/
Текст
Ж»ЮУМЛК)1<Л,Т,Л1.<ЛИЛ.'1/»’1'
^НШЛОЦХУЖАЛВГМ
МАШтиЛЛРВДАЛ
практикум
УЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ олий ва $рта махсус таълим
ВАЗИЕЛИГИ
М.ШОУМАРОВА, Т.АЬЦИЛЛАЕВ
КИШЛОК ХУЖАЛИГИ МАШИНАЛАРИДАН
ПРАКТИКУМ
«КИШЛОК ХУЖАЛИГИНИ МЕХАНИЗАЦИЯЛАШТИРИШ»
ЙУНАЛИШИ БУЙИЧА МУТАХАССИСЛАР ТАЙЁРЛАЙДИГАН
ОЛИЙ УКУВ ЮРТЛАРИ ТАЛАБАЛАРИ УЧУН УКУВ КУЛЛАНМА
ТОШКЕНТ - 2010
Укув кулланмада «К,ишлок хужалиги машиналари» фани буйича
Олий таълим муассасаларида укитиладиган лаборатория ва амалий
машгулот намуналарининг асосий максади, бажариш тартиби,
талабаларни тестлаш саволлари хамда утказилган тадкикотнинг
мохияти буйича хулосалар изохланган. Фан буйича бажариладиган
Курс лойихасининг намунаси келтирилган.
Укув кулланма «Кщп^гок хужалигини механизациялаштириш»
таълим йуналишидаги барча бакалавриат йуналишлари хамда
магистратура мутахассисликлари буйича таълим олаётган талабалар
учуй мулжалланган.
В учебном пособии приведены примеры выполнения практи-
ческих и лабораторных занятий по предмету «Сельскохо-
зяйственные машины», проводимых в высших сельскохо-
зяйственных учебных заведениях. По каждому занятию приведены
образцы вопросов для тестирования учащихся, а также краткие
заключения, раскрывающие суть изученного материала. В пособие
включен образец выполнения курсового проекта по предмету.
Учебное пособие предназначено для студентов, обучающихся в
бакалавриате и магитратуре образовательного направления
«Механизация сельского хозяйства».
In this book shown samples of laboratory and practical lessons on
“Agculture machines” themes. The lessons conducted in Higher
Agriculture Academies. Samples of questions for student’s testing are
shown according to each lesson. Also we can find short conclusions
which explains the essence of Itarned matter. The sample of course
project of matter is this book.
The book targeted for students having lessons for Bachelors and
Masters degrees reaching in field of “Agculture mechanization”.
Такризчилар:
А.Д.Абдазимов, техника фанлари доктори, профессор,
Б.П.Шаймардонов, техника фанлари доктори, профессор.
2
КИРИШ
Реснубликамиз аграр секторида амалга оширилаётган
ислохсплар узининг самарасини бермокда. Давлатимиз пахта
егинпириш ва уни импорт дилиш буйича дунёдаги энг йирик
мамлакатлар даторидан урин олгани хам мага маълумдир.
Дедкончиликдаги ислодотлар туфайли элимиз дисда вадг ичида
дон ва картошка етиштириш буйича мустакилликка эришгани
кувончлидир. Сунгги йилларда богдорчилик, узумчилик ва
сабзавотчилик содаларида хам фаолият курсатаётган фермерлик
хужаликлари учун куп имтиёзлар берилган булиб, улар катта
ютукларни кулга киритмокдалар.
Республикам изнинг юдоридаги ютудларга эришишида
механизатор-ларнинг хам катта улушлари бор. Отир ишларни
машиналар ёрдамида дулай вадтда ва тез бажариш
деддончилиддаги мехнат унуми ва хосилдорликни ошириб,
бажариладиган ишлар ва махсулотларнинг таннархини
пасайтириш имконини бермокда. Деддончиликдаги
жараёнларни механизациялаштириш буйича мутахассислар
гайёрлашда “Дишлок хужалиги машиналари” фани берадиган
билим ва куникмалар асосий урин эгаллайди. “Кцшлок
хужалиги машиналари” фани олдида талабаларга замонавий
машиналар буйича билимлар асосини бериш, махаллий
шароитларга мослаб самарали ишлатишни ургатиш, ёшларни
булажак касбига дизидтириш, талабанинг билиш добилятини
такомиллаштиришга ёрдам бериш каби мадсадлар дуйилган.
Бундай максадларга эришиш учун 4-семестр охирида удув
амалиёти, 6-семестр сунгида технологик амалиёт утказилади.
Фаи асосларини талабага ургатиш учун 5 ва 6-семестрларда
ма груза ва лаборатория машгулотлари утказилади.
“Кишлод хужалигини механизациялаш” факултетлари
деярли дамма вилоятлардаги олий удув юртларда фаолият
курсатмодда. Ушбу факултетларда “Кишлод хужалиги
машиналари” фани буйича амалий ва лаборатория
маннулоглари намунавий дастур асосида тузилган.
з
Машгулотлар мазмуни эса махаллий шароит талаблари ва
мавжуд булган моддий техника база имкониятларига мое
белгиланиб, хамма жойда фан асосларини бир хил талхин*
килиб, ягона методика билан утказилгани маткул булади. Шу
максадда, «Кдшшок хужалиги машиналари’’ фани буйича
практикум ёзилди. Пракрзкумда лаборатория машгулотлари,
технологик амалиёт машгулотларини утказиш буйича тавсиялар
хамда курс лойихаси намуналари келтирилган.
Ухув амалиётида асосан пахтачилик ва дончиликда
ишлатиладиган машиналарнинг тузилиши, бажарадиган иши,
технологик созланишлари ургатилади. Иложи борича, талабага
машина кисмларини иш жараёнини бажараётган холда намойиш
хилиш маъхул булади. Талаба асосий созланишларни уз. хули
билан мустахил равишда бажариш имкониятига эга булиши, хар
бир созланиш хандай махсадда бажарилишини, унинг
ахамиятини тушиниши керак. Амалиёт машгулотларида талаба
хар куни янги машина ёки мураккаб машинаниш хисмини кун
буйи урганиб, хисобот ёзиб, уни гурухдаги талабалар олдида
химоя хилиши керак.
Лаборатория машгулотлари талабанинг машина тузилиши,
технологик созланишлари буйича ухув амалиётида олган
билимини чухурлаштиришга харатилади. Лаборатория
машгулотининг асосий мадсади, талабани хандайдир зад хи доз
утказиш, унинг натижаларини бахолаш, тегишли хулосалар
кабул дилишга ургатишдир. Шу сабабли, айрим лаборатория
машгулоти дандайдир курилмани ишлатиб, унинг иш
курсаткичларини улчаб ёки хисоблаб анидлаш, тегишли хулоса
кабул хилиш каби натижалар олишга йуналтирилган булса,
айримлари хандайдир механизмни кинематик ва динамик
гадкихог килиб, олинган натижалар тахлили асосида тегишли
хулосалар кабул килишга харатилади. Хуллас, лаборатория
машгулоти талабани амалда, кичик тадкикот утказиб онгли
равишда урганилаёгган жараённинг ахамиятини тушунишга,
натижаларни тахдил килиб, уларни салбий ва ижобий
4
томонларини узгаларга тушунтира оладиган даражада билим ва
куникмага эришиши керак.
“К,и1ллок, хужалиги машиналари” фани буйича ёш
укитувчиларга методик ёрдам бериш максадида, практикумда
бир нечта лаборатория хамда амалий машгулотларини бажариш
тартиби намуна сифатида келтирилган. Хдр бир укув юрти
жойлашган минтака шароитлари учун экин турини
етиштиришнинг кабул килинган технологиясини сифатли
бажара оладиган машиналарни чукуррок ургатишга дойр
лаборатория машгулотлари кабул килинади. Машгулот сунгида
талаба хисобот тайёрлаб, уни химоя килади.
Технологик амалиёт машгулотлари укув амалиётида ва йил
буйи утказган лаборатория машгулотларидан олган билим ва
куникмаларни янада мустахкамлашда талабага ёрдам бериши
лозим.
“Кишлок хужалиги машиналари” фани буйича курс
лойихасини бажариш хам режалаштирилган. Курс
лойих,асининг мавзулари, албатта минтака шароитвда энг куп
ишлатиладиган машина кисмларининг берилган шароитлар
учун маъкул булган улчамларини аниклашга, кинематик ва
динамик тадкикотларни бажаришга, тегишли хулосалар кабул
килишга багишланиши керак.
5
I БОБ. ЛАБОРАТОРИЯ МАШТУЛОТЛАРИ
111ШЛ И ТИРМА ТЕХНОЛОГИК ЖАРАЁНИ ТАХ.ЛИЛИ
Машгулот утказишдан максад: Тишли тирманинг тупродда>
ишлов бериш сифатини бахолашни талабаларга ургатиш.
Керакли жидозлар: Тишли тирма; рулетка; линейка;
плакатлар.
Укитувчи талабаларга:
1. Тишли тирмалар далани экин экишга тайёрлаш учун энг
куп ишлатиладиган куролдир. Тишли тирма ер юзаси уст кисмини
саёз юмшатиш, кесакларни майдалаш, усимлик долдидларини
Хаскашлаб чидариб ташлаш, даткалодни бузиш каби ишларни
бажаришда яхши натижа беради. Тирма тишлари турли шаклда
ясалиб, улар маълум тартибда жойлаштирилади. Тишлар
жойлашган тартибни анидлаш, тулик тушиниш мадсадида,
мавжуд булган тирманинг улчамларини анидлаб, унинг
схемасини масштабда чиздирилади.
1-расм. Тирма тишларини жойлаштириш схемаси.
l-расмдаги тирма мавжуд булса, унинг биринчи А планкаси
шартли база дилиб дабул дилинади, ундаги тиш оралидлари
6
улчаниб, масштабда 1, 2, 3 ва 4 -тишлар белигаланади. АВ
узокдикда иккинчи планка чизилади. 1-ва 4-тип1лар билан
иккинчи В планкадаги 5, 6, 7 ва 8 - тиш ораликлари улчаниб, улар
белгиланади. Шу тартибда, 1 - ва 4 - тишларга нисбатан С, D ва Е
планкаларидаги 9...20 - тишларнинг жойлари топилади. Схема
ёрдамида вуйидагилар аникданади:
1. Тирма жойлашган винтсимон майдоннинг кирим сони
аникданади.
2. Винт кадами t, винт чизигининг кутарилиш бурчаги а
топилади.
3. VM тезлиги йуналишида судралаётган тирма тишларининг
излари (пунктир чизикдар) чизилиб, излар кддами (оралиги) S,
улчаниб аникданади.
4. Кушни излар орасида юмшатилмаган дунгча булган NPM
(2-расм) учбурчагининг уамда икки тиш юмшатиши лозим булган
ABCD туртбурчагининг майдонлари Fnpm ва Fabcd лар
аникланади.
5. Тупрокка ишлов бериш сифат к^рсаткичи 7 =-(Fabcd -
FnpmVFabcd топилиб, т] =f(a) графиги чизилади ва тегишли хулоса
ёзилади.
Ерга бир текис ишлов бериш максадида тишлар куп киримли
винтсимон майдон буйлаб жойлаштирилиб, улар к;олдирадиган
излар кадами S лар узаро тенг булишига эришилади.
Маълумки, тиши ерга
а чукурликка ботирилган
тирма V йуналишда суд-
ралса, 3-расмдаги чуккиси
е= 40...50° булган учбур-
чак шаклида юмшатилади.
Унинг баландлиги а га
тенг, асоси в (юмшатиш
кенглиги) эса тишнинг
йугонлигидан бир неча
марта кенг булади.
2-расм. Тиш таъсирида гупрок-ницг
деформацияланиш схемаси.
7
Узаро S масофадаги ёнма - ён излар орасида учбурчак PNM
шаклидаги юмшатилмаган дунгча колади.
Талабалар узларига берилган вариантлардаги чукурлик а ва
хдмма вариант учун бир хил катталикка эта болтан S ораликдаги
учбурчакларни чизиб, дунгча баландлиги h ва F^pm майдонини
топадилар. Тирма ишини сифат курсаткичи сифатида дунгча
майдони чекланиши керак. Аммо дала шароитида h ни улчаш
осон булганлиги учун, агротехник талабаларга биноан h а га
нисбатан чекланган (h<0,5a). Шу сабабли, h/a ва Fnpm/I7abco
нисбатларининг узгариш конуниятларини аникдаш учун
Л = f{a)eai] = f(a) графиклари чизилиб, тегишли хулосалар
ёзилади.
2. Талабалар турт гурухга булиниб, уларга ишни алохида
вариантлар буйича бажариш топширилади.
Талабаларга бериладиган топширик:
1. Тирма улчамларини аникдаб, тишларни жойлаштирилган
схемаси масштабда чизилсин.
2. Тишлар жойлаштирилган винтсимон майдоннинг кирим
сони к аникдансин.
3. Х,ар бир тиш колдирган излар чизилиб, улар оралиги S
аникдансин.
4. Тиш таъсирида юмшагилаёттан тупрокда ёрилиш
деформациясининг таркалиш бурчаги 0=40...50°, узунлиги z = 150
мм тиш билан аникданган излар оралиги S учун турли чукурлик
(а=3...10мм) нинг 4 варианта учун тупрок; остида
юмшатилмасдан коладиган дунгчалар майдони аникданиб, ишлов
беришнинг сифат курсаткичи г/ топилсин.
5. ??=/(«) графиги чизилиб, тегишли хулоса ёзилсин.
Тсстлаш учун намунавий саволлар:
1 Кдндай сабабларга кура бир планкадаги тишлар оралиги
излар кадамидан катта куйилади?
2. Кдпдай максадда тишнинг учи кийид кесилган булади?
3. К:“'Д;н1 мадсадда тирма тишлари куп киримли винтсимон
майдон буйлаб жопншпгирилади?
8
-wW
4. Тишлар изининг оралиги (кадами) тупроднинг дандай
хоссаларига мосланиб тайинланади?
5. Юмшатилмаган дунгча баландлиги h нинг жоиз миддори
тишнинг тупровда ишлов бериш чудурлиги а га дандай
богланган?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Ишлатиладиган тирма тури тупрод хоссаларига мосланган
Холда танланади.
2. Тирма тишлари тупродда бир текис ишлов беришлари
лозим. шу мадсадда тишлар куп киримли винтсимон майдон
буйлаб жойлаштирилади.
3. Тирма ён томонга бурилмасдан равон даракатланиши
учун тишлар ярмининг унг ва чап томонларида юмшатилмаган ер
колдирилади.
4. Тупрод остида юмшатилмай доладиган дунгчалар
баландлиги ишлов бериш чудурлиги а га богпид (излар кадами
узгармас булганида).
ДИСКСИМОН ТИРМА ТЕХНОЛОГИК ЖАРАЁНИ
ТАХЛИЛИ
Машгулотни утказишдан мадсад:
1. Дисксимон тирманинг тупродда ишлов бериш сифатини
бахолашни талабаларга ургатиш.
Керакли жидозлар: дискли тирма, рулетка, линейка,
плакатлар.
Укитувчи талабаларга:
1. Дисксимон ишчи дисмларнинг афзалликларини изохлаб
тушунтиради. Дисксимон плуг, тирма, юмшаткич, эккич,
жуяколгич кабилар кенг таркалган. Дисксимон тирма кесакларни
майдалаб, тупродни сифатли юмшатади, бегона утлар ва уларнинг
долдидларини осон кесиб майдалайди, тупрод датламини
агдармасдан дисман аралаштиради. Энг мухими, зич ва даттид
ерларга ишлов беришда яхши натижа беради. Тиги тезда утмас
булиб долмайди.
9
2. Дисксимон тирманинг тупродда таъсир дилиш сифати
асосан унинг хужум бурчагининг дийматига боглик эканлигини
плакатдан курсатиб тушунтиради. Маълумки, дисксимон
тирманинг ерга ботиш чудурлигй а (балласт юк узгармаган холда)
ва тупродни майдалаб аралаштириш даражаси, унинг хужум
бурчаги а га богликдир. <t бурчаги ортиши билан тупрод остида
юмшатилмасдан коладиган дунгчалар баландлиги h ёки анидроги
- дунгча кундаланг кесим юзаси камайиб, юмшатиш чудурлиги а
нинг узгарувчанлиги камаяди, ишлов бериш сифати ортади. Аммо
дискнинг судрашга даршилиги ортиб кетади (3-расм).
Дала шароитида ишлаётган
тирма дисклари долдирган
дунгчалар майдони F ни
аниклаш дийиндир. Шу
сабабли, амалда диск ишини
сифат курсаткичи деб дунгча
баландлиги h кабул дилинган
булиб, унинг жоиз булган
максимал киймати чекланган
(h<0,5a). Бу талабни дондириш
учун <2 =10°... 25° булиши
рационал дисобланади. h нинг
дийматига а дан ташдари 3-расм. Дисксимон тирманинг
батареядаги дисклар диаметри тупродда гаъсири.
D, дисклар оралиги в лар
дам таъсир этади. Дискнинг тупрокни юмшатиш ва аралаштириш
даражаси унинг диаметрига боглид булиб, катта диамстрли
дискнинг тупродда ботиши дийинлашади, унинг устига балласт
юк дуйиш талаб килинади. со бурчак тезлиги билан айланаётган
дискипиг марказига ядинрод жойлашган нудталарнинг чизидли
тезлиги камрод (опий радиуси оз булганлиги сабабли), четки
нудталарнинг гезлиги купрод булади. Демак, четки нудталарнинг
тупродда таьсири кучлирод булади. Диск радиуси ишлов бериш
чудурлиги а га нисбаган бир неча марта катта булиши керак.
Диаметри катта диск йирик кесакларни илгари сурмасдан, унинг
устидан босиб утиш добили»iига дам эга булади (гилдирак
10
улчамларини аниклаш буйича лаборатория ишига каранг). Шу
сабабли, амалда D<(4...6) а кабул килинади.
h нинг киймати минимал булиши учун в меъёридан кам
куйилса, дисклар оралигига кесаклар тикилиб колиши мумкин.
Шу сабабли, дисклар оралиги в ни ишлов бериш чукурлиги а га
богланган х,олда урнатилади: в<1,5а.
Дисксимон тирма ишлатилганда, D ва в ларни узгартириш
иложи булмаганлиги учун, факат хужум бурчаги а узгартирилиб,
h нинг керакли булган мивдорига эришилади. Агар дунгча
баландлиги Ь>0,5а. - булиб чикса, дискли батареялар икки
каторлаб, кетма - кет юрадиган килиб куйилади.
Дунгча баландлиги h ни аналитик усул билан аниклаш
мумкин:
A = (1)
Ammo, юмшатилмаган дунгчани тасаввур килиш учун h ни
график усулда аниклаш маъкулдир.
Дунгчанинг шакли мураккаб булганлиги сабабли унинг
майдонини хисоблаб аниклаш кийин, аммо уни схемадан улчаб
топиш мумкин.
3. Талабаларни турт гурух, (вариант) га булиб, мавжуд булган
дисксимон тирма батареясини олд ва уст куринишларидаги
схемаларини бир хил чукурлик, аммо турли хужум бурчаги а
остида чизиш топширши берилади. Тирманинг олд куринишида
Куш ни дисклар орасида юмшатилмасдан колдирилаётган
дунгчалар баландлиги h иш сифатининг курсаткичи эканлигини
тушунтиради.
Талабаларга бериладиган топширик
1. Дисксимон тирма батареясинннг олд ва уст куринишларини
берилган ишлов бериш чукурлиги а ва хужум бурчаги а остида
масштабда чизилиб, дисклар оралигида юмшатилмасдан
колдирилган дунгчалар баландлиги h аниклансин.
2. Юмашитилмаган дунгчаларнинг шаклини учбурчак деб
кабул килиб, уларнинг майдони аниклансин. Ишлов берилиши
11
лозим булган майдонга нисбатан дунгчалар майдони фоиз
дисобида анидлансин.
4. Хдмма вариантлардан олинган натижалар асосида rj=f(a)
графиги чизилиб, тегишли хулоса ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай сабабларги кура дисксимон тирма билан серкесак
шудгорга ишлов бериш маъдул булади?
2. Дисксимон тирманинг хужум бурчаги дандай мадсадда
узгартиладиган дилинади?
3. Душ ни дисклар оралигида юмшатилмасдан долдирилган
дунгча баландлиги дандай омилга боглид?
4. Юмшатилмасдан долдирилган дунгчалар майдони дандай
омилга боглид?
Эслаб долигп учун маълумотлар:
1. Серкесак ва датгид ерларнинг тупрогини юмшатиш учун
дисксимон дуроллардан фойдаланиш самара беради.
2. Хужалик шароитида дискларни ерга ботиш чудурлигини
ошириш учун уларнинг устига балласт юк дуйилади.
3. Дискларнинг тупродда таъсири интенсив булиши учун
уларнинг хужум бурчаги узгартирилади.
4. Юмшатилмаган дунгчалар баландлигини камайтириш учун
дисклар батареялари кетма — кет урнатилади.
ТУ ПРОК ФРЕЗАСИ ТЕХНОЛОГИК ЖАРАЁНИНИНГ
ТАХ.ЛИЛИ
Машгулот мадсади: Ривожланган давлатларда тупродни ута
майин долатга келтиришда асосий восита дисобланадиган фреза
ишини тадлил килишни талабаларга ургатиш.
Керакли жидозлар: Тупрод фрезаси ёки унинг макети,
плакаглар, удув филми.
Укитувчи талабаларга:
1 Тупродда ресурстежамкор ишлов бериш технологиясида
фреза билан ишлов беришнинг адамиятини тушунтиради. Ерни
уруг экишга тайирлашда бошда машиналарга Караганда фреза
тупродни сифатлирод юмшатирб, майин долатга келтириш
12
добилиятига эга. Шу сабабли, илгор мамлакатларда, купрод
кувват сарфланишига дарамасдан, ундан кенг фойдаланилмокда.
Ута майин долатдаги тупродда табиий намлик узодрод садланади,
унга экилган уруг етарли даражада кумилиб, уругларнинг бир
текис униб чидиш эутимоллиги ошади. Плёнка остита чигит
экишда тупродни майин долатга келтириш талаб дилинади, чунки
йирик кесакли ерга тушалган плёнка йиртилиб кетади ва унинг
тупродни иситиш добилияти пасайиб долади. Ерга плуг билан
ишлов бермасдан дон экишда, фадат уруг экиладиган энсиз
йулакчани юмшатиш учун дам фрезадан фойдаланиш маъдулдир.
Фрезанинг тупродни майдалаш даражаси унинг пичодлари
дирдиб оладиган диринди далинлигига боглид. К^иринди
далинлиги куп факторлар (пичодлар сони, фреза радиуси,
юмшатиш чудурлиги, кинематик режими ва б.) га боглиддир.
Мавжуд булган фрезадан фойдаланишда унинг кинематик
режими л (айланаётган пичод учининг урунма чизикли тезлиги
Vn нинг агрегат тезлиги VM га нисбати, л =Vn /VM) нигина турлича
тайинлаш мумкин. Агрегатни юритиш тезлиги VM ни ёки бевосита
фрезага трактор дувват олиш вали (К,ОВ) узатаётган -айланиш
тезлигини алмаштириш дисобига л нинг мадбул диймати
урнатилади. Фреза кинематик режими миддорининг бевосита
гупрод дириндиси далинлигига, билвосита - тупродни майдалаб,
юмшатиш даражасига таъсир дилади. Уни тадлил дилишни
графоаналитик усулда бажариш жоиз булади. Маълум масштабда
фреза барабани чизилади. Ао жойга келган пичод (4- раем) XOY
координат удлари буйлаб циклоида куринишидаги траекторияни
босиб угадй. Траекторияни дуйидаги параметрик тенглама
ёрдамида дуриш мумкин:
X=VM t + Гф cos со t,
Y= Гф sin®t: (1)
бу ерда: t - фреза барабани тулид бир марта айланишига
сарфланадиган вадт, с; со - фреза барабанининг бурчак тезлиги,
рад/с.
Бурчак тезлиги со ни анидлаш учун аввалига пичоднинг
чизидли тезлиги Vn =AVM, анидланади. Шундан сунг, Vn га мое
келадиган а топилади:
13
CO= NJ Гф.
Фреза барабана тупик; бир айланишига кетган вакт t-'lnlco
хисобланиб, шу вакт ичида агрегат босиб утадиган й^л SM =Va t
аникланади. ?
4-расмдаги Ао жойини эгаллаб турган пичокнинг
траекториясини куриш учун маълум масштабда фреза барабани
чизилиб, яъни нисбий айланма хдракатида пичок учи босиб
утадиган йул ни узаро тенг (масалан, 12) булакларга булиб
Л]1, А\, А}, ... А'2 нукталари белгиланади. Пичокнинг агрегат
билан кучирма - илгариланма каракатица босиб утадиган йули SH
ни кам шунча тенг булакларга ажратилди ва О0, Оь О2, О12
нукдалар белгиланади.
Агар пичок; учи нисбий хдракатдаги йулининг 1/12 кисмини
босиб я,1 холатигача бурилса, шу вакт ичида барабан маркази О
хам кучирма харакатдаги йули SM нинг 1/12 булагига силжиб
улгуради ва О, жойга етиб келади. Шу сабабли, О0 Oj масофасини
А1, дан О0 0)2 чизигига параллел куйиб А) нукта белгиланади.
Айланадаги Ао нукта а\ нинг урнига келгунича машина билан
биргаликда илгариланади. Шу сабабли О0 О2 масофаси А*2 дан
О0 О2 чизигига параллел куйилади ва А2 нукта белгиланади. Шд
тартибда А3 ...А12 нукталар топилади. Уларни эгри чизик билан
бирлаштириб изланаётган узайтирилган циклоида чизилади.
Траекториянинг шакли катта ахамиятга эга, чунки бевосита
тупрок кириндисини ажратиб оладиган пичокнинг учи абсолют
тезлигининг йуналиши унга богликдир. 4-расмда С пичоги d, е ва
f нукталарини эгаллаганда, уларнинг абсолют тезликлари Vd Ve ва
Vr траекторияга уринма равишда курсатилган.
Агар пичок d нуктада ерга кира бошласа, унинг тезлиги Vd
ишлов берилмаган тупрок томонга йуналиб, кириндини ажрата
олмайди. е нуктада тупрокка кира бошлаган пичок хам деярли
шундай вазиягда ишлайди. f нуктада ерга кираётган пичок учи
кириндини орка гомонга осон ажратиб, майдалайди.
Демак, пичок уз траекторияси сиртмогининг энг кенг
жойидан пастрокда ср юзасини учратгани маъкул булади.
14
сиртмокнинг энг катта кенглигини схемадан улчаб олиш ёки
куйидаги формула ёрдам ида х,исоблаб топиш мумкин:
со 1
Л Z
(2)
4-расм. Тупрок фрезаси пичокларининг траекторияси.
Ишлов бериш чукурлиги а ни тайинлаганда пичок учи
тезлигини йуналишини эътиборга олиш лозим, яъни пичокнинг
учи ер юзасига е нуктасидан пастрокда тегиши керак. Амалда,
а=(0,7...0,8) Гф дан ошмаслиги маъкул хисобланади.
Канчилик А кичик булса, сиртмок энсиз булиб, е нуктаси
пастрок жойлашади, демак ишлов беришнинг жоиз булган
чукурлигини камрок куйиш талаб килинади.
А пичогидан кейин ерга В кириб боради ва тупрок
кириндисини (схемада штрихланган) ажратиб олади. Шу сабабли,
В нуктанинг траекториясини х,ам чизиш талаб килинади. В нукта
15
хам А никига ухшаш траекториями босиб утади. Шуни эътиборга
олиб, В нукгадан горизонтал чизик утказилиб, А
траекториясидаги Ав нукта белгиланади. А траекториясининг
ABAi2 булаги оркали унинг чап томонига бир неча горизонаТал
чизиклар утказилади. Ушбу чизикдарда AbAi2 эгри чизигииинг
чап томонида ВАв масофадаги нукталар белигиланиб, кейинчалик
ВВ0 кисми келиб чикдди. Траекториянинг кейинги булаги А()А12
га ухшаш тартибда чизилади.
А ва В пичоклари траекгорияларидаги сиртмоклар кадами
булган Sz чизмадан улчаб олинади. Sz мивдорини аналитик усул
билан хам аниклаш мумкин:
S , = 2 л Гф /Az ёки S z = 2 яг V м / со z., (3)
(3) формула ёрдамида аникданган S'- билан график усулда
топилган Умикдори таккосланади.
Пичокнинг ер юзаси билан учрашган АЕ нуктасидан гф
радиуси билан O0Ci2 укида ОЕ нуцтаси топилади. ОЕАБ чизига
давомида тупрок кириндисининг максимал калинлиги <5^ улчаб
олинади. Агротехник талаблар буйича фреза ишининг сифати
тупрокни майдалаш даражасидан ташкари яна икки курсаткич
билан бахоланади:
1. Юмшатилмаган дУнгчалар баландлиги h ишлов бериш
чукурлиги а нинг 20% дан ошмаслиги керак (h< 0,2а), акс холда,
юмшатилмаган майдон меъёридан ошиб кетади; h ни камайтириш
учун S2hhht кичикрок булишини таъминлаш лозим;
2. Тупрок кириндисининг максимал калинлиги 8^ тупрок
хоссалари ва холатига богланган ходда тайинланиши керак, чунки
<5гпах канчалик кичикрок булса тупрок шунчалик майинрок
холатга келтирилади.
К,иринди калинлиги куйидаги формула билан хам хисоблаб
топилищи мумкин:
-в^/гД-Ч«/гД’ (4)
юпк^рук. булиши учун (4) формуладан Sz ни ёки а ни
камайтириш дозимлиги келиб чикади, (амалда гф = const булади).
16
Бундан гашкарн фреза бурчак тезлигини ошириш ёки агрегат
тезлигини камайтириш мумкин.
Дастлабки бериладиган маълумотлар:
Гурухдаги хамма талабалар учун куйидаги параметрларнинг
улчамлари берилади:
- фреза барабани радиуси гф = 0,20. .0,30 м;
- тупрокни юмшатиш чукурлиги, а=7... 12 см;
- барабандаги пичоклар сони, z =4...7;
- агрегатнинг иш тезлиги, VM = 1,0... 1,2 м/с.
Кинематик режим курсаткичи 2 =2,0...8,0 оралигида камида 4
вариантдаги индивидуал топширик сифатида талабаларга
берилади.
Ишни бажаришдан асосий максад, берилган параметрларга
эга булган фреза пичокларнинг траекторияларини чизиб, улар
ажратиб олаётган тупрок кириндиси калинлигини хамда
юмшатилмасдан колаётган дунгчалар майдони (ёки
баландлиги)ни аниклашдир.
Мазкур лаборатория ишининг нихоясида хамма вариантларда
топилган />тах ва h микдорларини 2 га боглайдиган
<5гоах =/(2)вя /г = /(2) графиклари чизилди ва улар ёрдамида
тегишли хулосалар, яъни амалда V„, гф ва z ни узгартириш иложи
йук булган шароитда фреза барабанига узатилаётган бурчак
тезлиги а> ни узгартириб, <^тах ва h ни керакли микдорига
эришиши буйича тавсиялар ёзилади. Талабаларни турт гурухга
булиб, турт хил 2 учун иш бажариш топширилади.
Талабаларга топширик:
1. Берилган вариантдаги улчамлар асосида фреза барабани
схемаси ва унинг иш жараёнида пичоклар харакатининг
траекториялари масштабда чизилсин.
2. Траекториялар ёрдамида тупрок кириндисининг максимал
калинлиги 8тг* ва1 пичокларнинг ерга таъсир кадами ' Sz
аниклансин.
3. Фреза иш режимининг кинематик курсаткйчининг •• иш
сифатига таъсирини аниклаб, хулоса ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
17
I. Гупрок фрезасини иши кандай курсаткичлар билан
бахоланади?
2. Фреза иш режимининг курсаткичи пичок ажратадиган
тупрок кириндисининг далинлигига кандай таъсир курсатади?
3. Фреза пичоклари босиб утадиган узайтирилган циклоида
куринишидаги траекториялар кадами унинг иш сифатига дандай
таъсир дилади?
4. Юмшатилмаган дунгчалар майдонини камайтириш учун
дала шароитида кандай чора куриш мумкин?
5. Фреза билан тупрокка ишлов беришнинг кандай
афзалликлари бор?
Эслаб цолиш учун маълумотлар:
1. Ерга фреза билан ишлов бериб тупрокни майин холатга
келтириш кенг таркалмокда.
2. Дала шароитида тупродни юмшатиш даражасини
узгарттириш учун фрезага узатилаётган бурчак тезлигини ёки
агрегат тезлигини узгартириш кифоя.
3. Фреза пичоклари тупрок кириндисини камрок кувват
сарфлаб ажратиб олиши учун, ишлов беришдаги максимад
чукурлик барабан радиусининг 80% дан ошмаслиги керак.
4. Тупрок фрезасининг айланиш тезлиги (кинематик режими)
ни купайтириб, унинг пичоклари кесиб оладиган кириндини
юпдарок килиш, тупрокка таъсирини кучайтириш мумкин.
5. Тупрок фрезаси барабани мажбуран айлантирилиши
сабабли, унинг солиштирма кувват сарфлаши купрок булади.
ЮРИТУВЧИ ГИЛДИРАК УЛЧАМЛАРИНИ AHI1I\.IAI II
ВА Д1ТА1.1АР1111И МУСТАВКАМЛИККА \ИСОБЛАШ
Машгулот утказишдан мацсад: машина ишчи кисмларини
харакатга келтирадиган юритувчи гилдирак улчамларини
бажариладиган технологии жараён билан боглаган холда
белгилашни талабага ургатиш.
Керакли жихозлар: ишчи дисми харакатни гилдиракдан
оладиган машинаииш укув юртида мавжуд булган нусхаси ёки
унинг .макета; плакат лар; укув филмлари.
18
Удитувчи талабаларга:
1. Айрим машиналарда ишчи дисмни хдракатлантириш учун,
юритувчи гилдиракдан (трактор кувват олиш валидан эмас)
фойдаланишнинг афзалликларини тушунтиради.
2. Юритувчи гилдирак улчамлари ва кинематикасининг
машина бажарадиган технологик жараёнга таъсирини, мисол
учун, чигит сеялкасининг миддорловчи аппарата ишинг сифати,
технологик жараёни юритувчи гилдиракнинг равон даракатига
боглидлигини тушунтиради. Ишчи дисми носимметрик, яъни
машинанинг уртасида эмас, ён томонида жойлашган машинада
гилдиракни ён томонига суриб юборишга интиладиган куч таъсир
дилиб, унинг иш шароитани огирлаштириб юборади. Шундай
огир шароитда ишлайдиган гилдирак улчамларини анидлаш
тартибини тиркалма пичан уРгич мисолида урганиш маъдул
булади.
3. Тиркалма пичан ургичнинг уриш аппарата 1 гилдирак 2
ёрдамида хдракатга келтирилади (5-расм). Валга бикр урнатилган
гилдирак юритувчи, эркин айланадиган дилиб кийдирилгани эса,
таянч хисобланади.
5-расм. Тиркалма пичан ургичнинг схемаси:
I - уриш аппарати; 2 - юритувчи гилдирак; 3 — вал; 4,5 -
конуссимон шестернялар; 6 - кривошип; 7 — шатун; 8 — бошмок; 9 —
кергич; 10 — таянч гилдирак.
19
Гилдираклар умумий вал 3 га урнатилган булиб, машина
илгарилатиб судралганида юритувчи гилдирак валга урнатилган
конуссимон шестерня 5 ордали кривошип 6 ни айлантиради.
Кривошип шатун 7 ёрдамида уриш аппартининг сегментлардан
тузилган пигочи I ни илгаридама - дайтма даракатга келтиради.
Уриш аппаратининг учи бошмод 8 га суяниб юради. Кергич 9
уриш аппаратики тегищди долатда ушлаб туради.
Лаборатория ишини бажаришда дуйидаги дастлабки
маълумотлар дабул дилиш мумкин.
I. Сегмент - бармодли уриш аппаратининг пичан уришга
сарфлайдиган солиштирма иш миддори Lo = 200...300 нм/м2
2. Сегментли пичоднинг йуналтиргич буйлаб силжишдаги
умумлаштирилган ишдаланиш коэффициента fn = 0,3...0,5
3. Уриш аппаратини илгарилатиб судрашда урилаётган
пичаннинг солиштирма даршилиги Q= 500...600 н/м
4. Уриш аппарата бошмогига тушадиган босим N6 =150—200 н
5. Пичан ургичнинг дамров кенглиги В =2,1 м, массаси m =
450 кг.
6. Юритувчи гилдирак диаметри D= 790 мм, тугинининг эни
Ьт=175мм.
7. Уриш аппаратини даракатлантирувчи кривошипга
гилдиракдан даракат узатиш нисбати i= 22,7
8. Ердаги кесак (тусид) билан гилдирак тугини орасидаги
ишдаланиш коэффициента fr=0,2...0,3; кесак (тусид) билан ер
юзаси орасидаги ишдаланиш коэффициента fe=0,22...0,24.
Гилдирак радиуси R ни аниклаш. Пичан ургич тог олди
адир, яъни кесаксимон тусидлар куп булган жойларда
ишлатилади. Шу сабабли, энг куп учрайдиган тусид (тош)
ларнинг радиуси гт анид деб дисобланади. Гилдиракнинг минимал
радиуси Rmin тугри танланса, учраган тусид 2 ни (6-расм) тугин
илгарилатиб сурмасдан, уни босиб утади. Тусид ер юзаси билан
тугин орасида дисилиб тухтасагина, уни гилдирак босиб утади.
Тусид дисилиб долиши учун а < <р{ ¥срг шарти бажарилиши керак
(бу ерда (f\ - тугин ва тусид орасидаги ишдаланиш бурчаги; ср2 -
тусид ва ер юзаси орасидаги ишдаланиш бурчаги).
20
Бундай шартни бажариш
учун гилдирак радиуси
Л>-—---------,см дилиб (1)
^(<рх+<р2)
6-расм. Fилдирак радиусини
аиидлашга оид схема:
1-гилдирак, 2-ту си к
тайинланиши керак. Тилдирак
диаметри D=2R ни бошда
курсаткичлар асосида хам
танлаш мумкин (мисол учун 3-
формула ёрдамида).
Тугиннинг эни Ьт катта ахамиятга эгадир. Агар Ьт меъёридан
оз булса, гилдирак ерга чудуррод ботадиган, катта хажмдаги
тупродни зичлашга куп энергия сарфлайдиган булади. Тугин эни:
G
Ьт~^\,СМ (2)
бу ерда G - гилдиракка тушадиган юк огирлиги, н; _
Go - тугин эниннинг хар бир сантиметрига тушадиган
босимнинг жоиз булган микдори; унинг микдори тупроднинг
холатига боглид булиб, хайдалган ер учун [Go] = 300 н/см,
хайдалмаган ер учун [Go] =800 н/см дабул дилинади.
Гилдиракнинг тупродда ботиши G, Ьт ва тупроднинг холатини
бадоловчи “ботувчанлик” коэффициента К га богликдир. Шу
сабабли:
( g у
о=м=1ат1,с" (3)
дабул дилиниши мумкин. Бу ерда К коэффициента тажриба
асосида анидланиб, D ва Ьт тугри дабул дилинганлигини бадолаш
учун ишлатилади. Агар G ньютонда, Ьт ва D сантиметрда улчанса,
дайдалиб юмшатилган ерларда ишлатиладиган экиш машиналари
учун К=2О...ЗО; тупродда ишлов берадиган машиналар учун
К=ЗО...4О; зичланиб долган ерларда ишлатиладиган урим-йигим
машиналари учун К=4О...5О; умуман юмшатилмайдиган ерларда
21
ишлагиладиган транспорт машиналари учун К=6О...7О кабул
килиш мумкин.
Машина ишлайдиган шароитга цараб, гилдирак диаметри (1)
ва (3) формулалар билан хдеобланиб, конструктив вазиятга
мослаб танланади. Пичан ургичнинг гилдиракларига куйидаги
кучлар таъсир килади (7-^асм):
Радиал, яъни гилдиракка
тушадиган юк (машина огир-
лигининг бир кисми) булган G
кучи. Машина огирлиги GM
гилдиракларга тенг булинади
деб фараз килинса,
лимизда
килинади. Гилдирак
билан ер орасидаги
шиш (ишцланиш) кучи F=fG,
бу ердаги f - ер билан гилдирак
тугини орасидаги тишлашиш
(ишцаланиш) коэффициента. Уриш аппаратини хдракатлантириш
учун, ер билан ишцаланиши хисобига гилдирак маълум Ме
бурувчи моментини косил цилиши керак. Бунинг учун, гилдирак
тугинида T|=M/R уринма кучи пайдо булиши керак.
Носимметрик урнатилган уриш аппаратини судрашга
царшилик кучлари Rl+R2 таъсирида гилдирак тугинларида
ёнланма куч Ne пайдо булади.
Юкланган гилдиракни судрашга царшилик кучи:
мисо-
кабул
тугини
тишла-
G=GM/2
7- раем. Пичан ургичнинг
гилдирагига таъсир циладиган
кучлар.
G4
Р = з------
\КВД2 ’н;
бу ерда G - гилдиракка тушадиган юк, н;
вт - тугин эни, см;
Д - гилдирак диаметри, см;
К - тупрокнинг хажмий эзилиш коэффициента;
шудгорланган ер учун К= 1...2 н/см3; ангизли ер учун К= 5... 11
н/см3;
22
Уринма куч Tj ни аниклаш. Уриш аппарата билан Ви
кенгликдаги пичанни уриш учун сарфланадиган иш L микдори:
L=LoBdhc, мм (5)
Бу ерда hc - сегмент тигининг узунлиги буйлаб поялари бир
вактда кесиладигаи майдоннинг эни; hc улчамини сегмент буйига
тенг кабул килиш мумкин. L микдордаги ишни бажараётган
пичокларни суриш учун талаб килинадиган куч:
Pn = L/Sn,H (6)
Бу ердаги Sn - пичокнинг бир томонга силжиш нули. Керакли
Р„ кучини косил килиш юритувчи гилдирак тугини е билан
ишдаланиши хисобига пайдо буладиган уринма Г, кучининг
керакли микдорини аниклаш лозим. Пичанургич уриш
аппаратини битта юритувчи гилдирак харакатга келтиради, яъни
С=1 булганлиги сабабли, Ti уринма кучини CTiR = z‘Pu г
тенгламасидан аниклаш мумкин (бу ерда С - юритувчи
гилдираклар сони).
н
1 R
(7)
Бу ерда г — кривошип радиуси, см;
i — гилдиракдан кривошипга харакат узтиш нисбатан;
Тугиннинг ерга теккан жойида доимо тишлашиш
(ишкаланиш) кучи F=fG пайдо булиб, гилдиракни айлантиради.
Агар F>Ti тенгсизлиги таъминланса, тугин ерга нисбатан
сирпанмайди, гилдирак узлуксиз айланиб, уриш аппарат ининг
технологик жараёни бажарилишини таъминлайди.
Агар F <Т1 булиб колса, гилдирак айланмасдан сирпаниб
юради, уриш аппаратини харакатлантира олмайди. Бундай
холатда, F ни ошириш чоралари курилади. F-fG эканлиги
эътиборга олиниб, G ёки f ни ошириш керак булади. Албатта f ни
ошириш маъкулдир. Шу мадсадда, тугинга ишкаланиш
коэффициента куп булган (масалан, резина) материалдан шина
кийдирилади ёки шпоралар урнатилади.
Шпора (тиш) баландлигини аниклаш. Тугинга
урнатиладиган шпора (тиш) нинг эни Ь5 тугин эни Ьт га тенг кабул
килинади. Шу сабабли, унинг керакли баландлиги hs гина
23
хисобланиб анидланади. Шпоранинг баландлиги hs шундай
булиши керакки, тишга тирак буладиган S = bT hs юзали тупрок;
шпора кабул циладиган куч Ps таъсирида олд томонга
сурилмасдан, унга таяич булиб гилдиракнинг узлуксиз
айланишини таъминлаши керак. -
Бунинг учун шпоралар 27-расмдагидек, АОВ учбурчагини
досил киладигандек урнатилади. Айланаётган гилдиракнинг А
шпораси тупрокдан чидаётганида, В шпораси тупроцд бота
бошлаши керак. Шпора баландлиги:
Т -F
F ~т—см 6В
бу ерда [o-Jq- - тупродни эзиб суришга курсатадиган
солиштирма каршилигининг жоиз булган миддори; [се]т » 25...35
н/см2.
Шпора сонини аниклаш. 8-расмдаги АОВ учбурчагидан:
a R R
cos—=----- бу ердан а= 2arccos---
2 R +hs R + hs
Шпоралар сони z„„„ = 2^Z булиши керак. Шпораларнинг
амалдаги Za сони Zmjn < Za < 2Zmin кабул килинади.
8-расм. Шпора баландлигини анидлашга оид схема.
Шпора калинлиги. Агар тупродда ботган шпоранинг учи
дандайдир даттид жисм (тош) га тегиб тиралса, Tj — F = Ps кучини
шу шпора кабул дилади (9-расм) ва унга Mniax = h (T]-F) эгилиш
24
момента таъсир килади, Мтах таъсирида шпора эгилмаслиги
лозим. Бунинг учун шпора кундаланг кесими туртбурчак шаклида
булса, унинг минимал к,аршилик момента [сг,] га тенг
булиши керак (бу ерда [сге] - шпора тайёрланган материалнинг
эгилишдаги жоиз булган кучланиши). Кдлинлиги Ks булган шпора
учун кдршилик момент W = Ьт к//6 булади.
bTK* h(T.-F) l6h(T.-F)
—f 1 ’ бу ердан К > —у—у--, СМ (9)
6 |сге] v
Тугин калинлиги Кт ни аниклаш. Тугиннинг кушни кегай
(спица) лар оралиги ММ! ни икки таянчда ётган эгри балка
(тусин) деб кабул килиш мумкин (10-расм).
Тугиннинг уртаси тош устига чикиб колса, G юки тугиннинг
/т узунлигидаги булагини эгувчи максимал момент Мтах ни косил
килади. Бу моментга бардош бериш учун тугин кундаланг
кесимининг минимал каршилик момента и^л^До-,], см3, булиши
керак. Бу ерда [о-,] тугин ясалган материалнинг эгилишга жоиз
9-расм. Шпорани эгувчи
момент пайдо булишига оид
10- раем. Тугин калинлигини
аниклашга оид схема.
схема.
Тугин кесими bTkT шаклидаги туртбурчак булганда,
Wmin=bTy<2/6 эканлиги эътиборга олинса:
25
W бЛ/_
—~—-т—г яъни кт > -—{—т аникланади. (10)
6 |o-J \М<М
(10) формуладаги Мтах нинг микдорини аниклашда иккита
усулдан фойдаланиш мумкин:
Соддалаштирилган усулда тугиннинг MMi булагини тугри
балка деб кабул килинади.ва момент микдорини Mrmax = G /т/4 деб
олиш мумкин, аммо бундай ечимда хатога купрок йул куйилади.
Бу ердаги /т - ёнма-ён кегайлар орасидаги тугин булагининг
узу н лиги.
Аник ечимда, тугин му ставкам л игига кегайларнинг хам
таъсири эътиборга олинади ва Мтах= (2-к) G /т/4 деб аникланади.
Бу ердаги кегай ва тугин бикрликларининг нисбати, льни
юкнинг кегайлар ва тугиннинг ММ] булагига булиниб,
таксимланиб тушишини эътиборга оладиган коэффицент:
Ч
2iT+iK <12)
бу ерда iT - тугиннинг бикрлик коэффициента булиб, унинг
микдори тугин кундаланг кесимини инерция момента JT нинг
кегайлар оралиги 1т га нисбати билан аникланади:
iT = JA = Ьгкт3/12 1К (13)
iK - кегайнинг бикрлик коэффициента:
iK = JK//K = 7td4/64 4 (14)
бу ердаги d — думалок кегайнинг диаметри;
=0,5D--0,5d; 1К — кегай узунлиги гилдирак тугини ва гупчаги
радиусларининг айирмасига тенг.
Кегайларпи хисоблаш. Гилдирак конструкциясини рационал
булишига ва уни тайёрлашни арзонлаштириш максадида кегайлар
тугиндаги шпораларга бириктирилади, яъни кегайлар сони ZK
шпоралар сони Zm га тенг килинади.
26
Кегай кундаланг кесимининг керакли юзасини аниклаш
буйича хисоблаш усули гилдиракни тайёрлаш технологиясига
богликдир. Велосипед, мотоцикллар учун нисбатан анид
тайёрланадиган гилдираклардаги кегайларнинг бир учи тугиндаги
тешик буйлаб силжийдиган килиб урнатилади. Натижада, уст
томондаги кегайлар чузилишга ишлайди, пасткилари эса умуман
кжланмайди. 1(ХМ ларига арзон, яъни тайёрланиши ута аник
булмаган гилдираклар урнатилади. Улар кегайнинг икки учи
тугин ва гупчакка бикр махкамланади. Шу сабабли, кегай
кисилишга ишлайди ва шу деформацияга хисобланиб, унинг
диаметри аникланади.
Гилдиракка тушаётган юк G ни вертикал холатдаги битга
кегайгина кутариб туради деб фараз килинади ва юк кутариб
турган устунга ухшатиб хисобланади (11-раем). Маълумки, устун
узунасига эгилиши ёки факат кисилиши унинг бикрлигини
ифодаловчи Эйлер коэффициенти Кэ = 1к/ро нинг микдорига дараб
аникланади.
мм; бу
ердаги SK - кегай
кундаланг кесими-
нинг юзаси. Агар
кегай кундаланг кеси-
ми dK диаметрли
думалок шаклга эга
булса: SK= лхВ/4;
кундаланг кесимнинг
11-расм. Кегай бикрлигини анидлашга
о ид схема
инерция момента
JK=7id4/64; яъни p°—dKl4 дабул килинади. Агар Кэ < 100 булса
кегай факат кисилишга, кэ>100 булса узунасига эгилишга
ишлайди.
бу ердаги 1К - кегай узунлиги, lK =0,5D - 0,5dr
pv - кегай кундаланг кесимининг инерция радиуси.
27
Амалда кегайлар узунасига эгилмайдиган бикрликка эга
булади, шу сабабли сикилишга ишлаётган кегайдаги кучланиш
=G is, га тенг булади.
Пичан ургичга эксцентрик урнатилган уриш аппарата
таъсирида гилдиракларга ёнлама куч Ne таъсир этади (19-расм).
Кегайлар эса, кундаланг Ьертикал zoy текислигида М = Ne 1К
момента таъсирида эгилади. Бу ердаги гилдиракии ён томонга
суришга интиладиган Ne куч (12-расм).
Ne = (Ri/y+Rz/?)/^ га тенгдир. Бу ердаги Ri -уриш аппаратини
судрашга каршилик кучи; R2 - бошмоцни судрашга каршилик
кучи; /; ва /2 - уларнинг елкалари.
12-расм. Ёнлама кучни аниклаш схемаси.
М моментини гилдиракдаги Z дона кегайларнинг ерга тегиб
турган кисмлари (яъни УуУц цисмигина) кабул килинишини
эътаборга олиб, кундаланг йуналишда эгилиш деформациясидаги
кучланиш:
М
°31 = (J/ y~)i ’н/см2 га тенг бУлади-
(15)
бу ердаги WK = nd’J 32 = 0,1 d'. - диаметри dK булган кегай
кундаланг кесимининг каршилик моментидир.
Аппаратам ,х,аракатлантиришда гилдирак тутинида пайдо
буладиган уринма куч Т] гупчакка кегайлар оркали узатилади
Шу сабабли, кегайлар буйлама вертикал ZOX текислигида Мх =
Ti ZK момента (/K=R-0,5dr) таъсирида эгилади. Мх моментини
28
кегайларнинг пастда жойлашган -^3 кисми кабул килади ва
уларда косил буладиган кучланиш:
<Тх (X-X)z^ ’н/см2 (16)
Топилган сгс-,ст ва стх ларнинг эквивалент кучланиши
аникланиб, кегай диаметри топилади.
Реборда улчамларини аниклаш. Ёнлама Ne ва ишкаланиш
кучи F ларнинг фарки Np = N6 - G f гилдиракни ён томонга, яъни
Y уки буйлаб суриб юбормаслиги учун унга реборда куйиш талаб
килинади. Np кучини реборданинг ерга ботиб кетаётган аве
сегмента тупрокка узатади (20-расм). Юзаси авс сегментага тенг
булган тупрок Np кучи босими остида эзилиб сурилмасдан
ребордага тирак булса, гилдирак ён томонга сирпанмайди,
натижада машина ён томонига бурилмасдан тугри йуналишда
харакатланади. Демак, максад тупрокнинг Np кучи босимига
бардош бераоладиган юзаси Sp ни аниклашдир.
— (17)
Бу ерда [оу] - тупрокнинг эзилиб сурилишга бардош *
берадиган (жоиз булган) кучланиши, н/см2.
13-расмдаги оак тугри бурчакли учбурчакнинг майдони
SoaK =M2akkc=0,5 hp +hpY-R2
бу ердаги ak=^(R +hp)2-R1 ; kc — hp
авс сегментининг юзасини тахминан акс ва вкс тугри
бурчакли учбурчакларнинг юзасига тенг деб кабул килиш
мумкин.
29
13-расм. Реборда улчамларини аниклашга оид схема.
Демак:
Sp=hJ(R +hp')2—R2 , (18)
(17) ва (18) ларнинг унг томонлари тенглаштирилса:
Ne-G f I--------7~J---Г
—-|^-j—~hP\(R +hP) ~R чицади. (19)
Бу ердан изланаётган hp топилади: 1 г—
V у J
Fилдиракнинг юк таъсирида тупрокка ботиш чудурлиги;
9G2
И° ~ \ 2MDB ’ См
Бу ерда М - тупрокнинг эзилишда жоиз булган хажмий
кучланиши (М~ 5,0... 20 н/см3)
Тестлаш учун намунавий саволлар:
БГилдирак диаметрини тайинлашда кандай омиллар
эътиборга олинади?
2. Гилдирак тугинининг эни ва калинлиги кандай асосланади?
30
3. Гилдирак кегайларининг сони кандай талабга жавоб
бериши керак?
4. Юкланган гилдиракнинг судрашга каршилигини
камайтириш учун конструктор кандай тадбир куриши керак?
5. Кандай вазиятда гилдиракка шпора урнатиш лозим?
6. Fилдиракка урнатиладиган шпоралар баландлиги кандай
аникланади?
7. Fилдирак шпоралари сони кандай талабга жавоб бериши
керак?
Куйидагиларни эслаб цолиш керак:
1. Юритувчи гилдирак диаметри, тугиннинг эни ва калинлиги
машина ишлайдиган ердаги тупрок шароитига мослаб
тайинланади.
2. Диаметри катгарок, тугини кенгрок булган гилдиракнинг
судрашга каршилиги камрок булади.
3. Айланаётган гилдирак тугинига урнатилган шпораларнинг
бири доимо тупрокка ботиб туриши лозим.
4. Тугин калинлигини тайинлашда, албатта, кегайларнинг
бикрлигини эътиборга олиш керак.
5. Тугинга урнатиладиган шпоранинг эни ва баландлиги
тупрокнинг зичлигига караб танланади.
КУЛТИВАТОР УГИТ МИКДОРЛАГИЧИ ишининг
ТАДкиКОТИ
Машгулот утказишдан максад: Гуза култиватори Дит
микдорлагичини созлаш ва унинг ишини баколашни талабаларга
ургатиш, уларда куникмалар шакллантириш.
Керакли жиуозлар: Алохида урнатилган КХМ -65 угит
микдорлагичи, пакет, беш граммгача аникликда ишлайдиган
тарози, гигроскопик булмаган минерал угит (камида 5кг).
Укитувчи талабаларга: култиватор билан гуза катор орасига
ишлов бериш вактида ерга купинча минерал угит кам солинади.
Х,ар бир катордаги экинга угит соладиган КМХ-65 микдорлагичи
31
култиваторга урнатилган булиб (14-расм), унинг бункери 1 ичига
солинган угитнинг бир кием и конус 2 тагида айланиб турадиган
сидириб туширгич 3 ликоп 4 нинг четига суриб, угит утказгич <5
га ташлаб туради. Угит утказгич буйлаб тушаётган угит эса ерга а
чукурликка ботиб хдракатланаётган угит солгич ёрдамида
тупроккв кумилади.
Угит микдорини тайинланган микдорда бункердан ажратиб
ерга солиш учун конус билан туширгич орасидаги тиркиш з
Хамда туширгичнинг айланиш тезлиги п нинг микдорлари
белгиланади. Тиркиш катталиги угит хоссаларига мослаб кабул
Килинади. Тиркиш 8 нинг кенглиги угитнинг тукилувчанлиги
билан чекланган, чунки у меъёридан ортик куйилса, угит.пастга
Уз - узидан тушиши, меъёридан кам куйилса, унинг заррачалари
тиркишга тикилиб колиши мумкин. Демак, керакли тиркишни
узгартириш хисобига угит микдорини созлаш етарли эмас. Шу
сабабли, ажратилаётган угит микдорини кенгрок куламда созлаш
учун туширгичнинг тезлиги узгартириладиган килинган.
Ликопсимон микдорлагич тиркишини ерга солинаётган угит
хоссаларига мослаб созлаб куйгандан сунг (л = const деб
хисоблаб), туширгичнинг мулжалдаги угитни ажратиб беришни
таъминлайдиган тезлигини белгилаш мухимдир. Ишни
бажаришда талабаларнинг хаммаси фаол иштирок этишига
эришиш максадида гурух камида 4 вариантга булинади.
Вариантларда агрегат бир хил тезлик VM билан харакатланиб хар
гектарга Q меъёрдаги угитни сепиш учун турли тиркиш (£ь 8 2,
8 ...) урнатилган холда туширгичнинг айланиш тезлиги
(«,, п2, п3,...) аникланади. Кейин эса, тракторнинг кувват олиш
вали (КОВ) дан микдорлагич туширгичига харакат узатадиган
алмашувчан юодузчалар ёрдамида керакли тезликни
таъминлайдиган узатиш сони (/,, i2, i3, -.-) ни топишади. Натижада,
i=f (5) ва n=f (<?) функцияларининг графиги чизилиб, тегишли
хулоса ёзйлади.
32
14-расм. KMX -65 микдорлагичи схемаси: 1-бункер; 2-
конуссимон йуналтиргич; 3- туширгич; 4- ликоп; 5-угит
утказгич.
Талабалар уз вариантларидаги 6 тиркишни урнагиб, бункерга
берилган угитни солишади ва туширгични кулда 10 маротаба
айлантиришади. Микдорлагич ажратган у™т микдорини
тарозида тортиб, уни 10 га булиб туширгич бир айланганида
туширган угит микдори q аникланади.
Датор оралиги в ва ишлов бериладиган каторлар сони z булса,
гуза култиваторининг бир гектар ерга ишлов беришдаги босиб
утиши лозим булган йули L=10000/ez, метрда топилади. (1)
Берилган VM тезлигида L йулни босиб утиш учун
сарфланадиган вакт t куйидаги формула ёрдамида аникланади:
. t= L/VM , мин (2)
Q кг угитни бир гектарга солиш учун култиватордаги туртта
микдорлагич туширгичларининг х,ар бир L масофани босиб утиш
вактида п, марта айланиши керак:
и, = Q/z eq L, маротаба. (3)
Демак, туширгичнинг айланиш тезлиги:
п т = и |/1, айл/мин булиши топилади. (4)
Агар трактор ДОВининг тезлиги п к маълум булса,
туширгичнинг п т тезлигини таъминлаш учун харакат
зз
юритмасининг узатиш сони i= п «/и т га якин булишини
таъминлайдиган юлдузчалар Урнатилиб, микдорлагич
туширгичини бир айланганида амалда ажратаётган угит микдори
q тарозида тортилиб аникданади.
Кейин эса, шундай хрлатга созланган микдорлагич ёрдамида
бир гектарга амалда солинадиган угит микдори Qa топилади:
V
Qa = qni tzLe, кг/га (5)
Амалдаги Qa билан тайинланган Q орасидаги фарх ±15%
булиши жоиз хисобланади.
Лаборатория иши натижаларидан фойдаланиб, тайинланган Q
ни таъминлашда i=f (л) ва n=f (л) графиклари чизилади ва
тегишли хулосалар ёзилади.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай сабабларга кура угитнинг хоссаларини эътиборга
олган холда микдорлагични созлаш лозим?
2. Угит туширгичнинг керакли айланиш тезлиги кандай
аникданади?
З. Нима учун трактор КрВидан угит микдорлагичга харакат
узатадиган юритмага алмаштириладиган юлдузчалар комплекти
берилади?
4. Нима сабабли харакат узатмасининг узатиш сони аникдаши
керак?
5. Култиваторни агрегатловчи трактор узгартирилганида
харакат узатмасининг узатиш сони хам узгартириладими?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Ерни угитлаш учун машина танлашда агротехник талаблар
ва угит хоссалари эътиборга олинади.
2. Белгиланган меъёрдаги минерал угитни ликопсимон
микдорлагич ажратиб беришга лаёцатлидир.
3. Культиватордаги угит микдорлагичлар иложи борича бир
хил угит ажратадиган килиб созланиши керак.
4. Кулътиваторни агрегатлайдиган трактор тури узгартирилса,
угит микдорлагичга харакат узатиш сони хам узгартирилади.
34
5. Гигроскопик минерал угитни ерга солишдан олдин у куздан
кечирилади ва керак булса майдаланади.
ИНДИВИДУАЛ САКЛАГИЧ МЕХАНИЗМИНИНГ
ГАДКИКОТИ
Мапнулот утказишдан мадсад: Талабаларда турли
механизмларни кинематик ва динамик тадкидот дилиш буйича
куникма досил дилиш.
Керакли жидозлар: Созланувчан индивидуал садлагич
(мисол учун, культиватор тишига урнатилган нусда); плакатлар,
улчов асбоблари.
Укитувчи талабаларга:
1. Х,аР дандай машина ишчи дисмига таъсир диладиган
даршилик кучи Р нинг миддори узгариб туради. Мисол учун,
култиватор тишига курсатилаётган даршилик Р ни, у / масофани
босиб утганича динамограф ёрдамида график куринишида л
масштабида ёзиб олинса (15-расм), даршилик Pmin дан Ртах гача
доимо узгариб туришини куриш мумкин.
15-расм. Динамограммага ишлов бериш.
35
Баъзан, РП1ах киймати Pmill дан бир неча марта катта булиб
кетиши мумкин. Кдршиликнинг максимал микдори эса ишчи
Кисмини мустахкамликка х,исоблашда эътиборга олинади.
Машина кисмлари Ртах га бардош берадигандек килиб ясалиши
керак. Аммо, бу холла кисмлар йугон, калин ясалиб, машина эса -
Купол, огир ва киммат булиб чикиши мумкин. Шу сабабли,
машина вазнини камацтириш максадида ишчи кисмларга
индивидуал саклагичлар урнатилади. Улар иш жараёнида
амалдаги каршилик уртача микдоридан бироз купрок булган
талофат кучи Рт пайдо булганида ишга тушиб, ишчи кисмни
кутариб юборади. Ишчи кием Рт кучига (Ртах эмас) бардош
берадиган этиб ясалади. Саклагич урнатилган машина вазни
камайиши хисобига унинг судрашга каршилиги камайиб, фойдали
иш коэффициента ортади.
Индивидуал саклагичлар орасида култаватор тишларига
урнатилган пружинали индивидуал саклагич (16-расм) алохида
урин тутади, чунки уни махаллий тупрок шароитига мослаб
созлаш имконияти мавжуд булиб, у универсалдир. Куп
саклагичларда факат пружинанинг сикиш кучини узгартириб, уни
турли шароитларга мослаш мумкин булади. Мазкур саклагичда
эса, механизм звенолари орасидаги бурчакни хам узгартириш
хисобига саклагични аникрок созлаш имконияти булади.
16-расм. «Жон-дир» фирмаси култиватори тишига урнатилган
пружинали индивидуал саклагич.
я — умумий куриниши; в — кинематик схемаси
36
Бу саклагич юмшатувчи тиш 1 билан унинг уступи 2 га
урнатилган ABCDEFA механизимига эга. Агар ишлаётган
култиватор тиши тусикни (тош, илдиз) учратиб колса, каршилик
кучи Рт таъсирида тиш F шарнири атрофида оркага бурилаётиб, Е
шарнирни Е1 х,олатига келтиради (16-е раем). Натижада FED
бурчаги катталашиб, U пружина сикилади. U пружинасининг
турли сикилиш даражасига мос келадиган Рт кучининг узгариш
конуниятини аниклаш учун, унинг математик моделини тузиш
керак. Шу максадда экспериментни режалаштириш усулидан
фойдаланиш самарали булади.
Саклагични ишга туширадиган Рт нинг микдори куйидаги
мустакил хамда тадкикоти маълум чегарада узгартира оладиган
икки факторга богликдир:
1. Созлаш винти СВ ни бураганда узгарадиган FED бурчаги
мустакил фактор дир. Уни Xj деб белгилаш керак.
2. ПСГ гайкаси ёрдамида узгартириладиган П пружинасининг
сикилиш кучи иккинчи фактордир. Уни Х2 деб белгилаш керак.
Култиватор тиши тегадиган тусик кар хил чукурликда
булиши сабабли, яна бир фактор сифатида Рт кучининг F
шарнирига нисбатан булган елкасини кабул килиш жоиз эди. Рт
кучининг F нуктага нисбатан косил киладиган бурувчи
моментининг саклагични ишга тушира оладиган микдори
узгармаслиги (X! ва Х2 ларни маълум микдорда узгармас килиб
куйилса) сабабли, уни мустакил фактор деб булмайди. Рт доимо
тишнинг пастки учидаги маълум Т нуктасига таъсир килади деб
кабул килиш максадга мувофик булади.
Мазкур саклагич механизмини тадкикот килиш учун уни
ишга туширадигн Рт нинг микдорини X] ва Х2 факгорларнинг
узгарувчан кийматлари билан богловчи математик моделини,
яъни регрессия тенгламасини чикариб олиш йулини куйидаги
мисол ёрдамида куриш мумкин. Бундай тенглама ёрдамида X, ва
Х2 факторларнинг кар кандай кийматлари урнатилганда Рт нинг
микдорини кисоблаб аниклаш имконияти тугилади.
Тадкикот килинаётган механизм ишини адекваг
таърифлайдиган регрессия тенгламасини чикариб олиш учун
экспериментни режалаштириш усулларидан, айнан унинг
37
марказий композицион ротатабел униформ пл анидан фойдаланиш
маъкулдир. Шу мадсадда Х( ва Х2 факторларнинг узгариш
чегаралари аникланади.
Юкоридаги максадни амалга ошириш учун саклагич механизми
кинематик имкониятлариниш' чегарасини аниклаш керак.
1. X] фактори, яъни FED бурчагининг чегараларини аниклаш
учун саклагич механизминдрг кинематик таддидоти бажарилади
(16-е раем). АВ DEFA механизми нормал ишлаши учун BDE
бурчаги 180° дан ошмаслиги керак, акс х,олда култиватор тиши
иш х,олатидан орка томонга бурила олмасдан колади, чунки D
шарнири устунга тадалиб, саклагични ишлатмай куяди. < BDE
=180° булганда узгарувчан фактор булган <FED =20° эканлиги
схемада улчаб олинади (6-а раем). FED бурчагининг иккинчи
чегараси 180° дир, чунки у 180° дан купрод булса тусид таъсирида
орка томонга кутарилган тиш саклагич механизми ёрдамида
дастлабки х,олатига дайта олмайди (16-е раем).
Шу сабабли, Xi факторининг нулинчи (урта) киймати
сифатида 100° ни кабул килиш мумкин. Маълумки, икки
факторли экспериментда фактор узгаришининг юлдузли (энг
четки) а дийматлари а = ±1,41; уч факторлида ос - ±1,68; турт
факторлида а = +2,0 кабул килинади. Демак, мисолдаги X] нинг
елкалари сифатида + а = 180°; -« = 20°; + 1елкаси143,б" га тенг; -1 эса 56,4°
га тенг деб кабул килиш жоиздир.
2. Тадкикот килинаётган саклагичга урнатилган дар кандай
пружинанинг сидилиш кучи, яъни Х2 факторининг кийматларини
аниклаш максадида унинг тавсифномасини чизиш керак.
Саклагич механизмининг кинематик курсаткичларига кура,
урнатиладиган пружина сикилишга ишлайди, унинг эркин
узунлиги lmf =60...70 мм булиб, максимал сикилганида эса
AZma,. = 25...30 мм гача дисдара олиши керак. Иш жараёнида
пружина 15... 16 мм гача сидилиб туриши мумкин.
Саклагичга куйиладиган пружинанинг тавсифномасини
аниклаш максадида, уни 17- раемдаги ричагга Урнатилади. G
тоши куйилмаган долда гайка ёрдамида пружина кисман сидилиб,
ричаг горизонтал х,олатга келтирилади. Шу х,олатда дастлабки
узунлиги /с улчанади. G, тоши ричагга урнатилиб, пружинани
сикиб турган P|=G( 10Нр кучи аникланади. Шу хрлатдаги
пружинанинг дастлабки узунлиги lQ га нисбатан юкланган
пружинанинг кискариши д/, улчанади. Шу тарзда G2, G3 ... Gn
Куйиб Д/2=15...16 мм га келгунича камида 4...5 марта Д/2, AZ3 ва
Р2р, Рз₽ — лар аникланади ва пружинанинг тавсифномаси
чизилади (18-расм). Мазкур саклагич учун такрибан Д/тах =25+3 мм
ва РПИХ1(Р=22О...25О Н курсаткичларга эта булган пружина
урнатилгани маъкул булади.
Демак, Рр ни ифодалайдиган Х2 фактори 120...230 Н
оралигида булиши, яъни юлдузли елка +а = 230Я;-а = 120Я;+1
нинг киймати 214 Н; -1 нинг киймати 136 Н булади. Аникланган
маълумотлар асосида 1-жадвал тулдирилади.
17-расм. Мослама схемаси
18-расм. Пружина
тавсифномасини чизиш
1-жадвал
Узгартирилувчан хамда мустакил факторлар киймати___
Асл номи, улчам бирлиги шартли белгиси нул микдори +1 микдори -1 микдори +а юлдузли микдори -а юлдузли микдори
FED бурчаги, град X, 100°~ 143,6" 56,4“ 180“ 20°
Пружинанинг кучи, Рпр Н х2 175 214 136 230 120
39
Таддидот дилинаётган жараённинг математик моделини
иккинчи тартибли ротатабел план ёрдамида олиш дуйидагича
бажарилади. Узгартирилувчан фактор 2 та булса 13 та
эксперимент, учта фактор учун 20 та эксперимент, 4 та фактор
учун 31 та эксперимент утказилиши керак. Экспериментларни
утказиш тартиби 2- жадвалдаги матрицада келтирилгап. ХаР бир
эксперимент Х1 ва Х2 фй’кторларининг жадвалдаги дийматлари
урнатилиб утказилади ва олинган натижа, яьни = (Рт кучи) = Yj
устунига ёзилади. Кейинчалик, топиладиган регрессия тенгламаси
ёрдамида топиладиган Рт микдори Yj устунига ёзилади.
2-жадвал
Экспериментларни утказиш матрицаси
сперимент гиби сони Фактор диймати Факторнинг квадратик таъсири Факторлар жуфтлиги- нинг таъсири Натижа Фарк квадра- та
Улчан- гани Тенглама ёрдамида дисоблан- гани
« о. О + о X, х2 1 X’ Х1 х2 Yi Yj (Yi-Yi )2
1 -1 -1 +1 + 1 +1 Р (тал
2 -1 +1 +1 +1 -1 Р,, 1 2тал
3 +1 -1 +1 +1 -1 Р Зтал
4 +1 + 1 +1 +1 +1 Рдтал
5 -1,41 +1 2,0 + 1 -1,41 Р 5тал
Гб +1,41 +1 2,0 0 + 1,41 Рбтал
7 0 -1,41 0 2,0 0 Р 7тал
'8 0 +1,41 0 2,0 0 Рятал
9 0 0 0 0 0 Р 9тал
10 0 0 0 0 0 Р (Стал
11 0 0 0 0 0 Р1(тал
12 0 0 0 0 0 Р12тал
,13 L°._ 0 0 0 0 Р13тал
Биринчи экспериментни утказишдан мадсад XI = 1 ва Х2 =1
дийматларини урнатиб Y, ни анидлашдир. Мазкур ишда биринчи
40
эксперимент учун ABCDEFKA механизмидаги <FEDj =56,4°
Ppi36 Н килиб урнатилади ва тишни оркага кайтариш учун
етарли булган талофат кучи Рт нинг микдори Т нуктада
динамометр ёрдамида горизонтал йуналишда улчаниб ёки бошка
(графоналитик) усул билан аникланади ва 2 - жадвалдаги Yj
катагига ёзилади.
Рт кучини аниклаш усуллари:
1. Махсус стендга урнатилган култиватор тишининг Т
нуктасидаги тешикка динамаметр уланиб, уни горизонтал
йуналишда аста - секин орка томонга тортиб, тиш бурила
бошлагандаги Рт микдори улчанади ва жадвалдаги Yj урнига
ёзилади.
2. Графоаналитик усул билан Pt ни топиш учун ABCDEFKA
механизмининг схемаси масштабда <FED] =56,4° бурчагига мос
х,олатда чизилади (19-расм) ва Н.Е.Жуковский усули билан Р1пр ни
енгиш учун талаб килинадиган талофат кучи Р1т топилади. Шу
максадда, ABCDEFKA механизми бугинларининг биринчи холат и
учун 90° га бурилган тезликлар плани (масштаби аник булиши
шарт эмас) ТП - 1 курилади ва у ердаги Т ва С нукталарининг
тезлиги векторларини учига пружина уки ПСЕ ва Р,
йуналишларига параллел килиб Pip ва Р1т векторлари курсатилади
ва уларнинг план кутбига нисбатан елкалари hi, hlp улчаб
олинади ва Р]т =Р1р hIp/h1T аникланади. Топилган Р1т микдори 2 —
жадвалдаги Y; катагига ёзилади.
Иккинчидан саккизинчигача булган экспериментларни
утказишда Xi ва Х2 факторларининг курсатилган кийматлари (+1;
-I; 0; - 1,41; +1,41) га мос келадиган (1-жадвалдаги) натурал
микдорлар урнатилиб, х,ар сафар янги тезликлар плани курилиб
ёки динамометр ёрдамида Р2т ... Р8т лар аникланади ва 2 -
жадвалдаги Y2, ..., У8урниларига ёзилади.
Туккизинчидан ун учинчигача булган экспериментлар Xt
ва Х2 факторларининг нулинчи кийматлари урнатилиб
утказилади. Аслида, тасодиф факторлар куп таъсир этадиган
жараёнлар тадкикотида нулинчи кийматдаги тажрибалар 5
маротаба такрорланади ва бир — биридан бирмунча фарк
киладиган бешта натижа аникланиб Y9 , ..., YI3 лар тулдирилади.
41
Бажарилаётган ишда эса эксперименгларни такрорлаш
дисперсияси ута кичик булади деб фараз дилинади, чунки
саклагич механизма ишлаганида тасодиф каршиликлар (мисал
учун, шарнирлардаги ишкаланиш кучлари ...) вадт буйича к^п
узгармайди, демак нулинчи кийматларда Y9 , YJ3 ларни бир
марта аниклаб, хаммасини бир хил микдорда ёзиш жоиз булади.
тп-г
19-расм. Саклагич механизмини кинематик тадкикоти ва
тезликлар плани ёрдамида Рт кучини аниклаш.
Регрессия тенгламасини
Y = b(t+Ь,Х. + Ь7Х7+Ь..Х^ + Ь77Х'7+bnX ,Х7, (1)
V II XX 111 XX X I X L X \ x
куринишида ёзиш учун у ердаги коэффициентларни аниклаш
зурур. Шу максадда, аввалига, куйидагиларни хдсоблаймиз:
Yj устунига ёзилган ракамлар йигиндиси
(<9У) = £У, ^Pll +P2T+...PI31.-,
Xi хдмда Y, устунларидаги ракамларни узаро
купайтмаларининг йигиндиси:
(/К) = =(-V>P}T +(-1)Л7 +- +(+1,41)Р6Г
7 ...13 гача X] =0 булганлиги сабабли Х7 Р7т .... Х13 Р13т = 0
буладилар;
42
Кейин:
(2У) = I.X2Y, =(-1)Р1Г +(+l)P2Z + (+1,41)Р8Г
(Y2Y)=£XxX2Y,-, (iiy) = Z^,2^; (2)
(22У) = Z X2Y,; Z(jj У) = (11У) = Z X?Y, + Z X22Y,.
Регрессия тенгламасини коэффициентларини (2) ифодалардан
фойдаланилган холда топилади:
*о=0,2 (ОГ)-0,1Е(7/Т);
Ьх =0,125 (/У); Ь2 =0,125(2У)
Ьи = 0,125(11У) + 0,0187 ВДУ)-0,1 (ОУ); (3)
=0,12 5 (22У) + 0,0187 E(jjT) - 0,1(ОУ ).
Коэффициентларнинг ишораси х,ар хил булиши мумкин.
Топилган коэффициентларни (1)-га куйиб, изланган тенглама
олинади.
У = 22,1 + 2,3%! +1,9%2 +1,1%)2 +1,ЗХ2 + 3,1%!%2 (4)
(4) тенгламага матрица (жадвал-2) даги X! ва Х2 кийматлари
(+1; -1; 0; -1,41; +1,41) куйилиб Рт кучининг микдори Y; лар
хисобланиб топилади. Y устунига киритилади. Кейин, (Y, - Y, у
хисобланиб, 2-жадвал тулдирилади.
(4) тенглама тадкикот килинаётган жараённи адекват
(чинакам) ифодаланишини текшириш керак. Шу максадца
Куйидаги мезонлар аникланади:
1. Марказий (нулинчи) нукталар учун утказилган экспе-
риментлар натижаси (Y9 , ..., Y)3) нинг уртача арифметик
киймати у топилиб, унинг Y9,..., Y13. лар билан фарклари
квадратларининг йигиндиси, яъни, шу экспериментларни
такрорлашдаги дисперсияси
Ss = X (^0 ~ Г ’ бу ерда то =5 (5)
/=1
2. PiT кучининг тажриба асосида олинган ва (4) тенглама
ёрдамида хисобланган кийматлари фаркларининг йигиндиси
топилади:
sn =Х(}/< “ ’ бу ердаги мисолда N=13;
43
3. SR BaSE фарки аникланади:
SLF=SR-SE,
жадвалдан фойдаланишда SLF нинг эркинлик сони fLF=N~q->fE
деб кабул килинади; бу. ердаги q (4) тенгламадаги
коэффициентлар сони (мисолимизда q=6); fE- экспериментни
такрорлаш эркинлик соци, fE=mv-nn булиб, у ердаги т0=5 -
матрицадаги экспериментлар сони; п0 = 1 (матрицадаги блоклар
сони).
Регрессия тенгламасининг асл жараёнга адекватлигини
Фишер критерийи ёрдамида аникланади. Шу сабабли, тажриба
учун ушбу критерийсининг микдори хисобланади:
р _ $LF ! fLF .
sE/fE ’
Махсус китобларга илова килинадиган Фишернинг F —
критерийсини аниклаш жадвалларидан 0,05 даражали хатолик ёки
95% ишонч эхтимоллиги учун FK топилади. Агар FT<FK булса,
тенглама тадкикот килинаётган жараённи акдеват ифодалайди
деган хулоса чикарилади.
Агар тенглама адекват деб топилса, ундан амалда
фойдаланиш, яъни факторларнинг турли кийматлари урнатилса
кандай натижани кутиш мумкинлигини башорат килиш ёки
математик тахлил килиш мумкин булади.
Олинган регрессия тенгламасини чукуррок тахлил килиш
учун, унинг хар бир коэффициентини ахамиятлик даражаси факат
унга тегишли булган дисперсия коэффициента хам Стюдентнинг t
критерийси билан бахоланади.
Адекват топилган регрессия тенгламаси каноник куринишга
келтарилиб, тадкикот килинаётган информациялар тупламининг
геометрик сиртини шакли аникланади. Ушбу сиртнинг икки
улчамли кесимлари топилиб, улар ёрдамида Рт ни макбул
микдорини таъминлаш учун бирданига иккала факторнинг бир
вактдаги оптимал кийматлари аникланади.
Дехкончиликда тадкикот килинадиган жараёнга аксарият
холда кутилмаган тасодифий факторлар хам таъсир килади. Шу
сабабли, тажрибалар такрорланса, олинадиган натижалар бир —
44
биридан бирмунча фарк килиши кузатилади. Шунинг учун
адекватлик, албатта, аникланиши керак. Аммо, мазкур ишда
тажриба натижаси графоаналитик усулда аникланиши сабабли,
олинган натижа узгарувчан эмас, яъни дисперсияси деярли нул
деб тегишли текширишсиз тенгламани адекват деб хисоблаш
жоиздир.
Регрессия тенгламасини тахлил килишда куйидагиларни
эътиборга олиш лозим. Узгарувчан факторлар нулинчи кийматда
урнатилиб, тажриба утказилса, Рт микдори Ьо коэффициентига
тенг булиб чикади. Коэффициентлари етарли ахамиятга эга эмас
деб топилган факторлар Рт нинг башорат килинган микдорига
таъсири деярли йух булади. Ротатабел план ёрдамида олинган
тенгламада коэффициента каттарок булган фактор тадкикот
килинган жараёнга кучлирок таъсир килади. Демак, коэффициент
микдори хар бир факторнинг таъсир кучини билдиради.
Коэффициента манфий ишорага эга булган факторнинг усиши Рт
ни камайтиради, мусбат булса, аксинча, усишига олиб келади.
Факторлар жуфти (Х,Х2) олдидаги коэффициент мусбат булса,
башорат килинаётган Рт микдорини устириш учун факторларни
бир томонга каратиб узгартириш керак, манфий булса бирини
устириб иккинчисини камайтириш керак.
(4) регрессия тенгламасидаги X] ёки Х2 ни маълум кийматида
тухтатиб куйиб (яъни узгартирмасдан), Х2 ёки X; ни -а дан +а
гача усиши натижасида Рт нинг микдорини узгариш графигини
чизиб (бу график башорат сиртининг икки улчамли кесими эмас)
тегишли хулосалар ясаш мумкин.
Регрессия тенгламаси тахлилларидан сунг, X] хамда Х2
факторларини хандайдир кийматларида фиксациялаб,
ABCDEFKA механизми бурилишини таъминлаш учун талаб
килинадиган Рт кийматининг узгариш графигини куриб,
кизикарли маълумотлар олиш мумкин.
Шу максадда, оркага бурилиб кетаётган тишнинг тасодиф
танланган камида 4 жойига ABCDEFKA бугинларининг мос
келадиган холатлари топилиб чизилади. Кейин 90° га бурилган
тезликлар плани курилиб, Н.Е.Жуковский усули билан хар бир
холат >чун Рт нинг кийматлари аникланади (15-расм).
45
2. Агар укув юртида юкорида изохоланган саклагич йук
булса, унинг макетини ясаб, тажрибани ташкиллштириш маъкул
булади, чунки мазкур ишни бажариш жараёнида талаба турли
механизмларни кинематик тадкикот килиш, экспериментларни
режалаштириш, регрессия тенгламасини тузиш асослари буйича
тушунча ва куникмалар олади. Х,амма талабалар саклагич
механизмини кинематик с^емасини масштабда чизишади. Кейин
талабалар туртта гурухларга булинади. Хар бир гурухдаги
талабаларга алохида i вариант буйича пружина кучи Рр ёки а
бурчаги кийматлари учун Рт; ни топишади. рт =f(a) графиги
чизилиб, хулосалар ёзилади.
Талабаларга топширик:
1. Саклагич механизми кинематик схемаси масштабда
чизилсин.
2. Берилган вариантдаги Рр ёки а учун саклагични ишга
тушираоладиган каршилик кучи Рттопилсин.
3. рт =f(a) графиги чизилсин, хулосалар ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
{.Култиватор ишчи кисмига саклагич урнатишдан максад
нима?
2. Цандай максадда созланувчан саклагич урнатиш маъкул
булади?
3. Цандай сабабларга кура, а бурчаги узгартирилса, Рт хам
узгаради?
4. Цилиндрик пружинанинг тавсифномаси нима максадда
курилади?
Эслаб колиш учун маълумотлар
1. Гупрок хоссалари узгарувчан булганлиги сабабли, унга
ишлов бераётган ишчи кисмга курсатиладиган каршилик кучи
хам узгариб туради.
2. Индивидуал саклагич урнатиб, ишчи кисмни нозикрок,
енгилрок килиш мумкин. Натижада, унинг массаси камайиб,
сарфлайдиган куввати камаяди, фойдали иш коэффициента
кутарилади.
46
3. Механизми созланувчан булган саклагич билан
жихозланган ишчи кисмни турли тупрок шароитига мослаш
мумкин.
4. Экспериментни режалаштириш усули билан утказилган
тажриба натижасида тадкикот объекта буйича туликрок маълумот
олиш имкони тугилади.
ДИСКСИМОН УГИТ сочгич ишининг
ТАД1ЦЩОТИ
Лаборатория машгулотини утказишдан максад: дискси-
мон угит сочгич билан минерал угитни дала юзасига бир текис
сепишни таъминлашни талабаларга ургатиш.
Керакли жихозлар: радиуси 20...25 см булган ва устига
куракчалар урнатилган дисклар; дискни минутига 60-65 марта
айлантираоладиган юритма билан жихозланган угит сочгич ёки
унинг лаборатория нусхаси; диск остига урнатиладиган
координатланган таглик; калин когоздан ясалган ёйсимон
ликопчалар; 1,0 кг донадор минерал угит (рангли); лаборатория
тарозуси.
Укитувчи талабаларга:
1. Угит сочгич тузилишини, технологик жараёнини,
созланишларини эслатади.
2. Минерал угитни дала буйлаб бир текис сепишнинг
ахамиятани тушунтиради.
3. Дисксимон сочгич билан угитни далага бир текис солишга
таъсир киладиган омилларни изохлаб беради:
Бункердан угитни диск устига бир маромда тукилишини
таъминлашни, тушаётган угит диск устига унинг айланиш укидан
бир хил масофада, ёйсимон шаклда жойлашиши кераклигини
изохдайди. Акс холда, заррачаларининг дискдан иргитилиш
абсолют тезлиги хар хил микдор ва йуналишда булиб, натижада
угит бир текис сепилмаслигини тушунтиради.
Донадор угит заррачаларининг улчамлари хар хил булгани
учун, дискни айлантириш ва агрегатни юритиш тезликлари
узгармас булса хам, улар турли тезликда иргиталиб, хар хил
47
масофага учиб боришини, натижада, угитни дала юзасига
сепилиши бир текис булмаслигини тушунтиради. Бундан
ташдари, угитни дискдан сочилиш жараёни диск радиуси, бурчак
тезлиги, ерга нисбатан баландлиги, дискдаги куракчалар шакли ва
сони каби омилларга боглидлигини изодлайди. Талабаларни
лаборатория ускунаси билан таништиради (20-расм). Ускунага
куракчали диск 3, уни ку-г^тд айлантириш учун даракат узатмаси 2,
бункер 5, угит тушадиган дарча тусиги 4 урнатилган. Диск ерга
нисбатан 50-60 см баландликда урнатилади. Бункернинг дискка
нисбатан баландлигини, тушаётган угит одимини диск удига
нисбатан елкаси S ни узгартириш учун винт 6 дан
фонд аланилади. Диск остига унга концентрик долда махсус
координатланган таглик жойлаштирилади (радиуси 1,0 метргача).
Координатланган таглик асоси бир нечта (мисол учун, а, в, с,
...I) секторларга булинади. Сектор чегаралари таглик асосига тик
ёпиштирилган дирралар (оддий чизидлар билан дам) белгиланади.
Секторга II-с расмдаги шаклда догоздан ясатилган ликопчалар
жойлаштирилади. Бир сектордаги ликопчалар ёйини марказий
бурчаги р бир хил, аммо радиуслари дар хил булганлиги сабабли
ёй узунликлари дам хар хил дилинади. Уларни кетма — кет
жипслашган долда жойлаштириш керак. Секторлар марказий
бурчаги Р ни камрод (Р =15° -20°) дабул дилиш тажриба
анидлигини оширади.
Дискка урнатилган куракчалар сони ва шакли угитни бир
текис сен ишга куп таъсир дилади. Куракчанинг одири диск
айланаётган йуналиш томонига илгарилатиб урнатилса,
заррачалар дискдан деярли бир хил шароитда иргитилади, чунки
улар бир оз туплангандан сунг, деярли бир хил абсолют тезликда
иргитилади. Натижада, сепиш текисрод булади.
Диск устига урнатилган куракчалар сони угитни бир текис
сепиш жараёнига катта таъсир дилувчи омил дисобланади. Чунки
деярли дамма заррачалар куракчаларда тупланганидан сунг
иргитилиши туфайли угит далага узилиб - узилиб, бир - биридан
ажратилган ёйлар шаклида сепилади. Куракчалар сони данчалик
оз булса, узилишлар узодрод булиб, угит нотекисрод сепилади.
48
Бундан ташдари, диск устига угит тушаётган жойни айланиш
удига нисбатан елкаси S хам сепиш жараёнига таъсир дилади. S
данчалик катта дуйилса, заррачанинг марказдан дочирма кучи
таъсирида куракча буйлаб оладиган тезланиши, демак тезлиги,
камрод булади.
Талабалар туртта гурухга булинади ва турли S урнатиб
тажриба утказиш топширигини олади. Диск дулда 60...65 айл /мин
тезлигида бир маромда айлантирилади. Бундай тезликда угит
заррачалари диксдан 0,8.... 1,0м масофагача иргитилади. Диск
керакли тезлигини олганидан сунг бункер тарнови кескин очилиб,
угитни айланаётган диск устига туширилади.
-в
-3
20-расм. Дисксимон угит сочгични тадкикот килиш лаборатория
ускунаси: «-ён куринишини схемаси; д-ликопчаларни
координатланган тагликда жойлаштириш схемаси; с-махсус ликопча
нусхаси; 1-координатлаиган таглик; 2-харакат узатмаси; 3-угит
сочувчи диск; 4-тусик; 5-бункер; 6,7-созловчи винтлар; 8-лаборатория
ликопчалари; 9-сектор кирралари.
49
Угит сочилиб тугаганидан сунг, диск тухтатилади,
координатланган таглик устига куйилган ликопчаларга тушиб
колган угит микдори лаборатория тарозусида аникланади. Талаба
дафтарида масштабда чизилган схемада бир ликопчага тушнан
угит микдори дастлаб бункер га солинган угитга нисбатан фоизда
ёзилади. Угитнинг бункер тарновидан тушган жойдаги сектордан
кейингиларига хамда радиал йуналишда таркалиши аникланиб,
унинг конуниятини ифодаловчи графиклар чизилади, тегишли
хулосалар кабул килинади.
Талабаларга бериладиган тоиширик:
1. Дисксимон угит сочгич технологик жараёнида дала юзасига
угит бир текис сепилишига таъсир киладиган омиллар
изохлансин.
2. Дискка Zi=l, Z2=2, Z3 =3, ва Z4 = 4 дона куракча
урнатилганида угит сепиш сифатига таъсирини курсатувчи
график чизилсин.
3. S елкаси узгартирилганида угит сочиш жараёни
узгаришини билдирувчи график чизилсин.
4. Дисоботни химоя килади.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Минерал угит дала юзаси буйлаб бир текис сепиш
даражаси кандай ахамиятга эга?
2. Дисксимон угит сочгич иши курсаткичларига таъсир
киладиган омилларни изохлаб беринг?
3. Дискни ерга нисбатан урнатиш баландлиги ва уни
айлантириш тезлиги кандай ахамиятга эга?
4. Диск юзасига урнатиладиган куракчалар сони кандай
ахамиятга эга?
Эслаб колиш учун маълумотлар
1. Дисксимон угит сочгичдан ерни шудгорлашдан олдин
фойдаланилади. Айрим вазиятларда у уруг сепиш учун хам
ишлатилиши мумкин.
2. Угит заррачаларини иргитиш масофаси (ишлов беришдаги
камров кенглиги) диск диаметри ва айникса, унинг айланиш
тезлигига боглик-
50
3. Бункердан тушаётган угит диск айланиш укидан узокрок
жойга юборилса, унинг абсолют тезлиги камрок булиб, иргитиш
масофаси озрок булади.
4. Угитни бир текис сепиш жараёни диск устига урнатилган
куракчалар сони ва шаклига боглик-
ДОН СЕЯЛКАСИ МИКДОРЛАГИЧИ ИШИНИНГ
Т АДКИКОТИ
Машгулот утказишдан максад: дон сеялкаси уруг
микдорлагични созлаш ва унинг ишини бахолашни талабаларга
ургатиш, улар да куникмалар косил килиш.
Керакли жи\озлар: лаборатория ишига мосланган дон
сеялкаси (камида 4 та микдорлагичи кулда айлантириладиган ва
улар ажратган уругни алох,ида туплаш имконияти мавжуд),
уруглик бугдой, пакет (халтача), тарози.
Уцитувчи талабаларга: Дон сеялкасининг тузилишини,
технологик жараёнини эслатади. Бунине учун 21-расмда
келтирилган дон сеялкасининг намунавий технологик схемасидан
фойдаланилади. Бункер 1 га солинган уруг унинг тубидаг.и
тиркиш 2 оркали чикаётиб, айланаётган галтак 3 таъсирида уруг
утказгич 5 нинг ичига тушади. Уруг утказгич эса, уругни эккич 6
га узатади. Эккич 6 уругни тупрокка маълум чукурликца
ташлайди вауни кисман кумиб кетади. Уругни тулик кумиш учун
турли куринишдаги кумгич 7 лар хизмат килади.
Хар бир гектар майдонга агроном тайинлаган меъёр Q даги
уругни аник ажратиб, майдон буйлаб бир текис таксимлаш,
олинажак хреилга катта таъсир курсатади. Бу эса, сеялканинг
барча микдорлагичларини аник ва бир хил q микдорда уруг
ажратадиган килиб созлашга богликдир.
Республикамизда ишлатиладиган дон сеялкаларига асосан
1атлаксимон микдорлагичлар куйилган. Бундай сеялкалар икки
вариантда тайёрланади. Биринчи вариант буйича ясалган
51
a /
21-расм. Дон сеялкаси: а - шшшинг схемаси; в- галтаксимон
микдорлагич схемаси.
сеялканинг схемаси 21 -а расмда курсатилган. Бу сеялкада уруг
экиш меъёрини созлаш куйидагича амалга оширилади:
1. Бункер тубидаги уруг чидадиган тиркиш катталигини
узгартириб созлаш. Бу тиркиш уруглик дон сиртининг
силликлиги, шакли, тукилувчанлиги ва йириклигига мосланиб,
туб 4 ни суриб куйиш хисобига созланади. Тукилувчанлиги
юкори булган уруг бункердан бетартиб тукилиб чикмаслиги
керак. Тукилувчанлиги паст булган уруг эса, тиркишга тикилиб
колмаслиги талаб килинади.
2. Талтаклар айланиш тезлигини узгартириб созлаш. Шу
максадда, аксарият сеялкаларда гилдиракдан микдорлагичга
Харакат узатадиган юлдузча (шестерня) ларни алмаштириш
хисобига, галтак айланиш тезлигини 10...20 погонагача
узгартириш имкони мавжуддир. Натижада, ажратилаётган уруг
микдори тайинланган меъёрга у та, якин булишига эришиш
мумкин.
Галтак тагига урнатилган туб 4 нинг холатини узгартириш
хисобига хам ажратилаётиган уруг микдорини бир мунча
узгартириш мумкин. Туб билан галтак орасидаги тиркиш
ажратилаётган уругнинг йириклигига мослаб куйилади. Бу
тиркиш меъёридан тор булса, у ерда уруглар сикилиб колиб
52
шикастланиши мумкин. Албатта,бунга йул куйиб булмайди. Агар
тиркиш меъёридан кенг булса, биринчидан, уруглар керакли
тартибда силжиш уРнига уз-узидан чикиб, мулжалланган
мивдордан купрок экилади. Иккинчидан, уруг бир текис эмас,
купайиб ёки камайиб, узгарувчан хажмда булиши мумкин.
Бундай х,олат экиш сифатини пасайтириб куяди. Туб билан галтак
орасида харакатланаётган уруг окими 2...3 катламдан ортик
булмаганлиги маъкул.
Талтакни уз уки буйлаб силжитиб, унинг бевосита уругларга
тегиб турадиган ишчи узунлиги /„ узгартирилса, у билан бир укка
урнатилган, лекин айланмайдиган муфта 8 кутининг ички томони
ёки ташкарисига сурилиб уругнинг уруг утказгичга уз — узидан
чикишига йул куймайди.
Гурухдаги талабалар камида 4 вариантга булинади.
Х,амма вариантлар учун куйидаги бир хил маълумотлар
берилади: экиш агрегатининг тезлиги VH , каторлар оралиги в,
Каторлар сони z, гилдиракнинг юмалаш радиуси R, гилдиракдан
галтакларга харакат узатадиган юритмага урнатиладиган юлдузча
(шестерня) лар улчами, бир гектарга экиладиган уруг микдори Q,
Q= 170...250 кг/га.
К дона галтаклар белгиланган холатга келтирилади. Бункерга
уруг солиниб, галтак новлари, уруг утадиган тиркишлар уруг
билан ту лик ту лиши учун, галтаклар 4... 5 марта айлантирилади.
Кейин, уруг утказгичларга халтачалар кийдирилиб, галтаклар 10
маротаба айлантирилади. Халтачага тушган уруглар массаси
тарозида тортилиб шь m2, т3 ... лар микдори аникланади.
Уларниш йигиндисини ЮК га булиб, галтак бир марта
айланганида бункердан ажратиб оладиган уруг микдори
гопилади.
>=i
г
(6)
Микдорлагичлар ажратган урут микдорларининг фарки
хисобланади:
У (/и - /я)/ У т 100, %
(Ъ
53
Агар Ф>3% булса, микдорлагичлар такроран созланиб, Ф<3%
гача камайишига эришилади.
Кейин z каторли сеялка бир гектар майдонга катор оралиги «
да уруг экиши учун босиб утадиган йул хисобланади:
L=10000/ez,M ' (8)
Берилган VM тезлиги билан экиш агрегати L йулни босиб
утиши учун сарфланадиган вадт:
t= L/VM, мин (9)
Сеялка L масофани босиб утиб, бир гектарга берилган Q
(кг/га) уругни экиши учун х,ар бир микдорлагич nL марта
айланиши керак:
п/. - Q/ в z т L, маротаба. (10)
Микдорлагич галтагининг айланиш тезлиги:
п„ = nJ t, айл/мин булиши лозим. (11)
L масофани босиб утишда сеялканинг R радиусига эга булган
гилдираги
nr = yL/ZnRt, айл /мин тезлиги билан айланади. (12)
Бу ердаги у = 0,90 ...0,95 - гилдиракнинг сирпаниш
коэффициента.
Демак, сеялка гилдирагидан галтакка харакат узатадиган
юритмага i = n„/и, узатиш сонини таъминлайдиган юлдузчалар
урнатилади, (13) микдорлагичлар яна айлантирилиб, амалда
ажратилгаи уруг микдори та топилади. Шу холатда урнатилган
микдорлагичлар билан сеялка бир гектарга экадиган уруг
микдори Qa топилади:
Qa ~ zmani Ьв,кг!га (14)
Амалдаги Qa билан тайинланган Q орасидаги фарк ±з% дан
ошмаса, созлаш жараёни тухтатилади. Акс холда, микдорлагич
созланишларининг бирини узгартириб, ишни такрорлаш керак.
Вариантлар натижаси асосида Q=f(i) графиги чизилади ва
тегишли хулоса ёзилади.
Талабаларга бериладиган топширик:
1. Сеялка технологик жараёни схемаси чизилсин.
2. Лаборатория ишига мосланган сеялка бункерига уруг
солинсин.
54
3. Бункернинг уруг солинган кисмидаги галтакларни
айлантириб, хар бир галтак бир марта айланганида ажратилган
урут микдорлари (ть m2, т3 ...) анидлансин.
4. ть т2, т3 ... лар орасидаги фарк даражаси Ф аникдансин.
Агар Ф>3% булиб чикса, тегишли созланишларни бажариб,
Ф<3% булиши таъминлансин.
5. Вариант буйича бир гектарга экиладиган уруг микдори Q
(кг/га) ни таъминлаш учун галтакнинг айланиш тезлиги п
(айл/мин) топилсин.
6. Q=f(n ) графиги чизилиб, тегишли хулосалар ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Уругнинг тукилувчанлигини кандай максадда эътиборга
олиш лозим?
2. Балтаксимон ' микдорлагич кандай вазиятда уругни
шикастлантириши мумкин?
3. Кдндай максадда сеялкадаги хамма микдорлагичлар деярли
бир хил уруг ажратишига эришиш керак?
4. Кандай сабабга кура микдорлагич галтаги айланиш
тезлигини узгартириш имконияти булиши керак?
5 Сеялка гилдирагининг радиуси микдорлагич ишига таъсир
курсатадими?
ЭСлаб цолнш учун маълумотлар:
1 Тезлиги катта булмаган экиш агрегатларида галтаксимон
микдорлагич ишлатилади.
2. Сеялка белгиланган меъёрдаги уругни майдон буйлаб бир
текис таксимлаб бериши керак.
3. Ута тукилувчан уругни экишда галтак тескари
айлантирилиб, уни «усти» дан ажратадиган холатда ишлатилади.
4. Бугдой экишда кабул килинган катор оралиги галла
илдизини ривожланишига богланган.
5. Уругни кумиш чукурлиги унинг усиш «куввати» ва тупрок
хоссаларига богликдир.
55
ЧИГИТ СЕЯЛКАСИ МИВДОРЛАГИЧИ \APAKAT
ЮРИТМАСИ ИШИНИ НГ ЭКИШ СИФАТИГА
ТАЪСИРИНИНГ ГАДКИ 1\ОТП
Машгулот утказишдан максад: Талабаларга чигит
сеялкасини белгиланган микдорда чигит экишга созлашни
ургатиш ва амалда бажариУп куникмаларини бериш.
Керакли жихозлар: Тракторнинг осиш мосламасига осилган
туксизлантирилган чигит экадиган сеялка; динамометр; шпагат;
плакатлар; ухув фильми; рулетка; чилангарлик асбоблари.
Укшувчи талабаларга: Бир гектар майдонга экилган чигит
сони, кейинчалик олинадиган гуза туплари сони, туплари
оралиги тугри белгиланса усимликлар авж олиб усиши, уларнинг
х.осили юкори ва сифатли булишини айтиш. Республикамиз
олимлари утказган тадкикотлар ва амалий тажрибалар гуза
туплари зурли тупрок --икдим шароитлари хамда экилаётган нав
хусусиятларига караб хар хил калинлик ва тартибда
табакалаштирилиб жойлаштирилиши кераклигини курсатади.
Шуни талабаларга тушунтириш.
Уртача узунликдаги тола берадиган гуза навлари учун сизот
сувлари чучук ва юза жойлашган ерларда гектарига 110-120 минг
туп кучат булгани маъкул булади. Кдторлар оралиги 60 см булса,
уялар оралиги 13 см булган холда биттадан ёки хар 26 см даги
уяларда иккитадан кучат булиши керак. Кдторлар оралиги 90 см
булган далада эса, уялар оралиги 9 см да биттадан ёки хар 18 см
масофадаги уяларда иккитадан кучат булгани маъкул (бундай хол
60x13-1; 60x26-2; 90x9-1; 90x18-2 куринишида шартли
белгиланади).
Сизот суви чукур жойлашган буз тупрокли ерларда хар
гектарда 120-130 минг кучат булиши; катор оралиги 60 см булса,
уялар оралиги 12 см кабул килиниб, уяларда биттадан, 24 см
кабул килинса — иккитадан (60x12-1; 60x24-2) кучат булиши
керак. Кдторлар оралиги 90 см булса, гуза нихоллари 90x8-1 ёки
90x16-2 тартибида жойлаштирилади.
Экилган чигитнинг асосий кисмидан униб чиккан гуза
нихолларини яганалашда, культивациялашда, об-хавонинг,
56
зараркунанда ва касалликларнинг салбий таъсири, чопик
утказишда, эгат олишда усимликларнинг шикастланиши хисобига
биринчи косил терилгунга кадар булган давр ичида гектарига 10-
15 минг ва ундан купрок гуза тупи нобуд булар экан. Агар
тупрокка АТТга мос даражада ишлов берилмаса, чигит тупрок
Холатига тугри келадиган керакли чукурликда кумилмаса,
сугориш сифатсиз бажарилса, гектарига 20-25 минг туп гуза
кучати табиий равишда камайиб кетади. Шу сабабли, чигитнинг
унувчанлик даражаси ва юкоридаги уолатлар эътиборга олиниб,
амалда белгилангап кучат сонига нисбатан 30% гача ортик
чигитни тупрокка экадиган килиб сеялкани созлаш керак.
Тупрок намлиги ва харорати кулай микдорга келганида чигит
экилиб, нихоллар 8-10 кун ичида кийгос ундирилиб
олингандагина гуза туплари яхши авж олиб усади. Хдво салкин,
серёгин булган мавсумда экиш сифатига купрок эътибор бериш
лозим булади, чунки униб чикмаган чигитлар сони купайиб
кетади. Бундан ташкари, шурланган тупрокдаги на.мликнинг
бугланиши хисобига ернинг юза кисмида туз тупланиб, айрим
нихолларнинг нобуд булишига олиб келади. Кучли
ёгингарчиликдан кейин чиринди оз булган тупрокларда 3-4 см
Калинликда каткалок пайдо булиб, бу каткалок уз вактида
юмшатилмаса, айрим нихолларнинг нобуд булишига олиб келади.
Демак, режалаштирилган хосилни олиш учун тупрок холати
ва иклим шароитларига мос келадиган меъёрда чигит сонини
экиш катта ахамиятга эга. Бунга эришиш учун сеялка
микдорлагичи иши оптимал режимда булишини тегишли
созлашлар хисобига таъминлаш мумкин. Мазкур лаборатория
машгулотида мисол тарикасида туксизлантирилган чигитни
серуялаб экадиган сеялка микдорлагичига гилдиракдан харакат
берадиган узатманинг узлуксиз ва бир маромда ишлаб,
режалаштирилган чигит микдорини ажратиб эккичга узатиб
беришни таъминлаш тартибйни талабаларга ургатиш кузда
тутилган.
Турт каторли чигит сеялкасидаги иккита гилдиракнинг хар
бири ер билан илашиши (тишлашиши) хисобига айланма харакат
килиб, хар бири иккитадан экиш аппаратини ишга туширади.
57
Бундай сеялканинг схемаси 22-расмда курсатилган.
Агрегатланаётган сеялка гилдираги айланиб, тишлар сони
булган юлдузча 2 ва занжир 3 оркали Z2, Z3, Z4, Z5 юлдузчалар
блоки 4 кийдирилган етакланувчи вал 5 ни айлантиради. Вал 5
нинг айланма харакати Z6 ва Z7 конуссимон шестернялар оркали
гелескопик вал 7 ёрдамида микдорлаш аппаратига узатилади. Вал
7 га бикр урнатилган Zg шестерняси ва блоклар Z9 — Zio оркали Zi ।
ва унга махкамланган уруг ажратувчи уячали диск 9 айланади.
Айланаётган диск гардишидаги уячаларга тушган чигит уруг
кутиси 8 тубидаги дарча оркали тудаловчи диск 11 устига
ташланади. Вал 7 билан биргаликда айланаётган тудаловчи диск
куракчалари чигитларни туплаб эккич 12 нинг ичига туширади.
Эккич тупрокни талиб, ёриб арикча тайёрлайди, унинг тубини
зичлайди. Зичланган жойга тушган чигит устига арикча
деворларидан тупрок тукилиб тушади. Чигитни тулик кумиш
учун махсус воситалар хизмат килади. Эккичнинг тупрокка
ботишини, яъни чигитни тупрокка экиш чукурлигини сирпангич
13 чеклаб туради. Бир гектар майдонга белгиланган микдордаги
чигит экиш учун уялар сони хар хил булган ажратувчи диск
урнатиш ёки унинг айланиш тезлигини узгартиш керак булади.
Ажратувчи диск (у билан бирга тудаловчи диск) тезлигини
узгартириш учун харакат юритмасидаги занжир 3 ни Z2...Z5
ларнинг бирига улаш керак. Аммо, диск тезлиги иложи булса,
камрок булгани маъкул, акс холда, уяларга чигит тушиб
улгурмаслиги мумкин. Уялар ораси ва уларда кумилган
чигитнинг микдори куракчалар сони хар хил булган тудаловчи
диск урнатиш билан узгартирилади.
Мисол учун, ажратувчи дискда 12 та уяча булса, у тулик бир
айлаш анида 12 дона чигит ажратиб олади. Шу вактда икки
куракчали тудаловчи диск ишлаталса, хар бир уяга 6 дона чигит,
учта куракча булса 4 дона, туртта куракча булса 3 дона, 6 та
куракча булса 2 дона чигит ташланади.
58
22-расм. Чигит сеялкаси дисксимон микдорлагичига харакат
узатиш схемаси.
1-гилдирак; 2- Z, =45 юлдузчаси; 3-занжирли узатма; 4-
алмаштирила-диган юлдузчалар (Z2 =12; Z3=16; Z4=18; Zs=25)
блоки; 5-вал; 6-конусимон шестернялар (Z6=22; Z7=22); 7-
телескопик вал; 8-урут кутиси; 9-уячали ажратувчи диск; 10-
шестернялар блоги (Z8=12; Z9 =24; Z10=12; Zu=24);
11-тудаловчи диск; 12-эккич; 13-эккич сирпангичи.
Куйидаги 1-жадвалда 90 см катор оралигига чигит экадиган
сеялка билан бир уяга маълум микдордаги чигитни экиб, хар хил
уялар оралигини хосил килиш учун, занжирни Z2...Z5 блокдаги
юлдузчага улаш тавсиялари келтирилган.
Бир гектар майдонга экилаётган чигит сони ажратувчи диск
билан тудаловчи дискларни тугри танлаб, уларнинг айланиш
тезлигини белгилашдан ташкари сеялка гилдирагининг бир
маромда узлуксиз айланишига хам боглик-
Маълумки, сеялка гилдирагининг тугини ерга тегиб
ишкаланиши (илашиши) хисобига айланиб юради. Агар гилдирак
бир маромда айланмаса, ундан харакат олаётган микдорлаш
аппарата хам бир текис ишламайди. Сеялка агрегатланган трактор
59
тезлиги узгармасада, чигит экилган уялар оралиги масофалари
х,ар хил булиб колади.
3-жадвал
Уялар оралигини таъминлаш у^у'н уавсиялар_____
Чигит экилган уялар оралиги, см Бир уяга экиладиган чигит СС1НИ, см Тудаловчи диск куракчала- рини сони Занжир уланадиган юлдузчалар
30 3 4 45 Z5=25
30 4 3 45 Z4=18
20 3 4 45 Z3=16
20 4 3 45 Z2=12
15 3 4 45 Zyl2
Сеялка гилдираги юритувчи (узининг айланиши хисобига
бошкд бир механизмни харакатга келтирадиган гилдираклар
юритувчи дейилади.) булганлиги сабабли, микдорлаш
аппаратларининг каршилиги таъсирида сирпаниб айланади, бунда
унинг тугини тегиб турган ерга нисбатан олд томонга бирмунча
сирпанади. Оддий таянч гилдирагининг сирпаниш даражаси
тугиннинг ер билан ишкаланиш (илашиш) коэффициентига
боглик (тугин тайёрланган материалга, юзасининг гадир-
будирлигига, тупрокнинг холатига) булади. Аммо, сеялкадагидек
юритувчи гилдиракнинг сирпаниш даражаси юкоридагиларга
кушимча яна бир омилга. - харакатга келтирилаётган
механизмнинг каршилигига куп жихатдан богланган. Шу сабабли,
машгулотнинг биринчи кисмида гилдиракка таъсир киладиган
кучлар мохияти тушунтирилиб, уларнинг миедори аникланади.
Ишлаётган сеялка гилдирагига куйидаги кучлар таъсир
килади (23-раем).
1. Радиал йуналишдаги огирлик G кучи (сеялка вазнининг бир
кисми) гилдирак укига тушади.
2. Тугиннинг ерга тегиб турган кисмида тупрок билан
ишкаланиш кучи F пайдо булади. Ер билан тугин орасидаги
ишкаланиш коэффициента f маълум булса, F=fG куринишида
аникланади.
60
3. Микдорлаш аппаратини айлантириш учун, гилдирак
маълум микдордаги каршилик моменти ни енгиб айланиши
керак булади. Мк моменти тугинда уринма Т кучини пайдо
Килади: Т= MJR (бу ердаги Л-гилдирак радиуси)
23-расм. Сеялка гилдирагига таъсир циладигаи кучлар
схемаси.
1- тракторнинг осиш механизми; 2-гилдирак; 3-харакат
юритмаси; 4-телескопик вал; 5-уруг кутиси; 6-микдорловчи диск; 7- -
тудаловчи диск; 8-эккич; 9-спица.
Агар уринма куч Т ишкаланиш кучи F дан кичик булса,
гилдирак айланма даракатда булиб, микдорловчи аппаратни
ишлатади. Аммо, канчалик Т микдори F га якин булса, тугин ер
юзаси буйлаб купрок сирпанадиган, микдорловчи аппарат
секинрок айланиб, сустрок ишлайдиган булади.
Агар T>F булиб колса, гилдирак мутлок айланмасдан, унинг
тугини ер юзаси буйлаб трактор судраётган томонга сирпаниб
юради, микдорлагичлар чигит ажратиб бермасдан куяди.
F ва Г кучларини аниклаш тартиби.
F кучини аниклаш учун сеялка ерга туширилади (24-расм),
унинг гилдираги 2 даги юлдузча 7_.х дан занжир ечилиб куйилади.
61
Тугин 2 га уралган шпагат 4 га уланган динамометр 3 ни F
йуналишида (гилдирак айланиш йуналишини узгартирмасдан)
Кул билан аста-секин тортиб, гилдирак айлана бошлаган пайтда
динамометр курсатган F кучи олинади. Дар кандай улчовнинг*
аникрок натижасини олиш учун тажрибани бир неча марта
такрорлаб, уртача арифметик киймати топилади.
24-раем. Гилдирак тугинининг ер билан
ишкаланиш кучини улчаш схемаси:
1-осиш механизми; 2-гилдирак тугими; 3-динамометр; 4-
шпагат.
Демак, F], F2, ... Fn улчаниб, уларнинг уртача арифметик
микдори РУр=(Р]+ F2+, ... ГД/и.х,исобланади. Тажрибалар бир хил
шароитда утказилса х,ам, улчанган F микдорлари бир -биридан
бирдоунча фаркланиши мумкин. Далада ишлаётган сеялка
гилдирагининг ер билан ишкаланиш (илашиш) кучининг микдори
турли сабабларга кура тез-тез узгариб гуради. F кучининг
узгариш чегараларини билиш мухимдир, чунки каердадир унинг
микдори минимал булиб колса, гилдирак айланмасдан, окибатда,
62
чигит экилмасдан колиши мумкин. Х,аР кандай параметрнинг
узгариш чегарасини билиш учун, унинг уртача квадратик огиши
ст ни аниклаш керак:
_ |(^-ру+{Рур-РгУ + ... + (Fyp - Fn)2
л-1
Эхтимоллик назариясидан маълумки, улчаб анидланадигап
хар кандай параметр микдори Fmm=Fyp-3S ва Fmax=Fyp+38
оралигида жойлашган булади.
Тажрибада Т кучини аниклашда микдорларгични
харакатлантирадиган юритма занжири Z, ни энг кичик Z2
юлдузчага кийдириб утказиш лозим булади, чунки бундай холда,
экиш аппаратининг каршилиги максимал булиб, гилдирак энг
огир шароитда ишлайди. Агар энг огир шароитда хам гилдирак
айланиб, экиш аппаратини ишлатса, бундан енгилрок холатларда
аппаратнинг ишлашига шубда тугилмайди.
Сеялка рамаси гилдираклар ердан узилган холатигача
кутарилиб куйилади (25-расм). Х,аР бир гилдирак иккита экиш
аппаратини харакатга келтиришини эътиборга олиб, талабалар
икки гурухга булиниб, биринчисига унг, иккинчисига чап
гилдирак холатини таддидот килиш топшириги берилади.
Гилдирак тугинига уралган шпагат Т кучи йуналишида дулда
тортилиб, микдорлагичлар айлана бошлагани пайтда динамометр
ёрдамида уринма Т кучининг микдори аникланади. Тажриба п
марта такрорланиб, уртача арифметик микдор Тур =(Тi+T2+...Tr)/n,
кейин эса уртача квадратик огиши
\(Ту-р -Г,)2 +(Т„-Т2)2 + ... + (Т - ту
~~------------- аникланади. Уринма,
яъни гилдиракнинг айланишига кар шили к курсатадиган кучнинг
узгариш чегаралари Тт,п=ТуР-36т ва Т„,их=ТуР+Зёт топилади.
Сеялканинг микдорлаш аппаратлари кафолатли ишлаши учун
Fmir^Tmax булиши керак. Агар Fmi„<Tmax экинлиги анидланса,
даланинг ута юмшод (сердум) жойида хам сеялка тухтовсиз уруг
экиши учун ишдаланиш кучини купайтириш учун тугинга шпора
(тиш)лар урнатиш керак деган хулоса килинади.
63
1
2
25-расм. Т уринма кучини улчаш схемаси.
1-осиш механизми; 2-гилдирак; 3- Z? -тишли юлдузча; 4-экиш
аппарати; 5-шпагат; 6-динамометр.
Машгулотнинг иккинчи кисми сеялка гилдирагининг ерга
нисбатан сирпаниб юриш даражасини мезони булган
курсаткични, яъни сирпаниш коэффициентини аниклашга
каратилади. Сеялка! а юритувчи гилдирак урнатилганлиги
сабабли, унинг тугини ерга нисбатан олд томонга бирмунча
сирпаниб силжийди, чунки тупрокка ботиб юрган тугин
гилдиракнинг эркин айланишига йул куймайди.
R радиусли гилдирак тугинининг узунлиги S=2-R булса,
ЯГ
сирпаниб хдракатланишда унинг узунлиги .S' дан купрок булган L
йулини босиб утади, яъни гилдирак радиуси R гуё Аг га усгандек
булиб, унинг амалдаги юмаиаш радиуси p=R+Az га айланади.
Юмалаш радиуси р ни аниклаш учун, гилдирак тулик; бир
айланганида, у босиб утган йул L улчаб олинади ва р=1/2тт
хисобланади. Юригувчи гилдирак тулик бир айланганида босиб
утадиган йулини L 2лр =2~R т2л71г деб курсатиш мумкин.
Гилдирак босиб утаДиган кушимча 2пДг йулининг микдори
64
тупрок таркибига, холатига тугин сиртининг тупрокка илашиш
кобилятига, гилдиракка тушаётган юк микдорига боглик булиб,
бир гилдирак учун хар хил булиши мумкин. Сирпаниш даражаси
сирпанига коэффициента Г) нинг микдори билан бахоланади:
r)=(L-2n;R)/L ёки r)=Av/(R+Дт). г/ = 0 .1 гачаузгариши мумкин.
Агар харакатга келтириладиган механизмнинг каршилиги
кандайдир сабабга кура ортиб кетса, ёки ишкаланиш кучи
камайиб колса, гилдирак айланмасдан унинг тугини ер юзаси
буйлаб трактор судраётган томонга сирпаниб юради, механизм
ишламасдан куяди.
Сирпаниш коэффициентини аницлаш тартиби. Мавжуд
булган сеялка гилдираги тугинининг ташки геометрик радиуси R
ни улчаб ёки R= А/2тт куринишида хисоблаб топилади. Агар тугин
бикрлигини ошириш максадида унинг кундаланг кесими
туртбурчак эмас, ёй шаклида ясалган булса, уртача радиуси
топилади.
Тугинга биронта каттик жисм (оддий симтемирни) тиш
куринишида боглаб куйилади. Тупроги юмшатилган жой буйлаб
сеялка судраб утказилади. Гилдирак п маротаба айлантирилиши
керак. Ерда гилдирак тишлари колдирган излар белгиланиб, улар
оралиги Lj, L2... L„ лар улчаб олинади ва уртача арифметик
микдори LyP топилади. Гилдиракнинг юмаланиш радиуси p=LyP
/2тгхамда сирпаниш коэффициента t]=(LyP-2^R)/LyP аникланади.
Лаборатория машгулотининг учинчи кисмида бир гектар ерга
белгиланган W дона чигит уругини экишни таъминлаш учун
харакат юритмасидаги Z2, Z3, Z4, Z5 юлдузчаларининг кайси
бирига занжир улаш лозимлиги аникланади.
Агар каторлар оралиги в маълум булса (0,6 ёки 0,9 м кабул
килинади), каторнинг бир метр узунлигига M=We/10000 дона
чигит экилишини таъминлаш керак булади. Гилдирак бир
айланганида Q=ML=2nRWe/10000г) дона чигит экилиши керак.
Агар чигит ажратиб берадиган микдорловчи дискдаги уячалар
сони К булса, Q дона чигит ажратиб улгуриши учун (гилдирак
бир айланганида) диск а=2л Q/К бурчагига бурилиб улгуриши
керак. Микдорловчи диск харакатни тудаловчи дискнинг
65
телескопии валидаги узатиш сони im=4 булган шестернялардан
олишини эслаб, аппаратларга гилдиракдан харакат узатадиган Z2,
Z3, Z4, Z5 юлдузчалар кийдирилган вал /3=ima бурчагига
бурилиши керак. Бунинг учун гилдиракдан валга узатиш ебни
i~t=p/2n ни таъминлайдиган юлдузчани урнатиш керак булади.
Сеялка миадорлагичи харакат юригмасини созлашии
бажариш тартиби. Талабаларга бир гектар ерга экиладиган чигит
сони W нинг бир нечта вариантини таъминлаш учун, керакли i„
узатиш сонини аниклаш ва юритма занжирини Z2...Z5 блокига
тугри улаш буйича тавсия бериш топшириги берилади.
Бунинг учун юритма занжири Z2=12 юлдузчасига кийдирилса,
амалда, ^=3,75; Z3=16 га урнатилса z‘^2,31; Z4=18 га куйилса
za4=2,50 ва Z5=25 булса z'a5=l,8 узатиш сони таъминланиши
талабаларга айтилади. Х^исоблаб топилган iH га энг ядин булган 1а
ни берадиган юлдузчага занжир кийдирилади ва тавсиянинг
тугрилиги текишрилади.
Намунавий назорат саволлари:
1. Бир уяга экилаётган чигит сони кандай узгартирилади?
2. Чигит экилган уялар оралиги кандай узгартирилади?
3. Бир гектар майдонга экиладиган чигит сони кандай
белгиланади?
4. Бир гектар майдонга экиладиган чигит сони кандай
узгартирилади?
5. Кдндай вазиятда сеялка гилдирагининг сирпаниш даражаси
ортиб кетади?
6. Билдиракнинг сирпаниш даражаси чигит экиш сифатига
кандай таъсир курсатади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
I. Чигит экишда сеялка гилдираги бир маромда узлуксиз
айланишини таъминлаш лозим.
2. Сеялка гилдираги тугинининг ер юзаси билан ишкаланиш
(илашиш) кучини купайтириш учун унга тишлар урнатиш ёки
резина шиналар кийдириш лозим.
3. Чигит экилган уялар оралигини узгартириш учун тудаловчи
дискдаги куракчалар сони узгартирилади.
66
4. Микдорловчи диск гардишидаги уячалар улчами
калибрланган чигит улчамларига мое танланади.
5. Дисксимон микдорлагич билан экиладиган чигитлар
йириклиги деярли бир хил булиши керак, шу сабабли, улар
калибрланади.
6. Бир гектар ерга экилган чигитлар сонини аниклаш учун,
бир квадрат метр майдонига эга булган узунликдаги датор
уяларида жойлашган чигит сони аникланади.
УРИШ АППАРАТИ ИШИНИНГ ГАДКИ КОТИ
Керакли жихозлар: сегмент бармокли уриш аппарата ёки
унинг макета; плакатлар.
Машгулотни утказишдан максад:
КБаллани комбайн билан йигиштиришда хосилнинг айрим
кисми нобуд булишига сабаб буладиган омиллар, уларнинг
орасидаги энг мухими хисобланадиган - галлани уриш
баландлигини махаллий шароитдаги поялар баландлигига мослаб
урнатишнинг ахамиятини талабаларга уктириш.
2. Комбайн уриш баландлигига унинг ишчи тезлигининг
таъсирини талабаларга намойиш килиш.
Укитувчи талабаларга:
1. Fалла комбайни ишида дон нобудгарчилигини оширадиган
сабабларни талабаларга эслатиб, изохлайди. Асосий сабабларнинг
бири сифатида махаллий шароитдаги галла пояларининг
баландлигига мое булган баландликдагина уриш лозимлигини
тушунтиради. Пояларни шундай баландликда уриш керакки,
унинг уриб олинган кис.мининг 40% дон, 60% сомон ташкил
килиши керак. Доннинг сомон микдорига нисбати 1,0:1,5 булган
шароитга комбайн янчиш аппаратининг параметрлари мосланиб
белгиланган булишини тушунтиради. Бундай нисбатни саклаш
учун баланд поялар баландрок, паст буйли (60 см дан кам) поялар
иложи борича пастрок урилиши керак. Республикамиз
далаларида, айникса лалми ерларда, галла урта ва паст буйли
хисобланади. Меъёридан баланд урилган пояларнинг кесиб
67
олинган кисми калта булса, бутун бошокларнинг ургичдан ерга
тушиб кетиши хам купрок булади.
2. Уриш аппарата сегментининг ва унинг траекториясини
Куриш тартибини ва унинг ёрдамида поянинг урилмасдан ангизда
(ерда) колаётган кисми, яъни амалдаги уриш баландлигини
аниклашни плакатдан курсатиб тушунтиради.
Бунинг учун маълум масштабда (26-расм) АВСД сегмента
чизилиб, унинг бир томонга тулик юриб бориб тухташига
сарфланадиган, яъни харакатнинг ярим циклини бажаришдаги
вакта t=30/n, дисобланади. (бу ердаги п - пичокнинг бир
минутдаги харакатланиши тулик циклининг сони), t вакти ичида
Vm тезлиги билан ишлаётган комбайн босиб утадиган йул L=VM t,
аникланади.
Сегментнинг бир томонга босиб утадиган йули S, уни
харакатга келтирадиган кривошип радиуси г га боглик булади.
Кривошип ярим айланганида колдирадиган ярим айлана хамда L
йули узунлиги узаро тенг булган бир хил z булакларга (26-расмда
z=6) булинади ватартиб ракамлари (1,2,...6) билан белгиланади. S
ва L даги бир хил ракамли нукталардан утказилган горизонтал ва
вертикал чизикларнинг кесишган нукталари бирлаштирилиб,
синусоидага ухшаш булган траектория чизилади. Сегментнинг
хар кандай нуктаси (мисол учун, А,В,С) D нукта билан параллел
Харакатда булишидан фойдаланиб, пояларга бевосита тегиб
юраётган, яъни фаол тити CD нинг траекторияси ва сегментнинг
янги холата A)B1C1Di курилади. Шу тартибда циклнинг иккинчи
ярмида дастлабки холатига кайтган сегмент A2B2C2D2 чизилади.
D2A2C2B2 шаклдаги майдон пояларини D2C2 тити, Ai А2 В,В2 даги
пояларни эса AtB| таги уриб кетишини талабаларга тушунтириш
керак.
Сегмент харакатанинг тулик бир цикли бажарилганида Е
майдондан сегмент таги икки марта утишини, F майдонидаги
пояларга тадкикот килинаётган сегмент тиглари тегмаслиги (F
майдони пояларини кушни сегмент уриб кетади) тушунтирилади.
D нуктадаги пояни сегмент узи билан биргаликда суриб,
кузгалмас бармок тити Т ва И нуктасида кисиб, кесиб кетади. С
нуктадаги поя Р нуктада кесилади. Поялар Т тигининг И-Р
68
кисмида кесилади. С пояси D пояга нисбатан купрок энгашади
(чунки СР>ОИ). Бевосита ИР тигини остидаги поялар умуман
энгаштирилмасдан кесилади. Демак, ИР масофасида кесилган
пояларнинг ангизи турли баландликда булади.
26- раем. Баланд урадиган уриш
аппарати сегментининг траекторияси.
1-кривошипнинг ярим айлапаси; ABCD -сегмент; ТТ-кузгалмас
бармок тиги.
69
Бу жараённи тушунтириш мадсадида, сегмент тиги
нукталарининг траекторияси (мисол учун, Е^Вг) га Q-Q уринмаси
утказилиб, Р бурчаги аникланади (тахминан P=arctg^k). Q-Q
ns *
чизигини траекторияни кесувчи тик текислик изи деб кабул
килиб, унинг косил ^килган кесим улчамларини аниклаш
максадида, унга параллел W-W чизиги чизилади. Q-Q текислиги
бармок тиглари булган Т чизиклари билан кесишган нукталарни
W-W (ер юзаси) га нисбатан h баландлигида урнатилган уриш
аппаратини бармоклари куринишида чизилади. Юриб кетаётган
комбайндаги бармок тарокка ухшаб, узининг остидаги пояларни
икки томонга айиради.
М нуктасида усган поя ён томонга энгашиб, MG холатида деб
фараз килинса, Vc йупалишида силжилётган сегмент уни q
нуктасида mzq учбурчагининг гипотенузаси булган Mq максимал
уриш баландлиги Нтах эканлиги анидланади. Z нуктасидаги поя
тик холатида кесилган сабабли, унинг уриш баландлиги h келиб
чидади. Бундан ташдари, сегмент тигига О нудтасида учратилган
поя U нудтасида кесилгунича, VM тезлиги билан кетаётган
комбайн билан биргаликда олд томонга /„ масофага энгашади. С
нудтасидаги поя Р нудтасида кесилгунича олд томонга /р
масофасига энгаштирилади. Х,аР дандай । пояни уриш баландлиги
амалда н„ = га тенг булади (бу ердаги и, - пояни сегмент
энгаштириши хисобига уриш баландлигининг узгариши; I, - эса
комбайн таъсирида поянинг олд томонига энгашиши).
Бир сегмент урган майдонда пояларнинг ангиздаги
долдидлари турли на, баландликда булади, чунки и, билан 1,
узлуксиз узгариб ту ради. Сегментнинг юриш цикллари сони
амалда ^згармас булганлиги сабабли н, ларнинг узгарувчанлик
даражаси хам узгармас булади. Аммо, шароитга дараб,
комбайннинг ишчи тезлиги VH узгартирилса, демак, н„,
узгаради. Кднчалик VM катта дуйилса, пояларнинг олд томонга
энгашиши, яъни /, шунчалик ортиб, амалдаги уриш баландлиги
На нинг катта булишига олиб келади. Поялари паст булган галла
70
досилини йигиштиришда комбайн тезлиги VM камрок куйилиши
маъкул булади,чунки пояларнинг олд томонга энгашиш даражаси
/ ортиб кетиб, урилиб олинган галла калта булиб долади.
Маълумки, галланинг уриб олинган кисми калта булиб колса, дон
нобудгарчилиги ортиб кетади. Комбайн ишчи тезлигини
мадаллий шароитларга, пояларнинг баландлигига, досилдорликка
мослаб белгилаш катта адамиятга эга эканлигини талабаларга
удтириш керак.
3. Талабаларни туртта гурудчаларга булиб, уларга бир -
биридан фардланадиган VM1. VM2. VM3> ва VM4 тезликда
ишлатиладиган комбайндаги сегмент траекториясини масштабда
чизишни топширади. Сегментнинг тебраниш цикли п сони уни ер
юзасига нисбатан урнатиш баландлиги h дамма вариантлар учун
бир дил берилади. Хар бир вариант учун максимал уриш
баландлиги, яъни ангиз баландлиги На аникланади. Кейин
амалдаги максимал уриш баландлиги Hamax = f (VM) графиги
чизилади.
Талабаларга бериладиган топширик:
1. Маълум улчамдаги сегментнинг фаол тиги траекторияси
комбайн тезлигининг берилган микдори учун чизилсин ва
амалдаги уриш баландлиги анидлансин.
2. Туртта вариант натижалари асосида h=f (VM) графигини
чизиб, дулосалар ёзилсин.
3. Х,исоботни димоялашга тайёргарлик курилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кандай сабабларга кура сегмент тиги тегкан поя
энгаштирилиб кесилиши мумкин?
2. Кесилаётган поянинг сегмент билан биргаликда энгашиш
даражаси кандай омилларга боглид булади?
3. Кандай сабабларга кура поянинг кесиб олинган кисми калта
булса, бутун бошодларнинг ерга тушиб кетиш эдтимоли ортиб
кетади?
4. Уриш баландлигини оширмаслик учун амалда кандай
чоралар курилиши лозим?
5. Кандай сабабга кура, лалмикор галла хужаликларида
тезюрар комбайнлардан фойдаланмасликка интилиш керак?
71
Эслаб кол и ш учун маълумотлар:
1. Харакатланаётган сегмент тиги учратган пояни
энгаштириб, кузгалмас бармокнинг тигига кисганидан сунг
кесади.
2. Поялар сегмент таъсирида хар хил даражада
энгаштирилади. Шу сабабли уларни уриш баландлиги хам хар хил
булади. v
3. Поялар сегмент таъсирида кундаланг хамда илгари томонга
энгаштирилиб кесилади. Комбайн ишчи тезлиги канчадик катта
булса, поя шунчалик илгари томонга купрок энгаштирилиб
кесилади, уриш баландлиги катта булиб цолади.
4. Уриш баландлиги уриш аппаратини ерга нисбатан урнатиш
баландлигидан доимо катта булади.
5. Уриш баландлигини пасайтириш учун сегментларнинг
тебраниб юриш цикли сонини ошириш маъцул булади. Комбайн
ишчи тезлигини камайтириш хисобига бу мацсадга эришиш
номаъкулдир.
УСИМЛИК ПОЯСИНИНГ ТИЛЛАР ЖУФТИ ОРАСИДА
КИСИЛИБ ТУХТАШИНИ ГАДКИКОТИ
Машгулот утказишдан максад: пояни галла комбайни уриш
аппаратида кесиш жараёнини таъминлаш учун сегмент ва бармок
тиглари орасидаги бурчакни белгилаш асосини талабага ургатиш
Керакли жихозлар: кайчисимон асбоб, ишкаланиш
бурчагини (статик) аниклаш учун соддалаштирилган курилма,
плакат.
Укитувчи талабаларга: Хужалик ишларида кулланиладиган
оддий кайчи ёрдамида кандайдир жисмни, масалан, усимлик
поясини ёки дарахт шохини кесишда тиглар орасидаги
бурчакнинг таъсири катталигини хамма билади.
Агар рузгор кайчисининг кесувчи тиглари жуфтининг очилиш
бурчаги катта булса, кесилаётган жисм тиглар жуфти буйлаб
сирпаниб, у ердан чикиб кетади, кесиш жараёни юз бермайди.
Аммо кесувчи тиглар орасидаги кичиклашаётган бурчак маълум
72
микдорга етганда, жисм жуфтлар орасидан сирпаниб чикишини
тухтатади ва уни кесишга имкон тугилади. Демак, тиглар жуфти
орасида кесиш жараёни содир булиши учун, албатта кесилаётган
жисмнинг (поя, шох. илдиз) кисилиб тухтатишини таъминлаш
керак. Бу коидага пичан ургич ва галла комбайн уриш аппарата
пичодларининг геометрик улчамларини тайинлашда риоя килиш
керак, акс х,олда нобудгарчиликсиз уришни таъминлаб булмайди.
Юкоридаги табиий холат мохиятини тушуниш учун 27-
расмда курсатилгандек кузгалмас 1, харакатланувчи таг 2 лар
орасидаги поя 3 нинг кесилишини, яъни унинг тиглар орасида
кисилиб тухташини таъминлаш учун, жуфтлар очилиш бурчаги а
нинг киймати ср, ва р, бурчаклари йигиндисидан оз булиши
керак: а<ф]+ф2- Бу ерда ф, поя билан кузгалмас 1 — тиг орасидаги,
<рг эса поя билан куз^алувчи 2 - тиг орасидаги ишкаланиш
бурчакларидир.
27- раем. Тиглар орасида
поянинг цисилиб тухташ
бурчагини аник-лаш схемаси. 1
— кузгалмас тиг;
2 — кузгалувчан тиг; 3 — поя.
28 - раем, ф] ва <рг
ишкаланиш бурчакларини
аниклаш.
1 — кутарилувчан тахтача;
2 — кесувчи тиглар ясалган
металл парчаси; 3 — поялар
туплами; 4 - транспортир.
Силжиётган поянинг харакатланувчи тиглар орасида тухташ
шартини аниклаганда статик холатдаги ишкаланиш бурчакларини
эмас, поянинг тиглар орасида сирпаниб харакатланиш вактидаги
ишкаланиш бурчагини эътиборга олиш керак.
Машгулотни бажаришдан максад - усимлик пояси хоссалари
ва уни кесаётган тиглар сиртининг холатига мос келадиган тиглар
73
жуфти орасидаги жоиз булган энг катта бурчакни аниклаш. Шу
максадда 28 - расмдаги махсус мосламадан фойдаланилади.
Тахтача 1 нинг сирти кесувчан биринчи тиг тайёрланган
материал 2 билан копланади. Унинг устига усимлик пояларинйнг
туплами 3 куйилади. Тахтача аста - секин О нуктаси атрофида
бурилтирилиб кутарилади ва поя туплами сирпаниб, пастга караб
харакатлана бошлагаи вактидаги энгашиш бурчаги 01
транспортир 4 ёрдамида аникланади. Амалда изланаётган 0
бурчагини мураккаб ускунада аникрок аниклаш тартиби машина
механизмларининг назариясидан маълум. Бизлар эса, куп
тадкикотлар натижасини - хдракт вактидаги ишкаланиш бурчаги
Ф кузгалмас холатдагидан 30 - 40% га кам булишини эътиборга
олиб, ф нинг х,акикий микдори улчашан 0 мивдорининг 2/3
Кисмига тенг деб кабул киламиз:
=|а- Кейин эса, иккинчи тиг ясалган материал билан поя
орасидаги ишкаланиш бурчаги <р2 аникланади. Крайни тарзида
ишлайдиган тиглар орасида поя кисилиб тухтаганидаги а бурчаги
улчанади. 27 расмдан a<q>i+(p2 шарти бажарилиши аникланади.
Айрим вактда кесувчи тиглар кертикланиб, поянинг сирпаниб
чикиб кетмаслиги енгиллаштирилади.
Талабага бериладиган топширик:
1 .Укитувчи берган усимлик пояси билан кесувчи тиглар
орасида хдракатдаги ишкаланиш бурчаклари ср, ва аниклансин
ва тиглар жуфти орасида киркишни таъминлайдиган а
бурчагининг максимал киймати х,исоблаб топилсин.
2 . Лаборатория мосламасида усимлик поясининг тиглар
орасида кисилиб тухташ а бурчагини амалда улчаб, уни хисоблаб
топилган ф| + билан солиштирилсин ва тегишли хулоса
ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кандай максадда кесилаётган поя тиглар орасида кисилиб
тухташини таъминлаш керак?
2. Кандай вазиятда поя тиглар орасида кисилиб туради?
3. Кандай максадда кесувчи тиглар кертикланади?
74
4. Нега харакатланаётган жисмлар орасидаги ишкаланиш
бурчаги кузгалмайдиган вазиятга нисбатан камрок булади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Оддий кайчисимон киркувчи воситанинг тиглари орасидаги
бурчак маълум талабларга жавоб берадиган кийматгача
камайганидан сунг поя тухтаб кесилади.
2. Галла комбайни уриш аппарата сегмента билан бармок
орасидаги бурчак курилган пояларни кесишга мулжалланган. Нам
пояни пичанургич ёки силосга урувчи комбайн сегмента ва
бармоги тиглари орасидаги бурчак бошкача булади.
3. Уриш аппарати сегментлари тигларини улчамлари
уриладиган поялар хоссаларига мосланган булади.
ПАХТА ТЕРИШ АППАРАТИ ИШИ КУРСАТКИЧЛАРИНИ
АНИКЛАШ
Машгулотни утказишдан максад: талабаларга вертикал ёки
горизонтал - шпинделли пахта териш аппаратининг технолога»
жараёнини бахолайдиган агротехник курсаткичларни аниклаш ва
уларни тахлил килиш куникмаларини бериш.
Керакли жихоз: вертикал ёки горизонтал шпинделли пахта
териш аппарати урнатилган электр юритмали махсус стенд;
пахтаси терилмасдан уриб олинган гузапоялар, тарози, пакетлар,
чилангарлик асбоблари.
Укитувчи талабаларга стенд билан ишлашда риоя
Килинадиган хавфсизлик коидаларини изохлаб ургатади. Махсус
стенд тузилишини, уни ишлатиш тартибини тушунтиради.
Стендга вертикал ёки горизонтал шпинделли пахта териш
аппарати урнатилиб, аппарат каркаси бетонланган ерга куйилади
(29-расм). Аппарат барабанлари орасидаги териш камераси
остидаги ерга узунлиги 5,7...6,0 метр булган нов 1 жойлашган.
Аппарат олд, яъни Л томонидаги нов ичига узунлиги 1р=1,6...1,8 м
булган ёгоч рейка 2 куйилган. Рейка 2 да хар 15 см ораликда
тешик (уя)лар ясалган, уларга тайёрлаб куйилган пахта тублари
банди тикиб куйилади. Нов 1 нинг иккинчи, В учига
электромотор 14 ёрдамида айлантириладиган лебедка барабани 13
75
куйилган булиб, трос 19 уни аппарат олд А томонига куйилган
рейка билан улайди.
Аппаратни ишга тушириш учун электромотор ва икки
погонали редуктор куйилади (схемада курсатилмагаТн).
Редукторнинг биринчи погонаси ишлатилса, шпинделли барабан
nt= 105...110 айл/мин тезлиги билан, иккинчи погонаси
ишлатилса, барабан п6 ^75...80 айл/мин тезлиги билан айланади.
Лебёдка барабани диаметри ва айланиш тезлигини шундай
танлаш керакки, тросни Умя>1,1...1,2 м/с тезлиги билан тортиб, уни
узига урайдиган булсин, шунда пахта тублари рейка билан
биргаликда териш камераси 72 га VM^1,1...1,2 м/с тезлигида
киради. Редуктор ва лебёдкани ишга туширадиган
электрмоторлар алох.ида-алох,ида бошкарилади.
29-расм. Пахта териш аппарата агротехник курсаткичларини
аниклаш стендининг схемаси. 1-нов; 2-рейка; 3-хосили
терилмаган гуза тупи; 4-ташки тасма; 5 ва 17-олдинги барабан
кутиси; 6,11,15 ва 18-шпинделли барабанлар; 7 ва 9-ажраткич; 8-
ички тасмалар; 10 ва 16- оркадаги барабанлар кутиси;
12-хосили терилган гузапоя; 13-барабан; 14-электромотор; 19-
трос.
76
Гузапоялар аппарат барабанлари уртасидаги териш камераси
ТК дан утаётганида, улардаги пахтани бошка тасма 4 ёрдамида
барабан 6 га тескари йуналишда айланаётган шпинделлар уз
сиртига ураб, яъни териб олади. Терилган пахтани шпинделлар
(барабан билан биргаликда айланиши хисобига) ажратиш
зонасига келтиради. У ерда шпиндел ролиги ички тасма 8 га
тегиб, катта бурчак тезланиши билан тормозланиб, ута киска
вактга тухтаб, кейин тескари, яъни барабан айланаётган
йуналишда айлана бошлайди. Шпиндел тормозланганида унга
уралган пахта пилталарининг куп кисми (80% гача) инерция
кучлари таъсирида ечилиб, шпинделдан ажралиб, кути 9 га
тушади. Колган пахта пилталарининг асосий кисми ажраткич
чугкалари таъсирида шпинделдан ажратилади, аммо айримлари
эса шпинделга уралган холда яна териш камерасига олиб
кетилади. Пахтанинг бир кисми чанокларда колиб, айримлари эса
ерга тукилишини тушунтиради.
Стенддаги аппарат технологик жараёни тушунтирилганидан
сунг, технологик созланишлар курсатилади. Технологик жараён
сифат курсаткичларига таъсир киладиган омилларнинг мохияти
тушунтирилади. Аппарат технологик жараёнини бахолайдиган
курсаткичлардан энг мухимлари сифатида куйидагиларни айтиш
жоиздир:
1. Гузапоядаги очилган хосилни териб олиш даражаси (7), %.
2. Чанокларда колган, хосил даражаси (И), %.
3. Пахтани ерга тукилиш даражаси (£),%.
4. Шпинделга уралган пахтани ажратиб олиш даражаси (S), %.
Хосилни" териш даражаси (Т) ни бункерга тушган пахта
микдори ифодалайди. Аммо, тажриба утказилаётган стенддаги
усти ёпик КУти 5 га тушган пахтани Т деб кабул килиш хато
булмайди. Пахтани териш даражаси ута куп омилларга боглид:
барабаннинг шпинделлар уки буйлаб уринма тезлиги V6 нинг
машина тезлиги Vu дан неча баробар катта эканлигини
билдирадиган узиш коэффициенти K=Vf/Vv нинг мивдорига;
шпиндел тишларининг чиркланиш даражасига; шпиндел тиши
абсолют тезлигининг йуналишига; териш камерасининг
кенглигига; шпиндел диаметри ва тишларининг улчамларига;
77
барабан диамегрига ва бошкаларга. Мазкур машгулот станционер
сгендда утказилиши сабабли, айрим омилларнинг таьсирини
талабаларга курсатиш иложи булмайди.
Машгулотни утказиш тартиби. Иш жойидаги хавфсизлик
койдалари талабаларга тушунтирилади, инструктаж берилади.
Териш аппарати технологик созланиШлари тугри бажарилганлиги
текширилади. Пахтаси терилмаган гузапоялар рейка тешикларига
урнатилади. Рейка эса стенднинг олд А томонида новнинг ичига
туширилиб, тросга уланади. Тулик очилмаган кусаклар, пахтаси
кисман тукилган чановдар, синган шохдар олиб ташланади.
Аппарат мотори ишга туширилади, редукторнинг биринчи
погонаси уланади. Шпинделли барабанлар бир текис
айланганидан сунг, лебёдка мотори ишга туширилади, рейка
силжий бошлайди. Рейкадаги биринчи гузапоя олдинги
шпинделли барабанлар жуфтидан 50...60 см узовдивда
жойлаштирилганлиги сабабли, териш камерасига кираётганида
унинг тезлиги VM га тенглашиб (тезланишсиз) улгуради.
Рейкадаги охирги гузапоя орка барабанлар жуфти териш
камерасидан чивдб улгурганида лебедка х,амда аппарат автоматик
равишда учирилади. Эх,тиёткорлик билан олдинги барабанлар
жуфтидан 9 ва 17 кутиларга тушган пахта териб олинади ва
уларнинг Qn ва QI2 мивдорлари тарозида аникланади. Оркадаги
барабанларда терилган пахта 10 ва 16 кутилардан олиниб, Q2I ва
Q22 массаси тарозида тортилиб топилади. Х,амма барабанлардан
ерга тукилган пахта Е, гузапояларда колдирилган пахта U хамда
шпинделлардан ажратилиб олинмаган пахта S мивдорлари
анивданади.
Рейкага урнатилган гузапоя чановдаридаги х,осил
X-Qu+Qi2+Q2i+Q22+E+U+S топилади. Кейин эса X га нисбатан
Qii+Q12 неча фоиз булиши, яъни олдинги шпинделли барабанлар
жуфти хосилнинг кандай цисмини териш даражаси 7} анивданади
(амалда олдинги барабанлар жуфти хосолнинг 80% гача териши
анивданган) ва тегишли хулоса кабул килинади. Qh+Qi2+Q2i+Q22
йигиндисининг X га нисбатан фоизи аппаратнинг умумий Ти
териш даражасини курсатади. Т„ нинг микдори стенд шароитида
вертикал шпинделли аппарат учун 92....94%, горизонтал
78
шпинделли апаратлар учун 3...4% га купрок булиши мумкин.
Шпинделнинг айланиш тезлиги дандайдир сабабга кура камайиб
Колса, Та микдори хам узгаришини талабаларга курсатиш
фойдали булади. Бундай х,ол купинча узок вакт давомида
ишлатилган тасма 130° С гача кизиб кетиши туфайли унинг
резинаси уз хоссаларини (ишкаланиш коэффициента) узгартириб
куйиши; тасманинг ейилиши; тасмани тортиб турадиган
пружинанинг чузилиб кетиши; шпиндел подшипникларининг
ёмонлашганлиги; териш камерасини иш тиркиши нотугри
Куйилганлиги ва бошка сабабларга кура содир булиши мумкин.
Стендда эса, тасма таранглигини камайтириб, тажриба утказиб, Та
нинг канчалик узгаришини курсатиш маъкул булади.
Мухим курсаткичлар сифатида терилмасдан чанокларда
колдирилган пахта U, ерга тукилган пахта Е ва шпинделдан
ажратилмасдан, унинг сиртида Колдирилган пахта S мивдорлари
Хам X га нисбатан фоиз куринишида бахоланади.Ц £ ва S
курсаткичларига таъсир киладиган омилларни талабаларга
курсатиш керак. Шу сабабли, биринчидан, ташки тасма
таранглигини камайтириб янги тажриба утказилса, Та билан бир
вактда U, Е ва S курсаткичларининг хам узраришлари
аникланади.
Ички тасмаларнинг технологик жараёнга таьсирини
талабаларга туликрок ургатишга хам катта эътибор бериш керак.
Ички тасманинг вазифаси шпинделга уралган пахтани ажратиб
олишни таъминлашдир. Шпиндел ролиги ички тасмаларга
текканидан сунг, у ута киска вакт ичида тормозланиб тухтайди,
кейин тескари томонга караб айлана бошлайди. Тормозланиш
вактида шпиндел оладиган бурчак тезланиши туфайли пайдо
буладиган инерция кучи капа ахамиятга эга. Чунки, инерция
кучи таъсирида шпинделга уралган пахта пилтаси олд томонга
бурилиб ечилади ва уз-узидан Шпинделдан ажралиб тушади.
Уралган пахтанинг асосий кисми (80% гача) ажраткич
чуткаларининг таъсирисиз шпинделдан уз-узидан ажратилади.
Агар тормозланиш режими режалштирилганига нисбатан
узгартирилса, шпинделдан пахтани ажратиб олиш жараёни хам
узгаради. Тескари айланиш жараёни бурчак тезланиши меъёридан
79
кам булса, шпинделдан пахтами ажратиш кийинлашади, ортид
булса, пилта ечилиб улгурмасдан, тиш билан алодасини узиб,
шпиндел устида халда куринишида долади. Бундай халдаларнинг
айримлари шпиндел билан биргаликда яна териш камерасйга
кириб кетади, аппаратнинг териш даражаси Та пасайиб кетади.
Бундай жараённи шнинделдаги пахтани ажратмасдан олиб кетиш
(“пронос”) дейилади. Юдоридаг иларни эътиборга олиб, ички
тасмаларнинг роликларга сидилиш кучининг узгариши пахтани
шпинделдан ажратиш жараёнига катта таъсир дилишини
талабаларга курсатиш ва удтириши керак булади. Шу мадсадда,
ички тасманинг шпиндел ролигига сидилиш кучини узгартириб
тажриба утказиш мумкин.
Шпинделдаги пахтанинг уз-^зидан ечилишини намоён килиш
мадсадида, олдинги барабанларнинг биттасидан ажраткич 10
ларни тулид ечиб дуйиб тажриба утказилса, олинган Qu билан Q/t
нинг бир-биридан фардланиш даражаси аникланади.
Барабан узиш коэффициентининг териш жараёнига таъсирини
талабаларга ургатиш учун, редуктор иккинчи погонада
ишлатилиб, К=1,35...1,40 урнига, К=0,95...1,0 урнатилади. Ушбу
долатда тажриба утказилиб хамма курсаткичлар аникланади ва
олдинги вариантдаг илар билан тадкосланади, тегишли хулосалар
ёзилади.
Машгулотнинг охирги тажрибасида териш камераси иш
тирдиши кенглигининг ахамиятини намоён дилиш фойдали
булади. Дефолиация дилиниб барги тукилган, кусакларнинг
55...60% очилган пахта досилини теришда биринчи барабанлар
жуфти оралигидаги тиркиш дала шароитида в1=30...34 мм,
иккинчи барабанлар жуфти тирдиши в2 =26...30 мм куйилиши
тавсия дилинади. Стендда эса, уриб дуритилган гуза тупларидан
фойдаланилишини эътиборга олиб, er=32 мм, в2=28 мм куйилади.
Энди вр-36...38 мм, в2 =34...36 мм дуйиб, янги тажриба
утказилади, Ти, Е, U, S лар анидланиб, тегишли хулосалар
ёзилади.
Агар стендга горизонтал шпинделли аппарат урнатилган
булса, унинг агротехник курсаткичлари Д, Е, Е ни аниклаш
етарли булади, чунки горизонтал шпинделли аппарат
80
кисмларининг кинематик параметрлари вертикал шпинделли
аппаратга ухшаб тез узгармайди, унинг иш курсаткичлари узок
вакт баркарор булади.
Маш гул от натижалари ишонарлирок булиши учун,
юкоридаги тажрибалар 3...5 маротаба такрорланиб, топилган
курсаткичларнинг уртача арифметик микдори куйидаги жадвалга
ёзилади.
Талабаларга гопширик;: Хдмма вариантларда утказилган
тажриба натижалари асосида хулосалар ёзилсин.
Назорат саволлари:
1. Аппаратнинг пахтани териш даражаси кандай омилларга
боглик?
2. Аппаратнинг пахтани чала териш даражаси нималарга
боглик?
3. Аппаратнинг пахтани ерга тукиш даражаси нималарга
боглик?
4. Шпинделли барабан узиш коэффициентининг маъноси
нима ва унинг микдори териш жараёнига кандай таъсир килади?
5. Шпинделларни айлантирувчи ташки тасманинг таранглик
кучи териш жараёнига кандай таъсир килади? Унинг минимал ва
максимал микдорлари кандай чекланади?
6. Шпинделларни айлантирувчи ички тасманинг роликларга
сикилиш кучи аппарат технологии жараёнига кандай таъсир
курсатади?
7. Шпиндел реверсланишининг унга уралган пахта пилтасига
Кандай таъсири бор?
8. Териш'аппаратидаги ажраткич кандай ишни бажаради?
9. Нега шпиндел ролигини айлантириш учун бир неча
понасимон тасмалар куйилади?
10. Барабанлар жуфти оралигидаги териш камерасининг (иш
тиркиши) кенглиги кандай ахамиятга эга?
Эслаб цолиш учун маълумотлар
1. Пахта териш машинасининг ишини енгиллаштириш учун
пахтазор дефолиацияланиб, гуза барглари сунъий туктирилади.
2. Аппарат териш камерасининг кенглиги махаллий шароит
(гуза шохларининг хажми, кусак улчамлари...) ларга мосланиб
81
1
куйилмаса пахта камрок терилиб, ерга купрок тукиладиган ёки
кук кусаклар купрок узилиб ерга ташланадиган булади.
3. Гуза тупи олд томонга энгаштарилмасдан териш
камерасига мажбуран тортиб киритилиши учун, барабаннинг
узиш коэффициента бирдан катта булиши керак.
4-жадвал
Пахта териш аппарата агротехник курсаткичлари
Курсаткичлар, %
Пахта териш . S Д s S сЗ О t-f се g СО
да эажаси z
№ Тажриба вариантлари Олдинги жуфт барабанларида, : 71. ' Орка жуфт барабанларида, к Умумий курсаткич, Та Ерга тукни даражаси, I Пахтанинг шпинделдан 5 узилан ажрали Г^за чаноклар: колганлик дара: и пт Шпинделдан а? тил маган пахт:
1 2 3 4 5 6 7 8 9
1 Нормал созланган териш аппарата: биринчи тажриба иккинчи тажриба учинчи тажриба уртача арифметик киймат - - - - - - -
2 Аппарат олдинги териш камерасиининг иш тиркиши: 32 мм 37 мм фарки - - - - - 1
3 Шпинделли барабанларнинг узиш коэффициента: К=1,35 К=1,00 фарки
4 Шпинделларни айлантирувчи ташки тасма таранглиги 150 Н
82
80 Н фарки - -
5 Шпинделларни айланти-рувчи ички тасманинг роликка сикилиши: 120 Н 70 Н фарки
6 Ажраткич ечиб олиб куйилганда - - - - - - -
4. Шпиндел тишлари гузапояга сицилиб текканида
шпинделни айланиши кескин цийинлашади. Шу сабабли,
шпиндел галтагини айлантириш учун бир цента конуссиадон тасма
урнатилади.
5. Шпиндел галтаги ички тасмага теккандан сунг, у кескин
тормозланиб ута киска вактга тухтайди, кейин эса тескари айлана
бошлайди. Агар тасмадаги ишкаланиш кучи етарли булмаса,
тормозланиш чузилиб кетади, бурчак тезланиши етарли
булмасдан, уралган пахтани уз-узидан ечиш учун лозим
буладиган инерция кучи пайдо булмайди, пахтани шпиндедан
ажратиш кескин ёмонлашади.
6. Вертикал шпинделли аппаратдаги чуткали ажраткичнинг -
асосий вазифаси шпиндел тишларини чиркланишдан тозалаш
хдсобланади, чунки шпинделга уралган пахтанинг асосий кисми
шпиндел реверсланганида инерция кучлари таъсирида уз-узидан
ажралиб тушади.
7 Шпиндел тиши чанокдаги пахтага ботиб, уни илинтириб
олиши учун, тишнинг абсолют тезлиги маълум йуналишда
булиши керак. Бунга эришиш учун машинанинг илгарилаб юриш
тезлиги, барабаннинг айланиш -тезлиги хамда шпинделнинг
айланиш тезлиги тугри ганланган булиши керак.
83
ГОРИЗОНТАЛ ШПИНДЕЛЛИ ТЕРИШ
КАМЕРАСИДАГИ Х,АРАКАТЛАНИШ ЖАРАЁНИИИНГ
ТАДКИЦОТИ
4
Л
. Машгулот утказишдан максад: Талабаларга горизонтал
шпинделли гериш аппарата камерасида кисилган пуза туплари
харакат кинематикасйни тадкикот килиш тартибини ва
методикасини ургатиш.
Керакли жихозлар: Кулда айлантириладиган горизонтал
шпинделли пахта териш аппарата, очилган чаноклари булган гуза
туплари, плакатлар, укув филми.
Укитувчи талабаларга горизонтал шпинделли пахта териш
аппаратининг технологик жараёнини, шпинделнинг
харакатланиш тартибини, уз уки атрофида айланаётган шпиндел,
кассетани бурилиши хисобига териш камерасига деярли
перпендикуляр йуналишда кириб боришини ва у ерда учратган
чаноклардаги пахтани тулик узига ураб олишга улгуриши учун
канча вакд давомида камерада булиши лозимлигини тушунтиради
(30-расм).
Ушбу t вакт ичида машина илгарилаб LM масофага силжийди,
барабан эса марказий а бурчагига бурилади. Натижада, шпиндел
асоси булган Ао нукта (шпиндел симметрия уки билан кассета
уклари буйлаб утказилган айлананинг кесишган жойи)
узайтирилган циклоида сиртмоги булган эгри чизик шаклидаги
Ао—А8 траектория буйлаб харакатланади. Шпиндел учининг
териш камерасида харакатланиш траекторияси Up- U8 хам ушбу
Ао-А8 эгри чизигига деярли параллел кучади. Чунки
йуналтирувчи йулакча таъсирида кассета уз уки атрофида
бурилиб, шпинделни доимо уз-узига параллел холда ушлаб
туради. Шпиндел учининг териш камерасида харакатланиш
траекторияси Uo—U8 нинг кенглиги Ао—А8 кенглиги в тенг
булсагина шпиндел гузапоя шохларини деярли синдирмайди. Шу
сабабли, шпинделлар кассетасини йуналтирувчи йулакча
параметрлари хамда машина тезлиги юкорида ёзилган холатни
таъминлайдиган килиб кабул килинади.
84
30-расм.Горизонтал шпиндел учининг аппарат териш
камерасида харакатланиш траекториясини куриш.
Мавжуд пахта териш машиналарида шпиндел учи
траекторияси сиртмогининг кенглиги в очилган чанок
улчамларидан камрок булганлиги сабабли, шпиндел гузапоя
шохларини шикастлантирмайди, гуё у бир жойда айланиб
тургандек булади.
Талабаларга мазкур лаборатория машгулотида шпиндел
гериш камерасида уз-узига параллел булган холатни саклайди
деб стендда курсатилади. Улар машгулотни бошлашда мавжуд
булган горизонтал шпинделли пахта териш аппарати. барабани
диаметри D (кассеталар уки буйлаб), шпинделнинг уртача
диаметри d, кассеталар сони Z, шпинделнинг умумий узунлиги I
(шпиндел учидан кассета укигача), панжарасимон тусик билан
85
барабан айланаси орасидаги масофа /т, териш камерасини
кенглиги m ни улчаб оладилар. Талабалар турт гурухчаларга
булиниб, уз вариантлари буйича машинанинг ишчи тезлигинц
VM=1,2...1,7 м/с оралигида, барабаннинг узиш коэффициента
(барабан айланма тезлиги V6 Нинг VM га нисбати) ни К= V6/
VM=l,I0...1,20 оралигида танлаб оладилар.
Ишни бажариш тартиби:
1. Барабан айланаси маълум масштабда чизилади.
2. Кдбул килинган узиш коэффициента К ни таъминлайдиган
барабан айланма (чизикли) тезлиги Ve= KVM аникланади. Кейин
барабаннинг бурчак тезлиги ®8= Vg/0,5D топиладр,
3. Териш камерасининг панжарасимон тусиги Р-Р дан
шпиндел узунлиги I масофада АоЕ0 чизиги у тказилади. Агар соат
милига тескари айланаётган барабандаги кассета уки Ао нуктасига
етиб келса, шпиндел учи Uo нуктада териш камерасига кира
бошлайди, U8 нуктасида эса у ердан чика бошлайди. Демак,
барабан марказий а бурчагига бурилиш вактида, шпиндел
пахтани териши мумкин. w6 тезлиги билан айланаётган барабан а
бурчагига t=ot/(o6 секунд вакт ичида бурилади. VM тезлиги
билан силжиётган машина /м= VM t йулини босиб утади.
Демак, кучирма илгариланма харакат вактида барабандаги
хар кандай Ао нукта /м масофада илгари томонга силжийди. /м ни
узаро тенг булган Z булакча буйлаб, О0, Оц О2, ... Оп нукталар
белгиланади. Нисбий айланма харакатда эса Ао нуктаси марказий
а бурчагига бурилиб, А0Е0 ёйи (йули) ни босиб утади. А0Е0 ни
хам Z булакка булиб, 1,2,3, ..., п нукталар курсатилади.
Барабан уки айланиб Ао нукта 1 -нукта устига тушса, машина
билан илгарилиб O0-Oi йулини босиб утади. Шу сабабли, 1—
нуктадан O0-Oi узунлигини унг томонга куйиб Ai ни, 2—
нуктасининг траекторияси олинади. Ао, Аь А2, ..., п нукдалари
бирлаштирилиб, Ао нуктанинг траекторияси олинади. Аь А2, А3,
..., п лардан шпиндел узунлиги / масофасида U0,Ui,U2,U3, ..., п
нукталари белгиланиб, шпиндел учи U нинг траекторияси Uq=U8
олинади.
86
4. Ао нуктасидан бошлаб барабан айланаси кассеталар сони Z
га тенг килиб булакларга булинади. Ао шпинделидан олдин териш
камерасидап утган яъни, схемадаги Во, Сь Ео, шпинделлар
учининг траекториялари чизилади. Ёнма—ён жойлашган
траекториялар кесишган жойда К айланасини чизиб, унинг
диаметри dK улчаниб олинади. Териш камерасидаги К айлана
урнига тушган очилган чанок терилмайди. Талабалар dK ни
анидлаб тегишли хулоса ёзишади.
5. Конуссимон шаклдаги шпиндел кесимининг уртача
диаметри d маълум булса, барабан а бурчагига бурилиш t вактида
узунлиги / булган пахта пилтасини узининг юзасига тулик ураб
олишга улгуриши учун, шпиндел бурчак тезлигининг микдори
n=60(o§/7rda. айл/мин булиши керак деб тадкикотни тугатишади (Zp
пахта пилтасининг узунлиги).
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Горизонтал шпиндел териш зонасида кандай ва канча вакт
давомида жойлашган булади?
2. Нега ёнмаён урнатилган горизонтал шпинделлар
траекториялари узаро айкашган булиши керак?
3. Горизонтал шпиндел териш камерасидан утаётган гуза
шохларини синдирмаслиги учун кандай шарт бажарилиши
керак?
4. Горизонтал шпинделнинг минимал айланиш тезлиги
кандай талабларга жавоб бериши керак?
5. Териш камерасига кирган шпиндел доимо уз-узига деярли
параллел холатда булиб колиши кандай таъминланади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Горизонтал шпинделнинг териш камерасидаги
граекториясини сиртмоги кенгиги меъёридан катта булса, гуза
шохларини шикастлаши мумкин.
2. Горизонтал шпинделли пахта териш машинасининг ишчи
тезлигини микдори узгартирилса, шпинделли барабан тезлиги х,ам
унга мос равишда узгартирилиши лозим.
87
3. Горизонтал шпинделни териш камерасида уз-узига деярли
параллел булиб туришини махсус шаклдаги йуналтирувчи
йулакга бажаради.
4. Териш камерасидаги гузапоя шохларига бир текис ишлдв
бериб, у ердаги хдмма чанокдардаги пахтани колдирмасдан териш
учун ёнма—ён жойлашган шпинделлар траекториялари айцашган
булиши таъминланади.
5. Териш камерасидан чикиб кетгунича, чанокдаги пахтани
узун лентага ухшатиб сугуриб олаётган шпиндел, у ерда камида
10... 12 маротаба айланиб улгуриши керак.
6. Горизонтал шпиндел териш камерасидан ута киска вакт
ичида (0,10...0,15 секунд) утиб кетади. Шу вакт ичида унга
учраган чанокдаги пахтани ту лик сугуриб олишга улгуриши
керак.
ПАХТА ЮКЛАГИЧИНИНГ КИНЕМАТИК
ГАДКИкоти
Машгулот утказишдан максад:
1. Турли туртбугинли механизмларни кинематик тадкикоти
буйича талабага куникма бериш. Юклагич хартумини тадкикоти
бундай максадга яхши мисол булади.
2. Пахта юклагич хартуми хдракатини кинематик тадкикоти
асосида унинг юкни кутариб - тушириш имкониятларини
аниклашни ургатиш.
Керакли жих,оз: Пахта юклагичи, плакатлар, рулетка, укув
филми.
Укитувчи талабаларга: фермерлик хужаликларида кенг
таркалган гидравлик грейферли юклагич бажара оладиган
ишларни, тузилишини, ундан фойдаланиш коидаларини
тушунтиради. Юклагич пичан, сомон, кусак, пахта, дон, минерал
угит, гунг ва силос каби махсулотларни транспорт воситаларига
юклаш учун хизмат килади. Юклайдиган мах,сулотга караб, у
грейфер ёки чумич билан жих,озланади. Богланган юкларни
88
кутариш учун илгак билан ишлатилади. Машинани булдозер
сифатида ишлатиш учун, унга курак урнатиш мумкин.
Юклагич хартуми билан юкни деярли 4,5 м баландликкача
кутариш, ер сатх,ига нисбатан чукурлиги 1,8 м булган ура тубига
тушириш имконига эга. Агар хартумга махсус узайтиргич уланса,
юкни деярли 7 м баландликкача ёки 4,2 м чукурликкача
тушириши мумкин. Оддий Хартум билан массаси 0,5т,
узайтирилган Хартум билан массаси 0,3 т булган юкни кутариб-
гушириш жоиз х,исобланадй.
Хартум горизонтал текисликда, яъни тракторнинг ён
томонларига 135° дан бурилиши (йигиндиси 270°) мумкин.
Юклагич хартумини кинематик схемаси курсатилган плакатдан
(31-раем) уни тракторга уланиши, хартумнинг тузилиши ва
31-расм. Пахта юклагич механизмларини кинематик тадкикот
килиш схемаси. 1-тракторнинг орка гилдираги; 2 ва 5-
гидроцилиндрлар; 3-устун;
4-хартум; 6-хартумнинг иккинчи бугини; 7-юк; 8-ура.
89
харакатланиши тушунтирилади. Хартум 4 трактор рамасига
урнатилган бурилувчан устун 3 га а шарнирида урнатилади.
Хартумнинг биринчи бутини гидроцилиндр 2 ёрдамида / = 57°
бурчаги чегараларида жойлаштирилиши мумкин.
Хартумнинг иккинчи богини 6 эса гидроцилиндр 5 ёрдамида
биринчи бугинга нисбатан Д = 42" бурчагига энгаштирилиши
мумкин. /тах ва р тах бурчакларини максимал кийматида юк 7
максимал баландликдаги Ci холатига кутарилса, ymm ва р min да
эса, юк 7 ура тубига, и чукурликдаги С6 холатигача туширилади.
Хартумнинг энг баланд С] холатида юкни илинтириб, пастка
тушириш учун, трактор юкка нисбатан /, масофада тухтатилиши
керак. А масофаси нотугри танланса, юклагични бошкараётгап
оператор мулжалланган ишни бажараолмайди.
Кинематик тадкикотни бажариш учун Хартум дастлабки С)
Холатида масштабда чизилади. Аввалига а шарнирини (унинг
баландлиги 2600 мм) хамда f нуктасининг (баландлиги 1575 мм,
ён томонга 180 мм га сурилган) схемадаги жойи аникланади.
Хартум а-в узининг горизонтал холатидан юкррига а = 48°
бурчакка бурилиш имкониятига эга. Шу сабабли а шарниридан
горизонтал чизик утказиб, унга нисбатан а бурчаги остида
хартумнинг биринчи бугини а-в, нинг йуналиши курсатилади.
а -в' нинг узунлиги (1940мм) куйилиб, в, шарнири топилади. Ki-
ri! (150 мм) масофада ушбу йуналишга параллел чизик утказилади
ва f атрофида /-К] (1940 мм) радиуси билан чизилган ёй билан
унинг кесишган нуктаси К! шарнири деб кабул килинади.
а-в1 га /И) — е, (315 мм) масофада параллел чизилган чизик
билан а атрофида а-ех (1575 мм) радиуси билан чизилган ёй
кесишган нукта е, шарнирини беради. в, шарниридан утказилган
горизонтал чизикка нисбатан Д =30" бурчаги остида в, -с, чизиги
утказилади ва в, -с, (2340 мм) узун'ликдаги С! шарнири топилади.
в,-с, га нисбатан d|-Tt (180 мм) масофада унга параллел чизик
утказилиб, е| атрофида ej-d! (1200 мм) радиуси билан чизилган ёй
90
кесишган нукта d, шарнири деб кабул килинади. с, шарниридаги
илгакча илинган юкнинг баландлиги h (855 мм) кабул килинади.
Кинематик тадкикотни хартумнинг а вас, шарнирларини
бирлаштирадиган чизикни горизонтал х,олатига туширишдан
олдин, унинг максимал кулочи £3 ни аниклашдан бошлаш маъкул
булади. Бунинг учун, юк Cj шарнири а атрофида чизилган ёй
буйлаб тутпади деб кабул килинади. а вас, шарнирларини
бирлаштирадиган хаёлий чизик горизонтал холатини эгалласа
илгак а га нисбатан энг узок жойни эгаллайди.Шу холатида
чизилган хартумга юк илинган деб, кулочи аникланади.
Максимал узунликдаги хартумга илинган юкни ер юзасига
тушириб, унинг кулочи £ 4 аникланади.
ei - А бугини куйи томонга fi бурчагига буриб куйилган
холатида кутарилган юк Cj холатидаги с2 га тушириш жараёни
тадкикот килинса, а - с2 радиуси билан чизилган ёйдаги жойи с2
топилади.
Агар гидроцилиндр 5 ва 6 лар ёрдамида ва /?min
бурчаклари урнатилса, h баландликка эга булган юкни урага
тушириб куйиш чукурлиги аникланади.
Талабалар турт гурухга булинади ва уларга д,у
бурчакларининг хар хил киймат (вариант) лари учун юкни
кутариш максимал баландлиги Н, ва унга якинлашиш масофаси е,
топиш топширилади.Хдмма вариантлар натижалари асосида
i = ; Н=/(/?, у) функцияларининг графигини чизиш
топшириги берилади.
Талабаларга топширик:
1. Юклагич кинематик схемаси масштабда чизилсин.
2. Берилган вариантдаги два у бурчаклари учун Н ва t
аниклансин.
3. Н = /(Ду) ва £ = /(Ду) графиклари чизилсин.Тегишли
хулосалар ёзилсин.
Тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Юклагич кандай ишларни бажара олади?
2. Кдндай сабабга кура Хартум кулочи каттарок куйилса,
к У ьчрадиган юк массаси камрок булади.
91
3. Кандай максадда, айрим вакдларда хартумга узайтиргич
урнатилиши мумкин?
4. Силос урасиДаги мах,сулотни юклаш учун у ва р
бурчакларининг кийматини максимал к.уйиш мумкинми?
Эслаб колиш учун маьлумотлар:
1. Юклагич пахта, пичан, гунг, силос, минерал угит ва бошка
мах,сулотларни юклаш имкОниятига эга.
2. Кутарилаётган юк массаси канчалик куп булса, Хартум
кулочини камрок килиш керак.
3. Хартумга учинчи бугин, яъни узайтиргич урнатиб, юкни
баландрок жойга кутариб куйиш имконияти мавжуд.
ДОНЛАРНИ ТОЗАЛАШ УЧУН ГАЛВИР ТАНЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга математик
статистика усулларидан фойдаланиб галвир танлаш ва уни дон
тозалаш машиналарига урнатишни ургатишдир.
Керакли жихозлар: тозаланмаган дон, лаборатория
галвирлари туплами, штангенциркул, планиметр, калкулятор.
Укитувчи талабаларга:
Республикамиз сиёсий мустакилликка эришганидан сунг
киска вакт ичида йирик иктисодий ютукларни кулга киритгани,
шу жумладан, дон мустакиллигига сазовор булганимиз
Кувонарлидир.
Комбайн ёрдамида йигиштирилиб олинган галла хосилини
тозаламасдан, сараламасдан истеъмол килиш, хаттоки омборда
саклаш мумкин эмас. Шу сабабли, йигиштирилган галла
хосилини тозалаш ва саралаш машиналари Республикамизда кенг
кулланилмокда. Тозалаш жараёнида дон махсулотига аралашган
бегона ут уруглари, синган дон, минерал кушиндилар (чанг-
тузон, майда тупрок ва тош, айрим каттик жисмлар) ни ажратиб
олинади. Саралашда эса бевосита дон доначаларини катталиги
(улчамлари), массаси, зичлиги ва бошка хоссалари буйича
фракция (булак)ларга ажратиш талаб килинади. Бундай
машиналардан самарали фойдаланишда етиштирилган дон
92
махсулотининг улчамлари ва бошка хоссаларига мос келадиган
галвир танлаш, триер иш режимини белгилаш керак булади.
Мазкур лаборатория машгулотида ишлов берилаётган дон
хоссаларига мос булган галвир танлаш тамойилларини тартибини
талабаларга чукуррок ургатиш буйича куникмалар хамда тозалаш
ва' саралаш усуллари; дон махсулотларининг улчамларини
таркалиш чегараларини аниклаш да математик статистика
усулларидан фойдаланиш тариби; эхтимоллик назарияси асосида
донга кушилган бетона жисмларни галвир ёрдамида ажратиш
даражасини башорат килиш каби жараёнлар назарияси
ургатилади.
Дон элашда ишлатиладиган галвир кузлари икки хил, думалок
ва чузинчок туртбурчак шаклида ясалади. Дон аралашмасидаги
донларни бир-биридан ажратиш жараёни уларнинг улчамларини
фаркланишига асосланган. Дон учта улчам, яъни эни, калинлиги
ва узунлиги билан таърифланади. Элаш жараёнини таъминлаш
учун, галвир устига тушган дон унинг сиртига нисбатан
кандайдир нисбий тезлик билан силжиб туришига эришиш керак.
Шунинг учун галвирлар урнатилган шоти маълум тезлик ва
тезланиш билан тебратилади. Галвир сирти буйлаб силжиётган
дон галвир кузига сигадиган булса, эланиб галвир остига тушиб
кетади.
Донлар калинлиги ва эни буйича фаркланса, улар бир - •
биридан галвирларда, узунликлари буйича триерларда
ажратилади.
5-жадвалда мисол тарикасида айрим дон ва бетона ут
улчамлари (уртача арифметик микдори М ва уртачадан квадратик
огиши ст) келтирияган. Лаборатория машгулотини утказишда 5-
жадвалда келтирилмаган мадсулотлар ва кушиндилар
улчамларини талабаларга бериладиган топширикка кушиш
мумкин. Х,аР хил шароитда устирилган ва йигиштирилган дон
мадсулотларига турли бегона ут уруглари (уларнинг айримлари
аччик, захарли булади), усимлик поясининг майдаланган
кисмлари, майда кесак ва кум кабилар кушилиб к°лади.
Кушилмаларни соф дондан ажратиш учун махсус машиналардан
фойдаланилади. Республикамиз хужаликларида Германия ёки
93
Россияда тайёрланган дон тозалаш машиналаридан
фойдаланилмодда.
Бундай машиналарни ишга тайёрлашда тозаланадиган дондан
унга душилган бегона доначаларни тулидрод ажратишга эътибор
берилади. Бунинг учун, машинага душиб сотиб олинган
галвирлар тупламидан тозаланаётган мадсулот улчамлари ва
шаклига мое келадиган гйлвирни тугри танлаш лозим. Амалиётда
6-жадвалда келтирилган тавсиялар асосида галвир танланиб,
мадсулот нусдасини дулда элаб, олинган натижайар тадлил
дилинади. Натижа донидарли булмаса, бошда галвирлар
ишлатилади. Аммо, талабаларга галвир танлаш жараёнини
чудуррод ургатиш мадсадида лаборатория машгулотида
математик статистика усулларидан фойдаланиб галвир танлаш
режалаштирилган.
Машгулотни бажариш тартиби: Талабага тозаланадиган
дон аралашмасининг таркиби: дон (арпа, буддой...) нинг фоиздаги
микдори Па, унга душилган икки -учта бегона уруг (ёввойи сули,
бегона дон ...) нинг фоиздаги микдори 77/, П2, П3 курсатилган
топширид берилади.
Аралашма дисмларининг улчамларини 5-жадвалдан олиш ёки
бошда радамлар берилиши мумкин. Маълумки, дон улчамлари
нормал тадсимланиш донунига буйсунади. Агар бир неча минг
дона уругнинг улчами улчаниб, унинг уртача арифметик микдори
М дамда минимал ва максимал улчамларнинг уртача М
миддоридан квадратик огиш курсаткичи а топилса, амалда ушбу
улчамнинг учратиладиган микдорларининг чегараси М±3 <т
булади.
А2 форматдаги догозда 31-расмдагидек муайян улчамлар (эни
ёки далинлиги)нинг нормал тадсимланиш вариацион эгри
чизидлари масштабда чизилади. Абцисса уди буйлаб улчамлар,
маълум масштабда дуйилади. Абцисса удининг бошини курсатиш
шарт эмас. Ордината уки буйлаб муайян улчамга эга булган доп
сони У дуйилади. Эгри вариацион чизидларни дуриш учун Гаусс
Лаплас формуласидан фойдаланилади:
94
р 2аг
ст^2л '
бу ерда е = 2,71 натурал лагарифм асоси;
1„ -доннинг М±3 а оралигидаги улчамлари.
Доннинг М±3 су оралигидаги энг четки улчам и Ц яъни lv=M-
Зо булса, ундан кейингилари /2,/3.../„ деб белгиланади.
АЛЛ ...лар оралиги канчалик кичик булса, шунчалик эгри чизик
аник курилади.
5-жадвал
Дон махрулотларининг улчамлари
№ Дон ва бегона ут номлари Узунлиги, мм Эни, мм Кдпинлиги, мм
м ст м (J м а
1. Бугдой 6,1 0,51 2,8 0,3 2,5 0,26
2. Жавдар 7,3 0,75 2,5 0,24 2,2 0,25
3. Сули П,5 1,7 2,5 0,3 2,1 0,28
4. Арпа 9,0 0,7 з,з 0,29 2,5 0,3
5. Шоли 7,6 0,68 3,8 0,54 2,6 0,29
6. Маккажухори Н,1 1,3 8,3 1,9 7,0 0,79
7. Тарик 2,4 0,28 1,9 0,19 1,8 0,17
8. Нухат 10,3 1,3 9,2 1,11 7,4 0,83
9. Канакунжут 12,8 1,41 9,8 1,04 7,2 0,92 1
10. Ёввойи сули 12,5 1,0 2,4 0,3 2,1 0,4
II. 12. Куйнечак- 3,5 1,0 2,3 0,28 2,0 0,27
Так так 7,3 1,1 2,3 0,21 1,6 0,12
* Эслатма: М - улчамнинг уртача арифметик мивдори, мм
ст- улчамнинг М дан квадратик огиши, мм.
Лаборатория машгулотида /, билан 12 оралигини, яъни
\ичамлар кадамини i,-i2=0,3a га тенг кабул килиш етарли булади
шунда эгри чизик куриш учун 21 та нуктанинг координаталари
кшилиб, улар аста--секин узгарувчи чизик билан
95
бирлаштирилади. Чизма масштаби тугри танланган булса, энг
кичик эгри чизик; аник; тахлил килиш учун етарли булади.
31-расмда мисол тарикасида кандайдир шартли А донига
кушилган В ва С бегона утлар уругининг аралашмаси учун немал
вариацион эгри чизиклар чизилган. Бу мисолда чизикларни бир-
бирига солиштиришни енгиллаштириш максадида, атайин,
келтириган аралашманинг Пд =80% кисми асосий дон, С бегона ут
уруги 77с=9% ва В бегона утнинг уруги П„ =11% деб, яъни
доннинг тозалиги камайтирилиб (80%) олинган. Талабаларга реал
экин, бегона ут уругига мос М, а ва П берилади.
Нормал таксимланиш эгри чизигини чизиш учун 7-
жадвалдагига ухшаган хисоб-китоб килинади. Мисолда
кандайдир мавхум А дон эни в нинг уртача арифметик Мв
мивдоридан уртача квадратик огиши а эркин кабул килиниб,
келтрилган. Лаборатория машгулотида эса, талабага 5-
жадвалдагидек реал дон улчамлари берилади.
е 2а' с 41л:
6-жадвал
Амалда ишлатиладиган галвирлар кузларининг диаметри ва
эни, мм
№ Дон махсулоти Йирик аралашмаларни ажратиш учун Майда аралашмаларни ажратиш учун Саралаш учун
1. Бугдой □ 3,0; □ 4,0 О 6,0; О 6,5 □ 1,7; □ 2,0 0 2,5 □ 2,0; □ 2,4
2. Жавдар С 3,0; □ 3,6 0 6,5 □ 1,7 02,0; 0 2,5 □ 1,8; П 2,2
3. Арпа □ 3,6; □ 5,0 0 6,5 □ 2,0; □ 2,2 0 2,5 □ 2,2; □ 2,6
4. Сули □ 3,0; □ 3,6 0 8,5 □ 1,5; □ 1,8 0 2,5 П 1,8; □ 2,2
5. Маккажухори О 8,0; О 10,0 □ 3,6; □ 4,0 О 5,0; О 6,5 П 3,6; □ 4,0
6. Тарик П 2,0; П 2,2 0 3,0 □ 1,5 0 2,0 □ 1,7
96
7. Шоли □ 3,0; 71 3,6 0 6,5 0 3,6 П 2,6
8. Нухат О 8,0; О 10,0 0 4,0; □ 4,5 □ 5,0
9. Ок жухори О 4,0; О 4,5 О 2,5; О 3,5 □ 1,3; □ 1,7
10. Кунгабокар О 10,0 0 5,0 □ 4,0
11. Канд лавлаги 0 8,0 0 10,0 0 3,0 0 4,0
У мивдорини топиш кетма кетлиги 7-жадвалда келтирилган.
Жадвалдаги ларга мос келадиган Уь У2, Уз, У2/
нукталардан горизонтал чизикдар утказилади. Ушбу чизидлар
узаро учрашган нудталари а, р, г, s, т, и, д, w, I ва в нукдалари
топилади ва улар бирлаштирилади. Нормал таксимланишнинг в-е
томони хам юкрридаги тартибда чизилади.
7-жадвал
А турдаги дон доналпри улчамларининг таркалиши
№ мм м, мм (1-м)2 ММ 2а2, мм (i-m)2 2а2 И)1 е ах^2тг е 2е" п, % К, дона
1. 4,50 6,0 2,25 0,50 0,50 4,50 90,27 112,83 80 0,71
2. 4,65 6,0 1,82 0,50 0,50 3,64 37,67 47,08 80 1,70
3. 4,80 6,0 1,44 0,50 0,50 2,88 17,65 22,06 80 3,63
4. 4,95 6,0 1,10 0,50 0,50 2,20 8,96 11,20 80 7,14
5. 5,10 6,0 0,81 0,50 0,50 1,62 5,02 6,27 80 12,76
6. 5,25 6,0 0,56 0,50 0,50 1,12 3,05 3,81 80 21,05
7. 5,40 6,0 0,36 0,50 0,50 0,72 2,04 2,55 80 31,37
8. 5,55 6,0 0,20 0,50 0,50 0,40 1,49 1,86 80 43,01
9. 5,70 6,0 0,09 0,50 0,50 0,18 1Д9 1,48 80 54,05
10. 5,85 6,0 0,02 0,50 0,50 0,04 1,04 1,30 80 61,63
11. 6,00 6,0 0 0,50 0,50 0 1,0 1,25 80 64,0
12. 6,15 6,0 0,02 0,50 0,50 0,04 1,04 1,30 80 61,63
13. 6,30 6,0 0,09 0,50 0,50 0,18 1,19 1,48 80 54,05
14. 6,45 6,0 0,09 0,50 0,50 0,40 Г 1,49 1,86 80 43,01
15. 6,60 6,0 0,09 0,50 0,50 0,72 2,04 2,55 80 31,37
16. 6,75 6,0 0,09 0,50 0,50 1,12 3,05 3,81 80 21,05
17. 6,90 6,0 0,09 0,50 0,50 1,62 5,02 6,27 80 12,76
18. 7,05 6,0 0,09 0,50 0,50 2,20 8,96 11,20 80 7,14 1
19. 7,20 6,0 0,09 0,50 0,50 2,88 17,65 22,06 80 3,63
20. 7,35 6,0 0,09 0,50 0,50 3,64 37,67 47,08 80 1,70
21. 7,50 6,0 0,09 0,50 0,50 4,50 90,27 112,83 80 0,71
97
31-раем. Галвир ганлашда дон ва унга аралашган кушиндилар
улчамларинпиг вариацион эгри чизикларидан фойдаланишга оид.
В ва С бегона ут урутларининг улчамлари буйича 8 ва 9
жадваллар тулдирилиб, олинган lt,l2,—1„ ва У,, У2, Уп асосида
def {В уруглари учун) хдмда кшп (С уруглари учун) курилади. авс
98
эгри чизиги билан чекланган майдон А уругининг, d'e/мйдони эса
В уругининг 100% га мос келади. Агар тозалаш учун берилган
А+В+С аралашмаси аввалига катталиги 4,62 мм ли кузга эга
булган галвирда эланса, галвир кузларидан С уругининг деярли
хаммаси эланиб пастга утади, А уругининг деярли хаммаси хамда
В уругининг 100% и галвир устида колиб кетади. А уругининг энг
майда кисмининг QVa майдонига мос келадиган микдори С га
аралашиб галвир тагига тушади. Аммо, С уругининг энг йирик
Кисми QVk булаги А уругига аралашиб колади. QVk майдони ктп
нинг неча фоизини ташкил килиши хисобланиб топилса, С нинг А
уругидан ажратиб булмайдиган кисми аникланади.
Биринчи галвирда кисман тозаланган А+В+С аралашмаси
кузи 7,0 мм булган иккинчи галвирда эланса, унинг устида А
уругининг RLe,- кисми хамда В уругининг RlfeR кисми эланмасдан
колади. В уругининг Rl.d кисмини асосий А уругидан ажратиб
булмаслиги аникланади.
8-жадвал
В турдаги дон доналари улчамларининг таркалиши
№ 1„, мм м, мм (Z-M)2 <т, мм 2сг2, мм (/ MJ 2<т2 У-»? (l-м Г сА2тг е га~ П, % дона
1. 5,60 7,40 3,24 0,6 0,72 4,50 90,27 135,73 11,0 0,08
2. 5,78 7,40 2,62 0,6 0,72 3,64 37,60 56,40 11,0 0,20
3. 5,96 7,40 2,07 0,6 0,72 2,88 17,60 26,40 11,0 0,41
4. 6,14 7,40 1,58 0,6 0,72 2,20 8,98 13,30 11,0 0,82
5. 6,32 7,40 1,16 0,6 0,72 1,62 5,0 7,50 11,0 1,46
6. 6,50 7,40 0,81 0,6 0,72 1,12 Г з.о 4,50 11,0 2,44
7. 6,68 7,40 0,51 0,6 0,72 0,72 2,0 3,0 11,0 3,66
8. 6,86 7,40 0,29 0,6 0,72 0,40 1,50 2,20 11,0 5,0
9. 7,04 7,40 0,13 0,6 0,72 0,18 1,20 1,80 11,0 6,11
10. 7,22 7,40 0,03 0,6 0,72 0,04 1,10 1,60 11,0 6,87
11. 7,40 7,40 0 0,6 0,72 0 1,0 1,50 11,0 7,33
12. 7,58 7,40 0,03 0,6 0,72 0,04 1,10 1,60 11,0 6,87
13 7,66 7,40 0,13 0,6 0,72 0,18 1,20 1.80 11,0 6,11
14 7,84 7,40 0,29 0,6 0,72 0,40 1,50 2.20 11,0 5,0
15. 8,02 7,40 0,51 0,6 0,72 0 72 2,0 3,0 11,0 3,66
16. 8,20 7,40 0,81 0,6 0,72 1,12 3,0 4,50 11,0 2,44
17. 8,38 7,40 1,16 0,6 0,72 1,62 5,0 7,50 11,0 1,40
99
18. 8,56 7,40 1,58 0,6 0,72 2,20 8,98 13,30 11,0 0,82
19. 8,74 7,40 2,07 0,6 0,72 2,88 17,60 26,40 11,0 0,41
20. 8,92 7,40 2,62 0,6 0,72 3,64 37,60 56,40 11,0 0,20
21. 9,20 7,40 3,24 0,6 0,72 4,50 90,27 135,70 11,0 0,08
Шундай килиб, биринчи ва иккинчи галвир ёрдамида А
уругидан В ва С кушцндиларини 100% ажратиб булмаслиги
топилади. Агар А+В+С аралашмаси дастлаб чузинчок турт
бурчак кузли галвирда эланди деб фараз килиб, уни кейинчалик
думалок кузли галвирда учинчи ва туртинчи марта эланса, С ёки
В кушиндиларни А уругидан тулик ажратиш эхдимоли ортади.
Бунинг учун яна иккита думалок кузли галвир танлаш керак
булади. Учинчи ва туртинчи галвир кузларининг диаметрини
аниклаш учун кисман тозаланиб, дастлабки П курсаткичлари
узгарган янги аралашма учун юкоридаги тартибда вариацон эгри
чизиклар чизилиб, тегишли тахдиллар бажарилади.
Агар биринчи галвир кузи 5,25 мм булганида С аралашма
100% ажратилар эди, аммо А уругининг чикиндиларга аралашиб
коладиган кдсми (акс майдони) биринчи тажрибадагига нисбатан
куп булади. В кушиндини тулик ажратиш учун иккинчи галвир
кузи 5,50 мм дан катта булмаслиги керак, аммо А уругининг
dqwleRei кисми, яъни асосий булаги чикиндига кетади. Демак
галвир танлашда дон тозалигини кандай даражага етказиш
кераклигини тугри белгилаш мухим булади.
9-жадвал
С турдаги дон доналпри улчамларининг таркалиши
№ 4, ММ м, мм (1-М)2 ст, ММ 2<т2, ММ (1-м)1 2<т? (/-«у й 2/yi (l-Mf ct-JItc е 2гт~ 77, % У., дона
1. 5,26 3,70 2,43 0,52 0,54 4,50 90,27 117,63 9,0 0,07
2. 5,10 3,70 1,96 0,52 0,54 3,63 37,60 48,88 9,0 0,18
3. 4,94 3,70 1,53 0,52 0,54 2,86 17,60 22,88 9,0 0,39
4. 4,78 3,70 1,16 0,52 0,54 2,18 8,98 11,67 9,0 0,77
5. 4,63 3,70 0,86 0,52 0,54 1,61 5,0 6,50 9,0 1,38
6. 4,48 3,70 г 0,61 0,52 0,54 1,12 3,0 3,90 9,0 2,30
100
. 7. 4,32 3,70 0,38 0,52 0,54 0,71 2,0 2,60 9,0 3,46
8. 4,16 3,70 0,21 0,52 0,54 0,39 1,50 1,95 9,0 4,61
9. 4,01 3,70 0,09 0,52 0,54 0,17 1,20 1,56 9,0 5,76
10. 3,85 3,70 0,02 0,52 0,54 0,04 1Д0 1,43 9,0 6,29
11. 3,70 3,70 0 0,52 0,54 0 1,0 1,30 9,0 6,92
12. 3,54 3,70 0,02 0,52 0,54 0,04 1,10 1,43 9,0 6,29
13. 3,38 3,70 0,09 0,52 0,54 0,17 1,20 1,56 9,0 5,76
14. 3,23 3,70 0,21 0,52 0,54 0,39 1,50 1,95 9,0 4,61
15. 3,07 3,70 0,38 0,52 0,54 0,71 2,0 2,60 9,0 3,46
16. 2,92 3,70 0,61 0,52 0,54 1,12 3,0 3,90 9,0 2,30
17. 2,76 3,70 0,86 0,52 0,54 1,61 5,0 6,50 9,0 1,38
18. 2,60 3,70 1,16 0,52 0,54 2,18 8,98 11,67 9,0 0,77
19. 2,45 3,70 1,53 0,52 Н 0,54 2,86 17,60 22,88 9,0 0,39
20. 2,29 3,70 1,96 0,52 0,54 3,63 37,60 48,88 9,0 0,18
21. 2,14 3,70 2,43 0,52 0,54 4,50 90,27 117,63 9,0 0,07
Машгулот нихоясида талаба 10-жадвалдаги маълумотлардан
фойдаланиб, тегишли хулоса дабул дилади ва биринчи-туртинчи
галвир кузларининг шакли ва анид улчамини танлаб беради.
10-жадвал
Амалда дулланилаётган галвир кузларининг улчамлари
№ Fалвир кузининг шакли Fалвир кузининг шакли улчамлари
1. Думалок шаклли галвир кузининг диаметри, мм 0,7; 0,8; 0,9; 1,0; 1,1; 1,2; 1,3; 1,4; 1,5; 1,6; 1,7; 1,8; 1,9; 2,0; 2,1; 2,2; 2,4; 2,5; 2,6; 2,8; 3,0; 3,2; 3,4; 3,6; 3,8; 4,0; 4,2; 4,5; 4,8; 5,0; 5,2; 5,5; 6,0; 6,5; 7,0; 7,5; 8,0; 8,5; 9,0; 9,5; 10,0; 16,5; 11,0; 11,5; 12,0; 13,0; 14,0; 15,0; 16,0; 17,0; 18,0; 19,0; 20.0; 21,0; 22,0; 24,0; 25,0; 26.0; 28.0; 30,0; 32,0; 34,0; 36,0; 38,0; 40,0; 42,0; 45,0.
2. Чузинчок туртбурчак шаклли галвир кузининг эни, мм 0.5; 0,6; 0,7; 0,8; 0,9; 1,0; 1,1; 1,2; 1,3; 1,4; 1,5; 1,6; 1,7, 1,8; 1,9; 2,0; 2.1; 2,2; 2,4; 2,5: 2,6, 2,8; 3,0; 3,2; 3.4; 3,6; 3,8; 4,0; 4,2; 4.5; 4,8; 5.0; 5,2; 5,5; 6,0; 6.5; 7.0; 7,5; 8,0; 8,5; 9,0; 9.5: 10,0: 10,5; 11,0; 11,5; 12,0; 13,0; 14.0; 15,0; 16,0: 17,0; 18.0;
101
Назорат учун саволлар:
1. Нега галвир кузининг шакли думалок ёки чузинчок
туртбурчак булиши кабул килинган?
2. Дон улчамларининг узгариш чегараси кандай конуниятга*
буйсунади? з
3. Узунликлари билан фаркланадиган дон доначалари бир -
биридан кандай воситада аЖратилади?
4. Бугдойга аралашган арпа донини ажратиб олиш иложи
буладими?
5. Кандай максадда кузининг шакли бир хил булган иккита
галвирда дон аралашмаси эланиши керак?
6. Галвирни тебратиш амплитудаси кандай ахамиятга эга?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
I. Баъзан донга аралашган кушиндиларни тулик ажратиб
олиш кийин булиб, тозалашнинг бошка усулларидан фойдаланиш
талаб килинади.
2. Уруглик донни улчамлари буйича классларга ажратиш
учун, махсус классификатор галвирларидан фойдаланилади.
3. Улчаб аникланадиган курсаткич катга-кичиклиги Гаусс
нормал таксимланиш конуни буйича таркалган булади.
4. Дон ва унга кушилган бегона жисмларнинг эни ёки
калинлиги бир-бирларидан фаркланши уларни галвирларда
ажратиш имконини беради.
5. .Эланаётган маусулот галвир сиртига нисбатан доимо
силжиб харакатланишини таъминлаш керак булади.
102
II БОБ. АМАЛИЙ МАШБУЛОТЛАР
МИНЕРАЛ УГИТ СОЧГИЧНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ ВА
ИШЛАТИШ
Mamiyjioi мацсади: талабага дисксимон минерал угит
сочгични ишга тайёрлаш, уни ишлатиш ва иш курсаткичларини
назорат килиш технологиясини ургатиб, унда бажариладиган
жараёнларни амалга ошириш куникмаларини бериш.
Керакли жих,озлар: дисксимон угит сочгич; уни
агрегатлайдиган трактор; 20...30 кг донадор минерал угит;
плакатлар; рулетка; ранги мавжуд минерал улита контраст
булган узунлиги 5... 6 метрли икки бу лак плёнка; угит солиш учун
идиш; тарози; секундомер; узунлиги 1,5 м булган 2 дона козик.
Укитувчи талабаларга:
1. Дисксимон минерал угит сочгичнинг тузилишини,
технологик жараёнини, созланишларини эслатади; АТТ ларни
изохдайди (32-расм).
Минерал угитнинг айримлари гигроскопок хусусиятга эга
булиб, узок сакланганида хдводаги намликни узига тортиб олиши
туфайли, улар майда донадор эмас, катта каттик жисмларга
айланиб колади. Шу сабабли, далага сепишдан олдин, бирикиб
каттиклашиб колган угитни майдалаш ва элаш лозим. Минерал
угитнинг асосий кисми бевосита шудгорлашдан олдин далага бир
текис сепилади. Минерал угитни сепишда асосан дисксимон
сочгичлар ишлатилади. Уларнинг угитни бир текис сепиш
кобиляти юкори булмаганлиги сабабли, сепилган угитнинг бир
текис таркатмаслиги ±20% гача булиши жоиз уисобланади.
Далага чикаришдан олдин угит сочгич бирламчи созланиб,
кейин далада синалганидан сунг, аниклик киритилади. Сочувчи
дискни горизонтал холатга келтириб куйишга эътибор бериш
юз
лозим. Диск ер юзасига нисбатан 70-75 см баландликда
урнатилса, яхши натижаларга эришилади.
Вадт бирлигида сочиладиган угит хажми
N-VB з /
q =------—— м /
4 10/’ /соатп ’
бу ерда N - хар бир гектарга сепилиши лозим булган угит массаси
(агроном белгилайди), т/га;
Vu — агрегатнинг ишчи тезлиги, км/соат;
Y — угитнинг хажмий массаси, т/м3.
Сочгич юришларида даланинг айрим жойларига угит икки
марта ту'шиши жоиз хисобланади. Бир текис сочиш учун,
угитлашдан олдин дала шартли белгилар билан булакларга
ажратилади. Булакнинг эни сочгичнинг камров кенглигига тенг
килинади. Агрегат бир текис ишчи тезлигида харакат-
лантирилиши керак.
104
Угит сочгич дала буйлаб 33-расмдаги усулда юритилгани
маъкул булади.
а - агар сочгичнинг тулдирилган бункеридаги угит киска дала
этагига бориб келишдан ортилиб келадиган булса, в - агар узун
далада угит микдори бир юришга етарли булса; е - бурилиш
йулакчасини эни; и — олдидан келтирилиб куйилган угитни
бункерга солиш жойи.
33-расм. Угит сочиш агрегатини дала буйлаб юритиш схемаси.
2. Дискнинг айланиш тезлиги угитнинг холатига мосланиб
белгиланади. Доналанган угитнинг ичида кукунга айланган кисми
куп булса, диск камрок тезликда айлантирилгани маъкул булади.
Кейин, айланаётган диск угит заррачаларини иргитиш масофаси,
яъни агрегатнинг ишчи камров кенглиги аникланади. Шу
максадда, тажриба учун ажратилган ерда (узунлиги 30...40м, эни
15...20м) агрегат юритиладиган майдон белгиланиб, унинг икки
томонига полиэтилен пленка ёйилади. Пленкалар уртасида
трактор сигадиган буш ер йулагини колдириш керак булади.
Пленканинг четига баландлиги 1,5 м булган иккита козик бир-
биридан 10 м масофада кокилади. Кейин, укитиш устаси
бошкарувида агрегат у ердан угит сочиб утади. Икки томонидаги
плёнкаларга у» итнинг тушганига караб, сочкичнинг ишчи камров
кенглиги В„ улчаниб аникланади.
105
3. Агрегатнинг керакли ишчи тезлиги Va ни аниклаш учун,
угит сочиб кетаётган агрегат илгари 4=10 м масофада ерга
кокилган козиклар оралигини босиб утган вакти tu секундомер
ёрдамида аникланади. Ишчи тезлик И„=3,6 l,/tu км/соат хисоблаб
топилади.
4. Угит сочкич бункерига ёпиштирилган махсус жадвалда Уж
тезликда ишлаётган агрегат тахминий хажмий солиштирма
массаси (кг/м3) булган минерал угитни турли камров кенгилик
В,к га сочиб, гектарига Q,K (кг /га) сепишни таъминлаш учун
бункердан угит тушадиган дарча кенглиги ва угит туширгичнинг
тебраниш амплитудасини урнатиш буйича тавсиялар
келтирилган. Амалда сепилаётган угит зичлиги , агрегат камров
кенглиги Ва, ишчи тезлиги Va жадвалдагидан албатта фарк
килади. Шу сабабли, куйидаги формула ёрдамида амалда хар
гектарга сепиладиган угит микдори куйидагича
О V В у
_ ж ж/ ж
V В V ’ кг/га
г а а / а
аникланади. Агар Qa агроном топширигидан куп фарк килса,
дарча кенглиги узгартирилиб куйилади. Кейин эса, тажриба
утказилиб режалаштирилган Qp кандай аникликда
бажарилаётгани текширилади. Шу максадда, угит сочкичнинг
дискига бункердан бир минутда тушиши лозим булган угит
микдори q = (кг/мин) аникланади. Кейин эса, тажриба
утказилиб, угит сочгичнинг ушбу созланишида бир минутда
бункердан тукиладиган угит микдори qT топилади ва q билан
солиштирилади. qT ни аниклаш учун угит сочувчи дисклар ёки
уларни харакатга келтирадиган занжир ечиб куйилади.
Тракторнинг кувват олиш вали (КОВ) нормал тезликда бир минут
давомида айлантирилиб, тухтатилади. Дисклар тагига куйилган
идишга тушган угит микдори qT тарозуда тортилиб аникланади.
Агар q билан qT орасидаги фарк ±10% дан ортик булса, созлаш
такрорланади.
Агар сепиладиган угит ранги тупрок рангидан кескин фарк
киладиган булса, бункерга G килограмм угит солиб, уни агрегат
106
ерга сочиб тугатганидан сунг угит заррачаларининг тупрок юзаси
буйлаб таркалиши буйича агрегатнинг ишчи камров кенглиги Ва
ва сепиб утган йули Lu визуал аникланиб, ишлов берилган майдон
S= Ви Lu гектарда топилади ва бир гектар майдонга сепиладиган
G
угит микдори И кг/га аникланади.
5. Х,ар бир талабага топширик берилади.
Хар бир талаба дисксимон минерал угит сочкични ишга
тайёрлаш, ишлатиш ва иш курсаткичларини аниклаш
технологиясини тулик бажаришда иштирок килади.
Талаба х,исоботида минерал угит сочкични ишга тайёрлаш ва
иш курсаткичларини аниклаш технологиясини тушунтириб ёзади.
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай максадда угит сочкичнинг ишчи камров кенглигини
билиш керак?
2. Кдндай максадда дала (пайкал) майдони буйлаб угитни бир
текис сочиш лозим?
3. Бир гектар майдонга сепиладиган угит микдори
агрегатнинг кандай курсаткичларига боглик?
4. Бункер тубидаги тукиш дарчасига угит узлуксиз тушиб
туриши кандай таъминланади?
5. Нима максадда угит сочадиган дискнинг айланиш
тезлигини узгартириш керак?
6. Угит сочкичнинг ишчи камров кенглиги кандай омилларга
боглик булади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Угит сочиш агрегата ни юритиш йуналишини белгилашда
шамолнинг кучи ва йуналишини эътиборга олиш керак.
2. Минерал угитни узлуксиз сепиш учун, бункердаги угитни
гиткилаб, уни дискка тухтовсиз тушириб турадиган восита
булиши керак.
3. Сепувчи диск горизонтал урнатилмаса, угит бир текис
сочилмайди.
107
4. Сепувчи дискнинг дала юзасига нисбатан баландлиги
сочиш кенглигига таъсир килади.
5. Угит бир текис сепилиши учун, агрегат ишчи тезлигини
сезиларли даражада узгартирмаслик керак.
ТИРКАЛМА’«ПЛУГНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабага тиркалма плутни
берилган чукурликда равен харакатланиб ишлайдигандек килиб
тракторга улаш технологиясини ургатиш ва керакли куникмалар
бериш.
Керакли жихозлар: тиркалма плуг; дала гилдираги (ДЕ)
остига куйиладиган тагликлар (баландлиги 20, 23, 26 см);
узунлиги 6 м булган шпагат; рулетка; чилангарлик асбоблари;
баландилиги 80см булган устунча (устунчада 35; 40; 45; 50; 55 ва
60 см баландликларда илгаклар булиши керак); плакатлар;
макетлар; рулетка.
Укитувчи талабаларга:
1. Ерни плуг билан шудгорлашга куйилдиган АТТ ни
изохлайди. Укув юртида мавжуд булган тиркалма плутнинг
умумий тузилишини талабаларга эслатиб, унинг мехнизмларидан
(34-расм) фойдаланиш тартибини тушунтириб курсатади. Плутни
турли чукурликка урнатиш учун 1-5-6-7-1 дала гилдираги
механизми хизмат килади. Х,аР сафар хайдаш чукурлиги
узгартирилганидан сунг, рама ён томонига энгашиб колади.
Бундай холда рамани кундаланг йуналишда горизонтал холана
кайтариш учун шудгор гилдираги (ШД)ни механизми 8-9-10-11-8
хизмат килади. Плугни иш холатидан транспорт холатига
кутариш ва аксинча иш холатига тушириш учун 1-2-3-4-I
гидроцилндр механизми хизмат килади. Дала гилдираги
транспорт холатига утказилганда орка гилдирак (OF)
механизмини ишга тушириш учун 1-13-14-15-1 алока механизми,
шудгор гилдираги механизмини ишга тушириш учун эса 1-9-10-
11-1 алока механизми хизмат килади. Бундай алока
108
механизмлари ёрдамида транспорт холатига кутарилган плугнинг
рамаси доимо горизонтал холатга келтирилиб, хамма корпуслар
бир хил баландликка кутарилади. Орка гилдираги механизми 15-
16-17-18-15 плугнинг орка корпусини кутариб туширади. Бу
механизм ДБ ва U1F гилдиракларидан кейинрок ишга туширилса
хам OF механизми рамани транспорт холатига улар билан бир
вактда кутариб ул гу рад и.
34-расм. Тиркалма плуг механизмларининг кинематик схемаси: а-
ишча холати; «-транспорт уплати; с-орка гилдиракни урнатиш; <1-
орка гилдиракнинг орка корпусга нисбатан баландлигини
узгартириш мосламаси; е-орка гилдиракнинг бурнлувчанлигиии
чекловчи мослама.
Ерни маълум а чукурликда сифатли шудгорлаш учун плуг
аввалига устахона шароитида созланади. Маълум турдаги
трактор билан агрегатлашга тугри созланган плугнинг хамма
корпуслари далада бир хил чукурликда равен харакатланади.
Плугни ишга тайёрлашдан максад, уни далага олиб
чикишдан олдин устахона шароитида агроном белгилаган
чукурликда равон харакатланиб ишлайдигандек килиб
созлашдир. Бундай ишни бажариш учун, плугни текис ерга
жойлаштириб (35-расм), унинг дала гилдираги (ДБ) 7 нинг остига
109
Калинлиги хайдаш чукурлиги а га тенг булган таглик 8 куйилади.
Шудгор гилдираги (UIF) 6 механизмини ишлатиб, плуг рамаси
горизонтал холатга келтирилади. Орка гилдирак (OF) винти 9 ни
созлаб, орка корпус 1...2 см гача кутарилиб куйилишини, акс
-х,олда далада ишлаётганида Of нинг шудгор тубига ботиши (1...2
см) хисобига орка корпус белгнланганидан чукуррок хайдайдиган
булишини тушунтиради. Механизмларни ишлатиб, плуг рамаси
горизонтал холатга келтирилади.
2. Ишлаётган плут тиркагичини вертикал текисликда
тракторнинг улаш халкаси хамда плуг рамасини пасайтиргичига
тугри улаш зарурлигини, унинг мохиятини плакат ва макет
ёрдамида курсатиб тушунтиради. Трактор тортиш кучи Рт ва плуг
каршилик кучларининг йигиндиси Рпл лар бир йуналишда таъсир
килсаларгина, урнатилган шудгор чукурлигини плут уз-узидан
узгартирмасдан юришини макет ёрдамида тушунтиради.
Мазкур машгулотни утказишда бевосита плугдан ташкари
уни агрегатлайдиган трактордан хам фойдаланиш керак булади.
Лекин, трактор урнига унинг шатаклаш халкасини имитация
киладиган махсус устун мавжуд булиши етарли булади. Бу устун
1 (35-расм) текис ерда муким туриши учун, унинг ерга
таянадиган кисми унта оёкдан иборат булиши жоиз булади.
Плугни тракторга вертикал текисликда улашни тушунтиришда
плуг каршилик маркази (КМ) ни тахминан урта корпус
лемехининг учи атрофида (чукурликнинг 0,3 кисмидаги
баландликда) жойлашган деб фараз килиб, у ерга шпагат учи
богланади. Шпагатнинг иккинчи учи ерга нисбатан hT
баландликда гракторда жойлашган шатаклаш халкасига уланиши
тушунтирилади. Трактор эса плут корпуслари тегиб турган
текислик (шудгор туби) ка нисбатан хайдаш чукурлиги а га тенг
баландлик (ер юзаси) да туради. Шунинг учун, шатаклаш халкаси
корпуслар тегиб турган текисликка нисбатан hT+a баландлигида
жойлашган булади деб фараз килинади. Мазкур машгулотда плуг
корпуслари ер юзасида жойлашганлигини эътиборга олиб,
шпагатнинг иккинчи учи тракторда жойлашган х илгагига
уланади. Плуг рамаси пасайтиргичидаги тешикларнинг кай бири
таранглаштирилган шпагатга якинрок булса, шу тешикка плуг
но
тиркагичини кундаланг планкаси таки .пади. Трактор йук булса,
унинг урнига хар хил баландликда илгак 2 лар урнатилган, тик
махсус устундан фойдаланиш жоиз булади (35-расм).
35-расм. Тиркалма плуг тиркагичини буйлама вертикал ва
горизонтал текисликларла урнатиш схемаси: 1-уступ; 2-илгак; 3-
тиркагич халкаси; 4-тиркагич; 5-рама пасайтиргичи; 6-IIIF; 7- DF; 8-
таглик; 9-OF; 10-куидаланг планка; 11-кергич; 12-кундаланг
плаикадаги тешиклар.
3. Плугни тракторга горизонтал текисликда улашни
тушунтиришда илгари К^М га богланган шпагат рама грядилига
параллел тортилади. Рама пасайтиргичига урнатилган кундаланг
плаикадаги шпагатга энг ядин келган тешик 12 га тиркагич
бириктирилади. Плугни ишлатиш жараёнида тиркагич ушбу
тешик атрофида бурила олмаслиги учун, кергич 11 ёрдамида
бикр учбурчак шаклига келтирилиб куйилади. Кергичнинг уплати
шундай танланадики, трактор тортиш кучи Рт нинг давоми 1\М
дан утсин.
4. Тиркагич юкоридагидек урнатилганидан суш, тракторни
орка томонга юритиб, плугга ядинлаштирилади ва унинг улаш
уалкасидаги хар кандай тешикка плуг тиркагичи уланса,
ш
шудгорлашда плуг равон харакатланиши таъминланади. Аммо,
тиркагични улашда тракторнинг хам кандай вазиятда
харакатланишини эътиборга олиш лозимлигини талабаларга
тушунтириб утиш мухимдир. Агар тракторнинг хам равон
Харакатланишини таъминлаш керак булса (албатта, керак), плут
тиркагичи халкасини трактор симметрия укидаги тешикка улаб,
трактор юриткичлари (Гилдирак ёки занжир тасма) бир хил
микдордаги каршилик куч лари билан юкланишига, яъни трактор
ён томонларига бурилмасдан, тугри чизик; йуналишида
юришишга эришиш мумкин булади.
Аммо. равон харакатланиши таъминланган плугнинг биринчи
корпусининг лемехи агрегат олдинги юришидан колдирилган
шудгор девори (ШД) га 2...3 см гача кириб юришини, яъни ишлов
берилмаган энсиз жой колдирилмаслиги талаб килинади.
Иккинчидан, тупрокни камрок зичлаш максадида, тракторнинг
юриткичи хайдалмаган ер устида юришига эришиш керак.
Юриткич босими таъсирида шудгор девори бузилмаслиги учун, у
ШД дан с=15..,25см масофада юритилгани маъкул булади. С
кичик булса, трактор огирлиги (босими) таъсирида ШД емирилиб
кетиши мумкин., Бу масалани ечишда трактор юриткичлари
оралигининг кенглиги Вт нинг ахамияти катта эканлигига ургу
бериш лозим.
Х,ар бир талабага индивидуал топширик беради.
Х,ар бир талаба плут механизмларини ишлатиб, уларнинг
плуг холатига таъсирини урганади. Укитувчи берган hT ва а учун
плуг тиркагичини урнатиб, изохлайди. Орка гилдирак
созланишларини бажаради.
Талаба хисоботида плуг механизмлари ёрдамида
бажариладиган ишларни баён килади. Топширикда берилган а
чукурликда ишлаётган плутни шатаклаш халкасининг баландлиги
hT булган хар хил тракторга тугри улаш схемаларини келтиради,
уни изохлайди.
Талабани тестлашучун намунавий саволлар:
1. Ишлаётган плу! рамасининг горизонтал холатга келтириб
куйилиши кандай максадда бажарилади?
112
2. Плугни агрегатлайдиган трактор тури ёки хайдаш
чукурлиги узгартирилса, тиркагични бошкадан созлаш керакми?
3. Плут механизмларининг вазифаларини тушунтиринг.
4. Плуг харакатланишининг йуналиши кандай сабабга кура
корпуслардаги тирак тахталарга деярли параллел булгани маъкул
хисобланади?
5. Кдндай максадда орка гилдирак холати хам созланади?
6. Нима максадда плуг гилдиракларининг жойлашиш
баландликларини хар хил килиб узгартириш керак булади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Ерга плуг билан ишлов беришдаги асосий максад - бу
тупрок палахсасини агдариб, иложи булса - тунтариб, бегона
утларга карши курашишдир.
2. Агдарилаётган тупрок майдаланиб, юмшатилади.
3. Тиркалма плуг гилдиракларини бир - бирига нисбатан хар
хил баландликда урнатиш учун олтита механизм хизмат килади.
4. Хамма корпуслар бир хил чукурликда ишлов беришини
таъминлаш учун, плуг рамаси буйлама хамда кундаланг
йуналишларда горизонтал холатида урнатилиши лозим.
5. Плуг рамаси горизонтал холатда булса хам, у тракторга
тугри уланмаса, унинг корпуслари хар хил чукурликда
ишлайдиган булади.
6. Плугни тракторга тугри улаш хисобигагина корпус тирак
тахталари агрегат харакати йуналишига деярли параллел булиб,
бу эса корпус ишчи сиртининг тупрокка таъсири сифатли
булишига олиб келади.
ТИРКАЛМА ПЛУГНИ ИШЛАТИШ
Машгулот утказишдан максад: талабага тиркалма плуг
билан ер хайдаш технологиясини курсатиб, шудгор сифатига
бахо бериш куникмаларини хосил килиш.
из
Керакли жиуозлар: занжир - тасмали трактор, тиркалма
плуг, 20...40 кН га мулжалланган динамометр, 25 м шпагат,
рулетка, узунлиги 60 см булган 12 та козик, чилангарлик
асбоблари.
* Укитувчи талабаларга:
1. Катта майдонга эга булган далани кичик пайкалларга
булиб уайдашдан маусадни, у ерда агрегатни уаракатлантириш
тартибини плакатлар ёрдамида тушунтиради. АТТ ларни
изоулайди.
Далани пайкалларга ажратиб шудгорлашда агрегатнинг дала
четларида салт юришлари камаяди, иш унуми ортади.
Пайкаллар эни ва дала четларида агрегатни буриш учун
уолдириладиган йулакчаларнинг кенглиги шудгорлаш агрегатини
таркиби уамда уни уаракатлантириш тартибига уараб
белгиланади. Ер уайдашда агрегатни сиртмоули бурилиш уамда
уушни пайкалларни тупроу уюмини ёки шудгор жуягини пайдо
уиладиган усуллари билан навбатма-навбат юритиш тартиби
уабул уилинади. Фауат шундай тартибда шудгорлаш далада
минимал микдорда тупрок уюми ва шудгор жуякларини уосил
уилиш имконини беради. Пайкалнинг оптимал эни Вп ууйидаги
формула ёрдамида аниуланиши мумкин:
B„=^LBU+Sr2\
бу ерда L — лайкал узунлиги, м;
Ви - агрегатнинг ишчи уамров кенглиги, м;
г - агрегатни бурилиш радиуси, м.
11-жадвалда пайкал энини белгилаш учун тавсиялар
келтирилган.
11 -жадвал
Пайкалларнинг тавсия уилинган эни
Пайкал узунлиги, м Пайкал эни, м
Т-4 А трактори ВТ-75 трактори МТЗ-80 каби гилдиракли тракторлар
300-500 - 41-44
500-700 84-92 74-81 44-55
114
700-1000 1000-1500 92-105 105-126 81-95 95-112 55-62 62-74
Бурилиш йулакчасининг кенглиги, м 18-20 14-17 10-12
Пайкалларни алмаштириб шудгорлаш учун катта дала
майдони энг тажрибали оператор бошцарган агрегат билан
уларнинг чегаралари белгиланиб куйилади (36-расм).
Дала четидан Е кенгликдаги бурилиш йулакчасини колдириб
агрегатни юритиш А нуктасида бошланиб D нуктада тугатилади.
Кейин, агрегат пайкалда биринчи киришини тугатиб, сиртмокли
бурилади ва иккинчи киришини бошлайди. Ундан кейин, расмда
курсатилганидек 4-юришдан сунг даладан чикиб кетади.
Агар I-пайкалнинг уртаси F да агрегат киритилиб, 37
расмдагидек тартибда юритилса, уртада тупрок уюми пайдо
булади. I-пайкалдан агрегат S йуналишда чикиб, кушни
пайкалга Т йуналишида киритилади ва 37 расмдаги тартибда
юритилади, F йуналишда кушни пайкалга киритилади. Натижада,
I ва II — пайкаллар чегарсида палахсалар бир томонга агдарилиб,
текис шудгорланади. Агар агрегат нотугри тартибда юритилса
ушбу чегарада х,ам уюм ёки жуяк косил булади.
36-расм. Пайкалларни алмаштириб хайдаш учун, далани
шудгорлаш агрегат ёрдамида булакларга ажратиб чикиш тартиби.
(15
Текис шудгорлайдиган тунтарма плуг билан шудгорлашда,
далани пайкалларга ажратмасдан, яъни мокисимон усулда
юритилади.
А йуналишида юришда тупрокни чап томонга агдарадигаи
Корпуслар ишлатилса, В йуналишда, яъни изига кдйтаётган
плугнинг унг томонга агдарадиган корпуслари ишлатилади.
Натижада, марза ёки Жуяк пайдо булмасдан, дала текис
шудгорланади.
37-расм. Шудгорлаш агрегатиии пайкаллар буйлаб юритиш
схемаси. (тупрок; марзаси ва жуягини хосил килиш).
Далани шудгорлашнинг нидоясида бурилиш йулакчалари
кундаланг йуналишида уайдалаши керак булади.
Албагта, даланинг геометрик шаклига, майдонига ва агрегат
кинематик улчамларига караб, 1 бошка усуллардан х,ам
фойдаланиш мумкин.
2. Ишлатилаётган плугнинг . судрашга каршилигини
динамометр ёрдамида улчаш, шудгор чукурлигини махсус
улчагич билан аникдашни тушунтириб курсатади.
3. Ишлаётган плугнинг ишчи камров кенглигини ва уайдаш
чукурлигини аниклаш тартибини талабаларга тушунтириб,
курсатади. Шу максадда, шудгорланаётган пайкалда агрегат
колдираётган шудгор девори (ШД) нинг баландлиги, яъни хайдаш
чукурлиги бир нечтажойда а/, а2, а3, ... , а„ куринишида улчаниб,
116
хайдаш чукурлигининг уртача арифметик киймати а„ хисобланиб
топилади. Плугнинг уртача ишчи камров кенглигини аниклаш
учун у колдираётган ШД нинг хайдалган томонида с~0,5...0,6 м
масофада шпагат тортилиб, хар к=3 м масофада (38-расм) камида
4...6 дона козик кокилади ва улар FbLbM|,Nj, Оь... деб
белгиланади. Хдр бир козикдан ШД гача булган масофа CF,CL,CM,
... лар улчаб ёзилади.
Агрегатнинг иккинчи юришида колдирилган шудгор девори
ШД-2 га илгари кокилган Fb Lb Мь ... козиклар рупарасига Fz, L2,
М2, ... янги козиклар кокилади. К^озиклар ораликлари DF, DL, DM,
... улчаниб олинади.
Плугнинг ишчи камров кенгликлари BF=DF-CF; Bl=Dl;Bn=Dn-
CN куринишида аниклаб, уларнинг уртача киймати хисобланади?
BF+BL±BM+BN+Bj
Вур =--------------------,м
4. Тракторга тугри ва нотугри уланган плугнинг судрашга
Каршилигини динамометр билан улчаб, уларни бир - бири билан
таккослаб тушунтиради. Тракторга нотугри уланган плугнинг
каршилиги ва камров кенглиги узгариб, тупрок палахсасини
агдариш сифати кескин ёмонлашиб кетишини курсатиб
тушунтиради:
4.1. Агар тиркагич плуг рамасини пасайтиргичига нормадан
пастрок уланса, хайдаш чукурлиги камайишини, юкорирок
урнатилса плугнинг судрашга каршилиги купайишини
тушунтиради.
4.2. Агар горизонтал текисликда тиркагич плугнинг
кундаланг нормал холатдан унг томонга сурилиб уланса, корпус
агдаргичлари тупрокни булдозерга ухшанкираб илгари суриб,
ёмонрок агдаради. Плугнинг судрашга каршилиги ошиб кетади.
Агар чап томонга сурилиб уланса, плугнинг ишчи камров
кенглиги камайиб, тирак тахталарга босим ортиб (хатто тирак
тахталарни эгиб юборадиган даражада), судрашга каршилиги
ортиб кетади.
5. Шудгорлаш жараёнида далада хосил буладиган тупрок
уюми ва жуяк ариклари иложи борича кичик булиши керак.
117
Бунинг учун агрегатнинг биринчи ва иккинчи юришларида дамма
корпусларни тулик чукурликка ботирмасдан, 39-расмда
курсатилган тартибда, яъни биринчи корпусни факат 0,5 а
ботириб ишлатиш усули кенг таркалган. Бу усулда пайдо
буладиган тупрок уюми ута баланд булмайди, уни экин экишдан
олдин текислаш енгилрок булади. Аммо, агрегатни 40-расмда
курсатилган тартибда ишйатиб, шудгор юзаси нисбатан текис
булишига эришиш мумкин. 6. Х,аР бир талабага индивидуал
топширик беради.
Х,ар бир талаба топширикка биноан шудгор чукурлигини,
плугнинг ишчи камров кенглигини улчаб аниклайди; плугнинг
судрашга каршилигини динамометр билан улчашда иштирок
этади; пайкаллаб шудгорлашда пайдо буладиган тупрок уюмлари
ва жуякларнинг улчамларини аниклайди ва тегишли хулосалар
ёзади.
38-расм. Ишлаётган плугнинг ишчи камров кенглигини аннклашга
оид схемаси.
118
39-расм. Тиркалма плугни биринчи ва иккинчи юритишининг
схемаси.
Талаба хнсоботида шудгор чукурлигини улчаш схемасини;
плугнинг ишчи камров кенглигини ва дайдаш чукурлигини
улчаш ва хисоблаш тартибини келтиради; плуг тракторга нотугри
уланиб ишлатилса, унинг иш курсаткичлари кандай узгаришини
изохдаб ёзади.
40- раем. Тупрок уюмини камайтириш максаднда тиркалма
плугни юритиш схемаси.
119
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
ГТиркагич плугга вертикал текисликда нотугри уланса
кандай вазият содир булади?
2. Тиркагич плугга горизонтал текисликда нотугри улансЛ
дандай вазият содир булади? э
3. Кандай максадда катта майдонли далани майда пайкалларга
булиб шудгорлаш маъкул дисобланади?
4. Кандай вазиятда тиркалма плуг дайдаш чукурлигини уз -
узидан узгартиришга интилади?
5. Кандай вазиятда тиркалма плуг ишчи камров кенглигини
узгартиришга интилади?
6. Кандай вазиятда тиркалма плуг “ёнбошлаб” юради ва у
нимага таъсир курсатади?
Эсалаб цолиш учун маълумотлар:
I. Катта майдонли далани пайкалларга ажратиб дайдаш
натижасида агрегатнинг бурилиш йулакчаларида салт юриши
камаяди, иш унуми ортади.
2. Ёнма — ён жойлашган пайкалларни рационал тартибда
дайдаш натижасида шудгорланган далада тупрок уюмлари билан
шудгор жуяклари улчамлари камрок булиб, кейинчалик ерни
текислашга камрок маблаг сарфланади.
3. Плугнинг ишчи камров кенглиги уни тракторга тугри
уланганлигига дам богликдир.
4. Бурилиш йулакчаси энсизрок булгани маъкул, чунки у ерни
дайдаш учун агрегат кундаланг йуналишда камрок юриши керак
булади.
ОСМА ПЛУГНИ ИШЛАТИШ
Машгулот утказишдан максад: талабага осма плугли
агрегатни ишга тайёрлаш ва ишлатиш теднологиясини ургатиш ва
уни созлаш буйича куникмалар беришдир. Осма плугни тиркалма
плугга нисбатан ишга тайёрлаш ва ишлатишдаги фаркланишини
курсатиш.
Керакли жидозлар: осма плуг ва дайдов трактори; шудгор
чукурлигини улчагич; махсус плакатлар; 40 м узунликдаги
120
шпагат; трактор юриткичлари (гилдирак ёки занжир - тасма)
остига куйиладиган тагликлар; чилангарлик асбоблари.
Уцитувчи талабаларга:
1. Плуг билан ерга асосий ишлов беришга куйиладиган АТТ
ларни ИЗОХ.ЛЙДИ. Укув жойида мавжуд булган тракторга плугни
осиш тартиби ва коидаларини тушунтириб курсатади (41-раем).
2. Укув устаси ёрдамида текис майдончада турган осма
плугни тракторга осилади ва кутарилади. Трактор юритилиб,
баландлиги хайдаш чудурлиги а дан 1-2 см каттарок булган
таглик Т ларга чикариб тухтатилади, ёки плуг осилган трактор
41-раем. Осма плугни тракторга улаш схемаси.
1-гилдирак; 2-марказий тортки; 3-плуг уступи; 4-кашаклар; 5-пастки
торткилар; 6-плуг рамаси; 7-таянч гилдирак; 8-таглик; 9-тракториииг
симметрия уки; 10-заижир тасмали юриткич; 11-трактор гилднраклари.
орк;а томонга юритилиб, чудурлиги а дан купрок булган ура
четида тухтатилади Плугнинг таянч гилдират и 7 ер юзасига ёки
ура тубига урнатилган таглик 8 га тулик туширилади. Таглик 8
121
баландлигини белгилашда, трактор тилдираги турган юза билан
плуг таянч гилдираги тегиб турган тагликнинг устки сатхи бир
хил текисликда булиши керак. Трактор осиш мосламасининг
марказий торткиси 2 ва кашак 4 лар узунлиги узгартирилиб, плуг
рамаси горизонтал холатга келтирилади.
3. Осма плугнинг вертикал текисликдаги оний айланиш
маркази яв нинг жойи Марказий 2 ва пастки 5 тортцилар давоми
сифатида тортилиб куйилган шпагатларнинг узаро кесишган
жойи эканлиги тушунтирилади. пъ нинг якин ёки узокда
булишини марказий торткини плуг уступи 3 даги бир нечта
тешикларга бириктириб узгартириш мумкинлиги курсатилади. л-в
жойини узгариши плугнинг тупрокка ботиш кобилиятига таъсир
курсатишини аниклаш учун агрегат ишлатиб курсатилади. Осма
плуг билан агрегатланган тракторнинг тортиш кучи Рт нинг
таъсир чизигини визуал куриш кийин. Шу сабабли, плуг
каршилик кучларининг йигиндиси Рпл нинг давоми пъ дан утиши
плугнинг равен харакатланишига таъсир курсатиши кифоя
булади. Агар ишлаётган плуг белгиланган чукурликни
узгартирмасдан ёки ён томонларга бурилмасдан равен харакатда
булса, Рпл кучи па ва zrr лардан утган деб кабул килиш мумкин.
4. Осма плугни тракторга горизонтал текисликда улашни
тушунтиришдан олдин биринчи корпус лемехининг охиридан
плуг рамаси грядилига параллел шпагат тортилиб, уни шудгор
девори (ШД) деб кабул килинади. Тракторнинг унг гилдираги ёки
занжир тасмаси ШД га 15...25см етмайдигандек килиб
тухтатилади. Ушбу холда биринчи корпус лемехи ШД га 2...Зсм
кириб туриши керак. Акс холда, айрим тракторларда пастки
торткилар бириктирилган d1 шарнири трактор симметрия укининг
унг томонига U масофагача плуг билан биргаликда сурилиб,
биринчи корпус керакли жойини эгаллаганидан сунг, тракторга
котирилиб куйилади. Аммо, гилдиракли тракторларда бундай
имконият булмайди, чунки унинг гилдиракларига узаро тенг
каршилик кучлари таъсир килиш шарти бузилиб, у аста-секин унг
томонга буриладиган булиб колади. Аммо тракторни вакти —
вакти билан доимо чап томонга бирмунча буриб куйиш иложи
122
булмасдан долади, чунки унинг рул бошдарувининг тузилиши
бунга йул дуймайди.
Шу сабабли, плуг билан биргаликда тракторни дам унг
томонга суриш керак булади. Натижада, тракторнинг унг
гилдираги мажбуран шудгорланган ерда юритилиши керак
булади.
5. Тракторга тугри уланган осма плугли агрегат билан ишлов
беришда дам тиркалма плугдан фойдаланган тартибда катта дала
пайкалларга булинади. Хамма турдаги плугларни ишлатишда
биринчи навбатда плугнинг равен даракатини таъминлаш ордали
шудгорлаш сифатини АТТга жавоб берадигандек килиш мумкин
Бундан ташдари, осма плуг гилдиракли трактор билан
агрегатланса, далани текисрод шудгорлаш мадсадида унинг
бошлангич туртта ва охирги иккита юришини махсус тартибда
бажариш тавсия дилинган (42-расм).
6. ХаР бир талабага индвидуал топширид берилади.
42-расм. Шудгорлашда катта тупрод уюмлари ва чукур
жуякларнинг пайдо булишини олдини олиш учуй агрегатнинг
бошлангич ва охирги юришларида осма плугни урнатиш
тартибининг схемаси.
Хар бир талаба осма плугни тракторга тугри улаш
технологиясини урганиб, уни бажаради.
Талаба дисоботида удитувчи берган топшириддаги
шудгорлаш чудурлиги учун осма плугни тракторга тугри улашни
схемалар ёрдамида изохлайди, тегишли хулосалар келтиради
123
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай сабабларга кура осма плугнинг рамаси буйлама
текисликда хам горизонтал булиши керак?
2. Плугни тракторга улаш жараёнида трактор ва плуг
гилдиракларининг ерга ботиш даражаси кандай эътиборга
олинади?
3. Кандай максадда оёма плуг устунида бир нечта тешиклар
ясалган?
4. Осма плуг билан пайкални хдйдаш тартибини изохдаб
беринг?
5. Кандай вазиятда плугни агрегатлаётган трактор гилдираги
шудгорланган ерда юритилади?
6. Осма плугнинг оний айланиш марказининг жойи кандай
ауамиятга эга?
Эслаб цолиш учун маълумотлар:
1. Осма плугдан тузилган агрегат ихчам, бурилувчан
булганлиги сабабли, дала этагидаги бурилиш йулакчасини
энсизрок килиш мумкин булади.
2. Осма плугнинг массаси тиркалмага нисбатан кам
булганлиги сабабли, у арзонрок булиб, ишлатиш жараёнида унинг
судрашга каршилиги камрок булади.
3. Осма плуг устунида марказий торткини улаш учун бир
нечта тешик булгани маъкул.
4. Осма плугдан тузилган агрегат, тиркалма плуг учун кабул
килинган тартибда ишлатилади.
5. Оддий осма плуг билан шудгорланган ер текисрок булиши
учун дастлабки учта юришда ер берилган чукурликда
хдйдалмайди.
Текисрок шудгорланган ерни уруг экишга тайёрлашда гирма,
мола каби машиналар камрок ишлатилади. Шу сабабли, иложи
борича ерни текис шудгорлашга интилиш керак.
124
РОТАЦИОН ТУПРОК ЮМШАТКИЧЛАРНИ
ИШЛАТИШ
Машгулот утказишдан мацсад: серкесак ерларни экин
экишга сифатлирок тайёрлайдиган ротацион ишчи кисмларга эга
булган машиналарни ишга тайёрлаш технологиясини талабага
ургатиш ва иш сифатини назорат килиш буйича куникмалар
бериш.
Керакли жихозлар: дисксимон тирма ёки тупрок юмшаткич;
тупрок фрезаси; трактор; рулетка; линейка; плакатлар.
Укитувчи талабаларга:
1. Дисксимон тирма ва тупрок фрезасининг тузилишини,
технологик жараёнини, созданишларини эслатиб, АТТ ларни
изохлайди. Дисксимон куроллардан ер юзасини саёз юмшатиш,
бегона утларни йукотиш, йирик кесакларни майдалаш учун
фойдаланилади. Сунгги вактда уруг экишда кенг таркалаётган
ресурс тежамкор технологиялар асосида ерни плуг билан
хайдамасдан, саёз юмшатадиган ротацион машиналардан
фойдалани лмокда.
Ротацион машиналардан дисксимон тирма турлари ута куп
булиб, улардан энг соддаси 43-расмда курсатилган. Дисксимон
ишчи кисмлар каттик кесакларни майдалашда, плуг билан
дайдалмаган ерни саёз юмшатишда, бегона утларга карши
курашишда яхши натижалар беради. Купинча бундай машиналар
бирнеча секцияларга (43-расмда иккита) эга булиб, осма ёки
тиркалма куринишда ясалади. Тирмадаги сферик дискларнинг
ерга таъсири, уларнинг хужум бурчаги а нинг кийматини
узгартириш, айрим тирмаларда бунга кушимча тирма рамасига
балласт юк куйилиши хисобига узгартирилади.
Тупрок фрезаси сунгги вактларда дуйё мамлакатларида кенг
таркалмокда. Вал 1 га урнатилган- пичок 2 лар унинг барабанини
ташкил киладилар.
125
43-расм. Осма дисксимон тирма намунаси:
1-рама; 2, 6- ричаглар; 3,8 -устунлар; 4,7-дискли секциялар; 5-
кути.
44-расм. Тупрок фрезаси: а-фреза барабани; в -технологик иш
жараёни схемаси; 1-вал; 2-пичоклар; 3,4-дисклар; 5-осиш
уступи; 6,7- редуктор; 8-тилоф; 9-хаскаш; 10-тупрокка ишлов
бериш чукурлигини узгартирадиган мослама; 11-таянч гилдираги.
Тракторнин) кувват олиш валидан редуктор оркали айланма
харакатга келтирилган барабан пичоклари ердан юпка тупрок
126
кириндисини ажратиб опади ва орка томонга тезлик билан
иргитади. Иргитилган тупрок гилофга урилиб, пастга тушиб
жойлашади. Натижада, тупрок ута майин холатга келтирилади.
Шу сабабли, уруг экишга тупрокни фреза билан тайёрлашда
фойдалирок булади.
Ротацион ишчи кисмли машиналар далада мокисимон усулда
юритилади. Катта майдонли далаларни кичик пайкалларга
ажратиб ишлов берилади (плугларга ухшаб).
1. Тупрок фрезасини тракторга улаш, унинг харакат
юритмасини созлаш тартибини тушунтиради. Укитиш устаси
ёрдамида фрезани турли режимда ишлатиб, шудгорлашдан сунг
Колган кесакларни майдалаш, тупрокни ута майин холатга
келтириб юмшатиш даражасига бауо беришни ургатади. Иложи
булса, лаборатория галвирларидан фойдаланиб, тупрок
фракцияларга булиниб, тегишли хулоса килинади.
2. Дисксимон курол (тирма, саёз юмшаткич) ни тракторга
улаш тартибини тушунтиради. Куролни турли режимда ишлатиб,
серкесак ердаги тупрокни майдалаш даражасини бахолаш
мезонларини изохлайди. ЕОмшатилган ердаги тупрокни аста-
секин четга сидириб олиб, унинг тубидаги юмшатилмасдан
Колган дунгчалар баландлигини талабаларга улчаттиради.
Х,ар бир талабага индивидуал топширик беради.
Дар бир талаба тупрок фрезаси ва дисксимон куролни ишга
тайёрлаш, уларни ишлатиш ва иш сифатини аниклашда иштирок
килади.
Талаба ' хисоботида урганган машиналарни топширивда
курсатилганидек ишга тайёрлаш, ишлатиш технологиясини,
уларнинг иш сифатини бахолаш мезонларини изохлаб ёзади.
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кандай сабабга кура серкесак шудгорни экин экишга
тайёрлашда дисксимон куролдан фойдаланиш маъкул
хисобланади?
2. Кандай сабабга кура тупрокни сифатлирок майдалаб
юмшатиш учун фрезадан фойдаланиш маъкул хисобланади?
127
3. Дисксимон ie/ролнинг тупрокка таъсирини ошириш учун
кандай чора куриш керак?
4. Тупрокни фреза билан майдалаш даражасини узгартириш
учун кандай чора курилади?
5. Кдндай сабабга кура тупрок фрезасини агрегатлайдиган
серкувват тракторнинг фойдали иш коэффициента ошади?
6. Кандай максадда айрим дисксимон куроллар устига балласт
юк куйиш керак булади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Шудгордаги йирик ва катти к кесакларни майдалаш учун
дисксимон куролдан фойдаланиш маъкул булади.
2. Тупрокни уруг экиш учун ута майда ва майин х,олатга
келтириш учун фрезадан фойдаланиш керак.
3. Дисксимон куролнинг хужум бурчагини каттарод куйиб,
ишлов бериш чукурлигини хамда тупрокка таъсирини ошириш
мумкин.
4. Тупрок фрезасиниг айланиш тезлиги (кинематик режими)
ни купайтириб, унинг пичоклари Кесиб оладиган кириндини
юпкарок килиш, тупрокка таъсирини кучайтириш мумкин.
5. Тупрок фрезаси барабани мажбуран айлантирилиши
сабабли, унинг солиштирма кувват сарфлаши кепрок булади.
ЧИГИТ СЕЯЛКАСИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан мацсад: талабага чигит сеялкасини
ишга тайёрлаш технологиясини ургатиб, асосий созланишларини
бажариш куникмаларини бериш.
Керакли жихозлар: чигит сеялкаси; 10 кг тукли ва 10 кг
туксизлантирилган чигит; тарозу; чилангарлик асбоблари.
Укитувчи талабаларга:
1. Чигит экиш технологияларини, уларга куйиладиган АТТ
ларни изохлайди. Укув юртида мавжуд булган чигит сеялкасини
128
тузилиши, технологик жараёни ва созланишларини эслатиб,
курсатади.
Агар укув юртида галтаксимон микдорлагич билан
жихозланган сеялка булса, 45-расмдаги схема асосида
тайёрланган плакат хамда бевосита сеялка дисмлари ёрдамида
унинг технологик жараёни тушунтирилади.
Агар дисксимон микдорлагич билан жихозланган сеялка
мавжуд булса, у юдоридаги сеялкадан факат микдорлаш
аппаратининг тузилиши билан фардланади (46-расм). Х,ар бир
уяга белгиланган сондаги чигит экиб, уруг сарфини кескин
камайтириш максадида чигит туксизлантирилиб, унга дисксимон
микдорлагич билан экишга мос хосса берилади.
Агар галтаксимон микдорлагич билан машгулот олиб
борилса, у ажратиб берадиган уруг микдори айланиш тезлиги
хамда уруг тушадиган дарча кенглигини узгартириш хисобига
созланиши тушунтирилади. Сеялка рамаси тагликларга
урнатилиб, гилдираклари ерга тегмайдиган килинади. Хамма
микдорлагичлардаги дарча тусидлари бир хил холатда
урнатилади. Уруг кутиларининг ярмигача чигит солинади ва
гилдирак кул билан 2-3 марта айлантирилиб, хамма
микдорлагичлар чигит билан тулдирилади.
2. Бир гектар майдонга белгиланган микдордаги чигитни
экиш учун галтаксимон хамда дисксимон микдорлагичларни
созлаш тартибини тушунтиради.
Диаметри D булган гилдиракдан харакат оладиган
микдорлагичлар хар гектар майдонга N кг/га микдордаги чигит
экиши кераК. Билдиракни ^=20-30 марта (бир секундда тахминан
бир марта айланадиган тезликда) кулда айлантириб, хар бир
микдорлагич ажратган чигит алодида идишга туширилади. Улар
тарозида тортилиб, биринчидан, бир хил q килограмм уруг
ажратилаётганлиги, иккинчидан, хамма микдорлагич ажратган
чигит йигиндиси m аникланади. Агар микдорлагичлар хар хил
микдордаги чигит ажратса, дарча тусигини узгартириб уларни
бир - биридан деярли фаркланмайдиган (±10%) килиб созланади.
129
I
45-расм. Тукли чигит экадиган галтаксимон микдорлагичли
сеялканинг схемаси. 1-юритувчи гилдиракнинг занжирли харакат
узатмаси; 2- вал; 3-занжирли узатма; 4-бункер; 5-тузиткич; 6-
f алтаксимон микдорлагич; 7-подшипник; 8-уруг утказгич; 9-юритувчи
гилдирак; 10-конуссимон шестерня; 11-телескопик вал; 12-тудалагич;
13-сирпангичли эккич; 14-ботирувчи гилдиракча; 15-кумгич; 16-
шнббалагич.
46-расм. Дисксимон экнш аппаратининг схемаси.
1-сирпангичли эккич; 2-тудалагич; 3-чигит утказгич; 4-ажратувчи
диск; 5-чекловчи копкок; 6-уруг кутиси; 7-вал; 8-турткич; 9-уруг нули;
10-сидиргич; 11-диск уячаси; 12-аппарат губи; 13-дарча.
130
Кейин агроном белгилаган N кг/га микдорни экиш учун
гилдирак П|=2О...ЗО марта айлантирилганида ажратиб бериши
керак булган чигитлар массаси тх хисобланиб аникланади.
Агар каторлаб экилса:
;m}DeN
тх = '04 —~^,кг булиши керак,
бу ерда DK — гилдирак диаметри, м;
«у - гилдиракни айлантирилган сони;
в - каторлар кенглиги, м;
N- агроном белгилаган экиш меъёри, кг/га;
Е- гилдиракнинг сирпаниш коэффициента.
. - m.D М G _____
Агар уруг уяларга доналаб экилса, тх = — -°. - ,кг булади,
бу ерда Ма - чигитнинг абсолют массаси; граммда;
G — дар уяга экиладиган чигитлар сони, дона;
а — уялар оралиги, м.
Агар гилдираги кулда гц марта айлантирилганида хамма
микдорлагичлар ажратган чигитлар массаси m хисобланган щх
дан фарки 10% дан камрок чикса, тажриба тухтатилади, агар
фарки купрок чикса, микдорлагичларни яна созлаш керак булади.
Дисксимон микдорлагичдан фойдаланишда хам иш
юкоридаги тартибда бажарилади.
3. Сеялка эккичини уругни турли чукурликка ташлаш учун
созлаш тартибини, мохиятини тушунтиради, бажариб курсатади.
Эккични параллелограммсимон осиш механизмига урнатиш
афзалликларини, созланишларини тушунтиради.
4. Модулли сеялкани хар хил турли катор оралигига
созлаш ни курсатади.
5. Дар бир талабага индивидуал топширик беради.
Дар бир талаба чигит сеялкасини ишга тайёрлаш
технологиясини изохлаб ёзади.
Талабаларни тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кандай сабабга кура, дисксимон микдорлагич билан тукли
чигитни узлуксиз бир маромда ажратиб бериш иложи булмайди?
131
2. К^андай сабабга кура, туксиз чигитни дисксимон
микдорлагич билан ажратиб олиш маъкулрок булади?
3. Бир уяга тушадиган чигит сони кандай узгартирилади?
4. Чигит экилган уялар оралиги кандай узгартирилади? л
5. Чигитни тупрокка кумиш чукурлигини узгартириш учун
кандай иш бажарилиши керак?
6. Бир гектар манданта экиладиган чигит сони кандай
узгартирилади?
Эслаб цолиш учун маълумотлар:
I. Тукли чигитни экишда глтаксимон микдорлагичдан
фойдаланилади, чунки бундай чигитларни бир — биридан
ажратиш кийин булади.
2. Дисксимон микдорлагич уячаларига чигитни' доналаб
туширишни енгиллаштириш учун, у туксизлантирилиб,
тукилувчанлигини ошириш талаб килинади.
3. Сеялканинг хамма микдорлагичлари деярли бир хил
микдордаги чигитни ажратиб берадигандек созланиши керак.
4. Чигит сеялкасини микдорлагичларига хдракат юритувчи
гилдиракдан узатилади. Узатма юлдузчаларини алмаштириб,
галтак ёки уячали диск айланиш тезлиги узгартирилади.
5. Чигитни маълум чукурликда тупрок билан кафолатли
кумиш талаб килинади. Шу сабабли, чигит сеялкаларига,
мураккаброк ва кимматрок булса хам. сирпангичли эккич
урнатилади.
ЧИГИТ СЕЯЛКАСИНИ ИШЛАТИШ
Майну лот утказишдан максад: сеялка билан чигит экиш
технологиясини талабаларга ургатиб, экиш сифатини аниклаш
куникмаларини бериш.
Керакли жихозлар: уч гилдиракли трактор; чигит сеялкаси;
уруглик чигит (10кг), рулетка; линейка; плакатлар; узунлиги 1,5
м булган 6...8 дона нишонловчи козиклар; чилангарлик
асбоблари.
132
Укитувчи талабаларга:
1. Удув юртида мавжуд булган чигит сеялкаси тузилишини,
технологик жараёиини талабаларга дисдача эслатиб, уни трактор
осиш мосламасига урнатиш тартибини тушунтириб курсатади.
Сеялкани тракторга нисбатан ён томонга бурилиб кетмаслиги
учун, пастки тортдиларни занжирлар билан диагонал йуналишда
таранглаштиришни курсатади. АТТ ни изохдайди. Чигит экишга
тайёрланган дала сифатли текисланган, тупроги майдаланиб
юмшатилган булиши кераклигини тушунтиради.
2. Удитиш устаси ёрдамида экиш агрегатини дала буйлаб
биринчи юриши тугри чизикдай булишини адамиятини
тушунтиради. Шу максадда дала буйлаб тугри чизик буйлаб
додилган нишонловчи дозидлар урнатилади. Оператор ушбу
дозидларга дараб агрегатни юритади. Изторткич узунлигини
тугри урнатишнинг адамиятини изохдайди. Агрегатни иккинчи ва
кейинги юриш тартибини асослайди.
3. 35...40 м ерга икки йуналишда чигит экиб, агрегат иши
курсаткичларини анидлащнинг модиятини тушунтиради. Агар
уялаб экиш бажарилган булса, уруг экилган даторнинг 3 м
дисмидаги чигитлар устидаги тупрод аста — секин бир четга
сидириб ташланади ва у ердаги чигит экилган чудурлик, уялар
оралиги, уядаги чигит сонининг Уртача диймати (дамида бешта
уядан) аникланади. Агар даторлаб экиш бажарилган булса,
чигитлар оралиги, анидланади. Бир квадрат метр майдонга
экилган чигит сони ZI дисобланади. Шу максадда, даторлар
оралиги b метр булган датордаги узунлиги 1=1 /Ь метр булган
дисмига экилган чигитнинг уртача сони анидланади (камида 5
жойда). Бир гектар майдонга экиладиган чигит сони 2Д= 10000 Zi
дона куринишида топилади.
Чигит экиш агрегата дала буйлаб мокисимон усулда
юритилиб ишлаталади (47-расм), чунки уни илгари экиб дуйилган
ерга бевосита ёндош булган каторларни маълум масофада
экадиган дилиб юритиш керак булади. Бундай мадсадга
эришишга изторткич ёрдам беради (48-расм). Даланинг нариги
четига дараб кетаётган сеялканинг изторткичи тупродда из
долдиради.
133
47-расм. Чигит экаётган агрегатни юритиш усулини схемаси.
48-расм. Изторткич узунлигини аниклашга дойр схема.
Агрегат ордага дайтаётганида тракторнинг олд гилдираги
ушбу из буйлаб юритилади. Сеялканинг энг четки эккичи икки
йуналишда экиб кетган Т ва К даторлари туташ даторлар
дисобланади. Туташ даторлар оралиги Ьт оддий каторлар оралиги
в га тенг булиши керак. Акс холда, кейинчалик утказиладиган
134
култивация, сугориш, дори эритмаларини пуркаш, хосилни
машина билан териш жараёнларини сифатига таъсир курсатади.
Туташ каторлар оралиги Ьг изторткич узунлиги тугри
цуйилганлигига боглик- Аксарият холда, чигит сеялкаси уч
гилдиракли трактор билан агрегатланади, яъни сеялка
тракторнинг олдинги гилдирагига симметрик жойлашади. Шу
сабабли, унг 1О ва чап ieh томондаги изторткич узунликлари узаро
тенг булади. Бу ердаги S - сеялка четки эккичлари орасидаги
масофа, м; Ьт - туташ каторлар оралиги.
Биринчи юришни иложи борича тугри чизик буйлаб юритиш
мухим булади, чунки кейинги каторлар унга параллел экилади.
Даланинг икки четидаги бурилиш йулакчасида агрегатни иложи
борича кичик радиус билан буриб олиш учун, сеялка уч
гилдиракли трактор билан ишлатилади. Даланинг нариги четигача
уруг эккан агрегат, бурилиб, орка томонга караб ишлатилганида
четки эккичлар экиб кетган каторлар туташ каторлар деб аталиши
юдорида дайд этилган эди. Туташ каторлар оралигини беш
жойидаги кенглиги Ьтк улчаниб, уртача арифметик киймати
топилади. Ьтк оддий каторлар кенглигидан фарки ф=±100 (Ь- Ьтк)/
b фойизда аникланади. Топилган фарк ф<10% булиши жоиз
кисобланади. Агар фарк купрок булиб колса, изтортикич
узунлигини узгартириш керак.
5. Хар бир талабага индивидуал топширик беради.
Х,ар бир талаба чигит экиш агрегатининг иш сифатини
аниклашда катнашади.
Талаба хисоботида чигит экиш агрегатининг иш сифати
курсаткичларини аниклаш усулларини изохдаб, узи иштирок
килган тажриба натижаларини АТТ билан таккослаб, хулоса
ёзади.
Талабаларни тестлаш учун саволлар:
1. Туташ катор оралигининг кенглиги кандай талабларга
жавоб бериши керак?
2. Бир гектар майдонга экиладиган чигит сони кандай
ахамиятга эга?
3. Чигитни тупрокка экиш чукурлиги кандай узгартирилади?
135
4. Агрегатнинг биринчи юриши тугри чизикли булишининг
кандай ахдмияти бор?
5. Сеялка изторткичи узунлиги кандай аникланади?
6. К,андай сабабга кура, сеялкани агрегатлаётган тракторнинг
осиш мосламаси ён томонларга бурилмайдиган килинади?
Эслаб кол и ш учун мЯълумотлар:
1. Сеялкани агрегатлайдиган трактор осиш мосламасининг
пастки торткилари махсус винт ёрдамида узаро бикр холатга
келтирилиб куйилади. Натижада, сеялка ташки кучлар таъсирида
тракторга нисбатан бурилаолмайдиган килинади. Акс холда,
сеялка баъзан чет томонга бурилиб, чигитлар тугри чизик буйлаб
экилмайди.
2. Туташ каторлар орасининг кенглиги меъёридан кичикрок
булиб колса, у ерга ишлов бераётган култиватор тишлари гуза
кучатлари илдизларига зарар келтириши мумкин.
3. Чигит экишда катор оралиги (айни вадтда 60 ёки 90 см
кабул килинган), бир гектарга экиладиган чигит сони, чигитни
кумиш чукурлиги махдллий тупрок хоссаларига, иклимга мос
белгиланади. Кенг каторлар орасига чопик култиватори билан
ишлов бериш сифатлирок булади.
4. Чигит экишда пневматик сеялкадан фойдаланиш самарали
булади.
5. Чигит экиш пахтачиликдаги энг мухим операниялардан
хисобланиб, унинг сифатли булиши, хосилдорликка таъсир
курсатади.
ГУЗА КУЛТИВАТОРИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабага гуза каторлари
оралигидаги тупрокка турли максадларда ишлов бериш
технологиясини ургатиб, шу максадда ишлатиладиган ишчи
136
кисмлари (тишлари) ни грядилларда жойлаштиришни бажариш
буйича куникмалар бериш.
Керакли жихозлар: гуза култиватори; чопик; трактори; ишчи
кисмларини турли операцияларни бажариш учун жойлаштириш
шаблонлари; чилангарлик асбоблари; узунлиги 50 м булган
шпагат; 20 дона козикча; плакатлар; рулетка.
Укитувчи талабаларга:
1. Гуза * култиваторининг тузилиши ва созланишларини
эслатиб, уни тракторга осиш тартибини курсатиб тушунтиради.
Агроном топшириги буйича бажариладиган иш турига караб,
култиватор ишчи кисмларини шаблонлар ёрдамида грядилларда
жойлаштириш тартибини тушунтиради. АТТни изохдайди.
Агрегатни юритишда туташ каторлар оралигига кирмасликнинг
мохиятини тушунтиради.
2. Укув устаси ёрдамида махсус тайёрланган майдонда ерни
култивация килишда бажариладиган операциялар (бегона утларни
йукотиш, тупрокни погоналаб юмшатиш, унинг чукурлигини
аниклаш, химоя зонасини кенглигини аниклаш...) га тайёргарлик
куриш, уларни утказиш ва сифатини бахолаш тартибини
курсатиб, 49, 50, 51 ва 52 расмлар ёрдамида тушунтиради.
3. \ар бир талабага индивидуал топширик беради.
Хар бир талаба култиваторга урнатиладиган ишчи
кисмларни турли схемалар буйича жойлаштиришда, култивация
сифатини бахолашда иштирок килади.
Талаба хисоботида гуза каторлари оралигидаги тупрокка
ишлов бериш умумий технологиясини изохлаб ёзади. Укитувчи
берган топширикка биноан ишчи кисмларни баландлиги ва
кундилангига жойлаштириш схемасини чизиб, унга тушунтириш
ёзади.
137
49-расм. Бегона утларни йукотишда култиватор тишларини
жойлаштириш схемаси.
50-расм. Тишларни погоналаб
урнатиш.
51-раем. Дисксимон
юмшаткични урнатиш.
138
52-расм. Юмшатувчи
тишларни жойлаштириш.
Талабани тестлаш учун намунавий
саволлар:
1. Култивациялашда димоя зона-
сини кенглиги дандай курсаткич-
ларга дараб урнатилади?
2. Тупрод юмшатувчи тишларни
чудурлиги буйича жойлаштиришда
дандай омиллар эътиборга олинади?
3. Култивация вадтида тупродни
юмшатиш даражаси дандай
омилларга боглид булади?
4. Култивациялашда дандай
мадсадда туташ даторлар оралигини
эътиборга олиш керак?
5. Туза даторлари оралиги
кандай мадсадда култивация
дилинади?
6. Култивациялаш агрегатининг
ишчи тезлиги дандай омилларга
богланиб тайинланади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Бегона утларга дарши курашиш самаралирод булиши учун,
димоя зонасини иложи борича кичикрод дуйиш керак.
2. Туза даторлари оралигидаги тупроднинг намлиги оптимал
даражага келганида, у ерни култивациялаш маъдул булади.
3. Агрегатнинг бир юришида туташ даторлар оралигининг
ярми култивацияланади.
4. Култивациялашда экин илдизларининг тупродца
жойлашиш тартибини эътиборга олиш керак.
5. Култивациялашда тупрок канчалик майин долатга
келтирилиб юмшатилса. шунчалик тупрокдаги намлик узодрод
садланади.
6. Култиватор грядиллари тебраниб, ён томонларига бурилиш
имкониятига эга булмаслиги керак.
139
ДОН СЕЯЛКАСИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга дон сеялкасини
ишга тайёрлаш, ишлатиш ва иш сифатини аниклаш
технологиясини ургатиш ва уларни бажариш куникмасини
бериш.
Керакли жихозлар’! дон селкаси; трактор; домкрат; матодан
тикилган 12 дона халтача; 3x4 м улчамли калин плёнка (брезент);
лаборатория тарозуси; рулетка; линейка; секундомер; домкрат;
сеялкани кутариб куйиш учун 2 та таглик; 20x30 м шудгорланган
ер; чилангарлик асбоблари.
Укитувчи талабаларга:
1. Дон экишга куйиладиган АТТ ни изохлайди. Мавжуд
булган дон сеялкасининг тузилиши, технологик жараёни ва
созланишларини талабаларга эслатади. Деярли хамма турдаги
дон сеялкаларига галтаксимон микдорлагичлар урнатилади (53-
расм). Унинг галтаги 1 юритувчи вал 2 га бикр урнатилади (53-а
раем). Сирти силлик булган муфта 3 эса валга эркин
кийдирилган. Вал билан биргаликда айланаётган галтак
навларига тушган уруглар бункер тагидаги камерадан четка
чикарилади. Купинча, галтак соат милига тескари томонга
айланиб, уругни таглик 5 устидаги тиркиш оркали узига нисбатан
“пастдан” ажратиб чикаради. Ута майда ва тукилувчан (сирти ута
силлик булган) уругни экишда, унинг айрим кисми галтак билан
туб орасидаги тиркишдан уз-узидан чикиб кетиши мумкин. Шу
сабабли, бундай урутни экишда галтак тескари томонга
айлантирилиб, галтак “устидан” ажратиб чикарадиган булади (53-
в раем).
Сеялкадаги хамма галтаклар унг томонга тулик сурилганда,
улар бушатган жойни муфталар эгаллайди. Муфта валга эркин
кийдирилгани сабабли, у вал билан биргаликда айланаолмайди,
аммо вал билан биргаликда ук буйлаб суриладиган килинган.
Бункердан ажратиб олинадиган уруг микдори галтакнинг ишчи
узунлиги /„ га боглик булади. Вал билан биргаликда унг томонга
тулик силжитилган галтакнинг чаи чети уруг камерасидан чиккаи
булиши керак. Х,амма галтаклар уруг камераларига нисбатан бир
140
хил жой эгаллаган булишлари керак.’Айрим галтаклар фаркланса,
уларнинг ён томонларига кистирмалар куйилиб, бошкаларига
тенглаштирилади.
Талабаларга экишга булган АТТ коидаларини тушунтиради.
53-расм. Галтаксимон микдорлагич схемаси: «-уругни
галтакнинг пастидан ажратиш; e-уругни галтакнинг устидан
ажратиш; с-галтакнинг ишчи Lu узунлигини аниклаш.
2. Хамма микдорлагичлар бир хил микдорда уруг ажратиб
беришга эришиш йулларини тушунтиради. Бунга эришиш учун:
2.1. Хамма галтаксимон микдорлагич тубларини экиладиган.
уруг улчамларига мос бир хил холатга куйилади, яъни тукиш
тиркиши созланади. Керак булса, уругни галтакнинг “пастдан”
хамда “устидан” ажратадиган холатини курсатади.
2.2. Созловчи ричаг ёрдамида вални суриб, хамма галтаклар
бир хил ишчи узунликда булишига эришилади. Сеялканинг 12 та
микдорлагичи ишини тадкикот килиш учун, сеялка рамасини
кутариб, тагликка куйилади. Уруг утказгичлар эккичдан
ажратилиб олинади ва уларга халт^чалар кийдирилади.
2.3. Уруг кутиси (бункери) нинг 0,3...0,5 кисмигача уруг
солинади. Хамма микдорлагичларни уруг билан тулдириш учун,
кутарилган гилдирак кулда 3...5 марта айлантирилади. Уруг
утказгичларга тушиб улгурган уругларни туплаган халтачалар
бункерга бушатилади ва яна зеки жойларига урнатилади.
141
2.4. Кутарилиб куйилган сеялканинг гилдираги 20...30 марта
(тахминан бир секундда бир марта) ишчи тезликка якин тезликда
айлантирилади. Халтачаларга тушган уруг массаси тарозида (бир
граммгача булган аникликда) тортилади ва 12-жадвалга ёзилади.
Тажриба камида беш марта такрорланади. ХдР бир микдорлагич
ажратган Qn, Q12 Qi3 ... уругнинг уртача киймати Qiy аникланади.
Кейин хамма Qiy ларнинг уртача арифметик киймати Qy топилиб.
у билан ларнинг фарклари Ф; фоиз хисобида аникланади. Ф,
фарки 3% дан катта булган микдорлагич галтагининг ишчи
узунлиги Ьи узгартирилади. Еалтакнинг ишчи узунлигини
Узгартириш учун, силлик муфта билли валдаги шплинт орасига
такасимон кистирма (шайба) урнатилади. Айрим сеялкаларда
галтак ишчи узунлигини узгартириш учун, уни коплаб турадиган
корпус галтакка нисбатан суриб куйилади.
12-жад вал
Микдорлагичлар ажратган уруг микдори
Бир Хамма
микдорла- микдор-
Мивдор- гич берган лагичлар
лагич- Хар бир тажрйбада ажратилган УРУГ курсатки-
нинг уруг микдори, г микдори- чининг Qij нинг Q, дан
тартиб нинг уртача уртача фарки, %
раками арифметик арифме-
киймати, г ТИК
киймати.
Г
I и' а I!’ а if Q7 if сч Ср if = Q, -Q„ 100
5 Q,
2 if СЯ if if QI if СЯ if СЯ у 5 = <?>_-&? |00 е.
О - ф = Q..
-126 5
12 IQ T ib KJ KJ JI ib KJ “jl b *ii b KJ ,11
3 Агроном белгилаган Q кг микдордаги уругни хар бир
гектар майдонга бир гекис экиш учун сеялкани кандай созлаш
142
кераклигини тушунтиради. Аввалига сеялка устахона
(лаборатория) шароитида созланиб, кейин далада унга аниклик
киритилади. Сеялкани лаборатория шароитида созлаш учун, уни
тагликка кутариб куйиб, тилдиракларини кул билан айланадиган
холатга келтирилади. Кейин:
3.1. Гилдирак диаметри D м, ушбу гилдирак ишга
туширадиган сеялка кисмининг камров кенглиги Б/2 м, булса,
кутарилган гилдирак и=20...30 марта кулда айлантирилганида
ишга тушган хамма микдорлагичлар ажратиб бериши лозим
булган уруг микдори хисобланиб аникланади:
Qx^7i:DnBQ/20000, кг. Бу формула икки гилдираги хам юритувчи
булган сеялка учун ишлатилади. Айрим сеялкаларда хамма
микдорлагичлар битта гилдиракдан харакат олади. Бундай сеялка
учун уруг микдори Q^nDnBQ/lQOOQ, кг булади.
3.2. Бункер кутисига уруг солинган сеялканинг гилдираги
ердан кутарилади, уруг утказгичлар эккичлардан чикарилиб,
уларнинг тагига плёнка ёйиб куйилади. Х,амма микдорлагичларни
уруг билан тулдириш максадида гилдирак 3...5 марта
айлантирилади. Плёнкага тушган уруг йигиштириб олиниб
бункер кутисига солинади. Гилдирак 25...30 марта айлантирилиб,
хамма микдорлагичлардан плёнкага тушган уруг микдори Qm
тарозида тортилади. Агар юкорида хисобланган Qx билан
фарки ±3% дан ошмаса, галтакларни сурадиган ричаг ушбу
Холатида болт билан котирилиб куйилади. Агар Qx ва Qx фарки
±3% дан ортик чикса, тегишли созланишлар узгартирилиб,
тажриба яна такрорланади.
4. Лаборатория шароитида созланган сеялка иши далада
текширилиб, амалда агроном белгилаган микдордаги уругни
экаолиши аникланади. Шу максадда, тажриба утказиш учун
ажратилган ернинг узунлиги £ ва сеялка камров кенглиги В
аникланиб, ушбу майдонга экиладиган уруг микдори
Qy,=SBDI 10000 кг хисобланиб, топилади. Сеялка кутисидаги уруг
текисланиб, унинг сатхи бункер деворида бур билан чизилиб
белгиланади. Кейин Q,, микдордаги уруг унинг устига солинади,
текисланади. Укув устаси ёрдамида агрегат >8’ масофага уругни
экади. Бункердаги уруг колдиги яна текисланиб, унинг сатхи
143
бункер деворида белгиланади. Агар олдинга чизик билан кейинги
чизик фарки катта булса, галтакларнинг ишчи узунлиги
узгартирилиб, тажриба такрорланади..
5. Эккичлар уругни унинг хоссалари, махаллий худуд икли^и
ва тупрогини холатига караб 3...8 см чукурликда кумиб кетиши
керак. Сеялка эккичлари оралиги 15 см (айрим вазиятда 7,5 см)
каторлар хосил килади. Деярли хамма дон сеялкаларида схемаси
54-расмда курсатилган' механизмга ухшаш курилма уругни
белгиланган чукурликда кумишни таъминлайди. Хамма
эккичларнинг ерга ботиш, яъни уругни кумиш даражасини
узгартириш учун рамага бикр урнатилган кронштейн I даги
гайкада бураладиган винт 2 хизмат килади. Агар винт гайкага
киритилса, ричаг 9 ни пастга босиб, гидроцилиндрни илгари
томонга суради. Гидроцилиндрга богланган ричаг 4 олд томонга,
созловчи винт 5 орка томонга атрофида бурилади. Натижада,
ричаг 6 жиловга кийдирилган пружинани кучлирок кисиб,
эккичга узатадиган босимни кучайтиради, эккич ерга чукуррок
ботади. 2-винтни гайкадан чикариш тескари таъсир курсатади.
Бундан ташкари винтсимон муфта 5 нинг узунлигини узгартириб,
пружиналарнинг эккичга берадиган босимини созлаш мумкин.
54-расм. Дон сеялкаси эккичларининг уруг кумиш
чукурлигини созлаш механизминн схемаси. 1-кронштейн; 2-
созловчи винт; 3-гидронилндр; 4-ричаг; 5-созловчи винт; 6-рича!;
7-жилов; 8-пружина; 9-эккич диски; h — экиш чукурлиги; Н-
эккичнинг транспорт холати.
144
55-расм. Куп сеялкали агрегат билан бугдой экиш схемаси.
Агар кандайдир эккичнинг тупрокка ботишини узгартириш
керак булса, унинг жиловидаги тешикларига куйилган шплинт
жойини узгартириб, пружинанинг эккичга берадиган керакли
босимига эришилади.
6. Укитувчи талабаларга уругни кумиш чукурлигини
аниклаш усулини ургатади. Сеялка эккичлари иш холатига
туширилиб, З...5м узунликдаги ерга уруг экилади. Эккичлар 8 ни
тупрокка канчалик ботиб турганлигини камида 5 жойда улчаниб
аникланади. Эккич ботган h чукурликда уруглар кумилади деб
кабул килинади. Агар h меъёридан ортик ёки камрок булса,
юкорида кайд килинганидек, винт 2 ёки пружиналарни сикиш
даражасини узгартириш хисобига тузатилади. Кейин ушбу сеялка '
билан уруг экилади ва камида 5 каторнинг 15...20 см кисмидаги
тупрок аста-секин очилиб, у ерда ёттан уруглар топилади. Уларни
кумиш чукурлиги улчаниб, тегишли хулосалар кабул килинади.
7. Агрёгатдан унумли фойдаланиш максадида уни дала
буйлаб рационал тартибда юритиш керак (55-расм).
Сугориладиган катта далани сугориш йуналишини эътиборга
олиб, кичик пайкалларга булиш керак (41-раем). Агрегатни
сиртмоксиз (56-а раем) ёки мокисимон (56-е раем) юритиш яхши
натижа беради. Дала тулик экилганидан сунг унинг четларида
колдирилган бурилиш йулакчаларига кундаланг йуналишда уруг
экилади. Лалми ерларда эса юкоридагилардан ташкари диагонал
буйлаб юритиш усули хам яхши натижа беради (56-е раем).
145
56-расм.Дон экиш агрегатини дала буйлаб юритиш схемалари.
а- сиртмоксиз буриш; в- мокисимон усулда; с- дмагонал буйлаб
юритиш.
Хар бир талабага алохида топширик беради.
Хар бир талаба^дон сеялкасини ишга тайёрлаш ва экиш
сифатини аниклашда иштирок этади.
Талаба хисоботида дон сеялкасини ишга тайёрлаш ва унинг
иш сифати курсаткичларини изохлаб ёзади.
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай максадда хамма микдорлагичлар бир хил
микдордаги уругни ажратишга созланади?
2. Нима сабабли микдорлагичлар созланганидан сунг уларни
силжитадиган ричаг болт билан котириб куйилади?
3. Нима сабабли сеялка гилдираги диаметрини улчаб
аниклаш талаб килинади?
4. Кандай сабабга кура сеялка аввалига лаборатория
шароитида созланиб, кейин дала шароитида текширилади?
5. Уруг кумгич холатини созлашда нега тупрок хоссалари
эътиборга олинади?
6. Экилаётган уруг хоссалари сеялкани созлашда кандай
эътиборга олинади?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Микдорлагичлар харакатни сеялканинг юритувчи
гилдирагидан олади. Агар гилдирак бир маромда айланмаса, уруг
бир текис экилмайди.
146
2. Хамма микдорлагичлар бир хил микдордаги уругни
ажратиши керак.
3. Галтаксимон микдорлагичнинг айланиш тезлигини
узгартиришда уруг хоссаларини эътиборга олиш керак, акс холда
уругнинг эзилган кисми купайиб кетиши мумкин.
4. Уруг экишда агроном белгилаган микдорни таъминлаш
мух,им дисобланади, акс холда бир гектар майдондаги нидоллар
сони тупрок унумдорлигига мос булмасдан колади.
5. Уруг агроном белгиланган чукурликда кумилмаса,
айримлари умуман униш имкониятини йукотса, айримлари калин
тупрокни ёриб чидиш учун куввати етмасдан колади.
КАРТОШКА ЭККИЧНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга картошка экиш
машинасини ишга тайёрлаш технологиясини ургатиб, уни
махаллий шароитга мослаб созлаш буйича куникмалар бериш.
Керакли жихозлар: картошка эккич; трактор; плакатлар;
чилангарлик асбоблари; 10 кг картошка уруги; рулетка; 2x20 м
дайдалган ер.
Укитувчи талабаларга:
1. Картошка экиш технологияларини, мавжуд булган
картошка эккич тузилишини, технологик жараёнини,
созланишларини эслатади. АТТ ни тушунтиради. Картошка
эккичларнинг энг содда тури мисолида (57-расм), уларнинг
умумлаштирилган технологик жараёни тушунтирилади. Бункер 1
га солинган картошка уругининг экиш аппарати 4 га тушиш
микдори ёпкич 3 ёрдамида чекланади. Ажратиш аппарати 4 нинг
таъминловчи кошиклари 6 биттадан уруглик тугунакни кисиб
ажратиб олади ва уни уруг утказгич устига келтириб туширади.
Эккич 9 тупрокни икки томонга суриб очган арикча тубига уруг
келиб тушади. Экилган тугунак кумувчи диск 8 ва тирмачалар
ёрдамида керакли чукурликда кумилада. Бункер 5 даги увит эса
кумгич 10 га маълум меъёрда туширилиб турилади ва тугунакдан
олдин унга нисбатан чукуррод кумилади. Уругни кумиш
147
чукурлиги эккични мословчи глдиракчага нисбатан кутариб —
тушириш хисобига узгартирилади.
Уруглик тугунаклар хар 20...35 см ораликда экилиб, уяларни
х.осил килади. Шароитга караб, кар гектар майдонга 35-80 минг
дона уруг экилиши мумкйй. Ажратиш аппарата дискининг
айланиш тезлиги узгартирилса, таъминловчи кошикчанинг
чизикли тезлиги VK агрегат тезлиги VM га нисбатан узгаради.
Натижада, уялар оралиги узгаради. '
2. Талабаларга экилган тугунак уялари оралиги хамда уругни
кумиш чукурлигини аниклашни ургатади ва олинган натижаларни
агроном топширигига мос келтириш учун килинадиган
операцияларни курсатади. Экиш агрегатини сугориладиган дала
буйлаб юритиш тартибини схема куринишида тушунтиради.
Сугориш учун жуяклар олиш воситаларини созлашни курсатади.
Талабаларга индивидуал топширик беради.
Хар бир талаба картошка эккични махаллий шароитга мос
созлаб уруг экишда иштирок килади. Укитувчи берган
топширикни бажаради.
Талаба хисоботида картошка эккични махаллий шароитга
мослаб ишлатиш хамда уруг экиш сифатини бахолаш тартибини
изохлайди.
57-расм. Картошка эккичнинг технологик схемаси. 1 -бункер;
2-силкиткич; З-ёпкич; 4-ажратиш аппаратини диски; 5-угитлаш
аппарат»; 6-таъминловчи кошикча; 7- шнек; 8-кумувчи диск; 9-эккич
агдаргичларн; 10-угит кумгич; 11-эккични мословчи гилдиракча; 12-
таянч гилдираги; 13-тузиткич.
148
Талабаларни тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Картошка уругининг хоссалари кандай ва каерда эътиборга
олинади?
2. Бир гектарга экиладиган уруг сони кандай омилларга
богланиб белгиланади?
3. Бир катордаги уялар сони кандай аникланади?
4, Уругни кумиш чукурлиги кандай омилларга богланиб
белгиланади?
5. Бир катордаги уялар оралиги кандай узгартирилади?
Эслаб колиш учун маьлумотлар:
1. Картошка экиладиган ер тупроги майин х,олатга
келтирилиб юмшатилган, кесаклари майдаланган булиши керак.
2. Машина билан экишда улчамлари деярли бир хил булган
сифатли уругдан фойдаланиш керак.
3. Картошка экишда каторлар оралиги, жуяк улчамлари
тупрок хоссалари ва сугориш жараёнига мосланиб белгиланади.
4. Бир гектар майдонга экиладиган уруг сони ернинг
унумдорлиги ва мавсумга караб белгиланади.
5. Олинадиган хосил экилган уруг сифатига кучли боглик
булишини унутмаслик керак.
ВЕНТИЛЯТОРЛИ ПУРКАГИЧНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: пахтазорга кимёвий ишлов
бериш машиналарини ишга тайёрлаш технологиясини талабага
ургатиб, уларда АТТни бажариш буйича куникмалар хосил
килиш.
Керакли жихозлар: вентиляторли пуркагич, уни агрегатлай-
диган чопик трактори; номограммалар чизилган плакатлар;
секундомер; 10 литрлик улчов идиши; чилангарлик асбоблар;
нуркаш учликлари комплекта.
Укитувчи талабаларга:
I. Мавжуд булган пуркагичнинг тузилиши, технологик
жараёни ва созланишларини кискача эслатади. АТТни
н юхлайди. Вентиляторли пуркагичдан гуза касалликлари ва
149
I
зараркунандаларига карши курашишда, дефолиация утказишда
кенг фойдаланилмовда. Вентиляторли пуркагич дори эритмасини
полидисперс шаклида парчалаб пуркаши туфайли, суюклик
сарфи штангали пуркагичга нисбатан купрок булади. Аммо, катта*
иш унумига эта булганлиги сабабли, куп тарцалган. Турли
вазиятларда рационал пуркашни таъминлаш мацсадида, бундай
пуркагич куп вариантларца ишлатиладиган учликлар туплами
билан жихозланган. Учликлар бир-биридан кузининг катта-
кичиклиги билан фарцланди. Пуркагични ишга тайёрлашдан
асосий мацсад - кар гектар -майдонга агроном белгилаган
меъёрдаги дори эритмасини бир текис пуркашга эришиш
Хисобланади.
2. Пуркагични хар гектарга агроном тайинлаган Qa
меъёридаги эритмани пуркашга машинани созлаш учун, унга
урнатиладиган учликлар сони Z кабул килиниб, бир дона
учликдан сепилиши лозим булган суюклик микдори q
аникланади:
, g-Q^ ,
600Z ’Л/МИН’
бу ерда: Qa — бир гектарга сарфланадиган суюклик микдори
(агроном белгилаган), л/га;
Ви - пуркагичнинг ишчи камров кенглиги, м;
Vu - агрегатнинг ишчи тезлига, км/соат;
Z - пуркагичга урнатиладиган учликлар сони.
Агар аникланган q > 50 л/мин булиб чикса, вентиляторли
пуркаш курилмаси ишлатилади.
Аникланган q ни таъминлаш учун 58-расмда келтирилган
номограмма ёрдамида пуркагич магистрал кувурчасидаги
керакли суюклик босим Р аникланади. Кейин эса. магистрал
кувурчасида белгиланган Р босими созлагич ёрдамида
урнатилади (манометр ёрдамида назорат килинади).
Агар q < 50 л/мин булиб чикса, пневмодискли пуркаш
курилмаси ишлатилади. Бу курилма турли улчамларга эга булган
учликлар туплами билан жихозланади. Тупламдаги учликлардан
150
Г
1'1
олтита вариант тузиб, керакли пуркаш сифатига эришиш мумкин.
Куйида вариантларни тузиш буйича тавсиялар келтирилган:
Вариант №1. Куз тешигининг кириш ва ч идиш ид аги
диаметри 2,5мм ли иккита учликдан тузилади.
58-расм. Пуркагични созлашда фойдаланиладиган номограмма.
Вариант №2. Куз тешигининг кириш ва чидиш диаметри 2,5
мм булган учта учликдан тузилади.
Вариант №3. Куз тешигининг кириш ва чидиш диаметри 2,5
мм булган туртта учликдан тузилади.
Вариант №4. Куз тешигининг кириш ва чидиш диаметри 2,5
мм булган саккизта учликдан тузилади.
Вариант №5. Куз тешигининг кириш диаметри 2,5 мм, чидиш
диаметри 6,0 мм булган олтита учликдан тузилади.
Вариант № 6. Куз тешигининг кириш диаметри 2,5 мм, чидиш
диаметри диамезри 6,0 мм булган саккизта учликдан тузилади.
58-расмда келтирилган номограмма ёрдамида дисобланиб
аникланган q ни таъминлаш учун учликлар кандай урнатилиши
аникланади. Пневмодискли пуркаш курилмаси учун дам
магистрал кувурчасида босимнинг микдори номограмма (58-расм)
ёрдамида аникланади. Аникланган q ва Р ни таъминлайдигандек
килиб созланган машина бир гектар майдонга агроном белгилаган
Qa микдордаги (л/га) суюкликни пуркай олиши текширилади. Шу
максадда:
2.1. Пуркагичга рангли буёк аралаштирилган суюдлик
куйилади ва очик далада 30...50м масофага пуркалади, Рангли
томчилар тушган ернинг кенглиги машинанинг ишчи камров
151
кенглиги Ви (м) деб дабул килинади. Шу вадт ичида агрегатнинг
ишчи тезлиги Vu (м/мин) дам аникланади.
2.2. Пуркаш дурилмасини тебранма даракатга ва
вентиляторни ишга туширадиган юритма ишчи долатдагГ
чидарилиб, дамма учликлар полиэтилен плёнка билан уралади ва
унинг ичига пуркалган суюдликни туплаш учун унинг этаги
махсус идиш (челак)га солинади.
2.3. Пуркагич резервуаридаги суюдлик сатди белгилаб
Куйилади ва у ерга микдори анид улчанган (5...10 л) Qo дажмдаги
суюдлик душимча куйилади, эритманинг узгарган сатди
белгиланади.
2.4. В^узгалмасдан жойида турган пуркагичнинг пуркаш
дурилмасига Р босими остида суюдлик юборилиб, резервуардаги
эритма сатди аввалги белгигача тушганда, тухтатилади.
Секундомер билан ушбу иш неча минут (tH мин) давом этгани
улчанади. tH вакт, Qa ни таъминлаш учун Qo сарфланиши лозим
lOOOOfi,
булган вадг t= - -
' и &tt xZlt
(мин) билан солиштирилади. Агар t„ билан
t нинг фарки ±10% дан ортик булса, тажриба янги режимда
такрорланади.
Хдр бир талаба агроном белгилаган Qa эритма микдорини
пуркашга пуркагични созлаш жараёнининг боскичларини
удитувчи берган топширикда биноан бажаришда т^лид иштирок
этади.
Талаба дисоботида пуркагичнинг белгиланган Qa меъёрдаги
эритмани пуркаш учун созлаш тартибини керакли дисоблар билан
изодлаб ёзади. Иш буйича хулосалар келтиради.
Талабаларни тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Агрегатнинг экинзорга ишлов беришдаги камров кенглиги
дандай омилларга боглик?
2. К,андай максадда резервуар ичига гидроаралаштиргич
урнатилади?
3. Кдндай мадсадда кимёвий модда эритмасини экинзорга
майдарод заррачаларга парчалаб пуркаш маъкул дисобланади?
152
4. Нима сабабдан пневмодискли пуркаш курилмасига
урнатиладиган учликлар олтита вариантда жойлаштирилиши
кузда тутилган?
5. Пуркагични созлашда нима учун агрегатнинг ишчи тезлиги
эътиборга олинади?
6. Нима сабабдан иссид даво ва кучли шамол эсиб турган
вадтда эритмани пуркаш тавсия дилинмайди?
Эслаб цолиш учун маълумотлар:
1. Зараркунанда ёки касалликларга дарши экинзорга ишлов
беришда агроном белгилаган концентрация ва маълум
микдордаги дори эритмасини пуркаш мудим дисобланади.
2. Зараркунандаларга дарши курашишдаги кимёвий усул тез
ва тулидрод Самара беради, аммо атроф мудитга камрод зарар
келадиган дилиб дори эритмасини пуркаш талаб килинади.
3. Зараркунанда ва касалликларга дарши курашиш,
дефолиация дилиш мадсадида экинзорга дори пуркашда даво
дарорати, шамол кучи, экин долати ва бошда омилларни
эътиборга олиш керак булади.
4. Экинзорга кимёвий ишлов беришда, экин баргларининг
остига дам эритма пуркаш лозим.
5. Пуркагичдан фойдаланишда унинг бакларидаги
гидроаралаштиргичларнинг тухтовсиз ишлашини назорат дилиш
керак булади.
ВЕРТИКАЛ ШПИНДЕЛЛИ ПАХТА ТЕРИШ
МАШИНАСИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ ВА ИШЛАТИШ
Машгулот утказишдан мадсад: талабага вертикал
шпинделли пахта териш машинаси (ВШПТМ) ни ишга тайёрлаш
технологиясини ургатиш ва асосий созланишларни бажариш
куникмаларини бериш.
Керакли жидозлар: ВШПТМ ёки ВШПТ аппарати;
чилангарлик асбоблари; плакатлар; удув филмлари; рулетка.
153
Укитувчи талабаларга:
1. Укув жойида мавжуд булган ВШПТМ ёки унинг териш
аппарати (ТА) ни тузилиши, технологик жараёни ва АТТ ларни
эслатади. ТА ни ишга тайёрлашда куйидагиларга эътибор бериш
маъкул булишини айтади:
1.1. Барабандаги шпинделларнинг эркин айланиши, унг ва чап
барабанларга унг ва ичап шпиндел куйилганлиги, шпиндел
тишларини тозалиги ва уткирлиги, аппаратларинг катор
оралигига тугри урнатилганлиги, унг ва чап барабанлар
параллеллиги, аппарат тумшуги баландлигини созловчи винтли
реактив тортки узунлигини тугри куйилганлиги, машина
гилдиракларидаги босим меъёрида булиши, аппарат ва
гилдираклар олдида суйри тусиклар мавжудлиги текширилади.
59-расм. Шпинделли барабанлар орасидаги ишчи тиркишнн
созлаш механизмининг схемаси.
1-созловчи виит; 2-шпинделли барабан; 3-шпиндел; 4-аппарат
секцияларипи тортувчи пружина; 5-винтсимон муфта; 6-сурувчи
тирак; 7-кузгалмас секциянинг рамаси; 8-кузгалувчан секциянинг
рамаси.
154
1.2. Унг ва чап барабанлар шпинделларининг узаро шахмат
тартибда жойлашиши лозимлигини тушунтириб, талабаларга уни
бажариш буйича топширик беради. Шпинделлар шахмат
тартибида жойлаштирилмаса, биринчидан, х,осилни териш
даражаси пасайиши ва иккинчидан, ишчи тиркишни минимал
урнатишда унг ва чап барабанлар дисклари бир — бирига тегиб
колишини тушунтирилади.
1.3. Шпинделли барабанлар орасидаги тиркишни махаллий
шароитларга мослаб урнатишнинг ахамиятини изохлаб, уни
созлашни 59-расм асосида тайёрланган плакат буйича
тушунтиради.
Барабанлар орасидаги тиркиш хосилдорлик ва гуза
тупларининг сершохлигига дараб урнатилади.
Тиркишни узгартириш учун аппарат олдидаги винт 1 ни
бураш керак. Винт тулик бир марта айлантирилса, тиркиш «/ ва в2
лар 1 ммга узгаради. Олдинги барабанлар орасидаги тиркиш в2
орка барабанлар орасидаги в7 га нисбатан 2 мм кенгрок куйилади.
Зарур булса, олдинги ва орка барабанлар орасидаги
тиркишларнинг фарки винтсимон муфта 5 ёрдамида
узгартирилади. Тиркиш кенглиги тугри урнатилса, пахта териш
жараёнида очилмаган кусаклар сиртида шпиндел тиш излари
Колиши, хар 2...3 м масофада ерга биттадан кук кусак узилиб
тукилиши жоиз хисобланади. Биринчи теримда тиркиш 28...36
мм, иккинчи теримда эса 22. .28 мм урнатилгани маъкул булади.
Ажраткичларни шпинделга нисбатан ростлашни курсатиб,
тушунтиради. Ажраткич чуткасининг киллари шпинделнинг
тулик узунлиги буйича тишларга 1,0 ... 1,5 мм гача ботиб туриши
керак. Агар чутка тишга купрок ботирилса, ишлаётган ажраткич
чуткаси тез ейилиб кетади. Бу ростлашни бажариш учун,
барабанни кулда айлантириб, шпиндел марказини барабан ва
ажраткич марказларини бирлаштирадиган чизик устига келтириб,
чутка килларини тишларга керакли микдорда ботиши урнатилади.
Бунинг учун ажраткич шпинделли барабан томонга сурилади.
Чутканинг пастки томонидаги кил тезрок ейилади, шу сабабли,
вакт утиши билан чуткани угириб куйиш жоиз хисобланади.
155
Аппаратам гуза устирилган пушта юзасидаги
микротекисликларга мослаб, бир хил баландликда юритиш учун
гидрокопирни созлаш керак. Гидрокопир тугри созланса, энг
пастки чаноклардаги пахта хам териладиган булади.
Шпинделларни айланма харакатга келтирадиган понасимон
тасмаларнинг холатига эътибор бериш лозимлигини
тушунтиради. Ташки тасмклар ейилган булса, уларнинг шпиндел
ролигига ботиш даражаси узгаради, хатто у роликнинг ички
буйнига тегиб, унинг тортиш кучи кескин камайиб кетди.
Шпиндел тишлари гузапоя элементларига кисилган холда тегиб
айланишида содир буладиган каршилик кучидан тасманинг
тортиш кучи катта булмаса, шпиндел ута секин айланиши ёки
мутлок айланмасдан колиши мумкин. Иатижада, пахта териш
жараёни ёмонлашади. Бундан ташкари, тасмаларни
таранглаштириб турадиган пружиналар холатига хам эътибор
бериш лозим. Ички тасмалар шпиндел бажарадиган технологик
жараёнга кучли таъсир килишини изохлаш керак булади. Барабан
билан биргаликда айланаётган шпиндел ролиги ейилмаган ички
тасмага келиб текканида, шпиндел кескин тормозланиб, маълум
йул босиб утганидан сунг утд киска вактда тухтаб, тескари
томонга айлана, яъни реверс кила бошлайди. Тормозланиш
жараёнида шпинделга уралган пахтанинг карийиб 70...80%
инерция кучи таъсирида ечилиб ажаралади. Агар ички тасма
купрок ейилган булса, роликка етарли куч билан кисилиб
турмайди, реверс етарли бурчак тезланиши билан бажарилмайди,
таъсир киладиган инерция кучи уни ечиб юборишга етарли
булмасдан килади. Ечилмаган пахта шпиндел устида колиб
кетади, бункерга тушадиган пахта микдори камайиб колади.
ПТМ ни далада юритиш тартибини схемада курсатиб
тушинтиради (60-расм). Далани пайкалларга булиб ишлатишдаги
асосий максад — агрегат иш унумини ошириш. Пайкалдаги
каторлар сони машинадаги териш аппаратларининг сонига
колдиксиз булинадиган килиб белгиланади. Икки каторли машина
билан бир юришда туташ каторларга ишлов бериш нотугри
булади.
156
Хосилни ПТМ билан йигиштиришдан олдин далани бундай
ишга махсус тайёрлаш керак. Далада бегона утлар деярли
йудотилган, уд - ариклар текисланган, машина буриладиган
йулаклардаги гузапоялар десикация килиниб, уриб олинган
булиши керак. Энг мухими гуза дефолиация килиниб, унинг
барглари суниий усулда тукилган булиши керак.
2. Талабаларга индивидуал топширик беради.
Х,ар бир талаба пахта териш машинасини ишга тайёрлашда
иштирок этиб, машина кисмларини ишга тушириш ва тухтатиш
буйича машкларни бевосита бажаради.
Талаба хисоботида ВШПТМ ни ишга тайёрлаш ва уни
далада юритиш тартибини изохлаб ёзади.
Талабаларии тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Кдндай максадда ВШПТМ нинг аппаратини жуяклар
пуштасига нисбатан пастрок юритиш керак?
2. ПТА ни иш тиркиши кандай омилларга асосланиб
белгиланади?
3. Шпиндел сирти чиркланиши кандай окибатга келтиради?
4. Кандай вазиятда чаноклардаги пахта чала терилади?
5. Унг ва чап шпинделлар кандай фаркланади?
6. Шпинделни айлантирадиган тасма нега понасимон шаклда
булгани маъкул булади?
157
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. ВШПТМ нинг. конструкцияси ута содда булганлиги
сабабли, у арзонровдир. Арзон машина билан бажарилган иш
таннарди, албатта, пастрок булади.
2. ВШПТМ шпиндели тез чиркланиб колиши сабабли, ерга
купрок пахта тукадиган булади. Уни ювиб туриш керак.
3. Хосилнинг 65% очилганидан сунг ВШПТМ билан биринчи
терим утказилади. КоЛан кисми очилганидан сунг, иккинчи
терим бажарилади.
4. ВШПТМ очилмаган кук кусакни тирнаб, кисман эзиб
кстиши мумкин. Лекин кусак ичидаги пишмаган толани сугириб
олмайди.
5. ВШПТМ териш аппаратининг бир катордаги барабанлар
жуфтидаги шпинделлар шахмат тартибида жойлаштирилмаса, иш
сифати ёмонлашиб кетади.
6. Хосилнинг ерга тукилаётган кисмини камайтириш
максадида териш аппарати олдига шох кутаргич, машина
тилдираклари олдига суйир гилофлар урнатилади.
ГОРИЗОНТАЛ ШПИНДЕЛЛИ ПАХТА ТЕРИШ
МАШИНАСИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга горизонтал
шпинделли пахта териш машинаси (ГШПТМ)ни ишга тайёрлаш
технологиясини ургатиш ва асосий созланишларини бажариш
куникмаларини бериш.
Керакли жихозлар: ГШПТМ ёки унинг териш аппарати,
чилангарлик асбоблари, плакатлар, рулетка, укув филмлари.
Укитувчи талабаларга: 1. Укув жойида мавжуд булган
ГШПТМ ёки унинг териш аппарати (ТА) ни тузилиши (61-раем),
тсхнологик жараёнини 62-расм асосида тайёрланган плакат
ёрдамида тушунтиради. Машина ишига куйиладиган
АТТ ларни изодлайди.
158
61-расм. Горизонтал шпинделли пахта териш аппаратининг
схемаси:
1,9-кассеталар; 2,13-кассета подшипниклари; 3-кассета кривошипи;
4-кривопиш галтаги; 5-йулакча; 6-барабан (ротор) вали; 7-
ажраткичга харакат узатувчи шестернялар; 8-намлагич
ёстикчалари; 10-ажраткич лнкопчаси; 11-ажраткич вали; 12-
шпиндел.
Аппарат куйидагича ишлайди. Гузапбя шохлари йуналтиргич
1 ёрдамида 100 мм гача булган далинликдаги жисмга
айлантрилиб, териш камераси 2 га мажбуран тортиб киритилади.
Кассета 3 шпинделлари 4 йулакча 6 таъсирида териш
камераси 2 га деярли перпендикуляр йуналишда А жойида
киритилади ва гузапоянинг сикилган шохларининг ичида, бир
жойда айланиб ту ради, чунки машинанинг юриш тезлиги VM ва
кассетанинг барабан билан биргаликда айланма хдракатидан
оладиган урунма тезлик V6 узаро тенг булади. Шу сабабли уз ук;и
атрофида айланаётган шпиндел, гуза оралигига кираётганида,
учратган пахтани тишлари билан илинтириб, уз устига хдлда
куринишида ураб олади. Пахтани ураб олган шпинделни гуза
шохлари орасидан В жойида сугуриб олган кассета ВС оралигида
159
кескин бурилиб, шпинделнинг айланишини кескин тезлатади.
Марказдан кочирма куч таъсирида хас-чуплар дарча 5 дан
ташкдрига чикиб кетади. Шпиндел ажраткичга теккан вактдан
бошлаб, барабан билан бирга айланаётган кассета тескари
томонга, оркдсига, бурилиши х,исобига шпинделнинг ажраткичга
тегиб туриш вакти узокрок булиб, унга уралган пахта тулик
ажратилиб олинади (кассетанинг CD йулида). Кассетанинг
бундай, яъни орка томонга бурилиши хисобига шпинделнинг
тезлиги кескин камаяди. Инерция кучи таъсирида шпинделга
уралган пахта урами кисман бушалиб, уни сидириб тушириш
осонлашади. Ажраткич иргитган пахта кабул камераси 8 га
тушиб, у ердан хаво ёрдамида бункерга узатилади. Ажраткичдан
узоклашган шпинделлар кассетаси намлагич ёстикчаларига
урилиб, унинг ясен сирти буйлаб думалаб утиши хисобига
ювилиб тозаланади.
62-расм. Горизонтал шпинделли пахта териш аппаратининг
технологик иш жараёни схемаси. 1-шох йуналтиргич; 2-териш
камераси; 3-кассета; 4-шпиндел; 5-дарча; 6-йулакча; 7-ажраткич; 8-
кабул камераси; 9-намлагич; 10-шпинделли барабан; 11-
панжарасимон тусик; 12-калкон.
160
Териш аппаратини ишга тайёрлашда дуйидагиларга эътибор
бериш кераклигини тушунтиради:
1.2. ТА олдидаги шох кутаргични баландлиги буйича
узгартириб гидрокопир ишини созлашни курсатади. Fилдираклар
олдига кийдирилган гилофлар гуза шохларини четга суриш
\олати узгартирилади.
1.3 Шпинделли барабандаги кассеталарни бир хил
баландликда урнатилганлиги текширилади. Хдмма
кассеталардаги шпинделларнинг устки ясовчилари битта
горизонтал текисликда жойлашган булиши керак. Акс долда,
айрим шпинделлар ажраткич ликопчаларига ёки намлагич
ёстидчаларига тегмасдан колади. Бундай холат пахта териш
технологик жараёнини бузади.
1.4. Ажраткич ликопчаларидаги тишлар хамда намлагич
ёстидчаларнинг ейилиш даражаси бир хил булиши керак. Агар
айрим ликопча янгисига алмаштириладиган булса, янгисининг
тишлари махсус станокда чардланиб, эскисидаги тиш
баландлиг игача ейилтирилиши керак.
1.5 Барабан билан унга дарши урнатилган тунука далдон
орасида иш тиркиши мавжуд булади. Туза шохларининг дажмига
дараб, иш тирдишининг кенглигини урнатиш учун далдон долати
узгартирилади.
Тирдишнинг минимал кенглиги урнатилган ид а, шпиндел учи-
далконга тегмаслиги керак
1.6: Намлагич ёстидчаларига шпинделларни ювиш тизимидан
суюдлик (сув ва унга эритилган ювиш воситасига ухшаш махсус
кимёвий модда) микдори ёстидчаларнинг ним намлигини
таъминлашга етарли булиши керак (61-расм). Агар суюдлик
микдори меъёридан ортид булса, четга иргитилган томчилари
аппаратнинг тез кирланишига олиб келади. Бакдаги эритма
бевосита ёстидчаларга етиб келгунча, майин филтр (сузгич) да
тозаланиши дамда босими назорат килинади.
1.7. ГШПТМ ни далада юритиш тартиби, далани тайёрлаш
ВШПТИ учун кабул килинган куринишда бажарилади.
161
Талабаларга индивидуал топширик беради.
Хдр бир талаба ГШПТМ ни ишга тайёрлашда иштирок этиб,
машина кисмларини ишга тушириш ва тухтатиш буйича
машкларни бевосита бажаради. t
Талаба хисоботида ГШПТМ ни ишга тайёрлаш тартибини
изохдаб ёзади.
Талабаларни тестлаш учун намунавий саволлар:
1. 1\андай максадда горизонтал шпинделлар гуза каторига
деярли перпендикуляр холатда киритилади?
2. Кдндай максадда шпинделнинг айланиш тезлиги
узгарувчан килинади?
3. Нега ГШПТМ билан териш учун косил тулик очилгани
маъкул булади?
4. Пахта чала терилишига кандай носозликлар сабаб булади?
Эслаб колиш учун маълумоглар:
1. Шпиндел сиртини оддий сув билан ювиш самараси паст
булади. Шу сабабли, сувнинг сирт таранглиги кучларини
камайтириш учун, унга махсус ювиш воситаси эритилиб
кушилади.
2. Горизонтал шпиндел пишмаган кук кусакни учратса, уни
тешиб, пишмаган толасини сугуриб олади, натижада тола
сифатини пасайтириб юборади. Шу сабабли, горизонтал
шпинделли пахта териш машинаси билан териш учун, хосилнинг
камида 95% очилишини кутиш керак. Республикамиз шароитида
Косил деярли тулик очилишини кутиш иложи булмайди.
3. Горизонтал шпинделли ПТМ сининг пахтани териш
даражаси смена вактида деярли пасаймайди, чунки унинг
шпинделлари узлуксиз тозаланиб турилади.
4. Горизонтал шпидел харакат- юритмаси “бикр" булганлиги
сабабли, унинг айланиш тезлиги, яъни технологик жараённи
бажариш кобиляти узгармас булади. Вертикал шпинделни
айлантирадиган фрикцион юритма тасмалари тез ейилиб,
шпиндел тезлигининг муким кийматини таъминлай олмайди.
162
ГШПТМ ажраткичидаги ишдан чиддан ликопчасини янгисига
алмаштиришда, янги ликопча тишларини махсус восита билан
чархлаб, эскисининг тишлари баландлигигача ейилтириб дуйиш.
ГАЛЛА КОМБАЙНИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Мапнулот утказишдан максад: галла комбайнини
Кисмларини махаллий шароитга мослаб ишлатишга тайёрлаш
технологи ясини талабаларга ургатиш ва уларга комбайнни созлаш
буйича куникма бериш.
Керакли жидозлар: галла комбайни; чилангарлик асбоблари;
линейка; плакатлар.
Укитувчи талабаларга:
Галла хосилини йигиштириш технологиялари ва АТТларни
изохдайди. Республикамизда аксарият холда Германиянинг
“Клаас” хамда Россиянине “Ростселмаш” фирмаларида
тайёрланаётган комбайнлар ишлатилаётганини эътиборга олиб,
63-расмдаги технологик схема асосида галла комбайнининг
тузилиши, технологик жараёни ва созланишларини эслатади.
Комбайнни ишга тайёрлашда махаллий шароит (даланинг
макро ва микрорелефи, хосилдорлик, поялар баландлиги, ётиб
долган поялар микдори, ута иссид ва дуруд хаво ...) ни эътиборга
олиш лозимлигига ургу берилади. Дар кандай комбайн юдори иш
унумини таъминлаш билан бир вадтда жоиз булган меъёрдан
ортид дон нобудгарчилигига йул дуймаслиги талаб килинади. Дон
нобудгарчилигининг купайишига сабаб буладиган вазиятлар
тушунтирилади. Масалан, уриб олинган галла таркиби катта
ахамиятга эга. Дамма комбайнлардаги янчиш аппаратининг
параметрлари, унга янчиш учун тушаётган галланинг 40% дон,
60% сомон булишига, яъни доннинг сомонга нисбати 1,0: 1,5
булишига мосланиб куйилган булади.
163
Шартли белпшар: галла овдмининг Йуналиши:
кжзрф* дон, чори ва майдаланган сомон аралашмаси.
дон: .»•»!► галвир кузларилан зЬгмаган махсулот
(бошоклар); - сомон; шмф* чори.
63-расм. “Клаас” фирмасп комбайнининг технологик
жараёнини схемаси: 1-бошок кутаргич тароклари; 2-ер
нотексликларига ургични мослаб юритадиган бошмоклар; 3-
тезлаштириш барабани; 4-янчиш барабаии; 5-тишли сегмент; 6-
созланувчан фартук; 7-сомон элагич клавишасидагн узайтиргич; 8-
кайтарувчи битер.
Шу сабабли, паст буйли поялар баланд урилса, янчиладиган
галладаги сомон микдори донга нисбатан камайиб, чала янчиш
купайиб кетади. Демак, уриш баландлиги нотугри куйилса, чала
янчиш х,исобига дон нобудгарчилиги ортиб кетади. Бундан
ташкари, паст буйли поялар баланд урилса, уларнинг кесиб
олинган кисмлари калта булиб, ургичдаги шнекли
транспортёрнинг парраклари уларни уриш аппарати устидан
узлуксиз, бир маромда тортиб олаолмайдиган булади. Натижада,
уриш аппарати устида бошоклар уюми пайдо булиб, уларнинг
айримлари ерга тушиб кетади.
Уриш аппарати сегменти ёки к^згалмас бармоклардаги тиглар
утмас булиб колишига ёки улар орасидаги тиркиш меъёридан
164
катта булиб кол иш ига йул куйилса, поялар чайналиб, тоза
кесилмасдан, илдиздан ажратилмасдан колади.
Уриш баландлиги, биринчи навбатда, ургични ерга нисбатан
урнатиш баландлигига боглик. Аммо, ундан ташкари,
комбайннинг ишчи тезлигига хам боглик. . Уриш аппаратини
сегмента учратган поя унинг тиги таъсирида энгаштирилиб,
кузгалмас бармок тигига текканидан сунггина кесилади. Комбайн
ишчи тезлиги канчалик катта булса, поя шунчалик купрок
энгаштирилади. Уриш баландлиги, яъни поянинг урилмасдан ерда
Колган кисми — ангиз баландлиги катта булади. Поянинг кесиб
олинган кисми калтарок булади, бошокларнинг ерга тушиб
кетиши ортади. Демак, паст буйли пояларни уришда, иложи
борича, комбайн тезлигини камрок ёки уриш аппарати
пигочининг тебраниш сонини купрок килиш маъкул булади.
комбайн сотиб олаётган мутахассис унинг ургичини ер юзасидаги
нотекисликларга (микроролефга) мослаб, бир хил баландликда
олиб юрадиган мосламаси бор — йуклигига эътибор бериши керак.
Охирги сугоришдан сунг бугдой поялари купинча ётиб
Колади. Ётиб колган пояларни уриб, уларни ерга тукмасдан, ургич
платформасига чикариб олиш учун, уриш аппаратига махсус
тароксимон бошок кутаргичлар кийдирилади.
Ётиб колган пояларни уришда мотовило парракларидаги
тароксимон х,аскашларни энгашиш бурчакларини тугри урнатиш
керак булади.
Дон нобудгарчилиги мотовилони урнатиш баландлиги ва
унинг айланиш тезлигига хам богликдир. Агар мотовило
меъёридан баландрок урнатилса, унинг парраклари бевосита
бошокларни савалаб, донни тукади. Агар мотовило тезлиги
меъёридан куп куйилса, унинг парраклари бошокларни уриб, дон
тукади, кам булса кесилган пояларни ургич устига эмас, олдидаги
ер томонга караб энгаштириб юборади. Улар ерга тукилиб
тушади. Комбайннинг ишчи тезлиги узгартирилса, унга
мутаносиб холда мотовило тезлиги а хам узгартирилиши лозим.
Комбайн канчалик катта VK тезлигида ишлатилса, R радиусли
мотовило парраги чизикли тезлигининг VK га нисбати л камрок
Куйилиши керак. Демак, тезюрар комбайн мотовилосини оддий
165
комбайнникига нисбатан секинрок айланадиган килиб созлаш
керак.
Янчиш аппаратини урилаётган галла хоссаларига мослаб
созлаш дон нобудгарчилигига кучли таъсир килади. Янчилаётган
галла хоссалари (янчилувчанлиги) га караб, биринчи навбатда
янчиш барабани (ротори) тийтпарининг оптимал чизикли тезлиги
урнатилади. К^ийин янчиладиган галла (шоли) учун барабан
тишининг тезлиги куп0ок, енгил янчиладган галла (нухат, ловия,
мош) учун камрок урнатилади. R радиусли барабан тишининг
чизикли тезлиги VT=<yR булиши эътиборга олинса, унинг бир
минутдаги айланиш сони п~10<?=10 VT / R булади. Х,аР хил
русумдаги комбайнлар барабани радиуси хам кар хил булиши
сабабли, бир хил микдордаги VT ни таъминлаш учун, уларни
турли п тезлиги билан айлантириш лозим булади. Янчиш
барабанининг радиуси канчилик катта булса, унинг тагига
урнатиладиган дека шунчалик узунрок, ишчи юзаси каттарок
булади, янчиш узокрок давом этади, чала янчиш камрок булади.
Барабан тезлиги меъёридан купрок куйилса, дон эзилиши ва
синиши купаяди, камрок куйилса — чала янчиш ортиб кетади.
Янчиш жараёнининг самарадорлиги барабан тишларини
таъсирида галлани дека кобургалари усти буйлаб, уларга сикиб
судраб утиш тезлигига боглик (бугдой учун 30-32 м/с). Оддий
комбайн барабанига келиб тушаётган галланинг тезлиги 3...4 м/с
дан ошмайди. Тиш таъсирида галла тезлиги 30 м/с гача
кутарилиш вактида, у деканинг бошлангич кисмидан утиб
улгуради. Демак, деканинг бошлангич кисмида галладан дон
сустрок ажратилади. Шу сабабли, “Клаас” комбайнларида асосий
янчиш барабани олдига кушимча тезлаштириш барабани 3 хам
урнатилган. Тезлаштириш барабани галланинг силжиш тезлигини
деярли оптимал (30 м/с) микдоригача кутариб, уни янчиш
барабани 4 га узатади. Натижада, деканинг узунлигидан деярли
тулик, самарали фойдаланиш, янчиш жараёнини яхшилаш
имконияти тугилади.
Барабаннинг айланиш тезлиги урнатилганидан сунг. иккинчи
навбатда унинг декаси (таглиги) созланади. Дека билан барабан
166
орасидаги тиркиш кенглиги янчишга тушаётган галла микдорига
караб урнатилади. Агар бу тиркиш меъёридан орл ик куйилса, чала
янчиш, камрок булса - дон шикастланиши ортиб кетади.
Сомон элагичнинг иши хам дон нобудгарчилигига таъсир
килади. Янчиш барабандан Калта VT тезликда орка томонга
иргитилаётган сомон поялари орасига айрим дон ва чала янчилган
бошоклар (хосилнинг карийиб 30% гача) кисилиб колган булади.
Уларни туликрок ажратиб олиш учун, сомонни иложи борича
узокрок элаш талаб килинади. Барабан билан дека орасидан
юкори томонга деярли тик йуналишда отилиб чикаётган сомон
кайтариш битери 8 га урилиб, тезлиги кескин камайганидан сунг
сомонэлагичнинг биринчи погонасига тушади. Клавиша буйлаб
орка томонга силжиётган сомонга л'^сик булиб, унинг тезлигини
камайтириш максадида фартук 6 лар хизмат килади. Сомон
калинлигини камайтириб, элашни енгиллаштириш хисобига дон
колдикларини туликрок ажратиб олиш учун, клавиша
погоналарининг охирига махсус узайтиргичлар кийдирилади.
Комбайннинг дон тозалаш кисмини хам махаллий
шароитларга мослаб созлаш мухимдир. Вентиляторни ишлатиш
тезлиги, яъни галвирларнинг тагидан юкорига, сомонхона
томонга эсадиган шамолнинг тезлиги тозаланаётган доннинг
аэродинамик учувчанлигига караб белгиланади. Шамол кучини
белгилашда хас - чуп булаклари билан биргаликда дон хам
сомонхона томонга учиб кетмаслигига ва бункердаги доннинг
тозалигига эътибор берилади.
2. Талабаларга мустакил бажариш учун индивидуал тоиширик
беради (комбайн кисмларини махаллий шароитларга мослаб
созлаш буйича).
Х,ар бир талаба укитувчи берган ишни мустакил бажаради.
Талаба хисоботида дон нобудгарчилигини камайтириш учун
комбайн кисмларини берилган шароитларга мослаб созлаш
тартибини изохлайди.
Талабаларни тестлаш учун намупавий саволлар:
1-Таллани уриш баландлигини белгилашда махаллий
шароитларни эътиборга олиш нима беради?
2. Уриш аппаратини тугри созланганлиги кандай аникланади?
167
3. Мотовило созланиши дон нобудгарчилигига кандай таъсир
курсатади?
4. Янчиш барабанининг цайси параметри биринчи навбатда
созланади?
5. Сомон элагич ишининг сифати кандай текширилади?
6. Ургич сегменти синиб колса, уни кандай тартибда
алмаштириш керак?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Ётиб колган пояларни комбайн билан уришда, уриш
аппарата бармокдари устига бошок кутаргич тароклари
кийдирилади, хдмда мотовило парракларидаги хдскашсимон
тародлар энгаштирилиб куйилади.
2. Галла калта кесилиб урилса, нобудгарчилик ортиб кетади.
3. Микрорелефи нотекис булган ерда комбайн ургичи камров
кенглиги катта булмагани маъкул булади.
4. Поялари паст булган ерлардаги, масалан, лалми ерлардаги
галлани уришда комбайннинг ишчи тезлиги катта булмагани
маъкул булади.
5. Янчиш барабанини созлашда аввалига унинг тезлиги, кейин
эса дека орасидаги тиркиш белгиланади.
6. Ерга тукилган сомон остида дон учратилмаслиги керак.
ГАЛЛА КОМБАЙНИНИ ИНI ЛАТИШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга галла
комбайнидан тугри фойдаланиш технологиясини ургатиб, иш
сифатини бахолаш куникмаларини бериш.
Керакли жихоз: галла комбайни; чилангарлик асбоблари;
ички майдони 1 кв м булган рамка; рулетка; тарози; галласи
пишган 0,2 га майдон.
Укитувчи талабаларга:
I. Комбайндан фойдаланишда АТТ асосида дон
нобудгарчилигини камрок булишига эътибор бериш лозимлигини
талабаларга тушунтиради.
168
1.1. Ургичнинг чап четидаги сегментларни урилмаган поялар
чсгараси буйлаб комбайнни юритиш ута дийин булганлиги
сабабли, урилмаган пояларни колдирмаслик максадида, оператор
уриш аппаратининг дв=20...30 см кенгликдаги четки кисмини
илгари урилган ангиз усти буйлаб юритади. Шу сабабли, доимо
комбайннинг ишчи камров кенглиги Ви унинг констуктив
кенглиги Вк дан камрок ( Ви = Вк-дв) булиши (64- раем)
тушунтирилади.
1.2. Ургичнинг чап четини урилмаган поялар чегарасига в
масофада унга параллел юритишини хдмда ургичнинг чап чети
ишини назорат килишни енгиллагтириш учун, оператор
утирадиган кабина комбайннинг уртасида эмас, чап томонида
жойлаштирилади. Демак, доимо комбайннинг чап томонида
даланинг урилган кисми, унг томонида эса урилмаган кисми
буладиган тартибда ишлатиш маъкул булади.
У
64-расм. Ургичнинг ишчи камров кенглнгини изохлашга
дойр схема. А-даланинг урилган кисми; В,С-урилмаган кисми.
1.3. Хамма комбайнларда уриш аппарата пичогини хдракатга
келтирувчи юритма ургичнинг чап томонида жойлаштирилади.
Агар даланинг урилган кисми комбайннинг унг томонида
Колдирилиб ишлатилса, уриш аппарата харакат юритмасини
коплаб турган гилоф чап томонидаги де = 20...30 см кенгликдаги
пояларни босиб, ётдизиб кетади. Даланинг урилган кисми
комбайннинг чап томонида булганлиги сабабли, у ерда транспорт
169
воситалари бемалол юриши мумкин. Шу асосда, комбайн
бункеридаги донни тукадиган шнек кувури хам унинг чап
томонида жойлашган булади.
1.4. Катта далалар кичик пайкалларга ажратилиб, х,осили
йигиштирилади (60-а раем). Бурилиш йулакчасида урилмасдан
цолган жойлар пайдо булади. Шу сабабли, узиюрар комбайн
билан лайкал боши ва з*гагида 60-расмдагидек йулаклар очилиб
куйилади. Кейинчалик, комбайн буриладиган жойлар ушбу
йулакка тугри келиши керак. Урилмасдан колган поялар
булмайди.
2. Табиий нобудгарчилик билан механик нобудгарчилик
сабабларини айтиб утади. Дон нобудгарчилигини аниклаш
услубини тушунтиради. Ишлаётган комбайнда йул куйилаётган
нобудгарчиликни аниклаш тартибини куйидагича изохдаши
маъкул булади.
2.1. Комбайнни киритишдан олдин галлазорнинг камида учта
жойига чивикдан ясалган (ички майдони 1 кв.м) рамка тик турган
бугдой пояларига кийдирилиб, ерга туширилади. Охиста харакат
билан рамка ичидаги бошоклар кесиб олинади ва улардаги дон
массаси шв аникланади. Рамка ичидаги ерга табиий омиллар
(шамол, пишган галлани урмасдан узок вакт саклаш...) таъсирида
тукилган дон териб олинади ва унинг массаси гпч аникланади. тв
+ тт = х - етиштирилган хосил деб кабул килинади. Табиий
нобудгарчилик Нт = 100 тт/х, % куринишида топилади.
Кейин комбайн билан 30...40 м жойни уриб, у тухтатилади ва
дарров комбайн оркасига 2...3 м масофага юргизилиб
тухтатилади. Мотор учирилади. Комбайннинг ишчи камров
кенглиги Би аникланиб, К=1/Ви метр булган (ички майдони 1 кв.м
булган) рамка тайёрланиб, орка томонга чекинган комбайн
ургичи бушатган ангизга ёткизилади. Унинг ички чегарасидаги
дон ва бошоклар териб олинади. Терилган дон массаси те улчаб
аникланади. Бевосита ургич кисмлари таъсирида ерга тукилган
дон массаси, яъни me-mT фарки топилади. Ургич кисмларининг
механик таъсирида содир булган нобудгарчилик Ну =100 (me-mT)
/тв, % куринишида топилади.
170
60-расм. Комбайнни далада юритиш тартиби.
Комбайн оркасидаги косили тулик; йигиштирилиб олинган
ерга \ам мазкур рамка ёткизилиб, ерга тукилган дон ёткизилган
рамка ичидан териб олинади ва унинг массаси тк аникланади.
Бутун комбайн (ургич, янчиш аппарати, сомон элагич, галвирлар,
вентилятор ва махсулот юритиладиган жойлардаги тиркишлар...)
таъсирида пайдо булган у мумий нобудгарчилик Нк=100 (тк-
тт)/ тв, % топилади.
Агар Ну ва Нк АТТ лар жоиз хисоблайдиган микдордан куп
булса, уларни камайтириш учун тегишли чора курилади. Агар
ерга куп бошок тукилаётганлиги аникланса, унга уриш
баландлиги меъёридан ортик, уриш аппаратининг сегментлари
синган ёки утмас булгани; мотовило нотугри созланганлиги;
ургичдаги шнек ва унинг бармокли механизмидаги
носозликларни излаш керак. Агар ерга тукиб куйилган сомонда
чала янчилган бошоклар учратилса, янчиш аппарати ёки сомон
элагич янчилаётган галла хоссаларига мос созланмаган булади.
Агар сомонга аралашиб меъёридан купрок дон чикиб кетаётган
171
булса, сомонэлагич, галвир ёки вентилятор махаллий
шароитларга мос созлаимаган булиши мумкин.
Агар укув жойи аксиал - роторли комбайн билан жихозланган
булса, юкоридагиларга кушймча бажариладиган операцияларни
тушунтириш керак булади. Масалан, роторнинг динамик
балансировкасини бузмаслик учун, унинг ейилган тишларини
янгиларга алмаштиришда массалари бир - биридан деярли фарк
килмайдиган нусхаларийи урнатиш керак. Ротор устки
кобигидаги винт чизиклари буйлаб урнатиладиган
ковургаларнинг энгашиш бурчагини узгартириб, янчилаётган
массанинг ротор буйлаб орка томонга, яъни сомонэлагич
томонига силжиш тезлигини узгаРтириб, янчилувчанлиги
турлича булган галлага нисбатан таъсир вакти узгартирилади,
чала янчишнинг олди олинади. Комбайн куп каналли компютер
билан жихозланган лиги туфайли, деярли хамма кисмларининг иш
сифатини узлуксиз назорат килиб турищ имконияти мавжуд. Дон
тозалайдиган галвир устига унинг эни буйлаб бир хил
Калинликдаги донни тушириш имконияти бор. Ишлаётган
комбайн ва унинг кисмларини ута киска вакт ичида тухтатиб,
уларда ишлов берилаётган махсулот кандай жойлашганлигига
караб уларнинг тугри созланганлиги бахоланади, керак булса
айрим кисмлар созланиши узгартирилади.
3. Х,аР бир талаба комбайнни бошкариш, уни ишга тушириш
ва тухтатиш операцияларини бажариб тегишли куникмалар
олади.
Хар бир талаба комбайн иши сифатини аниклаш, назорат
килиш машкларида иштирок этади, индивидуал топширикни
бажаради.
Талаба хисобогида комбайн ишини сифат курсаткичларини
аниклаш усулларини изохлайди. Узи иштирок килган тажриба
ишларини тахлил килиб, хулосалар ёзади.
Талабаларни тестлаш учун намунвий саволлар:
1. Комбайн ургичи кисмларининг таъсирида содир булган
дон нобудгарчилиги кандай аникланади?
2. Кдндай сабабга кура даланинг урилган кисми комбайннинг
чап томонида колдириб ишлаш керак?
172
3. Нима максадда ерга тукилган сомон остини назорат килиш
керак булади?
4. К,андай максадда комбайн сомон элагичи буйлаб янчилган
галлани секинрок силжитишга интилиш керак?
5. Кдндай сабабга кура амалдаги уриш баландлиги ургични
ерга нисбатан урнатиш баландлигидан кепрок булади?
6. Нима сабабли янчиш барабанини иложи борича секинрок
айлантиришга интилиш керак?
Эслаб колиш учун маълумотлар:
1. Комбайн кисмлари бир маромда оптимал тезликлар билан
ишлашига эришиш максадида, мотор доимо номинал тезликда
ишлатилади.
2. Комбайннинг юриш тезлигини узгартириш учун, мотор
тезлигини узгартирмаслик максадида, юритиш кисмига тезликни
погонасиз узгартирадиган вариатор ёки гидромотор куйилади.
3. Галвир иши сифатлирок булиши учун, унинг эни буйича
бир хил калинликдаги дон эланишини таъминлаш керак.
4. Тезюрар комбайннинг мотовилоси секин юрадиган
комбайн мотовилосига нисбатан секинрок айлантирилади.
5. Биологик пишган галлани иложи борича киска муддатда
уриб олишда дон нобудгарчилиги озрок булади.
6. Бегона утлар куп булган галлазорда ишлаётган комбайн
янчиш аппаратига тикилиб колмаслиги 'учун бегона утларни
йукотиш керак.
ДОН ТОЗАЛАШ МАШИНАСИНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан максад: талабаларга турли хил дон
махсулотларини тозалашга дон тозалаш машинасини тайёрлаш
технологиясини ургатиш ва галвир танлаш куникмаларини
уларда косил килиш.
Керакли жихозлар: электрлаштирилган юритмаси билан
жихозланган дон тозалаш машинаси; плакатлар; лаборатория
галвирларининг туплами; тарози; 60 кг арпа (бугдой);
чилангарлик асбоблари.
173
Укитувчи талабаларга: 1. Дон тозалашга куйилган АТТларни
изохлайди.
Республикамиз муассасаларида дон тозалаш учун 61-
расмдаги схема асосида ишлайдиган СМ-4 (Россияда
тайёрланган) уруглик дон' тозаоайдиган ёки “Петкус”
(Германияда тайёрланган) (62-расм) машиналари кенг таркалган.
Шу сабабли, бундай м&шиналарнинг технологик жараёнини
изохдаш керак булади.
61-расм. Уруглик дон тозалайдиган машина технологии
жараёнининг схемаси: 1-транспортёр -таъминлагич; 2-тиркиш
созлайдиган тусик; 3-таксимловчи шнек; 4-дон туплагич; 5-
биринчй аспирацион канал; 6,8-тнндиргнчлар; 7-вентилятор; 9-
элеватор; 10,11-1 риерлар; 12-иккинчи аспирацион канал; 13-майда
чикиндилар шнеги.
Схемадаги шартли белгилар: М - тозаланаётган махсулот; Ь-
майда кушиндилар; х- йирик кушиндилар; и- узун кушиндилар;
к- калта кушиндилар, х, - хаво окими; е- енгил кушиндилар; п-
пуч дон; т- чанг - тузон.
Уруглик дон тозалагич транспортёр - таъминлагичи 1 нинг
куракчалари хирмондаги махсулотни юкорига кутариб,
таксимловчи шнек 3 га туширади. (61-расм). Шнек 3 энсиз оким
куринишида келтирилган донни машина эни буйлаб бир текис
ёйиб таксимлаб, аспирацион канал 5 га туширадигандек
созланади. Вентилятор 7 хосил килган хаво окими аспирацион
каналдан утаётиб чанг - тузон ва енгил кушиндиларни иложи
174
борича тулик учириб, тиндиргич 6 га келтира оладигандек
созланади. У ерда х,аво окимининг тезлиги кескин камайиши
туфайли, кушиндилар пастка чукиб, тупланади.
62-расм. Petkus К-531 Gigant “Euro” универсал дон тозалаш
машинаси технологии жараёнини схемаси. 1-бункер; 2-созланувчи
тиркиш; 3,8-аспирацион канал; 4-тур; 5,9-тиндиргич; 6-триер
цилиндри; 7-нов; 10-вентилятор; 11-карнай.
Шартли белгилар: a.J-енгил кушиндилар; t—галвирлар туплами; с-
майда кушиндилар; е —йирик кушиндилар; f -узун кушиндилар; к —
тозаланиб сараланган дон.
Б] галвирни танлашда дон окимини деярли узаро тенг икки
кисмга ажратишни таъминлаш керак. Энг йирик дон ва унга
аралашган катта жисмлар Б2 галвирда эланади. Б2 галвирни
танлашда пастка дон ва ундан майдарок кушиндилар эланиб
утишига эришиш лозим. Лирик кушиндилар эса Б2 галвиридан
пастка у™аодан, унинг сирти буйлаб силжиши керак. Б]
галвиридан эланиб пастга тушган дон В галвирида тозаланади. В
галвирини танлашда пастка нормал дондан майдарок огир
кушиндилар тушадиган килиш керак. Нормал дон эса В
галвиридан Г га силжиб тушиши керак. Г галвири кузларининг
шакли В дагидан фаркланиши (кузлари думалок эмас, тутрбурчак
шаклида) лозимлиги тушунтирилади. Г галвири кузларининг
катгалиги Б2 ва В галвирларидан келган махсулотдаги майда
175
Кушинди (синган дон...) ни нормал дон тулик; коладигандск элаб
пастга туширадиган, аммо галвир устида нормал дон тулик;
коладигандек танланиши тушунтирилади.
Агар уруглик учун етиштирилган донга ишлов берилаётган
.булса, у галвирдан сунг триерларда сараланади. Биринчи триер
10 да калта кушиндилар 'ажратилса, иккинчисида узунлари
чикариб ташланади.
Агар укув жойид! “Петкус” машинаси мавжуд булса (62-
расм), унинг х,ам иш тартиби изокланади. Бункер 1 га солинган
максулот тиркиш 2 оркали аспирацион канал 3 даги тур 4 усти
буйлаб галвирлар туплами t томон утади. Вентилятор 10 суриб
олаётган каво окими тур 4 устидаги донга аралашган енгил
жисмларни (майдаланган сомон, чанг — тузон, чори...) учириб
тиндиргич 5 га келтиради. У ерда учирилган жисмлар пастга
чукади ва дарча а оркали ташкарига чикарилади. Хдво эса карнай
1 оркали атмосферага кушилади.
Галвирлар туплами t, устки А ва пастки В галвирлардан
тузилган. Галвирлар кия урнатилганлиги ва илгариланма -
кайтма каракатга келтирилиши сабабли, дон аралашмаси аста -
секин галвирнинг охирига силжиб боради. Узлуксиз силжиётган
дон галвир кузига тугри келиб колса, у эланиб, пастга тушади. А
галвири шандай танланиши керакки, унинг кузларидан нормал
дон ва майда кушиндилар утиб, В галвирига тушса, йирик
Кушиндилар (сомон булаклари, чала янчилган бошок. бегона ут
колдиклари...) эса, унинг охиригача силжиб бориб, е дарчасига
тушиб кетади.
В галвирининг кузидан энсиз ва майда кушиндилар (кум, пуч
булган дон, бегона ут уруги...) пастга утиб, S дарчасига тушади. В
галвирининг остига тегиб турадиган чуткаларнинг кили унинг
кузларига тикилиб колган донни туртиб, юкорига чикариб,
тозалаб туради. В галвири устидан сирпаниб тушган дон иккинчи
(асосий) аспирацион канал 8 дан утаётганида унинг ичидаги
учувчанлиги катгарок булган жисмлар кучли каво окими
таъсирида юкори томонга учирилади ва тиндиргич 9 да чукиб, d
дарчасига тушади.
176
Тозаланган дон цилиндрик триер 6 нинг ичига бориб тушади.
К -531 Gigant “Euro” дон тозалагичида бир - бирига параллел
иккита цилиндрик триер дуйилган. Триернинг ички сиртидаги
уячаларнинг диаметри, тук дон узунлигидан кичикрод дилиб
ясалган. Бундай уячаларга учи синган дон, бегона ут уруглари
тушиб, юдоридаги нов 7 га ташланади. Нов 7 нинг ичига
урнатилган шнек уни суриб К дарчасига тукади. Тозаланиб
сараланган дон f дарчасидаги идишларга етказилади.
2. Тозалаш учун берилган дон турига дараб юдоридаги
доидалар асосида галвир танлаш топширигини беради. Агар
махсус лаборатория (кичик) галвирлари туплами булмаса, уни
машинадаги галвирлар туплами ичидан танлашади.
2.1.. Танланган галвирлар урнатилган машинага 60 кг дон
солинади ва тозаланади. Дондан аралашма ажратиб олиниш
даражаси анидланади: тозаланган донда долдирилган аралашма
ва аралашмага душилиб чиддан тук дон микдори фоизда
анидланади ва АТТ билан такдосланади, хулоса ёзилади.
2.2. Узун ва дисда аралашмалари куп булган донни триерда
тозалаш учун тегишли созланишларни бажариш тартибини
тушунтириб, курсатади.
Х,ар бир талаба берилган дон турини элаш ва тозалаш учун
галвир танлаб, триерни созлайди.
Талаба дисоботида:
1. Муайян мадсад учун галвир танлаш, триерни ишга
тайёрлаш тартиби ва доидасини изохдаб ёзади.
2. Утдазилган тажриба асосида донни тозалаш даражасини
анидлайди, тегишли хулоса ёзади.
Талабани тестлаш учун намунавий саволлар:
I. Кдндай сабабга кура дон тозалашда галвир кузларининг
шакли ва улчамлари турлича булганларидан фойдаланилади?
2. Аспирацион каналнинг асосий вазифаси нимадан иборат
деб хисоблайсиз?
3. Аспирацион каналдан олиб чидарилган енгил аралашмалар
кандай тиндирилиб, чуктирилади?
4. Кандай мадсадда триер цилиндри дия урнатилган булади?
177
5. Кандай максадда триер цилиндри ичидаги новнинг холати
узгартирилади?
6. Галвир кузларига дон тикилиб колишини олдини олиш
учун кандай чора курилади «
Эслаб колиш учун маълумотлар:
| I. Истеъмол учун ажратилган бугдойни аспирацион канал ва
галвирларда тозалаш киф^я килинади.
2. Уруглик учун ажратилган бугдой галвирда тозалангани
(саралангани) дан сунг, унга триерда дам ишлов берилади.
3. Тикилиб колган жисмлардан галвир кузларини тозалаш
учун, унинг тагига сидирадиган тозалагич (чуткасимон, эластик
киргичсимон...) урнатилади.
4. Дон тозалайдиган машинага мулжалдан ортик махсулот
туширилса, тозалаш даражаси пасаяди.
5. Тозаланмаган донни омборда узок саклаб булмайди.
6. Дон тозалаш машинасида махсулот истеъмол учун
тозаланса, унда триер тухтатилган булади.
I
КАРТОШКА КАВЛАГИЧНИ ИШГА ТАЙЁРЛАШ
Машгулот утказишдан мацсад: талабаларга картошка
хосилини йигиштиришда ишлатиладиган кавлагичларни ишга
тайёрлаш технологиясини ургатиб, уларни махаллий шароитларга
мослаб созлаш буйича куникмалар бериш.
Керакли жихозлар: картошка кавлагич; трактор; плакатлар;
чилангарлик асбоблар; рулетка; 2x20м хайдалган ер.
Укитувчи талабаларга:
1. Республикам из гупрок ва иклим шароитида маъкул булган
картошка етиштириш усулига мос булган йигиштириш
технологиясини, АТТ ни тушунтиради. Республикамиз тупрок
шароитида элеваторли картошка кавлагичлар самаралирок
ишлайолишини эътиборга олиб, 63-расмда келтирилган
технологик схема асосида кавлагич тузилишини, технологик
жараёни ва созланишларини эслатади.
II
| 178
II
63- раем. Элеваторли картошка ковлагич технологик
жараёнининг намунавий схемаси: 1-таянч гилдираги; 2-лемех; 3, 4,
5-чивикли элеваторлар; 6-эллипссимон юлдузчалар; 7-тудалагич;
8-юритувчи гилдирак.
Ковлагич лемехининг эни ва ерга ботиш чукурлиги тупрокда
тугунакларнинг жойлашган тартибига цараб танланади. Лемех 2
тугунаклар жойлашган тупрок; катламини ердан ажратиб,
бирмунча кутариб, элеваторга узатади. Элеваторнинг тезлиги
агрегат тезлиги Vm дан 20...30% га купрок булганлиги сабабли,
яхлит тупрок катлами булакларга ажралади, уларни кейинчалик
тугунаклардан ажратиш енгиллашади. Тугунакларга аралашган
тупрок кетма-кет урнатилган бир нечта чивикли элеваторларда
эланиб ерга тукилади. Тугунаклар эса охирги элеватордан ер
юзасига ташланади. Уларни ишчилар куДДа териб олишади.
Тупрок ажратишни енгиллаштириш максадида, элеватор
чивикларини кескин тарзда юкори томон силкитиб турадиган
эллипссимон юлдузчалар урнатилган булади. Тугунакларни
чивиклар элеватор буйлаб узлуксиз юкори томонга илаштириб
суришини таъминлаш учун, элеваторнинг горизонтга энгашиш
бурчаги чивиклар билан картошка орасидаги ишкаланиш
бурчагидан камрок куйилади. Шу сабабли, элеватор бир нечта
погонасимон урнатилган булакларга ажратилади.
2. Кавлагич иши сифатини аниклаш ва баколаш (20 граммдан
каттарок тугунакларнинг нобудгарчилиги 5% дан ошмаслиги
керак) тартибини тушунтиради.
Талабаларга индивидуал топширик беради.
179
Хдр бир талаба картошка ковлагични мадаллий шароитларга
мос созлаб ишлатишга тайёрлашда иштирод этади, укитувчи
берган индивидуал топиширидни бажаради.
Талаба дисоботида картошка ковлагични махдллий шароитга
мослаб ишлатиш хдмда х.осил йитиштириш сифатини бадолаш
тартибини изодлайди.
Талабаларни тестлаш учун намунавий саволлар:
1. Картошка досилйни йигиштиришнинг дандай техноло-
гиялари бор?
2. Нима учун чивидли элеваторнинг тезлиги агрегат тезли-
гидан бирмунча кагтарод булиши керак?
3. Лемехни тупродда ботириш чудурлиги кандай омилларга
боглид?
4. Чивидлар оралигидаги тирдиш кенглиги кандай талабларга
жавоб бериши керак?
5. Лемехни тупрокка ботириш чудурлиги дандай узгар-
тирилади?
Эслаб цолиш учун маълумотлар:
1. Картошка ковлагич лемехининг эни тугунакларнинг тупрок
ичида жойлашиш кенглигидан каттарок куйилади.
2. Чивикли элеваторнинг тезлиги агрегат тезлигидан
бирмунча катта булиши лозим, акс долда элеваторнинг бош
кисмида тупрок уюмланиб колади. Яхлит тупрод палахсаси тез
майда дисмларга ажратилмайди.
3. Элеваторнинг остита эллинссимон юлдузча урнатилиб,
унинг чивиклари силкитилиб турилади. Бунда тупроднинг
тугунакдан ажралиши тезлашади.
4. Элеваторнинг горизонтга нисбатан энгашиш бурчаги
картошка тугунакларининг чивидпарга ишдаланиш бурчагидан
камрок булиши керак. Шу сабабли, ковлагич узунлиги мажбуран
катта килинади.
5. Ковлагич элеваторида тупрокдан ажратиб олинган
картошка тугунаклари ер юзасига тукиб кетилади. Уларни,
кейинчалик дулда йигиштириш лозим булади.
180
III. БОБ.
КУРС ЛОЙИХДСИНИ БАЖАРИШ НАМУНАСИ
КИРИШ
Республикамизнинг асосий бойлиги дисобланган пахта-
чиликни ривожлантиришга узлуксиз эътибор берилмодца. Плюр
фан ва амалиёт ютудлари асосида махаллий шароитга мослаб
ишлаб чидарилган технологияларни дулланган фермерлик
хужаликларидагина мул хосил етиштиришга эришилмодда. Пахта
етиштириш технологиясида чигит экиш жараёни мухим урин
эгаллайди, чунки фадат махаллий тупроц-идлим шароитларига
мос холда танланган ва сифатли экилган чигитгина булажак мул
хосил гарови була олади.
Чигит экиш сифати уни экадиган сеялка турини тугри танлаш
ва созлашга куп жихатдан боглиддир. К^ишлод хужалигини
механизациялаштириш йуналишида тадсил олаётган талабалар
бундай ишни бажаришда фан ютудлари асосида дабул дилинган
доидаларни яхши билиши талаб дилинади. Шу сабабли, муайян
тупроц-идлим шароитига мос келадиган сеялканинг ишчи
дисмлари параметрларини, улчамларини асослаб танлаш буйича
курс лойидасини бажариш заруратдир.
Хдр бир талаба, мазкур методик дулланмадан фойдаланиб,
алодида вариант буйича келтирилган шароитлар учун, сеялка
асосий дисмлари параметрларини дисоблаб, уни конструктив
схемасини тузишни урганиши керак.
УМУМИЙ МАБЛУМОТЛАР
Чигит экиладиган тупродни сифатли тайёрлаш катта
адамиятга эга. Тупрокка тегишли ишлов бериб, уни донадор
холатга келтириш, яъни кесакчалар диаметрини 0,25...50 мм дан
ошмаслигига эришиш маъдул булади, чунки бундай долда тупрод
181
тезрок кизиб, ердаги намлик узокрок сакланади, кумилган чигит
атрофида говаклар пайдо булмайди, экилган уруг сирти тупрок
билан тулик копланиб, тезрок униб чикади.
Тукли чигит экишни тупрокнинг карорати 12°С га етганидй,
туксизлантирилган чигит экишни 14°С га етганида бошлаш
мумкин. Енгил тупрок тез кизийди, у ерга чигитни 4...5 см
чукурликка, сует кизиад диган огир тупрокка эса 3...4 см
чукурликка кумиш лозим. Етарли даражада кизиб улгурмаган
тупрокка экилган чигитнинг айрим кисми чириб кетади, гуза
туплари сийракрок булиб колади. Бундан ташдари, гуза нимжон,
касалликка мойил булиб усади. Оптимал муддат утгандан кейин
тупрокнинг табиий намлиги камайиб, экилган чигитларнинг
айримлари униб чика олмайди.
Тугри ишлов берилган тупрокнинг зичлиги камайиб
(р=1,06... 1,10 г/см3), унинг таркибидаги хаво микдори ортади. Бу
эса усимлик илдизларининг тез ривожланишига имкон беради.
Ишлов берилган тупрок каттикдиги (унга бирон бир жиемни
ботишига каршилиги) камайиб, натижада машина ишчи кисми
харакатига булган каршилик кучи камаяди. Чигит экиладиган
ердаги тупрокнинг каттиклиги р= 250... 280 кПа, хджмий
сикилишга каршилиги q=5...8 н/см3 булган ерларда, чигит
экишнинг оптимал мавсумида кузда хдйдалган ернинг 5 см гача
булган чукурликдаги намлиги 13... 14%, 5... 10 см чукурликдаги
намлиги 17... 18%, 10...20 см даги катламдаги намлиги 18... 19%
ни ташкил килади. Тупрок намлиги унинг куёш нури таъсирида
кизиш даражасига хам богликдир.
Х,ар бир гуза тупи тулик озикланиб сердосил булиб усиши
учун, унга етарли майдон ажратилиши лозим. Шу сабабли,
махаллий шароитларга караб, бир гектар майдондаги туплар сони
белгиланади. Шурланмаган ер ости сувлари юза жойлашган
ерлардаги хар бир гектар майдонда 110... 120 минг туп гуза
булиши, ер ости сувлари чукур жойлашган ерларда 140... 150
минг туп кучат булиши керак. Бир гектарга экиладиган чигит
сонини аниклашда юкоридагилар эътиборга олинади. Аммо,
тажрибалар шуни курсатадики, пахта теримигача булган давр
182
ичида нокупай об-х,аво шароити, зараркунандалар, касалликлар,
култивация килиш, чопик утказиш, укаридлар олиш натижасида,
гуза тупларининг сони 15...20 минг тупгача камайиб колади.
Чигитларнинг унувчанлигини эътиборга олиб, сеялка билан бир
гектарга экиладиган чигитлар сони белгиланади. Бир каторда
косил килинаётган уялар сони катор оралиги кенглигини
эътиборга олган холда, бир гектарга экиладиган чигит сонига
караб белгиланади.
Шароитга караб, гуза катор оралиги 60 см дан 102 см (40
дюйм) гача тайинланиши мумкин. катор оралиги канчалик кенг
булса, култивация даврида бегона утларни йукотиш даражаси
купрок булади, кул мехнати камрок сарфланади.
Чигит сеялкасини лойихалашда унинг кисмлари билан тупрок
орасидаги, айрим вактда эса тупрокнинг тупрок билан
ишкаланиш коэффициенти (бурчаги)ни эътиборга олиш керак
булади (13-жадвал). Ишкаланиш коэффициенти тупрокнинг
таркибига, намлигига, тупрокка таъсир курсатаётган жисмнинг
босимига боглик булади.
Чигитнинг шакли тухумсимон овал булиб, уртача узунлиги
U=7...15 мм, уртача калинлиги Q=3...6 мм ва уртача эни Е=4...8
мм улчамларга эгадир. Чигитнинг туклигига караб массаси
т=0,08...0,18 грамм булиши мумкин, унинг кобигида бир вактда
калта хамда узун толалар усган булади. Чигит устида усган
толанинг 30...40% узун кисми, 3...4% ундан калтарок булган
момиклар ажратиб олинса, унинг кобигида узунлиги 5 мм гача
булган тук колади. Бундай чигит тукли чигит деб аталади. Тукли
чигит бир - бирига ёпишиб колиш кобилятига эга булиб,
тукилувчанлиги паст булади. Сеялканинг иш жараёнида уни аник
сонини ажратиб олиш иложи булмайди. Шу сабабли, дисксимон
микдорлагич ёрдамида хар бир уяга чигитни доналаб экиш
имкониятини тугдириш учун, чигит кобигидаги тук турли усул
(механик, кимёвий)лар билан олиб ташланади ва тукилувчанлиги
юкори булган туксизлантирилган чигит тайёрланади.
Уруглик чигитнинг асосий курсаткичларидан бири, унинг
унувчанлигидир. Унувчанлик экилган чигитнинг неча фойизи
униб чикишини билдиради. Бу курсаткич асосида белгиланган
183
кучат сонини олиш учун гектарига неча дона чигит экиш
кераклиги аникланади. Сунъий равишда ута кулай шароитларда
аникланган унувчанлик, лаборатория унувчанлиги деб аталади.
Табиий шароитда, яъни далада уруг экилганидан сунг, 30 кун «
ичида кукариб чиккан нихоллар сони оркали даладаги унувчанлик
аникланади. Даладаги унувчанлик (57... 62%) лаборатория
унувчанлигидан (85...95%) камрок булади, чунки чигит экиш ва
унинг униб чикиши, доимо оптимал булган тупрок-иклим
шароитида бажарилавермайди, хаттоки, айрим вактларда маъкул
булмаган технологиядан чигит экишда фойдаланамиз.
Солиштирма огирлиги катта, юкори унувчанлик ва усиш
кувватига эга булган чигит кондицион деб аталади. Сифатига
караб, чигит учта классга ажраталади: 1-класс чигитининг
унувчанлиги 95% дан купрок, 2-класс чигитники 90...94% ва 3-
класс чигитнинг унувчанлиги 85...89% булиши керак. Чигитнинг
усиш куввати (70...75%) экилган уругнинг маълум вакт ичида
нормал нихол бериш даражасини билдиради. Экилаётган бир хил
навдаги уругларга иложи борича бошца навдаги чигит уруги
аралашмаган булиши лозим. Кенг таркалган гуза навлари 1000
дона чигитининг массаси 105... 125 грамм (уртача квадратик
огиши <т =+12.. 14г) булади.
13-жадвал
Чигит экишга тайёрланган тупрокнинг ишкаланиш
коэффициента
Тупрок намлиги, % 7,1 10,8 “У 14,0 16,0 17,8 19,0
Тупрокнинг пулат билан ишкаланиш коэффициента 0,60 0,61 0,64 0,70 0,78 -
Тупрокнинг тупрок билан ишкаланиш коэффициенти - - 0,80 0,98 1,20 1,50
184
Чигит хоссалари
Чигит сеялкани лоййхалашда унинг ишчи кисмларининг
параметрлари чигит улчамларини х,исобга олган холда
аникланади. Чигит улчамлари унинг узунлиги V, калинлиги Q ва
эни Е билан тавсифланади.
Чигитнинг яна бир мухим хоссаси сифатида, унинг
ишкаланиш коэффициента кабул килинган. Жилвирланган пулат
сирт буйлаб курук чигитнинг сирпаниб ишкаланиш
коэффициента 0,6, намланган чигитники эса 0,9; буялган пулат
буйлаб КУРУК чигит сирпанишида 0,7, намланган чигит 1,43;
занглаган пулат сирт буйлаб курук чигит сирпанишида - 0,93,
намланган чигит 1,66; чигит билан чигит орасидаги ишкаланиш
коэффициента - 0,9 булиши аникланган. Тукли чигитни тезрок
ва бир текис ундириб олиш ва касалликнинг олдини олиш
максадида, уни экишдан олдин кимёвий дори эритилган сувда
маълум вакт давомида ивитилиб куйилади. Сеялкани
лоййхалашда ивитилган тукли чигитнинг бир-бирига ёпишиб
колиш эх,тимоли борлигини, унинг ишкаланиш коэффициента
каттарок булишини эътиборга олиш керак булади.
14-жадвал
Калибрланган чигит улчамлари
Чигит тури калинлиги, Q, мм эни, Е, мм узунлиги, U, мм
Йирик калта Йирик узун У рта Майда 4,0... 6,0 4,0...6,0 3,7... 5,5 3,7..5,5 5,0...6,0 5,0 ..6,0 4,5 .5,5 4,5...5,5 7,0... 9,5 8,0... 10,5 8,0... 10,5 7,0... 9,5
Намланган чигит кобиги шикастланмаслиги учун, сеялка
кисмлари унга 5,0 Н дан ортикрок куч билан таъсир килишига йул
куймаслик керак.
185
Тукли чигит экадиган сеялка конструктив схемасини
лойихдлаш тартиби
64-расмда намуна сифатида чигит сеялкаси конструктив
схемаси келтирилган (схемада сеялка кисмларининг шаклини
аникрок курсатиш учун уларнинг улчамларининг узаро нисбати
риоя килинмаган). Сеялка рамаси I га чигит солинадиган бункер
4, унинг ичига таъминлагич 5, тубига галтаксимон микдорлагич 6
ва уруг утказгич 8 урнатилади. Сеялка гилдираги 9 нинг айланма
харакати занжирли узатма 1 ёрдамида бош вал 2 га узатилади.
Бош вал 2 нинг айланма харакати узатма 3 (бошка турдаги узатма
хам булиши мумкин) оркали микдорлагич галтаги ва
таъминлагични узлуксиз айлантириб туради.
Сирпангичли эккич 10 рамага параллелограммсимон турт
бугинли механизм aecd ёрдамида уланган. Бош вал 2 да
жойлашган конуссимон шестернялар телескопик вал 12 оркали
тудалагич 13 ни айланма харакатга келтиради.
64-расм. Чигит сеялкаси схемаси. 1-рама; 2-вал; 3-харакат узатмаси;
4-бункер; 5-таъминлагич; 6-миадорлагич; 7- вал; 8-уруг утказгич;
9-юритувчи гилдирак; 10-сирпангичли эккич; 11- 12-телескопик
вал; 13-тудалагич; 14-ботирувчи гилдиракча; 15-куракча; 16-
шиббаловчи галтак.
186
Сеялкани лойикалашдан олдин, унинг технологик иш
жараёнини бажариш тартибини аник тушуниш керак. Чигит экиш
агрегата ишлаётганида, сеялканинг гилдираги узатма 1 ва 3
оркали бункерга солинган тукли чигитга тегиб турадиган
туздиргич 5 хдмда микдорлагич 6 ни айлантиради. Туздиргич
тишлари билан чигитлдрни титкилаб, узаро ёпишиб колганларини
бир-биридан ажратиб, доналаб, микдорлагич галтаги 6 нинг
устига узлуксиз келтириб туради.
Чигитлар айланаётган галтак тишлари орасидаги новларга
тушиб, бункер тубидан ташдарига чидади ва уруг утказгич 8 га
тушади. Чигит уруг утказгич оркали тудалагич 13 таглигига
тушади. Тудалагичнинг куракчалари тагликда тупланиб улгурган
чигитларни сидириб эккичнинг ичига иргитиб юборади. Эккич
пичоги билан тупрокни талиб, жаглари ёрдамида икки томонга
суриб, маълум чукурликда арикча тайёрлайди. Иргитилган чигит
арикча тубига тушади. Жаглар таъсирида икки ёнга сурилиб
куйилган тупрокнинг намрок ва майинрок булган пастки кисми,
жаг этагидаги кийик жойдан чигит устига тушади ва уни кумади.
Эккичнинг орка томонига урнатилган ботирувчи гилдиракча
14 чигитни босиб утаётиб, уни тупрокка ботириб, атрофидаги
тупрокни зичлайди, натижада, чигит атрофидаги буш говаклар
йукотилади. Чигитнинг х,амма сирти тупрокка тегиб, у ерда
намлик билан яхши таъминланиши имкони тугилади. Куракча 15
лар уруг экилган жойнинг икки томонидагл тупрокни уртага
уйиб, у ерни тулик кумади. Конуссимон сиртли иккита
гилдиракчадан тузилган галтак 16 уйилган тупрокни шиббалаб,
зичлаб, икки ёнга нишаблаб кетади.
Ушбу технологик жараён буйича чигит ерга узлуксиз эмас,
маълум ораликдаги уяларга тудалаб экилади. Агар уруг
утказгичнинг куйи учи тудаловчи аппаратга эмас, бевосита
эккичга урнатилса, сеялка уругни тудаламасдан, каторлаб
экадиган булади. каторлаб экишда чигит бирмунча купрок
сарфланишини хамда. кейинчалик, гуза кучатларини яганалаш
талаб килинишини эсда тутиш керак.
Экиш агрегатининг иш унумини ошириш учун:
187
1. Агрегатнинг камров кенглигини ошириш керак булади,
аммо чигит экишга мосланган тракторнинг судраш кучи Рт
купинча етарли булмайди. Агрегат маневрчанлиги ёмонлашиб
уни бошкариш кийинлашади.
2. Агрегатнинг ишчи тезлигини ошириш лозим. Бу усулдан
купрок фойдаланилади. Аммо, тезликни ошириш хам, айрим
сабабларга кура, чекланган булади:
Маълумки агрегатлаш учун сарфланадиган кувват NC=PCV,
сеялканинг судрашга каршилиги Рс ва агрегатлаш тезлиги V га
боглик булади. Агар тезлик V оширилса, Nc хам бунга
пропорционал усади. Чигит экилаётган ердаги тупрок ута майин
холатга келтирилганлиги сабабли, трактор гилдираклари у ерда
купрок тойиб харакатланади, яъни тракторнинг тортиш кучи ва
Куввати чекланган булади.
Катта тезликда ишлаётган сеялка микдорлагичининг галтаги,
табиийки, вакт бирлигида купрок чигитни бункердан ажратиб
бериши талаб килинади. Аммо, механик микдорлагич катта
тезликда ишлатилса, у чигитни купрок сикиб, эзиб,
шикастлантириб куяди. Демак, тезлик хам чекланган булади.
Тудаловчи дискнинг иши хам кийинлашади.
Юкорида келтирилган сабабларга кура, механик
микдорлагичли сеялкадан тузилган экиш агрегатининг ишчи
тезлиги Vc=7—8 км/соат дан ошмаслиги керак. Сеялка
кисмларининг параметрларини аниклашда хамда агрегат ишчи
тезлигини тайинлашда экиладиган чигит ва тупрок хоссаларини
эътиборга олиш маъкул булади.
Галтаксимон микдорлагич улчамларини аниклаш
Дар кандай микдорлагич уруг кутисидан чигитларни
узлуксиз ва биртекис ажратиб олиши керак. Микдорлагич
ажратиб бераётган чигит микдорини аник ва осон созлаш
имконияти булиши талаб килинади. Белгиланган ажратиш
микдори иш шароитлари (уруг кутисидаги чигит микдори
камайганида, кияликларда ён тамонига энгашиб юрганида,
серкесак ерда сеялка дириллаганида...) узгарса хам, бир хил
188
булишини таъминлаши керак. Сеялкага урнатилган х,амма
микдорлагичлар бир хил микдордаги уруг ажратиши талаб
Килинади. Тукли чигитнинг шикастланиши 2...3% дан
ошмаслиги лозим.
Талтаксимон микдорлагич тукли чигит экишда
кулланилади. 60 см катор оралигида ишлайдиган сеялка уруг
кутисининг тубига битта, 90 см оралик учун иккита галтак
урнатилади. Бундай микдорлагич ажратиб берадиган чигит
микдори уруг тушадиган дарча кенглигини хамда гилдиракдан
олинадиган айланма харакат тезлигини узгартириш хисобига
эришилади.
Мавжуд булган чигит сеялкасига урнатилган галтакнинг
диаметри df=105... 120 мм, узунлиги q =16...24 мм, айланиш
тезлиги nf=100...200 айл/мин кабул килинган. Тажрибалар
асосида юкоридаги df ва if улчамли галтак бир марта
айланганида qf =5,0... 6,5 грамм чигитни ажратиб олиши
аникланган.
Юкоридаги df, q лар республикамизда экиладиган гуза
навлари чигити улчамларига мослаб танланган. Шу сабабли,
махсус тадкикотлар утказмасдан df ва q ни курсатилган
ораликларда танлаш мумкин булади. Республикамиз
машинасозлари орттирган тажриба асосида галтакнинг айланиш
тезлигини nf< 200 айл/мин кабул килиш жоиз.
Лойиха топширигида курсатилган b катор оралигида бир
гектар майдонга N дона чигитни п каторли сеялка L=10000/ne
метр йул босиб утишида экиб улгуриши керак. Va ишчи тезлигида
ишлаётган агрегат L масофани taK L/Va, с вакт ичида босиб утади.
a>f= 7tnf/30, 1/с бурчак тезлиги билан айланаётган микдорлагич
галтаги tf= 2л/ ®f, с вакт ичида тулик бир марта айланганида q<
кг чигитни ажратиб берса, агрегат L масофани босиб утишда,
галтак ri|=N/4qf маротаба айланиб улгуриши керак. Бунинг учун
сарфланган вакт ta=nt/nf га тенг булади. ta нинг юкоридаги
микдорини эътиборга олиб, L/Va= п/гд деб ёзиш мумкин. Бу
ибора ёрдамида кабул килинган д ва nf учун агрегат тезлиги Va
ни аниклаш мумкин булади.
189
Сеялка микдорлагичи харакатни юмаланиш радиуси RTO
булган юритувчи гилдиракдан олади. Гилдиракнинг бурчак
ЗОИ
тезлиги =Va /R„, яъни гилдирак х,ар минутига
™-ю 4
-айл/мин тезлиги билан айланади.
Гилдирак дала буйлаб юритилаётганда унинг тугини I уз
йулида учратган кесак 2 ни (65-расм) илгари тамонга сурмасдан,
силжитмасдан, жойидан кузгатмасдан босиб утиши керак. Акс
холда, галтак тугини олдида тупрок уюми пайдо булиб, уни
суришга куп кувват бефойда сарфланади. Бу шартни бажариш
учун гилдиракниш геометрик радиуси Rg>rKctg2 (-^^) булиши
керак (65-расм). Бу формуладаги гк - кесакчаларнинг радиуси,
уни укитувчи топширикда чигит экиш давридаги
кесакларнинг курсатади. Тугин билан кесак орасидаги
ишкаланиш бурчаги ва кесак билан дала юзаси орасидаги
ишкаланиш бурчаги <рг микдорларини талаба адабиётдан кабул
Килади. ХаР кандай шароитда хам > <р2 кабул килиш маъкул
булади.
Гилдиракнинг иккинчи мухим улчами, яъни тугинининг
кенглиги Ьт етарсиз булса, гилдирак тупрокка чукур ботиб, уни
судраш кийинлашади.
Агар гилдиракка тушадиган юкнинг огирлиги G,
гилдиракнинг тупрокка ботувчанлик коэффициенти Кв (сеялка
учун Кв^.-.З кабул килиш мумкин) маълум булса, bT =G/kJ2R^,
см да топилади.
Гилдиракдан микдорлагичга харакат узатишнинг умумий
нисбати if п/пю га тенг булса, if ни харакат узатмаси поганалари
сонига, яъни ларга ажратиб, узатманинг хар бир поганаси,
мисол учун, 1-расмдаги умумий вал 7 га харакат узатадиган
занжирли узатма ёки конуссимон шестерняли узатма улчамлари
топилади.
190
65-расм. Гилдирак радиусиии аииклашга дойр схема.
1-гилдирак тугини; 2-кесак.
66-расмда икки галтакдан тузилган микдорлагич схемаси
келтирилган. Умумий вал 4 га унг 3 ва чап 6 галтаклар
урнатилган. Туздиргич 1, соат мили буйича айланса, унинг
устидаги чигитлар дам шу йуналишда даракатланади. Галтак 6
нинг новлари чигит билан бир тамонга даракатланаётган 1...3
дона чигитни одимдан ажратиб олади ва уруг утказгичга
ташлайди. Галтак 3 нинг новлари эса, чигит одимига тескари
тамонга даракатланади. Демак, унинг чигитни о дим дан ажратиб
олиш жараёни бирмунча фардланади. Чигит одимига тескари
юритилган нов, чигит билан бир томонга юригилганига нисбатан
1,3... 1,5 баровар купрод чигит ажратиб олиши анидланган. Шу
сабабли, 6- ва З-галтаклар устидаги тусидлар бир хил долатда
урнатилмаслиги, яъни чигит тушадиган дарча кенглиги дар дил
урнатилиши керак.
Амалиётда уруг кутиси тубининг цилиндрик дисмини
диаметри <1Ц- 250 мм дабул дилинган. Курс лойидасини
бажаришда du=250 мм кабул килинса, аппаратга урнатилган
галтаклар оралиги 60 см кенгликдаги икки даторга чигит
узатадиган утказгичларининг ён томонларга энгашиш бурчаги
жоиз булишини, яъни улар ичига чигит тупланиб, тидилиб
долмаслигини таъминлайдиган булади. Микдорловчи
аппаратнинг конструктив схемасини тузишда керак буладиган
191
айрим улчамлар 66-расмда курсатилган булса, d;,d2,dB каби
харфлар билан белгиланган улчамлари du га нисбатан
конструктив нуктаи назардан кабул килинади. Айрим улчамлар
укитувчи берадиган топширикда курсатилади ёки мавжуд булган
микдорловчи аппаратларда кабул килинган кУЙиДаги
маълумотлардан улгу сифатида фойдаланиш мумкин булади
(шартли белгилар 66-ра<^мда курсатилган):
- галтак калинлиги вп= 16 мм;
- галтак диаметри d = 2г = 105 мм;
- галтак тишининг баландлиги hT = 5 мм;
- айланаётган галтак тишининг бункер тубига нисбатан мак-
симал баландлиги h = 7 мм; hj “ 5,5 мм;
- галтак тишларининг сони 7^ =28 дОна;
- галтак жойлашган дарча эни Ха = 18 мм;
- галтак жойлашган дарча узунлиги /„ = 69 мм;
- галтак атрофидаги тиркишлар: А1 = 1,0 мм; Д]= 2,0 мм;
Д2=5,7 мм;
- чигит илинтирш камераси цилиндрининг (уруг кутиси туби-
нинг) диаметри du= 250 мм; dB= 178 мм;
- цилиндр буртигининг баландлиги h2 = 5,5мм;
- туздиргичнинг ташки диаметри d2= 226 мм;
туздиргич тишларининг асоси буйича диаметри df= 184 мм;
- туздиргич тишларининг сони Zt = 22 дона;
Таъминлагич тишлари билан уруг кутиси тубининг
цилиндрик буртиги орасидаги тиркиш Дк = 1,5 мм дан кенгрок
Кабул килиш мумкин, чунки у.ер кенг булса майда чигит кириб
Колиб эзилиши мумкин. Мавжуд аппаратларда галтак диаметри d
= 105 мм кабул килинган. Галтак билан таъминлагич орасидаги h2
оралиги камда тик урнатилган галтак ён томонлари билан дарча
орасидаги тиркишлар хам энг майда чигит калинлигидан
кичикрок куйилади.
h2 тиркишини асослаш учун 67-расмдан фойдаланамиз.
192
66-расм. Икки талтакли микдорлагич схемаси.
1-туздвргич тиши, 2-бункер туби, 3,6-галтаклар, 4-вал, 5-
конуссимон шестерня.
Галтак тишлари орасидаги буш жой, яъни новга тушиб
улгурган чигит уруг кутиси тубидаги камеранинг С нуктасида
ташкарига, уруг утказгич тамонига олиб чикарилади. Аммо,
галтак тиши энг юкори В холатига кутарилганида айрим чигит
ушбу тиш билан таъминлагич тиши 2 нинг ости орасидаги
тиркишга кириб колиши мумкин. Бу тиркишнинг кенглиги h2 - hi
ни чигитнинг уртача эни Еи ва минимал калинлиги Kmm оркали hi
= 2EU < h?< h] = 3Kinin Деб аниклаш мумкин булади.
193
67-расм. Галтак таъсирида бункердан олиб чикарилаётган
чигитнинг сикилиб колиши мумкин булган жойларнииг схемаси.
1-бункер туби, 2-таъминлагич тишининг кундаланг кесими, 3-
галтак.
Галтак тиши ажратиш камерасининг С жойидан чикиб
кетаётганида, унинг учига жойлашиб колган чигит Д2 тиркишида
\ам эзилиб колмаслиги учун унинг микдори Етах < Дг< 2ктт
кабул килинади.
4 - раемдаги улчами, яъни галтак юрадиган дарчанинг
эни X^“Bf =2Д’ булгани маъкул (Bf - галтак калинлиги; Д1 -
галтак ёни билан дарча орасидаги тиркиш эни).
Микдорлагичга юклатилган технологик жараён, яъни
бункердан белгиланган микдордаги чигитни узлуксиз, вакт
утиши билан бир текис ажратиб олиш, уни уруг утказгичга
тушириб бериш жараёнини таъминлаш учун галтак гардишидаги
нов (уя)лар шаклини ва улчам (хджм)ларини х,амда чигитнинг нов
ичидан чикиб кетадиган жойини тугри аниклаш талаб килинади.
Бу ишдан олдин тиш кундаланг кесимининг дан чикиб кетадиган
жойини тугри аниклаш талаб килинади. Бу ишдан олдин тиш
кундаланг кесимининг макбул шаклини танлаш керак булади.
Fалтак гардишидаги тишлар орасидаги уя (нов) х,ажми у ерга
тушган чигит тулик жойлашиб олиши учун етарли булиши керак.
Тиш галтакнинг айланиш йуналиши томон бирмунча энгашган
194
булса, чигитнинг уя (нов) га зушишини енгиллаштиради. Уяча
асосидан тишга утказилган урунмалар орасидаги а бурчаги 90р
дан кам булмаслиги, яъни чигит билан пулат орасидаги
ишкаланиш бурчаги </> дан камида икки маротаба катта булиши
керак. Тишнинг шакли 68-расмдагидек куйилса, чигит нов ичига
кириши хамда у ердан чикиб кетиши хам енгиллашади. 68-
расмдаги мисолда тишнинг чукурлиги 14 мм, тишлар кадами 22°
30* кабул килинган.
Курс лойихаси топширигида берилган чигит улчамлари учун
тиш улчамлари аникланади.
Балтакни бункер ичига киритиб куйиш даражасини, яъни 4-
расмдаги h, улчамини танлашда галтак невидан чигит сирпаниб
68-расм. F а л та к тиши шаклини асослашга дойр схемаси.
ташкарига чикиб кетаётган С жойи уруг утказгични урнатиш
учун кулай булиши керак. Бу жараённи тушиниш учун 69-расмга
мурожат киламиз бурчак тезлиги билан айланаётган R
радиусли галтакнинг В повита тушган чигит t вактдан сунг С
жойидан ташкарига чика бошлайди.
195
Нов ичидаги массаси m булган чигитга куйидаги кучлар
таъсир дилади: огирлик кучи Gk mg, марказдан цочирма куч
Pm=mR<y2 ва ишкаланиш кучи F=Ntg<? (бу ерлаги <р - ишкаланиш
бурчаги, N - чигитнинг тиш ёнига туширадиган нормал босими). 4
Нов В х,олатига келганида таъсир килаётган кучлар таъсирида
чигит у ердан сирпаниб чика бошлайди. Нов А холатидан В га
кучиб утганида галтак р бурчагига бурилиб улгуради. Олимлар р
бурчагининг микдори р = <р+у - arcsin [л-sin («>+/)] булишини
аниклаш ган, бу ердаги у бурчаги -В нуктасидан утказилган
радиус билан тиш ёнига тушадиган нормал босим N орасида
Косил булади; k-^R/g - галтак иш режимини кинемтик
курсаткичи; бу режим курсаткич канчалик катта булса, марказдан
кочирма куч mA огирлик кучи mg дан купрок микдорга эга
булиб, чигит новдан эртарок чикиб кетади.
69-расм. Галтак новида жойлашган чигитга таъсир киливчи
кучлар схемаси.
Агар ивитилган чигитнинг ишкаланиш бурчаги ^=30°;
тишнинг шакли / =50°; галтак rif=120 айл/мин тезлиги билан
айланганида, /?=50° - 60° булиши мумкин. р микдори кичик
булса, новдан отилиб чикаётган чигитни уруг утказгичга
196
йуналтириш кийинлашади. Бундан тапщари, р кичик булса,
галтак новининг бункер ичидан юриб утиш вакти оз булиб, у ерга
чигит тушиб жойлашиб улугуриши кийинлашади.
Изланаётган h( улчамини hi< R (1-cosP) деб кабул килиш
тавсия килинади. р бурчаги маълум булса, галтак новидан
отилиб чикаётган х,амма чигитни тулик тутиб олиб, уруг
утказгичга йуналтириш лозим булади. Бунинг уруг уруг утказгич
огзи (воронкаси) нинг улчамларини аниклаш керак (70-расм).
70-расм. Уруг утказгич огзининг улчамларини аниклашга дойр
схема. 1-уруг кутисини туби; 2-галтак тиши; 3-воронка.
Тахдилни енгиллаштириш максадида О нуктасида галтакдан
ажралиб чиккан чигитнинг абсолют тезлигини галтак айланасига
уринма йуналишда ва Va =а> R мивдорида булади деб кабул
килиш мумкин. Масалани ечиш учун, иргитилган уругнинг эркин
учишдаги траекторияси курилади. Бунинг учун маълум
тенгламадан фойдаланиш мумкин.
2
У = xtgfi +
2VU2 cos2 ft
(1)
(1) тенглама ёрдамида маълум масштабда траектория
курилади. Воронкани ED ёнининг горизонтга энгашиш бурчаги V/,
ишкаланиш бурчаги <р дан катта булмаса, унинг устига тушган
чигит пастга сирпаниб кета олмайди. Шу сабабли, \|/> <р бурчаги
остида ED чизиги чизилади. ED нинг жойини танлаш мууимдир.
197
С нудта чигит учаётган траекторияга урунма, яъни чигит абсолют
тезлигининг йуналиши деярли тик холатга ядинлаш адиган жойда
белгиланади. ED чизиги С нуктадан у бурчаги остида чизилади. D
нудтаси С га я к.ин жойлаштирилса, галтакдан эртарод ажралган*
айрим чигитлар DF тик деворга урулиб, ордасига кайтганида, яна
галтакка уриниши мумкин. С нуктасига ат бурчаги остида урулган
чигит (эластик булганлиги сабабли), ак бурчаги остида оркага
дайтади (агар тикланиш коэффициента 1,0 га тенг деб кабул
дилинса). Зарбадан сунг оркага кайтган чигит галтакни хам
учратмаслиги керак.
Тудалагич параметрларини аниклаш
Уруг утказгичдан узлуксиз келиб тушаётган чигитнинг
керакли сонини туплаб, уларни эккич ичига ташлаш учун
тудалагич хизмат килади. Тудалагич кузгалмас корпуси 1 нинг
ичига куракчали айланувчан диск 2 жойлаштирилган. Дискни
телескопик вал 4 айлантириб туради. Уруг утказгич 3 оркали
келиб тушган чигитлар айланаётган дискнинг навбатдаги
куракчаси келиб тегкунича, тудаланиб туради. Куракча чигит
тудасини сидириб, дарча 5 оркали ташкарига иргитиб юборади.
Тудаланган чигитлар тупрокнинг деярли бир жойига тушаб, уя
Хосил килади. Дискдаги куракчалар дан чал ик куп буласа, уялар
ораси ядинрод, уядаги чигитлар сони камрок булади. Уянинг
узунлиги, яъни у ердаги биринчи ва охирги чигитлар оралиги
5....7 см, уялар оралиги (кадами) 10,15...45,55 хатто 60 см
булиши мумкин. Бунга дискнинг айланиш тезлигини ва
куракчалар сони хар хил булган дискларни алмаштириб
эришилади.
Агар агрегат тезлиги VM (м/с) агроном тавсия дилган уялар
оралиги дадами Su (м), дискнинг айланиш тезлиги па (айл/мин)
маълум булса, куракчалар сони
Z=60VM/Su п<) деб кабул килинади. (2)
Мавжуд сеялкаларда ZK сони 2,3,4,6,8 булиши мумкин.
Куракчаларнинг уринма тезлиги, яъни чигитни иргитиш
тезлиги:
VK= 7tdK VH/ Stl ZK м/с га тенг булади.
198
Тудаловчи аппаратнинг параметрлари, яъни дискнинг
айланиш тезлиги пд, куракча улчами, сони ва чигитни иргитиш
тезлиги VK асосида аникланади. Тудаловчи диск ишининг
кинематик режим и Л = VK / га тенг булади.
Диск куракчаси иргитган чигитлар ерга бир бирига ута якин
тушса, уянинг узунлиги минимал булади. Уя узунлиги минимал
булгани маъкул хисобланиб, амалда Л = 0,70...0,90, VK < VH
булиши керак.
Иргитилган чигитнинг ерга тушгунича босиб утадиган нули
L нинг микдори л, яъни VK нинг катга — кичиклигига боглик
(71-раем) булади: L = VK-j2H/d, м
бу ердаги Н - тудалагич баландлиги, м.
Чигитни сеялка тезлиги VM га тескари тамонга иргитиш
маъкул деб топилган, акс холда, V4 билан VK нинг йигиндиси
(абсолют тезлиги) катта булиб, чигитнинг эркин учишдаги
траекторияси узун булади, эккични узунрок килишга тугри
келади. Шу сабабли, иргитилган чигитнинг абсолют харакатдаги
босиб утадиган йули L = (VM -VJ-j2H/g, м булади.
Тудаловчи дискнинг керакли айланиш тезлигини (2)
формуладан (агрегат тезлиги VM, уялар оралиги Su, дискдаги
куракчалар сони ZK берилган булса)топиш мумкин булади.
па =VM /Su ZK, айл/мин булиши керак.
71-расм. Диск куракчаси иргитган чигитнинг ерга тушиш масофасини
аниклашга оид схема.
Лекин, Su катгарок ёки ZK купрок кабул килинса, жоиз
булган минимал микдордан камрок булиб колишини эътиборга
олиш керак. Агар диск меъёридан секинрок айлантирилса, унинг
199
устидаги чигитга таъсир киладиган марказдан кочирма куч
чигитнинг куракча билан ишкаланиш кучидан кичикрок булиб
колиши натижасида, чигит иргитилмасдан колиши мумкин.
Дискнинг минимал бурчак тезлигини соддалаштирилган ®г>
Ус формуласи ёрдамида топиш мумкин; бу ерда f- чигитнинг
тудалагич туби ва куракч^ билан ишкаланиш коэффициенти;-
дискнинг куракча асоси буйлаб радиуси.
Купинча, Su = 20 см булса, ZK= 4; гк= 8,4 см; Н=10,5 см кабул
килинади (хисобларда см эмас м куйилишини унутманг).
Дисксимон миедорлаш аппаратини лойихдлаш
Х,ар бир уяга белгиланган сондаги чигит экиш учун
дисксимон микдорлагич билан жихозланган аппаратдан
фойдаланилади. Унинг тузилиши 72-расмдаги схемада
курсатилган. У эккич 1, тудалаш аппарати 2 билан биргаликда
яхлит тузилма сифатида ишлаб чикарилади. Микдорлаш
жараёпини уячали ажратувчи диск 4 бажаради. Технологии
жараён куйидаги тартибда утказилади. Ажратувчи дискнинг уст
томонида вал 7 буйлаб эркин кутарилиб тушиш имкониятига эга
булган тусик 5 урнатилган.
72-расм. Дисксимон микдорлаш аппаратини схемаси. 1-эккич; 2-тудалаш
аппарати; 3-дарча; 4-ажратувчи диск; 5-тусик; 6-буикер; 7-вал; 8-тусикдагп
тешик; 9-сидиргич; 10-турткнч; 11-дискдаги уяча; 12-тудалагич; 13-дарча.
200
Тусикда бир неча тешик 8 лар ясалган. Туксизлаитирилиб,
тукилувчан килинган чигит бункер 6 нинг ичига, тусик 5 нинг
устига солинади. Тусик устидаги чигитнинг хаммаси бирданига
ажратувчи диск устига тушиб, унинг ишини
кийинлаштирмаслиги учун, тусик тешикларидан ажратувчи диск
устига факат чекланган микдордаги чигит тушиб туради.
Вал 7 билан биргаликда айланадиган диск 4 нинг четида
яъни гардишида уяча 11 лар ясалган. Айланаётган ажратувчи
диск устига тушган чигитнинг айримлари уячаларга кириб олади.
Бу чигит уяча билан биргаликда сурилиб, дарча 3 нинг устига
келитирилади. Дарча рупарасига урнатилган сидиргич 9
уячаларга тушиб улгурмаган чигитни сидириб, четга суради.
Бевосита сидиргич ёнига урнатилган айланувчан юлдузча
шаклидаги турткич 10 узининг тиши билан туртиб, чигитни
уячадан пастга, дарча 3 томонга тушириб юборади. Айрим
сеялкаларда юлдузч шаклидаги турткич урнига ажратувчи диск
гардишида тилинган йулакчага кириб турадиган пружинасимон
турткич урнатилган булади.
Уруг дарча оркали тудалагич кутиси (корпуси) 12 га тушиб,
уерда бир нечта чигит тупланганидан сунг, айланаётган дискнинг
куракчаси уларни ташкарига иргитиб юборади. Иргитилган уруг
эккич жаглари тайёрлаган арикча тубига тушганидан сунг,
тупрок билан кумилади.
Дисксимон микдорлаш аппарати лойихасини бажаришда
хам чигит тудалагич ва эккичнинг улчамлари галтаксимон
микдорлагични лойихалашдагидек бажарилади.
73-расмда ажратувчи дискнинг намуна схемаси келтирилган.
Экилаётган чигит улчамларига караб, диск четидаги уячалар бир
дона ёки бирнеча чигит сигадиган килинади. Тезкор сеялкаларга
каттарок улчамли уячалари булган ажратувчи дисклар
урнатилгани маъкул булади, чунки ута киска вакт ичида хам
чигитларни бехато ажратиб бериш имкони тугилади.
201
73-расм. Ажратувчи диск схемаси.
Курс лойидасини бажаришда ажратувчи диск диаметри da
танланади. Амалда da = 150...450 мм кабул килиниши мумкин.
Диск Диаметри кичик булса, турткич ёрдамида чигитдан озод
булган уяча навбатдаги чигитни ута диска вактда ажратиб олиб
улгуриши керак булади, чунки уяча тезда сидиргич тагига етиб
келганида, уячага тулик жойлашмаган чигитни уердан сидириб
чикариб ташлаши мумкин. Натижада, уяча буш колиб, чигит
ажратиш жараёни тулик бажарилмасдан колади. Шу сабабли,
катта диаметрга эга булган диск уячаларини чигитларга тегиб
тулик жойлашиб олишини экдимоллиги ортади. Албатта, катта
диаметрли ажратувчи диск устидаги бункерни хамда тагидаги
тудаловчи дискни катта улчамли килиш керак булади. Шу
сабабли, da ни танлашда куп курсаткичларни тадлил килиш лозим
булади.
202
Ажратувчи диск диаметрига караб, уни айлантириш тезлиги,
яъни харакат узатиш мосламасининг параметрлари белгиланади.
Диск уячасининг чизикли тезлиги катта ахамиятга эга. Буни
тушиниш учун чигитнинг ажратувчи диск четидаги уячага
тушиш жараёнини тахдил киламиз (11-раем). Уячага тушиб
олиши учун айланаётган диск сирти буйлаб чигит нисбий
харакатда булиши талаб килинади. Акс уолда, чигит 2 диск 1
даги уячани учратиб унга жойлаша олмайди.
Бунинг учун марказдан кочирма инерция кучи Ри диск билан
чигит орасидаги ишкаланиш кучи F дан катта булиши керак:
mgf<mrd св2; бу ер дан <n>Jgf/rd аникланади; нисбий тезлик
эса V^cor<)
Демак, диск радиуси канчалик катга булса, уни кичикрок
бурчак тезлиги о билан айлантириш жоиз булади. Сеялка
гилдирагидан дискка харакат узатадиган юритмани лойихалашда
юкоридагиларни эътиборга олиш керак.
# д — F
74-расм. Чигитнинг уяча ичига тушишига оид схема:
1-ажратувчи диск, 2- чигит.
203
74-расмда чигитнинг шакли соддалаштирилиб, шар
куринишида кабул килинган. Уяча кенглиги К шундай булиши
керакки, унинг ичига энг йирик чигит бемалол сигадиган, аммо
иккита майда чигит сигмайдиган булсин. Курс лойихасида
топширикда курсатилган чигит улчамларига мослаб уяча
улчамлари танланади.
Чигит А холатидан^В га (74-расм) парабола буйлаб тушади,
унинг тенгламаси
h=Kgt2/2 ёки h=gx2/2V ’, (3)
бу ердаги t - чигитнинг х- йулни босишига сарфлайдиган
вакти, с.
(3) формула ёрдамида куйидаги хулосани кабул килиш
мумкин: агар чигитни диск буйлаб нисбий хдракатининг тезлиги
Vr канчалик катта булса, унинг уяча ичида X йулни босиб утиш
вакти х,амда куйи томонга тушиш йули h камрок булади.
Vr тезлиги кандайдир критик микдордан купрок булса, h
баландлигининг камайиши хисобига, чигит уячага тушаолмасдан,
ундан «сакраб» утиб кетади. Шу сабабли, нисбий тезликнинг
микдори к < xy]g/2h дан ошмаслиги керак;
бу ердаги h нинг микдори катта ахамиятга эга булиши
юкорида тушунтирилди. Нисбий тезлик Vr канчалик катта булса
шунчалик h камрок булади. Уячага узунлиги U буйича тик
тушган чигитнинг босиб утган йули h> U/2,5 булмаса, чигит у
ердан чикиб кетади. Бундан ташкари, чигитнинг уячадан чикиб
турган кисми катта булса, х,аракатланаётган бошка чигитлар
таъсирида урилиб уячадан чикиб кетиши мумкин. Чигит нисбий
тезлигининг микдори дискдаги уячанинг айланама тезлиги (Vd=
<вг) га тенг булади деб кабул килиш жоиздир.
Тажрибалар асосида чигитнинг нисбий тезлиги 0,22...0,28
м/с булиши маъкул булиши аникланган. Чигитнинг уячага
тушишини енгиллаштириш максадида, унинг Cd деворининг
устки киррасини 30° остида 1 мм баландликда фаска олинади.
Уячанинг EF деворини фаскалаш салбий натижа беради. Курс
204
лойихасида дискнинг калинлиги Td ни чигит узунлиги U га
мослаб, T<)~0,8lJ кабул килиш мумкин.
Дискнинг айланиши туфайли, уячага жойлашган чигит
кандайдир вактдан сунг сидиргич тагидан олиб утилади (75-
расм). Сидиргич тиши пружина 2 таъсирида чигитни паст
томонга босиб, уни урниктиради.
Тишга чигитнинг реакция кучи N ва ишкаланиш кучи F
таъсир килади. N ва F ларнинг йигиндиси № ни топиб, уни
чигитнинг тишга тегкан жойига урунма буйлаб Т хамда уяча
Харакати йуналишига параллел булган Р кучларига тацсимлаб, уф
бурчагини топамиз. уф канчалик кичик булса, сидиргични
кутаришга интиладиган Т кучи катта булади, яъни чигитни
эзмасдан утказиб юбориш эхтимоллиги ортади. Аммо, уф
бурчагининг микдори чигитнинг тиш билан ишкаланиш бурчаги
билан диск сирти буйлаб ишкаланиш бурчаги срг ларнинг
йигиндисидан камрок, яъни ptf,<pt+p2 булишига йул куймаслик
керак. Чунки, бу холда уячага тулик тушаолмаган чигит сицилиб
колиб, эзилиши мумкин.
75-расм. Сидиргич улчамларини аниклашга оид схема. 1-ук, 2-
пружииа, 3-сидиргич ричагн, 4-сидиргич тиши, 5-уячали диск, 6-
чигит.
205
Сирпангичли эккични лойихалаш
Эккич уругни тупрокка оптимал чукурликда сифатли
кумишни таъминлаб, экилган хамма чигит бир текис униб
чикишига замин яратаиши талаб килинади. Пахтачиликда бундай
Мухим ишни факат сирпангичли эккич таъминлай олади. Унинг
умумий куриниши 76-расмда келтирилган булиб, унинг . асосий
кисмларига сирпангич 1^сургич 2, тилгич 3, зичлагич 4, унг ва
чап жаглар 5 киради.
Сирпангичли эккич ер юзасидаги йирик кесакларни ён
томонга сидириб, суриб куяди; тупрок ва унга аралашган
усимлик колдикларини кесиб, энсиз арикча очади: арикча ён
деворларини ва айникса, тубини зичлайди; арикча тубига
уругларни ёткизади, уларни босиб тупрокка ботиради; арикча ён
деворларйдан тукилаётган намрок тупрок билан чигитни кумади.
Эккич ' ер устидаги кесакларни ён томонларга сураётганида
майдаланган тупрок жойида колиши керак.
76-расм. Сирпангичли эккич схемаси: 1-сирпангич, 2-сургич,
3-тилгич, 4-зичлагич, 5-унг ва чап жаглар.
Эккичнинг тубига урнатилган зичлагич мухим технологик
жараённи бажаради. Тупрокда арикча очиб, унинг тубидаги энсиз
жойни зичлайди пастдаги намлик у ерга кутарилишини
таъминлаш учун, капилляр найчаларни тиклайди, яъни уруг
ёткизиладиган жойни тайёрлайди. Арикча тубига уругдан олдин
тупрок тушиб кетмаслиги учун, эккичнинг жаглари узун ясалади.
206
Уруг ёткизиладиган жойнинг кундаланг кесими 77-расмда
келтирилган. Зичлагич тайёрлаган жойига тупрок уругдан олдин
тушса, чигит саёзрок кумилиб крлади.
77-расм. Сирпангичли эккич очадиган арикчанинг кундаланг
кесими.
Эккич жагларининг орка четини пастки кисми кия кесилган
булади. Натижада, чигит устига биринчи навбатда пастки,
намлиги купрок булган катламдаги тупрок тушади. Экилган
уругларни босиб, уларнинг устидаги тупрокни зичлаб куйиш
учун эккич оркасига махсус гилдиракча урнатилади.
Эккич жагларининг бош кисми бир - бирига 45° бурчак
остида пайвандланиб, икки ёнли нона шаклига келтирилган.
Понанинг кирраси, яъни пичок 6 кия шаклга эга булганлиги
сабабли, у тупрок ва усимлик колдикларини паст томонга босиб,
уларни кесиб, ёриб, тупрокни ён томонларга суриб, арикча
тайёрлайди. Жагларнинг узун куйи кисми бир бирига параллел
урнатилади • ва улар арикча ичига тупрок тушишига йул
куймасдан туради.
Сирпангич 18 рифланган (гадир-будур тишлар ясалган)
устунча буйлаб эккичга нисбатан баландлиги узгартирилиб
куйилса, чигитни кумиш чукурлиги узгаради. Сирпангичнинг
тумшуги ёйсимон (радиуси 190 мм) шаклида юкори томонга
букилган булиб, ер юзасига 35° бурчак остида энгаштирилган
булади. Шу сабабли, у тупрокни уюмлаб илгари томонга
сурмасдан, пастга босиб, зичлаб кетади.
207
Эккич параметрларини аниклаш учун унга таъсир киладиган
кучларни таклил килиш керак (78-расм). Ишлаётган сеялка
эккичининг пичоги тупрокка hc баландликда N нормал босим
билан таъсир килади. «
Пичок буйлаб силжцётган тупрок орасида F=Ntg<?
ишкаланиш кучи косил булади (бу ердаги <р - ишкалашаниш
бурчаги). Нормал босцм N билан ишкаланиш кучи F нинг тенг
таъсир этувчиси N1 топилса, уни вертикал NB ва горизонтал N,
кучларга ажратиш мумкин. Nr кучи тупрокни илгарилатиб
суришга, NB эса кесакча ва пояларни куйи томонга босиб
зичлашга камда кесишга сарфланади.
78-расмдан 2V, = NSin [а-(90° +<?)]/cos<р (4)
эканлиги аникланади.
(4) формуладан а>90°+р булсагина, яъни Sin[a -(90°+<»)]>0
булганйда куйи тамонга йуналган NB кучи пайдо булиши
мумкинлиги келиб чикади. Тупрокнинг пулат буйлаб ишкаланиш
бурчаги <р = 31°...38°, усимлик колдикларининг бурчаги <р = 43°...45°
булишини эътиборга олсак, а>121°... 128° (усимлик поялари купрок
сакланган ерларда а >135°) куйилади. Мавжуд чигит сеялкаларда
эккич пичогининг энг пастки жойида а >170°, ер юзаси саткининг
баландлигида а >140° куйилганлигини эътиборга олиш мумкин.
78-расм. Ишлаётган эккичга таъсир киладиган кучлар.
208
Пичок ёйсимон тигининг эгрилик радиуси гт ни белгилашда
унинг олдига диаметри <=50 мм гача булган кесакчалар эккич
олдига тикилиб колишининг олдини олиш шартини эътиборга
олиш керак:
rT = dK /(1 - cosp), мм,
бу ердаги р тигнинг кесакка тегкан жойидан утказилган
урунманинг энгашиш бурчаги; тиг олдига кесак тикилиб
колмаслиги учун Р < 90° - ср булиши керак: мавжуд сеялкаларда
< = 238 мм~, dk = 50мм' Р~ 35° .
Эккич тумшуги икки ёнли понага ухшайди (78-6 раем).
Понанинг КИ ва КМ ёнлари тупрокни икки тамонга суриб, чигит
тушириладиган арикдани сифатли тайёрлайди. Пона ёнлари
орасидаги 2 у бурчагининг микдори тугри танланган холдагина,
тупрок КИ ва КМ ёнлари буйлаб ён томонларга осон сирпаниб
силжийди, акс холда пона олдида тупрок уюмлари пайдо булиб,
эккичнинг судрашга каршилиги ортиб кетади. Олдинги
мисолдагидек, тумшукнинг ён томонига N ва F кучлари таъсир
килиб, уларнинг йигиндиси № ни Rx ва Т кучларига ажратилса,
тупрок ён сирти буйлаб силжишини таъминлаш учун F<T шарти
бажарилиши керак. Бунинг учун у <90°-^ булиши керак.
Намлиги 18% булган тупрокнинг пулат буйлаб ишкаланиш
бурчаги <0 = 48° кабул килинса, 2/= 42° булиши мумкин.
Эккичнинг кенглиги вс камрок булгани маъкул, аммо
жагларнинг орасига кесак тикилмаслиги ва тудалагич куракчаси
иргитган чигит жагнинг ички деворига тегмаслиги маъкул
булганлиги'сабабли, амалда в, >50мм куйилади.
Эккич тупрок ичида 77-расмга ухшаш шаклли арикчани
тайёрлаши керак. Унинг тубидаги энсиз чукурча арикчанинг энг
мух,им кисми хисобланади, чунки бевосита шу жойга чигит
зушиб, жойлашиб ётиши керак. Чукурчанинг 'губи ва ён
томонлари зичланган булиши керак. Чукурча тубига чигит
кундаланг тушеа хам, у ерда тулик жойлашиб ётиши учун
чукурча тубининг кенглиги в2 энг йирик чигитнинг узунлиги п
дан катта булиши (B2>Umax), аммо 20...25 мм дан ошмаслиги
209
керак. Агар в2>25 мм булса, чигитлар бир чизивда
жойлашмаслиги, яъни кейинчалик гуза туплари кенг йулакчани
х.осил килиши мумкин. Бу эса бегона утларга карши
утказиладиган култивация ишларини кийинлаштиради.
Уругни кумиш чукурлиги hc, чигит ва тупрокнинг холатига
караб 3...8 см, шу жумладан, бевосита чукурча чукурлиги 1у=2
см белгиланади. Чукур,ча деворлари тупрокнинг табиий
уюмланиш бурчаги (35°) дан каттарок булган © бурчаги остида
зичланиб, косил килинади.
Курс лойихасида дастлаб, топширикдаги ракамларни
эътиборга олиб, арикча ва унинг тубидаги чукурча улчамлари
аникланади, кейин эса уларни ясайдиган эккичнинг улчамлари
топилади. Республикамизда экиладиган чигит улчамларини ва
тупрок хоссаларини эътиборга олиб, чукурча тубининг кенглиги
вс=10 йм, ён деворларининг баландлиги hy=21 мм, в6=51 мм кабул
килинган.
Эккич жагини улчамлари хам катта ахамиятга эгадир.
Илгари кайд килинганидек (79-расм), тудалагич туби 2 устидан
куракча 3 иргитган чигит парабола шаклидаги траектория буйлаб
эккич I очган арикча тубига тушиб жойлашмагунига, унинг
устига тупрок тукилишига йул куймаслик керак. Шу максадда,
эккичнинг жаги 6 узунрок килинади. Жаг 6 этагининг hc
баландликка эга булган КМ кисми кия кесилган булади.
Натижада, илгарилаб силжийётган эккич жаглари орасидаги
бушликка биринчи навбатда М нуктаси атрофидаги намрок
тупрок тукилиб, чигитни кума бошлайди. Бу тупрокнинг намлиги
К нуктадагига нисбатан 2...3% га ортик булиб, чигитни ундириб
олиш учун етарли булади.
Сирпангичли эккич жагларининг узунлиги zc тудаловчи
аппарат баландлиги Н, куракча 3 нинг чизикли тезлиги VK,
чигитлар тупламидан пайдо булган уя узунлиги /у, кукрак
узунлиги / ва этакдаги кесик жойнинг узунлиги 1К ларга боглик:
LK = I + L + 0,5 1у +1К Ц булади.
Амалда hT = 90 мм, hc = 90 мм кабул килинган.
210
Сирпангич эккичнинг унг хдмда чан томонларига
урнатилади ва унинг тупрокка ботиш даражасини чеклаб туради.
Эккич жагларига нисбатан унинг сирпангични турли баландликка
урнатиб, уругни кумиш чукурлиги урнатилади. Уз вазифасини
коникарли бажариш учун, сирпангич экин экишга тайёрланган
майин тупрокка меъёридан ортик ботиб, чигитни кумиш
чукурлигини узгартириб куймаслиги керак. Бунинг учун, унинг
тупрокка тегадиган майдони S етарли булиши лозим. Бу S
майдони тупрокнинг хджмий сикилиш коэиффициенти q га
боглик.
З^Р/дДсм2, (5)
бу ерда Р - эккичнинг тупрокка туширадиган босими; унинг
микдлори эккични рамага осиш механизми параллелограммини
созлайдиган пружина ёрдамида ^згартирилади; Р=400...500 Н
булганлиги маъкул; ?0 =4. 5Я/см’ кабул килиш мумкин; сирпангич
олдида катта тупрок уюми пайдо булишини олдини олиш
максадида h<0,5 см булишини жоиз деб хисоблаш керак.
79-расм. Эккич улчамларини аниклаипа дойр схема. 1-эккич, 2-
тудаловчи диск туби, 3-тудаловчи диск куракчаси, 4-чигит, 5-
зичлагич.
Агар S нинг микдори (5) формула билан аникланган булса,
сирпангич эни ва узунлигини топиш мумкин. Эккичнинг бир
томонига урнатилган сирпангич кисмининг эни вс -100... 120 мм
булгани кифоя х,исобланса, сирпангичнинг ер юзасига тегиб
юрадиган жойининг узунлиги
211
1c=S/2bc га тенг булиши керак.
М нуктасидаги (79-расм) тупрок; арикча тубига эркин
тушаётиб, Ьс йулини босиб утишга сарфлайдиган вакт t=j2h!g, с
булади. t вацти ичида сеялка илгари томонга VM t масофа1а
•еурилиб улгуради. з
Чигиткумгичларии лойихдлаш
Эккич чигитни белгиланган чукурликда жойлаштириб, уни
тупрок билан кисман кумганидан сунг, у ерни тулик; кумиб,
зичлаб, керакли шаклда шиббалаб куйиш керак булади. Бу ишни
80-расмда курсатилган ботирувчи гилдиракча 4, куракча 5 лар ва
80-расм. Эккич кисман кумган чигитни тупрок билан тулик
кумадиган ишчи кисмлар схемаси.
1-сирпангич, 2-эккич, 3-зичлагич, 4-ботирувчи гилдиракча, 5-
куракча, 6-шиббаловчи галтак, 7-уядаги чигитлар; 8-унг ва чап
жаглар; 9-пичок; 10-тупрок уюми.
Ботирувчи гилдиракча эккич очган арикча тубидаги
чудурчага ёткизилиб, кисман тупрок билан кумилган
чигитларнинг устидан босиб утаётиб, уларни арикчанинг
зичланган тубига ботириб, устидаги тупрокни зичлаб кетади.
212
Натижада, чигитнинг х,амма томони тупрокка тегиб, намликни
шимиб олиши, унуб чикиши эх,тимоллиги ортади. Ботирувчи
гилдиракча чигитни шикастлантирмаслиги, чигитни жойидан
кузгатмаслиги, четга суриб кетмаслиги керак. Fилдиракча
тугинининг эни чигит ёткизилган чукурча устининг кенглигидан
бирмунча кичикрок булиши керак.
Мавжуд чигит сеялкаларидаги ботирувчи гилдирак тугини
резина билан копланган булиб, унинг тупрокка туширадиган
босими пружина ёрдамида узгартирилади. Гилдиракча радиуси
(81-раем) ерда ётган чигит 1 ни илгарилатиб, жойидан сурмасдан,
уни босиб утиши шартидан аникланади.
81-раем. Ботирувчи гилдиракча радиусини аниклашга оид
схема. 1-ботирувчи гилдиракча, 2-чигит.
Бу шарт бажарилиши учун радиуси rLI булган чигит тупрок
билан радиуси гг булган гилдиракча тугини орасида сикилиб
тухташи лозим. Бунинг учун, + <р2 булиши керак (бу ердаги
- тугин билан чигит орасидаги ишкаланиш бурчаги, <р2 - чигит
билан тупрок орасидаги ишкаланиш бурчаги). Амалда д = 45"-^2/2
кабул килинган.
Ботирувчи гилдиракча радиуси
213
rr=ru ctg v 4 ' дан каттарок; булгани маъкул. Мавжуд
сеялкаларда rr = 85...90 мм.
Ботирувчи гилдиракчани эккичга нисбатан урнатиш,
масофаси хам мухим улчамдир (82-расм).
Тудаловчининг куракчаси Н баландликдан иргитган чигит
t = ^2H/g вакт утганидан .сунг ерга тушади. Тудаловчи аппарат
куракчаси чигитни А нуктасида VK тезлиги билан агрегат
юрадиган йуналишига тескари тамонга иргитилади.
82-расм. Ботирувчи гилдиракча ва куракчаларни эккичга
нисбатан урнатишга оид схема.
Аммо агрегат тезлиги VM доимо VK дан катта
булганлиги сабабли [VM = (l,1...2,0)V,J, чигит олд томонга
эркин учишни Va = VM - VK абсолют тезлиги билан бошлайди ва
арицча тубига тушгунича la = VBt = Va^H/g йулини босиб утади:
Ботирувчи гилдиракчани эккичга тегдириб урнатиб
булмайди. Шу сабабли, гилдиракча А нуктага нисбатан LK
масофада, тиркишини колдириб жойлашган булади. Ерга тушиб
улгурган чигитни босиб, тупрокка ботириш учун, t вакти ичида
гилдиракча LK= La йулини VM тезликда босиб утишга улгуриши
керак, яъни 4 + L„ = У„ J2H / g булади.
La кийматини эътиборга олиб, l„ =VKj2H/g, м эканлиги
топилади.
214
Ботирувчи гилдирак таъсирида тупрокка ботирилган чигит
устига тупрок ташлаш учун куракчалар хизмат килади. Куракча
купинча бурчаклари ёйсимон шаклда думалокланган
туртбурчакка ухшаш килинади (20-расм). Вертикал текисликда
куракча а бурчаги остида олд тамонга энгаштирилиб куйилади,
чунки куракча тупрок ва унга аралашган усимлик колдикларини
юкорига кутармасдан, пастка суриб, босиб кетиши керак.
Шу сабабли, a<9Q°-ip кабул килинади («о- куракча билан
усимлик долдидлари орасидаги ишкаланиш бурчаги). Уст
куринишда куракчаларнинг иккаласи дам даракат йуналишига д
бурчаги остида энгаштирилиб урнатилади ва в кенгликдаги
тупродни чигит жойлашган катор устига суриб, уюмлаб утади. д
бурчаги меъёридан катта булса тупрок куракчага ёпишиб допиши
ва илгарилатиб сурилиши натижасида чигит жойидан дузгалиб
кетиши мумкин. Демак, /?<45° — <г>/2 булгани маъкул. Куракча
шаклини сеялкани агрегатлаш тезлигига мос келадиган килиб
танланади.
83-расм. Чигитни тупрок билан кумадиган куракча.
Куракчани эккичга нисбатан жойлаштиришда, биринчидан,
экилган чигит устини керакли калинликда ёпиш учун етарли
хажмдаги тупродни уртага суришини, иккинчидан, ботирувчи
215
гилдиракча ишига хдлокит бермаслигини таъминлаш лозим.
Куракча ботирувчи гилдиракча укига нисбатан /к>гг~(40...50мм)
масофада урнатилиши керак (82-расм).
Чигит устига куракчалар уюмлаб куйган тупрок уюмини
шиббалаб, нишобли шаклга келтирилиши керак. Уюм усти
нишобли булса, ёмгир сувлари тупрокка камрок шимилиб, чигит
кумилган жойнинг ён томорларига окиб кетади. Натижада, калин
каткалок пайдо булишининг олди олинади. Бундан ташкари,
шиббаланган сирт остидаги тупрок куёш нури таъсирида тезрок
исийди, кучли шамолиинг салбий таъсири камаяди. Бу ишни
шиббаловчи галтак бажаради (84-расм). Балтак бир - бирига
тескари урнатилган кесик конуссимон сирт шаклида ясалади.
84-расм. Шиббаловчи галтак улчамларини аниклашга дойр
схема. 1- куракчалар, 2-галтак, 3-созловчи пружина.
Куракчалар х,осил килган юмшок тупрок уюмини босиб
утаётиб, галтак уни шиббалаб, 84-расмдагидек чуккисимон
куринишга келтиради. Унинг устига тушган сув уюм этаклари
томон окиб кетади. Балтак диаметри х,ам кесакчаларни суриб
силжитмаслик шарти асосида аникланади:
D = d „ctg1(90° —<р!$)мм,
бу ерда dK- кесакчалар диаметри.
216
Амалда галтак диаметри 210...290 мм, кенглиги В<140...160
мм кабул килинади.
Сеялканинг судрашга каршилиги
Биринчи навбатда сеялкани судрашга сарфланадиган куч Рс
ни аниклаш талаб килинади. рс кучи сеялкани кутариб юрадиган
иккита гилдиракнинг судрашга каршилиги ря, эккичларнинг
каршилиги Ре, ботирувчи гилдиракчаларнинг каршилиги Рв,
кумувчи куракчаларнинг каршилиги Рк, шиббаловчи галтак
каршилиги Рш хамда микдорловчи ва тудаловчи аппаратларии
биргаликда айлантиришдаги каршилик Ра ларнинг йигиндисига
тенг. Экиш агрегатининг ишчи тезлиги узгармас, яъни тезланиш
йук деб фараз килиб инерция кучларини эътиборга олмаса хам
булади. Демак:
Рс = 2Рд + ZePe + ZKPK + ZePe+ZulPtll + ZaPa булади.
бу ердаги Ze, ZK, Z6, Zm, Za - сеялкадаги эккичлар, кумувчи
куракчалар, чигитни ботирувчи гилдиракчалар, шиббаловчи
галтаклар ва микдорловчи ва тудаловчи аппаратлар сони;
сеялка огрилигининг бир кисми G билан юкланган
гилдиракнинг судрашга каршилигини мураккаб булган
Грандвуанэ — Горячкин формуласи билан эмас, куйидаги
соддалаштирилган формула ёрдамида хисоблаб топиш курс
лоиихдси учун жоиздир Р„ = JGf,H.
бу ердаги Gf- гилдиракка тушадиган юк, н; f -0,15...0,25 -
тупроги чигит экишга тайёрланган ерда гилдиракни юмалашга
каршилик коэффициента (зичрок тупровда f нинг киймати
камрок булади).
Лойихаланаётган эккич улчамлари мавжуд сеялкалардагига
якин деб кабул килинса, курс лойихасида мураккаб хисоб -
китобларни бажармасдан, лаборатория синовларида олинган
натижалар асосида Ре=300...350 Н деб кабул килиш жоиз булади.
Кумувчи куракча сураётган тупрокнинг хажми куракчанинг
камров кенглиги вк ва ерга ботиш чукурлиги h, га боглик-
Гупрокнинг сидириб суришга булган солиштирма каршилиги q
булса, куракчанинг судрашга каршилиги
217
PK=qbKhK, H булади.
Амалда Ьк-=80 мм; h~50 мм; q=2 н/см2 кабул килинган.
Ботирувчи гилдиракчанинг каршилигини ха,м
соддалаштирилган формула ёрдамида аниклаш мумкин.
PffGe,H (6)
Гилдиракчани махсус пружина ерга босиб туришини
эътиборга олиб GB=15. .20 Н деб кабул килиш жоиздир.
Шиббаловчи галтак каршилиги хам (6) формула ёрдамида
топилади. Агар галтакнинг катта диаметри 260...270 мм, кичик
диаметри 200...210 мм ва кенглиги 140... 150 мм булса, Ош=
340.. .360, Н деб кабул килиш мумкин.
Микдорловчи ва тудаловчи аппаратнинг каршилигини сеялка
гилдирагининг тугини ерга теккан жойида пайдо буладиган
юритувчи урунма куч Т оркали бахолаш мумкин, чунки икки
гилдиракли сеялкани агрегатлаётган траткор 2 Т кучини енгиб
судраш керак:
2Т=(ZM Мм =ZmMtn)/rgTj,
бу ерда rg - гилдирак радиуси, м;
ZM - микдорлагичлар сони;
Мм - битта микдорлагични айлантириш учун талаб
килинадиган момент, мм;
ZT - тудаловчи аппарат сони;
Мт битта тудалагични айлантириш учун талаб
килинадиган момент, нм;
- гилдиракдан микдорлагич ва тудалагичга харакат
узатадиган узатманинг фойдали иш коэффициента
Амалда М„ = 2нм~, Мт = 1пм; у =0,8 кабул килинган.
218
Сеялка гилдираги улчамларини аниклаш
Сеялкага урнатилган гилдирак иккита ишни бажаради.
Биринчиси, сеялка огирлигининг бир кисмини кутариб юрса,
иккинчиси, микдорлагич ва тудалагичларга харакат узатади.
Купинча металл тугинли, айрим вактда пневматик шина
кийдирилган гилдираклар юритувчи гилдирак сифатида
куйилади. Fилдирак улчамлари, биринчи навбатда, чигит экишга
тайёрланган тупрок; хоссаларига, иккинчи навбатда, ишга
чидамлилик ва конструктив талабларига жавоб берадиган килиб
танланади.
Сеялка гилдирагининг тупрокка ботиш даражаси чекланади,
чунки юк таъсирида гилдирак юмшок тупрокка чукур ботадиган
булса, униг тугини олдида пайдо буладиган тупрок уюми,
судрашга каршиликни ошириб юборади. Гилдирак тугинининг
тупрокка ботиш даражаси унинг диаметри ва энига боглик:
К — Gr / <?r -JDj-
бу ердаги Gr - гилдиракка тушадиган юк, н;
Br, Dr - гилдирак тугинининг эни ва диаметри, см;
К — гилдирак тугинининг тупрокка ботиш
коэффициенти; тажриба асосида, сеялка учун К=2...3 маъкул
булиши аникланган.
Курс лойихасида металл тугинли гилдирак урнатиш билан
чекланиш маъкул булди. Сеялка микдорлагичларини
харакатлантирадиган жувани ерга нисбатан урнатиш баландлиги
конструктив курсаткичлар билан кабул килинган булса, бу
талабларга биноан гилдирак диаметри танланади (мавжуд
сеялкаларда Dr = 650 мм), кейин эса, тупрокка ботишини жоиз
микдорда булишини таъминлайдиган тугин эни топилади:
Вг = Gr / к-\Ц5, мм
гилдирак тугини энини соддалаштирилган формула ёрдамида
аниклаш мумкин:
219
B^Gr'Ko, см
бу ерда Ко = 150 н/см - тугин энининг дар бир см булагига
тушириш мумкин булган солиштирма юк.
D=[Gr/BrKo]2 s (7)
Агар Dr ни танлащ конструктив курсаткичлар билан
чекланмаса, (7) формула ёрдамида аввалига Вг топилиб, кейин
гилдирак диаметри аникланади.
Сеялка изторткичи узунлигини аниклаш
Экиш агрегати 85-расмда курсатилгандек, умумий камров
кенглиги Вс, даторлар оралиги в„ булган сеялка ва уч гилдиракли
трактордан тузилган булса, у олдинга кетаётиб, A,B,C,D
даторларга чигит экади. Ордага кайтишида эса, сеялка E,F,K,L
даторларини экади.
Эккичлар сеялка рамасига нормал датор оралиги вн
кенглигида урнатилганлиги сабабли, A-В, В-С, С-D кенгликлар
узгармас булади. Агрегат оркасига дайтганида E,F,K,L
даторларини дам вн кенглигида экади. \ар хил йуналишларда
экилган D ва Е даторлари туташ даторлар дейилади. Туташ
даторлар орасининг кенглиги вт, вн дан фардланмаслиги керак.
Бундай мудим агротехник талабни бузмаслик учун, Е даторга
чигит экишда тракторнинг олдинги гилдираги илгари чизилган М
йулакчаси буйлаб юритилади.
М чизигини илгари А йуналишида кетаётган сеялкага /у
масофада уРнатилган Унг изторткич диски тупродда из
долдиради. Ордасига дайтаётган сеялканинг чап изторткичи N
чизигини долдиради. вт=вн булишини таъминлаш учун чап ва унг
изтортдичларнинг узунликларини тугри урнатиш керак. Агар
сеялка уч гилдиракли трактор билан агрегатланган булса,
220
85-расм. Сеялка изторткичи узунлигини аниклаш схемаси.
чап ва унг изторткичлар узунлиги /у ва узаро тенг булиши
керак (zy =Zi). Агар сеялкадаги четки эккичлар оралиги S булса;
lv = /, = 0,5 S+eT га тенг.
Агар сеялка турт гилдиракли трактор билан
агрегатланадиган булса;
1У =вт +0’5 (А- аУ 11^ет + °,5 + °) кабул килинади,
бу ердаги а- трактор олд гилдираклари изларининг оралиги.
Эккичнинг равон харакатини таъминлаш
Суза экилган далаларни сугориш жараёнида муаммолар
пайдо булмаслиги учун, чигит экишдан олдин ер сифагли
текисланади. Аммо, микронотекисликлар барибир сакланиб
колади. Шу сабабли, хар бир эккич алохида секцияга урнатилади.
Хар бир секция эккичи автоном холатда кичик нотекисликларга
мосланиб (кутарилиб-тушиб) маълум холатида равон харакатда
221
юриши керак. Акс холда, чигитни белгиланган чукурликда
кумиш таъминланмайди.
Бунинг учун эккични дала юзасига доимо маълум Рк кучи
билан босиб юриш лозим булади. Рк кучи тупрок холатига мос
куйилиши керак. Сифатсиз тайёрланган жойда эккичга Рк купрок,
ута майин жойда камрок Рк кучи таъсир килиши талаб килинади.
Демак, Рк кучининг ^микдорини тез ва аник узгартириш
имконияти булиши керак. Бу ишни енгиллаштириш максадида
эккич радиал эмас, параллелограммсимон осгич ёрдамида чигит
сеялка рамасига уланади (86-расм). Бундай осгич сеялканинг
рамасига тортки 3 ва 4 урнатилган кронштейн 5 ёрдамида
уланади.
Устун 2 кронштейн 5 га параллел куйилади. Созловчи
пружина 6 таранглиги махсус винт ёрдамида узгартирилса,
параллелограммнинг кисми булган устун 2 нинг эккични пастка
босиш кучи хам узгаради.
Бундай осгичга урнатилган эккич ернинг нотекислигига
мосланиб, кутарилиб - тушганида доимо узига параллел кучади.
Натижада, эккичнинг тупрокка ботиш бурчаги узгармайдиган
булади, чигитни кумиш чукурлиги хам бир хил сакланади.
Майин булмаган тупрокка чигит экишда хамда агрегатни катта
тезликда ишлатишда пружина таранглигини кучайтириб, эккичга
тушадиган босимни ортгириш маъкул булади.
86-расм. Эккични рамага улайдиган параллелограммсимон осгич. 1-
эккич, 2-эккич уступи, 3,4-узаро параллел булган торткилар, 5-
кронштейн, 6-созловчи пружина, 7-сирпангич, 8-тирак планка.
222
Сеялка транспорт холатига кутарилганида эккичларнинг
пастга тушишини чеклаш максадида тирак планка 8 урнатилган.
Тирак планка эккич устунига нисбатан тугри урнатилса,
кутарилган сеялкадаги тортки 3 ва 4 лар горизонтал холатидан
деярли пастрок тушмайди.
Эккичнинг равен харакатини таъминлаш учун, созловчи
пружинанинг таранглик кучини тугри урнатиб, секция
кисмларига таъсир киладиган хамма кучлар йигиндиси (тенг
таъсир этувчиси) нинг йуналиши (таъсир чизиги) секциянинг
оний айланиш марказидан утиши керак. Эккич
параллелграммсимон осгичга урнатилганлиги сабабли, унинг
оний айланиш маркази чексиз узодликда жойлашган булади Шу
сабабли, пружина кучини узгартириб, кучлар тенг таъсир
этувчисининг таъсир чизиги (куч векторининг давоми)ни 3-4
тортциларга параллел холатга келтириш талаб килинади (87-
расм).
Масалани ечиш учун, секция кисмларига таъсир киладиган
кучларни аниклаш керак:
1. Ишлаётган эккич кукрагига тупрокнинг каршилик
(реакция) кучи Ne таъсир килади. Унинг цийматини турли
синовларда аникланган натижалар асосида кабул килиш курс
лойихаси учун жоиз хисобланади (Ne=230...260H), Ne эккич
кукраги тупрокка ботган кисмининг уртасига таъсир килади деб
кабул килиш мумкин. Ne нинг давоми кукрак эгрилик марказидан
утиши илгари тушунтирилган.
2. Огирлик кучи G эккичнинг бош кисмида, тахминан
узунлигининг 1/3 да таъсир килади деб шартли кабул килиш
жоиз булади. G нинг микдорини мавжуд сеялкалардаги эккични
ечиб олиб торозуда тортиб, унга яцин микдорни кабул килиш
мумкин (агар модулли сеялка лойихаланаётган булса, кушимча
кисмлар огирлигини хам эътиборга’олиш керак булади).
3. Сирпангич хамда эккич жагларининг тупрокка нисбатан
силжишида пайдо буладиган ишкаланиш каршилик кучи F нинг
микдорини ШЮдеб аниклаш мумкин (ишкаланаётган юза
микдорга боглик эмас деб фараз килиб). Бу кучни горизонтал
223
йуналишда hf= 0,25а елкасида таъсир килади деб кабул килиш
мумкин.
4. Эккичнинг оркасига урнатилган ботирувчи гилдиракнинг
судрашга каршилиги Po=fG(, кучини эккичнинг уст чет чизигида
горизонтал йуналишда таъсир килади деб фараз килиш мумкин.
(G6=15...2O н).
5. Изланаётган Рр босимни пружина тушириши керак. Тупрок
шароити ва сирпангич улчамларига караб, тахминан Рр = 300-600
Н булгани маъкул.
87-расм. Эккич район харакатини таъминлашга оид схема.
Пружинанинг эккични равен харакатини таъминлайдиган
таранглик кучи Рт микдорини аналитик усулда эмас, график
усулда аниклаш купрок информация беради. Шу сабабли, курс
лойихасида секцияга таъсир киладиган кучлар купбурчагини
224
дуриб, эккич равон харакатини, яъни таъсир килаётган кучлар
йигиндиси булган Рт кучининг мувозанатини берадиган
микдорини аниклаш тавсия этилади.
Бунинг учун, эккич осилган секция схемаси маълум
масштабда (яхшиси, М 1:2) чизилади (87-расмда. схема
бемасштаб чизилган). Таъсир киладиган кучлар векторлари
курсатилади. 24-расмда бу иш цуйидаги тартибда бажарилган.
1. Кучлар вектори узунлигини топиш учун кучлар масштаби
а (н/мм) кабул килинади. Куч модул микдорини ц га булиб,
векторлар узунлиги аникланади.
2. Схема четидаги буш жойда кучлар купбурчагини кутби О
нуктаси белгиланади. О нуктасидан схемадаги 77 с га параллел к е
вектори чизилади. Ne га, мисол учун, G вектори чизилади. О
билан G учини улаб 77е ва G кучларининг йигиндиси Ne
топилади. Чизмада Ne ва G давомларнинг кесишган нуктаси 12
аникланади. 12 нуктадан 77 G га параллел чизик 21 курсатилади.
12 нуктада д7с вас векторлари параллелограмми курилиб,
уларнинг йигиндиси булган n G ни чизиш мумкин. Аммо,
схемани чизидларга тулдирмаслик учун, n G нинг таъсир чизиги
21 ни курсатиш билан чекланиш мумкин.
3. Ne ва g кучларига ишкаланиш кучи f куплии максадида
купбурчакдаги ng учидан F вектори чизилади, унинг учи О
билан уланиб 77 е, G ва F кучларининг йигиндиси булган N F
топилади. Схемада F ва 77F ларнинг давомлари кесишган 13-
нукта оркали 77Р га параллел 22- чизик утказилади.
4. nе, g, F ва рр кучларининг йигиндиси булган 77р ни
топиш учун, купбурчакда 77F нинг учидан Рр параллел (7>р эккич
уланган устинга параллел булади; агар 2-3 уступи тик эмас,
бирмунча энгаштирилган булса, Рр хам шу даражада энгашган
булади), О кутбидан эса 1-2 тортдисига параллел чизиклар узаро
кесишгануча утказилади ва Рр ва 77 р аникланади. Схемада 14-
нукта топилиб, 77 р кучининг таъсир чизиги 23 курсатилади.
5. 3 - шарнирга Рр вектори кучирилади ва уни 3-4 ва 3-5
йуналишларига таксимлаб, Ру ва Рт кучлари топилади. Илгари
кабул килинган масштабига Рт узунлигини купайтириб, Рт
225
кучининг микдори (модули) топилади. Сеялкани ишга
тайёрлашда, созловчи пружина таранглигини Рт га етказиб куйиш
керак. Пружина таранглиги меъёридан оз куйилса, яна кучлар
мувозанати содир булганича эккич бирмунча кутарилиб,
юрадиган, чигитни саёзрок 5 кумадигав булади. Амалда,
пружинани топилган Рт дан бирмунча (15...20%) ортикрок
таранглаштирилиб куйилади. Бундай вазиятда, F кучи бирмунча
ортиб кетишига йул куйилса х,ам, эккичнинг равон хдракати
доимо сакданиб туради, чигит мунтазам равишда сифатли
кумилади.
Хулосалар
Курс лойихдсининг нихрясида тегишли хулосалар ёзилади.
Хулосадарда топширикда берилган натижаларга эришиш учун
сеялканинг микдорлагичи, эккичи ва бошка мух,им кисмларининг
тавсия килинаётган улчамлари, кинематик режимлари, динамик
тадкикот натижалари келтирилади.
Иловалар
Топширикка биноан, курс лойихдсида сеялканинг
кисмларидан бирининг чизмаси чизилиши керак. куйидаги
иловаларда келтирилган чизмалардан намуна сифатида
фойдаланиш мумкин:
226
1-илова.
88-расм. Тракторга осилган сеялка ни кинематик тадкикоти
(ишчи ва транспорт холатлари).
227
I
2-илова.
89-расм. Тудаловчи аппарат.
228
3-илова.
90-расм. Дисксимон микдорлагич.
229
4-илова.
о$г
91-расм. Эккич осилган секция.
230
5-илова.
92-расм. Чигитни кумиш воситалари.
231
6-илова.
93-расм. Галтаксимон микдорлагич.
232
АДАБИЁТЛАР
1. Хамидов А. «Кишлок хужалик машиналарини лойихдлаш».
Тошкент, «Удитувчи», 1991.
2. Шоумарова М., Абдиллаев Т. «Кишлод хужалиги
машиналари». Тошкент, «удитувчи», 2002.
233
МУНДАРИЖА
1. Кириш..................................................... 3
2. I БОБ. ЛАБОРАТОРИЯ МАШГУЛОТЛАРИ........................... 6
3. Тиш ли тирма технологик жараёни тахлили................... 6
4. Дисксимон тирма технологик жараёни тахлили................ 9
-5. Тупрок фрезаси технологик жараёни тахлили............... 12
6. Юритувчи гилдирак улчамлар ини аниклаш................... 18
7. Култиватор угит микдорлагичи ишининг тадкикоти........... 31
8. Индивидуал саклагич механизмининг тадкикоти.............. 35
9. Дисксимон угит сочгич ишининг тадкикоти.................. 47
10. Дон сеялкаси микдорлагичи ишининг тадкикоти............. 51
11. Чигит сеялкаси микдорлагичи харакат юритмаси
ишининг экиш сифатига таъсирининг тадкикоти................. 56
12. Уриш аппарата ишининг тадкикоти......................... 67
13. Усимлик поясининг таглар жуфти орасида кисилиб
тухташини тадкикоти......................................... 72
14. Пахта териш аппарата иш курсаткичларини аниклаш......... 75
15. Горизонтал шпинделни териш камерасидаги
каракатланиш жараёнининг тадкикоти.......................... 84
16. Пахта юклагичининг кинематик тадкикоти.................. 88
17. Донларни тозалаш учун галвир танлаш..................... 92
] 8. II БОБ. АМАЛИЙ МАШГУЛОТЛАР............................ 103
19. Минерал угит сочгични ишга тайёрлаш ва ишлатиш......... 103
20. Тиркалма плугни ишга тайёрлаш.......................... 108
21. Тиркалма плугни ишлатиш................................ 113
22. Осма плугни ишлатиш.................................... 120
23. Ротацион тупрок юмшаткичларни ишлатиш.................. 125
24. Чигит сеялкасини ишга тайёрлаш......................... 128
25. Чигит сеялкасини ишлатиш............................... 132
26. Гуза култиваторини ишгатайёлаш......................... 136
27. Дон сеялкасини ишга тайёрлаш........................... 140
28. Картошка эккични ишга тайёрлаш......................... 147
29. Вентиляторли пуркагични ишга тайёрлаш.................. 149
30. Вертикал шпинделли пахта териш машинасини
ишга тайёрлаш ва ишлатиш................................... 153
31. Горизонтал шпинделли пахта териш машинасини
ишга тайёрлаш.............................................. 158
32. Галла комбайнини ишга тайёрлаш......................... 163
33. Галла комбайнини ишлатиш............................... 168
34. Дон тозалаш машинасини ишга тайёрлаш................... 173
35. Картошка ковлагични ишга тайёрлаш...................... 178
234
36. Ill БОБ. КУРС ЛОЙИХДСИНИ БАЖАРИШ НАМУНАСИ.............. 181
37. Кириш................................................... 181
38. Умумий маълумотлар...................................... 181
39. Чигит хоссалари......................................... 185
40. Тукли чигит экадиган сеялка конструктив
схемасини лойихалаш тартиби................................. 186
41. Галтаксимон микдорлагич улчамларини аниклаш............. 188
42. Тудалагич параметрларини аниклаш........................ 198
43. Дисксимон микдорлаш аппаратами лойихалаш................ 200
44. Сирпангичли эккични лойихалаш........................... 206
45. Чигит кумгичларни лойихалаш............................. 212
46. Сеялканинг судрашга каршилиги........................... 217
47. Сеялка гилдираги улчамларини аниклаш.................... 219
48. Сеялка изторткичи узунлигини аниклаш.................... 220
49. Эккичнинг равон харакатини таъминлаш.................... 221
50. Хулосалар............................................... 226
51. Иловалар................................................ 226
52. Адабиётлар.............................................. 233
235
М.Шоумарова, Т.Абдиллаев
кишлок; ХУЖАЛИГИ МАШИНАЛАРИДАН
ПРАКТИКУМ
Мухаррир: Худойбердиев О.А.
Техник мухаррир: Назарбаева С.Е.
Корректор: Алимкулов Д. И.
Босишга рухсат берилди 10.04.10. Бичими (60x84) 1/16. Шартли босма табоги 14,75.
Нашриёт босма тоботи 14,75. Адади 300 нусха.
i ошДАУ Тахририят нашриёт булимининг РИЗОГРАФ аппаратида чоп этилди.