæ æртасын куыд бакуымдта, зæгъгæ, мæхинымæр дисы бацыдтæн. Уæвгæ та дзы диссагæй ницы ис. Дæс æмæ æртиссæдз азы кæуыл фæцæуы, уыдонæй чи къуылых вæййы, чи цы. Азтæ æмæ низтæн сæ куыст æнæкæнгæ нæй. Уæддæр Габола мæ цæстытыл цæхæрцæст — уæвгæ йæ цæстыты цæхæр ныр дæр нæма ’рмынæг — æмæ саусæрæй уайы. Турникмæ-иу куы сгæпп 36
кодта, уæд-иу цалынмæ адæмы йæхимæ æркæсын кодта, уæдмæ не ’рхызт. Мæнмæ дзы æппæты диссагдæр йæ «солнце» кастис. Æнæ рæттæй турни- кыл хæцгæйæ зилын-иу куы райдыдта, уæд-иу адæймаг цин дæр кодта — ахæм æвзыгъддзинад æвдисæгмæ кæсын æхсызгон кæмæн нæ уыдаид! — æмæ тæрсгæ дæр — йæ къухтæ куы феуæгъд уыдаиккой, уæд йæхи хуымæ- тæджы цæфтæ нæ ныккодтаид. Фæлæ Габолайыл, цæмæй йын тарстыс- ты, уый никуы ’рцыд. Æдзухдæр-иу турникæй æрхызт уæлахиздзауæй. Кæд-иу тынг бафæллад, уæддæр æй æддæмæ никуы равдыста. Спортивон фæзы мыл бирæ сахæттæ аивгъуыдта. Кæм-иу урокты фæстæ нæхимæ нæ батагъд кодтон, кæм та-иу хæринаг ахæрыны фæстæ нæхицæй уырдæм атындзыдтон. Хъазыдыстæм-иу футболæй, волейболæй, баскет- болæй. Пурти-иу нæм æппындæр куы нæ уыди, уæддæр кæрæдзимæ æмгæрттæ æмæ æрдхæрдтæ куыд фæтырнынц, афтæ иу ранмæ тырныд- там. Цæрæнбонты кæй никуыуал ферох кæндзынæн, ахæм цау дæр мыл ам æрцыди... Уыцы изæр дæр та футболæй хъазыдыстæм. Нæ ныхмæлæуджытæн хæрды кодтам æмæ иууылдæр уыцы зæрдиагæй архайдтам, цæмæй пурти бакъуырæм æмæ хыгъд сæмхуызон уа, ууыл, фæлæ нæ фæндæй ницы уади. Ноджы ма мæм иу заман, цыма тæрхонгæнæг хæрам бакодта, афтæ дæр фæкаст æмæ, фырмæстæй фыццагдæр мæ дзыхы цы фыдынд ныхас абадт, уый сдзырдтон. Уыцы рæстæг мæ рæзты æрбацæйцыд Хъуппеты Алихан. Уый та цавæр æвзаджыхатт у, зæгъгæ, мæм куы сдзырдта, уæд фырæфсæрмæй зæххы скъуыды куы ныххаудаин, уый дæр мæ фæндыд, фæлæ байрæджы. Алихан мæнæй æртæ къласы уæлдæр ахуыр кодта æмæ, хистæры цур мæхи ахæм æнæгъдауæй кæй равдыстон, уый мын мæ ас- тæуыстæг асаста. Иуцасдæр мæ бынатæй фезмæлынхъом нал уыдтæн, мæ цæсгом артау куыд сыгъди, уый æнкъардтон. Алихан йе ’мбæлттимæ скъолайы кæртæй ахызт, уæддæр ма æз цавддурау лæууыдтæн æмæ хъуы- ды кодтон, мæхи цы уавæры баппæрстон, ууыл. Цыфæнды хъæдгом дæр рæстæг байгас кæны, зæгъгæ, фæзæгъынц, фæлæ уыцы æмбисонд мæнæн ницы баххуыс кодта. Уый нæ, фæлæ ма цалдæр боны фæстæ мæ цæфмæ цæхх дæр фæхæццæ. Зындгонд куыд у, афтæмæй фæскомцæдисы рæнхъытæм цыппæрдæсаздзыдæй истой, æз та сфæнд кодтон æртындæсаздзыдæй бацæуын. Уый тыххæй мæ азтæм афæдз бафтыдтон æмæ мæ гæххæттытæ балæвæрдтон. Æмбырдмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, мæнмæ дæр фæдзырдтой, æмæ æрбацыдтæн, фæлæ дзы Али- ханы куы федтон, уæд мæ зæнгтæ адон сты. Æз йæ рæзты цæуын дæр нал уæндыдтæн, ам та æппæты къуындæгдæр ран мæ размæ фæци. Фæстæмæ цæуæн мын кæй нал уыд, уый зыдтон, æмæ, Алиханмæ кæцæй нæ зындаин, мæхимæ гæсгæ ахæм ран сбадтæн. Æмбырд райдыдта. Райдыдтой гæххæттытæм кæсын. Иуы сыстын кæнынц, фарстатæ йæм дæттынц, рекомендацитæ йын чи радта, уыдонæй Дагр чидæртæ радзуры. Цас фылдæр рæстæг цæуы, уыйбæрц тынгдæр тыхсын, мæ уд æрдуйæ нарæгдæр сси. Исчи куы сыстид æмæ куы зæгъид, абон уал æгъгъæд у, иннæты та æндæр хатт райсдзыстæм, зæгъгæ, уый 37
дæр мæ фæндыд. Кæд, мыййаг, Алихан уыцы æмбырдмæ исты æфсонæй нал æрбацæуид. Цалынмæ уыцы хъуыдытæ кодтон, уæдмæ сæрдариуæггæнæг мæ мыг- гаг сдзырдта... Мæ мидбынаты фестъæлфыдтæн. Мæ фарсмæ бадæг мæ æрбасхуыста, уæлæмæ сыст, зæгъгæ. Слæууыдтæн. Иннæты хуызæн мæ курдиат бакастысты. Æмбырды архайджыты базонгæ кодтой мæ царды хабæрттимæ. — Рекомендаци йын чи радта, уыдонæй исчи исты зæгъдзæн? — ба- фарста сæрдариуæггæнæг. Алихан йæ бынаты базмæлгæйæ сдзырдта: — Кæд æмбæлы, уæд æз дыууæ ныхасы зæгъдзынæн... Зæхх мæ быны сдыууæрдæм. Кæм дæн, уымæн ницыуал æмбæрстон. Алиханы ныхæстæ дард кæцæйдæр хъуысæгау мæ хъустыл уадысты, фæлæ, цы амыдтой, уый не ’мбæрстон. Æппынфæстаг мæм дзы цы бахъардта, уыдон уыдысты: — Фæлæ хаттæй-хатт æвзæр дзыхæй дæр сдзуры... Цыма, зæххон дунеимæ цы лыстæг тагæй баст уыдтæн, уый фескъуыди æмæ æбæрæг ран ауыгъдæй аззадтæн, уыйау фæдæн. Дарддæр цы дзырд- той, уымæн ницыуал æмбæрстон. Ныхæстæ иууылдæр хъуыстон, фæлæ сæ цыма æндæр æвзагыл дзырдæуыд, уый хуызæн мæ хъусты иуфæрсты æцæгæлон мыртæ кæдæмдæр згъордтой. — Сбад! — æрбасхуыста та мæ мæ фарсмæбадæг. Цалынмæ мын мæ хæдоны дыс æривæзта, уæдмæ мæ цы домдта, уый нæ бамбæрстон æмæ æрæджиау æрбадтæн. Мæ ныхы хид рахъардта, фæлæ йæ асæрфын нæ уæндыдтæн. Æддæмæ рацыдтæн æмæ мæ риуы дзаг сыгъдæг уæлдæф сулæфыны фæстæ чысылгай ме ’муд цæуын райдыдтон. Нæхимæ хъæугæрæтты ссыдтæн. Нæ хайы кæрон кауы рæбын дзуццæ- джы æрбадтæн æмæ, æмбырды цы ныхæстæ кодтой, уыдоны мидисыл хъуыды кæнын райдыдтон. Мæхи цæуыл хæрон, ахæмæй дзы ницы уый- ас уыди. Иууылдæр мæ æппæлыдысты. Суанг ма Алихан дæр. Хорз ахуыр кæны, загъта. Дзæбæх лæппу у, загъта, фæлæ, дам, хаттæй-хатт æвзæр дзыхæй сдзуры. Ехх, уыцы «фæлæ» ма дзы куы нæ уыдаид, уæд, æвæдза, цы тынг хъал уыдаин. Фæскомцæдисмæ мæ райстой. Ме ’мгæртты разæй, афон мын нæма уыд, афтæмæй. Уæвгæ æгæр раджы цин кодтон. Сæйрагдæр фæскомцæдисы райком уыд. Æцæг ист мæ хъуа- мæ уым ракодтаиккой, билет мын раттаиккой... Æрхæццæ уыцы бон дæр. Райстой мæ фæскомцæдисы райкомы, рад- той мын билет. Фæстæмæ, цал уыдыстæм, уалæй здæхтыстæм хъæлдзæгæй. Цыма Хъарсы фидар кæй басастам, уый тыххæй æвдисæн- дартæ нæ дзыппыты уыдысты, уый хуызæн. Мæ билетмæ цал æмæ цал хатты æркастæн, фылдæр — сусæгæй. Уæддæр ын йæ уындæй не ’фсæстæн. Цыдæр тых мын лæвæрдта. Цыма, цы уыдтæн, уымæй бирæ хистæр фæдæн, мæ зонд фæфылдæр, мæ асыл бафтыд, афтæ мæм каст. Исты æфсонæй-иу мæхи фæсте фæурæдтон, мæ билет-иу фелвæстон æмæ та-иу æм æркастæн... 38
Алихан мæнæй æртæ азы хистæр йеддæмæ нæу. Нæ дыууæйы сæртæ дæр халас адардтой, фæлæ ма мæ хъæуккагæй абон дæр æфсæрмы кæнын. Кæддæр йæ цуры мæ дзыхæй æнæфсарм ныхас кæй сирвæзт, уый тыххæй дзы къæмдзæстыг дæн... V Мæ фыд хæсты куы нæ баззадаид, уæд æй цы хуыдтаин, уый абон дæр нæ зонын. Нæ мад нын æй «папæ»-йæ амыдта, æмæ йæ мах дæр фæсаууонмæ афтæ хуыдтам. Уæвгæ мæнæн дæр æмæ мæ кæстæр хо Райæйæн дæр цæй «папæ» уыди, хъуыды дæр æй куы нæ кæнæм, уæд? Дибæханимæ та кæрæдзийы уынгæ дæр никуы фæкодтой. Мæ фыд хæстмæ куы ацыд, мæ кæстæр хо уымæй фондз мæйы фæстæдæр райгуырд. Мæ фыдæй иу писмо йеддæмæ нæ райстам. Уый дæр хæстæн йæ тæккæ рай- дайæны. Афтæмæй, папæ, чызг ын райгуырд æви лæппу, уый нæ ба- зонгæйæ мæрдтæм бацыд. Уæдæ Дибæхан йæ фыды кæй никуы федта, ууыл та дзурын дæр нæ хъæуы. Лермонтов Михаилы рæнхъытæ мæ зæрдыл æрлæууыдысты: Несчастная судьба отца и сына: Жить розно и в разлуке умереть. Кæд ахæм хъысмæт æнамонд уыди — æнамонд кæй уыд, уый та дызæр- дыггаг нæу — уæд мæ фыд æмæ мæ хойы хъысмæт ноджы æнамонддæрыл нымаинаг у. Кæд цыфæнды уыди, уæддæр нын нæ фыд «папæйæ» баззад, нæ мадмæ та — йæ фæлмæн къухты рæвдыд кæмæн бавзæрстам, — йæ номæй дзырдтам. Æппæт хъæуæн нæ зонын, фæлæ нæ сыхы фылдæр сæ ныййарджытæм сæ номæй дзырдтой. Мæнмæ гæсгæ папæтæ æмæ мамæтæ, нанатæ æмæ бабатæ, дзыццатæ æмæ бæппуты хабар зын равзарæн у. Зæгъæм, нæ мадымад Лезийы дзыцца хуыдтам. Нæ мады хистæр хо Евдинкæмæ та йæ цот дзыццайæ дзырдтой, сæ мадымадмæ та — йе ’цæг номæй. Нæхи сыхыл куы дзурæм, уæд дзы иу фæтк бæрæг раиртасæн нæй. Хъантеты Геор æмæ Лазигкайы сæ цот хонынц папæ æмæ мамæ, Дзасох- ты Лади æмæ Олгæмæ дзырдтой сæхи нæмттæй. Реуазты Сафонка æмæ Винерæмæ — баба æмæ мамæйæ, сæ фыдымад Маринæмæ — нанайæ. Нæхи Аксо æмæ Чабæханы сæ фырт Хадзыби хуыдта Чабæхан æмæ папæ, йæ фыдымад Хæмысиаты та — дыдта, нæхи Адзыртт æмæ Лезайы сæ фырт Тасолтан хуыдта бæппу æмæ Леза. Куыд уынæм, афтæмæй, куыд ныййарджытæм, афтæ уыдоны ныййарджытæм дæр алы бинонтæ алы нæмттæй дзырдтой æмæ дзурынц. Кæйдæр загъдау, ном фæкæсыны тыххæй у æмæ дæ уарзон адæймагмæ цы номæй дзурай, уый, цы цæстæй йæм кæсыс, уый æвдисæг нæу. Уæвгæ, æргом дзургæйæ, æз мæ мадмæ йæ номæй куы нæ дзырдтаин, фæлæ йæ «дзыцца», «мамæ» кæнæ æндæр исты номæй куы хуыдтаин, уæд, йæ ныййарæджы йæхи номæй чи хоны, Уыдоныл, чи зоны, дис кодтаин, цыма сæ сыхæгты ус у, уый хуызæн 39
æм йæ номæй куыд дзуры, зæгъгæ. Уæ фарн бирæ уæд, фæлæ мæм мæ лæппутæй исчи мæ номæй куы сдзуры — дзургæ та мæм скæны æппæты кæстæр Ацæмæз, уый дæр хъазгæйæ — уæд мын хъыг вæййы, йæ зæрдæ мæм мæ номæй сдзурын куыд батардта, зæгъгæ. Фæлæ, æвæццæгæн, алцыдæр ахуырæй у, æмæ дуне иннæрдæм куы афæлдæхтаид, уæддæр мæ мадмæ «мамæ» дæр никуы сдзырдтаин æмæ «дзыцца» дæр. Мады тыххæй дзургæйæ, арæх Астафьев Викторы ныхæстæ æрымы- сын. Кæддæр æй иу журналы уацхæссæг бафарста, Шукшин Васили- имæ, дам, лымæн нæ уыдтæ. «Йемæ фембæлдтытæ кодтон, — загъта фыссæг, — фынджы уæлхъус дæр бадтыстæм, фæлæ уый, æмбæлттæ уыдыстæм, зæгъыны фаг нæу. Уæвгæ, уый кæмæндæрты æгæр дæр ма уыдаид. Йæ ингæны уæлхъус ын бирæ хæлæрттæ фæзынд. Æз Шукшины тыххæй никуы ныффысдзынæн. Стæй мæ мады тыххæй. Уыдон мæн сты æмæ хъуамæ мемæ баззайой. Мæ мады чысылтæ йеддæмæ нæ хъуыды кæнын...,Уæд мыл æрмæстдæр авд азы цыд. Цы кадавар нывтæ дзы мæ зæрдыл бадардтон, уыдон гæххæттыл никуы баууæнддзынæн. Дæ зæрдæйæн адджын цы у, йæ рæбинагдæр къуымы кæй æмбæхсыс, уый гæххæтмæ куы рахæссай, уæд цыдæр хъуаг фæвæййы». Æмбарын Викторы. Æууæндын ын йæ ныхæстыл. Цыма Тютчев Фе- доры ныхæсты мидис райхæлдта, афтæ мæм кæсы. Уый та афтæ фыста: «Мысль изреченная есть ложь». Тынг арф нывнæлдта поэт. Цыппар цыбыр дзырды фæрцы йын бан- тыст, бирæ ныхæстæй дæр71стæй дæр 43ъæн чи нæу, ахæм хъуыды зæгъын. Кæддæр йæ ныхмæ радзырдта Евтушенко Евгений. Ацы рæнхъы ныхмæ ныффыста æнæхъæн статья. Ныффыссæн алкæй ныхмæ дæр ис, стæй быцæу кæнын дæр аипп нæу. Æрмæст хъуамæ дæ фысты исты хатдзæгмæ æрцæуай, дæ быцæуы фæрцы рæстдзинад сбæрæг уа. Евтушенко та йæ фысты цы хатдзæгмæ æрцыд, уый мæнг бындурыл æнцайы, йæ быцæуы фæрцы та рæстдзинад не сбæрæг. Зын фыссæн у мады тыххæй. Астафьев дæр æм уымæн зивæг кæны. Стæй^ ма ам ноджыдæр иу хабар ис. Виктор сидзæрæй хæрзсабийæ баз- зад. Йæ мады йын дон куы аласта, уæд ыл авд азы йеддæмæ нæ цыд. Чи зоны, цы цалдæр фæлмæвæрд нывы дзы йæ цæстыл уайы, уыдон искæмæн куы радзура кæнæ сæ куы ныффысса, уæд ын афтæ адджын нал уыдзыс- ты, цалдæр æмæ æртиссæдз азы йæ мид-зæрдæмæ æхсызгонæй кæмæ каст, йæ мадимæ баст уыцы адджын цаутæ йæм æндæрхуызонæй куы разыной, уымæй тæрсы. Стæй, мæ мады тыххæй никуы ныффысдзынæн, зæгъгæ, зæгъы, фæлæ, уацхæссæгимæ ныхас кæнгæйæ, бафиппайдта: «Далæ уым, фæлмы фæстæ, ардыгæй иу-фынддæс километры дарддæр, ис мæ райгуырæн хъæу Овсянкæ. Уым райгуырдтæн, уым бацыдтæн скъоламæ. Уымæй чысыл ацырдæмдæр, Шалунины Гал кæй хонынц, уыцы къардиуы цур æртын фыццæгæм азы мæ мады ссардтой доны...» Мады тыххæй зын фыссæн у, фæлæ уæддæр... Уырыссагау мæ мад Верæ фыста, фæлæ йæ адæм иууылдæр Веринкæ хуыдтой. Райгуырди 1906 азы Дæйыхъæуы. Дæйыхъæу бæрзонд ран æвæрд 40
ис. Иу хатт æм Хъантеты Мишæимæ газик-машинæйыл Æрхоныуылты ссæуынмæ хъавыдыстæм. Уымæй размæ ахæм фæндæгтыл никуы ацыдтæн. Нæ машинæ-иу æмхæрд ссæуæны куы фæуæлæмæ кодта, уæд- иу æй фæфæлдæхынмæ бирæ нал хъуыд. Иу тæссаг ранæй куы аирвæз- тыстæм, уæд-иу мæхинымæр загътон, ныр фæндаг фæхуыздæр уыдзæн, зæгъгæ, фæлæ та-иу, æнцондæр ратулæн кæцæй уыд, ахæм ранмæ схæццæ стæм. Гæнæн нал уыд, æмæ фæстæмæ раздæхтыстæм. Уæддæр Дæйыхъæумæ иу хатт бафтыдтæн... Цыппæрдæс æмæ ссæдз азы рацыд уæдæй. Хъодзаты Æхсаримæ сфæнд кодтам дæргъвæтин балцы ацæуын. Райдыдтам æй Арыхъхъæй. Нæ фы- сым уыди Гусалты Барис. Уыцы рæстæг Заманхъулы ахуыргæнæгæй куы- ста. Уырдыгæй нæ фæндаг адардтам Кæсæг-Балхъармæ. Æхсары мад æмæ фыд Мыртазаты цардысты, æмæ уым дæр иу æхсæв фестæм. Нæ иннæ фысымтæ уыдысты Хосаты Тæтæрхъантæ. Цардысты, мæ мад кæм рай- гуырд æмæ Хосатæ кæцæй рацыдысты, уыцы хъæу — Дæйыхъæуы. Мызурыбын скъолайы дæллаг фарс, Æрыдоны сæрты цы хид ис, ууыл рахиз фарсмæ бахызтыстæм æмæ Бады комы фæхæрдмæ кодтам. Уæд дзы машинæвæндаг нæ уыд æмæ нæ фистæгæй цæуын бахъуыд. Фæндаджы уазæг нæхи бакодтам æмæ нæ, иу сахат дæр æххæст нæма рацыд, афтæ хъæумæ схæццæ кодта. Хъæу, зæгъгæ, ма дзы нымадæй цалдæр хæдзары царди. Æз уымæй размæ фехъуыстон, мæ хъæуккаг, мæ сиахс Хъантеты Буца уырдæм кæй балыгъд æмæ, хъæуы фыццагдæр кæуыл амбæлдтæн, уый дзы бафарстон. — Буцатæ? — мæхи фæрсынмæ мын фæци, æххуысмæ кæмæ фæдзырд- тон^уыцы æртындæс-цыппæрдæсаздзыд лæппу. — Æз йæ лæппу дæн. Иæ мад Женя дæр æмæ Буца дæр сæхимæ куы нæ разындысты, уæд нын лæппу Дæйыхъæумæ фæндаг бацамыдта, æмæ дарддæр нæ фæндаг дардтам. Буцайы лæппуйы ныхæстæм гæсгæ нæ бирæ цæуын нæ хъуыд. Иу бæрзонд рагъмæ нын бацамыдта, уый сæрты куы ахизат, уæд, дам, уæм Дæйыхъæу разындзæн. Ацы къахвæндагыл цæут æмæ, дам, нæ фæрæди- дзыстут. Мах къахвæндагыл бæргæ цыдыстæм, фæлæ, æвæццæгæн, фæрæды- дыстæм. Рагъ дæр фæсте аззад, уæддæр нæм хъæу нæ разынд. Иу афон бахæццæ стæм, кæддæр хъæу чи уыдаид, фæлæ ныр хæдзары бындуртæ йеддæмæ кæм ницыуал баззад, ахæм ранмæ. Иу сисы рæбынæй суадон калд. Уый цур нæхи æрфистæг кодтам, дон банызтам, нæ фæллад суагъ- там æмæ та иу къахвæндагыл бафтыдыстæм. Иуцалдæр раны ма бафип- пайдтам хæдзары æрдæгхæлд систæ. Фæстæдæр куыд базыдтам, афтæмæй, дон кæм банызтам æмæ нæ фæллад кæм суагътам, уый уыди Цъус, Ре- уазтæ кæм цардысты, уыцы хъæуы бынат. Цъусæй нæ цы къахвæндаг рахуыдта, уымæн мæлæт макуы уæд — æппынæфæстаг нæ Дæйыхъæумæ уый æрхæццæ кодта. Уыцы къахвæнда- гыл нæ бафтыдыстæм, зæгъгæ, уæд зын зæгъæн уыд, мæ мадырвадæлты дуар цафон бахостаиккам, уый. Фæлæ, куы зæгъын, уыцы къахвæнда- джы фæрцы изæрдалынгты Хосаты Тæтæрхъанты дуармæ лæууыдыстæм. 41
Тæтæрхъаны уымæй размæ дæр хорз зыдтон. Йæ хо Ханысиат нæ хъæук- каг Хъуппеты Гæтцийы ус уыд, æмæ-иу æй арæх абæрæг кодта. Æдзухдæр- иу, дыууæ бæхы ифтыгъд кæм уыд, ахæм бричкæйы цыди æмæ-иу арæх йæ фæндаг махыл ракодта. Бæрзонд, къабазджын лæг у^ыди Тæтæрхъан. Азтæ йыл кæд бирæ цыд, уæддæр йæ бакаст цæсты ахадыдта. Æнæисты лæвæрттæ бакæнгæ нын-иу никуы фæци. Сом мын куы радта, уый мæ никуы ферох уыдзæн. Уæд дæр та Бæрæгъуыны уыди. Иннæ хæттыты хуызæн та мах дæр абæрæг кодта. Мæ мадæн-иу уазæджы æрбалæудæй æхсызгондæр ницы уыд (уагæры ма йæ къух куы амыдтаид, йæ рæбынæй исты райсыныл йæ зæрдæ куы дардтаид!): хур ыл-иу ракаст, йæ цæсгомæй-иу цин асурын нал куымдта. Цыма йæм бирæ истытæ уыд, уый хуызæн-иу, кæцæй цы радава, ууыл сси. Уæлдай амондджындæр та-иу йæхи хуыдта, йæ цæгатæй- иу æм исчи куы фæзынд, уæд. Сидзæргæс кæй у, уый-иу дзы æрбайрох, йæхи-иу иунæг нал хуыдта, арвы цъæх-иу йæ сæрмæ стырæй-стырдæр кодта. Куыннæ та бации кодтаид уæд дæр Тæтæрхъаныл! Уайтагъд фынг арæвдз, æмæ хо æмæ æфсымæрæн зæрдиаг ныхас бацайдагъ. Тæтæрхъан æмæ мæ мад цас хæстæг æрвад уыдысты, уый нæ зонын, фæлæ, Хосатæ чысыл мыггаг кæй сты, уый зæрдыл даргæйæ, хъуыдыгæнæн ис: æввахс уыдыс- ты, стæй канд уыдон нæ, фæлæ уыцы мыггаг хæссæг адæм иууылдæр... Тæтæрхъан фынгæй сыстад, æмæ иууылдæр кæртмæ йæ фæдыл рацы- дыстæм. Уынджы йæм йæ дыууæ бæхы бричкæйы ифтыгъдæй æнхъæлмæ кастысты. Хæрзбон зæгъыны рæстæг куы ралæууыд, уæд мæм Тæтæрхъан уæле бынмæ мидбылхудгæйæ æркаст, йæ армытъæпæнæй мын мæ сæр бауыгъта æмæ йæ дзыпп сгарынмæ фæци. Æз бамбæрстон, цыдæр дæттынмæ мын кæй хъавы, уый, æмæ фырæфсæрмæй мæ цæстæнгас æндæрырдæм аздæхтон. — Айс! — мæ хъустыл ауадысты Тæтæрхъаны ныхæстæ. Æз æм скастæн æмæ йæ къухы ауыдтон дзыхъхъынног æхца. — Айс, дæхицæн дзы тетрад балхæндзынæ. Уыцы æфсæрмытæгæнгæйæ йæм мæ къух бадардтон. Цалынмæ Тæтæрхъаны бричкæ тигъы аууон фæци, уæдмæ ме ’хцамæ æркæсын нæ бауæндыдтæн. Фæстæдæр куыд рабæрæг, афтæмæй разынд æнæхъæн сом. Уымæй та балхæнæн уыд иу нæ, фæлæ цалдæр тетрады. Стæй хуымæтæджы сом дæр нæ уыди: дзыхъхъынног. Ныртæккæ дæр ма мæм афтæ кæсы, цыма йыл æппæты фыццаг Тæтæрхъаны къух андзæвд. Дзæвгар рæстæг æм бавналын мæ цæст нæ уарзта. Æфснайдæй йæ дард- тон, цыма мæм цас фылдæр рæстæг лæууыдаид, уыйас йæ бæрцыл æфты- даид, уый хуызæн. Бирæ хæттыты æрымысыдтæн Тæтæрхъаны уыцы лæвар. Уыимæ, мæ зæрдыл цал хатты æрлæууы, уал хатты мын æрхæссы циндзинад, сног мын вæййынц мæ сабибонтæ, Тæтæрхъан та мæ разы æппæт дунейы хъæздыгдзинæдты хицауы хуызæнæй разыны. Уыцы цау мæ суанг æмдзæвгæ ныффыссынмæ дæр сразæнгард кодта. Кæй зæгъын æй хъæуы, ссардтон дзы, адзалы бонмæ дæр сæрыстыр кæмæй уыдзынæн, йæ рæдау- 42
дзинадæн та бирæ æмбæлттæ кæмæн не ссардзынæн, мæ мады уыцы æфсымæр Хосаты Тæтæрхъаны рухс ном: Æхца мын батыхти зæрины, Æнхъæвзта денджызау мæ цин... Кæд нал и сомы кад дæр мины, Уæдцæр мæнæн дæ сом у мин. Ацы рæнхъытæ ныффыстон 1991 азы 14 декабры, Тæтæрхъан мын сом куы радта, ууыл бирæ дæсгай азтæ куы рацыд, уæд. Нал и Тæтæрхъан. Рухсаг уæд. Æз дзы мæхи мæрдтæм хæсджыныл нымайын. Хæсджыныл æмæ аххосджыныл. Хæсджыныл — бирæ хорз- дзинæдтæ дзы кæй зонын, уый тыххæй. Аххосджыныл та... Уæвгæ уый тыххæй —- æндæр ран... Тæтæрхъаны ус Гисга фæндзайæм азты амард. Хъантеты чызг уыд. Веринкæ, Гисга æмæ Тæтæрхъаны æфсымæр Хæмæтхъан иумæ къамы ист дæр сты. Хæмæтхъан ирон дарæсы астæуæй бады, Веринкæ æмæ Гисга йæ фæйнæфарс лæууынц. 0, æмæ Тæтæрхъан уыцы рæстæг сæхимæ нæ разынд, фæлæ нæм йæ фырт Чермен æмæ уый бинойнаг Зойæ (Гогиан) хорз цæстæй ракасты- сты. Нæ фысымтæй мæ зæрдыл тынгдæр ахæм дыууæ хъуыддаджы ба- дардтон. Æхсæвæрыл фысымтимæ кæрæдзийæн нæ хабæрттæ куы фæдзырдтам, уæд нын чындз уат бакодта. Æнæнхъæлæджы æвдисæн уыдтæн, сылгой- маг бандоныл куыд алæууыд æмæ дурын пецы уæхскæй сыгъдæг хуыс- сæнгæрзтæ куыд райста, уымæн. Уымæй размæ дæр хъуыстон — хохы уа, быдыры — кæцыфæнды хъæуы алы хæдзары дæр уазæгæн йæ сыгъдæг хуыссæнтæ æфснайдæй кæй фæлæууынц æмæ куы бахъæуынц, уæд сæ цæттæйæ кæй райсынц. Ныр уыцы ныв мæхи цæстæй куы федтон, уæд мæ ноджы тынгдæр бауырныдта, нæ фыдæлтæ уазæг сбуц кæнынæй сыгъ- дæгдзинад къаддæр кадыл кæй нæ нымадтой... Замманай хурбон скодта. Хæхты цъуппытæм цыма мин хуры уыциумæ æрбакастысты, уый хуызæн цъитийæ, хъæдæй, кæрдæгæй æмæрттывд кодтой. Æхсаримæ кæртмæ рацыдыстæм, æмæ, нæ алыварс цы дисса- джы æрдз уыд, уымæ кæсынæй нал æфсæстыстæм. Адæймаг улæфыд йæ риуыдзагæй. Йæ хъуыдытæ уыдысты сыгъдæгдзинад, æнусондзинад æмæ фарныл. Цалынмæ нæ алчи йæхи хъуыдыты ахæсты уыди, уæдмæ хæдза- ры æфсин суадонæй æрбацæйыздæхт, йæ къухы бедрайы дзаг дон, афтæмæй. Уый йæ дыууæаздзыд лæппу Солтанбег куы-ауыдта, уæд йæ размæ батахт æмæ йæ мады къухæй бедра исыныл ныллæууыд. Мадæн æндæр гæнæн нал уыд æмæ бедра зæххыл æрæвæрдта. Лæппу йыл йæ дыууæ къухæй ныххæцыд æмæ йæ йæ тых-йæ бонæй архайы зæххæй фæхицæн кæныныл. Мад æм дзуры, уæззау у, æмæ йæ не сфæраздзынæ, зæгъгæ. Лæппу уыцы ныхæстæ айхъусгæйæ йæ фæстаг тыхтæ æрбамбырд кодта, æмæ бедра зæххæй фæхицæн. Фæстæмæ йæ куы ’рцæйæвæрдта, уæд фæкъул, æмæ йæ къахыл уазал дон æркалд. Лæппу ныккуыдта, æмæ йæ цæссыгтæ фемæхстысты... 43
Дисы мæ бафтыдта мæ мады гыццыл æрвад. Йæхицæй дыууæйыйас донæй дзаг бедра зæххæй куы иста, уæд дзы иу сым дæр нæ райхъуыст, фæлæ доны цалдæр æртахы тыххæй йæ кæуын нал баурæдта... Уæдæй ардæм Чермены фырты нал федтон. Фæсаууонмæ йын йæ хабæрттæ хъусын. Ус ракуырдта, цот дæр ын ис. Иунæг хатт йеддæмæ кæм никуы уыдтæн æмæ иунæг æхсæв йеддæмæ кæм никуы бафысым кодтон, уыцы хъæуы мæ мад фæцард æхсæрдæс азы. Стæй Бæрæгъуынмæ ралыгъдысты. Уæдмæ йæ фыд Садуллæ амард æмæ цыппарæй (Евдинкæ чындзы, йæ фыд ма æгас куы уыд, уæд ацыд), Веринкæ сæ хистæр, афтæмæй сæ мад Лезийы æвджид баззадысты. Мæ мадымад Хлойты чызг уыди, Цомайты хæрæфырт. Цыппар æфсымæры иу хо. Цæгатæй хъæздыг бæргæ уыди, фæлæ иу хъæуæй иннæмæ хæдзар зын дарæн у. Мæ мадымад-иу мын дзырдта, йæ цот схæссыныл цы фыдæбæттæ фæкодта, уыцы хабæрттæ. Йæ хистæр фырт Хæчъассæ гыц- цыл лæппуйæ, хъæдмæ-иу куы ацыд, уæд æм куыд æнхъæлмæ каст, хъæуы бынмæ-иу йæ размæ куыд ныццыд... Мæ мадæй фыддæр сидзæр бонтæ бавзæрста мæ фыд. Йæ мад Мария (Хъæрджынон) ацы æнусæй нудæс азы куы рацыд, уæд амард. Йæ усгур фырт Гæстæнтийы амарды фæстæ бирæ нал ацард. Мæ фыдыфыд Елдза- рыхъо йæ скъæфгæ ракодта. Куы йæ фæцæйхастой, уæд, дам, йе скъæфджыты бафарста: «Кæдæм мæ хæссут, уый-ма мын уæддæр зæгъут». Ростовмæ, зæгъгæ, йын дзуапп радтой. Комы иуцасдæр куы суадысты, уæд Мария куыннæ базыдтаид фæндæгтæ æмæ сын афтæ: «Ай цавæр Рос- тов у, Бадыхъæумæ куы цæут, уæд?» Мæ зæрдыл æндæр скъæфты хабар æрбалæууыд. Ацы æнусы дыккаг æмбисы райдайæны æрцыд хъуыддаг. Скъæфæг ацы хатт дæр не ’рвадæл- ты лæппу уыди. Цы чызджы аскъæфта, уый йæ куы бафарста, кæдæм мæ хæссыс, зæгъгæ, уæд ын дзуапп радта: «Сталинабадмæ». Бадыхъæуы йæ бæхæй куы ’рæргъæвтой æмæ чызг, кæм ис, уый куы базыдта, уæд ын лæппу мидбылты худгæйæ загъта: «Йе «Сталин» фæндагыл ахауд. «Бад» ма дзы баззад». Мæ фыдыхо Оляйы ныхæстæм гæсгæ йæ мадæн сывæллон гуырди цыппар азæй цыппар азмæ. Кæд уыцы ныхæстæ раст сты, уæд мæ фыды райгуырды азмæ гæсгæ сбæрæг кæнæн ис, йе ’фсымæртæ æмæ хотæ кæд райгуырдысты, уый дæр. Мæ фыд йæ гæххæттытæм гæсгæ уыди 1904 азы гуырд. Йæ хистæр æфсымæр 1900-æм азы кæй райгуырдаид, уый æнцон бауырнæн у, уымæн æмæ, дам, усгур лæппуйæ амард. Цыма хос кæрдгæйæ стæвд, афтæмæй зæххыл бафынæй æмæ уый фæстæ уæззау низæй фæрынчын, ахæм ныхæстæ мæ хъусыл æрцыд. Мæ фыды кæстæр хо Маня (ставддуртаг Хъантеты Микъалайы биной- наг уыд, хæсты размæ амард, æртæ чызджы æмæ йын лæппу баззад, Микъала та хæстæй нал ссыд), уыд 1908 азы гуырд, Аслæнбег (хæсты рæстæджы фесæфт) — 1912, Оля (æрыдойнаг, Цомайты Акканы биной- наг) — 1916 азы гуырд. Мæ фыд Бæрæгъуынмæ куы ралыгъд, уæд ма йæ фыддæр æгас уыд. Суанг ма йын æртыккаг ус дæр (Чехойтæй) æрхастой. Йæ дыккаг нæ 44
фæрæстмæ, æмæ йæ мæ фыд йæ цæгатыл сæмбæлын кодта. Бирæ нал ацард Елдзарыхъо. Уайтагъддæр амард, æмæ мæ фыд йæ кæстæртæн уыди мады бæсты дæр æмæ фыды бæсты дæр. Сидзæртæй æппæты фылдæр æфхæрд баййæфта Оля. Йæ мадæй куы фæхицæн, уæд ыл фылдæр-фылдæр цыдаид æртæ азы. Уыцы карæнæй фыццаг иу фыдыусы къухмæ бахауд, стæй — иннæ. Зын бамбарæн нæу, «йæ рард дæр ысхуыстæй, йæ рæвдыд дæр — над» кæмæн уыд, уыцы дыууæ мадæй цас рæвдыд баййæфтаид, уый. Æппæты фыдæбонджындæр та уыди мæ фыд. Кæд хотæ æмæ æфсымæрты хистæр уыди, уæддæр мадæй раджы фæхицæн: цыдис ыл æдæппæт фынддæс азы. Фыд йæхи дарын- хъом дæр нал уыд, афтæ Сосыгкойы уæхсчытыл æрæнцадысты бинонты мæт æмæ хæдзары сагъæс. Æвæццæгæн, се ’ппæты æгуыдзæгдæртæй нæ уыд, æндæр агуыридурæй хæдзар нæ самадтаид. Мæ мад æмæ мæ фыд сæ цард кæд баиу кодтой, уыцы аз сбæлвырд кæнын мæ бон нæ баци, фæлæ сæ дыууæ дæр мæ райгуырды размæ бирæ цæссыгтæ калгæ дæр кæй фæкодтой æмæ ныхъуыргæ дæр кæй акодтой, уый æппæт хъæубæстæ дæр хорз зонынц. Æнхъæлдæн, Толстой Лев загъ- та: иу фырт фырт нæу, дыууæ фырты — фырты æмбис, æртæ фырты —- уый дын фырт! Æртæ фырты райгуырди мæ мад æмæ мæ фыдæн дæр фæд-фæдыл. Толстойы хъуыдымæ гæсгæ уыдон иу фыртыл нымад хъуа- мæ уыдаиккой, фæлæ Уæллагмæ æндæр фæндтæ уыди. Иуæн дæр дзы цæрын нæ бантыст. Дыууæйыл дзы æртыгай азтæ цыд, иуыл — фондз, афтæмæй кæугæйæ ныууагътой сæ ныййарджыты. Зын бамбарæн нæу, йе ’ртæ хъæбулы мæрдæй цыбыр рæстæгмæ (дыууæйæ иу къуырийыл амар- дысты) йæ къухтæ йæ дæлæрмтты чи акодта, уыцы мад æмæ фыды уавæр. Уæвгæ уыцы рæстæджы йæ чызджытæй æмæ лæппутæй чи бавдæлон, уыдон иу æмæ дыууæ нæ уыдысты. Уæддæр дзы махæй уæззаудæр цæфтæ бирæтыл не ’руад. Хæдзары дзаг сывæллæттæй иуы хъæр дæр мауал хъуы- сæд! Дæ комы-комдзæгтæй кæй хастай, уыдоны хъæлæс цалдæр бонмæ бамыр уæд!.. Адæймаджы фæрстæ фидар куы нæ уаиккой, Хуыцауæй йын цыдæр тыхдæттæг куы нæ уаид, уæд куыд хъуамæ бафæразид ахæм уæззау цæфтæн?! Куыд хъуамæ схæссид йæ дзыхмæ хойраг æмæ ма йæм куыд разынид йæ комдзаг аныхъуырыны фаг хъару? Цавæр тых ма йын ратты цæрыны ныфс, кæй ныфсæй цард, уыдоныл æдзардæй боны рухс куы баталынг, уæд?! Адæймаг цыфæндыйæ дæр фидар у, æндæр ахæм цæфты фæстæ хъуа- мæ йæ къæхтыл мауал слæууид. Сæ къæхтыл лæугæйæ баззадысты мæ мад æмæ мæ фыд. Хъысмæт сын цы карз тæрхон рахаста, уымæн бых- сыдтой, кæд ын цыфæнды зын быхсæн уыди, уæддæр. Фыдæлтæ, æвæццæгæн, хуымæтæджы нæ загътой: «Фыдбылызæн йе ’рцæуынæй тæрс, фæлæ куы ’рцæуа, уæд дзы фидар лæууынæй хуыздæр хос нæй». Уыцы рæстæджы адæм æхца бакусынмæ дард рæттæм цæуынæй дæр нæ тарстысты. Уæлдай арæхдæр цыдысты Америкмæ. Уыдис дзы мæ мады- фыд Садуллæ дæр. Цас мулк дзы схаста, уый йæ фæдонтæй иуыл исты хуызы куы фæбæрæг уыдаид, уæд мæ иучысыл уæддæр бауырныдтаид, 45
ахæм балцыты цæуын кæй хъуыди, уый. Фæлæ дзы цыма мæ мадыфыдæй уæлдай иннæтæй дæр исы бын ничи фæци, горæты дзы цъæхсæртæ ничи аскъæрдта, афтæ мæм кæсы. Хуыздæр уавæрты нæ бахаудтой, фæстæ- мæ чи нал раздæхт, уыдон дæр. Иуæндæс æмæ дзы ссæдз азы размæ иуыл — Тауытты Дзамбегыл мæхæдæг дæр сæмб/елдтæн. Америчы фынддæс æмæ дыууиссæдз азы фæци. Йæ райгуырæн бæстæмæ дæр уал азы фæстæ æрбацыд. Æмæ йæм æппæты тынгдæр цæмæ бахæлæг код- тон, йæ уыцы хъæздыгдзинад баст уыд йе ’взагимæ. Нæ йæ ферох кодта. Дзырдта сыгъдæг дыгуронау. Æрмæст-иу хаттæй- хатт йæ ныхасы иу англисаг дзырд «ноу», зæгъгæ, фæкодта. Дзамбег царди горæт Сиэтлы, Вашингтоны штаты. Куыд радзырдта, афтæмæй, революцийы размæ Америкмæ чи ацыд, уыдонæй ма уæд бирæтæ æгас уыдысты. Кæрæдзийы зыдтой, кæд алы горæтты цардыс- ты, уæддæр. Сæ фылдæр æнæустытæй базæронд сты. Алкæй дæр дзы нæхимæ рацæуынæй ныфс уыди æмæ дзы æцæгæлон бæстæйы æцæгæлон адæмæй йæхицæн къайаг ничи равзæрста. Зæрондæй дзы хъуыддаг чи бакодта, уыдонæн та цот нал рацыд, æмæ афтæмæй сæ царды кæронмæ æнхъæлмæ кастысты. Тауыты-фырты ныхæстæм гæсгæ ирæттæ сарæзтой иумæйаг номхыгъд æмæ-иу бахъуаджы сахат кæрæдзийы фарсмæ æрбалæууыдысты. Исчи-иу дзы куы амард, уæд-иу алы горæттæй æрæмбырд сты, æмæ ирон æгъдау куыд амыдта, ахæм кад скодтой зианæн. Уыдис сæм иумæйаг хыгъд дæр. Фæрæзтæ йæм хастой, йæ къух кæмæн куыд амыдта, афтæ. Хъæугæ та сæ кодта, мæгуырдæр чи цард, уыдонæн æххуысæн. Уыцы фæрæзтæ арæхдæр хардз кодтой ингæны фаг зæхх балхæнынæн. Америчы зæхх кæмфæнды дæр зынаргъ у, уæлдайдæр стыр горæтты. Ахæм хабæрттæ иу æмæ дыууæ нæ уыди, чи амард, уый бинонтæм ингæны фаг зæхх балхæ- нынæн æхца кæд нæ фаг кодта. Уæд-иу иумæйаг хыгъдæй фæрæзтæ дих кæнын бахъуыд. Æмæ-иу радих кодтой. Баныгæдтой-иу, бирæ æхца ба- кусын æнхъæл йæ райгуырæн бæстæ чи ныууагъта æмæ æнусмæ йæ би- нонты, йæ хæстæджыты уындæй æнæхай чи фæци, уыцы лæджы æцæгæлон зæххы. Айфыццаг мæм нæ хæрæфырты чызг Уырымты Зойæ æрбахаста йæ фыдыфсымæр Гæбисы писмо. Уый дæр, кæддæр Америкмæ чи афтыд, фæлæ фæстæмæ æрбаздæхын кæмæн нал бантыст, уыдонæй уыд. Йе ’фсымæр Мишкайы хабæрттæ йæм кæцæй байхъуыстысты — Хуы- цау йæ зонæг. Æппæты диссагдæр мæм, Цъамадæй, дам, раджы ра- лыгъдыстут, зæгъгæ, кæм фæрсы, уыцы бынат фæкаст. Цъамадæй Мишка ралыгъд иннæты хуызæн дыууæ ’мæ ссæдзæм азы. Гæбис писмо куы ’рбар- выста, уый та уыдис цалдæр æмæ дыууиссæдз азы фæстæдæр. Уал азы Гæбис нæ зыдта, йе ’фсымæр кæм и æмæ цы кусы, уый. Фæйнæ фæнда- гыл ацыдысты иу мадæй райгуыргæ дыууæ ’фсымæры. Гæбисæн кæйдæр зæххыл йæ фæд фесæфт, Мищка та йæ уарзон адæмы ’хсæн фæцард кад- джын æмæ æгъдауджынæй. Йæ хистæр чызг Пæсæ уыдис дохтыр. Та- мерлан каст фæци хæххон-металлургон институт æмæ бирæ азты дæргъы кусы Джезказганы наукон-куыстадон иугонд «Цветмет»-ы генералон ди- 46
ректорæй. Ис æм цалдæр паддзахадон хæрзиуæджы, лæвæрд ын æрцыд Советон Цæдисы Паддзахадон преми, уыдис Казахты ССР-йы Сæйраг Советы депутат. Мишкайы чызг Зойæ сси ахуыргæнæг, уыдис скъолайы директор. Кæстæр Мурат дæр фæци каст хæххон-металлургон институт, пенсийы ацæуыны размæ уыдис хæххон-металлургон техникумы ахыргæнæг. Мишкайæн канд йæ цот нæ, фæлæ ма йæ цоты цот дæр сты цотджынтæ... Америкæй уæлдай æхца кусынмæ цыдысты Канадæмæ, Харбинмæ, Бухармæ. Мæ фыды, чи зоны, æхцайы сагъæс уыйас не ’ндæвта, афтид къултæм кæсыны маст æй цас хордта æмæ æндæр уавæрты ацæрыны тыххæй Бухармæ ацыд. Иуцасдæр дзы фæци æмæ фæстæмæ ссыди. Йемæ цы сласта, уый нæ зонын, фæлæ се ’хсæн æнæмæнг уыди мæ ном дæр. Мæ фыды ссыдыл бирæ нæма рацыд, афтæ æз райгуырдтæн, æмæ мыл сæвæрдта, Астæуккаг Азийы уæвгæйæ цы дыууæ лæппуимæ базонгæ — Сæлуат (нæ цытджын ахуыргонд Абайты Васо мын куыд загъта, афтæмæй, Сæлуат æмæ Салават иу сты) æмæ Музафер — уыдонæй иуы ном. Кæд искуы хæлардзинады фæрцы искæуыл ном æвæрд æрцыд, уæд уыдоны хыгъдмæ æз дæр бахаудтæн. Мæ номы хуызæн нæмттыл сæмбæлдтæн Казахстаны, зæрæстон зæххыты куы уыдтæн, уæд, Болгарийы — Кыр- джалийы окруджы цы туркæгтæ цæры, уыдонæй мæ номы хуызæн нæмттæ бирæтыл ис. Стæй тюркаг æвзагыл чи дзуры, уыцы бæстæты Музафер ном арæх æмбæлы. Амонгæ та кæны фæуæлахизуæвæг, Виктор — уæла- хиз, мæ ном та — фæуæлахизуæвæг. Ирон адæмы æхсæн канд æз нæ хæссын уыцы ном. Кæд фылдæр сты, уæддæр нæ зонын, фæлæ мын Ирыстоны ис иу æмном. Иæ мыггаг у Гетъотæй. Ныртæккæ кæм цæры, уый нæ зонын, фæлæ гуыргæ ракодта æмæ схъомыл Стыр Дыгуры. Мæ райгуырды боныл мæ мæ фыдыхо Оля сдызæрдыг кодта. Хæсты рæстæджы нæ хъæуккæгты райгуырды тыххæй æвдисæндартæ фесæфтыс- ты æмæ нын сæ бæсты гæххæттытæ лæвæрдтой фæндзайæм азты. Уыцы ран куыд фыст æрцыди, афтæмæй райгуырдтæн мин фарастсæдæ æртын æвдæм азы дæсæм январы, Оля та афтæ зæгъы, фараст æмæ, дам, ссæдзæм январы райгуырдтæ. Баууæндыдтæн ыл. Æмæ йыл дызæрдыг дæр цæмæн хъуамæ фæуыдаин, кæд æмæ, куы райгуырдтæн, уæд мæ фыдыхойыл ссæдз азмæ æввахс цыди! Азтæ цыдысты. Æргом дзургæйæ, мæ райгуырды боны фæдыл нæ хæдзары æртæ чъирийы дæр никуы скодтам. Фыццаджыдæр, уыцы æгъдау ирон адæммæ нæ уыди. Хæдзары-иу лæппу куы райгуырд, уæд ын-иу кæхц скодтой æмæ-иу ууыл йæ райгуырæн бонтæ фесты. Чи зоны, ис- куы-иу хатт ма-иу дзы æндæр хабæрттæ дæр уыди. Кæм, фыццаг хатт хос кæрдынмæ куы цыди, уæд, кæм та æндæр исты бæлвырд хъуыддаджы фæдыл, фæлæ ныры хуызæн алы аз гуырæн бон нæ бæрæг кодтой. Дык- кагæй та, мæхимæ ахæм адæймаг нæ кæсын æмæ, дунемæ цы бон фæзындтæн, уымæй бæрæгбон саразон. Фæлæ рацæй-рабон, æмæ — уæ фарн бирæ уæд! — хъуыддаг бакодтон. Уæдæй фæстæмæ, мæ бинойнаг — ноджыдæр ма уæ иу хатт хатыр курын — мæн никуы бафæрсы, афтæмæй фараст æмæ ссæдзæм январы бæрæгбоны фынг сцæттæ кæны. Кувын 47
хорз у, æмæ æртæ чъирийæ Хуыцауы ном ссарын, бинонтæн дæр къаты бонæй бæрæгбон рауайы. Афтæ кодтам хæрзæрæджыйы онг. Иу æртæ-цыппар азы йыл цæудзæн, афтæ Алагиры сæмбæлдтæн Хъуп- петы Хъазыбегыл. Бæрæгъуыны цардысты, кæддæр иу къласы ахуыр код- там, æмæ нæ хæлардзинад уыцы сыгъдæгæй баззад. ^Кæрæдзийы уынд нын æхсызгон вæййы. Нæ сабибонты цардæй ма нæ зæрдыл цы чысыл муртæ лæууы, уыдон æрымысæм, фæлæ мын Хъазыбег уыцы хатт цы хабар ракодта, уый дзы уымæй размæ никуы фехъуыстон, стæй мæ дисы дæр бафтыдта. — Æз æмæ ды иу æхсæв райгуырдыстæм, уый зоныс? — бафарста мæ, æдзухдæр куыд фæкæны, афтæ йæ мидбылты худгæйæ Хъазыбег. — Нæ зонын, — хъуыдыты аныгъуылгæйæ, дзуапп радтон æз. — Иу æхсæв райгуырдыстæм, уæдæ, — дарддæр дзырдта Хъазыбег. — Мæ мад-иу афтæ загъта, ды, Дзасохты Музафер, Бæцойты Гатæгъæз, Нартыхъты Савел æмæ Икъаты Юрик иу æхсæв райгуырдыстут. Æргом дзургæйæ мæ Хъазыбеджы ныхæстæ нæ бауырныдтой. Кæй ранымадта, уыдонæй мæм ме ’мгар йæхи йеддæмæ ничи каст. Иннæтæй кæй мæхицæй хистæр хуыдтон, кæй — кæстæр. Иуцасдæр æнæ дзургæйæ фæлæууыны фæстæ Хъазыбеджы бафарстон, кæд райгуырдтæ, зæгъгæ, æмæ мын æртын æвдæм азы дæсæм январы, зæгъгæ, куы загъта, уæд мæ хъустыл нæ баууæндыдтæн æмæ ма йæ ноджыдæр иу хатт бафарстон: — Кæд загътай, кæд? Æмæ та мын йæ раздæры ныхæстæ рафæзмыдта. Фыццаг хатт мæ фыдыхойы ныхæстыл фæдызæрдыг дæн. Кæд Оляйы ныхæстæ раст сты, уæд Хъазыбеджы ныхæстæ, мæ паспорты фыстыты халдих куыд рауадысты, мæ райгуырæн боны кой нæм уымæй размæ куы никуы уыди, мæ паспорт та мын йæ цæсты кæронæй дæр куы никуы федта, уæд? Куы зæгъын, дызæрдыджы бахаудтæн. Хъазыбеджы ныхæсты æцæгдзи- над сбæлвырд кæныны тыххæй Бæцойты Гатæгъæзы фарстон æмæ мын йæ райгуырды мæй дæр æмæ нымæц дæр æндæр рахуыдта. Нартыхъты Савелы — нæ хæрæфырты — цыртыл та æртын æхсæзæм аз фыст ис. Мæ фыдыхойæ хатыр курын, фæлæ цыма Хъазыбег растдæр у, афтæ мæм кæсы. Мæ фыдыхо та фæрæдийын дæр зоны, алы адæймаг дæр куыд зоны, афтæ. Ныр æрæгæй нырмæ мæ райгуырды бонтæй мæ зæрдæмæ фæ- хæстæгдæр, нудæс боны раздæр дзы кæцы амоны, уый, уымæн æмæ йын æртæ ’вдисæны ис: мæ паспорт, Хъазыбеджы паспорт æмæ йæ мады ныхæстæ. Ныр сывæллæтты зындгонд зарæджы архайæг ныхæстæ мæ зæрдыл арæхæй-арæхдæр æрлæууынц. Кæфхъуындар Генæ куыд фæза- ры, уый ма хъуыды кæнут? К сожаленью, день рожденья Только раз в году. 48
Адæмæн дæр æмæ кæфхъуындартæн дæр афæдз иу гуырæн бон йеддæмæ нæ вæййы, фæлæ æз, æвæццæгæн, сæ иутæм дæр нæ хауын æмæ иннæтæм дæр æмæ иуæй-иу хатт афæдз мæ гуырæн бонтæ бадыууæ вæййынц. Мæ зонгæтæ æмæ мын мæ хæстæджытæй иутæ иу бон арфæ фæкæнынц, иннæтæ — иннæ бон. Раздæр мын чи раарфæ кæны, уыдоны ма фараст æмæ ссæдзæмы дæр арфæйы ныхæстæ кæнын бахъæуы. Уырыссаг куыд фæзæгъы: «Не было ни гроша, да вдруг алтын», мæ хъуыддаг дæр афтæ рауад: раздæр мæ гуырæнбон иу хатт дæр нæ бæрæг кодтон, ныр та йæ афæдз дыууæ хатты дæр сбæрæг кæнын. Хъазт хъазт у, фæлæ бæлвырддзинад алы хъуыддаджы дæр хъæуы, уæлдайдæр уыцы хъуыддаг адæймаджы райгуырдимæ баст куы уа, уæд. VI Æз ахæм хæдзары райгуырдтæн, иу чиныг дæр кæм нæ уыд. Мæ фыд кæсын æмæ фыссын зыдта, мæ мад та æнахуыргонд уыди. Нæ зыдта уырыссагау дæр. Кæсын æмæ фыссын мæ карæнты ныййарджытæй ис- куы-иу йеддæмæ нæ зыдта, уымæн æмæ рæстæг ахæм уыди. Скъолатæ нæ фаг кодта, уæлдайдæр хæхбæсты. Уырымты Мишкайы бинойнаг Нутæ (Беккуызарон) мах хæрæфырт уыдис. Йæ мад Минæты ма æз дæр æрæййæфтон. Сидзæргæсæй баззад, фæлæ йæ ныфс нæ асаст. Йæ лæг куы амард, уæд ын йæ сывæллæтты уадзын кодтой, дæ цæгатмæ ацу, мах сæ схæсдзыстæм, зæгъгæ. Нæ сын бакоммæ каст. Схаста йæ дыууæ чыз- джы — Неттæ æмæ Нутæйы æмæ йæ фырт Дæццыгойы. Неттæ Акъоты Матвейы бинойнаг уыд. Цæрæнбонты Мæскуыйы фæцардысты. Матвей иу-ссæдз азы размæ амард, Неттæ ма абон дæр æгас у. Фæстаг хатт ма йæ федтон Нутæйы зианы. Дыууæ мæйæ йыл фылдæр нæма цæуы, афтæ амард дæс æмæ цыппарыссæдзаздзыдæй. Неттæйыл дæр цыппарыссæдз азæй уæлæмæ цæуы, фæлæ йæ хойы зианмæ ссыди. Тынг нæфæразгæйæ. Цалынмæ йын мæхи бацамыдтон, уæдмæ мæ зонгæ дæр нал бакодта. Диссаджы адæймаг у Неттæ. Ацал-ауал азы ирон адæмæн лæггад кæнынæй нæ бафсæст. Абон дæр ма йæ фатер уазæгæй нæ цух кæны. Ахæм бон не скæндзæн, йæ дуар ын кæд нæ бахойынц. 0, æмæ мын мæ фыды хабæрттæ Нутæ радзырдта. Уæды рæстæджы алы хæдзарæй дæр иу сывæллонæн йеддæмæ скъоламæ цæуыны бар нæ уыд æмæ уыцы бар æрхауд, мæ фыдыхотæ æмæ æфсымæртæй хистæр чи уыд, уымæ — Гæстæнтимæ. Мæ фыд æм хæлæг кодта æмæ-иу скъоламæ йæ разæй фæци. Бинонтæ цы кодтаиккой, уый куынæуал зыдтой, уæд- иу æй стъолы къахмæ бабастой. Лæппу-иу йæ баст райхæлдта æмæ-иу ын куыддæр фадат фæци, афтæ иу скъолайы бамидæг. Афтæмæй-афтæмæй йыл фæцахуыр сты æмæ йæ ахуыргæнджытæ фæстагмæ урокæй нал æрвыс- той. Æппынницы, фæлæ кæсын æмæ фыссын уæддæр базыдта. Уымæн мын цардæгас æвдисæн сты, стыр хæзнайау æфснайдæй кæй дарын, йæ уыцы дыууæ писмойы. Дыууæ дæр кърандасæй фыст. Дыууæ дæр — аертæтигъонтæ. Иу дзы ныффыста, милуангай адæймæгтæ сæ царды тæккæ æнамонддæрыл кæй нымайынц, уыцы боны хæдразмæ: мин фарастсæдæ 4Дзасохты М. 49
цыппор фыццæгæм азы иу æмæ ссæдзæм июны — дыккаг райсом раджы райдыдта хæст. Йæ писмойы салæмттæ æрвыста не ’рвадæлтæ Аксо, Хæмысиат, Чабæхан, Хадзыби, Реуазты Ципкæ, Хъантеты Буца, Реуаз- ты Лексо, Сона, Валодя, Цвет, Чехойты Чермен æмæ Лизаветæн. Сæрма- гонд салæмттæ æрвыста Дзасохты Лубæ æмæ Алихана&н. Не ’рвадæлтæй нæм уæд дæр, æвæццæгæн, уыдонæй хæстæгдæр ничи уыд. Уый фæстæ дæр афтæ кæй уыд, уымæн мæхицæй хуыздæр æвдисæн нæ хъæуы, уымæн æмæ Алихан æмæ Лубæйæ, зæрдыл бадаринаг чи у æмæ уымæ гæсгæ рохгæнæн кæмæн нæй, бирæ ахæм хорздзинæдтæ зонæм. Иу ныхасæй, номæй номмæ нымайы, иу бинонты хуызæн кæимæ фæцард, уыдоны нæмттæ. Сæрмагонд салæмттæ æрвиты мæнæн дæр. «Мæнæн дæр» нæ, фæлæ æппæты разæй мæ кой скодта. Писмо талф- тулфы уавæры кæй фыста, уый йæ алы дамгъæйыл дæр зыны. Фæстагмæ йыл йæхæдæг дæр басаст: «Нал мæ ’вдæлы, дзурынц мæм...», æмæ ууыл йæ писмо фыст фæци. Уæдæй фæстæмæ дзы писмо нал райстам. Кæд райстам, уæддæр æй æз, æвæццæгæн, никуыуал базондзынæн... Академик Иван Павлов йæ мæлæты рынчын куы ’рци, уæд ыл меди- цинон институты студенттæ æрæмбырд сты æмæ сын дзырдта, адæймаг мæлгæйæ йæхи куыд фенкъары, уыдæттæ. Йæ къæхтæ куыд æндзыг код- той, йæ къухтæ куыд ницыуал æмбæрстой, уыдæттæ сын куыд амыдта, афтæ райхъуыст телефоны дзæнгæрæг. Павловы чидæр агуырдта. Иванæн æй куы фехъусын кодтой, уæд сын уый афтæ: «Чидæриддæр у, зæгъут ын: Павловы не ’вдæлы — мæлгæ кæны...» Мæ фыдмæ дæр, æвæццæгæн, тынг ахсджиаг хабары фæдыл æрба- дзырдтой, æмæ йæ писмо уымæн фæцыбыр кодта. Бæстондæр писмо ныффыссынмæ йæ нал равдæлди, дыккаг бон хæст кæй райдыдта, уый тыххæй, Павловы телефонæй дзурынмæ куыднæуал равдæлди, афтæ. Куы зæгъын, уæдæй фæстæмæ мæ фыдæй писмо нал райстам. Мин фарастсæдæ цыппор фæндзæм азы райдайæны нæм хæстон коммисарадæй цы гæххæтт æрбацыд, уым фыст уыд: «Дзасохты Созырыхъо Елдзары- хъойы фырт, хъæбатырдзинад æмæ лæгдзинад равдисгæйæ, æфсæддон хæс æххæст кæнгæйæ, Социалистон Фыдыбæсты сæрвæлтау тохы æбæрæгæй фесæфт мин фарастсæдæ цыппор дыккæгæм азы иуæндæсæм сентябры». Мæнмæ гæсгæ, уыцы хабарыл зын баууæндæн у. Ау, кæд мæ фыдæй фæстаг писмо куы райстам, уый фæстæ ма афæдз æмæ æртæ мæйы бæрц цардæгас уыд, уæд нæхимæ иу хахх куыд никуыуал ныккодта? Уæвгæ кæд ныккодта, уæддæр æй æз нæ зонын. ...Мæ ныхас чиныгæй райдыдтон. Чингуытæ, æргом дзургæйæ, нæ иннæ сыхæгтæй дæр, зæгъæн ис, æмæ никæмæ уыдис. Кæд уыди, уæддæр — моллойы чингуытæ. Хæсты хæдфæстæ нæ хъæуы фæзынди иу дæсны. Валодя йæ хуыдтой. Æнхъæлдæн, елхотаг уыдис. Адæм æм бирæгæйттæй цыдысты. Фылдæр æй фарстой, хæстæй чи нæма ссыди, уыдоны би- нонтæ. Фæлæ иннæтæн дæр фарста. Бирæты хъуыртыл фæзынди, сау сæракæй агъуд кæмæн уыд, ахæм æртæтигъон чингуытæ. Ахæм чингуы- тæ, зæгъæн ис, æмæ алы хæдзары дæр уыдис. Стæй иугæйттæ нæ, фæлæ цалдæргæйттæ... 50
Фыццаг къласмæ куы бацыдтæн, уый ма мæ зæрдыл хорз лæууы. Хур- бон уыди цыппор фæндзæм азы фыццæгæм сентябрь. Мæ мад мын ног хæдон бахуыдта. Сырх хъуымацæй. Иу кæсæны саст нæм уыди æмæ йæм, цалынмæ скъоламæ ацыдтæн, уæдмæ иу фондзыссæдз касты бакодтон. Мæхимæ хуымæтæджы рæсугъд кастæн. Уымæй размæ мыл, искуы ног дзаума уыд, уый нæ хъуыды кæнын. Уыдаид мыл, фæлæ уыцы диссаджы хæдоны цур рыг дæр нæ калдтой. Ноджы ма мæ ног хызын мæ фарсыл куы ’рцауыгътон — уый дæр хъуымацæй уыд — уæд фырцинæй сырæзтæн. Бафтыд канд мæ дæргъыл нæ, фæлæ мæ уæзыл дæр. Кæд скъоламæ хъæлдзæгæй ацыдтæн, уæддæр дзы, зæрдæ цæмæй барухс уа, ахæмæй ницæуыл сæмбæлдтæн. Нæ чингуытæ уыди, нæ — тетрæдтæ. Нæ уыди, цæмæй фыстаиккам, уый дæр. Чернилæйы бæсты пайда кодтам бæрæзейы гагадыргътæй. Уыдон-иу фæззæджы срæгъæд сты æмæ-иу сæ сау нæмгуы- ты цъæлæй рауад, фыссынмæ чи бæззыд, ахæм тæнгъæд. Нæ уыди гæххæтт. Фыстам зæронд газетты кæрæттыл. Кæд ма исты зонын, уæд къласы ахуыргæнæг йеддæмæ чиныг никæмæ уыд. Алы предметæй дæр — иу. Верайы чингуытæ афтæ сыгъдæг уыдысты, æмæ сæм раст-равджы бавналын йæ ныфс ничи хаста. Æз-иу чиныг райсыны размæ рагацау мæ къухтæ ныхсадтон æмæ-иу æрмæст уый фæстæ бахастон мæ ныфс Ве- рамæ, чиныг-ма мын фенынмæ авæр, зæгъгæ. Зымæг куы ралæууыд, уæд тынгдæр тыхсын райдыдтам. Бæрæзетæ фесты, чернила та нæ фаг кодта. Кълæсты фылдæр хатт арт нæ кодтой, æмæ дзы хъарм дзаумæтты бадгæйæ дæр уазал уыд. Уæддæр ахуыр код- там. Искуы-иутæй фæстæмæ нæ скъола ничи ныууагъта. Кæсын, фыс- сын базыдтам æмæ ма махæй хъалдæр кæм уыди. Ахуыргæнджытæ куыд зæгъынц, афтæмæй ахуыры мидæг кæсын базо- нынæй зындæр ницы ис. Скъоламæ дзæвгар азтæ фæцæуынц, каст дæр æй фæвæййынц, фæлæ бирæтæ, чи зоны, скъоладзаутæн сæ фылдæр хай, хорз кæсын нæ базонынц. Баууæндæн ис ууыл, уымæн æмæ-иу къласы хъæрæй кæсын куы хъуыд — хъæрæй кæсыны сæр та-иу арæх бахъуыд, уымæн æмæ, чингуытæ кæй нæ уыди, уымæ гæсгæ хæдзармæ куыст дæр къласы кастыстæм — уæд-иу бирæтæ уыцы хъуыддагмæ сæ ныфс нæ хас- той. Мах къласы æппæты æнæкъуызгæйæдæр касти Реуазты Костя. Хъуы- ды ма кæнын, ахуыргæнæг-иу æй куыд арæх сыстын кодта, уый. Скъо- лайы та æппæты тынгдæр, мæнмæ гæсгæ, арæхст Цомайты Хъазыбег. Уый махæй дæлдæр къласы ахуыр кодта, фæлæ кæсын æвдæмкъласонтæй дæр хуыздæр зыдта. Скъоладзаутæ-иу ыл æрæмбырд сты æмæ йæм лæмбынæг хъуыстой. Дисы сæ æфтыдта йæ арæхстдзинад. Касти æнæкъуызгæйæ, алы дзырды нысаниуæг æнкъаргæйæ. Æз-иу мæхинымæр тарстæн, куы фæрæдийа, уымæй, фæлæ иу хатт дæр никуы фæкъуыхцы. Иуцасдæры фæстæ нæ уавæртæ фæхуыздæр сты. Фæарæхдæр сты тетрæдтæ, фæзындысты фыццаг чингуытæ дæр. Стæй канд ахуыргæнæнтæ нæ. «Нарты кадджытæ» куы рацыдысты, уæд скъолайы æндæр кой нал уыд. Фæстæмæ цæугæйæ мæ фæндаг дуканийыл ракодтон. Тæрхæгыл цы чингуытæ уыд, уыдоны æхсæн, мæй стъалыты астæу куыд бæрæг дара, афтæ бæрæг дардта. Сызгъæрин доны тылд дамгъæтæй йыл цы диссаджы 51
ныхæстæ фыст уыд, уыдон дардмæ дæр цæст рæвдыдтой. Бæргæ, хæстæг- мæ йæ куы федтаин, куы йæ рафæлдæхтаин æмæ йын йæ нывтæ — скъо- лайы куыд дзырдтой, афтæмæй дзы мидæгæй диссаджы хуызджын нывтæ уыд — куы федтаин, фæлæ мæ ныфс нæ бахастон, ахæм чингуытæ кæсынмæ дын раджы у, зæгъгæ, мын куы зæгъой, уьщæй тæрсгæйæ. Рувас сæнæфсиры цуппæлттæм куыд фæкаст æмæ йын дзы ницы пайда ис, уый куы бамбæрста, уæд, нырма цъæх сты, зæгъгæ, дарддæр куыд ацыд, афтæ æз дæр «Нарты кадджытæм» фæкæсыны фæстæ зивæггæнгæ дуканийы къæсæрæй рахызтæн. Мæ цымыдисдзинад фылдæр йеддæмæ къаддæр нæ кодта. Скъоламæ цæугæйæ дæр æмæ фæстæмæ здæхгæйæ дæр мæ фæндаг уыди дуканийыл. Йæ къæсæрыл-иу фæцæйхызтæн дыууæ æнкъарæнимæ. Иуæй, цин код- тон, уыйбæрц диссæгтæ фыст кæм ис (уæдмæ йæ скъолайы хъæрæй кæсын райдыдтой, æмæ-иу алы бон дæр исты ног хабар базыдтон), уыцы чиныг кæй фендзынæн, ууыл, иннæмæй, тарстæн, куынæуал дзы уа æмæ дзы æнæхай куыфæуон (кæмдæр мæ зæрдæйы арфдæр къуымы æмбæхстæй дар- дтон, искуы мын йæ балхæныны фадат кæй фæуыдзæн, ууыл), уымæй. Иуахæмы та, скъолайæ раздæхгæйæ, иннæ хæттыты хуызæн мæ фæндаг дуканийыл акодтон. Мæлæты бирæ адæм дзы баййæфтон. Цалдæр ацæргæ лæджы уыцы цымыдисæй цæмæдæр кастысты. Хæстæгдæр сæм куы ба- цыдтæн, уæд бамбæрстон, сæ иуы къухы дзы «Нарты кадджытæ» кæй уыдис. Ноджы æввахсдæр сæм мæхи байстон æмæ нывтæм кæсын рай- дыдтон. Куыннæ мæ бафтыдтаиккой дисы Тугъанты Махарбеджы нывтæ! Цыма бынтон æндæр дунейы февзæрдтæн æмæ, цы бæстæмæ бахаудтæн, уым мæхæдæг дæр архайæг уыдтæн, афтæ мæм каст. Ноджы мын алы нывмæ дæр уыди бæстон кæсыны фадат: чиныг кæмæ уыд, уый-иу ца- лынмæ ныв иууылдæр дзæбæх федтой, уæдмæ фарс нæ афæлдæхта. Мæ астæу къæдзæй дарынæй бафæллад, уæддæр цæстытæ кæсынæй нæ фæлла- дысты. Иу ныв мæм каст иннæмæй цымыдисагдæр æмæ цæстыахадгæдæр. Ноджы дзы алкæцыдæр æмбæрзт уыд бапъерозы цъары хуызæн тæнæг сыр-сыргæнаг гæххæттæй: куыд арæхстгай йæм æвналын хъæуы, уымæн ма ноджыдæр иу æвдисæн. «Нарты кадджыты» хабар нæ сыхмæ дæр схæццæ. Йæ кой кодтой арæхæй-арæхдæр. Ноджы канд кæстæртæ нæ, фæлæ хистæртæ дæр, ома кæсын чи зыдта, уыдон дæр, æмæ чи нæ зыдта, уыдон дæр. Æлхæнгæ йæ чи бакодта, ахæм дæр фæзынди. Фыццагдæр æй кæмæ федтон, уый ма кæй зæрдыл лæууы, фæлæ нæ сыхæгтæй кæмæдæр кæй фæзынд, уый куы базыдтон, уæд^хабар нæхимæ бамбарын кодтон, мах дæр æй балхæнæм, зæгъгæ. Йæ зæгъын куыд æнцон уыд, йæ балхæнын афтæ æнцон нæ уыд, æмæ мæ фæндон уымæй размæ дæр ской кæнын уый тыххæй нæ уæндыдтæн, уымæн æмæ нæ хæдзары æхцайы капекк нæ зыд- тон. Мæ фыды тыххæй пенси авд туманы æмæ дыууæ сомы истам æмæ рагацау бæрæг уыд, алы суари дæр цæуыл хардзгонд æрцæудзæн, уый: сапон, цæхх, фæтæген, спичкæтæ, кæд ма дзы аззадаид, уæд, чи зоны, æмæ сæкæр дæр, чиныджы аргъ та æнæхъæн æртæ туманы уыдис. Кæцæй 52
мын æрхастаид уыйбæрц æхца Веринкæ? Йæхимæ уæвгæ нæ уыди, æфстау исынмæ та зивæг кодта. Стæй махæй уæлдай йæ буд кæмæн мызти? Уыдис кæмæдæрты æхца дæр, кæй зæгъын æй хъæуы, фæлæ æфстау кæмæй райстаид, уымæн æй фидын хъуыдис, æмæ дæ рæбыны куы ницы зонай, уæд курæг дæр цæй ныфсæй æмæ кæй ныфсæй ацæудзынæ! Мæ мадæн æхсызгон уыд, чиныгыл æнувыд кæй дæн, уый. Уыцы-иу рæстæг ын хъыг уыд, афтæ цыбыркъух кæй у æмæ мæ фæндон сæххæст кæнын йæ бон кæй нæу. Цыдæриддæр уыди, уæддæр кæмæйдæр æфстау райста æмæ мын æртæ туманы куы радта, ацу æмæ чиныг балхæн, зæгъгæ, уæд мæхицæй амондджындæр никæйуал хуыдтон. Дуканимæ кæуылты тахтæн, уый нæ хъуыды кæнын, æрмæст мыл базыртæ кæй разад, уый бæлвырд уыд. Цæстыфæныкъуылдмæ дуканийы балæууыдтæн æмæ, куыд- дæр чиныг мæ къухы бафтыд, афтæ нæхимæ фæцагайдтон. Бæллыдтæн, куы ничи мыл амбæлдаид, уымæ. Исчи мын æй куы байстаид, уымæй тарстæн, æри æркæсон æм, зæгъгæ, мын æй куы куырдтаиккой, уымæй дæр. Исгæ мын æй куы ничи бакодтаид, уæддæр æм æркæсын кæй ба- фæндыдаид, ахæмтæ разындаид æмæ мæ уый дæр нæ фæндыд. Куы йæ счъизи кæной, уымæй тарстæн, стæй, фæндагыл æгæр бирæ куы бафæ- стиат уон, уымæй дæр. Хуыцау хорз, æмæ мыл ничи амбæлд. Уайтагъд нæхимæ балæууыдтæн. Мæхимæ уæдæй хъæздыгдæр никуы фæкастæн: «Нарты кадджытæй» сæрæвæрæн скодтон, фæстæдæр мæм цы бирæ чин- гуытæ фæзынд, уыдонæн. Кæсынмæ цастæ арæхстæн, фæлæ мæхиуыл нæ ауæрстон. Уæнггай кастæн нæ фыдæлты æмбисонды таурæгътæ. Бирæ æнусты дæргъы дзыхæй- дзыхмæ чи цыди, уыцы кадджытæ æмкъахдзæф æрбакодтой нæ хæдзармæ, нæ хæдзарæй та — æндæр хæдзæрттæм дæр. Кæсыныл куы фæцалх дæн, уæд мæ ныфс бахастон сыхæгты цур кæсынмæ дæр. Хъæрæй кæстытæ-иу сарæзтам канд нæхимæ нæ, фæлæ уынджы дæр. Фæстæдæр нæ чингуытыл æфтгæ цыди. Дуканийы æнæ чиныг цæхх дæр æмæ сæкæр дæр нал уæй кодтой. Иу бон уыди æви се ’хсæн рæстæг рацыди, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ Веринкæ схаста дыууæ ирон чиныджы: Хъайтыхъты Георы «Æмдзæвгæтæ æмæ кадджытæ» æмæ Мыр- тазты Барисы æмдзæвгæты æмбырдгонд «Уад». Нæ мадæй кæд чингуы- тæн æхца не ’нтыст æмæ сæ дуканигæсы къухæй зивæггæнгæ райста, уæддæр сыл мах, уæлдайдæр æз æмæ Райæ — Дибæ уæд скъоламæ нæма цыд — бацин кодтам. Иронау кæй уыдысты, тынгдæр уый тыххæй, стæй, æмдзæвгæтæ кæй уыдысты, уый тыххæй дæр. Райæ уайтагъд æмдзæвгæтæ æнæчиныгмæ гæсгæ ахуыр кæныныл фæци. Æппæты фыццаг базыдта Мыртазты Барисы æмдзæвгæ. Йæ сæр ын нал хъуыды кæнын, фæлæ дзы уыди ахæм ныхæстæ: «Макуы дæ баййафæд сонт нæмыг, макуы...» Скъолайы дæр æй радзырдта æмæ дзы куы раппæ- лыдысты — мачи дын мацы зæгъæд, афтæмæй æмдзæвгæ чи сахуыр кодта æмæ йæ урочы чи радзырдта, уыцы скъоладзауæй цавæр ахуыргæнæг нæ раппæлид! — уæд иннæ æмдзæвгæтæ ахуыр кæнынмæ дæр бавнæлдта. Цыбыр рæстæгмæ Барисы чиныджы ахæм æмдзæвгæ нал уыд, Райæ æнæчиныгмæ кæсгæ радзурын кæй нæ зыдта... 53
Мæхи зонынхъом куы фæдæн, уæдæй фæстæмæ ирон фысджыты чин- гуытæ кæддæриддæр дæлджинæггонд цыдысты. Уазал цæстæй сæм æрмæст разамонæг кусджытæ, стыр къæлæтджынтыл бадджытæ нæ кастысты, фæлæ адæмæн сæ фылдæр. Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ сæ хæрзхъæддзи- над ныллæг кæй у, уый тыххæй нæ. Райдианæй-байдианмæ нæхæдæг нæхи цæсты нæ ахадæм... Нæ хæдзары чингуытæ æртæйы онг куы схæццæ сты, уæд нæм цыма æнæхъæн библиотекæ уыдис, афтæ мæм каст. Ирон ныхасмæ мæ «Нарты кадджытæй» тынгдæр никæцы чиныг сразæнгард кодта. Уырыссаг чингуы- тæм мæ хъус уыйас нæ дардтон, уымæн æмæ уырыссагау чингуытæ кæсыны бæрц нæма зыдтон. Кæсгæ сæ кодтон, фæлæ æппæт ныхæстæ не ’мбæрстон, дзырдуæттæ та мæнмæ нæ уыди æмæ ирон чингуытæй мæ мондæгтæ уагътон. Ирон дзырд мын уæлдай ад кодта, ирон дамгъæтæй фыст мæ зæрдæмæ хæстæгдæр лæууыд. Иу хатт мæм кæцæйдæр Четойты Барисы фыст чысыл чиныггонд æрбахауд. Ие ’ддаг цъарыл стыр дамгъæтæй фыст уыд: «Куыд æрзайын кодтам нартхоры хъæздыг тыллæг». Цал гек- тары цалгай центнертæ æрзайын кодтой, уыдæттæ мæ не ’ндæвтой. Æз цин кодтон æрмæстдæр иу хъуыддагыл: нартхоры хъæздыг тыллæг æрза- йын кæныны тыххæй дæр иронау фыссæн кæй ис. Барисы чиныг мæ иннæ чингуыты фарсмæ кадджын бынаты дæр уымæн сæвæрдтон. Чингуытæй æмæ газеттæй хъæздыг нæ уыд мæ сабидуг. Постхæссæджы куыстмæ дæр, æвæццæгæн, уымæн хæлæг кодтон. Икъаты Сона-иу нæ рæзты йæ хызыны дзаг газеттимæ куы ’рцæйцыд, уæд æй амондджыныл нымадтон, уыдонæй кæцыфæндыдæр йæ бон бакæсын кæмæн у, зæгъгæ. Сона, газеттæ кæсын уарзын, уый куы бамбæрста, уæд мын-иу хаттæй- хатт искæй газет авæрдта, цалынмæ фæстæмæ здæхон, уæдмæ дзы акæс, зæгъгæ. Ахæм заман-иу мæ хæлæг цинæй раивта æмæ-иу газет кæсыныл фæдæн. Газеттæн сæ тæккæ кадджындæрыл нымадтон «Рæстдзинад» æмæ районы газет «Ленинон». Фыццаг — æнæхъæнæй, дыккагæн та йе ’мбисæй фылдæр иронау фыст кæй уыд, уый тыххæй. Нæ хъæуы «Мах дуг» ра- фыссын йæ бон, чи зоны, искæмæн уыдаид, фæлæ йæ исчи иста, уый зæгъын мæ бон нæу. Библиотекæмæ фæндаг куы базыдтон, уæд мын мæхи дæр базыдтой. Уыцы рæстæджы дзы Кобесты Азæ куыста æмæ, цæмæй фæсивæд чиныгыл фæцалх уой, уымæн чысыл нæ арæзта. Æппæты фыццаг йæхæдæг каст чингуытæ, уарзын сæ кодта иннæтæн дæр. Ам рафæлдæхтон фыццаг хатт «Мах дуг» æмæ йын уæдæй фæстæмæ кæсын райдыдтон йæ алы номыр дæр. Чингуыты бæрцæй мæ æппæты тынгдæр дисы бафтыдта нæхи Алиха- ны фырт Амырхан. Алы рæтты ахуыргæнæгæй куыста. Иу заман цыбыр æмгъуыдмæ нæхи хъæуы куы ’рцард, уæд ма йæ уымæй размæйы чингуы- тыл бафтыдысты, йемæ кæй æрбаласта, уыдон дæр. Фыццаг хатт уæд базыдтон, иу кæнæ иннæ фыссæджы бирæтомон уацмыстæ хъæумæ дæр рафыссæн кæй ис, уый. Амырханæн-иу постхæссæг рæстæгæй-рæстæгмæ æрбалæвæрдта, уымæй размæ кæм куыста, уым цы чингуытæ рафыста, уыдоны радон томтæ. Фыццаг хатт йæ чингуытæ кæм уыдысты, уыцы уатмæ куы бацыдтæн, уæд мæхинымæр дис кодтон, утæппæт чингуытæ 54
кæм балхæдта, стæй йын каст та кæд фæуыдзысты, зæгъгæ. Мæ цымы- дисдзинад мын, æвæццæгæн, бамбæрста æмæ мын чингуытæ кæсынмæ дæттын райдыдта. Иуцалдæр чиныджы мын лæвар дæр бакодта. Мæ чингуыты нымæц мын фæфылдæр кодта ме ’мхæрæфырт Гатеты Тамарæ дæр. Сæрды сæм каникулты заман куы сæфтыдтæн, уæд мæ йемæ скъоламæ ахуыдта. Уыцы аз, йæ бинонтæ тыхст уавæры кæй бахаудыс- ты, уымæ гæсгæ Сталинграды облæсты йæ ахуыргæнæджы куыст ныу- уагъта æмæ сæхимæ Алагирмæ ссыди. Ахуыргæнæджы куыст ын нæ уыди æви йæхи бафæндыд, уый нæ зонын, фæлæ скъолайы библиотекæйы кусын райдыдта. Æмæ мын цалдæр чиныджы, библиотекæмæ мæ куы ахуыдта, уæд балæвар кодта. Библиотекæйы чингуытæй нæ, йæхæдæг кæй балхæдта æмæ йæ куыстмæ кæй ахаста, ахæмтæ. Токаты Асæх-иу афтæ загъта: «Сывæллон хæдзары фæндыр у». Уыцы ныхас мæ зæрдæмæ фæцыди. Сывæллон цы хæдзары нæй, уый хасты хуызæн у, уæдæ цы у! Æз та чиныгæй афтæ зæгъин: «Дзаумайæн кæд зондджын схонæн ис, уæд, хæдзары цы дзаумæттæ ис, уыдонæн чиныг у сæ тæккæ зондджындæр». Чиныг цы хæдзары нæй, уый хъæздыгдзинæдтæ, цыфæнды бирæ куы уой, уæддæр цæсты нæ сахаддзысты. VII Чиныгкæсджытимæ фембæлдтыты рæстæг цы фарстытæ фæдæттынц, уыдонимæ арæх вæййы ахæм дæр: «Фыссын кæд æмæ куыд райдыдтай?» Алчидæр алыхуызон дзуапп фæдæтты, уымæн æмæ хæстæг хъысмæттæ кæд ис, уæддæр иухуызон хъысмæттæ нæй. Иухуызон фæндæгтыл ацæ- уæн ис, фæлæ йыл иухуызон къахдзæфтæгæнæн нæй. Хæлæг кæнын хорз миниуæг у æви нæ, уый нæ зонын, фæлæ æз мæ царды райдайæны æппæты тынгдæр хæлæг кæмæ кодтон, уыдон уыдыс- ты, скъолайы ахуыр кæнгæйæ, фыссын чи райдыдта æмæ йæ уацмыстæ мыхуыры кæмæн цыдысты, уыдонмæ. Мæ хорз зонгæ — кæд мæнæй хистæр у, уæддæр æй æз мæ хæларыл нымайын — Абайты Левæ мын ахæм хабар радзырдта: — 1949 азы нæхимæ, Ногиры скъолайы, ахуыр кодтон æстæм къла- сы. Ме ’мбæлтты хуызæн æз дæр тæлфаг уыдтæн. Химийы урочы цы фыдуагдзинад ракодтон, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ, æвæццæгæн, æфхæрыны аккаг уыдтæн, æндæр мæ ахуыргæнæг урокæй нæ рарвыста- ид. Сæргуыбырæй рудзгуыты бынты рацæйцыдтæн. Дыккæгæм кълас кæм ахуыр кодтой, уыцы уаты гом рудзынгæй мæ хъустыл ауад лæппуйы зæлланггæнаг хъæлæс. Канд йæ хъæрæй ныхас мæ не ’рурæдта, фæлæ мæ зæрдæмæ фæцыд, куыд æнæкъуызгæ æмæ аив дзырдта, уый дæр. Лæмбынæгдæр æм куы ’рыхъуыстон, уæд мæм æмдзæвгæйы рæнхъытæ цыдæр зонгæ фæкастысты, фæлæ цалынмæ ууыл хъуыды кодтон, уæдмæ уый дзуапп лæвæрд фæци, æмæ ахуыргæнæг фæдзырдта дыккаг скъола- дзаумæ. Ацы хатт йæ арæхстдзинад æвдыста, йæ дзыккутæ дыууæ быдæй йе уæхсчытæй кæмæн фæдæлдæр сты, ахæм цъæхдзæст чызг. Иу уысм хъусæй алæууыд, стæй та уый дæр йæ размæ дзуапдæттæджы хуызæн æмдзæвгæ дзурын райдыдта: 55
Быдыртæ дидинæг калынц, Хъæд дæр æфтауы сыфтæр. Дæттæ нæ арф кæмттæй уайынц, Хъуысы æхсæрдзæнты хъæр. Мæ хъустыл нæ баууæндыдтæн, ме ’мдзæвгæйы рæнхъытæ куы ай- хъуыстон, уæд. Раздæр æй лæппу куы каст, уæд ма йын æрмæст йæ фæстаг ныхæстæ айхъуыстон, фæлæ ныр æмдзæвгæ йæ райдайæнæй йæ кæронмæ дзырд куы фæци, уæд мæ дызæрдыгдзинадæй ницуал аззад. Ныр та дис кæнынмæ фæдæн. Æндæраз мын «Мах дуджы» цыппæрæм номыры, «Уалдзæг», зæгъгæ, цы ’мдзæвгæ рацыд, уый ме ’мхъæуккаг скъоладзаутæ урочы æнæчиныгмæ кæсгæйæ цæмæн дзурынц, уымæн- дзуапп раттыныл архайдтон, фæлæ мæ бон нæ баци... Æртыккаг скъоладзаумæ ахуыргæнæг фæйнæджы цурмæ куы фæдзырд- та, уæд мын чысыл фенцондæр, уымæн æмæ уый разынд нæ сыхæгты лæппу. Урок куы фæци, уæд æй ссардтон, æмæ хъуыддæгтæ иууылдæр рабæрæг сты. Лæппу мын куыд радзырдта, афтæмæй æмдзæвгæ мыхуыр- гонд уыд «Кæсыны чиныджы». Йæ ныхæстыл дызæрдыг кæй кæнын, уый куы бамбæрста, уæд, чысыл мæм ам фæлæуу, зæгъгæ, азгъордта. Уайтагъд фæстæмæ чиныгимæ фæзынд, æмдзæвгæ мыхуыргонд кæм уыд, уыцы фарс рафæлдæхта: — Мæнæ йæ дæхæдæг дæр фен. Æркастæн æмæ — ме ’мдзæвгæ. Йæ быны мæ ном æмæ мæ мыггаг фыст. Куыд бамбæрстон, афтæмæй, канд мæ хъæуккæгтæ нæ, фæлæ мæ хæстæджытæ æмæ мæ хорз зонгæтæй дæр, æстæм къласы скъоладзауы фыст æмдзæвгæ ахуыргæнæн чиныджы мыхуыргонд æрцæудзæн, уый йæ зæрды кæрон дæр никæмæн æрæфтыдаид, Абайты мыггагæй стырдæр та Ирыстоны уæвгæ нæй. Уæдæ дзы Левæтæн дæр æнæуæвгæ нæ уыдаид. Мæхицæй хуымæтæджы буц ныддæн! Цин, кæй зæгъын æй хъæуы, тынг кодтон, фæлæ химийы урокæй æнæхай кæй фæдæн, уый мын æнцой нæ лæвæрдта. Аххос мæхи кæй^уыд, ууыл сæттын дæр мæ нал фæндыд, мæхинымæр хъуыды кодтон: «Иæхи фыст æмдзæвгæ Ирыстоны æппæт скъолаты дæр кæмæн ахуыр кæнынц, уымæн ахæм фыдуагдзинæдты тыххæй хъуамæ барст цæуид». Мæ хъуыдытæ-иу дарддæр куы ахæццæ кодтон, уæд-иу нæ химийы ахуыргæнæджы бынтон азымджын нал хуыд- тон, уымæн æмæ, мæхæдæг цы нæ зыдтон, уый иннæты хуызæн уый дæр нæ зыдта, æмæ-иу мæ мастæй дзæвгар ахауд. Ууыл цал боны рацыдаид, уый зын зæгъæн у, фæлæ фæсурокты нæхимæ фæцæйцыдтæн. Куыддæр æртыккагтигъмæ ныххæццæ дæн, афтæ мыл иу къæбæлдзыгсæр бурдзалыг лæппу фæсте дурадзагъдæй куы ралæу- уид. Дуртæ гыццыл уыдысты, стæй мыл дзы никæцы суад, фæлæ уæддæр рамæсты дæн, хылычъийы йас йеддæмæ чи нæ уыд, уый мæм куыд ба- уæндыд, зæгъгæ. Æрлæууыдтæн æмæ хъуыдыты аныгъуылдтæн. Асурин æй æмæ мæхицæй бирæ къаддæримæ — лæппуйыл иу-аст азæй фылдæр нæ цыдаид — тохы куыд бацæудзынæн?! Æппынфæстаг сфæнд кодтон йемæ аныхас кæнын: 56
— Цæмæн мыл æхсыс дуртæ, зонгæ дæр дæ куы нæ кæнын, уæд? — Ды мæ нæ зоныс, фæлæ дæ æз зонын, — æртхъирæнгæнæджы хъæлæсæй дзуапп радта лæппу. — Цæмæй мæ зоныс? — Ды Абайты Л. нæ дæ? — Дæн, æмæ цы? — Куыд цы? Дæу тыххæй знон «дыууæ» райстон, уый мын æгъгъæд нæ уыд, фæлæ ма мæ мæ фыд дæр фæнадта. — Æмæ æз уым цы аххосджын дæн? — Куыд цы аххосджын дæ? Æмдзæвгæ «Уалдзæг» куы нæ ныффыста- ис, уæд дзы æз «дыууæ» нæ райстаин. Уыцы ныхæстæ фехъусгæйæ мæ мастæй ницыуал аззад. Мæ хъæлæсы- уаг фæфæлмæндæр кæнгæйæ йын загътон: — Цæмæй «дыууæтæ» ма исай, уый тыххæй ахуыр кæнын хъæуы. Æз уыцы æмдзæвгæ куы нæ ныффыстаин, уæддæр чиныджы æндæр æмдзæвгæ ныммыхуыр кодтаиккой æмæ уый нæ сахуыр кæныны тыххæй дæр «дыу- уæ» райстаис. Мæхинымæр дис кодтон, æмдзæвгæ ныффыссæг æз кæй дæн, уый цæмæй базыдта, зæгъгæ, æмæ йæ бафарстон: — Æмæ уыцы æмдзæвгæ æз ныффыстон, уый дын чи загъта? — Дæ сыхаг, æндæр чи? Уый дзы «фондз» райста, æз та — «дыууæ»... Æз дæр Левæйы хуызæттæм хæлæг кодтон. Уæвгæ уыцы хъуыддагæн, чи зоны, хæлæгыл банымайæн дæр нæ уыди, уымæн æмæ мæн фæндыди, ме ’мгæрттæй æмдзæвгæтæ æмæ радзырдтæ чи фыста æмæ сæ мыхуыры чи уагъта, уыдонæй уæвын. Фæндыди мæ, зæрдæйы цы æнкъарæнтæ уыд æмæ зæгъын кæй нæ фæрæзтон, уыдон ныффыссын æмæ сæ мыхуыр- гондæй фенын. Фæндыди мæ, фæлæ мæ фæндтæ раргом кæнын никæй цур уæндыдтæн, тарстæн, худын мыл куы райдайой æмæ мæ мæ царды æппæты стырдæр ныфс цы бæллиццæй ис, уый цъыфæйдзагæй зæххы æппæрстæй куы фенон. Уымæй та тæссаг уыд. Уыцы кары сывæллæттæ кæрæдзийæн фидис кæнын цы хъуыддаджы тыххæй нæ райдайынц, ахæм зын ссарæн у, фылдæр хатт, цы фыдраконддзинады сæргъы æрлæууынц, уый нæ фембарынц, афтæмæй. Цыппæрдæс-фынддæсаздзыдты æхсæн ныхас куыннæ рауайы, чи сæ цы суæвынмæ хъавы, уый тыххæй, æмæ иуахæмы мах æхсæн дæр рауад ахæм ныхас. Иу-фондз лæппуйы уыдаиккам, æвæццæгæн. Иуы дæр дзы нал хъуыды кæнын, Дзусты Юричы йеддæмæ, уымæн æмæ фарст уый радта, чи уæ цы суæвынмæ бæллы, зæгъгæ. Цæмæй нæ хъуыдытæ æнцондæрæй раргом кæнæм æмæ нæ йæ зæрдæйы арфы чи цы æмбæхста, уый зæгъын бафæразæм, уый тыххæй нын Юрик фыццаг йæхи бæллиц загъта. Цы загъта, уый нал хъуыды кæнын, иннæтæ цы загътой, уый дæр мæ ферох — зæгъгæ та иууылдæр æнæмæнг кодтой — фæлæ рад мæнмæ куы ’рхæццæ, уæд сæфсон кодтон, цы суæвынмæ хъавын, уый нæма зонын, зæгъгæ. Афтæмæй та, цы загътаин, уый уыдис. Абон дæр мæхицæй бузныг дæн, мæхиуыл ныххæцын кæй бафæрæзтон æмæ цæсты кæй нæ бафтыдтæн, уымæй. 57
Бонтæ цыдысты, фæлæ мæ бæллиц нæ мынæг кодта. Библиотекæмæ- иу куы ныццыдтæн, «Пионерская правда»-иу куы райстон æмæ дзы фæндзæм-æхсæзæмкъласонты æмдзæвгæтæ мыхуыргондæй куы федтон, уæд зæххыл нал ныдзæвыдтæн, мæ бæллицтæ-иу мæ ахастой, базыр- джын адæймаг йеддæмæ бынат кæмæн нæй, ахæм дунемæ. Кæйдæр æнтыстдзинады фæрцы-иу мæхи нымадтон тæккæ амондджындæртæй иуыл. Афтæ-иу мæм каст, цыма мæ рад дæр ралæудзæн æмæ æз дæр, мæнæй дард чи цæры, мæ уыцы æмгæртты фарсмæ æрлæудзынæн æмæ мæхи нымайдзынæн се ’мсæрыл... Æмбæхсæн алцæмæн дæр ис, фæлæ цæрæнбонты æмбæхсæн ницæмæн ис. Фыдæлтæ хуымæтæджы нæ дзырдтой: мæсыг сусæгæй цасфæнды куы фæцамайай, уæддæр иу заман йæ цъуппæн æнæсзынгæ нæй. Мæ бæллицтæ раргом кæнынæй кæд цыфæнды тынг тарстæн, уæддæр сын иу бон ду- нейы рухс æнæфенгæ нæ уыд. Уыцы хъуыддаджы сæйраг аххосджын уыд мæ хуыздæр æмбал Лолаты Хадзыби. Растдæр зæгъгæйæ та мын йæ сусæг фæндтæ раздæр уый раргом кодта. Æз иунæг æмдзæвгæ дæр куынæма ныффыстон, фæлæ ныффыссынмæ куы хъавыдтæн, уыцы рæстæг Ха- дзыби бирæ æмдзæвгæтæ ныффыста. Раст зæгъын хъæуы, кæсынмæ мæм сæ куы радта, уæд куыддæр фæныхкъуырд дæн: афтæ хорз мæм фæкасты- сты, æмæ фæтарстæн, Хадзыбийы хуызæн ныффыссын куы никуы базо- нон, уымæй. Иу заман Хадзыби уазæгуаты ацыд Алагирмæ йæ мадырвадæлтæм æмæ уырдыгæй æрхаста, Дзбойты Викторы æмдзæвгæтæ мыхуыргонд кæм уыды- сты, районы уыцы газет «Раздзоджы» цалдæр номыры. Хадзыби мын куыд радзырдта, афтæмæй, дам, Виктор дæр нырма скъолайы ахуыр кæны. Æппæты стырдæр дисы та уæд бацыдтæн. Уырыссагау чи фыста, уыцы скъоладзауты æмдзæвгæтæ дæр сæ цуры ницыуал мардтой, уымæн æмæ уыдон иронау фыст уыдысты, сæ ныффыссæг та дард кæмдæр нæ цард æмæ йæ фенынмæ авд хохы сæрты хизын нæ хъуыд. Кæй бафæндыдаид, уый Алагирмæ ссыдаид, уырдыгæй та Цраумæ — Хадзыби мын куыд загъта, афтæмæй Виктор царди уыцы хъæуы — фистæгæй бауайæн дæр уыд, æмæ дæхи цæстæй федтаис, дæуæй хæрзчысыл хистæр йеддæмæ чи нæу, уыцы фыссæджы. Кæй зæгъын æй хъæуы, ме стырдæр бæллицтæй иу уыд удæгас фыссæг фенын. Уыцы сæрд Æрыдоны мæ фыдыхотæм уазæгуаты уыдтæн æмæ, районы библиотекæйы рæзты фæцæйцæугæйæ, бакастæн хъусынгæни- наг. Уый адæмы хуыдта Мамсыраты Дæбейы роман «Хъæбатырты кадæг»- мæ гæсгæ чиныгкæсджыты конференцимæ. Æз нæхимæ æмбойны фæзи- линаг уыдтæн, фæлæ мæ уыцы хъусынгæнинаг баурæдта. Конференцийы агъоммæ библиотекæмæ бацыдтæн æмæ адæмы æмбырдæй баййæфтон. Дæбе нæма фæзынд. Иуцасдæр ма банхъæлмæ кастæн, стæй куы нæ æмæ куы нæ зынд, уæд мæхи цæуынмæ æрцæттæ кодтон. Уалынмæ библио- текæйы кусæг — сæргълæууæг уыдаид, æвæццæгæн — фехъусын кодта, Дæбе фæрынчын, æмæ конференци æндæр бонмæ æргъæвд æрцыд, зæгъгæ. Æз мæ фæндаг мæ фыдыхойыл ракодтон æмæ сын загътон, нæхимæ кæй цæуын, уый. Æмæ Бæрæгъуынмæ фæцагайдтон. 58
Куыд тынг мæ фæндыд Дæбейы фенын! Уæлдайдæр «Хъæбатырты кадæг» «Мах дуджы» куы мыхуыр кодтой, уæд æй бакастæн æмæ бæллыдтæн йæ ныффыссæгимæ лæгæй-лæгмæ фембæлынмæ, йæ хъæлæс ын фехъусынмæ, цы фарстатæ йæм дæтдзысты, уыдонæн цы дзуæппытæ дæтдзæн, уыдон базонынмæ. Дæбейы фыстытæй мын бирæтæ мæ цард мæ зæрдыл æрлæууыы кодтой. Алцыдæр мæм дзы хъардта, алцæуыл дæр дзы æууæндыдтæн, æмбæрстон, Ботасы амарды фæстæ Госкайы уæхсчы- тыл цы уæз æрæнцад, уый дæр. Копа куы фæрынчын æмæ мæлыны къахыл куы ныллæууыд, уæд мæм афтæ фæкаст, цыма нæхи бæхыл исты æрцыд, æмæ уый уæлхъус лæууын. Махмæ бæх никуы уыд, фæлæ кæд искуы саси фæзынд, уæд-иу дзы æппæты фыццаг мах фыс фæрынчын. Кæркниз дæр-иу йæ бæллæхтæ нæ кæркдонæй райдыдта. Искæй стур цъымарайы нынныхст æмæ мæцъисæй ласинаг фæци, уæд уый дæр мах хъуг йеддæмæ хъуамæ макæй уыдаид. Дæбейы фенын мæ тынгдæр уымæн фæндыд, мæгуыр лæджы цард кæй æмбæрста, йæ тухитæ йæ зæрдæмæ арф кæй иста, фыццаджыдæр та — йæ миддуне равдисынмæ йын кæй арæхст æмæ йыл чиныгкæсæджы кæй æууæн- дын кодта. Фæлæ мæ фæндон йæ рæстæджы нæ сæххæст. Стæй ма, æвæццæгæн, хæрзсаби уыдтæн. Цардмæ кауы хуынчъытæй кастæн æмæ дзы дардмæ нæ, фæлæ хæстæгмæ дæр бирæ цыдæртæ нæ уыдтон, æндæр фыс- джытæ нæхи хъæуы дæр уыди. Æнæхъæн Ирыстоны дæр кæй зыдтой, чингуытæ кæмæн рацыд, йе ’мдзæвгæтæ газеттæ æмæ журналты кæмæн мы- хуыр кодтой. Уыдонæй иу уыди Чехойты Сæрæби. Йæ фыццаг чиныг «Æргом зæрдæ» мыхуыры рацыд хæсты размæ, фæлæ, йæхæдæг куыд никæцæйуал зынд, афтæ нал зындысты йæ фыстытæ дæр: хæстæй куы ссыди, уымæй йæ дыууæ азы фæстæдæр æрцахстой, ницы аххосджын уыд, афтæмæй. Æмдзæвгæтæ хæсты агъоммæ фыссын райдыдта Хъаммæрзаты Алихан дæр, суанг ма йын сæ скъолайы дæр ахуыр кодтой. Иннæ ахæм Тохты Иван^— хъæубæсты йæ ацы номæй ничи зыдта, иууылдæр æм Ванæйæ дзырдтой. Йæ заманы мын уыдоны хабæрттæ исчи куы радзырдтаид, уæд сын сæ уацмыстæ кæсгæ бакодтаин, фенæн дзы кæмæн уыд, уый та уынгæ фæкодтаин, фæлæ, куы зæгъын, мæ сабидуджы арæнтæ тынг къуындæг уыдысты æмæ, нæхи хъæуы цы хабæртгæ цыди, уыдон æмбарынхъом дæр нæма уыдтæн. Нæ хъæуы скъола авдазон кæй уыд, уымæ гæсгæ-иу авд къласы фæ- уыны фæстæ ахуыр кодтам Николаевскы станицæйы. Уырдæм астæуккаг ахуыргонддзинад райсыны тыххæй цыдысты, станицæйы уæллаг фарс цы хъæу уыд, уырдыгæй дæр — Мустыздæхæй. Фарæстæм къласы ахуыр код- таин, æвæццæгæн, афтæ мæ равзæрстой районы фæскомцæдисон кон- ференцимæ делегатæй. Конференци уыди Чырыстоныхъæуы — Нико- лавскы станицæ Дыгуры районмæ хауд. Цæмæй районы центрмæ бафты- даин, уый тыххæй мæ ахизын хъуыд дыууæ хъæуы — Николаевскы æмæ Мустыздæхы сæрты. Хур иу бæндæны бæрц суадаид, афтæ Мустыздæхæй фæуæле дæн. Мæ фæндаг кæрæй-кæронмæ цæстæнгасæй сбарстон æмæ дзы разæй иу змæлæг куы бафиппайдтон, уæд мæ зæрдæ чысыл фæрухсдæр, ныхасæмбал мын фæуыдзæн æмæ рæстæг тагъддæр аивгъ- уыйдзæн, зæгъгæ. Ноджы мæ разæй чи цыд, уый дæр цыма мæнæй хистæр 59
нæ уыд, йæ асмæ гæсгæ мæм афтæ фæкаст. Бæлццон иу заман фæстæмæ фæкаст, æмæ мæ куы ауыдта, уæд, цыма чи дæн, уый базоныныл ар- хайдта, уыйау хъуыдыты аныгъуылд. Иуцасдæр йæ бынатæй нал фезмæ- лыд, стæй йæ фæндагыл араст, æрмæст сындæгдæр къахдзæфтæй. Æз мæ цыд фæтагъддæр кодтон æмæ йæ уайтæккæ дæр баййæфтон. Базонгæ стæм. Куыд рабæрæг, афтæмæй ме ’мбæлццон разынди Ма- литы Васили (Васо). Уый дæр ахуыр кодта Николаевскы астæуккаг скъо- лайы æмæ мæн хуызæн цыди районы конференцимæ. Уымæй размæ дæр, кæй зæгъын æй хъæуы, иумæ æмбæлдаиккам, фæлæ зонгæ нæ уыдыстæм. Æхсызгон уыд нæ дыууæйæн дæр, иу хъуыддаджы фæдыл иу ранмæ кæй цæуæм, уый кæрæдзийæн фехъусын кæнын, æмæ нын уай- тагъд хæлар ныхас бацайдагъ. Уый размæ æмбæхстæй арф ран цы хъуы- дытæ дардтон, уыдоны дуæрттæ гом кæнынæй нал тарстæн. Ныхас лите- ратурæйы тыххæй, æнхъæлдæн, Васо райдыдта. Æмдзæвгæтæ кæй фыс- сы, уымæй мæ хуызæн сусæгдзинад нæ арæзта. Кæй фыссы, уый иу хъуыддаг уыд,фæлæ ма мын радзырдта, ныртæккæ цы фыссы, уыдæтты тыххæй дæр. Йæ ныхæсты æцæгдзинадыл ын кæй баууæндыдтæн, уымæ гæсгæ дзы æз дæр мæ хъуыдытæ нæ басусæг кодтон. Ныхас ныхасы къах- та æмæ мын афтæмæй йæ фыды кой дæр ракодта. Зындгонд фыссæг, дам, уыд, фæлæ йæ æртын æвдæм азы æрцахстой. Æртын æвдæм азы йæ кæй æрцахстой, уый мæ уырныдта, фæлæ фыссæг уыдаид, уымæй дæр зындгонд фыссæг, ууыл тынг фæдызæрдыг дæн. Уæлдайдæр мæм Васо йæ ныхæстæм гæсгæ дзæбæх лæппу фæкаст. Мæхинымæр ма йыл суанг мæ зæрдæ дæр фæхудт: «Дзæбæх лæппуйы хуы- зæн куы дæ, уæд гæды ныхæстæ цæмæн кæныс?» Æрмæст дзургæ ницы скодтон, кæд искæй сайыс, уæд дзы дæхи сайыс, зæгъгæ. Дыууæ азы рацыдаид нæ фембæлдыл, чи зоны, æртæ, афтæ Васоимæ фембæлдыстæм æндæр ран æмæ æндæр уавæрты: дыууæйæ дæр горæты ахуыр кæнын райдыдтам. Уæдмæ Малиты Георгийы ном, зындгонд æмæ хæдбындур фыссæджы ном, хъæрæй дзурыны дуг дæр ралæууыд. Васои- мæ нæ фыццаг фембæлд ма абон дæр куы ’рымысын, уæд кæддæр Мус- тыздæхæй Чырыстоныхъæумæ фæндагыл, мæ фыд зындгонд фыссæг у, зæгъгæ, кæй загъта, ууыл кæй нæ баууæндыдтæн, уый тыххæй мæхицæй дæр æмæ Васойæ дæр æфсæрмы фæкæнын... Цалынмæ æмдзæвгæтæ фыссыны хъуыды зæрдæйы билцъ уагъта, уæдмæ хуымæтæджы уацхъуыдтæ фыссыны талатæ сыфтæр дæр ма раф- тыдтой. Кæд-ма исты зонын, уæд мæ мыггаг мыхуыргонд дамгъæтæй фыстæй «Ленинон»-ы фæзынд, авдазон скъолайы ма куы ахуыр кодтон, уæд æмæ уыди, нæ абана æвзæр кæй куыста, уый тыххæй. Йæ фæстæ фæзындысты æндæр æрмæджытæ. Иу хатт районы газеты редакцимæ дæр бацыдтæн. Баййæфтон дзы — бæрнон секретарæй куыста, æнхъæлдæн — Хосроты Михалы. Ацæргæ лæг уыди, фæлæ мемæ, цыма йе ’мгар уыдтæн, ахæм ныхас фæкодта. Мæ уацхъуыдтæ мыхуыры фæзындысты «Рæстдзинад»-ы дæр. Кæд-иу цалдæргай рæнхъытæ йеддæмæ нæ уыдысты, уæддæр зæрдæйæн уыйбæрц циндзинад хастой, æмæ йын абарæн ницæимæ уыд. 60
Ме ’мкъласонтæй ма газетмæ фыссыныл архайдта Хуыдæлты Хадзыби. Иу хатт æм писмо дæр æрæрвыстой. Æстæм къласы ахуыр кодтам, афтæ йæм æрбахастой, фыстытæ иууылдæр машинкæйæ мыхуыргонд кæм уыды- сты, ахæм писмо. Чи йæм хъуамæ æрæрвыстаид, зæгъгæ, иууылдæр дисы бацыдыстæм æмæ йæ алыварс амбырд стæм. Æнхъæлмæ кастыстæм, кæд æй байгом кæндзæн, уымæ, фæлæ Хадзыби нæ тагъд кодта. Писмо йæ дзыппы нывæрдта, æмæ йын цы нæ фæкодтам, райхал-ма йæ, зæгъгæ, уæддæр нæ бакоммæ каст. Уæдмæ урок райдыдта, æмæ скъоладзаутæй алчи йæ бынаты сбадти. Адæмæй писмойы хабар уайтæккæ дæр æрбайрох, мæнæн та мæ цымыдисдзинадыл æфтгæ цы бакодта, æндæр къаддæр нæ фæци. Иуафон Хадзыби къонверт райхæлдта — мæн йеддæмæ уыцы хъуыд- даг ничи бафипайдта — æмæ дзы систа сыфы æрдæг гæххæтт. Фыстытæ уым дæр уыдысты машинкæйыл мыхуыргонд. Фæстæдæр мæм Хадзыби йæ писмо равдыста. Куыд рабæрæг, афтæмæй фæсивæды газетмæ арвыста йæхи конд дзырдбыд, æмæ йæм писмо дæр уый фæдыл æрæрвыстой. Цы йæм фыстой, уыдæттæ мæ ферох сты, фæлæ мæхинымæр дис кодтон дыууæ хъуыддагыл: дзырдбыд саразынмæ йæ ныфс кæй бахаста æмæ йæ иу адæймагæн дæр куыд не схъæр кодта, ууыл. Мæ цæсты Хадзыби дзæвгар сырæзт. Уыцы писмойы фæстæ мæм не ’ппæтæй зондджындæр кæсын рай- дыдта. Дзырдбыд саразын хуымæтæджы хъуыддагыл нæ нымадтон. Æрмæст тырнындзинад фаг нæ уыд, хъуыди зонындзинæдтæ, стæй цыма редак- цийы кусджыты æмсæр у, ахæмыл æй банымадтой æмæ йæм хуымæтæджы писмо дæр не ’рæрвыстой, фæлæ машинкæйыл мыхуыргондæй... Дæсæм къласмæ куы бахызтæн, уæд нæ хъæумæ кусынмæ æрæрвыс- той пединституты студентты. Иуцалдæры мыггаджы дзы фæсаууонмæ зыдтон. Стæй сæ мыггæгтæ нæ, фæлæ ма сæ уацмыстæм гæсгæ дæр. Бæгъиаты Хъазыбег, Гапты Альберт, Цæрукъаты Таймураз, Тыбылты Солтан, Гæдиаты Тотырбег, Боциты Солтан, Дзуццаты Эльбрус... «Мах дуджы» дзы иу æмдзæвгæ дæр кæмæн бакастæн, уыдонæй алчидæр цыма мæ хæстæг кæнæ мæ хъæуккаг уыд, афтæ нымадтон. Бирæ æмдзæвгæтæ дзы, ахуыр сæ нæ кодтон, афтæмæй мæ зæрдыл бадардтон. Абон дæр мæ нæ рох кæнынц Тыджыты Юрийы æмдзæвгæйы рæнхъытæ: Уæд дæ рафауæг та чи у: Хорздзинад дын уарзы цæст. Иунæг зæрдæ и мæ риуы, Айста йæ æндæр æрмæст. Æмæ уыцы лæппутæй чидæртæ ам ис, зæгъгæ, куы фехъуыстон, уæд куыннæ бацин кодтаин, сæ мыггæгтæ æмæ нæмттæ æмдзæвгæйау кæмæн зæланг кодтой, уыдоны мæхи цæстытæй кæй фендзынæн, ууыл. Фыц- цагдæр кæимæ фембæлдтæн, уый уыди Бæгъиаты Хъазыбег. Мæ хабæрттæ йын куы радзырдтон, уæд мæ цæмæдæр гæсгæ Тыджыты Юримæ сардыд- та, уый, дам, дын баххуыс кæндзæн. Æцæгæйдæр мæм Юри зæрдиагæй байхъуыста. Уæдмæ цы ’мдзæвгæтæ ныффыстон, уыдонæй йæм иу рад- тон. Бирæ рæнхъытæ дзы аивта, бирæ ныхæсты сæрмæ æндæртæ ныф- фыста æмæ мæм æй фæстæмæ куы лæвæрдта, уæд загъта: 61
— Гъер-ма йæ арвит, кæддæра йæ нæ рауадзиккой! Юрийæн уымæй размæ мæ хъаст ракодтон, районы газетмæ æмдзæвгæтæ арвитын, фæлæ мын сæ никуыма ныммыхуыр кодтой, зæгъгæ, æмæ, цыма фæсаууонмæ кæйдæр цæуылдæр баууæндын кæнынмæ хъавыд, ахæм ныхæстæ дæр уый тыххæй загъта. Ме ’мдзæвгæйы рацыдмæ бирæ æнхъæлмæ кæсын нæ бахъуыд: уайтæккæ дæр мыхуыры фæзынд. «Фæззæг» — афтæ хуынди, фыццагдæр мын мыхуы- ры цы литературон уацмыс рацыд, уый. Ме сфæлдыстадон фæндаджы уалдзæг — ацы стыр ныхæсты тыххæй хатыр курын чиныгкæсæгæй — райдыдта «Фæззæг»-æй. (Ады ран мæ зæрдыл æрбалæууыдысты Пушкины ныхæстæ: «И стал «Последний день Помпеи» Для русской кисти первым днем». Уыцы æмдзæвгæйы фæстæ базонгæ дæн Хъаммæрзаты Алиханимæ дæр. Æхсызгон ын уыд, мæ фыст мын мыхуыры куы федта, уæд. Раппæлыди дзы, фæлæ мын йæ фиппаинаг дæр загъта. Юрийæ дæр аирвæзт, редак- цийы дæр æм хъусдарæг нæ фæци æмæ «Фæззæджы» иу куплеты рæнхъытæ иннæтæй.уæлдай уыдысты иугай уæнгтæ къаддæр, æмæ мæ Алихан куы бафарста, афтæ куыд рауад, зæгъгæ, уæд ын дзуапп раттыны бæсты мæхæдæг загътон: — Афтæ гæнæн нæй? Цыфæндыйæ дæр мæ фыццаг æмдзæвгæ тынг сразæнгард кодта æмæ ма йæ хæдфæстæ редакцимæ ноджыдæр дыууæ æмдзæвгæйы арвыстон. Иу дзы ^Фæззæг^-æй уыди æртæ хатты даргъдæр. Дыууæ дæр иу номыры мыхуыргонд æрцыдысты. Уæд «Ленинон»-ы редакторæй куыста Тлатты Æмзор. Цыппар æмæ йыл ссæдз азы йеддæмæ нæма цыд, фæлæ йыл ахæм бæрнон куыст баууæндыдысты. Фæстæдæр Æмзоримæ бахæлар стæм. Нæ хæлардзинад цыфæнды зын рæстæджы дæр никуы фæцудыдта. Абон дæр нæ ахастдзинæдтæ нæ фендæрхуызон сты. Кæд дзы исты аивта, уæд — æрмæстдæр хорзырдæм. Бирæ азтæ рацыд уæдæй нырмæ. Цыфæнды зивæггæнагæй дæр бын- тон дзæгъæл бадт нæ фæкодтон. Фысджытæ сæхæдæг сæ куыст «бархи æнæбары куыст» (уырыссагау «добровольная каторга») хонынц. Мæ зи- вæджы хурхыл бахæцын-иу кæм бафæрæзтон, уым мын-иу цыдæртæ бан- тыст. Мæхи-иу мын æфсондзы бынмæ батæрыны фадат куы фæци, уæд- иу мæ уаргъ, цас мæ бон уыд, уыйбæрц ахастон. Ныффыстон цыдæртæ, цы пайда сты æмæ кæй хъæуынц, уый нæ зонгæйæ. Мæ бон фылдæр æмæ, чи зоны, хуыздæр ныффыссын дæр уыди, фæлæ нæ рауади. Фылдæр кæй нæ ныффыстон, уый фæсмойнаг нæу. Цы ныффыстон, уыдон мин хатты къаддæр куы уыдаиккой, мин хатты тыхджындæр уæвгæйæ, уæд мæхи амондджын хонин. Фæлæ «куы уыдаиккой» æмæ «куы уаиккой» æцæгдзинадмæ ницы бар дарынц. Ацы хъуыдытæ фысгæйæ мæ зæрдыл иу ахæм хабар æрлæууыд. Субботин Василийы чингуытæй йæ кæцыдæры бакастæн. Уый та йæ æндæр кæмæйдæр фехъуыста... Фадеев Александр нæ бæстæйы фысджыты Цæдисы сæрдарæй бирæ фæкуыста. Уыцы бынаты уыди суанг йæ амæлæты боны онг. Цыппорæм азты дыккаг æмбис уыдаид, æвæццæгæн, адæмыл хæсты фæстиуджытæ уæлдай тынгдæр куы ’руæз кодтой, уæд фысджыты Цæдисы сæрдармæ 62
æрбацыд иу зæронд ус. Йæ иу къухы лæдзæг, йе ’ннæйы — зæронд хы- зын, афтæмæй бахызти Фадеевы кусæн уатмæ бацæуæнмæ. Æрыгон чызгæн бамбарын кодта, сæрдаримæ йæ фембæлын кæй фæнды. — Куы мæ фæрса, чи у, зæгъгæ, уæд ын цы дзуапп ратдзынæн? — батыхсæгау кодта чызг. — Зæронд ус, зæгъгæ, йын зæгъдзынæ, кæддæр, зæгъ, æмдзæвгæтæ дæр фыста... — Мæнæ уал ам æрбад, — бандонмæ йын ацамыдта секретарь, — ныртæккæ йын зæгъдзынæн.- Иучысыл мидсагъæсы уавæры фæуæвгæйæ, дызæрдыггæнгæ сыстад æмæ уыцы нæвæндонæй дуарыл йе уæхскæй бахæ- цыд. Фадеев цыдæр фыста, фæлæ дуары уынæр айхъусгæйæ, йæ кусын фæ- уагъта æмæ секретарьмæ скаст. Уый, цыма цыдæр æгъдау халы æмæ рага- цау йæ рæдыдыл сæтты, ахæм хъæлæсыуагæй хатыркурæгау сдзырдта: — Иу зæронд ус дæм æрбацыди... — Цавæр зæронд ус? — бустæхуызæй йæ сонт фарст акодта лæг. — Тынг зæронд ус. Лæдзæджы æнцæйтты тыххæй цæуы. Мæгуыр... Æмдзæвгæтæ, дам, фыстон. Фæстаг ныхæстæ айхъусгæйæ, Фадеев фæфæлмæндæр. Иуцъус æдзæмæй алæууыд, стæй, цыма зæронд ус кæй æрбацыд, уый чызджы аххос уыд, афтæ бардзырд дæттæгау загъта: — Фæдзур æм... Чызг йæхинымæр сцин кодта, цыма, дзæбæхæй рацæуæн кæцæй нал уыд, уырдыгæй сæрæгасæй раирвæзт, уыйау æмæ феддæдуар. Чысыл фæстæдæр къæсæрыл æд лæдзæг æмæ æд хызын æрбахызт зæронд ус. Фадеевмæ хæстæгдæр цы бандон уыд, ууыл æрбадт, йæ дзæкъулы зæронд йæ уæрджытыл æрæвæрдта æмæ йæ лæдзæгыл æрæнцойгæнгæйæ загъта: — Зын цард мæ æрбахуыдта ардæм, Алыксандры фырт. Базæронд дæн. Чи мын баххуыс кæна, иу ахæм адæймаг ацы зæххыл нæй. Дæуыл ма мæ зæрдæ дардтон, æмæ дæм æрбацыдтæн... Фадеев йæ тымбылкъухтæ йæ ныхмæ ныббыцæу кодта æмæ сагъæсы бацыди, сылгоймагимæ сæ ныхас куыд тагъддæр æмæ хуыздæрæй ахицæн уа, ууыл. Зæронд ус йæ хъæстытæ фæци, уæддæр Фадеев йæ ныхас цæмæй райдайа, уый нæма зыдта. Æваст йæ зæрдыл æрбалæууыд, секретарь ын, зæронд ус æмдзæвгæтæ фыста, зæгъгæ, кæй загъта æмæ йæ афарста: — Æмдзæвгæтæ фыстай, зæгъгæ, мын загътой... — Фыстон бæргæ æмдзæвгæтæ дæр. Стæй ма ныр дæр искуы-иу хатт цыдæртæ ахылы-мылы кæнын... Фадеев та, дарддæр цы дзура, уый нал зыдта, стæй йæ æваст афарста: — Иуцалдæр рæнхъы радзурын дзы дæ бон никæцыйæ у? — Цæуыннæ? — чысыл фæхъæлдзæгдæр зæронд ус æмæ йæ лæдзæджы æххуысæй бандоныл арфдæр æрбадгæйæ райдыдта: В лесу родилась елочка, В лесу она росла, Зимой и летом стройная, Зеленая была. 63
Уыцы рæнхъытæ айхъусгæйæ, Фадеев йæ бынатæй фестад, йæ ар- мытъæпæнтæ стъолыл авæрдта, зæронд усмæ æргуыбыр кодта æмæ æппæты диссагдæр хабар фехъусæгау бафарста: — Уыцы æмдзæвгæ ды ныффыстай?.. — Æз æй бæргæ ныффыстон, дæ фæхъхъау фæуон..^ Фадеев йæ бынаты æрбадт æмæ йæ цæстытæ йæ дыууæ армытъæпæнæй бамбæрзгæйæ хъуыдыты аныгъуылд. Йæ зæрдыл æрлæууыдысты йæ са- бибонтæ. Æрымысыд, гыццыл лæппуйæ-иу ын уыцы зарæг йæ мад куыд зарыд æмæ-иу, заз бæласы йæ бындзарыл кæм алыг кодтой, уыцы бы- натмæ куы ’рхæццæ, уæд-иу йæ цæссыгтæ куыд æркалдысты... Фадеев зæронд усæн зæрдæ бавæрдта, кæй йын баххуыс кæндзæн, уымæй æмæ йæ къæсæргæронмæ рафæндараст кодта. Уый фæстæ секре- тарьмæ фæдзырдта æмæ йын бафæдзæхста, цæмæй зæронд усæн дыууæ курдиаты ныффыссын кæна, иу баххуысы тыххæй, иннæ - фысджыты Цæдисмæ райсыны тыххæй... Субботин зæронд усы ном æмæ мыггаг нæ фыссы, фæлæ зындгонд зарæг «Заз бæлас»-ы ныхæстæ («Æрзади хъæды заз бæлас...») ныффыста Кудашева Раисæ (1878 — 1964). Йæ зарæг ын дæс æмæ дыууиссæдз азы æнхъæлдтой адæмон, афтæмæй та йæ ныффыссæг хæрзæрæджыйы онг дæр æгас уыди. Куыд дзурынц, афтæмæй Кудашева æмдзæвгæтæ фыссын райдыдта æстдæсаздзыдæй. Мыхуыр сæ кодта сывæллæтты журналты. Йе ’мдзæвгæты фыццаг чиныг мыхуыры рацыди 1957 азы, нудæс æмæ йыл æртиссæдз азы куы цыди, уæд. Æвæдза, иунæг ахæм «Заз бæлас» куы ныссадзай литературон хъæды, уæд дæр фаг у. Дæ уацмыстæй иу уæддæр ахæм бынат куы ’рцахса адæмы зæрдæты, уæддæр дæ бон фидарæй зæгъын у: дзæгъæлы нæ фæцардтæн... Нæ бæстæ сур зæххы æхсæзæм хай куы ахста, уæд фысджыты Цæдисы уæнгтæ дæс минæй фылдæр уыдысты. Уыдонæй алчидæр ахæм «Заз бæлас» куы ныссагътаид, уæд улæфын цас æнцондæр уаид! Ахуыргæндтæ хъæд зæххы «рæуджытæ» хонынц. Уæ цæстытыл-ма ауайын кæнут, дæс мин «Заз бæласы» цы хъæды уаид, уый æрвылбон цас хорздзинæдты цæ- уид дзыллæтæн! Литературæ дæр æрдзы иннæ фæзындтыты хуызæн у. Йæ бирæ æдзух — æдзух нæ, фæлæ арæхдæр — йæ хорзыл дзурæг нæу. Бирæ, хорз куы нæ уа, уæд хохæй дæр нæ ахады, хорз чысыл куы уа, уæд дæр хохау куыд ахады, афтæ. VIII Куывдтæ æмæ чындзæхсæвтæм цæуынхъом куы фæдæн — уырдæм цæуынхъомыл та нымад æрцыдтæн, мæ мад мæ æндæр сыхтæм уадзын куы райдыдта, уæд — уæд мæхимæ бирæ хистæр фæкастæн. Уыцы заман мæхи тынг æнамондыл нымадтон, саби ма кæй уыдтæн, уый тыххæй. Чындзæхсæв æмæ куывды бадын афон кæмæн уыд æмæ алы ахæм бæрæгбо- ны дзаг фынджы уæлхъус йæ зæрдæйы дзæбæхæн чи бадти, хæрд æмæ 64
нозт кæй раз уыдысты, уыдонмæ кæсгæйæ-иу мæ комыдæттæ уадысты. Фынджы фарсмæ бадджытæй хæлæг нæ кодтон æппæты хистæр Цогойты Сосæ æмæ-иу йæ фæйнæфарс цы дыууæ лæджы бадт, уыдонмæ. Иннæ- ты раз-иу бадты кæронмæ дзæвгар фæтæнæгдæр, æртæ хистæры раз та- иу, куыд уыди, афтæмæй баззад. Кæд-иу банызтой, уæд стæм хатт, кæд- иу фынгмæ æрæвнæлдтой, уæд та иу комдзагмæ. Дис кодтон сæ фæра- зондзинадыл. «Нарты кадджыты» дæр ма йæ куы фыстой, дзаг фынгмæ Нарты Уырызмæг дæр нæ лæууыд, зæгъгæ. Нарты Уырызмæгæн нæ зо- нын, фæлæ Цогойты Сосæ фæрæзта дзаг фынджы уæлхъус бадгæйæ бæрæчетмæ фидауцы цæстæй кæсын. Æмæ, куы зæгъын, фынджы уæл- хъус бадджытæй мæ алкæмæй дæр фæндыди, Сосæ æмæ йæ фæйнæфарс бадджытæй фæстæмæ. Дзаг фынгмæ кæсын дардмæ куы нæ фæрæзтон, уæд æм хæстæгæй кæсын куыд хъуамæ бафæрæзтаин? Уыимæ дын йæ дæле бадджытæ! Нуазгæ дæр кодтой æмæ хæргæ дæр. Æрмæст дзы бирæтæн сæ хæрд сæ фарсыл нæ хæцыд... Дæ разы дзаг фынгтæ уæд, дæ алыварс та — æххормаг сывæллæттæ, уæд афтæмæй йæ комдзаг адджынæн чи аныхъуырдзæн? Уыдис дзы, адджынæн æй чи ныхъ- уырдта, ахæмтæ дæр. Уыдон гæдыйы хуызæн никæй уыдтой, афтæмæй хордтой. Хай-иу сæ чи куырдта, уымæн-иу хъуамæ сæ лæдзæджы кæронæй бахай кодтаиккой кæнæ та-иу сæхи нæхъусæг скодтаиккой. Уыдон кæстæртæн, ома мах карæнтæн, зындгонд уыдысты æмæ сæм хæстæг нæ цыдыстæм. Фынджы æгъдаумæ цырддзастæй кастысты уырдыгыстджытæ. Мах хуы- зæн æххормаггуыбынты йæм хæстæг нæ уагътой. Раст зæгъын хъæуы, бынтон æнæрхъуыдыйæ-иу нæ баззадыстæм. Нæ хардз-иу нын рахастой æмæ-иу æй алырдæм аскъæфтам. Фæйнæ уæлибæхы карсты æмæ-иу нæм дзы фæйнæ дзидзайы кæрдихы кæд æрхауд, уæд — хорз. Æмæ-иу уымæй чи бафсæстаид! Сæрæндæртæ-иу цалдæр чъирийы дæр аскъæфтой, къæбицæй дæр-иу фæфос кодтой, фæлæ фылдæры къухы уый не ’фты- дис. Ахæм заман та хай курынæй хуыздæр хос нæ уыд. Æмæ уырды- гыстæг исчердæм фæцис, уæд дæ хъару ’мæ дæхæдæг — дæ зæрдæ кæуыл дарыс, уымæ фæстæты бауай, фæкæсын æй кæ æмæ дзы хай ракур. Уыдис-иу ахæмтæ дæр, æмæ уырдыгыстджыты йæхæдæг чи хъахъхъæд- та. Лæуджытæй-иу къæбицмæ исчи арахъмæ куы ауад, кæнæ йæм исчи куы фæдзырдта, уæд-иу фынджы уæлхъус бадæг, хæстæгдæр æм-иу цы лæппу лæууыд, уымæ къухæй ацамыдта, рауай-ма, зæгъгæ. Хистæр-иу рагацау йæ дзидзайы карст æмæ уæлибæхы цыппæрæм хай цæттæйæ дард- та æмæ-иу æй лæппуйы къухы фæсагъта. Лæууæг-иу æй куы нæ ’рбаййæ- фта, уæд-иу фысы комæй хал чи нæ раласдзæн, ахæм сабыр лæджы бадт акодта. Бирæты-иу уырдыгыстæг йæ «фыдраконддзинады» уæлхъус æрбаййæфта, æмæ-иу кæд фынджы уæлхъус бадæг йæхицæй хистæр уыд, уæддæр ын-иу бауайдзæф кодта: «Уæхæдæг сæ æвзæр ахуыр кæнут, стæй сæ уый фæстæ фауын райдайут!» Хистæрты æхсæн уыд бынтон æндæр зондыл хæст адæм дæр. Хай дæр дзы нæ куырдтаис, кæсгæ дæр æм нæ кодтаис, фæлæ-иу æм хæстæг кæй бацыдтæ, æрмæст уый дæр ын тых кодта æмæ-иу æппынфæстаг йæ маст 5ДзасохтыМ. 65
цæмæй ссыдаид, ахæм мадзал ссардта. Дæ номæй-иу дæм фæдзырдтаид. Куы-иу æм фæкастаис, уæд-иу дын загътаид: «Рауай, хай дын авæрон». Батахтаис-иу йæ цурмæ æмæ дыл-иу йæ лæдзæг æруагътаид, уый дын хай, зæгъгæ. Уыцы бонтæ мысгæйæ ныр æндæр хъуыдымæ æрцæуын. Кæддæр хæлæг кæмæ кодтон, уыдонæн ныр та тæригъæд кæнын. Сæ фылдæрæн. Сы- вæллæтты æххормаг цæстытæ уынгæйæ йæ комдзаг йæ хъуыры кæмæн нæ цыди, къæбæр адджынæн чи нæ хордта. Зын уыди куывдтæ æмæ чындзæхсæвтæ кæнын, æнцондæр нæ уыди ахæм куывдтæ æмæ чындзæх- сæвты бадын. Æцæг лæгтæн, æцæг адæймæгтæн. Æрмæстдæр йæхи мæт чи кæны, уымæн зыны дæр æнцон вæййы, æнцоны та йын зын нæ вæййы. Бынтон æндæрхуызонæй мæ зæрдыл лæууынц Сидæн æмæ Ичъынайы куывдтæ. Уым алцыдæр æмæ алкæй фаг дæр уыди, уымæн æмæ ницæ- уыл ауæрстой. Цæрадзонтæ æмæ Сидæмонты куывдмæ алчидæр мысай- наг хаста, йæ рæбыны цы зыдта, уымæй фæстæмæ ницæуыл хæцыд. Æмæ-иу цыфæнды заман дæр куывд мæгуырхуызæй нæ разынд. Æфсæст æмæ дзы æххормæгтæ нæ уыди, хайкурджытæ куыннæ уыди, афтæ. Цæрадзонты кувæндон — Сидæн Къасарайы Æрыдондоны галиу фарс къæдзæхы уæхскыл баззад, фæлæ йæм быдыры дæр куывтой. Куывтой йæм, Цæрадзонтæй йæхи чи хуыдта, уыцы хъæутæй ралидзджытæ. Уыдон та уыдысты Бадыхъæу, Нузал, Нæзыджын, Къора æмæ Уæллаг Зæрæмæг. Алы фæззæг дæр мысайнæгтæй æлхæдтой æмæ ма ныр дæр æлхæнынц кусæрттаг. Уымæй уæлдай кодтой къусбар. Къусбармæ цытæ хаудта, уый дзæбæх нал хъуыды кæнын, фæлæ дзы зад кæй уыд, уый мæ зæрдыл хорз лæууы. Æмбырд ма кодтой æхца дæр, кусæрттагæн. Хъæубæстæ-иу фæкъордтæ-къордтæ сты æмæ-иу цалдæр куывды дæр сарæзтой. Ичъы- найы куывд уыди раздæр. Хъуппеты Дзандар куыд зæгъы, афтæмæй Цæрадзонты куывд вæййы нырхæны мæйы (сентябры) æртыккаг цыппæ- рæмы, Ичъынайы бон та уымæй дыууæ къуырийы фæстæдæр. Куывд-иу кæронмæ куы фæцæйхæццæ кодта, уæд-иу сбæлвырд кæнын хъуыд, иннæ фæззæджы фысым чи уыдзæн, уый. Ахæм кад-иу кæмæ ’рхауд, уымæн-иу адæмы æхсæн радтой сгуы æмæ бæгæныйы нуазæн. Сидæн æмæ-иу Ичъынайы бонтæ куы ралæууыдысты, уæд-иу фысымты алыварс æрæмбырд сты, хъуыддæгтæм рæвдздæр чи уыд, уыдон æмæ-иу сарæзтой, иннæ уыцы афонмæ сæ зæрдыл кæй дардтой, ахæм куывд. Кæд мæ сабибонтæ цыфæнды тыхст æмæ уырыд рæстæджытæм æрцы- дысты, уæддæр дзы хъæлдзæгдзинад йæхи фæсдуар æрæвæрын никуы бауагъта. Цыфæнды зын уавæрты дæр цард йæхиуæнтæ домдта. Хæст цы цæссыгтæ фæкалын кодта, уыдон афтæ бирæ уыдысты, æмæ адæй- маджы зынæй уырныдта, искуы ма зæрдæтæ æртæфсдзысты, æмæ дзы амонд йæ раздæры бынат æрцахсдзæн, уый. Мах цы дыууæ сыхы астæу цардыстæм, уыцы ссæдз хæдзарæй хæсты баззадысты Дзасохты Агуыбе, Аксо, Сослан æмæ Сосыгко, Нартыхъты Гадзыбе, Реуазты Хæсанæ, Барис, Мысост, Муха, Къоста, Савел, Афæхъо, Цуцаты Бадджери, Дзусты Васкæ. Хæсты рæстæджы немыц амардтой Реуазты Уырдыс æмæ Мысырыхъойы. 66
Ссæдз хæдзарæй фæхъуыд æхсæрдæс амæй-ай гуыппырсардæр лæппуйы. Уыйбæрц зиантæ цы дыууæ сыхыл æрцыд — ахæм сыхтæ та хъæуы дæсгæйттæ уыд — уырдыгæй ма искуы фæндыры цагъд райхъуысдзæн, уый æнхъæл адæймаг нал уыд. Фæлæ райхъуыст. Стæй канд мах сыхæй нæ — хъæуы цал фæндыры уыд, уал раны-иу изæрыгæтты сарæзтой къæрццæмдзæгъд хъазт æмæ-иу хистæртæ кæстæрты кафтмæ кæсгæйæ мысыдысты се ’взонг бонтæ, раздæхæн кæмæн нал уыд, уыцы амондджын дуг. Иу заман нæ сыхæн фæндыр фаг нал уыд æмæ балалайкæты «сдзурын» кодтой. Кæд ма исты зонын, уæд сæ уыцы хъуыддагыл нæхи Алиханты Аслæнбег фæцалх кодта. Йæхæдæг дæсны цагъта æмæ йæхи балалайкæ- йыл иннæтæн дæр цæгъдын амыдта. Иууылдæр мæлæты зæрдæргъæвд ра- зындысты. Цыма сæ фесхойын йеддæмæ ницы хъуыд, уый хуызæн æмхуы- зонæй февнæлдтой. Алы хæдзары дæр, зæгъæн ис, æмæ балалайкæ ра- зынд. Нæхи Дибæхан дæр хуымæтæджы къухты хицау басгуыхт! Бала- лайкæйæ цæгъдын куыд фæцахуыр, уый зонгæ дæр нæ бакодтон. Цыма цæрæнбонты дæр афтæ дæсны цагъта, уый хуызæн йе ’нгуылдзты змæл- дыл цæст нæ хæцыд. Æз-иу æм кæсынæй нал æфсæстæн. Кастæн æмæ дис кодтон йæ арæхстдзинадыл. Иуæй-иу хатт-иу мæм йæхæдæг дæр æр- бакаст, йæ мидбылты-иу бахудт, æмæ-иу балалайкæйы зæланг ноджы фæтынгдæр. Иуцалдæр цæгъдæджы-иу куы баиу сты, ахæм изæртæ дæр- иу скодта. Уæд-иу æрæмбырд уæлдай фылдæр адæм. Хъазтмæ-иу æр- цыдысты хистæрæй-кæстæрæй. Хуынтæ-иу чи рахаста, ахæмтæ дæр уыди. Æвæдза, рæстæджытæ куыд тагъд ивынц! Æз ахæм хъæуы хъомыл код- тон, æмæ æнæхудæй цæуын ронбæгъд уæвынæй уæлдай кæм нæ уыд, гомсæр æмæ бæгъæввадæн иу кад кæм кодтой, растдæр зæгъгæйæ та дзы иуæн дæр кад кæм нæ уыди. Чындзæхсæв, чызгæрвыст кæнæ æндæр исты бæрæгбоны рæстæджы-иу хъазтмæ нуазæн куы рахастой æмæ-иу дзы арахъ- хъы сыкъа куы уыди, уæд-иу йæ хицæуттæ зын уавæры бахаудысты: кæмæ- иу æй авæрдтаиккой, уый нæ уыди, уымæн æмæ-иу лæппу-фæсивæд фæскъуымты абырыдысты, мæнæн исгæ куы ’рцæуа æмæ йæ нуазын куы бахъæуа, зæгъгæ. Арахъхъы нуазæн райсыны бæсты кæцыфæнды лæппу цалдæр кафты скæныныл дæр сразы уыдаид. Ныр та, æнхъæлдæн æмæ, хъуыддæгтæ бынтон иннæрдæм ныззылдысты. Иу хатт акафыны бæсты цалдæр чи бануаздзæн, уыдон фæфылдæр сты. Стæй уæды хъазт æмæ ныры хъазт кæрæдзимæ дæрддзæф лæууынц. Фæскуыст-иу алчи йæ уынджы цы хъазт сарæзта, уым ныртæккæйы дынджыр, фондзыссæдз адæймагæй уæлæмæ кæм вæййы, уыцы хъазтæй фылдæр циндзинад уыд. Ноджы-иу фæндыры уæлхъус цалдæрæй куы алæууыдысты æмæ-иу дзы иу куы базарыд, иннæтæ та йын фæндыры æмхъырнд куы бакодтой, уæд ма уымæй диссагдæр адæймаг хъусгæ дæр цæмæ бакодтаид æмæ кæсгæ дæр. Зарæггæнæг канд зындгонд ныхæстæ нæ фæзмыдта, фæлæ мысыди йæхиуæттæ дæр. Кæм-иу дзы, чи кафыд, уыдонæй искæй фæрæхуыста кæнæ та-иу æй хуыздæр кафынмæ сразæн- гард кодта. Зарæг-иу фылдæр хатт истой кæрæдзийы дзыхæй. Хъазт-иу йæ тæмæны куы бацыд, уæд-иу фынгты уæлхъус чи бадт, уыдонæй дæр 67
бирæтæ сыстадысты, рæстæгмæ-иу сæ кæрдзын кæнын фæуагътой æфсинтæ æмæ-иу фæсивæды хъæлдзæгдзинадмæ кæсгæйæ хъуамæ сæ чъи- ритæ дæр басыгъдаиккой. Хъазты-иу бирæтæ сæ амонд ссардтой. Сæхицæн-иу дзы чындзытæ æвзæрстой ныййарджытæ. Ныры хуызæн раджы дæр чындзхæсджытæ æмæ хуындзæуттæ æрвыстойрæсугъддæр æмæ уæздандæр чызджыты, кадджындæр æмæ бакастджындæр лæппуты. Хъазты заман-иу фæсивæдæн фæзынди ног зонгæтæ. Уыцы хъуыддаг-иу йæ къу- хы кæмæн нæ бафтыди, уыдон та кæрæдзиуыл сæ цæст æрæвæрдтой æмæ- иу фадæттæ ссардтой æндæр ран фембæлынæн. Кафаг лæппу хæдзар нæ дары, зæгъгæ, ахæм æмбисонд дæр ис ирон адæммæ. Уый æцæг дæр афтæ куы уаид, уæд Ирыстоны фылдæр хæдзæрттæ æнæдарæг уыдаиккой. Чи зоны, æдзухдæр кафгæ чи кодта кæнæ та кафын йеддæмæ чи ницы зыдта, ахæм лæппуйæ загъдæуыд, хæдзар нæ дары, зæгъгæ. Ахæм лæппутæ та хъуамæ хæрзчысыл уыдаиккой. Кадджын уыды- сты кафаг лæппутæ дæр æмæ фæндырдзæгъдаг чызджытæ дæр. Адæмы циндзинад-иу фæдывæр, фæндыримæ чи зарыд, уыдонмæ хъусгæйæ. Абон дæр ма мæ хъустыл уайы Цогойты Мухарбеджы хъæлæс. Фæндырдзæгъдæ- джы фæстæ-иу куы алæууыд æмæ-иу зарæджы «къахдзæф» ацахсгæйæ йæ цъæхснаг хъæлæс куы ныййазæлыд, уæд-иу кафджыты уæнгты змæлд фен- дæрхуызон, фæндырдзагъд дæр-иу фæтынгдæр, æмдзæгъдыл дæр-иу баф- тыд. Уыимæ зарæг, фæндырдзагъд æмæ æмдзæгъд кæрæдзиуыл, саргъ дугъ- он бæхыл куыд фидауа, афтæ фидыдтой. Исчи зæгъдзæн, алы фæлтæр дæр йæхи рæстæгæй феппæлы, зæгъгæ. Чи зоны, афтæ чи ахъуыды кæна, уый нæ фæрæдидзæн. Фæлæ, йæ рæстæгæй чи феппæлы, уый дæр, мæнмæ гæсгæ, нæ фæрæдийы. Алы хъуыддаджы рæстдзинад дæр абаргæйæ разыны. Мæ рæстæджы цы хъазт уыди, уымæн зæгъæн ис, æмæ ныртæккæйыонимæ иумæйагæй ницы ис. Заргæ ныртæккæ дæр къаддæр нæ кæнынц. Чи зоны, нырæй фылдæр зарджытæ хъазты никуы уыди, фæлæ кæддæры хуызæн цæсты ахадой, уый æнхъæл нæ дæн. Раздæр-иу зарæг хъазты фидауц бæрзонддæр систа, ныры зарæгта йæ йæ быны акæны. Иугæр музыкалон инструменттæ скуыс- той æмæ ма сыл микрофон дæр бафтыд, уæд кувæг æмæ амменгæнæг нæ, фæлæ цæвæг æмæ марæг кæрæдзийы нал фембарынц. Дæ амонд куы уа, уæд «музыканттæй» дарддæр бадт фæуыдзынæ æмæ дæ, чи зоны, дæ хъусты къæрмæджытæ тъыссын ма бахъæуа. Фæлæ дын уæддæр, цалынмæ зарæг фæуа, уæдмæ дæ фарсмæ бадæгимæ иу ныхас скæныны фадат нæ фæуыдзæн, уымæн æмæ, хъæлæсыдзаг куы хъæр кæнай, уæддæр дæ нæ фехъусдзæн. Æмдзæгъды хабар дæр хуыздæр уавæры нæй. Мæ рæстæджы тынгдæр къухтæй æмдзæгъд кодтой. Иуæй-иуты къухæмдзæгъд афтæ цъæхснаг уыд, æмæ-иу æм адæм æркастысты, уыдон цавæр армытъæпæнтæ сты, зæгъгæ. Уыдон та-иу уыдысты хуымæтæг кусæг лæппуйы фидар армытъæпæнтæ, адæймаджы дисы чи æфтыдта æмæ йын уыцы-иу рæстæг цин чи хаста. Стыр хъазты-иу æмдзæгъд кодтой лæдзджытæй дæр. Даргъ фæйнæгыл- иу дыууæрдыгæй хæцыдысты, астæуæй та-иу цалдæрæй æмдзæгъд код- той. Уый дæр къухæмдзæгъдау фæндыры цагъдимæ тынг фидыдта. 68
Æмдзæгъд кæныны рад-иу кæмæ ’рхауд, уый-иу фырцинæй цы фæуыда- ид, уый нал зыдта, уымæн æмæ йæхи хъазты архайæгыл нымадта. «Æмдзæгъд!», зæгъгæ-иу кафæг æмдзæгъдгæнджытæм куы басирдта, уæд- иу сæ лæдзджыты къæрцц дзæвгар фæрæвдздæр, кафт та-иу йæ тæккæ тынджы бацыд. Ныр къухæй арæх нал æмдзæгъд кæнынц, лæдзæгæй æмдзæгъд кæнын та бынтон ферох. Йæ бæсты нæм фæзынди гуымсæг, фæндырдзагъдимæ чи нæ фидауы, арæх æй йæ быны чи фæкæны. Сæйрагдæр та, нæ фыдæлтæм ахæм æмдзæгъдгæнæг никуы уыд... Уæлдæр Цогойты Сосæйы кой кодтон, нæ хъæуы хистæр уыдис, зæгъгæ. Чи зоны, уымæй хистæр ма дзы разындаид, фæлæ тæккæ кад- джындæр фынгты уæлхъус æгъдау уый лæвæрдта. Йæ рихитæ цъитийы хуызæн урс-урсид уыдысты. Уæз уыди йæ къахдзæфы, йæ ныхасы, йæ куывды, æмæ йæ алчи йæ бæрæгбоны фынджы хистæрæн уымæн бадын кодта. Уынгты-иу уæзбын къахдзæфтæгæнгæ йæ лæдзæгыл æнцой кæнгæйæ куы фæцæйцыд, уæд ын æгъдау лæвæрдтой кæстæрæй- хистæрæй, сылгоймагæй-нæлгоймагæй. Бадгæ чи кодта, уыдон ын-иу куыннæ сыстадаиккой, лæугæ чи кодтаид, уыдон-иу ын сæ сæртæй ныллæг куыннæ акуывтаиккой! Сæ чъирикувæгæй стырдæр æгъдау кæмæн хъуа- мæ лæвæрдтаиккой, сæ куырыхон хистæрæй хуыздæр кад кæмæн хъуамæ кодтаиккой! Уæлдæр ма кодтон Цогойты Мухарбеджы кой дæр, хъазты уымæй за- рагдæр нæ уыди, зæгъгæ. Уæвгæ, чи зоны, хуыздæр чи зарыд, ахæмтæ дæр разындаид, фæлæ дзы æз мæ зæрдыл Мухарбеджы бадардтон. Уый хъæлæсæй цъæхснагдæрæй мæм никæй хъæлæс æрбайхъуысы мæ саби- дугæй, уымæй тынгдæр мын ничи æрымысын кæны фæндырдзагъд æмæ хъырнын, фæндырдзагъдимæ зарын. Дзæвгар рæстæг фæхаста «усгуры» ном Мухарбег. Чындзæхсæвмæ-иу ын цы галтæ схастой, уыдон-иу базæронд сты, Мухарбег та ма-иу уыцы лæппуйæ лæууыд. Бирæ азты Сосæ хъæуы хистæрыл нымад уыд, йæ фырт Мухарбег та усгурыл. Йæ афон куы ’рцыд, уæд хъуыддаг бакодта Мухар- бег. Бирæ азты йæ хорздзинады абадынмæ чи бæллыд, уыдоны нæ фæфыдæнхъæл кодта: сарæзта сын нæртон чындзæхсæв... Иæ заманы, Сосæйыл цал азы цæуы, уымæй искæй бафæрсын мæ зæрды никуы ’рæфтыд. Æрæджыйы онг нæ зыдтон, Мухарбег бинонты хъуыддаг цалаздзыдæй бакодта, уый дæр. Цалдæр мæйы размæ дыууæ хъуыддагæй дæр Мухарбегæн йæхи бафарстон. Йæ дыууæ дзуаппы дæр мæ дисы бафтыдтой. Куыд рабæрæг, афтæмæй, Сосæ фынддæс æмæ æртиссæдз азы йеддæмæ нæ фæцард, ныртæккæ Мухарбегыл цас цæуы, уымæй чысыл фылдæр, фæлæ Мухарбеджы хъæуы зæронд дæр ничи ра- хондзæн, хъæуы зæронддæр кæй нæу, уый тыххæй, стæй йæ азтæй æры- гондæр кæй зыны, уый тыххæй дæр. Уæдæ бинонты хъуыддаг дæр, адæммæ куыд каст, афтæ æрæджиау нæ бакодта: цыдис ыл æхсæрдæс æмæ ссæдз азы. Уæ фарн бирæ уæд, фæлæ, мæныл, мæ иунæджы цардæн хæрзбон куы загътон, уæд уымæй кæд чысыл фылдæр цыд, уæддæр мыл адæм сæ цæст, Мухарбегыл куыд æрæвæрдтой, афтæ не ’рæвæрдтой. Дыууæ дзуаппыл дæр уымæн фæдис кодтон... 69
IX Мæ мадымад Лези — мах æй Дзыцца хуыдтам — афтæ дзураг уыд: «Абон райсомæй цы бахордтон, уый мæ ферох, фæлæ рагон хабæрттæ мæ зæрдыл хорз лæууынц». Мæхæдæг дæр, æнхъæлдæн^ахæм уавæрмæ фæцæуын. Ивгъуыд бонтæ мæ цæстытыл кæддæры хуызæн ирдæй уайынц. Уæлдай тынгдæр мысын хъæуы цард. Мæ сыхæгтæ мын кæддæриддæр зынаргъ уыдысты, фæлæ мыл цыма цас фылдæр азтæ цæуы, уыйас мæ зæрдæмæ хæстæгдæр кæнынц, афтæ мæм кæсы. Иуæй-иу æхсæв мæм хуыссæг хæстæг куы нал фæцæуы, уæд арæх мæ хъуыдыты нæ хъæуы балæууын. Нæ сыхы кæй хæдзары къæсæрæй нæ бакæсын, ахæм нал баззайы. Мæ цæстыты раз сыстынц бирæты сурæттæ... Цал æмæ цал азы рацыд, хъæуæн хæрзбон куы загътон, уæдæй нырмæ! Ставд нымадæй уыдон дыууиссæдзæй фылдæр сты. Бирæ ивддзинæдтæ æрцыд уæдæй нырмæ нæ сыхы. Æз дзы кæй зыдтон, уыдонæн сæ фылдæр — хистæртæ та, зæгъæн ис, æмæ иууылдæр — се ’нусон фæндагыл ацыдысты. Æппæты разæй нæ сыхы чи амард, уыдон тынг цъæррæмыхстытæй хъуыды кæнын. Хæрзсывæллон уыдтæн, афтæмæй нæхимæ кодтой Хъан- теты Буцайы лæппу Юрик æмæ йæ чызг Верæйы марды кой. Дзырдтой Реуазты Афæхъойы иунæг фырт Дзаххотт дæр, дам, амард. Уый фæстæ æвирхъау хабар айхъуыст хъæуыл. Немыц Даргъ Хуымты амардтой, нæ хæддæле чи цард, Реуазты уыцы Мысырыхъойы. Амардтой йæ, не ском- коммæ чи цард, Реуазты иннæ уыцы лæппу Уырдысимæ. Фондз азы йеддæмæ мыл нæ цыди, фæлæ Уырдысы ныгæнæн бон хъуыды кæнын. Уый фæстæ амард нæхи Ладийы мад Гуассæ, Хъантеты Боци, Дзегка, нæхи Бибо, Хъантеты Дзæлиго, йæ чызг Елетхан. Кæй ранымадтон, уыдон, Елетханæй фæстæмæ, хорз нæ хъуыды кæнын. Стæй Елетханæн дæр йе ’ддаг бакастæй мæ зæрдыл ницы лæууы, фæлæ куыд цæрдæг уыд, уый мæ цæстытыл уайы... Нæ кæрты астæу хосы уæрдон акалдæуыд, æмæ сыхы сывæллæттæ йæ алыварс дугъ систой. Цæмæдæр гæсгæ дзы Елетхан уайы мæ цæстытыл йæ алыварс тæхгæйæ. Цыма йæ баййафыныл архайынц æмæ йæ бон никæмæн у. Бæстæ хъæр æмæ ахст сси. Æппæты амондджындæрыл йæхи нымайы Елетхан, уымæн æмæ йæ баййафын йæ бон никæмæн у... Елетхантæ нæ хæдуæллагфарс цардысты. Сæ хæдзары къул мах цæхæра- донимæ æмарæн кодта. Сæ рудзгуытæй та иу цæхæрадонмæ «касти». Мæ мад-иу Дзæлигойы, Елетханы мады, арæх æрымысыди. Сæрдыгон цæхæрадоны кусгæйæ-иу куы сдойны дæн, уæд, дам-иу æй цыма Дзæлиго зонгæ кодта — сæ рудзынг байгом æмæ-иу мын хъæзын къусы къуымæл ралæвæрдта, дæ ком ауазал кæн, зæгъгæ. Мæ мады уыцы ныхæстæ мæ нæ рох кæнынц. Никуы ферох кæндзынæн Дзæлигойы ном дæр... Æвæдза, нæ сых тынг стæнæг и. Утæппæт хистæртæй ма баззад æрмæстдæр цыппар. Нæхи Лубæ, дæс æмæ йыл цыппарыссæдз азæй фылдæр цæуы, æмæ Хъантеты Геор, фондз æмæ цыппарыссæдзаздзыд. Реуазты Венерæ æмæ нæхи Тамарæ (Хьодзасон) уыдонæй дзæвгар кæстæр сты, фæлæ уæддæр хистæрты бынатмæ бацыдысты. 70
Куы зæгъын, утæппæт хистæртæй цыппар йеддæмæ æгас ничиуал у. Мæ зæрдæ сын зæгъы, цæмæй ма бирæ азты хистæры ном æнæниз æмæ зæрдæрухсæй фæхæссой. Нæ сыхы иннæ цæрджытæй мæнæй хистæр иу дæр нал ис. Ацыдысты канд хистæртæ нæ. Кæстæртæй дæр бирæтæ нал сты (уæле дæлæмæ райдайон): Дзасохты Баса, Сæли, Тамарæ, Сослан, Мария (Касиан), Бутускæ, Гагуыдз, Лади, Уæлгæ, Хъазыбег, Дзусты Елена (фондзыссæдз азæй фылдæр фæцард), Дзитойты Алихан, Дзасох- ты Алихан, Налди, Амырхан, Аслæнбег, Хъантеты Хаджумар, Лазигка, Валодя, Федыр, Реуазты Маринæ, Сафонка, Ирæ, Дзасохты Хæмыси- ат, Чабæхан, Хадзыби... Мæ мад æвирхъау мард акодта. Дыууæ ’мæ дыууиссæдз азы размæ. Куыд æмæ цы уавæрты, уыдон мæ чингуыты фыст сты. Цалдæр сылгой- магæй гутæтты сæр бадгæйæ суадоны сæрты æрбацæйхызтысты. Гутæтты цæлхытæ дзыхъхъы куы ныххаудысты, уæд Веринкæ^гутон здахæн рулмæ йæ фæсонтæ ’рхаста æмæ мæлæтдзаг цæф фæци. Йемæ чи бадт, уыцы устытæй иу уыди Цогойты Гуассæ. Гуассæ мын æй йæхæдæг дзырдта. Уыцы хабар куы базыдтон, ууыл афтæ бирæ нæма цæуы. Гуассæйы бæлвырддзинæдтæй бафæрсынмæ хъавыдтæн, æмæ мын ахæм фадат уæвгæ дæр фæци, фæлæ мын, хъыгагæн, ницуал радзурын йæ бон баци. Тынг базæронд, стæй уæдæй нырмæ азтæ дæр чысыл нæ рацыд. Мæ дыууæ хоимæ бынтон иунæгæй баззадыстæм. Сæ хистæр æз уыдтæн æмæ мæныл дæр æвддæс азы йеддæмæ нæма цыд. Райæйыл — мæ хоты хистæрыл — цыппæрдæс, Дибæханыл — дыууадæс азы. Куыд аирвæзтыстæм, уый мæм абон дæр диссаг кæсы. Йæ ахуыр дæр нæ куыд ничи ныууагъта, сахъат дæр нæ куыд ничи фæци æмæ ма бирæ æндæр цæуылдæрты хъуыды кæнгæйæ æрцæуын ахæм хатдзæгмæ: адæмы руаджы нæ фæцудыдтам, цы сыхбæсты цардыстæм, уыдоны фарнæй хай- джын уыдыстæм æмæ нæ зындзинæдтæ ницæмæ дардтам. Стæй кæрæдзи- уыл æнувыд уыдыстæм. Канд хотæ æмæ æфсымæр нæ уыдыстæм, фæлæ нæхимæ райстам мад æмæ фыды хæстæ дæр. Мæ бон фидарæй зæгъын у: кæрæдзийы зæрдæхудты никуы бацыдыстæм. Никуы бацыдысты нæ зæрдæхудты сыхбæстæ дæр... Веринкæ куы амард, уæд мын мæ цард ад нал кодта. Мæ мад цы зæххыл нал цыд, ууыл цæуын мæн дæр нал фæндыд. Нал мæ фæндыд, мæ мад цы уæлдæфæй нал улæфыд, уымæй улæфын. Мæ мад цæрынæй цы хæдзары нæ бафсæст, уый мæ нал æндæвта. Мæ мадмæ цы хур нал каст, уый мæ нал тавта. Æнæ Веринкæ мæ ацы дунейы ницыуал урæдта. Цæрынæй мæм амæлын хуыздæр каст... Веринкæ иу минут дæр мæ зæрдæйæ нæ цух кодта. Уæлмæрдтæ нæм, цæхæрадæттæ-иу куы бафснайдтой, уæд дæр хорз зындысты, нæ хайы кæронмæ рацæугæйæ та-иу бынтон æрбаввахс сты. Рацыдтæн-иу цæхæра- доны чъылдыммæ æмæ-иу, адæммæ кæм нæ зындаин, ахæм бынат ссард- тон æмæ-иу мæ тыппыртæ суагътон. Мæ сæрмæ арв сау мигътæй нæ зын- ди, иу рухсы цъыртт мæм никæцæйуал калд. Хъуыды кодтон æрмæстдæр мæхиуыл. Иуахæмы та æрмæстдæр мæхи мæты куы бацыдтæн, уæд фыц- цаг хатт мæ алыварс чысыл уæрæхдæр акастæн. Æппæты фыццаг мæ хотæ 71
мæ зæрдыл æрбалæууыдысты. Мад æмæ сын фыд кæй нал и, уый фаг нæу, ныр та æнæ ’фсымæрæй дæр баззайой? Цы фæуыдзысты? Исчи сæ куы хъыгдара, уæд сæ сæрыл чи сдзурдзæн? Æз мæ уавæрæй фервæз- дзынæн, фæлæ мæ фæстæ уыдон цы ми кæндзысты?.. Зымæг аивгъуыдта. Уалдзæг дæр фæсте аззад. Дæс къласы кæй фæуд кæнын, уый мæм тынгæй-тынгдæр хъарын райдыдта. Адæмы ’хсæнмæ арæхдæр æфтыдтæн, æмæ мæ æнтъыснæг хъуыдытæ къаддæр тыхсын код- той. Искуы ма худыны номыл мæ былтæ базмæлдзысты, уый æнхъæл нал уыдтæн, фæлæ удæгас адæймагæн æдзух иу уавæры уæвæн нæй. Ме ’мбæлттæ кæм худтысты, уым-иу æз дæр бахудтæн. Веринкæ-иу мæ зæрдыл куы ’рбалæууыд, уæд ыл-иу цыма гадзрахатæй цыдтæн, афтæ-иу мæм фæкаст, æмæ та-иу хъæлдзæгдзинад мæ цæсгомыл ахуыссыд. Иу хатт чызджытæ нæхимæ нæ уыдысты, афтæмæй нæ рудзынг сæрфтон. Сæрфтон æмæ мæхинымæр цыдæр зарæгæн бахъырныдтон. Уыцы замдн мæ рæзты æрбацæйцыд дæлæсыхаг лæг æмæ мын салам рад- та. Кæд мын мæ зарын фехъуыста, зæгъгæ, мæхи цы фæкодтаин, уый нал зыдтон. Хæрзаг ма зæгъа, йæ мад амард, уый та зарыныл схæцыд. Дзæгъæлы нæ фæзæгъынц: «Мæгуыр амæлæг, чи цæра, уый та йæхицæн амæлттæ кæндзæн». Кодтам амæлттæ, уæдæ нæ кодтам! Алы хъуыддаг дæр нæхимæ каст, фæлæ нæ сыхбæстæ сæхи дард никуы аластой. Исчи йæхинымæр ахъуыды кæндзæн, ау, иу хæстæг-хион сын куыд нæ уыди? Уыди нын хæстæджытæ алырдыгæй дæр, æрмæст нæм дзы хæстæг ничи цард. Æппæты æввахсдæр нæм уыди нæ фыдыхо Оля, æмæ нын уый дæр иу хъæуæй иннæмæ нæ хъуг дæр не ’рдыгътаид, нæ цæхæрадон дæр нæ бафснайдтаид, хæринаг дæр не скодтаид. Нæ хæстæджытæй нæм æппæты дарддæр нæ мадыфсымæр Хæчъассæ царди, фæлæ нын уымæй стырдæр ныфс ничи уыд. Иæхицæн аст сывæллоны уыдис, уæддæр мах никуы ферох кодта, йæ цæст нæм дардта, рацыдис-иу нæм æмæ-иу нын зæрдæтæ февæрдта, нæ тыхстытæ нын-иу сарæзта. Хæчъассæйы ацыды фæстæ-иу нæхимæ дзæвгар тыхджындæр фæкастыстæм, ныфс нæ-иу ба- цыди. Мæ зæрдæмæ рухсы тынтæ æхха^ссын райдыдтой. Ноджы скъола каст куы фæдæн æмæ горæтмæ цæуынвæнд куы скодтон, уæд зæрдæйы цыдæр бæллицтæ стæлфыди. / Горæты иунæг хатт йеддæмæ никуы уыдтæн. Хъантеты Геор æмæ йæ чызг Зинæимæ. Ныр мæхицæн цæугæ æрцыд. Раст зæгъын хъæуы, мæ ныфс цæуыл дардтон, уымæн мæхæдæг дæр ницы зыдтон. Уæддæр ацыдтæн... Уæд дæр æмæ уый фæстæ дæр мæ сыхбæстæ æдзухдæр мæ зæрдыл лæууыдысты. Уыдонæй мын адджындæр зæххыл адæм нæй. Æмæ кæд сæ фылдæр æгас нал сты, уæддæр мæнæн мæ цуры цардæгасæй лæууынц... Мæ хъуыдытæ мæ ивгъуыдмæ куы ахæссынц, уæд мæ зæрдыл арæхдæр сæрд æрлæууы. Уæд-иу мах сыхæгтæ иннæты хуызæн кæрæдзийы арæхдæр уыдтой, уæлдайдæр кусгæ чи нæ кодта, уыдон æмæ сывæллæттæ. Иу кæнæ-иу дыууæ хæдзары дуармæ бæлæсты бын аууоны рабадтысты æмæ- иу ныхæстæн кæрон нал уыд. Æрмæст ныхæстыл дзы йæ рæстæг ничи сæфта. Чи-иу йе ’лвисинаг кæнæ йæ хуыйинаг рахаста йемæ, чи та йæ 72
сывæллоны рæвдыдта, чи — хуртуан хъахъхъæдта. Ахæм куыстыты та ныхæстæ кæнын ницы хъыгдардта. Алы сыхы хуызæн нæ сыхы дæр дæс хæдзары уыд, фæлæ иу дон нæ нызтой. Уæлæрдыгæй чи цард, уыдон цыдысты, Касианты цур цы суа- дон уыд, уырдæм, иннæтæ дон хастой нæ хайы фæстейæ. Уым дæр уыд суадон. Суадæттæй нæ зæхх тынг хъæздыг у, уæлдайдæр йе скæсæныр- дыгæй фарс. Дæсгай рæтты дзы æвзæры цæстысыджы хуызæн уазал дон. Уыдонæй алчидæр уырдыгмæ згъоры æмæ иу афон Куыройыдоныл йæхи бафæдзæхсы. Дæллаг сыхы уавæр иуцасдæр æндæрхуызон уыд. Уæлæр- дыгæй чи цард, уыдон мах суадонмæ цыдысты, дæллаг хайы цæрджытæ та дон хастой Дзусты Михелты цъайæ. Нæ хъæуы уынгты дон цыди къанæутты дæр. Фаллаг сыхæй цы къанау калд, уый-иу мах уынгты галиу фæрсты дæлæмæ фæзылди. Кæд астæуæй чи цард, уыдонмæ дардгомау уыд, уæддæр дзы дон хастой. Нуазынæн нæ бæззыд, фæлæ дзы пайда кодтой арахъхъ уадзгæйæ, донхорыг кæнгæйæ, æхсадтой дзы дзаумæттæ. Иуæй-иутæ-иу сæ цæхæрадæтты скъахтой цъайтæ, æмæ æвзартыл дон кæныны тыххæй дардмæ цæуын нæ хъуыд. Махæн ахæм цъай уыд нæ гыццыл цæхæрадоны. Халсарты хуым- тыл-иу дон уырдыгæй кодтам. Не ’рвадæлты зæронд ус Налдийы-иу гуыбыр-гуыбыр йæ доны бедра- имæ цæугæ куы ауыдтам, уæд-иу дугъы рауадыстæм, чи йæм фæраздæр уыдзæн æмæ йæ бедра хæссын кæмæ ’рхаудзæн, зæгъгæ. Налдийæн-иу æхсызгон куыннæ уыдаид йæ кæстæрты уæздандзинад æмæ-иу ын цыма хæдзар сарæзтæуыд, уый хуызæн йæ цæсгом ныррухс. Иннæ ахæм Æнди. Уый дæр не ’рвадæлтæй уыди. Къутуты — афтæ хуыдтой колхозы хордон — нартхорызгъалæгæй куыста æмæ-иу алы изæр дæр лæгуæрдоны хъузджытæ ласта. Мах-иу йæ размæ ацыдыстæм æмæ-иу ын йæ лæгуæрдон гыбар- гыбургæнгæ сæ хæдзары дуармæ балæууын кодтам. Цас арфæтæ-иу нын фæкодта зæронд лæг! Фæстæдæр ын йæ хойы лæппуимæ дæр базонгæ дæн. Лæппу, зæгъгæ, зæронд лæг уыди. Абайты Бæбуйы бирæтæ зонгæ дæр кодтаиккой. Цъæйы турбазæйы куыста. Хæххон фæндæгтыл цæуын бирæ лæппуты сахуыр кодта. Цыппарыссæдз азæй йыл фылдæр цыди, уæддæр йæ кусын нæ ныууагъта. Уæздандзинад уыди нæ сыхы иугæнæг тых, хистæрæн æгъдау кæнын йæхицæн хæсыл чи нæ нымадта, ахæмтæ дзы кæд уыди, уæддæр иннæты æхсæнæй нæ зынди, фæлæ дзы, хъыгагæн, бирæтæ хæсгæ мæрдтæ фес- ты. Хъантеты Валодя æфсады фæмард, Дзасохты Амырханы Хасавюрты (скъолайы директорæй куыста) амардтой, Бухары кæйдæр къухæй мæрдтæм бацыд нæхи Бутускæ, æвирхъау мард акодта Дзитойты Алихан, Чернобылы радиацийы марг афонæй раздæр йæ цард аскъуыдта Дзасохты Хъазыбегæн. Æмæ, куы зæгъын, нæ сых стæнæг. Мæ зæрдæ сриссы, нæхи Басаты хæдзары бынаты йæ бындуртæ йеддæмæ мæ цæст куы ни- цæуылуал æрхæцы, уæд. Сафтид нæхи Бутускæ æмæ Гагуыдзы хæдзар дæр (Гагуыдзы фырт Хуыцауы уазæг уæд, йæ мад æмæйæ бинонтимæ цæры, цы горæты райгуырд, уым — Дзæуджыхъæуы). Йæ раздæры хи- цæуттæй ничиуал ракæсы нæ иннæ æрвад Ладийы хæдзарæй (Цæрадзон 73
йæ бинонтимæ алыгъд Æрыдонмæ). Дзасохты Алиханы кæддæры гуып- хæдзары ма æрмæст Лубæ баззад. Йе ’ртæ фырты сæ мад æмæ фыды разæй æнафоны мæрдтæм бацыдысты. Агуыбе, ссæдз азы дæр ыл нæма цыд, афтæмæй фæмард Фыдыбæстæйы Стыр хæсты. Тохы быдыры хъæба- тырæй хæцыд йæ хистæр æфсымæр Амырхан. Йæ цонг уæззау цæф фæци, афтæмæй сахъатæй æгас хæдзар ссардта, фæлæ йæ нæхи цыфыддæр знæгтæ мæрдтæм барвыстой. Мыггаджы аргъ лæппу уыди Аслæнбег, æфсымæрты кæстæр, зонд- джын, æгъдауджын, æмгаруарзон. Пединституты физикон-математикон факультеты ахуыр кодта, фæлæ уæззау низы ахæсты бахауд æмæ йæ ахуыр ныууагъта. Алихан æмæ Лубæ ницæуыл ауæрстой, цæмæй сæ фæстаг ныфсы фер- вæзын кæной: нæ сын бантыст. Авд æмæ ссæдзаздзыд усгур лæппуйæ мæрдтæм бацыд. Веринкæйы фæстæ афæдз дæр нал ацард. Горæты рын- чындоны амард æмæ йæ куы сцæйластой, уæд æз йæ размæ рацæуыны бæсты нæ хайы кæронмæ фæдæн æмæ мæ куынничи уыдтаид, афтæ мæ тыппыртæ уагътон. Нæ хъæуы мæ æппæты стырдæр ныфс Аслæнбегæй уыд. Æмæ та уымæй дæр фыдæнхъæл фæдæн. Бирæ ныфсытæ дзы æвæрдтон мæхицæн. Æппæты зындæр уавæры-иу куы бахаудтæн, уæддæр Аслæнбегыл мæ зæрдæ дардтон. Уырныдта мæ, раст фæндаг мын кæй бацамондзæн æмæ кæцыранфæндыдæр мæ фарс кæй æрбалæудзæн. Æмæ та мæ уый дæр иунæгæй ныууагъта... Доски Алиханты дæллаг фарс царди. Йæ мад Маринæ Аслæнбеджы мад Лубæйы фыдыхо уыд. Æмæ мæм Доски, Сæрæбийы тыххæй теле- равдысты фæстæ Беслæныхъæуæй телефонæй куы сдзырдта, уæд нæм Ас- лæнбеджы кой дæр рауад — цыфæндыйæ дæр цыбыр рæстæгмæ бирæ хабæрттæ æрымысыдыстæм. Афтæ, дам-иу загъта, Музаферæй цы ра- уайдзæн, уый, дам, ма куы федтаин... Хуыцау йæ зонæг, цы суæвын æнхъæл мын уыди. Кæд мыл æцæгæйдæр йæ зæрдæ истæмæй дардта æмæ йе ’ууæнчы аккаг нæ разындтæн, уæд дзы мæрдтæм хатыр курын. Хорз уæвын кæй нæ фæнды, ахæм зЬш ссарæн у, фæлæ, адæймаг, æвæццæгæн, йæ ныхыфысты цы уа, уый æвзары. Уæллаг ын цы ныв скæрды, уый арæнтæй ахизæн ын нæ вæййы... Мæнæй дæс азы хистæр уыд Аслæнбег, фæлæ, цыма йе ’мгар уыдтæн, йæхи мемæ афтæ дардта. Æз, кæй зæгъын æй хъæуы, æнкъардтон уавæр æмæ архайдтон, мæ кар куыд амыдта, уыцы митæ кæныныл, Аслæнбег та-иу мæ æдзухдæр йæхи æмвæзмæ иста æмæ-иу мемæ ныхас кодта, æмга- римæ куыд фæныхас кæнынц, афтæ. Канд нæ сыхы нæ, фæлæ нын æнæхъæн хъæуы цы ’рвадæлтæ уыд, уыдонæй дæр нæм зæрдæйæ Алихантæй хæстæгдæр ничи уыд. Сидзæргæ- сы хæдзар хъуагæй фылдæр цы вæййы. Æмæ-иу нæ цы нæ бахъуыди! — бæндæн, фæрæт, хырх... Лæгуæрдон, тачкæ, къахæн... Нæ сæр-иу æдзухдæр Алихантæм фæцавтам. Æмæ искуы афтидкъухæй æрцыдыстæм, уый нæ хъуыды кæнын. Уæдæ æнæлæг хæдзары кæнинаг хъуыддæгтæ цас вæййы! Уыдонмæ дæр-иу фылдæр Алиханмæ дзырдтам. Бирæ рæтты йæм 74
дзурын дæр нæ хъуыд. Нæ быру искуы æмпъузинаг фæци, кæнæ кау æмбæрзинаг у, уæд-иу Алихан йæхæдæг фæраздæр. Нæ рæзты уæрдоны цæуы — махмæ æнæрбадзургæ никуы фæци, кæд уæ куыроймæ исты ла- сын хъæуы, зæгъгæ. Фæстæмæ здæхгæйæ дæр-иу нæ разы йæ уæрдон баурæдта: йæ сугты сæр-иу нæ хай æнæбастæй æвæрд уыд æмæ-иу нын æй дуармæ аппæрста. Афтæ хæларæй фæцардыстæм цæрынæй хæрынмæ. Алиханы зондыл хæст уыд Аслæнбег дæр. Мæ гыццылæй фæстæмæ дæр ыл мæ хæрзæфсымæры хуызæн сахуыр дæн æмæ, куынæуал уыд, уæд мæхимæ тынгдæр сидзæр фæкастæн. Ноджы ма уыцы аз мæ мадымад Дзыцца дæр амард. Дзыццайы тыххæй мæ иуцалдæр ныхасы зæгъын фæнды. Йæ фæлгонц мæ чингуыты æнцон базонæн у, фæлæ ма мæхицæн хæсыл нымайын ам дæр йæ кой ракæнын. Лæджыхъæдджын сылгоймаг уыд. Кæд асæй, тым- был къухыйас йеддæмæ нæу, зæгъгæ, кæмæй фæзæгъынц, ахæм уыд, уæддæр йæ ныфс йæ асæй бирæ фылдæр ахадыдта. Фондз сывæллонимæ сидзæргæсæй баззад æмæ сæ схаста. Алкæй дæр дзы царды фæндагыл бафтыдта. Йæ цоты кæстæр Тасолтан хæстæй нал ссыд. Уый фæстæ йæ разæй мæрдтæм бацыд йæ астæуккаг чызг — мæ мад. Фыдты фыд хъæбулæй бавдæлон уæвын у. Йæ кæстæры зындзинад чи бавзæрста, зæрдæйы рыст уымæй тынгдæр чи зоны! Фæлæ Дзыцца йæ мидуавæр æддæмæ никуы равдыста. Веринкæ куы амард, уæд Дзыцца йæ сæрæн нæ уыд. Уæддæр зианмæ йæхи раласын кодта. Хохæй — быдырмæ. Æмæ цалдæр мæйы махимæ баззад. Хуыссæнæй æддæмæ нæ хызт, афтæмæй. Сæйгæ рынчынæй дæр нын ныфс уыд. Амыдта нын алы хъуыддаг дæр. Æмæ йæм хъуыстам. Æххæст кодтам, цæуыл нæ домдта, уыдон иууылдæр. Цалдæр мæйы нæм фæци, æмæ дзы æз иу цæссыг æрхаугæ никуы федтон. Ома дзы йæ хъæбул нæ рысти? Фыдгулы зæрдæ^афтæ куы рыстаид, фæлæ йæхиуыл хæцыд. Махыл хъуыды кæнгæйæ. Йæ цуры-иу нæ исчи йæхи лæмæгъæй куы равдыста æмæ-иу йæ цæссыг куынæуал баурæдта, уæд-иу ыл сбустæ код- та, сымах йеддæмæ йæ мад никæмæн амард, зæгъгæ. Уыцы рæстæг-иу йæхи зæрдæ цы уавæры уыд, уый та Хуыцау йеддæмæ чи зыдта! Цас ма нæм фæуыдаид, уый зын зæгъæн у, фæлæ йыл низ тых- джындæр кæнын райдыдта æмæ йæ Хæчъассæ фæстæмæ Буронмæ аласта. Хæрзцыбыр рæстæг ма рацыд, афтæ йын йæ мард æрластой. Йæхи хохы ныгæнын нæ бауагъта. Иæ фыртæн бафæдзæхста, æз, дам, амы мæрдтæй никæй зонын, æмæ-иу мæ нæхимæ алас, зæгъгæ. Æрласта йæ Бæрæгъуын- мæ йæ фыдыфсымæр Хæмæты фырт Амырханы хæдзармæ æмæ йæ уыр- дыгæй рахастой. Аслæнбег æмæ Дзыцца куынæуал уыдысты — дыууæ дæр Веринкæйы фæстæ афæдз дæр нал ацардысты — уæд мæ зæрдæ ни- цæуылуал лæууыд. Цыма хъысмæтæй цы уæззау хæстæ дардтон, уыдон цыбыр рæстæгмæ фидинаг уыдысты, уый хуызæн. Аслæнбег æмæ Дзыцца удыкондæй дæр кæрæдзимæ хæстæг лæууыды- сты. Сæ иуы дæр æмæ се ’ннæйы дæр адæм æргомдзырд хуыдтой. Дæлгоммæ ныхæстæ сын æнад уыдысты. Дзыцца-иу афтæ загъта, Аслæн- беджы, дам, æргомдзырд кæй у, уый тыххæй уæлдай фылдæр уарзын. Аслæнбег-иу йæхæдæг дæр Дзыццайæ раст афтæ загъта... 75
X Хæлæг кæнын бирæтæ аиппыл нымайынц. Хуыцау адæймаджы куы сфæлдыста, уæдæй фæстæмæ йæ уыцы миниуæгыл къух сисын домынц, дæхи дзы хиз, зæгъгæ, йын дзурынц, фæлæ уæддæр хæлæг кæнæм. Кæрæдзимæ дæр, дзаумамæ дæр, хъæздыгдзинадмæ дæр. Мæ сабийы бонты бирæ цæмæдæрты нæ хæлæг кодтон. Хъæздыгдзинадмæ никуы бæллыдтæн. Рæсугъд æмæ зынаргъ дарæс мæ уд-мæ дзæцц никуы схуыд- тон. Суанг фыд кæмæн уыд, уыдоны бынаты февзæрыныл дæр никуы ахъуыды кодтои, уымæн æмæ мæ зæрдæ дардтон, мæ мад мæ æрвылбон кæй миниуджытæ фæзмын домдта, уыцы фыд, раджы уа-æрæджы, кæй фæзындзæн æмæ нæ хæдзары хъуыддæгтæ сæ гаччы кæй абаддзысты. Мæ фыдмæ æнхъæлмæ кастыстæм æнæхъæн бинонтæй дæр, уымæн æмæ, кæд æмæ кæм амард, уый ничи зыдта. Æнæбæрæгæй фесæфт, зæгъгæ, кæмæй дзырдтой, уыдонæй-иу æгас иу æмæ дыууæ разынди?! Зæххыл иу ахæм адæймаг нæ уыд, дæ фыд кæм амард, уый федтон, зæгъгæ, чи загътаид. Ничи федта, куыд æй ныгæдтой, уый дæр. Æргом дзургæйæ ма йæм æз абон дæр æнхъæлмæ кæсын. Хæсты хабæрттæ кæм вæййы, ахæм кино куы февдисынц, уæд дзы мæ фыды фæагурын. Цыма йæ æцæгæйдæр куы ’вдисиккой, уæд æй базонин, уый хуызæн. Абоны онг йæ номыл дыууæ кæрдзыны никуыма ныххæлар кодтон. Ирон æмби- сонд дæр мæ ницæуыл ахуыр кæны. «Зынг» зæгъынæй комæн басудзынæй тæрсын. Чи зоны, æмæ рæдийын... Кæд æцæг афтæ у, уæд искуы мæ рæдыд сраст кæндзынæн. Хæлæг кæнын кæд адæймагæн йемæ нæ райгуыры, уæддæр дзы дзæвгар кæстæр уа, уый æнхъæл нæ дæн. Æмæ, куы зæгъын, кæд бирæ цæмæдæрты нæ хæлæг кодтон, уæддæр ацы хъуыддаджы бынтон æнæ- аипп нæ уыдтæн. Кæддæрты мæм бæхыл абадынæй хуыздæр ницы каст, æмæ-иу барæджы кæцы ран федтон, уым йæ фæстæ кæсгæйæ баззадтæн. Уæлдай тынгдæр хæлæг кодтон, ме ’мгæрттæй-иу бæхы кæуыл баууæн- дыдысты æмæ-иу ыл бæгуылæгау уынгты чи фæцæйцыд, уымæ. Бæхимæ æмбæлдтæн бынтон сабийæ фæстæмæ. Мæ фыд бæхыл куы- ста æмæ уый руаджы. Цыппар-фондзаздзыдæй дæр адæймаг йæ зæрдыл цыдæртæ кæй бадары, уый мæхицæй зонын. Мæ фыд, цыма кæрдæг æрбаласта, афтæ мæм кæсы. Кæрдæг ракалдта, бæхы суагъта æмæ йыл мæн авæрдта. Веринкæ уый куы ауыдта, уæд, фырадæргæй цы акодта- ид, уый нал зыдта. Мæ фыдæн дзырдта, рахаудзæн æмæ йæхи ныппырх кæндзæн, зæгъгæ, фæлæ йæм уый нæ байхъуыста. Бæхы уынгмæ ракод- та æмæ йæм йæ дыууæ къухæй февзыста. Æз зæхмæ афтæ бæрзондæй уый размæ никуы ракастæн, стæй ма бæх йæ бынатæй куы фæцагайдта, уæд фыртæссæй цы фæуыдаин, уый нал зыдтон. Мæ амондæн ын йæ барцыл хæст бафæрæзтон æмæ йыл дыууæ къухæй ныззæгæл дæн. Кæд цыфæнды фидар хæцыдтæн, уæддæр нæ рахаудзынæн, уый мæ нæ уырныдта. Хуы- цау хорз, æмæ фæллад бæх уайтагъд йæ сæппæй банцад æмæ чысыл æддæдæр æрлæууыд. Веринкæ лæф-лæфгæнгæ мæ уæлхъус февзæрд. Уæдмæ мæ фыд дæр æрбахæццæ æмæ мæ бæхæй æриста. Веринкæйы хъæбысы дæр ма мæ зыр-зыр цыд. Æрмæст кæугæ не скодтон... 76
Ууыл бирæ азтæ рацæуыны фæстæ та бæхыл абадын мæ уд-мæ дзæцц сси, фæлæ мæм уыцы амонд нæ хауд. Бæхыл бадынæй къаддæр нæ хæлæг кодтон, велосипед кæмæ уыд, уыдонмæ. Æрмæст та уыдон дæр бæхæй арæхдæр нæ уыдысты. Сæ хицæутты та сын хуыдтон тæккæ хъæздыгдæр адæм. Велосипедтæ уыдис Нартыхъты Виктормæ, Чехойты Валодямæ, Хъуппеты Никъиформæ. Уыдис ма ноджыдæр кæмæдæрты, фæлæ се ’ппæты нал хъуыды кæнын. Стæй дыдзæлхыг «уæрдæтты» хицæуттæ адæм иууылдæр куы уыдаиккой, уæддæр дзы мæ зæрдыл тынгдæр ахæм дыууæ хъуыддаджы бадардтаин... Æрыдонæй æрбацæйцыдтæн. Фистæгæй. Къанау цы кæнгæ цæугæ- дон хонæм, уый Æрыдон æмæ Бæрæгъуыны æхсæн арæн уыдис. Доны сæрты-иу куы бахызтаис, уæд-иу чысыл фалдæр фæндаг фæсаджил. Ком- коммæ, ома дæ фæндагыл дарддæр куы цыдаис, уæд дæ бахуыдтаид, Æрыдоны халсартыкуыстгæнæг æстæм совхоз кæй хуыдтой, уырдæм. Зулаив цы уæрдонвæндаг азылд, уый та Бæрæгъуынмæ фæндаг уыд. Йæ кæрæтты телефоныхъæдтæ фаты хуызæн æмрастæй цыдысты суанг Къуту- ты цурмæ, уым рахизырдæм уæлмæрдты былты фæуырдыг кодтой æмæ Дзусты Темболатты рæзты хъæуы уынгты баивгъуыдтой. Къанауы сæрты æрбахызтæн æмæ нæхимæ фæндагыл араст дæн. Иучы- сыл рауадаин, афтæ мæ фæстæ цыдæр уынæр айхъуыстон. Фæкастæн, æмæ чидæр велосипедыл æрцæйцыд. Фæндагæн йæ лæгъздæр фарс цыдтæн æмæ иннæрдæм бахызтæн, цæмæй дыдзæлхыджы хицауы йæ «уæр- дон» къуыбыртыл тулын ма бахъуыдаид, уый тыххæй. Бирæ рæстæг нæма рацыд, афтæ велосипеды хицау мæ цуры æрурæдта æмæ мæм дзуры: — Рауай, абад. Алцæмæ дæр æнхъæлмæ кастæн, фæлæ мæн тыххæй исчи йæ велоси- пед бауромдзæн æмæ, иунæгæй дæр зын цæуæн цы фæндагыл уыд, уым ма мæн дæр йæ фæсарц сæвæрынмæ йæ ныфс бахæсдзæн, уый æнхъæл нæ уыдтæн æмæ æдзæмæй лæууыдтæн. — Абад æмæ дæ ныххæццæ кæнон, — дзуры та мæм ногæй бæлццон. Йæ фæсарц нæ, фæлæ йæ разæй, руль æмæ бадæн цы хæтæлæй фи- даргонд уыдысты, ууыл мæ сбадын кодта. Фæндаг искуы-иу ранæй фæстæмæ къуыппытæ æмæ дзыхъхъытæ уыд, къуыбырджын. Ноджы дыууæйæ куы ’руæз кодтам, уæд цæуын дзæвгар фæзындæр. Зæронд велосипеды хъыс-хъысыл дæр бафтыд. Цасдæр ра- уайыны фæстæ мæм фæсмон æрцыд, велосипедыл сбадыныл кæй сразы дæн, уый тыххæй. Фæндаг æвзæр æмæ даргъ уыди: цæуын нæ хъуыди иу- цыппар километры бæрц æмæ, цалынмæ ныххæццæ уыдаиккам, уæдмæ мæ хæрзгæнæджы хурхæй амардтаин. Раст зæгъын хъæуы, æрдæгфæнда- гыл мæм рахизыны зонд дæр æрцыди, фæлæ сдзурын нæ бауæндыдтæн. Уæлмæрдты был рахызтæн. Нæхимæ комкоммæ фистæгæй хæстæг уыд. Велосипеды хицау ма мæ дарддæр ласыныл дæр разы уыд, ам дæлæмæ, дам, фæндаг уырдыг у, стæй — лæгъз, фæлæ йын нал сразы дæн. Фæстæдæр куыд базыдтон, афтæмæй, велосипедыл мæ чи ’рбаласта, уый уыди Цомайты Хатуйы фырт Михал. Уый мæнæй æхсæз азы хистæр уыд æмæ зыдта, йæ хæстæг кæй дæн, уый æмæ, кæд кæстæр уыдтæн, уæддæр мын балæггад кодта. Ноджы хуымæтæджы хæстæджытæ нæ 77
уыдыстæм, фæлæ — дыууæрдæм хæстæджытæ. Цæвиттон, Хату æмæ мæ мадымад Лези хо æмæ æфсымæрæй райгуырдысты, стæй Михалы мад Сенæги Дзасохты хæрæфырт уыди... Уæд Михал Æрыдоны МТС-ы мотористæй куыста æмæ-иу алы бон дæр уырдæм велосипедыл цыди. Уæздан æмæ хæдæфсармæй зыдтой канд Михалы нæ, фæлæ се ’ппæт бинонты дæр. Михал бирæ азты æнæзæрдæхудт фæллой фæкодта Ирыстоны куыстуæтты. Райста паддза- хадон хæрзиуджытæ, уыдонимæ Ленины орден дæр... Бирæ хорздзинæдтæ зонын адæмæй, фæлæ мын Михалы уæздандзинад уæлдай ад кæны. Куы йæ фенын, уæд кæддæры цау кæд не ’рымысын æмæ йæ кой кæд нæ ракæнын, ахæм фембæлд нæ вæййы. Дыккаг хабар та мæ зæрдæйы æндæр фæд ныууагъта... Уый дæр вело- сипедимæ баст у. Уыцы велосипеды хицау дæр Михалы хуызæн нæ хæстæг уыди. Æз-иу сæм арæх уыдтæн. Уæлдайдæр, велосипед сæм ис, уый куы базыдтон, уæд. Уый дæр мæнæй цалдæр азы хистæр уыд. Æз ма авдазон скъолайы, ахуыр кодтон, уый та хъуамæ Николаевскы дæс къласы фæуы- даид. Куы-иу сæм ныццыдтæн, уæд мæм æй абадынмæ дæр никуы авæрд- та, куыддæр каст фæуон, афтæ горæтмæ ахуыр кæнынмæ цæудзынæн æмæ йæ дæуæн дæтдзынæн, зæгъгæ. Уыцы ныхæстæ мæм афтæ тынг бахъардтой, æмæ сæм арæх цæуын дæр нал уæндыдтæн. Тарстæн, æнæ кургæ та йæ куы нæ фæлæууон æмæ мæм куы фæхæрам уа. Тарстæн, арæх сæм куынæуал цæуон, уæд, велосипед æй нал хъæуы æмæ уый тыххæй нал цæуы, зæгъгæ, куы ахъуыды кæна, уымæй дæр. Нæ сæм ныууагътон мæ цæуын. Æрмæст æй кургæ никуыуал ракод- тон, йæхæдæг та мын афтæ никуы загъта, марадз, иу тигъæй йыл иннæмæ уæддæр абад, зæгъгæ. Фæлæ йæм уый тыххæй мæ зæрдæйы уаг нæ ив- тон. Æз æнхъæлмæ кастæн, æппынфæстаг велосипед мæхи кæд бауыдзæн, уыцы амондджын бонмæ. Нæ алы фембæлдырæстæгдæр-иу йæ зæрдæйы- уаг базоныныл æнæбацархайгæ нæ фæдæн. Иæ раздæры хъуыдыйыл фи- дар кæй хæцы, уый мын куы бамбарын кодта æмæ, цæуыл бадзырдтам, уымæн ивæн нæй, зæгъгæ, комкоммæ куы загъта, уæд та-иу цыма, цы уæлахизмæ тырныдтон, уымæ иу къахдзæф фæхæстæгдæр дæн, уый хуызæн зæрдæрухсæй нæхимæ здæхтæн. Цыдысты бонтæ. Нæ хæстæджыты лæппу астæуккаг скъола каст фæци, бацыди институтмæ дæр, фæлæ йæм йæ ныхас аивыны зонд нæма ’рцыд. Фыццагау мын зæрдæ æвæрдта велосипед раттынæй. Зæрдæ æвæрдта, фæлæ мын æй нæ радта. Уый ма пенсимæ дæр ацыди, уæддæр мæ уыцы хабар нæ рох кæны. Ома йæм фыд-зæрдæ бадардтон? Æппындæр нæ. Нæ ахастдзинæдтæ куыд уыдысты, афтæмæй баззадысты. Кæд Михалимæ амбæлгæйæ æдзухдæр кæддæры хабар æрымысын, уæд ме ’ннæ хæстæгимæ раджыйы хабарæн йæ кой дæр нæ вæййы. Цыма уæвгæ дæр никуы уыди, дыууæйæ дæр афтæ дарæм нæхи. Æз кæй никуы ницы фæдзурын, уым диссагæй ницы ис. Диссаг у, уый йæ дзыхыл кæй ныххæцы, бирæ азты фæстæ мæ хатыр куыннæ ракуры. Æппынницы, фæлæ йæ кæддæры митæ хъазынырдæм уæддæр куынникуы аздахы... 1996 аз, май, Кисловодск 78
ДЫККАГ ХАЙ Писать Мето/гез заманчиво и приятно... Александр Пушкин Воспоминания — богатство старости. Фаинаэ Раневская I Тæригъæд, дам, авд фæлтæры хæс- сы. Мæхи тæригъæдджыныл нымайон æви нæ, уый дæр бæлвырд нæ зонын, уæвгæ тæригъæд кæмæ нæй, иу ахæм адæймаг цы зæххыл нæма райгуырд, уым æз æнæтæригъæд кæм уыдзынæн! Æнæаипп кæм уыдаик- кой мæ фыдæлтæ дæр, уæлдайдæр, мæ райгуырды размæ цы авд фæлтæры цард, уыдон? Авд фæлтæры кой уымæн кæнын, æмæ сæ тæригъæды фæстиуджытæ, куыд мæхæдæг, афтæ мæ хистæр æмæ кæстæр мадызæнæг æгæр дæр ма бавзæрстой. Ме ’ртæ хистæр æфсымæры гуыргæ ракодтой, фæлæ цардæй ницы федтой: фондз азæй дзы фылдæр ничи фæцард. Æз æмæ мæ дыууæ хойæн хъысмæт фагæй фылдæр йеддæмæ къаддæр нæ фæци. Бынтон æнахъомтæй æнæфыдæй кæй баззадыстæм — Дибæхан та, кæд гуыринаг кæй уыд, мæ фыд уый зыдта, æндæр ын йæ райгуырды хабар хъусгæ дæр нал фæкодта — хъысмæтмæ уый æгъгъæд нæ фæкаст, фæлæ ма нæ æнæныййарæгæй дæр ныууагъта. Вёринкæ æмæ папæйæ иу дæр йæхи низæй нæ амард. Цас фæцарда- иккой, уый Хуыцау йеддæмæ чи зоны, фæлæ мæ фыдæн хæсты быдыры йæ зынг куы ахуыссыд, уæд ыл дыууиссæдз азы дæр нæма цыд. Мæ мад æвирхъау хуызы фæмард аст æмæ дыууиссæдзаздзыдæй. Чи дзы цас фæцард, уыцы азтæ кæрæдзимæ бафтау, уæд дзы рауайдзæн 85-87 азы. Ныртæккæ, ацы рæнхъытæ куы фыссын, уæд Ирыстонæй дæн цалдæр фондзыссæдз километры дарддæр, фæлæ мæ зæрдæ нæхимæ тынг æхсайы. Мæ фыды кæстæр хо Оляйы тыхст рынчынæй ныууагътон. Мæ хистæртæй ма мын æрмæстдæр уый баззад. Хуыцау тагъд рæстæджы ма зæгъæд, фæлæ уый куынæуал уа, уæд ма, мæ мады мадырвадæлты ус Серычкæйы загъ- дау (мæ мадыфсымæр Хæчъассæйы зианы хабар куы фехъуыста, уæд уый дæр афтæ загъта), мæхи кæмæй схондзынæн, уый нал уыдзæн. 0, æмæ Оляйыл ныртæккæ цæуы, мæ мад æмæ мæ фыд дыууæйæ цас фæцарды- сты, уыйбæрц. Иннæ бæллæхты кой нал кæндзынæн, фæлæ, кæй ранымадтон, уыдон дæр фаг сты, мæ фыдæлты авд фæлтæрæй кæцыдæрты тæригъæдджын рахонынæн. Уæвгæ, уыцы фыдæлтæн мæ фыды ’рдыгæй сæ нæмттæ дæр нæ зонын, мæ мады ’рдыгæй та суанг сæ мыггæгтæ дæр. Исчи мæ куы бафæрсы, кæй хæрæфырт дæ, зæгъгæ, уæд æрмæст Хосаты койæ хъуыд- даг нæ ахицæн вæййы: ранымайын, мæ иннæ фыдæлтæй чи кæй хæрæфырт уыди, уый дæр. Кæй зæгъын æй хъæуы, кæйонгты сæ зонын, уый онг. 79
Зонгæ та кæнын хæрзгыццыл: мæ фыд Сосыгко уыди Хъæрджынты хæрæфырт, уый фыд Елдзарыхъо - Бесолты, уый фыд Дауыт - Хуыдæл- ты, уый фыд Байма - Гаситы, уый фыд Бабо (Баба) - Гатеты хæрæфырт. Уымæй дарддæр мæ хæстæджыты нымайын мæ бон нал бавæййы. Чи зоны, иуæй-иутау хæдзары карджын хистæртæ., куы ’рæййæфта- ин, уæд, раздахæн кæмæн нал и, уыцы æнустæм хæстæгдæр лæууыда- ин, æппынницы, фæлæ мын царды кæй тæригъæдтæ фидгæ æрцыд, уыдоны нæмттæ уæддæр зонин. Уæвгæ, æмбисæндтæ дæр куыд æмбаргæ сты, уый зын раиртасæн у. Мæхи æмæ мæ мадызæнæджы кой кæнын, фæлæ мæ ныййарджытæн та кæй аххос уыд, кæй азар сæ басыгъта, сæ цоты хуртæй нæ бафсæстысты, афтæмæй тыхмард бынтон æнафоны кæй аххосæй акодтой? Францы, дам, бæллæхтæ иууылдæр сылгоймаджы æккой баппарынц. Кæмдæр цыдæр фыдбылыз æрцыд, уæд сæ бирæ хъуыды кæныны сæр нæ бахъæуы: æвиппайды сылгоймаджы агурынмæ фæвæййынц. Æмæ, чи зоны, раст фæкæнынц. Уыцы æгъдауæн бындур куы нæ уаид, уæд æй иу фæлтæр иннæмæ нæ фæлæвæрдтаид, искуы æрдæгфæндагыл баззадаид æмæ йæ абон ничиуал зонид. Иннæрдыгæй та алцы сылгоймаджы аххос кæнын бынтон растыл зын банымайæн у. Мæ зæрдыл ирон театры кæцыдæр спектаклы иу ныв æрлæууыд. Иу лæг дзы францæгты хуызæн алцыдæр сылгоймаджы аххос кодта. Стæй йæм иуахæмы йæ хъуыдытæ дызæрдыггаг фæкастысты æмæ иуцасдæр йæхинымæр фæсагъæс кæныны фæстæ йæхи бафарста: «Мæ хъуг фад- низæй фæрынчын æмæ цымæ уым дæр сылгоймаг у азымджын?» Алырдæм дæр æй куы сбарста, уæд загъта: «Сылгоймаджы къуыммæ бахæссæн бирæ кæмдæрты ис, фæлæ алы ран аххосджын нæу!» Уыйау, фыдæлты азымы дарын фæстагæттæн кады хос уа, уый æнхъæл нæ дæн. Æз æрмæстдæр фыдæлтыккон æмбисæндтæй иуы кой ракодтон æмæ уый фæдыл мæ хъуыдыты адзæгъæл дæн. Стæй мæхи æмæ мæ кæстæрты дæр тæригъæдтæ фидæгыл нæ нымайын. Царды цы фæндæгтыл рацыдтæн, уыдонæй никæцыйæ хъаст кæнын. Мæ райгуырды размæ (æви куы райгуырдтæн, уæд) мын мæ ныхы цы ныффыстæуыд, уый æвза- рын, ме ’ргъомбасты цы фæци, уый хæссын æмæ хъысмæтæй рахъаст кæнон, уый мæ зæрды кæрон дæр никуы ’рæфтыд. Иуæй-иуты хуызæн мæ фæстæмæ раздахын ницы фæнды. Мæ царды тæккæ амондджындæ- рыл цы бон нымайын, уый дæр дыккаг хатт нал бавзарин, уымæн æмæ мын раздæры ад нал скæнид, цы бавзæрстон, уый фыццаджы хуызæн нал банкъарин, чи зоны, раздæр-раздæр та уымæн, æмæ иунæг цауæн дæр фæстæмæ раздахæн кæй нæй. Цард къæвдабонтæ æмæ хурбонтæй арæзт у. Фæскъæвда хурбон куыд адджын у, афтæ адæймагæн амонд æрхæссы, судзгæ хуры фæстæ фæлмæн къæвда куы рацæуы æмæ дуне сатæгæй куы байдзаг вæййы, уæд уый дæр. Бонтæй рауайы мæйтæ, мæйтæй - афæдзы афонтæ. Уалдзæджы фæстæ зымæг никуы ралæууы. Цæмæй адæймагæн йæ цард йæ фарсыл бахæца, уый тыххæй хъуамæ дидинæгæн йæ дыргъ фена, дыргъæн - йæ бæркад. 80
Бæркадцжынæй зымæджы къæсæрæй дæр бахизæн ис. Стæй канд бахизæн нæ, фæлæ, дзы цас гæнæн ис, уыйбæрц фылдæр фæцæрæн дæр. Куы зæгъын, цардæй чи хъаст кæны, уыдонæй нæ дæн. Цы ис, уый дæм хорз куы нæ кæса, уæд, хорз цы у, уый никуы банкъардзынæ, дæхи амондджын куы нæ хонай, уæд амондцжын никуы уыдзынæ. Мæ иу зонгæ сылгоймаг йæ лæгæн æртыккаг ус уыд æмæ-иу хъазгæйæ афтæ дзырдта: «Нæ лæджы устытæй тынг бузныг дæн». Цæмæй, зæгъгæ, йæ куы бафар- стон, уæд мын мидбылхудгæйæ дзуапп радта: «Ахæм лæджы мын ныу- уагътой! Уыдон æдылы къоппатæ куы нæ уыдаиккой, уæд æм цымæ цы аипп ардтой?! Æгъдау æм нæй? Адæм æй нæ уарзынц? Цы дзы сæ зæрдæмæ нæ цыд? Искуы-иу хатт къуымæлдзæфæй æрбацæуы, æмæ уым диссагæй цы ис?! Æнцад, æнæуынæрæй йæ хуыссæн бацагуры æмæ райсомæй афо- ныл йæ куыстмæ ацæуы. Æмæ мын ахæм лæджы чи балæвар кодта, уыдонæй бузныг куыннæ хъуамæ уон?!» Æз дæр мæ цардæй ницæмæй хъаст кæнын, нæ фæлæ Хуыцауæй буз- ныг дæн. Кæд мæ царды фыццаг æмбисы, растдæр зæгъгæйæ та, цы рацардтæн, уымæн йæ фыццаг цыппæрæмхайы, мæ сæр бирæ фыдтæ баййæфта, уæддæр мыл фæстæдæр хуыздæр бонтæ скодта, бирæ цыдæртæ мæ кæй фæрцы ферох - уæвгæ уыдон рохгæнæн нæй, фæлæ уæддæр - мæ цæстыдзагæй дунемæ кæй фæрцы ракастæн, адæмы хуыздæртæм мын фæндæгтæ чи бацамыдта. Мæ повесттæ æмæ романты, суанг ме ’мдзæвгæты мæ царды хабæрттæй бирæ цыдæртæ равдыстон. Кæддæр Сергей Есенин йæ чингуытæй кæцыдæрæн йæ автобиографи ныффыста æмæ дзы фæстагмæ ахæм хъуы- ды загъта: иннæ хабæрттæ иууылдæр базондзыстут ме ’мдзæвгæтæй. Гюс- тав Флоберы хъуыды ноджы бæлвырддæр уыд: «Æхсин Бовари — уый æз мæхæдæг дæн». Адæймаг цыфæнды куы фысса, кæйфæнды царды хабæрттæ куы ’вди- са йæ уацмысы, уæддæр ын йæхицæй дард ацæуæн нæй, йæхи удыхъæды миниуджытæ дзы равдисдзæн. Æввахс мæ чи зоны, уыдонæн мæ фысты- ты, кæй зонынц, ахæм хабæрттæ бирæ разындзæн. Мæ бинонтæ æмæ мæ хæстæджыты кой нал кæнын, фæлæ мæ сыхæгтæ, мæ хъæуккæгтæ, мæ зонгæтæй арæх æрыхъусын, фæсномыгæй кæй хабар фæкæныс, уыдон нын амонын нæ хъæуы, зæгъгæ. Уæвгæ дзы хатгай иуæй-иутæ рæдигæ дæр фæкæнынц. Се ’хсæн, мæ фыны дæр кæй никуы федтон, ахæм лæбур- джытæ дæр разыны. Кæддæр йæ мадæн æвзæр чи уыд, мæ иу радзырды ахæм æртæ ’фсы- мæры кой уыд. Сæ ныййарæг куы фæрынчын, уæд сæ иуы дæр нал хъуыд æмæ йæ кæрæдзимæ ралас-балас кодтой. Мæ уацмыс мыхуыры куы ра- цыд, уæд мæм иу гуыппырсар додойгæнгæ æрбацыд æмæ мын алывыд акалдта, чи стæм, цы стæм, уый дзæбæх зонгæ дæр куы нæ кæныс, суанг ма нын нæ мыггаг дæр раст куы нæ ныффыстай, уæд нæ æнæхъæн хъæуыл цы фæхудинаг кодтай, зæгъгæ. Кæд, дам, нын нæ нæмттæ аив- тай, уæддæр, дам, нæ адæм базыдтой. Куыддæртæй мæхи сраст кодтон, стæй мæ мæхи раст кæныны тыххæй мысын дæр ницы хъуыди, уымæн æмæ хъастгæнæджы уымæй размæ ни- 6 Дзасохты М. 81
куы федтон, никуал æй федтон уый фæстæ дæр. Цы йын зæгъинаг уыдтæн, уыдон дзырд куы фæдæн, уæд йæ маст иуцасдæр æрлæмæгъ æмæ ма мын фæстагмæ афтæ: «Кæд мæ æнæдзургæ нæ уадзыс, уæд æппæты тынгдæр аххосджын нæ кæстæр у. Æрмæст йæ ном Уырызбег нæ хуыйны, фæлæ Хуысинæ. Ныййарджытæ хъуамæ уыимæ цардаиккой. Н’æ фыд куы амард, уæд мады ме ’ккой баппæрста. Иуцасдæр мæм фæци, æмæ мæ биной- нагæн йæ бон куынæуал уыд, уæд æй астæуккаг æфсымæрмæ аластон...» Ахæм æмбисæндтæ канд мæныл не ’рцыд. Мамсыраты Дæбейы тыххæй Токаты Асæх йæ мысинæгты ахæм хабар радзырдта: «Иу хатт абалц кодтам Быдыры Дæргъæвсмæ. Дæргъæвсы уынгты куы сцæйцыдыстæм, уæд Дæбе иу хæдзары цур бауромын кодта машинæ. - Ам цæры мæ хорз хæстæг... Æз тагъд фездæхдзынæн,- загъта, рахыз- ти машинæйæ æмæ бацыди кæртмæ. Мах лæууæм, шофыримæ ныхас кæнæм, æнхъæлмæ кæсæм, фæлæ Дæбе нал æмæ нал зыны. Æз рахызтæн машинæиæ, бацыдтæн кæрты дуармæ хæстæг. Райхъуысти мæм сылгой- маджы хъæрæй ныхас. Бакастæн æрдæгæхгæд дуарæй. Дæбе бадти кæрты астæу... Ацæргæ ныллæг, фæлæ хæрзхуыз сылгоймаг лæууыд йæ разы æмæ мæстыйæ цыдæр цъæлхъæр кодта. Сылгоймаг мæсты уыд, уый бамбæр- стон æмæ фæстæмæ раздæхтæн. Чысыл фæстæдæр рацыди Дæбе дæр. Цыбырæй та хабар афтæ уыди. Дæбейæн уымæй бирæ раздæр мыхуы- ры рацыди худæджы радзырд, арахъхъ уæйæн чи кæны, ахæм сылгой- маджы тыххæй. Уыцы усы, Дæбейы хæстæджы, цавæрдæр фыдæвзаг сар- дыдта, радзырд дæуыл ныффыста, зæгъгæ. Сылгоймаг рафыхти... Ныр æй йæ кæрты куы федта, уæд ыл йæ маст акалдта... Уырдыгæй суанг хъæуы астæумæ, лæгтæ кæм лæууыдысты, уырдæм ницыуал дзырдта Дæбе. Æрмæст ма йæхинымæры хъуыр-хъуыр кодта: «Æвзæгтæ, æвзæгтæ... Æвзаг цард дæр аразы, æвзаг цард дæр халы — кæй комы уа, уымæ гæсгæ...» Æмæ, дам, зынгджын стъæлфаг нæу, стæй, дам, къæрныхы сæрыл зынг нæ судзы. Уæллæй, афтæ судзы, æмæ хуыздæр нæ хъæуы. Стæй цæмæй дæхи цыбырхъуырæй равдисай, дæ къуымыхдзинад æнæхъæн адæ- мыл ныхъхъæр уа, уый тыххæй зынгджын уæвын дæр нæ хъæуы æмæ къæрных уæвын дæр. Уымæн мæхæдæг цалдæр хатты æвдисæн уыдтæн. Цæвиттон, мæ повесть «Уалдзыгон стъалытæ» мыхуыры куы фæзынд, ууыл цас рæстæг рацыдаид, уый ма чи хъуыды кæны, фæлæ иуахæмы не ’рвадæлтæм зианы уыдтæн æмæ, рагæй кæй нал федтон, мæ уыцы хъæук- кагыл сæмбæлдтæн. Уый мæнæй дзæвгар хистæр уыд, кæмдæр бирæ рæстæг фæци æмæ кæрæдзийы нал базыдтам. Чидæр нæ ногæй базонгæ кодта. Мæ хъæуккаг мæ ном куы айхъуыста, уæд фырмæстæй цæхæртæ акалдта, йæ бурдзалыг æрфгуытæ йæ ныллæг ных ноджы фæнарæгдæр кодтой. Æваст йæ сырх сæрыхъуынты онг сæхи сæппæрстой, йæ тæнæг былты зыр-зыр ссыд æмæ, адæмы йæхимæ чи ’ркæсын кодта, ахæм хъæлæсыуагæй сдзырдта: — Уæдæ ды «Мах дуг» («Уалдзыгон стъалытæ» раздæр журналы мы- хуыргонд æрцыд) фаджысæй (уый йæ йæ тæккæ номæй загъта) чи фесæф- та, уый дæ? 82
Адæм æм æррамæ кæсæгау æркастысты. Æгæр-æгæр куы кодта, уæд æм мæ фарсмæцæуæг, ме ’мхæрæфырт Кобесты Хадзымурат йæ къух си- сынмæ хъавыд, фæлæ йæ æз æмæ, мемæ чи уыд, уыдон нæ бауагътам, зианджын æмæ мæрддзыгойы адæмæй худинаг у, зæгъгæ. Цæуыл смæсты мæ хъæуккаг? Йæ номы хуызæн номыл мæ повесты кæй сæмбæлд, уый йæ зæрдæмæ нæ фæцыд, мæн йеддæмæ, дам, ахæм ном никæуыл ис æмæ, дам, æз, ды цытæ фыссыс, ахæмæй никуы ницы бакодтон. Фыццаджыдæр, мæ хъæуккагыл цы ном сæвæрдтой, ахæм нæмттæ иу æмæ дыууæ нæй, суанг ма йыл аргъæутты дæр æмбæлæм. Дыккагæй та, кæд повесты цы хабæрттыл дзырдæуы, уыдонмæ ницы бар дарыс, стæй дыл уыдонæй дæр никæцы бады, уæд адæмы дæхимæ цы ’ркæсыы кодтай? Ахæм уавæры иу æмæ дыууæ хатты куы бахаудаин, уæд ницы кæны, фæлæ мыл, иуæй, ахæм цаутæ къордæй фылдæр æрцыди, иннæмæй та мын-иу дзы алкæцыдæр масты хос фæци, фæлæ та-иу цыфæндыйæ дæр мæхицæн зæрдæтæ æвæрынмæ фæдæн. Мæ хæлæрттæй хабæрттæ кæмæн радзурын, уыдонæй та ма мыл иуæй-иутæ суанг уайдзæфтæй дæр ралæууынц, хъуамæ цин кæнай, дæ фыстытæ аххосджынты кæй рæхойынц, сæхи дзы кæй ссарынц æмæ сæ сæхимæ кæй æрыхъусын кæнынц... Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй фыссæг, кæимæ цард æмæ цæры, кæмыты уыди æмæ цы федта, уыцы нывтæ йæ зæрдæйы æппæты арфдæр фæд ныууадзынц æмæ фысгæ дæр уыдоны тыххæй уымæн фæкæны. Мæ ивгъуыд бонтыл куы ахъуыды кæнын, уæд мæ арæх, цы фæндагыл ра- цыдтæн, ууыл афæлгæсын æрфæнды. Ахæм зонд адæймагмæ, æвæц- цæгæн, азты уæз æнкъарын куы райдайы, арæхдæр уæд æрцæуы. Афтæ куы нæ уаид, уæд бирæ хабæрттæм æндæр цæстæй кæсид æмæ, цæмæй сæ ахсджиагдæртæ ма ферох уой, уый тыххæй сæ йæхимæ фыссид æмæ, сæ афон куы ралæууид, уæд сæ, куыд æмбæлы, афтæ уæрæх æмæ æххæстæй спайда кæнид. Фæлæ, æвæццæгæн, алы карæн дæр йæхи ми- ниуджытæ ис æмæ, цы ис, уымæй разы уæвын хъæуы. Бирæ федтон, зæгъгæ, нæ зæгъын, бирæ зонын, зæгъгæ, ууыл ахъуыды кæнынæй та мæ Хуыцау бахизæд, фæлæ цы федтон, уыцы цаутæй иуæй-иуты тыххæй цыма радзурын æмбæлы, афтæ мæм кæсы. Кæд не ’мбæлы, уæддæр мæ хъуыдымæ гæсгæ рохуаты ныууадзынмæ æвгъау сты. Бирæ номдзыд адæмы федтон, кæимæдæрты дзы зонгæ дæр уыдтæн. Зæгъæм, кæд адæмы фыддæр уыди æмæ йæ мæ цæсты- сындз хонын, уæддæр федтон Никитæ Хрущевы, иумæ ма къамы ист дæр стæм. Фембæлдтæн Михаил Шолоховимæ, Лидия Русланова- имæ, Борис Спасскиимæ (шахмæттæй йемæ дæр хъазыдтæн), Мари- эттæ Шагинянимæ, Сергей Есенины чызг Татьянæимæ, зыдтон, «В окопах Сталинграда»-йы тыххæй Сталины преми райсæг Виктор Не- красовы, ныхас кодтон зындгонд фысджытæ Аркади Первенцев æмæ Сергей Воронинимæ, ме ’мдзæвгæтæ мын тæлмац кодтой Яков Коз- ловский æмæ Вероникæ Тушнова... Фæлæ уыцы хабæртты тыххæй фæстæдæр... 83
II Мæ фыццаг æмдзæвгæ республикон мыхуыры фæзынд, скъола каст куы фæдæн æмæ институтмæ куынæма бацыдтæн, уæд - 1955 азы «Мах дуджы» фарæстæм номыры. Абоны хуызæн ма йæ хъуыды кæнын: рады фыййау уыдтæн æмæ мæ фыстæ хызтон Сидæны кувæндон бæласы дæллаг фарс. Уæд постхæссæг Икъаты Сона уыди æмæ йын, æвæццæгæн, нæхимæ загътой, фыййау дæн, зæгъгæ. Икъатæ хъæугæрон Сидæны бæласмæ хæстæг цардысты, æмæ мæм Сона хæрзæггурæггаг фæци «Мах дуг»-имæ. Ме ’мдзæвгæ мыхуыргонд кæм уыд, уыцы фарс мын йæхæдæг рафæлдæхта æмæ мæм æй афтæмæй радта. Æз мæ цæстытыл нæ баууæн- дыдтæн æмæ та-иу журнал цалдæр хатты бафæлдахыны фæстæ ногæй ра- фæлдæхтон æмæ та-иу мæ ном æмæ мыггаг мыхуыргондæй куы ауыдтон, уæд-иу цины уылæнтæ зæрдæйы аленк кодтой. Раст зæгъын хъæуы, ме ’мдзæвгæ, куыдæй арвыстон, афтæмæй нæ рацыд. Чидæр æй йæхимæ гæсгæ фæхуыздæр кæнынмæ хъавыд, фæлæ йæ уæды цæстæй акæсгæйæ дæр æмæ абоны цæстæй акæсгæйæ дæр бирæ æвзæрдæр фæкодта. Фæлæ ныхас ууыл нæу, уымæн æмæ мæм уæд куыд касти, афтæмæй сæйрагдæр уыди, журналы мæ номыл цыдæр мыхуыргонд кæй æрцыд, уый. Уыцы заман «Мах дуджы» фæстаг фарсыл ахæм фыстытæ уыд: «Журнал «Мах дуг» мыхуыр кæны ирон советон фысджыты уацмыстæ...» Дарддæр дзы цы фыст уыд, уыдон мæм афтæ нæ хъардтой. Мæнæн сæйрагдæр уыд «Мах дуг» ирон фысджыты уацмыстæ кæй мыхуыр кæны. Иугæр ирон фысджыты уацмыстæ чи мыхуыр кæны, уыцы журналы ме ’мдзæвгæйæн бынат разынд, уæд æз дæр ирон... Дарддæр цы ныхæстæ хъуамæ загъ- дæуа, уыдон зæгъынмæ кæд æвзаг нæ тасыд, уæдцæр зондæн йæ куыст æнæкæнгæ нæ уыд æмæ зæрдæйы циныл æфтыди... Уымæй афæдз раздæр ме ’мдзæвгæтæ Æрыдоны районы газет «Лени- нон» куы рауагъта, уæд сæ нæхи Аслæнбег кæй бакастаид, ууыл æз æппындæр дызæрдыг нæ кæнын, чи зоны, Доскийæн дæр уый тыххæй загъта, Музаферæй цы рауайдзæн, уый фенын мæ тынг фæнды, зæгъгæ. Тохты Ванæмæ мæ схонын дæр, æнхъæлдæн, Аслæнбеджы зæрды æрæфтыд. Раздæр ма йæ куы загътон, нæхи хъæуы æртæ поэты уыд: Чехойты Сæрæби, Тохты Ванæ æмæ Хъаммæрзаты Алихан. Сæрæби цалдæр азы хасты фæуыны фæстæ 1954 азы суæгъд æмæ хъæумæ æрцыд. Сыбырæй куы сыздæхт, уый фæстæ йæ фыццаг хатт федтон Веринкæйы зианы. Куыд дзырдтой, афтæмæй ахстæй уый хæдразмæ ссыд. Тохты Ванæ æмæ Хъаммæрзаты Алихан нæхи хъæуы цардысты. Ме ’мдзæвгæйы тыххæй мын æппæты фыццаг йæ хъуыдытæ дæр Алихан загъта. Алиханæй ма иу хъуыддаг мæ зæрдыл бадардтон. Бадардтон, зæгъгæ, цалынмæ цæрон, уæдмæ мæ нæ ферох уыдзæн: мæ мады цыртыл йæ ном, йæ мыг- гаг, йæ райгуырд æмæ амæлæты азтæ Алиханы къухæй фыст æрцыдысты. Хъаммæрзайы-фырт канд æмдзæвгæтæ нæ фыста, фæлæ уыд нывгæнæг дæр. Кæддæр æвзæрстыты рæстæг Сталины ныв афтæ хорз скодта, æмæ йыл адæм сæ цæст æрæвæрдтой. Æнусы æмбисы сæрты йæм кæсын æмæ нывгондау - цыма нывгонд нæ уыд, уый хуызæн! - мæ цæстытыл уайы. Зæххыл æвæрд уыди, уæддæр гыццыл нæ зынди. Мæ нымадмæ гæсгæ, 84
Сталин, царды цæй бæрзæндæн уыд, уымæй стырдæр йеддæмæ къадцæр нæ уыд. Алихан дамгъæтæ фыссынмæ дæр рæвдз уыди. Хъæуы разамынд лозунгтæ æмæ плакаттæ фыссæгыл никуы стыхст. Æвзæрстыты рæстæг уа, æндæр бæрæгбон æрбахæццæ кæна, Алиханы-иу клубы, кæсæндоны кæнæ хъæусоветы æдзухдæр федтаис ахорæнтимæ архайгæ. Хъыгагæн, уæззау низы ахæсты бахауд æмæ йæ курдиат æххæстæй нæ райхæлд. Азтæ йыл цас цыдаид, уый нæ зонын, фæлæ йæ лæджы кары æрдæгмæ кæнæ бахæццæ уыдаид, кæнæ нæ, афтæмæй мæрдтæм бацыд. Фыстытæ та йын куыннæ баззадаид! Бирæ дæр ын баззад. Сæ фылдæр — æнæмыхуыргонд. Куыд дзурынц, афтæмæй йæм йе ’мсис адæм æмбæлгæ цæстæнгас нæ дардтой æмæ йæ æнæраст хъуыддæгтæ йæхимæ хъусыныл фæкодтой. Чи зоны, мыхуыры оргæнтæм хæстæг цæуын дæр уымæн зивæг кодта. Мæ хъæуккæгтæй мын æй чи дзырдта, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ, дам, куы амард, уæд ын сæ хæстæджытæй иу ус йæ къухфыстытæ басыгъта, адон, дам, уыдысты йæ сафæг, афонæй раздæр, дам, мæрдтæм адоны тыххæй бацыд... О, æмæ Аслæнбегимæ Ванæтæм ссыдыстæм. Фæндыди йæ, æмдзæвгæтæ чи фыссы, йæ уыцы æрвады зындгонд поэтæн фенын кæнын. Æз тынг зивæггæнгæ цыдтæн. Тарстæн Ванæимæ фембæлынæй. Мемæ мæ фыстытæй исты рахастон æви нæ, уый ма кæй зæрдыл лæууы, фæлæ мæ истæмæйты куы фæрса, уæд, цы дзурдзынæн, уый куы нæ базонон, уымæй ме уæнджы мигъ бадт. Ванæ та фендджын адæймаг уыд. Хæсты размæ каст фæци ирон педтехникум, нæ зындгонд фысджытæй бирæтæ кæм ахуыр кодтой, уыимæ Ванæйæн йæхиимæ дæр, уыцы педтехникум. Тарстæн, кæд мын мæ фыстытæй искæцыйыл йæ цæст æрхæцыд æмæ дзы йæ зæрдæ нæ барухс, уымæй дæр. Тæрсгæ цæмæйты кодтон, уыдон мæ нæ рох кæнынц, фæлæ фембæлды рæстæг цы ныхæстæ кодтам, уыдонæй, зæгъæн ис, æмæ мæ зæрдыл ницыуал лæууы. Æрмæст хорз хъуыды кæнын, Ванæйы стъолыл радиоприемник æмæ Къостайы æртæто- мон кæй лæууыди, уый. Мæ зæрдыл бадардтон, Ванæ тынг рынчын кæй уыд, уый дæр. Хæсты размæ йе ’нæниздзинад фæцудыдта, фæлæ æры- гон лæппумæ æнцад бадын худинаг каст æмæ акъоппытæ къахджыты æмрæнхъ æрлæууыд. Кодта æндæр куыстытæ дæр æмæ бынтон раууатмæ æрцыд. Астæуыстæджы хъултæй иу дæр нал куыста. Æрмæст, йæхи куыд дардта, уымæ гæсгæ ничи загътаид, низæн тасын бакуымдта, зæгъгæ. Низæн тасын æцæгæй нæ бакуымдта Ванæ. Уый ноджы хуыздæр базыд- тон фæстæдæр, йæхиимæ дæр æмæ йын йе сфæлдыстадимæ дæр хæстæгдæр куы базонгæ дæн, уæд. Æмæ ма уыцы фембæлды тыххæй цалдæр ныхасы. Аслæнбег æмæ Ванæ цæуылдæр ныхас кодтой, афтæмæй чидæр дуар æрбахоста. Сæ сыхæгты лæппу уыдаид, æвæццæгæн, Аслæнбегæй хистæр, Ванæйæ кæстæр, ахæм. Салам раттыны фæстæ æрбадт æмæ ныхасгæнджытимæ баиу. Иу заман, цавæр ныхас загътаид, уый æрымысын ма кæй бон у, фæлæ йын æфсарм- джын рахонæн нæ уыд, уымæн æмæ йын Ванæ уырыссагау афтæ бакод- та: «При несовершеннолетних нежелательно такие слова произносить». Кæд æй, цæмæй æз ма бамбарон, æндæр æвзагыл уый тыххæй загъта, 85
уæд нæ фæрæдыди, уымæн æмæ кæд уыцы ныхæстæ мæ зæрдыл бадард- тон, уæддæр, «несовершеннолетний» цы амоны, уый нæ зыдтон... Ванæимæ уый фæстæ тынг балымæн стæм. Хъæуы уæвгæйæ-иу æм кæд нæ бауадтæн, ахæм замантæ бирæ не скодта. Кæрæдзимæ писмотæ дæр фыстам. Фæсмон кæнын, йæ писмотæ йын кæй «æ бахъахъхъæд- тон, ууыл. Стæй канд Ванæйы писмотæй нæ фæкодтон æнæхай мæхи. Бирæ адæм мæм фыстой, уæлдайдæр «Рæстдзинад»-ы кусын куы райдыд- тон, уæд. Дыууадæс азы бæрц дзы фæкуыстон æмæ уыцы рæстæджы дæргъы иу æмæ дыууæ писмойы нæ райстон Хуссарæй, зæгъай, Цæгатæй. Уæлдайдæр мæ культурæйы хайады сæргълæууæгæй куы сæвæрдтой æмæ аивад æмæ литературæйы фарстатæ мæнмæ æмæ, кæимæ куыстон, уыдонмæ хауын куы райдыдтой, уæд. Уыдон бахъахъхъæдтон, зæгъгæ, уæд бирæ ахсджиаг цаутæ рох кæнын нæ бауагътаиккой, аивад æмæ лите- ратурæйы иу кæнæ иннæ архайæджы цард æмæ сфæлдыстад бæлвырддæр раиртасынæн æнæмæнг феххуыс уыдаиккой. Ванæ бирæ нæ фыста, стæй тагъд дæр нæ кодта, фæлæ йын йæ ар- хайдмæ бахæлæггæнæн уыд. Раст-равджы гæххæттыл иу рæнхъ дæр ни- куы баууæндыд. Цалынмæ-иу зæрдæ æмæ зонды срæгъæд, уæдмæ йын бонрухс нæ уынын кодта. Кæронмæ-иу цы уацмыс фæци, уый-иу арæхдæр мæнмæ сæрвыста. Æмдзæвгæ-иу цыфæнды хорз куы уыдаид, уæддæр дзы кæронмæ разы никуы уыд. Йæ писмойы-иу уый æнæмæнг бафиппайдта. Кæд нæ фысджытæй искæй хæдæфсарм рахонæн ис, уæд уыдонæй иу уыд Ванæ дæр. Схъæл ныхас, хиуылæрвæссондзинад ын æнад уыдысты. Уый бæрæг у йæ фыстытæй дæр. Кæд бирæ азты дæргъы, зæгъæн ис, æмæ уатæй дарддæр никæдæм цыд, уæддæр йæ ныфс нæ саст. Зæрдæмæ- гуыргæнæг ныхас дзы нæ фехъуыстаис... Ахæм цау æрымысыдтæн. Йæ фыд Дрис мæлæты рынчын æрци. Хуыз- дæрæн ма йæ горæты рынчындонмæ сластой. Ванæимæ йæм ныццы- дыстæм. Уынджы фаллаг фарсмæ нæ бахизын хъуыд æмæ иу афон, дыу- уæрдыгæй дæр змæлæг куынæуал уыд, уæд фæцагайдтам. Фæцагайдтам, зæгъгæ, Ванæйæн йæ бон цас тагъд цæуын уыд! Уынджы астæумæ бахæццæ уыдаиккам, афтæ дæлæрдыгæй иу машинæ кæцæйдæр рагæпп ласта. Фæтагъддæр кæнæм, зæгъгæ, Тохы-фыртмæ дзурын, фæлæ уымæн тагъддæр къахдзæфгæнæн нæ уыд æмæ мæм, цыма машинæйæн йæ кой- йæ хъæр дæр нæй, уый хуызæн дзуры: - Лæг марыны бар æм нæй! Иннæ хабар та фысджыты Цæдисы тыргъты æрцыдис. Дыккæгæм уæ- ладзыгмæ схызтыстæм (фысджыты Цæдис партийы уæды обкомы агъуы- сты чъылдыммæ Цæдисты хæдзары уыд) æмæ ныл уым Хъайтыхъты Геор амбæлд. Фæцæуæм æртæйæ, æмæ æмбисфæндагмæ ’ввахс Ванæ афтæ куы бакæнид: «Геор, мæхи сæр æмæ мæ дæ къæхтæ куы уаиккой!» Ахæм ныхæстæн Геор дзуапп ма раттаид, уый мæ никуы бауырныдтаид, фæлæ уæд йæ былы бынæй иу сым дæр не ссыд. Чи зоны, цыргъзонд ныхасæн аккаг аргъ скодта, чи зоны, æндæр истæй тыххæй. Тохы-фыртæй-иу цыргъзонд ныхæстæ арæх схауд. Аргъ дæр сын код- та. Хозиты Яковы эпиграммæ дæр æппæты фыццаг уымæй фехъуыстон. 86
Æппæты фыццаг, зæгъгæ, йæ уымæй фæстæмæ никæмæйуал фехъуыс- тон. Мыхуыры дæр ыл никуы сæмбæлдтæн. Яков Боциты Бароныл цы эпиграммæтæ ныффыста, уыдон иууылдæр зындгонд сты. Фæлæ, куы зæгъын, ацы эпиграммæ цæмæндæр гæсгæ рохуаты баззад, афтæмæй та иннæтæй къаддæр цыргъзонд нæу. Зындгонд куыд у, афтæмæй Бароны чингуытæй иу хуынди «Цины бонтæ». Уый тынг раджы рацыд (1937 азы) æмæ йæ абоны фæлтæры минæвæрттæй бирæтæ нæ зондзæн, фæлæ «Саст рæхыс» — йæ номдзыд роман — амонын никæмæн хъæуы, уымæн æмæ йæ скъолаты ахуыр кæнынц. Гъе, æмæ Яковы эпиграммæ дæр ацы дыууæ чиныджы нæмттимæ баст у: «Цины боитæ», «Саст рæхыс»-тæ Ис «Когиз»-ы* тоии, Уымæи æмæ у сæ фыссæг Боциты Барои. Цы поэтты кой ракодтон, уыдон æртæйæ дæр нæхи хъæуккæгтæ уыды- сты, фæлæ уыдонæй раздæр базонгæ дæн Дзугаты Хъазыбегимæ. Уый дæр æмдзæвгæтæ фыста. Цалдæр æмдзæвгæйы йын бакастæн нæ рай- оны газеты (Хъазыбег æрыдойнаг уыд). Фыста, куыд иронау, афтæ уырыссагау дæр. Фæсаууонмæ йæ зыдтон. Фехъуыстон, мæнæй иу кълас дæлдæр кæй ахуыр кæны, уый дæр. Йæ иу æмдзæвгæйы фыста, хорз чи ахуыр кодта, ахæм лæппу æваст æвзæр бæрæггæнæнтæ исын куыд рай- дыдта, уый тыххæй. Æмдзæвгæйы кæрон рабæрæг, аххос цæй мидæг уыдис, уый: Мой подсказчик Родии Коля Проболел четыре дия. Дзуапп дæтгæйæ-иу ын, цы нæ зыдта, уый ахуыргæнæджы сусæгæй чи дзырдта, уыцы Родин Коля цыппар боны кæй фæрынчын, уымæ гæсгæ йе ’мкъласон «дыууæ»-тæ исын райдыдта. Хъазыбегимæ «Ленинон»-ы редакцийы хъуамæ базонгæ уыдаин, æндæр кæм! Тынг ныфсджын æмæ мæм сæрæн фæкаст. Зыдтой йæ канд районы газеты кусджытæ нæ, фæлæ фысджыты Цæдисы дæр. Æз фысджыты Цæдисы никуыма уыдтæн, уый куы базыдта, уæд æм диссаг фæкаст æмæ мæ разæнгард кодта, загъта мын, комкоммæ, дам, Балаты Темболмæ бацу æмæ йæм.де ’мдзæвгæтæ равдис. Кодта мын æндæр фысджыты кой дæр: уыдонимæ дæр зонгæ уыд. Æз æм мæхинымæр, кæй зæгъын æй хъæуы, бахæлæг кодтон, фæлæ мæ цыфæнды тынг куы фæндыдаид, уæддæр фысджыты Цæдисмæ бацæуын мæ ныфс ницы хуызы бахастаин. Куыд бацæудзынæн æмæ сын мæхи куыд амондзынæн, уыдæттыл-иу куы ахъуыды кодтон, уæд-иу фырæфсæрмæй мæ цæсгом ссыгъд, мæ зæнгты- иу хъаруйы мыггаг нал уыд, мæ къæхты бын-иу зæхх кæдæмдæр * Когиз — комитет государственного издательства (паддзахадон рауагъдады комитет). 87
фæцæйцыд. Æппынфæстаг æрцыдтæн ахæм хъуыдымæ: «Цыфæнды куы фæуа, уæддæр фысджыты Цæдисы къæсæрæй бахизыны фагхъару мæхимæ не ссардзынæн». Дæс къласы каст фæуыны фæстæ хъуамæ иуцасдæр сулæфыдаин, æз та сагъæсты бын фæдæн. Ахуыр кæнын мæ фæндыди;>фадæттæ та мын нæ уыд. Мæ кæстæр хотæй иуыл фынддæс азы цыд, иннæуыл — æртындæс. Æмæ сæ цыппар фæндаджы астæу иунæгæй куыд ныууагъта- ин?! Мæ уыцы хъуыдытæ мын куы бамбæрстой, уæд мыл дыууæрдыгæй уайдзæфтæй ралæууыдысты, уæд, дам, ма дæс къласы та цæмæн фæдæ, кæд дæм дарддæр ахуыр кæныны зонд нæ уыд, уæд. Æнæ мæн куыд уыдзыстут, зæгъгæ, сын куы загътон, уæд мæ фæрстыты бын фæкодтой: «Æмæ нын дзаумæттæ ды ’хсадтай? Кæнæ нын хæринаг кодтай? Æви нын нæ хъуджы дыгътай? Уæдæ нæ уроктæ дæр æнæ дæу æххуысæй скæндзыстæм!» Иу дзырдæй, ахуыр кæнынмæ куы ацæуон, уæд цыма мæ хоты цард хуыздæр йеддæмæ æвзæрдæр ницæмæй фæуыдзæн, мæхимæ дæр афтæ’кæсын райдыдта... Кæдæм бацæуон, уый мын рагацау бæрæггонд уыд: педтехникум, койæ рагæй кæй зыдтон, æрмæст йæ ном фехъусгæйæ дæр-иу мæ зæрдæйы рæбинагдæр тæгтæ кæмæ базмæлыдысты, уыцы педтехникум. Цæмæй ма мæ йæхимæ сайдта: ахуыр кæнын дзы институтæй дыууæ азы къаддæр хъуыд. Уый та мæ уавæры мæнæ нæ уыд. Мæ хотæм ахуыргæнæгæй раздæр æрæздæхтаин, фæлæ мæ уынаффæтæй ницы рауад. Уыцы азæй фæстæмæ æви уымæй размæ дæр афтæ уыд, уый нæ базыдтон, фæлæ æз мæ гæххæттытæ куы бахастон, уæд техникуммæ фæлварæнтæ иннæ ахуыр- гæнæндæттæй раздæр дæттын райдыдтой. Иу дзырдæй, байрæджы код- тон. Æндæр уавæрты куы уыдаин, уæд мæстджынæй рацыдаин, фæлæ уæд мæхи фæсмонæй хæрыны онг не ’рцыдтæн. Байрæджы кодтон æмæ мæ хоты раз дæр сыгъдæг цæсгомæй æрлæудзынæн. Фæлæ ма сфæнд код- тон мæ гæххæттытæ пединститутмæ раттын. Уырдæм æрæджы нæма уыд. Мæ зæрдæ цæуыл дардтон, уый абон дæр нæ зонын, фæлæ, æвæццæгæн, æппæт хъуыддæгтæ аразæг дæр Хуыцау у. Институт кæм ис, уый дæр фæрсгæ-фæрсгæ ссардтон. Куы бацыдтæн, уæд, гæххæттытæ кæдæм лæвæрдтой, уыцы рудзынджы цур иу цъиуызмæлæг дæр нæ уыди. Иуцасдæр цы кодтаин, уый нæ зыдтон æмæ цавддурау мæ бынаты æнæзмæлгæйæ лæууыдтæн. Уалынмæ кæцæйдæр фæзынд, иу мæхи карæн хъоппæгдзæст, тымбылдзæсгом, сауæрфыг рæсугъд чызг æмæ цыма, дæс азы иумæ фæцахуыр кодтам, уый хуызæн мæ куы афæрсид: ~ Ды дæр дæ гæххæттытæ дæттыс? 0, зæгъгæ, йын куы загътон, стæй кæцы факультетмæ, уый куы ба- зыдта, уæд бæлвырд фæхъæлдзæгдæр. — Æз дæр сæ уырдæм радтон... Кæд сæ радта, уæд ма фæстæмæ цæмæ ’рбацыд, уымæй дæр æй нал бафарстон, уымæн æмæ чызг мæ хъуыддæгтæ кæнынмæ фæци. Мæ гæххæттытæ мын арафæлдах-бафæлдах кодта æмæ дзы куы ницы аипп ссардта, уæд загъта: - Курдиат ныффыссын йедцæмæ дæ ницуал хъæуы. 88
Йæ ныффыссынмæ зивæг кæй кæнын, уый йæ кæцыдæр æнкъарæнæй бамбæрста æмæ мæ бæсты курдиат фыссынмæ февнæлдта. Фыст æй куы фæци, уæд мæм æй авæрдта, дæхи къухæй йæ рафысс, зæгъгæ. Мæ гæххæттытæ куы радтон, уæд базонгæ стæм: Гуæцæлты Валя, цыколайаг. Цалдæр къуырийы фæстæ дыууæйæ дæр студенттæй агæпп ластам æмæ фондз азы иу къорды фæцахуыр кодтам... Фыццаг хатт мæ уæд бауырныдта, сины сæстытæй дæр кæцыдæртæ кæй фæрæстмæ вæййынц, уый. Техникуммæ, къаддæр ахуыр кæнын дзы кæй хъæуы, тынгдæр уый тыххæй цыдтæн, институтмæ та - кæй нæ бахаудзынæн, ууыл мæ зæрдæ даргæйæ. Иу ныхасæй мæ техникум баха- уынæй фыдæнхъæл фæкодта, институт та — нæ бахауынæй. Фыццаг фæлварæн лæвæрдтам ирон æвзагæй. Фæлварæнтæ чи иста, уыдон цал уыдысты, уый ныр зын зæгъæн у, уымæн æмæ уæдæй нырмæ æнусы æмбисмæ æввахс рацыд, бынтон бæлвырд нымайгæйæ та - фа- раст æмæ дыууиссæдз азы, фæлæ дзы иуы ном æнæрæдыдæй мæ бон зæгъын у: Æхсараты Райæ, дæсгай азты дæргъы ирон æвзаг æмæ литера- турæйы кафедрæйы чи фæкуыста, йе ’фсымæр Энвер Фыдыбæстæйы Стыр хæсты кæмæн фæмард, Советон Цæдисы Хъæбатыры ном кæмæн рад- той, Æхсараты уыцы Райæ. Фæстæдæр мын Райæ куыд дзырдта, афтæмæй мын мæ фысгæ куысты цалдæр рæдыды сраст кодта. Иу ныхасæй, цæмæй æвзæр бæрæггæнæн ма райстаин, ууыл бацархайдта. Хъæуккаг мæгуыр лæппу кæй дæ, уый, дам, де ’ддаг бакастыл дæр бæрæг уыд æмæ, дам, дын тæригъæд кодтон. Куыд бамбæрстон, афтæмæй Райæ ахæм æх- хуыстæ бирæтæн бакодта, æмæ мæм афтæ кæсы, цыма йæм йæ хорздзи- нæдтыл фæсмон никуы ’рцыд. Аргъ нæй Райæйы хуызæн адæймæгтæн. Чи зоны, Æхсарон куы нæ уыдаид, уæд мæ дарддæры хъуыддæгтæ куыд ацыдаиккой, цавæр фæндæгтæ мæм æнхъæлмæ каст... Афтæ æнхъæл дæн, æмæ цалфæнды- хуызоны куы уыдаиккой, уæддæр дзы, æз кæй сæргъы æрлæууыдтæн, уымæй амондджындæр нæ уыд, цы нысанмæ тырныдтон, уымæ цæугæйæ дзы, Райæйы фæрцы кæуыл баззадтæн, уымæй хуыздæр никæцы разын- даид. Ахуыр кæнын куы райдыдтон, уæд, нæ хъæумæ колхозæн æххуыс кæнынмæ чи ’рцыд, уыцы студентты иууылдæр институты сæййæфтон. Иуты ма дзы каст фæуынмæ афæдз хъуыд, иннæтæ та æртыккаг курсмæ бахызтысты. Уæд ма институты цыппар азы ахуыр кæнын хъуыд. Афæ- дзы фæстæ ма йæм иу аз бафтыдтой. Фыццаг дзы кæуыл амбæлдтæн, уый уыди Бæгъиаты Хъазыбег. Бæрæгъуыны дæр æппæты разæй уыимæ базонгæ дæн. Мæ фыццаг фембæлд нæхи хъæуы æмæ нæ фыццаг фембæлд горæты... Уыдоны æхсæн бирæ æвирхъау хабæрттæ æрцыди мæ царды. Афæдзы размæ — уæвгæ, Хъазыбегимæ куы базонгæ дæн, ууыл фараст мæйы дæр æххæст нæма рацыд - æз уыдтæн дунейы тæккæ амондджындæр адæймаг, фæлæ уыцы амондæй иунæг бонмæ ницыуал аззад - 1954 азы 27 ноябры мæ мад трагикон æгъдауæй фæмард. Хъазыбег, æнкъараг зæрдæйы хицау, уайтæккæ дæр, мæхи куыд дарын, ууыл фæгуырысхо 89
æмæ мæ, цы кæнын, уымæй бафарста. Радзырдтон ын мæ хабæрттæ. Куыннæ фæхъыг кодтаид мæ хъыгыл, фæлæ мын йæ бон, зæрдæтæ бавæ- рынæй уæлдай, цæмæй баххуыс кæнын уыд! III Мæ фыды хæсты размæ цалдæр къуырийы æмгъуыдмæ æфсæддон ахуыр- тæм куы акодтой, уæд мæныл цыппар азы æмæ фондз мæйы дæр æххæст нæма цыди, фæлæ дзы мæ зæрдыл къорд хабары бадардтон. Хъуыды ма кæнын, йæ сæрдасæн куыд цыргъ кодта, уый. «Кодта», зæгъгæ, дыу- уæйæ йæ цыргъ кодтам. Мæнмæ роны иу кæрон радта, иннæуыл та йæхæдæг хæцыд. Цыргъ кæнын райдайыны агъоммæ мæ цалдæр хатты бафарста, фидар хæцдзынæн, нæ, уымæй. Æз мæхимæ хуымæтæджы лæг фæкастæн! Ныфс ын бавæрдтон, роны кæрон кæй не суадздзынæн, уымæй æмæ дыууæ къухæй роныл ныддæвдæг дæн. Ноджы мæ галиу къах фæразæй’ кодтон æмæ йыл быцæуы хуызæн мæ уæз ауагътон. Рахиз къах кæд фæсте уыд, уæддæр хъæддых лæууыныл архайдта. Иу дзырдæй, дыу- уæ къахы æмæ дыууæ къухы хъару мæ ныфс æмæ сæрыстырдзинадимæ куы баиу, уæд мæ папæ бафарста: - Цæттæ дæ? Роны кæрон дыууæ къухæй тынгдæр нылхъывтон, мæ къæхтыл мæ уæз æруагътон æмæ мæ фыдæн мæ сæры батылдæй бацамыдтон, райда- йын дæ бон у, зæгъгæ. Папæ роныл йæхирдæм ахæцыд æмæ мæ бынаты лæугæйæ куы баз- задтæн, уæд цыргъ кæнынмæ бавнæлдта. Сæрдасæн-иу иуырдæм роныл йæхи хафгæ рацыд, стæй-иу уыцы рогæн фæфæлдæхт æмæ-иу папæйы ’рдæм ацъыгъгъуытт кодта. Афтæ цалдæр хатты. Æз мæ тых-мæ бонæй роныл фидар хæцыныл архайдтон, фæлæ кæронмæ куы нæ бафæразон, уымæй тæрсын райдыдтон, æрмæст æй фыдæн схъæр кæнын нæ бауæн- дыдтæн. Æмæ... фæрæдыдтæн. Иу заман папæ роныл йæхирдæм тынгдæр ахæцыд, цы - мæ дыууæ къахы дæр фæцудыдтой æмæ рон йæ астæуыл æмбисы онг фæлыг. Папæ йе ’взистæргъæвæгджын рон афтæмæй куы ауыдта, уæд фырмæстæй цы акодтаид, уый нал зыдта. Суанг ма мын мæ уалхъус дæр ныццавта... Мæ фыдæй ма мæ зæрдыл лæууы къорд æндæр хабары дæр. Уыдоны кой мæ кæцыдæр чингуыты кæнын. Уæлдæр ма йæ куы загътон, мæ фыдæй куы фæхицæн дæн, уæд бынтон саби уыдтæн, фæлæ мæ кæстæр хо Дибæхан æнæмадæй куы баззад, уæд ыл дыууадæс азы цыд, афтæмæй дзы йæ зæрдыл æппындæр ницыуал лæууы. Æрæджы йæ фарстон, Ве- ринкæ дæ зæрдыл куыдæй лæууы, зæгъгæ, æмæ дзы æрмæстдæр иу хабар æрымысыд... Нæ хæдзарæн даргъ тыргътæ уыд. Кæрæй-кæронмæ йыл фæйнæджытæ хуыд. Хæсты рæстæджы сæ немыц сугæн фефтыдтой æмæ, Ставд-Дуртæй куы ссыдыстæм (нæ хъæуккæгтæй бирæтæ немыцæй тæрсгæйæ уырдæм алыгъдысты), уæд ма дзы æрмæст бынхъæдтæ сæййæфтам. Веринкæ йæ алыхуызон фæйнæджытæй бамбæрзын кодта æмæ йыл хæдзармæ цæуæн 90
фæцис. Фæйнæджытæй иутæ бæзджындæр уыдысты, иннæтæ — тæнæгдæр, стæй алырдæм тæстытæ æмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, се ’хсæн уыд бирæ зыхъхъыртæ. Дæргъæй-дæргъмæ тыргътæ арæх мæрзын хъуыд, уымæн æмæ, иуæй, ныллæгуыдысты, иннæмæй - гом æмæ-иу нæ фыстæн, уæлдайдæр та — сæгътæн уырдæм схизыны фадат куы фæци, уæд зивæг никуы бакодтой. Хъомтæм-иу афоныл куы нæ ракастыстæм, уæд-иу уыдон дæр уæле бынмæ ракæсын сæхицæн хæсыл банымадтой. Алыхуызон мæргъты кой кæнгæ дæр нал кæнын. Гъе æмæ-иу уымæ гæсгæ тыргътæ арæх мæрзын хъуыд. Стæй канд тыргътæ нæ, фæлæ тыргъты бын дæр: мæрзгæ-мæрзын-иу бырæттæн фæйнæджы зыхъхъыртæй æнæныккæлгæ нæ уыд æмæ-иу рæстæгæй-рæстæгмæ бынмæ бырын æмæ бырæттæ рахафын бахъуыд. Гъе æмæ иу ахæм заман Веринкæ Дибæмæ дзуры: - Къæлидоры (цæмæдæр гæсгæ тыргъты бæсты къæлидор дзырдтам) бын-ма ныммæрз. - Æз дзы нæ бацæудзынæн,- дзуапп ын радта чызг. Æфсон кодта, æндæр дзы куыннæ хъуамæ бацыдаид, уымæй размæ йæ иу æмæ дыууæ хатты ныммарзта! Зивæг кодта æмæ æфсон ссардта, уыимæ, баууæндæн кæуыл нæ уыд, ахæм æфсон. Æмæ йын уæд Веринкæ дæр афтæ: - Уæдæ дзы æз бацæудзынæн... Æрмæст ма ацы хабар æрымысын баци Дибæйæн йæ бон. Чи зоны, уый йæ амонд у. Мæ хуызæн дзы бирæ цаутæ йæ зæрдыл куы дарид, уæд ын зындæр цæрæн уаид, фылдæр цæссыгтæ фæкалдтаид. Æнусы æмбис рацыд, æнæ мадæй куы баззадтæн, уæдæй нырмæ, фæлæ йæ кой рацæугæйæ, мæ цæстытæ доны кæд нæ разылдысты, ахæм бон нæ хъуыды кæнын, æнæкæугæйæ мæ мады тыххæй дзурын нæ фæразын. Фæстæдæр мæ ацы хъуыдытæ æмдзæвгæйы хуызы дæр загътон: Мæ цæстыл ауайæд мæ хъæу — Мæ ивгъуыд февзæры мæ цуры... Мæ бои æиæцæстысыг иæу Мæ мады тыххæй дзурыи. Уымæй ноджы фæстæдæр та Лев Толстойы боныджы бакастæн ахæм рæнхъытæ: «Мæ мады тыххæй æнæкæугæйæ дзурын мæ бон нæу». Тынг диссаг мæм фæкаст, нæ хъуыдытæ кæй баиу сты, уый. Уымæй мæм къаддæр диссаг нæ фæкаст, цытджын уырыссаг фыссæг йæ мады зонгæ дæр куы нæ кодта - йæ ныййарæгæй куы бавдæлон, уæд ыл дыууæ азы дæр æххæст нæма цыд — уæд ын цымæ йæ зæрдæ уынгæг цавæр хъуыддæгтæ кодтой? Æртыккаг диссаг та уый уыдис, æмæ Толстойыл ацы рæнхъытæ фысгæйæ цыппарыссæдз азы кæй цыд. Дæ мады зонгæ дæр ма кæн, афтæмæй зæронд лæгæй йæ кой кæнгæйæ дæ цæссыг уромын ма фæраз! Æвæццæгæн, ныййарæгмæ уарзондзинад адæймагæн йемæ райгуыры æмæ амæлы, йæхæдæг цардæй куы ахицæн вæййы, æрмæстдæр уæд... Мадæн цалфæнды хъæбулы куы уа, уæддæр се ’ппæты дæр æмхуызон фæуарзы, æмхуызон тынг æй фæуарзынц хъæбултæ сæхæдæг дæр, фæлæ 91
мæнмæ цæмæдæр гæсгæ афтæ кæсы, цыма мæн Веринкæ мæ хотæй фылдæр уарзта, стæй йæ мæхæдæг дæр фылдæр уарзын — «уарзтон» зæгъын ме ’взаг тасгæ дæр нæ кæны, уымæн æмæ йæ мæрдтæм фылдæр йеддæмæ къаддæр нæ уарзын. Зондæй йæ æмбарын, раст кæй нæ дæн, уый, фæлæ зæрдæйы ныхмæ æрлæууын никæй бон у. Уый ничи баууæндын кæндзæн, Веринкæ мæн фылдæр нæ уарзта, ууыл. Уæдæ йæ æз фылдæр кæй уарзын, ууыл та мæхæдæг фидарæй æууæндын, æвдисæнтæ дзы нæ хъæуы. Веринкæ тынг хиуылхæцгæ адæймаг уыд. Фæразон, зындзинæдтæн - быхсаг. Кæй зæгъын æй хъæуы, йæ маст-иу йæ хъуырмæ куы схæццæ, ахæм рæстæджытæ дæр ыл-иу скодта æмæ-иу уæд суанг Уæллагыл дæр - табу йæхицæн уæд! - нал бацауæрста: — Амæндтæ уарæг дæлæмæ ’рхауæд! Уæлдай карздæр ныхæстæ-иу ссардта, рæстæй-иу æй чи бафхæрдта, йæхи æмæ-иу йæ сывæллæтты тæригъæды чи бацыд, уыдонæн. Æлгъитгæ- иу сæ нæ кодта, фæлæ сыл-иу йæ рæстдзинад бафтыдта, йæ рыст зæрдæйы маст райгсын-иу арв æмæ зæххы æвджид бакодта, ницы аххосджын уæвгæйæ-иу йæ сыгъдæг уды тæригъæды чи бацыд, уый бадомын-иу хурæн бафæдзæхста... Хъуыды ма кæнын, иу хатт нын нæ уистæ Даргъ хуымтæй (ис ахæм къох Бæрæгъуыны зæххыл) дæлæсыхаг Бæгка куы ’рбаласта, уæд арвмæ йæ къухтæ æххуысагур даргæйæ цы ныхæстæ загъта, уый: «Мæ сывæллæт- ты тæригъæды чи бацыд, мæ рыст цæнгты фæллад чи ницæмæ ’рдардта, уымæн æй Хуыцау ма ныббарæд!..» Æлгъитын нæ уарзта, фæлæ-иу дзы хаттæй-хатт ахæм ныхæстæ дæр схауд. Хылгæнгæ йæ никуы никæимæ федтон. Æрмæст кæддæр нæ сыха- гимæ фæзулдзых. Ноджы ма не ’рвадæлтæй дæр куы нæ уыдаид! Кæйдæр нæ карз æлгъыст ракодта. Æнхъæлдæн, сæ зæронд ус. Æнхъæлдæн, мæн. Веринкæйæн æй кæнæ æз радзырдтон, кæнæ йæ йæхæдæг фехъуыста. Ома сæм уый фæстæ лæбургæ бакодта, исты уайдзæфтæ сын загъта? Нæ-а. Йæ маст æдзæмæй равдыста: цалдæр азы сæм дзыхæй нал сдзырдта. Йæхицæн дзурæгау цы ныхæстæ загъта, уыдон ма абон дæр мæ хъустыл уайынц: — Цагъды уæлдæйттæй ма мын чи баззад, уымæн ахæм карз æлгъыс- тытæ ракæн... Уагæры йын цы ракодта?! Кæд æлгъитын нæ уарзта, уæддæр, йæ маст цæмæй ссæуа, ахæм ныхæстæ-иу ссардта, уымæй размæ дæр æмæ уымæй фæстæмæ дæр кæй никуы фехъуыстон, ахæмтæ. Уыдон дæр-иу фылдæр мæ хотæм хаудысты... Цалынмæ Бехъаны ГЭС скуыста, уæдмæ куы сойын цырагъы рухсæй пайда кодтам, куы та — фæтæгены цырагъы. Нæ мады боныгон быдыры куыстытæй не ’вдæлд æмæ-иу йе ’мпъузинæгтæ æхсæвмæ æрхаста. Ахæм заман-иу дзы цырагъы рухс чи баууон кодта, ууыл-иу бустæй ралæууыд: — Рухсы къуырæйттæ дæ акъуырæнт! Уыцы ныхæстæ цы амонынц, уый махæй ничи зыдта, фæлæ цырагъæй иуфарс алæууын кæй хъæуы, уый æнæмæнг кæнинаг хъуыддагыл нымад- та æмæ-иу, ныхас кæмæ хауд, уый йæхи иуфарс айста. 92
Æртæ мадызæнæджы стæм, æмæ нæ Райæйæ ныллæгдæрæй ничи баз- зад. Раст зæгъын хъæуы, уый не ’ппæтæй дæр фыдæбонджындæр уыд. Хæринаг кæнын, дзаумæттæ æхсын фылдæр уымæ хауд. Уæдæ хъуг ду- цын дæр Райæмæ каст, уымæн æмæ Дибæ бынтон сывæллон уыд. Æппæт уыдæттæ йæ рæзтыл искæцырдыгæй фæзындысты æви нæ, уый нæ зо- нын, фæлæ йæ сыхы дæр «Гыццыл Райæ» хуыдтой, - нæ хæддæле чи цард, уыдоны чызг дæр Райæ (Реуазтæй) хуынди æмæ уый мæ хойæ бæрзонддæр уыди. Уый иу хъуыддаг, фæлæ ма дзы ис æндæр хабар дæр. Веринкæ-иу Райæмæ куы дзырдта æмæ-иу æй куы нæ хъуыста, уæд-иу æм ноджы хъæрдæрæй фæсидт: - Рай-йæ! Æппынфæстаг-иу æй чызг куы фехъуыста, уæд ын-иу дзуапп радта: -Уæй! - Руайгæ бакæн, уый дын «уæй»! Къуырма бадæ, дæ хъусты хæф ма- куы фæмиза, абондæргъы дæумæ куы дзурын, уæд кæм зæххы скъуыды ныххаудтæ! Ацы хабæрттæ, чи зоны, Райæ хъуыды дæр нал кæны, æмæ сæ куы бакæса, уæд мæм, гæнæн ис, æмæ фæхæрам уа, фæлæ æз мысгæ ницы æркодтон, цы фехъуыстон æмæ мæ цы нæ ферох, уый сусæг кæнын та мæ туджы дæр нæй æмæ Райæйы туджы дæр æмæ йæм дзы хъуамæ хъыг мацы фæкæса. О, æмæ, зæгъын, кæд, Райæ махæй ныллæгдæрæй кæй баззад, уым Веринкæйы ныхæстæ дæр исты сахадыдтой... Ноджыдæр-ма мæ мадæй иу ахæм æлгъыстмæ хæстæг ныхæстæ мæ зæрдыл бадардтон. Йæ дзуапп бæлвырд кæмæн уыд, ахæм истæмæй-иу дæ куы бафарстаид æмæ йын-иу, «нæ зонын», зæгъгæ, куы загътаис, уæд дыл-иу фæхъæр кодтаид: - Дæ зонгуытыл фæбыр, кæд æй зоныс, уæд! Мæнæ ацы рæнхъытæ куы фыссын, уæд мæ сæры февзæрд æнахуыр хъуыды. Уæлдæр цы уайдзæфты кой ракодтон, уыдонмæ æнæнхъæлæджы раиртæстон æнахуыр иудзинад: æртæйы дæр ис рифмæгонд дзырдтæ: къуы- рæйттæ - акъуырæнт, Райæ — руайгæ, зонын — зонгуытыл. Хуымæтæ- джы афтæ уа, уый æнхъæл нæ дæн... Веринкæ нæ уарзта æнæфсарм ныхас, æнæуаг дзыхæй дзурын. Йæ цуры дæлгоммæ ныхас кæнын дæр ничи уæндыд. Тæрсгæ дзы ничи код- та, æфсæрмы та, чи йæ зыдта, уыдон - иууылдæр. Быдыры кæимæ куыста, уыдонæй бирæтæй фехъуыстон, æвзæр дзыхæй дзурын нымады дæр кæмæ нæ уыд - ахæм сылгоймæгтæ та алы хъæуы дæр уыдис - су- анг, дам, ма дзы уыдон дæр стъæлфыдысты. Исчи, дам-иу дзы æнæуаг ныхас зæгъынмæ куы хъавыд, уæд, дам-иу йæ алыварс ахъахъхъæдта æмæ, дам-иу, Веринкæ уым куы уыд, уæд, дам-иу йæ дзых йæ армытъæпæнæй амбæрзта. Æнæфсарм ныхæстæ чи нæ уарзта, уымæн ноджы тынгдæр уæнгæл уыдысты æнæфсарм митæ... Иу хатт Æрыдонæй æрбацæйцыдыстæм. Къутуты цурмæ (афтæ хуыд- там, колхозы хортæ кæдæм ластой, уыцы бынат) куы фæцæйхæццæ код- там, уæд кауы рæбын иу лæджы чъылдымыздæхтæй ауыдтам. Веринкæ 93
иннæрдæм азылд æмæ йæхицæн дзурæгау дзырдта, æз дæр кæй хъуыс- тон, ахæм ныхæстæ: «Дæ ныхбынтæй туг фæкæлæд, мæ ныхбынтæй — æхсыр! Дæ ныхбынтæй туг фæкæлæд, мæ ныхбынтæй — æхсыр». Ца- лынмæ уыцы ныхæстæ къорд хатты дзырдта, уæдмæ лæгæн йæ кой дæр нал уыд. Æвæццæгæн, Къутутæм бацыд. Мах дæр дарддæр нæ фæнда- джы кой кодтам. Мæ мады куыд хъуыды кæнын, мæ фыды афтæ куы зыдтаин, уæд мын дыууæ хатты зындæр уыдаид. Кæд дзы исты зонын, уæд - адæмы ныхæстæй. Уæвгæ адæмы ныхæстыл дæр æууæнк нæй. Сæ иуæй-иутыл. Мæ фыды тыххæй сæ цы бирæ ныхæстæ фехъуыстон, уыдонæн сæ тæккæ ахсджиагдæр раст нæ рауад. Мæхи зонынхъом куы фæдæн, уæдæй нырмæ хъусын: «Сосыгкойæн дурты бын дæр мæлæт нæй!» Уæлдайдæр хæсты фæстæ фыццаг азты. Кæй фырт дæн, уый-иу чи базыдта, уыдон-иу мын зæрдæтæ æвæрынмæ фес- ты, цы лæгдзинæдтæ йæм уыди, уыдон дзурынмæ-иу февнæлдтой, æппæты фæстагмæ та-иу загътой: «Тæрсгæ ма кæн, тагъд æй ардæм хъæуы. Сосыг- койы дурты бын куы баныгæной, уæддæр ын мæлæт нæй!» Афтæ мын дзырдтой, канд нæ хъæуккæгтæ нæ, фæлæ йæ æндæр хъæутæй чи зыдта, уыдон дæр. Раздæр сыл, раст зæгъгæйæ, æууæндыдтæн æмæ æнхъæлмæ кастæн, папæ хæстæй кæд ссæудзæн, уымæ, фæлæ куынæ æмæ куынæ зынд, уæд адæмы ныхæстæм æндæр цæстæй кæсын райдыдтон: цæмæй мын мæ зæрдæ балхæной, уый тыххæй афтæ дзырдтой, ныфс мæ бауадзын уыд сæ зæрды, уымæн æмæ ныфсимæ цæрын æнцондæр у, хорздзинадмæ æнхъæлмæ кæсын адæймаджы зоныгдзавдæй ирвæзын кæны. Мæ хуыздæр æрдхорд Лолаты Хадзыби мын нæхи хъæуккаг Æккæлаты Дауыры афтæ фæзмыдта: «Мæрдтæй цæуæн куы уаид, уæд дзы Дзасохты Сосыгкойæ раздæр ничи раздæхид!» Уыцы ныхæстæ куы фехъуыстон, уæд ма мын цы бамбарын хъуыд, мæ фыд æгас кæй нал у. Уый ма суанг, йæ мæлæтыл æппындæр чи не ’ууæндыд, уыдоны дæр куы бауырныдта. Уæддæр æм æз æнхъæлмæ кастæн. Кæй ссæудзæн, ууыл мæ æууæндын кодтой Веринкæйы ныхæстæ. Йæ зæрдæмæ чи нæ цыд, ахæм ми-иу куы бакодтон, уæд-иу мæм афтæ ’ртхъирæн кодта: - Фæлæуу, мæнæ папæ ссæуа! Ахæм заман-иу тæрсыны бæсты цин кодтон, папæ ссæудзæн, зæгъгæ. Æрмæст уыцы цинтæй æцæг цин никæцы рауад, фæлæ ма абон дæр мæ фыды тыххæй ногæй-ногдæр хабæрттæ хъусын. Чи зоны, се ’ппæт раст не сты, чи зоны, къæхтæ-къухтæ дзы кæуыл бафтыдæуыд, ахæмтæ дæр дзы ис, фæлæ ахъуыды кæнгæйæ мæхинымæр афтæ фæзæгъын: кæй хъæуы мæ фыдыл истытæ мысын? Зæгъæм, нæ сыхы чысыл дæлдæр чи цард, Цуцаты уыцы Агуыбе мын ахæм хабар радзырдта. Нæ алыварс цы ’рвадæлтæ цард (фондз хæдзары), уыдонæй иутæ арахъхъ арæх уагътой. Арахъхъ та чи нæ уагъта, фæлæ уыдон, æвæццæгæн, иннæтæй арæхдæр уагътой æмæ, дам-иу Сосыгко афтæ загъта: «Бесотæ арахъхъ куы фæуадзынц, уæд сæ бæлæстæ дæр ра- сыг вæййынц». Уыцы хабар куы фехъуыстон, уæд мæ мидбылты бахудтæн. Агуыбе- йыл цæмæй тынгдæр баууæндон, уый тыххæй ма йæ ныхасмæ бафтыдта: 94
«Уый æцæгæйдæр афтæ уыди. Иннæты бæлæсты къалиутыл-иу иу сыф дæр не змæлыд, Бесоты бæлæстæ та-иу ратас-батас кодтой». Нæ хъæуы цалдæр бичетты уыди. «Бичетт» цы амоны, уымæн абон дæр ницы зонын. Кæд «пикет»-æй равзæрд, уæддæр бæрæг нæй, фæлæ махмæ, хъæуы цыппар уынджы фæндæгтæ цы ран баиу вæййынц, уым- иу обаугонд скодтой, йæ алыварс ын-иу бæлæстæ ныссагътой, астæуæй та-иу фæхсбандæттæ сарæзтой. Мах сыхы цы бичетт уыд, уый астæу зади бæрзонд акаци бæлас. Йæ алыфарс та уыди бандæттæ. Æз ма дзы æрæййæфтон ставд бæласы лыггаг æмæ-иу адæм уым фæрсæй-фæрстæм рабадтысты. Иуахæмы та сыхы лæгтæ акаци бæласы бынмæ æрæмбырд сты æмæ алы ныхас кодтой. Иутæ фæхсбандоныл бадтысты, фаллаг сы- хаг та - бæласы ставд, фæлæ зылын лыггагыл. Папæйы сæры æнахуыр хъуыды кæцæй февзæрд: фæстæты бауад æмæ, лæг цы къодахыл бадт, ^ый фæфæлдæхта. Лæг фæуæлгоммæ æмæ ма йыл къодах дæр батылд. Йæ сæр рог цæф фæци, фæлæ йæ былы туг куы рахъардта, уæд кæ- уынхъæлæсæй нырдиаг кодта: — Уауу, мæ сæй, уауу, мæ дыл! Дæ мадыл... Сосыгко! Уауу, мæ сæй, уауу, мæ дыл! Дæ мадыл... Сосыгко!.. Ацы хабар та нæ хæрæфырт Уырымты Мишкайы бинойнаг Беккуызар- ты Нутæйæ (Анутæйæ) фехъуыстон. Нутæ Холысты райгуырд. Йæ фыд куы амард, уæд фылдæр йæ ма- дырвадæлтæм хъомыл кодта. Уыдон та Бадыхъæуы цардысты. Мæ фыд дæр уым райгуырд, стæй æстдæс азмæ, цалынмæ Бæрæгъуынмæ ралыгъд, уæдмæ уым цард æмæ Нутæимæ кæрæдзийы хорз зыдтой. Хæрæфырт æмæ мадырвадæй уæлдай ма уыдысты æмгæрттæ дæр. Иу хатт, дам, мын Со- сыгко афтæ зæгъы: алы мыггаджы дæр цалдæр æвзæры ис, махмæ та иу йеддæмæ нæй æмæ, дам, дын дæ мадырвадæлты æз уымæй фервæзын кæндзынæн. Куыд, зæгъгæ, йæ куы бафарстон, уæд, йæ цæсгомы иу нуар дæр нæ фезмæлыд, афтæмæй загъта: «Мызурыбынмæ йæ мемæ ра- цæйхондзынæн, хидыл куы фæцæйхизæм, уæд æй фесхойдзынæн æмæ дарддæры хъуыддæгтæ Бады дон бакæндзæн. Æз фæфæдис уыдзынæн æмæ адæмæн фехъусын кæндзынæн, йæ сæр разылд æмæ доны ныххауд, зæгъгæ». Ацы хабар дæр мын, æнхъæлдæн, Нутæ дзырдта. Гыццылæй, дам, тынг фыдуаг уыд Сосыгко. Хистæр кæстæрæн зондамонæг кæм нæ вæййы æмæ йын-иу, коммæ кæс, зæгъгæ, ахæм зæгъджытæ куыннæ фæуыдаид. Иуахæмы та йæм чидæр æрлæууыд æмæ йын иннæтæй карздæрæй бафæ- дзæхста: - Коммæ кæс, коммæ, Сосыгко! - æмæ дарддæр йæ фæндагыл ацыди. Сосыгко бавдæлд, æмæ, Бады ком дзæбæхдæр кæдæм зынд, уым къар- диуы сæр сбадт æмæ Фæсфидарæй (ис ахæм хох Бадыхъæуы) йæ цæст нал иста. Цас фæбадтаид, Хуыцау йæ зонæг, фæлæ иу заман, уайдзæф ын чи бакодта, уыцы лæг фæстæмæ ’рбацæйцыд. Лæппуйы æнахуыр ран бадгæ куы федта, уæд æм дзуры: - Уым та цы кусыс, Сосыгко? — Афтæ мын нæ загътай, коммæ кæс, зæгъгæ?! 95
Нартыхъты Габоци куыд зæгъы, афтæмæй мæ фыды хорз зыдта. Уый мæнæй къорд азы хистæр у, иннæмæй Бæрæгъуыны кæрæдзимæ хæстæг цардыстæм. Уæ хæдзар, дам, куы арæзтат - æвæццæгæн, уыдоны бæсты- хай раздæр срæвдз - уæд нæм Сосыгко æрцыд æмæ, дам, уæ хæдзарæн мах хæдзары хуызæн бындур æрæвæрдта. Æцæгæйдæр,-Габоциты хæдзар махоны хуызæн тигъыл æвæрд ис, æрмæст уыдонæн — иу фисыныл, махæн та фондз хæдзары уæлдæр раст ахæм фисыныл. Сæ дуæрттæ, сæ рудзгуы- тæ, дам, бынтон иухуызон æвæрд сты. Иу хатт ыл мæ фыд йæ бæхы куыд баууæндыд, уый дæр дзы нæ ферох. Бæхыл, дам, мæ бæргæ сæвæрдта, фæлæ æдас нæ уыдтæн. Тæрсгæ-ризгæйæ, дам, æй уæддæр бæхдонмæ бахæццæ кодтон. Габоци мын куыд радзырдта, афтæмæй хæсты размæ Бехъаны Къо- бостæн стыр хъæд уыди. Уый ма бирæ æндæр кæмæйдæрты дæр фехъуы- стон. Ныр дзы ахæм стыр бæлæстæ нал ис, фæлæ уæд йæ тулдзытæ ар- выл æмбæлдысты. Нæ хъæуккæгтæ йæм æхсæвыгæтты цæуаг уыдысты. Дыкъухыг хырхытæ-иу ахастой æмæ-иу, æхсæв бонæй нæма фæхицæн, афтæ сугæй дзаг уæрдон кæнæ бричкæ Бæрæгъуыны куы иу хæдзары кæрты балæууыд, куы - иннæ. Мæ фыд дæр, æвæццæгæн, ком нæ дардта. Мæ мады ’фсымæр Хæчъассæ мын куыд дзырдта, афтæмæй, нæ хæдзары мæт уыйбæрц нæ кодта, адæмыл цас тыхсти. Куы иу, куы иннæйы тыххæй æхсæвдзу кодта, афтæмæй та-иу хъуамæ нæхимæ суджы къæцæл нæ уыда- ид. Веринкæ йæ комæфтыд хуыдта. Махмæ «дзырдамонд» нæ дзурынц, фæлæ «комæфтыд». Æппындæр, дам-иу куы ницы ракодтаид, уæддæр, дам-иу æй ууыл сæвæрдтой. Æвæццæгæн, ацы хабар дæр иу ахæм заман æрцыд. Къобосты хъæды иу æхсæв акалдæуыд цалдæр бæласы. Райсомæй хъæдгæстæ Бехъаныл куы азылдысты, уæд куыннæ бафиппайдтаиккой, сæ бæлæсты ставддæртæй къалиутæ йеддæмæ куы ницыуал баззад, уæд! Кæй зæгъын æй хъæуы, фыццагдæр кæуыл фæгуырысхо сты, уый уыди мæ фыд. Хъæдгæс Бобола æппæты разæй бахоста мах кулдуар. Папæ, хъуыддаг цæй мидæг ис, уый куы базыдта, уæд æй, сугтæ æркалæн æмæ бафæсвæдгæнæн кæмыты ис, уырдæмыты фæрахон-бахон кодта, уымæн æмæ зыдта, бæлæстæ чи акалдта, уыдонмæ кæй ницы бар дары. Уæддæр Боболайы нæ уырныдта, Сосыгко бæласкалджытимæ нæ уыди, уый. Уæд мæ фыд бавдæлд, æмæ йæ скъæтмæ басайдта, уым дæр-ма баджигул кæн, зæгъгæ. Куыддæр æрдæгталынг скъæты фæмидæг, афтæ йын папæ хъу- джы къæлæт йе ’фцæгыл æрцауыгъта. Лæг, къæлæт йæ хъуырыл, афтæмæй æддæмæ лидзæг фæци. Уæдмæ кæрты сыхæгтæ æрæмбырд сты æмæ, лæджы афтæмæй куы федтой, уæд алырдыгæй сæ пыррыччытæ райхъуы- стысты. Ацы хабар мын Габоци, цал хатты амбæлæм, уал хатты радзуры. Йæ дзырдарæхсты кой дæр мæ хъусыл арæх æрцæуы. Уыимæ, дам, никæуыл ауæрста. Хæстæг у, хион у - уæлдай йын нæ уыд. Кæмæн цы ’мбæлд, уый зæгъынæй æфсæрмы нæ кодта. Не ’рвадæлтæй иу йæ фос ныууæй кодта, хæрзмыггагдæрæй аивынмæ сæ хъавыди, æви сын се ’хцайæ æндæр исты балхæнын йæ зæрды уыд, 96
Хуыцау йæ зонæг, фæлæ йæ кæрты цыппæркъахыг нал ныууагъта. Дзыппы цы ’хца уа, уый та бирæйы фаг нæ кæны æмæ уымæн дæр йе ’хцатæ цыбыр рæстæгмæ ницытæ ’мæ мацытыл фесты, æмæ лæг уæзæджы къæйыл аззад. Æмæ, дам, дзы мæ фыд афтæ загъта: «Джери йæхи йæхæдæг кулак скодта». Стæй, дам, ын иу хатт та афтæ загъта: «Джери, амæл, зæгъгæ, дын зæгъин, фæлæ уæд куывды цæуыс. Фæлтау уал цæр æмæ хъизæмар кæн!» Æмæ мæ фыды кой кæцырдыгæй не ’рыхъусын!.. Томайты Дзантемыримæ къорд азы «Рæстдзинад»-ы редакцийы фæкуыс- там, фæстæдæр та иу-дæс азæй фылдæр иу кæрты фæцардыстæм. Кæцы аз уыд, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ йын санатори «Ирыстон»-мæ путевкæ радтой. Уым базонгæ мæ хъæуккаг Сопойты Смелимæ. Мæ кой сæм цы хуызы рауадаид, уый абон ничиуал сбæрæг кæндзæн, уымæн æмæ дзы иу дæр æгас нал у (рухсаг уæнт дыууæйæ дæр!), фæлæ, æвæццæгæн, мæ койæ мæ фыды коймæ рахызтысты. Смел нæ хъæуæй раджы рацыдаид, уымæн æмæ йæ æз не ’рæййæфтон, фæлæ мæ фыдимæ кæрæдзийы хорз зыдтой æмæ йын йæ хабæрттæ Дзантемырæн фæкодта. Томайы-фырт санаторийæ куы ’рцыд, уæд мыл Смелы фæдзæхст сæмбæлын кодта, ссарæд, дам, мæ — йæ телефон æмæ мын йæ адрис дæр радта — æмæ, дам, ын æз йæ фыды хабæрттæ фæкæнон. Цæттæ кодтон мæхи фембæлдмæ, фæлæ хъуыддаг иу бонæй иннæмæ æргъæвтон æмæ та мыл, бирæ хæттыты цы сайд æрцыд, ахæм сайд æрцыд. Смел, æвæццæгæн, уымæй размæ дæр хъыгдард уыд æмæ санаторийæ æрцæуы- ны фæстæ бирæ нал ацард. Куыннæ фæсмон кодтаин, фæлæ ма дзы цы рауад! Æрмæст кæмдæр цыдæр кæй ис, уый та мæ бауырныдта. Смел мæрдтæм цы диссæгтæ фæцæйхаста, уыдоны размæ дзырды зæрингуырд Хъайтыхъты Азæмæт фæци æмæ мын мæ фыды фæрнæйдзаг хъуыддæгтæ, фæстæмæ здæхæн кæцæй нал и, уырдæм хæссын нæ бауагъта. Цæвит- тон, Азæмæт дæр Смелыл æнæнхъæлæджы фембæлд æмæ дзы мæ фыды тыххæй цы ныхæстæ фехъуыста, уыдонæй æртæ хабары ныффыста. Ныф- фыста сæ афтæ дæсны æмæ аив æвзагæй, æмæ Смелимæ кæй нæ фембæлдтæн, ууыл фæсмон нал кæнын. Суанг ма мæм ахæм хъуыды дæр сæвзæрд: æгайтма нæ фембæлдтæн, уыцы хабæрттæ мæнæн куы ра- кодтаид, уæд æз сæ ныффыссынмæ афтæ хорз нæ сарæхстаин. Цæмæй Азæмæты дзырдарæхстдзинадыл сымах дæр баууæндат æмæ уæм мæ ны- хæсты рæстдзинад тынгдæр бахъара, уый тыххæй дзырды бар радтæм тау- рæгъгæнæгæн: «Мæ бирæ хæлæрттæй иу бæрæгъуыйнаг Сопойты Смел уыдис (рухсаг уæд!). Кæддæр мын йæхи конд кард балæвар кодта, æмæ йæм ныр куы ’ркæсын, уæд мæм цыма йе ’рттиваг æндон фарсæй фæлмæн мидбылхудгæ ракæсы. Мæ цæстытыл ауайы хæрзконд, хæрзуынд, уæх- сты хуызæн æнæ уæлдай фыд ирон лæджы фæлгонц. Смелы æвзагыл æдзухдæр бадти йæ уарзон хъæуы ном. Иу дон кæимæ нызта, иу уæлдæф кæимæ улæфыд, уыдоны-иу хъæуы сæрæй хъæуы дымæгмæ номхыгъдæй нымайын куы байдыдта, уæд-иу комы цæгатмæ хурбакæсæгау йæ тæнæг цæсгом ныррухс, худындзæг-иу йæ цæстытыл абадт. Раппæлынæй уæлдай дзы никуы никæй фыдгой фехъуыстаис. 7 Дзасохты М. 97
Санатори «Ирыстон»-ы улæфгæйæ мын-иу Смел йæ цардæй бирæ хабæрттæ æрымысыд. Мæнæ дзы æртæ цауы. ...1932 азты Ирыстоны хъæууон дуканийы хъуымац зын ссарæн уыдис, Бакуйы дуканиты та, дам, алыхуызон хъуымæцтæй тæрхæджытæ дæлæмæ тасыдысты. Мах æртæ æмбалæй, Дзасохты Сосыгко, Хъантеты Буца æмæ æз, бæгуылæгтау ауынаффæ кодтам æмæ номдзыд Бакуйы сахары иу изæр поездæй æрхызтыстæм. Дард, æнахуыр бæстæйы, æнæзонгæ адæмы ’хсæнмæ æртæйæ дæр фыццаг хатт бахаудыстæм æмæ нæхи бæрнаджы фосау æнкъардтам. Æхсæвы вагзалы иу къуымы бæргæ бакъуыбар стæм, фæлæ нæ нæ хохаг дарæс уайтагъддæр цæстфæлдахджытæ æмæ дзыпкъахджыты цæсты баф- тыдта. Бæлццон адæмæй вагзалы къухбакæнæн нæ уыди. Раст мæнæ чыргъæ- ды бындзытæ къуырттæвæргæйæ куыд фæгуыв-гуыв кæнынц, афтæ сæ уынæрæй не ’нцадысты. Дзæбæх арæзт, къæсхуыргомау лæппулæг нæ разы цæуылдæр скатай. Уалынмæ дын нæм замманай дзыппыдаргæ сахат бавдисгæ йæхи куы ’рбакъултæ кæнид: — Фæндаггаг мæм нал ис æмæ уæ ацы сахат ничи балхæнид? Уæды рæстæджы ахæм дзаума тынг кадджын уыдис æмæ йæм мæ зæрдæ бахъазыд. — Багæдзæ уал кæ, Смел, сом уал нæ хъуыддæгтæ бакæнæм,— фæзæгъы Сосыгко, фæлæ сахаты хицау йæхи бынтондæр куы ныммæгуырхуыз код- та, уæд ын фæтæригъæд кодтон. Æхца куыддæр йæ къух ссардта, афтæ поездмæ æнхъæлмæгæсæг адæмы ’хсæн фæтары. Аслам аргъæй ахæм зынаргъ дзаума мæ къухы кæй бафтыд, ууыл куыннæ бацин кодтаин, фæлæ йын йæ сæр куы фегом кодтон, уæд мæ буар ауазал. Туг сæрмæ ныццавта, цæстытæ атартæ сты, къæмисæнты дзæхст-дзæхст ссыд. Мæ къухты уыди зæронд сахаты афтид агъуд. — Иугæр топп куы фехсай, уæд ын йæ нæмыг нал æрцахсдзынæ, дæхи дзæгъæлы мауал хæр,— сабыр мæ кодтой ме ’мбæлттæ, фæлæ мæнæн мæ масты дзæкъул ныддымст æмæ мæ къухы фыдтæм дæндагæй лæбурдтон, сайд мыл цæмæн æрцыд, зæгъгæ. Адæймаг цæуæнты куы нæ ауайа, хæтæнты куы нæ ахæта, уæд фæнда- гыл рæдийаг вæййы. Махæн дæр иу рæдыд æгъгъæд нæ уыд æмæ та дыкка- джы дæр ныссагъдыстæм. Усгуры кары чи уыдаид, ахæм пыррыкрихи лæппу ныл тамако пъæртгæнгæ йæхи ахаф-ахаф кодта. Цæстфæлдахджыты, дзып- къахджыты фаудта, алы какулатæ сыл калдта. Йæхи ныл тæригъæдгæнæг скодта æмæ нæм йæ дæндæгтæ къæс-къæсгæнгæ æрбахаты: — Æз зонын, уе ’фхæрæг кæм бады, уый. Кæд уæ фæнды, уæд цомут æмæ уæ тын уæ къух ссара. — Æ, Хуыцауы хорзæх дыл, зæгъын, сæмбæла, — бацин кодтон æз æмæ дын æртæйæ дæр нæ хæрзгæнæджы фæдыл фæраст стæм. Уынгмæ нæ расайдта, æмæ ныл уым аууоны сæхи хъæрццыгъатау ныццавтой. Не ’хцайы капеччытæ нын астигъынмæ хъавыдысты, фæлæ мах дæр, уыдон куыд æнхъæл уыдысты, бынтон афтæ сæ лæппынтæй нæ разындыстæм. 98
Нæ хъæр, нæ хъæлæбамæ милицæ æхситгæнгæ фæзындысты. Стигъ- джытæ стигъджытæ сты æмæ цæстыфæныкъуылдмæ фæтары сты. Ми- лицæ махыл нæ баууæндыдысты, æгъдаухалджыты гакк ныл аныхæстой æмæ нæ къарцы фæмидæг кодтой. Камерæйы баййæфтам, йæ тæнтæ хоры къутуйау кæмæн ныддымсты- сты, ахæм дынджыр хæмхудджын азербайджайнаг лæджы. Уый-иу фынæйæ куы ныххуыррытт кодта, уæд-иу цары сæрстытæ æрызгъæлдыс- ты. Æмæ афтид ууыл куы уыдаид, фæлæ дзы йæ гуыбыны гыбар-гыбу- римæ цы уæззау тæф цыд, уымæн зын быхсæн уыд. Нæ улæфæнтæ-иу хæдæтты фæдджитæй бæргæ сæхгæдтам, фæлæ... Сосыгко йæм мæстæй æхсысти, фæлæ йæ Буцаимæ сабыр кодтам, æмæ та-иу уæд йæ цæхæр цæстытæй мæн асыгъта, адон нын дæ фыдбылызтæ сты, зæгъгæ. Мæ аххос зыдтон æмæ-иу фырæфсæрмæй мæ сæр мæ сагæхты атъыстон. Цыдæриддæр уыди, уæддæр фыдæхсæв фыдрынау ахуыссыд. Нæ амондæн уыдаид, нæ зонын, фæлæ хуры цæстæй хуыцаубон ракаст æмæ бæстæ базмæлыд. Уыцы бон милицæйы кусджытæн дæр улæфæн бон уыд, æмæ хайады радгæсы æвджид уыдыстæм. Кæртмæ нæ атезгъо кæнынмæ куы рахуыдта, уæд нæ цурмæ æрбацыд, æртын фондз азы бæрц кæуыл цыдаид, ахæм сырхуадул, хæрзконд лæг, хуымæтæг, аив дарæсы. Гуыр- дзиаг кæй уыд, уый бакастæй дæр æмæ йæ ныхасыхъæдæй дæр бæрæг уыд. Радгæс ын рапорт куы радта, уæд, хицау кæй у, уый бамбæрстам æмæ нæ цæмæй нæ цыппæрæймаг æмбалæй фæиртаса, уый тыххæй йын нæхи ныффæлдыстам. Хицау, æвæццæгæн, мах феныны размæ базыдта, кæцæй стæм, нæ аххос цæй мидæг ис, уыдæттæ. Ноджы ма йæ хорз зæрдæйыл уыдис æмæ хъазæгау фæзæгъы: - Мæнæ мæ богалæй зæгъут? Уымæй уæ æз ныртæккæ дæр фæхицæн кæндзынæн. Æрмæст дзырдæй, йемæ хъæбысæй рахæцут æмæ уæ йæ кæд исчи абырса, уæд - уæ хæдзæрттæм фæндараст! Кæд мæ богал фæуæ- лахиз уа, уæд уымæн та бапъерозты къопп æмæ дзулы буханкæ. Богал ныццин æмæ кæрты къуымты йæ дынджыр къабæзтæ ивазгæ арсау æрзылд. Мах кæрæдзимæ кæсыныл фестæм. Хицау йæ мидбылты бахудгæ уайдзæфгæнæгау скæрды: - Ау, сау халон хохаг сахъ цæргæсы абырса, мæн уый нæ уырны, æви уæ уæ хæдзæрттæм нæ фæнды?! Уыцы ныхæсты зынгæй Сосыгкойы топпыхос ныппæртт ласта. Йæ цъæх цæстытæ ферттывтой æмæ хицауы раз балæугæ фæзæгъы: - Раст зæгъ, нæ асайдзынæ? - Гъе, гормон, уый та куыд загътай? Лæгтæ куы хуыйнæм! - Цæй, уæдæ, цы уа, уый уæд, чызджы быны, мыййаг, куы нæ кæндзынæн,- махæй бар курæгау фæзæгъы не ’мбал æмæ кæрты астæумæ уæндон къахдзæфтæгæнгæ бацæуы. Дыууæ лæджы арс æмæ йæ хъыбылау кæрæдзи цæнгтыл куы ’рхæцы- дысты, уæд мах Буцаимæ кæрæдзиуыл бакъул стæм æмæ, дарддæр цы уыдзæн, зæгъгæ, адæргæй гæдыхъæдау рызтыстæм. Æмæ кæд цыппæр- гай цæстытæй кастыстæм, уæддæр, æвиппайды цы ’рцыд, уый нæ бафип- 99
пайдтам. Хицауы богалæн уæлгоммæ йæ тъæпп зæххыл фæцыд æмæ йæ дзагъыр цæстытæ хъоппæгæй аззадысты. Зæххæй дзыккафыцæн къаннæг аджы бынау цы цъæх дур зынд, уымæ йæ къæбут æрхаста æмæ адæргъ. Хицауы сырх цæсгом цикъæйау афæлурс. Иæ цонджы тугдадзин ма йын асгæрста, гъе стæй мах æртæйæ дæр йæ кусæн уаты’фæмидæг кæны, нæ гæххæттытæ, æхцатæ, рæттæ нын нæ къухты фæсадзы æмæ нæ фед- дæдуар кæны, ам, дам, уæ дымгæ дæр куыд нал уа, афтæ. Фароны фистимæ нæ къонатыл сæмбæлдыстæм. Хиуæттæ, сыхæгтæ, зонгæтæ нæ фарстой нæ балцы хабæрттæй, фæлæ дзы раппæлинагæй ницы уыд. Мæ сахаты хабар хъæубæстыл айхъуыст æмæ-иу мæ ме ’мгæрттæ мæстæй марæгау дардæй дæр фелхыскъ кодтой, Смел, æркæс-ма дæ са- хатмæ,рæстæг цас амоны, зæгъгæ, фæлæ ацал-ауал азы нæ хуылфыты æмбæхстæй цы сусæгдзинад фæхастам, ныр æз дæуæн уый райхæлдтон æмæ Хуыцауæй курын хатыр, - загъта Смел æмæ йæ хæзнаты чырыны дуар æрæхгæдта. ...Цыдйс 1933 æххормаг фыд аз. Бурдым мыдамæст фæззæг теуайау схæц-ныххæцгæнгæ нæ хъæумæ дæр æрбахæццæ, æмæ адæм иучысыл фæхъыртхъомдæр сты. Нæ колхозы правленийы уынаффæмæ гæсгæ Хуы- дæлты Хадзымæт, Кобесты Хадзырæт, Дзасохты Сосыгко, Хосаты Гæбæти æмæ æз фондз бричкæйæ нæ изæр ныххастам Æрджынарæгмæ не скъо- лайæн сугтæ ласынмæ. Сыздæхтам Дзылаты коммæ æмæ уым иу рæсугъд фæзы суадоны был æрфысым кодтам. Нæ бæхты суæгъд кодтам, сæ раз- заг къæхтыл сын сахсæнтæ бафтыдтам, æмæ фæсалгæрдæджы хуыр- рытгæнгæ хызтысты. Бон æрцъынд. Тар æхсæв йæ бартæ райста æмæ ололийы æнкъард хъарæг æрдзы сабырдзинад хæлдта. Мах гуыргуыраг арты фарсмæ нæ уæйлаг нымæттæй иу æрытыдтам æмæ йыл æрфынг кодтам нартхоры кæрдзынтæ, хæндыджы цыхт, æйчытæ æмæ арахъхъы æвгтæ. Нæ нард фынгæвæрдмæ цалхыдзаг мæй дæр бæгънæг сабийау сцыбæл, нæ сæрмæ йæ цыппæртыл æрбахылд æмæ нæм йæ дынджыр цæст хай курæгау ныддардта. Нæ буц хистæр Хадзымæт куыддæр йæ къухмæ дзаг сыкъа райста, афтæ дыууæ хотыхджын лæджы нæ уæлхъус февзæрдысты. Милмæ сисгæйæ нæ зæххыл дæлгоммæ куы ныххуыссын кодтой, уæд дзы иу иннæмæ йæ дыууæхстон авæры æмæ нын не ’хсæвæр зыдгæнгæ йæ дзæкъулы æфснайы. Нæ зонын, Сосыгко нæ цурæй йæхи куыд фæтылиф кодта. Топпытæ нæм чи дардта, уымæ гæдыйау фæстæты æрбахъуызыд æмæ йын фатхъæдæй йæ бæрзæй ныддаудта. Лæг æнæ хъыпп, æнæ сыппæй фæсутыр. Сосыг- ко йын йæ гæрзтæ фелвасы æмæ иннæ тыхгæнæджы къухтæ куы сдарын кæны, уæд йæ хъæр анæры: - Хадзымæт, Хадзырæт, бæндæнтæ! Чысыл фæстæдæр дыууæ гуыдынхъус тыхгæнæгæн цыппæртæ бастæй се ’взæгтæ хатыр курынæй бапъерозы гæххæттау тæнæг кæнын байдыд- той, афтæмæй ныл æрбон. Не ’нæхуынд уазджытæ сæхи хуыдтой змей- кæйаг цуанæттæ. Хадзымæт æмæ сæ Хадзырæттоппæргъæвдæй хъахъхъæд- той, афтæмæй нын нæ бричкæтæ сугтæй куы байдзаг кодтой, уæд сæ Хуыцауы бар ныууагътам. 100
Хур арвы астæумæ схæццæ, афтæ мах дæр дзагармæй къæс-къæсгæнгæ паддзахвæндагмæ æртылдыстæм æмæ изæрæй нæ хæдзæртты Сосыгкойы цæрæнбоны тыххæй скуывтам. ...1937 азы дæр ма колхозон æппæт куыстытæ дæр уæхскуæзæй уыдыс- ты. Уæрæх быдырты зад хуымтæ рувынмæ къæпитæ нæ фаг кодта, æмæ колхозонтæ тыхстысты. Уалынмæ дын чидæр сæрдары хъусы куы бацæгъ- дид, уартæ, дам, Мызуры æрзæткъахæнты механикон æрмадзы куырдæй кусы сызгъæрин къухты хицау Хъуппе^ты Сослæнбег. Уый, дам, æфсæйнагæй лæджы нывтæ дæр аразы. Йæ цæфхады конд - æндон æхсыст, йæ рацагъд къæпи та, дам, алмаси. Ацы хабар нын нæ сæрдары уæззау уаргъ фæрогдæр кодта. Сосыгкойы къухты æрмæджы æхца ныс- садзын кодта, æмбалæн та йын мæн хал схаудта æмæ иу бон нæ изæр Мызурмæ бахастам. Нæ уæздан фысым Дзусты Бате нæ фырбуцæй цармæ скæсын кодта. Уæд æз фыццаг хатт фæхъæстæ дæн, фондзыстъалыджын сомихаг коньяк кæй хонынц, уыцы диссаджы нуазинаг æмæ сау еугæфæй. Фæсахсæвæр ма дзæвгар фæмысыдыстæм ивгъуыд бонтæ, стæй уæд райдзаст уаты сыгъдæг, фæлмæн хуыссæнты æфсæстæй батылдыстæм. Цæйбæрц арæдзæ- мæдзæ кодтаиккам, нæ зонын, фæлæ уалынмæ хох рафæлдæхæгау бæстæ гыбар-гыбур сси. - Фæдис, хъаймæт æрцыдис! - хъуысти уынгæй хъæртæ, æмæ мах дæр нæ фысымтимæ феддæдуар стæм. Адæм цъалхæй-малхæй сæ фатертæй къæдзæхрæбынтæм лыгъдысты. - Цы у, цы бæллæх æрцыди? - хуыссæгхъæлдзæгæй чидæртæ кæрæдзи фарстой. Куыд рабæрæг, афтæмæй Æрыдоныдон фурдау раивылд æмæ æнæхъæн ком йæ сæрыл систа. Доны былты цы уæладзыг хæдзæрттæ уыд, уыдоны спичкæйы къоппытау ныхъуырдта. Йæ уазал дымгæ къæдзæхты сæрмæ дæр хæццæ кодта æмæ былтæ цавта. Æнæхъæн поселок фыдæхсæв фæци, афтæмæй ныл æрбон. Тарст адæм стырæй, чысылæй къæдзæхрæбынты, дурты сæртыл хуыргæрчытау ба- къуыбæрттæ сты. Ивылд дон знæтæй-знæтдæр кодта. Адæймаджы сæр- иу æм хохы сæрæй кæсгæйæ дæр разылд. Æнæхъæн комы, суанг На- рыхъæуæй Алагирмæ цъиу атæхæн дæр нал уыд. Иу хид, иу ауæзты мур дæр дзы никæмуал баззад. Садоны та æрзæткъахджытæн æфсæддон хæйттæ ссад æмæ æндæр хойраджы продукттæ бæхуаргъæй хастой Ходы æфцæгыл. Поселочы куыстуæттæ дæр иууылдæр ныллæууыдысты. Æвдæлон адæм- иу уæлбылты къордтæ-къордтæй Æррадоны уылæнтæм кæсгæйæ сæ уæгъд рæстæг мардтой. Мах къордимæ лæууыди æрзæтыссæн фабричы кусæг Таболты Уывыдзыхъо, йæ дæларм, куысты йын кæй радтой, дыууæ ахæм дзыхъынног бур батинкæйы. Куы-иу иуæрдæм бауад, оххытæ-ох- хытæгæнгæ, куы та — иннæрдæм. Раст æй цыма ардаугæ ачынд, уыйау дын Сосыгкойы куы афæрсид: ~ Цымæ ацы доны иннæрдæм чи баленк кæна, ахæм лæг искæм ис? - Мæнæ дæ дæларм цы батинкæтæ ис, уыдон æри æмæ æз баленк кæндзынæн,- фæцырд Сосыгко. 101
Æз ын фыццаг хъазын æнхъæл уыдтæн, фæлæ хъуыддаг æцæг хæснагмæ куы рахызт, уæд мæ зæрдæ йæхи риуы къултыл ныххоста. Ноджы ма Уывыдзыхъойæн къæссайы комылхæцджытæ дæр куы фæцис, уæд нæ фысым Батейы агурæгфæдисы азгъордтон. Фæстæмæ куы фездæхтыстæм, уæд кæсæм, æмæ Сосыгко фаллаг фарс айнæг къæдзæхы сæрæй фæлгæсы. - Сосыгко, ацырдæм мауал сфæнд кæн! - нæ удтæй арт цæгъдгæ йæм мах Батеимæ хъæр кæнæм. Уый нæм йæ къух, хорз, зæгъгæ, фæтылдта æмæ бæрзондæй йæхи æрра уылæнтæм нывзылдта. Æз адæргæй кæм лæу- уыдтæн, уым æрбадтæн æмæ дыууæ къухæй мæ цæстытыл ныххæцыдтæн. Донæй сурмæ куы сгæпп ласта, уæд фæйнæрдыгæй, ура-а, зæгъгæ, адæ- мы хъæр райхъуыст, æмæ та æз дæр ме ’муд æрцыдтæн. Æз, куыд æнхъæл уыдтæн, Уывыдзыхъо ахæм æнæрхъуыды нæ ра- з^ынд. Сосыгкойæн цы батинкæтæ фæхæрд, уыдон ын уынджы нæ радта. Йæ сыхæгтимæ нæ сæхимæ ахуыдта, нæл сæгъ нын акусарт кодта æмæ ма ды дæр уым куы уыдаис. Нæ фьюымтæм уазæджы фынгыл къуыри фæбадтыстæм æмæ, ивылд дон куы нæ сабыр кодта, уæд Ходы æфцæгыл Къора-Урсдонмæ фистæгæй алæвæрдтам, уырдыгæй та - нæхимæ. Сæрæн, ныфсхаст, æвзыгъд лæппулæг Сосыгко колхозон быдырты дæр бæргæ исты сгуыхтдзинæдтæ равдыстаид, фæлæ Фыдыбæстæйы Стыр хæсты уæлахизы сæраппонд йæ цард нывондæн æрхаста. Уый хъысмæтмæ æгъгъæд нæ фæкаст, æмæ, сæ хуртæй кæмæн нæ бафсæст, уыцы æртæ æнахъом хъæбулы йын ноджы уæззаудæр дурæй ныццавта. 1954 азы кол- хозон быдыры сæ мад Веринкæ йæ куысты уæлхъус фæмард. Фыдуаг зымæджы карз тымыгътæн сæлын нæ бакуымдтой Сосыгкойы æртæ сызгъæрин талайы: Музафер, Дибæхан æмæ Рая. Хуры рæдау тынтæм сæхи ивæзтой æмæ адæмы рæгъы рацыдысты... Сопойты Смел ма цыдæр зæгъинаг уыдис, фæлæ æхсæвæрмæ сидæг санаторийы дзæнгæрæг йæ хъуыры фæбадт, æмæ æз дæр мæ блокнот бах- гæдтон». IV Мадызæнæджы быныл баззайын дæр æнамонддзинад у, уæдæ цы, æндæр-иу мæ мадыхо Катйаннæ йæ хъысмæтæй нæ хъаст кодтаид. Йæ хистæр хотæ Веринкæ æмæ Евдинкæ (мах æй Гыгы хуыдтам) йæ разæй фесты, йæ кæстæр æфсымæртæй иу — Тасолтан хæсты баззад, Хæчъассæ та Евдинкæйы фæстæ амард. Æмæ-иу куы ратыхст, уæд-иу, мæгуыр, афтæ фæкодта: «Цымæ мæ Хуыцау мæ хотæ æмæ æфсымæрты фæстæ цæмæн ныууагъта, ацы дунейы цы нæ федтон, ахæмæй ма мын цы баз- зад?! Цæуыннæ мæ айсы йæхимæ?» Катйаннæйыл дæс æмæ æртиссæдз азæй уæлæмæ цыд. Мæ фыдыхо Оляйы царды зилдухæнтæ зындæр уавæрты баппæрстой. Æртæ ’фсымæры æмæ дыууæ хойы уыдысты, æмæ Оляйыл фондз æмæ ссæдз азы дæр нæма цыд, афтæ дзы иу дæр æгас нал уыд. Йæ мадæй дзидзидай сывæллонæй бавдæлон, йæ фыдимæ дæр уыйас бирæ нæ 102
фæцард, стæй, цы фæцард, уый дæр — фыдыустытимæ, фыццаг — иуимæ, уый фæстæ та — иннæимæ. Кæд ацы дунейы искæмæй рæвдыд баййæфта æмæ фæлмæн ныхас фехъуыста, уæд — Веринкæйæ. Афтæ куы нæ уыда- ид, уæд ын йæ мардмæ йæ уæрджытæ хойгæ не ’рбацыдаид, йæ рустæ йыл нæ ныттыдтаид. Кæд æм йæ номæй никуы сдзырдта æмæ йæ «Чындз» хуыдта, уæддæр æм чындзы цæстæй нæ каст, Веринкæ йæм ходыгъды цæстæй куыд нæ каст, афтæ. Хоты хуызæн уыдысты. Дыууадæс азы кæй æхсæн вæййы, ахæм хотæ иу æмæ дыууæ вæййы! Ралæууыд 1947 азы зымæг. Бæстæ фыруазалæй къæрццытæ кодта. Уый размæ зæххыл хоры гага не ’рзад. Быдыртæ басыгъдысты. Адæм сыдæй мардысты, сыдæй мæлын чи нæ куымдта, уыдон та рæсигæ кодтой. Мах дæр иннæтæй ницæмæй хицæн кодтам, фæлæ цыфæндыйæ дæр цард йæхиуæттæ домдта. Лæппутæ устытæ хастой, чызджытæ чындзы цыдыс- ты. Кодтой авдæнбæттæнтæ æмæ кæхцытæ, ноггуырдтыл æвæрдтой нæмттæ, бадтысты куывдты. Оляйæн дæр йæ чындзы цæуæн бон ахæм гæвзыкк рæстæг æрæййæфта. Фæлæ адæм хорз сты. Нæ фарсмæ æрба- лæууыдысты. Алы рæттæй хуынтæ хастой. Кæд мыл дæс азы йеддæмæ нæ цыд, уæддæр ма цыдæртæ хъуыды кæнын. Фауыны хуызы йæ дзырд- таиккой, æвæццæгæн, æндæр иннæ хуынты астæу нæ хæстæгдæр æрва- дæлты æртæ кæрдзыны цæмæн равзæрстой?! Æртæ кæрдзыны, зæгъгæ, барæй ныффыстон, уымæн æмæ хуыны чъиритæ нартхоры ссадæй конд уыдысты. Адæм сыл сæ цæст уымæн æрæвæрдтой. Цы бакодтаиккой, мæгуыр, кæд сæ рæбыны дзуллаг нæ разынд, уæд! Уæвгæ сын, чи зоны, сæхи цæсты æфтауын не ’мбæлд, иннæ адæмæй алчи æртæ чъирихор мæнæуы ссад куы ссардта, сидзæргæстæ сæхи дæлджинæджы бынаты куы нæ ’рæвæрдтой, уæд лæгджын хæдзар, махмæ тæккæ æввахсдæр æрвадæлтæ, сæхимæ адæмы цы ’ркæсын кодтой?! Чи зоны, мæ ныхæстæ раст не сты, дардæй кæсгæйæ уайдзæфтæ кæнын æнцон у, фæлæ сæм хæстæгæй чи каст, уыдонмæ дæр æндæр хъуыды нæ уыд. Цыдæриддæр уыди, уæддæр мæ фыдыхойы æрыдойнæгтæ Цомайты Акканæн ахастой, цæмæй мын мæ ног сиахс дыууæрдæм хæстæг æй- йафын райдайа, уый тыххæй. Чындзæхсæвæй фæстæмæ канд мæ фы- дыхойы сæрыхицау нæ уыд, фæлæ ма мæ мадымад Лезийы мадыфсымæр дæр. Чындзы куы ахастой, уый дыккаг бон Веринкæ сыхæгтæ æмæ хиуæтты æххуысæй хуындзæутты срæвдз кодта æмæ сæ Æрыдонмæ арвыста. Хуын- дзау чи уыд, уыдонæй ма æрмæстдæр нæхи Алиханты Аслæнбеджы хъуыды кæнын, иннæтæ чи уыдысты, уый мæ ферох. Кæд ма исты зонын, уæд мæ къæхтыл уыдысты Веринкæйы къалостæ. Къанауы былмæ куы бахæццæ стæм, уæд миты рагъыл хъазт сарæзтам, æмæ фæндыры зæлтæ быдырты сæрмæ фæйлауæнтæ кодтой... Фыццаг рæстæджыты Оляйы зæрдæ йæ ног хæдзары ницæмæй рай- гонд уыд. Лæппу йын райгуырд æмæ цалдæр мæйы фæстæ амард. Дык- каг лæппуйы райгуырдыл цæттæдæрæй сæмбæлдысты. Фыццаджыдæр, рагацау ахъуыды кодтой номыл. Æрлæууыдысты Сослæнбегыл. Хуымæ- тæджы нæ. Сæ мыггаджы уыдис ахæм номимæ зæронд лæг. Нæхи хъæук- 103
каг. Иугæр уый бирæ цæры, уæд хъуамæ йæ кæстæры дæр уыцы амондæй хай фæуа. Дыккагæй та йын авдæн æрбахастой нæхицæй, ома Оляйы цæгатæй, мæн кæм ауызтой, уыцы авдæн. Цæмæйдæр сæм æз амонд- джын фæкастæн. Афтæмæй мæхæдæг дæр цæрæццæгтыл бирæ фыдæбæт- ты фæстæ нымад æрцыдтæн. Кæд ма йæ хъуыды кæнут, уæд мæнæн уыдис æртæ’хистæр æфсымæ- ры, æмæ æртæйæ дæр фæд-фæдыл амардысты. Æз куы райгуырдтæн, уæд мæ нæхи Аслæнбеджы мад Лубæ хуыйы цармы батыхта, кæд цæринаг уа, уæд ын ницы уыдзæн, зæгъгæ. Рæстæг куыд равдыста, афтæмæй мын ницы уыд æмæ мæ фæстæмæ дзæбæхæй райстой. Амонды хос фæци уыцы авдæн чысыл Сослæнбегæн дæр. Авдæн ма ныртæккæ дæр æгас у. Цомайты цары æфснайдæй лæууы. Куы йæ фенин, уый мæ бæргæ фæфæнды, фæлæ мæ хæрæфырттæм куы вæййын, уæд мыл мæрдырох бахæцы, мæхи зæрдыл уæвгæ не ’рлæууы, мæ зæрдыл та мын æй лæууын ничи ’ркæны. Мæ авдæны æрмæст Сослæнбеджы нæ ауызтой, фæлæ ма йæ фырт.Мараты дæр. Куыд загътон, афтæмæй Оляйæн уыдтæн хуындзау. Йæ лæппу Со- слæнбег ус куы куырдта, уæд уымæн та мæ иннæ хæрæфырт Баситы Алы- бегимæ минæвар ацыдтæн æмæ дзы ницæмæй фæсмойнаг дæн. Æхболæт- ты Алиханы хæдзары ссардтам уазæгуарзон фысымтæ, сæйрагдæр та уыдис, æнæдзуаппæй нæ кæй нæ рарвыстой æмæ нын сæ дохтыр чызг Фатимæйы раттыныл кæй сразы сты, уый. Диссаджы чындз басгуыхти Æхболон. Ацал-ауал азы мæ фыдыхойæн цы лæггад кæны, уый æмбисондæн дзу- ринаг у. Æниу куыд уазæгуарзон æмæ кæрдзындæттон у, уый та! Сæдæ барæджы сæ дуармæ куы ’рфистæг уаиккой, уæддæр сын цыма лæггад кæнын бафæразид, æгъдау сын раттид, хъæстагæй дзы ничи баззаид, афтæ мæм кæсы. Кæсгæ мæм нæ кæны, фæлæ уый æцæгæйдæр афтæ кæй у, уымæн мæхæдæг æвдисæн иу æмæ дыууæ хатты нæ уыдтæн. Кæцыфæнды афон сæм куы бахойын, стæй сæм кæимæфæнды æмæ цал- фæнды æмбалимæ куы бацæуын, уæддæр цыбыр рæстæгмæ нæртон фынг нæ разы февзæры. Афтæ ныр дæс æмæ ссæдз азы бæрц. Фынджы уæл- хъус дæр æмæ йын адæмы астæу дæр арфæйы ныхас зæгъын кæддæриддæр мæхицæн хæсыл фæнымайын. Иуахæмы та йын арфæтæ кæнын куы рай- дыдтон, уæд йæ мидбылты бахудгæйæ куы сдзурид: — Ды та æдзух мæнæй феппæлыс! - Тыхсгæ ма кæн, фауын дæ куы хъæуа, уæддæр дæм нæ бафсæрмы кæндзынæн,- дзуапп ын радтон æз. Бонтæ цыдысты, азтæ кæрæдзийы ивтой. Сослæнбег æмæ Фатимæйæн фæзынди кæстæртæ, раздæр — Иннæ, уый фæстæ — Марат. Марат куы нæма райгуырд, уæд йæ ныййарджытæ — дыууæ дохтыры — ацыдысты дард балцы — Хуссар Йеменмæ, чысыл Иннæйы та фыдымадмæ ныу- уагътой. Цалдæр азы зæронд ус æмæ гыццыл чызг адджынæй фæцардыс- ты. Ныййарджыты зæрдæ сæ хъæбулмæ не ’хсайдта, уымæн æмæ сæ ныфс уыди, куыд бинонты хистæрæй, афтæ кæстæрæй дæр. Куы-иу сæм ныц- цыдтæн, уæд-иу Оля æппæты фыццаг цæмæй раппæлыд, уый — Иннæйы ахуырæй: æппæт предметтæй дæр иста иттæг хорз бæрæггæнæнтæ. Скъо- 104
ла дæр майданимæ каст фæци. Йæ дарддæры ахуырæн равзæрста йæ ный- йарджыты дæсныйад æмæ бацыд медицинон академимæ. Ам дæр йæ ахуыр нæ фæлæмæгъдæр - райста сырх диплом. Мæскуымæ ординатурæмæ ацæ- уыны размæ ссардта йæ амонд. Уым дæр та сæйрагдæр архайджытæй иу уыдтæн æз: Иннæйы куы лæвæрдтам, уæд æппæты уæле бадтæн, ома чызгдæтджытæн уыдтæн сæ хистæр. Æмæ ма ноджыдæр иу ахæм хъуыд- даг. Иннæйæн лæппу куы райгуырд, уæд уыдтæн кæхцæрбахæсджыты хистæр. Фынджы уæлхъус та бадтæн мыггаджы хистæры фарсмæ. Ацы хабæртгæ иууылдæр радзырдтон, нæ хæдзарвæндаг хæрзæмбæлджытæ кæй сты, уый равдисыны тыххæй. Гыццылæй фæстæмæ дæр нæ сыхæгтæ бæллыдысты, цæмæй-иу искуыдæм балцы кæнæ æндæр исты хъуыддаджы фæдыл цæугæйæ сæ размæ фæуыдаиккам, уымæн æмæ зыдтой, куы сыл амбæлæм, уæд рæствæндаг кæй фæуыдзысты. Уыцы хъуыддаг æцæгæйдæр афтæ кæй у, уый тыххæй ма æрхæсдзынæн иу æвдисæн. Горæтмæ куы слыгъдыстæм, уæд-иу нæ алы хатт дæр нæ сыхæгтæ ис- куыдæм цæугæйæ сæ размæ цæуын кодтой, афтæмæй та-иу, хæрзæмбæлæг стæм æви нæ, уый зонгæ дæр нæ кодтой. Иу рæстæджы нæ сыхæгтæ уыдысты Хуыдиатæ. Уæд цардыстæм раздæры Ной Буачидзейы номыл уынджы, Пушкины скъола кæй хуыдтой, уый бакомкоммæ. Костя æмæ Мисурæтæн уыдис иунæг чызг - Нинæ. Ие скъоламæ цæуыны рæстæг куы ’рхæццæ, уæд нæм Мисурæт æрбацыд æмæ Дибæмæ æрхатыд, скъо- ламæ, дам, æй ды ахон, сымахæн, дам, хорз къах и. Æмæ æцæгæйдæр Нинæйы балц фæрæстмæ. Скъола каст фæци сызгъæрин майданимæ. Уый фæстæ райста дохтыры дæсныйад, йæ амонд ссардта, хъомыл кæны æртæ лæппуйы. Чи зоны, мæ ныхæстæ кæйдæр зæрдæмæ ма фæцæуой, æнæнхъæлæджы хабæрттыл сæ банымайой, фæлæ цы фыссын, уыдонæй иу дæр æры- мысгæ нæу, стæй цæйбæрц рацардтæн, уыцы рæстæджы дæргъы иу хатт дæр никæмæй ма фехъуыстон, мах хæдзарвæндагæй исчи кæйдæр размæ фæци æмæ уыцы чидæр фæндарасты фæндагыл нæ ацыд, зæгъгæ. Кæд рæствæндаг кæй фæвæййынц, уымæ мах æппындæр ницы бар дарæм, уæддæр мын æхсызгон у, уадз æмæ нæ адæм фыдæмбæлджыты бæсты хæрзæмбæлджытæй зоной. V Астæуккаг скъола каст куы фæдæн, уæд мæ ахуыргæнæн чингуытæй кæцыдæры æппæты фæстаг сыфыл ныффыстон: «Хæрзбон, скъола!» Цæмæдæр гæсгæ, уырыссагау. Уæвгæ уый бынтон æнæнхъæлæджы нæ уыд: авдазон скъолайы куы бакастæн, уæдæй фæстæмæ мын ирон æвзаг æмæ литературæ ахуыр кæныны фадат нал уыд, уымæн æмæ, уыцы пред- меттæ кæм цыдысты, ахæм скъола нæ хъæумæ хæстæг нæ уыд, æмæ ахуыр кæнын райдыдтон уырыссаг астæуккаг скъолайы - Николаевскы стани- цæйы. Уырдæм канд мах хъæуккæгтæ нæ цыдысты, фæлæ ма Мустыздæх æмæ, раздæр халсарыкуыстгæнæг Æрыдоны æстæм совхоз кæй хуыдтой, уый кусджыты сывæллæттæ дæр. Æппæт предметтæ дæр - уырыссаг æвзаг 105
æмæ литературæйæ фæстæмæ ирон æвзагыл чи ахуыр кодта, уыдон æрмæстдæр уырыссаг æвзагыл (фæсарæйнагæй фæстæмæ) кæм дзырд- той, уым цас арæхстаиккой, уый зын бамбарæн хъуамæ ма уа, фæлæ уырыссаг скъоладзаутæй æвзæрдæр бæрæггæнæнтæ нæ истам. Сызгъæ- рин майдантæ кæмæн саккаг кодтой, ахæмтæ дæр дзьцуыдис. Фыццæг- ты-иу, кæй зæгъын æй хъæуы, зындзинæдтыл дæр æмбæлдыстæм. Къуыхцы кодтам, рæдыдыстæм, худæджы уавæрты дæр-иу бахаудтам. Æстæм къласмæ куы бацыдыстæм, уæд иу урочы ахуыргæнæг нæ хъæук- каг чызджы сыстын кодта кодта æмæ йæ фæрсы: — Урок рассказать можешь? - Можу,- дзуапп ын радта чызг. Иууылдæр ныххудтыстæм, цыма нæхæдæг уымæй хъабедзендæр уыдыстæм, уый хуызæн. Дзæгъæлы нæ фæзæгъынц, куырис сыгъди æмæ йыл бæттæн худти. Мах худын нæ хъуыди, фæлæ ахуыр кæнын. Æмæ ахуыр кодтам. Ахуыр кодтам кæрæдзиуыл худгæйæ дæр. Иу къласы кæимæ бадтæн, уыдонæн сæ фылдæр станицæйæгтæ уыды- сты æмæ скъолайы фæстæ алырдæм ныппырх сты. Бирæты дзы уæдæй нырмæ уынгæ дæр нал фæкодтон. Ам дзы чи баззад, уыдонæй дыууæйыл арæхдæр амбæлын. Уæлдæр ма йæ куы загътон: Николаевскы скъоламæ цыдысты æстæм совхозы кусджыты сывæллæттæ, канд æстæм къласмæ нæ, фæлæ фыццæгæм къласмæ дæр, уымæн æмæ поселочы ницавæр скъола уыд. Уыцы дуджы совхозы директорæй куыста Николай Щербинин, фæстæдæр æй равзæрстой Николаевскы станицæйы Легейдойы номыл колхозы сæрдарæй. Мæнмæ гæсгæ йын Социалистон Фæллойы Хъæбатыры ном дæр уыцы бынаты кусгæйæ радтой. Гъе æмæ мемæ иу къласы ахуыр кодта йæ фырт Толик. Фæстæдæр сси хъæууонхæдзарадон наукæты кандидат, ныртæккæ кусы Хæххон æмæ хохрæбын хъæууонхæдзарадон наукон-ир- тасæг институты. Мемæ ма ахуыр кодта ме ’мхъæуккаг, ме ’мхæрæфырт Кобесты Азæмæт. Уый та, Новочеркасскы политехникон институт каст фæуыны фæстæ бирæ азты бакуыста мелиораци æмæ доны хæдзарады министрады, уыди йæ разамонæг дæр. Мæ ацы дыууæ æмкъласоны цардвæндагыл уæлæнгай цæстæнгас ахæсгæйæ дæр раиртасæн ис, адæймагæн йæ хъысмæт бирæ кæмдæрты æмæ бирæ цæмæйдæрты йæхицæй аразгæ кæй у. Толик - кæд дæсгай азты кæмæндæрты Анатолий Николайы фырт у, уæддæр мæнæн, скъо- лайы йæм куыд дзырдтон, уыцы Толикæй баззад - иуæй, йæ мадæлон æвзагыл ахуыр кодта æмæ йын махæй æнцондæр уыд, иннæмæй, хуы- мæтæг бинонты æхсæн нæ хъомыл кодта. Йæ мад уыди медицинон кусæг. Уæлдæр ахуыргонддзинад æм уыди æви нæ, уый нæ зонын, фæлæ нæ хъæуы медицинон пунктæн разамынд лæвæрдта. Махæй Николаевскмæ цас уыд, махæй æстæм совхозмæ уымæй къаддæр дæрддзæг уыд, афтæмæй Толичы мады æрвылбон дæр йæ куыстмæ ластой тачанкæйы. Ахæм дыу- уæ бæхы ифтыгъд дзы уыд, æмæ-иу уынгты куы ’рцæйтахт, уæд-иу йæ размæ маргъы мыггагæй цыдæриддæр уыд, уыдон фæйнæрдæм лидзынмæ фесты. Æдасдæр нæ уыдысты цыппæркъахыгтæ дæр. Бæхтæрæджы ном 106
Богдан хуынди. Йæ пыррыкк рихитæ-иу дымгæмæ ныппака сты, афтæмæй-иу рохтыл дыууæ къухæй фидар ныххæцыд, цыма сæ иу уысм дæр сæхи бар куы суагътаид, уæд тачанкæ зæххæй фæхицæн уыдаид æмæ йæ æрцахсын никæйуал бон бауыдаид. Дохтыр мад æмæ директор фыдæн уыдис иунæг хъæбул æмæ йæм æвзæр цæстдард хъуамæ ма уыдаид. Лæппу йæхи дарын зыдта, иннæтæй æндæрхуызон уæвыныл никуы бацархайд- та. Абоны цæстæй акæсгæйæ, цыма дзаумайæ дæр уыйас ницæмæй хицæн кодта. Уæдæ ахуыры дæр, уымæй хуыздæр чи арæхст, ахæмтæ уыди нæ къласы, йæ зонындзинæдтæ уымæй цауддæр кæмæн уыдысты, ахæмтæ дзы куыд уыди, афтæ. Кæд нæ рæдийын, уæд кæнæ райдайæн скъолайы, кæнæ авдазоны, нæ къласы ахуыр кодта Реуазты Нинæ. Уый «æртæ» дæр никуы райста æмæ «фондз» дæр - иууылдæр ын «цыппартæ» æвæрдтой. «Цыппартыл» ахуыр кодта Толик дæр. Чи зоны, æндæр бæрæггæнæнтæ дæр иста, фæлæ цыма сæ фарастдæсæм хай «цыппартæ» уыдысты, цæмæдæр гæсгæ мæм афтæ кæсы. Æндæр бинонты æхсæн хъомыл кодта Азæмæт. Йæ мад уыди хæдзары æфсин, бирæ бинонтæ кæм уыд — уыимæ иууылдæр йæхицæй кæстæртæ - ахæм хæдзары æфсин. Йæ сæрыхицау Хадзырæты кусынмæ ничи амбылд- таид. Уæлдай фылдæр уарзта фос. Ныртæккæйы заман æй æрыгонæй куы ’рæййæфтаид, уæд ын йæ фысы дзугтæ æмæ хъомрæгъæуттæ зæхх нæ урæдтаид. Фæлæ уыцы дуджы дæр, цас гæнæн уыд, уыйбæрц амæлттæ кодта. Фос дардта. Зилынæй сæм нæ фæлмæцыди. Кæд истæмæй тых- сти, уæд æрмæстдæр, бирæ кæнын ын сæ кæй нæ уагътой, уымæй. Бирæ кæнын ын сæ канд хицауад нæуадзгæ нæ уыд. Ууыл нæ ауæрстой, хæлæг æм чи кодта, кæйдæр фæллоймæ ныхилын чи уарзта, уыдон дæр. Ахæм бон-иу райхъал, æмæ-иу йæ фосы рæгъауы къорд галы кæд нал банымад- та. Давджытæ йæм цыдысты фистæгæй дæр æмæ машинæты дæр. О, о, машинæты. Иу хатт уыди æви фылдæр хæттыты, уый бæлвырддзинад базоныныл никуы бацархайдтон, фæлæ дзы машинæйы дзаг стуртæ куы фæхъуыд, ахæм рæстæджытæ дæр скодта... Азæмæт уыд авд æфсымæры æмæ дыууæ хойы хистæр. Мæнæй дыууæ азы хистæр уæвгæйæ иу къласы цæмæн ахуыр кодтам, уый бæлвырд нал хъуыды кæнын. Цыфæндыйæ дæр кæцыдæр кълæсты бафæстиат æмæ йæ афтæмæй сæййæфтаин. Мæ зæрдыл ма лæууы, ахуыр куы фестæм, уæд нын иу райсом нæ кулдуар æрбахоста. Кæрæдзиуыл бацин кодтам. Цы фæндтæ мæм ис, уымæй мæ бафарста. Дарддæр ахуыр кæнын мæ зæрды ис, уыйкуы бам- бæрста, уæд мын йæхи хабæрттæ дзурынмæ дæр фæци. Йæхи фаг цæттæйыл нæ нымадта æмæ ахуыр кæнынмæ цæуын иннæ азмæ аргъæ- вын сфæнд кодта. Æцæгæйдæр, æнæхъæн афæдз чингуытæй йæ сæр не схъил кодта æмæ дыккаг аз æнтыстджынæй фæлварæнтæ радта Новочер- касскы политехникон институтмæ. Йæ дарддæры цардвæндаджы тыххæй уæлдæр загътон. Толик æмæ Азæмæт кæд фæйнæхуызон бинонты æхсæн равзæрдысты, уæддæр сæ иу кодта нысанмæ тырнындзинад. Уый куы нæ уыдаид, уæд 107
Толикæн йæ дохтыр мад æмæ директор фыд (чи зоны, директор фыд ын къуылымпыйы хос нæ фæци, фæлæ йын йæхæдæг, ома фырт фидар æнцой куы нæ уыдаид, уæд йæ къухы уыйбæрц нæ бафтыдаид) ницы баххуыс кодтаиккой, Азæмæт хуымæтæг бинонты æхсæн кæй хъомыл кодта, уый йæ куыннæ бахъыгдардта, афтæ... Август йæ кæронмæ фæцæйхæццæ кодта. Горæтмæ райсом цæудзынæн, зæгъгæ, афтæ та, «Хæрзбон, скъола!» кæм ныффыстон, уыцы чиныг мæ размæ фæци. Бирæ цыдæртæ мын мæ зæрдыл æрлæууын кодта. Æрымы- сыдтæн, Веринкæйæн, цæхх æви сапонимæ цы чингуытæ балхæнын код- той, уыдонæй иуы æмдзæвгæйы рæнхъытæ: Ацы бонты кадимæ Бад, тæхуды, мадимæ, Фæлæ нæй гæнæн. Мады бæсты ме ’мбæлттæ, Ме ’фсымæртæ, ме ’мгæрттæ Барæвдауынц мæн. Цæй кад æмæ цæй цыдæр!. Фæлæ мæ куыд тынг фæндыди, Веринкæ мæ цуры куы уыдаид. Скъола куы фæуыдзынæн, уыцы бонмæ куыд тынг бæллыди! Æмæ йæ хъысмæт уыцы чысыл цинæй дæр — уæвгæ уымæн тæккæ стырдæр цинтæй иу уыдаид - æнæхай куыд фæкодта! Мæ уроктæ ахуыр кæнгæйæ-иу исты куы нæ ’мбæрстон, уæд-иу хаттæй-хатт афтæ стыхстæн, æмæ диссаг. Ахæм заман-иу Веринкæ йæ цыфæнды куыст дæр ныууагъта æмæ-иу мæнмæ йæ каст скодта. Æз-иу хуыздæрæн, цы нæ ’мбæрстон, уый ног æмæ ногæй кастæн. Веринкæ кæсын-фыссын нæ зыдта, фæлæ зонд æмæ зæрдæйæ æнкъардта, цы кæнгæ у, уый æмæ та мын-иу сабырæй афтæ: — Дарддæр æй бакæс, дарддæр, æмæ йæ уæд бамбардзынæ... Æмæ диссагæй цы кæныс! Дарддæр-иу æй бакастæн æмæ-иу алцыдæр йæ бынаты абадт. Афтæ иу æмæ дыууæ хатты нæ уыд. Æрмæст-иу мæн, куыд кæнын хъæуы, уый иу хаттæй иннæмæ ферох, æмæ та-иу мын уæд Веринкæ къуырцдзæвæнæй рацæуынæн баххуыс кодта. Мæ мадыфсымæр кæд дард цард, уæддæр-иу нæ хохæй быдырмæ арæх абæрæг кодта. Кæм нын-иу къафеттæ æрхаста, кæм æндæр исты зæрдæлхæнæнтæ. Йе ’рбалæуд нын-иу кæддæриддæр бæрæгбоны хуызæн уыди. Æнæмæнг-иу нæм уыди кусарт. Карк дæр кусарт у, уæдæ циу! Туг дзы не суадзынц! Æртæ цæрвджын уæлибæхы тыххæй та дзурын дæр нæ хъуыди. Уыдоны фарсмæ графин арахъхъ куы ’рæвæрай, уæд уый кæцы бæрæгбоны фынгæй цауддæр уыдзæн! Хæчъассæ-иу Хуыцау æмæ Уастыр- джийы ном ссарыны фæстæ нæ царды бæстондæр хабæрттæм рахызти. Цæмæй цæрæг стæм, цы нын нæ фаг кæны, цæмæй нын баххуыс йæ бон у æмæ-иу кæдæмыты нæ ахæццæ! Æз-иу æм лæмбынæг хъуыстон, уымæн æмæ, цы дзырдта, уыдон иууылдæр махимæ баст уыдысты. Æхсызгон мын уыд, цæмæйты тыхсæм æмæ нæ нæ уавæр фæхуыздæр кæныны тыххæй цы саразын хъæуы, уыдон кæй æмбары æмæ нын йе ’ххуысы хай кæй нæ хæлæг кæны, уымæ кæсын æмæ хъусын. Цæйфæнды тыххæй дзургæйæ 108
дæр-иу мах рохуаты никуы баззадыстæм: куыд ахуыр кæнæм, Веринкæйы коммæ кæсæм æви нæ æмæ афтæ дарддæр. Уыцы заман ралæууынæй тынгдæр-иу ницæмæй тарстæн, уымæн æмæ-иу æй Хæчъассæ алы хатт дæр æртхъирæнæй фæци: «Веринкæйы коммæ куы нæ кæсат, уæд æй æз нæхимæ ахондзынæн, æмæ-иу ам иунæгæй цæрут». Хуыцау хорз, æмæ нæ Веринкæ никуы никæмæй рахъаст кодта, хъаст нæ, фæлæ-иу нæ æппæлынмæ фæци. Цæмæн, уый нæ зонын. Æвæццæгæн, цæмæй хуыздæр ахуыр кæнæм, коммæгæсдæр уæм, хуыз- дæрты фæзмæм, уый тыххæй. Уæдæй нырмæ æнусы æмбисæй фылдæр рацыд, фæлæ мæ Хæчъассæйы æртхъирæн цы тас бауагъта, уымæй абон дæр æххæст нæма ссæрибар дæн. Кæддæры уавæры мæхи куы авæрын, уæд мæ зæрдæ, уызын истæмæй куы фæтæрса, уый хуызæн æрбатымбыл вæййы, арвæй мæм иу цъæх гæбаз нал фæзыны, зæхх мæ быны кæдæмдæр фæцæйцæуы. Хæчъассæ, æвæццæгæн, зыдта, кæмæн, кæм æмæ цы зæгъын хъæуы, уый, стæй йæ ныхæстæн цы ахадындзинад уыдзæн, уый дæр æмæ сæ афтæ арæх уымæн дзырдта. Сæхимæ-иу аздæхтаид, йæ ацыдыл-иу бонтæ æмæ къуыритæ рацыдаид, уæддæр-иу мæ йæ ныхæстæ нæ рох кодтой. Дæ уроктыл æрбадын дæ нæ фæнды, Веринкæ дæ искæдæм æрвиты æмæ зивæг кæныс, кæнæ дæ, фыдуагыл нымад чи у, ахæм лæппутæ семæ искуыдæм хонынц, уæд Хæчъас- сæйы ныхæстæ дæ зæрдыл æрбалæугæйæ фыццаг хъуыддаг дæр нæ бакод- таис, стæй дыккаг æмæ æртыккаг дæр. Веринкæйæн Хæчъассæтæм, ома йæ цæгатмæ акæнынæй тас æппæты тынгдæр мæн аххосæй уыд, уымæн æмæ, иуæй, æз хистæр уыдтæн, иннæмæй, лæппу, æмæ фæрæдийынæй тас тынгдæр мæнæн уыд. Æмæ бирæ цæмæйдæрты мæхи хъахъхъæдтон, кæд мын æдзух не ’нтысти, уæддæр. Стæй кæимæфæнды куы фæхыл уыдаин кæнæ скъолайы хæлды æхцайæ хъазыдаин æмæ мæ Веринкæ куы базыдтаид, уæддæр мæ цыма Хæчъассæйы цæсты нæ бафтыдтаид, афтæ мæм каст, æндæр мæм, Хæчъассæйæн цæмæй рафаудтаид, ахæмæй ницы уыд?! Цас дæ фæнды, уыйбæрц. Фæлæ Веринкæ зондджын уыд. Хуыздæр цы уыдзæн æмæ фыддæр цы уыдзæн, уый йæ алы нуарæй дæр æнкъардта, æндæр, тамако дымын кæй райдыдтон, æрмæст уый йын куы загътаид, уæд ма цæсты бафтынæн уымæй фыддæр цы хъуыди! Тамако та дымын райдыдтон æвдæм къласы (кæстæртæй мæ исчи бафæзма, уый тыххæй йæ нæ фыссын. Мачи мæм бахæлæг кæнæд, æвзæр миниуæгыл хæрзсывæллонæй фæстæмæ кæй фæцахуыр дæн, уый тыххæй. Цалдæр азы фæдымыны фæстæ йæ нык- куыйты уагътон æмæ йæ ныр цыппар æмæ дыууиссæдз азы нал дымын. Стæй ма уын уый дæр зæгъдзынæн, æмæ мæ хоты цур тамако кæй никуы сдымдтон. Кæд мæнæй кæстæр уыдысты, уæддæр сæ æфсæрмы кодтон, цы не ’мбæлы, ахæм хъуыддаг сæ цуры куы бакодтаин, уæд цыма уыдон дæр фауинаг хъуыддæгтæм разæнгардгæнæг уыдаин, афтæ мæм каст). Цыфæнды сусæг æй куы кодтаин, уæддæр мын нæ бантыстаид, уымæн æмæ давоны хæрд куыннæ сусæг кæны, афтæ басусæггæнæн нæй тама- койы дымдæн дæр. Зыдта, кæй зæгъын æй хъæуы, Веринкæ, æвзæр миниуæгыл кæй фæцалх дæн, уый, фæлæ зыдта уый дæр, йæ ныхæстæй 109
кæй ницы рауайдзæн æмæ цыма ницы ’мбары, йæхи афтæ дардта. Хæчъас- сæйыл дæр мæ уый тыххæй никуы сардыдта. Иуæй, йын хъыг уыдаид, иннæмæй, мæн цæсты бафтыдтаид, сæйрагдæр та - ницы дзы рауадаид. Уæдæ мæм æндæр фыдуагдзинæдтæ дæр разындаид, фæлæ мæ Верин- кæйы руаджы Хæчъассæйы раз къæмдзæстыгхуызæй æрлæууын никуы ба- хъуыд. Æрмæст мæхи уæлахиздзауыл никуы банымадтон. Уæлахиздзау нæ, фæлæ мæ мадыфсымæры ныхæстæ мæ зæрдыл дардтон. Кæм-иу мæ æрбайрох сты, уым мæ тæрхонгæнджытæ уыдысты мæ хотæ, уæлдайдæр Райæ. «Фæлæуу, Веринкæ æрбацæуа, æз дæ кæддæра нæ сардауин!» Ахæм æртхъирæнтæ мæм иу æмæ дыууæ хатты нæ бакодта. Æмæ кæд йæ ныхас бирæ хæттыты нæ сæххæст кодта, уæдцæр мæ куы сардауа, уымæй кæддæриддæр стъæлфыдтæн. Райæ ’мæ Дибæ мæнæй фæзминагдæр уыды- сты. Лæгъстæмæ-иу сæм куы цыдтæн, ахæм бонтæ мыл-иу иу æмæ дыу- уæ нæ акодта. Сæхæдæг мæ ницæмæй стьæлфыдысты, уымæн æмæ сæ Веринкæйыл цæй тыххæй сардыдтаин, ахæмæй ницы кодтой. Уæлдай æнцондæрдарæн уыди Дибæхан. Цæмæн, уый нæ зонын, фæлæ нæ мады, лæппу куы фæуыдаид, уый тынг фæндыди. Чысылæй фæстæмæ дæр уыцы сабыр рахаста. Мамсыраты Дæбейы «Мæ царды тау- рæгъ» мæ зæрдыл арæх æрлæууы. Мæ мад Гæба, дам-иу афтæ дзырдта: «Аст сывæллонæй мын амæй æнцондæр дарæн ничи уыдис. Дунемæ куыд- дæр фæзынд, афтæ иу хъыллист фæкодта æмæ ныхъхъус. Уымæй фæстæмæ кæугæ дæр никуы скодта». Ахæм сывæллон уыди Дибæ дæр. Ноджы сæ нæмтгæ дæр куыд æнгæс сты: Дæбе — Дибæ. Æртæ азмæ къахæй нæ ауад, стæй дзыхæй не сдзыр- дта. Хæрзсывæллонæй-иу æй Веринкæ пецы сæр ныууагъта æмæ-иу бы- дырмæ ацыд. Фæстæмæ-иу æй, кæцырандæриддæр ныууагъта, уым æрбаййæфта. Уыцы рæстæг-иу махæй чи скъолайы уыд, чи — уынджы хъазыд. Иу изæр Веринкæ быдырæй æрбацыд æмæ та Дибæйы пецы сæр бадгæ æрбаййæфта. Иæ дæлæрмттыл ын фæхæцыд æмæ йæ йæ хъæбысмæ рай- сынмæ куыд хъавыд, афтæ сывæллоны кæуын ссыд. Цы кæныс, зæгъгæ, йæ фæрсы, фæлæ йын цы дзуапп хъуамæ радтаид, дзургæ куы нæма код- та, уæд! Йæ цæссыгтæ йын æрсæрфта, фæлмæн ныхæстæ йын акодта, æмæ йæ кæуынæй банцад. Дыккаг изæр дæр афтæ. Пецы сæрæй йæ рай- сынмæ куыд хъавыд, афтæ та ныккуыдта. Мæ чызг цыдæр кæны, зæгъгæ, Веринкæ катайы бацыд. Хъуыддаг дохтырмæ хæссыны онг куы ’рхæццæ, уæд ын æнæнхъæлæджы йæ рахиз дæларммæ фæкомкоммæ æмæ дзы дын- джыр сынкъыл йæ цæст куы ’рхæцид. Цыдæр хостæ йын скодта, æмæ дыккаг бон сынкъ фæкъæртг. Æртыккаг бон йæ рæсыд æрбадт æмæ та Дибæйыл йæ иунæджы сахæттæ ныддаргъ сты. Æдзух иунæг нæ уыди, мах-иу æй абæрæг-абæрæг кодтам, фæлæ йæм дзæгъæлы нæ зæрдæ ’хсайд- та. Пецы сæр хъармы бадынæй нæ фæлмæцыди. Йæ амонд уыд, æмæ æддæмæ рахизыныл никуы афæлвæрдта, æндæр кæнæ хаугæ ракодтаид, кæнæ тавд къæйыл йæхи басыгътаид. Райæ уыцы гыццылæй дæр фырсæрæнæй цæстытæ къахта. Фæстæгтимæ йæ бæтгæ куы бакодтаис, уæддæр дзы нæ бафæрæзтаид, йæ рæхыстæ 110
атыдтаид æмæ раззæгты æмрæнхъ алæууыдаид. Ахуыр дæр махæй хуыздæр кодта. Уæлдай зæрдæргъæвддæр уыди, бæлвырд наукæтæ кæй хонынц, уыдонмæ. Æз æмæ Дибæ та иухуызон къуымых уыдыстæм. Исты бахын- цынæй зындæр нæм ницы каст. Райæ та ахæм хабæрттæ æнцонæй кодта. Фæстæдæр нæхи базарадон техникум æмæ Мæскуыйы финансон-эконо- микон институт каст дæр хуымæтæджы нæ фæци, стæй йæ царды бирæ азтæ статистикон управленийы нæ арвыста... Институтмæ ахуыр кæнынмæ ацæудзынæн, зæгъгæ, уый размæ цалдæр боны мæхи фæндагмæ фæцæтгæ кодтон. Цы цæтгæ кæнын мæ хъуыдис, фæлæ уæддæр. Нæ хæдзары къуымты разил-базилæй нал æмæ нал фæлладтæн. Суанг ма цармæ дæр схызтæн. Гыццыл цæхæрадонæй куы ’рцыдтæн, уæд стыр цæхæрадонмæ мæ ных сарæзтон. Дæргъæццон чыла- уитæ сæ тæккæ цæттæйæ уыдысты. Æвæдза, лæгæн йæхи зæххыл цы дыргъ æрзайа, уымæн æмбал нæй. Стæй канд дыргъ нæ: халсар дæр æмæ хор дæр. Зондджын адæм куыд зæгъынц, афтæмæй, адæймагæн æппæты пайдадæр сты, кæм цæры, уым цы дыргъ, халсар æмæ хор зайы, уыдон. Афтæ хъуыдыгæнджытæ, мæнмæ гæсгæ, нæ рæдийынц. Цавæрдæр про- фессоры фæфæзмынц, æнхъæлдæн, йæ мыггаг Лизунов уыди. Æз цы институтмæ бацыдтæн, уым, дам, ахуыргæнæгæй куыста. Дыууæ саха- ты, дам-иу лекци фæкастаид, стæй, дам-иу æппæты фæстагмæ æрцыд ахæм хатдзæгмæ: «Раст афтæ хъуыды кодта Карл Маркс дæр». Афтæмæй та, дам-иу цыдæриддæр фæдзырдта, уыдон иууылдæр Марксы чингуы- тæй ист уыдысты. Уыйау æз дæр, зондджын адæмы хъуыдытыл дыууæ зæгъинаг нæ дæн. Нæ сыхæн йæ галиуфарсырдыгæй цы фондз хæдзары ис, уыдоны цæхæрадæттæй иуы æхсæн дæр кау быд нæ уыд. Стæй йæ сæр хъæугæ дæр ницæмæн кодта, уымæн æмæ кæйдæр зæххыл раст-равджы æцæгæлон къах никуы андзæвдаид, кæйдæр фæллоймæ никæй къух батасыдаид. Уæвгæ цæхæрадæтты кой цы кæнын! Мæ заманы йæ хæдзарыл гуыдыр ничи æвæрдта. Кæд-иу исчи йæ дуар къæндзыйæ æрæхгæдта, уæд æрмæстдæр уый тыххæй, цæмæй йæ дымгæ ма байгом кæна æмæ йæм фос кæнæ маргъæй мацы бацæуа. Стæй ма ноджыдæр иу хъуыддаджы тыххæй: хæдзары бинонтæй бынаты кæй ничи ис, уый мидæмæ цæуæг базона æмæ фæстæмæ раздæха. Кæддæр махæй Хъантеты Георты æхсæн арæнмæ хæрзæввахс ныссагъ- дæуыд — мæ фыд уыдаид, æндæр чи! — цалдæр фæткъуыбæласы. Дисса- джы зайаг уыдысты. Сæ афонмæ-иу куы ахæццæ сты, уæд-иу сæ дæргъæццон фæрстæ пъæрæпъоппы хуызæн æрттывтой. Уыцы сæрд сæ зайæн уыд æмæ фырзадæй дæлæмæ тыдтой. Æппæты ставддæр фæткъуы- тæ цы бæласыл зад, уымæ схызтæн. Тæккæ заддæр къалиуыл сонт хæст фæкодтон æмæ рæгъæддæр фæткъуытæй цалдæр йæ къалиуæй феуæгъд. Бынмæ ныккастæн æмæ иууылдæр Георты зæххы балæууыдысты... Хæрзæрæджы базонгæ дæн Майрæмыхъуаты Фатимæимæ. Йæхи мын бацамыдта, стæй мын афтæ зæгъы, ме ’фсин, дам, дæ сыхаг уыд. «Цавæр æфсин? Цавæр сыхаг?» — мæхинымæр хъуыдытыл фæдæн. Мæ ног зонгæ мæ бирæ хъизæмар кæнын нæ бауагъта: 111
— Хъантеты Антонинæйы нæ зоныс? — Куыннæ йæ зонын! Æмæ уый де ’фсин у? Хуымæтæджы æхсызгон мын уыди Антонинæйы ном фехъусын! Рагæй, тынг рагæй йæ нал федтон, йæ уындмæ та бæллыдтæн. Хуыцау дæр мын æй бахатыр кæнæд, стæй Антонинæ дæр, фæлæ йын Зегас æнхъæл нал уыдтæн. Кæддæр, æнусы æрдæгæй фылдæры размæ чындзы ацыд æмæ йыл уæдæй нырмæ никуыуал фембæлдтæн. Кæмдæр хохы куыста, уый хъуыстон, фæстæдæр, дам, йæ фыртимæ Беслæныхъæуы æрцард, зæгъгæ, мæ хъустыл æрцыд, фæлæ та дзæвгар рæстæг йæ кой никæцæйуал рай- хъуыст æмæ мæм æнамонд хъуыдытæ дæр уымæн сæвзæрд. Фатимæ мын йæ хабæрттæ куы радзырдта, уæд та æрымысыдтæн йæ мад Дзæлиго æмæ мæ мад Веринкæйы. Мæ цæстытыл ауад, Веринкæ хъæдыцдзы хуымтæ рувгæйæ уыцы судзгæ хурмæ куыд сдойны æмæ нæхимæ цæуынмæ куы рахъавыд, уæд Дзæлиго, нæ цæхæрадоны ’рдæм сын цы рудзынг уыд, уый куыд байгом кодта æмæ, йæ къухы уазал къуымæлы къус, афтæмæй Веринкæмæ куыд радзырдта: — Дæ ком дзы ауазал кæн!.. Фатимæ мын бæстондæр хабæрттæ дæр радзырдта. Ме ’фсин, дам, афтæ зæгъы, мах, дам, сын сæ фæткъуытæ бирæ фæдавтам. Фыцца- джыдæр, æз цы бæласы сæрæй кастæн, стæй иуырдæм дæр æмæ иннæрдæм дæр рæгъ-рæгъы сагъд чи æрцыд, уыцы фæткъуытæн сæ къалиуты æмбис Хъантеты зæххы сæрмæ айтынг. Дыккагæй та, хъуамæ ауæдзæй цыппар- æхсæз метры дардцæр сагъд æрцыдаиккой, цæмæй нæ сыхæгты зæхмæ аууон ма дардтаиккой æмæ дзы исты зайын кæнынæн фадæттæ уыдаид. Æртыккагæй та-иу кæд нæ бæлæстæй дыргътæ сыхæгты ’рдæм æрызгъæлд æмæ-иу уыдонæй сывæллæттæ — Антонинæ уыцы рæстæг сывæллон уыда- ид, уæдæ цы! — кæд рауыгътой, уæд уый давдыл нымад цæмæн хъуамæ уа?! Уырыссаг æмбисонды загъдау: «Что с возу упало, то пропало». Ра- джы кæддæр, хъæздыджытæ æмæ мæгуыртæ куы уыд - цыма ныртæккæ ахæм рæстæг нæу, уый хуызæн! — уæд мæгуыртæ сæ хуымтæм, æлдары зæххытыл цы фæндæгтæ уыд, ууылты цыдысты æмæ, дам-иу сæ дзаг уæрдæггæй цыдæридцæр æрхауд — халсар, хор кæнæ исты дзаума — уый, дам, сын-иу сисыны бар нал уыд, уымæн æмæ фæндаджы алыфарс зæххытæ æлдары уыдысты. Уыйау, кæд-иу Хъантеты сывæллæттæ, сæ зæххыл цы фæткъуытæ раййæфтой, уыдон рауыгътой, уæд уый хъуамæ хуыснæгдзинадыл нымад ма уыдаид. Антонинæ цавæр давд йæхиуыл æрымысыд, уый нæ зонын, фæлæ мæхи куы хъуыды кæнын, уæдæй фæстæмæ нæ фæткъуытыл, исчи сæм фæныхылдта, зæгъгæ, никуы фæдызæрдыг дæн. Уый нæ, фæлæ ма Хъан- теты ’рдыгæй фарс нæ фæткъуыты бын мæ цæстыл уайы хуыры хуызæн дзагæй. Рæстæгæй-рæстæгмæ иу-сæ æруыгътам æмæ-иу сын сæ дзæбæхдæртæй фæткъуыйыхустæ скодтам, иннæтæ та-иу фосæн радтам. Фатимæ ма мын радзырдта, Антонинæ, дам, дæ фыстытæ бакæсынмæ кæй бæллы, тынг, дам, фæдзæхста, кæд гæнæн ис, уæд мын «Урсдоны былыл Бæрæгъуын...» æрæрвитæд, зæгъгæ. Арвыстон ын æй, кæй зæгъын æй хъæуы, йæ хæдфæстæ йæм телефонæй дæр ныдздзырдтон æмæ фыр- 112
цинæй йæ дзыхы дзырд нал бадт, æрмæст ма «Музафер, Музафер!» æмæ «Мæнæ диссаг! Мæнæ диссаг!» кодта... Бæласæй æрхызтæн æмæ мæ тæккæ хъусы фæрсты къуыртт-къуырт- гæнгæ ныллæджыты атахт, сауцъиуæй чысыл стырдæр даргъбурбырынкъ æмæ даргъкъæдзилджын æнахуыр маргъ. Нæ дынджыр цæхæрадоны йыл уæд фыццаг хатт сæмбæлдтæн, фæлæ йыл нæ гыццыл цæхæрадоны, мæхи кæд не скъуырæгау кæнын, ахæм хатт, зæгъæн ис, æмæ никуы вæййы. Тынг диссаджы маргъ у. Йæ ном цы хуыйны, уый, кæйдæриддæр фарстон, уыдонæй ничи зыдта. Ахстон цы ран кæны, йæ лæппынты цæмæй хæссы, йæхæдæг цы хæры — ацу æмæ йæ базон! Кæцæйдæр æваст фæзыны, ныллæг-ныллæг дæ иувæрсты кæмдæр къалиутæ кæнæ бæрзонд пыхсыты аныгъуылы æмæ сауджыны бæхы сæфт æрбакæны. Йæ «къуыр- къуыр-къуыр-къуыр!» дæ хъусты иуцасдæр фæйазæлдзæн, йæхæдæг ни- кæцæйуал разыны. Йæ «къуыр» æнæмæнг вæййы цыппар хайæ арæзт, къаддæр дæр нæ, фылдæр дæр. Кæддæр æстæм æви фарæстæм кьласы куы ахуыр кодтон, уæд Тургеневы «Бежин луг» бакастæн, æмæ уым, кæуыл банафон, уыцы цуаноныл æхсæвыгон йæхи цы маргъ сцæйкъуыр- дта, алы хатт дæр-иу мын уый мæ зæрдыл æрлæууын кодта. Æрмæст уыцы æхсæвыгон тæхæг маргъ кæд ныллæджыты ратахт æмæ цæмæй цуа- ноныл йæхи ма скъуыра, уый тыххæй иуфарсырдæм цæхгæр фæзылд æмæ талынджы аныгъуылд, уæд мæ зонгæ цъиу та мæ иувæрсты æмраст атæхы æмæ фæцыдæр вæййы. Тургеневы маргъ æнæуынæрæй атахт, мæнон та æдзухдæр къуыр-къуыргæнгæ æрбайсæфы, цыма афтæ зæгъынмæ фæхъа- вы: «Æгас кæй дæн, ууыл дæ баууæндын кодтон æмæ дын уый æгыъæд фæуæд. Иннæ хатт та фембæлдзыстæм, æдзухдæр куыд вæййы, афтæ æнæнхъæлæджы». Институтмæ бахаудтæн, уый сыхбæстæ мæй æмæ æрдæджы размæ ба- зыдтой, фæлæ, горæтмæ кæд цæудзынæн, уый нæ бинонтæ йеддæмæ никæмæн ма загътон. Цæхæрадонæй куы ’рбацыдтæн, уæд кæртæй кæсын, æмæ бичетты Реуазты Валодя лæууы. Рауай-ма ардæм, зæгъгæ, мæм фæдзырдта. Институтмæ кæй бахаудтæн, уый йын сæхимæ загътаиккой, æндæр æй цæмæй базыдта, ам куы нæ вæййы, уæд?! Арфæтæ мын фæкод- та, стæй мæ сæхимæ бахуыдта æмæ мын сæрдасæн балæвар кодта. Ба- хъæудзæн, дам, дæ. Цæмæн мæ бахъæудзæн, уый мын нæ загъта, фæлæ ма мæм уыцы сæрдасæн абон дæр æфснайдæй лæууы. Реуазтимæ лымæнæй фæцардыстæм. Сæ лæппутыл (Валодяйæн дæр хæсты размæ йæ цалдæр æфсымæры гыццылтæй амардысты) сын нæмттæ мæ фыд сæвæрдта, сæ чызджытæ Светæ æмæ Розæйыл та — мæ фыдыхо Оля. Валодя ракуырдта Плиты Мæдинæты. Мæнæн авдазон скъолайы уырыссаг æвзаг æмæ литературæ лæвæрдта. Веринкæ та йын кæнгæ мад уыди. Хъыгагæн, Валодя æмæ Мæдинæты цард нæ ацыд. Фæстæдæр дыууæйæ дæр, сæ афонæй иуцасдæр фæстæдæр райстой уæлдæр ахуыр- гонддзинад: Валодя — хъæууонхæдзарадон институты, Мæдинæт — педа- гогон. Ноджы стырдæр хъыгагæн, сæ дыууæ дæр æнафоны се ’нусон фæндагыл ацыдысты. 8 Дзасохты М. 113
Реуазтæй ссæуыны фæстæ, Веринкæ-иу куыстæй æрбаздæхгæйæ фæлладæй нæ тыргътæм схизæн цы асины æртыккаг къæпхæныл æрбадт, æз дæр мæхи ууыл æруагътон... Кæд мын мæ хотæ цыфæнды зæрдæтæ æвæрдтой, уæддæр уымæй мæ сагъæс къаддæр нæ кодта. Куыд уыдзысты, цы уыдзысты? Уыцы фар- стытæ мæ сагъæсы бафтыдтой. Цæй бирæ ивддзинæдтæ æрцыди мæ цар- ды хæрзцыбыр рæстæгмæ! Ноджы нæ хъуццытæ, цыма дзырд бакодтой, уый хуызæн дыууæйæ дæр ныззадысты. Дыууæ дæр нæм рæуæдтæй æрбаф- тыдысты. Иу иын дзы нæ мадыхо Евдинкæ радта, иннæ — Хæчъассæ. Хæчъассæ нын кæй радта, уымæн афон дæр нæма уыд: дæркъæй ныззад. Райæ сын иунæгæй цытæ кæндзæн? Дибæ дзы иумæ дæр хæстæг цæуын нæ уæндыд, стæй куы уæндыдаид, уæддæр цы йæ бон уыд! Йæ гыццыл æнгуылдзты фæдæгыл æрхæцыны фаг хъару нæма уыд. Уæвгæ æз нæхимæ куы уыдаин, уæддæр, Райæйы загъдау, хъуццытæ дыгътаин? Нæ кау дæр ивинаг уыд. Кæд æмæ кæд быд æрцыд! Веринкæ-иу ыл цы сæнæрттæ батъæпп кодта, уыдоны фæдтæ ма йыл бæрæг дарынц, фæлæ уыдон дæр æмбыд къæцæлтимæ зæххы хай куы бауыдзысты, уымæ бирæ рæстæг нал баззад. Иу хъуг йеддæмæ нæм куы нæ уыд, уæд нын сæнар нæ фаг кодта æмæ-иу Хъæууатæй ластам. Уым фысвосæн уæтæртæ уыд, æмæ-иу сæ быны бæзджын фаджыс ныхъхъæбæр, адæм æй самандуры йас цыппæр- дигъон хæйттæй къахтой æмæ, суг кæмæн нæ фаг кодта, уыдон æй хæзнайы хуызæнæй чи лæгуæрдоны, чи хæрæгыл ласта. Мах дæр-иу дзы, фадат куы амыдта, уæд сластам. Цармæ фæкомкоммæ дæн æмæ мæ зæрдæ иучысыл барухс. Мæхи зо- нынхъом куы фæдæн, уæдæй нырмæ нæ къорыпп хъайвантыл æвæрд уыд. Нартхор ма дзы æмбисæй фылдæр баззад. Уыдон ма Веринкæйы фæллæйттæ уыдысты. Æвæдза, хъуыддæггæ куыд хорз фæцæйцыдысты! Нæ мадæн æххуысхъом фестæм, нæ дыууæ хъуджы ныззадысты... Уымæй размæ нæм дыууæ хъуджы никуы уыд, уымæн æмæ нын рæуæд нæ цард: афæдз дæр ыл-иу æххæст нæма рацыд, афтæ-иу амард. Фаг зылд æм кæй нæ уыд, уый тыххæй æви низтæ æрмæстдæр мах рæуæдтæм уæндыдысты, уый нæ зонын, фæлæ нæ рæуæд галы кармæ дæр никуы фæцард, хъуджы кармæ дæр никуы ахæццæ. Ныр нæ дыууæ стуры дæр ныззадысты, фæлæ нæ цин кæныны бæсты сагъæсы бафтыдтой. Цыфæндыйæ дæр сагъæсты коммæ кæсын нæ хъæуы. Бон цæуы æмæ фарн хæссы. Ау, бонтæн фæуæн куы нæ ис, уæд се ’хсæн фарнхæссæг чи разына, ахæмтæ нæ фæуыдзæн? VI Иронау цыфæнды стыр рæдыд куы фæкæнай, уæддæр дыл ничи ба- худдзæн, фæлæ уырыссагау фæрæдыдтæ, уæд дæ гуырæй райгæ у - цæрæнбонты дæр дын æй нал ферох кæндзысты, цасфæнды рæстæг куы рацæуа, уæддæр дын æй, дæ зæрдыл чи ’рлæууын кæна, ахæмтæ ра- зындзæн. Куы нæ дын æй æрлæууын кæна, уæддæр æй йæ зæрдыл дардзæн. Мæхæдæг дæр уыдоны номхыгъдмæ хауын, æндæр иу хатт иу æмбырды ирон студент ныхас кодта æмæ «в филармонию»-йы бæсты «на 114
филармонию» загъта æмæ йæ мæ зæрдыл бадардтон. Кæй фæрæдыди — æргом дзургæйæ, фæрæдыди, уый æз æмбаргæ дæр нæ бакодтаин, залы бадджытæ бæстæ сæ сæрыл куы нæ систаиккой, уæд, — уый тыххæй йæ нæ бадардтон мæ зæрдыл, фæлæ йыл адæм сæхи худæгæй кæй схастой, уый тыххæй мæ нæ ферох. Уæд цымæ хохы цъасæй цы лæппу рацыд, уый кæйдæр æвзагыл дзургæйæ иунæг ран кæй фæкъуыхцы, уымæй цас азы- мы бадаринаг уыд! Ноджы йыл куыд зæрдиагæй худтысты, уый мæ цæстыл куы ауайы, уæд сæм мæ маст, кæддæр куыд рафыхт, уымæй къаддæр нæ рафыцы. Иннæ лæппу та «маститый»-ы бæсты «мастистый» загъта, фæлæ, мæнмæ гæсгæ, уыцы ныхас йæ дзыхæй æнæнхъæлæджы схауд, уымæн æмæ уый горæтаг скъолайы ахуыр кодта æмæ уырыссаг æвзаг æвзæр нæ зыдта, фæлæ йын æй уæддæр нæ ныббарстой. Цы дыууæ лæппуйы кой ракодтон, уыдонæн сæ нæмттæ барæй нæ фыссын, фæлæ сыл зынæрвæс- сон худт чи кодта, уыдон фæрæдыдысты, уымæн æмæ сæ былысчъил- гæнджытæй царды рæсугъддæр фæндæгтыл ацыдысты: сæ иу сси министр (рухсаг уæд! Æнæнхъæлæджы фæмард), иннæ та - философон наукæты доктор, профессор, цæры æмæ кусы Мæскуыйы. Мæхæдæг дæр куыннæ хъуамæ рæдыдаин, фæлæ мæ дзы дыууæ рæды- ды никуы ферох уыдзысты. Фыццаг курсы цалдæр боны ацахуыр кодтон, афтæ центрон поликли- никæмæ дохтыртæм цавæрдæр гæххæтт исынмæ бацыдтæн. Уæд уыцы поликлиникæ уыдис Хетæгкаты Къостайы номыл фæлладуадзæн парчы бакомкоммæ. Мидæмæ куы бахызтæн, уæд къулыл ауыдтон, поликли- никæйы чи кусы, уыцы дохтырты дæргъæй-дæргъмæ номхыгъд. Кæрæй- кæронмæ йыл мæ цæст æрхастон æмæ дзы Хъæрджынтæй иу сылгойма- джы мыггаг куы ауыдтон, уæд цыма, рагæй кæй агуырдтон, мæ уыцы хæстæгыл хæрхæмбæлд фæдæн, афтæ йыл бацин кодтон. Æмæ куыннæ! Мæ фыдымад Мария Хъæрджынты чызг уыд, фæлæ уæды онг уыцы мыггагæй иу адæймагыл дæр никуы сæмбæлдтæн. Уымæн æфсон дæр уыд æмæ æфсон дæр нæ уыд. Æфсонæн бæззыд, мæ фыдымад, ссæдзæм æнусæй нудæс азы куы рацыд, уæд кæй амард, уый. Фæлæ уый фаг æфсо- ныл банымайæн нæ уыд, уымæн æмæ, мæ фыды мадырвадæлты хæс уыд сæ хæстæджытимæ бастдзинад дарын. Фæлæ уæд æз уыдæттыл нæ хъуыды кодтон. Æз цин кодтон, мæ фыды мадырвадæлтæй ма æгас адæймаг кæй разынд æмæ йын лæгæй-лæгмæ феныны фадат кæй ис, ууыл. Регистратурæйы цы сылгоймаг бадт, уымæ æнхъæлмæгæсæг куынæ- уал уыд, уæд мæ сæр чысыл рудзынггондæй бадардтон æмæ йæ бафар- стон, номхыгъды Хъæрджынтæй цы сылгоймаджы мыггаг фыст ис, уый ам кусы, зæгъгæ. 0, ам, дам, кусы. Цы сылгоймагимæ дзырдтон, уый, иуæй, уырыссаг уыд, иннæмæй, ирон куы уыдаид, уæддæр æм горæты уавæрты иронау куыд хъуамæ сдзырд- таин, æнæфенд хъæуккаг кæй дæн, уый æнæуи дæр бæрæг куы уыд, уæд?! Æмæ йæ æз дæр уырыссагау бафарстон: - Чем работает? Сылгоймаг мæм æрбакаст æмæ мæ фадыварцæй — кæд сæрæй къæхтæм нæ зындтæн, уæддæр - базыдта, чи дæн æмæ цы дæн, уый æмæ мын 115
ахуыргæнæг скъоладзауæн куыд дзура, ахæм фæлмæн хъæлæсыуагæй бам- барын кодта: — Не чем работает, а кем работает. Кæй зæгъын æй хъæуы, мæ хид мæ къæхты бынæй акæлыны фаг æфсæрмы фæдæн, фæлæ мын, æвдисæнтæ кæй нæ фæци, уый мæ бын- тон æгады уавæрæй фервæзын кодта... Ссардтон уыцы Хъæрджыноны дæр. Мæхи йын бацамыдтон. Бацамыд- тон, зæгъгæ, сæ хæрæфырты лæппу кæй дæн, уый йын загътон, фæлæ йын, æвæццæгæн, ахæм хæстæджытæ бынтон бирæ уыд, кæнæ та сæ хæстæджытыл нымайгæ дæр нæ кодта æмæ, æз цæмæты æнхъæлмæ кастæн - æнхъæлмæ та кастæн, кæй мыл бацин кæндзæн æмæ мын дыууæ хъарм ныхасы кæй зæгъдзæн, уымæ — уыдонæй куы ницы федтон æмæ фехъуыс- тон, уæд, цæмæй тагъддæр фæхицæн уæм, ууыл бацархайдтон. Æрмæст фæсмон ницæуыл фæкодтон. Мæ фыды мадырвад куы нæ уыдаид уæд, иунæг адæймаджы раз цы рæдыд æруагътон, уый мыл хъуамæ бирæ фылдæр адæмы ’хсæн æмæ æвзæрдæр уавæрты æрцыдаид. Æппынфæстаг, дæсгай азты фæстæ цы ’рымысыдаин, уый мын нæ уыдаид. Мæ иннæ рæдыд та баст у Æлборты профессор Барысбиимæ. Уый æртынæм æви цыппорæм азты æнаххосæй ахст æрцыд æмæ, бирæ азты фæстæ куы суæгъд, уæд кусын райдыдта пединституты. Махæн амыдта аив кæсын. Мæнмæ гæсгæ, уый, цы зыдта æмæ рæзгæ фæлтæрæн йæ бон раттын цы уыд, уымæ дард лæууыд, уымæн æмæ йæхæдæг, иуæй, кæсыны дæсны нæ уыд, иннæмæй та, уыцы дæсныйадыл искæй сахуыр кæнынмæ арæхсгæ дæр нæ кодта. Нæ къорды иу чызг ахуыр кодта, «код- та», зæгъгæ, æндæр кæцыдæр хайады йæ хъуыддаг нæ цыд æмæ йæ ирон- уырыссаг хайадмæ æрбаивтой, уымæн æмæ уым кау ныллæгдæр уыд æмæ йæ сæрты æнцондæрæй хызтысты. Уыцы чызгæн та, куыд бамбæрстон, афтæмæй, йæ сæрыл чи рахæца, ахæмтæ^уыд, æмæ хъуамæ цыфæндыйæ дæр уæлдæр ахуыргонддзинад райстаид. Йæ ном æмæ мæ йæ мыггаг дæр нæ ферох сты, фæлæ йæ фыд Ирыстонæн кады лæг уыд, æмæ мæ уый цæсты ’фтауын нæ фæнды. Фæлæ йæ чызг ахуыр кæнынæн дæр кæй нæ уыд, аив кæсынмæ дæр кæй нæ арæхст, уæлдайдæр иронау, уый басусæг кæнын мæ бон нæу, уымæн æмæ уыцы хъуыддагæн мæхæдæг æвдисæн иу æмæ дыууæ хатты нæ уыдтæн, иу хатт та мын йемæ быцæуы æнæбацæугæ нал уыд. «Загъд» та Æлборы-фырт йæхæдæг ракъахта. Иу ахуырты заман аив кæсынмæ рахуыдта, цалдæр боны размæ нæ къорды чи фæзынд, уыцы чызджы. Мæнмæ куыд каст, афтæмæй йæ Барысби уымæй размæ дæр зыдта. Чи зоны, йæ фыды йын йæхицæй хуыздæр зыдта æмæ æдде бакæсгæйæ афтæ зынд, цыма йæм махæй, ома «бындурон» студенттæй, æввахсдæр уыд æмæ йæ «хиондæрыл» нымадта. Цыдæриддæр уыди, уæддæр Æлборы-фыртмæ гæсгæ Кочысаты Мухарбеджы æмдзæвгæ «Фæстаг салам» афтæ хорз бакаст, æмæ йæ махæй алкæмæн дæр бафæзмыны акка- гыл банымадта. Цыма йын йæ арæхстдзинæдтæн æгæр стыр аргъ скодта, нæ къорды уæнгтæм афтæ фæкаст, æмæ дзы чи йæ бынаты базмæлыд, чи æргомæй йæ хъуыды загъта. Фæстæгтимæ уыдтæн æз дæр. Барысби йæ 116
мидбылты бахудт æмæ мæ размæ рахуыдта, кæд мемæ æцæгæй разы нæ дæ, уæд, табуафси, дæ лæгдзинад æмæ дæхæдæг, дæ курдиат равдисыны фадат дын ис, зæгъгæ. Æз, цæуыл мæ зæрдæ дардтон, уый абон дæр нæ зонын, уымæн æмæ аив кæсынмæ мæ арæхстдзинæдтæ уæд дæр æмæ ныр дæр тынг дард лæууыдысты æмæ лæууынц, фæлæ мæ иу хъуыддаг ныфс бауагъта: «уазæг чызг» куыд бакаст, уымæй æвзæрдæр бакæсын тынг зын уыд æмæ мæм цыдæриддæр артисты миниуджытæй уыд, уыдоныл нæ ауæрдгæйæ æмдзæвгæ кæсын райдыдтон. Артист та уæвгæ уыдтæн, уымæн æмæ, куыддæр ахуыр кæнын райдыдтам, афтæ нæ иуты кафджыты къордмæ ныффыстой, иннæты - драмонмæ. Кафынмæ кæй нæ арæх- сын, уый уайтæккæ дæр рабæрæг, фæлæ кæй никуы сарæхсдзынæн, уый рахатынæн дæр бирæ фылдæр бонтæ нæ бахъуыд æмæ мæ цыбыр рæстæджы фæстæ ныхъхъуытты уагътой, фæлæ драмон къорды баззадтæн. Нæ раза- монæг уыди, æгас Иры дзыллæтæн дæр бирæ зæрдæрухс сахæттæ чи бав- зарын кодта æмæ æрмæст йæ ном айхъусгæйæ дæр цæсгомыл мидбылхудт кæй фæрцы февзæры, Мæхъиты уыцы Лавер (Валодя). Къорд спектаклы æвæргæ дæр скодтам, уыимæ Брытъиаты Елбыздыхъойы «Дыууæ хойы», Саулохты Мухтары «Усгур Гаци». Рольты хъазыдысты Гаджиты Илья, Малиты Васо, Мыкагъаты Нинæ, Хъантемыраты Райæ, Хъодзаты Æхсар, Цъебойты Сергей æмæ ма ноджыдæр чидæртæ. Уыцы бонтæ мысгæйæ мæ зæрдыл æдзухдæр иу хабар æрлæууы. Ахæм заман мæ цæсгомыл мид- былхудт куыд ахъазы, уый æнæ айдæнмæ бакæсгæйæ дæр мæ цæстыл ауайы, мæ зæрдæ хуры тынтæй айдзаг вæййы, уымæн æмæ кæддæры æвзонг туг мæ къабæзты базмæлы, рæстæджы фæлм чи асуры, ахæм фæлмæн дымгæ мыл йæхи ахафы, йæ фæнык кæмæн афучындæуы, уыцы цæхæрмæ мæхи тавынмæ фæвæййын... Цæвиттон, рольтæ уаргæйæ Тлаттаты Чермены уавæры бахаудтæн: тæккæ гæбæрдæр роль мæ хай фæци. Саламджери мæ уды кондмæ хæстæгдæр кæмæ æмæ цæмæн фæкаст, уый нæ бамбæрстон, фæлæ ме ’ргъомбасты, Асиат йæ цæсты сындз кæмæй уыдта, йæ карз уайдзæфтæй дæлджинæгæй скæсын кæй нæ уагъта, уыцы усгур фæци æмæ йын цы ’нæхæсгæ уыд! Пьесæ лæмбынæгдæр куы бакастæн, уæд Саламджери мæ зæрдæмæ æппындæр нæ фæцыд, фæлæ, репетицитæ куы райдыдтам, уæд сындæггай-сындæггай мæ хъуыды ивта. Ахæм роль мæм кæй æрхауд, уый тыххæй ма мæм суанг хæлæггæнджытæ дæр фæзынди. Асиаты ролы хъазыд тынг рæсугъд чызг. Ахуыр кодта мæнæй иу курс дæлдæр. Йæ ном æмæ йын йæ мыггаг дæр нæ ферох кодтон, - кæд уæдæй нырмæ æнусы æмбисы бæрц рацыд, уæддæр,- фæлæ сæ барæй нæ фыссын: æрæджы цардæй ахицæн, рухсаг уæд! Ныхас, мæ роль мæ зæрдæмæ цæуын цæй тыххæй райдыдта æмæ мæ уавæры февзæрын кæйдæрты цæмæн бафæн- дыд, уый тыххæй рауад, æмæ мæ хъуыды кæронмæ ахæццæ кæнон... Саламджери Асиаты куы аскъæфта æмæ йæ йе ’мбæлттæ чызгимæ иунæгæй куы ныууагътой, уæд дзы ахæм ныв æвдыстæуы. Хъуамæ скъæфæг æрæмудон уыдаид йæ фидæны бинойнагимæ. Режиссеры хъуы- дымæ гæсгæ Саламджерийы ахъæбыс кæнын хъуыд Асиаты. Кæй зæгъын æй хъæуы, чызг æй йæхимæ хæстæг цæуын нæ уагъта. Саламджери та 117
йын тыххæй ахъæбыс кæнынмæ хъавыд. Артист хъуамæ мæнг хъæбыс кодтаид, фæлæ, æвæццæгæн, мæ хъæбысы мæнгдзинадæй ницы уыд æмæ мын, мæ уалхъусы бæсты мæ армытъæпæн цæвын кæм хъуыд — чызджы цæф цæмæй æцæг ма уыдаид, уый тыххæй-иу æз мæ уæлкъух мæ русыл авæрдтон æмæ-иу цæф армытъæпæныл æруад - уым>мын иу хатт ме ’мхъазæг афтæ: «Ацы хатт дæ æцæгæй цæвдзынæн!» Мæ роль мæ зæрдæмæ, сценæйы ахæм чызгимæ кæй хъазыдтæн, уый тыххæй цæуын райдыдта, хæлæггæнджытæ дæр мæм уый тыххæй фæзынди... Хæдахуыр артисттæ бирæ хорз фæлгонцтæ сарæзтой, фæлæ дзы æз мæ зæрдыл æппæты тынгдæр бадардтон Малиты Васойы, уæлдайдæр та Отел- лойы ролы хъазгæйæ. Йæ монолог-иу ын куы дзырдта, уæд-иу йæ ныхæстæ адæймаджы уæнгты дыздызгæнгæ ацыдысты... О, æмæ ныхас аив кæсыныл рауад. Æз Мухарбеджы æмдзæвгæ æнæ чиныгмæ кæсгæйæ дзурын зыдтон æмæ архайдтон, алы дзырды дæр цы хъуыды æвæрд уыд, уый равдисыныл. Ме ’мбæлттыл дæр-иу мæ цæст ахастон æмæ цыма, куыд дзурын, уый уыдоны зæрдæмæ дæр цыд, афтæ мæм каст. Каст куы фæдæн, уæд ма дзы кæйдæрты æмдзæгъд дæр рай- хъуыст. Æлборы-фырт та йæ мидбылты бахудт æмæ загъта: — Хорз æй бакастæ, фæлæ Зæирæйы амбулын дæ бон нæ баци. Хъыг мын куыннæ уыдаид мæ ахуыргæнæджы ныхæстæ фехъусын, фæлæ абоны онг дæр мæ хъуыды нæма аивтон. Зæирæйы каст, кæимæ ахуыр кодтон, уыдонæй кæцыфæндыйы кастæй дæр цауддæр уыд, уымæн æмæ уыдон иууылдæр хъæуккæгтæ уыдысты æмæ ныхæстæ уырыссагыздæхт уæддæр нæ дзырдтой. Стæй йæм æрмæст уыцы аипп нæ уыд: ныхæстæ æххæстæй нæ дзырдта, логикон цавд кæм æвæрын хъæуы, уый нæ иртæ- ста, цыбыр дзырдæй, ирон ныхасы ад не ’нкъардта. Нæ быцæу дæргъвæтин ахаста. Мæ фарсхæцджыты цур мæнмæ ныха- сы бар нал хауд. Барысбийыл æрæмбырд сты æмæ дзы алчи йæ хъуы- дыйы сæрвæлтау тохы бацыд. Уый сæм хъуыста, алкæмæн дæр лæвæрдта йæ зæгъинæгтæ дзурыны бар. Йæ мидбылты худти, фæлæ, цы уынаффæ рахаста, уымæй къæрттæй цъула н’ аппæрста. Мæнмæ ма кæмдæр афтæ кæсын дæр райдыдта, цыма йæхи барæй афтæ дардта, фæндыди йæ сту- дентты «ракъахын», сфæлдыстадон ерыс сæм райгуырын кæнын. Кæд æцæгæйдæр йæ размæ ахæм хæс сæвæрдта, уæд йæ фат мысаныл сæмбæлд. Уымæй размæ иу лекци дæр æмæ иу семинар дæр уыйбæрц ныхæстæ ни- куы расайдта. Бынтон æнафон дæр ма быцæу кодтам. Институтæй рацыдыстæм изæр- далынгты. Æлборы-фырт, кæд карджын уыд, уæддæр-иу арæх фистæгæй цыд. Ноджы институтмæ дард нæ цард æмæ-иу æй йæ къæдз лæдзæгыл æнцой кæнгæйæ куы институтмæ, куы институтæй цæугæ федтон. Уыцы изæр дæр сæхимæ йæхи фистæгæй цæуынмæ рарæвдз кодта. Арæхдæр-иу уырыссагау дзырдта, æмæ йæм æз дæр уырыссагау æрхатыдтæн: — Борис Андреевич, можно вас провести? (Мæ мæгуыр зæрдæйæ, уæхимæ дæ бахæццæ кæнон, зæгъгæ, зæгъынмæ хъавыдтæн). Барысби æргомдзырд уыди. Йæ хъуыды зæгъын фæстæдæрмæ никуы ’ргъæвта. Иу хатт æй тынг быцæугæнгæ баййæфтон зындгонд историк, 118
Ленинон премийы лауреат Евгений Крупновимæ. Цавæр æмбырд уыди, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ Ирыстонмæ ссыд бирæ номдзыд ахуыр- гæндтæ, уыдонимæ не ’мзæххон, мæздæггаг, Кавказы рагон истори ир- тасджыты дзырддзæугæдæртæй иу - Крупнов дæр. Æз иучысыл айрæджы кодтон - студенттæ дæр æмбырдмæ хуынд уыдысты - æмæ залмæ куы бахызтæн, уæд дыууæ ахуыргонды уыдысты сæ быцæуы тæмæны. Круп- нов иу дзырдта, Æлборы-фырт — иннæ. Фыццаг-иу йæ хъуыды бафидар кæныны тыххæй æрхаста бæлвырд æвдисæнтæ, дыккаг-иу семæ не сра- зы. Сæ быцæу сæ иудзинадмæ не ’ркодта. Алчидæр дзы йæ хъуыдыйыл фидар хæцгæйæ баззад. Уый тыххæй зæгъын: Барысби æргомдзырд уыд, цы хъуыды кодта, уый æмбæхстæй дарын нæ зыдта. Йæ разы студент уыдаид æви академик — уæлдай йын нæ уыд. Мæ мæгуыр зæрдæйæ йын кæстæриуæг бакæнынмæ хъавыдтæн. Кæд мын мæ артисты миниуджытæ ницæмæ ’рдардта, уæддæр мын мæ уæздандзинадæн кæй ницы хъом у, уый равдисын мæ зæрды уыдис, фæлæ та ам дæр мæ хъуыддаг нæ ацыд. Æлборы-фырт мæ ныхæстæ айхъусгæйæ хъæрæй сдзырдта: - «Провести» нехорошо. Кæд изæрдалынгтæ сæхи зæххыл æруагътой æмæ мæ цæсгомы хуыз куыд аивта, уый иуфарсырдыгæй кæсæг дæр нæ бафиппайдтаид, уæддæр мæхæдæг бамбæрстон, мæ цæсгом куыд ссыгъд, уый. Ноджы бамбæр- стон, цы рæдыд æруагътон, уый дæр æмæ мæхи сраст кæныныл батагъд кодтон: - Проводить зæгъынмæ хъавыдтæн. - Уый æндæр хъуыддаг у,- загъта мæ «дæлджинæггæнæг» профессор æмæ, цыма, уыцы бон цы бирæ хъуыддæгтæ бакæнын йæ зæрды уыд, уыдонæн сæ фæстаг æххæстгонд æрцыд, уый хуызæн уырыссагау сдзырдта: - Это другое дело,- æмæ йæ къæдз лæдзæг йæ разæй фыццаг «къахдзæф» акодта... Кæд цыфæнды æууæрстыты бахаудтæн, уæддæр, цы уæздандзинад равдисынмæ хъавыдтæн, ууыл мæ къух нæ систон æмæ мæ ахуыргæнæ- джы сæ хæдзары дуармæ бахæццæ кодтон. Ацы ныхæстæ иууылдæр, дзурын раст кæй хъæуы - уæлдай нæу, уырыссагау уа æви иронау - уый тыххæй кæнын. Фæлæ та ам дæр мадæ- лон æвзаг дæлджинæггонд цæуы. Ирон рæдыд рæдыдыл нæ нымайæм, уырыссагау иунæг рæдыд куы фæкæнай, уæддæр фаг у, цæмæй дæ æна- хуыргондыл банымайой, уымæн. Иронау дзур, æмæ дын алцыдæр барст уыдзæн, ома цалфæнды рæдыды куы фæкæнай, уæддæр дын æй аны- хъуырдзыстæм, «барст» дын уыдзæн кæцыфæнды «тыхтона» дæр. Нæхæдæг нæхицæн фаг аргъ нæ кæнæм. Ирон æвзагмæ алы ран дæр æцæгæлон цæстæй кæсæм. Афтæ нæ дзурæм, ирон æвзаг ахуыр кæныны хъуыддаг раздæр бирæ хуыздæр уыди, зæгъгæ? Хуыздæр уыди, фæлæ бирæ хуыз- дæр нæ уыди. Йæ сæйрагдæр хорздзинадыл банымайын хъæуы, æппæт предметтæ дæр иронау кæй ахуыр кодтам, уый. Фæлæ уæд дæр ирон æвзаг æмæ литературæ иннæ предметты æмрæнхъ нæ лæууыдысты. Кæд сын искæцытимæ æмкад рахонæн уыдис, уæд — черчени æмæ физкуль- 119
турæимæ. Иннæ скъолатæн нæ зонын, фæлæ махмæ афтæ нымад уыди. Къухы цы уа, уый цæсты нæ ахады, зæгъгæ, æмбисонд дзæгъæлы нæ баззад. Зондджын адæймаг йе ’взагыл не суæлæхох уыдзæн, кæйдæр æвзаг йæ удæн адджындæрæн нæ райсдзæн. Фæлæ махæн нæ фыддæр æндæр зон- дыл хæст у. Дæхи æвзагыл алы хъуыдыйады дæр фæкæл-фæкæлгæнгæ цæуæн ис, æппын æй куы нæ зонай, уæдцæр ирон кæй дæ, уый дын ничи байсдзæн. Æрмæст дæ мыггаг дæр дæ æцæг ирæтты фарсмæ æрлæу- уын кæндзæн, æмæ та адæмы сфыст куы ’рбахæццæ уа, уæд паддзахады дæр асайдзынæ æмæ адæмы дæр. Паддзахады, чи дæ, уый раст кæй нæ бацамыдтай, уымæй, ирон адæмы та — сæ нымæцмæ кæй нæ хауыс, афтæмæй дæхи уыдоныл кæй банымадтай, уымæй. Цас æмæ цас сты ахæмтæ! Ирон дæн, зæгъгæ, фысгæйæ æмæ дзургæйæ! Минтæ, дæсгай минтæ. Цы ис ирон адæмимæ иумæйагæй уымæн, ма- дæлон æвзаг — уæвгæ ма ахæмтæн цæй мадæлон æвзаг ис! — чи нæ зоны? Иронау чи нæ зоны, уымæн æцæгæлон сты ирон æгъдæуттæ, нæ кувæндæттæ æмæ фæдзæхст бынæттæ, нæ кадджытæ æмæ аргъæуттæ, не ’лгъыстытæ æмæ хъарджытæ. Æвзаг у адæймаджы зæрдæ æмæ зонд. Цалынмæ æвзаг цæра, уæдмæ сæфæн нæй æгъдау æмæ фæткæн, намыс æмæ джелбеттæн, кад æмæ уæздандзинадæн. Æнæуаг, æнæчетар адæймагæн тæккæ стырдæр уайдзæф бакæнынмæ куы фæхъавынц, уæд ын арæх афтæ фæзæгъынц: «Ирон дзыхæй куы дзурыс, уæд дæ сæрмæ цытæ хæссыс?» Уым стыр диссаджы хъуыды ис. Цæмæй лæджы ном сæрыстырæй хæссай, уымæн, æрмæстдæр иронау куы дзурай, уый дæр фаг у, уымæн æмæ иронау дзурæгыл уæздан уæвын фидауы, лæгдзинад дзы домы, кад æмæ йæм намысы бæрзæндтæм сиды. Ис æндæрхуызон уайдзæф дæр: «Ирон куы дæ, уæд цытæ кæныс?» Ирон уæвын иронæн æппæты бæрзонддæр хæрзиуæг у. Иугæр ирон мад æмæ фыдæй райгуырдтæ, иронау дзурыс, уæд дыл уыцы дыууæ хъуыд- даджы уæззау хæс æрæвæрдтой. Хæрæг уаргъæн кæй нæ ахæсдзæн, ахæм хæс нæ, фæлæ, æцæг адæймаг йæ райгуырдæй йæ царды фæстаг бонмæ тырысайау бæрзæндты хæссын кæй бафæраздзæн, ахæм хæс. Ирон æмæ ирон æвзагæй уæлдай нæй. Æвзаг куы дæлдон кæна, уæд ироны дæр йæ фæдыл ласы, ирон куы дæлдон кæна, уæд ма йе ’взаг кæй хъæуы? Пайдагæнæг кæмæй нал уа, уый æвзаг ничиуал рахондзæн. Бирæгъты ’хсæн куы цæрай, уæд хъуамæ ниуын сахуыр уай. Ацы уырыссаг æмбисондæн фæсномыг хъуыды ис. Йæ мидис та æппæрццæг у. Фæлæ дзы рæстырдæм спайдагæнæн дæр ис. Кæй уæрдоны бадай, уый зарæг куы нæ кæнай, уæд дæ, иуæй, æмбаргæ æмæ уарзгæ нæ бакæн- дзысты, иннæмæй та дæ, чи зоны, хизын дæр ракæной. Æз алы æвзагæн дæр аргъ кæнын. Бæрзонд æвæрд мæм сты канд адæмты æвзæгтæ нæ, фæлæ мæргътæ æмæ сырдты æвзæгтæ дæр. Хъæуы ма куы цардыстæм, уæд-иу дыууæизæры астæу нæ пецы бын цы гæрæн уыдис, уырдыгæй цъыс-цъысаджы зарын куы райхъуыст, уæд- иу мæм уымæй хуыздæр ницы каст. Цыдæр адджын хъуыдыты-иу аны- 120
гъуылдтæн, æппындæр кæм никуы уыдтæн, стæй æппындæр кæм никуы уыдзынæн, ахæм дунейы-иу балæууыдтæн æмæ-иу мæ уырдыгæй фæстæмæ здæхын нал фæндыд. Кæннод-иу нæ тутатæ куы срæгъæд сты æмæ-иу сæ къалиутæ сауцъиутæй куынал зындысты, уæд цы æнахуыр хъæлæба код- той, уый ма ныр дæр мæ хъустыл уайы. Иннæ ахæм дыгоппон цъиутæ. Арвы цъæхмæ-иу сфардæг сты æмæ цыма æнæзынгæ æндахæй ауыгъд уыдысты, уыйау-иу сæ бынатæй нал змæлыдысты. Растæр зæгъгæйæ та, змæлыдысты æрмæст сæ базыртæ æмæ зæххыл фарны нæмгуытау тыдтой сæ диссаджы зарæджы мыртæ. Йæхимæ-иу мæ æрыхъусын кодта гакк- гуччы хъарæгæнгæс хъæлæс. Гакк-гуччы коймæ уыг æмæ дзылыйы æмбисонд æрымысыдтæн. Дзы- лыйæн йæ лæппын амард æмæ йæ уыгмæ баппæрста, ды йыл ку, дæуæн, дам, дæ сæр дынджыр у. Мæ хъуыдыты арфдæр ацыдтæн æмæ æмбисонд адарддæр кодтон. Дзылыйы лæппыныл уыг фæкуыдта, мæгуыр, уæдæ цы кодтаид! Уыцы рæстæг чъырттым йæ цуры абадт æмæ йæм дзуры: — Мæнæн мæ лæппынтæй дыууæ куы амард, уæд уыдоныл цæуыннæ кæуыс? Нæгъ зæгъын та йæ бон нæ баци æмæ чъырттымы лæппынтыл дæр фæкуыдта. Чъыртгым дзы тынг фæбузныг æмæ уыцы бæласæн йæ уæлдæр къалиуыл абадт. Иуцасдæр рæстæг рацыд æмæ та уыг ногæй кæуын рай- дыдта. Ацы хатт — уынгæгдæр хъæлæсæй. Чъырттым йæхи бынмæ ра- уагъта, йæ фарсмæ абадт æмæ йæ фæрсы: — Ныр та ма цæуыл кæуыс? — Мæхиуыл. — Цæмæн? — Куы амæлон, уæд мыл кæуæг кæй нæ уыдзæн, уый тыххæй. Æмбисонд æмбисонд у, фæлæ гакк-гуччы уасын æхсызгонæн никуы æрымысын, уымæн æмæ, иуæй, æнкьард у, иннæмæй, ацы маргъ йæхи куыд дары, уый мæ зæрдæмæ нæ цæуы. Фыццаджыдæр, йæ айк æндæр маргъы ахстонмæ кæй баппары, уый тыххæй. Кæй зæгъын æй хъæуы, сусæгæй. Дыккагæй та, уым цы æйчытæ баййафы, уыдон хæргæ дæр бакæны. Чи зоны, уыг рæдигæ кодта, мæхи мардыл мын кæуæг нæ уыдзæн, зæгъгæ, фæлæ кæд æгад искæцы маргъы мард уыдзæн, уæд гакк- гуччы, лæппынтæ чи никуы схъомыл кодта æмæ искæй лæппыны мар- дыл дæр чи никуы скуыдта. Бурцъиутæ ’мæ булæмæргъты кой нал кæнын, уымæн æмæ уыдонæй аивдæрæй мæ зонгæ мæргътæй никуыма ничи ныззарыд. Æцæгæлон мын нæу суанг хæфсыты уасын дæр, мыдыбындзы дыв-дыв дæр! Æвзæгты кой та кæнгæ дæр нал кæнын. Зæххыл мин дыууæсæдæ иу æвзаджы ис, æмæ дзы алы æвзагыл дæр дзурын куы зонин, уæддæр мын дзы мæхи ’взагæй адджындæр никæцы уаид, уымæн æмæ «мæхи» мæхи у, «исчи» та исчи у. Мæ кæддæры сыхаг Хуыдиаты Ола-иу афтæ зæгъаг уыдис, «мæхи» æмæ «исчи» дзургæйæ былтæ цы уавæры вæййынц, ууыл, дам-ма ахъуыды кæн: «мæхи» дзургæйæ кæрæдзиуыл сæмбæлынц, «исчи» дзургæйæ та фæйнæрдæм фæцæуынц. 121
О, фæлæ мын искæй æюаг дæр æцæгæлон нæу. Афтæ мæм кæсы, цыма папуасты æхсæн куы цæрин, уæддæр сын се ’взаг сахуыр кæнин. Æнæмæнг æй сахуыр кæнин, уымæн æмæ мæ цуры исчи, кæй не ’мбарын, ахæм æвзагыл дзура, уый мæхицæн нæ ныббарин, мæхи дзыхъхъы лæууæгыл нымаин. Уæлдæр цы рæдыдты кой ракодтон, уыдон мьщ хорз æххуыс фес- ты, канд уырыссаг æвзаг хуыздæр базонынæн нæ, фæлæ зонындзинæдтæм фæндæгтыл разæнгарддæрæй цæуынæн. Уыцы фæндæгтæй мæ иу ахуыдта библиотекæмæ, Ирыстоны тæккæ стырдæр библитекæмæ. VII Кæсæндон институты дæр уыди, фæлæ уырдыгæй фылдæр ахуыргæнæн чингуытæ истам, стæй цæмæдæр гæсгæ уым бадыныл нæ фæцахуыр дæн. Фыццаг курсæй фæстæмæ хицæн къахвæндаг скодтон республикон биб- лиотекæмæ — уыцы рæстæджы ныртæккæйы фæсивæдон библиотекæйы бæстыхайы уыд. Директорæй дзы куыста Цæлыккаты Евгени. Кæсæн залмæ йæ кусæн уаты рæзты цыдыстæм æмæ-иу ыл арæх амбæлдтæн. Зонгæ нæ уыдыстæм, фæлæ, зæгъæн ис, æмæ алы бон дæр æмбæлдыстæм æмæ фæстагмæ кæрæдзийæн салам дæттын дæр райдыдтам. Йæ дзыхы ныхас ын никуы фехъуыстон, æрмæстдæр-иу йæ сæр батылдта æмæ-иу дарддæр ацыд. Ныхасгæнгæ йæ никуы федтон канд кæсджытимæ нæ, фæлæ йæ кусджытимæ дæр. Æвæццæгæн, уый библиотекæйы кусджыты профессион миниуæг у. Дзурын бирæ нæ уарзынц, куы дзурой, уæд та, æнæдзургæ кæм нал вæййы, уым. Уый дæр, кæимæ ныхас кæны, уый йеддæмæ йæ ныхас куынникæмæ хъуыса, афтæ. Дзурынц, зæгъгæ, дам, XV æнусы иу библиотекæйы дуарыл ахæм фыст уыд: «Наукæтæ чи ахуыр кæны, уыдонæй ардæм чи ’рбацæуа, уый дуар йæ фæдыл æнæуынæрæй æрбахгæнæд, стæй йæ къæхты хъæр ма райхъуысæд. Уый музæты зæрдæмæ нæ цæуы. Ам искæй куы ’рбаййафа, уæд ныхæстыл ма схæцæд, фæлæ йын æнæдзургæйæ йæ сæрæй акувæд, уымæн æмæ ам мæрдтæ дзурынц æгæстимæ». Афтæ мæм кæсы, цыма Цæлыччы-фырт æмæ йе ’мкусджытæ ацы фыст сæхицæн ардбахæрдæн райстой æмæ йæ æнæмæнг æххæстгæнинагыл ба- нымадтой. Библиотекæ мæм кувæндоны хуызæн каст. Уæлдай сыбыртт дзы никæцæй райхъуыстаид. Цыма дзы алкæуылдæр нымæтын дзабыртæ уыд, уый хуызæн дзы йæ къах уынæр никæмæн кодта. Чингуытæ æмæ дзы газеттæ та куыннæ фæлдæхтой, фæлæ сæ уынæр дæ хъустыл не ’рцыдаид. Библиотекæмæ чи цыд, уыдонæй алкæмæн дæр йæхи бынат уыд. Иу дзы-иу иннæйы бандоныл кæд сбадт, уæддæр тынг стæм хатт. Агъуыст алкæй фаг дæр куыд кодта, уый мæм абон дæр диссаг кæсы. Библиотекæ бирæ адæмы базонгæ кодта. Чызджыты — чызджытимæ, лæппуты — лæппутимæ, стæй, кæй зæгъын æй хъæуы, чызджыты — лæппу- тимæ. Ам фыццаг хатт бирæ чызджытæ æмæ лæппутæ кæй фембæлд, æмæ дзы бирæты фембæлд уарзондзинадмæ кæй рахызт, ууыл æз æппындæр дызæрдыг нæ кæнын. Библиотекæйы къæсæрæй фыццагхатг кæд бахызтæн, уый нæ хъуыды кæнын, фæлæ йæ нымайын амондджын боныл. 122
Нæ фыдæлтæ кæсын æмæ фыссын нæ зыдтой, нæ сæм уыд скъолатæ æмæ академитæ дæр, фæлæ сæм уыди сæхи университеттæ, Сорбоннæтæ æмæ Кембриджтæй къаддæр зонындзинæдтæ кæм нæ истой, ахæм уни- верситетгæ. Афтæ куы нæ уыдаид, уæд куыд хъуамæ сфæлдыстаиккой Нарты кадджытæ æмæ куыдæй хъуамæ æрлæууыдаиккой дунейы тæккæ зындгонддæр æмæ арфхъуыдыджындæр эпостæ сфæлдисæг адæмты æмрæнхъ! Ирон фынджы æгъдæуттæ кæцыфæнды чиныгæй дæр къаддæр нæ лæвæрдтой уæздандзинадыл ахуыр кæнынæн. Сылгоймагæн аргъ кæнын, хистæрæн æгъдау дæттын, уазæджы бахынцын æмæ бирæ æндæр хъуыддæгтæ лæджы ахуыр кодтой лæг уæвыныл, сылгоймаджы — уæздан- дзинадыл. Таурæгътæ, кадджытæ, аргъæуттæ, зарджытæ дæр диссаг куыннæ сты, фæлæ мæнмæ ирон хъарджытæ тæккæ тыхджындæр æнкъарæнтæ æвзæрын кæнынц. Æппындæр кæй никуы федтай, уынгæ нæ, фæлæ йæ кой дæр кæмæн никуы фехъуыстай, уыцы адæймагыл хъарæг кæсыс, æмæ дæ цæссыг бауромын дæ бон нæу, йæ алы сулæфтмæ дæр ахæм тых ис, æмæ дын дæ зæрдæ йæ тæккæ бынæй нызмæлын кæны, дунейы цыдæриддæр ис, уыдон дæ ферох сты, дæ хъуыдыты баст сты, йæ бонрухс кæуыл баталынг, уымæн йæ мæлæт цытæ расайдта, уыимæ. Афтæ дæм кæсы, цыма, æдзардæй мæрдтæм чи бацыд, уый дæ туг, дæ къабаз уыди æмæ дæуæй дæр йæ ныййарæг мад æмæ фыдæй къаддæр нæ риссы. Стыр хъыгагæн, хъарæг кæнын чи зоны, ахæм устытæ бирæ нал ис. Æмæ нæ Хуыцау хъарæг кæнынæй бахизæд, фæлæ цардæн йæ кæнонтæ æнæкæнгæ нæй, авдæны гуыртт-гуыртт кæцæй райхъуысы, уырдыгæй раджы уа-æрæджы чырыны хостæн æнæрайхъуысгæ нæй. Ирон æгъдæуттæ карз, фæлæ раст уыдысты. Уыдон кæд фыст нæ уыды- сты, уæддæр цыфæнды фыст закъонтæй дæлдæр не ’рлæууыдаиккой. Ныртæккæ стыр быцæутæ цæуы, марыны тæрхон хъæуы æви нæ, уый тыххæй. Нæ фыдæлтæ-иу кæйдæрты амардтой. Чи-иу бæхы къæдзилы амæттаг баци, чи та — сæрсæфæн былы. Бутатæ та, дам, сæ мады былæй аппæрстой. Мæнæн Бутатæ хæстæг æййафынц. Хъæрджынтимæ хæрзæрвадæлтыл нымад сты. Фæлæ сæ кæуыл амбæлын, уымæн сæ зæронд мады хабар йæ зæрдыл æрлæууын кæнын. Бутаты Тотырбегимæ «Рæстдзинад»-ы редакцийы бирæ азтæ фæкуыстам æмæ-иу ын афтæ куы загътон, сымах уæ мадыл куы нæ бацауæрстат, уæд ма уæ хæрæфырты лæппуйыл бацауæрддзыстут, зæгъгæ, уæд-иу, арæх куыд кодта, афтæ йæ фындзы бын дыууæрдæм адаугæйæ загъта: — Уый ныл чидæр мысгæ æркодта, сылгоймаг йæхæдæг рахауд. Сæгъты фæдыл къæдзæхмæ схызт, йæ къах фæбырыд æмæ сæрсæфæн былæй ахауд. Фæлæ йыл Бутаты Победæ сæтты. Суанг ма йæ фыдæлты фыдраконд- дзинад фæцæхджындæр кодта: «Кæддæр иу кино цыди, «Сбрось маму с поезда», зæгъгæ, æмæ уый Бутаты поезд уыди», — зæгъы Победæ. Хъазт хъазт у, фæлæ нæ фыдæлтæм марыны тæрхонæй тыхджындæр фæрæзтæ уыд. Худинаджы зарæг, æддæдзастæн йæ хæлаф йæ хъуырыл æрцауындз, афтæмæй йæ хъæуы уынгты æрцæуын кæн, хæрæгыл æй фæстæрдæм сбадын кæн... 123
Хъоды. Уымæй карздæр тæрхон зын рахæссæн уыди. Иу адæймаг дæм дзыхæй мауал дзурæд, дæ къæсæрæй мачиуал хизæд, макæйуал къæсæрæй хиз, дæ фос дын йæ фосимæ мачиуал уадзæд... Æмæ ма ноджыдæр бирæ æндæр хъуыддæгтæй æнæхай фæуы, уый мæлæты тæрхонæй къаддæр æфхæрд у? О, фæлæ фæзминаг хъуыддæгтæ фылдæр уыди, бирæ фылдæр. Фылдæр уыдысты хорз хъуыддæгтыл ахуыргæнæг фæрæзтæ дæр. Зондджын лæг афтæ загъта, æз, дам, хорздзинадыл æвзæртыл ахуыр кæнын: уыдон куыд кæнынц, афтæ нæ кæнын. Чи зоны, уый дæр раст хъуыды у, фæлæ, хæрзтæ цы кæнынц, уый фæзмын мæнмæ растдæр кæсы. Æмæ, нæ фыдæлтæм цы диссаджы æгъдæуттæ уыди, уыдон сын уыдысты скъола дæр æмæ университет дæр... Библиотекæйы мæхи куыд дарын хъæуы, ууыл уайтæккæ дæр фæца- хуыр дæн. Зонгæтæ дæр мын дзы фæзынди. Тæккæ арæхдæр дзы кæуыл æмбæлдтæн, уый уыди Айларты Чермен. Куы базонгæ стæм, уæд кæрæдзийæн нæ хабæрттæй дæр цыдæртæ радзырдтам. Чермен æмдзæвгæтæ кæй фыста, уый зыдтон, фæлæ йæм чиныг рауадзыны фаг уацмыстæ ис, уый æнхъæл нæ уыдтæн. Айлары-фырт та уыцы рæстæг йæ фыццаг æмбырдгонд мыхуырмæ цæттæ кодта. Тынг мæ фæндыд, тагъддæр куы рацыдаид, уый, уымæн æмæ Чермен мæнæй чысыл хистæр йеддæмæ нæ уыд æмæ, афтæ æрыгонæй чиныджы автор куы суыдаид, уымæ мæхи цинмæ бæллæгау бæллыдтæн. Чермен мединституты ахуыр кодта, бирæ уарзта аивадон литературæ дæр. Уыцы азты парахатæй уадзын райдыдтой Сергей Есенины уацмыстæ. Æргом дзургæйæ, уæды онг æз номдзыд поэты сфæлдыстадимæ зонгæ нæ уыдтæн. Бæрæгъуынмæ йын йæ кой хъусгæ дæр никуы фæкодтон. Фыц- цаг хатт Чермены стъолыл федтон йæ дыууæ томы. Уыдис сын фæлурс къæрдæгхуызцъæх цъæрттæ. Цалынмæ Чермен дыккаг том каст, уæдмæ дзы æз ракуырдтон, цæмæй мæм фыццаг æркæсынмæ авæра. Æркæсынмæ нæ, фæлæ йæ кастæн æмæ кастæн. Уыцы рæстæг мæ ног зонгæ та иннæ чиныг афтæ зæрдиагæй каст æмæ, цалынмæ библиотекæ æхгæныны рæстæг не ’рхæццæ, уæдмæ уый дæр æмæ æз дæр нæ сæртæ не схъил кодтам. Тынг фæцыдысты мæ зæрдæмæ поэты фыстытæ. Уæдæй фæстæмæ ахæм бон нæ уыд, æмæ Есенины чингуытæй кæцыдæр ма райстаин æмæ йæ дзæвгар рæстæг ма фæкастаин. Æмдзæвгæтæ мын иу хатт æмæ дыууæ хатты бакæсын фаг никуы уыд æмæ сæ кастæн æмæ кастæн. Фæстагмæ дзы бирæтæ æнæчиныгмæ кæсгæйæ дæр базыдтон æмæ ма мæ абон дæр нæ ферох сты. Иу дзырдæй, Есенин сси мæ уарзондæр поэттæй иу. Есенинимæ баст æрмæг-иу мыхуыры куы фæзынд, уæд-иу æй æнæбакæсгæ нæ фæдæн. Уæдмæ цæуын райдыдтой, йе сфæлдыстад иртæст кæм цыд, ахæм чингуытæ, йе ’мбæлттæ æмæ йæ зонгæты мы- синæгтæ. Хъуыды ма кæнын, уыцы рæстæг-иу мыхуыры, уæлдайдæр спортивон мыхуыры, арæх фæзындысты Константин Есенины æрмæджытæ. Куыд базыдтон, афтæмæй уый уыди поэты фырт. Кæцы аз уыд, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ журнал «Новый мир»-ы мыхуырæй рацыд Татьянæ Есенинайы повесть «Женя - чудо XX века». 124
Куыд рабæрæг, афтæмæй уый дæр уыд Есенины чызг. Чысыл фæстæдæр Мæскуыйы уынджы фæцæйцæугæйæ фемдзаст дæн, бирæ хъусынгæ- нинæгтæ ныхæст кæм уыд, ахæм фæйнæгмæ. Æнæнхъæлæджы фæком- коммæ дæн, чиныгкæсджыты конференцимæ чи хуыдта, ахæм хъусын- гæнинагмæ. Ноджы хæстæгдæр бацыдтæн фæйнæгмæ æмæ базыдтон, кон- ференци кæй уыдзæн библиотекæйы Татьянæ Есенинайы повестьмæ гæсгæ («Женя - чудо XX века»). Библиотекæйы адрис рафыстон æмæ, уыцы бон цы хъуыддæгтæ бакæнынмæ хъавыдтæн, уыдон фæстæдæрмæ аргъæв- тон æмæ Мæскуыйы, йæ кой æппындæр кæмæн никуы фехъуыстон, уыцы уынг агурын райдыдтон. Ахæм хъуыддагмæ та, æвæццæгæн, зæххыл мæнæй къуымыхдæр адæймаг нæ разындзæн. Цæмæй мыл баууæндат, уый тыххæй уын иучысыл хабар радзурон. Мæ чиныг мыхуырмæ цæттæ кодтой Мæскуыйы рауагъдад «Детская литература»-йы. Уый та уыд - кæд ма ныртæккæ дæр уым ис, уæддæр нæ зонын, стæй кæд уæвгæ дæр нал и, уæд дæр афтæ — метро «Дзержин- ский»-йæ схизæны аэрофлоты кассæты фарсмæ. Зындгонд куыд у, афтæмæй уыцы метройæ схизæн ис «Детский мир»-мæ дæр. Къорд хаттæй мæ фылдæр цæуын бахъуыд рауагъдадмæ - иу нæ, фæлæ мын дзы дыууæ чиныджы рацыд - æмæ-иу алы хатт дæр фæрæдыдтæн. Метройы вагонæй- иу куы рахызтæн, уæд-иу мæхицæн загътон, ацы хатт мын фæрæдийæн нал ис, зæгъгæ, фæлæ та-иу кæс æмæ мæ размæ «Детский мир» фæци. Ныр чиныгкæсджыты конференцимæ цы библиотекæ хуыдта, уый æнцонтæй кæй не ссардзынæн, ууыл хъуыды дæр нæ акодтон, уымæн æмæ зыдтон, куы нæ ацæуон, уæд фæстæдæр фæсмон кæй кæндзынæн. Бирæ фæразил-базил кæныны фæстæ æрхæццæ дæн, йе ссарыныл боны æмбисæй фылдæр кæуыл бахардз кодтон, уыцы библиотекæмæ. Æргом дзургæйæ фыдæнхъæл бирæ цæмæйдæрты фæдæн. Фыццаджыдæр, биб- лиотекæ æрбынат кодта хæрзгыццыл агъуысты. Иу дæс æмæ дзы дыу- уиссæдз бынатæй фылдæр нæ уыдаид. Æмæ уый дæр адæмæй нæ бай- дзаг. Афонæй чысыл фæстæдæр, адæммæ се ’ргом, афтæмæй разæй ра- бадтысты цалдæрæй. Сылгоймæгтæ дыууæ йеддæмæ нæ уыдысты, æмæ дзы Есенины чызг кæцы у, уый ничи базыдтаид, уымæн æмæ дзы поэты æнгæс иу дæр нæ уыд. Æмбырд байгом кодта сылгоймæгтæй иу. Йæ фыццаг ныхæстæй сбæрæг, Татьянæ уый кæй нæу. Мæн фæндыди, иннæ дæр куы нæ уыда- ид, уый, уымæн æмæ йæм Есенины хуызæнæй дæр ницы уыд, стæй йæ бакаст дæр мæ зæрдæмæ нæ фæцыд. Мæхинымæр ма мæ зæрдæ дардтон, кæд, зæгъын, æмбырдбайгомгæнæг уазæджы æндæр уатæй æрбахондзæн, цæмæй йæ фæзынд æнæнхъæлæджы уа, фæлæ фæрæдыдтæн: Есенины чызг уыди, йæ фарсмæ чи бадт, уый. Йæ ном ын куы загъта, уæд ын адæм нымдзæгъд кодтой. Сылгоймаг цалдæр ныхасы загъта повесты ав- торы тыххæй. Радзырдтой ма ноджыдæр цалдæрæй, стæй ныхасы бар радтой Татьянæйæн. Цы ныхæстæ загъта, уыдоны, зæрдыл цы бадарай, ахæмæй ницы уыд. Æрмæст базыдтон, Ташкенты кæй цæры, уый. Йæ фыды тыххæй иу ныхас дæр нæ загъта. Æмбырдмæ æрбацæуджытæ, цыма ныхас бакодтой, уый хуызæн æм Сергейы тыххæй иу фарст дæр нæ рад- 125
той. Мæнмæ рагацау цалдæр фарсты сæвзæрд - фылдæр йæ фыдимæ баст - фæлæ мæхинымæр ахъуыды кодтон, æвæццæгæн, зæгъын, кон- ференцийы архайджытæн рагацау загъдæуыд, йæ фыды кой мачи скæнæд, зæгъгæ, æмæ æз дæр иннæты бафæзмыдтон. Адæм сыстадысты. Уазджытæн, куыд бамбæрстон,’афтæмæй ницы еблуагъæ загътой. Афтæ мæм хуымæтæджы нæ фæкаст. Татьянæ, йæ фæстæ дыууæ лæппулæджы, афтæмæй мæ тæккæ рæзты уынгмæ рацæй- цыд. Йæ къухы, лыстæг æндæхтæй-иу ставд цæстытæ кæмæн уыд - ныр дæр ма йыл искуы-иу хатт фембæлæн вæййы, фæлæ уæд арæх уыди - ахæм хызгонд. Цыдæр тыхтæттыл дзы мæ цæст æрхæцыд, бынтон мæм куы ’рбаввахс, уæд та сын сæ астæу ауыдтон сæны авджы хъуыр. Фæстæмæ ма йе ’мбæлццæттæм иу каст куы фæкодта, уæд мæм ноджы фыдынддæр фæкаст. Цыбыр ныхасæй, мæ бон фесæфт, фембæлдæй дæр мæ зæрдæ ницæмæй барухс, фæлæ Есенинмæ мæ цæстæнгас нæ аивта. Куыд фылдæр æй кастæн, уыйас мæ зæрдæмæ тынгдæр цыд. Фылдæрæй-фылдæр код- той йе сфæлдыстад иртасджытæ дæр. Бæлвырддæргæнгæ цыдысты йæ царды цаутæ. Уыцы хъуыддагыл уæлдай зæрдиагдæрæй куыстой Сергей Кошечкин æмæ Юрий Прокушев. Сергеимæ зонгæ нæ уыдтæн, фæлæ газет «Правда»-йы куы куыста, уæд мын ме ’мдзæвгæтæ бацæттæ кодта æмæ мыхуыры рацыдысты. Прокушевимæ та Мæскуыйы базонгæ дæн. Уæлдæр партион скъолайы куы ахуыр кодтон, уæд нæм лекци каст æмæ йæм фæслекци бацыдтæн, кæцæй дæн, чи дæн, уый йын загътон, Есе- нины сфæлдыстад бабæстон кæныныл зæрдиагæй кæй архайы, уый зæгъын дæр мæ нæ ферох. Есенины бирæ кæй уарзын æмæ дзы цалдæр æмдзæвгæйы ирон æвзагмæ кæй ратæлмац кодтон, уымæй бахахх кæнынмæ хъавыдтæн, ме ’рбацыды сæр хуымæтæджы кæй нæ уыд. Куыд бамбæр- стон, афтæмæй Юрийы мæ ныхæстæ ницæмæн хъуыдысты æмæ, цæмæй нæ ныхас фæцыбыр уа, уый тыххæй мын йæхимæ гæсгæ зæрдæлхæнæнæн загъта: «Уæдæ мах иу хъуыддагыл кусджытæ стæм». Есенинмæ цы уарзондзинад дардтон, уый ма суанг мæ хотæ дæр ба- зыдтой æмæ-иу мæ байардтой, Есенины æмдзæвгæтæ-ма нын радзур, зæгъгæ. Нæ сын-иу разы кодтон, фæлæ фæстæдæр, куы фæкарджындæр дæн æмæ-иу хатгай нæхимæ хъæлдзæгæй куы ’рбацыдтæн, уæд-иу мын мæ дæлæрмттыл фæхæцыдысты, диваныл-иу мæ æрбадын кодтой æмæ- иу сын цалынмæ дзæвгар рæстæг поэты æмдзæвгæтæ нæ фæкастæн, уæдмæ- иу мæ сыстын нал бауагътой. Есенины сæрыл тох кæнгæйæ ма иу хатт æмбылды дæр фæдæн. Уæд «Рæстдзинад»-ы куыстон. Хæснаг та Хæблиаты Сафаримæ скодтон. Цæвиттон, Сафармæ ахæм миниуæг уыди: мæ дзыхæй-иу ныхас нæма схауд, афтæ-иу, цы загътон, уый ныхмæ радзырдта. Мæстæй марыны тыххæй, цæмæй мæхи раст кæнынмæ фæуон, мæ хъуыды иуцалдæрыр- дыгæй бафидар кæнон. Цæмæдæр гæсгæ йæм уый хорз каст. Уыцы хабар Ходы Камал дæр бафиппайдта æмæ та-иу, Сафар йæхи куыд дары, уымæ кæсгæйæ мæнæн афтæ фæкодта: «Дæ ныхмæ та дзуры!» Ныхас Есенины тыххæй куыдæй рауад, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ Сафар, Сергейы фыстытæ мæ зæрдæмæ куыд тынг цæуынц, уый куы 126
фехъуыста, уæд та мæ хъуыры абадти, уый та, дам, цæй поэт у. Ды йæ, зæгъын, нæ зоныс, æмæ уымæн афтæ дзурыс. Уыцы ныхæстæ айхъуыс- та, цы! - йæ тъæнгтæ йын ацагъта. Кæд, дам, ма Есенины æз нæ зо- нын, уæд ма йæ чи зоны. Æз Сафарæй раздæр смæсты дæн æмæ та мæ ныхæстæ сфæлхат кодтон: — Нæ йæ зоныс, нæ, æндæр афтæ нæ дзурис!.. Хъуыддаг хæснагмæ æрцыдис. Хъуамæ æрбадтаиккам æмæ алчидæр фыссын райдыдтаид, поэты æмдзæвгæтæй æнæ чиныгмæ кæсгæйæ цæйбæрц зоны, уый. Уæдмæ нæ быцæуы хабар редакцийыл айхъуыст æмæ иууылдæр циркмæ кæсæгау кастысты. Фыстам, фыстам æмæ фыс- там. Нал æй хъуыды кæнын, бæлвырд рæстæг радтам кæрæдзийæн æви, чи цæйбæрц зыдта, уыйбæрц фыссыны бар ын уыдис, уый, фæлæ иу афон æрхæццæ бæрæггæнæнтæ хынцыны рæстæг. Рацæй-рабон, æмæ Са- фар фæуæлахиз. Сафары зæрдæргъæвддзинадимæ зын ахæцæн уыд, стæй йын йæ ав- налæнтæ зонгæ дæр кодтон, фæлæ мыл Есенины зонынæй фæуæлахиз уыдзæн, уый æнхъæл нæ уыдтæн. Цæмæдæр гæсгæ мæм афтæ каст, цыма мыл Сафар кæмфæнды куы фæуæлахиз уа, уæддæр Есенины мæнæй хуыз- дæр нæ зондзæн, æмæ фæрæдыдтæн, афтæмæй та, чи никуыма ’рцыд, ахæмæй дзы ницы уыд. Нæртон Сослан дæр ма куы фæрæдыд: мæнæй тыхджындæр нæй, зæгъгæ, тыхагур куы ацыд. VIII Институты сфæлдыстадон арт мæ бацыды размæ дæр æнæхуысгæйæ сыгъди. Хæст куы фæци, уæд ма дзы чи раирвæзт, уыдонæй йæ ахуыр чи дарддæр ахæццæ кодта, чидæртæ та ма дзы суанг фыццаг курсмæ дæр бацыди. Æз ма дзы кæйдæрты æййафгæ дæр бакодтон. Æййафгæ, зæгъгæ, фыццагкурсон уæвгæйæ, иу уаты кæимæ цардтæн, уыдонæй иу - Цæголты Али уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты архайæг æмæ ахуыр кодта физи- кон-математикон факультеты. Литературæйы йæ тыхтæ чи фæлвæрдта, уыдон сæ уацмыстæ хицæн чиныгæй дæр рауагътой. Хистæртæ ахуыр фесты æмæ та ног фæлтæры æхсæн дæр фæзынди курдиæттæ. Уагътой къухæй- фысгæ журнал «Æвзонгдзинад». Фæзындысты дзы ме ’мдзæвгæтæ дæр. Иннæтимæ мын мæ къам дæр, институты тыргъты цы фæйнæг уыд, уым бакодтой. Уæле дзы стыр дамгъæтæй ныффыстой: «Уыдон уадзынц «Æвзонгдзинад». Журнал мыхуыр кодта Боциты Солтаны, Цæрукъаты Таймуразы, Дзуццаты Эльбрусы, Хъодзаты Æхсары, Владимир Пальчи- ковы, Гаджиты Ильяйы, Александр Смирновы, Альберт Налбандяны, Алинæ Бобылева æмæ бирæ æндæрты æмдзæвгæтæ. Фæстæдæр, бирæти- ражон газет «Педагогическая смена» цæуын куы райдыдта, уæд æрыгæт- ты сфæлдыстад фылдæр адæм базыдтой, уымæн æмæ газеты тираж чы- сыл нæ уыдис æмæ, зæгъæн ис, алы студент æмæ ахуыргæнæгмæ дæр хæццæ кодта. Хъуыды ма йæ кæнын, редактор ын уыдис Тахъазты Ха- рум. Газеты редакци стыр æргом здæхта æрыгæтты сфæлдыстадмæ, мы- хуыр сын кодта се ’мдзæвгæтæ, радзырдтæ, æмбисæндтæ æмæ хуымæтæ- джы уацхъуыдтæ. 127
Кæцы аз уыд, уый дзæбæх нал хъуыды кæнын, фæлæ «Педагогическая смена»-йы редакци расидти сусæг конкурс хуыздæр æмдзæвгæ ныффыссы- ныл. Мæнмæ гæсгæ дзы, чидæриддæр фыста, уыдон иууылдæр ахайдтой, уыдонимæ æз дæр. Хъуамæ алчидæр йæ уацмыс барвыстаид фæсномы- гимæ. Жюрийы уæнгтæ æркастысты æппæт уацмыстæм д&р æмæ æрцыды- сты иумæйаг уынаффæмæ: сбæрæг кодтой, сæ хъуыдымæ гæсгæ, чи цы бынаты аккаг уыд, уый. Мæнмæ — кæд ма исты зонын, уæд — фыццаг бынат æрхауд. Кæйдæр хъуыдымæ гæсгæ та хъуамæ фыццаг бынат æндæрæн раттаиккой. Уый та уыди, «æндæртимæ» чи ахуыр кодта æмæ, уыдоны нымадмæ гæсгæ æз йæ цуры рыг дæр кæмæн нæ калдтон, ахæм æрыгон курдиат. Кæй сæрыл хæцыдысты, уымæ та мæнæй кæнæ дæлдæр, кæнæ та æппындæр ницавæр бынат æрхауд. Жюри æндæрхуызон уынаффæ куы рахаста, уæд, фыццаг бынаты аккагыл кæй нымадæуыд, уый æмкурсонтæ бавдæлдысты, æмæ мæ номæй писмо ныффыстой, цыма æз жюрийы уæнг- ты хъуыдыимæ разы нæ дæн, мæнæн цы бынат саккаг кодтой, уый се ’мкурсонæн раттын æмбæлд æмæ мæм æй æрбахастой. Цы уавæры бахаудтæн, рæстдæр зæгъгæйæ та, цы уавæры мæ сæ- вæрдтой, уый æмбаргæ дæр нæ бакодтон, куыд кæнгæ мын у, ууыл ахъуы- ды кæныны фадат мын уæвгæ дæр нæ фæцис, афтæмæй фысты бын мæ къух бавæрдтон. Чи мæм æрбацыд, уыдон мæ хуымæтæджы разыйæ баз- задысты, мах, дам, æй зыдтам, нæ хъуыдыйыл дыууæ кæй нæ зæгъдзынæ, уый. Уыцы хъуыддагыл ма абон дæр дис кæнын. Æнæбындурдæр хъуыды сæрмæ æрцæугæ нæ уыдзæн. Уыдон фæрæдыдысты, уый афтæ диссаг нæ уыд, фæлæ æз та цæмæн фæрæдыдтæн? Цы кæнын, ууыл цæуыннæ ахъуы- ды кодтон, чи фæрæдыд æмæ фæсмон кæмæ æрцыд, мæхи ахæмы бына- ты цæмæн сæвæрдтон? Фарстатæ фылдæрæй-фылдæр кодтой, фæлæ дзы рæстырдæм дзуапп раттын никæцыйæн фæрæзтон. Æркасты æууæлтæ развæлгъау алкæмæн дæр зындгонд уыдысты. Чи сæ расидт, уыдонæн дæр, кæмæ фæсидтысты, уыдонæн дæр. Стæй канд уыдонæн нæ — газеткæсджытæн се ’ппæтæн дæр. Уæдæ уынаффæ рахæс- сын дæр иу адæймагæн хæсгонд не ’рцыд. Цал уыдысты, уый нæ зонын, фæлæ жюри чи хуынди, уый дæр иу æмæ дыууæ адæймагæй нæ уыдаид, фæлæ фылдæрæй. Куыннæ хъуамæ æрбахуыдтаиккой уырдæм, хъуыддаг равзарын йæ бон кæмæн уыд, ахæм адæймæгты! Æвæццæгæн, сыл æу- уæнк дæр уыдаид. Æппæты сæйрагдæр та уыди, хæрам бакæнын дзы искæй куы фæндыдаид, уæддæр ын кæй нæ бантыстаид. Конкурс уыди æхгæд. Уацмысты бын алчидæр сæвæрдта йæ фæсномыг. Ацу æмæ ба- зон, хъуынайы бын дур ис, уый! Фæлæ уæддæр жюрийы уынаффæ кæйдæрты зæрдæмæ нæ фæцыди. Хъуамæ преми кæмæн радтой, уымæн æй фенад кодтаиккой, йæ гыццыл цин ын байстаиккой. Писмо мæм куы ’рбахастой, уæд æппæты фыццаг цæуыл ахъуыды код- тон, уый дæр нæ сусæг кæнын: афтæ куы банхъæлой, æз уыцы преми райсынмæ мæ былыцъæрттæ хордтон, æнæ уыцы хæрзиуæгæй мын мæ дарддæры цард ад нал скæндзæн. Ноджы ма стъæлфыдтæн, куы нæ йæ 128
бафыссон, уæд мæ цытуарзаг куы рахоной, кадмæ бæллæгыл мæ куы банымайой. Цыбыр ныхасæй: нæ мæ фæндыди, æрвылбон дæр кæуыл æмбæлдтæн, салам кæмæн лæвæрдтон, уыдоны æнæ дзуаппæй аздахын, сæ зæрдæхудты бацæуын. Цæй дзуапп æмæ цæй зæрдæхудт! Сывæллон кæд нал уыдтæн, уæддæр мæ хъуыдытæ сывæллоны зондæй дарддæр не ’ххæссыдысты æмæ мæхи æдылыйы бынаты сæвæрдтон. Хæрæгæн, дам, йæ сæр фынгмæ хастой æмæ зæхмæ тылди. Уæвгæ мæ чи фæрæдийын кодта, уыдон дæр мæнæй бирæ дарддæр нæ ацыдысты. Жюрийы уынаф- фæйы ныхмæ тох кæнын тымбылкъухæй дур цæвынæй уæлдай нæ уыд. Мæ писмо уайтæккæ дæр жюримæ фæхæццæ кодтой. Æмæ дзы цы хъуамæ рамбылдтаиккой! Цæсты мæ бафтыдтой, æдылыйы бынаты мæ сæвæрдтой. Сæхиуыл та косайы æмбисонд æрцыд. Чи зоны, мæныл дæр... Кæддæр, дам, косайæн фехъусынчындæуыд, кæмæндæриддæр, дам, йæ сæрыл хъуын нæй, уыдонæн, дам, сæ сæры цæрмттæ стигъгæ ссæ- уынц, цæмæй дзы гуымсæджытæ (барабантæ) саразой. Коса уый айхъуы- ста, цы! - айтæ-уыйтæ нал фæкодта, фæлæ сæрдасæн радавта æмæ йæ сæрыл ралæууыд, ни вам, ни нам (мæн дæр нал хъæуы, фæлæ дзы сы- махæн дæр ницы пайда ис), зæгъгæ. Уыйау, мæнæн преми кæй нал рад- той, уый мæм афтæ тынг нæ бахъардта, сывæллоны ми мыл кæй æрцыд, мæхæдæг мæхи — канд мæхæдæг нæ, фæлæ кæйдæрты æххуысæй - æды- лыйы бынаты кæй сæвæрдтон. Уайдзæфтæ мын, кæй зæгъын æй хъæуы, кодтой. Канд жюрийы уæнгтæ нæ, фæлæ мæ зонгæтæ, æппæты карздæр ныхæстæ та фехъуыс- тон мæ хæлæрттæй. Æмæ мын уайдзæфтæ кæнын нæ хъуыд? Æфхæрыны аккаг нæ уыдтæн? Хъуыди æмæ уыдтæн. Стæй мæ æфхæргæ дæр бакод- той. Ацы хабары хæдразмæ институты парткоммæ курдиат балæвæрдтон, цæмæй мæ Коммунистон партийы рæнхъытæм кандидатæй райстаиккой. Æртæ рекомендацийы мын ныффыстæуыд. Мæ хъуыддæгтæ хорз кæй ацыдаиккой, ууыл дызæрдыг нæ кодтон. Фæлæ ма конкурсы фæстæ цæ- уыл хъуамæ мæ зæрдæ дардтаин! Уæд партбюройы секретарь уыди Геор- гий Кравченко. Йæ фыд уырыссаг уыд, йæ мад та Хуыцъистатæй. Лек- цитæ нын касти советон литературæйæ. Зыдта мæ, уæдæ мæ нæ зыдта! Æхсæнадон царды цыдæртæ змæлыдтæн, уыдтæн ФÆЛКЦ-йы бюройы уæнг, къорды старостæ... Партийы рæнхъытæм цæуынмæ кæй хъавын, уыцы хабар Георгимæ куы бахæццæ, уæд бацин кодта. Иу дзырдæй, студентæй коммунист суæвын бирæтæн не ’нтыст, фæлæ æз хъуамæ уыцы кады аккаг разындаин. Хъуамæ разындаин, фæлæ нæ разындтæн. Æз мæ къух цы писмойы бын бавæрдтон, дыккаг ахæм, æвæццæгæн, зын ссарæн у. Сусæг конкурс расидтысты. Дæ цæстытæ дын артмæ ничи ныддардта, ис-нæй уæддæр дын дзы æнæархайгæ нæй, зæгъгæ. Дæ рæбы- ны хуыздæрæй цы ссардтай - цас рæбынтæ дæм уыди, фæлæ уæддæр - уый бацæттæ кодтай, чи дæ, уый бамбæхстай, уымæн æмæ конкурсы æууæлтæ афтæ домдтой, дæ писмо посты лагъзы ныппæрстай. Рацæй- рабон æмæ дæ хал схаудта. Чи зоны, æнхъæл дæр нæ уыдтæ, афтæмæй дæ фæуæлахизуæвджытæй иуыл банымадтой, æнæхъæн институты йæ 9ДзасохтыМ. 129
фехъусын кодтой. Куыд хъуамæ дардтаид дæ бынаты йæхи æндæр? Цин кодтаид, уымæн æмæ ахæм хабæрттæ царды арæх нæ вæййы, уæлдайдæр студенты царды. Ды та цытæ бакуыстай? Бавдæлдтæ æмæ, дæ фæллойæн аккаг аргъ чи скодта - чи зоны, фæллой рахонæн дæр ыл нæ уыди, стæй йын аккаг аргъæй фылдæр кад скодтой - уыдонæн уайдзæфтыл схæцыдтæ, сымах исты куы ’мбариккат, уæд преми уартæ Б-йы-фыртæн радтаиккат, зæгъгæ. Жюрийы уæнгты бынаты ахæм фарст раттын æмбæлди: «Фыцца- джыдæр, кæд дæхи премийы аккагыл нæ нымадтай, уæд дыл цы тыхбе- гара уыд, æнцад дæ бынаты цæуыннæ бадтæ? Дыккагæй та, кæд жю- рийæн æххуыс кæнынмæ хъавыдтæ, уæд, преми раттын кæмæн æмбæлд, уый фæсномыг исты хуызы базыдтаис, жюрийы уæнгтæм æй фæхæццæ кодтаис æмæ, ныртæккæ цы дзыхъхъы ныххаудтæ, уый иуфæрсты ацы- даис æмæ бынæй уæлæмæ нæ дзурис». Бынæй уæлæмæ кæй дзырдтон, уый мын цыбыр рæстæджы фæстæ парткомы секретарь фехъусын кодта. Дæуæн, дам, нырма партимæ цæ- уынмæ раджы у. Кравченкомæ æппындæр нæ фæхæрам дæн. Хæрам нæ, фæлæ ма дзы бузныг дæр фæдæн. Æгайтма мын цы хъуыди, уый дæр загъта æмæ мын цы ’мбæлди, уый дæр бакодта. Ацы дунейы алцæй тыххæй дæр дзуапп дæттын хъæуы. Исчи бафæрсдзæн, ау, хъуыддаг æнæхъæн институтыл кæм айхъуыс- ти, уым, цалдæр студенты кæй фарс рахæцыдысты, уый, йæ фæсчъыл- дым цытæ цæуы, уымæн ницы зыдта? Стæй кæд зыдта, уæд йæхи куыд дардта? Уыцы фæрстытæн дзуапп раттынмæ мæ ныфс нæ хæссын, уымæн æмæ дзы хъусгæ дæр никуы ницы фæкодтон, йæхи та, раздæр куыд дард- та, уымæй никæцырдæм фæуæзгæдæр ис. Иу сен сен кæмæн нæу, ахæм адæмы нымæц цас у, уый нæ зонын, фæлæ йæ кæд исчи зоны æмæ мæн уыдонимæ нæ нымайы, уæд рæдийы, уымæн æмæ уæлгоммæ фæлдæхт халамæрзæныл къорд хатты дæр ныл- лæууын, кæд йæ иу цæф иннæмæй тыхджындæр йеддæмæ лæмæгъдæр нæ вæййы, уæддæр... Уæлдæр цы Б-йы-фырты кой уыд, уыимæ нæм иу сæрдыгон бон фæсивæдон газеты редактормæ фæсидтысты, цæмæн, уый нын нæ загъ- той, афтæмæй. Уæд редакци, ныртæккæ ЗАГС кæм ис, уыцы агъуысты уыдис. Гауызтæ тыд кæм уыд, ахæм тыргъмæ куы бахызтыстæм, уæд цыма кувæндоны къæсæрыл æрлæууыдыстæм, афтæ мæм фæкаст. Чи стæм æмæ нæм чи фæдзырдта, уый куы бамбарын кодтам, уæд нæ иу æрыгон чызг, «Редактор», зæгъгæ, цы дуарыл фыст уыд, уый къæсæрæй фæмидæг кодта. Нæ размæ рацыд фæтæнуæхск бæрзонд лæппулæг æмæ нын рагон зонгæтау худгæбылæй нæ къухтæ райста. Нæ ахуыр, нæ царды хабæрттæй нæ бафарста, стæй нæм цæмæн фæдзырдта, уый дæр бамба- рын кодта. Куыд загътон, афтæмæй сæрд йæ тæккæ тæмæны уыд. Ахæм заман та кусæг адæмæй алчидæр фæтырны отпусчы ацæуынмæ. Редакцийы кус- джытæ, æвæццæгæн, æгæр бирæйæ фæхæлоф кодтой сæ фæллад уа- дзынмæ ацæуынмæ. Редактор гомгæрццæй аззад æмæ сæрды мæйты нæ 130
дыууæйæ иуы кусынмæ райсын йæ зæрды уыд. Уæд ма «Молодой комму- нист» иронау дæр цыди æмæ хицауы, æвæццæгæн, мадæлон æвзагыл чи фыссы, ахæм æххуысгæнæг тынгдæр хъуыд. Уыдон иууылдæр бамбæр- стон, фæлæ мæ мæхинымæр иу хъуыддаг дисы бафтыдта. Кæд æй иу кусæг йеддæмæ нæ хъуыди - хъæугæ та йæ, йæ ныхасы райдайæны йæхæдæг куыд загъта, афтæмæй иу кусæг йеддæмæ нæ кодта — уæд нæм дыууæйæ цæмæн фæдзырдта, уый дæр - иумæ? Кæд нæ чи цы у, уый хуыздæр базонынмæ тырныдта, уæд уый размæ искæй бафарстаид, кæд уый йæ къухы нæ бафтыд, уæд та нæм хицæнтæй фæдзырдтаид, немæ аныхас кодтаид æмæ йæм нæ алкæй тыххæй дæр уæлæнгай хъуыды уæддæр сæвзæрдаид. Уый афтæ æнæуи зæгъын, æндæр æз мæхинымæр цы хъуы- ды кодтон, уый хъуыддагмæ ницы бар дардта. Редактор йæ ныхæстæ фæудыл банымадта, фæлæ махæн куыд гæнгæ уыд, уый нæ зыдтам æмæ æнхъæлмæ кастыстæм. - Цы зæгъут? - сабырдзинад фехæлдтой редакторы ныхæстæ. - Чи уæ хуыздæр сарæхсдзæн? Цы дзуапп раттæн уыд ахæм фарстæн? Иумæ дæр ма куы нæ уыдаик- кам, уæддæр ницы кæны. Иугæйттæй нæ алкæй дæр бафæрсæн уыдаид, сарæхсдзæн æви нæ сарæхсдзæн, уымæй, фæлæ дыууæйæ иумæ? Æз ме ’мбалмæ ацамыдтон, уый, зæгъын, хуыздæр сарæхсдзæн. Редактор мæ ныхасыл дыууæ нал загъта. Ме ’мбал та, куыд бамбæр- стон, афтæмæй ныхас нæ, фæлæ ныхасы ’рдæг зæгъинаг дæр нæ уыд, æмæ ууыл хъуыддаг лыггонд æрцыд. Ме ’мбал сæрддон-сæрддæргъы фæкуыста редакцийы. Куыд куыста, уый, æвæццæгæн, сусæггагæй нæ баззад, æз куыд куыстаин, уый та ацы дунейы ничи базондзæни, уымæн æмæ мæ фæндаг мæхицæн мæхæдæг æрæхгæдтон ме ’мбал æмæ редакто- ры æххуысæй, стæй ма мæ уæздандзинады æххуысæй дæр, мурмæ дæр кæй ницæмæ æрдардæуыд æмæ ахæм адæмы æхсæн гуырд у æви гуыринаг у, уый æвдисын дæр кæй нæ хъуыд, мæ уыцы уæздандзинады æххуысæй. Ам дæр та мæхимæ иу аипп хæссын. Цæмæн фæразæй кодтон мæхи, фарст комкоммæ мæнмæ куы нæ хауд, уæд? Дзуапп ын куы нæ раттаин, уæд мыл куы никæй зæрдæ фæхудтаид, чысыл куы фæгæдзæ кодтаин, уæд мын æй мæ цæстмæ куы ничи бадардтаид. Фæлæ ахæм ран дзыл- лæйы æфсæрм мæн бацæуы, цыма мыл дунейы адæм сæ цæст æрæвæрынц, афтæ мæм цæмæн фæкæсы, уый абон дæр нæ зонын. Афтæмæй ма мын аргъгæнæг дæр куы уаид, искæмæн бæсты куы цæуид, уæздан ныхас дзы искæмæй иу хатт уæддæр куы фехъусин. Ницы та фехъуыстон уыцы фембæлды фæстæ дæр ме ’мбалæй. Ре- дакторы цур мæн тыххæй иу ныхас дæр нæ загъта, афтæмæй та нæм нæ фысым, кæд дыууæйæ уыдыстæм, уæддæр иу хъуыддаджы тыххæй фæдзырд- та, æмæ æз мæхи куыд дардтон, уымæн дæр йæхи афтæ дарын йæ бон уыди. Йæ бон уыди, æз æй мæхицæй куы фæуæлдæр кодтон, уæд мæ ныхмæ иу ныхасы æрдæг сдзурын уæддæр бафæлварын. Чи зоны, æз æй сдзырд дæр нæ бауагътаин, фæлæ мын уыцы фадат дæр нæ радта, хъуыс- та, цы дзырдтон, уымæ, фæлæ æз дæр ахæм адæймаг кæй уыдтæн æмæ нæ уавæртæ иухуызон кæй уыдысты, уый йæм кæд хъардта æмæ йæ 131
æмбаргæ дæр кодта, уæддæр æй æддæмæ нæ равдыста. Нæ йæ равдыста æддæмæ, уынгмæ куы рацыдыстæм, уæд дæр æмæ уыцы хабарыл æнусы æмбис куы рацыд, уæд дæр. Уæвгæ мæнæн мæ хъуыддæгтæ арæх афтæ рауайынц: чысыл хорзы кæмæн бацæуын, уый мын æй хъуамæ стыр æвзæрдзинадæй бафида. Се ’ппæт нæ, фæлæ сæ иуæй-иутæ. Уыдоны тыххæй ма, чи зоны, æндæр ран ныхас рауайа... IX Ахæм фысджытæ ис: дзæвгар азты семæ зонгæ уыдтæ, арæх æмбæлды- стут, иумæ цæхх-къæбæр бахордтат, бирæ фæцард, афтæмæй йе ’нусон фæндагыл ацыд, фæлæ дзы цы ’рымысай, уый нæй. Нæ дзы иу хорздзи- над дæ зæрдыл бадардтай, нæ, чидæр цы загъта - иу æвзæрдзинад. Хъай- тыхъты Геор уыдонмæ нæ хауы. Раздæр куыд загътон, афтæмæй нæ хæдза- ры фыццагдæр цы чингуытæ фæзынд, уыдонæй иу уыд Георы «Æмдзæв- гæтæ æмæ кадджытæ», фæлæ йын йе ’мдзæвгæтæй уымæй размæ дæр кæцыдæртимæ - уæлдайдæр, ахуыргæнæн чингуытæм хаст чи ’рцыдис, уыдонимæ - зонгæ уыдтæн. Æртиссæдз азмæ æввахс рацыд, Георы æмдзæвгæ «Зымæг» скъолайы куы ахуыр кодтам, уæдæй нырмæ, фæлæ мæ нæма ферох. Мæнæ йæ райдайæн рæнхъытæ: Чи байтыдта кæрты урс-урсид ыссад? Цавæр лæгмæ разынд уыцы стыр бæркад? Институты ахуыр кæнгæйæ Георы æрæййæфтон фысджыты Цæдисы сæрдарæй. Йæ кусæн уатмæ бацæугæйæ-иу адæймагыл афтæ бацин код- та, æмæ та-иу æй бафæндыд уырдæм ногæй æмæ ногæй бацæуын. Æмæ мах дæр цыдыстæм, уымæн æмæ Геор æдзухдæр поэзийæ цард. Кæмдæриддæр уыдаид, уым рифмæтæй дзырдта, уыимæ хуымæтæджы рифмæтæй нæ, фæлæ-иу адæймаг йæ зæрдыл кæй бадардта, хъæлдзæг- дзинады хос ын-иу чи фæци, иу æй иннæмæн радзурын йæхицæн хæсыл кæм нымадта, ахæм рифмæтæй. Æнæмастдæр адæймагæн скæнæн нæ уыд, йæхицæн æй знаг никуы ничи схуыдта. Уарзтой йæ канд йе ’мсис адæм нæ, фæлæ, кæимæ ’мбæлди, уыдон иууылдæр. Кæдæмфæнды куы ацыдаид, уæддæр ын-иу фæзынди ног хæлæрттæ. Æнæ адæмæй йын цард ад нæ кодта, фæндыди йæ æдзухдæр уыдоны æхсæн уæвын, уымæн æмæ йын дзы алчидæр дзуапп лæвæрдта уарзондзинадæй. Геор тынг ахуыр- гонд адæймаг уыд, фыццаджыдæр, кæсгæ бирæ кодта, сæйрагдæр та, цы-иу бакаст, уый-иу æй никуыуал ферох. Куыд дзурынц, афтæмæй Пушкины æмдзæвгæтæй фыст роман «Евгений Онегин» кæрæй-кæронмæ æнæчиныгмæ кæсгæйæ дзурын зыдта. Æмæ ууыл баууæндæн ис. Зындгонд куыд у, афтæмæй ацы уацмыс поэт ратæлмац кодта ирон æвзагмæ. Мæхицæй йæ зонын, стæй тæлмац чи кодта, уыдон дæр зæгъдзысты, цæмæй иу кæнæ иннæ уацмыс ратæлмац кæнай, уый тыххæй йæ дæсгай хæттыты бакæсын кæй хъæуы. Георы та, цæмæй йæ зæрдыл исты бадардтаид, уый тыххæй йæ дæсгай хæттыты кæсыны сæр ницавæр 132
уацмыс хъуыд, дыууæ-æртæ хатты дæр ын фаг уыд. Бирæ дæр уымæн зыдта. Дæсгай азты дæргъы Ирыстоны уæлдæр ахуыргæнæндæтты фæ- куыста философийы ахуыргæнæгæй, философи æмæ поэзи та кæрæдзи- имæ баст сты. Поэзийы хъуамæ философи уа, хъуыдыты философи, лæджы зонды арфмæ чи ныххизын кæна, царды нысаныл сагъæсы йæ чи бафтауа, æрдзы цауты бастдзинад раиртасынмæ йæм чи сида, ахæм фи- лософи. Уырыссагау ахæм ныхас ис: «ходячая энциклопедия». Алцыдæр чи зоны, цæугæ-цæуын æм цыфæнды зын фарст куы раттай, уæддæр æххæст дзуапп кæмæй райсдзынæ, ахæм адæймагмæ-иу дзырдтой уыцы номæй. Хъыгагæн, мах адæймагæн, цалынмæ нæ разы вæййы, уæдмæ фаг аргъ нæ фæкæнæм. Лæгæй лæг зæгъыны ныфс нæм, суанг куы амæлы, уæд дæр æдзух нæ разыны. Иоганн Вольфганг Гетейы фарсмæ цы Иоганн Петер Эккерман уыд, Георы цур иу ахæм лæг куы фæуыдаид, уæд йæ фæстæ диссаджы чиныг ныууагътаид, чи зоны, Геор йæ даргъ царды дæргъы цы бирæ бынтæ ныууагъта, уыдоны хуыздæры фарсмæ æрæвæрынмæ бæззыдаид. Фæлæ мах æндæр зондыл хæст стæм, нæ хорзæй хорз зæгъыны бæсты фæлтау хъусæй лæудзыстæм, нæхицæй къуыттытæ æмæ къуырматæ сараздзыстæм... Хорз сæрдар уыди Геор фысджытæн. Йæ цæст алкæмæн дæр уарзта, фыдаудæн никæуыл кодта. Раст зæгъын хъæуы, кæйдæрты коммæ дæр- иу бакаст, чидæртæ та-иу æй рæдийын дæр фæкодтой. Уыцы рæдыдтæ дæр-иу ыл йæ фырхæларзæрдæйæ æрцыдысты. Йæ цуры-иу чи уыд, уый хъуыдытæ-иу æм кæд растдæр нæ кастысты, уæддæр-иу йæ разы уæвæ- джы зæрдæхудты бацæуынæй тæрсгæйæ, куыд не ’мбæлд æмæ-иу йæхи куыд нæ фæндыд, афтæ бакодта. Уыцы миниуæг аипп кæй у, уый тыххæй ныхас дæр нæй, фæлæ аипп кæмæ нæй, ахæм адæймаг та ацы зæххыл кæцы дуджы цард? ...Цыдысты Геормæ бирæ хъуыддæгты фæдыл фысджытæ æххуысмæ, уымæн æмæ уый канд сæ сæрдар нæ уыди, фæлæ ма уыди сæ депутат дæр. Депутат уæд адæмæн лæггадгæнæгыл нымад уыди, стæй канд ны- мад нæ уыди, фæлæ сын æцæгæй лæггад кодта. Абоны депутаттæ æмæ уæды депутатты æхсæн хæхтæ æмæ быдыртæ ис, арв æмæ зæххау кæрæдзимæ дард сты. Ныртæккæ иуæй-иу хатт нæ парламентæй цы хабæрттæ райхъуысы, ахæмтæ Цæгат Ирыстоны кæддæры Сæйраг Сове- ты сессийы фæскъуым куы рачындæуыдаид, уæддæр, кæмæй рацыдыс- ты, ууыл кæнæ уыдоныл зарджытæ скодтаиккой, цæмæй сæм адæм се ’ргом аздæхтаиккой, цæсты сæ бафтыдтаиккой æмæ сæ дыккаг хатт æвзаргæ нæ, фæлæ сæ, кæм уыдысты, уырдыгæй дæр фæтардтаиккой. Фæлæ, куы зæгъын, мах рæстæджы диссаг диссаг нал у, афтæмæй та диссæгтыл бонæй-бонмæ æфтгæ цæуы, дисгæнджыты нымæц та къаддæр кæны, æндæр ма искуы ахæм диссаг фехъуыстæуыдзæн: адæмæн сæ туг сæ цæстытæй куы калди - уæвгæ абон уыцы туг къаддæр нæ фæци - сæ мæгуыры хъиутæ хæрынмæ куы ’рцыдысты, уæд нæ парламенты иу хай бавдæлд, æмæ ныхасмæ рахаста - уый уыди 1999 азы сæрды - ахсджи- агдæрæн скæнæн нæй, ахæм фарста: депутатты риуылдаргæ нысантæ сыз- 133
гъæринæй кæнæм æви нæ. Иутæ загътой: «0!», иннæтæ - «Нæ!» Хуыцау хорз, æмæ раст зондылхæст адæмы хъуыды фæуæлахиз æмæ Уæрæсейы сызгъæрин æвæрæнтыл былар æфтауын нæ бауагътой. Ацы хабар мæ хъустыл куы ’рцыд, уæд ыл нæ баууæндыдтæн, фæлæ йæ радио, телеуынынад æмæ газеттæ кæрæдзийы дзыхæй исын куы рай- дыдтой, уæд ма йыл цы ’нæбаууæндгæ уыдис! Мæ дис равдисыыæн хуыз- дæр мадзал не ссардтон æмæ газет «Рæстдзинад»-мæ ныффыстон цыбыр уацхъуыд. Радтон ын ахæм сæргонд: «Сызгъæрин курдиат». Редакцимæ мын æнæрвыстæй баззад, фæлæ йæ абон уæ размæ хæссын: «Нæ сызгъæ- рин депутаттæй йæ сызгъæрин зæрдæйы ракомкоммæ сызгъæрин нысан æрцауындзын кæй сызгъæрин зонд æрцахста, уый цæрæнбон бирæ уæд, фæлæ уыцы хъуыдыйы фарс чи схъæлæс кодта, уыдоны сызгъæрин мыггæгтæ нæ сызгъæрин газет «Рæстдзинад» сызгъæрин дамгъæтæй куы ныммыхуыр кæнид, уæд цыма, ныронг йæхи хуымæтæг æвзарæгыл чи нымадта, уыдон сызгъæрин фестиккой, афтæ мæм кæсы æмæ, уæ хорзæхæй, уыцы сызгъæрин курдиат сæххæст кæнынмæ ма фæзивæг кæнут. Сызгъæрин нысанхæссæг депутат равзарын йæ зæрды кæрон дæр кæмæн никуы уыд, уыцы хуымæтæг æвзарæг Дзасохты Музафер. 1999 азы 9 июль»... Мыртазты Барис æмæ Геор бынтон лымæн нæ уыдысты, се ’хсæн-иу изгарддзинад куы сæвзæрд, ахæм рæстæджытæ сыл иу æмæ дыууæ хатты нæ акодта. Кæрæдзиуыл эпиграммæтæ фыстой æргомæй дæр æмæ фæсно- мыгæй дæр. Сæ быцæутæ-иу суанг фельетоыты онг дæр ахæццæ сты. Геор диссаджы юморист уыди, тынг арæхст сатирæйы хæцæнгарзæй ар- хайынмæ. Иу хатт мæм мæ куыстмæ æрбацыд æмæ мын афтæ зæгъы, мæ ног æмдзæвгæйы сæрмæ, дам, «Мыртазты Барис», зæгъгæ, бафыстон. - Цæмæн? - бафарстон æй æз. — Уæддæр та йæ давгæ кæндзæн. Æлхысчъытæхъуаг æй Барис дæр нæ уагъта, фæлæ йын уæддæр аргъ кодта. Георæн йæ цуры куы лæууай, уæд, дам, дын цыфæнды хъуыддаг дæр сараздзæн. Георæн йæ цуры куы нæ лæууыдаис, уæддæр дын сарæз- таид хъуыддаг, уымæн æмæ бирæ адæмы зыдта, стæй йын йæхи дæр бирæтæ зыдтой. Кусгæ канд институттæ - философи алы рæстæджыты цалдæр институты лæвæрдта - æмæ фысджыты Цæдисы нæ кодта, фæлæ партийы обкомы дæр æмæ, кæимæ куыд дзургæ у, уый йын амонын нæ хъуыд. Хæсты хæдфæстæ уыдаид уый, æвæццæгæн. Партийы обкомы пропа- гандæ æмæ агитацийы хайады уæд куыста. Æмæ иу фæззыгон бон обко- мы кусджытæн картоф æрбаластой æмæ йæ кæрты акалдтой. Хуымæтæгдæр кусджытæй алчи йæ мæгуыры бон зыдта æмæ йæхи голджытимæ æрба- цыд, хицауадмæ хæстæгдæр чи уыд, уыдоны сагъæстæ та иумæйаг хайа- ды хицау Алексей Пешков йæхимæ райста æмæ дзы рагацау алкæмæн дæр голджытæ æрцæттæ кодта. Уый Георы хъустыл æрцыд æмæ Пешковы кусæн уаты смидæг. Кæй зæгъын æй хъæуы, афтидкъухæй йæ рарвыста: зындгонд партократмæ хуымæтæджы инструктортæ номхыгъды мелæй фыст дæр нæ уыдысты. 134
Георæн хъыг куыннæ уыдаид, йæ курдиатæн ын аргъ кæй не счын- дæуыд, уый, æваст йæ поэтикон хæцæнгарзмæ февнæлдта æмæ, картоф- æвгæнджыты цурмæ куы рацыд, уæд хъæрæй загъта: Заведуюший наш Пешков Ие стоитдвух пустых мешков. Ома дыууæ афтид голладжы мын чи нæ радта, уый йæхæдæг дыууæ афтид голладжы йаргъ нæу. Ивгъуыд æнусы фæндзайæм азты Цæгирпединституты историон-фи- лологон факультеты чи ахуыр кодта, уыдонæй бирæтæ сæ хъус дардтой сфæлдыстадмæ, сæхимæ та сын фаг хъусдард уыд фысджыты Цæдисы ’рдыгæй, комкоммæ та Хъайтыхъты Георы ’рдыгæй. Уымæй, зоныг- дзавд кæмæй фæуыдаис, де уæнг дын чи амардтаид, ахæм ныхас никуы фехъуыстаис. Уæдæ йе стипенди ссæдз туманы (зæронд, ома æхсайæм азты размæйы æхцатæй) йеддæмæ кæмæн нæ уыд, уымæн ма-иу искуы- иу хатт дæс æмæ ссæдз - дæс æмæ дыууиссæдз туманы куы радтой, уæд уый æххуыс нæ уыди? Уыди æмæ-иу райдайгæ литератортæ Георы фæрцы иуæй-иу мæйты сæхимæ æхцамæ цæуын нал бахъуыд. Георæй ноджы стырдæр хорздзинæдтæ дæр зонын. Фæстæдæр, мæхицæн æмдзæвгæты чингуытæ цæуын куы райдыдта, уæд æй бафæн- дыд, цæмæй сæ хуыздæртæ уырыссаг æвзагмæ тæлмацгонд æрцæуой. Дæлрæнхъонтæ, дам, сцæттæ кæн æмæ дын сæ æз мæ зонгæ тæлмацгæн- джытæй искæмæ Мæскуымæ арвитдзынæн. Дæлрæнхъон тæлмац никуы скодтон æмæ мæхинымæр тыхстæн. Хабар Дзугаты Савели (уый дæр мæн хуызæн уыцы рæстæг «Рæстдзинад»-ы куыста) куы бамбæрста, уæд мын зæрдæтæ æвæрынмæ фæци: - Ууыл ма æппындæр ма тыхс, æз дын сæ стæлмац кæндзынæн. Баххуыс кæнынмæ мын йæ цæттæдзинад кæй равдыста, уый мын æхсызгон куыннæ уыди, фæлæ, сарæхсдзæн, ууыл мæ зæрдæ нæ дард- тон, йæхæдæг æмдзæвгæтæ чи фыссы, ахæм сæ цыма хуыздæр раивтаид, афтæ мæм каст, фæлæ куыд рабæрæг, афтæмæй фæрæдыдтæн. Æцæгæй мæм Савели уыцы бон цалдæр æмдзæвгæйы тæлмацгондæй æрбахаста. Фысджыты Цæдисмæ бацыдтæн, æмæ мын Геор афтæ: — Арвитдзыстæм сæ Вероникæ Тушновамæ. Хорз поэт у, стæй тæлмац дæр хорз кæны. Ме ’мдзæвгæтæ мын раивта, æмæ мæ зæрдæмæ фæцы- дысты. Куыд зæгъыс? Цы хъуамæ загътаин? Сылгоймаджы æмдзæвгæтæй кæсгæ никуы ницы бакодтон, фæлæ мын йæ ном хорз зындгонд уыд. Георæн разыйы дзуапп радтон, фæлæ тарстæн, куы нæ мын сæ ратæлмац кæна, уымæй. Веро- никæ Тушнова æмæ æз кæрæдзимæ дард уыдыстæм. Уымæн йæ ном æппæт Советон Цæдисы дæр зындгонд уыд, мæнæн та... - Æмæ сæ стæлмац кæндзæн? -мæ дызæрдыгдзинад æргомæй равды- стон Георы цур. — Куыынæ сæ стæлмац кæндзæн! Æз йемæ ныхас кодтон. Арвит сæ. Дæ писмойы мæ кой дæр скæндзынæ. Демæ, зæгъ, мæнæй-уый ныхас кодта. 135
Геор куыд загъта, афтæ бакодтон. Писмойы йæм цытæ ныффыстон, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ мæм йæхи писмо абон дæр æфснайдæй лæууы. Вероникæ фыста: «Дорогой тов. Дзасохов! Простите, что не об- ращаюсь по имени-отчеству, т.к. потеряла листок с Вашим адресом и еще раз простите - забыла Ваше имя. С удовольстви^м перевела Ваши хорошие стихи - моя вина, что так задержала. Болела, и серьезно. Пос- ле Вашего звонка выяснила, что письмо еще не отправила и взялась за переделку «К морю». Получилось теперь удачнее и точнее, но, к сожале- нию, с большим опозданием. Теперь еще раз простите меня за все, вместе взятое! Крепко жму руку. Вероника Тушнова. 23.03.64 г.». Ацы писмо куы райстон, ууыл афæдзæй чысыл фылдæр йеддæмæ нæма рацыд, афтæ мæм Хъаныхъуаты Валодя, «Рæстдзинад»-ы уæды редак- тор, фæсидти æмæ мын афтæ: — Чингуыты рауагъдады директор Зæнджиаты Дæгкайæн Ялтæйы фыс- джыты сфæлдыстадон хæдзармæ пз^евкæ сæрвыстой æмæ дæ кæд фæнды, уæд йæ бæсты дæ бон ацæуын у. Йæхицæн ныртæккæ фадат нæй. Цыбыр дзырдæй, дыккаг бон Минводы хæдтæхæджы сбадтæн æмæ сахат æмæ ’рдæджы фæстæ Симферополы балæууыдтæн. Уырдыгæй мæ фæндаг уыди Ялтæмæ. Æнæнхъæлæджы дзæнæты бæстæйы балæууыдтæн. Федтон æмæ базонгæ дæн Мариэттæ Шагинян, Анастасия Цветаева (Ма- ринæйы хо), Аркадий Первенцев, Виктор Некрасов æмæ бирæ æн- дæртимæ. Æппæты тынгдæр дзы мæ зæрдæмæ фæцыд Виктор Некрасов. Йæхи- уыл дæр азтæ дзæвгар цыд, фæлæ йæ мад бынтон зæронд уыд. Æмæ мæ зæрдæмæ цæмæй фæцыд - йæ мады иу минут дæр цух нæ уагъта. Æдзухдæр цыдысты дæларм-уæларм хæцгæ. Сихор цы фынгтыл хордтам, уыдон фæрсæй-фæрстæм уыдысты, бон цалдæр хатты æмбæлдыстæм æмæ зонгæ нæ баистæм, афтæмæй кæрæдзийæн салам дæттын райдыдтам. Уыдон йæ мадимæ бадтысты иу сылгоймаг æмæ нæлгоймагимæ. Кæрæдзийæн цы бавæййыдысты, уый нæ базыдтон, фæлæ цыфæндыйæ дæр иу би- нонтæ уыдаиккой. Некрасовтимæ цыма тынг хæлар уыдысты, стæй рагæй, афтæ мæм фæкаст, фæлæ иу заман цæуылдæр нæ бафидыдтой æмæ се ’хсæн дæрзæг ныхæстæ рауад. Уый фæстæ дæр ма иу фынджы уæлхъус бадтысты, фæлæ сæ иумæ тезгъогæнгæ нал федтон. Виктор, йæ мадæн ахæм диссаджы кад кæй кодта, ууыл бирæтæ сæ цæст æрæвæрдтой æмæ-иу æй йæ къухыл хæцгæ куы ’рбацæйхуыдта, уæд- иу æм кæсынтыл фесты. Аркадий Первенцев йæ рæстæджы хъуыстгонд фыссæг уыд. Сфæлды- ста иуæндæс романы, радтой йын ССР Цæдисы паддзахадон преми. Сценари ныффыста киноныв «Третий удар»-æн. Сфæлдыстадон хæдзары уыдис йæ бинойнагимæ. Чи нæ базонгæ кодта, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ базонгæ стæм. Уыдон мæ базонгæ кодтой зындгонд уырыссаг поэт Владимир Луговскойы бинойнагимæ. Хъыгагæн мæ йæ ном ферох. 136
Иу изæр кæрты бандоныл цыппарæй бадтыстæм æмæ ныхæстæ код- там. Цæмæдæр гæсгæ чидæр Михаил Шолоховы кой ракодта — Первен- цевимæ æмбæстæгтæ кæй уыдысты, кæд уый тыххæй. Сабыргай-сабыр- гай «Тихий Дон»-ы хабæрттæм дæр рахызтыстæм. Дзырдтам канд чины- джы тыххæй нæ, фæлæ, романы бындурыл цы киноныв арæзт æрцыд, уый тыххæй дæр. Киноныв мæ зæрдæмæ куыд тынг фæцыд, уый Лугов- скойы ус куы фехъуыста, уæд Первенцевы бинойнагмæ ацамонгæйæ афтæ куы фæкæнид: - Аксиньяйы ролы хуыздæр ничи ахъазыдаид... Первенцевы ус актрисæ кæй уыд, уый ма мын цы базонын хъуыд, фæлæ, стыр хъыгагæн, йæ мыггаг кæмæй у, уымæй бафæрсынæй баф- сæрмы кодтон. Луговскойы усимæ куы нæма базонгæ дæн, уæд мын, сфæлдыстадон хæдзармæ мæнæй раздæр чи ’рцыд, уыдонæй чидæр поэты хабæрттæ ра- дзырдта. Цæвиттон, Владимир Хъырым йæ уды бæрц, зæгъгæ, куыд фæзæгъынц, афтæ уарзта. Фадат ын-иу куы фæци, уæд æдзухдæр ардæм цыд. Йæ мæлæты рынчын куы ’рци, уæд йæхиуæттæн бафæдзæхста, цæмæй йын йæ зæрдæ, Ялтæйы А. П. Чеховы номыл сфæлдыстадон хæдзары кæрты цы дынджыр къæдзæхдур ис, уым бавæрой. Æмæ йын йæ фæдзæхст сæххæст кодтой. Иу лæг иннæйы уæхсчытыл куы слæууа, уæд кæдæм сæххæсдзæн, ахæм бæрзæндыл дур байгæрстой, зæрдæ дзы бавæрдтой æмæ йæ поэты барельефæй сæхгæдтой. Куыд мын радзырдтой, афтæмæй-иу йæ биной- наг - йæхицæй иу-ссæдз азæй дæр кæстæр, тынг аив æмæ зæрдæмæдзæугæ сылгоймаг - алы аз дæр йæ гуырæн бон Мæскуыйæ стахт æмæ-иу ын, йæ зæрдæ цы дуры æвæрд ис, уый бын рухсаг загъта, балтæ-иу ын ныххæлар кодта - дыргътæй, дам, балæй фылдæр ницы уарзта - æмæ-иу сæ зæххыл байтыдта. Луговскойы бинойнагимæ цы бон базонгæ дæн, поэт дæр уыцы бон райгуырд æмæ къæдзæхдуры бын сау балтæ пырхæй мæхæдæг дæр федтон. Уыцы изæр бирæ фæныхæстæ кодтам. Фарстой мæ Ирыстонæй, иумæй- аг зонгæтæ дæр нын разынди. Иуахæмы мæ Луговскойы бинойнаг бафар- ста, уырыссаг æвзагмæ, дам, дæ ничи тæлмац кæны. Æз ын кæйдæрты ранымадтон, уыдонимæ Вероникæйы дæр. Тушновайы ном куы айхъуы- ста, уæд фенкъард æмæ мæ афарста: — Тынг рынчын кæй у, уый зоныс? Нæ зонын, зæгъгæ, йын загътон. Ноджы йын загътон, лæгæй-лæгмæ кæй никуы сæмбæлдыстæм, уый дæр. Мæ зæрдыл æрбалæууыдысты, афæдзæй чысыл раздæр мæм йæ писмойы цы ныхæстæ ныффыста, уыдон: «...рынчын уыдтæн, стæй тынг рынчын». Вероникæйы тæлмацтæ мæ зæрдæмæ фæцыдысты. Уый фæстæ дæр мæ фæндагыл бирæ хорз тæлмацгæнджытимæ фембæлдтæн æмæ æппæты тынгдæр кæй куыстыл бацин кодтон, уыдоны æхсæн Тушнова сæрма- гонд бынат ахсы. Æмдзæвгæтæ газеты мыхуыры куы рацыдысты, уæд мæ бафæндыд Вероникæмæ ног дæлрæнхъонтæ арвитын. Газетимæ цы пис- мо арвыстон, уым æм æрхатыдтон, дæлрæнхъонтæ ма скодтон æмæ, кæд 137
дæ зæрдæмæ фæцæуой, уæд сæ ратæлмац кæн, зæгъгæ. Бирæ рæстæг нæма рацыд, афтæ мæм йæ писмойы фыста: «Дорогой Музафер! Получи- ла газету - спасибо. А стихи, как видите, так понравились, что перевела тотчас же. Понравилось больше всего первое. (Вероникæ цы ’мдзæвгæйы кой кæны - «Цард æмæ мæлæт» - уый райдайæнæй кæронмæ дæр у тынг æнкъард фыст. Зæгъæм, ис дзы ахæм рæнхъытæ: Ахæм рæстæг ралæудзæни искуы: Дзыллæ фынггыл баддзысты мæ хисты, Иу аипп мæм нал ардзысты адæм, Нал уыдзæн кæрон мæ цыт, мæ кадæн... Афтæ вæййы алы хатт дæр царды: Скадджын кæнынц удæгæстæ марды. Æвæццæгæн, йæ царды кæрон кæй æрхæстæг, уый æнкъардта æмæ ’мдзæвгæ йæ зæрдæмæ арф уымæн айста.) Но и остальные тоже. Желаю Вам здоровья и дальнейших успехов в работе — вообщем, много хороших стихов. Хорошо, что пишете свободно. Крепко жму руку. Вероника Тушнова. 18/У1-64 г.». Цæмæй зыдтон, Хъырымы Луговскойы бинойнаг, Тушнова тынг рын- чын у, зæгъгæ, куы загъта, уæд кæй фенкъард, уымæн æвирхъау æфсон кæй уыд. Уыцы аз йæ кусынæй банцад, бирæ зæрдæмæхъаргæ æмдзæвгæтæ ма чи ныффыстаид æмæ, дæс æмæ дыууиссæдз азы йеддæмæ кæуыл нæма цыд, уыцы курдиатджын поэт Вероникæ Тушновайы зæрдæ. X Георы тыххæй мæм бирæ дзуринæгтæ ис, уымæн æмæ арæх æмбæл- дыстæм. Кæмфæнды куы куыстаин, уæддæр мыл стырзæрдæ нæ кодта, цыди мæм уазæгуаты, касти мын йе ’мдзæвгæтæ. Æз æм хъусынæй нæ фæлладтæн, уымæн æмæ, уый цытæ дзырдта, уыдон æндæр искæмæй нæ фехъуыстаин. Цыдтæн æм æз дæр, уæлдайдæр, фысджыты Цæдисы куы куыста, уæд. Иуахæмы та сфæнд кодта иу æмдзæвгæйы изæр саразын. Цал сахатмæ йæ снысан кодта, уый мæ зæрдыл нал лæууы, фæлæ дыууæйыл кæй нæ уыдаид, уый бæлвырд у, уымæн æмæ, дам - «дам» уымæн зæгъын æмæ ацы хабар кæмæйдæр фехъуыстон - кæддæр Геор фысджыты æмбырд са- рæзта дыууæ сахатыл, фæлæ йæм иу адæймаг дæр не ’рбацыди. Æндæр бон æндæр рæстæгыл æмбырдмæ та иууылдæр æрбацыдысты. Айфыццаг цæуыннæ ’рбацыдыстут, зæгъгæ, сæ куы бафарста, уæд ын дзуапп радтой: «Дыууæйыл уыдзæн, зæгъгæ, ныффыстай, ома кæнæ уыдзæн, кæнæ - нæ, зæгъгæ, æмæ уый тыххæй не ’рбацыдыстæм». Уый йыл, чи зоны, исчи мысгæ ’ркодта, фæлæ мах цы æмбырдмæ хуыдта, уырдæм алчидæр æрбацыд, йæ ног æмдзæвгæтæй хуыздæрыл кæй нымадта, уыдонæй иуимæ. Кæрæдзийы фæдыл кастыстæм не ’мдзæвгæтæ. Рад Хъодзаты 138
Æхсармæ куы ’рхæццæ, уæд йæ дзыппытæ сгарынмæ фæци, фæлæ, ма- радз-зæгъай, кæд ма йе ’мдзæвгæ ардта. Куынæ æмæ куынæ рæвдз код- та, уæд æм Геор дзуры: Хъодзаты ’Хсар, Де ’мдзæвгæ ссар, Фесаф дæ сагъæс Æмæ йæ бакæс! Иууылдæр ныххудтыстæм. Цалынмæ сабыр кодтам, уæдмæ Æхсар дæр йе ’мдзæвгæ ссардта, йæ сагъæсæй фервæзт æмæ йæ кæсын райдыдта. Мæ зæрдыл ма ноджыдæр ахæм хабар æрлæууыд. Ивгъуыд æнусы æстайæм азты астæу Геор сабырдзинад хъахъхъæнæг Советон фонды куы- ста. Районтæм арæх цыдыстæм, сарæзтам-иу литературон изæртæ, фем- бæлдыстæм-иу фæллойгæнджытимæ. Бахъуаджы сахат-иу йæ фарсмæ кæй æрбалæууыдтæн, уый дзы нæ ферох æмæ, уæлдæр цы фонды кой ракод- тон, уый куысты зæрдиагдæрæй чи архайдта, уыдоны номхыгъдмæ мæн дæр бахаста æмæ мын Мæскуыйæ правленийы сæрдар А. Карповы къух- фыстимæ сæрвыстой Кады гæххæтт. Геор мæм æрдзырдта, рацу æмæ, дам, дын дæ хæрзиуæг раттон. Уыцы бонты цыдæр æнæвдæлон уыдтæн æмæ мæ къухы ссæуын нæ бафтыд. Дыккаг хатт мæм куы ’рдзырдта, уæд дзы фефсæрмы дæн æмæ йæм, сихоры улæфты рæстæг ралæууыд, афтæ телефонæй сдзырдтон. Кæд мæм, зæгъын, фæлæудзынæ, ома кæд сихор кæнынмæ нæ ацæудзынæ, уæд дæм ссæуон. Рацу, зæгъгæ, загъта, æз, дам, абон сихор нал кæнын, цалынмæ дын дæ Кады гæххæтт раттон, уæдмæ. Фæцæуынæй йын зæрдæ бавæрдтон, æрмæст ма йæ бафарстон, кæцы ран бады, уымæй. Загъта мын æй: фæндзæм уæладзыджы æхсæзæм уаты. Дыууæйæ, дам, дзы бадæм. Æз трамваймæ атагъд кодтон æмæ цалдæр минуты фæстæ схæццæ дæн. Уайтагъд мæ лифт фæндзæм уæладзыджы балæууын кодта. Æхсæзæм уат агурыныл дæр бирæ рæстæг нæ бахардз кодтон: лифтæй куы рахызтæн, уæд мæ тæккæ размæ фæци. Цалынмæ лифты цыдтæн, уæдмæ дыууæ рæнхъы мæ дæлæвзаг рауай-бауай кодтой, сæхицæн ма æмбæлттæ агуырд- той. Георы дуар куы байгом кодтон, уæд æртыккаг æмæ цыппæрæм рæнхъ дæр сæ бынаты абадтысты: Фæндзæм уæладзыг, Æхсæзæм уат, Иу дзы фæуадзыг, Иннæ ма бадт. Геор йæ хъæлæсыдзаг ныххудт, мæ размæ рацыд æмæ мæ йæ хъæбысы ныккодта. Куыд бамбæрстон, афтæмæй йын æмдзæвгæтæй дзуапдæт- джытæ кæд искуы фæцис, уæддæр, арæх уыдаиккой, уый æнхъæл нæ дæн æмæ цыма мæ цыппар рæнхъыл зæрдæйæ бацин кодта, афтæ мæм фæкаст. Кæддæрты-иу горæты уынггы мæ цæст иу саулагъз, саурихи ныллæг- гомау лæппуйыл арæх æрхæцыд. Иннæтæй дæр куырдтаид, æвæццæгæн, фæлæ мæныл цал æмбæлды кодта, уал хатты-иу мæ абази куырдта. Уыимæ 139
йæ фылдæр дæр нæ хъуыди æмæ къаддæр дæр. Куыддæр-иу мæм æрбахæстæг, афтæ-иу æваст, æри-ма абази, зæгъгæ, фæхъæр кодта. Рад- тон ын цалдæр хатты, фæлæ дзы фæстагмæ фæлмæцын райдыдтон æмæ йын йæхи «хæцæнгарзæй» спайда кодтон. Иуахæмы та мæм куы ’рбацæй- æввахс кодта, афтæ йæ разæй фæдæн æмæ йæм сдзырдтрн: «Æри-ма аба- зи!» Уый, нæй мæм, зæгъгæ, фæкодта æмæ уæдæй фæстæмæ мæ фæрсты дæр никуыуал ауад. Æз цыппар рæнхъы Георæн, цæмæй æмдзæвгæтæй мауал дзура, уый тыххæй нæ загътон, фæлæ Робиччы (мæнмæ гæсгæ, абазитæ чи куырдта, уыцы лæппуйы афтæ хуыдтой) ныхмæ цы мадзалæй спайда кодтон, ахæм мадзал мæ иу хъуыддагæй фервæзын кодта... Уый ныртæккæ сарæх сты «сæйраг редактортæ», æндæр раздæр - æз Ирыстоны газеттæ æмæ журналты кой кæнын - сæ кой дæр нæ уыди, уымæн æмæ мыхуыры алы оргæнæн дæр уыди редактор, редакторимæ та куыстой йæ хæдивæг, бæрнон секретарь, хайæдты хицæуттæ, литерату- рон кусджь1тæ æмæ афтæ дарддæр. Кæцыдæр рæстæгæй фæстæмæ хуымæ- тæджы редактор фаг нал уыд æмæ ма йæм «сæйраг» бафтыдтой. Мæ ны- мадмæ гæсгæ, уый ницæмæн хъуыд. Зæгъæм, æз газет «Молодой комму- нист»-ы редактор уыдтæн, ныр ссæдзæм аз та — журнал «Ногдзау»-ы сæйраг редактор æмæ мæм раздæры редактор ныры сæйраг редакторæй дæлдæр æвæрд нæу. Уый нæ, фæлæ мæм æрмæст «редактор» кадджындæр у, уымæн æмæ ныр редакторты нымæцыл дзæвгар бафтыд. Иу мыхуыры оргæны сæйраг редакторы фарсмæ уæвæн ис хистæр редактор æмæ бирæ хуымæтæджы редактортæн. Раст зæгъын хъæуы æндæрхуызон хъуыдыгæн- джытæ дæр ис. Дыууæ къуырийæ фылдæры размæ нæ президенты иу ука- зы нымадæуыд ирон æвзаг бахъахъхъæныны æмæ дарддæры рæзты къа- мисы уæнгты нæмттæ æмæ мыггæгтæ. Йæ цæттæгæнджытæ ма, æвæц- цæгæн, раздæры хъуыдыкæнынады уацары уыдысты æмæ нæ журналтæ æмæ газетты разамонджыты (иууылдæр къамисы уæнгтæ) се ’ппæты дæр схуыдтой редактортæ, афтæмæй та сæйраг редактортæ уыдысты. Уый нæ газеттæй иуы хицауы зæрдæмæ нæ фæцыди æмæ, æ^мæджытæ редакци кæныны бæсты президенты указ «средакци» кодта. Иæхи кой дзы кæм уыд, уым «рæдыд» ауадзын нæ бауагъта æмæ «редактор»-æй «сæйраг ре- дактор» сарæзта. Афтæмæй, мæгуыр сæ бон, иннæтæ «хуымæтæджы ре- дактортæй» баззадысты, уый та - «сæйрагæй». О, æмæ уыцы сæйраджы хабар цыма Георы зæрдæмæ дæр нæ цыди, афтæ мæм каст. Ноджы мæ кусæн уаты дуарыл мæ ном æмæ мæ мыгга- джы бын фыст уыд, цы кусæг дæн, уый, ома сæйраг редактор. Геор-иу къæсæрæй куы ’рбахызт, уæд-иу мын салам дæр нæма радта, афтæмæй- иу йæ ныхас даргъ айвазгæйæ сдзырдта: «Гы-лав-ный!» Афтæ иу хатт дæр æмæ иннæ хатт дæр. Раздæр æй ницæмæ дардтон, фæлæ фæстагмæ мæ зæрдæмæ нал цыд. Хъуыды кодтон, хъуыды кодтон æмæ ницы æрымы- сын мæ бон уыд. Иуахæмы та мæ дуар байгом æмæ та Георы «гы-лав- ный» мæ хъустыл ауад. Æз айтæ-уыйтæ нал фæкодтон æмæ йын дзуапп радтон: «на-род-ный!» (Геор уыди Цæгат Ирыстоны адæмон поэт.) Уæдæй фæстæмæ Георæй главныйы кой нал фехъуыстон. 140
Георимæ канд Ирыстоны не ’мбæлдтæн, фæлæ бирæ æндæр рæтты дæр. 60-80 азты арæх уыдысты аивад æмæ литературæйы бонтæ, куыд Мæскуы æмæ Ленинграды, афтæ сыхаг республикæты дæр. Кæмдæрты дзы æз дæр архайдтон æмæ сæ фылдæр мæ зæрдыл бадардтон, Геор дæр уым кæй уыд, уый руаджы... Уæлдæр ма йæ куы загътон, Геор уарзта йе ’мдзæвгæтæ кæсын. Иууыл- дæр сæ йæ зæрдыл дардта. Уыцы хъуыддаджы мæхицæй бæргæ раппæ- лин, фæлæ иу æмдзæвгæ дæр, зæгъæн ис, æмæ мæнæ уырыссагау най- зусть, зæгъгæ, кæй хонынц, афтæ радзурын мæ бон нæу, фæлæ нæ фыс- джытæй æнæчиныгмæ кæсгæйæ йе ’мдзæвгæтæ кæсын чи зоны, стæй хуы- мæтæджы кæсын нæ, фæлæ хорз кæсын, ахæмтæ уыдис æмæ ис. Уыдонæй иу у Ходы Камал. Кæддæр нын чиныгкæсджытимæ фембæлд уыди Джы- зæлы библиотекæйы. Кастыстæм, кæй зæгъын æй хъæуы, нæхи фыст æмдзæвгæтæ дæр. Цæмæдæр гæсгæ, Камал, раздæр куыд никуы кодта, афтæ йе ’мдзæвгæ гæххæттæй касти. Уый мæнмæ диссаг фæкаст, уымæн æмæ-иу Ходы-фырт канд йæхи нæ, фæлæ искæй æмдзæвгæтæ дæр æнæчи- ныгмæ кæсгæйæ дзырдта. Рад мæнмæ куы ’рхæццæ, уæд ахудыны тыххæй афтæ куы бакæнин: «Камал йе ’мдзæвгæтæ æдзухдæр гæххæтмæ кæсгæйæ фæдзуры, фæлæ сæ æз афтæ дæр хъуыды кæнын», — æмæ сын мæ цып- паррæнхъонтæй иу — уым дæр иу ран фæкъуыхцы дæн, афтæмæй — ба- кастæн. Æмбырд кæронмæ куы фæцæйхæццæ кодта, уæд, цæмæй Камал дзыхъ- хъы лæудæй ма баззайа æмæ мын мæ хъазæн ныхас æцæгмæ мачи бамба- ра, уый тыххæй сусæгдзинад раргом кодтон. Мæ ныхæстæ адæмæн худæ- джы хос фесты... Ныхас, Геор йе ’мдзæвгæтæ кæсын кæй уарзта, уый тыххæй рацыд. Хаттæй-хатт-иу йæ ныхас æгæр дæргъвæтин дæр ахаста. Уый тыххæй цалдæр æмбисонды хабары хъусгæ дæр фæкодтон... Уæд фысджыты Цæдисы сæрдар Мамсыраты Дæбе уыди. Фембæлдты- ты рæстæджы-иу, Дæбе кæм уыди, уым сæрдариуæг арæхдæр йæхæдæг кодта, æмæ та иу ахæм фембæлды ныхасы бар Геормæ æрхаудта. Дзу- рынмæ куыд арæхст, уый та хорз зонынц, иу хатт æй чи фехъуыста, суанг уыдон дæр. Æрмæст уыцы хатт æгæр дæргъвæтин хаста йæ ныхас. Дæбе йын йæ пиджачы фæдджийыл æрхæцыд, æмæ йæм Геор куы ра- каст, уæд ын Мамсыры-фырт аивæй бамбарын кодта, дæ ныхас фæцы- быр кæн, адæм фæлмæцын райдыдтой, зæгъгæ. Геор залы бадджыты ’рдæм разылд æмæ, адæмыл йæ цæст ахæсгæйæ, уæды онг куыд дзырд- та, уымæй хъæрдæрæй загъта: - Зынаргъ æмбæлттæ, ууыл æз мæ ныхас фæуынмæ хъавыдтæн, фæлæ ма уын мæнæ мæ хорз хæлар Дæбейы курдиатмæ гæсгæ ноджыдæр бакæс- дзынæн фондз æмдзæвгæйы... Уыцы хабар кæмæйдæр фехъуыстон, фæлæ, мæхæдæг цы федтон æмæ фехъуыстон, ахæм хабæртты кой дæр ракæнын мæ зæрды ис. Уыцы аз, æнхъæлдæн, Советон Цæдисы сарæзты 50 азы бæрæгбон æрбацæйхæццæ кодта. Сыхаг республикæтæ кæрæдзимæ цыдысты уазæ- гуаты, арæзтой аивад æмæ литературæйы бонтæ. Ахæм бонтæ уыдис нæ 141
культурæйы архайджытæн Цæцæн-Мæхъæлы республикæйы. Делегацийы архайдтон æз дæр. Бирæ фембæлдтытæ нын уыдис сыхаг республикæйы горæттæ æмæ хъæуты. Кæронбæттæны иумæйаг бæрæгбон уыд Грознайы стырдæр залтæй иуы. Театры агъуысты къухбакæнæн нал уыд. Нæ рес- публикæйы аивад æмæ литературæйы минæвæртты номæй хъуамæ ра- дзырдтаид Хъайтыхъты Геор. Рагацау куыд бауынаффæ кодтой, афтæмæй хъуамæ алчидæр йæ раныхас гæххæттыл ныффыстаид. Дыууæ хъуыдда- джы тыххæй: фыццаджыдæр, хъуамæ хицауад зыдтаид, чи цы дзурдзæн, уый, дыккаджы та, йæ ныхас цас рæстæг бацахсдзæн, уый. Георы фыст, æвæццæгæы, æгæр даргъ рауад æмæ йын æй партийы Цæгат Ирыстоны обкомы секретарь — кæд ма исты зонын, уæд немæ Грознайы Кучиты Агуыбе уыди - дзæвгар фæцыбырдæр кодта. Хъайтыхъы-фырт сценæмæ куы рацыд, уæд адæмæн арфæ ракæныны фæстæ загъта: - Кæд мын нæ обкомы секретарь мæ раныхас ныццыбыртæ кодта, уæддæр æз бирæ дзурдзынæн, уымæн æмæ ам ис, мæнæн ныхасы бар чи радта, ахæм адæймаг, фæлæ дзы мæн чи баурома, ахæмы нæ уынын! Адæм ын, кæй зæгъын æй хъæуы, сарæзтой тыхджын къухæмдзæгъд. Цæй фыст æмæ цæй цыдæр! Цыдæриддæр æй фæндыд, уый дзырдта æмæ та йæ дзырдарæхстдзинадæй адæмы йæхимæ æрыхъусын кодта. Уый фæстæ та ахæм балцы Дагестаны уыдыстæм. Уым дæр нын фем- бæлдтытæ уыд горæттæ æмæ хъæуты цæрджытимæ. Геор æмæ æз цы къорды уыдыстæм, уый абалц кодта, Кайтагский кæй хуыдтой, уыцы районмæ. Районы центр хуынди Маджалис, цардысты дзы даргинæгтæ. Æвæц- цæгæн, немæ Дагестаны адæмон фыссæг Ахметхан Абу-Бакар дæр уымæн ацыдис. Фæндагыл дæр Геор йæ хъæлдзæг ныхæстæ нæ уагъта. Уыцы рæстæджы гауызыл диссаджы хъару æмæ ныфс æвдыста зындгонд уæззау- уæзон хъæбысæйхæцæг Сурагат Асиатилов. Ам, Ирыстоны дæр цалдæр хатты уыди. Маджалисæй куы ’рбацæйздæхтыстæм, уæд нæ фæндагыл уыди стадион. Геор, йæ сæрмæ дынджыр дамгъæтæй фыст ауынгæйæ, афтæ куы фæкæнид: - Знон Асиатиловы хъæбысæйхæцæн гауызмæ хуыдтон, фæлæ фæтарст,- стæй, иуцасдæр хъусæй алæууыны фæстæ, йæ ныхас дарддæр ахæццæ кодта, — исты мын куы уа, уымæй. Изæрæй та хъуамæ дзырдтаиккам Дагестаны телевиденийæ, канд уаз- джытæ нæ, фæлæ фысымтæ дæр. Равдыст чи цæттæ кодта, уыдон нын бамбарын кодтой, архайджытæ бирæ кæй сты, уымæ гæсгæ алчидæр иу æмдзæвгæ бакæсæд, кæннод нын цы рæстæг радтой, уый не ’ппæты фаг не суыдзæн, зæгъгæ. Ныр равдыст комкоммæ цыдис эфирмæ. Рабад- тыстæм фæрсæй-фæрстæм. Мыртазты Барисæн йæ иуæрдыгæй фарс бадт фæцис Геор, йæ иннæрдыгæй фарс та - æз. Раздæр хъуамæ Геор бакас- таид йе ’мдзæвгæ, уый фæстæ - Барис, уый фæстæ - æз æмæ афтæ дарддæр. Алкæй раз дæр текст æвæрд уыд æмæ уымæ гæсгæ архайдтам. Барис гæххæтмæ каст æмæ Георы æмдзæвгæйы кæрон куы ’рхæццæ, уæд кæсын райдыдта. Æмдзæвгæйæн йе ’мбисмæ дæр нæма бахæццæ, афтæ йæ кæсынæй банцад. Иуцасдæр эфир æдзæмæй аззад. Æз текстмæ кæсын æмæ ма Барисы æмдзæвгæйæ æртæ цыппаррæнхъоны баззад. Мæнæн æндæр гæнæн нал уыд æмæ дзурын райдыдтон. 142
Равдыст кæронмæ куы ахæццæ, æмæ студийæ куы рацыдыстæм, уæд Барисы фæрсын, де ’мдзæвгæ æрдæгкастæй цæмæн ныууагътай, зæгъгæ, æмæ мын афтæ: - Мæнæ мæ Геор йæ уæрагæй æрбарæхой-æрбарæхой кодта, æгъгъæд у, зæгъгæ. - Æз дын, хорз у, хорз у, зæгъгæ, дзырдтон,— загъта Геор æмæ мæм йæ цæст æрныкъуылдта. Куы зæгъын, уыцы заман адæм кæрæдзиуыл арæхдæр æмбæлдысты. Сомихаг радиойы бафарстой, раздæр, дам, цы уыди, айк æви карк æмæ сын дзуапп радтой: «Раздæр алцыдæр уыди». Уыйау, раздæр хæлардзинад дæр уыди, адæм кæрæдзимæ топпы кæсæнæй нæ кастысты. Кæрæдзиимæ æмбæлдысты, иу цæхх, иу кæрдзын хордтой, фынг та нæ фъщхяты зама- ны адæмы кæрæдзиуыл баста. Ссæдз-дæс æмæ ссæдз азы размæ фон- дзыссæдз æмæ уымæй ноджы фылдæр адæймæгтæн дард балцы ацæуын ныры хуызæн зын нæ уыди. Сыхаг республикæтæм нæ, Мæскуы æмæ Ленинградмæ дæр нæ, фæлæ-иу суанг Фæскарпатты дæр балæууыдыстæм. Уæд Ленинградмæ атæхыны тыххæй Минводмæ цæуын хъуыд. Цæга- таг Пальмирæмæ цыдыстæм тынг бирæйæ: артисттæ, музыканттæ, ком- позитортæ, фысджытæ, нывгæнджытæ. Сæдæ, чи зоны, сæдæйæ дæр фылдæр уыдыстæм æмæ аэропорты нæ хæдтæхæгмæ æнхъæлмæ кастыстæм. Георимæ фæрсæй-фæрстæм лæуд фестæм, æмæ нæ рæзты иу лæппулæг æруад. Чысыл дæлдæр, цалдæр нæлгоймаджы кæм лæууыди, уыдонмæ баздæхт æмæ семæ ныхæстыл фæци. Лæппу, цалынмæ æрлæууыд, уæдмæ Геор йæ фæстæ фæкаст, стæй афтæ зæгъы: Нал базыдтои Федыры: Схъæл кæсгæ фæраст, Цыма чысыл федылы, Афтæ мæм фæкаст. Кæмæй зæгъы, зæгъгæ, мæ алыфæрстæ ахъахъхъæдтон, æмæ дзы иу Федыр нæ, фæлæ æртæ Федыры разынди. - Кæцы Федырæй зæгъыс? - бафарстон æй æз. - Уый та дæхæдæг базон,— дзуапп мын радта Геор. Ленинграды нæ тынг бабуц кодтой. Ноджы нын дзы бирæ зонгæтæ уыди, уымæн æмæ уыдон махмæ раздæр ссыдысты. Фыццаг изæр нæ, кæм цардыстæм, уыцы уазæгуаты - æнхъæлдæн, «Ленинград» хуынди - ресторанмæ æхсæвæр хæрынмæ ахуыдтой. Фысджытæ цалдæр къорды фесты æмæ махæн - Дзаболаты Хазби, Малиты Васо æмæ мæнæн — нæ фысымтæй цалдæримæ иу фынджы уæлхъус бадгæ æрцыд. Алы бæркад æмæ нын бæрæчет æрæвæрдтой, уыимæ, мах уый размæ хæргæ нæ, фæлæ уынгæ дæр кæй никуы фæкодтам, ахæм хæринæгтæ. Миногæ-кæсаг ис, калмы хуызæн у, уый дæр зыдтон, фæлæ йæ, иуæй, уынгæ никуы фæкод- тон, иннæмæй — хæргæ. Куы дзы сахуыстам, уæд не ’ппæты зæрдæмæ дæр фæцыди æмæ йæ адджынæн бахордтам. Нæ фысымты бафарстам, ацы диссаджы кæсаджы ном цы хуыйны, зæгъгæ, æмæ нын загътой, миногæ, дам. Уæд Малиты Васо афтæ куы бакæнид: «Уый миногæ нæу, 143
фæлæ мало (ома чысыл) у». Раст зæгъын хъæуы, фæстæдæр-иу ацы ха- бар куы дзырдтон, уыд-иу мæ ме ’мбæлттæ, уым чи нæ уыд, ахæмтæ, сраст кодтой, уый, дам, Васо нæ загъта, фæлæ Дзаболаты Хазби. Чи зоны, æз рæдийын, фæлæ цыма Васо уыди, афтæ мæм кæсы. Ленинграды, кæм нæ уыдыстæм, ахæм зæрдылдарæй бынæттæ куын- нæ баззадаид, фæлæ сæ тæккæ зындгонддæрты бабæрæг кодтам: Смоль- ный, Эрмитаж, Петродворец, Царское Село æмæ афтæ дарддæр. Дзи- дзайы комбинат Ленинграды цæсгомæвдисæг бынæттæй нæ уыд, фæлæ нæ уырдæм дæр ахуыдтой. Тынг стыр комбинат уыд. Алы суткæ дæр-иу дзы аргæвстой цалдæр мин стур æмæ лыстæг сыкъаджыны. Нæ фембæлд райдыдта парткомы секретары кусæн уаты. Уат, зæгъгæ, фондзыссæдз адæймагæй фылдæр кæм бацыдаид, ахæм стыр зал. Парткомы секретарь ныхас кæнын райдайыны размæ уазджыты бафарста: - Иууылдæр уырыссагау æмбарут? Кæй зæгъын æй хъæуы, уыцы фарст не ’ппæтмæ дæр диссаг фæкаст, куыннæ йын хъуамæ загътаиккам, æмбарæм, зæгъгæ. Кæд не ’ппæт ис- кæцы æвзаг не ’мбæрстам, уæд нæхи мадæлон æвзаг æмæ мæгуыр лæджы хор-хоры бын фæкодтам, ахæм фарст раттын та нæм дæ цæсгом куыд бахъæцыд, зæгъгæ. Афтæ йын комкоммæ ничи загъта, фæлæ сæ цæс- гæмтты æнгас ууыл дзурæг уыд. Цыфæндыйæ дæр парткомы секретарь дарддæр йæ куыст кодта. Йæ куыст та уыди комбинаты хабæрттæ цы- бырæй радзурын. Цалынмæ уый ныхас кодта, уæдмæ Геор цыдæртæ фыста. Æнхъæлдтон, цы дзырдæуы, уымæн сæ ахсджиагдæртæ йæхимæ бæрæг кæны. Куыннæ стæй! Куыддæр парткомы секретарь йæ фæстаг хъуыды загъ- та, афтæ ныхасы бар ракуырдта Геор æмæ уырыссаг æвзагыл бакаст, нæ фембæлды хабæрттыл кæм дзырдæуыд, ахæм æмдзæвгæ. Иу хъуыды та дзы ахæм уыди. Алы бон дæр мин кусарты акæнут, фæлæ сæ физонæг цы ад кæны, уый та кæд базондзыстæм? Иæ фæстаг ныхæстæ къухæмдзæгъ- ды бын кæй фесты, ууыл дзурын дæр нæ хъæуы, уымæн æмæ дзуапп радтой, уырыссагау æмбаргæ нæ, фæлæ ма фыссын дæр кæй зонæм, уымæн. Ноджы парткомы секретарь дæр дзыхъхъы лæуд нæ разынд, æндæр стыр залы нæм æнхъæлмæ кастысты дзаг фынгтæ æмæ, ныхæстæ куы фесты, уæд нæ иууылдæр уырдæм ахуыдтой, æмæ фембæлд кæронмæ дæр ахæццæ æмбæлгæ уавæрты. Дис ма цæуыл кæнын, Георимæ балцы кæмыты уыдтæн, уым цы федтон, уыцы хабæрттæй мæ зæрдыл бирæ цыдæртæ нал лæууы, фæлæ- иу Георы дзыхæй цы ныхас сирвæзт, уыдон мæ нæ рох кæнынц. Уый дæр цæуылдæр дзурæг у... Мæскуыйы уыдыстæм стыр делегацийæ. Мæнмæ гæсгæ, Ирыстон Уæрæсеимæ куы баиу, ууыл дыууæфондзыссæдз азы куы сæххæст, уæд. Уæрæсейы Федерацийы фысджыты Цæдисы ныхас цыд ирон фысджыты уацмыстыл. Мæскуыйы нын цы чингуытæ рацыд, уыдонимæ базонгæ сты уырыссаг литератортæ æмæ дзы хъуамæ æмбырды алчи йæ хъуыды загътаид. Фæскомцæдисы проспекты æртындæсæм хæдзары тыргъты фæцæйцыдыстæм æмæ правленийы сæрдары кусæн уаты цурмæ куы 144
бахæццæ стæм, уæд Геор, дуары сæрмæ «С.В. Михалков» (уæд Сергей Владимиры фырт Уæрæсейы фысджыты Цæдисы сæрдар уыд), зæгъгæ, куы бакаст, уæд æваст афтæ фæкодта: В кабинете Михалкова Надо выступить толково. Ома, Михалковы кусæн уаты дзæбæх радзурын хъæуы. Дзæбæх радзур- джытæ дзы куыннæ уыдаид, фæлæ, цы дзырдтой, уыдонæн мæ, зæгъæн ис, æмæ сæ фылдæр ферох сты, Георы рифмæгонд дыууæ рæнхъы та мæ зæрдыл лæууынц. Стæй мæ цыма никуы ферох уыдзысты, афтæ мæм кæсы. Пединституты ма куы куыста, уæд сæм уыди кафедрæйы æмбырд. Кæцыранфæнды-иу куы бадти, уæддæр-иу йæ иу къах иннæуыл баппæр- ста, йæ фыссæн чиныгмæ-иу тынг ныггуыбыр кодта (цæстæй хорз нæ уыдта) æмæ-иу цыдæртæ фыста, фæлæ, йæ алыфарс цытæ цыди, уымæ дæр йæ хъус дардта. Иу дзырдæй, никуы-иу дзы ницы аирвæзт. Уæд дæр та йæ уæраджы сæрмæ ныггуыбыр æмæ тагъд-тагъд цыдæртæ фыста. Ныхасгæнджытæ кæрæдзийы ивтой. Фæстагмæ чи ныхас кодта, уый рагæй дæр нæ уарзта æмæ йæ цыма йæ ныхæстæ æппындæр ницæмæн хъæ- уынц, уый хуызæн йæ фыссыны куыст кодта. Иу заман дын дзурæджы дзыхæй ахæм ныхæстæ куы схауид: «Æз куыд хъуыды кæнын, афтæмæй...» Геор ын йæ хъуыдыйад дарддæр ахæццæ кодта: «æз сæрхъæн дæн». Ка- федрæйы уæнгтæй чи пыррыкк ныккодта, чи та, мæ худын ма райхъуы- са, зæгъгæ, йæ дзыхыл фæхæцыд. Ныхасгæнæг, цыма ницы бамбæр- ста, уыйау йæ ныхас дарддæр кодта. Йæ зæгъинæгтæ загъд куы фæци, æрмæстдæр уæд раздæхти Геормæ æмæ йын фæлмæн æвзагæй бауайдзæф кодта: «Геор, ацы ран хъазæн бынат нæу». Хъайтыхъы-фырт ын йæ сæр не схъилгæнгæйæ дзуапп радта: «Æз дæр хъазгæ нæ кæнын!» Дзырд ацахсынмæ йын æмбал нæ уыди. Цалдæр лæппуйæ - уæд ма, Хъайтыхъты Георæй фæстæмæ иууылдæр лæппутæ уыдыстæм - Сабырдзинады проспекты, раздæр «Рæстдзинад»-ы редакци кæм уыдис, уыцы бæстыхайы ракомкоммæ бæлæсты бын лæу- уыдыстæм æмæ ныхæстæ кодтам. Уалынмæ дын кæцæйдæр галбындз дыв- дывгæнгæ æрбатахт æмæ Мамсыраты Муратыл абадт. Не ’мбæлттæй иуæн уый хуымæтæджы æхсызгон уыд æмæ худæгæй бакъæцæл. Цæуыл худыс, зæгъгæ, йæ чидæр куы бафарста, уæд ын йæ худын нæ уромгæйæ загъта: - Бындзы нæ асайдзынæ, фаджыс кæм и, уый йын амонын нæ хъæуы. Куыддæр уыцы ныхæстæ сдзырдта, афтæ бындз стахт æмæ ныхæстæзæгъæгæн йæхиуыл абадт. Геор, цыма уымæ æнхъæлмæ каст, уый хуызæн фæрæвдз: — Мурат лæг у, уый базыдта æмæ дæуыл уымæн абадт. Æвæдза, цы нæ хицау æмæ цы нæ заман бавзæрстам, ахæм нын нал баззад. Зæххы æхсæзæм хайæн Никитæ Хрущевы хуызæн адæймаг йæ сæргъы æрлæууæд! Æмæ, дам, нæ бæстæ фæстæзад у! Нæ фæлæ ма афтæ дæр кæй у! Иу ахæм хицау Америкæн азтæ нæ, фæлæ иу мæй куы фæуид, уæд фондзыссæдз азы йæ къахыл нал слæууид. Фæлæ Уæрæсе тыхджын 10 Дзасохты М. 145
у. Наполеон Бонапарты загъдау, иу æвзæр адæймаджы бон æнæхъæн импери фехалын у. У, æвæццæгæн, æндæр Советон Цæдис Горбачев нæ фехæлдтаид. Фæлæ ахæм адæймæгтæ дæр ис, хæдзархæлд бæстæйæ тых- джын паддзахад чи сараздзæн. Æрмæст дзы алкæмæн дз^р рæстæг хъæуы. Ныртæккæ горбачевтæ æмæ ельцинты дуг у, уыдон æмæ сæ хъузæттæ лыг кæнынц милуангай адæймæгты хъысмæттæ, фæлæ ахæм рæстæг куы ра- лæууа — æнæралæугæ та йын нæй - уыцы милуантæ иугæйтты хъысмæт лыг кæнын куы райдайой, уæд додой сæ къона кæндзæн, сар — сæ сæр! О, æмæ уыцы фæлдурæджджыны аххосæй нæ бæстæ æддæг-мидæг куы ауад, дунейы чи никуыма ’рцыд, ахæм диссæгтæ бакæнын ын куы бан- тыст — уæд куыд дзырдтой, афтæмæй, дам, йæ тæккæ стырдæр бæллиц нæ сæххæст: пысунæйæ цы дон кæлы, уый йын нуазыны дон цы хæтæлты цæуы, уыимæ баиу кæнын нæ бантыст — уæды дуджы иугонд æрцыдысты республикон газеттæ, кæд дыууæ ’взагыл цыдысты, уæддæр. «Рæстдзинад» æмæ «Социалистическая Осетия»-йæн уыдис иу редакци. Æз куыстон «Рæстдзинад»-ы, Цæголты Васили та - «Социалистическая Осетия»-йы. Хицæн газеттæ уæвгæйæ нын уыдис иу къулы газет, редакторæй та йын снысан кодтой мæн. Рæстæгæй-рæстæгмæ-иу æй бацæттæ кодтам æмæ- иу æй къулыл æрцауыгътам. Уыцы заман Цæголы-фырт ныффыста йæ фыццаг роман «Послы гор». Уый стыр цау уыдис канд авторæн нæ, фæлæ, йемæ чи куыста, уыдонæн дæр. Аккаг æргом æм аздæхта къулы газет дæр. Василийы къам ссардтон, дыууæ рæнхъы æрхъуыды кодтон æмæ сæ къамы бынмæ ныффыстон: Без особенных усилий Иаписал роман Василий. Ома, Цæголы-фырт роман æнцонæй ныффыста. Георæн æй куы дзыр- дтон, уæд уысмы бæрц дæр нæ ахъуыды кодта, афтæмæй ма йæм афтыд- та: «Хотъ его и не просили». Куыд бамбæрстат, афтæмæй æз архайын, Георы цардæй, фылдæр адæм цы хабæрттæ нæ зонынц, уыдоны тыххæй радзурыныл, уымæн æмæ тæрсын, рæстæджытæ куы рацæуа, æмæ куы ферох уой, уымæй, рох кæнынæн та æвгъау сты. Хосдзауы фырт тынг цыргъзонд уыди. Уымæн тæккæ хуыздæр æвдисæн сты йæ эпиграммæтæ. Уыдоны тыххæй нæ дзур- дзынæн, адæм сæ зонынц, чи сæ нæ зоны, уый та сæ йæ чингуыты бакæсдзæн. Фылдæр адæм кæй нæ фехъуыстой, уыцы сатирикон рæнхъытæ æмæ юмористон цыппаррæнхъонтæм аздахынмæ хъавын ме ’ргом. Цæвиттон, иу заман æнæхъæн горæтыл айхъуыст иу уæлдæр ахуыргæ- нæндоны кусæг, кардджын уæвгæйæ рогвад студенткæтимæ, цы не ’мбæлы, ахæм хъуыддæгтæ кæны, зæгъгæ. Кæмдæр, дам, сæ æвзæр митæ кæнгæ æййафгæ дæр бачындæуыд. Геор уыцы лæджы æнæзонгæ нæ уыд, иу куыстгæнджытæ уыдысты, фæлæ йыл уæддæр нæ бацауæрста. Ныф- фыста йыл ахæм эпиграммæ: Никник йæ устыты нымадта, Фæлæ йын нал фесты нымад, Никник дзы бирæты фæнадта, Æрцыд йæхæдæг дæр ныр над. 146
Кæй зæгъын æй хъæуы, ам Никник, ома Николай Николайы фырты бæсты æндæр ном уыд, иуæй-иу дзырдты бынæтты æндæр дзырдтæ куыд уыди, афтæ. Уæдæ хъазæн ныхæстæ кæнын дæр уарзта. Иуахæмы та, раздæр «Рæстдзинад» кæм уыд, уыцы агъуысты дуармæ лæууыдыстæм. Æз уынджы æрцæйцæугæ ауыдтон Токаты Асæхы. Гео- римæ канд æмгæрттæ нæ уыдысты, фæлæ ма уыдысты хæлæрттæ дæр. Кæддæр Асæх науы Дунайы доныл абалц кодта Европæйы бирæ бæстæтæм. Фæстæмæ куы ’рбаздæхт, уæд йæ хабæрттæ Георæн фæкодта. Хъайтыхъы- фырт йæ зæрдæмæ алцыдæр хæстæг иста. Асæх ын цытæ дзырдта, уыцы хабæрттæ йæ сразæнгард кодтой æмдзæвгæтæ ныффыссынмæ. Дзæгъæлы нæ баззад ныхас: иу хæсты уыд, иннæ та йын йæ хабæрттæ кодта. Æз, Асæх кæй æрцæуы, уый фехъусын кæнынæй Георы зæрдæ балхæнынмæ хъавыдтæн æмæ йæм хæрзæггурæггаг уымæн фæдæн: - Геор, уæлæ Асæх æрцæуы! - Иунæг ыæу,— загъта Геор, йе ’рдхорды ауынгæйæ. - Иунæг у, скæс-ма йæм дзæбæхдæр, - нæ састæн æз. - Нæу дын, зæгъын, æз та! - къахсæттæгау ныллæууыд Геор.- Йæ выговоримæ æрцæуы. Уымæй чысыл раздæр къорд адæймаджы, республикæйы уæды хица- уады митæ раст кæмæ нæ кастысты, уыдон партийы Центрон Комитетмæ арвыстой иумæйаг хъаст, бынæй дзы сæ къухтæ бавæрдтой, афтæмæй. Хъастгæнджытимæ уыди Асæх дæр. Чи хъуамæ рахæцыдаид сæ фарс?! Ахæм хъаст, бæрзонд балкъоны чи лæууы, уымæ дур куы фехсай, уымæй уæлдай нæ уыд, уымæн æмæ дур балкъонмæ не схæццæ уыдзæн, афтæмæй фæстæмæ дæхи сæрыл æрхаудзæн. Рæстдзинад агурджыты хъысмæт дæр афтæ рауад: кæй дзы йæ куыстæй систой, кæй та партион æгъдауæй карз бафхæрдтой, æмæ Геор дæр уыцы æфхæрды кой кодта. Асæхы тыххæй йæм ис дыууæ ахæм цыппаррæнхъоны: Асæх райгуырд Дæргъæвсы, Ныллæг кæм бады мигъ. Сæрдыгон бон ныргъæвсы, Вæййы зымæгон их. Ацы ран фæкусы Хъарм уаты дзæбæх Токаты Инусы Даргъ, къæсхуыр Асæх. Дзесты Куыдзæджы дæр нæ фæхъулон кодта: Куыдзæг Дзесты - Сæны хъæстæ... Æцæг не сты Сæ ныхæстæ! Æрæджы Мецъаты Хъайсыны зианы режиссер Лекъты Юриимæ баиу стæм æмæ нæм Георы кой рауад. Юрий мын ахæм хабар радзырдта. 147
Цалдæрæй, дам, лæууыдыстæм. Уалынмæ нæм Геор æрбацыд æмæ мын мæ къух исгæйæ загъта: Хвалить некого Кроме Лекова. Ома, дам, ам Лечъы-фыртæй лæгдæр нæй. Мæхиуыл дæр мын нæ бацауæрста: Музафер Дзасохты, Почему засох ты? Уыйас тынг кæд нæ ныххус дæн, уæддæр поэты рифмæтæ сæ фæдыл асайдтой æмæ сæ ныхмæ æрлæууын йæ бон нал баци. Фæстаг азты йæм æнахуыр миниуæг фæзынд. Цыма ручкæты азар æрбахæццæ кæны, уый хуызæн фыссæнгæрзтæ æмбырд кæнынмæ фæци. Дзырд дæр,ыл нæй, ручкæтæ уыдысты йæ хæцæнгæрзтæ, йæ тæккæ уар- зондæр дзаумæттæ. Нал сын æфсæст, куыд сæ бæрцæй, афтæ сæ алы- хуызондзинадæй дæр. Куы зæгъын, цыма фыссæн систы хъаймæт æрбахæццæ кæны æмæ йæм цалфæнды ручкæйы куы уа, уæддæр ын нал сфаг уыдзысты, афтæ йæм каст. Иузаман цалдæр азы акуыстон телеуынынад æмæ радиохъусынады рес- публикон комитеты сæрдары хæдивæгæй. Геор-иу мæм уырдæм дæр арæх æрбауад. Фæныхæстæ-иу кодтам царды алыхуызон фарстатыл, не ’мсис адæмы койтæ дæр-иу нæм рауади, поэты ног æмдзæвгæтæм дæр-иу бай- хъуыстон. Иу ахæм фембæлды фæстæ, Георы æрбацыды размæ цы ручкæйæ фыстон, уый ме стъолыл нал уыд, афтæмæй та йыл тынг фæца- хуыр дæн: фæлмæн фыста æмæ хъуыдытимæ æмкъахдзæф кодта. Ме ’ннæ ручкæтæ æмæ кърандæстæ цы къоппы уыдысты, уым дæр æй федтон, фæлæ - дзæгъæлы. Мæхинымæр ахъуыды кодтон: «Уый Геор йеддæмæ ничи ахастаид». Телефон æрыздыхтон æмæ йæм хæдзармæ бадзырдтон, уымæн æмæ зыдтон, кæд сæхимæ ацыд, уæд афонмæ кæй бахæццæ уыдаид: радиойы хæдзары скомкоммæ цард. Нæ фæрæдыдтæн. Хæтæл йæхæдæг систа. - Геор,- дзурын æм,- мæ ручкæ мын ахастай æмæ йæ фæстæмæ рахæсс. - Кæцы, даргъ æви цыбыр? Йæхæдæг ыл куыд басаст, афтæмæй мæ ручкæтæй иу нæ ахаста, фæлæ дыууæ. Телефоны коймæ ма мæ зæрдыл иу хабар æрлæууыд. Газет «Социалистическая Осетия»-йы бæрнон секретарæй куыста На- талья Агибалова æмæ мын, кæд нæ рæдийын, уæд ацы хабар уый дзырд- та. Цыдæр хъуыддаджы тыххæй йæ Геор бахъуыд æмæ йæм сæхимæ теле- фонæй бадзырдта æмæ хæтæл йæ бинойнаг систа. Дæ бон хорз ын загъта Наталья, стæй афтæ бакодта: - Мæн Геор хъæуы. Чи зоны, Наталья йæхи нæ бацамыдта, чи зоны, йæхи бацамыдта, фæлæ йыл сылгоймаг нæ баууæндыд æмæ йын мæстыхуызæй дзуапп радта: - Геор мæн дæр хъæуы,- æмæ йыл хæтæл æртъæпп кодта. 148
Хъайтыхъы-фырт йæхиуыл дæр нæ ауæрста. Зæронд кæй кæны - дæс æмæ цыппарыссæдзаздзыдæй амард, уый бæрц ирон фысджытæй ничима фæцард, чи зоны, парахат зæрдæйы хицау кæй уыд, хъазын, худын кæй уарзта, уыдон дæр ын кæмдæр нымад æрцыдысты - уый та куыннæ ’мбæрста æмæ мын-иу, йæхæдæг уырыссагау кæй ныффыста, йæ уыцы цыппаррæнхъон арæх дзырдта: До чего я дожил — Голова бела... Но вот молодежи Передам дела. Ома, кæд мыл бирæ азтæ рацыд, мæ сæр сурс, уæддæр фæсивæдыл мæ зæрдæ дарын, мæ хъуыддæгтæ мын дарддæр кæй ахæццæ кæндзысты, ууыл. Ручкæтæ-иу æм афтæ бирæ æрæмбырд, æмæ-иу йæ пиджаччы мидæг- гаг дзыпп куы байгом кодта, уæд-иу йæхи фыст дыууæрæнхъоны æнæсдзургæ нæ фæци: В мире ничего не пропадает, Кроме того, что ко мне попадает! Ацы дунейы, дам, сæфæн ницæмæн и, мæнмæ цы ’рбахауа, уый йеддæмæ. Фæлæ ам бынтон раст нæ уыди, уымæн æмæ-иу æм цы ручкæтæ æрæмбырд, уыдонæй сæфгæ ницы кодта: адæмыл-иу сæ фæстæмæ уаргæ рацыд. Иуахæмы та йыл Хъодзаты Æхсаримæ горæты сæйраг уынджы амбæлдыстæм æмæ нæм æнæнхъæлæджы ручкæйы тыххæй ныхас рауад. Геор цæмæдæр гæсгæ бацин кодта, йæ пиджаччы иу фарсыл ахæцыд æмæ ручкæты сæртæ бæрцытау дзыппæй разындысты. Иæ хицау сæм дзæвгар фæкаст æмæ сæ тæккæ хуыздæр æви цауддæр æвзæрста, уый нæ бамбæр- стон, фæлæ дзы æрæджиау иу систа æмæ мын æй балæвар кодта. Ахæм лæвæрттæ ма дзы уымæй размæ дæр бирæ хæттыты райстон. Æхсар уый куы ауыдта, уæд мæм дзуры: - Фыццагдæр дзы цы ’мдзæвгæ ныффыссай, уымæй-иу Георы ном ссар. Уыцы ныхас мæ нæ ферох æмæ, æцæгæйдæр, фыццагдæр цы ’мдзæвгæ ныффыстон, уымæй Георы æрымысыдтæн. Уыцы æмдзæвгæ уыди цып- паррæнхъон: Мæ тохси абады куы цыг, Куы та мæм разыны йæ фыр... Мæгуыр кæм нæ кæны хъæздыг, Хъæздыг нæ кæны уым мæгуыр. Фысгæ та йæ ныккодтон 1991 азы 25 декабры. Бахастон æй мæ чиныг «Арв æмæ зæхх»-мæ. Куыд загътон, афтæмæй Георы бæрц иу ирон фыссæг дæр нæ фæцар- ди, фæлæ йæ бонтæ хъазгæ æмæ худгæйæ арвыста, зæгъгæ, чи ахъуыды кæна, уый фæрæдидзæн. Бавзæрста цоты маст, уæдæ, бинонты ’рдыгæй дæр бынтон амондджын уыди зæгъын раст куы нæ уа, уымæй тæрсын. 149
Иу заман фысджытæ бирæйæ ресторан «Интурист»-ы бадтысты. Кæд ма исты зонын, уæд нæ рæнхъытæм кæйдæр райстам æмæ уый циндзина- дыл цин кодтам. Иудзæвгар куы абадтыстæм, уæд Геор фынгæй сыстад. Иунæгæй йæ куыд ауадзон, зæгъгæ, йæ фæдыл рацыдтæн. Куы рацæй- цыдыстæм, уæд мын афтæ: - Сигаретты къопп мæ балхæнын хъæуы. Буфетмæ бацыдтæн æмæ æхгæд разынд: йæ кусгæ рæстæг раджы фæци. Георæн æй куы загътон, уæд мæм æрхатыд: - Уым ма уыдзысты æмæ дын дзы кæд исчи зонгæ у, уæд мын иу къопп самал кæн, кæннод мæ лæппумæ æнæ тамако куы бацæуон, уæд мæ ахсæв бонмæ хуыссын нæ бауадздзæн. Æргом зæгъгæйæ, мæ зæрдæйы тугтæ ныккалдысты. Тынг ын фæтæ- ригъæд кодтон. Уымæй размæ мæ зæрды кæрон дæр никуы æрæфтыд, мæхинымæр хъуыды дæр никуы акодтон, Георы хуызæн адæмы уарзон адæймаджы йæхи фырт нæ, фæлæ æцæгæлон адæймаг дæр ахæм уавæры сæвæрдзæн, ууыл. Марды фыдгой нæ чындæуы, æз дæр нæ кæнын, фæлæ йæ фырт куы амард — Геор цыппæрæм уæладзыгæй зæхмæ æрхизынхъом дæр нал уыд - уæд зианмæ цы адæм æрцыд, уыдонæн мыггаджы номæй арфæйы ныхас зæгъын бахæс кодтой Хъайтыхъты Мухарæн. Уый лæппуйы мадæн мæрддзы- гойы адæмы ’хсæн цы ныхæстæ загъта, уыдон æмбисондæн дзуринаг сты: - Махæн Геор ахæм нæ уыди, фæлæ дæуимæ йæ цард куы сбаста, уæдæй фæстæмæ йæ фæдыл уæ къæсæрæй хæстæг-хион нал бахызт, йе ’мбæлттæй йæ æнæхай фæкодтай... Дарддæр мæ дзурын нал фæнды. Æвæццæгæн, ацы зæххыл ахæм адæй- маг нæ райгуырд, хъыцъыдæттæ чи нæ банызта, царды цалх иу кæнæ фылдæр хæттыты кæуыл нæ атылди. Æппæты амондджындæр æнхъæл кæмæн вæййæм, уый дæр æууæрстыты ма бахауа, уымæн уæвæн нæй. Паддзахы цардæй фæцарди, зæгъгæ, фæзæгъæм, фæлæ паддзæхтæ дæр сойтæ нæ фæмæрзынц. Уыдонæй дæр, хъысмæт йæ фаг кæмæн нæ фæвæййы, ахæм иу дæр нæ разыны, æндæр дзы хæснагæн иу уæддæр зæронды бонмæ куыннæ фæцард? Кæй дзы нæ фæцард, уый та мæхæдæг сбæлвырд кодтон. Историйы сыфтыл мæ цæст ахастон æмæ банымад- тон, Уæрæсейы императортæ æмæ паддзæхтæй чи цас фæцард, уый æмæ ма мæ ноджыдæр иу хатт бауырныдта, тæккæ бæрзонддæр ран бадджытæй - кæд æппындæр ницы хъуаг уыдысты, уæддæр - иу дæр мæгуыр лæгæй фылдæр кæй нæ фæцард. Петр 1-æй Никъала П-мæ Уæрæсейæн уыдис 12 хицауы æмæ дзы алчидæр рæстæмбис нымадæй фæцарди 48 азы. Æппæты фылдæр цæрæнбон дзы кæмæн рардæуыд, уый уыди Екатеринæ II æмæ уый дæр 67 азы йеддæмæ нæ фæцард. Æмæ уымæн зæгъын: цард æнæбау- уилгæйæ мæрдтæм никæй уадзы. Баууилы йæ афтæ, мæлæт æй æнцонæн куыд аныхъуыра... Геор куы амард, уæд тынг æвзæр бон скодта, фæлæ йæ фæдыл дзыллæ æрбацыдысты. Фæстаг фæндараст ын загътой, бирæ хъæлдзæг бонтæ æмæ азтæ кæимæ арвыста, уыцы адæм. Фысджыты Цæдисы номæй радзурын бахæс кодтой мæнæн. 150
Геор Ирыстонæн цы хæрзты бацыд, уыдоны тыххæй цыбырæй загъ- тон. Гыццыл лæппуйæ фæстæмæ йæ райгуырæн бæстæйæн лæггад кæнын райдыдта æмæ цалынмæ йæ цæст æрттывта, уæдмæ йын лæггад кæнынæй нæ бафсæст. Тохы бонты æмæ сабыр дуджы Геор æдзухдæр уыди, адæмæн рухсмæ фæндаг чи амыдта, уыдонимæ, бирæ хæрзты бацыд ирон литера- турæйæн, уыди Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон премийы лау- реат, лæвæрд ын æрцыд Ирыстоны адæмон поэты ном, паддзахадон бирæ æндæр хæрзиуджытæ. Сæрмагондæй бахахх кодтон, рæзгæ фæлтæры хъо- мыладмæ цы ’вæрæн бахаста, уыцы арфæйаг хъуыддаг. Ирон литерату- рæйы астæуккаг æмæ кæстæр кары минæвæрттæй æз иунæг ахæм дæр нæ зонын, æмæ Геор йæ къух кæмæ нæ бадардта, разæнгардгæнæг ныхас кæмæн нæ загъта. Мæ ныхæстæй фæсмойнагыл никæцыйы нымайæн, уымæн æмæ дзы иу дæр былалгъæй нæ загътон, иу дæр дзы æнæбындур нæ уыди. XI Æвæдза, æлхæнæн алцæмæн дæр ис. Суанг ма зæрдæйæн дæр. Фæл- мæн ныхас ын зæгъ æмæ дын æй никуы ферох кæндзæн, йæ зæрдыл дын æй дардзæн, уымæн æмæ зæрдæйæн дæр зæрдæ ис. Мæ царды дæргъы фæлмæн ныхас кæмæй фехъуыстон - уæлдайдæр, æрыгон ма куы уыдтæн, уæд - уыдон мын цыма хæдзæрттæ сарæзтой, афтæ мæм кæсы æмæ дзы, иуы цæрынæй куы бафæллайын, уæд иннæмæ бацæуын æмæ дзы мæхи амондджыныл фæнымайын. Цалдæр дæс азы рацыди уæдæй нырмæ, фæлæ йæ мæ зæрдыл дарын? Уæд мыхуыры рацыд мæ кæцыдæр æмдзæвгæ. «Мах дуджы» редактор уыди Цæгæраты Максим. Æмдзæвгæ, æнхъæлдæн, æрвитгæ бакодтон, æндæр æй мæхæдæг куы бахастаин, уæд мын, сæ зæрдæмæ фæцыд æви нæ, уый, чи зоны, мæхицæн дæр загътаиккой. Уацмыс бонрухс куы федта, уæд редакцимæ бацыд Цæрукъаты Таймураз, æмæ йын Максим арфæйы ныхæстæ фæкодта, хорз æмдзæвгæтæ ныффыстай, зæгъгæ - уыцы но- мыры Таймуразы æмдзæвгæтæ дæр уыдысты - стæй, дам, Музаферы куы фенай, уæд уымæн дæр зæгъ, уый æмдзæвгæ дæр фæцыди мæ зæрдæмæ. Таймуразимæ æрвылбон дæр æмбæлдыстæм æмæ мын, кæй зæгъын æй хъæуы, Максимы ныхæстæ рафæзмыдта. Æхсызгон мын уыди, йæ гæды ныхас пайда нæу, афтæ æхсызгон, æмæ мæ ацал-ауал азы кæм нæ ферох, уым мæ амæй фæстæмæ дæр ферох уа, уый æнхъæл нæ дæн. Стыр хъыгагæн, кæрæдзийы циныл цин кæнын нæ зонæм. Зонгæ бакæниккам, фæлæ нæ нæ фæнды. Адæймаджы цы нæ фæнда, уый та йæ къухы иикуы бафтдзæн, цы йæ фæнда, уый цыфæнды зын куы уа, уæддæр куыд бафтдзæн, афтæ. Кæрæдзийы цин уынгæйæ канд нæ фыдтæ нæ тайынц, фæлæ ма не стæг дæр. Уыцы аипп æдзухдæр нæхицæн нæ цæстмæ дарæм. Иннæ адæмтæй, дам, нæхи къаддæр уарзæм. Чи зоны, фæлæ адæймаг кæмфæнды дæр адæймаг у, цæгаты цæра æви хуссары, саубуар уа æви урсцъар, æмæ дзы Уæллаг алкæмæн дæр иухуызон зæрдæ 151
радта, цинæн дæр æмæ мастæн дæр бынат кæм ис, уарзт æмæ æнæуы- нондзинад, раст æмæ хæрам, хорз æмæ æвзæр фæрсæй-фæрстæм кæм цæрынц. Мæ зæрдыл арæх Валентин Распутины радзырд «Францаг æвзаджы уроктæ» æрлæууы. Хæсты хæдфæстæйы хабæрттыл дзы дзырдæуы. Ра- дзырды сæйраг архайæг у иуæндæсаздзыд сидзæр лæппу. Сæ хъæуы рай- дайæн скъола йеддæмæ нæ уыд æмæ йæ фæндзæм къласмæ цæуын бахъ- уыд районы центрмæ. Ахуыр сæхимæ дæр æмæ уым дæр хорз кодта, фæлæ тынг хъуæгтæ æййæфта. Йæ мадæн æртæ уыдысты, лæппу — сæ хистæр. Хæдзарæй йын цы хæринæгтæ æрвыстой, уыдон-иу уайтæккæдæр фес- ты. Рæстæг цыди, фæлæ йæ уавæртæ нæ хуыздæр кодтой. Уалынмæ фæцахуыр, лæппутæ æхцайæ кæм хъазыдысты, уыцы къуыбырмæ, æмæ сæ æмбулын райдыдта. Се ’ппæты дæр. Æмæ йын æй нæ ныббарстой. Афтæ йæ фæнадтой, æмæ дыккаг бон къласмæ цъæхтæ-буртæй æрбацыд. Мæнæ цы хъуыдымæ æрцыд лæппу йæхæдæг: «Откуда мне было знать, что никогда и никому еще не прощалось, если в своем деле он вырывает- ся вперед? Не жди тогда пощады, не ищи заступничества, для других он выскочка, и больше всех ненавидит его тот, кто идет за ним следом. Эту науку мне пришлось в ту осень постигнуть на собственной шкуре». Уæдæ афтæ: никуы ничи ныббарста, иу хъуыддагыл кусджытæй чи фæразæй вæййы, уымæн. Распутины загъдау, æппæты тынгдæр æнæуы- нон та уыдзынæ, дæ хæдфæстæ чи цæуа, уымæн. Æз та цæрæнбоны бынтон æндæр уавæрты бахауын. Никуы никæй разæй фæдæн, уæддæр мын цæлхдуртæ æвæрынц. Цæмæй макæцæй ра- зынон, ууыл архайджытæ, кæддæр цас уыдысты, уымæй ныртæккæ къаддæр нæ фесты. Чысыл раздæр мæ зæронд гæххæттытæ рафæлдах-бафæлдах кодтон æмæ дзы мæ размæ фæци ахæм фыст: «Тагъд мыл дæс æмæ ссæдз азы сæххæст уыдзæн, фæлæ ма уæддæр сывæллон дæн. Мæ сабион зондыл мæ къух нæма систон, стæй мыл дыууæ кæнæ æртæ хатты фылдæр азтæ куы ра- цæуа, уæддæр аивон, уый æнхъæл нæ дæн. Æндæр исчи йæ иуфæрсты кæмæн ахизид, ахæм чысыл циндзинад мæныл базыртæ басадзы. Кæмæндæр æнцон аныхъуырæн цы уайдзæф вæййы, уый мæнæн та ме уæнг амары». Æвæццæгæн, мæ фыццаг миниуæгæй раппæлæн куыд ис, мæ дыккаг миниуæджы та рафауын афтæ хъæуы. Цыфæндыйæ дæр зонд- джын фыдæл раст загъта: «Æгъдæутты хистæр бæрц у». «Æгæр» бирæйæ дæр нæ бæззы æмæ гыццылæй дæр. Хуыцауы ныхмæ тохгæнæн нæй. Адæймаджы дунемæ цавæрæй ратты, исгæ дæр æй ахæмæй акæны. Ав- дæны кæй аузынц, чырыны дæр уый сæвæрынц. Билцъ цы ’взар суадзы, нæмыг дæр уый ратты. Ныр мыл авд æмæ æртиссæдз азы рацыд, фæлæ, цыппæрдæс æмæ ссæдз азы размæ куыд хъуыды кодтон, ныртæккæ дæр афтæ хъуыды кæнын. Цæрукъаты Таймураз мын Максимы ныхæстæй æхсызгондзинад æмæ цин æрхаста, кæддæр «Гагкайты Алиханы зарæг» куы ныффыстон — ууыл та дыууиссæдз азы бæрц цæуы, - уæд мæм радиокомитетæй цы ныхæстæ ’рбайхъуыст, уыдон та мын масты хос фесты. Зæгъгæ та сæ 152
кодта, мæ хуыздæр æмгарыл кæй нымадтон æмæ йæ сæрыл тох кæнгæйæ мæхицæн знæгтæ кæй тыххæй скодтон, ахæм адæймаг. «Гагкайты Алиханы зарæджы» райгуырд цыбырæй уыд афтæ. Цорионты Резванимæ кæд æмæ цы уавæрты базонгæ дæн, уый нал хъуыды кæнын, фæлæ мæм цæмæдæр гæсгæ афтæ кæсы, цыма зонгæ кæд нæ уыдыстæм, ахæм рæстæг уæвгæ дæр никуы уыди. Чи зоны, æнæхин адæймаг кæй уыди, гадзрахатдзинад циу, уый кæй нæ зыдта — кæд æй базыдта, уæд та, йæхиуыл ын гадзрахатæй чи рацыд, уыдоны фæрцы - йæ риуы сыгъдæг зæрдæ кæй тæлфыд, сфæлдыстады фæрцы йæ царды сæйраг нысан йæ адæмæн лæггад кæнын кæй хуыдта, уый тыххæй афтæ балымæн стæм. Цал хатты æмбæлдыстæм, уал хатты-иу сæйраг ныхас уайтæккæ дæр сфæлдыстадмæ аздæхта. Цæуыл кусы, уыдæттæ дзурыныл-иу фæци, цы ныффыста, уый мын-иу æхсызгонæн фехъусын кодта. Куыд зæрдиагæй дзырдта, афтæ зæрдиагæй-иу æм æз дæр хъуыстон. Цин кодтон йæ ци- ныл, йæ фæндтæ æххæст кæнын ын кæй æнтыст, уый мæнæн дæр цыдæр тых лæвæрдта, цыдæр разæнгардгæнæг мын уыд. Иуахæмы та фембæлдыстæм. Кæцы ран, уый дæр ма хъуыды кæнын - Горькийы уынджы, Терчы сæрты цы къаххид ис, уымæ хæстæг. Паркмæ бахизæны цур хæрхæмбæлд фестæм. Уый уыдаид, æвæццæгæн, 1965 азы майы. Цæвиттон, уыцы аз нæ адæм бæрæг кодтой гитлерон фашизмыл фæуæлахизы ссæдз азы бон. 9-æм майы агъоммæ мыхуыргонд æрцыд ССР Цæдисы Сæйраг Советы Президиумы Указ Гагкайты Алиханæн йæ амæ- лæты фæстæ Советон Цæдисы Хъæбатыры ном раттыны тыххæй. Уыцы Указ дунейы рухс куы федта, Резванимæ дæр уый фæстæ фембæлдыстæм. Композиторæн æхсызгон уыд, ирон лæппуйы сгуыхтдзинадæн ахæм стыр кад кæй скодтой, уыцы хабар фехъусын, стæй канд æхсызгон нæ, фæлæ йæ бафæндыд Алиханы ном зарæджы æмсæр скæнын æмæ мæм æрхаты- ди, цæмæй йын ныхæстæ ныффыстаин. Æз ын аивæй бамбарын кодтон, уыцы хъуыддагмæ цæттæ кæй нæ дæн. Æмæ, æцæгæйдæр, зарæджы ныхæстæ ныффыссынмæ мæ ныфс нæ хастон. Указ, кæй зæгъын æй хъæуы, æз дæр бакастæн, фæлæ уымæй дарддæр Алиханы цардæн ницы зыдтон. Кæм райгуырд, кæимæ хъомыл кодта, чи уыдысты йæ ныййарджытæ, хæсты размæ цавæр фæндæгтыл ацыд æмæ бирæ æндæр хабæрттæ нæ зонгæйæ, зарæг ныффыссынмæ мæ ныфс нæ хастон. Мæ хъуыдытæ Резванæн куы бамбарын кодтон, уæд цæмæдæр гæсгæ фæразæнгарддæр æмæ мын афтæ: - Æз дын алцыдæр ратдзынæн. Бирæ æрмæг мæм ис Алиханы тыххæй, стæй дæ базонгæ кæндзынæн йæ хæстæджытимæ, йæ хъæуккæгтимæ, йæ хæстон æмбæлттимæ... Уыцы ныхæстæ фехъусгæйæ мæ зæрдæйы базмæлыдысты, уымæй чы- сыл раздæр райгасæнхъæл кæмæн нæ уыдтæн, ахæм æнкъарæнтæ æмæ, Резваны цæстыты цы арт сыгъди, уый мæн дæр тавын райдыдта. Уыцы бон ын бæлвырд дзуапп раттын нæ бафæрæзтон, фæлæ йæ бын- тон æнæдзуаппæй дæр нæ ныууагътон. Баныхас кодтам, хæстæгдæр 153
рæстæджы кæй фембæлдзыстæм æмæ мæ кæй базонгæ кæндзæн, Алиха- ны тыххæй йæм цы æрмæджытæ уыди, уыдонимæ. Æмæ мæм æцæгæйдæр дыккаг бон Резван æрбацыди. Йæ дæларм гæххæттытæй дзаг папкæ. Куы ацыд, уæд бæстон семæ базонгæ дæн. Алиханы тыххæй дзы хъæздыг æмæ цæстыахадгæ æрмæг разынд. Фæстæдæр фембæлдтæн,,йæ хæстæджытæ æмæ йæ зонгæтимæ. Алиханы тыххæй мын бирæ хабæрттæ радзырдта йе ’рвад, йæ хъæуккаг Гагкайты Дзибис. Уый «Рæстдзинад»-ы тæлмацгæнæг уыди. Æз уæд фæндзæймаг аз куыстон «Рæстдзинад»-ы редакцийы æмæ Дзибисимæ - кæд мæнæй авд æмæ ссæдз азы хистæр уыд, уæддæр - тынг хæларæй цардыстæм. Алиханимæ канд æрвадæлтæ æмæ хъæуккæгтæ нæ уыдысты, фæлæ ма уыдысты æмдугон æмæ æмбайтæ дæр æмæ мын бирæ хабæрттæ радзырдта Алиханы цардæй. Цыбыр ныхасæй, мæхимæ бан- къардтон зарæг ныффыссыны хъару. Ноджы Резванæн зæрдæ куы ба- вæрдтон, уæд мæ бæрнондзинад фæфылдæр. Цæрæнбонты цы зондыл хæст уыдтæн - иугæр дæ дзыхæй ныхас сирвæзт, уæд æй сæххæст кæн - уый сæрты ахизын мæ бон нал уыд æмæ мæ дзырд æххæст кæнынмæ бавнæлдтон. Зарæгыл куыд куыстон, уый бæлвырддзинæдтæ мын нудæс æмæ ссæдз азы фæстæ зын æрхъуыдыгæнæн сты, фæлæ Резваны бирæ æнхъæлмæ кæсын кæй нæ бахъуыд, уый бæлвырд у. Æмдзæвгæ куы сцæттæ æмæ йæ композитор куы бакаст, уæд ыл цыма стыр хорздзинад æрцыд, уый хуызæн йæ цинæн кæрон нал уыд. Иуцасдæры фæстæ мыл ноджы хъæлдзæгдæрæй сæмбæлд. — Зарæг цæттæ у! — фехъусын мын кодта сæрыстырæй.- Алыбегæн йæхи зæрдæмæ дæр фæцыди! «Алыбегæн йæхи зæрдæмæ дæр фæцыди»,- уыцы ныхæстæ, кæд бирæ азты размæ загъд æрцыдысты, уæддæр мæ нæ рох кæнынц. Резван мын куыд радзырдта, афтæмæй зарæджы мелодиимæ базонгæ кодта зындгонд композитор Нинæ Карницкаяйы æмæ, дам, дзы уый дæр раппæлыд. Резваны ныхæстæм гæсгæ бамбæрстон, Алыбегдæр æмæ йын Нинæ дæр сæ фиппаинæгтæ кæй загътой æмæ сæ кæй бахыгъта. Цыбыр рæстæгмæ зарæг сцæттæ. Дыууæ хъæлæсæй заргæ кæй уыд, уый Резван музыкæ фысгæйæ дæр зыдта, загъта йæ мæнæн дæр, фæлæ йæ, чи хъуамæ азары- даид, уый, куыд рабæрæг, афтæмæй бынтон æнцон хъуыддаг нæ ра- зынд. Æппынфæстаг æрлæууыдысты Абойты Барис (Батырадз) æмæ Дзуц- цаты Викторыл. Зарæг магнитофоны лентыл куы фыстой, уæд æз дæр радиокомитетмæ бацыдтæн æмæ йæ цалынмæ фыстой, уæдмæ уым фæдæн. Чи йæм хъуыста, уыдоны зæрдæмæ кæй фæцыди, уый æнцон бамбарæн уыд. Мæнмæ цæмæдæр гæсгæ афтæ каст, цыма Резван æмæ мæ цæстмæ ахæм æппæлæн ныхæстæ кодтой, фæлæ рæстæджытæ куы рацыд, дыууæ- æртæ азы нæ, фæлæ дæсгай азтæ, уæд мæ бауырныдта, зарæг æцæгæйдæр кæй фæрæстмæ, адæмы зæрдæмæ фæндаг кæй ссардта æмæ, кæй номыл фыст æрцыд, уый аккаг кæй разынд... Резваны тыххæй мæ бон бирæ ныхæстæ зæгъын у, уымæн æмæ дзæвгар азтæ хæларæй фæцардыстæм. Нæ алы фембæлд дæр-иу мын æрхаста æхсыз- гондзинад. Хъыгагæн, «Гагкайты Алиханы зарæджы» фæстæ нæ къухы æндæр зарæг ныффыссын нал бафтыд, афтæмæй та нæ дыууæйы дæр 154
фæндыд. Резван-иу нæ иумæйаг фæллойы кой арæх кодта. Бирæ хæтты- ты дзы фехъуыстон: «Гагкайты Алиханы зарæджы» ныхæстæ зæрдæмæ куыд хъарынц, ахæм æмдзæвгæ ма куы ныффыссис, уæд ыл æз зæрдиагæй бакусин». Фæлæ, куы зæгъын, йæ фæндтæй ницыуал рауад. Æвæццæгæн, хъысмæты афтæ фæндыд. Чи зоны, æндæр зарджытæ ма куы ныффыста- иккам, уæд уыдон «Алиханы зарæджы» æмвæзадмæ нал схызтаиккой... 0, æмæ зарæг пленкæйыл куы фыстой, уæд сын мæ фиппаинæгтæ загътон. Редактор, режиссер æмæ мæм зарæггæнджытæ раст кæм нæ кас- тысты, уым сын мæ хъуыдытæ дзырдтон. Чи зоны, кæмдæрты æгæр карзæй, фæлæ - комкоммæ. Мæхи фæнд атæрын мын бантыст. Æз ахæм хъуыддæгтæм дæсны ныртæккæ куы нæ дæн, уæд ма раздæр уыдаин, фæлæ зарæг фыст æрцыд, мæн куыд фæндыд, афтæ. Уыцы хъуыддаг, хъуыд- даг, зæгъгæ, цæхгæр кæй дзырдтон, уый, радиойы чи куыста, мæ уыцы ’мгæрттæй иуы зæрдæмæ нæ фæцыд æмæ, дам, мæ фæсаууон мæ фыдгой кодта, ничи, дам, æм кæсы, йæхимæ, дам, цæйбæрцытæ исы. Пушкин кæд æстдæс æмæ ссæдз азы дæр æххæст нæ фæцард, уæддæр ын Хуыцау уыйбæрцытæ радта, æмæ, фондзыссæдз азы кæуыл цыд, уымæй дæр фылдæр зыдта. Цы цыбыр бонтæ йын лæвæрд уыд, уыдон дзаг уыдысты æнкъарæнтæй - поэты тыхджындæр хæцæнгарзæй. Уый иннæтæй раздæр бамбæрста, цы кæнгæ йын у, уый. Поэтæн прозæмæ хизгæ кæй у, уый дæр, чи зоны, иннæтæй раздæр банкъардта æмæ «лета к презренной прозе клонят» (азтæ мæ прозæмæ рахизын домынц), зæгъгæ, дæр уымæн ныффыста. Мæхи тыххæй дзургæйæ генийы кой кæй кæнын, уый афтæ нæ амоны, æмæ йыл цыдæр хуызы мæхи абарынмæ хъавын. Æппындæр нæ. Æз зæгъинаг дæн, мæнæн дæр мæ зæрдæ иу рæстæджы прозæ фыссынмæ кæй ахсайдта, æрмæстдæр уый. Фæндыди мæ цардмæ уæрæхдæр цæстæй акæсын, фæлæ, æргом дзургæйæ, мæ ныфс нæ хас- тон. Ома уымæй размæ прозæ æппындæр никуы ныффыстон, зæгъгæ, нæ зæгъдзынæн, уымæн æмæ газеты кусгæйæ кæд аивадон уацмыстæ фыссæн нæй, уæд - æмдзæвгæтæ... Кæддæр, дам, «Рæстдзинад»-ы редактортæй иумæ æрыгон лæппу куыс- тагур бацыд. Бирæ фæныхас кодтой, стæй, дам, æй редактор фæстагмæ бафарста: - Æмдзæвгæтæ дæр фæфыссыс? Æвæццæгæн æм уымæй размæ цы фарстытæ радта, уыдонæн æм сæ тæккæ хуыздæр фæкаст æмæ йын уыцы разæнгардæй дзуапп радта, фæфыс- сын, зæгъгæ. - Хорз, хорз, æгайтма æмдзæвгæтæ дæр фыссыс,— загъта йын редак- тор, - куы нæ бахъæуай, уæд дæм нæхæдæг дзурдзыстæм. Æмæ ма йæм абон дæр дзуры. Уыйау, газеты æмдзæвгæтæ чи фыссы, ахæмтæ уыйас нæ хъæуынц, дæллаг галау ауæдзы хахх чи нæ халы æмæ уæхскуæзæй кусын чи зоны, йæ хъарутæ æнауæрдонæй хардз кæнынмæ чи арæхсы, ахæмтæ дзы цас хъæуы. Æргом дзургæйæ, «Рæстдзинад»-ы кусын куы райдыдтон, уæд, мæ бон цы уыд, уымæй архайдтон газеты мидис фæхуыздæр кæныныл. Уымæн æвдисæнтæ æрхæссæн ис. Æрмæст мæ «Фæллойадон чиныджы» фыстытæм чи ’ркæса, уый дæр бауырндзæн 155
мæ ныхæсты рæстдзинад. Иу æмæ дыууæ хатты нæ бацахстон фыццаг бынæттæ хуыздæр æрмæг ныффыссыны, хуыздæр макет саразыны тыххæй, фæлæ ныхас ныртæккæ уыдæттыл нæу. «Рæстдзинад»-ы кусгæйæ æмдзæвгæтæ дæр фыстон æмæ прозæ дæр. Æрмæст мæ прозæ, зæгъæн ис, æмæ иууылдæр баст уыди журналистикæимæ. Мæн та фæндыд аива- дон прозæ фыссын æмæ хъуызгæ-ныгъуылгæйæ бавнæлдтон. Хъуызгæ- ныгъуылгæйæ уымæн, æмæ тарстæн, куы нæ сарæхсон, уымæй. Тарстæн, газеты кусын куы райдыдтон, уæд уацхъуыдтæ фыссынæй куыд тарстæн, афтæ. Уæвгæ, уыцы тас ме уæнгты абоны онг дæр бады. Цыфæнды фыссыныл куы ’рбадын, уæддæр мæхиуыл нæ феууæндын, фæтæрсын, цы зæгъынмæ хъавын, уый мын, мæн куыд фæнды, афтæ равдисын куы нæ бантыса, уымæй. Фадæттæ мын, кæй зæгъын æй хъæуы, уыйас нæ уыди. Бонсауизæрмæ газеты хъуыддæгтыл дæ тыхтæ бахардз кæн, стæй уыцы фæлладæй изæ- рыгон æрбад æмæ фыссын райдай, уымæн хуымæтæджы тырнындзинад фаг нæ уыди. Хъуамæ æппæт сагъæстæ дæр иуфарс акæнай æмæ дæ хъуы- дытæ саразай, дæ размæ цы нысан æрæвæрдтай, уымæ. Цыбыр дзырдæй, цалдæр мæйы фæбадтæн изæрыгæтты мæ куысты (хæдзары, ома фатеры мын фадæттæ нæ уыди, иу уаты - раст зæгъын хъæуы, йæ фæзуат чысыл нæ уыди, - фæлæ дзы цардыстæм мæ дыууæ хоимæ) æмæ æппынфæстаг мæ повесть кæронмæ фыст фæдæн. Радтон ын ахæм сæргонд: «Уалдзыгон стъалытæ». Чидæр, дам, хъомгæс цæуын йæ сæрмæ хаста, фæлæ йæ мызд исынæй æфсæрмы кодта. Мæн дæр уыцы æмбисонды азар фæцæйсыгъта. Фысгæ йæ ныккодтон, фæлæ йæ равдисын никæмæ уæндыдтæн. Никæмæ, зæгъгæ, йæ машинисткæйыл баууæндыдтæн æмæ мын дзы раппæлыд. Уый мæ иуцасдæр ныфс бауагъта. Уымæн æмæ хуымæтæг чиныгкæсæг цурон ныхас нæ зæгъдзæн, йæ зæрдæмæ цы нæ фæцæуа, уый дæр нæ басусæг кæндзæн. Стæй дын дæ къуыхцытæ афтæ æнæхин æмæ цæстуар- зонæй бамбарын кæндзæн, æмæ йæ сыгъдæгзæрдæдзинадыл нæ фæды- зæрдыг уыдзынæ, фылдæр хæттыты йемæ сразы уыдзынæ, фæлæ дæм мæнæ чингуытыл рецензитæ фыссынæй чи базæронд, уыдон ахæм аиппытæ ссар- дзысты, ахæм уайдзæфты бын дæ фæкæндзысты, æмæ тагъд рæстæджы дæ къухмæ фыссæнгарз сисынхъом нал уыдзынæ. Фæлæ дын, кæмæн фыссыс — фысгæ критиктæ, поэттæ, прозаиктæ æмæ драматургтæн дæр кæныс, æрмæст уыдон сæйраг не сты, сæйраг сты хуымæтæг дзыллæтæ - уыдоны цæст хорздзинад дæр бауарздзæн, дæ аипп дæр сæ зæрдæмæ арф айсдзысты æмæ, кæд сæ бон уа, уæд, цæмæй иуварсгонд æрцæуа, ууыл дæр бацархайдзысты. Нæ критиктæн та сæ иу хай - стæй сæ чысыл хай нæ - ахæм зондыл хæст у: хорздзинад ын фæуыдзынæн, ома йæ чины- джы тыххæй мæ хъуыдытæ зæгъдзынæн, адæмы йæм æркæсын кæндзынæн, фæлæ мæ æвыдæй дæр нæ баззайдзæн. Цы хорздзинад ын фæдæн, ууыл æм фæсмон æрцæуын кæндзынæн. Ахæм критик мæм, иуæй-иу «уæздан» адæймаджы хуызæн фæкæсы. Зæронд усы фæндаджы иннæ фарсмæ бахизын фæфæнды. Фæлæ йæ ныфс нæ фæхæссы. «Уæз- дан» адæймагæн гæнæн нал вæййы - æгъдау æй æрцахсы - æмæ мæгуыр 156
усы къухыл фæхæцы æмæ йæ сыфцæй ласæгау фæфале кæны. Чи зоны, йæ цонгыл ын цъæхтæ дæр ныууадзы. Æз рагæй нырмæ дæр хуымæтæг чиныгкæсæджы хъуыдыйæн фылдæр аргъ кæнын. Уыдон дæр се ’ппæт раст нæ вæййынц, чи зоны, сæ дзæвгар хай, фæлæ дын дзы йæ хъуыды фыдæнæны хуызы ничи зæгъдзæн, стæй дзы йæ дур бæмбæджы дæр ничи батухдзæн æмæ, æз дæр мæ «Уалдзыгон стъалыты» фыццаг кæсæгыл баууæндыдтæн, фæлæ йæ уæддæр адæмы æхсæнмæ рахæссынмæ зивæг кодтон. Повесть дзæвгар рæстæг ме стъол- лагъзы куы фæлæууыд, уæд чысыл фæкъæйныхдæр дæн æмæ йæ Дзат- тиаты Тотырбегмæ радтон. Бирæ æнхъæлмæ кæсын мæ нæ бауагъта. Цыбыр рæстæгмæ йæ бакаст æмæ дзы, куыд æнхъæл нæ уыдтæн, афтæ раппæлыд. Уыйбæрц æй дæхимæ дзæгъæлы фæдардтай - афæдзæй фыл- дæры размæ ныффыстон, зæгъгæ, йын уый размæ загътон - «Мах дуг»-мæ, дам, æй ратт. Радтон æй æмæ йын йæ фыццаг хай ныммыхуыр кодтой, «Уыдзæн ма», зæгъгæ, ахæм кæронимæ. Ницы йæм бавнæлдтой. Куыд- дæриддæрæй сæм æй радтон, афтæмæй йæ рауагътой. Æнхъæлдтон, йæ дыккаг хай дæр афтæмæй баззайдзæн, фæлæ фæрæдыдтæн. Кæйдæр - чи уыд, уый зонгæ дæр кæнын, «ивддзинæдтæ» йæм кæм бахаста, уыцы экземпляр йæ къухвæдтимæ абон дæр мæхимæ ис, цы дзы аразын, уый дæр нæ зонын, афтæмæй - барджын сис ын фыдыусы митæ бакодта. Хуыцау хорз, æмæ мын мæ «зондджын» редакторы средакци кæныны фадат фæци: хицæн чиныгæй куы цыд, уæд, повестæй цыдæридцæр ап- пæрста, уыдон фæстæмæ сæ бынæтты сæвæрдтон, йæхицæй йæм цы баф- тыдта — мæ амондæн, уыдон цалдæр дзырды йеддæмæ нæ уыдысты - уыдон та æппаргæ акодтон. Хъайтыхъты Геор дæр, æвæццæгæн, ахæм уавæрты бахауыны фæстæ ныффыста ацы дыууæ рæнхъы: Кæд ис æххуыс кæнын дæ зæрды, Уæд, курын, ма-иу мæ хъыгдар. Повесть чи бакаст æмæ мæ хорздзинадыл чи цин кодта, уыдонæй мын чидæртæ мæ хъусы бацагъта, уырыссаг чиныгкæсджытæ дæр, дам, æй куы бакæсиккой, уæд æвзæр нæ уаид. Толасты Бэлæимæ рагæй зонгæ уыдтæн. Уымæй йын ноджы раздæр та зыдтон йæ хистæр æфсымæр Батырадзы. Институтмæ куы бацыдтæн, уæд аспирантурæйы - математик уыди - ахуыр кодта æмæ, æз цы æмдзæрæны цардтæн (Чапаевы уынджы), уый дæр уым цард. Фæстæдæр «Рæстдзинад»-ы кусын куы райдыдтон, уæд нæм-иу арæх фыста. Ахуыр- гæндты æхсæн - уæлдайдæр бæлвырд наукæты архайджыты æхсæн - иро- нау уымæй дæсныдæр исчи фыста, уый æнхъæл нæ дæн. Бэлæимæ та фæстæдæр базонгæ дæн, газет «Социалистическая Осе- тия»-йы редакцийы кусын куы райдыдта, уæд. Ныртæккæ æндæр ран кусы, фæлæ йæ фæллойадон цард, зæгъæн ис, æмæ уым арвыста. Зыд- тон æй канд курдиатджын журналистæй нæ, фæлæ, литературæ хорз чи зыдта æмæ бирæ чи каст, уыимæ ирон литературæ дæр, ахæм фендджын сылгоймагæй. Уымæй размæ мын-иу мæ фыстытæй цыдæртæ уырыссаг æвзагмæ раивта æмæ-иу дзы æдзухдæр разыйæ баззадтæн. Хорз ма цы 157
уыди — дæлрæнхъонты сæр æй нæ хъуыди, уымæн æмæ ирон æвзаг хорз зыдта, зыдта, зæгъгæ, уæд æй чи зыдта, уый йæ ныр куыннæ хъуамæ зона! Мæ хъуыды йын бамбарын кодтон, ома «Уалдзыгон стъалытæ» мын дæлрæнхъон тæлмац скæн, зæгъгæ, æмæ сразы. Тæлмац, бавдæлдтæн, æмæ Мæскуымæ журнал «Юность»-ы редак- цимæ арвыстон. Рацæуын æнхъæлмæ йæм нæ кастæн - уæвгæ йæм æнхъæлмæ дæр цæуыннæ кастæн, уымæй размæ дæр æмæ мын дзы уымæй фæстæмæ дæр æмдзæвгæтæ къорд хатты куы рацыд, уæд! - уымæн æмæ ахæм стыр уацмысæн æппæтцæдисон журналы бынат разына, ууыл тынг зæрдæдарæн нæ уыд, фæлæ, топпæй куы фехсай, уæд ма нæмыгæн фæстæмæ раздахæн вæййы! Цыбыр дзырдæй, дæлрæнхъон тæлмац редак- цийыл сæмбæлд æмæ мæм, тагъд рæстæджы дзуапп райсын æнхъæл кæцæй нæ уыдтæн, уырдыгæй сæрвыстой дыууæ писмойы. Иуы бынæй йæ къух бафыста журнал «Юность»-ы прозæйы хайады сæргълæууæг Т.В. Бобо- рыкина. Уый фыста: «Уважаемый Музафер Созырикоевич! Наш отдел просили ознакомиться с Вашей повестыо. Повесть мы прочитали — хоро- шая, добрая и человечная рукопись. Одно жаль — далековата она, на наш взгляд, от тех горячих проблем, что занимают сегодня ума и сердца молодежи в стране в целом и, наверное, и в вашей республике. Камер- ная получилась вещь. А от нас сейчас ждут большей боевитости, целе- направленности. Скорее всего, адрес такой повести, какою получилась Ваша,- книга». Дыккаг писмо та мæм сæрвыста зындгонд критик Владимир Огнев. Тынг фæлмæн ныхæстæ загъта уый дæр мæ уацмысы тыххæй, журналы хорз сфидауид, уадзын дæр æй ракæнын кæнин, фæлæ, дам, мæ уый æгæр бирæ тыхтæ бадомдзæн æмæ уымæ гæсгæ стох кæнынмæ фæзивæг кодтон. Дыууæ писмойæ дæр разыйæ баззадтæн. Æппынфæстаг, къухфыст ис- нæй, уæддæр æй ныммыхуыр кæныны зондимæ нæ арвыстон. Цы фе- нынмæ хъавыдтæн, уымæй ницы рауад, цы фехъусынмæ хъавыдтæн, уый фехъуыстон. Суанг ма мын, дарддæр куыд кæнгæ у, уый дæр бацамыд- той. Арвыстон æй рауагъдад «Детская литература»-мæ. Чысыл фæстæдæр Мæскуыйы балцы уыдтæн æмæ рауагъдадмæ бацыдтæн... Ахæм хæларзæрдæ адæмыл фыццаг хатт сæмбæлдтæн. Иу уаты цалдæрæй бадтысты æмæ, «Уалдзыгон стъалыты» автор дæн, уый куы базыдтой, уæд мыл æмхуызонæй дæр ахæм цин бакодтой, цыма бирæ азты дæргъы хæларæй фæцардыстæм æмæ дзæвгар рæстæг кæрæдзийы нæ феныны фæстæ сæмбæлдыстæм, уый хуызæн. Къухфыст Реммæ Ефре- мовамæ бахауд æмæ йæ куы бакаст, уæд, йæ зæрдæмæ куыд фæцыд, уый йе ’мкусджытæн дæр радзырдта, æмæ сын повесть иуцасдæр зонгæ уыд. Мæ бацыдыл дæр уымæн бацин кодтой. Чиныг мыхуыры кæй рацæудзæн, уымæй мын Ефремова фидар зæрдæ бавæрдта, редакцион цæттæдзинады пъланмæ йæ хæсгæ дæр бакодтам, фæлæ, дам, дыууæ хъуыддагыл ахъуыды кæнын хъæуы: тæлмацгæнæг 158
æмæ нывгæнæгыл. Нывгæнæджы тыххæй уайтæккæ дæр баныхас кодтам — Абойты Зауырбег. Уымæй размæ дæр сын къорд чиныджы сфæлгонц кодта, стæй, ирон цард цы къухфысты æвдыст цæуы, уый сфæлгонц кæнын æндæр нывгæнæгæн цæмæн хъуамæ бабар кодтаиккой! Тæлмацгæнæг агурыныл дæр бирæ рæстæг хардз кæнын нæ бахъуыд. Уый та Ефремова йæхæдæг равзæрста. Фыццаг хатт куы бацыдтæн, уæд дæр мын загъта, сывæллæттæн бирæ хæрзхъæд уацмыстæ ныффыссæг Любовь Воронкова, дам, куы сразы уаид, уæд, дам, нæ уымæй хуыздæр бæргæ нæ хъæуы. Дыккаг хатт куы сæмбæлдыстæм, уæд мын Реммæ мидбылты худгæйæ - æдзухдæр-иу мыл афтæ хъæлдзæгæй сæмбæлд - фехъусын кодта, Любовь Воронкова дæ къухфыст бакаст, йæ зæрдæмæ фæцыд æмæ йæ тæлмац кæнын райдыдта, æрмæст, дам, æй демæ фембæлын фæнды. Воронковамæ Реммæ телефонæй бадзырдта æмæ, мемæ кæд фембæ- лын йæ бон у, уый йын загъта. Фембæлдыстæм йæ фатеры. Дæс æмæ йыл æртиссæдз азмæ æввахс цыд, фæлæ йæ фыссын нæ уагъта, суанг ма тæлмац кæнынæн дæр рæстæг ардта. Æз ын уымæй размæ йæ фыстытæй цыдæртæ кастæн, фæстæдæр та йæ уацмысты æртæтомон рацыд æмæ уыимæ дæр базонгæ дæн. Фылдæр сывæллæттæн фыста. Къорд романы йæм уыд историон темæйыл фыст æмæ ахæм уацмыстæн æрмæг кæм æмæ куыд агуырдта, уыдæттæй йæ фарстон æмæ мын йæ куысты фæлтæрддзи- над цæстуарзонæй амыдта, стæй мæ къухфыстмæ рахызтыстæм. Æргом дзургæйæ, Толасты Бэлæйы тæлмац афтæ хæрзхъæд уыди, æмæ дзы аива- дон тæлмацгæнæджы бирæ фыдæбон кæнын нал хъуыд, фæлæ уæддæр Воронковаимæ цæуылдæрты фæбыцæу стæм. Мемæ кæмдæрты сразы, кæмдæрты - нæ, растдæр зæгъгæйæ та, æз не сразы дæн йемæ, фæлæ йæ «басæттын» нæ бафæрæзтон. Чиныг мыхуыры рацыд, Реммæ мын цы æмгъуыдмæ загъта, уыцы афон. Раст зæгъын хъæуы, нæхимæ дæр æм хæлар цæстæй ракастысты. Фæзынд ыл цалдæр рецензийы, мæскуыйаг мыхуыр дæр йæ иуфæрсты нæ ацыд, хорз аргъ ын скодтой журнал «Детская литература»-йы. «Уалдзыгон стъалытæ» уыдысты мæ повестты райдайæн. Уый фæстæ ма ныффыстон ноджыдæр дæс повестæй фылдæр, сæ хъæбатыртæ иу- мæйаг кæмæн сты æмæ архайд иу уацмысæй иннæмæ рæзгæ кæм цæуы, ахæмтæ. Æвдисын дзы, зæгъæн ис, æмæ мæхи цард, кæй зæгъын æй хъæуы, бирæ æрымысгæ цаутæ æмæ нывтимæ, фæлæ, уацмысты ныхас кæй тыххæй цæуы, уыцы бинонтæ сты нæхи бинонтæ. Мад Дзыллæ - Дзыцца у мæхи мад - Веринкæ, Дунетхан æмæ Бæди - Райæ æмæ Дибæ, Хъазыбег та - мæхæдæг. Уыдоны тыххæй дзы цы фыстæуы, уым æры- мысæггагæй бирæ нæй. Цыфæндыйæ дæр мæ фыццаг повестæй бузныг дæн. Сæрæвæрæн цы уацмыстæн фæцис, уыдон дæр кæйдæрты зæрдæмæ фæцыдысты, кæд фауæвæрджытæй дæр цух нæ баззадысты, уæддæр. Куы зæгъын, цæрæнбонты ме ’мсис æмгæрттæй иуæй-иуты зæрдæмæ нæ цыдтæн æмæ абон дæр нæ цæуын. Кæйдæр загъдау, уыдон та, чи зоны, мæ зæрдæмæ нæ цæуынц, чи зоны, нæ, фæлæ æцæгæй нæ цæуынц, 159
уæддæр сын æй æз никуы бамбарын кодтон, фæсаууон уа, сæ цуры уа, цæлхдур сын никуы никæцы ран æрлæууыдтæн, фæлæ уыдон сæхи афтæ нæ дардтой. Æргом æй нæ дзырдтой, фæлæ сæм сусæгæй хъодыгондыл нымад уыдтæн. Уый фæстæ мын æй зæгъджытæ дæр фæци... Мæ повесть «Урсдоны былыл - Бæрæгъуын...» хицæн чиныгæй куы рацыд, уæд ыл мыхуыры фæзынди цалдæр рецензийы, иронау дæр, уырыссагау дæр, ам дæр æмæ Мæскуыйы дæр. «Фырмæстæй дæр фæхудæм» - «Рæстдзинад»-ы куы куыстон, уæд Мыртазты Барисы сати- рикон æмдзæвгæты циклæн ахæм иумæйаг сæргонд радтон æмæ, гæды лæг гæды ныхас зæгъæд - мæ зæрдæмæ фæцыд. Мæнæ ацы рæнхъытæ фысгæйæ та мæ зæрдыл Ходы Камалы ныхæстæ æрбалæууыдысты. Кæйдæр фæфæзмы, æнхъæлдæн, Хъулаты Мырзабеджы. Цыдæр хорз хъуыдда- джы фæдыл чидæр кæйдæрты, уыимæ Мырзабеджы дæр, фæхынцынмæ хъавыд æмæ, дам, сæм дзуры: «Ам нуазæм, æви рестораны?» Æмæ, дам, Мырзабег афтæ куы фæкæнид: «Ам дæр æмæ рестораны дæр». Уыйау, рецензитæ фæзынди Ирыстоны дæр æмæ центрон мыхуыры дæр. Иу дзы [эацыди «Молодой коммунист»-ы ахæм сæргондимæ: «Набирая высоту». Йæ автор - Е. Нарвская. Фæстæдæр мын куыд радзырдтой, афтæмæй уый фæсномыг уыди. Базыдтон, чи уыд, уый дæр, фæлæ йæ нæ зæгъын, æргомæй фыссын æй, æвæццæгæн, нæ фæндыд, кæд æй фæндыд, уæддæр ын йæ ном басусæг кæнынæн цыдæр æфсон уыдис æмæ йын æз дæр йæ мыггаг æргомæй уымæн нæ фыссын. О, æмæ уыцы рецензи бирæ азты фæстæ иу мæ зонгæмæ бахауд - кæмæ, уый дæр уын нæ зæгъын. Чи зоны, йæ ном æмæ йын йæ мыггаджы фыццаг дамгъæтæ куы ныффыссон - Р.Т., уæд æй кæйдæрты бон райхалын бауыдзæн, фæлæ, мæнмæ гæсгæ уый сæйраг нæу. Сæйрагдæр у, рецензи бакæсыны фæстæ йæ авторы тыххæй цы загъта, уый. — Тынг ныфсджын сылгоймаг у. — Цæмæй? — Дæу тыххæй афтæ хорз ныффыссын чи бауæндыди, уый æндæрхуы- зон рахонын мæ бон нæу. Уыцы рæстæджы ды хъодыгондыл нымад уыдтæ, уый дын никуы ничи загъта? — Хъодыгонд кæй уыдтæн, уый æмбæрстон, стæй ныртæккæ дæр мæ уавæр бирæ хуыздæр рахонын мæ бон нæу, фæлæ мын æй зæгъгæ никуы чындæуыд. — Уæдæ дын æй æз зæгъын. Дæу тыххæй ахæм ныхæстæ ныффыс- сынмæ ныфс бахæссын хъуыд. Тынг дисы мæ бафтыдтой Р.Т. ныхæстæ. Макæмæн мацы кæн, æвзæрдзинад нæ, фæлæ хорздзинад бакæнын йеддæмæ дæ зæрдæмæ мацы хæсс æмæ дæ фæсаууон исчи ахæм митæ кæнæд! Уæвгæ уыцы исчитæ, æз уыдонмæ куыд кадджын дæн, уыдон мæнмæ уымæй кадджындæр не сты. Хæрамы тыххæй нæ зæгъын ацы ныхæстæ. Сæхимæ стыр фысджытæ кæсынц, фæлæ бахъуаджы сахат адæймаг се сфæлдыстадæй цы ’рымыса, уый нæ вæййы. Зæгъæм, Мамсыраты Дæбейы Хъæндил сæндæг куыд хордта, уый мæ цæстытыл афтæ тынг уайы, æмæ мæ зæрдыл куы ’рба- лæууы, уæд мæм йæ сыллыппытæ хъуысын райдайынц. Стæй канд йæ 160
сыллыппытæ нæ... Ахæм дæнцæгтæ æрхæссын нæ прозаикты уацмыстæй бирæ мæ бон у. Поэзийы тыххæй та дзурын дæр нæ хъæуы. Нырыккон фысджыты кой куы кæнæм, уæд дзы кæмæйфæнды дæр ахæм рæнхъытæ зæгъдзынæн, се сфæлдыстадон цæсгом кæй фæрцы разындзæн: «Зæххон фæндæгтыл нæй цæуæн дыууæрдæм, Æрхæццæ дæ кæронмæ, уæд — æгъгъæд!» (Малиты Васо). «Сæрджын кæсæгтæ - сомырдæг, Æнæсæртæ та — сом» (Ходы Камал), «Кæм ацæуы, Кæм абады, Уым алцæуыл Къæм абады» (Рæмонты Геор), «Горæт нæм фæцæрынæн нæ уыди, Афтæмæй нæм Мæрдты горæт уыд» (Тедеты Ефим) æмæ афтæ дарддæр. Фæлæ æз зонын, алкæуыл дæр былысчъилтæ чи кæны, ахæмты, афтæмæй сын сæхимæ иу уадзæн хъуыды не ссардзынæ, быцæуы заман дæ хъуыды кæй фæрцы бафидар кæнай, адæмы цæсты йæ чи скадджын кæна. Уæвгæ та иу хорз æмдзæвгæ чи ныффыста, уымæн дæр аргъ кæнын хъæуы. Алчи хох нæу. Чи губакк у, чи — обау, чи та - Хъæриу. Хъазы- беджы хох, йæ алыфарс цы хæхтæ ис, уыдоны фæрцы тынгдæр фидауы. Хæхты дæле лæууынц хъæд æмæ кæрдæгæмбæрзт рæгътæ. Сæ дæлвæдджи цы къохтæ ис, уыдон дæ рахондзысты лæгъз быдырмæ. Уыдон иууылдæр иумæ афтæ тынг фидауынц, æмæ сæ кæрæдзийæ фæхицæн кæн, уæд сæ бастдзинад фехæлид, цæсты нал ахадиккой. Хуыцау ма зæгъæд, фæлæ Сæнайы^хох иунæгæй аззад, зæгъгæ, уæд цы хуызæн уаид? Цæсты ма ахадид? Йæ рæсугъддзинадæй нæ ахауид? Ныры хуызæн сæрыстырæй ма кæсид? Мæнмæ гæсгæ, былысчъилтæ кæнын никæуыл хъæуы. Уый хиппæ- лойы миниуæг у. Хицæй æппæлын та зонды нысан нæу. Цы уай, уымæй баззайдзынæ. Ивддзаг никæимæ фæуыдзынæ. Уыйбæрц рацардтæн, æмæ мæхи фыссæг никуыма схуыдтон, уымæн æмæ, Чехойты Сæрæбийы загъдау, йæ зæгъыны æфсæрм и. Хетæгкаты Къоста дæр фыссæг æмæ мах дæр фысджытæ, фæлæ Къостайæн æцæг фæдонтæ куы нæ уыдаид, уæд йæхи, суанг мæрдты бæсты уæвгæйæ дæр амондджын нæ рахонид. Хистæр кæмæн нæй, уый æнамонд у, кæстæр кæмæн нæй, уый та — æлгъыст. Мæнмæ гæсгæ, ирон фысджытæ æна- монд не сты, Къостайы хуызæн хистæр - азтæй нæ, фæлæ, раздæр кæй цард æмæ фыдæлыл нымад кæй у, уымæ гæсгæ — кæмæн уыд, Къос- тайæн та æлгъыст рахонæн нæй, уымæн æмæ йæ фæстæ цы фысджыты фæлтæртæ рахъомыл, уыдон æй иунæг уæвын нæ бауагътой, йæ фарны хъуыддæгтæ йын дарддæр хæццæ кæнынц. Хъуамæ Къостайы фæстаг фæдзæхст нæ зæрдыл дарæм: «Кæрæдзийы уарзгæйæ цæрут, ме ’фсы- мæртæ!» Æндæр чидæр кæуылдæр хъоды бакæндзæн - фæсаууонмæ дæр уæд - уымæй хъодыгæнæг не скадджын уыдзæн, хъодыгонд та дзыхъхъы нæ ныххаудзæн. Ногæй та мæхи хабæрттæ мæ зæрдыл æрбалæууыдысты. Хуссарирыс- тойнаг фысджытæй мын иу æргом ныхасы заман афтæ зæгъы, ныронг, дам, дын де сфæлдыстадæн фаг аргъ нæ кодтон. Кæйдæрты ныхæстæм, дам, дзæгъæлы хъуыстон. Уый бæсты, дам, дын дæ чингуытæ бакæсын хъуыд. Æндæр хуссайраг зонгæ та мын ног сусæгдзинад раргом кодта: 11 Дзасохты М. 161
«Сæрдарæй дæ куы равзарой, уымæй тæрсынц æмæ дæ фысджыты Цæдисмæ уый тыххæй нæ исынц». Уымæй размæ дæр æмæ уымæй фæстæмæ дæр мæ сæры ахæм хъуыды никуы сæвзæрд. Уыцы бынатмæ тырнджытæ бирæ дæр.,уыди, фæлæ æз уыдоны номхыгъды мæхи никуы нымадтон, номхыгъдмæ та мæ хæ