/
Автор: Қурбанқожа С.Н.
Теги: рухани мұра мағыналы мұра қазақстан мәдениеті білім беру жүйесі
ISBN: 9965-25-318-8
Год: 2007
Текст
Қожа Ахмет Йассауй атындағы халыкдралық Кдзақ-Түрік университеті
Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудщ негіздері
Қүрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
П-Бөлім
Гүркістан — 2007
К,ожа Ахмет Йассауй агындағы халықаралық Кдзақ-Түрік университеті
Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудің негіздері
Қүрбанқржа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
Қожа Ахмег Йассауй атындағы халықаралық Кдзақ-Түрік университеті
Курбанюзжа Самсызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мүраларын үздіксіз білім беру жүйесіне сндірудің негіздері
{Моног рафкял ык е нбек)
Редакторы: п.г.У, профессор Қ.Ғ. пл.а. ака имигі Омар Сыздықов
Суреіпек керкемдеген: Қур&агіңи» аее Ерлан Сансызбайүлы
Қазақстан тәуелсіздігінің тырнақалды жемісі—түркі дүниесінін іргелі ғылым-білім ордасы Қожа Ахмет Иассауй атындағы халықаралық Қазақ-ТүрІк университетінің алғашқы 15 жылдық мерентойына арнаймын.
Қүрбанқожа Сансызбай Нызанүлы (Әбу Фарабв)
Түркістан - 2007
Түркісган — 2007
3
ББК 74.59
К 77.
Қожа Ахмет Йассауй атындағы халықаралык Қазақ-Түрік университеті
Қожа Ахмет Йассауй іліміп, рухани, мағпауи мұраларын үздіксв білім беру жүйесіне ендірудің негвдері
(Монографиялық еңбек)
Қ77.
Қүрбанқожа Саясызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
ІКВХ 9965—25—318— 8
Қожа Ахмет Йассауй атындағы халыкаралык Казак-Түрік универсіггетһйн оқу-эдісіемелік кенесшін шешімімев үсыны.ады
ББК. 74.59.
- 4309000000
ое(05}-07 ф Қурбанходжаев Сансызбан Нызанұлы (Әбу Фараби), 2007.
І8ВМ 9965—25—318—8
ЖК, Мырзз баспасында басылды.
Түркістан
4
Қожа Ахмет Йассауй атындағы халыкдралық Кдзақ-ТүрІк универсигеті
Кұрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
Пікір жазеандар: ф.г.д., профессор Мекемтас Мырзахметүлы. п.г.д., профессор Қ.Р. пт.а. академигі Қалдыбек Бөлеев. пл.д*, профессор Қ.Р. пт.а. академигі Омар Сыздыков * Ф.ғ.к., теология докторы Досай Кенжетай
Қожа Ахмет Йассауй іліміщ рухани, маенауи мураларын үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудің негіздері (Монографиялык еңбек)
ТүркІстан - 2007 234 Бет
Монографияда қазақ (турхі) недагогикасының (этнапедагогикасыиыц), психологиясъміың (этнопсихологиясыаыіі) тарихында туцгыш рет (Кожа Ахмет Йассауй ілімінг рухани, магнауи муралирын уздіксһ білш беру жуйесіие ендірудің негһдері жүйеленген, орі тужырымдамасы жасалынсан.
Ол үшін, аетор «Йассауйтаму», «Йассауй тагылымы^т&лІм-т&рбце гибраты»^ «Мухаммад (с,г.с) пангамбар аманаты», «Йассауйтану дорісінің рухшш, магнауи крмсеттілігі мен т&лім^торбиетк міиіі ж&не Иассауй кереметтері» т>б^ багдарламагшр мен оку куралдарын ж&не монаграфиялар дайыидаган. Сітымен кртар, оларды баспадан жарықкр шыгаргат
Монография уш болімнен т$рып, он бес таңырыпты к^ачтиды,
Бірінші боліміиде, Қо^ка Ахмет Йассауй мураларын зерттеудщ педагигикалық жоне психолагиялың проблемалары. анықталган.
Екінші боліміиде9 Қанса Ахмет Йассауй еңбектерін оңытудың педагогикалың ж&не психологнялық мазмуны талданып берілген.
Үшінші болімінде, Қожа Ахмет Йассауй мураларын уздіксіз білім беру меуйесіне ендірудіц технологиясының эксперименттік н&тижелеріне есен-хисап мсүргізіт оларды сызба түрінде корсеткен.
Еңбек галым—педагогтарга, зкогары мектеп оқытушыларына, аспиранттарга, магистраиттарга, (т&лобаларга) студеиттерге, үздіксІз білім беретін мектеп мугалімдеріне жоне жалпы оқырман қауымга арналган.
Тілі жатыкь орі коптегеи тың тақырыптар мен коп қырлы олемнің қуния сырлары соз болган жоне оларга дмелді гыяыми түжырымдар келтірілген.
н*г,д*т профессор Қ.Р. п.ғ.а. академигі Омар Сыздьіков
Ө Курбанходжаев СансызбаЙ Нызанұлы (Әбу Фараби). Түркістан- 2007.
5
П.ғ.к., доцент Курбанходжаев Сансызбай Нызанұлынын
«Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын
үздіксіз білім беру жүйесіне еңдірудің негіздері»
атты монографиялық еңбегіне жазылған
ШКІР
Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлының «Йассауйтану» саласында жазылған бұл монографиялық еңбегі, біздің университетке аты берілген, ғұламаның алдындағы өтелген бір парызымыз Іспетті сезінемін. Монографиялық еңбектің тұла бойы тұнған педагогикалық, этнопедагогикалық, психологиялық, этнопсихолоғиялык адамгершіліктік тәлім-тәрбиелер. Енбектің философиялык ой-қырының, оқырманға берер адамгершіліктік тәрбиесі мол.
Автор бүған дейін жарық көрген еңбектерін жүйелі түрде қорытындылап, монографиялық еңбегін жаңа биіктерге кетере алған.
Аталған еңбектің мәні мен маңызы жалпы оқырман қауым үшін ғана емес, Йассауйдің адамгершіліктік-педагогикалық мұраларын үздіксіз білім беру жүйесіне негіздеп, жүйелі түрде енгізудің жолдарын айкындап беруімен маңыздылығы арта тұскен.
Жалпы алғанда, бұл ғылыми еңбек баршамыздың Йассауй алдындағы борышымыздың тамшыдай болса да өтелуімен ортақ қуаныш.
п.г.д., профессор
Қ.Р. и.г.а. академигі Омар Сыздықов
6
П.ғ.к., доцент Курбанходжаев СансызбаЙ Нызанұлының
«Қожа Ахмет Иассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын
үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудің негіздері»
атты монографиялық еңбегіне жазылған
ШКІР
Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлының Йассауйдің мүраларын зерделеу барысында жазған монографиялық еңбегі, Қожа Ахмет Иассауйді үлы педагог, тәрбиеші ретінде жаңа қырынан тануға жетелейді. Ізденуші ғалым, езі қарастырып отырған тақырыпты терең бойлап, Қожа Ахмет Йассауй іліміне іпынайы берілгендігін танытқан. Олай дейтінім, осы тақырыпта жүйелі гүрде, үздіксіз тыңғылықты айналысып келе жатқан автордың көптеген еңбектерімен етене таныс болып, көңілден шығып жүргендігі болар.
Қожа Ахмет Йассауйдің мұраларына ыждаһатпен терең бойлаған сайын, оның жаңа қырларын айшықтап, рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларын оқырман қауымға жарқ еткізіп үсынудан жалыққан емес.
Түйіндеп айтар болсам, Қожа Ахмет Йассауй мұраларының жанашыры, үлағатты ұстаз, педагог Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлының осы монографиялық еңбегі Қожа Ахмет Йассауйдей алып тұлғаның асқақ шыңдарының биіктерін бағындыруы деуге болады.
Автордың маржандай тізіп, егжей-тегжейлі қарастырған қорытындылауынан кейін, тақырып бойынша алып-қосар сөздің болуы мүмкін емес.
п.г.д., профессор
Қ.Р. п.ғ.а. академигі Қалдыбек Бөлеев.
7
П.ғ.к., доцент Курбанходжаев Сансызбай Нызанұлынын
«Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын
үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудің негіздері»
атты монографиялық еңбегіне жазылған
ПІКІР
Исі түркі атаулының баршасына киелі саналатын, Түркістан топырағында, аты айдай әлемге мәшһүр болған, Қожа Ахмет Иассауй бабамыздың атында халықаралық мәртебесіндегі университеттің ашылғанынан бері, аянбай тер төгіп, қызмет етіп келе жатқан екі ұстаз болса соның бірі, әрі бірегейі, өзімізге қадірлі Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы деп айтуға толық негіз бар. Үлағатты ұстаз, ұстаздың осы аталған монографиялық еңбегі айтылған тұжырымымыздың айқын дәлел іспетгі.
Барша мұсылман әлемі бас иіп, тағылым алған Иассауй бабамыздың рухани-адамгершілік мұраларын терең зерттеп, жүйелеп, үздіксіз қолданысқа енгізу—бүгінгі күннің күн тәртібіне енгізілген моселе болатын. Өмір қажеттілігінен туындаған осындай мол мұраны жүйелеу қажеттілігін дер кезінде сезіне білген үлағатты ұстаз, өзінің монографиялық еңбегінде осы өзекті мәселені қамти алған.
Аталған монографиялық еңбек, қай жағынан алғанда да Йассауй мұраларын ғылыми жүйелеудің жүгін көтеріп тұрғаны айқын.
ф.е.к., теология докторы Досай Кенжетай
8
ІЪғ.к., доцент Курбанходжаев Сансызбай Нызанұлының
«Қожа Ахмет Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын үздіксіз білім беру жүйесіне ендірудің непздері» атты монографиялық еңбегіне жазылған
‘ ПІКІР
Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлының аталған монографиялық еңбегі мен білетін педагог-ғалым, азаматтың ұзақ уақыттар бойы ынтызарлықпен құмарта айналысып жүрген ғылыми ізденісінің жетуге тиісті түйіні болатын.
КеңестІк дәуірде халқымыздың шынарынан дәм татуға бұйыртпай діндар, сопы, аскет, ең бір ескергендегісі «діндар-ақын»—деп, рухани-адамгершілік мұраларын қоғамнан аластап, огейсіткен Қожа Ахмет Йассауйдей алъш тұлғаның еңбектеріне салынған құрсау-тұсаудың одан әрі сөгіле шешілуіне осы аталған монографиялық енбектің ықпалы орасан зор деп сенемін.
Кезінде, Абай атамыздың «Аллаиыц езі де рас, сөзі де рас. Рас сөз еш уакытта жалған болмас»—дегеніндей, Қожа Ахмет Йассауйдей алмас қылыштын, халқына рухани-адамгершіліктік тәрбие внегесіиің қап түбінде жата беруі мүмкін емес. «Акиқат қашанда қалпын сақтай бермек».
Қоғам кандай бір өркениетті түрде дамыса да, ол әділеттің түя қазығы акиқаттың рухани-адамгершіліктік ар-ожданнан аттап кете алмак емес.
Сансызбайдың монографиялық ецбегІне қарай отырып, Алла —^Мұхаммад әл-Фараби Йассауй'^Абаи^Шәкәрім =
+Мағжан 1
+Ахмет г -Ақжан—► Сансызбай араларында ұласып жатқан кәзге
+Міржақып^ көрінбейтін бір тізбекті сезгендейсің.
Аталған монографиялық енбекте ой-түйіндері халқымыздың мәдениетінің, рухани-адамгершіліктік ақыл-ойының, өресінің артып, ар-ожданының оянуына өз ықпалын жасайды деген сенімдемін.
Лайым осындай Ізгілікті ғылыми еңбектердің қатары толыға бергей!
*
ф.ғ.д., профессор Мекемтас Мырзахметұлы
9
«Кез-келген саналы адамның соңеы табан тірер байламы—Ислам».
Л.Н. Толстой
Алғы сөз
Бұл монография, бұдан алдын жарық корген «Йассауйтану», «Йассауй тагылымы—тәлім-тәрбие гибраты», «Мухаммад (с.г.с) пайгамбар аманаты», «Йассауйтану дәрісініц рухани, магнауи кржеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мәні жоне Йассауй кереметтері», «Кейбір адамдардыц ерекше кереметтері», «Дуга кушініц физикалық негіздері», «Дорі-дормексіз емдеу жолдары», «Физические основы народной и нетрадиционной медицины», «ТуркІ халыктарыныц этнопедагогикасыныц қалыптасуына Йассауй ецбектерінІц тигізген осері», «Этнопедагогика» тағы да баск.а осы сынды газет, журнал, конференциялар, конгресстер жинақтарындағы жарияланған гылыми, ғыл ыми-әдістемелік, ғылыми-копшіліктік еңбектердің тікелей жалғасы, мүмкін солардың түйінІ болып саналады.
Сонымен, аталмыш монография курделі уш болімнен турады, әрі он бес тақырыпты қамтиды.
Кіріспеде монография тақырыбының көкейтестілігі анықталған, БіріншІ болімінле, Кржа Ахмет Йассауй мураларын зерттеудіц педагогикалық жоне психологиялық нроблемаларын айқындау үшін, оны бес тақырыпқа бөліп, қарастырған. Онда, бірінші болып, Қожа Ахмет Йассауй мұраларын топтастыру алға мақсат етіп қойылып, солар анықталған. Мәселен, мынадай еңбектерінің бар екендігіне көз жеткізген.
Бірінші: «Диуани Хикмет» (Даналык, ақыл кітабы), екінші: «Пақырнама», үшінші: «Мүнажатнама», тертінші: «Мнрат-ул-құлұб» (Көңілдің айнасы), бесінші: өмірбаянына байланысты аңыз әңгімелер мен хикаяттар және алтыншы: «Қожа Ахмет Йассауй тариқатының тарихы мен теориясына қатысты дереккөздер». Сонымен қатар, «Шежірелер», «Насабнамалар» және «Силсилалар» толтастырылған. Бұл еңбектердің көбі Шағатай (көне түркі) тілінде болса да, солардың тәржімаланып іске асырылғаны анықталған.
Екінші тақырыпта, Қожа Ахмет Йассауй кереметтерінің теориялық негіздері толыққанды талданып берілген.
Үшінші тақырыпта, Қожа Ахмет Йассауй мұраларының үздіксіз білім беру жүйесінде найдаланудын мазмұны мен формалары
10
жүйеге түсірілген. Мұнда Йассауйиа мектебінің әдістері ескерілген.
Төртінші тақырыпта: Қожа Ахмет Йассауй Хикметтерінің тәрбиелік мәні ашылған. Хикметтерден көптеген мысалдар келтіріліп, талданған.
Бесінші тақырыігга: Қожа Ахмет Йассауй мұраларын зерттеудің методалогиялық негіздері талданып берілген.
Мұнда Йассауй гариқатының, сопылық ілімінің ғылыми негіздері ашылып көрсетілген.
Екінші бөлімінде: Қожа Ахмет Йассауй еңбектерін оқытудың педагогикалық және психологиялык мазмұны талданып, анықталған.
Бірінші тақырыпта, Қожа Ахмет Йассауй еңбектері мазмұнының педагогикалық кырлары ашылған. Онда, Қожа Ахмеі Йассауй енбектерінің педагогикаға тікелей байланысты екендігі дәлелденген.
Екінші такырыпта: Коріпкелдік қүпияеы және ондағы физикалық кұбылыстар, ғылыми талдаулар арқылы дәлелденген, байланыстар әлемі өте кызыкты түсіндірілген және мысалдар келтірілген.
Үшінші тақырыпта: Қожа Ахмет Йассауй еңбектерін үздіксіз білім беру жүйесіиде пайдаланудың технологиясы анықталып берілген. Онда, Йассауй еңбектерік отбасынан бастап жегі кезеңге боліп берген. Мәселеи: отбасы, бала-бақша, бастауыш сынып, жоғары сыні.ііі, жоғары мектеп, орта және ғүлама галымдар деп бөліп көрсеткен.
Төртінші тақырыпта: Ислам дінінің ғылыми бағыттары мен оиы орындаудың психологиялық әдІстері (негіздері), жаңа сара жолмен ғылыми тұрғыдан дәлелдеп көрсеткен. Әсіресе, Исламның бес парызы, Иманпың жеті парызы және Исламның қырық парызы ғылыми тұрғыдан жсща багытпен жастарға түсінікті етіп берілген.
Келесі, бесінші тақырыпта: Қожа Ахмет Йассауй еңбектеріндегі этнопедагогикалық мәселелер қарастырылып, аныкталған. Онда, Йассауй еңбекгерІнін этнопедагогикаға тікелей байланысты екендігі дәлелденіп, ішкі ғылыми-этнопедагогикалық қырлары ашылган. Жалпы этнопедагогикада Йассауй еңбектерінің бар екендігі дәлелденген.
Енді соңғы, үшінші бөлімде, Қожа Ахмет Йассауй мұраларын үздіксіз білім беру жүйесінде пайдалану технологиясының эксперементтік нәтижелерін есеп-хисаппен анықіап, сызба түрінде көрсеткен.
Мұнда, біріншІ тақырыпта, Қожа Ахмет Йассауй мұраларын үздіксіз білім беру жүйесінде пайдалану технологиясының
11
еееп— дәлелденіп, сызба-
көрКс “т“лгеТнҚЫ Овда’ ^түрл^^?®?ЛЫС”РДЫ КртіеУ НЭТИЖелері биоерістердін түрлёрі аньакғалған. “““
АщХИЙасмүйРеи&^гХаЛЫҚ еиш1лігі’ емлеУ нәтижелерінін Кожа Хы тигХй Д п „ Р ИеЯ *йлееі*«Ьігі аныкталіак. Кептеген
Дем д9рі-
тәжірибелермен долелденген ККбылыетар контеген
тарбие^гйоэтьг^1»"11113 к Қ°жа Ахмет Йассауй тағылымы—тәлім-гылыми тупғыпяи угшп .таң (күніміз), терен философиялык, ілімінін Ап-тғяейт’9 еллеп1п’л,нмен байланысы аныкталған. Йассауй коғамға тапяіту ХӘЛ 1111X11 екендігі дәледденіп, онын жалпы с™™ РЫ көрсегі™ арнаУ™ сызбалар берілген.
ілімі меи т» ' 1 гакырь1пта- Кожа Ахмет Йассауй Ар-түзейтін (хәл) ІЛІМІ мен тағылымыныц келешегі аныкгалған. Онда келешекте жоғары дәрежелі «Медреселеп» оку опкгнпппкг V
пмктугтпчкіп т-гтт р ’ оқу 0РынДары қавдаи болу керектіп
аныктолып, іалданып оерілген Он^тк тлпт^ ,гл * е жүйесі наюы кнрсетілгсн. ЛЫК’ 6,Л’М 6ерУ
Монографи,, жалпы оқырмнн түсІНІКті б
«>№^ жазынган. Ягна, бул еңбекті 0Қубыч аркасында, кенешек оскелең жас урпак, взАсріне бага жетнес қунды руканн-магнаун азың алуына куманіміз ЖСКг Сонымен, Йаесауй салеан сара. Алланың ақ жолына бэріміз де түсейік, агайын! Әумин!!!
Әбу Фараби.
12
Алла туралы толғау
Сөзін жазган: Құрбанкржа Сансызбай Нызанұлы
Алланың өзіде рас, Айтылған сөзіде рас. Сөзін жо.ққа шығару, Болады күпірлік қас.
Алты күнде жаралды, Бүкіл әлем нәр алды. Алланың барлығына, Кім болады күмәнді.
Әлем нұрдан жаралды, Сәуле түсіп тарады.
Он сегіз мың ғаламзат, Сол бір нұрдан нәр алды.
Өмір нәрі Алладан, Өлім Үкім Алладан. Өлген жанның қайтадан, Тірілуі Алладан.
Бір тамшыдзн жаралдың, Бір сәуледен нәр алдың.
Үкімімен Алланың, Адам болып таралдың.
Келтір иман Аллаға, Кәлима құй санаға.
Аяг-сүре жат оқы, Айналарсың Данаға.
Намаз, хажы, тілектер, Ораза мен зекет бер.
Мұсылманның тұтқасы, Бес парызын өтеп көр.
Алла бір пайғзмбар хақ, Кітабы ақиқат-ақ.
Періште уақи берер, Үкімін Алланың нақ.
13
Білім артық па, байлық артық пи?
—Білім артық, өйткені ол Пайгамбардан қалган мирас, байлық, бақылдардан қалган мура;
—Білім артық, өйткені ол сені багады; байлықты сен багасың;
—Білім досыңды кобейтеді, байлық дуиіпаныңды көбейтеді;
—Білім іздей берсең кебейеді, оны жумсаганмен азаймайды, байлъщ жумсасаң азаяды, білім артъщ болатыны осы;
—Білім артық, оны урыдан сақтаудъщ керегі жоқ, ал жиган дуние?[ді урыдан кунде қоргау керек;
—Білімің көп болса—сені қурметтейді, байлыгың көп болса-қызганады, білімніц артық болатыны сол;
—Білім артық, біліміц көп болганымен оган есен-қисап жургізбейсің, байлыгыңа удайы есеп жургізіп отыру керек;
—Білім артық, ол жанды байытады, байлық—ол жан дуниеңді шектейді, өзіңді тура жолдан тайдыруы мумкін;
—Білім қанша көп болса да іріп-гиіріп булінбейді, дүние-мал булінеді, сондықтан да білім артық;
—Білімді адам орнымен сейлейді, мәдениеті артады, байлыгы көп адам оган мас болып мақтанады, астамшылық көрсетеді, сондықтан білім артъгқ.
Әзіреті-Әлі. VII г. 661 ж. қайтыс болган.
14
*’' ііг.мері’ ггсі, .'р? қуіһ-} Мучаммі^
"• адвді Лі.есі. 9б;.і:і.-ь..:гпі;іп;^іыи 7-шІ аг.^і,! {Қорасап
к .-*•.*» йтамьщ} Әзіреті-Әлі
15
Созін жазган: Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы
Йассауй Әзірет Әлі ұрпағы еді, Уағыздап дінді арабтан келген еді. Әулие жолын қуып бабалардың, Дін үшін Түркістанда қалған еді.
Йассауй жастайынан зерек болды, Дін үшін түркі еліне керек болды. Армандап бала жастан хикмет жазу, Мекені алпыс үште қылует болды.
Кез болды жег: жаста Арыстанбабка, Сұрайды аманатын ТүркІстан жақта. Алып ап аманатын пайғамбардың, Түнеуге рұқсат берді Арыстан бабқа.
Сайрамда жерленіпті Ибраһим ата, Кәрші боп жатыр екен Қарашаш ана. Түркістан, Сайрам, Отырар бері әулие, Үстіне салыныпты зәулім паяа.
Шапағаты Түркі еліне таң арайлы, Аузына Хикмет айтса ел қарайды. Атанып Әзірет Сұлтан Түркістанда, Аты оның дүниеге кең тарайды.
16
«Біз тегіміз Түрік, дініміз—Ис.іам екенін үмытпауымыз керек. Ол үшін Қасиетті кітап—Қуран Қәрімді насихаттауымыз керек»
Нұрсұлтан Назарбаев «Егемен Казакстан» 5 шілде, 1997 жыл.
2.3. Қожа Ахмет Йассауй еңбектерін үздіксіз білім беру жүйесінде пайдаланудың технологиясы
2.3.1. Қожа Ахмет Йассауйдың рухани, мағнауи мүралары негізінде, бастауыш сыныптарда, оқу-тәрбие жүмыс гарын жетілдіру
Қазірп таңда, жеделдету мен демократияландыру жағдайларында Қазакстан Республикасындағы басты міндеттердің бірі-ұлттық ерекшелікті ескере отырып, келешек өскелең жастарға терең білІм мен тәрбие беру ісін одаи әрі дамыту және жетілдіре түсу болыл табылады.
Бұл жөнінде .Республикамызда коптеген мемлекетгік құжаттар жарияланды. Білім Министірлігінің тәлім-тәрбне тұжырымдамасында (акпан. 1993) былай деп жазылған
—“Бүгінгі танда жастарға әлемдік ғылым мен прогресс деңгейіне сәйкес білім мен тәрбие беру, оның рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлай білу мүмкіндігін жетілдіру, сонымен катар әр адамның кәсіби біліктілігін, іскерлігін арттыру әділетті коғамның міндеті болып табылады”. (1).
Міне, осы тұрғыдан коғамға жан-жакты білімді, жоғары мәдениетті, шығармашылыкпен жұмыс істей білетін жеке адам қажет. Ондай адамды орта және жоғары оқу орындары дайындайды.
Жалпы білім беретін мекгептерде оқу-тәрбие жұмысын жақсарту және білім мазмұнын жаңарту жайлы Қазақстан Республикасының “Білім туралы”заңында ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруга қажетті жағдайлар жасау білІм беру жүйесІнің басты міндеті болып табылады делІнген. (2).
Жан-жақты мәдениетті жеке тұлға,ең алдымен біртұтас дүниетаныммен рухани, мағнауй байлыққа ие болуы қажет. Ал, оның негІзі ұлттық, рухани, мағнауи мұралар байлығы болып табылады.
17
Біртұтас дүниеіаным, рухани, магнауи байлық
¥лттық дұниетаным, ұлттық рухани, мағнауи байлық
Жалпы адамзаттык дүниетаным, жалпы адамзаттық рухани, мағнауи
1-сызба
Мектеп оқушыларынын ұлттык дүниетанымын, рухани, магнауй байлығын қалыптастыруда қазақ (іүркі) халқының дәстұрлі ғасырлар бойы жинакталған мәдениетінің алатын орны ерекше. Өйткені, ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі мәдениетте сол халықтын сан ғасырлар бойы тырнақтап жинақтаған бай да баға жетпес қүнды тәжірибелерінің қаймағы бұзылмай сақталған, ұлттық рухани, мағнауи байлықтың қайнар козі мен мүмкіндігі көріиіс тапқан. Алайда, дегенмен халқымыздың осы бага гкетпес, қунды да бай асыл мүралары гылыми жуйеге туснеген, әрі оны мектептің оку-тәрбие жумыстарында паидалану талапқа сәйкестендірілмеген. Окушыларга арналган анык^памалық ооебиеттер мен оку куралдары жетіспейді, кейбірі жоқтын қасы, Сайъиі келгенде қазақ ( туркі) ддстурлі модениетінің, материалдары жуйелі түрде ақытылмайды да.
ТүркІстан қаласында Қожа Ахмет Иассауй атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінде өзінің атыва және дәрежесіне сай көптеген қосымша пәндер өтіледі, оған қоса бірнеше гылыми зерттеу орталықтары да бар.
Бірінпііден: аталмыш университетте «Дііггану» мамандығы бар. Екіншіден: барлық факультеттер мен мамандықтарға «Йассауйтану» пәні өтіледі. Сонымен қатар «Туркология», «Йассауйтану», «Археология» ғылыми зерттеу орталықтары көп жылдардан бері кызмет етіп келеді. МІне, осындай орталықтардың тынымсыз ізденулерінің арқасында көптеген «ұлттық дүниетаным»,» үлттық рухани, мағнауи мұралар жарыққа шығарылуда. Соларды паидаланып келешек өскелең жас ұрпаққа ұлттық рухани, мағнауи байлықтар мен дүниетанымдық білімдерді окытуды мектептерден бастау жон болар еді. Жағдай болып жатса балабақшадан, отбасынан бастаулар алуы өте құнды, тәлім-тәрбие беруі күмәнсіз. Негізгі біздің айтайын деп отырған үсынысымыз, « Құл Қожа Ахмет Иассауйдің рухани, мағнауи мұралары негізінде, бастауыш сыныптарда, оқу- тәрбие жұмыстарын
18
жетілдіру » Мұны оқу-тәрбие процесіне пайдаланғанда,оны мектептің оку-тәрбие бағдарламасына сәйкестендіру жолдарын көпшілік оқырман қауым ортасына ұсынғымыз келіп отыр. Сонымен, бул Йассауйдің рухани, магнауи мураларын калай пайдалануга болады. Еңбектері: «Диуани хикмет (Даналың кітабы), Паңырнама, Мунажатнама, Мират-ул-Кулуб (Көңілдің айнасы) әңгімелер мен хикаяттар» осы еңбектерді жеті белікке бөлдік. 1) сәбилік кезеңі ягни отбасы тәрбиесі; 2) балабакша жасындагы кезең; 3) бастауыш мектеп жас; 4) орта мектеп; 5) жогары аку орны; 6) галым-гуламаларга арналган мектеп; 7) жалпы оқырман ңауымга арналган.
Осылай жіктемейінше Йассауй ецбектерін жете тусінуі киын.
Йассауйтаиу
Г Біртұтас дұниетаным Тұркі-ислам Йассауй жолы
1— --------------- — ------ т---*—" "—"—"
Ұльіттьіқ дүииетаным______Ислам діні
। Жалпы адамзаттық Таңірлік
дұниетаяым______________________________
Әдет-ғұрып, салт-дәстүр, Жал.чы дінтаиу наным-сенім, таным, ырым-тыйымдар_________ ।
2-сызба
2-сызбадан көрініп тұрғандай, әрбір сқырманның осыдан хабары болса, онык кслешекте мәдениетті болып калыптасуына күман жоқ. Тізбек жеті кезеңге бөлініп, жас ерекшеліктеріне сай болып, әрі оку-тәрбие бағдарламасына сәйкестендіруі кажет. Сонда ғана мұның пайдасы болады, сонымен қатар жас өскелең ұрпак ұлт жанды болып жетІледі, еліне, жеріне деген сезімдері оянады. Ал, қазір біздің жастарымыз басқа діндерге өтіп кетіп жатыр, онын үстіне нашақор, маскүнем, наркомания, зипақор т.б. сол сияқты келеңсіз мінез-құлыктар қалыптасуда. Мұны қалай іске асыруға болады деп ойласаңыздар, біздің үсынысымыз, «Үлттық дүниетаным» дәрісінде, “сыныптан тыс жұмыстарда», «әдеп» дәрісінде, “тәрбие сағаттарында», “қосымша дәріс ретінде», “сұхбаттарда», “кездесулерде», «Ана тілі», “Қазақ тілі», «Әдебиет», « Тарих» т.б. жалпы мектепте өтілетін дәрістерде орын-орнымен тақырыптарға сәйкес пайдалануға болады.
19
Бүгінгі таңда Түркістанда көптеген оқу орындарында Йяссауйтаиу дәрісі «арнаулы курс» ретінде дәріс өткізілш келуде. Оған қосымша Түркістан шаһарында «Түркістан тынысы», «Түран-Түркістан» теледидар ярналары арқылы ислам тағылымы деген бағдарлама бойынша жарнамаланып жүр. 2003-2004, 2004-2005 оку жылдарында бітіруші студенттер (тәләбалар) диплом жұмыстарын алып, жас балаларға арналған «Мультфильмдер» даярлады. Олардың бірі Иассауй кешенІнің құрылысына ал, екіншісі өмірбаянына арналған. Одан да басқа автор қолымен көптеген еңбектер жарык көрген. Солардың біразын атап өтсек мәселен; «Йассауйтану» дәрістігі, «Мүхаммад (с.ғ.с) Пайгамбар аманаты», «Кейбір адамдардың ерекше кереметтері», «Йассауй тағылымы-толім-тәрбие гибраты», «Йассауйтану дәрістігінің рухани, мағнауи қажеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мәніжоне ЙассауЙ кереметтері», «Тарихы терең 1 үркістап», «ЙассауЙ тағылымы» т.б. облыс көлемІнде газет-журнал беттерінен үздіксіз жарияланып тұрады.
Бұл мзқаламызды бастауыш сыныпқа арнағандықтап соған сай біраз мысалдар келтіріп өткенді жөн көрдік, оның үстіне мақала соңында Иассауй өмірінен алынған бірнеше әнгімені ұсынғымыз келіп отыр. Ол жерде Йассауйдің жас кезіндегі көрссткен кереметгері жайлы өңгіме болады. Бүл әнгімелерді ескелең жас ұрпак окудын аркасында өзіне көптеген құнды рухани, мағнауи азық алатынына күмәніміз жоқ.
Сонымен. ИассауЙ мұралары бір мезгідде педагогикалык аса көрнекті туынды екендігі күмән туғызбайды. Йассауй бабамыз тәрбиекің мақсаты гұлғаның кемелденуі жайлы қамқорлық деп ұдайы есінде ұстайды.Мәселен шығармаларындагы «Басты ізгіліктер» олардың маңыздылығы есспке алынып бірізділікпен орналастыруы қызығушылық тудырады: Жетілдірудің нотижесі-ақыл, бірақ анықтаушысы адамгершілік тұрғыда кемелдену:
Кайда журсең, коңіл жумеақ, сыпайы болгын, Көре крлсаң мүсәпірді сырлас болгын.
(Дауани хикмет Алматы, 1993Д7 бет).
Әрі қарай еңбек ақыл, денсаулық, әсемдік және басқалары ілеседі ж&не де ақыл ұгымы адамгершіліктің көптеген маңызды белгілерін енгізетін аса ауқымды мәнге ие:
Ақылга ерсең гаріптерді мейріммен еуй, Мустападай елді кезіп, жетімді жый. Дүниеқоңыз, пасықтардан бойыңды тый, Бойым тыйып дариядай тасыдым міне.
(Диуани хикмет. Алматы,1993. 18 бет)
Жетілудің шексіз және өте кең мүмкіндіктері айрықша аталып көрсетілген. Йассауй езін-езі тәрбиелеу жолымен, келешек өскелең
20
жастар өз бойына ең жаксы, қасиетті адамдық сапалар: Мейрімділік, әдептілік, еңбек сүйгіштік, қарапайымдылык, әділеттілік, адалдық пен шыншылдықты сініре алатынына сенім білдіреді.
Йассауй шығармаларындағы педагогикалық тұрғыдан қызығушылык туғызатын ортаның көзІн жетілдірудің бірі- ол жас сипаттамалары:
Бір жасымда әруақ маған үлес берді, Екі жаста пайғамбарлар келіп корді. Үш жасымда шілтен келіп халімді білді, Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Төрт жасымда хақ Мұстапа берді кұрма, Жол көрсеттім, адасқанды салдым жолға. Қайда барсам қызыр бабам бірге жолда, Сол себептен алныс үште кірдім жерге.
Бсс жасымда шарнгатка белімді будым, ДІн жолында әраза ұстап адет қылдым. Кундһ-түш зікір айтып тоуба кылдым, Сол себептен алпыс үште кірдім жерғе.
Алты жаста гүра каштым халайыктан, Кекке шығып дәріс үйрендім мәлойіктан. Киім киін ынтык болдым шын коңілден, Сол себептен алпыс үште кірдім жсрге.
Жеті жаста Арыстан Бабам іздеп тапты, Әр сырымды корген сакын бүркеп жапты. «Билхамдилалаһи» көрдім деп ізімді опті, Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Сегізімде сегіз жакган жол ашылды, Хикмет айт деп басыма нұр шашылды. «Билхамдиллаһн» ІІірмұғаны шарап ішкізді, Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Тогызымда толғанбадым тура жолға.
Тәбәрік деп алып жүрді қолдан-қолға.
Қуанбадым бұл сөздерге, қаштым шолге, Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
21
Он жасымда ұлан болдық Құл Қожа Ахмет, Қожалыққа мұида қойып қылмай тағат. Қожалық деп жолда қалсақ міне қасірет, Сол себептен алпыс ұште кірдім жерге.
(Диуани Хикмет Апматы, 21.22,23 б)
Міне осылай жалғасып кете береді. Бастауыш сыныпқа арналгандықтан осы жоғарыда келтірілген .Хикмет шумақтары жетерлі тәрізді. Жалпы күні бүгінге дейін Йассауйді діни қайраткер деп елемей келді, негізінде ол дұрыс тұжырым емес, себебі Йассауй бабамыз ғылымнын көп саласымен айналасқандығы анықталып келуде. Ол жайлы еңбектерін оқығанда байқауға болады.
Сонымен, не себептен біз бұл Йассауй жолын ұстанып отырмыз, соған біраз түсініктеме бере кетейік. Оған себеп, әрбір халыктыц өзі этнос, халық болып қалыптасуы үшін үш-ақ нәрсе кажет екен. Олар: Тіл (яғни Ана тілі), Діні (яғни біз үшін Түркі-ислам), және жазуы (біз үшІн Кирилл, Араб, Латын және Орхон-Еиисей) міие осылар болғанда ғана біз еш уақытта жогалып кетпейміз, әрі тығырыққа тығылмаймыз. Ал, дәл қазір бізде тіл 50-60 пайыз, дін жарым жартылай, жазуға келер болсақ осы күнге дейІн бірнеше жазуды басымыздан кешірдік. Енді, мұнын бәрі о баста тацірі яғни Алла тағаланың түркі халқы ұшін берілгені екен. Олар тұркі тілі, тәнірлік діні, және Орхон-Екисей жазуы. Сол кездері тұркі халықы дұниені дірілдетіп тұрған едІ. Міне осы айтылғандардың екеуін, яғни тіл мен дінді Йассауй жасап кеткеи, тек біз жалғастыруымыз кажет, Ал жазу болса, ол кезде Орхон-Енисей жазуын оқи алмағая. Бұл күндері біз оқып жүрміз, сол себептен осы жолға қайта түсу керек. Ал, дінге келер болсак, Йассауй жолы Туркі-Ислам, ягни Ислам дінін толық қабылдап, оган қоса Туркі халқының ата дэстүрін умытпау қажет. Сол ушін де «Йассауйа» мектебін «Туркі-Ислам» деп атаган. Іске сәт агайын бул орине усыныс.
Енді «Йассауй кереметтерін» қарастырып шығайық.
&&&&&&&&&&&&
1. Білімге куштарльщ
Ислам кең тараған шаһарлардың бірі болып есептелетін әйгілі Сайрамда Ибрахим шайх жанүясында екі ұл, бір қыз дүниеге келеді. Соның біріне Ахмет деп ат қойылып, құлағына азан шақырылады. Жас Ахмет алдын атасы Ибрахим шайх және анасы Қарашаш ана тәрбиесінде болады. 6-7 жаста Сайрамдағы әйгілі ғұламалардың бірі Шахабиддин Исфижабий құзырына тапсырады. Бұл ұстаздың лақабы «Ақата» болып, оның шаш-сақалдары ғана емес, қастары да аппақ болғандығынан құрметтеп солай атар еді.
Балалық шағынан-ақ білімге сусап, тәртіпті, тәнір берген ақыл-парасатына байланысты жас Ахмет басқа шәкірттерінен оқшау тұратын, Онын әрбір қадамы, сабақтарды меңгеруі, үлгірімі, тәртІбі, ұстазының әуесІн келтіретіп. Жас Ахмет әрбір аят, хадисті тез арада жаітап альш, ұстазына сол сәіте жауап беретін болған. Оның әдептіліп туралы қызықты томендегідей хикаят сақгалып келеді. Дін дәрістеріи өтін болғаннан соң, ұстаз Ақата тәләбаларга ұй тапсырмасьін береді. «Шырақтарым.»,- дейді устаз иіәкірттеріне қарат- әрбірің үйлеріңе барып бір- бір тауың немесе қоразды, Алла тагала көрмейтін бір қуния жайда «бисмил» қылын келіңдер, яени «сойып» келіңдер дегені». Ертеңіне барлык балдар тапсырманы орындаган болса, Ахмет қоразды қалтага салып тірі алып келеді.
-Үстаз кешіріңіз, мен қоразды «бисмил» кыла алмадым. Еуай жерге жасырынып соймақиіы болсам, Тәңірі көріп турды-дейді.
-Бәрекелді, Ахметім, ризамын, - Ақата баба шәкіртін бауырына басып маңдайынан сұйді.Қуаныштан көзіне жас үйірілді, Ділінде сезіп жүрген сыр әшкере болған еді. Алла сені жамандықтардан сақтасын. Міне, ұстазы Ақата Ахметтін білімге деген құштарлығын осылай анықтаган екен. Әрине бұл ғұламанын жастайынан білімге деген сұйіспеншілігі әрі даналығы еді.
23
2. Үстазға, медресеге, адамдарға және Құран мен Хадиске құрмет
Жалпы Йассауй жастайынан дүниедегенің бәріне кұрметпен қараған. Соның ішінде ұстазға, медресеге, адамдарға жэне Құранға. Хадиске деген құрмет ерекше орын алған. Себебі «¥стазды--ата-анаңнан артык сыйла»-деген ұлағатгы сөз бар. Өмірге, білімге, ғылымға жол бастаушы—тек--ұстаз екендігін есте сақтаған жөн. Сондықтан да Йассауй өз тариқатын жасағанда муридпен муршид арасындағы қарым-қатынасқа көп көңіл бөліп, соларға арнап он ережені дүниеге келтірген. Осы ережені қатаң қадағалайтын болған. Қараңғылыктан шығарушы бірден-бір жол білім болса, онда білім ордасы медресе екендігін ұмытпау керек. Соны білген Йассауй медресені құрмет тұтқан. Алланың құрметі үшін адамдарға қызмет ететін болғандықтан, Алланын сүйіп жаратқан құлы адамдарды да Қожа Ахмет Йассауй ерекше құрметгсген. Ал енді, барлық білімнің, ғылымнын бастауы болған Алла тарапынан барлық адамзатқа жібсрілген, Мұхаммад /С.Ғ.С/ пайғамбарымызға түсірілген «Құрани Кәрімге және Хадиске» құрметі ерекше еді. МІне осылар туралы қыскаша хикаяғтар бар екен. Соны халык аузыная жинап сіздерге ұсынып отырмыз.
Құтты заманның саф, таза бүлактарынан сусындаған Қожа Ахмет медреседен үйіне қайтқанда, сый тұтатын ұстазымен медресе құрметіне арт карап жүріп кетеді екен. Бұл жас шәкірттің діліне, жүрегіне салынғаи Аллалык тағылым ба немесе ата-ана, ұстаз тағылымы ма?, көрген кісілерді ойландырар көрініс еді. Жолда кездескендерге бірінші болып сәлем беру, сәлем бергендерге де жоғары әуезбен дауыстап «Ассаламуалайкум» дейді, оның Мұхаммад /С.Ғ.С./ пайгамбар Хадисінен алған тағылымы секілді емес пе?.
Жас Ахмет «Қурани Кәрімді» төбесіне қойып жүретін еді. Бул да Қуранеа шексіз қурмет болуы керек. Осы айтылгандардың курметтеуінің д&лелі ретінде төмендегі «Хикметті» айтып отуге болады.
24
Төрт жасымда хақ Мусшапа берді қурма, Жол корсеттім, адасқанды салдым жолга. Қайда барсам Қызыр бабам бірге жолда,
Сол себептен алпыс уште кірдім жерге.
Бес жасымда шаригатқа белім будым.
Дін жолында ораза устап әдет қылдым. Кундіз- туні зікір айтып тәубе қылдым. Сол себептен алпыс уште кірдім жерге,-деп жырлауы бекер емес сияқты.
3. «Шыні а барсац да ілім ал»
Қожа Ахмет Йассауй есіміндеп «қожа» жалғауына тарих төмендегідей түсініктеме береді. Оның атасы Ибрахим шайх бслса, үлкен бабалары Махмуд шайх, Ифтихар шайх, Омар шайх және осылай жалғасып барып, Мұхаммад /С. Ғ. С./ паЙғамбардыц немере шісі әрі күйеу баласы Әзіреті Әлінің Ханифа есімді әйелінен туылған Мұхаммад Ханафияның үрпақтары болып саналады. Сол үшін де Әзіреті Әлі Орта Азияда «Қожа» ныспысын алған болатын делінген мағлүматтар бар. Бұл туралы Мұса СайрамидІн «Тарихи Эмания>> кІтабында да толық мағлұмат берілген. Кожа Акмет Арыстанбабпен кездесіп Мухаммад /С.Ғ.С./ пайгамбар «Аманатын» алғаннан кейін атасы дүниеден өтіп, жетім қалған кездері болатын, Евді оньщ тәрбиесімсн,' ғүлама өрі ұстаз -Арыстанбаб шүғылданады. Тек діни білімдёр ғана еіһес, баска да тұрлі табиғи ғылымдармен айналЫсқан Дхмет Сайрамдағы әйгілі, білгір, ғұлама галымдардан -да зор ықыласпен, ынта мен тағылым алды. Үстаз «Ақата» бабаның ниетінде, Алла тарапынан келген хабарды, Мұхаммад /С.Ғ.С;/ пайғамбардың Хадистерінде, оган «Шынға барсаңда білім ал» деп тұрғандай түйіліп тұратын. Осы өсиетті жадынан шығармаған Йассауй ғұламалық дәрежеге жетті, әрі артыцда өшпес із қалдырды.
Міне, осы қысқа да нұсқа хикаят, аңыз әңгімелерді оқып үйренудің арқасында бастауыш сынып оқушылары көптеген тәлім-тәрбие алады, адалдыққа, адамгершілікке, құрмет етуге бейІм болып, өсіп жетіледі. Әрі келёшекте (кгміл инсан) толық адам болып жетілуіне себеп болады. <
25
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. "Этнопедагогика окулығы" 3. Әбілова, Қ. Кдлиева. Алматы. 1999.
2. "Қазақ этнопедагогикасы" Әдібай Табылдиев Алматы. 2001.
3. "Мухаммад (с.ғ.с) пайғамбар аманаты" Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу-Фараби). Шымкен-Түркістан 1995.
4. "Кей бір адамдардың ерекше кереметтері" Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу-Фараби). Шымкен-Түркістан 1995.
5. Қожа Ахмат Йассауй "Пақырнама және Мұнажатнама" (аударған Абдушүкіров Расул-Мухаммед Әшірбайұлы Түркістан. 1992).
6. Әзірет-Сұлтан Қожа Ахмет Йассауй. "Көңілдің айнасы" (Мират-ұл-Кулуб) /дайындаған Кенжетай Досай Тұрсынбайұлы/ араб графикасы шағагай тілінде, түркия, кдзақ тілінде. Анкара 2000.
7. "Йасауйтану" дәрістігі. "Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу-Фараби). Түркістан 2001.
8. "Тарихы терең Түркістан" (мерекелік жинақ. Түркістанның 1500 жылдығына арналған) жауапты редактор Жанат Әбутәліп қызы Ибрагимова (казақ тілінде) Алматы. 2000.
9. "Йассауй жолы" Намық Кемал Зейбек (кдзақ тіліндс) (түрікшеден аударған Досай Тұрсынбайұлы) Аякара. 1998.
10. "Ахмет Йассауй жолы" Намық Кемал Зейбек (кдзак тілінде)
(түрікшеден аударған Досай Тұрсынбайұлы) Анкара. 2002.
2.3.2, Қожа Ахмет Иассауйдің рухани, магнауи муралары негііінде, жогары сыныптарда, оку-тәрбие жумыстарын жетілдіру
Бугінгі таңда Қазақстан республикасындагы басты мІндеттердің бірі-улттық ерекшеліктерді ескере отырып, оскелең келешек жас урпаққа терец білім беру және торбие беру ісін одан орі дамыту мен жетілдіру болын табылады.
Бул жонінде Республикамызда коптеген мемлекеттік дорежедегі қужаттар жарыққа шыққан. БілІм министірлігінің толім-тәрбие тужырымдамасында былай деп жазылган: “Бугінгі таңда жастареа әлемдік гылым мен прогресс деңгейіне сәйкес білім мен тәрбие беру, оның рухани байлыгы мен мәдениеттілігін жетілдіру, сонымен қатар әр адамның косіби біліктілігін, Іскерлігін арттыру әділетті қогамның басты міндеті болып табылады [1 ]
Бул мәселеге байланысты елбасымыз ИЛазарбаев: “...жаңа жагдайлареа сай біздің борімізді алаңдашатын мәселе білімді, к&сіби даярлыгы бар адам торбиелеу гана емес, қогамдық омірдің баріық саласында улттық және дүние жүзілік қундылықтардъі қабылдауга қабілетті, рухани және олеуметтік- адамгершілік мумкіндігі мол тулга қалыптастыру болып табылады “,—ден атап кәрсеткен. [1]
Міне, осы тургыдан кргамга жан-жақты білімдІ, жогары модениетті, жумысты шыгармашылыгымен істей бІлетін жеке адам қажет. Ондай адамдарды орта жоне зісогары оку орындары дайындайдЫ' Жалпы білім беретін мектептерде оку-торбие жумысын зкакуарту және білім мазмунып жақсярту жайлы Қазакутан Республикасының “Білім- туралы” заңында улттық жоне жалны адамзаттың қундылықтары негізінде жеке тулганы қалыптастыруеа қажетті жаедайлар жасау білім беру жуйесінің басты міндеттері болып табылады делінген. Жан-жақты, мәдениетті жеке тулга ең алдымен біртутас дуние таным мен рухани, магнауи байлыққа ие болуы қажет. [2]
Ал оның негізі улттық дуниетаным мен улттық рухани муралар байлыгы болып табылады. Оны былай 7 сызба турінде мынадай көріністе бөлуге болады.
27
1-сызба
Оріпа мекшеп оңушы жастарының үлттъіқ дуниетанымын, рухани, магнауи байлықтарын қалыптастыру ушін, қазақ (түркі) халцының ежелден келе жаткуін дәстүрлі, сан гасырлар бойы тірнектелін жинақталган мвдениеттінің алатын орны ерекше корініс табыды. Ойткені, гасырдан-гасырга втіп қалъштасқан д&стүрлі мәдениетте, аталмыш халықтың оны сан гасырлардан бергі омір елегікен внйп жинақталган бага жетпес кунды да бай тожірибелерінін сол крлпында қаймагы бүзылмай сақталган, улттық ерекіиелікке сай улткр және рухапи, магнауи байлыңтарыныц қайнар козі мен мумкіндігі керініс тапқші. Дегенмен де, халқымыздың осы аталмыш бага жетпес, қүнды да бай асыл мураларын гылыми тургыдан жүйеге жүйелеген, әрі оны мектеппіің оку-тәрбие жүмыстарында пайдалану талапқа, багдарламаларга сәйкестендірілмеген.
Окуіиыларга арналган анықтамалық әдебиеттер мен оқу қүралдары жетіспейді, кейбірі мүлдем жоқ, Сайып келгенде, қазақ (түркі) дәстүрлі мәдениеті материалдары жүйелі түрде оқытылмайды да.
Негізгі біздің алга қойган мақсатымыз: “Қүл Қожа Ахмет Йассауйдің рухани, магнауи, мүралары негізде жогары сыныптарда оқу-торбие жумыстарын жетілдеру“—істерін жузеге асыру болып табылады. Осының арқасында, келешек жас өскелең урпаққа. рухани, магнауи азық беру. Бул мәселе бізде, бул кундері мулдем жоқтыъ
28
қасы, міне осыны іске асыра отырып, қогамга тәрбиелі де м&дениепгті жастарды алып келу. Әрине, муны мектептердегі оқу-тәрбие процесіне пайдалану барысында, оны мектептіц оқу-тәрбие багдарламасына сойкестендіру қажет. Сондықтан да, ол әр мектепте пайдаланылса деген ой туындап отыр. Осы тургыдан ТуркІстандагы мектеп, колледж, университеттерде өтіліп жатқан дәрістер:
1. Этнопедагогика
2. Этнопсихология
3. Дінтану
4. Иассауйтану
5. Окушыларды рухани дамыту мәселелері.
Сонымен, Йассауйдың рухани, мағнауи мұралары яғни өзі жаздырып, жазып, айтып қалдырған еңбектерін саралай келіп, Йассауйге тән мынадай еңбектердің бар екендігі анықталды: бірінпіі «Диуани Хикмет» (даналық, ақыл кітабы), екінші «Пақырнама», ушінші «Мунажатнама», тортініиі «Миратул-Кулуб» (коңілдің айнасы) буларга қосымша Йассауй оміріне байланысты аңыздар мен хикаяттар да бар. Бул еңбектердің бәрі де кезінде көне туркі (иіагатай) тілінде жарыц көрген, жазуы араб графикасында. Себебі ол замандарда жазу тек араб жоне парсы тілдерінде болган. Бірақ, Йассауй өз еңбектерін, рухани, магнауи мураларын туркі тілінде жазамын деп, тек осы тілде жазып қалдырган.
Осы еңбектерді жаеөспірімдерге жеткізу ушін кон толганып. ойландық. Себебі Иассауй бабамыздың өзі айтын кеткендей:
Менің хикметтерім,
Алладан пәрмен. Окып ұкканга, Бар мағынасы~«Құран».
Яени, Йассауй өз хикметтерін «Куранга» теңеп отыр, сол себептен де мұны ұгыну өте қиын, сондықтанда біздің ойымызша бұл еңбектерді жеті бөлікке бөліп оқырман қауымға жеткізу. Онда олардың жас ерекшеліктері мен қабылдау қасиеттерін ескеру қажет. Сонымен, бірінші: сөбилік кезең ягни сәбилерге арналган отбасы тәрбиесінде пайдалануга болады. Екінші: балабақша жасындагы мезгіл, муны балабақшадан мектенке дейін пайдаланады. Үшінші: бастауыш мектеп аралыгы, ягни Т4 сыныптарда
29
пайдалануга болады. Төртінші: жогары сынып кезеңі, муны 5-11 сынып аралыгында пайдаланады. Бесінші: жогары мектеп жасындагы, ягни жогары оқу орындагылар, колледждер мен институттар жоне университепітерде оқитын жастар пайдалануына болады. Алпіыншы: гулама галымдарга, ал жетіншісі жалпы оқырман қауымга арналган болуы тиіс. Өйткені, әрбір оқырман қауым әр қилы қабылдайды. Сондықтан да соларға да бейімделіп жазылғаны жол. Жас ерекшеліктері туралы мәлімдемелерді Йассауй хикметтерінің мынадай үзінділерінен байқауға болады:
Он бірімде рахмет дариясы толып тасты, Алла дедім: шайтан менен жырақ қаіиты. Әуестік кетІп, менмендік жылжып көшті, Он екімде бул еырларды кордім міне.
Он ушімде куштарлыкты қолга алдым, Басыма жузмың пәле қармап алдым. Тәкәппарды жерге урып басын алдым, Он тортІмде топырақ еипат болдым міне.
Он бесімде хор ңызы мен жігіттері келдІ.
Бас урып, крл куеырын, тагзым қылды.
Фардус атты женнаттпн хабар келді, Дидар ушін баршасын крйдым міне.
Он алтымда барлық аруақ улес берді.
Айхай, сізге мубарак деп адам келді.
Перзентім деп мойным кушты коңілім танты, Он жетімде Туркістанда турдым міне.
Он сегізімде шілтенменен шарап іштім, Зікір айтып, әзір боп көкейім тесті.
Несібе берді, жаннат кіріп хорлар куштым, Хаң Мустапа дидарын кердім мІне.
Диуани Хикмет.
Алматы, 1993. 24бет.
ЕндІ Йассауй өмір кезсңдеріне байланысты бір-екі әңгіме келтір' кетейік. Сонымен бірінші әңгіме:
30
1. Ата есиеті
Төменгі бір ерекше құбылыс оған /Йассауйге/ ілім арқасында кең жол ашқан болатын. Күндердің бір күнінде мешіт орталығында аймақ галымдары, молда мударистері кеңес құрып, қандайда бір мәселені шепіу жолында отырады.
Өзін шақырмағандықтан қапаланып әуліге кіріп келген жас Ахмет жеңгесІ Шахназға қарап сөз қозғайды. Сонда Шахназ көптен бері жүрегінде, көңІлінде сақтап жүрген- шайх Ибрахим ата өсиетін айтады.
Рахметгі атаңның өсиеті бар болатын. «¥лым жетілгеннен кейін, қабірімніц ішіндегі суфраны /дастарханды/ ашсын»,-деген. Аша алсаң сеніц кемелденгенің кереметі, құтты болсын ләйім!»
Несібесіне қара, әлі ешкімнің қолы жетлегеи суфраны /дастарханды/ алып, ішін ашты. Мұны сол жердегІ молда, дамлалар алдына алып барып, бата беруін отіндІ. Оқиғаға куә болған сол жердегілер суфрадағы /дастархандагы/ бір бурдэ /дорба/ теберік наниаи ауыз тиіп, дәм татуды армандауда еді.
Түркі дүниесінің жазбаларына қарағанда, бірнеше жүз кісінің бәріне де бұл берекелі теберік бір бурда /дорба/ нан жеткен көрінеді. Теберік дастархан жас Ахмет қолына осылай жеткен екен, сөйтін ата осиеті орындалыіггы.
31
2. Ілім, білім, ғылым жолында
Сайрам ұлыкгарыныц шын ыкыласпен берген баталары жас Ахметке жаңа күш, кайрат берді. Жатса да, тұрса да қолы қандай істе болмасын немесе кітабын қолына алса да Мұхаммад /С.Ғ.С./ пайғамбарымыздың мына төмендегі сөздері ойына орала беретін.
«Білім иелен! Білім сахарада—дос, омІр жолында—тірек, жалғыз қалганыңда—жолдас, қуаныш сәттсрде—басшы, кайғылы кездсрде—жебеуші, адамдар арасында - сый-атақ, дұшпандарға қарсы күресте—кұрал».
Қожа Ахмет білімдер кені Бұхара шарифке жол алды. Бұхарада сол кездері өте көп кітаптар оқыды. ұстазының берген тәлім-тәрбиелерІн, Алла кәләмі, Хадис шарифтерді мүхияттылықпен жаттап алды. Өз ұстазы машһүр шайх Жүсіп Хамаданий дүниеден өткен соң, Бүхарада біраз уақыт өзі ұстаздык та етті. Адамдарға мағрифат-мәдениет, білім тарагты.
Ғұлама ғалымдық дәрежеге жеткен Қожа Ахмет, Отырар іргесіндегі Йассы шаһарына келіп, сол жерде өз тағылымыныц канатын кұлаштап жая бастайды. Түркістаи аймағындағы түркі тілдес халыктар арасында әйгілекіп, тез танымал болуы бекер емес еді. Ол халық араеында тек акикатты, исламды, ыисаптықпен кеңпейілділікті кеңінен жзя түсті. Түркі тілінде «Хикметтер» жаза бастады, енді ғана жаңа ислам цініне бет бұрған жартылай отырыкшы, жартылай көшпенді халык үшін Құран жөне Хадис мазмұндарын ана тілінде оқып үйрену керемет әсер еттІ. Жергілікті халыққа түсінікті тІлде жазылған «Хикметтерішң» арқасында Ахмет Йассауй мәртебесі күннен-күнге арта түсті.
Қожа Ахметке ғажайып таусылмас шабыт пайда болып, Алла тарпынан бір қуат нәсіп етіліп, мұндай адамды бәріде өзіне пір және ұстаз тұтыи, оның сұхбатынан, кереметтерінсн, құр қалып қоймауға асығар еді.
Сондай мәшһүрлік дәрежесіне жеткенше Ахмет Иассауй де коптеген қиыншылыктарды басынан кешірген. Сол қиыншылыктарға бой бермей мәшһүрлік дәрежеге жетті. Өзінен кейінгілердІде соған ұмтылдырды. Ілім, білім, ғылым жолының оңай емес екендігін өз Хикметтерінде толығымен жырлап өткеп. Оны әрбір «Хикмет» жолдарынан көруге болады. Ілімді, білімді, Ғылымды меңгерген кісі еш уақытта азып тозбайды, жаманшылыққа бармайды, нәпсілерін жойып, тек Аллаға жол алып, Алламен ғана қауышуды ойланды. Соған жол іздейді. Оның бірден-бір жолы— сопылык.
32
3. Диханшылық та өнер
Бала гәрбиесіне көп көңіл бөлген Ибрахим ата өз перзентін Шахабиддин Исфижабий құзырына тапсырып, «Әзірет осы баламыздыц еті сіздікі, сүйегі біздікі, иншалла соңымызда зиялы бір мусылман крлса екен деген ниеттемізн-дейді.
Диханшылықпеа шұғылданып кауын-қарбыз, пияз егетін ата-бабасының қиын мехнат үстінде отырғандығын көргсн Қожа Ахмет:
—Агажан, анажан осы күннің шыжыған ыстығында пияз отамай-ақ, «жегенең жсрде қал, бегенең бетке шық» деп қоя салмайсыздар ма»- дейді.
Жас Ахмет бұл сөздІ айтуын айтып, бірақ атасының бегіне қарай алмай қалады.
Құлыным, біз әлі бұл мака.мға /дәрежеге/ жеткен жоқпыз, сен айтып көрші,- дейді азасы.
Шындығында Қожа Ахметтін сондай осерлі созінен бе, Әлде Алланың құдіретінен бе, егін бегене шөптен тазаланыя қалған еді.
Міне осыдан кейін жас Ахмет Түркістан шаһарына бет алады. Атасы кәрІ ағаштай тамыры тереңге кеткен, барған жерде көгерс алады ма , жоқ па деп, өзін жас талға теңеп Түркісганга келіп қоныс тепкен екен. Кейіннен осы жерде дүние салады ТүркІстан еулиелі жерге айналады. Йассауй Тұркістан пірі атанды. Әзіреті- Сұлтан атагына ие болды.
Міне, бұл әңгімелерден, Хикметтерден жас өскелең ұрпак оздеріне мол рухани азық алып қалады. Сопдықтан, Йассзуйтану дәрісін әткен жөн. Сонымен төменде көрсетілген 2-сызбада Йассауй еңбектерініц рухани, мағнауи мұраларын қалай пайдаланъш оқуга болады, соны жіктеп кәрейік.
33
2-сьвбадан кйрініп тұрғандай әрбір оқырманның осылардан хабары болса, оның келешекте мәдениетті болып қалыптасуына күмән жоқ. Ал, енді бұл көрсетілген тізбек жоғарыда аталып өткен жеті кезеиге бөлініп, жас ерекшеліктеріне сай болуы тиіс, әрі оқу-тәрбие бағдарламасына сәйкестендіруі қажет. Сонда ғана мұның пайдасы болады, сонымен катар жас ұрпақ ұлтжанды болып жетІледі, еліне, жеріне деген сезімдер оянады.
Ал, казір болса біздің жастарымыз басқа діндерге өтіп кетіп жатыр, оның устіне нашақор, маскүнем, наркомания, зинақор т.б. сол сияқты мінез-қулықпіар қалыппгасуда. Бул усынысымызды қалай іске асыруга болады деп ойлаңыздар? «Үлттық дуниетаным дәрісінде», «тәрбие сагаттарында», «қосымиіа факультатив дәрістерінде», «сухбаттарда», «кездесулерде» сонымен қатар «Ана тілі», «Қазақ тілі», «Әдебиет», «Тарих»» т.б. жалпы мектептерде
I
өтілетін дәрістерде орын-орнымен тақырыптареа сәйкес пайдалануга болады.
Қорыта айтқанда, Йассауй еңбектерінің жасөспірім тәрбиесінде үлкен тәрбиелік мәні бар екенін айкындадық. Йассауй еңбектерінің келешек ұрпакка рухани, мағнауи азық беріп, жаман істерден аулақ болуына тигһетін ықпалы зор болмақ. Егер Иассауй ілімі «Ар түзейтін (хол) ілім» болса, онда келешек жас оскелсң үрпак осы еңбектерді окып үйренудің арқасында «толык адам» тұлғасында калыптасып коғамымыздың каркынды дамуына үлес қосуына күмән жоқ. Сонымен Йассауй ілімін тереңдете үйрене түсейік.
35
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Білім министрлігінің тұжырымдамасы, 1993
2. ҚР Білім туралы заңы, 1993
3. Диуани Хикмет (Ақыл кітабы) Алматы, 1993
4. Пақырнама және мүнәжатнама. Түркістан
5. Мират-ул-Құлұб (Көңілдің айнасы) Әзіреті-Сұлтан Қ.А.Йассауй. Анкара, 2000
6. Насабнама (шежіре) Түркістан, 1992
7. Мұхаммад (С.Ғ.С) Пайғамбар аманаты. Құрбанқожа Сансызбай Низанұлы (Әбу Фараби) Түркістан-Шымкент, 1995
8. Йассауй дәрісінің рухани, мағнауи қажеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мәні және Йассауй кереметтері. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби). Түркістан, 2004
36
«Ақиқатқа апарар жол -білім».
Қожа Ахмет Йасеачй
2.3.3. Қожа Ахмет Йассауй мұралары негізінде, жоғары мектептерде оқу-тәрбие процестерін жетілдіру
Қожа Ахмет Йассауй бабамыз, өзінІң баға жетпес құнды да мәңгілік өшпес рухани мұраларын жазуда, өз бастауларын Мұхаммад /с.ғ.с/ пайғамбардан қалған рухани, мағнауи мұралары «Құрани Кәрім» мен «Хадистерінен» пайдаланған, сол себептен бІзде өз мақаламызды сол «Құрани Кәрім» аяттары және де «Хадистерінен» бастағанды жөн деп таптық. Сонымен «Құрани Кәрімде» ең әуелгі Мұхаммад /с.ғ.с/ пайғамбарымызга уаһи яғни, аяп болған төмендегі аятгар еді: [1. 96 сүре,1,2,3,4,5 аяттар 597 бет] (96-ғалақ сүресі)
«...„Сондай жаратқан Раббыңның атымен Оқы!(1) Ол, адам баласын уйыган қаннан жаратқан. (2) Оқы! Ол Раббың аса ардақты. (3) Сондай қаламмен уйреткен. (4) Ол, адамзатқа білмеген нәрсесін уйреткен (5)» (Қуран Корім қазақша магына жоне тусінігі) (Сауд. Арабия. 1991. Халифа Алтай). [1]
Міне осы жоғарыдағы бастапқы бес аят. Хыра тауында Мүхаммад /с.ғ.с/ пайғамбарға: «Окы» деп алгаш түскеннен бастап, ЖабрайІл періште арқылы Алланың ілімі үздіксіз жиырма үш жыл ішінде «Құрани Кәрім» сүрелерімен аяттары толык түсіп бІтті. Барлыгы 114 суре 6236 аяттан турады. Ал, «Хадистер» болса 600 мыңдай, бірақ көптеген себептермен бүгінгі таңда. тек қана 7275 гана жарыққа іиыққан, салардың өзі де әлі қазақ тіліне тәржімаланбаган (өзбек. татар т.б. тілдерде бар.) [2.15.бет] Қазақ тілінде тек аМың бір хадис» 1991ж. Шымкент шаһарында жарық көрген.
«Еір сагат білім іздену, уйрену тун бойына намаз окып. бір кун білім іздену, уйрену уиі ай ораза тутқаннан да артық, білімді жазсаң тереңдей туседі, есіңде жақсы сақталадыя-деген пайгамбарымыз Әзіреті Саийд Мухаммад /с.г.с./, (мың бір хадистер. Шымкент 1991. Аударгандар Жунісов Тережан Айдарулы т.б.) [3.1 бет]
Осы сынды білім, ілім туралы Әл-Фараби бабамыздың жалынды да қанатты сөзін келтіре кетуді жөн деп таптық.”Тәрбиесіз берілген білім-есуастыц қолына жалаң қылыш ұстатқанмен ген" Өмірдің негізІ тәлім-тәрбиеде болғандықтан, ол имандылыққа келіп тіреледі. Сондықтан, имандылық туралы Йассауй бабамыз төмендегідей ой-тұжырымдар айтқан. Иман-адамның рухани тірегі, таянышы, жамандыққа жібермес тежегіші. Адамда иман болмаса, адамдықтан
37
шығады. Имансыздық-айуандықтын белгісі, имансыз адам—қоғам үшін ең қауІпті хайуан. Ал, осы жеке адам имансыздыгы, қогам имансыздыгына уласатын болса, қогамнан сенім кетсе, одан откен қасіретте, қайгыда жоқ. Будан жеке адам азеындауы емес, букіл қогам азгындауы келіп шыгады. Міне, осындай келеңсіз жагдайлар тәй-тей басқан тәуелсіз мемлекетімізде белең алмауы ушін, барлық орындарында оқу-тәрбие процестерін осы баеытта жетілдіре дамытуымыз қажет.
Қазіргі кезде қоғамымыздын ертеңгі, болашағы-бүгінгі жас өскелең ұрпақтың тәрбиесімен тығыз байланысты. Сондықтан мектеп оқушылары мен бірқатар да жоғары оқу орындарынын студенті (тәләба) жастарында тәрбиелеу ісінде оларды рухани-адамгершілікке, имандылық пен инабаттылыққа бағытгай отырып жетілдіре дамытуға аса назар аударған жөн. Бүгінгі жас өскелең ұрпақ тәрбиесіндегі басты мәселе жоғары оқу орындарыңда студент жастарды руханй жетілдіріп дамыту. Рухани даму дегеніміз- өзІнің омІрдегі орнын жауапкершілігін түсініп, өзін-озі жетілдіріп отыру. Рухани даму жеке тұлғаны қалыптастырудъпі негізгі өзегі болып табылады. Рухани дамыған түлганын керсеткІптгегі бзспалдығы жақсылық жасауға ұмтылу, өзін-өзі дамьггу, жетілдіру, иманды болу, өзін-өзі тану арқылы Алланы тану.
ҚазіргІ таңда жоғары оқу орындарыңда студент жастарды тәрбиелеу ісінде адамның ішкі жан дүниесі мен рухани әлемін дамыту әрі жетІлдіруге байланысты түрлі іс-шаралар жүзеге асырылуда. Халыктың діни әдет-ғұрыпы, салт-достүр, ырым-тыйым, наным-сенІм, рухани мәдениет және ұлтгық дүниетанымдық негізде, жас өскелең ұрпақтын рухани-адамгершілік имандылық-инабаттылық тәрбиесін дүрыс жолға қою міндегтерін іске асыру, басты да маңызды нысапа болып отыр.
Бұл тұрғыдан Елбасымыздың 18 ақпан 2005 жылғы халыққа жолдауынан бірнеше үзінді келтіре кетуімізге болады. Біз саяси өмірімізді ырықтандыру жөнінде айтарлыктай табыстарға жеттік. Бүл түста мыналарды айтсақ та жеткілікті:
—Қазақстан діни сенім-наным бостандығын қамтамасыз етіп, конфессиялар аралық келісім мен діни тең кұқыктылық саясатгы дәйектІ жүргізіп келеді,-деп атап көрсеткен..
-Қазак халкының моральдық және рухани құндылықтарын одан әрі дамыта беруге бағытталады.[4.]
«Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп өткенді пайымдау арқылы қазіргі заман мәдениетін жан-жақты дамыту қажет-деген болатын.[4.]
38
Міне, жоғарыда келтірілген жолдаулар сынды басқада көптеген рухани тәрбиені дамытуға арналған қажеттІ де өзекті мәселелерге Елбасымыз жеке-жеке тоқталып кеткен болатын, соларды басшылыққа ала отырып, студент жастарды тәрбиелеудегі негізгі мақсатымызды өзіміздің күнделікті оқу-тәрбие процесіміздегі қызметімізде түрлІ жолдармен әдіс-тәсілдермен іске асырып келудеміз. Сонымен тәрбие істеріндегі негізгі мәселе студент жастарды тұлғалық қарым-қатынасты дамыту, жетілдіру, әр адамның құндылығын дамыгу, ерекшелІгін, сана-сезімін, өзіндік баға беруін қалыптастыру. Рухани— адамгершілІк, имаңдылық, инабаттылық тәрбиесінде студент жастардың назарын өз өміріндегі елеулі өзгерістерге бұрып саналы да сапалы түсінуіне баулу көзделеді. Сондықтанда бүгшп жас өскелең ұрпақты оның іліінде түрлі оқу орындарындағы студент жастарды діни. философиялық және ғылыми бағытта тәрбиелейтін болсақ, онда рухани, мағнауи бай адамгершілігі мол иманды да, инабатты студент жастар болып жетіледі.. Ол кезде қогамда кәміл инсан (толық адам) саны молая түседі. Өскелең студент жас ұрпақтың діни танымы болмаса, оны философиялық гұрғыдан талдай алмаса және ғылыми (жаратылыстану) негізде дәлеліне көзі жетпесе онда оның рухани, мағнауи дамуы екі талай. Себебі, омірдің езі осы үш негізден түрады. Адам баласында ең әуел баста діни, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, наным-сенім, ырым-тыйымдар танымы пайда бояған. Содан соң оиың философиялық яғни дүниетанымның негіздері ашылып жаратылыстану ғылымдарымен дәлелдене түскен. Сондықтан да осы үш бағыггы бір-бірінен үзбей бірге қарастырған жөн. Әрі тәрбиені осы түрғыдан алып барғанымыз жемісті болады.Рухани-адамгершілік тәрбиесін үлттық ойындар жүргізу, әңгіме, сұхбат, кездесулер өткізу, түрлІ әнгімелер аныздар қүрастыру, корген фильмдерін талдау арқылы іске асыруға болады.
Рухани-адамгершілік, имандылық, инабаттылык, т&рбиесіндегі негізгі басты қажетті мәселе адамды қурметтеу. сыйлау, әрбір келешек жас өспірім оның ішінде студент жастар өзін-өзі дамыту жетілдіру ушін өзін-өзі тәрбиелеуге, әздігінен білім алуеа умтылу қажет екендігін тусінуі тиіс. Өзін-өзі дамытып жетілдіру үшін терт баспалдақты басып өтуі керек.
/. Өзін-озі бақылау
2. Өзін-езі багалау.
3. Өзін-өзі тәрбиелеу.
4. Өзін-өзі тану.
39
Сонда ғана ол өздігінен жетілу, даму жолына түседі. Рухани-адамгершІлікке, имандылыққа, инабаттылыққа тәрбиелеу ісі тек біліщ беру мен ғана шектелмейтіндігі айқын. Бүл, студент жастардың сана сезІміне әсер ету арқылы, ішкі жан-дүниесін оягудың нәтижесінде оның дүниетанымын қалыптастырады. Осы тұрғыдан Йассауй мұраларын оқу-тәрбие процесінде қолдану арқылы төмендегідей көріністе тәрбие жүмысын жетілдіре дамытуымыз мүмкін. Олар: І.Шариғат. 2. Тариқат. 3. Маірифаі. 4. Ақиқат. [5.12 бет] Бұған қосымша бүгінгі таңда ең қажетті болып отырған ұлттык ерекшеліктерІмізді ескерсек. Онда: әдет-ғұрып, салт-дәстүр, наным-сенім, ырым-тыйым негіздерінде:
1. Өіін-оіі бақылау.
2. Озін-оіі багалау.
3, Оіін-озі тэрбиелеу.
4. Оіін-взі тану
Сонда, мұны сызба түрінде төмендеіідей көріністе беруіміз мүмкін:
1. Әдет-ғұрып салт -дәстүр, 2.Йассауй ілімі. 3. Бүгінгі танда. Таным , наным-сенім, ырым -тыйым, непзінде:
1 .Өзін-йзі бакылаү 2-Өзін-өзі бағалау З.Өзін-өзІ тәрбиелеу 4. ӨзІн-езі тану
І.Шариғат 2. Тариқа г З.Мағрифат 4.Ақикат
І.Өзін-өзі бақылау
2.Өзін-өзі бағалау
З.Өзін-взі тәрбиелеу
4. Өзін-өзІ тану
Алланы тану
Өзін-өзі тану
40
Осындай болғанда ғана, адам өзін-өзі танып, толық (кәміл инсан) адам дәрежесіне көтеріледі, мұндай адам Алланыда таныйды. Алланы бір және бар деп таныган адам баласы еш уақытта жамандъщ^а бармайды. Осы түрғыдан Түркістан шаһарында жайласқан көптеген жоғары оқу-орындарымен мектептерде «ЙассауЙтану» дәрістері өтіледі. Мұның бәріде бағдарламаға сәЙкестендірілген және жас ерекшеліктері ескерілген, сонымен қатар сағат мөлшерілері 24-45 ке дейін. Бұл пәнді толыққанды меңгеру үшІн бұған қосымша «этнопсихология», «этнопедагогика», «дінтану», «мектеп окушыларын рухани тәрбиелеу мәселелері» т.б. осы сынды ұлттык тәрбиелерге баса көңіл аударылған. Негізінен мұндай пәндер арнаулы курс немесе факультатив дәріс ретінде отіледі. Оған қосымша тәрбие сагаттарында және де басқа дәрістерде өтілген тақырыптарға сәйкестендіріліп көптеген мағлұматтар беріліп отырады. ҚажеттІ жағдайда арнаулы мамандар шақырылып сұхбаттар өткізілш келеді. Оған қосымша семинар, конференциялар мен конгресстер ұйымдастырылып отырады. Ондағы қаралған мәселелер жинақ, топтама болып немесе ғылыми-әдістемелік журналдарға жарияланып тұрады. Сонымен, бұл Йассауй мұраларын қоғамға таратуда бІршама іс-шаралар атқарылуда. Тек бір кемшілігі, бұл мәселе Түркістан айналасынан әрі кең таралмай жатыр. Егер мұны бүкіл Қазакстан келеміне тарагар болсақ рухани-адамгершілік, имандылық, инабаттылық тәрбие мәселесі алға қадам басқан болар еді.
Сонымен, жоғары оқу орындарында «Йассауйтану» дәрісін өту үцгін төмендегідей бағдарламаиы ұсынуымызға болады шамамеа. 24-45 сағатқа есептелген, себебі колледждсрде арнаулы курстарға 24 сағат бөлінеді. Ал, университеттерде 32-45 сағат аралығында. Берілгеп бағдарлама тақырыптары бірдей болғанымен, әрбір өтілгеп дәрістің қиындығы мен жеңілдігіне байланысты сағаггар азайып-кобейіп отырады.
41
Мазмұны
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
10.1.
10.2.
10.3. II.
11.1 .
II.2 .
12.
12.1.
12.2.
12.3.
13.
13.1.
13.2.
13 3.
13.4.
13.5.
13.6.
13.7.
14.
15.
15.1.
15.2.
15.3.
16.
16.1
16.2
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
Алғы сөз
Алла тағала құдіретгі күш
Мұхаммад (с.ғ.с) Пайғамбар жалпы адамзатка келген Алла елшісі
Төрт «Шаряр» және Шариф, Саийд әулеттері
Мұхаммад Ханафияның дүниеге келуі
Қожа Ахмет Йассауй шежіресі
Қожа Ахмет Йассауй ұстаздары
Сайрам тарихынан кысқаша мағлұматгар
Түркістан тарихынан қыскаша мағлұматтар
Кожа Ахмет Йассауй және онын өмір кешкен заманьі
Өмірі мен шығармалары
Диуани Хикмет
Өмір кешкен заманы
Қожа А.хмет Йассауй және тасаууф
Тасаууфтың қыскаша тарихы және неғізгі үғымдары
Қожа Ахмет Иассауйдін тасаууф түсінігі
Қожа Ахмет Иассауйдің үш кызметі
I Түрікшенін жапдануы
Исламяын түркілер арасында таралуы
Тура мусылмаңдық түсінігі
Қожа Ахмет Йассауйдін дүниеганымдык негіздеріндегі жеті принципі
Алланы сүю (тәңірге ғашықтык)
Ықылас және шын жүректілік
Адам сүйіспеншІлігі
Йассауйдің білім туралы гүсікігі
Аска кұрмет, ас пен істің қасиетплігі
Әйел мен еркек геңдігі, жұптылығы
Жаксы көру (діңге, тілге,ұлтқа, турге, жыныска кэрамай)
Йассэуй тариқатының макамдары
Қожа Ахмет Йассауйдің Шариғат, Тарикат, Мағрифат және Ақикат түсінігі
БіріншІ бөлім. Шариғат жайында
Екінші болім. Тариқат жайында
Үшінші болім. Хақикат жайында
Қожа Ахмет Йассауй халифалары (орынбасарлары) және жолын куушылар
Халифалары (орынбасарлары)
Жолың қуушылар
Қожа Ахмет Йассауйдіи. дін түсінігі және түркілер мүсылымандығы
Қазақ қоғамына Қожа Ахмет Йассауйдің тигізген әсері
Анядолынын түркіленмесінде және исламдануында Қожа Ахмет Йассауйдін ролі
Қожа Ахмет Йассауйдің шақыру тәсІлдері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Мазмұны
[«ЙассауЙтаңу» 184бет. Түркістан 2001 .[6]
| ҚұрбанқожаСансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)]
42
Міне, осы сынды жоғарыда аталған пәндер бойынша да осындай бағдарламалар жасалған және сол тақырыптарға сәйкес дәрістер жүргізіледі. Ал енді, негізінен біздің қарастырып отырған мәселеміз студент жастар болғандықтан Йассауйдің «Дуани Хикмегінен» біраз үзІнді беріп өткенді жөн көрдік, себебІ мұнда жас ерекшеліктері ескерілген әрІ Йассауйдің тұлғалық калыптасуы суреттелген.
Сонымен:
Он сегізде шілтенменен шарап іштім, Зікір айтып, әзір боп кокейім тесті. Цесібе берді, жаннат кірін хорлар қуштым, Хақ Мустапа дидарын кордім міне.
Он тогызда жетпіс мақам айқындалды, Зікір айтып іш сарайым таза болды. Қайда барсам Қызыр бабам озір болды, Рахым етіп шарап берді тойдым міне.
Жиырмага жасым жетті, еттім мақам, Еилхамдилла қызмиетін қылдым тамам. Үиіқан қус, қурт-қумырсқа етті сәлем, Сол себептен Хаққа жақындадым міне.
Кул Қожа Ахмет, жасың жетті жиырма бірге, Не қылгайсың кунәларың тауданда нуыр. Қиямет кун азап берсе Раббым Қадыр, Ей достарым, не деп жауап айтамын.
Мен жиырма екі жаста толысып жігіт болдым, Шипа болып,шын дертке дауа болдым.
Жалган гашықпен шын гашыққа куә болдым, Сол себептен Хаққа сыйынып келдім міне.
Ей, достар, жасым жетті жиырма үшке, Тагатым жоқ жалган іс пен дау кестікке, Қиямет кун жалаңашпын, кезім соқыр, Сол себептен Хаққа сиынып келдім міне.
Мен жиырма төртке кірдім хақтан жырақ,
Ацыретке барар болсам, қане жарық?
Олгенімде жиылып ур жуз мың таяқ, Сол себептен Хақкр сиынып келдім.
43
Жазуменен жасым жетті жиырма бес, Субхан ием, зікір менен көкейім тес. Көкірегімдегі туйіндерді сен өзің шеш, Сол себептен Хақца сиынып келдім міне. [5.]
(Диуани Хикмет) Ақыл кітабы. Алматы,1993. М.Жармухамедулы жөне басқалар. 24,25,26 беттер.
Бұдан да басқа Йассауйдің көптеген еңбектері бар. Соларға да қысқаша тоқтальш өтейІк. «Пакырнама және Мүнажатнама», «Мират-үл-Құлұб» (Көңілдің аіінасы). Сонымен қатар Йассауй өміріне байланысты коптеген аңыз әңгімелер бар. Мәселен: ”Мұхаммад (сғ.с) пайгамбар аманаты”,”Йассауй кереметтері”,Қожа Ахмет Йассауй кереметтері”, «Кейбір адамдардың ерекше кереметтерЬ.т.б. осы мақала авторының колымен жарыққа шыққан. осы еңбектерден толығырақ мағлұмат алуға боладыД?] Біз, мүнда тек бірнеше мысалмен шектелуді жөн кердік. Жоғарыдағы Йассауй мұраларының кобі әлі толық қазақ тІліне тәржімаланып шықпағаіі, тек кана «Диуани Хикмет» деген еңбегі бірнеше автордын қолымен жарық көртен, солардан пайдалануға болады. Ал, басқа еңбектері жайлы «Йассауйтану» дерістігінде кеңінен берілген әрі педагогикалық тұрғыдан қарастырылған, тілі қарапайым жалпы оқырман қауымға тұсінікті. Бұл еңбектеріне қосымша автор қолымен жарык көрген көптеген мақалалар да бар. Сонымен қатар, «Йассауй тағлымы-тәлім-тәрбие ғибараты», [8] «Йассауйтану» дәрісінің рухани, мағнауи қажеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мәні жоне «Йассауй кереметтері». [9] Тағыда осы сынды Йассауй туралы коптеген еңбектер бар, соларды қолдана отырып жоғары оку-тәрбие процестерін жетілдіруге болатынына күмәніміз жоқ. Мұндай жағдайда иманды жастар көптеп жетілер еді. Енді, осы айтылғандарға байланысты, Йассауй өмірінен бір аңыз әңгімені толық беріп өткенді жөн деп ойладык. Сонымен, «Қожа Ахмет Йассауй кереметтерінен» «Әзірет өгізі» атгы аңыз әңгіменің негізгі желісі төмендегідей. «Аңыз тубі—акркрт» дегендей осы аңыз әңгімелердің негізІ барып шындыққа тіреледі, әрі мұны оқып-үйренудің арқасында студент жастар көптеген имандылык,, инабаттылық, жалпы рухани-адамгершілік тәрбие алуы кумонсіз. [9./
44
1. Әзіреті огізі
Шайықтар (ұстаздар) тегін емес болу керек. Машһүр Шайықтар бәрі де бір кәсіп қылып адал күн кешіргендігі туралы көп дәлел бар. Міне, Қожа Ахмет ЙассауйдІң бүл туралы киелі сөздері: «Шайык, ол кім ақы алса кемтарлар мен гаріб бейшараларга берсін. Егер алып ездері жесе мурдат (арам өлімтік) ет жегендей болсын, Егер тон қылып кисе ол тон тозганша Алла Тагала намаз оразаларын қабыл қылмасын. Егер алган ақшасынан нан жасап жесе Алла тагала оны тозаңта турлі-турлі азапқа кіріптар қылсын. Ал, егер ондай Шайыққа әр кісі уйыса, тыңдаса қате болсын». Әзіреті Сұлтан бос уақыттарында ағаштан ожау, шөміш, қасық жонар екен. Базар күндері бір өгізге қоржын салып, оған қасык, ожау, шөміштерін жайластырып базар ішіне кІргізіп жіберетін болған. Қасық, ожау, шөмІшке мұқтаждар ақшасын қоржынға тастап, бұйымдарын алып кете берген. Егер, бір адам сол бұйымдардың ақысын бермесе, огіз сол кісінш артынан қалмайтын болған. Қашан қасық пен шөміш ақысын телегенше.
Мәселен, бір кісі Әзірет қасыгын алып қастандықпен ақыеын төлемем бір шайханаға кіріп кетсе, Әзіреттін огізі сол шаЙхананың алдынан кетпей тұра беріпті. Қарыздар ақшасын төлеген соң және сауда жасай береді. Өгіз кешке қарай өз қорасына кайта келеді. Акшаларды Қожа Ахмез тәләбаларынын мүридттарынын зәру қаржысына жұмсаган. [9, 25, 26 беттер]
Пенде болсаң мехнат тарт, крраңгы адам, Ақылга ерсең ганибетдур саган одан.
Аманат қой газіз жаның журме бейгам, Есітіп еқын жерге кірді Кул Кржа Ахмет .[5]
(«Диуани Хикмет»1993. Алматы,57 бет]
Міне, осы сынды әңгімелер көптеп келтірілген, осындай әңгімелерді жете талдап оқып үйренсе ешбір жас жамандыққа бармайды. Студент жастардың жеке басының даралық ерекшеліктеріне—мінез жатады. Мінез- дегеніміз—адамның езіндік багыт-багдарының, жан дуниесінің ерекшелігінің турлаулы белгісі. Тәрбиелі мінез адам бойыңда имандылық қасиеттердің бар екендігін көрсетеді. Рухани дүниесі бай, талғамы ой-өрісі кең адамды талғам мІнезді адам дейміз. Міңездің тұрақтылығы адамның адамгершілІк түсініктерінен туындайды.
45
«Адам бүл дүниеге конак, сондықтан ол артына ылғи да жақсы сөз бен жақсы ісін қалдырып отыруы кажет, ол үшін әр кез жаман қылықтан сақтанып, адалдықпен жүріп-түруы тиіс»-деген Жүсіп Баласагүни ойлары бізге жаксы мәлім. Ондай болса келешек өскелең жас ұрпақты оның ішінде студент-жастарды рухани-адамгершілік, имандылық, инабаттылык тәрбиесі арқылы толыққанды жетілген азамат етіп тәрбиелеу еліміздің , қоғамымыздың басты алға қойған мақсаты. Рухани тәрбиенің адамның инабаттылығын, имандылығын, ізгілік ұстанымдарын тәрбиелеп ақыл-ой мен іс-әрекеттерін ізгілік мұраттарға бағыттап, рухани көз қарасты қальштастыруды естен шығармағанымыз жөн. Рухани тәрбиелі адам әр уақытта тек жақсылыкка жетелейдІ. Тұжырымдай келе айтарымыз: Йассауй ілімі— «Ар түзейтін (хәл) ілім». Сондыктан, бұл мәселе жайлы Абай атамыздың ақыл-ой, қайрат және жұрек пен шешілген мәселе «моральдық философия» болып табылады, дегеніне саяды. Сонымен қатар, Шәкәрім атамыздың айтқан создері осыларды дәлелдей түседі. Ол өзІнің үш анығында : Әрбір адамда діни, ғылыми және ар-ілімІ болуы тиіс деп түжырымдаған. Ар-ілімін үшке бөліп оиы ынсап, мейрімділік жзне әділет-деп, мүны Ар-ождан деген болатык, Сонымен, қысқасы студент жастареа пухани бі.-іім беру ушін Йассауй ыімін оқу-тәрбие процесіне ендіру қажет және керек.
46
Пайдаланылған адебиеттер
1. Құран Кәрім (қазакша мағына және түсінігі) Сауд. Арабия 1991 Халифа Алтай. (96-сүре
1,2,3,4,5 аяаттар 597-бет)
2. Хадис (Ал-жоми Ас-сахих) Абу Абдуллах Мухаммад ибн Исмаил Ал-Бухарий. Зокиржан Исмаил таржимасы ( өзб.тіл) І-П-ПІ-ГУ томдар.
Ташкент 1991 ж. 15 бет
3. Мың бір хадис. Шымкент 1991 ж. 1-бет.
4. Егемен Қазақстан . 19 акпан 2005 ж. Елбасының халқына жолдауы.
5. Диуани хикмет (Ақыл кітабы.) Алматы 1993 ж. (12,24,25,26 беттер)
6. “Йассауйтану” Құрбанкожа Сансызбай Нызанұлы( Әбу Фараби) Түркістан 2001ж. 184 6.
7. Иакырнама және Мүнажатнама.Мират-ұл-Қулыб (көңілдің айнасы),
8. Кейбір адамдардың ерекіне кереметгері т.б. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы ( Обу Фараби) Түркісган- Шымкент 1995 ж.
9. Йассауй тағлымы -тәлім-тәрбие ғибраты.
Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы ( Әбу Фараби) Түркістан 2004 ж.
10. Йассауйтану дәрісінің рухани, мағнауи қажеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мәні және ЙассауЙ кереметгері. Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы( Әбу Фараби)
Түркістан 2004 ж.
47
2.3.4. Йассауй тагылымының бүгінгі күні және оны пайдаланып—оқу-тәрбие процесін жетілдіру
Бізге бірнеше ғасырлар бұрын нұрын шашқан және келешекте де жол көрсегушіміз болатын Қожа Ахмет Йассауй—бабамызды әрқашан құрметпен еске алуды борыш деп білеміз. Өйткені, осы бір ұлы тұлға өткеніміздегі сияқты келешегімізге де жарық нұр себері анық.
Иассауй жолы мәселесі бұгінге дейін егжей-тегжейлі зерттелмеген дүние. Түркі мәдениетінің негізін қалыптастырған бұл мұраны зерттеу мәселесі біздін ойымызша, Түркі дүниесінің—түрлі аймақтарында өмір сүретін әрбір азамат үшін қасиетті міндет болып саналуы керек.
Кешегі, егемендік алған күнге дейін, дін туралы әңгіме қозғаудың озІ қиын іс еді, Енді міне, егеменді ел болып, жоғалғанымызды іздей бастаған сияқтымыз. Соның ішінде Йассауй шығармашылығына біршама көңІл боліне бастаған тәрізді. Осы уақытқа дейін, түркі тілдес халықтар арасыңда анда-санда жарық көріп тұрған «Йассауй» еңбектері 1991 жылдан бері -озіміздің қазақ тілІнде де жарык көре бастады. Қазірдің озінде бірнеше нұсқасы бар, кәркем аударма, тікелей аударма транскрипцияланған түрлері де кездеседі. Мұның бәрі егеменді елімІздің еңсесінІң көтеріліп баба шығармашылығын түсіне бастағандығы деп ойлаймыз. Сопылық не екендігін білмсй, оның анығына жетпей, қаралап келдік. Ал, шындап келгенде біздің бар тіліміз, дініміз, діліміз, әдебиет, мәдениетіміз, тарихымыз қала берді, келешегімІз осы Йассауй еңбектерінде жатқандығын білмеппіз. Енді міне талдап, анығына жете бастаганымызда үлкен рухани-адамгершілік, мағнауи мүраны құрдымга жібергенімізге көз жеткізе бастадық. Қазақстан топырағында кіндік қаны тамған, дүнис салган жері де қазақ топырағы бола тұра, осы уақытқа дейін зер салмай келгенімізге қапаланамыз. БІз ойланып жүргенде, жан-жагымыздағы, бауырлас түркі тілдес халықтар, гылыми орталыктар ашып, ғылыми конференциялар өткізіп жатты.
Сонымен қатар, оның «Диуани Хикметтен» басқа да рисаласы табылып жарық керіп жатыр. Сонын айғағы ретінде, жақында Швециядан табылган (Мират-ул-Қүлуб) «Көңілдің айнасы» атты рисаласы Түркияда қазақ тілінде жарық көрді. Әрине, әлі де көп еңбектенуіміз қажет. Неше бір ашылмаған құпиясы шығуы мүмкін. ЙассауЙ осыдан сегІз гасыр бүрын омір сүргеніменен, біздін замандасымыз тәрізді. БІзге, бүгін қажет болған рухапи-адамгершілік, мағнауи азықты тек содан алуымызға болады Болмаса, келешек үрпақ азып-тозып кезуі мүмкін. Олай дейтініміз қазірдің өзінде жастарымыз басқа діндерге отіп кетіп жатыр, онын
48
үстіне келеңсіз жагдайларды көп жасайтын болып барады. Міне, осылардың бәрін тежеу, тоқтату үшін Йассауйдің-ар (хәл) ілімі керек сиякты. Мұнда бәрі де анық түсіндіріліп берілген. Тек соны дал түсініп орындасак болғаны.
Қай заманда болса да қиыншылық болған, соларды жеңіп шығу үшін бірінші озіңді тазалап, напсіні жеңіп шыгу қажет. Осьі уакытқа деЙін басқа діндегілер, тілдегілер Йассауйді тексеріп келді. Олар қанша дегенімёнен кейбір жерлерін айтпай бүркеп өтуі мүмкін. Оның үстіне, ұлт ерекшелігінде ескеру қажет. Себебі, Йассауй Хамаданиден тәлім-тәрбие ала отырып, Йассыға келіп өз мектебін ашты, оған не қажеттілік бар едІ. Айырмашылығы оның; ұлттык менталитеті мен психологиясында болды. Хамадани тек араб, парсы тілдерінде сейледі, сөйте тұрып түркі тілдес шәкірттерді дайындады. Йассауйді осы жагы көп ойландырды. Кімде болса, ол халыктың тілін, дінін, ділін, әдбиетін, мәдекиетін, тарихын, салт-дәстүрін, наным-сешмін, ырым-тыйымын, танымын білмей тұрып, олардың Ішкі дүниесін айта алманды. Сұлулыктың негізгі максаты—ішкі дүниені ояту, коңіл (батин), (көкірек) көзін ашу. Міне, осы мақсатқа жету үшін жоғарыда айтылғандарды мінде^тп түрде білуі қажет және біліп ғана қоймай оларды орьшдауы да тиіс. Бұл айтылғандарды жете білмеген кісі мақсатына жете алмайды. Йассауйдің иллаһи ілімдегі діндегі жемісінің негізі де ссыпда жатыр. Йассауй түркі халқының психологиясын жете түсінді, жан-дуниелерін тербете білді. Енді Йассауйді жарыққа-шығару үшіп оны Қазакстан ғалымдарының ко.іға алғаны жөн. Бұлай дейтініміз басқа халықгар қазэқ халкьшың көптеген ғасырлардан, жалғасып келе жаткан әдет-ғұрпы, салт-дәстүрлерін, наным-сенімдерін, ырым-тыйымдарын, ганымдарын жете білмеуІ мүмкін.
Йассауй бабамыз взінің кереметтей болмысымен Ислам дінімен туркілік сенімді және едет-гурыпты, ырым-тыйымды, наным-сенімді, танымды салт-дәстурді бір-бірімен уйлестіре білген. Туркілердің букіл тайпа болып Ислам дінін крбылдауларының сыры осында жатыр. Йассауй жолын Ислам дінінің туркі халықтары арасында тусіндірілуі жолдарындагы талпыныстардың ең маңыздысы деп угынган дурыс. Бул эрекет уақыш вте келе ауқымды аймақтарды жергілікті қундылықтарды қамти отырып, езіндік болмысын сақтап қалган. Кішінейілділік пен адамгериіілік, туркі тілі мен салтына тән наным-сенімдермен, салт достурлерге берілген мән, оларды исламдандыру, музыкамен (сазбен) биге
49
негізделген «зікір» угымын негізге алган сопылық түсінік сияқты қундылықтар Йассауйдің әулиелік сипаты арқылы түрленген.
Біздің ойымызша, Йассауй жолы—озіне дейінгілер мен озінен кейінгілерді крса қарастыруды қажет ететін тарихи процесс.
Сондықтан, білім беру барысында Йассауй еңбектерін паЙмдаланып, оқу-тәрбие процесін жетілдіруде, Йассауй тағылымы мазмұнды болуы үшін, оқулыктарға, оқу қүралдарына, оқу бағдарламзларына, әр түрлі жүргізілетін іс-шараларга т.б. Йассауй шығармашылығының тиісті еңбектерін әр сыныптын жас ерекшеліктеріне сай етіп енғізу қажет. Сонымен қатар, Йассауй ғибратына қатысты тәрбие сағаттарын өткізуге, пікірталас, сұхбаттар оқушылар арасында конференциялар, диспуттар үйымдастыруға болады. Йассауй еңбектерінің мазмүны қарапайым адамдарға күрделі болып келетіндіктен, оған түбегейлі талдау жасап, түсінікті ету керек.
Оқу-тәрбие процесінде Йассауйдің улаеапіты тагылымын жетілдіру үшін, оқушыларды экскурсияга шыгару, кинотеатрларга, мүражайга алып бару оқушылардьщ дүниетанымын кеңейтеді. Кинотеагпрдан көру арқылы, олардьщ есінде үзақ уақытқа сақталуын қамтамасыз ету керек. Осыларды негізге ала отырып, біз тәрбие сагатына талдау жасадық
Практикалық жұмыс
Сабақтың тақырыбы: Тәрбие сагаты, олар жоніндегі тусінік.
Сабактың максаты: Студенттерді т&рбие сагатын талдауга, тәрбие сагатын әзірлеуге, жоснар тузуте машықтандыру.
Теориялық мағлүматтар
1. Тэрбие—жеке тұлғаның адамдық, бейнесін қалыптастырып, өмірге бейімдеу үшін жүргізілетін игі әрекет.
2. Тәрбие әдістері—ересектер мен балалар арасындағы қоғамдық қарым-қатынастардан туындаған тәрбиелік әрекеттестік тәсілдердің жиынтығы.
Тәрбие әдіс-тәсілдеріне: өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау, өзін-өзІ тәрбиелеу, өзІн-өзі тану әрекетерін ұйымдастыру және т.б. жағдайлар енеді. Сұрақ-жауап, иллюстративті-түсіндірмелі, ізденісті, әңгімелер жатады.
50
3. Педагогикалық әдебиеттерде және тәрбие жұмысының практикасында тәрбиені ұйымдастырудың формаларын былайша топтастыру неғұрлым кең тараған:
А) Жаппай немесе бұқаралық; (ұжыммен жұмыс);
Ә) жеке; (жеке оқушымен жұмыс);
Б) топтық немесе үйірме жұмысы (топпен жұмыс).
Тәрбие сағаты-оқушылардың рухани-адамгершілік қасиетІн қалыптастыруда, өнер саласындағы талғам тілектерін тәрбиелеуде елжандылық сезімдерін шыңдауда, сабақтан тыс кезде өткізілетін тәрбие жұмысын ұйымдастырудың негізгі бір формасы болып саналады.
Бақылау сүрақтары:
1. Тәрбие туралы түсінік, тәрбиенің негізгі міндеттері?
2. Тәрбие жұмысын ұйымдастыру формалары?
3. Тәрбиенің әдістерІне жеке-жеке тоқталу9
Пайдаланатын әдебиеттер:
1. Ерғалиев 1 Руханилық-Онтологиялық проблема ретінде. Акиқат. 1995. N«6, маусым.
2. Муминов Ә. Йассауйа Бастаулары . Йассауй тағылымы.Тұркістан: Мұра, 1996. (27).
Аңыз түбі—ақиқат. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
2. Мұхаммад (с.ғ.с) пайғамбар аманаты. Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы (Әбу Фараби)
Түркістан-Шымкент, 1995 Кітап.
Студенттердің өзіндік жұмысын орындауға нұсқау. Төменде берілген тәрбие сағатын зерделеу.
Тақырыбы: Йассауй даналықтары
1. «Йассауй даналыгы» атты тәрбие сағатының өтілу жоспары. Сабаққа қажетті кернекілІктер (жазылып ілінген).
Магжан Жұмабаев.
«Түркістан екі дүние есігі гой, Туркістан екі дуние бесігі гой.
Тамаша Түркістандай жерде туган, Түріктің Тәңірі берген несібі гой...».
51
Түркістанның топырағы киелі
Сөзі: Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
Түркістанның топырагы киелі, Тәу еткенге шипасы оның тиеді. Кіші мекке атанган Туркістанды, Шыгыс-Батыс шын ділімен суйеді.
Қожа Ахмет Йассауй университетінің ән үраны
Сөзі: Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби)
Туркістанда білім орда мекені, М&лім оның жарың жулдыз екені. Нурын шашын, Туран деген еліне, Барша халңы дон рнзамыз дегені.
Қайырмасы:
Ел кіндігі жер кіндігі Түркістан, Барша халык жиналады алыстан. Тагзым етіп Йассауйдей бабага, Агылады Шыгыстан да Батыстан.
2. Қожа Ахмет Йассауй суреті, окушылар жазған рефераттар: а) Қожа Ахмет өмірінен, ә) Қожа Ахмет кесенесі, б) Диуани хикметтер, в) Отырар қаласы, г) Арыстанбаб, ғ) Йассауй өмірінен д) Тайқазан.
3. Йассауй кесенесі.
4. Кітапгар: «Түркістан». «Мұсылмандық қағидалары», «Түркі халыктарының әдебиеті», «Диуани хикмет», «Ахмет Йассауй сәулет ғимараты», «ЙассауЙтану», «Йассауй тағылымы—тәлім-тәрбие ғибраты», «Мұхаммад (с.ғ.с) пайғамбар аманаты» т.б.
Жүргізуші окушы: 7 «в» сыныбының «Йассауй даналыгы» атты тәрбие сағатын бастауға рұқсат етіңіздер. (Осы кезде үн таспасына жазылып алынған радиохабар тыңдалады).
Радиохабар;
Тыңдаңыздар! Тыңдаңыздар!
52
Келесі тыңдайтьшдарыңыз мектеп оқушыларына арналған «Айгөлек» хабары. Бүгін біз қаламыздың орталығында орналасқан мектепте, Йассауйтану сабағындамыз.
Біздер мектеп алдында бір тон оқуіпыларды кездестірдік.
Тілші: Сәлеметсіңдерме балалар, қай сыныпта оқисыңдар?.
Дауыс: 7 «в» сыныпта оқимыз.
Тілші: Сіздер Қожа Ахмет Иассауй бабаларың кім болганын, өмірі жайлы білесіңдер ме?
Дауыстар: БІлеміз.
ТілшІ: Ал, онда мен сендерді тыңдайын.
1-окушы: Қожіі Ахмет Йаесауй Исфиджабта (қазіргі Шымкент облысының Сайрам жерінде) дуниеге келген. Сол қалада балалық, жастық шағын откізген.
2-оқушы: Анасының есімі Қарашаш, әкесі —Ибраһим, сол кезде мешітге шырақшылық қызмет атқарған, сауатгы, көзі ашық адам болған.
3-оқушы: Бірақ, ол лке-шешесінен жастайынан жетім калып. әпкесі Гауһардың крлында вседі.
4-оқушы: Жастайынан өте зерек, бІлімді, дінге, иллаһи ілімге берілген Қъжа Ахмет Бұқарадағы медресені бітіріп, сол кезде қалың да көлемді Қуран кітабым жаткр айтатын болгам.
5-оқушы: «Дгіуани хикмет» даналык кітабын жазған.
6-оқушы: 63~жасында жер астына «Қылуетке» түскеп.
Тілші: Тағы не білеміз?, Тағы не білеміз?... (осы ксзде үн таспа тоқталады).
МұғалІм: Иә, балалар, біздер бабамыз жайлы білетінімізден білмейтІнІміз кеп. Өмірінің кейбір кездері Түркістаз қаласындағы мавзолейдің құрылысы тайқазанның кұйылу тарихы, Әмір-Темір жайлы алдағы тәрбие сағаттарында білетін боламыз. Ал бүгін, бабамыздың даналықтары жайлы білуге жиналып отырмыз.
1-жүргІзуші: Қожа Ахмет Йассауй бабамыздың балылық шагынан көрініс.
2-жүргізуші: Қагысушылар: Автор, Ибраһим ата, бала Ахмет.
Автор: Қожа Ахмет Йассауй әкесі Ибраһим ата, дін жолын ұстаумен бірге диқан да болған. Бірде ол жерге аяғының ұшын тіреп Койып, шоқиып отырып, пияздың арам шөптерін теріп жатады. Оны көрген баласы:
Ахмет: Неге шоқиып отырсыз, аяғыңыз ауырмай ма?-- деп сүрайды. Әкесі: Егінімді зиянды шөп басып кетІпті, соны тазалап отырмын Деңді.
53
Ахмет: Өйтіп аяғыңызды ауыртқанша "Пайдалын қал, зияның шык" демейсіз бе?, дейді. Яғни, «Жегенең жерде қал, бегенең бетке шық!»-дегені.
Әкесі: Әкеңді әулие деп пе едің, менде ондай қасиег жоқ. Яғни, біз әлі ондай макамдағы дәрежеге жеткен жоқпыз—депті.
Ахмет: Орныңыздан тұрыңызшы дейді. Е, Алла, тІлегімді кабыл ал, мына егістіктегі өсімдіктерге "Пайдалың қал, зияның шык" деймін. Әумин! Депті. Яғни, жас Ахмет атасынан рұқсат сұрап, Алладан қолын жайыл тілепті. «Жегенең жерде кал, бегенең бетке шык!» Автор: Сонда әлгі қаулап өсіп тұрған қалың, зиянды арам шөптер, жер бетіне тамырларымен суырылып шыға келіпті де, әкесінің еккен пиязы желпілдеп тұрып қалыпты. (Сол күннен бастап, Ибраһим ата баласының әулиелік, көріпкелдік қаситетіне бас иген екен).
Мұгалім: Йассауй бабамыздың даналыгы озінің "Даналық" кітабында айқын көрінеді. Онда, Ислам дінінін төрт алтын діңгегі: шариғат, тариқат, магрифаг, хакиқат мадакталады.
1-окушы: Шариғатта—мұсылмандық жолының заңдары
айтылады.
2-оқушы: тариқапа—о дүниелік, Құдайға құлшылық етудІң жол жүйесін корсетеді.
3-оқушы: Магрифатта—ғылым, білімді жырлайды.
4-оқушы: Хақиқат—сонылық туралы ілім.
1-жұргізуші: Қожа Ахмет Йассауй бабамыз имандылықтың туын жоғары котеріп, имансыздық атаумен күреседі. Озінің өлеңдерінде былай дейді:
5-оқушы:
Есің болса, өкпелеме жалганга, Ертеңіңді, алдагыңды арманда. ІІенде болсаң, түзет мінез-қулқыңды, Бой алдырма қызықтарга бір кунгі,
6-оқушы:
Әулилер н&тижесіне де қызыгар,
Әр с&т сайын имандары бузылып, Атақ абырой, даңқ гана ойлары, Шен шекпенге үйір келер бойлары.
54
7-оқушы:
Боз біреулер дүниені еткініиі деп ойлайды, Қасиетті кісілердің ісін көзге ілмейді.
8- оқушы:
Әр нәрсеге алаң болып теңселме, Имансыздан крйыр күтпе, елсең де.
Мұғалім:
Сонымен бІрге "Даналық" кітабында білімді меңгеру, ақыл, парасатқа жетілу, адам сезімінің алтын діңгегі — махаббатты жырлайды:
- сөз де, іс те төзімділік;
- шыдамдылық;
- жақсы мен жаманның парқын айыра білу:
- азға қавағат ету;
- әділет ден қайырымдылық айтылады;
- ал надаңдықты, сараңдылыкты, дүние құмарлықты сынап мінейді.
Мұғалім:
Йассауй даналығының жоғары үлгісі қапдай жағдайда болмасын, сабырлықтан айырылмау, қандай ауыртпалық заман келсе де артынан берекелі кезең де келетініне үміт пен сенімді жоғалтпауды паш етеді. Ол 11 -піі хикметте былай жырланады:
9-оқушы:
Залым егер жәбір ңылса, Алла дегін, Қолың жайып, дуга оңып, мойын суңгын. Кудай тілек бермесе, сабыр қылгын, Хаңтан естіп бул создерді айттым міне.
10-оқушы: Сабырлық білдіру адамдық қадір қасиетті жоғары биікке көтере білу Қожа Ахмет Йассауй бабамыздың даналық сөздерінің бірі.
55
11-оқушы: Қожа Лхмет Йассауй бабамыз өзінің 46-хикметінде былай дейді:
Дүние менікі дегендер — жаһан малын алгандар, Күзгын қустай арамга белшесінен батқандар.
Пара алган әкімдер - арамдықпен жүргендер, Өз бармагын озі шайнан окінішпен қалады.
Жылы жүмсақ жегендер әсем киім кигендер, Алтын тақта отырса да, топырақ астына түседі. Сенген қулдар - адамдар, садақамен түрады,
Дүние мүлкін сарп етіп жумақ қорын қушады.
Мұғалім: Иә, балалар, Йассауй бабамыздың даналығын байқаймыз. Бұл хикметіпе қанағатсыздық, тәубесіне келмегея, менменсінген жандар, күнәсі үнпн өмірде, омірден кейін де жазасын алмақ дейді.
Сонымен бабамыздың даналык, шешендік создерін корыга келгенде:
- халқыңа. еліңе әділ бол, жаныңды оған қурбан қыл;
- колыңа түскенді жок - жітіктен аяма, жомарт бол;
- Дүниеқұмар, баққұмар, пейілсіз болма;
Қанағат, рақым сақта;
Үлкен сөзін, ғұлама сөзІн, ұстаз сөзін, ақылдарын екі етпей тыңда, ұлық нағыз тура жол осы дейді
Корытындылау
Тәрбие сағаты соңында келген конактарға снз беріледі. Реферат жазған, одан жеңіп шыккан оқушыларды мадақтау. Хикмет жаттаудан мектсптің жарысқа қатысқан жеңімпаздарын мадақтау.
Біздің бүгінгі тәрбие сагатына талдау жасауеа келетін болсақ, тәрбие сагатының тақырыбы, бүгінгі қогам мүқтаждыгына сай, дәл таңдалып отыр. Бүл сабақтың үйымдастырылуы жогары деңгейде болып, көрнекілікпгер алдын-ала әзірленген. Окушы.іарга бүл тақырып алдын-ала зерттеп талқылауга берілген. Техникалық қүралдар тиімді пайдаланылды. Оқушыларга өте қызықты болып, сабаққа белсене қатысты. Осыдан көріп отырганымыздай, “Йассауйтану” сабагының мектептерде енізілуі көптеген жемісін беруде.
56
“Йассауйтану” сабағыныц енізілуі
1 .Алғы сөз.............................................1 сағ.
2.І.Алла тағала кұдіретті күш...........................2 сағ.
З.П- Мұхаммед (с.ғ.с) пайғамбар жалпы адамзатқа келген
Алла елшісі......2 сағ.
4.Ш-Төрт «шаряр» және іпараф, Саийдқожа әулетгері........2 сағ.
5.ІҮ.Мұхаммад Ханафияның дүниеге келуі...................2 сағ.
6 .Ү- Қожа Ахмет Йассауй шежірелері......................2 сағ.
7 .ҮІ Қожа Ахмет Йассауй ұстаздары.......................1 сағ.
8 .ҮП. Сайрам тарихынан кысқаша мағлұматтар..............1 сағ.
9 .ҮІП. Түркістан тарихынан қысқаша мағлұматтар..........1 сағ.
ІО.ІХ. Қожа Ахмет Йассауй және онын өмір кешкен заманы.
IX. 1. Өмірі мен шығармалары.......................2 сағ.
IX.2. Диуани Хикмег................................2 сағ.
IX.3. ӨмІр кешкен заманы......................... 2 сағ.
11 .X. Қожа Ахмет Йассауй және тасаууф
Х.1, Тасаууфтың қысқаша тарихы жәнс негізгі ұғымдары.,2 сағ.
Х.2. Қожа Ахмет Йассауйдің тасаууф түсінігІ.........2 сағ.
Х.З. Қожа Ахмет Йассауйдің үш қызметі. а.Түрікшенің жандануы............................ 1 сағ.
ә. Исламның түркілер арасындағы таралуы....... ...0,5 сағ.
б. Тура мұсылмандық тусінігі.................... 0,5 сағ.
12.ХІ. Қожа Ахмет Йассауйдің дүниетанымдық негІздеріндегі жеті принципі.........................................ч
XI . I. Алланы сүю (Тәңірге ғашыктык)............
XI. 2. Ықылас және шын жүректІлік..................
XI.3. Адам сүйіспеншілігІ............................. \ 2сағ.
XI.4 . Йассауйдің білім туралы түсінігі............
ХІ. 5. Асқа құрмет. Ас пен істің қасиетгілігі......
XI .6. Әйел мен еркек теңдігі, жұптылығы..........Л.
XI. 7. Жақсы көру..................................2 сағ.
13 .XII. Йассауй тариқатының мақамдары....................2 сағ.
14 .ХІП. Қожа Ахмет Йассауйдің шариғат, тариқат, мағрифат және ақиқат түсінігі...........
а.Бірінші бөлім, шариғат жайында.....................1 саг
ә.Екінші бөлім. Тариқат жайында.....................1 сағ-
б.ҮшІнші бөлім. Хакиқат жайында...................
15 .ХІҮ. Қожа Ахмет Йассауйдің халифалары (орынбасарлары) және жолын қуушылар.................................
57
I. Халифалары (орынбасарлары).....................2 сағ.
2. Жолын куушылар.................................1 сағ.
16 .ХҮ. Қожа Ахмет Йассауйдің дін гүсінігі және түркілер мұсылмандығы..................................2 сағ.
17 .ХҮ1. Қазақ қоғамына Қожа Ахмет Йассауйдің тигізген әсері.......................................2 сағ.
18 .ХҮІІ. Анадолының түркіленмесіиде және иасламдануында Қожа Ахмет Йассауйдің ролі............1 сағ.
19 .ХҮПІ. Қожа Ахмет Йассауйдің шақыру тәсілдері.......1 сағ.
20 .XIX. Бүгінгі күніміз және Йассауй................2 сағ,
21 .XX. Қорытынды....................................Қейғ.
22 .XXI. Пайдаланылған әдебиеттер....................
23 .ХХП. Мазмұны...................................^/45 сағат.
Колледждер ұшін 24 сағат.
Мектептер үшін 36 сағат.
«Түркістан тарихы» Факультатив сабағына 10 сағат.
58
2.4. Ислам дінінін ғылыми бағыттары мен оны орындаудың психологиялық әдістері (негізі)
2.4.1. Физика және дін
Бір қарағанда физика мен діннің қандай байланысы бар деп ойлаута болады. Әрине, алғашында бүл үғым түрпайы болуы әбден мүмкін. БІрақ, мәселені тереңдете түсудін арқасында екеуінің бір-біріне тікелей байланысты екендігіне көз жеткізуге болады. Бұл үтпін көптегеп дәлелдер қажет. Сонда да болса дәлелдеуге ұмтылып көрейік. Әуел баста бірінші дін пайда болды ма? Әлде, ғылым пайда болды ма? Соны қарастырып көрейік. Адамзат баласы дүниеге пайда болғаннан бастап бірінші дін пайда болғанын, одан соң өмір сүруі е мүктаждық туғандықтан бірте-бірте гылым пайда бола бастаған. Сондықтан діннің көптеген құбылыстарын ғылыми түсІндіру қиынға соғады. Оның үстіне, діннің құпия сырлары шексіз дүние. Бұған қосымша магериалистІк, атеистІк үғыммен идеалистік үғымдар бір-бірінс жанаспай қояды.
Қазіргі кездері, дІни жолда жүргендер гылымға зейін қоймай, тек догмалық үғыммен жүмыс жүргізуде.. Ал гылым болса, «Діннін бізге мүддем қажеті жок«-деп ойлайды. Діндар адамдардың гылымга жақындамайтын себебі, олар қупиялардың өшкере болатынын біледі. ЕкІнінІден олардың өздерінде. тек қана догмалық үғым қалыптасқан. Дін мен іылымды бір-біріие жан-астыру жолын білмейді. Діни адамдар көбіниіе гылыммен шугылданбайды, әрі ол пәндерді медреселерде өтпейді. Ал, ғылым орындарында дінді мүлдем естеріне де алмайды.
Дәл қазір екеуінің басын қосатын заман туған сияқты. СебебІ, әрбір діндар адам табиғи кұбылысіың ғылыми негізін жете білгені жөн.
Ал, ғылым жолындагы адамдар дінкщ здам еміріне өте қажет екендігін білгені дұрыс болар еді.
Бүлардьщ бәрін үгындыру үшін мектелтерде, жоғары оқу орындарында діни сабақтарды қосып оіу қажет. Діни медреселерде (жаратылыстану) табиғи пәндерді қосып оқыса құба-құп болар еді. Себебі, әрбір діни ұғымдарды габиғи түрде дәлелдеп үйренсе, олардың бір-біріне шиеленісе байланысқандығына көз жеткізе алар сді.
Біз ендІ, негізгі такырыбымыз «Физика және дін« болғандықтан, Діни қүпияларды физикалық негізде түсіндіруге үмтылғымыз келеді.
Мәселен; дәрет алғанда, намаз оқығанда, ораза түтқанда тағы да басқалай діни әдет-ғұрыптарды орындағанда қандай физикалық Құбылыстар пайда болады. Олардың себебі неде? және адамзат баласына қажетІ бар ма? Жоқ па? Соны қарастырып өткенді жөн көрдік. Біріншіден, сол жоғарыда айтылып өткен діни әдет-ғұрыптар гасырлар бойы үзілмей не себепті жалғасып келеді? Егер олардың ЗДамзат баласына пайдасы болмай, зияны болса онда, бүлар үмыт
59
болған болар еді ғой деген ой гуады. Бірақ, оған дәлел қажет. Міне осы дәледді анықтауға ұмтылыл корейік.
/. Діни әдет-еұрыптардың физикага байланыстылыгы
Діни әдст-ғұрыптар өте көп салалы болып келеді. Шамаң (Тоңірлік) дәуіріндегі, Манихей, Иуда, Будда, Христиан және ең соңғысы Ислам. Міне, бұлардың бәрі де адамзаітын ұстанған дін турлері. Бүлардың бәрінің де міндетгі орындайтын өдет-ғұрыптарынын ішінде физикалық құбылыстар бар. Діндердің ішіндсгі ең жоғары сатыда түрған ислам діпі болтандыктан. соны қарастырып өтуді жөн көрдік.
Ислам дінінің негізінен бес тутқасы бар.
Олар: Иман, Ңамаз, Ораза, Зекет, Қажыдық.
Бір қарағанда бұлардын физикаға қандай қатысы бар деген ой тууы мүмкін. Әрине, өте тұрпайы шендестіру. Солай бола тұрса да, қолдан келгенше дәлелдеп көрейік. Бүрын да бүл үіъімдар туралы басқа еңбектерде айталып өткен. Мәселен, «Халық медицинасының физикалық негіздері«, «ДәрІсіз емдеудегі физика«, «Кейбір адамдардың ерекше керемегтері«, «Дүға кушіпің физикалық негіздеріо.
Бұларға коса, осы тақырыпқа байланысты көптеіен ғылыми мақалалар әргүрлі баспаларда жарық көрді. Олардың ішінде «Шығыс медицинасындағы физиканъщ ориы«, «Қазақтын, төл және кірме медицинасы« және тағы басқалар. Әрине. бүл жогарыда аталып өткен еңбектерде толығымен берілмей қысқартьшып әр жсрлерде үзінділер айтылып өткеп. Ал енді. бүл еңбекте толығырақ жане дәлелді мағлүматтар берсек пе деген ойдамыз. Әлбетге, бүл бір еңбекпен бәрін делелдеп шығу мумкін емес. Себебі, діндегі әдет-ғүрыптар және ғылыми яғни, физикадағы қүбылыстар ғасырлар бойы мывдаған, миллиоидаған жылдардан бері табиғатта орын алып келеді. Бүл тек соларды дәлелдеуге арналған алғашқы қадам болуы мүмкін. Сонымен, біріншзден: «иман« ұғымындағы қасиеттерді қарастырып шығайык.
1. Иман дегеншіз исламды тілмен жоне ділмен, журегімен қабылдау. Ол қалай орындалады? Исламды қабылдаған кісі «Калимаи Шаһадатгы« айтуы керек. Оны шын ділімен ойлап, тілімен амтады. «Лә Иллаһа Илаллаһу Мухаммадун расуллаһу« деп, бұны айтқан кісі ислам дініне кірген болып есептелінеді. Мұнда қандай физикалық қүбылыс болуы мүмкін деген заңды сүрақ туады. Әрине, білмеген кісіге шьшдығында ешқандай физикалық құбылыс жоқ сиякты. Әрине мүнда физика бар. Кісі шын ділімен исламды қабылдайын деп ойлағанының өзінде одан магкиттІк өрІс бөлініп шығады. Әрі ол ғарышқа қарай бағытталады. Яғни, дін тілімен айтқанда Алла-тағалаға жетеді. Ал енді, сол ұғымды тілмен айтқаңда биоіолқын тарай бастайды да әрі сол жоғарыда айтылған бағытқа бағытталған болады. Міне, осы екі физикалық қүбылыс әз мәресіне
60
ЕлЖвткенде’ олардан қайта шағылысқан толқындар сол кісіге .бағьпталып қайта жетеді. Сонымен, екі ортада үзілместей байланыс пайда болады. Сондықтан да, Иманды шын діліңмен және тіліңмен қабылда дейді. ЕкеуІ қатар болмаса байланыс толық болмайды. Сымы Істен шыққан телефондай (сым тетіктей) болуы мүмкін. Міне біздій түсінігіміз бойынша осындай физикалық құбылыс пайда болады. Әрі, Иманды қабылдауы—осы физикалық құбылысқа
байланысты шығарған болуы әбден мүмкін деген тұжырым туады. Буған қосымша дәлел ретінде, ғарышқа ұшқан қондырғыларды айтын өтумізге болады. Жерде тұрып ол жаққа хабар жіберіп, олардан хабар алып жатамыз. Міне бұлар нақты дөлел. Яғни, жоғары көтерілген хабар ол жаққа барған
соң шағылып қайіа жерге бағыггалады да адам баласына хабар жеткізеді. Бүл жерде, іабиғаттағы шағылу заңдылықтарымен қатар, үш бүрыш заңы да бар. Адам баласының кұрылысы. олардан мың-миллион есе күрделірек, Сол себепті, бүған күмон келтірмесе де болады. Дін үғымында, бұл құбылыс бұлай дөлелденді ме, әлде жоқ па? Оны ешкім бІлмейді. Бірақ, осындай құбылысқа негізделгеніне көмІл сенугс болады. СебебІ, Алла-тағаламен басқаша байланысқа шығу мүмкін емес.
Міне, осылай адам баласы Алла-тағаламен яғни, ғылыми тілде айтқанда ғарышпен байланысып алған соң, ол байланысты үзіп адмау үшін келесі тәрт тұтқаның қалгандарын орындауға кіріседІ. Оның екіншісі—Намаз.
2. Намаз, негізІнде күніне бес рет орындалады. Оның белгілі уақыттары бар. Жоғарымен байланысудың—бұл екінші жолы. Бірақ, бүл намазды оқу үшін міндетгі түрде дәрет алу керек. Осыған орай намазды түсіндірмес бұрын, біз дәрет алуды қысқаша түсіңдіріп өтейік. Дәреттегі пайда болатын физикалық қүбылыстарды айтып кетейік. Оның намазға, жалны адам баласына, не үшін қажет екендігін қысқаша үғындырып қөрейік.
Дэрет алудың негізгі мақеаты-адом баласының денесінде орналасқан 360 тан астам жуйке (нерв) жуйелерінің шогырланган нуктелерін іске қосу ушін қажет және намаз уақтысында сырттан ягни, жогарыдан келген энергияларды (қуаттарды) одан да басқа хабарларды,
61
физикалық қубылыстарды қабылдауга даиындық болып табылады. Бүған қосымша, адам ағзаларын байланыстырып гүрған төрт өмірлік нүкте және он екі керемет арна бар, солар ашылады. Осы дайындықтар өткен сон, намазға кірісуге болады. Кей кісілер осы дөрет алмастан, намаз оқи беруге болмайды ма деген сүрақтарды қояды. Әрине, бүл дүрыс емес. Мұндай сүрақты түсінбегендіктең қояды. Дәрет алмаған кІсі жөндеуден өтпеген, арналары тураланбаган теледидар, радио телефон (сымтетік) сияқты болады, Яғни, оның көрсеткендері, сөздері естілмейді. Себебі, толқындарды тура, дәл қабылдай алмайды. Ал, дәретгі бар айтылған зандылықтарымен алса, онда Намаз үстіңде энергия алмасу, хабар қабылдау тағы да басқа физикалық қүбылыстар өз заңдылықтарыменен қызметгерін атқарады. Дәрет алудың тағы да бір қажетгілІгі ол тазалық яғни, гигиена. Міне сол үшін намаз алдында дәрет алу заңды қажетгілік.
Дәрет алып отырғанда арнаулы сөздерді яғни, аят, сүрелерді күбірлеп ішІнен қайталап отырады. Бұған себеп, Алла-тағаламен байланыс үзіліп қалмасын деген мақсат. Дәрет то.чығымен орындалып болған соң намазға кіріседі. Ол үпіін арнаулы жайнамаз жайылады. Бүл кезде намазға түрған кісінің жүзі құбылаға қарайды, яғни Арабстандағы Мекке қаласындағы жайласқан қағбаны (куб текше) солай атайды. Дүние жүзІндегІ мұсылман халқы солай қарай жүздерін бүрып намаз оқиды. Мүхаммад (с.ғ с) Пайғамбар пайғамбарлыкқа отырғаннан бастая осылай қалыптасқан.
Намаз оқу «азак« шақырумен, «икамат« айтудан басталады. Жайнамазға жетпей тұрып, екі қолды жоғары котеріп, бас бармақтарын қүлақтың жүмсақ ұшына тигізіп, жүзін сәл жоғары бағыттап, дауыстап «азан« інақырады. «Азан« шақырғанда айтылатын арнаулы киелі сөздер бар. Мәсслсн, «Аллаһуакбар« деп торт рет қайталанады, тағы да сол сияқты. Бұл жерде бІз бәрін жазып отырмаймыз. Себебі олар басқа арнаулы кітаптарда бар. Ал біздің негізгі мақсатымыз діндегі дәстүрдің физикалық негіздерін көрсету. Міне осы «азан« шақыру, «икамат« айту, және ниет, тілек білдірудің арқасында адам баласы Алламен байланысқа енеді. «Азан« шақырғанда ауыздан шыққан дыбыс арқылы биотолқын бөлініп шығып, жоғары қарай тарай бастайды. Ал толқын мәресіне жеткен соң шағылысып кейін қарай бағытталады да қүлаққа жақын және жоғары қарай жайласқан алақанға қабылданады. Қабыдданған хабар, бас бармақ арқылы құлақтың жұмсақ үшынан бастап бүкіл денеге тарай бастайды. Міне осылай алғашқы байланыс іске қосылады да, содан бұл Намаз толық біткенше үзілмейді. Тәспі аударылып, бата жасалып болған соң, келесі намазға дейІн үзіліс болуы мүмкін.
Екіншіден, «иқамат« айтқанда бұл байланыс күшейе түседі де одан әрі намаз оқу жалғасады. Ол кезде де өзіндік ерекше қозгалыстар
62
бар- Бұл қозғалыс кездерінде жүйке жүйелері шоғырланған нүктелер қозғалысқа келін адам денесіндегі жайласкан энергиялар қалыптаса бастайды. Олар бІр орыннан, екінші орынға ауысып қажетгі орындарға жайласады. Намаз оқыған кезде де өзІнін заңдылықтарын сактаған жөн. Мәселен, намазға түрған кісінің жүзІ қүбылаға қарау қажет. Көздің көретін нүктесі «шэждада* болуы керек. «Шәжда« намазға жығылғанда адамның маңдайы тиетін жер. Осындай айтылған заңдылықтарды бүлжытпай орындаған жөн. Осы жерде айта кететін бір-екі жәйт бар. Олар: намаз кезінде денедегі энергиялар бір орыннан екіншІ орынға жаңылыспай ауысып отыруы үпіін дене «жабык гізбек« болуы керек. Екіншіден: адам денесінде «төрт омірлік« нүкте бар дедік, солар қозғалысқа келуі қажет. Сонымен қатар денедегі лас энергиялар «шәждеге* барған заматга алақан арқылы жерге еніп кетуі тиіс. Міне осылардың орындалуын атап өтейік. Алақан денеден ажырап кетпеу керек. Тек қана, «шэждаға« барғаңда екі алақан жерге тиуі гиіс. Міне осы кезде, алақанға жиналған лас энергияиар жерге енеді. Ал «горг өмірлік« нүктені қозгалысқа келтіру әр діңце әртүрлі. Мысалы, христиан дінінде шоқыну арқылы, будда да екі қолын қусырыіі еңкею арқылы, ал исламда бірінші енкейіп қайта тұргаада, екішш жайнамазда отырып екі жаққа қарап сәлем бергенде және үшіншіден-«шәждеге« басты қойып маңдайды тигізгенде. Ал енді, осы төрт өмірлік нүктенің жайласқак жерін тоқтала кетейік. БІршшісі—маңдайда, көздің ортасында. Екішпісі тостен сәл төмен. төс сүйектерінің екіге болінген жерінде (күн түйіпі деп те аталады). ҮшіншісІ—оң жауырын асзында және төртіншісі-сол жауырьпі астына жайласқан. МІне осы төрт нүктені бір-бірімен қосканда ромб көрінісі пайда болады екен. Бұл жүрек си.мволы (белгісі) болғандықтан,
63
сол себептен де “өмірлік нүктелерГ деп аталған болуы керек. Міне осы “өмірлік нүктелерге” әсер етудің арқасында адам баласы өзінің саулыгын жоғарылатып омірін ұзарта түседі.
Енді тағы бір айта кететін жәйіт. Намаз негізінде бес рет оқылады, Бүл уақыт та Алла тарапынан белгіленіп қойылған. Бірінші: Бамдат-азанда күн шықпай түрып, екіншісі: Бесін-күн тас төбеден ауғац кезде, үшінші: Намаздігер-күн батуға арқан бойы қалғанда яғни, бір жарым екі сағатгай шамасында, төртіншІсі: Шам--күп батып кеткец соң, бесіншісІ: Құптан—күн қызылы жоғалғаннан таңғы намазға дейін. Бүдан басқа жүма, жаназа, ораза, айт, нәпіл намаздары бар, БәрІнде де осындай шартгар қойылған. Мұнда бір қүпия бар сияқты. Дәл осы көрсетІлген уақытгарда дүниеде тыныпггық орнаіқ адам баласы еркІн демалып, өз денесіндегі энергияларын қалыптастыра алады. Мәселен, басқа уақыггарда оқылса мүншалықты дәрежеде пайда бермейді. Бір, екі мысал келтіре кетейік. Таңғы намаз уақытында “когілдір күлгін” сәуле кеңінен көптеп тарайды екен. Міне, осыларды еркін қабылдау үшін осы уақыт гиімді. Ал күн шьиъш келе жатқанда, күн тастөбеге келгенде, күн батьш бара жатқанда күнмен таласып оқыма делі тыйым салынған. Бүған себеп, бүл уақыттарда энергиялар қозғалысқа келіп, (шатысып, мутацияланып) қалыпты болмайды, соны ескерген болуы керек. Қысқасы, намаз оқу адам баласы үшін дснесіндегі энергияларды жаңалап етыру үшін қажет болған. Осы яамаздаіы арнаулы қозғалыстардың арқасында денедегі энергиялар қалыптасып огырады. Оның үстіне, адам баласы дене шынықтырумен айналысқандай болады. Бүл жағдайда, физика айтылмаса да мәлім болып түр. Көптеген механикалық қозғалыстан, энергия алмасулар, толқыңдардың таралуы тағы басқалар қозғалысқа келеді. Қорыта айтқанда, механика, молекуляр физика, электр, оптика, магнетизм, квант тағы басқалар, яғни физикадағы барлық қүбылыстар пайда болады.
Енді намаз оқып болған соң түра салмайды, тәспі аударылады. Тәспі тоқсан тоғыз тастан түрады. Ол отыз үштен, үшке бөлінген. “Субахан Алла” отыз үш рет қайталанылады, “Әлһамдулилла” отыз үш рет қайталанады, “Аллаһуакбар” отыз үш рет қайталанады. Бүл біріншіден—адамның жүйкесін қалыптастырса, екІншіден—тәспі аударудың арқасында саусақ ұшына жиналған қандарды қозғап отырады да нәтижесінде олардың қозғалысы тездейді. Яғни, қанды механикалық қозғалысқа келтіреді.
Тәспі аударылып болғаннан кейін бата жасалады. Бүл кезде алақанга жиналған Алла нұры, ягни қуатгы энергияны бетке сүйкеудің әсерінен денеге толық таратамыз. Сонымен, намаз толық орындалып орнымыздан тұрамыз. Қысқаша, намаз туралы осындай физикалық
64
мағлұматтар бар. Мүмкін, бұдан басқа да қүпиялар бар болуы ьікгимал, олар келешекте анықтала жатар.
Енді, ушінші, ораза туту туралы қысқаша тусінік беріп атейік.
3. Ораза—ислам дінінің үшінші түтқасы болып есептелінеді.
Бұл оразаның жалпы не қажеті бар? Негізінде өзі қажеті бар ма? Жоқ па? Осыған қысқаша түсінік беріп өтуге үмтылайық. Ораза деген негізінен Ислам дінін қабылдаған мүсылман жылына бір ай ораза ұстауы тиіс. Ораза күндіз тамақтанбай тек түңце тамақтанып жүретін кез. Мұның құпиясы неде?
Ораза-исламның бес парызының бірі. Ораза үстап, ауызды күндіз тұтудың қаншалықты қажеттілігі бар екеніне, терең талдау жасалған емес. Негізінен, құдайга құлшылық етудің бір жолы деп біледі. Бүл әрине дұрыс. Мүның негізгі мақсагы әрбір мұслман үшін тек Құдайға құлшылық ету болып саналады. Бірақ, мұның басқа да астарлы қүпиялары бар. Міне біз, соларды талдап өтейІк. Әрине, мүны білу бізге оте қажет. Әрбір істеген істің мақсатын білгеннің зияны жоқ. Сопымен, ораза жылына бір рет болады дедІк. Мүның екі түрі бар. Бірі-үпі айлық. Ал, екіншісі-бір айлық. Көп мүсылман қауымы бір айлығыи ұстайды. Мұның негізгі келіп шығу тарихын жазып отырмайық. тек қүпиясын ашып отейік.
Бірінші қупиясы. Адам баласы бір ай күндіз аш жүріп өзін тозімділіхке, шыдамдылықка баулиды.
Екіншіден— тәні, жаны тазаланады. Күңдіз тамақтанбай аш жүргеңце көптеген денедеғі сөлдер бөлініп шығыл, арналарды тазалайды. Олар тер, құсық, кіпіі дәрет, улкен дәрет арқылы сыртка шығады. Кейбіреулер, күндіз тамақтанбасаң түнде көп тамақ жеп ұйықтай алмайсың ғой дейді. Оның да амалы табылған. Тамақтанып болган соң жиырма бас “тарапа Намазын” оку керек. Міне бүл тамақты жақсы сіңіреді. Бүлар туралы “Физика және дін” деген еңбекге толығымен берілген, сол жерден танысуға болады.
Тагы бір қупиясы. Ораза әр жылда бір мезгілде келіп отырмайды. Әр жылда он күнге кейін шегеріліп отырады. Сонда, жылда төрт мезгіл болса, әр мезгіл өту үшін тоғыз жыл қажет болады. 9*4=36 жыл пгығады. Сонда 36 жылда дәл сол күнге қайта келуі мүмкін, Қайта келген үш оразаны көрген адам 100 жастан асып кетеді екен. Міне мүның себебі, Адам баласы көктемге, жазға, күзге, қысқа бейім болып өсуі қажет. Төзімділікті жыл мезгіліне осылай есептеп әкелген. Мысалы, бір жаздың өзінде тоғыз жыл ораза ұстауға тура келеді. Әрине адам баласы бұған дағдыланады. 2000 жылы 26 қарашада болса, он күн кейін жылжудың салдарынан 2001 жылдың 16 қарашасына тура кедці. Ал келесі 2002 жылы 6 қарашаға тура келді. 2003 жылы 26 қазанға тура келеді. Осы 2001 жылғы ораза басталғанда, жаңа айда туцы. Соныме н қатар, әр мезгілге
65
байланысты адам баласы ораза түткавда 12 сағаітан-16 сағатқа дейіц аш жүреді. Кейін осы мезгіл ішінде, дснедегі барлық ас қорытылыц болған соң, бауыр дем алады екен. Себебі ағзалардыц ең қызмепі көп атқаратыны бауыр болып табылады, әрі ол тәулігіне 24 сағат қызмет жасайды. Міне, сол бауыр ораза кезінде күніне 6-7 сағат дем алады. Сонда, бір айда 6*30=180 немесе 7*30=210 сағат демалуына мүмкіндік туады. Оған қоса ораза айында ‘'жаррамазандар” айтылады. Бүл деген әрбір мүсылманның үйіне Алланың нұрын жаудыратын белгі болып табылады. Әнге косып шырқалғаң әуендердің әсерінен осындай қүбылыстар пайда болуы мүмкін.
Адам баласы күндіз тамақтанбаған соң күн ұзаққа жүріп тұрады. Соның әсерінен, денеде көп қозғалыс пайда болады. Осы қозғалыс әсерінен энергиялар азаяды. Денедегі молекулалар козғалысқа еніп, бір орыннан екінші орынға ауысады. Денедегі қажетсіз заттар қозғалысқа енеді. Сөйтіп, аіпылған таза арналар арқылы сыргқа шыға бастайды. Осылай бір айдын ішінде дене тазаланып қалады. Себебі: ішкен тамақ, дәрі-дәрмек, су тағы сол сияқтылардың ішінен болініп шыққан қажетсіз затгар тек осы жолмен тез шығады. Бұлардың басқа да щығаратын жолы бар. Мөселен, тер, кіші дәрет, үлкен дәрет, қан, құсу арқылы тазарьш отырады. Бұл жерде айта кететін бір ерекше қасиет, Ораза кезівде кобівде гүнде тамақганады. Сол тамақ сіңу үшін түнде 20 бас тәрапа намаз оқылады деп айтьш өтіік.
М:нс мүны да бекерге ойлап ганпаган. Адам кешке квп тамақтанған соц, көп қозғалсын деген залап. Сокың аркасында тзмақ таза сіцеді. Тағы бір құпиясы он күн аралығы жылжу себебі, сол мезгілде күнде жарлыс пайда болып, ол жарлыстан кептеген радиациялар болініп шыіып отырады екен. Кімде- кім Ораза түтса ол кісінің деяесі радияция кабылдамайды. Себебі денеден қорғасын бе.пніп шығарар екен, сол адам ағзаларын зақымдапудан қоргап тұрады. Сол себептен де осы мезгілде ораза тұтуды бүйырған.
Сонымен, ораза ұстаудың арқасында адам баласы көптеген сыркатгардаи айығады.
4. Енді, тертінші тутқасы—Зекет. Исламда зекет беру де дәстүрге айналған. Бірақ, мұның да қаншалықты физикаға байланысты екенін көп адам біле бермейді. Мүмкін, оған адам баласы көңіл аудармаған да болуы керек. “Зекет” дегеніміздің өзі не? Соны түсініп алайық. “Зекет” деген-ақшалай-затгай берілетін дүние-мүлік. Діни ұғым бойынша адам баласы өзінің біліп, немесе білмей істеген күнәларын өтеу үшін жылына бір рет ораза кезінде өз табыстарынан бөліп беріп отырады. Бүлар негізінен мешіт-медреселерге, кедей-кепшіктерге, жетім-жесірлерге, қарг-қартаңдарға, мүсәпір-кәріптерге беріледі. Мұның мөлшері адам баласының табысына байланысты болады. Бұл мөлшер “Құранда” толығымен көрсетІлген.
66
Ал енді бұл дүниені, ақшаны таратқанда не қүпия бар деген занды сұрақ туады. Әрине, біріншіден—бір ай болса да халықтын экономикалык, әлеуметгік жағдайын көтеруге әсер етеді. Нсгізінде одан да басқа, мынадай құбылыс пайда болуы мұмкін. Күнәсін өтеймін деп берілген ақша, немесе зат арқылы ол кісінің денесінен лас энергиялар шығып отырады. Сол арқылы дене тазаланып, сырқаттар сауығады. Екіншіден оларды алған кісілер қүдайға жалбарынып сол кісілердің саулығын тілеп, ата-бабасына бағыштап “Құран” оқиды. Міне осының әсерінен адам баласы бір тазаланып қалатын болуы керек.
Көбінше садақа-пітІр бергенде, оны қолға бермей жерге тастайды. Оған да себеп осы болуы керек. Садақа, пІтір берген кісінің денесіндегІ лас энергия сол заггар арқылы жерге енІп кетеді. Қандай энергия болмасын жерғе енетіндігі физикадан баршаға мәлім.
5. Енді бесінші түтқа—“қажылык” туралы қысқаша айтып етейік. “Қажылық” та исламдағы дәстүрдің бірі. Бұл дәстүр жылына бір рет “Қүрбан айт” кезінде орындалады. Ерте кездері жаяу, есекпен, атпенен, түйемен тағы сол сияқгы көлІкпен сапар шегу аркылы орындалатын болған. Қазіргі заманда автокөлік, поезд, үшақ тағы сол секілді заманның жылдам көліктерш пайдаланады. Қажылықтың негізгі мақсаты жылына бір рет “Қағбаны” гәу етіп қайту. Ол жерде жеті түрлі рәсім орындалады. Соның бірі “құрбандык” шалу.
Ал енді бүл қажылықтың физикаға қандай байланысы бар деген ой туады. Жалпы әулие аралаған кездері сырқат адамдардың сырқатынан жазылып жатқандығын кәреміз. Бүған себеп, әулиелерді зиярат жасағанда, ол жерге барып түнегенде адамдарда коптеген өзгерісгер пайда болады. Мүның себебі әулие жерлерде сол кісінің рухы бар болып, сол рух адамдардың денесіндегі энергияларды алмастырады. Лас энергияларды алып тастап, жаңа энергиямен қамтамасыз етеді. Ол жерге барған кезде “Құран” оқылып, “қүрбандықгар” шалынады. Тілек тілеп, жалбарынады. Сол дыбыстар яғни, толқындар ғарышқа жетіп Алла-тағаланы, әулиелердін рухтарын қозғайды. Мше осы толқындардың қозғалыс салдарынаи, өлгі сырқат кісі шипа табады. Жалпы әулиелі жерлерде энергиялар көптеи алмасып тұрады.
Міне осыған байланысты қажылыққа барғанда да осындай қүбылыстар пайда болады. Ол жерде неше түрлі әулиелІ жерлер бар. Оның үстіне іарыіппсн, яғни Алла тағаламен тікелей байланыс болады. Сол себепті ғасырлар бойы осылай қалыптасып қалған.
Сонымен қатар, Мекке, Мәдина, Қүдыс шаһарларына басқа жерден өзгеше энергиялар келіп түрады. Дәл сондай жағдай біздің Қазақстанда да бар. Мәселен Түркістан шаһарына “көгілдір күлгін” сәуле көптеп келіп түрады екен. Сол себепті, бүл шаһар, екінші Мекке немесе кіші Мекке ата.іып отыр. Ал енді, кейінгі бір
67
мәліметтерге қарағанда Щаянды кіші—Түркістан деп, ал Созақты кіші-Медине деп аталатындығы анықталып келе жатыр. Яғни, бүл создердің түпкіріиде бір қүпия сыр бар екендігіне біз кәміл сенеміз.
Бұл сөздердің мәнісін терсң зерггей түсу қажет. Әңгіме бүл шаһарлардың атағын шығаруда емес, олардың бір-біріне байланыстылығын анықтауда, бүл әрине ғарышпен тікелей байланысты болып келеді, Тағы бір айта кетстін жәйіт, ерте кездері адамзат баласының ғарышпен тікелей байланысы болғанға үқсайды, Оған себеп, осы Қазақстанның Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданында Өзгент, Түгіскен деген елді мекендер бар. Міне сол жерлерде сегіз жерге әулиелер жайласқан, Соларды бір-бІрімен байланыстырғанда кіші жеті қарақшы жұлдыздары пайда болып, ал сегізіншісі “Темір Қазық” жұлдызы жайласқан жер болды. Міне осыған қарағанда, адамзат баласы аспан әлемімен тікелей байланыста болған-ау деген болжам гуады,
Міне осыларды ескерсек, дінмен физика еш уақытта бір-бірінен үзілмейтіндігін білеміз.
Бұл байланыс біздің айзу-айтпауымызға қарамастан байлаішста болып отырған. “Құранды” алатын болсақ, ішіңдегініц бәрі жатқан физика, Себебі ондағы әр-бір сөз ғылымға келіп тіреліп отырады, Сол себепті дінмен ғылымды барынша бірге қарастырған жон,
Қүрашіаіі'' бір-екі мысал келтіре кетейік. Мөселен, дүние алты күнде жарэлды дейді. Сонда, <шы күнде бүл он сегіз мың ғалам қалай жаралған деген ой туады. Мұны түсіну үшін мынаны білу керек. Алла-тағаланың бір күні елу мын жылға тең келеді, Соида, елу мыңды алтыға көбейткенде үі-1 жүз мың жыл келіп шығады.
68
Яғни, алты күн дегеніміз үш жүз мың жыл, сонда он сегіз мын гадам үш жүз мың жылда жаралуы әбден мүмкін. Бірақ, мұны “Қүранда” бүлай түсіндіріп талдап жазбаған. Яғни, адам үғымы піегіне мүмкІн түсініктеме жайлар берілмеген, сол себепті санамыз жаңа қалыпта өсіп дамымаса түсіну өте қиын. Ал періштелерге келетін болсақ, әрбір періштенің жетпіс мың басы, жетпіс мың аузы таіьі сол сияқты ягни, өте көп деген сөз. Ал олар түтінсіз оттан жаралған дейді. Еркек, әйел дегені болмайды деп жазылған. Міне бұдан, непі ұғыиуға болады. Дүниедегі көптеген энергиялар, сәулелер, нүрлар, тағы сол сияқтылар. Мүның бәрін діни тідде басқаша түсіндірген. Ал енді уақи, яғни хабар келу бүлар радио, теле, магшптік толқындар ғарыштан келш отырады. Қыскасы, адамзат баласының денесінен көптеп яғни, табиғаттагы барлык энергиялар бөлінгп шығып жатады. Сонымен қатар, адам денесінде радио, телеқабылдагышгар өте сезгіш болып жайласқан. Ал енді осылардың бәрін іске қосу үшін міне осы ислам діні қажет. Әсіресе, жоғарыда айтып өткен исламның бес түтқасы кіршіксІз орындалса. Қабылдағыш, сезгіш қасиет оте жоғарылап адам баласының өмірі де узара түскен бөлар еді.
Енді, реті келген соң айта кетейік. Кейінгі кездері төуіп. көріпкел экстросенс тағы сол сияқтылар көбейіп кеггі. Міне осылардың барлыгыпда, осы жоғарыда айтылып өткен физикалык қүбылыстарга байланысты әсер етіп отырады. Бірэқ, өкінішке орай олардың көбісі ездерінің не істеп жүргенін білмейді, әрі бұлар ғылымға байланыстыра алмайды. Әрине, оған олар кінәлі емес Себебі, нақгы осының бәрін тәптіштеп түсіндіретін адам жок. Мүны түсііщіру үшіи о.і адам өзі дінді, әрі гылымды жақсы білуі керек.
Ал ондай жолда жүргендер жоқтын қасы. Мысалы, емші қолымен емдейтін болса, онда оның алақанынан түрлі энергия бөлініп шығады. Соның әсерінен емделіп жатады. Бірақ, оны емші өзі білмей, “Мен өзім емдедім”—деп ойлайды. Ал енді, балшы бал ашса, айтқанының бәрі тура келсс—“Ол менщ айтқаным тура келді”— дейді. Ол өзі, табиғаттағы шағылу және үш бүрыштын заңын білмейді. Оның үстіне көп емші, балгер адам баласының энергиялары бөлініп шығатындығын да аңғармайды,
Енді, бул айтылгандарды кецінен тусіндіру ушін, жеке~жекелеп еңбек жазу қажет. Лажы болса теледидар, баспа сөздер арқылы коптеп маглумат беру керек. Қажет болса мектептерде, жогары оқу орындарында қыскрша сабақ өткізілуі тиіс. Арнаулы оку орындары болса тіптен жақсы болар еді. Оны келешек шеше жатар.
69
2.4.2. Исламның қырық парызыньщ қүпиялары
Ислам дінівдегі діни ұғымдарды ғылымға негіздей отырып, діннің ғылымға тікелей байланысты екендігін дәлелдеуге ұмтылып көреміз, Себебі әрбір діни ұғым ғылымға негізделген сияқты. Бүлар туралы мүнан алдын жарық көргсн “Дүға күіпінің физикалық негіздері“, “Құранның киелі сөздеріндегі физика”, "Дем салғандағы физика”, “Физика және дін (исламның бес парызы)”, “Дәрісіз емдеу жолдары”, “Халықтық және дәстүрсіз медицинаның физикалық негіздері”, “Рухани туризмдегі физикалық қүбылыстар” тағы басқа осыпдай тақырыптарға жазылған еңбектерден толығырақ мағлүмат алуға болады. Ол еңбектерде ғылыми тұрғыдан жете талданып берілген. Бұгінгі қарастырып отырған тақырыбымыз солардың гікелей жалғасы болып табылады. Бұл еңбекте, негізінен Исламның қырық парыздарының иман (онда 7 парыз). ғылым (онда ] нарыз), Әмірі мағруф (онда 2 парыз), әзір нәпсі (онда 2 парыз), деген бөлімдерініц гылыми негіздерін карастырып шығамыз, Әрине, бұлар туралы діни кітаігтарда мағлұматтар көптеп берілген, біз тек гылыми тұргыдан талдауға көңіл бөлеміз. Шама-шарқымызға қарай мысалдар келтіріп отырамыз. Сонымен, бірінші ислам діні дегеніміз не? Соган қысқаша мағлұмат беріп өтейік.
I). Ислам діні дегеніміз пе?
Ислам ақңиегтік және адамгершілік діні. Ол пәктік, тәртіпшілдік, ойшылдық, ынсаптылык, мейірбандылык және отансүигшітік сиякты жақсылықтарға шақырады, бастайды.
Ислам ақкоңіл, таза ар-ожданды нағыз адамды қалыптастыруда тәрбиенің екі ережесін қолдайды, БілІмге, ғылымға ілімге, негізделген көңіл-бөлушілік және ғибадат.
Білім—Алланы танытады. Адамның Алланы білуі біліміне қарай болады. Сол үшін, табиғат сырларын ашып-анықтаған, іргелі (жаратылыстану) табиғи пәндерден толық мағлұмат алған болып, ынсапты (жаратылыстану) табиғатгану ғылымдарымен айналысқан ғалымдар жаратупіының қаншалықты жоғары ақылмен құдірет иесі екендігіп басқалардан гөрі жақсырақ түсінеді.
Ибн Сина: Адам агзаларынық гылымын уйренбей турып, Адам кәміл иманды бола алмайды—^еген еді.
70
Ислам гимаратының бес қыры:
І. Иман (сснім және мойывсұну).
2. Намаз.
3. Ораза.
4. Зекет.
5. Қажылық.
Осы бес парыз туралы бүнан алдын жарык. көрген "Физика және дін” деген еңбектен толығырак, мағлүмат алуға болады. Мұнда оны қайталап тоқталмаймыз.
2. Исламның қырық парызы
Әрбір мүсылман міндетіне Адла тарапынан койылган мәжбүрлі тапсырма: шариғат тілінде--парыз делінеді.
Мошһүр ислам дорісте.рінде негһгі парыздардан қырқы жекс дара түсіндіріліп өтілген.
Олар:
1. Исламда—бес парыз.
2. Иманда —жегі ларыз.
3. Намаэда— он екі парыз.
4. Ғылымда —бір парыз.
5. Әмір мағруфта —екі парыз.
6. Әзір нәпсіде екі парыз.
7. Ғүсыдда —үш парыз.
8. Дәретте— төрт пэрыз.
9. Таямумда —төрт парыз.
Барлыгы: қырық парыз.
Енді осы кырык парыздың ішіндегі иманның жеті парызын жеке-жеке талдап ғылыми гүргыдан түсінік беріп өтейік. Соның бірініпісі: Иманды карастырайык.
71
“Талап еңбек, терен ой,
Қанағат, рахым—ойлап кой
Бес асыл іс көнсеңіз”
Абай (Ибраһим) Қунанбаев
3. ИМАН
Жеті нәрсеге кумәнсіз сенумен адам ислам қатарына кіреді.
3-1. Алла-тағалаға иман
Жетік даналық және озгермес заңдылық негізінде қүрылған әлем мен оның ішіндегі әр-бІрі жеке-дара әлем болған адамды жарагқан құдіретгі әрі мәңгілік зат--Аллаға сену.
Бүл сүлу көріктІ табиғат сондай заңды және даналы болып, өз-өзінен ойда-жоқта пайда болып қалуы, ақылға сыймайтын аңыз. Сол себепті, “Табиғат” деген создің өзі ‘Жаралушы” деген мағынаны білдіреді.
Бұған бір мысал; Жер жүзіндегі тірі жандар оттегін жүтып, көміртегін шығарады. Мұнан да басқа іштен жанупіы двигателгдер (қозғағыштар), техникалар, заводтар, фабрикалар бәрі де жану үшін оттегін қажет етеді. Бір адам күндіз-түні 1,6 кг оттсгін жұтады. Жер атмосферасында болса, барлығы болып гек қана 15-10’5 тонна сттегі бар. Мүндай жағдайда ғалымдардың есебіне карағаңда 300-400 мың жыл іілінде отгегі ақырына дейін калмай таусылуы мүмкін.
Бірак та, табиғатты жаратқанда, онда жанды жэндіктердің өмір сүруіи ескерген, дана Зат (Алла); өсімдіктер дуниесін—хайуанаттар әлеміне оттегін жеткізіп беру үшін жаратты. Өсімдіктер табиғатгы бүзушы— коміртекті газды жүгып, бір жылда 18 миллиард тонна таза оттегін өңдеп шығарады.
Бүл дегеніміз-- тірі жәндіктер мен техникалар пайдаланатын оттегінен бірнеше есе артық.
Ей Алла! Егер өсімдіктер оздерінен бірдестен оттегін шығаратын болса, оларда оттегін жүтагын болғаны емес пе? ІИыныменен істеп шығарушылар талаптан тыс істеп шығаруда бірдестен болса, есеп-хисаптан хабарсыз өсімдіктер әлемі мөлшерден аз отгегін шығарып қоюы да мұмкін ғой. Сол үшін Шайых Сағдий:
Аеаиітардыц жап-жасыл жапырақтары қурап кетер,
Ақылеа қудайды танытатын қатер, —деген екен.
Зат көзге көрінбейтін болғандықтан оның жоқтығы білінбейді. Мәселен, сымда электр қуаты барлығын оның әсерінен, лампочканың (шырақтың) жанғандығынан білеміз. КөріңбейтІн ауаның барлығын ауадан дем алушы жандар жоқ дей алмайды. Сол
72
сияқты, адам көзі ажырата алмайтын, тек ақыл ойы арқылы және білім жолымен білетін барлығы керекті Алланың барлығын, оның әсері болған қилы табиғаттан және ғажайыптығында барлық табиғатган биік тұратын адамзаттың барлығынан білеміз.
Пәлсәпашы (философ) ақын Мырза Бедил айтады:
— “Кудайдыц барлыгын дәлелдеу намыстан таза пәк. Жарық немесе шамменен табылатын нәрсе емес (шуақ) аптап”.
Табиғат (жаратылыс тану) ғылымнан орташа түсінікке ие болған кейбір ақылсыздау адамдар, табиғаттағы зандармен ксліп шығушылардың себебІн көріп, анық сырттан әсер етуигі күшке байланысты екендігін сезе алмайды. Жер өз оғын айналудан күн және түн ауысуы, күнді айналып шығуынан фазалардың өзгеруін біліп алуымен асығып, оны сол тәртіпте жасаған және оган айлану қуатын беруші—жаратушыны жоқка шығара бастайды. Бұл қүбылыстарға берік, өз акылыменен әлем қандай болып осындай тәртіпте және қандай әрекеттерменен кұрылғандығын, сонымен қатар қүрылып жатқандығына көңіл боліп қарамайды. Ал енді, автомобилдер заңдарга сэйкес-ыстықтық қуаты осерінен іюршендерді орекетке келтіреді ж&не олар узатқыш арқылы днқгелектерді айналдыру зақына негізделііі жургізе береді. Бірақ, жангыш пен ыстықтың, поршепь узатқыш пен днқгелектерді сол зақнан пайдалана аяатын тәртіпте жайластыру және жасау ушін қаншамв инженер-конструкторлар бас қатырган. Тынымеыз ецбек еткен. Ягнщ орекеткс келіп, узақ қызмет ушін июфер (жургізуші) басқаруы кржет.
Дүниеге келген әлем механизмін, мүғжиза (керемет) адамды айтнай-ақ қояық, өте майда қүмырысқа да (шымал да) қазіргі еи жоғяргы дәрежедеғі механикадан мың есе күрделі әрі қайраггырақ емес пе?
Шынымен барлық оз-әзінен, бірдестен немесе бірте-бірте жаймен осіп жетіліп осындай болып қалған дегенге ақылыңыз сенсе? Яғни, еш нәрсс өз -өзінен иайда болмайды. Оны жаратушы бір ұлы кұш бар, ол- құдіретгі Алла. Бұл туралы “Ықылас” сүресінде айтылған. Міне Алланың барлығыя, бірлііін орі күдірсіті күш йесІ екеңдігін осылай дәлелдеуге болады. Яғни, дүниедегі 18 мың ғалам тск Алланың қүдіретімен жаратылған. Оған күмән келтіруге болмайды.
Сонымен иманнық бірінші парызы—қудіретті куш Аллага сену болып табылады. Енді екінші парызын кррастырып отейік.
73
3. 2. ПЕРІШТЕЛЕРГЕ ИМАН.
Иманның екінші парызы ягіш, шарты-періштелерге иман келтіру, сену.
Періштелер (түтімсіз отган) нүрдан жаратылған, әр түрлІ бейнеде бола алады.
Бәрі де әдемі, биязы, ішіп-жемсйді. Періштелерде ер, әйелдік жыпыс белгілері болмайды. Олар орқашаңца ешбір сөз айтпастан наразылық білдірместен Аллаға қызмет етеді. Жемекке, ішпекке муқтаж емес. БІреуі көкте, біреуі жерде, енді бірі ғарышта өз міндеггерін атқара береді. Олардың сапының қанша екендігін бір Алланың озі ғана біледі. Араларында өзгеше орында тұратын торт төбе періштелер бар.
3.2.1. Жәбрейіл (галаһиуәс-сәлем)
Хақ-тағала тарапыиан жіберілген кітаптарды, жазбаларды пайғамбарларға жеткізіп, айтқап уағыэдарып хабарлап түрады, екі ортада сенімді уәкіғіік етеді. Алламен арада байланысшы да болады, Яғки, бүл айтқандарға қарағанда періштелер бірнеше түрде болып келуі мүмкін екен. Міне осыған орай бір мысал келтіре кетейік. Мүхаммад (с.ғ.с.) пайғамбарымыздан, сізге Алла таралынан аян, уаііи калай келеді деп сүрағанда, былай деп жауап берғеп екен:
-Маған аян Алла тарапынан үш түрде келеді. БірІнші-қонырау сылдыры сияқты дыбыс түрінде, екінші-елес көрністе, үшінші-адам кейіпінде келіп сүхбатгасады -деп жауап беріпті.
Осы көрністерді талдап қарасақ, бірінші хабар “радиотолқын” түрінде, екіншісі “теледидартолқыньГ сынды, ал үшіншісі болса “топтасқан магнизті өрістік толқындар” жиынтығы болуы әбден мүмкІн деп ойлаймыз.
Міне, ғылыми түрғыдан періштелерді осындай физикалық қүбылыстарға теңеуге болады. Себебі түрлі толқындар, өрістер, сәулелер, нұрлар саны әлемде тек Аллаға ғана мәлім.
3.2.2. МЕКАЙІЛ (галайһи уә-сәлам).
Табиғатта болған жағдаяттарды мәселен: желдің бағытын, күшін, жауын-шашын уақытын, егіншілік ахуалын біліп тұрады және басқа да қүбылыстарға бақылау—байланыс жұмыстарын атқарады. Бүл айтылғандарға зейін салып қарасақ дүниедегі күннен бөлініп шығатын “пайдалы энергияларға” саяды. Міне осы күннен бөлініп шығатып “пайдалы энергиялардың” әсерінен дүние бір қалыпты өзгерістсрге ие болып отырады. Мәселен, дүниені мерзімінде жауын-шашын, жел, қар, ыстық, суық, қоңырсалқын, әрі жылы
74
құбылыстарга келтіріл реттеп тұрады. Осының әсерінен он сегіз мың ғадам нәр алып қозғалысқа келіп өмір кеіпеді. Өсімдіктер өседі, тірі ^кандар тіршілік етеді. Діни
ұғымдарда мұны талдап отырмай тек “періште” деп қабылдаған, бірақ қызметіне қарасақ біз айтқан түжырымдарға жақындау келеді. Яғни, осы айтылтандардан ұғынатынымыз табигаттағы барлық кұбылыстар қозғалысқа келіп отырады.
3,2,3. ИСРАФИЛ (еалайһи уә-сәлам)
Қиямет күнінде жел тұрғызып, дауылдатады. Адамдарды қайтадан тірілтіп бақылайды. Бұл періпітені кызметіне байланысты “көгілдір-күлгін” сәулеге теңеуте болады. Себебі: “коплдір-күлгін” сәуленің өлген жасушаларды (клеткаларды) қайта тірілтетін қабілеті бар секілді. Сол үшін де қиямет күні осы сәуле қажетінше дүниеге таралып, өлген адамдарды Алланың құдіретімен, қайта тірілтетін болса керек. Әрине, бұл қызметін тек Алланың үкІмімен ғана орындайды. Ол бір мезгілде қиямет күні ғана болады. Ал басқа уақьпта бүл сәулені смгс қабылдауы мүмкін. Пайдасы өте зор.
3.2.4. Әзірейіл (еалайһи уә-салам)
Ажалы жеткендердің жанын алуға өкілетті. Бұл перішге қызметіне қарай аф.ү радиоактивтік сәулелер адам баласының ажалын жақындатагын физикалық қүбылыстар. Сөз болып отырған сәулелерде Алланың үкімімен адамдардың денесіне епіп олардың өмірлерін кысқартуға өсер ете гін болуы мумкін.
Міне періштелер туралы біздің осындай қысқаша физикалық құбылыстық түсінікгеріміз бар. Яғни періште дегендеріміз дүниеде бар нәрсе, олар Алланың жарагқан құбылыстары. ҚазіргІ ғылымның жетістіктеріне сәйкес осы біз айтқан физикалық құбылыстарға теңеуге болатын сияқты. Сонымен, иманның екінші парызы: Алланыц періштелеріне сену. Ал енді, үшпшгі парызын қарастырып өтейік.
3. 3. Кітаптаріа иман
Иманның ушінші шарты, парызы — Алла, (қудай) жіберген кітаптармен жазбаларга иман келтіру, сену.
Хақтагала өзінің талаптарын, әмір-бұйрықтарын, даналық уағыздарын қүлдарына жеткізу үшін заман-замандар бойынша дүниеге келген пайғамбарларға кітаптар мен жазбалар түсірген. Бұл жазбалар мен кітаптардың барлығына “Қүдай кігаптары” деген ат берілген.
75
ЖәбІрейіл (галайһи уә-сәлам) уокілдігі аркылы адамзатқа 104 түрд| жазбалар мсн кпантар түсірілген.
Жазбалар:
/. Адам (галайһи уо-соламга)—он жазба.
2. ІПіт (Шиш) (галайһи уэ-сәламга)—елу жазба.
3. Ыдырыс (галайһи уә-сәламга)—отыз жазба.
4. Ибраһим (галайһи уә-сәламга)—он жазба.
Барлығы жүз жазба жіберілген.
Кітаптар:
1. Таурат—Муса (галайһи уо-сәламга).
2. Забур—Дәуіт (галайһи уә-соламга).
3. Інжіл~Иса (галайһи уо-сәламга).
4. Қуран—біздің пайгамбарымыз Мухаммад (галайһи уо-сәламга) тусірілген.
Бүлар, адамзатқа небір ғажайып кереметгерді білдірмек үшін жіберілген. Барлыгы болып 104 жазба мен кітаптарды қурайды.
Алланың неріштелер арқылы ез пайгамбарларына жіберген кһаптар мен жазбаларына сену. Әсіресе біздіц акыіушы (үстаз, мүғалім) Мүхаммэд (ғалайһи уә-сәламға) түсірілген ‘Қүрани Кәрім*’ Алланың негізгі кітабы деи сену.
Қүранда ең коп орын алған мағлуматгар, ерте заманда жасан өткен адамдар мен пайғамбарлар тарихы. Қүранның тарихи қисалары жақсылық пен жамандық, ақиқзт пен әділеггілік гуралы өте көп тәрбие мағынасына ие болған. біртұтас онеге тізбегі болып габылады.
Қуранның негізгі болігін, жаратушыны—жаратылуиіыга танытатын аяттар мен сурелер қурайды. Қуран, Жер, Аспан, Кун, Таулар, Өсімдіктер ж&не Хайуанаттарды қорыта келгенде сырттан бір дана, ақылды, қудіретті куш басқарык турганын керсетуші, көркем әрі сулу табигатты уйренуге, табигат жайында пікір жургізуге шақырады. Куранда Алла озін пшнытқаннан кейін, адамның өміріндегі адал және арам, копшілікке оділеттік орнату жолдарын, сенушілікпен ислам кісінің козқарасы жайында тусініктемелер береді.
Қуранның мазмуны осы. Өзің көріп тургандай онда өмірден көз жумган, өз пайдасын, муддесін ойлайтын, өтейтін адамдар ушін керекті жайлары жоқ. Қабірдің басында немесе марқумның жақсылыгы туралы пікір жургізбей қур-Қуран оку да, Қуранда көзге көрінген мақсат пайда болмайды. Оган тірісінде Қуран оқуы керек еді. Ол Қуран айтқан ақиқи адам жасау ушін тірлігінде уйренуі жоне Қуран көрсетулерін іс жузіне асырып отыруы қажет болатын.
Қүран жазбаларынын пайгамбарларга түсірілуі туралы көптеген түсініксіз жәйттер бар. Соган түсініктеме бере кетейін. Жазбалар
76
немесе кітаптар тікелей аспанлан топ-тобымен түскен жоқ. Олар тек Жәбірейіл періште арқы.іы Алладан хабар ретіцде болды. Хабардын қалай келгендігі туралы жоғарыда айтып отгік. Яғни, толкындар арқылы.
Дллаға, перйптелерше сенсек, онда солардан келген хабар жазбалар мен кІтаптарға да мүлтіксіз сенуміз қажет. Себебі, бұның бәрі Алланың кұдіретімен, періштелер қызметІмен болып отыр. Яғни, Алланың құдіретті күіпімен түрлі толқыңдар қозғалысқа келеді. Соның әсерінен пайғамбарларға, хабарлар жетіп отырады. Оны қабылдап алған пайғамбарлар, халыққа оларды қажетііппе таратады. Енді тортінші парызын қарастырып шыгайық.
3. 4. Пайгамбарларга иман
Иманның төртінші парызы, іиарты Пайеамбарларга иман келтіру (сену, илану).
Алла адамзатқа ақиқат жолын көрсегу ұшін, ерте замандардаи бастап өздерінің ішінен біреуін жол бастаушылықка таңдап отырған. әрі оларі а періштелер аркылы білім, ғылым, Ілім және агаргу жолдарын үйрету үшін күш куат беріп келгеи. Олар “Елші”, “Расул” немесе “Пайғямбар” деп аталған. Олардың жаллы саны бір мағлүматгарға қараганда 124 мың, енді бірінде 224 мың қалай болғаяда да пайгамбарлардын болғаңдығы шындық. Ал екді, солардың ең сонгысы, ақырзаман пайгамбары (570-632) жылдарда өмір сүріп, Алла тағаланың тарапынан гапсырылгян игілікті тапсырмаларды бүлжытпай аіқарған әзіреті Мүхаммад (ғалайһи уэ-селам) пайғамбар еді. Ақыр замаи пайғамбары делінуінің себебі, пайгамбарлардың мөрі болып өзінен кейін пайғамбар келмейді делінген. Бірақ, әулиелік жолдар жабылмаған, сол себептен де уақыт-уақытыменен дүниеге рулиелер келіл тұрған. Олар: адамдарды Құдай жолына бастауиіылар болған. Мысалы: осы ТүркІстан айналасыпда мундай әулиелер көіггеп кездеседі. Мәселен: Қүл Қожа Ахмет Йассауй, Қылышты ата, Қорасан ата, Арыстан баб, Гауһар ана, Шашты ана, Домалақ ана, Ысқак баб, Көктонды ата, Қүсшы ата, Зеңгіш баба т.б. Міне осыңдай әулиелердін жәрдемімен адамдар Құдай жолынан шықпай келген. Себебі пайғамбарлардан кейІнгі Алламен байланыста болушылар осындай әулиелер болған.
Ая енді, Мүхаммад (ғалайһи уә-сәлам) пайғамбарымызға қайта оралайык. Ол өте ақылды, әрі ақылдылыққа келгенде артықша, өзгеше жан дүниесі ашық-жарқын адамзат еді.
Мүхаммад (ғалайһи уәсә.чам) пайғамбарымыздың үранды, қасиетгі осиет--хадис сөздерІиен үзінділер (үлгілер) келтірейік:
*Адамгершілікті әрі магнауи (рухани) сүлулықты (коркемдікті) шегіне жеткізу үшін, Алла мені бүкі.і адамзатқа жіберлі.
77
*Ғибадагтардың ец абзалы бір иманды кісініц жүрегіне қуаныш енгізу болып табылады.
*Өзің үшін жақсы корген нәресені басқаларға да үйретпегеніңте мүсылман бола алмайсың.
*Тілімен, колынан біреуге залал тигізбейтін кісі гана мүсылман.
*Білім, ілім, ғылым үйрену әрбір еркек, әйел мүеылмандар үшін борышты іс.
*Бесіктен қабірге дейін білім ізде.
Бул айтылғандардан, мынадай ғылыми түжырымдарға келуге болады. Әрбір пайғамбар мен зулиелер, басқа адамдардан гөрі ерекше күдіретке ие болады. Себебі: олардың тәндері мен жандары өте таза болып, қабылдағыш қасиетгері ерскше сезгіш болып келеді. Яғни, Алла тарапынан, періпітелер арқылы келген аян мен хабарларды, гүрлі жолдармен қабылдап, оны басқа адамдарға жеткізіп беріп отырады. Ғарыіптан таралған түрлі радио, теле, магнитгік орістермен толқындарды, ерекше қабылдағыш касиеттерімен қабылдап, өңдеп беруге бейім адамдар болып табылады. Радио, теле қондырғылардан таралған толқындарды қабылдайтын радиө, теледидарлар тәрізді болып келеді. Қорыта айткэнда, мундай кісілердін ерекше сезгіш, қабылдағыш қасиеттері бар. Қазіргі ғылымн тілмен айтқэңда, оңдай кісілердІ “экстрасенс” дейді. Осындай ерекше қасигттерінщ арқасында, олар сырқат адамдарды емдеуге, олардың сырқаттарын анықтап беругё, гарышпен байланысып, келешекті болжауга т.б. жәй адамдардың қолдарынач келе бермейтін кереметтерді, турлі қубьиыстарды жасайтын кереметтер, мугжизалар корсететін қабілетке ие болады. Сондықтан да, Алла тағала тарапынан таңдалған пайғамбарларға сенуіміз керек. Енді бесінші парызга кошейік
3. 5. Өлгсн соң қайта тірілуге иман.
Иманның бесінші парызы, шарты-елген соң кайта тірілуге иман келтіру (сену, нлану, нану). Әлбетге, бір тамшы судан, сол сияқты күрделі нәрсеге ие болған денені жаратқан Аллаға, шіріген топыраққа айналған затгы жаңалау, қайта жарату, жанды қайтару— таң қаларлық іс емес.
Адамның ең жеңіл мушесі болган, мурынды—алып кррайық. Бул бір жәй ет. Бірақ ол қандай қылып иісті сезеді, муны еылым әлі анықтай алган жоқ. ӘлІ де иістің өзі не?—деген сурақ та анық жауапсыз қалуда. Адамның асыл ашытқысы (урыгы) болган, бір тамшы суда—не ет, не суйектен белгі бар ма еді? Онда, әрбір агзалары—мыңдаган академиктер мен профессорлардьщ басын қатырушы, адамды жаратқан затқи—оның шіріген суйектері мен тозган топырақтарынан қайта жасау еш қиын іс емес.
78
Ддамның өлгеннен кейін қайта тірілуіне, ғылыми түрғыдан бір ЛЬісал келтіре кетейін. Еіер, адамға жан сол жоғарыда айтылған бір сумен келетін болса, яғни гена (үрык) арқылы өтсе, қүрсақта пайда болған балаға 40 күннен кейін, Алла тарапынан періпггелер ^іберіліп, көкіректегі “Сина” нүктесі арқылы “Рух” еңдірілещ. “Сина” нүктесі көкіректегі “Күн” түйініие жайласкан. Сонымен: “Жан-тән-рух” қосылып адамды күрайды. Ал енді, “Рух” өлген соң, ауыздан ұпіып шығьгп, “Рухтар” әлеміне қайта жайласатын болса; “Жан” омыртқада жайласқан жеті нүкте “Чакраның”, жоғарыдан санағанда төменгІ 6-шы нүктесіне орныгады. Оны “қара қүтыша”— деп атайды. Бұл үгым, Қүранда да бар. Онда: “Мен сендерді көрінбейтіи бір жерге уяйластыоын қойдым”— деліпген. Осы қара қүтыша--жанбайды да, ШІрімейщі де. Сол үшін, адам өлген соң қайта тірілер кезінде, сол “Жан”, “Рух” және”Тән” Алланың қүдіретімен қайта бірІгеді де, баяғы қалпына келеді. Яғни, қайта гірііу деген: “Жан”, “ Гән”, “Рухтык” Атланың күдіретімен қайта жиналуы болып табылады. Сол себептен де, өлген соң қайта тірілуге кәмІл сену кажсг. “Жан” бір тамшы сумен келсе, “Рух” әу бастан бар зат. Ал “Дене” болса, Алланың құдіретімен, табиғатгың керемстімен осіп жетіледі. Яғни, мұнда өге күрделі химиялык, биологиялық, физолсгиялык, физикалық т.б. көптеген ғылыми қүбылыстар пайда болып, сс-ның әсерінен адам дүииеге келеді. Ачамның-- топырақтан (лайдан, балшықтан), судан, ауадан. түтінсіз оттан— жаралды деуг осыдан. Топырақта--барлық химиялық элементгср бар. Суда да химиялык, физикалык элементтер кездеседі. Ауанын—опегі екені белгілі. Ал. түтінсіз от деп отырғандарымыз— дүниедегі барлық энергиялар. Мәселеи: элекгр, магнит, сәулелер, нүрлар, орістер т.б. физикалық құбылыстар. Міие, сол себептен де адамды кіші әлем деуі, осыдап болуы керек. Бірақ, кіші әлем бола түра, оны үлкен әлеммен тең деп есептейтіні, осыдан боігуы мүмкіи.
Енді алтыншы парызды қарастырайық.
3. 6. Ақырет күніне иман.
Адамның омірі екіге болінеді. Іс-әрекет және емгихан дүниесіндегі қыска омірі, таза және атақ үйдегі күйбелен өмірі.
Жәннәт өмірін жаратушының ризалығына қарап, оның үкіміне ьіқтиаттықпенен өткізген әділ жүрек, таң қаларлық кісілердің күңделікті жасайтын ақиқи отаны болады.
Тозақ баянсыз өмірін нәпсісіне құлшылықта откізген, өмір ақиқаттылығын түсінбеген адамдардың күнделікті (өмірлік) жазаланатын жері.
Адам туылғаннан бастап өткен әрбір уақытына оның өмір бейнесіи біртіндеп бұзуды бастайды, жоғалу тарапына жақындастырады. Өмір таусылғанга дейін, өткен әрбір ұзак омірін
79
оган бір дем аралығында өгкендей яки жалт етіп шақпак шағщң кеткендей түйіледі.
Бұл өмір мүддесі адам ықтиарына уақытша берілген үлкен аманат. Ақылды кісілер асығып ілісрі ұмтылып бүл өмір аманатынад пайдалы іс өндіріп қалады. Олар өмірлерін жаратушыны ағарту және махаббатын ақыл парасатпен қайран қаларлыққа өзін кәміл адам етуіе сарптайды.
Алланың разылығын табу үшін қылынған әрбір қиыншылық зад кетпевді. Олар сынақ мерзІмін өтеп берулерімен, өздерінеп аддың барып тұрған амалдарының сауабын жәннәт сарайларынан сатып алады.
Надандар, өмір қызығушылығын таусылмайды—деп ойлайды. Олар бұл аманатгы, омір қызығутпылығьь-мағынасыз ойын-сауыққа, нәпсіқұмарлықка сарыптайды. Пайда шығару былай тұрсын, қызығушылық иесінің алдына кұр қол барады және қандай жазаға үкім қылуын күтуден басқа шара табылмай түрады.
Жәннәт Алланың жасатқан сияпатханасы. Оған өзін жаманшылық Істерден тазалаған пәк кісілер ғана кіре алады. Өмір моншасынан өзін шайтанның нәпсі мен караниеттіктен, дүциеқүмарлық пен мансапқұмарлық кірлерінен тазаламай шыққан кісілерте бүл сияпагханасына кіруге жол жоқ.
Осы мағынада Наваий:
Кемелдік косіп ет, кім әлем уйінен, Сагзн парыз өлмек қамсыз шыкпақ. Жақаннан мулдем оту, бей анық, Жетпес моншадан напәк шыкпақ—жч^і.
Ешбір жақсы-жаман іс жауапсыз қалмайтындығына сепімменен жасаған кісі шамасының жеткенІнше жаксылықка ұмтылады. Ойдан өткен пікірге дейія хабардар бблған Алланын азабынан қорыққан момын жасырынып та жаман іс жасауға бата алмайды. Ол біреуге зүлымдық жасаудан, біреудің акысына қиянат қылудан, адам өлтіру, жалақорлық, бұзықтық, пәрекорлық, жалғашпы, қаскүнемдік, екіжүзділік және пенделікген қорқады. Себебі оның жасырын істеген қиянатын да құдіретті зат (Алла) көріп түрады. Оиың жазалауынан қашып қүтылу мүмкін емес.
Жаза күнін тән алмаған жаратқанды танымаған жақыл әрі өмірдің қысқалығын, өлімнің бар екендігш жоққа шығара алмайды. Сол үшін өлімнен алдын, өмІрден пайдаланып қалуға ұмтылады. Оған өзін қинап нәпсіқұмарлығына қарсылық көрсету мағынасыз сезіледі. Ол өз қарны мен нәпсіқұмарлыққа айналады. Оны дүниеқүмарлық өмір, жеңіл жолмен абыройлы болу қызықтырады. Сол үшін өз жеке басының қамын жеуден және абыройлы болу үшін де әрқандай жамавдық істерден қайтпайды. Сенің пікіріңше, қалтасына немесе жеке басына нақты пайда келтірмейтін әрқандаЙ
80
адамдык қиыншылықпен басқалардың қамып жеу магынасыз өрі қүр сөз. Ол ар ожданын өмірі мен Алланың ризалығын кемтарлыкқа. еңбексүйгіштікке және қайырымдылыққа бағыштаған кісілерге кекесін кейіппен қарайды. Мундай менмен кісііер өзгелердіқ де қадір қасиетін байлыгы жане мансабына қарап қурметтейді. Оган дарежесі жетпейтін адамнан жақсы созіи де аяйды.
Адамдардан жасырыньш қолыпан келген жауыздығын қолдап екі нәпсіні тоятгандыру үіпін жасаған кісімен барлығын халыққа қызмет етуге, пәктікке бағыштаған кісінің ой түжырымдары бірдей болса екеуі де топыраққа айланын кеге берсе, оның рухы қиянат жазасын және мехнат рахатын көрмей қала берсе, коғамда өз нөпсісінің құмарлығыпа өзгеге жақсылық жасаумен аз да болса адалға қанағат етіп, өзіп арамнан қайтарудьш амалынан қалмайды.
Діни үғымнан ажыраған әрбір мөлдір пәктік. адалдык жөне ар ождан түсіиіктсрі ешқандай мағына бермейтш құр абстракт соз болып қала береді.
Момыннын түсіншнше, ол қүдай жасзп жатқан жоқ, оны мәлім мақсат үшіп жаратқан, ол ен жоғарғы мақсат. Алланың ризалығына жету үшін, Аш буйырғандай өзін бүл дайындық боліміидс, ақики жағдайдағы омірге даярлау үшін өмір сүреді.
Момын діпи үғымына сөйхес дінсіздер пайдаланатын дінсіздік кызыкшылықгарыяан еш бірін жоғалгпайды, мүмкін ол пәк және адал болгандығы үшін олардан горі лоззазты рухани әрі қызыкты омір кешіреді. Дшсіздер момынның жүрегіндегі бақи өмірге сену ләззатына жәнс өзін химиялық олементгер жиындысы емес деп мумкін бүкіл ғалам жаратушысы гарапынан жеке даралыққа ие болған періштелердей бақи рух және ақы.і жиындысы реіінде қадірлей алу дәрежссіне еш уақьггіа жете алмайды.
Аллаға сенбеуліктің салдарыиан кісі дүние қызығушылыгымен қиыншылығына, ауыр сырқаттар мен қауіп қатерлсрге қарсы тұра алмайды. Момынныц осындай ауыр жағдайларда таба алатын тәсілі. рухы молдір және тазалығынан, сан бақытсыздықтарда қызыкты өмір орнын өткізе алу жағдайынан да бұл сорлының өзінің макрұм қалғандығы ғана қалады тек.
Ислам философы шайыры (ақын) Абд-л-ала ал-Маррий ақыретке сенбеген пікірсіз кісілерге ұғындырып айтады: “Мен ақиретке сенгендігім еебепті дуниеде сенен гері бақытсыз жасап жатқан жерім жоқ. Сенен горі омірдің барлық қажеттерінен жақсырақ пайдаланып жасап жатқандыгымды коріп турсың. Сен ақцретке сенбегендігің уиіін менен горі бақыттылау бояып қалгандыгың да жоқ”.
Бұл қыеқа өмірде сен айтқандай өлуменен тіршІлік тоқтап калса (сенің қисық ақылыңмен) мен ешнәрсеге күйген жоқпын. Егер менің сёнімімше дұрыс шықса, өлгеннен кейін екінші шын мәңгілік өміріміз басталып қалса, ол кезде сен қай жерлерінді шымшып қаласың және уақыт өткеннсн кейін не жасай аласың?!
81
Т&уіп пенен жулдызшы ақылы шолақ
Пріямейді дене деп қылды дауа.
Дедім маган зиянсыз, болса сондай,
Мен айтқакдай болса не қыласыз сонда.
Яғни, мүнан үғынатынымыз омірдің екеу екендігі: біріншісі--жалған, екіншісі—бақи. Сол екініпі омірдің өзі екіге болінегшдігі; оның бірі-жәннәт, скішпісі тозақ. Міне осыларға дайывдық жалғаң өмІрден басталатывдығын айтып отыр. Егер, Біз жалғап өмірде кІршіксіз өмір сүрсек, овда бақи омірде тек жоннәтқа ғана кіреміз} керісінше тозаққа түсеміз.
3. 7. Тағдырга имая.
Иманнық жетІнші шарты, парызы—жазмышқа, қазага (тагдырдъщ жазуына) илану, сену. Тагдыр олшем маеынасында боладьк
Адяа бүкіл барлықты нақты өлшем және заң негізіиде жаратқан. Әлемдегі барлык өзгерістер, қүбылыстар жаратушы негізін салған заңға. олшемге байланысгы болады.
Сырқат адамның ішін жарып жатқандығын көрген білімсіз оны олтіріп жатыр деп ойлайды. Бүл жасалған зақымның астарындағы шешімін түсінбейдІ. Соған үқсас, инсаі-шың баеына түскен қайғы қасірепср: олім. сыркатгық, аштық, мүқтаждык барлығының астарында біз білмеген түжырымдар жасырылған болады. Егер сырқаттық болмаганда кІсі саулық-саламаттық қадірін білмеген болар еді.
Алла ннеанга (адамга) ақыл мен ерік берІп, жамандықты жақсылықпекен қайтарса, аштықты—ауқаттину (тамақтану) менен, сырқаттықты—емдеу, кембагилдылыюпы (кедейлікті)-жумыс істеуменен қайтаруга буйырган. Барлық жақсылықта, жамандықта Алла негіз салған заңға және өлшсм мен сырт емес ссиу иманының’ ажыралмас бір болімі больш табылады.
Тағдырға сеніен кісі-қиыншылықтарда озін жоғалтпайды. Алладан себеп үміт еііп, шығу жолын іздеп жеңістері алдында сасқалақтап қалмайды. Тағдырға сепу момынға ссбен, алға ұмтылу. ержүректілік және жүрегіпе басқа жолменен жетуге болмайтын ләззатты үғым бағыштайды.
Әлемде еш іс тәртіпсіз емес екен. Дана басқарушы барлықты тәрііпті заңды қылып басқарып отырған екен. Демек лас, тәртіпсіз әрекеттердің салдарынан және жақсылык немесе істеген жақсы амалдардың зая кетуінен үмітсіздіктің тағдырға байланыстылығы өз өзінен түсінікті болса керек!
Білмеймін, еіикімде білмейді осыі,
Қазага қарсы не істеу керегін.
Тек мен қорықпастан айта аламын,
Бір созді, бул сезге иманым бутін.
Кімнің қиыншылық ІсІ болса, мақсаты,
Ойда жоқта қиыншылық келуі дайын.
82
Мүнан үғынагынымыз біз жазмышқа ягни. тағдырға мойынсүнумыз керек. Жақсылыктың, жамандықгың кслуін тек бір Длла ғана білсді. Сол себептен де Біз шын ниетпен Аллаға қүдшылық етсек болғаны. Қалғаны Аллапың қолында. Қүлшылықтың негізгі парыздарын осы біз айтып откен 40 парыз, соны мүлтіксіз орыңдау қажст.
Сонымен иманның 7 парызын талдан отгік. Шама-шарқымызға қарай, ғылымға негІздеуге үмтылдық. Бағасын оқырман қауым айта жатар. Енді іюкгік туралы бір-екі ауыз сөз қозғап отейін. Себебі Исламныц негізі осы пәктіктен зурады. Бүлар екіге болінеді.
БірІншісі—тән тазалығы. Ал екпшнсі—жан тазалығы. Міне осы екеуін толық орындау үшін бізге исламнын нарыздарын мүлтіксіз орыпдау керек. Сонда ғана біз тазалапа аламыз.
Пәктік
Пайғамбарымыз Мухаммад (ғалайһи уә-сәлам) Дін яжтік>> дейді
Ислам—кісі машауи, рухаии дүписсін нпсандыққа кепі болғгг барлык қажетсіз жәнс теріс істерден п;?к таза үстануы менен бірге, дене саулыгьі үшін газалыққл да үлкен коңіл боледі. Себебі денс тазаланбайьшша көңіл ашылмайды. Таза емес коңіл қиыншылыктьпі тәғылымдарынан мақрүм. Бүл гуралы. будан алдын жарық коргеи «Физика жонс дін<> деген енбекте толығымен талданын берілген. Сол жерден жете танысуға болады. Сонда испамньщ бес парызының ғылыми нсііздері қарастырылган. Бүл еңбек сол жоғарыда айтылғап еңбектін тікелей жалғаеы болып табылады.
4. ҒылымОи—/-парыз
Ғылым әрбір мусыуіман мойныкбагы ец қажетті парыз^ Әрбір мұсылман рухани ғылымнан Алла және оның Расулына болған сенімге қарсы сыртқы әсерден сақтай алатын мөлшерде мағлүматқа ие болуы ләзім.
Діни көзқарасқа, тек рухани ғылымнан хабарсыз қалу мақрүм еткізеді.
Діни ғылымнан өз ғибадаттарын дұрыс өтеу үшін және өзінің Алла алдындағы, қоғам алдындағы, жанүя мен достарының ортасындағы қүқықтык және борышын анықтап алу үшін жетерлік болған мағлүматқа ие болуы парыз.
Ислам кісісі—Адла Қүранда сипатгағандай жоғарғы қоғам қайраткері әрі ғүлама болуы үшін діни қоғамнан да жетерлік мөлшерде білімді болуы керск.
83
Бул ғылымдарды үйрену кім болғандығына да карамастац мүсылмандықты жалпы үстаиган әрбір еркек пен әйелге намаз бец баска да ғибадаттар секһіді ең зәру парыздардан болып есептелінеді Мүмкін, ғибадат жасаудың сң абзалы сол шыгар.
Соншалыкты ғылымға ие болу-әрбір жеке бастының мойнындарң мәжбүр борыш болғандығы үшін—парызы бІрдей есенгелінсе, діцц және табиғи (жаратылыстану) барлық бііімдерді алыл жүру жапг^ мүсылмандар үстпщегі парыз кифая болып саналады,
Бүл халык арасынан кифая істерлік дәрежсде діни және табиғк (жарагылыстану) ғылымдардан ғалымдар жетісіп іпығуы, барлық мүсылмандарға парыз. Өмір қажеттілігінен қайсыбірі қажеттіреқ болып қалса. мақсат-иәтижеде халықтың басына түскен жалпң мүсылмандар Алла алдында жауаикер дегендігі. Демек. парыздары бірдсй болған діни мағлұматтарды меңгергеннен ксйін. халык өмір сүруін жецілдету жалпыға жағдай тудыру үшін Алла бүйрығымек діни ғибадат екенін ойда үстаған күйі физика, мазематика, химия, медицина. түрлі басқа да іылымдарды үйренуге әрі жегілдіруғе халық перзенттері өмірлерін бағыштауы қажст. Сол сияқты мүсылмандар арасында қажеттігінше діни білімдерді жете иелснген. калам ідіни ғылым), тәпсір (Қүран кәрім түсінігі-галдауы), хадис (Расуллаһтың мүбарәк сөздері). фиқх (ғибадат жәнс қүкық). ақлақ (қоғам тану) және зарих гылымдарын жете жүргізудІп. ғүлама ғалымдары болуы өтс қажет.
5. Әміри мағруфта-екі парыз бар
1. Мусылмаидар бір-бірлерін ақ жолга жақсылықйеп тша қогам қүруга шақыруы да, Аляа тарапыиаи парыз етілгеи. Себебі. достык туыстық насихат пегізінсн алғанда озі үлгІ болған жағдайда басқаларды тәрбислеу оте үлксн осеріе ис. Кісі оз жанүясып, перзентгсрін діни козқарас. адалдык нен пәк сезімге тәрбиелеуде, әміри мағруф силатында парыз ретілде есептелінеді. Бала торбиесі әсіліиде селқостықпен қаралатын мәселе емес. Керісініпе ата-ана оз өмірі бойынша бала арқасында қызықшылық әрі қиьпшіылық жопе ар ождан азабынан дәм татьш отсе, ақиретге бір инсанның магнауи, рухани осііі жетілуіне себепші болғаны үшіи жалындаған тозақ отында азаптанбайды. Бала тәрбиесінде қапыда қалу ауыр жағдайларта себеп болуының салдарынаи басқарушы кісІнІң қапыда қалуына уқсайды.
Ата-ана бала тәрбиесінде тұткадағы жүргізушідей зерек бо.чуы керек.
Наһимункар—басқаларды жаман істерден қайтару. Адта орбір мүсылманнан туралық пен иөктікті талап етуімен қатар, басқа момын пенделерінен де соны талап етуге бүйырады. Себебі, киянат
84
ікекс бастың ісі болмай бүкіл халыктык іс болып табылады. Кісілер бір-бірлерін үрлық. қиянаткерлік, болеқорлық, қүмарпаздық. маскүнемдік және де күнәкар сияқтылардан қатаң түрде қайтармаса, қиянет жәймен жалпы қауымға еніп кетеді де, оның әсерінен әрбір жеке бас жәбірленеді. Әркімнің күнәсі өзіне деген түсінік исламға жат, Сол үиіін Алла мүсылмандар бір-бірлерін тура жолга іиақырумеп инсандыққа қайшы келетін істерден қайтарушы, әрбірінін. мейлінше намаз жоне басқада ғибадаттар секілді кажсггі істерді парыз сткен.
6. Әзір нәпсіде~2 парыз бар.
Еркек кісІ жануясъсмен оз ризыеын баеқару ушін адал ецбек етуі парыз. Алла Қүрани Кэрімдс әрбір мүсылман басқалардыч үстінс жүк болмасган өз ризыгы үшін және жанүясы нәпакасына адал кәсіп етуге бүйырады.
1. Тамақтануда екі парыз бар дедік; Тамақты адал жолменен табу. үрлык, тіленшілік, пәреқорлык, соткарлык, қүмар мсн маскүнемдік жодменен табылгзн байлык зрам болып ссептелінеді,
2. ІІІариеат ада.і дея белгімген нәрселермеяен тамақтану, іиошқа, ит сияқты хайуандар еті арам.
Міне осыменен, Иманныц 7 парызын, гылымның бір парызып, Әміри магруфгын, екі парызын жонс озір нәпсіиің екі парызын қарасзырып иіыктық.
Мұны, бүлай талдап өтуміздегі нсгізгі мақсат: жоғарыдағы парызлардын: гылыми петіздсрІн дәлелдсу еді. Мүнан
үғынатьшымыз. мүеылманның діни үгымдары ойдан шығарылган нәрсе смсс, бәрі де гылымга негізделіп жасалынғандығы. Оған қосымша мүсылмандагы барлык діни үғымдар Алланын ^Қаламы" ягни "СозГ болып табылады. СебебІ ешбір адам баласы мүндай гыдыми қупияларды білуі мүмкін емес. Оның үстіне Мүхаммад (ғалайһи уә-сәлам) пайғамбарымыз оку, жазу білмегсн. Сол себептснде бұл “Қүрани Кәрімдегі” барлық сүрелер, аятгар, хадистер тек Алла “Қаламы” деп үғынуымыз ксрек. Іске сәт оқырман қауым’ Бәріңіз де иманды болыңыздар! Әмин!!!
85
Пайдаіаныпан әдебиеттер;
1. "Қүран Кәрім” (қазакша мағына жөнс түсшігі); аударған Халифа Алтай. Сауд Арабия. 1991.
2. ”Хадис” (АлЖами Ас-Сахих) Абу Абдуллах Мұхаммад Ибн Ислам Ач-Бухарий. Закиржан Исмаил таржимаси (озбек тілінде) [-ІІ-Ш-ІУ томдар. Ташкент,1991.
3. "Ахуалы Киямет" (шағатай тілінде) Шәді Төре Жаһангерұлы. Түркістан,1991.
4. ”Дүға күшінің физикалық негіздері” Құрбанкожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби) Шымкент-Түркістан, 1995.
5. ”Физические основы народной и нетрадиционяой медицины” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби) Шымкеит-Түркістан.1995.
6. ”Де.м сзлғандағы физикалық кұбылыстар” Қүрбанқожз Сансызбай Нызанүлы. Түркістан, 2061.
7. "Мұктасар” (түрік тшінен аударған Ә.Жәмішұлы) Алматы Жазушы.1992.
8. ”Құранның өлйіпссі жөне иманның шарттары” життактап бастырушы Халифа Апай. Алматы.1991.
9. 'Журани Каримниш' илмий муъжизарары (өзбекше) Халуқ Нурбаки (түрік тілінен аударған М.Аъзам) “Адолат” 1999, Ташкент.
10. ”Ғибалат ғажайыпгары” Сафвет Сених
(түртк тілінен аударған Р.Доулетүяы. Алматы, 2001.
86
2.5. Қожа Ахмет Йассауй еңбектсріндегі этнопедагогикалық мәселелер
2.5.1. Йассауй еңбектеріндегі этнопедагогикалық мәселелердің халықтық (этно) педагогика дәрісінде отудің рухани. мағнауи қажеттілігі.
Қазіргі танда еліміздің мектептерімен жоғары оқу орындарында жаппай халықтық педагогика (этнопедагогика), халықгық психология (этнопсихология), тағы да баска халқымызға тән әдет-ғұрып, салт-дәстүрімізді, тарихымызды, дінімізді, ділімізді, тілімізді және баска үлттық сезімімізді оятатын көптеген қосымша пәндер мен арнаулы курстар (дәрістер, сабақтар) оқу бағдарламаларына ендіріліп соған сай дәрістер жүргізілуде. Осы дәрістердің бірі, халықтық (этно) педагогиканы бағдарламаға сай өткен кезде, ондағы "Йассауй еңбектерінің этнопедагогикалық мәселелерін” жете кдрастырудың салдарынан оның рухани, мағнауи қажеттілігін талдап өткеніміз жон. Себебі Иаесауй еңбектерінің қайсы бірін шгмайық, бәрінде де тұнып-түрған тәлім-тәрбиелік. мөселелер. Міне, сол үшін де Йассауй еңбектерін жеіе талдап өткснде олардан алар рухани, мағнауи азық мол және ол адам баласына өте қажетті дүние болып табылады. Сондықтан /ға бұл еңбектер рухани, мағкауи қунды болып саналады. Ен алдымен Йассауйдіп өмірбаянымен таныстырып өткен дұрыс. Йассауидің кімдерден білім алғандығынан аз мағлұматгар беріліп, алдында қысқа өмірбаяндарымен ганыстырып өткен соң, замандастары туралы да біраз хабар берген жон. Міне осындай жалпылама танысып шыққанынан кейін ғана, әрбір еңбегін жеке-дара кдрастырып талдап түсіндіріп отуге тырысу кажет. Жалпы Йассауй еңбектері өте күрделі болып келеді, оларды бірден меңгеріп алып кету мүмкін емес. Оның әрбір еңбегінде философиялық, әдеби. діни, психологиялық, этнопсихологиялық, педагогикалық, этнопедагогикалық, әлеуметтік, тіл тағы да басқд да тәлім-тәрбиелік мәселелер кеңінен кдрастырылған. Сол себептен де, өте ұқыптылықпен әрбір сөзіне талдау жасап өткізуді қджет етеді. Йассауй өз "Хикметтерін” "Құран Көріммен" тең көрген. Ол туралы өзінің "Хикмет" шумағы да бар.
Менің хикметтерім,
Алладан пврмен, Октып - ұқкмнға бар, Мағынасы - "Қүран"— деп,
87
өз хикметтерінің Алла тарапынан келіп түрғаңдығын баяң етеді. Осылай Йассауй туралы қыскаша мағлұмат беріп болған соң, әрбір еңбеғіне жеке-жеке тоқгалып өткен дұрыс сияқты. Әрине, дәріс халықтық (этно) педагогикадан болып жатқандықтан ұлттық тәлім-тәрбие мәселесіне көп көңід бөлін.уі қажет.
Мәселен, әрбір еңбектегі отбасы, ақыл-ой, дүниетанымдық, адамгершілІк, эстетикалық,, экологиялық,, өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу мәселелерін жеке-дара кдрастырып шығу-- өте құнды болады. Жалпы көпшілік оқырман кдуым Йассауй еңбектерімен таныс та емес. Сол үшін, әрбірінің Ішкі мазмүнын жеке-дара қарастырмай тұрып, төл еңбектерімен танысып өткен жөн. Мәселен қандай еңбектері бар, атаулары және баспа арқылы жарыққа шығуы туралы қысқыша тарихи мағлұматтар беріліп өткені де дұрыс. Себебі Йассауй еңбектерінің бізге жетуінін өзі көптеген қыйыншылыктарды бастан кешірген, өткізген, солар туралы да аз ғана маглұмаітар берілуі қажет сияқты.
Сонымен, негізінен біз қандай еңбектерімен таныспыз, соны қарастырып шығайық. БіршшІ 'Хикмеітер" жинағы. "Диуани хикмет" (ақы.і кітабы), бұл еңбегі осы уақытқа дейін көптеген тілдерде торжімаланған, ал енді 1991 жылдан бастан қазақ тілінде ле шыға бастады.
Екінші еңбегі, "Пақырнамэ жөне Мүнажатнама" бұл шығармасы да бүдаи алдын бірнеше тілдерге тәржімаланып баспаларда басылып шықкан, 1991- жылдан бастап бұл еңбегі де қазақтілінде жарық көре бастады.
Үшінші еңбегі, "Мират-үл-Кулуб" (КөңЬідік айнасы), бүл шығармасы жақында Швецияның Успала деген кдласындағы бір университетгің кітапханасынын колжазбалар қорынан табылды. 2000 - жылы Түркияда Анкара қаласында қазақ тілінде жарық көрген.
Төртінші бөлып, Йассауй оміріне байланысты аңыз әңгімелер мен хикаяттар жинағы. Бұлар да көптеген тілдерде тәржімаланып жарық көрген. 1995 жылы осы макдла авторының қаламымен Түркістанда "Мұхаммад (С.Ғ.С) пайғамбар аманаты" атты еңбегі жарық көрген. Онда кішігірім өмірбаяны берілген. Сонымен катар "Тарихы терең Түркістан" атты Түркістанның 1500 жылдық мерей тойына арналған мерекелік жинақта да Йассауй туралы мағлұматтар бар, кітап 2000 - жылы Алматы кдласында жарық көрген. Бұл
88
айтылғандардан да басқа автор колымсн 2001— жылм Түркістан қаласында жарық көрген. "Йассауйтану" дәрістгіндс де көптеген құнды мағлүматтар берілген. Міне, сол еңбектің соңында "Пайдаланылған әдебиеттер" тізімінде Йассауйге байланысты көптеген еңбектер көрсетілген. Солармен қосышпа жеке танысып өтулеріне болады. Сонымен қатар, Йассауйдің шыққан тегі жайлы шежіресі де (Нысабнамасы да, силсиласы да) бар. Мұндай Йассауйге байланысты қосымша еңбектерімен жалпы оқырман қауым, өздігінен танысып шығуларына болады, ал халық (этно) педагогика дәрісінде болса, әрбір еңбегіне жеке-жеке түсініктеме беріп өткен жөн. Сол себептен де осы макдлада, соларды қалай түсіндірулеріне болатындығына қыскдша мағлұмат беріп өтпекпіз.
Соііымен, Йассауйдің бірінші еңбегі "Диуани хикмет”. Бұл еңбегінде ғұлама, ғалым Түркістанның пірі негізінен төрт мәс.елені кдрастырады, біріншісі — Алланы гану, екіншісі -Алланы ұлықгау, үшіншісі - дүниедегі күнәлар мс-п әділетсіздіктерді кдралау және оділетсіздіктердің кұрбаны болған пенделерлі қорғау әрі оларды әділеггікке бастау, тортшшісі - бүл дүниенің кдрадақгарын ненделеріне жүқгырмау үшін жалған дүниеден бас тарту. Міне, осындай күрделі-кұрделі төрт мәселені үздіксіз қарастырып, оны өз хикметтерінде жырлап отырады. Хикметтері төрт, кей жерлерде екі шумақган күрылған болып, жалпы оқырман қауымнын жаттап алып айтуына ыңғайлы болып кепеді. Соя себептен де, Йассауй хикметтері ел арасына ауызекі тарап кетіп, халық жатка айтып жүретін болған. Алғашында осылай ауызекі тараған хикметтер, кейіншслік қдғаз беттеріне түсе бастаған. Сонымен хикметтер саны өзі айтып кеткендей, "Төрт мың төрт жүзге" тарта екен. Оған дәлелді мына хикмет шумағынан көруге болады.
Кул Кржа Ахмет, орбір сөзің дертке дәрмен, Т&ліптерге баян крілсам крлмас арман.
Төрт мыңт&рт жүз "Хикмет" айттым Хактаи пәрмен, Пәрмен болса өлгенімше сөйлесем мен.
Міне осылай өмір кезеңдерінде хикметтерінде айтып өткен. Ал енді, нақты қанша хикмет жазғандығы туралы бей мәлім. Оған қосымша ұстаздары туралы, Түркістанға қай кездс келгендігі жайлы, неше жасында пірін тапқандығы, ғұлама
89
ғаламдык дәрежеге кднша жасында жеткендігі, неше жыл өмір сүргендігі, кай жасында "Қылуетке" түскендігі жайлы да хикмет шумақтарында келтірілген. Әрине осы мағлүматтарды оқырман қауымға жете іусіндіре алсақ кдндай күнды рухани, мағнауи азық болар еді. Иә, бұл еңбекті жете талдаудың арқасында оқырман қауым өзін имандылықкд, әділеттікке, инабаттылыкқа, көрегенділікке тағы да басқа жақсы мінез күлықгы калыптастыруға ұмтылып, соған озіп тәрбиелейді. Бұл бірінші еңбекті талдап түсіндіріп болған соң, келесі шығармасын қарастыруға көшу кджет. Дәріс барысында Йассауйдің әрбір шығармасы бір-бірімен байланыста болғаны жөн. Енді келесі еңбегі "Пақырнама және Мүнажагнама" леп аталады. Бұл еңбегінде Йассауй негізінен қандай мәселелерді қарастырған, соны талдап оқырман кауымға түсіндіріп өту қджет. Мәселен: "Пақырнама"—сында сопылық жолға түсудің үлкен-үлкен төрт мақамын (асуын) толық талдап өткен. Ол жерде шариғат, тарикдт, мағрифат, ақиқат мәселелері түсіндіріліп, олардың тағы да он-он мақамға бөлінетінін айтып берген. Мінс осы қырық макамды кімде-кім басып өтсе сол кісі ғана деруіш, ніайх, пір, ишан, ұстаз бола алады делінген. Бұл мзқамдарды басып өтпеген кез-келген адам сопылық, дәруіштік, шайхтық, пірлік, ишандық, үстаздық дәрежеге кетеріле алмайды, орі сопы кыркасын (шапанын) киюге қақысы жоқ делінген. Міне осы мәселелерді оқырман қауымга талдап, жете түсіндіріп әту кажет, себебі бұл мәселе, біздің оқырман қауымға таныс болмаған, сондықган сопылық кағидаларымен таныстырып өткен дұрыс болады. Ал, енді "Пакдорлық" дәрежеге котерілу үшін тағы да қырық мақамды басып отуінің қажеттілігін атап көрсеткен. Міне осы кезде ғана адамдардың яғни сопылардың "батин" (көкірек) көздері ашылытын болған. Кәміл инсандардың (толық адамдардың) кокірек коздері ашық болады. Бұл сопылық жолдың негізгі мақсаты болып табылады. Осы көкірек көздерінін ашылуының арқасында ғана, адам баласы Алла тағаламен кдуышуы мүмкін. Сопылар сол себептен де өмір бойы өздерін тазалап, көкірек көздерін ашуға ұмтылумен болады. ОныН көптеген жолдары мен әдіс-тәсілдері бар. Соның бірі "Зікір' салу, яғни Алланы ұлықгап оның атын қайгаіап еске алып отыру. Міне осындай кездері ғана адам баласы экстазга (есінен айрылу) түседі, сол кезде Алла тағаламен кдуышады.
90
Ал енді "Мұнажатнамасына” келетін болсақ, ол екі шумакгган тұрып хикметтер тәріздес елең сөздерімен жазылған. Йассауйдың Мұнажатнамасы негізінен екі болімнен тұрады, біріншісінде Алла тағалаға мұнажат етуді өсиет еткен болса, екіншісінде жалпы окырман кдуымға, хикметтерді оку арқылы Алланы тануды өсиет еткен. Өзі өте қыска болғанымен нұсқа жалпы оқырман кауымға тұсінікті тілде жазылған. Тіл демекші ол замандарда түркі тілдес халықтар бірін-бірі түсіне беретін болған, ал жазуы болса сол кездегі басым болып тұрған араб графикасымен жазылған. Міне, осы еңбекті окудың арқасында жалпы оқырман кауым өздерін жамандықтан тежейді, әрі нәпсілерін тыюға үмтылады. Соған әрекет жасайды. Сопылардың басты мақсаты да пәпсіні тыю болып табылады.
Келесі еңбегі "Мират-ул-Кулуб" (Коңі.ілің айнасы). Бұл шығармасында Йассауй негізінен шариғат, тарикдт, мағрифат, ақиқаг мәселелерін оте мүқияттылықпен талдап шыққан. Бүлай аталуының себебінің озі де шығарманың ішкі мағынасына байланысты. Бұл еңбекті кімде-кі.м оқып шықса өз қателіктерін коріп езін-озі тәрбиелеуте кіріседі. Сол себептен де "Көңілдің айнасы" деп аталған. Яғни, коңілдегі кір-қоқыстарды айнздан коргендей кореді. Соның арқасында, соларды тазалауға ұмтылады.
Келесі бір еңбек—Йассауй өмір кезеңдеріне байланысты аңыз әңгімелер, хикаягтар. Бұл еңбекті окудың аркасында оқырман кдуым әздерін жақсы жолға салуға тырысады.
Жалпы Йассауйдің өмір кезеңі үлкен-үлкен үш кезецнен тұрады. Біріншісі - жастық шағы, екіншісі - ер жетіп жігіт болған кезі, ал үшіншісі - ғүлама ғалым болып әулиелік дәрежеге көтерілген мезгілі, оған қосымша "қылуетке" тұсуі де сүреттеяіп берілген. "Аңыз түбінде ақикдт бар" — дегендей бүл әңгімелермен хикаяттарға жете зер салып қөңіл аударып КДрастырған жөн. Сонымен бірінші еңбек "Йассауй кереметтері" деп аталады. Бұл еңбекте төмендегідей тақырыптар қарастырылған:
Білімге құштарлық, ұстазға, медресеге, адамдарға және Қүран мен хадиске қүрмет. Шынға барсаң да ілім ал, Ата өсиеті, Ілім, білім, ғылым жолында, Диқаншылық та өнер. Міне мүнда, Йассауйдің жастық шағы туралы әңгіме болады. Ал енді, келесі бөлімінде ер жетіп жігіт болған шағы әңгіме етіледі. Олар:
91
Қожа Абдулхалыкпен Йассауйдің кездесуі, шоқ жоңе макда. Әзіреті өгізі. Мударис Мервазий, қам үзілген әңгелеқ Лайқор ата (Лайқұмар ата). Жалақордың жазасы, Ғашық Гауһары, Құл Қожа Ахмет Йассауй "Диуани хикметінің” тәрбиелік мәні, Қожа Ахмет Йассауй кесенесінің кұрылысы және бес ата Акқорғандықтар, Үсен шайық кереметі, Қара шайық кереметі.
Осы жоғарыдағы аңыз әңгімслср мен хикаяттарды оқудың аркдсында жастар, келешек ұрпак өздеріне баға жетпес ұшан теңіз тәлім-тәрбиелік мәні бар рухани, мағнауи азық алатынына біздің күмәніміз жоқ. Сол себептен, дәріс үстінде бұлар туралы да айтып өткен жөн. Толық болмаса да, қысқа-қыска мағлүмат беру, өту кджет деп ойлаймыз. Келесі бір еңбектер: "Тарихы терең Түркістан", "Йассауй тағылымы", "Кейбір адамдардың ерекше кереметтері", "Йассауйтану" дәрістігі т.б еңбектерінде осындай мәселелер қарастырылған, олар туралы да қысқа айтыл өтуге болады. Ендігі бір ауқымды дүние, осы мақала авторының қолымен 1995 - жылы Түркістанда жарық көрген "Мухаммад (С.ЕС) пайғамбар аманатьГ атгы еңбек. Бүл енбек екі болімнен түрады. Оның бірінші болімінде Иасеауй өмірбаяны бойынша жазылған аңыз әңгімелер мен хикаяттар, ал екінші бөлімінде болса, осы Йассауйге немесе онын ұстаздарына, шәкірттеріне т.б тән өлендер мен толғаулар және де суреттер берілген. Бұл дүниенің де үлкен тәрбиелік мәнІ бар секілді. Айтылған енбекте қандай такырыптар карастырылғанцығын атап өтейік. Себебі оларды окырмандардың өздерінің тікелей жете окып танысқандығы дұрыс, әрі жемісті болады. Ап дәріс ұстінде қыска мағлұматтар беріп өтуге болады. Бұлардың бәрін қарастырып шығуға оку жоспары кетермейді де. Ол еңбекте мынадай тақырыптар карастырылған: Апғы сөз, Алладан Мухаммад (С.Ғ.С) пайғамбарға аян, яғни уаһи келуі, аманатты тапсыруға арналған. Меккедегі жиналыс. Бибіфатиманың не себептен жылап, не себептен күлгендігі туралы, Әзіреті Әлі туралы аңыз әңгімелер жәнс қожалардын төрт атасының келіп шығуы. Ысқдк баб (Баб ата) туралы әңгімелер, Қожа Ахмет Йассауйдің ұстазына Мухаммад (С.Ғ.С) пайғамбардан аян келуі, Ибрахим шайыкпен Қожа Ахмет Йассауй жайлы аңыз әңгімелер; Шопан атаның Қожа Ахмет Йассауйге шәкірт болуы, Қожа Ахмет Йассауй ілімініН шапағаты, Киелі сөздің шипасы, Қожа Ахмет Йассауйдін
92
Гүлсімге үйленуі. Жәудір мешіттің кұрылуы , Ыбырайыммен Гауһардың дүниеге келуі. Ыбырайымның өлімі, Қылует құрылысы, Қожа Ахмет Йассауйдің бас уәзір болудан бас тартуы, Қожа Ахмет Йассауйдің Әзірет Сүлтан атануы, Йассы (Түркістан) шаһарының кіші Мекке атануы, Маулана Ахмет (лакдб аты Мақгұм Ағзам) туралы әңгімелер, Маулана Сайфуддин Орунк Қойлақы туралы әңгімелер. Окціы ата (Ибраішм шайық) туралы аңыз әңгімелер, Ақсак Әмір Темір туралы аңыз әңгімелер. Ғибратты ғимарат қүрылысының басталуының себебі, Ақсақ Әмір Темірдің Бибіханыммен әңгІмесі, Аксақ Әмір Темір туралы тағы бІр ауыз әңгіме, орындалған армандар. Міне, бірінші бөлімінде осындай әңгімелер қарастырылған. Ад енді, екінші бөліміне келер болсақ, мүнда жоғарыда айтып өткендей өлендер, балладалар, толғаулармен суреттер берілген. Олар: Алла туралы толғау, Аманат, Йассауй, Түркістанның топырағы киелі, Түркістанда Түркия, Түркияда Түркістан, Фараби сапары (баллада), Әл-Фараби. Әбу Насыр Әд-Фараби, Атыңды неге қойдым Фараби деп? Әбу Райхан Беруни, Әбу Әли ибн Сина, Туған ел, экология (1. П-түрі), казақ елі, Желтоқсан, Қайран Кдзағым, Наурыз тойы, Анашым (І.ІІ-түрі), Ана, Ана тілім, Ұстазым, Әкеме, Шәкірт, Аурухана, Ынсаптылық, Достарға, Қажымүқан, Кейбіреулер (І.П-түрі), Ала күйын ойлармен, Дүние кезегімсн озгереді. Тілек (наурыз), Денсаулығың бар кезде. Жаррамазан (І.П-түрі), Өмірдің өзі—Шымшыма. Міне осындай дүниелер берілген. Ат суреггерге келетін болсақ олар да тақырыптарға сай салынған автор шығармашылығы-болғанымен, олар да бүгінде өзекті мәселе болып табылады. Сол себептен тақырыптарын атап өтуді жөн көрдік.
Қысқасы, қорыта айтқанда дәріс барысында осы тақылеттес әңгімелер болса-тәлім-тәрбие, рухани, мағнауи білім жандана тускен болар еді деп ойлаймыз. Әрине бүл ұсыныс!!!
93
1 Іайла.іаіиан әдебиеттер тізімі
1. "Этнопедагогика окулығы” 3, Әбілова, Қ. Қалиева. Алматы. 1999.
2. "Қазак этнопедагогикасы" Әдібай Табылдиев Алматы 2001.
3. "Мухаммад (с.ғ.с) пайғамбар аманаты" Қүрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу-Фараби). Шымкен-Түркістаң 1995.
4. "Кей бір адамдардың ерекше керемегтері" Қүрбанқожа Сансызбай Нызанүлы (Әбу-Фараби). Шымкен-Түркістан 1995.
5. Қожа Ахмат Йассауй "Пакырнама және Мұнажатнама" (аударған Абдушұкіров Расул-Мухаммед Әшірбайұлы Түркістан, 1992).
6. Әзірет-Сұлтан Қожа Ахмет Йассауй. "Көңілдің айнаеы" (Мират-ұд-Кулуб) /дайындаған Кенжетай Досай Тұрсынбайүлы/ араб графикасы шағатай тілінле, түркия. қазақ тілінде. Анкара 2000.
7. "Йасауйтану” дәрістігі. "Қүрбанкожа Сансызбай Нызанүлы (Әбу-Фараби). Түркістан 2001.
8. "Тарихы терен Түркістан” (мерекелік жинақ. Тұркістанның 1500 жылдығына арналған) жауапты редактор Жанат Әбутәліп қызы Ибрагимова (казақ тілінде) Ачматы. 2000.
9 "Йассауй жолы" Намык Кемал Зейбек (казак. тілінде) (түрікшеден аударғая Досай Тұрсынбайұлы). Анкара. 1998.
10. "Ахмет Йассауй жолы" Намық Кемал Зейбек (қазақ тілінде)
(түрікшеден аударған Досай Тұрсынбайұлы) Анкара. 2002.
94
2.5.2. Түркілердің кейбір наным-сенім, ырым-тыйым, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлеріндегі ғылыми негіздер мен қүпиялар
Түркілер өздерінің этнос, халык болып қалыптасу барысында көптеген кезеңдерді басъш өтті. Осы кезендердің әрбірінің өздеріне тәи тарихи ерекшеліктері бар. Сол тарихи ерекшеліктерге байланысты, өздеріне тән ұлттық, этностық, халыкдық әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері мен наным-сенімдері, Ырым-тыйымдары қалыптаскдн. Олар ғасырлар бойы атадан-балаға өтіп отырған. Алғашқы кездерде ауыз екі тараса. кейінгі мезгілдерде жазба түрінде де кең қанат жайып келген. Солардың қайсы бірі болмасын, халықтың қдлыптасуымен олардың өсіп жетілуіне баға жетпес құнды тәлім-тәрбиелік мәні зор мағлуматтар беріп огырған. Осының аркдсында түркі халкы өзінің ұлітық болмыстарын қаз-калпында бүгінгі күнге жеткізіп отыр. Осындай үлттық ерекшелігі бар әдет-ғұрып, ырым-тыйым, салт-дәстүрлерімен наным-сенімдердің халық арасында кең пайдалануының салдары ұлттың ұлт больш кдлыптасуына септікгерін тигізіп келеді. Оздерінің осындай наным-сенімдерімен салт—дәстүрлерін жоғалтып алған, кднша халық оны қайта жандандыра алмай жүр. Не бір килы замандардан өз дәстүрлерін аман алып калып отырған түркі халқына, сол үшін мыңда бір рахмет. Егер өздерінің тілін, дінін, мәдениетін, тарихын, ділін, әдет-ғұрып. салт-дәстүрлерін, наным-сенімдерін, ырым-тыйымдарын өз қалпында сақтай алмағанда, іүркі халқы да тығырыкка тығылған болар еді.. Кеиіегі жетпіс жыл қүдай жоқ деп атой салғанның өзінде де, ата дәстүр естен шыкпай жасырын болса да халық арасында пайдаланылып келді. Енді міне еркіндік алған соң, ата салтымыз күннен-күнге қдйта жанданып, алға кадам басуда. Бұлардың негізгі мақсаттары халықты адамгершілікке, имандылыққа, қайырымдылыққа, кішіпейілділікке, отансүйгіштікке, әділеттілікке, ар-ожданды болуға т.б.жақсы касиеттерді тәрбиелеуге құрал болады. Әрине бұл салт-дәстүрлер отбасынан басталып балабакціаларда, мектептерде, жоғары оқу орындарында, мекемелерде және де жалпы оқырман кдуым араларында кең қанат жайса, тигізер әсері мен пайдасы үшан теңіз болар еді. Ол үшін, бұлар баспа беттерінен жиі-жиі орын алып тұруы
95
қажет, радио, теледидар арқылы да сүхбатгар өткізіліп тұрсц пайдасының зор боларына күмән жоқ. Кітапшалар мең кітаптар жарық көріп жатса нұр үстіне нүр жауар еді. Ендқ осы наным-сенімдермен әдет-ғүрып, салт-дәстүрлерді, ырым~ тыйымдарын тек қаз қалпында догмалық үғымда қабылдамай, олардың ғылыми негіздерімен қүпияларын ашып берің отырсақ, жастар арасынан қызығушылық көбейген болар еді, себебі әрбір дәстүрдің ғылыми астарын білу қызығушылықгы кеңейте түседі. Бүл туралы бұдан алдын жарык көрген осы мақала авторының көптеген еңбектерімен мақадалары бар, сол жерлерден толығырақ мағлұмат адуға болады. Бұл жерде оларды қайталап отыруды жөн көрмедік. Мәселен: "Түркілердің тіл. дін және жазу турады дүниетанымы”; '‘Түркілердің аруақтар туралы дүниетанымы”, 'Щін және физика” (бес парыз), “Киелі сөзін қастерлейік” т.б. осы сынды мақдлалар мен еңбектерден толығырақ мағлұматгар алуға болады. Бүл наным-сенім, садт-дәстүр, ырым-тыйым, әдет-ғұрыптарды қарастырып өткенде, олардың қай заманда келіп шыкқандарын ескермей ақ, тек тәлім-төрбнелік мәні мен ғылыми негіздері әрі тылсым құпияларын ашып өтуге ұмтыламыз. Мөселен: “Малды от арасынан өткізу”, “Тышқан немесе баскд жәндіктердің өлі денесі шыққан қүдық еуын тазадау”. Мал шаруашылығымен айнадысқан түркі халқында осы жағдайлар оте кеп кездесетін болған, міне осы жағдайлардан сақтанудың жолдарын іздестірген және оны ғылыми тұрғыдан тапқан, бірақ оны тәптіштеп түсіндіріп отырмаған, тек қадай орындау жолдарын үйрететін болған. Ал енді біз осының ғылыми қыр-сырын қарастырып, оның құпиясын ашуға тырыстық. Міне бұл макдлада осындай мәселелердің ғылыми шешімінің бар екендігіне көз жеткізесіздер. Жоғарыда айтылып өткендей әдет-ғұрып, садт-дәстүрлердің 20 түрі кдрастырылған, бәрінде де кішігірім ғылыми негіздермен тұжырымдар айтылған және де купияларын ашуға ұмтылған. Сонымен қатар “Бата сөзінің күпиясы” атты еңбекте батаның 21 тұрі қарастырылып, оларға да ғылыми тұжырымдар айтылып, олардың кұпияларын ашуға әрекет жасадған. Мәселен: “Азан шақырып ат қоюдағы бата”, “Бесікке салу рәсіміндегі бата”, “Түсау кесу рәсіміндегі бата”. Міне осылай өмірдің әрбір кезеңіндегі дәстүрге айналған “Бата” түрлері қарастырылып шыкқан. Яғни, адам баласЫ өмірінде көптеген жағдайларға душар болып отырады, сол
96
мәселелерді жеңу жолдарын іздестіреді. Сол жағдаяттарға байланысты айтылған бата түрлерінің ғылыми негіздері мен күпиялары. Әрбір наным-сеніммен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлердің астары ашылып әрбір оқырманға түсінікті болса, онда оны кез келген адам пайдаланған болар еді. Ал енді астары ашылмаған күпия сөздерді кейбір окырман түсіне алмағандыктан, қажеттілігін де біле бермейді. Қорыта айтқанда, әрбір ырым-тыйым, әдет-гұрып. салт-дәстүрдің, наным-сенімнің астарын ашып беретін болсақ, онын пайдалану ауқымы да кеңейе түседі. Әрі халық арасында өміршең де болады. Бірқатар мысалдарды жеке-жеке карастырып шығайық.
1. Малды от арасынан өткізу.
Көшпелі халық малмен ерте заманнан бері айналыскдн. Мал тірі жан болғандыктан ол ауырады, баска да келеңсіз жағдайлар болады. Түрлі келеңсіздіктерден аман қалу үшін. коптеген амалдар іздеген. Малдары қырылып, жұтқа да ушыраға н жағдайлар бол ға н. Осы ған ора й неше түрл і амалдарды зерттеген, оларды малға, адамға пайдаланған. Оның бірі: топалаң тиіп жаппай ауырған малдарды аман алып калу үшін, оларды от аралатып қуатын болған. Әр жерге үйінді отындарды жинап, оны жағып, оттар жалындап қызған кезде малдарды от арасымен айдаған. Отгарды аралап шықкдн малдар қырғыннан аман қалган. Олар емнің қалай жүзеге асатынына көңіл бәлмеген, малының осы тәсілмен аман қалғанына риза болып, ақырында ол дәстүрге айналған. Мұндағы негізгі құпия, оіты аралап жүгірген малдардың денесіндегі сыркдттар мен лас энергиялар оттың әсерінен тазаланған. Нәтижесінде тазаланған дене, тез өзінің алғашқы кдлпына келген. Қалғаны ішкен суымен, жеген шөптеріне байланысты болған. Ата-бабаларымыз оның әсерін түсіндіріп талдап отырмаған, тек пайдасы болған соң, оңы өздеріне үздіксіз пайдаланатын болған. Сол жолмен атадан балаға өтіп отырған. Қандай әдет-ғүрып, салт-дәстүр, ырым-тыйым, наным-сенім болмасын, өмір елегінен өтіп игілік іске жараған соң заң ретінде ұмытылмастай кдлыптасып қалған. Егер олардың пайдасы болмаса сол сәтте ұмытылып кеткен болар еді. Пайдасы болғандықган ғасырлар бойы ұмытылмай келе жатыр.
97
2. Тышқан немесе баскд да жәндіктердің өлі денесі шықкдн қүдық суын тазалау.
Көшпелі ел малды суару үшін әрі өздерін сумен камтамасыз етуіне байланысты құдықтарды пайдаланған. Құдықтар әртүрлі тереңдікте болып, олардың жан-жағын шегендеп аузын бскітіп қоятын болған. Сонда да болса кей кездері дала жәндіктері түсіп, ішінде өлі денелері қалып суы ластанған. Міне сондай жағдайда ол құдықгағы суды таза емес деп оны пайдалануға тыйым салынған. Бірақ үзақ мерзім сусыз отыру қиын болғандыктан ол құдықтағы судың тазалану жолын іздеген. Тазаланудың бірден бір жолы құдық ішіндегі суды тегіс тазалап сыртқа шығарып жерге төгіп тастау, олар жерге сіңіп кеткенше малдарды ол маңайға жуытпау керек болған. Құдық ішін тегіс тазалап болған соң қүдықгың коздерінен қайта шықкан суды пайдаланған. МІне бұл жерде де ата-бабаларымыз қүдықтан шықкан өлі жәндіктерден ауру зарайтынын біліп. оны тазалау жолдарын іздеген, гасырлар бойы кдлыптаскан бұл дәстур атадан-балаға өтіп осы загманға жеткен. Бұл жолдың пайласы болмаса мүны қолданбаған болар еді Яғни осы тәсілді қолданудың аркасында қаншама адамдарды, малдарды аурудан аман алып қалган. Қарапайым тәсілдің озі адам баласына қаншама жаксылық келтіретін болган.
3. Қолды тамақган алдын және кейін жуу ссбеп іері.
Күнделікті кемінде үш мезгіл тамақтанамыз, міне сол кезде қолды жуып жүруді қалыптастырғанымыз жен. Әрине бұл қолды жуып жүрудің себебі көп. Біріншіден тазалық жағы болып табылады. Мәселен қолмен нендей заттарды ұстамаймыз, кіммен амандаспаймыз. Ал оларда не бар екендігін кдйдан білеміз, сол үшін қолды жуъш жүрген дұрыс болады. Негізінен қолға әр затты ұстағанда, амандасқаида көптеген энергиялармен түрлі сырқаттар өтуі мүмкін. Олар қолмен ұстаған тағам аркылы ішке түседі, содан сырқатгар пайда болуы әбден мүмкін. Ал сумен қол жуылып жүретін болса, лас энергиялармсн сыркдттар жерге түсіп кетеді. Міне сол себептеи ерте замандардан бастап ата-бабаларымыз қолды жуьш жүруді кддағалап отырған. О бастан қолды жумай
98
тамақтанғаннан сырқат болғандарды байқап. оған талдаулар жүргізген болуы мүмкін. Бірақ. онда нендей құпия бар екендігін білмесе де, қолды жуып жүру керек екендігіне көздері жеткен соң, осылай әдет алып кеткен. Ал біздің ойымызша бүл~ негізінен лас энергияларды және жабысқан сырқаттарды тазалаудың бірден-бір жолы болып табылады. Адам баласы қолын дәйім таза үстаса ауру-сырқаттан аман болуына кү.мән жоқ.
4. Күн шықпай тұрып үйқыдан ояну керектігінің себебі.
Көп кісілер күн шығып кетсе де ұйықгап жата береді. Кәрия кісілер мұны кергеңде несібеңнен кеш қалып неғылып жатырсын деп ұрсады. Бірак. мұны түсіндіріп айтпайды, мүмкін білмейтін де шығар. Ал өздері болса күн шыкпай тұрып далаға шығып ләреттерін алып. баска да кызметтерімен айналысып жүреді. Соған карағанда мунда бір қүпия болуы мүмкін, соны кдрастырып көрейік. Күң шыққдн мен күн шыкпай тұрғанда дұниеде қандай өзгеріс бо.туы мүмкін. Күн шықпай тұрғанда, енді кызарып таң атып келе жатқанда, жер бетінде коітлдір күлтін сәуле көптеп тарайгын көрінеді, міне осы сәуле адам баласынз оте пайдалы екен. Ал кұн шығып келс жатқанда әртүрлі энергиялар шатасын, жер бетінде келеңсіз жағдай болатын көрінеді. Сол себепті, күн шықпай тұрып ұйқыдан тұрып, сыртқа шығып жүрген жақсы екен. Бұл ұғым, таңғы намаз мезгіліне де тән. Ол жерде де таңғы намазды күн шыкдай оқы, кунмен таласпа деп өсиет еткен. Ал енді оның сыры еш шешіп айтылмай, бірі діни заң болса, екіншісі дәстүр болып қалыптасып калған. Ал ғылымга келетін болсақ, тікелей табиғатқа байланысты. Ата-бабаларымыз бұлардың құпия-сырын білмесе де, ғасырлар бойы дәстүр ретінде ұстанып келген және де содан көп пайда көрген саулықтарын күшейтіп отырған.
99
5. Күн батарда үйықгауға гыйым салыну.
Ерте заманнан ақ бастап ұйқыға кеп көңіл бөлінгең. Жоғарыда күн шықпай тұрып ұйкыдан тұруды түсіндіріп өтсек, енді кешке күн батарда үйықтауға тыйым салынуын тұсіндіріп отпекпіз. Одан да баскд. ай сәулесі тұсетін жерге баланы жатқызба немесе жаман жерге жатып ұйықгама дегең сияқты әңгімелер өте коптеп кездсседі. Мұның бәрінде де үлкен құпиялар жатыр, көптеген ғылыми күбылыстар пайда болады. Бірақ мұны ата-бабаларымыз ғылыми түрде түсіндіріп дәлелдеп отырмай, бірауыз сөзбен тыйым салып қоя салған. Сол ғасырлардан ғасырларға жалғасьш келе жатыр. Мұнда қандай қүтіия бар, соны аздап түсіндіруге ұмтылып көрейік. Жалпы дүниеде энергиялар бар болгандықтан олар бірде олай, бірде былай өзгеріп отырады. Осы өзгерістің әсерінен алам баласы жағымды да. жағымсыз да энергияларды қабылдайды. Негізінен жағымды таза энергияларды кабылдаған жон, сол ұшін бір күнце, яі.ни 24 сағаг іішндс қай мезгітдерде таза энергиялар гарайды. ал қай мезгілде лас энергиялар келеді, соны аңғарып отырған. Сол уақыттарда үйықтауга тыйым салынған. Соның бір мысалы ретінде кун батардан алдыңғы мезгіл бслып табы.лады. Осы кездс ұйқыға кегкен адам баласы келеңсгз жағдайларға үпгырап отырған. Сол себепті бүл мезгілде ұйықгауға тыйым салынған қүпиясын мүмкін білмсген де шығар, бірак жақсы мезгіл болмағандықтан ұйықтауға болмайды леп тыйым салган. Бұл ме зг ілде намаз д а оқуға бол м ай ды.
6. Басты теміркдзықкд кдратып жатьш ұйықгау.
Бір қарағанда кдлай қарап жатып ұйықтағанда тұрған не бар деп ойлайсың. Бірақ, дәстүр бойынша ұйықтағанда басты теміркдзықкд беріп жатыңдар деп үйретеді. Мұндағы бір үғым, адам баласы кдй уақытта О дүниеге аттанарын білмейді, сол себептен ұйықтап жатып жүріп кететін болса, басы темірқазыққд бағытталған болып, жұзі қыбылаға қарап жатсын деген ұғым. Себебі мүсылманда о дүниелік кісілерді осылай жерлейді. Ал енді біз мүның ғылыми құпиясына коз жүгіртейік. Мұнда нендей құпия бар. Міне соны дәлелдеуге тырысып көрейік. Біріншіден жер бетіне тараған энергиялар мен магниттік өрістер 2x2 м. болып шаршыланып өтіп жатады
100
екен. Егер біз ұйықгағанда сол магниттік өріс үстіне түсіп калсақ, басымыздың, денеміздің ауыр тартқанын байқаймыз. Осындай жаңылыс жағдай болмау үшін. ерте заманнан бастап-ақ басты темірқазыққа қаратып жату қалыптасқан. Осы қалыпта жатып демалған кезде, адам баласының денесі рахат жағдайға кенеліп, жақсы демалған. Яғни, магниттік өрістер әрі-бері қозғалып өткенде бұл жағдай зиян тигізбейтін болса керек Ондай болмаса, ғасырлар бойы бүл дәстүр бұзылмай келуі мүмкін емес. Тек адам баласына көп пайда тигізгснде ғана әдет-ғұрып, салт-дәстүр үздіксіз жалғасып отырады. Егер дәстүрлер адам баласына пайда келтірмесе, олар тез ұмыт болып кетеді. Ал енді ата-бабамыз мұндай ғылыми құпияны бІлдІ ме? жоқ па? оны бір Алланың өзі біледі.
7. Күн шықпай тұрыіі есік терезені ашу.
Күн шықпай түрып есік-терезені ашып қой, үиге періштелер енеді деп үйретеді. Яғни. мүңда да үлкен құпия жаткан сияқты. Қазіргі медицинада есік туралы айтылмайды, ал терезені ашу калыптасқан эдет. Себебі үйге таза ауз кірсін, сөйтіп бөлменің ауасын газартсын деген. Оған косымша күн сэулесі де бөл?ле ішіне енгенін дұрыс деп тапқан. Әсіресе жұкпалы аурулар меңдеген кезде мүндай ұғымдарды жиі қолданады. Ал енді ертеде неге есік терезені күн шыкпай ашып қойыңдар деген ұғымға ешкім көңіл бөлмеген. Осылай әдет алған халық соны ұмытпай қолданып жүретін болған. Кейінгі жастар бүл ұғымга онша көңіл бөлмейді. қажетсіз деп ойлаулары да мүмкін. Бүл қажетсіз болса мұнша уақыт ұмытылмаи қолданылып келмеген болар еді деп ойлаймыз. Соның құпиясын ашуға ұмтылып көрейік. Ғылымда мынадай ұғым бар, күн ұясынан шыклай түрғанда жер бетіне қалыпты біркелкі таза энергиялар мен түрлі сәулелер тарайды деген. Яғни мұнда айтылған ұғым қысқаша мынадай болуы мүмкін. Тұрлі энергиялар, магниттік өрістер, көгілдір күлгін сәуле т.б. адам баласына кажетті нұрлар таралуы әбден ықгимал. Міне соларды денеге кдбылдап алу үшін ерте тұрып есік, терезені ашып қоятын болса керек. Ой жіберіп қарасақ осы тұжырым тура сияқгы, әлгі жогарыда айтылған періште ұғымы да осы айтылғандар болуы мүмкін. Қалай дегенде де адам баласына үлкен пайдалы ұғым сияқты.
101
8. Үйді адыраспан түтінімен аластау.
Жалпы отпен, түтінмен аластау ертеден кдлыптаскдн дәстүр. Соның ішінде осы адыраспан шобінің түтінімең аластау өте ерекше болып табылады. Мәселен, адыраспандң суға кдйнатып, оны жылы суға қосып шомылуға болады. Кдйнатылған адыраспан суына жылы су қосып, сонымең бірге қаратікен тұзды араластырып, аяқты малып қыздыру бірден бір пайдалы ем. Ал үйде жаппай тұмау болған жағдайда үйді адыраспан түтінімен аластап, сыркдт кісілер иіскесе тұмау саппа токдайды. Яғни, адыраспан түтінін жұқпалы ауруларға қарсы пайдаланған. Мұны пайдаланудың аркдсында жұқпалы аурулардың меңдеп өршуін тоқтатқан. Ерте заманнан-ақ адамдар адыраспан түгінінен келетін пайданың көп екендіғін білген. Бірақ қалай, қандай әсермен кеселді тоқгататындығына көңіл бөлмеген. Пайдасы мол болғандықтан, адыраспанды 'іұтату әдетке айналған. Содан ғасырлап бойы адыраспан түтінін пайдаланып келелі. Бізлін, түс ш і гі м ізше адырас п ан түтіні н;। е тұ м а у ми кробтары н жоя г ын дәрі-дәрмек болса керек. Оған Үлы Отан соғысы кезі.нде аса қажеттіліктін тууына орай, бір топ ксаымдардың Памир тауларындэғы эдыраслан пюптерінің антибиотикгік қасиеттерін зерттеу барысында қол жеткізген нәтижесі дәлел бола алады. Адыраспанның дәрілік әсері тутіні арқылы ішке еніп микробтарды толығымен жоюы мүмкін. Микробтар жойылған соң, тұмау ұзаққа созылмай саппа тоқтайды. Сонымен катар, адыраспан түгіні коптеген окпе ауруларына да пайдалы. Пайдасы оте зор. Қалай дегенде дс, адыраспан тұтіні адам баласына өте кон пайда көрсеткен болуы керек, сол себспті осылай ұмытылмай келеді.
9. Үлкен кісінің жолын кесіп өтнеу.
Үлкен кісілердін алдын кесіп өтпе деген сөзді көп жерде есітіп жүр.міз. Бірақ мұны есіткен кісілердің бірі орындаса, екіншісі орындамайды. Мұнда қандай қүпия бар, соны қдрастырып отейік. Бір қарағанда жолды кесіп откенде тұрған не бар деп ойлайсың. Тереңірек үңіліп қарасаң, біраз құпия сыр бар сияқты. Біріншіден: жолды кесіп өткен кісі сол жерде лас энергияларын таркатып өтетін көрінеді. Сол лас энергияға
102
жолыққан кісі жолы болмай мазасызданады. Екіншіден: ясолын кесіп откен кісіні көріп қалған жағдайда оған риза болмай реніш білдіреді. Міне осы кезде де лас энерғия бөлініп шығып әлгі жолды кесіп өткен кісінің жолы болмай қалады. Себебі жалпы адам баласын ренжіту жақсы емес. Сол ұціін алыстан келе жатқан кісіні күтіп, екеуі сәлемдесіп жөн сұрасып болған соң өз жолдарына қарай өтсе, ешкандай келенсіз жағдай болмайды. Екеуінің де жолы болып. ойлаған ІстерІн қиналмай орындай алады. Ал енді бұл құбылыс ғасырлар бойы зерттеліп қалыптасқан болу керек, себебі бір ауыз сөзбен ”жолды кесіп өтпе” деп жұрт ырымдап қана қойған. Мұның құпиясын тексеріп, дәлелдеп жатпаған болуы мүмкін. Сол себептен бұл сөз дәстүрге айналған. Пайдасы ерекіие болғандықтан осы уақытқа дейін ұмытылмай жалғасып келген шығар деп ойлаймыз. Негізгі құпия жолаушылардың бір-біріне әсер ететін лас энергияда жатқан сияқты. Осындай жағдай болмау үшін адамдар өзара кшйпейіл болғаны дүрыс. Үлкенді кіші. кішіні үлкен сыйлағаны дурыс иа? деп тұжырымдадық.
10. Үйғе кіріп шыкданда, отырған кісілермен сәлемдесу.
Кей жағдайларда. бір үиде жиында тамақтанъш отырған кісілердің бірі сырткд шығып, кейін қайта сол бөлмеге кірсе, огырған кісілермен сөлемдеседі. Мұны түсінбеген отырған қауым таң калады. Жаңа ғана кдсымыздан шыккан жоқ па? ен п неге кайта сәлемдесіп жатыр деп. Жалпы ересек кісілер жастарға солай жасаңдар деп үйретсд]. Мұны жастардың бірі жасаса. екіншісі жасамайды. кейде ерсі көруі де мұмкіш Біоак бұл неге бұлай деген сұрақкд олар жауап бере алмайды. Бізді солай ұйреткен. біз соған әдет алғанбыз деумен шектеледі. Әринс солзй деудегі бір құпия сыр болмаса, бүлай жасамаған болар еді. Ятни. астарында бір кұпия сыр жаткан болуы мүмкін. Біз соны ашуға ұмтылып көрейІк. Негізінде біз сәлемдескенде кімге сәлем береміз. Әрине адам баласына. Себебі олар біздің көз алдымызда көрініп тұрады. Ал мұндай жағдайда рух (әруақ) деген ұғымды кайда тастауымыз керек. Сонымен біз тек көзбен көріп түрған кісіге ғана емес, жанындагы катар жүрген әруақтарға да сәлем беруіміз керек екен. Әруақ ұғымы ғылымда топтасқан магниттік оріс, яғни о да қозғалып жүретін дене. Сол себепті үиге кіріп шыкканда сәлемді үзбеген дұтэыс. Үйден шыкканда бір әруақ келіп қосылуы әбден мүмкін. Отырған кауым әруакіарды ьңгімеге қосқан кезде олар сол жерге келеді. Міне со.п үшін үйге кіріп іпыккднда сәлемді ұзбе деген.
103
11. Тер сіңген киімді аяқ асты тастамау және киім тарату.
Адам баласы омірінде көптеген киімдерді киеді. Кей жағдайларда оларға тер сіңіп кдлады. Міне осындай жағдайда абайлау керек. Біріншіден аяқ киім немесе шалбар болса бас жақкд қоюға болмайды. Себебі, ол аяқ киіммен кандай жерлерді баспайсың, ал шалбармен қандай жерлерге отырмайсың. Яғни ол жерлерде лас энергиялар мен түрлі аурулар қалдығы болуы мүмкін. Сол үшін кобінесе аяқ жаққа қойған жөн.
Енді денеге, басқа киетін киімді болса кдстерлей жоғарылау қойған дүрыс. Аяқ асты қалмасын дегені әлгі тер сіңгең киімдерде сол кісінің энергиялары болады. Сол себептең қастерлеп жоғарырақ қойған жөн. Егер әруакты әрі қария кісі болса сол киімлерімен сыркдттарды емдеуге де болады. Ондай киімдерден сырқаттарға көп лайда келеді. өмірде мүндай жағдайлар коптеи кездеседі. Әруақты кісілердің киімдеріне. жасаған буйымдарына, үстаған дуниелсріне энергияларының отетіндігі әрі сонда жайласып қалатындығы мәлім дүние. Міне сол үшін ата-бабадан калған мол дүниені кастерлеп ұста дейтіні содан.
Ал енді, о дуниеге агтаніан кезде киім тарату деген бар. Негізінде осы киі.мді бастан аяқ болып түгелімен өзі тірі күнінде яайдаланған болса. сол кісінің әруағы желеп-жебеп жүреді. Міне киімдердің осындай қүпиясы бар, бұл да ғасырлар бойы дәстүр болып кдлыптасып. қалған.
104
12. Түнде судың, тагамның бетін ашық қоймау.
Ерте заманнан-ақ түнде су түрған ыдыстың беті аиіык қалмасын деп үйреткен. Әрине, бұған қоса сүт, айран, қымыз, қымыран жалпы баскд да тағамдардың беті ашық қалмау керек деп ескертіп отырған. Мұнда не сыр бар деп, оны әрине ешкім ескермеген болу керек. Аңғарып, бұл жерде кдндай сыр бар екен, соның мәнісін ашуға ұмтылып көрейік. Яғни, түнде ауада көптеген кұбылыстар болады. Сол құбылыстардың әсерінен ашық калған сумен тағамдар ластанады. Біріншіден: жөй шаң-тозаң түсуі мүмкін. ЕкіншІден: лас энергиялар өтуі ықгимал. Неше түрлі магниттік өрістер жайласуы мүмкін. Ал енді мүны түсіндіріп отырмаған, тек шайтан аралап кетеді деп қана қойған. Яғни, мұндағы шайтан ұғымы лас нәрсе болуы керек. Мүмкін талдап тусіндіруді білмеген, білсе де қажет деп таппаған шығар. Сонымен, бір ауыз сөзбен кез келген ішінде асы бар ыдысты ашық қдлдырма деумен шектелген. Бұл, солай ғасырлар бойы қолданылып келген әдет-ғұрып, салт-дәстүрге айналған. Оны ешкім терең сүрап жатпаған. Солай қалыптасқан дұние болған соң мүлтіксіз орыңдайтын болған. Халқымызда мұнан да басқа салт-дәстүр, әдет-ғұрып толып жатыр. Бәрін де осылай шама-шаркымыз жеткенше дөлелдеп огуімізге болады. Қазірше осы талданған дүниені пайдалана тұрайық. Уақыты жеткенде қалғаңдарын да кереміз, мүмкін тереңірек зерттерміз.
105
Пайдаланылған әдебиеттер
1. “Тэнгрианство - религия тюрков и монголов” Р.Н.Безертинов, г.Набережные Челны, издательство “Азия” 2000.
2. “Кдзақ халық медицинасының құпиясы” А.Алдашев, Ж.Әлімханов, “Қазақстан” Алматы. 1992.
3. “Кдзақ бақсы-балгерлері” күрастырғандар: Ж.Дәуренбеков, Е.Тұрсынов, Алматы “Ана тілі” 1993.
4. “Дәрі дәрмексіз емдеу жолдары” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
5. “Кейбір адамдардың ерекше керемеггері” Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
6. “Қазақгың төл және кірме халықгық медицинасы” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, Түркістан-Алматы 1995.
7. “Дұға күшінің физикалык негіздері” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
8. “ Мухаммад (С. Ғ. С) пайғамбар аманаты”
Қүрбанқожа Сансызбай Нызанүлы, (Әбу-Фараби). Шым кент-Түркістан 1995.
9. “Кдзіргі заман салт-дәстүрі” 1-жазу онері, 2-ұлттық дәстүр, 3-төл және кірме әдет ғұрыптар, Құрбапқожа Сансызбай Нызанұлы, Шымкент-Түркістан 1991.
10. “Основы информациологии” И.И.Юзвишин, международное издательство “ Информациология”, “Высшая школа” Москва 2000.
11. “Дін және физика” Құбанқожа Сансызбай Нызанұлы “Йассауй хабаршысы” N 3 мамыр-маусым Түркістан-1998.
12. “Йассауй жолы” Намық Кемал Зейбек (Аударған және баспаға дайындаған Досай Кенжетай Тұсынбайұлы) “Вііік” Анкара-1998
13. Тағы басқа да авторлардың еңбектері.
106
2.5.3. Түркілердің кейбір ырым-тыйым, наным-сенімдері мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің төлім-тәрбиелік мәні
Түркілердің ғасырлар бойы қалыптаскдн, ырым-тыйым, ааным-сенімдерімен, әдет-ғұрын, салт-дәстүрлері ұшан теңіз. УІіне, солардың кейбіреулерің талдап карастырып, олардың гәлім-тәрбиелік мәнін ашуға ұмтылып көрелік. Бұлар ғасырлар бойы, атадан балаға жалғасып келіп отырғандыкган, элардың төлім-тәрбиелік мәнінің де кұнды болуы өбден иүмкін. Олай болмаған жағдайда, бүл ырым-тыйым, наным-сенімдер мен өдет-ғұрып, салт-дәстүрлер заман ағымына гөтеп бере алмай жоғалып кеткен болар еді. Олар өмірге кджетті өрі кұнды болғандықган қандай қилы заман болмасын жоғалмай қаз-калпында бізге жетіп отыр. Бір кездері ескілік, көненің ырым-тыйымы, наным-сеиімі, әдет-ғұрыпы, салт-дәстүрі деп үрейлендіріп келді.
Бірақ, “Айды алақанмен жауып болмайды", “Алтынды ешкдшанда тот баспайды”~дегендей, бұл ата дәстүріміз кдйта жалтырап, жандана бастады. Жалпы бұл наным-сенімдер мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерді күрделі-күрделі екі түрге бөлуге болады. Олардың бірі—төл, ал екіншісі кірме. Бұлай атауымыздың себебі, төл—атам заманнан келе жатқандыкган ата салты болса, кірме—баскд халықгардың әсерінен еніп, түркі халықтарына сіңісіп кеткен дәстүр. Кдлай болғаңда да дәл бүгін олар түркі халыкгықтарына төн халықгық дәстүр мен наным-сенімдерге айналып отыр. Ертеден келе жатқан наным-сенімдер мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер “төңірлік” доуірінен қалыптасып қдлған болса, кейінгісі «исламң діні келгеннен кейінгі калыптасқан наным-сенімдер мен дәстүрлер. Екеуі де бір-біріне өте жакын өрі үйлесімді, бірінің екіншісіне кері әсері жоқ сияқты. Сол себептен де, Йассауй бабамыз “түркі-ислам” діні деп атаған.
Міне, осы екі жақган келіп кдлыптасқан ырым-тыйым, наным-сенімдер мен әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерді түркілер мүлтіксіз күні бүгінге дейін ұстанып әрі орындап келеді. Осы наным-сенімдер мен әдет-ғұрып, салт-дөстүрлердің кандай тәлім-тәрбиелік мәні бар, соларды ғылымға негіздей отырып жөне де кейбір құпияларын ашу арқылы дәледдеуге әрекеттеніп көрелік.
Мәселен, күнделікті қолданылатын қарапайым “бата” сөзін кдрастырып өтейік. Жалпы “бата” сөзі не мағына
107
береді? Кдндай кездерде кджеттшгі бар? Ғасырлар бойы мұны кез-келген адам баласы өмірінде қолданып жүр. Аталған “бата” сезінің қүпиясын талдап, карастырып шыққан, осы макдла авторының “Бата сөзінің құпиясы” атты еңбегі бар. Онда, “бата” сөзінің 21 түрі карастырылған. Мәселен, әуел баста адам баласы шыр етіп жарық дүниеге келгеннен кейіц, үш күн ішінде “азан” шақырып ат қоюдан бастап, о дүниеге аттанганда жаназаны шығарғандағы “бата” сөзінің кұпиясына дейін біршама ашылып көрсетілген.
Міне, сол еңбектен толығырақ мағлұмат алуға болады. Біз мақала соңында, бір-екі мысалды толығырақ талдап көрсетеміз. Себебі, бұл бір мақалаға барлығын ендіру мүмкің емес. Оған қосымша бірнеше басқд да ырым-таным, наным-сенімдерімен, өдет-ғұрып, салт-дәстүрлерді де жеке-жеке қарастырып шыкқанды жөн керіп отырмыз.
Ал енді. осы “бата” туралы біршама қосымша мағлұмат беріи өтейік. “Бата” сөзі туралы халық ішінде мынадай кднатты сөз бар; “Алтын алма, бата ал”. Мұның астары мынада: яғни “алтын” алма дегені, “дүние” алма, дүниеге қызықпа, оның орнына, “бата” ал дегенді меңзейді. Дүние “қолдың кірГ жусаң кетеді, немесе “дүние қолыңа ұстаған мұз” секілді еріп жоқ болады. Ал, “бата” адамды желеп-жебеп жүреді. Міне сол үшін де адам баласына. біреуден дүние алғаннан гөрі, оның рахметін, алғысын, яғни “батасын” ал деген соз. Міне, бір ауыз сөзде қандай кұпиялар жатыр. Мұның, кандай кереметтей тәлім-тәрбиелік мәні бар. Егер келер ұрпақ осы сөздердің мәнісін түсінетін болса, қдндай баға жетпес кунды мағынауи, рухани азық алған болар еді Ал енді дүниеге қызықпаған адамның еш уақытта жамандыққа бармайтындығы белгілі. Оның үстіне басқдларды да жамандыққа жібермейді. Дүние кұмарлық еш уақытта жақсылықкд апармайды. Осыған байланысты мақдла авторының бұдан бүрын жарық көрген, “Өзі тойсада көзі тоймайды”, “Дүниеқұмарлықгың күнәсі” атгы еңбектерінен жете талдап оқып алуға болады. Осы дүние құмарлыққа байланысты ертеден келе жаткдн мынадай бір қднатты сөз бар: “Алтынды көріп періште жолдан тайыпты”. Мүндағы, “Періште” өте саф—таза, пәк—деген ұғымда айтылған. Оның үстіне, періштеге алтынның кджеті де жоқ. Сонда да болса, періштеге теңеген адамдардың өздері де алтынды көрген кезде күнаға барғандықган айтылса керек. Бірақ, біз келешек
108
ұрпақгы адалдықкд, ақ-жолға тәрбиелеуіміз қажет. Олай . болмаған жағдайда халық кдсіретке ұшырауы мүмкін. Ақыр заман екі түрлі жағдайда келуі ықгимал. Оның бірі—“судан”, ад екіншісі—“оттан” делінген. Құранда—топан судан халыктың қырылғандығы айтылған. Соған қарағанда екіншісі: “оттан” болады деген қауіп бар. Ал, “от”—дегеніміз жалындап жанып тұрған көдімгі “от” ұғымы емес. Бұл жердегі “от” деп отырғаны лас “энергиялар”. Олар әр түрлі жағдайларда пайда болуы мүмкін екен. Мәселен адам баласы бІр-біріне ғайбат, жаман сөз айтқанның өзінде “лас энергиялар” бөлініп піығып, адам баласына қажетті “таза энергияларды” жойып, оларды ластайтын көрінеді. Міне, мұның өзі үлкен қасірет. Мұны, көп адам біле бермейді. Білмеуі заңды да. Себебі оны еш жерде оқытпайды да, үйретпейді де. Мұны естімеген жастар оны қайдан білсін. Ол түгілі ересек кісілердің өздері де біле бермейді. Ал бұл туралы Қүранда және Түркі халқының кднына сіңіп қалыптасқан ырым-тыйым, наным-сенімдері мен әдет-ғұрып, салт-дәстурлерінде кептеп орі кеңінен талданып берілген. Мысалы: бір мұсылман екінші мұсылманды жобірлемесін, сыртынан ғайбат сөз айтпасын, қиянат жасамасын, бірінің ақысын бірі жемесін, өтірік-есек сөйлемесін, бірін-бірі сөкпесін, біріне-бірі крл ке-термесін. Бір—мүсылман, екінші-мұсылманды өлтірмесін. Үлкенді кұрмет тұтсын, кішіні сыйласын, жетім-жесірге қол үілын берсін т.б. Осылар сынды тәлім-тәрбиелік мәні зор өсиет создер ұтпан теңіз. Бұларың бәріне не себептен тыйым салынған. Себебі мұның бәрі “лас энергияның” сыртқа тарайтынын білген. Сол үшін “Құранда”, “Хадистерде”, “Аталық өсиет сөздерде” жазылып айтылып келгендерді мүлтіксіз орындауға тырыскдн. Әрине, мұның бәрін кез-келген мұсылман толығымен орындап жүр деп айта алмаймыз. Бірақ, орындауға, екінші біреуге орындатуға әрекет жасаған, ұмтылған.
Кезінде, медреселерде тәлім-тәрбие мәселесіне көп көңіл бөлетін еді. Сонымен қоса (табиғи ғылым) жаратылыстану пәндері де өтілетін болған. Кейіннен көптеген себептердің салдарынан медреселерден (табиғи-ғылым) жаратылыстану пәндері алынып тасталған. Міне, соның салдарынан барлық Діндарлар, білімді догмалық ұғыммен кдбылдайды да, оны жастарға, ғылыми тұрғыдан жете талдап түсіндіріп бере алмайды. Жастар оның ғылыми астарын, негізін білмеген соң
109
1
діни уағыздарға онша көңіл бөлмейді. Оның үстіне мектептерде, жоғары оку орындарында діни пәндерді мүлдем отпейді. Сондықган да, бұл ғылым мен дін екі жакка таратылып бара жатыр. Мұны, мұнша тәптіштеп жазып отырған себебіміз кдзіргі жастар осындай рухани, мағнауи тақырыпта білімсіздіктің салдарынан ар-ождан, әділет, ұят, кішіпейілділік, кдйырымдылық, мейірімділік, имандылық инабатгылық, адамгершілік т.б. көңіл бөле бермейді. Кей-кездердс көшелерде, мекгептерде, жоғары оку орывдарында тағы да баскд көпшілік жерлерде жастардың ғайбат сөз айтып бара жаткднын, бірін-бірі сөгіп тұрғанын, ягни бір жақсы сөз айтса, үш-төрт жағымсыз сөздерді тіркестіріп тұрғандарын жиі кездестіруге болады. Ал евді бұл кдзірде жаппай меңдеп бара жатыр. Бұл "Құранда” болса ауыздан “Алла” түспесін, кавдай жағдай болса да “биссимиллә”, “Алла” сөздерін жиі қодданып, бір-бірімізге мейірімді болуды үйретеді. Яғни, қыскдсы “Алла” шықкан ауыздан жаман соз шыкпауы керек. Реті келген соң айта кетейік, кезівде мен де мұның мәнісін білмеген шыгармын. Бірде аузымнан жаман сәз шығып кетті. Солай болуы мұн екен, біршама уақьгг өткен соң тілімнің үшы ауыра бастады. Не болғанын білмей аң-таң болдым. Бір-екі күн өткен соң жазылды. Осы жағдай үш рет кайталанды. Содан менің тұжырымдағаным “Алла” сөзі шыкқдн ауыздан жаман сөз шыкдауы керек екен. Одан кейін жаман сөз айтпайтын болдым. Онсыз да мен жаман созді көп айтпаушы едім. Енді тіпті айтпайтын дәрежеге жетгім. Жұртгың бәріне насихат-уағыз айтып ерекше көрінуден аулакңын. Бірақ лажы барынша адамзат бір-біріне кіші пейілді болса екен дегенім. Осыішіа жамаңдықгы жаксы жолға салатын бірден-бір ұғым бұл-“бата алу”. Бұл ұғымдардың астарьпіда көптеген қүпиялар жатыр. Мәселен, “батаны” кдвдай кездерде береді. Адам баласы, Ана күрсағыңда пайда болғаннан бастап, о дүниеге атганғанға дейін, одан әрі рухтар, әруақгар үшін де, Құран оқьшып бата жасалып отырады. Яғни, бұл “бата” адам баласына үздіксіз кджет рухани азық. Енді “бата” кдвдай жағдайларда жасалады? Солардың бірнешеуін жеке-жеке кдрастырып, олардың гылыми, әрі тәлім-тәрбиелік мәніне түсініктеме беріп өтейік. Әрине, бұл өте күрделі мәселе. Сондада болса өз тұжырымдарымызды ортаға салайық деп бел байладық Егер бізден кате кетіп, жаңылыскдн жерлеріміз болса окырмавдар түзетсін. Себебі бұл тақырыц келер ұрпақ үшін өте кджетгі дүние деп ойлаймыз. Енді әңгімені азан шакырып ат қоюдан бастаймыз.
110
Жоғарыда айтьш өткендей, әрбір тақырыпқд жеке-жеке токталып етеміз. Оған қоса шама-шаркымызға кдрай ғылыммен тікелей ңемесе жанама болса да байланыстыруға әреткеттенеміз. Бұл 'гакырьштан бастап отырған себебіміз әрбір адам баласы алғаш дүниеге келгенде—оған есім, яғни—ат қойылады. Ол, соған кдрап еседі. Сондықган да оған есімді Азан шакырып қойған дұрыс. Бұл длламен бірінші байланыс болып табылады.
2.5.4. Бата сөзінің құпиясы’
Жалпы “бата” сөзі не мағына береді, кдндай кездері кджетгілігі бар? Соны қыскаша карастырып өтелік. Ғасырлар бойы мұны кез-келген адам баласы өмірінде қолданып келеді. Бұл сөздің негізінен екі түрлі ұғымы бар. Бірі—салт-дәстұр, әдет-ғұрыптан келіп шықкан болса, екіншісі—діни наным-сенім ұғымынан қалыптаскдн. Әдет-ғұрып, салт-дәстүр ислам дініне дейін қалыптасқан болса, діни наным-сенім ұғымы, ислам діні келгеннен кейін кднат жая бастаған. Сонымен екеуі қосылып, бір ұғымды береді. Яғни, “бата” деген с-эз. Ал енді осы “бата” гуралы халықта мынадай бір кднаггы соз бар: "Алтын алма-бата ал”. Мұнын астарлы түсінігі мынадай болып шығады. Алтын алма дегені “дүние” алма, лүниегс қызықпа, оның орнына “бата” ал дегені. Дұние бір күнде жоқ болуы мүмкін, ал, “бата” адамды желеп-жебеп жүреді Міне сол үшінде, адам баласына біреуден дүние алғаннан гәрі, оның рахметін, яғни “батасын” ал деген сөз. “Бата” алған кісінің, жолы болғыііі болады да, не бір кдтерлерден, қиыншылықтардан аман-сау өтіп отыруы әбден мүмкін. Ал, дүние адам баласына еш уақытта жеткен емес, жетпейді де. Сол себепті осыған байланысты “Озі тойса да көзі тоймайды” және “Дүние құмарлықтың күнәсі” атты макдлаларда, сонымен кдтар осыған байланысты көптеген жарық көрген кітаптардың ішіңде де бар. Мүндай әңгімелер “Дұға күшінің физикалық негіздері”, “Мухаммад (С.Ғ.С.) пайғамбар аманаты” атты еңбектермен қоса тағы да баскд кітаптарда жарық көрген. Яғни, бұл тақырыпта да шама-шарқымыз келгенше “ бата ” сөзінің қүдіретін кеңінен түсіндіруге тырысамыз. Жалпы мұндай мәселелер бүрында да Қарастырылған болуы мүмкін, бірақ, біз бұл жерде физикаға, демек ғылымға қандай байланысы бар екендігін түсіндіріп көреміз. Себебі мұның бәрі тікелей ғылымға, яғни табиғатқа байланысты сияқгы. Міне осыны жете түсіндіріп өтсек келер
111
ұрпақ мүмкін дүниеге көп қызығып күнәға батпайтын болар. Себебі дәл осы күнде, дүниеге бұрынғыдан да қызығу артқдн секілді. Ертеден келе жаткдн мынадай қанатты сөз бар “Алтынды коріп періште жолдан тайыпты”. Мұндағы “періште” ұғымы өте таза, саф, пәк деген сөз, оның үстіне “періштеге” алтынның да қджеті жоқ сияқгы, сонда да болса алтынды көрген кезде күнәһарлыққа барған.
Бірақ, біз келешек ұрпақгы адамдыққа, ақ жолға тәрбиелеуіміз қажет. Олай болмаған жағдайда халық касіретке ұшырауы мүмкін. Ақырзаман екі түрлі жағдайда келуі ықгимал. Оның бірі—“судан”, ал екіншісі-“оттан” делінген. Құранда-топан судан халықгың қырылғаңдығы туралы айтылған, соғаң кдрағанда екшшісі —“оттан” болады деген кдуіп бар. Ал “от” дегеніміз жалындап жанъш тұрған кәлімгі “от” ұғымы емес. Бұл жердегі “от” деп отырғаны дүниені каптайтын “лас энергиялар”. Олар әр түрлі жағдайда пайда болады екен. Мәселен, адам баласы бір-біріне ғайбат яғни, жаман сөз айткднның өзінде көптеген “лас энергиялар” бөлініи шығып адам баласына кджетті "таза энергияларды” лаетайтын көрінеді. Міне мұның өзі үлкен кдсірет. Мұны, коп адам білмеуі де мүмкін, білмеуі заңды да. Себебі оны еш жерде окытпайды да, үйретпейді де. Мұны естімеген соң, оны жастар кдйдан білсін, ол түгілі ересек кісілердің өздері де біле бермейді. Бірі біпсе де, екіншісі білмеуі мүмкін.
Ал, бұл туралы Құранда кеңінеи талданып берілген. Мысалы. бір мүсылман екінші мұсылманды жәбірлемесін, сыртынан ғайбат сөз айтпасын, қиянат жасамасын, бірінің ақысын екіншісі жемесін, өтірік, өсек сойлемесін, бірін-бірі сөкпесін, бір мұсылман екінші мұсылманды өлтірмесія, біріне-бірі қол көтермесін. Міне осылай тізбектеліп кете береді. Бұлардың бәріне ңеге тыйым салынған? Себебі мұның бәрі “лас энергияны” сыртқа тарататынын білген. Сол үшін Құранда жазылғандарды мүлтіксіз орындауға тырысқдн. Әрине мұның бәрін кез-келген мұсылман жүз пайыз орындайды деуден аулақпыз. Бірақ, орындауға, орындатуға үмтылған, әрекет жасаған. Кезінде медреселерде тәлім-тәрбие мәселесіне көп көңіл бөлетін еді. Сонымен қоса (табиғи ғылым) жаратылыстану пәндері де өтілетін болған. Кейінен коптеген себептердің салдарынан медреселерден (табиғи-ғылым) жаратылыстану пәндері алынып тасталған. Міне соның салдарынан барлық діндарлар білімді догмалык ұғыммен қдбылдайды да, оны жастарға ғылыми тұрғыдан жете
112
талдап түсіндіріп бере алмайды. Жастар оның ғылыми астарын, негізін білмеген соң діни уағыздарға онша көңіл бөлмейді. Оның үстіне мектептерде, жоғары оку орындарында діни пәндерді мүлдем өтпейді. Сондыктан да бұл, ғылым мен дін екі жакқа тартылып бара жатыр. Мұны мұнша тәптіштеп жазып отырған себебіміз казіргі жастар осындай рухани, мағынауи такырыпта білімсіздіктің салдарынан ар-ождан, әділет, үят, кішіпейілділік, кдйырымдылык, мейірімділік, имандылық, инабаттылық, адамгершілік т.б. көңіл бөле бермейді. Кей-кездерде көшелерде, мектептерде, жоғары оку орындарында тағы да басқа көпшілік жерлерде жастардың ғайбат сәз айтып бара жатқанын, бірін-бірі сөгіп тұрғанын, яғни бір жақсы соз айтса, үш-төрт жағымсыз сәздерді тіркестіріп тұрғандарын жиі кездестіруге болады. Ал енді бүл қазірде жаппай мендеп бара жатыр. Бұл “Құранда” болса ауыздан “Алла” түспесін, кандай жағдай болса да “биссимиллә”, “Алла” сөздерін жиі қолданып, бір-бірімізге мейірімді болуды үйретеді. Ягни, қысқасы “Алла” шықкан ауыздан жаман сөз шықпауы керек. Реті келген соң айта кетейік, кезінде мен де мұның мәнісін білмеген шығармыя. Бірде аузымнан жаман сөз шығып кетті. Солай болуы муң екен, біршама уақыт өткен соң тілімнің ұшы ауыра бастады. Не болғанын білмей аң-таң болдым. Бір-екі кун өткен соң жазылды. Осы жағдай үш рет қайталанды. Содан менің тұжырымдағаным “Алла” сөзі шыққан ауыздан жаман сөз шықпауы керек екен. Одан кейіп жаман сөз айтлайтын болдым. Онсыз да мен жаман сөзді көп айгпаушы едім Енді тіпті айтпайтын дәрежеге жеттім. Жұрттың бәріне насихат-уағыз айтып ерекше көрінуден аулақпын. Бірақ, лажы барынша адамзат бір-біріне кіші пейілді болса екен дегенім. Осынша жамандықгы жақсы жолға салатын бірден-бір ұғым бұл “бата алу”. Бұл сөздің астарында көптеген құпиялар жатыр. Мәселен: “батаны” кдндай кездерде береді. Адам баласы Ана құрсағында пайда болғаннан бастап, о дүниеге аттанғанға дейін, одан әрі рухтар, әруақгар үшін де “Құран” оқылып “бата” жасалып отырады. Яғни, бұл “бата” адам баласына үздіксіз қажет рухани, мағнауи азық. Енді “бата” қандай жағдайларда жасалады? Солардың бірнешеуін жеке-жеке қарастырып, олардың ғылыми, әрі тәлім-тәрбиелік мәніне түсініктеме беріп өтейін. Әрине бұл өте күрделі мәселе. Сондада болса өз тұжырымдарымызды ортаға салайық
113
деп бел байладық. Егер бізден кдте кетіп, жаңылысқан жерлеріміз болса оқырмандар түзетсін, Себебі бұл тақырып келер ұрпақ үшін өте қджетті де маңызды дүние деп ойлаймыз. Енді әңгімені азан шақырып ат қоюдан бастаймыз. Жоғарыда айтып өткендей, әрбір тақырыпқа жеке-жеке тоқталып өтеміз. Оған қоса шама-шарқымызға қарай ғылыммен тікелей немесе жанама болса да байланыстыруға әреткеттенеміз. Бұл тақырыптан бастап отырған себебіміз адам баласы алғаш дүниеге келгенде оған есім яғни ат қойылады. Ол соған қдрап өседі. Сондықтан да оған есімді “Азан” шақырып қойған дұрыс. Бұл Алламен бірінші байланыс болып табылады.
1. Азан ніақырып ат қоюдағы “бата”.
Мүсылманда Азан шақырып ат қою дәстүрге айналған. Біздерде бір кездері ұмыт бола бастаған еді, бүгінде қдйта жанданып келеді. Міне, осы азан шакырып ат қойған кезде, дүниеге жаңа келген нәрестені мешіткс алып барып сол жердегі имамға бұл рәсімді орындатады. Бұл кездерде, көптеіен ағайын туыстары бірге баруына болады. Олар, ол жерде куә ретінде қатынасады. Ат қою рәсімі біткен соң жас нәрестеге жалпы келген кауымға “бата'’ беріледі. “Батаны” арабша нсмесе кдзакша айтса да бола береді. Азан шақыру негізінен намаз басталарда айтылады. Міне, сол азанды, осы ат қоюда да пайдаланады. Яғни, мұндағы негізгі мақсат А.іла тағаламен байланысу. Себебі осы азанды дауыстап араб тілінде шақырғандықтан, сол жерден бір топ магниттік толқын тарай бастайды. Ол мәресіне, яғни ғарышқа Алла Тағалаға жеткен соң, шағылысып жауап кдйтады. Міне, осы кезден бастап ғарышпен, Алла Тағаламен адам баласы үздіксіз байланысқа енеді. Ат қойылып, “бата” беріліп болған соң екі ортадагы байланыс үзіледі. Бұл жерден дінменен ғылымның байланысын жөне де басқа көптеген күрделі кұбылыстарды тікелей көріп отырмыз. Адам баласы өзінің бір үрпағының дүниеге келгендігін, сонымен қатар оған қаңдай есім қойғандығын Алла Тағалаға осылай хабардар етіп отырады. Ал енді азан қалай шақырылады және ат қою рәсімін айтып өтелік.
Аллаһу акбар, Аллаһу акбар, Аллаһу акбар, Аллаһу акбар!
Әшһаду өл ло илаһа илла-л-ла,
Әшһаду әл лә илаһа илла-л-ла.
114
Әшһаду ән нә Мухаммадан расулу-л-ла,
Әшһаду ән нә Мухаммадан расулу-я-ла,
Хаййа ғала-с-сала, Хаййа ғала-с-сала. Хаййа ғала-л-фалах, Хаййа ғала-л-фалах.
Аллаһу акбар, Аллаһу акбар!
Лә илаһа илла-л-ла!
Міне, осылай азан шақырылып болған соң, жас нәрестенін кұлағына жақын келіп үш рет сенің атың “пәленше”, сенің атың “пәленше”, сенің атың “пәленше”, деп дауыстап айкайлап нәрестенің есімін айтады. Содан соң, екі алакзн жайылып “бата” беріледі. Сонымен рәсім бітеді.
Аты қүтгы болсын, атына сай өссін деген сиякды тілектер де айтылады. Ал енді бұл азанның тәржімасын айтып өтейік. Мұның мағынасын білген де дұрыс.
Алла —ең ұлы! (4-рет).
Алладан басқа құдай (құдірет) жоқ екеніне куә боламын. (2-рет).
Намазға жығылыңдар(келіндер). (2-рет).
Құтқарушы жолына асығындар, (2-рет).
Алла-сң үлы! (2-рет).
Алладан баскд құдай жоқ!
Міне мүның тәржімссі осы.
Жас нәресте дүниеге келгеннен-ақ оған Алланың қүлы екендігін, Алланың ұлылығын, оның жалғыз екендігін, Мухаммадтің (С.Ғ.С) елші, рәсул, пайғамбар екенін, құлағына құиып ескерте бастайды. Міне, бұл жолдан өткен нәресте. келешекте таза мұсылман болып, өсуі әбден мүтикін. Бүл рәсімді дәл қазір бірі жасаса, екіншісі жасамайды. Жалпы мүсылман кауымының бәрінің жасағаны дұрыс деп ойлаймыз. ТегІ бұл қиын да іс емес сияқгы. Қандай ырым-тыйым, әдет-ғұрып, салт-дәстүр, наным-сенім, рәсімдер болмасын ғасырлар бойы қалыптасып адам баласымен қатар жүріп келеді. Соған қарағанда, бұлардың да көптеген пайдасы болғаны ғой. Болмаса үзіліп, өшіп, ұмыт болып кеткен болар еді ғой деп ойлаймыз.
Енді келесі “бесікке салу” рәсәміндегі “батаны” айтып өтейік. Нәресте дүниеге келген соң оны біраз өткізіп, бесікке салатын болған, соны қарастырып шығайық.
115
2. Бесікке салу рәсіміндегі “бата”
“Бата”, бесікке салу рәсіміндегі улкен дәстүрдің бірі болып саналады. Бұл өз алдына бір кіші-гірім той. Мұны кей кездері “Шілдехана тойы” деп те атайды. Бұл тойды әсілінде (негізінде) нәресте дүниеге келген соң, біраз күннен кейін өткізеді. Көбіне бұл тойга жас балалар мен қыз-келіншектер кдтысады. Мүнда “батаны” әжелер береді. Яғни, ақ жаулықгы үлкен аналардың беруі тиіс. Жиылған жұрт алақаңдарын жайып Аллаға жалбарынып , нәрестенің саулығын, бесікте жайлы жатуын тағы басқа да тілектерін айтып алақандарын беттеріне сипайды. Міне осымен Алланың шапағаты бәрінің денесіне тарай бастайды. Аллаға жалбарынып бәрі тілек тілегенде бұл шілдехана тойы өтіп жатқан үйге Алланың нұры жауады. Міне осы нүр сол үйдегі нәрестені жөне де сол жердегілерді өз шапағатымен желеп-жебеп жүретін болады. Мүны жиналған қауым қызықшылық той-думан деп ойлағанымен оиың жоғарыда айтылғандағыдай астары бар. Әрине мұны бірі білсе, бірі білмейді. Жалпы жиналған жұрттың ниеті тура болса болғаны. Міне жас нәресте осымен екінші рет Алламен байланыскд енеді. Әрине нәресте мұны білмеуі мүмкін, бірақ үлкен ересек кісілердің жәрдемімен мүндай рәсімдер өтіп отырады. Ал екді жалпы бесікке салу үшін не істеу қажет? Соны карастырып өтейік. Бесікті негізінен құрғақ ағаштардан жасайды. Оны нәрестенің анасының туысқандары әкеледі. Енді бұған нәрестені жатқызбай тұрып, кдйнаған суды күйып шығады. Кепкен соң “адыраспан түтінімен аластайды”. Осындай дәрі шөп бар. Бұлар далада өседі,
Міне осыдан соң барып, үстіне арнаулы төсеніштерін салып нәрестені сосын бөлейді. Түшек, жастық, бел тартпа, түбек, шүмек т.б. Шүмек екі түрлі болады. Бірі кыз бала, ал екіншісі ұл бала үшін арнаулы жасалады. Шүмекті қойдың жілігінен жасайды. Бесіктің негізгі пайдасы біріншіден тазалық, яғни гигиена, ал екіншіден денсаулықка көп әсері бар. Нәресте жылы жатады, денесі еш уақытта суланбайды, бел сүйектері, аяқ-қолдары түзу болып кдлыптасып өседі. Көшіп-қонып жүретін (түркі)кдзақ халқына бесік өте тиімді болған. Нәрестенің денсаулығын күтуде көп әсер еткен. Бір кездері бұл дәстүрде ұмыт болып кетіп еді. Кдзірде қанаттарын кең жайып келе жатыр. Себебі мұның пайдасының көп екендігін
116
ғылым да, медицина да көз жеткізді. Жас нәрестелердің көру, қимылдау әрекеттері де бесікте ескерілген. Ол үінін түрлі-түсті ойыншыктарды бесік басына Іліп қояды. Мұны көрген бала соларға алданып ойнап жатады. Яғни, бұл жерде де бесікке салу діни наным-сенім, әдет-ғұрып, салт-дәстүр болғанымен ғылымға тікелей байланысты. Мысалы, мұнда медицина көптеп ескерілген және де физикалык, химиялық, физологиялық, биологиялық т.б. күбылыстар есте тұтылған. Жалпы бұл бесікке салу рәсімінің күпиясын білді ме? Жоқ па? Ол екінші жағдай. Бірақ, бұл дәстүр осы кезге дейін сақгалыгі келеді. Яғни, мұның адам баласы үшін кеп найдасы бар екенін білген. Егер мұның пайдасы болмаса тез арада ұмыт болып кеткен болар еді. Жалпы ырым-тыйымдар, наным-сенімдер, салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар көптеген өмірлік тәжірибелерден өтіп қалыптасып, кджетсіз жерлері алынып тасталып отырған. Тек адам баласына пайдапы әрі қажетті болғандары ғана қолданылатын болған. Бұлар толық қалыптасуы ұшін көптеген уақыгтар өткен, мүмкін неше бір ғасырлар да өтуі ықтимал.
Енді келесі рәсімдердің бІрі тұсау кесуді айтып өтейік.
Мүның да өзіндік құпиясы бар. Бұл рәсім жас нәресте енді тәй-тәй жүре бастаган кезде жасалатын болған.
3. Тұсау кесу рәсіміндегі “бата”
Жоғарыда айтып өткендей бұл рәсім, жас нәресте тәй-тәй жүре бастағанда жасалады. Көп жағдайларда “Наурыз” мерекесі қарсаңында өткізілстін болған. Себебі сол кездері күн мен тун теңеліп барлық тірі жан-жануарлар мен өсімдіктерге жан біте бастайды. Оның үстіне төрт түлік мал төлдей бастайтын кез. Міне сол төрт түлік малдардың төлдерімен қдтарласып жас нәресте де тез жүріп кетсін деген. Ал тұсау кесу рәсімі де өзінше кіші-гірім той болып өтетін болған. Тұсау кесуден алдын жас нәрестені текемет, кілем немесе алаша үстіне тұрғызып екі аяғын тұсаған сияқгы етіп байлайтын болған. Ондай түсауды “ала жіптен”, “көк шөптен” немесе “малдың тоқ ішегінен” жасаған. Бұлардың өзіндік ұғымдары бар болған. Мәселен шөп егіннің көп болу белгісі, тоқ ішек-тоқтықты мегзеген, ал ала жіп көгендегі—мал төлдеріне толы болсын деген үғымдарды білдірген. Міне, осы тұсау байланған соң, жиналған халайық алақандарын жайып “бата” тілеген. “Батаны” ақ шашты қариялар беретін болған.
117
Бұл түсау кесуге арналған көптеген "бата” сөздері бар. Одар өте үйлесімді әрі бір-біріне ұйқасты болып келген. Бұл тілеқ айтылып болған соң барлық халайық алақандарын бетіңе сипап қабыл болсын деп тілек тілеген. Міне осыдан кейің ғана пьшіақпен немесе кдйшымен тұсауды кескен. Сонымең жас нөресте жәймен тәй-тәй басып жүріп кеткен. Екінші бір сенімдері жас нәресте өмірде сүрінбей жүретін болсын дегең ұғым да болған. Себебі тұсауы кесілмеген балалар сүріншеқ келген. Міне бұл жерде де әуелі Алланың, онан кейін өткең өруақгардың және жыйналған қауымның “батасын”, өмірге енді ғана тәй-төй басып келген жас нәресте осылай алатың болған. Бұл да ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрдің бірі. Мұныда кейінгі жылдары коптеп пайдаланып келе жатыр, Әрине бұл рәсімнің халыққа ешбір зияны жоқ сияқгы. Бұл жерде де физикалық қүбылыс “батаны” дауыстап оқи бастағаннан магниттік толқындардың тарайтындығында. Осы толқындар мәресіне жетіп, олар қабыл болып, клйта қабылдағышқа кері келуі. Мүның бәрі де үш бұрыш, шағылу заңпарына сәйкес орыңдалыіі отырады. (Суреттерін мақала соңында келтіреміз). Жалпы адам балаеы дүниеге келген соң көптеген кезеңдерді басып өтеді. Бүл кезеңдер көбіне жастарына байланысты болады. Мәселен, екі жасқа келген баланы бесікке салмайды. Ол рәсім туғаннан кейін болуы керек. Сол сияқгы, жаңа туған нәрестенің тұсауы кесілмейді. Яғни, бұлардың бәрінде де өзіне тән мерзімдері бар, міне соған сәйкес орындалып отырады.
Сонымен келесі кезең бұл баланы сүндетке отырғызу. Бұл рәсімде бала жеті жаскд келгенде орындалады. Міне бұл кезде де “бата” берідеді. “Бата” үстінде оның мұсылман болғандығы жарияланады. Сонымен қатар, баланың есейе басталғандығын да білдіреді.Бұл рәсімінің де көптеген құпиялары бар. Енді соларды қысқаша қарастырып шығайық.
118
Жер беті
Алла-Ғарыш
қәбылдағыш
1-Сур€'І
Адам
4. Сүндетке отырғызғанда берілегін “бата”
Сүндетке отырғызу өте ерте заманнан бастап қолданылып келеді. Мөселен “Иуда” дінінде жас нәрестелерді жеті күнен кейін сүндетке отырғызатын болған. Ал, християн, будда діндерінде бұл рәсім мүлдем жоқ.
Исламда болса мұны өте ерекше құрметпен атап өтеді. Ел арасында “сұндет той” деп көкпар да берілетін болған. Мұның өзіндік ерекше құпиялары бар. Біріншіден-гигиенаға тікелей байланысты болса, екіншіден- исламдық белгі, нышан ретінде қолданылған. Осы сүндетке отырғызудың ерекшелігінен көптеген жұқпалы аурулар ел арасында таралмайтын болған. Тазалықтың бірден-бір адам баласы үшін тендесі жоқ жолы болып табылған. Ал енді сүндетке
119
отырғызбайтын елдерде жұқпалы сырқаттардың тез тарайтындығы мәлім. Бұл рәсімді ертеде арнаулы осыны жүзеге асыратын кісілер орындайтын еді. Олардың осы рәсімге арнайы дайындалған аспабтары болған. Мәселец қышқаш, ұстара, көк шүберектің күлі т.б. қажетті заттары өздерімен бірге жүрген. Мұның құпиясын білмейтін басқд адам бұл рәсімді жасауы мүмкін емес. Себебі қателесіп кетсе баладан қан кетіп кей кездері өліп те кететін жағдайлар болған. Сондықган бұл рәсімді өткізерде мұқият ақыл таразысынан електеген жөн. Ал енді қазіргі кездері мұңу медицина жолымен өткізуде. Біздің негізгі мақсатымыз “бата” туралы болғандыкдан соған қайта оралайық. Бұл кездерде де жыиылған қауым алақандарын жайып “бата” тілейді. Ақ басты кдрияларымыз “бата” бере бастайды, көптеген тілектер айтылады. Арнайы “бата” создері де бар. Міне осылай жайылған алақандар бетке сүйкелген соң, әлгі рәсімді өткізуші әрі “бата” беруші кісі сүндетке отырғызылған баланың мұсылман болып ер жетіп жігіт болып есейе бастағандығын жария етеді. Жиналған қауым бәрі де күтты болсын айтады. Содан кейін той басталыя кетеді. Казақга нағашы жағы кілем қоржын жауып тай әкеледі. Міне сол тайға мініп бала елді бір аралап шығады. сол мезетте оған шашулар шашылады. Бүл жерде, бір баланың мұсылман болып, мұсылман кдуымының бір кісіге көбейгендігін Аллаға хабардар етеді. Жаратушы Алла мұны кдбылдап. естіп, біліп, көріп тұрады әрі мұсылман болғандығын қабыл алады. Міне мұнда да шағылысу және үш бұрыштың заңдары жүзеге асады. “Бата” беруші, Алла Тағала ягни. ғарыш жәнс сүндетке отырғызылған. жаңа мұсылман болған бала. Мүнда “бата” үшін арнаулы сөздер “бата” берушінің аузынан шыға бастағаннан толқын тарауға ұмтылады. Ол мәресіне жетіп кері кдйтады. Осылай үздіксіз шағылу және үшбұрыш заңдарымен рәсім біткенге дейін байланысып тұрады. Бұл күбылыс рәсім біткен соң ғана ұзіледі. Мұнда да біз ғылым мен діннің, әдет-ғұрып, салт-дәстүрдің бір-бірімен тікелей байланысты екендігіне көз жеткіземіз. Әр бір рәсім өз кезегімен келіп отырады дедік. Міне енді келесі кезек окуларға бару, қызмеггі бастау т.б. кезіндегі “бата” алу туралы болады.
120
5. Мектепке, жоғары оку орындарына барудағы және бір қызметті бастардағы “бата”
Әлбетте бала, қыз жеті жасқа толған соң мектепке баруы керек. Себебі бұл адам баласы үшін ең бір қажетті кезендердің бірі. Мектепке барғанда бала хат танып ақылына-ақыл қосады. Он жылдың ішінде есейіп ер жетеді. Содан өмірге жолдама алады. Міне осы мектепкс бірінші барар алдында “бата” беріледі. “Есейіп ер жетіп оқуда озат, еңбекте алда бол”, деген тілектер айіылады. Міне осылардың бәрі де періштенің құлағына шалынып желеп-жебеп жүреді. Ал енді осы үлкендердің “батасы” болмаса көптеген қьійыншылықгарды кездестіруі мүмкін. Жол байлаулар болмай, он жылдық сынақган аман-есен өту үшін, осындай “баталар” берілсді. Бұл кездері ағайын-туыстар жиналып кдзан көтеріліп, тамақ желініп әруақтарға арналып Құран оқылады.
Дәл осындай рәсім мектеп босағасынан аттап, жоғары оку орнына түссрдс де орнындалады. Бұл кездері де жоғары оку орнында 5-6 жыл қауіп-кдтерсіз жүріп окулары жемісті болады. Ал әр-бір емтиханға, сынаққа барар кездері де ата-анасынан, ақ басты қарияларынан, әжелерінен “бата” сұрап тұрса да зияны жоқ сияқгы. Әрине мұны балалардың бірі білсе, бірі білмейді, Сол себепті жастарды осындай дәстүрге уйрету қажет. Мұндай дөстүр ғасырлар бойы кдлыптасып келген.
Енді осындай рөсім жоғары окуды тәмәмдап қызметке орналасар кезінде де орындалады. Себебі жас маман жаңа бір тың іске қол ұру үшін “бата” алып кіріскені жөн. Сол кезде бұл іс әр уақытга жемісті болады. Әрі қызмег бабында жол байлаулардан аман жүреді. Бұл үшін де қан шығарылып, қазан көтеріліп, аруақгарға арналып ас беріліп Құран оқылғаны дұрыс. “Бата” жолдары белгілі, Құран оқылады, қол жайылып тілектер айтылады, ол мәресіне жетіп Алла қабыл алады. Әрине “бата” берілгенде, “тілектерді” тілегенде тек тілмен емес ділменде айтылғаны дұрыс. Сол кезде оның әсері де жақсы болады. Яғни, мұның бәрі Алланың қабылдауына байланысты. Ал, Алла болса шын ділімен тілегенді ұнатады. Сол үшін де адам баласы өзін-өзі алдамай тілімен қоса ділінде (жүрегінде) сөйлеткені жөн. Әрине бұл өте қиын болса да, соған ұмтылуы қажет.
121
6. Құда түскендегі “бата”
Халықта мынадай қанатты сөз бар: “Құда мың жылдық, күйеу жүз жылдық”. Ал бүл сөздің астары неде? Соны бір талдап өтейік. Яғни, құда сөзі ғасырлар бойы үздіксіз жалғасып отырады. Ал күйеу көп болса жүз жыл жасар дегең ұғым болуы керек. Кдлай дегенде де Қүда сөзінің мәні жоғарыда түрады. “Құдасын қүдайындай сыйлайды”—деген де кднатгы сөз жиі қолданылады. Міне осы күда түскенде “бата” кдлай беріледі? Әрі оның кдндай ғылыми негізі бар? Соған мөн беріп көрейік. Құда түсу рәсімі негізінен төмеңдегідей болады. Жігіттің ата-анасы немесе ағайын-туысқандары қыздың ата-анасына келіп, қызын берулерін өтінеді. Бір келісімге келген соң арасындағы жол-жоралғыларына келіседі, Келісім біткен соң, ел жақсыларымен бәтуә жасасады. Міне осы кезде бәрі де алақандарын жайып ақсақалдардан “бата” сұрайды. Олар өз жылы лебіздерін білдіріп, “ Құдэлықтарың мың жылдык”, жастарың бакытты омір сурсін, екі елге де сыйлы болсын, ансаған армандарына жетсін, еліне елеулі, халқына қалаулы. оқуда озат, еңбекте алда жүрсін-деп бөрі де “бата” жасайды.
Міне осы дауыстзп монерлеп айтылган тілекті Алла Тағала естіп, оны кдбыл алады. Бұл жерде де магниттік толқындардың таралып жаткдндығын байқауға болады. Мұнда да тікелей үшбұрыштың заңы бар екендігі айдан-анық көрініп тұр. Шағылу заңдарының бар екендігі де мәлім. Айта берсек барлық ғылыми құбылыстардың болып жататындығын анық байқауға болады. “Бата” алған жастар әрине бақытты болады. Ілуде бір болмашы жағдайлардан туындайтын кикілжің істер болмаса, “бата” алған жастардың арасында ажырасу, ұрыс-керіс жағдайлар жоқгың қдсы.
Яғни, бұл іс жас отбасыларына өте қажетгі рәсім. Мүмкін содан болар ғасырлар бойы осылай қалыптасқан. Көптеген тәжірибелер мен зерггеулерден өткен. Кджетсіз жерлері алынып тасталып, тек қана адам баласына пайдалы, қджетті жағы кдбылданған. Сол үіпін жаңа отау құрарда “бата” алған дұрыс іс деп санаймыз. Келер ұрпақ осыны ұстанғаны жөн. Адам баласының келешегіне өте қажетті дәстүр.
122
7. Некелесудегі “бата”
Ал, еңді қуда түсіп, келісім жасалған соң, екі жас үйленуге бет алады. Мұнда, белгіленген күні кызды үиінен алып, жігіт өз үйіне апарады. Барған соң, мұнда да арнаулы рәсімдері бар- Бірінші, келін болғанның белгісі ретінде, басына ақ орамал жабылады. Содан, бет ашу рәсімі өткенше, орамал ашылмауы керек, Бст ашу салты да, ерекше керемет “бата” беру рәсімі. Мұнда арнаулы ақындар саз аспаптарға қосылып өлендетіп ақыл-кеңес береді. Сыйлы кісілерге сөлем салдырады. Келген жұртындағы әр кісінің ағайын-жегжаттық жолдарын айтып таныстырады. Оларды танып, өз орнымен сый-қошемет жасап жүруге кеңес береді. Беті ашылып болған соң, жігіт ағайындарының ең үлкені ортаға шығып “бата” береді. Міне осымен бет ашу рәсімі бітеді.
Енді, Алла алдында адал жар етіп алғандығы ұшін, екі жастың некесі қиылып неке суы ішіледі. Бұған екі ер жігіт немесе бір ер жігіт, екі әйел, бслмаса төрт әйел куә болып қатысуы керек. Екі жас әуелі Алла алдында, сосын осы куә кісілер алдында бір-біріне сүйікгі болуға ант береді. Кейін куә кісілер бұған куә екендігін дәлелдейді. Сонымен Алла алдында, куә болғаы кісілер алдында айткдн сөздерін ныктап алған соң, неке қыйдырушы кісі батасын береді. Бұл жерде де арнаулы айтылатын сөздері мен оқылатын күрандары бар. Солар толығымен орындалады. Сонымен рәсім аяқгалады. Міне мұнда да Алламен байланыс бар.
8. Қүрсақ котергендегі “бата”
Үйге келін келіп ұлан асыр той болған соң, келесі кезең келешек ұрпақтың дүниеге келуі. Әрбір адам өзінен ұрпақ қалғанын армандайды. Сонымен Алла құдыретімен уақыт мезгілі жеткенде жас келін құрсақ көтереді. Оның өзіндік белгілері бар. Кдзіргі кезде дәрігерлік жолмен де анықгап жатады. Міне осындай қуанышты хабар келген кезде ол шаңырақга “кұрсақ той” болады. Бұл кезде де Құран оқылып, тілектер айтылып “бата” беріледі. Әрине бұл тілектер Алла құдіретімен желеп-жебеп жүреді. Тоғыз ай тоғыз күн толып нәресте жарыкка шығады. Міне бұл жағдайда “шілдехана тойы” болады. Мұңда да Құран оқылып “бата” беріледі. Кейін “ат қою” рәсімі келеді. Оны жоғарыда айтып өттік. Кдлай дегенде де адам баласы ғарышпен яғни, Алла
123
Тағаламен үздіксіз байланыста болады екен. Сол үшін бізді жаратушы Алла Тағалаға кұлшылық етуіміз керек.
Әдет-ғұрып, ырым-тыйым, наным-сенім, салт-дәстүрлердің кдй жағынан келсеңіздер де, Алламен байланыстырып отырады. Әрине бұл табиғи кұбылыс, бүған күмән келтіруге болмайды. Алла құзырындағы бір күн— 50 мың жылға теқ деген ұғым бар. Сонда адам баласы дүниеге келу үшін тоғыз ай, тоғыз күн кешеді екен. Осы мерзім 280 кунге тең. Осыны Алла кұзырындағы бір күндік 50 мың жылға көбейтсек. Онда 280*50000=14 000 000 жыл келіп шығады екен. Оған себеп ана құрсағындағы жатқан нәрестеде жеті қат аспан әлемімен тең, себебі адам баласын да жеті қабат қоршау бар. Сонда 14 000 000 жылда адам баласы пайда болуы әбден мүмкін деген сөз. Бүл кездері ана күрсағыңдағы жатқан нәрестенің барлық эволюпиялық кұбылыстарды басып өтетіндігі байкдлады. Әрине мұның бәрінде әрбір адам баласының біле беруінің қажеті аз, бірақ “бата” жолын ұмытпағанымыз жөн. Сонда біз Алла жолымен жүретіндігімізді есте тұтумыз қажет, Сол себептерден “адам бір-бірінен көреді, ал мен болсам өз білгенімді орындаймын”-деген Алла Тағала.
9. Емшілік жолға түсу үшін “бата” алу
Емшілік, көріпкелдік және де аруақты кдбылдағанда арнайы “бата” алынады. Бәрін тізбектеп отырмай-ақ тек емшілік жолға түсу деп қыскартып айтып отырайық. Себебі бәрінің істейтін қызмсті, жолы бірдей. Сонымен емшілік жолға түсуде кей-бір кісілер, ой менің түсімде аян берді. мен өулие болдым деп шыға келеді. Ол дұрыс емес. Кдндай жағдай болғанда да, емшілік жолға түсу үшін арнаулы ұстаздан “бата” алғаны жөн. Ол ұстаздың биоөрісі әрине жоғары болуы керек. Әйтпесе “бата” беруге күші жетпейді. Бүл жағдайда әлгі ұстаз өзінің биоөрісінің яғни, аруағының төмен екенін мойыңдап тек жолын ашып беруі керек. Олай болмаса “бата” қабыл болмай, “бата” алушы сырқат болып кдлуы мүтлкін. Биоөрістің аз, көп екендігін анықгауға болатын коптеген жолдары бар. Мөселен биоэнергиясын өлшеу арқылы, генетикалық келіп шығу тегіне байланысты т.б. көріпкелдердің айтуларын пайдаланып анықтауға болады. Бұл жағдайларда “бата” беруші ұстаз емшілік жөнінің барлык қыр-сырын үйретіп айтып береді. Әрине мұндай емшілердін
124
емдеу әдістері әр қилы болады. Сол себепті көбінде аянмен келуі мүмкін. Бірақ емшілік жолды дүрыс үстаныц Жупүді айту ұстаздың міндетіне жатады. у
Әуелінде емшілік қасиет тек гена (түқым) аркылы от{п отырады. Яғни, емшінің ата-бабаларында, ана-әжедеріңде осындай қасиет бар болуы мүмкін.
Баскдша жағдайда мұндай қасиет болмайды. Дд л емшілік қасиеттің, яғни әруактың қону жолы екеу. Біріңщі өлгі айтылған-гена яғни, қан аркылы болса, екіншісі^СЬі-ттан ата-бабаларының, ата-аналарының рухтарының яғнН магниттік орісінің ішке енуі. Міне осы екі күштің саЛдарынан адам баласына емшілік қасиет пайда болады.
Мұны ұстамаған емшілік кдсиеті бар кісі әлбетге сыпқат болып қалады. Мұндай жағдайға “батаны” дұрыс алқІаса да душар болады.
Сол үіиін “батаны” дүрыс алып жолын таза ұстанып жұрген жөн. Айтылған зандарын, серттерін бүзса, немесе орЬшлай алмаса емшілік қасиет жабылып калады Яғни, ғарЬІШПеН (Алламен) байланыс үзіліп энергия алмасулар тоқгэйдЬі мніе осы энергия алмасулар үздіксіз болып тұру үшін, ең Әуеді мұсылманның бес парызын мүлтіксіз орымдағаны жөқ
“Батаны” қалай алуға болады, мүсылманның бес парьізы не үшін қджет екендігін бұдан бұрын жарық көрген “физика және дін”, “Дәрі-дәрмексіз емделу жолдары”, дөрмексіз емделу қүпиялары мен негіздері” атгы енбекгердея окьіп алуға болады. Сол үшін бұл жерде оны қайталаң жазып отырмаймыз.
Емшілік жолында жүрген кісілердің “дүкендері” бОладьІ. Олар көп жағдайларда ұрпақтан-ұрпақка өтіп келгең Ксй жағдайларда қиын-қыстау замандардың еа^дарынаи “дүкендер’’ жоғалып кеткенде болуы мүмкін. Бұл кезде басКя жаңадан “дүкендерді” алып ұстазына “дем” салдырыц алады
“Дем салу” кезінде ұстаздың энергиясы әлгі ‘'ДҮКеңдерге” өтеді. Сөйтіп емшілік қасиетке ие болады. Бұл “дүкеңдер” әр түрлі заттардан кұралуы мүмкін. Мысалы: Құран кітап, қамшы, тәспі, пышақ, қол өнер бұйымдары, киімдер, қ0быз’ домбыра, ұсталық аспаптар т.б. Міне мұның бәрі атадаН балаға өтіп отырады. Бүл затгарда яғни, “дүкеңдерде” ата_ баба биоэнергиялары сақгалып қалған болады. “Бата” алудын негізгі мақсаты осы жолдарды мүлтіксіз орындап отңру үШін қажет. Мұны шәкіртгері білмеуі мүмкін. Міне Жоғарыда
125
айтылған жолдардың бәрі түгел бұлжытпай орындалғ^ жағдайда ғана “бата” дұрыс алынған деп есептелінеді. Ег^р осы айтылғандардың біреуі жартылай толық орындалма^ кдлса “бата” шала алынған болып, жаңадан “бата” алғац шәкірттің жолы болмайды, Көптеген тоскауылдарға душар болады. Сол себепті “бата” алар алдында көп ойлану кджеі “Бата” алмас бұрын емиіілік жолға түсу үшін озін 'гольіқ тазалаған жөн. Сонымен катар ой таразыларына салып іштед дайын екендігіне көзі жеткен соң ғана “бата” алса, өте дұрью болады. Ішкі рухани, діл яғни, жүрек дайындығы болмай “бата” ала-салу өте қиын. Себебі бұл жол тым ауыр, әрқильқ сол үшін де көп шәкірттер бүған шыдай бермеуі де мүмқін. Емщілік жолға түсіп шәкірт болып “бата” алған кісі басынан көп қиындыкгарды өткізуі мүмкін. Олар: ауру, сырқат, жоқшылық, ырым, тіл, көз, көре алмаушылдық, жол байлаулар т.с.с. Міне осылардың бәріне де төтел бере аламын деген кезде ғана “бата” алуга бел байлау қажет. Ал енді “бата” ала-салыв мен әулие болып кетемін, лүниеге батыя қаламын деген кісі, ложі барынша бүл жолға түсуте үрынбағаны жөн. Әрине, мұның бәрін шәкірт біле бермеуі мүмкін. Сол үшін, үстаз болатын осы жолда жүрген кісі, бұлардың бәрін де шәкірттеріне түсіндіріп беруі тиіс, Егер бұл айтылғандарды шәкірт толық орындамаса күнәсін өзі көтереді. Оған ұстаздың кінәсі жоқ.
Кдзір кім көп. әулие коп, емші жетерлік. Бірақ басым көпшілігінің “баталары” жоқ. Бар болған күңде де толық емес. Нақгы ұстаздары беймәлім, немесе ұстаздарының өздері де еш нәрсе білмейді. Бұл жақсы іс емес. Біріншіден—өздеріне жаман, екіншіден—емделген кісілерге көп зиян. Ал, енді “баталарда” дұрыс, таза жолда жүрген емшілер болса, олардың емдері тез қонады. Бәрі де көңілге қонымды, ғылымға, табиғатқа, дінге негізделген болып кследі. Мүндай емшілермен сұхбатың да жарасымды, үйлесімді болып шығады. Өздері таза емес, білімсіз оның үстіне “батасы” жок емшілермен сұхбаттаскднда қарның ашады. Бір сөзі, екініиі сөзіне үйлеспей қайшы келіп түрады. Оның үстіне епі бір дәлелсіз сойлейді. Бұлар туралы осы мақала авторынын қолынан жарық көрген “Емшілерді қалай тандауға болады” деген макдладан толығырақ танысуға болады. Онда ақ, кдра кұштер туралы анық талдаулар берілген әрі “вампирлер” жөнінде де айтылып өткен. Яғни, “вампир”-дегеніміз"
126
“канішерлер” ұғымын білдіреді. Мұндай кісілер, екінші бір кісінің күшін алып өздері пайдаланады.
Ал, кей кұдайдан безгендері сыркдттарды байлап оқиды. Бұл да өте күнә. Бірақ, дүние үшін кім не істемейді? Осындай кісілер ертеңгісін ойланса? О дүниеге барғанда не боларын білсе, мұны жасамаған болар еді. Тек дүние деген көздің кұрты, оны көргенде көздерін шел басып ешнәрсені көрмей кетеді.
Адам баласы болған соң ақыл таразысына салғаны дұрыс қой. Ал, енді негізгі бір кудірет, бұл әлгі байлап оқыған кісілерді қайтарма жасаған кезде өздерін ұрады. Соны біле тұрып жасай ма? әлде білмей ме? Соған түсінбедік. Егер ол кісілер кдйтарма кезінде өздерін ұратынын білсе неге жамандық жасайды? Әлде дүние бүл ойларын байлап тастайды ма? Өмірде мұндай құдіреттер көптеп болған. Кдйтарма оқылған кезде, әлгі байлап оқыған кісілердің өздерін ұрған. Яғни, қандай оймен оқылса, сол жағдай өзінде болған. Мұңцай кездері кісілер өліп те кеткен. Әрине, бұл жерде физикадағы геометриялық оптиканың шағылысу заңы тікелей орындалып отырады. Сонымен қоса үш бұрыштың заңы әлбетге орыңцалады. Мұндай қүбылыстар өз зерттеулерімізбен, тәжірибелер імізден талай рет өтті. Бұл туралы “Киелі сөзін қастерлейік” атты мақалада кеңінен берілген. Сонымен катар “Байлаудың да шешуі бар’’, “Құдіретті күштің кереметі” т.б. толық талданып берілген. Қыскасы емшілік жолға түсу үшін көп ойланып толғану кджет. Өзіне-өзі толық сенгеннен соң ғана “бата” алуы тиіс. Бірақ, “Бата” алу занды, қажеггі іс. “Бата” алмай жатып бұл іске ұрынбағаны дұрыс. Әркім өзі біледі. Тек біздікі білген соң акыл-кеңес беру. Ал енді бұл акыл-кеңесті орындау-орындамау әр кісінің өз еркінде. Білгенді айтпаған әсілінде дұрыс іс емес. Ал, естіген ақылды ол көңілге қонымды болса, оны орындамаған да жаксы емес. Сол үшін халықга мынадай кднатты сөз бар: “Өзің білме, білгеннің тілін алма”. Әрине бұл қарғыстың да ең жаманы. Адам баласы осыдан барып жаман жолға түседі.
Осы айтылғандарды толығынан орындаған кісі еш уақытта өмірде опық жемеген болар еді. Амал не? Алла санасына бермесе қолдан келер шама жоқ.
127
10. Дүниеден қдйткдн кісінің жамбасы жерге тимей тұрып күран окылмау себебі
Дүниеден қайтқан кісілерге арнап әрдайым, әсіресе пейшенбі, жұма күндері, сонымен катар жеті күннен кейін, қьірық күн өткен соң және кей жағдайларда жүз күндігін одан соң жыл өткізіп ас беріп жатады. Мұның бәрі де дүниеден өткен кісінің әруағын сыилағандық болып табылады. Бұлар туралы келесі тақырыптарда қарастырып өтеміз. Қазіргі біздің негізгі мақсатымыз, Дүниеден қайтқан кісінің жамбасы жерге тимей тұрып күран оқылмау себебі. Міне осы туралы біраз өз түсінігімізді айтып өтейік. Әрине бұл негізінен тұжырым, себебі мұның күпиясын бір Алла ғана біледі. Бірақ, бізге мәлімі қайтқдн кісінің жамбасы жерге тимей тұрып кұран оқылмайды. Оның үстіне ол үйден үш күнге дейін ас та ішілмейді. Көп себептермен қазіргі жағдайларда ас беріліп жүр. Оған ерекше ұғымдар бар. Мәселен көршілер мүндай жағдайды көтере алмайды, кейін мүны бірі түсінсе, екіншісі түсінбейді.
Жалпы ас ішілмеу себебі: біріншіден-үй ішіңде болған қасіретке байланысты болса ал, екіншіден--медицинаға тікелей барып тіреледі. Сол себепті мәйітті жуып-шаіодың көптеген мұсылмандык салт-дәстүрі бар. Мұның бәрі де тазалыққа байланысты. Сонымен қатар мәйіт жаткдн жерге қырық күнге дейін шыракта жағылып қойылады, Бұл да бір тазалау жолының дәстүрі. Ал, енді негізгі тақырыбымызға келетін болсақ. Мұнда біздің тұжырым бойынша төмендегідей құпия бар сиякды. Негізінде Күран оқытудың себебі: өткен аруақтарды шақыру немесе қозғау болып табылады. Әруақтар негізіңде екі жерде шоғырланған болады. Бірінші—жеті қат аспандағы арнаулы әруақтар яғни, дүниеден өткен кісілердІң магниттік өрістері шоғырланған қдбат, екіншісі-әр-бір өзіне арналып салынған мазараттар үсті, яғни денесі қойылған жер. Міне Құран оқылған кезде Алланың қүдіретімен, осы екі жердің қайсы бірінде болмасын әруақгар қозғалысқа келіп, Қүран оқылып жатқан жерге келеді, әрі бізді көріп тұрады. Ал, біз оларды көрмеуіміз мүмкін. Кейбір көріпкел кісілер мұны да көреді. Сөйтіп кімнің әруағының келгендігін айтып отырады. Ал, енді дүниеден өткен кісінің жамбасы жерге тимей тұрып Құран оқымау себебі неде? Соған бір ой жүгіртіп өтейік. Яғни мәйіт жерге (мазарға, кдбірстанға) қойылғаннан
128
кейін, ол кісінің рухы не сол жерде уакхятша төбесінде қалады немесе аснанға көтеріліп кетеді.
Мазаратқа апармаған әлі үйде жатқан мәйіттің рухы оның үстінде жүреді. Ол рух мәйітке жаназа оқылып мазаратқа барып жерге қойылғанға дейін бірге болады. Сол себепті арнаулы Құран оқып аруақіы шақырудың кджеті жоқ болғандыктан, жамбас жерге тигенше Құран оқылмасын деген болуы керек. МоЙітті мазарға жайғастырып болған соң, сол жерде Құран оқылады, қырық кддам шығып жоне оқылады. Үйге келген соң, барлық қауым жиналып тағы Қүран оқылады. Міне бұл кезде аруақ келіп үйдегі жиналған қауымды көреді. Ағайын-туыстарына, жора-жолдастарына көңілі толып кері қайтады. Бұл себептегі біздің негізгі тұжырымымыз осы яғни, аруақ дүниеден қдйткдн кісінің рухы үйде жүрген кезде, Құранның қажеті жоқ деп табылған. Рух қозғалып баскд жаққа ауысып кеткен жағдайда ғана Қүран окыльпі рухты іпақыртып алатын болған. Құранның негізгі мақсаты аруақгарды қозғалысқа келтіру болып табылады. Құран оқылған кезде әлбетте ол жоғарыға яғни, Алла Тағалаға жетіп, аруақгардь; козғатысқа келтіреді. Алла ықпал бермесе рухтар өздігінен қозғала алмайды.
11и Жаназа шығару рәсімі
Жоғарыда айіып өівддей дүнвден оікеи кісінің жамбасы жерге тимей
тұрып ол ұвде Кұран окьымавды Ат, ендігі кслесі рәсім жаназа шығару яғни, дүииеден кайікдн кісіга ақгап-арулап крю. Ол үшін үйдегі жасаляіын баріык рөсімцер бһкен соң сыріка ачып шығъш, мұсъіиман кауымын жиьтп жаназа шыгарапьт Дәрегі бар мүсылман ер кауым сап түрып, имамның айікан жаназа шыгару рәомін кзйзалайды.
Бұп кеж мәйіпің басы 'гемір казық жұллызына бағыішалып, жиналган мүсылман кдуым күбылага бег бұрады Аддывда жаікан мәйпке кдрап түрып арнаулы аяггар мен сүрелер айтылады Бәрі де имамға крсыла крмалады. Жаназа намазы түрсіеп түрып окылдпы Кейін ең жакьін юсілсрцің бірі, оргага шығдды. Ол кісщен осы кдйгыс болған кісінің
=>1. Міне бұд кезде де Адла Ташіамен пкезей байланысып өзі жароткан певдесін бұл жалған дүниеден бақң дүниеге агпанып бара
қжпысқі келіп, дүниедегі шағылысу мен ұш бұрыцпың завдіры
129
орывддлады. Кдлай дегевде де адам баласы гарышпен іікелей үздіксіз
ТГріі
12. Дүпиеден өткен кісінің жамбасы жерге тиген соң, жеті, қырық, елу екі, жүз күннен және бір жылдан кейін, соны.мен кдтар әр пейшенбі, жүмада Қүран окуының себептері
Дүниедеп өткен кісінің жамбасы жерге тимей тұрып Құран оқылмау себебін айтып өтгік. Сонымен катар келесі рәсімдер мәйітті жуу, киім пішіп онымен орау, бұл ақ матадан болады. Мұнан кейінгі рәсім жаназа шығару, оны да айтып өтгік. Енді келесі кезек мәйітгі мазарға қою. Бұнда да өзінше рәсімдердің жауаптыларының бірі болып табылады. Ал, Құран оқылып “бата” жасалу міне осы рәсім аяқгалғаннан соң басталады. Олар бірнеше түрлі болады. Мазар басында Құран окылу, қырық қадам шығып оқылу, үйге келіп оқылу. Сонымен кдтар жеті кұн өткен соң, ағайьш-туыстарды жинап ас беріп Құран оқыту, бұл кездері киім гарату рәсімі де бар. Киім тарату себебі ол киіп жұрген киімде сол кісінің биоерісі сакгалып қалатынын көрсетеді.
Осы биоөріс киімді алған кісіні желеп-жебеп жүреді. Оның ұстіне дәйім есінде гұгагын болады. Мұндай киімдер ең жақын адамдарына беріледі. Содан қырық күн откен соң тағы ағайын-туысты жиып ас беріп Құран оқытады. Бүл қырык күнге дейін әр пейшенбі, жұма күндері иіс шығарып Құран окытып тұру керек. Кей жерлерде елу екі, жүз күн откеннен кейінде ас беріп Құран оқытылады. Содан бір жыл өткен соң жылын беріп Құран оқытылады. Міне бұл рәсімдердің бәрі де тікелей адам баласының Алла Тағаламен байланысты екендігін дәлелдейді. Осы жоғарыда айтып еткен кезеңде әруақгар құран тілеп, артында кдлған ағайын туыстарын аралайтын сияқты. Болмаған жағдайда күл-қоқысты кір су төгілген жерлерді кезетін көрінеді. Сол үшін күлді, кір суын тогілген жерді баспа дейтіні осыдан қалған болуы керек. Ал әруактарға арналып құран мүлдем орындалмай ұмыт калған жағдайда, ағайын-туыстарының немесе жора-жолдастарының түсіне енетіндері де бар. Бұл туралы кейінірек айтып өтеміз.
Қысқаша айтқанда, осы айтылған күндері Қүран оқытыльш “бата” жасалу заңды құбылыс яғни, мұны ұмытпаған жөн. Сол үшін де, әруақтар тек Құран тілейді деп айтылады. Құран уақытылы окытьілып түрса әруақгар тоқ, көңілді жүреді екен.
130
Яғни, Құран әруақтардың асы болғаны ғой. Тек, Құран айтылған кезде ғана рухтардың магниттік өрісі мен тірі кісілердің магниттік өрістерІ бір-бірімен тілдесетін болса керек. Коңіл күйдің жақсаруы осыдан келіп шығады. Себебі Құран оқытқан кісі де бір жеңілдеп қалады, иығынан бір ауыр жүк түскендей сезінеді. Соған қарағанда екі өріс бір-бірінен күш алысатын тәрізді. Көбіне, мені әуелі Алла Тағала содан кейін әруақгар қолдап жұр деген ұғымды коп пайдаланады. Мұның да бір құпиясы бар болса керек. Не де болса Алланың бір кұдіреті ғой.
13. Мазараггардың жол бойына орналасу себептері және оған арналған Қүрандар мсн “баталар"
Мазараттардың жол бойына орналасуыңда не құпия бар, соған бІр ой жүгіртіп көрейік. Қандай жолмен жүрмеңіз бәрінің бойында мазаратгар болады. Бұған себеп, гірі жүрген адам баласының жатган әмірі етіп, ертең сол жерғе баратындығын ескертетін болса керек Екіншідеп, жол үстінен орі-бері өткен жолаушылар Қуран оқып, “бата” жасап түрсын дегені болуы мүмкін. Екеуі де өмірге гікелсй байланысты, коңілге қонарлық паиымдау сияқгы, Адам баласы ергеңгісін ойланса, жалған дүниеден өтіп сол жерге баратындышн ескерсе, көп күнә жасамауы мүмкін, әрЬбері өткенде *‘бага’' жасап Құран окъш тұрса, келешек үрпақгың да өзіне солай жасайды деген ұғымы пайда болады. Ссш үшін Мухаммад (С.Ғ.С.) пайғамбарымыздың хадистерінде “мазараггарга барып тұрыңдар, зиярат жасаңдар, Құран оқьш тұрыңцар”-делінген. Әрине, бұл сөз бекер айтылмаған болуы керек. Ал енді, осы мазаратгардың жанынан өткенде Құран окылып, “бата” жасалғаңда кдндай құбылыстар пайда болады? Соған бір көніл аударып өтейік. Құран оқылғаннан бастап, оны оқып отырған кісінің аузынан биотолқындар тарай бастайды. Бұл толқын мәрссіне жетіп, шағылъш кері кайтады. Сөйтіп әруақгарды крзғай бастайды. Әруақгар қозғалыска келіп, мүны кабыл алып, Құран окъіп отырған кісііс рахметін білдіреді. Бұл кезде әруақгар, яғни магниттік өрістер Құран окып отырған кісіге әсер етеді. Міне содан Құран оқып отырған кісі жеңілдік табады. Алла кұдіретімен әруақгар, Құран окъш отырған кісіні тазалап өтеді. Кдйта барып, кабір үстіне немесе ғарышкд көтеріліп жайласады. Әрине, мұндай кұрделі физикалық құбылыстардың пайда болатыңдығын
131
көпшілік мұсылман кдуым біле бермейді. Бірақ, сондай дәсгүр кдльштаскандьіқган әр-бір мүсылман кдуым әулиелерден еткеңце Қүран окып, “бата” жасап өтеді. Бұдан ол кісінің еш нәрсесі кетпейді, тек тәні, жаны шипа табады. Яғни, адам баласына от^ кджетті іс. Бұл дәстүрді үзбеген жөн. Білмегендерге айтып отыру кджет.
14. Әулиелерді зиярат жасағандағы Құран оқылын “бата” жасалу себелтері
Бүл туралы, бұдан алдын жарық көрген “Әулиелер және ондағы физикалык, кұбылыстар немесе рухани туризмдегі әулиелер кұпиясы’1 атты мақалада кеңінен талданып берілгең. Сонда да болса. бұл жерде қыскдша түсінік беріп етейік, Жалпы “әулие” дегенде-нені ұғынамыз, олар кімдер? Соган бір көніл бөлейік,
Дүниецегі пайғамбарлар, жердегі Аиланың елшісі болса, әулиелер содан кейінгі тұратын, баска қарапайым халықган шыкқан ерекше кдбылдагыш қасиеттері бар кісілер. Ондай кісілер дүние жұзінде колтеп саналады. Олардың устіне сағаналар салынып, ондай жерлсрге көп мү-сылман кдуым зиярат жасап отырады. Бүлардың әулиелік дәрежелеріне байланысты әсерлері де әр-түрлі болады. Мұндағы негізгі физикдлық құбылыс сол оулиелерден бөлініп шығатын магнитгік өрістерте байланысты. Зиярат жасап барған кісілердің “лас знергияларын” алып тастал, “таза энергиялармен” кдмтамассыз етіп отырады. Әрине бұл кездері де Құран оқылып “бата” жасалады. Сонымен қатар, оларды айналу жолдары да бар. Әр-бір өулиенің зиярат жолдары да әр қилы. Бұл туралы да бұдан алдын жарық корген “Гауһар ана”, “Шахан ата”, «Қылышты ата” тағы да басқа еңбектерден кеңінен, толығымен оқьш біліп алуға болады. Ол еңбектерде әр-бірінің шежірелері, кереметгері, зиярат жолдары және кдзіргі ұриақтары туралы көптеген мағлұматтар бар. Зиярат жолдары бөлімінде арнаулы бару карталары берілген. Сонымен қатар зиярат жолдары картасында калай айналу керек, қдй жерде Құран оқылады т.б. қажетгі мағлұматгарды табуға болады. Сағана сәулеттері де көрсетілген. Олардың салыну тарихы да бар. Қысқдсы, зиярат үшін кджет болған мағлұмаггарды түгел тауып оқи аласыздар. Сонымен, бұл жолда да өте күрделі физикалық т.б, ғылыми қүбылыстар пайда болады. Бұлар туралы қажет етсеңіз,
132
жоғарыда айтылған еңбектерден толығырақ танысуға мүмкіндік бар. Бұл ұзақ әңгіме болғандықтан осылай қысқартын бердік. Оның үстіне бұрын бұлар жарық көрген. Жалпы, мұнан да алдын көп сілтемелер беріп отырдық. Бұдан да былай сілтемелер беріп отырамыз. Себебі: жарық көрген дүниені қайталап отырудың қджеті жоқ деп таптық. Сол еңбектерді тауып окуға кеңес берер едім.
15. Ас ішіліп-желінгенде әрдайым Қүран оқылып “бата” жасалу себептері
Жалпы адам баласы бір тәулікте үш мезгіл тамақганады. Олар таңғы, түскі және кешкі ас деп аталады. Міне осы ас алдында қолдарын таза сумен жуып, ішіп болған соң да солай жасалғаны абзал деп жатады. Мүмкін бұл—тазалық шарты шығар.
Осындай жасағанда, “Адам баласы сыркаттанудан өзін-өзі сақтайды”—деген дәстүрлі ұғым бар. Әрине, бұл өте көңілге қонымды, әрі қажетті дәстүр болып табылады. Біріншщен: қол жуғанда алақандағы жиналған "лас энергиялардан” тазаланады. Себебі: адам баласы кұн ұзаққа кісілермен амандасады, кез-келген затты ұстайды. Солардан “лас энергиялар” өтуі мүмкін. Мұны тазалаудың бірден-бір жолы— қолды таза сумен жуу болып табылады. Ал енді, әр ас ішіліп-желінгеңде Құран оқып “бата” жасаудың мұлдем зияны жоқ. Керісінше пайдасы мсл болады. Әрбір Күран оқылып “бата” жасалған сайын, аты аталған әруактар қозғалысқа келіп желеп-жебеп жүреді. Бүл жерде де шағылу мен үшбүрыштың заңы бар. Аллаға хабар жетісімен әруақгарға қозғалыс береді. Олар, қозғалысқа еніп кджетті қызметтерін аткарып қайтады. Олардың негізгі қызметі өз үрпақтарын қолдап-қорғап жүру. Міне соны орындауымен үздіксіз айналысып отырады. Мұныменен үздіксіз айналысу үшін әрине Құран оқылып “бата” жасалу тоқгамау кджет. Ондай болмаған жағдайда бұл қызметті атқара алмайды. Міне ас ішіп-желінгеннен кейінгі Құран оқып “бата” жасалу себебі осында.
133
16. Ораза, Қүрбан айт кездеріңде Құран оқылын “бата” жасалу себептері
Мұсылман әлемінде, Ораза және Құрбан айт жылына бір-бір реттен келетін мереке күндері. Бұлардың мерекелік шеруі үш күнге созылады. Ораза айты-бір ай ораза тәмам болғаң соң, айт намазынан кейін басталады. Барлық мүсылмаң қауым әр үйге кіріп тағамдардан дәм татып Құран оқып “бата” жасайды. Қабырстандарға барып өткен ағайын-туыстарының басына Құран оқып, “бата” жасалады. Әулиелі жерді зиярат етеді. Үш күн бойы осындай мерекелік шеру болады.
Міне осы күнен бастап жетпіс күн өткен соң құрбан айт басталады. Құрбан айт кезінде көп мұсылман кдуым шамалары келсе қажылыққа Мекке, Медине шаһарларына барып қайтады. Қажылық он күнге созылады. Айт мерекесі негізінен үш күн болады. Қажылыққа барғанда Қағбаны, Мухаммад (С.Ғ.С.) пайғамбарымыз жатқан жерді. тағы басқада киелі саналған жерлерді зиярат жасап кайтады, Бұларды орындаудың занды арнаулы жолдары бар. Сол жолды орындап келеді. Содан сл кісілер “қажы” азанады. Бұл жолда жұргенде де Құран оқылып, “бата” жасалады. Бәрі де құдайға күлшылық ету жолдары болып табылады. Мұндағы байланыс, тағы да таралған толқындар мен шағылу зандылықгары және де дұниедегі үшбұрыш заңы бойынша жүзеге асады. Міне, бүл жерде де тікелей ғылымға байланысып отыр. Мұнан адам баласы дінсіз. ғылымсыз өмір жоқ екендігіне кез жеткізуге болады. Олардың өзара тығыз байланыскдндығы осыдан көрінеді.
17. Намаз үстінде Құран оқылып “бата” жасалу себептері
Мұсылман кдуымның бес парызының бірі намаз. Намаз күніне бес рет оқылуы тиіс. Ал кей жағдайларда “нәпіл” яғни, қосымша намаздар оқылады. Бүл әркімнің өз ниеттеріне байланысты. Сонымен кдтар, мешіт акысы намаздары бар. Әр-бір мешітке кіргенде, мешіт ақы намазы оқылады. Мұны: “Мешіт ақысы”— деп атайды. Міне осы намаздың қайсы бірі оқылмасын, бәрінің соңында Құран оқылып, “бата” жасалады, тәспіде аударылып Алла аттары мадақгалады. Ораза кезіңде оқылатын “тарауық” намаздары да болады-
134
Мұсылманның бес парызы туралы бұдан бүрын жарық көрген “физика және дін” мақаласын оқысаңыз толық мағлұмат аласыз. Сонымен кдтар Құран оқылу себептерін білгіңіз келсе “Қүранның киелі сөзіндегі физика” атты еңбекті карап щыкканыңыз жөн. Сонан да, нақты мағлұмат аласыз. Ал, иамаз үстіңдегі Құран оқылу, “бата” жасалуға келетін болсақ, Алламен тілдесудің бірден-бір жолы. Әрине, бұл кездері Алланы көрмсйсіз, бірақ сезінссіз. Намаз оқылып, Құран да оқылып, “бата” жасалып болған соң, орныңыздан түрғанда үлкен бір жеңілдікті байқайсыз. Себебі намаз үстінде адам баласында энергия алмасу пайда болады. Міне осыдан тазаланғаныңызды сезінесіз.
18. Төсекке жатар алдында және де түс көрген кезде Құран оқылып “бата” жасалу себептері
Әр күні тосекке жатар алдында дәрет алып, Құран оқып, “бата” жасап отырса, адам баласына өте пайдалы болады. Себебі: кджетсіз “лас энергияларды” шығарыл тастап, жаңа “таза энергиялармен” денені кдмтамассыз етіп отырады, Міне, бұл кездері демалуға еш нәрсе кедергі болмайды. Адамның ұйкысы да тыныш болады, Сонда да, кей кездері ұйықтап жатып тустер кореді. Бұл кездері гүсті жақсылыққа жорып Құран оқып “бата” жасап жіберген жөн. Әлбетге алдынан бір өзгеріс шығып ол қуанышты болады. Мәселен, жұмыс жағынан қызметің көтеріліп, басқа іске ауысу, үйге ойда жоқ жерден береке кіру, науқас кісі болса сырқатынан жазылу, жоғары оку орынына түсу т.б. Міне, осындай қуанышты құбылыстардың болуы мүмкін. Әрине, адам баласы неғұрлым таза жүрсе, соған сай жақсылық құбылыстар ойда жоқ жерден болып отырады. Мұның бәрі де “Алланын күдіреті, әруақгардың қызметі және де табиғатгың кереметінен” болып отырады. Сол үшін, Аллаға кұлшылық етуді ұмытпауымыз қажет. Жалпы Құран оқып “бата” жасап жүру деген онша күрделі де, қиын да іс емес, тек адам баласы соған дағдылаиуы кджет. Күнделікті жасалып отырса, еш уақытта ұмытылмайды. Бұдан келер пайда мол.
135
19. Бір жаққа жол жүрерде Құран оқылып “бата” жасалу себептері
Омір болған соң адам баласы бір күн мұнда, бір күн оңда жүре береді. Яғни, әр бір жол жүргенде, ол мейлі алыс болсьіц немесе жақын болсын—оның айырмасы жоқ. Жолың болу үшін, барған жерде жұмысың оңынан шешілуі үшін, баратуц жерге қиналмай жету үшін Құран оқылып, “бата” жасальщ тұрғандары жөн. Себебі халықга мынадай сөз бар “К©р азабы-жол азабы”. Яғни, екеуі де қиын деген сөз. Сол үшщ Құран оқылып “бата” жасалып тұрса зияны жоқ сияқгы. Осы айтылған азаптардан құтылуға болатын тәрізді.
Ислам дінінде намаз мерзімдеріңде осы жолдың қиындығын ескеріп, жеңілдеткен. Оларды оқудың арнайы зандылықгары бар. Яғни, мұнда да осы жолдың қиын екендігін ескерген болуы керек.
Қалай дегекде де әр-бір жолға шығарда Құран оқып, ‘бата” жасап тұрғаныңыз дұрыс. Егер Құран оқылып “бага” жасалып жолға шығатын болсаңыз, әлбетге жеңілдік болады. Себебі: Алла Тағала өзі қолдап жүреді.
Лл, еі іді қызметке періштелерді жібереді ме?, әлде әруақгарды қозғалысқд келтіреді ме? Ол Алланың өз ісі. Әйтеуір колдап-қоғап., баратын жерге аман барып, сау кайтасыз. Міне, Алланың құдіреті осындай. Баратын жеріе аман-есен апарып әкеледі, және ойлаған мақсатың іске асып, жолың болады. Мұның бәрі Құран мен “бата” құдіреті.
20. Біреуге көңіл айтуға барғапда Құран оқылып “бата” жасалу себептері
Бір кісілердің ағайын-туысы, ата-анасы, ұл-қызы т.б. жақындығы бар адамдары қайтыс болғанда, ол кісілерге әлбстте көңіл айтылады. Мәселен: Арты қайырлы болсын, кдлған өмірін басқаларға берсін т.с.с. Міне, осындай сөздерге қоса ол кісінің рухына арналып Құран оқылып, “бата” жасалады. Мұның себебі: қайтыс болған кісінің жамбасы жерге тимей тұрып Құран оқылмайды, басқа кез-келген уақытта Құран оқыла береді дедік. Көңіл айта келген кісінің, қайтыс болған ағайынының рухын шақырып алу үшін, өлбетге Құран оқылады. Құран оқыла бастасымен, ҚұдайдыН құдіретімен аруакдар қозғалысқд еніп, Құран оқылып жатқдн
136
жерге келеді. Сөйтіп, кімнің келіп Құран оқьш отырғандығын көреді. Әрине жалпы қауымға көрінбейді. Тек, кейбір қөріпкел кісілерге көрінуі мүмкін. Олар, онсыз да жетісі, қырқы, елу екі, жүзі күндері, бір жылдан кейін жылын атап өтерде де келеді. Сонымен қатар әр бейсенбі, жұмада, ораза, кұрбан айт кездерінде де келіп тұрады. Әрине бұл жалпылама кісілерге көріне бермейді.
Сол үшін, әлбетге көңіл айта барған сол кісінің рухына арнап Қүран оқылып, “бата” жасаған дүрыс. Егер, олай болмаған жағдайда қайтыс болған қісі рухы, сіздің келген-келмегеніңізді білмей қалады, әрі қапалануы ыкгимал. Кей жағдайларда түсіңізге еніуі де мүмкін. Сол үшін, ләжі барынша Құран оқып, “бата” жасап тұрған жөн. Өзіңіз білмеген жағдайда білетін біреу оқысын. Ол да қабыл болады.
21. Табиғат апаттары болғандағы Құран оқыльш, “бата” жасалу себептері
Адам баласы өмірлс көитеген табиғат апаттарына душар болуы мүмкін. Мәселен: құрғақшылық, жел, жер сілкіну, қыстын катты болуы т.б. Осындай жағдайларда, халық жиналып қан шығарып (құрбандық шалып), казан көтеріп, тасаттық, ас беріп, Қүран оқытып, “бата” жасап жатады. Әрине, бұл Алланың құлағына шалынып, Алла өз құдіретімен бұл жағдайларды жоюға жәрдем береді. Бұл дәстүр ғасырлар бойы кдлыптасқан, Қай замандарда болса да жасалып келген. Егер бұларда бір пайда болмаса, ғасырлар бойы жалғасып келмеген болар еді. Осыған карап, мұнда да бір үлкен құпия жатыр деп топшылауға болады. Яғни, жақсылықга-жаманшылықта бір Алладан болғандықган жердегі адам баласы коп кұнә жасап қоюы мүмкін. Соның әсерінен, Алла Тағала қасірет жіберіп, озінің бар екендігін еске салатын болса керек. Тэубасын еске халық, тез арада құдайға құрбандық атап, кешірім сұрап, қателерін мойындаған жағдайда, Алла Тағала оны есітіп, керіп, қателсрін мойындағанын көріп, көзі жеткен соң, қауіп қатерді тоқтататын болуы мүмкін. Себебі: осылай Құрбандық иіалынып, Құран оқылып, "бата" жасалған соң, табиғат апаттары тоқтайтын болған. Әрине, бұл да бір Қүдайды мойындаудың ұсылы шығар. Бірақ, Алланың бірлігіне шүбә келтіруге болмайды. Алланы үмытпайық ағайын’ Әмин.
137
Қорытынды
Қорыта айткднда, “бата” сөзінің купиясы өте күрделі болып келеді. Мұны шешу өте қиын, бірақ біз өз білгенімізді ортаға салдық.
Қыскасы, бұл сөздің үлкен тәлім-тәрбиелік мәні мең мағынасы бар. Адам баласын адалдықка, тазалыққа, кішіпейілдікке, мейірімділікке т.б. адам баласына кджетгі іс-әрекеттерге жетелейді. Бір ғана "бата” сөзін бүлжытпай орындап жүретін болсақ, мұншама бәлеге душар болмаған болар едік. Осыны орындай алмағандықган көптеген адамдар азып-тозып бара жатыр. Жалпы әдет-ғүрып, салт-дәстүр, ырым-тыйым, наным-сенім, діни ұғымдарды толығымен орындап жүретін болсақ, біз азып-тозбаған болар едік. Құдай жолынан безіп, бұзықгық жасаіі, ұрлық істеп, біреулерғе қиянат корсету кең қанат жайып бара жатыр. Міне, осыларды тоқтатудың бірден-бір жолы осы"бата" сәзінің негізін терең сезінтіп, үғынудыруда жатқан сияқты.
Жоғарыда айтылып өткендерді толық орыңдап отырса, муншалыкты теріс іске бармас еді. Бұған кім кінәлі? Ешкімде білмейді. Айналып келгенде, келешек ұрпақты, қалыптасқдн әдет-ғұрып. наным-сенім, ырым-тыйым, салт-дәстүрлерді және де дінді орнымен саликалы түрде пайдалана отырып тәрбиелесек, онда келешек ұрпақ азбағанда, тозбаған да болар еді. Әрине, бұл ұсыныс. Әркім өзі біледі. Әмин.
138
Пайдаланылған әдебиеттер
1. “Тэнгрианство — религия тюрков и монголов’5 Р.Н.Безертинов, г.Набережные Челны, издательство “Азия” 2000.
2. “Қазақ халық медицинасының құпиясы” А.Атдашев, Ж.Әлімханов, “Кдзақстан” Алматы-1992.
3. “Кдзақ бақсы-балгерлері” құрастырғандар: Ж.Дәуренбеков, Е.Тұрсынов, Алматы “Ана тілі” 1993.
4. “Дәрі дәрмексіз емдеу жолдары” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
5. “Кейбір адамдардың ерекше кереметтері” Құрбанқсжа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
6. “Қдзақтың төл және кірме халықтык медицинасы” Қүрбанқожа Сансызбаи Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Т үркістан - Алм аты 1995.
7. “Дұға күшінің физикалық негіздері” Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
8. “Мухаммад (С Ғ С) пайғамбар аманаты” Қүрбаккожа Сансызбай Нызанүлы, (Әбу-Фараби). Шымкент-Түркістан 1995.
9. “Қдзіргі заман салт-дәстүрі” 1-жазу өнері, 2-ұлттық дәстүр, 3-төл және кірме әдет ғұрыптар, Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, (Әбу-Фараби). ІИымкент-Түркістан 1991.
10. “Основы информациологии” И.И.Юзвишин, международное издательство “Информациология”, “Высшая школа” Москва 2000.
11. “Дін және физика” Құбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу-Фараби). “Иассауи хабаршысы”
N3 мамыр-маусым Түркістан-1998.
12. “Иассауи жолы” Намық Кемал Зейбек (Аударған және баспаға дайындаған Досай Кенжетай Тұрсынбайұлы) “Вііік” Анкара-1998
13. Тағы баска да авторлардың еңбекгері.
139
2.5.5. Қазақтың төл және кірме әдет-ғұрыптары
Қазак халкының ғасырлар бойы қандарына сіңіп қалынтасқан төл жоне кірме әдет-ғұрыптары айтарлыктай квп.
Әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер негізінен тал бесік пен жер бесіқ аралығындағы қилы мерзімдерді камтиды. Олар: кұрсак той, шілдехана, тұсау кесу, сүндет той, кәмелетке жеткен той, үйлену тойы, т.с.с. іисксіз көптеген шеруліктер.
Бұлардын бәрі де бір күнде, бір уақытта, бір кезеңде пайда бола қойған жоқ. Бірі-ерте, бірІ-кеш, бірі-төл және бірі- кІрме болыц ғасырлар бойы қалыптасқан.
Кірме әдет-ғүрыптар мен салт-дәстүрлер баска халықтардан түрлі жағдайлармен еніи отырған. Көбінесе олар мәдени саяси тағы да басқа карым-қатынастар аркасында енген. Мысалы: Наурыз мерекесі, алғаш осыдан 5 мын жылдай бұрын Иран мен Тұран елдерінде пайда болып, кейін бірте-бірте Орта Азия елдеріне таралған. «Наурыз»-деген сөз парсы тілінен шыққан «Нау»-жаңа, «Руз»-куя дегенді білдіреді, ал екеуін қосканда «Жана күн», осыдан жаңз жыл сөзі калыптасып кеткен, Сонымеи бұл мереке жаңа жыл ретінде әткізіліп отырылған. Бұя күн қазіргі кезде 22-мартка (наурызға) тура кследі. Қыскасы бүкіл мұсылман елі жыл басы 22-наурыз деп кабылдаған. Бұл мерзім жазғытұрым, яғни күн мен түннің теңелетін кезі, одан әрі қарай түн қысқара, ал күн ұзара түседі. Муның будан да басқа астрономиялық, медициналық, биологиялық ерекшеліктері коп, сол куні дуниедегі барлық тірІ жандІктерге жан біте бастаиды.
Бұдан да басқа кірме әдет-ғүрыптар мен салт-дәстүрлер толып жатыр. Мысалы: мұсылман дінінен, яғни араб, парсы елдерінен енген ораза айт, Құрбан айт, ораза тұту, намаз оку, сүндетке отырғызу т.б. Бұл аталған әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерден кысқаша мағлұмат бере кететін болсақ: Ораза (рамазан, рамадан) айларында ораза түтылыл, отыз күннен кейін үш күн ұдайы ораза айты болады. яғни үш күн мерекеленеді, үш күн бойы бүкіл халық болып бір-бірінің үйді-үйіне кіріп: «айтын кұтты болсын!» деп айтып дәм татылады. Жастар жиналып әр түрлі сазды аспаптарды алып соған қосылып ән шырқайды, сөйтіп үйме-үй, ауылма-ауыл аралайды. Тағы бір айта кететін жәйт ораза айларында жаррамазан (жаррамадан) айтылады, олардың өзіндік үйлесімді өлеңдері мен әуендері болады.
Сонымен катар ораза айларында бІр-бірін үйлеріне шақырып ауызашар береді. Мешіттерге, мүсәпірлерге садака, пітір таратады т.с.с.
Қүрбан айт кезінде кұрбандықка мал шалынады, әр үйде қазан көтеріліп, қүрбандыққа шалынған мал еттері пісіріледі. Құрбандык шалсаң «кок кошкар» шал деген ертеден қалған пайғамбарлар туралы аңыз-әңгіме бар. Сол себепті; қой жүні ақ, көкшіл немесе кызғыШ
140
(қисары казақы кой деп те аталады, желініп болғаннан соң бата беріліп, кұран окылады). Құранды осы кұрбан айтқа арналған сүрелер мен аяттар бар сол себепті соларды оқыған жөн және дауыстап макаммен кырағаттап оқьілса, өте-өте тартымды болады. Ал енді, бес уақыт намаз оку әрбір мұсылман үшін заңды болған. Айта берсек, осы жоғарыда қысқаша айтылған әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлердің өзіндік зандастырылған жолдары бар және бұлардың көптеген әлеуметтік, экономикалық, медининалық, гйгиеналык, тәрбиелік, эстетикалык, этикалык, педагогикалык, (этнопедагогикалык), психологиял ык, (этнопсихологиялық) т.б. мағаналары жетерлік. Мұнымен қатар, казак халкының ыкылым заманнан бері калыптасып, канга сіңіп кеткен атадан балаға өтіп отырған генстикалык тол әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлеріде аз емес. Олар: отка, суға, таска, топыракка, әруакқа, күнге, айға, жұлдызға т.б. табынушылық, баксылық, кұда түсу, үйлену, иіс шығару, шілдехана той жасау т.б. Енді, осы төл әдет-ғұрып, салт-дастүрлерден біраз мысал келтірейІк. Мысалы: үйлену тойды алайык, мұның да айтарлықтай машақаттары бар. Кұда түсу, ұн жағу, тес кағысу, күйеу табақ тарту, беташар жасау, неке кию, отқа май кұн> т.с.с. Осылардын барлығын рет-ретімен жасап шығу үшін бәрінін жөн-жобасын білу қажет. Ал снді, бұл әдет-ғұрыпт, салт-дәстүрге айналмаса өте киын болған болар еді. Бұл айтылғаидардан жас жұбайлардың алары мол. Бақсылықты алатын болсақ, мұның генетикалық ерекшеліктері бар. Тәуіптер емдеген кезде кара койдын терісімен орау керек деп жатады, мұнын мәнісі: Қара қой терісінде когілдір күлгін сәулелер коп болады екен. Ал онын дезинфекциялык касиеті бар екендігі мәлім. Үйді түтіндету мұның да ерекшелігі бар, мәселен түтіндік салғанда тек қана адыраспан дәрі шобін қолданған жон, мұнда да дезинфекпиялык қасиет мол. Жоғарыда айтылып өткен тол және кірме әдет-іұрыптар мен салт-дәстүрлерді терең карастырсак, оған көңіл қойсақ, олардың тәрбиелік, медициналык, гигиеналык, тағы да баска көптеген пайдалары бар екендігіне көз жеткІзуге болады.
Әрине, бұл айтылған әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлерді заңды түрде өткізу міндетгІ деп айту мүмкін емес. Себебі; әр ғасырда әруакытта пайда болган сан себептерІ бар, сол үшін әркім өз кажеттілігіне сай пайдаланғандығы жөн.
Сонымен қатар төл әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлердің мына төмендегілері көп пайдаланылып және жандандырылып жүр. Олар: айтыс, термешілік, алты бакан, аксүйек, тоғыз кұмалақ тағы баскалар.
Ал енді, осы жоғарыда айтып өткен көптеген төл және кірме әдет-ғұрыптармен салт-дәстүрлерден келешек ұрпақтардың тәрбиелік, эстетикалык, этикалык т.б. шексіз көп рухани азык алуы күмонсіз-
141
2.5.6. Наурыз
Әр хшіыктың өзінше жаңа жыл, жыл басы болады. Қай уақытта, қай халыкта болса да жаңа жыл сол халыктың, сол уақытгың шаруа жағдайына қарай белгіленген. Европа жұрттарының бір жерінде жаңа жыл—1 январь (қантар), бір жерініе— I сентябрь (кыркүйек) тағы осындайлар. Азияда жаңа жыл жазғы тұрым, қазақ елінде—марттың (наурыздың)~22-сі.
Наурыз мейрамы—осыдан шамамен бес мың жылдай бұрын Иран мең Тұран еддерінде пайда болған. Наурыз деген парсы тілінен шыққан.
( —жаңа , —күн), яғни жаңа күн деген сөз. Қазан (октябрь) ре^лгюциясына дейін колданылып келген казақ календарындағы (күнтізбесІндегі) азаматтык жылдың бірінші айы (30 күн) және сол айдың бірінші күні, яғни жыл басы. Парысша Наурыз ай аты емес, тек бірінші айдың бірінші күні ғана. Байырғы қаззк календары (күнтізбек) бойынша Паурыз күні күн мен түн теңеледі (жазғытұры теңелуі), осы кезде басталатын ай-григориаң календары (күнтізбесі) бойынша 22.03-20.04. аралығы-наурыз айы деп аталады. Жаңа жылдын ертеңіне жарық, жылы күн караңғы суық түніне үзара бастайды. Бұл ретінен қазақ жаңа жылы ғылым қәйнына да барып кіріп калады. Яғни бұл күннің көптеген астрономиялык, биологиялық, ме.іиципалык, тағы да баска құпиялары бар. Бұл айды соғдалықтар “Наусарыз”, хорезмдіктер “Наусардин”, армияндар “Навзсарда”, чуваштар 4"Норас-айахс”--деген. Наурыз қазақ жерінде жана жыл мейрамы ретінде 1926 жылға дсйін мейрамдалды, кезінде ол жөнінде көптеген өлең-жырлар туды. Бір кездерІ естен шығып калып және жаңа жыл ретінде І-январды /қантарды/ қабылдап, наурызды тойлау мүлдем ұмытылып кетті. Кейінгі 2-3 жыл колемінде тойланып жүр, бірақ, коктем мейрамы--деп аталып, жақсылык болып отыр. Мұны, бұрынғы қалпынша-жаңа жыл деп кабылдаса, мүлдем дұрыс болган болар еді. Ягни, атына заты сай келіп тұр.
Жаңа жоғарыда айтылып өткендей, бұл ай жаңа жыл болғандықтан оған арналған көптеген әлең-жырлар болған дедік. Олардын көбісі казірде ұмыт болған. Наурыз жыры, наурыз туралы олендер қазактын тұрмыс-салт жырларының бірі. Наурыз жыры қазак халқынын тұрмыс-тіршілігі мен әдет-салтында елеулі орын алған, наурыз мейрамына байланысты.
“Наурыз той” қыстың каһары кетіп, күн жылынған, төрт-түлік мал төлдеп, ақ молайған кезде өтетін болган. Ңаурыз кунін “Үлыстың улы күні”, жаңа жыл басы деп біліп, ол куні кәрІ-жас кущаңтасып керісіп, бір-біріне ақ ниетін, арман-тілегін жыр, такрақпен айтатын болган. Мысалы, “Амансыз ба, улыс оң болсын, аң мол болсын, уныс береке берсін, боле-жала жерге енсін, жасың кутты болсын!”.
142
Жаңа жыл күні қазак әдетінше әр үйде казан-казан наурыз квже цІсІріледі. Наурыз көженін ішіне кысқы согымнан тек бас салынады. Қожеге көп сүт күйылады. Басты, шекені карттар мүжіп, күлакты балаларға кесіп беріп, баска жұрттар көжені талап ішеді. “Ауыз ақтан аЙырылмасын, қызылды уакытымен көрсетсін, жас қүтты болсын * деп бага жасап тарқасады.
Бұл наурыз көже ішу /сүт қүйған/ -келе жаткан жазбен ұшырасып, қарсы алып, ас Ішу ретімен акка /сүтке/ көшу. Наурыз көжеге тек бас салып асып жеу, қарлы кыспен, кыс тамағы өтпен /кызыл/ коштасу.
МІне, қазақтың жаңа жылының барлық маңызы-шаруашылық маныз.
Осы жоғарыда айтылған айларды кезінде Мағжан Жүмабаев айтып кеткен. Ал, Наурыз жыры туралы алғаш С.Сейфуллин пікір айтып, оның әлеуметтік мәнін ашты.
Жоғарыда айтылып өткендей, жаңа жылда, яғни Наурыз айында Наурыз қөжелер берілген. Наурыз коже-бұрынгы қазақ күнтізбесі бойынша жыл басы Наурыз айында берілген тағам. Наурыз көжені Наурыздың ІІ-нен /25-март/ бастап екі апта бойы, тақ күндері әрбір жанұя кезекпен береді. ДІни аныз бойынша Наурыз айының П-сі Мұхаммадтің туған күніне тура келеді. Сондыктан Наурыз көже діни негізде пайда болған деп жора.малдайды. Наурыі көже кемінде жеті турлі азық курамынаи /бидай, тары, қамыр, ет, тұз, су/я, су/ піеіріледі. Соеымнан арнайы сақталган мүшелер /қазы, қарта, шүжық, жамбас/ қосылады. Наурыз кожеге бүкіл ауыл бала-шагасымен бірге түгел шақырылады.
Жаңа жылға арналған Наурыз тойы өткізілуі шартты болған. “ Наурыз той”-қазақтың үлттык ойын-сауығы. “Наурыз той” ежелгі түркі тайпэларынын мүшел есебі бойынша жыл басына саналатын Наурыз айынын бірінші күні өткізіледі. “Наурыз тойыяда” молшылыққа жоралғы ретінде Наурыз көже берілетін болған. “Наурыз тойына” үлкенді-кішілі бері де араласады, көиілді ойын-сауықтар /Әйел мен ер кісіні күрестіру, жаңылтпаш айтысу, жүмбақ шешу, түс жорыту, наурыз жырын айту, түсау кесу, батырларды, шешендерді суреттеу, аруларды белгілеу жоне тагы басқалары/ұйымдастырылады.
Мүиымен қаіпар көктем жауынында, егін мол болу үшін малдар сойылып, қүрандар оқылып, тас аттықтар жасалатын. Осы жогарыда айтылеандардың б&рін түйіндей келгенде, тоқсан ауыз создің түймедей түйіні бар дегендей. Осы Наурыз мейрамын жаңа жыл ретінде қабылдаган жөн болады деп ойлаймыз. Себебі, барлық жагынан тарихты қысқаша қарап өткен соң, қазақ халқымен жете байланысты болып отыр. Әсіресе, әлеуметтік, экономикалық, астрономялық, астрологиялық, шаруашылық, медициналық, биологиялық м&ндері өте көп сияқты және бәрі де гылыми негізінде. Осы куні бүкіл дүниежүзіндегі тірі жанды өмірге, ягни тіршілікке үмтылар екен.
143
2.5.7. “Жарамадан” емес “Жаррамазан”
Хшіқымыздың ежелгі ләстұрлсріііің бірінен саналатың жаррамазан айту ораза айының ішінде етеді. Кудайдың жолын шын үстағандар үшін дүниеде таршылық көріц мүсәпірлік көшіп, дәруштік етуден асқан күлшылық болмаса керек. Бірауық күндік пәпақасын тапкдн дөруштер, қалғаң уақытта соны талғажау етіп, бар өмірін қүдайға арнаған. Олардын арасынан неше түрлі әулиелер шыққан. Жаррамазан айту да осындайдын ыкпалынан болса керек.
Түрлі кітпаптарда і>жаррамазан“ атауы арқылы берілген. БІрінде “жаррамазан“ десе, келесісінде “зарамаздан“, ушіншісінде “жарамадан“. Біздінше, булар қисынсыз тәрізді, дурысы “жаррамазан“. Әртүрлі ауыр кезеңді басынан кешкен халқымыз талай-талай атауларынан айрылып қалды. Араб, латын, орыс жазуынап бірінен кейін біріне көшкен одебиетіміз, аеартуымыз өр сезді ортурлі жазът, кейбір сөздер жадымыздан да шықты.
“Рамазап“ араб жыл есебінің тоғызыншы айы “мүбәрск“ деген синонимі бар сөз. Осы айда мұсылмандар барынша таза жүріп, таза тұрған, өзгеге арамдық жасамаған. Бір Алламьщ ғана жолын ойлаған. Бүл былайша айткднда барлық күнәдан арылу айы. Осы айда ораза тұтқан. Ал енді, “рамазанға” қосылып түрған “жар“ сөзі бәрімізге гүсінікгі. ӨйткенІ. тойларда “жар-жар“ айту бар әлі де бар ғой. Мұның мысалын халқымыздың ежелгі жыр-дастандарынан мол ушыратамыз. Сонымен, “жаррамазаіГ1 рамазанға жыр арнау дегенге келеді.
Ендігі бір жерде “рамадан“ айын “рамазан“ деп те айтады. Араб алфавитінде “дадун“, “задун“ деп оқылатын әріптер бар. “Рамазандағы“ “3“-ның “Д“-ға айналып кетуі, әлгі әріптің “задун“ деп те оқылуынан болса керек. Өз тілімізде қалыптасқан “рамазан“ бойынша алсақ, “жарамаздан“, емес, “жаррамазан“ болуы керек сияқты, яғни осыдан “жаррамазан“ шықкдн.
Әрине, бұл жерде әртүрлі пікір таласы тууы әбден мүмкін. Пікірталасының өзінен шындық шығады десек, мұны да коп болып ойласкдн, артық емес.
144
ЖАРРАМАЗАН
Әуені: Ә. Нүрымов
Сөзі: С. Қүрбанкожаев
ОП.
Л. рі Л ІП ,1 | 1 :ЛЛ
АЙ^ та- мын экдТра . ма - эан е * -
е V * лк - а*м н- мі^
жа- раА- л*а * эан
І-түрі
Айтамын жаррамазан есігіңе, Қошкардай қос үл берсін бесігіне. Қошқардай кос ұл берсе бесігіне, Кім келіп, кім кетпейді есігіңе.
Айтканмен жаррамазан тоямыз ба?, Кәдесін бұрынғыпың қоямыз ба?, Кәдесін бұрынғының қойып кетсек, Барғанда ана жайға оңамыз ба?
145
Барып ем ана ауылға тайлақ берді, Тайлағын ала жіпке байлап берді. Шіркіннің баласының сабазын-ай Асырып алты қырдан айдап берді.
Ақ тауық, қызыл тауық қырман шашар, Осы үйде бір жеңгем бар теңге шашар, Теңгеңді төкпей-шашпай қолыма бер, Артымда қу балдар бар ала қашар.
Айтамын жаррамазан керегеңе, ТілеймІз шексіз тІлек берекеңе, Тіленсе шексіз тІлек берекеңе, Ілінер берекелер көрегеңе.
Айтамын жаррамазан от басыңа, Тілеймін денсаулықгы бас-басыңа. Тілесем дёнсаулықты бас-басыңа, Амандык кел.еді ср уақыт ог басыңа.
Айтамын жаррамазан ауылыңа, Мызғымас бірлік берсін қауымыңа, Мызғымйс бірлік берсе қауымыңа. Бас имес кімдер келіп ауылыңа.
146
ЖАРРАМАЗАН
П- түрі
Әуені: Ә. Нұрымов Сезі: С. Қүрбанқожаев
Айтамын жаррамазан ойлай-ойлай, Қарынбай кеткен екен малға тоймай. Отыз күн Оразаға бір мал соймай, Барады әлі кетІп бойлай-бойлай.
Осы үйдІң мұржасынан туіін шығар, Бізге деген орамал бұтін шығар.
Бізге деген орамал бүтіншықса, О шеті мен бұ шетіне түйіп шығар.
Ауада жұлдыз тұрар айменен, Бір табак құрт альш шық майменен. Бір табақ құрт алыи шықсаң майменен, Барамыз біз ауылға жайменен.
Осы үйде бір жеңпіем бар әппақ қана, Береді бізге орамал сақтап қана, Бергенде бізге орамал сақтап қана, Барамыз біз ауылға мақтап қана.
147
ЖАРРАМАЗАН
II- түрі
Әуені: Ә. Нұрымов Сөзі: С, Құрбанкожаев
ём; мь<з - ғы- мас бір.АІк 6€р* сін
лн*м «м 'ре-и- т» - *е жа-гА-м^* лан.
148
3. Қожа Ахмет Йассауй мұраларын үздіксіз білім беру деүйесінде пайдалану технологиясыньщ эксперименттік нәтижелері
3.1. Қожа Ахмет Йассауй мұраларын үздіксіз білім беру жұйесіндс пайдалану техпологиясының параметрлері мен көрсеткіштері
3.1.1. “Йассауйтану” дәрісінін рухани қажеттілігі
Қожа Ахмет Йассауй атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университетінде бірнеше жылдан бері университет көлемінде “Йассауйтану” дәрісІ өтілш келеді. Бұл дәрІстің негізгІ өтілу мақсаты Қожа Ахмет Йассауйдің рухани мұраларымен жсте танысу болса, екінші жағынан жастарға рухани азық беру арқылы тәдім-тәрбие жүргізу, әрине бүрын-соңды мүндай дәріс ешбір жерде, оқу орындарыяда өтілген емес.
Йассауйтану дәрісі түгілі “Дін аниын” тсп, “Дінтану” дарістерінде өткізбей онын орнына “Атеизм” дәрістерін отетін болған. Еііді егеменді ел болып енсемізді көтсргсн шакта “Өлгендеріміз гірілш”, “Жоғатгандарымыз табылын” жатыр. Соньщ ішінді Йассауй бабамыздын көптеген еңбектері табылып 03 тілімізде жарық көруде. Атап айтатын болсак: “Диуани хикмет”, “Пакырнама” және “Мунажатнама”, оған қоса жақында Швениядан табылған қолжазба /Мират-ул-Қулуб/ “Көңілдің айнасы” атты шығармалар, рисалалар мен еңбектер. Осы енбекгерді пайдаланып бүгінге дейін “Йассауйтану” дөрісі жүргізіліп келеді. Сонымен қатар Қожа Ахмет Йассауйге байланысты көптеген “Шежірелсрмен”, “Насабнамалар” табылып оларда қазақ тіліне тәржімаланып жарық көрді. Бүған қосымша университет ашылғалы бері ғылыми зерттеу орталықтары елеулі қызмет етіп “Йассауй тағылымы” атты ғылыми топтам шығарды. Енді осы маглүматгарды пайдалана отырып, Түркістан шаһарының басқа да орындары “Йассауйтану” дәрісін өз оқу бағдарламаларына ендіруде. Әр мамандыктар үшін аптасына арнайы екі сағат дәріс өтіледі. Қазіргі таңда кейбір мектептерде өз бағдарламаларына ендіру жоддарын іздестіруде. Бағдарламаларға ендіруге қиындық туған жағдайда арнайы мамандармен кездесулер, сұхбаттар өткізбек ойлары бар. Сонымен, “Йассауйтану” дәрісі Түркістан шаһарында кең қанат жайып қеледі. “Йассауйтану” дәрісі тек қана оқушы тәлабалармен шектеліп қалмай жалпы қауымға таралу үшін “Түркістан тынысы” теледидары арқылы аптасына
149
пейшенбі күндері “Ислам тағылымы” айдарымен “Дін және ғылым” тақырыбында доріс жүргізілуде. Бұл дәрісті осы мақала авторы өз міндетіне алған. Сонымен қатар, Түркістан шаһарында жарық көретін мынадай ақпарат құралдарында: “Йассауй атындағы ХҚТУ хабаршысы”, “Түркістан”, “Туркестон”, “Ұстаз”, “Әзіреті Түркістан”,- “Иман” айдарымен арнайы беттен осы дәрістер жүргізіліп отырады. Мәселен, ондағы негізгі тақырыптар 'Йассауй кереметгері”, “Діни ғүрыптар-физикалық құбылыстар”, “Дін тәрбие көзі”, теледидардан көрген “Дін дәрісінен ксйінгі толганыс”, “Діц және Физика”, “Қүранның киелі сөзіндегі физика”, “Дем салғандағы физикалық қүбылыстар”, “Дәрі-дәрмексіз емдеудің физикалық күбыльістары және негіздері” т.с.с. Міне Түркістан шаһарында Йассауй ілімі осылай қанат жайып келеді. Йассауй Ілімін таратуда “Йассауйтану” дәрісІ өте қажетгі болып саналады.
“Йассауйтану” дәрІсі бүкіл түркі әлеміне қанатын кең жаюы үшін оған арналған оқулық қүрал қажет болады. Оқулық құрал қазір 180 бет көлемінде мақала авторының қолымен дайындалып басиаға өткізуге жолдама алуды күтіп түр. Университет әкімшілігі тарапынан қолдау тапқан жағдайда, тез арада жарық коріп оқушылар қолына жетін барады.
Оқулыкгың негізгі мақсаты жастарға рухани азық және тәлім-тәрбие беру.
Оқулыкта Йассауидін. қолжазбалары толық пайдаланылған.
Ішінде қарасгырылған тақырыптарына кысқаша токтап өтетін болсақ. Олар:
1. Қожа Ахмет Йассауй омірімен шығармалары.
2. Тасаууфтың /сопылықтың/ қыскаша тарихы және негізгі ұғымдары.
3. Қожа Ахмет Йассауйдің үш қызметі.
4. Қожа Ахмет Йассауйдің “Дүниетанымдық негізеріндегі жетІ принципі”.
5. Йассауй тариқатының мақамдары /40 мақам/.
6. Йассауйдағы шариғат, гариқат, мағрифат және ақиқат түсінігі.
7. Йассауй Халифалары /орынбасарлары/.
8. Йассауй жолын қуушылар.
9. Йассауйдің дін түсінігі және түркілер мұсылмандығы.
10. Қазак қоғамына Йассауйдің тигізген әсері.
11. Анадолының түркіленуіне және исламдануына Йассауйдіц ролі.
12. ЙассауйдІң шақыру /зікір/ тәсілдсрі.
13. Бүгінгі күн және Йассауй.
Міне осындай күрделі тақырыптар қамтылған. Бүған қосымша Алла, Мухаммад /с.ғ.с/ пайғамбар, Абу Бәкір Сыдық, Омар, Оспан, Әзіреті Әлі, Мұхаммад Ханафия, Ибраһим шайх, Қарашаш ана, Сайрамның тарихынан қысқаша мағлұматтар, Түркістан тарихынан қысқаша мағлүматгар, Йассауй ұстаздары туралы т.б. қажетгІ деген
150
мағлұматгардан қысқаша түсініктемелер беріліп өткен. Дәрістікті хазғанда Йассауй “Хикметгеріне” таддаулар беріліп тарихи мағлұматгар тікелей Хикметтерімен өз қолжазбаларынан алынған. Енді, осы “Йассауйтану” дәрісгігі өз оқырмандарын тауып, олардың қолдарына жетіл жатса, Йассауй ілімі мұнанда кең таралған болар еді, әрі қанатын кен жая түседі. Бүл ідімнен алар рухани азык мол баға жетпес деп ойлаймыз. Қазіргі танда өте қажетті дәрістік екендігіне күмәніміз жоқ.
“Йассауйтану” дәрістІгІ тек оқушылар мен талабаларға ғана арналған емес, жалпы оқырман қауымнын пайдалануына болады. Егер бұл істі сонау жанұядан, балабақтадан бастаса, берері көп болар еді деп ойлаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер.
1. Йассауй жолы. Намық Кемал Зейбек. /қазақ тілінде/, /түрікшеден аударған Досай Түрсынбайұлы/ Анкара 1998 .
2. Йассауй тағылымы. Ғылыми жинақ. /қазақ, орыс тілдерінде/ Түркістан 1996.
3. Қожа Ахмет Йассауй "Диуани Хикмет” /кітабы/. М. Жармұхамедұлы т.б. Алматы. 1993. /қазақ тілінде/
4. Ариф Усман. “Крупнейшие суфийские братства ңентралыгый Азии” /орыс тіліпде/, Самарканд, 1999.
151
3.1.2, Теледидардан көрген дін дәрісінен кейінгі толганыс!!!
Қандай халық болмасын, егеменді ел болуы үшін, оның тілі ділі және діні болуы керек. Бұларға қосымша әдебиетІн, мәдениеті мен тарихын жете біліп жатса құба-құп болар еді. Біз дәл қазіргі кезеңде, осылардан ұятты болып отырған сияқтымыз. Сол себептен де елбасынан бастап, бұл жоғарыда айтылған мәселелерді қолға жаппай алып жатырмыз. Соған айғақ ретінде 2001 жылдың 4-сәуір күні жергілікті «Түркістан» теледидар арнасынан «Дін және ғылым» деген тақырыпта сұхбат өткізілді. Сұхбатты п.ғ.к., доцент Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы жүргізді. Сұхбаттың негізгі мақсаты дін тақырыптарын ғылыми жолмен түсіндіру болды. Тек қана діни тақырыптарымен шектеліп қалмай ғасырлар бойы қалыптасқан ата-баба, салт-дәстүр, әдст-ғұрыптарының да ғылыми кұпияларын ашып, қызықты әңгімелеп берді. Мұндай сүрактар бұрын-соңды көтерілмей, көтерілседе шешімін таппай журген сияқты еді. Осы сұхбаттан кейін ішкі толқыныстар пайда болып, коптеген көңілде жүрген сұрақтарымызға жауап тапқандай болдық. Мұдағы негізгі қаралған мәселелер "баланы сыпырғымен ұрма", "Жастар нс себептен басқа дінге өтіп жатыр", "Алла барма, жоқ па?", "Жан мен тән бірге ме, бөлек пе?", "Әруақтар туралы", "Қолды тигізбей емдеу жолдары», "Дем салудағы құпия", "Не себептен Құранды арабша оқу керек" міне осылай жалгасып кете береді. Әсіресе пайғамбарларға аян келу жолдары, әулиелер қалай пайда болған, зиярат жасау жолдары. т.с.с.
Бұл сұхбаттың нсгізгі қызықтығы, әрбір Құраннан алынған сүрелер, аяттар немесе салт-дәстұр, әдет-ғұрыптар ғылыми жолмен дәлелденіп отырды. Барлық айтылған сөздерге мысалдар келтіріліп, ондағы болатын физикалық, биологиялық, химиялық, математикалық, астрономиялық және де басқа жаратылыстану пәндерінде қарастырылатын құбылыстар талданып, түсіндіріліп
берілді. Ғылыми ұғымдар өте қарапайым, күнделікті көзбен көріп, қолмен ұстап жүрген құбылыстар. Мысалы: сәулелер,
152
нұрлар, толқындар, электр, магнит өрістері т.б.. Міне бұл ұғымдарды дәл қазір кез-келген оқушы біле береді, әрі түсінеді. Ал енді әрбір діни сұхбаттарды, кездесулерді, дәрістерді осылай түсіндіріп, ғылымға негіздеп өткізетін болсақ, кім болсада дінге бет бұрған болар еді. Біздің ұғымымыз бойынша дін басқа, ғылым басқа деп ойлаймыз. Бұл мүлдем қате ұғым. Дәл қазір дін мсн ғылымды бірге үйрететін болсақ, келешек ұрпақ басқа тәрбие алған болар еді. Себебі, бізге бүгінде рухани азық жетіспейді. Рухани азықтың негізгі көзі діннен басталады. Бірақ дінді догмалық ұғыммен айтатын болсақ, жастар мұны ешуақытта түсінбейді де және қабылдамайды. Ал енді біз кәмілинсан /толық адам/ қалыптастырайық десек, ол кезде діни дәрістерді мектептерден бастауымыз қажет. Діни дәрістерді мектептерге ендірген кезде, олардың бағдарламаларын жете тексерген жөн. Себебі әрбір діни ұғымдарды басқа жаратылыстану пәндерімен байланыстырып әтуі керек. Ягни. бұл жерде пон аралык байланыс болғаны жаксы. Мәселен, дін сабағын өтіп жатқанда, Құрандағы аят, сүрелерді талдап, оның физика, биология т.б. пәндерге байлаиысты айтып өтсе, ол сабақ пайдалы болады. Сол үшін дін дәрісін жүргізетін мұғалімнің өзінің басқа пәндерден хабардар болғаны дұрыс. Мұндай дәрістсрді жоғарғы оқу орындарында да өтуге болады. Оларды "Дін тану", "Йассауйтану" дәрістері десе бағдарламаларға сай келеді. Бұл дәрістерді жеке-жеке пән ретінде отсе де немесе бірін екіншісі толыктырушы дәріс ретінде жүргізсе де бола береді. Бұл екі пән келешек ұрпаққа таусылмас рухани азық беріп, адамға имандылықты ұялатады. Иманды болған адам баласы еш уақытта жаманшылыққа бармайды. Дәл қазіргі кезеңде жастарымыз басқа дінге етіп, тіл қадірімізді білмей, әдебиет, мәдениет, тарихымыздан мақұрым болып отыр. Ал енді осындай күйзелістен құтылудың бірден-бір жолы осы "Дінтану" және "Йассауйтану" дәрістері деп ойлаймыз. Бұларды тек қана дәріс ретінде емес, жалпы халыққа жеткІзу үшін кездесулер ұйымдастырылса, сұхбаттар өткізілсе, теледидардан үздіксіз беріліп тұрса, газет, журнал беттерінде жиі жарияланса, кіші көлемде болса да кітаптар жарық көрсе, қандай құнды дүние болар еді. Бұл жерде біз сөз етіп отырған негізгі тақырып тек қана әр бір діни ұғымның және әдет-ғұрып,
153
салт-дәстүрлердің ғылыми негіздері. Болмаса діни кітаптар, мақал-мәтелдер толып жатыр, олардың тәпсірі, талдауы ғылыми ұғымы болмаса казіргі жастарға үғындыру оте қиын іс. Мәселен, мүсылманның бес парызының өзін жеке-жеке талдац ғылыми жолмен түсіндірсе, оның адам баласына қажет екендігіне көз жеткізсек, кез-келген жас сол жолға түсуге ұмтылған болар еді. Ғылыми негізі ашылмаған діни ұғымдарды қандай адам баласы болмасын қабылдауы, мойындауы өте қиын. Оның үстіне біз бәріміз материалистерміз.
Аллапыц барлығына, бірлігіне және оның бізді жаратқандығына көз жеткізетін болсак. Пайғамбарлардың рас екендігіне сенсек. Періштелердің бар екендігіне көз жеткізсек. Алла тарапынан кітаптардың түсірілгендігін мойындасақ. Өлгеннен кейін қайта тірілетіндігімізді білсек, о дүниенің барлығына сенім білдірсек, онда біз иманды кәміл инсан (толык адам) болғанымыз.
Бірақ, біз бұл дәрежеге жету үшін көп еңбек етіп, тер төгуіміз қажет. Сол үшія осы біз ұсынып отыргая "Дінтану" және "Йассауй гану” сабақтарын халык алдына коптеп уағыздайық. Біз мұны екі боліп отырған себебіміз, "Дінтану” тек шариғатпен шектелсе, яғни «Йассауйтану» дәрісі, "Сопылық” ұғымдарды үйретедһ Яғнн, ”Шариғат" діннің сырты болса, "Сопылық жол” дінніц ішкі жагы. Адам баласы өзін жаман істерден тежеу үшін міме осы дәрістерді жете түсінгені жон деп ойлаймыз. Сол себептек осы дәрісті үзбей жалғастыруға ат салысайық. Егеменді еліміз кәміл инсандарға (толық адамдарға) толы болсын. Кәміл инсандар (толық адамдар) көп болса, елімізде ток болып, аңсаған армандарына жетуіне кедергі болмайды. Сонымен, дін мен гылымды бірге алып жүрейік ағайын.
154
3.1.3. Үздіксіз білім беру жүйееіндеһ технологияның параметрлері мен көрсеткіштері
Қожа Ахмет Йассауй өмірі мен шығармашылығындағы тәлім-тәрбиелік рухани, мағнауи ой-пікірлер өрнеғін оқып-үйренуді жоғары оқу орындарында да жүргізіп байқауға боладьғ Біз «Йассауйтану» атты арнаулы курс жүргізіп, сол курсқа арналған оқу бағдарламасын жасадық. Кесте 1.
Кесте 1.
№ р/с Тақырыитар Сағат саны
Лек-я сеМ ина Р
1 2 3 4
1. 3. ! І Г'4,—1 5 6, Алғы сөз Алла тағала қүдірстіі күш Мұхаммад (с.ғ,с) Пайғамбар жалпы адамзатка келген Ллла елшісі 2 1
Төрг «Шаряр» ж&нс Шарнф, ( аийдеулегғері Мүхаммад Ханафияның дүнчсгс кслүі Кожа Ахмет Иассауй шежіресі і । 1 2
7. 8. 9. Қожһ Ахмст Йассауй үстгодары Сайрам тарихынан кысқаша мағлұматгар Түркістан тарихынан кыскаша мағлұматтар 2 1 ►
10 10,1. 10.2. 10.3. Қожа Ахмет Йассауй жәие овын емірі қешкеи заманы Омірі мен шығармалары Диуанн Хккмет Өмір кещкен заманы 2 к ! ) і р 1
П. 11.1. 11.2. Қожа Ахмст Йассауй жәме тасаууф Тасаууфтың қысхаша тэрихы жәис нсгізгі ұғымдары Қожа Ахмст Йассауйдің тасаууф түсінігі 2 I
12. 12.1. 12.2. 12.3. Қожа Ахмет Йассауйдін үш кызметі Түрікшенің жандануы Исламнын түркілер арасында таралуы Тура мұсылмандык түсі.нігі 2 1
155
13. 13.1. 13.2. 13.3. 13.4. 13.5. 13.6. 13.7. Қожа Ахмет Йассауйдің дүниетанымдык негіздеріндегі жеті принципі Алланы сүю (тонірге ғашықтык) Ыкылас жоне ціын жүректілік Адам сүйіспеншілігі Иассауйдің білім туралы түсінігі Асқа қүрмет, ас пен істің касиеттілігі ӘЙел мен еркск тендігі, жұптылығы Жақсы көру (дінге^тілге^үлтка, турге, жынысқа карамай) 7 1
14. Йассауй тарикатының макамдарьі 2 1
15. 15.1. 15.2: 15.3. Кожа Ахмет Йассауйдін Шариғат, Тарикат, Мағрифат және Ақиқат түсінігі Бірінші бөлім. Шариғат жайында Екініиі бөлім. Тариқат жайында Ү ініиіиі бөлім. Хакиқат жайыида т ** 1
16. 16.1. 16.2 1 Кожз Ахмст Йассауй хаяифалары (срынбасарлары) және жолын куушылар Халнфалары (орынбасарлары) Жолын куушылар 2 1 1
17. Кожа Ахмет Йассауйдіц дік түсінігі жәкетүркілер мұсылмандығы э 1
18. Казак қоғамына Қожа Ахмет Йассауйдін тигііген әсері 2 1
19. Аиадппыиын түркіленмесікде және мелгмдануында Қожа Ахмет Йассауйдін ролі 2 1
20. Қожа Лхмег Йассауйдің шақыру тосілдері 9 П !
21. ҚорьіТЫКДЫ 1 і
1 і гч сэ Иайдаланылған әдебиепер Мазмұны [«Йассауйтану» І84бет. Түркістан 2001.(6] Құрбанкожа СансызбаЙ Нызанүлы (Әбу Фараби)]
Барлығы 45 сағат 30 15
Сонымен қатар «Этнопедагогика», «Эгшшсихология», «Дінтаиу», «Йассауйтану», «Окушыларды рухани дамыту мәселесі», «Йассауй тағылымы—талім-тәрбие ғибраты» атты осындай арнаулы курстар да жүргізіледі. Келешекте мүның бәрі келешек өскелең жастарға кешенді тэлім-тәрбие беруде ете құнды болып табылады.
Қожа Ахмет ЙассауйОган сүйгіштік тәрбиеге ерекше көңіл бөлген ғұлама ғалым. Ол отан сүйгіштікті тәрбиенің ең биік шыңына
156
балайды. Өйткені әрӨір адам өз отаны туралы 'голғанбауы, тебіренбеуі, оны суймеуі мүмкін емес. Сондыктан да ұлггын сүйюге, азаматтыққа тәрбиелейтін горбиенің бұл түрі жас ұрпаққа өте қажет. Ғұяама ғалым ұстаздың пікірі бойынша, отан сүйгіштік тәрбиенің қозғаушы күштері-ұлттык макгаиыш пен ұлттық намыс болып есептеледі.
Ал имандылықка тәрбиелеу- қайырымды, қаһарман, шешен, өнерпаз, енбекшіл, Кабілетгі қазақ (түркі) халкының (этносының) ұлтгык намысты қоріау-сол халықгыц (этностын) ұрпағы ретінде,оның ұлттық қасиеттігін сақтап, жас өскелең ұрпақгы нағыз азамат болып өсуге гәрбиелеудің негізі іспетті. Ғұлама ғалым ұлы ұстаз әрбір адамды елін, жерін, мемлекетін сүюге, отаны үшін ерінбей еңбек етуге, иманды, ннабаіты, адамгершілігі мол болуға шақырады.
Ецбек тәрбиесі адамның адамгершілік қасиеттерін дамытып, ақыл-оймен қалыптастастырады. Үрпақты мал өсіруге, егін егуге баулыған қазақ(түркІ) халқы оларды кол енеріне, түрлі кәсіптік мамандыктарға үйрететін тәрбиелеу ісін жаңғыртады.
Жеке адамды тәрбиелеуде, әсіресе, отбасының әсері өте зор. Сондыктан ата-ана отбасындағы тәрбиеге жауапкершілікпен қарап, оны ретгеп отырадыАлттық тәрбие дәстүрлері бойьшша ата-ананын балаға қамқорлығы арқылы ннабаттылык, имандылык, кайырымдылык, мейірімділік, копшілдік меймандостык-бәрі-бәрі отбасындағы тәрбие жұмыстары негізімде калыптасатындығын ұлы ұстаз керсете білген.
Мұның бәріде, хнкметтерімен катар басқа да рухани, мағнауи мұраларында және де омір жолдары жайлы жинақгалған аңыз әңгімелерімен хикаяттарында кеңінен талданып бсрілген.
Біздіц ғылыми зерттеуімізді жүргізуде 600—700 жалпы тыңдаушылар, студенттсрмен оқуіиылар қамтылды. «Йассауйтану» аггы арнаулы курстың барысы үш саты бойыиша (аныктау, қалылтастыру және нәтиже шығару) жүргізідді. (Кесте2) Кесте 2. Анықтау кезеңі.
Экспернметгік топ Бақылау тобы
Студе Темен Ортащ Жоғары Студе Т&мсвгі Орташа Жоғары
нт. гі а деңгей нт, деңгей деңгей деңгей
оқушы дснгей денгей керсеткі окушы карсеткі карсеткі керсеткі
саны керсет кіші көрсет кіші ші саны 1111 шІ ші
700 41,4% 403% 18,3% 600 30,2% 48,2% 21,6%
157
Анықтау кезеңі
'Г.Д^томепгі децгей;
О.Д-Орта дсңгей;
Ж.Д-жоғары децгей; ...-Бақылау топтары;
-экспсримснтгік тогггар;
Т.Д
О.Д Ж.Д Дсңгейлср
сызба
Арнаулы курс бағдарламасымен таныстыру барысында студенттердің, оқушылардың өткен ХП-ХПІ ғасырларда тәлімдік-тәрбиелік ой-пікірлердің калыптасуына үлкен, баға жетпес құнды үлес қосып, педэгогика, этнопедагогика, психология, этнопсихология ғылымдарынын дамуына ерекше әсер еткен ұлт зиялыларының, оның ішінде аса көрнекті ғұлама ғалым ұстаз Қожа Ахмет Йассауйдің үлгілі-өнегелі өмірімен педагогикалык, этнопедагогикалык, психологиялық, этно психологиялық ойлар жүйесі жөніиде қаншалықты хабардар екендігі, зерттеу мәселесіне байланысты алғашқы мағлұматтары анықталды.
«Йассауйтану» атты арнаулы курстық семинар-сабақтарында лекциялық тақырыптардағы көтерілген мәселелер талқыланып, студентгердің, оқушылардың өзіндік жұмыстары, баяндама,
158
реферат, ғылыми-зерттеу бағытындагы мақалалар қарастырылып талқыланды. Міне, осы аталған жайттардың цегізінде студенттерді, жас жеткіншектерді тәрбиелеуде Йассауй рухани, мағнауи мұраларындағы ана тілі (түркі тілі) адебиет, педагогика (этнопедагогика), психология (этнопсихология), ұлттық тарих, өлкетану, өнертану мәселелері бойынша жаңа мағлұматгарды өмірлік мәні бар материалдарды меңгеру деңгейінің көрсеткіші анықталды. (Кесте 3.)
Кесте-3. Қалыптасу кезеңі.
№ р/с Семинар сабағын Ла қалыпта стырыяа тын білім, білік, дағдыла р 1 1 Эксперименттік топ Бакылау тобы
Ст уде нт ок уш ы сан ы Тө ме нгі Дең гей і көр ££Т кі [ПІ Орта ша денге Й кәрсс ткіші Жоға рғы деңге й керсе ТкІші Студен т окушы сэны ! і । Төмс нгі денге й көрсе ткіші 1 Орта ша денге н көрсе ткіші Жоға рғы деңгс й керсе ткіші
1 Теориял ] ық | мөлімет ті меңгеруі 70 0 26, 6 46,6 26,8 600 45Л і 37,4 17,2
Өзівдік тапсырм аны орындау ы 70 0 25, 6 47,6 26,8 600 43,4 35,4 21,2
Қожа Ахмет ЙассауЙ рухани-адамгер-шілік, магнауи мүралар ын талдай БІлуі 70 0 23, 6 44,6 21,8 600 1 * 39,4 33,4 .. .. 27,2
159
Қалыптасу кезеііі
ІІаиыздар
Т.Д—томепгі децгей;
О.Д“Орта дсңгсй;
Ж.Д-жоғары деңгсй;
Бақылау топтары;
--зкспсріімсиггік топтар;
Ак“Анықтау кезсңі.
Қ.к-қалыптасу кезсні;
Қ.к.аэксперимеігггік топтар;
Қ,іиб~бакылау толтары;____________
Тл.м-іеоршшык дсцгсйді меңгеруі;
О-т,П"0зіндік талсырмаиы орындауы;
Й.МХБ-Йассауй мүраларыв талдай білуі.
О.Д Ж.Д Денгсйлер
Қ.К.Б-сызба
160
Қалыптасу кезеяі
Қ.к.э—сызба
161
Экспериментке қатысқан жалігы тыңдаушылардың; оқушылардың, студентгердің Қожа Ахмет Йассауйдің педагогикалық (этнопедагогикалық), психологиялык (этнопсихологиялық) мұраларын қаншалықты дәрежеде меңгергендігін сауалнама, тестіқ тапсырмалар, баяндамалар, мақалалар, рефераттар, курстық жүмыстар, өзіндік жұмыстары аркылы тексеріліп байқалды.
Ол жалпы тыңдаушылардың, студенттердің, оқушылардың білім сапасыныц даму динамикасы үш кезеңнен тұратындығын көрсетті:
1-кезең:
ХІІ-ХІП ғасырлардағы псдагогикалық (этнопедагогика-лық), пснхологиялық (этнопсихологиялық) рухани-адамгершілік, мағнауң ой-пікірлердеи. казақ (түркі) зиялыларының, ғұлама ғалымдарының ағарту саласындағы құнды баға жетпес идеяларынан, маңызды жайттардан. соның ішінде Кожа Ахмет Йассауйдің педагогикалық (этнопедагогикалық), психолгиялык (этнопсихология-лық) рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларынан мардымды мағлұматы жок екендігі байқалды. Яғни, жалпы тыңдаушылардыц, студенттердің, оқушылардык білімдік деңгейініңтәмен екендігін көрсепі.
2-кезеи:
Қожа Ахмет Иассауйдің иедагогикялық (этнопедагогикалық), психологиялық (этнопсихологиялық) рухани-адамгершййк, мағнауи .мүраларындағы ой-пікірлерінен білім-біліктері бар екендігін, бірақ оларды талдау дағдыларының кдлыптаспағандығы баикалды.
3-кезең:
Қожа Ахмет Йассауйдіц педагогикалык (этнопедаогикалык), психолоі нялық (этнопсихологиялық) рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларындағы ой-пікірлер жүйесін жалпы тыңдаушылар, студентіердің, окушылардың жаксы меңгергендігш әрі оны оздерінін кәсіби деңгейін көтеруте пайдалана алатындығын көрсетті (кссте 4— нәтиже шығару). Бүл, Қожа Ахмет Иассауйдің рухани, магнауи шыгармашылық мұраларындагы педагогикалық
(этнопедаюгикалык), психологиялық (этнопсихологиялык) ой-пікірлерінің қалыптасу кұрлымдары негізінде бейнеленді. Оны төмендегі 4-кестеден көруге боладьк
Кесте 4. Ндпшже шыгару. Қожа Ахмет Йассауй рухапи, магнауи шыгармашылық мураларындагы педагогикалық
(этнопедагогикалык), нсихологиялық (этнонсихологиялык) ой-ткірлерІніц қалыптасу қүрлымдары.
162
¥лы ғұлама-ғалым ұстаздың азаматтық тұлғасы
¥лы ғұлама-галым ұстаздын жеке ғұмырындағы тәлімдік-тәрбиелік арналар
Болашақ улы гулама-галымның оқып білім аіуы
1
(Ата-ашісы. Ак | ата, Сайрамдагы еуяамалар' Арысшан галылідар,
баб>
Рухани-адамгершілік* магнауи м урал ары ндаг ы тдлім-тәрбиелік устанымдар
Йасауйиа мектебін ашуы халифалар жонс шокірттер дініындауы
Руханш магнауи муралар
Хи кмет тері ндегі тәлім-тарбиелік ойлар
Диуани хикмет (Акыл данялык кітабы) шсжіреле р? мен насабнам алар ;кане Силеилал ;*Р
Қыл уетт егі өмірі
Қоршаган орта. улгі-енеге
Құл Қожа Ахмет Йассауй
— Түиғыш «Йассауйиа» мектебін ашушы;
— Тұңғыш «Түркі-Ислам» жолын салушы;
— Тамаша ұстаз-педагог;
- Тунғыш түркі гілін ғылыми айналымға ендІруші;
— Үліі етер адіскер-дидакт;
— Түркі халкыиын поэіиясынын негізін қалыпі астырушы;
— Ар түзейтін (хәл) ілімнің иегһін салушы;
— Туркілік-Сояылык танымның негвін салушьц тЛ
163
Егер Йассауй <эз ілімін Алла тарапынан алған болса, онда оның ілімінің таралуы томенгі квріністе болады. Сонымен қатар, Йассауй ілімінің Құранмен, Хадиспен тікелей байланысты екендігі және де бүгінгі таңдағы іыіым жетістіктерімен сәнкестілігі дәлелденіц отыр. Осы түрған Иассауй дуниетанымы адамда жаман крсиеттердің пайда болу және оны болдырмау жонінде гарышпен байланыс, сопылық жолдагы тазалану одіс-тәсілдері. Алланы иіану, озін-озі тану жуйелері ой туындаулары, мінездің ңалыптасуы мен Йассауй ілімінің жалны халыққа таралу жолдары анықталды. Бұлардың бәрін (3.4-тегі) 1—9 сызбалардан көруге болады.
Диссертациялык еңбекгІң нысаны болып отырған, ұлы гұлама ғалым-ұстаз, Тұркістанның пірі Құл Қожа Ахмет Йассаундің руханн-адамгершілІк, магнауи мұраларындағы педагогикалық (этнопедагогикалық), психологиялық (этнопсихологиялық) ой-пікірлері мен козкарастарын толыққанды, жан-жақты түсіне түсуге бүгінгі атқарылып жаткаи іс-шаралар әлі де толық көлемді мүмкіндік бере-бермейтінін мойындаймыз.
(оз соңында, Кожа Ахмеш Йассауйдің рухани-адамгершілік, магнауи коркем шыгармашылың мураларындагы (Хикметтеріндегі) педагогикалық (зтнонедагогикалык). психологиялық
(зтнопсихологиялык) игіліктерді келешек өскелең жасөепірімдерді тәрбиелеу кұралы регінде пайдаланудын мәні мен маңызы күн санап арта түсетіндігіне сенімді екенімізді айту—қарыз әрі парыз.
Қожа Ахмет Йассауй рухани-адамгершілік, мағнауи шығармашылык мұраларына тәлімдік-тәрбиелік тұрғыдан талдау жасау, косымша әдебиеттерге зейінді зер салу, ой қорыту негізінде мынадай тұжырымдар жасаймыз:
—Қожа Ахмет Йассауй рухани-адамгершілІк, мағнауи шығармашылық мүраларындагы педагогикалық
(этноледагогикалық), психологиялык (этнопсихологиялық) ой-пікірлері өз еліне сүйіспеншілігі жоғары адамдарды тәрбиелеу және қоғам өмірімен, оның болашақ азаматтарына игі ықпалымен тығыз байланыстылығы секілдІ мәселелердің көкейкестілігімен сипатталады; -ХП-ХТП ғасырларда өмір сүрген үлы ғүлама, дара тұлға өз рухани-адамгершілік, мағнауи шығармашылық мүраларында терең ізгіліктін идеясы негізінде, оны одан әрі дамытты; Ол жан-жақты жарасымды дамыған азаматтарды тәрбиелеудегі тәрбиенІң сан-алуан түрлерін атап айтқанда, имандылықтың, инабаттылықтың, Отансүйгіштік, адамгершілік, ақыл-ой, экологиялық, эстетикалық, этикалык,
164
экономикалық, құқықтық, құлықтык, отбасы т.б. гәрбие салаларын озіне жинақтаған;
--Қожа Ахмет Йассауй рухани-адамгершілік, мағнауи шығармашылық мұраларындағы педагогикалык
(этнопедагогикалық), нсихологиялық (этнопсихологиялық) ой пікірлердің теориялық тұжырымдары практикалық жұмыстармен қат-қабат мақсатты түрде ұштастырылгандыгы орынды.
Зерттеуде талданған рухани-адамгершілік, мағнауи, шығармашылык мұралар мен еңбектерді таразылау барысында өзінен-өзі туындайтын ой-түйіні—халықтың аса көрнекті ұлы ғұлама-ғалым, қайраткер-қаламгері, ағартушы-ұстазы, тұркі тіліне қайта жан берген атасы, Түркістанның пІрі Қүл Қожа Ахмет Йассауй—өзінің барлық рухани-адамгершілік, мағнауи шығармашылық мұрасымен ел-жұртын адамгершілік асыл қасиеттерге тәрбиелеп, рухани, мағнауи—мәдени өмірде халқына үлгі-өнеге кәрсетіп отырған тарихи ұлы тұлға,
¥лы ғұламадипымның р\хаии, мангауи шьнармашьілық мұрадары гаііч-тарбие күралы балумен де, оны көркеи кесгелі де киелі сеңдерв кн көркемдеумен де эагылымдеі. Зерггеу барысыңда ығі жсіъізіен нэтижелер мынадай ьңрьпыниы меи і ыіыми оуоечк.іік ұсыньк іаржасауга мумкЬғцк бередіі
—Қазақстан Реснубликасының тоуелсіздік мәртебесін алуына байланысты жеткіншектерді өз халқының тарихи, мәдени, рухани-адамгершілік, мағнауи, әдеби баға жетиес күнды асыл мұралары аркылы тәрбиелеу және тұлга регікде қалыптастыру бүгінгі коғамның езекті мәселесі екені анықталыл, зертгеу ғақырыбының көкейкестілігі дә.лелденді;
-~¥лы гұлама, ғалым-ұстаз, Түркістаннын пірінің рухани-адамгершілік, мағнауи шыгармашылық мұраларына философиялык, педаюгикалык (эгнопедагогикалық), психологиялык (эгнопсихологиялық) тұрғыдан талдау жасау нәтижесінде оның түрлі дүниетанымына, жеке тұлғз болып қалыптасуына белгілі факторлар—туа біткен талант, қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық ортамен нысаналы тәрбиенің ықпал еткені айқын сезіледі;
—Көрнекті ұлы ғұлама, Түркістан пірінің жалпы білім беретін мектептер (медреселер) мен сауат ашу орындарына, сауатсыздарға арналған түркі тілінде оқулықтар мен оку қүралдарын жазудағы танымдық тұжырымдары, тәлімдік, рухани-адамгершілік, мағнауи ой-пікірлері, үлгі-өнегесі тұңғыш рет арнайы қарастырылып, олардың мән-мағынасы, мазмұн-манызы алғаш рет сараланды;
--Қожа Ахмет Йассауй рухани-адамгершілік, магнауи мұраларын талдау жасау арқылы тәлім-тәрбиелік үлгілердің мән-мазмұнын
165
философиялық, педагогикалык (этнопедагогикалық), психологиялық (зтнопсихологиялык) тургыда айқындап, уздіксіз білім беру жүйесіиін оқу-торбие үрдісіне енгізілді;
—Қожа Ахмет Иассауй тағылымдарына арналған «Йассауйтану» атты арнаулы курстың оқу багдарламасы жасалып, оны жалпы окырман қауым, мектеп, колледж және жоғары оқу орындарының уздіксіз бііім беру жүйесінің оку-толім-торбие беру урдісінде пайдаланудың педагогикалық одістемелік мумкіндіктері ашылды;
—Қожа Ахмет Йассауйдің рухани-адамгершілік, магнауи шыгармашылық муралары негізінде торбие салаларына байланысты аку одістемелік қуралдар («Йассауйтану», «Йассауй таглымы—толім-торбие гибраты», «Мухаммад (с.г.с) пайгамбар аманаты», «Йассауйтану дорісінің рухани, магнауи кржеттілігі мен толім-торбиелік моні жоне Йассауй кереметтері» т.б.) шыгару крлга алынды. Олар мсарық коріп, уздіксіз білім беру жуйесінің оку-торбие урдісінде пайдаланылуда.
Зерттеу нәтижесіне орай біз Қожа Ахмет Йассауй рухани-адамгершілік. магнауи шығарма мұраларындағы тәлім-тәрбиелік идеяларды карастырып, бұл мәселе біржола зерттелді деіі аламыз. Сондыктан, сліміздің жас өркенінің санасын өркениеттік дәрежеге котеру үшін, Қожа Ахмет Йассауйдің қазақ (түркі) руханиятындагы мол рухани-адамгершілік, магпауи мураларыныц үздіксһ білім беру жүйесіндс, тиімОі найдаланудың мумкіндІктерін баеқа да Кырларыпан сара.іау алдагы уакыттың міндеті ден ойлаймыз.
166
3.2. Физикалық кубылыстарды зерттеу нәтижелері
3.2.1. Әулиелер жәие ондаіъі физикалық кұбылыстар (немесе рухани туризмдегі әулиелер құпиясы)
Бұл тақырыптың шешімін табу ете күрделі болып келеді. Жалпы, келешекте шешімі толық табылуы мүмкін, дал казір тек тұжырымдар мен далелдеуге ұрынып кереміз. Ол ұшін, көптеген мысалдар кажет болады және де өзімһ өткһген тәжірибелерді де айтып өтуге тура келедІ.
Адам баласы пайда болғаннан бері Қүдайға құлшылык етіп, аруақтарды сыйлап келген. Алғашқы кездері көп құдайшылдар да болған. Бірак Мухаммад (с.ғ.с.) пайғамбар және одан бұрын өткен пайғамбарлар бір Қүдайдың барлығын дәлелдеуге тырыскан. Адам баласына мұны ұғыидыру өте қиынға тұскен. Сонда да болса. Мухаммад (с.ғ.с.) пайғамбар бір Құдайдың бар екендігін дәлелдеп, ислам дінін құрған және оған дәлел ретінде Құранды Жәбірейіл періште арқылы дүниеге келтірген. Міне, содан бері Ислам дінін мойындаушылар бір Құдайға құлшылық етуде. Сонда да болса, өткен ата-бабаларының, аналарының рухтарына арнап мал сойып, тамақ беріп, Құран түсіретін болған, яғни бүл өткен рухты құрметтеу болып саналған. Ал енді, мұны жасамаса рухтар мазасызданатын болған. Кейбір ұрпақтарының тусіне еніп, аян берген. Бүл жалпы халык үшін болса, бұлардын ішінде әулие-әмбиелер де болған. Мүндай кісілерге сағаналар тұрғызыльш, оларды зиярат сіу дәстүрге айнаяған. Мұндай сағаналар Түркістан аймағында өте көптеп кездеседі. Бұлардың ең үлылары: Арыстанбаб, Қожа Ахмет Йассауй, Гауһар аңа, Қорасан ата, Ысқақ баб, Абдураһим баб, Ибраһим ата, Қарашаш ана, Ак ата тағы басқалар дәл қанша екенін ешкім де білмеуі мүмкін. Себебі мұнымен ешкім айналысқан емес.
Қазір біздің қолымызда жүзден астам осындай әулие жерлердің жайласқан орны белгіленген картасы бар. Әрі олар туралы кішігірім аңыз-әңгімелер де жиналған, олардың келіп шығу тарихы бар. Әрине бұлардың бәрін нақты деректеу киын, сонда да болса зияратқа келген кісілерге айтып беру қажетті дүние сияқты. Енді жалпы зиярат етудің негізгі мақсаты неде. соны айтып өтейік. Біріншіден, сол әулие кісінің әруағын құрмегтегендіктен, екіншіден көптеген сырқаттанып жүрген Кісілер сырқаттарынан айығып кетіп жатады, үшіншіден, елдің
167
тарихын біледі, әр түрлі жерлерді аралайды, көппен кездеседі, сұхбаттасады. Тағы сол сияқты көптеген адам баласы үшін пайдасы бар.
Талай сырқат кісілердің әулиелерді аралаған соң, жазылып кетің жатканын өз көзімізбен көріп, куәгер болып жүрміз. Бұған не себең бар деген сұрақтар қайта-қайта орала береді. Міне, соны шешу үшін өзіміз дс әулиелерді көп аралайтын болдық. Тіптен, кейбір жақың жерлерге жаяу да бардық, түнеп те жүрдік. Солардың бәрің тұжырымдай келіп келген шешім мынадай болды.
Адам баласы екі заттан тұрады. Бірі физикалық дене, ал екІншісі рух, яғни магниттік оріс. Адам о дұниеге кеткенде жаны, яғни рухы денені тастап шығады. Физикалық дене бос крлады. Ол мәйіт болып оны жерлейді, сонымен тонырақка араласып кетеді. Ал рух ушып жүреді. Қажет кезІнде бір орыннан екінші орынға алмасып отырады. Міне сол себепті мазарат үстіне сағаналар салынып, Қүрандар сол жерде окылады. Сонымен, ол жер бірте-бірте зияратханаға айналады. Ал енді Қүран оқылған сайын рух риза болып, сол зияратхананың айналасында жүретін болады, бірақ сырз көзге корінбейді.
Зиярат жасауға келген сырқат кісілердің, лас энергияларын плып, таза эиергиялар беріп отырады. Соның салдарынан, сыркиін кісілер сауыгын кетеді. Мұны өздері сезбейді, білмеуі де мүмкін. Себебі бұлар көзге коршбейді.
Дүниедегі барлық он сегіз мың ғалам Құдайдың құдіретімен жаралып, соның әсерінен қозғалысқа келіп отырғандықтан, аруақтар да қозғалыска келіп, сырқат кісілердің энергияларын алмастырады. Сырқаттың басым көпшілігі энергия алмасудың дұрыс болмағаидығынан және денені лас энергия қаптауынан болатындыгы мәлім. Міне. осы қызметті әулие рухтары Құдайдың құдіретімен өз мойындарына алады. Экстрасенстердің емдеуі де дәл осылай болады. Бұлар тек энергияларын алмастырады. Қалғанын адам баласынын денесі өзі қалыптастырады. Міне, мұндағы негізгі құпия астында физикалық құбылыс магнит, био тағы да басқа өрістер. Сол себепті рухани туризм пандалы.
1-6 сурсттерге караныз.
168
169
Қорытынды ретІнде айтатынымыз, осы жоғарыдағы баяндамада қарастырылған мәселелерді жете ғылыми түрғыдан қарастыра отырып, оны ұғынып, өмірге пайдалансақ, адам баласы біріншіден дені сау, екініпіден жаны сау, үшіншіден еш уақытта жаман істерге бармайды. Бұл айтылған құпияларға көзі жеткен адам баласы, екінші бір адамға ешбір киянат көрсетпейді. Бұл құпиялар ашылған сайын, адам баласы тек жақсылыкқа ұмтылатын болады. Себебі мұның негізінде біздІң ата дәстүріміз жатыр. Ата дәстүрін силаған халық, ешуақытга азбайды да, тозбайды да, бәрі де толық (кәміл) адам болып жетіледі, яғни бұл айтылғандардың келешек ұрпақка мол тәрбиелік мәні бар.
Сағананы айналу
1-сурет
/Т
170
3.2.2. Өлен, жыр, толғау сөздеріндегі физика
Тақырыбына қарағанда тұрпайы көрінетІн бұл мақалаға келуге себеп болған жағдайлар мыналар болды.
Көп жылдардан бері физика және гехникалық пондер ғылымымен айналысып жүргендігімнен, көп ғалымдар менің өлен, жыр, толғаулармен айналыса бастағандығыма тұсінбегіндіктен теріс қарай бастады. Алғашында, өзім де білмеген болуым мүмкін. шабыт келген соң бірде өлең, бірде толғау, бірде жыр дүниеге келіп отырды. Келген дүниені қимайсың, оларды жариялауға тура келді. Одан бір күндері өлең толғау, жыр жинағы шықты. Әуелде тек газет, журнал беттерінде жүрген, енді жинақ болған соң, тіптен қызықты болып, жаңа туындылар кобейе бастады. Бүл еңбектің бәрі де қатты бір толқудың салдарынан шығып отырды. Іштен жүрекгі тербетіп шыққан дүние болған соң қиын екен. Бірінен бірі қымбат бола түсті.
Содан бір күндері ой келді. Мұның жалпы өмірге қандай байланысы бар екен, соны ойлап тереңірек іексеріп корейік дедім. Кнптеген ғүлама ғалымдардың еңбектерін окыдык. тәжірибелер жасадық. Ннтижеде, бүл поэзиялык дүнислердің физиклға тікелей байланыеты екендігі байқалды. Жалпы әлен. жыр, тслғаулар негізінле бір коріністі баянлайды. Олардын буындык үйлесімділіктері болады. Сонымен катар, ұйкастыктары да бар. Әрине бүлар женіл оқылу және есте тез сақтаду үпнн болса керек. Ал енді. негізгі біз қарастырып отырған физикалык кұбылыс басқаша болып шыкты.
Біріншіден, сол жазылған өлең. толғау, жырлардың кайсы бірі болмасын жай қарапайым оқылса, ондағы болып жатқан уақиғанын. корІнісін елестетуге ғана болады. Адам баласына ешқандай әсер етпеуі мүмкін. Себебі бұл кезде окып отырған окушынын. ауызынан шыққан толқын ете жай тарайды. Әрі асері аз болады. Бірақ, бәрі бір толкын жалпы денеге және құлақтың есту мушелсріне әсер етеді. Тыңдаушыға әсері аз да болса толқу береді. Себебі ол, адам естудің арқасында ойланады, көз алдына елестегеді.
Бірінші суретке қараңыз.
Окүшы
Толкынның таралуы
Тындаушы кабылдағыш
1-сурет
171
Бұл кезде толкын біркелкі тарқалады.
Екіншіден сол өленді, жырды, толғауды мәнерлеп дауыстап оқыса мұның әсері басқаша болады. Бұл кезде, оқып отырған оқушы да, тыңдаушы да ерекше толқып отырады. Оқушы даусының кетеріліп темен түсуіне байланысты толқыса, тыңдаушы келген дыбыстық толқынды қабылдауының әсерінен толқып отырады. Оқып отырған оқушы мәнерлеп оқуының оны тәнімеп қабылдауының және де құлағымен естуінін әсерінен толқып отырады. Ал тындаушы дыбыс толқынын құлағымен және де тәнімен қабылдап соған сәйкес толқиды. Яғни адам денесіндеғі ағзаларда күрделі қозғалыстар пайда болады. Егер тартымды әуен болса, жан дүние рахат тапқандай болады, жағымсыз әуен болса мазасызданасың. Әуенге байланысты адам ұйықтап та қалуы мүмкін.
2-суретке қараңыз
I
і
і
Окуиш
Толқыяныя тарялуы
Тындауш и қабылдағыш
Бұл жерде іолқын бірде төмендеп бірде жоғарылап тұрады.
Үшінші жағдай осы өлең, жыр, толғауларды музыка (саз) аспаптарымен әнге салып орындаса, бұл кезде алғашқы екІ жағдайдан да ерекше болады. Саз аспаптарынан шыққан әуендер орындаушынын даусынан ерекше әсері болады. Сонымен аспаптан шықкан толқын бір, екінші орындаушының дауысы екеуі үйлесіп ерекше әсер етеді. Яғни тындаушының денесіне бірнеше толқын бір мезетге әсер етіп оның әсері де ерекше болады.
3-суретке қараңыз
“ І.саз аспабынан шыққая толқын
Саз аспабы 1.
Орьпдаушы 2. ' ' ™
2.0рындауівьгның аузъшян піыққан толқын
Тыңдаушы кабы;ілагыіи
Толқын екі түрлІ болады әрі өзгеріп отырады.
3-сурет
172
Қысқасы бір өлең, жыр немесе толғауды осылай үш түрлі орындағанда үш түрлі әсер алатындығымызға көз жеткізуте болады. Мүның бәрі толқынның таралуына байланысты. Яғни бүл физика деген сөз.
Міне, осы тәжірибелердің арқасында өлең, жыр, толғаулардың тІкелей физикаға байланысты екендігін байкаймыз. Бірінші мақсатымыз бұл өлең, жыр, толғаулардың физикаға байланыстылығы болса, екіншісі олардың денсаулыкқа байланыстылығы. Осы өлең, жыр, толғауларды естудің арқасында адам баласы көптеген жуйке сыркрттарынан сауығады. Мұны дәрігерлер психотерапия дейді. Бұл әдісті біз экстросенсорикалык, емдеу жолдарында пайдаланып жүрміз. Мұны халық емшілерінің ішінде бақсы, балгерлерде пайдаланады. Бақсы, балгерлер осы әдісті пайдаланып өздерінің аруақтарын шақырады. Яғни аруақ деген сөз ғарыштағы Алла тағаланың құдіретіменен қозғалыска келетін магниттік өрістер меи пюлқындар. Дәлірек айтқанда откен ата-бабаларының рухтары. Осындай толқын таратудың әсерінен ол толқындар жегкев соң жауап ретінде рухтар қозғалысқа келеді. Сонымен, келген соң езіне қажетгі қызметтерін атқарып кері қайтады. Қыскасы әлең, жыр, толғаулар тікелей физикалык құбылыска байланысты. Мұндағы иегізгі физикалык құбылыс толқын және де басқа магнаттік еріетер.
173
3.2.3. Музыка (саз) аспаптарындагы физика.
МенІң кей бір кездері саз (ән) жазып жүретІнімді корген ғалымдар сен осы неге бір ғана такырыппен айналыспайсың дейтің болды. Мен оларға, сендердің ойларыңша канша тақырып деп сұрадым. Олар бірде өлең, бірде сурет, бірде саз яғни әр түрлі бағытта ғой бұлар бір бІріне жакындамайды деді. Мен: «Жоқ» деп жауап бердім. Мұның бәрІ омірмен тікелей байланысты, олай болса бәрінде де физика бар, мен соны долелдеуім керек дедім. Сонымен саз туралы да физикалық ұғым беруге тура келді. Өзімнің коптеген өлеңдеріме арналып жазылған саздарым бар, олар көптеген газет, журнал, кітаптарда жарық корген. Бірақ мен мүмкін алғашында мұның физикаға байланысының бар-жок екендІгін білмеген болуым ықтимал. Кейін квптеген еңбектерді ақтарудың аркасында мұның бәрі физика деген тұжырымға келдім. Яғни; әр бір ән қатты толқудың әсерінен пайда болады, бүл бір. Екіншіден, оны орындағанда екінші бір адам оны қабылдайды. Бұл қабылдағышқа жету үшін әлбетте толқын пайда болу керек Голқын болмаса, ол дыбыс тарамаған болар еді. Ал голқынның таралуы тікелей физикалық күбылысқа жатады. Әп негізінен үш түрге бөлінуі мүмкін. Біріншісі, сазды әуен яғни жанга жәйлі коңілді кетеретін оуен. Екіншісі, қайгылы адамды жылауға дейін жеткізстін әуен. Ал үшіншісі, адам баласының жаи дүниесін елжіретіп ұйыктатып қойатын әуен. Міне осылай үш түрге бөлінеді. Мұнда саз орындалып тұрған аспапқа да коп байланысты болады. Мысалы домбыра, қобыз, сырнай, шаңгауыі, сыбыігы, дауылшп т.б. Әр бір аспаптың дыбысы әр тұрлі болғандыктан әсерлері де әр килы болады. Қайсы аспап та орындалмасын әуеннің шығуынан бастап, толқын тарай бастайды да, ол мәресіне жетеді. Мәресі қабылдағыш адам баласының тәні, құлағы және жаны арқылы қабылданады. Әуенді сазды тек адам баласы емес, барлық жан жануарларда өсімдІктерде қабылдайды, оларға да әсер етеді. Яғни толқын тірі жандардың бәрІне де әсерін тигізедІ. Тағы бір ерекшелігі орындаушыға да көп байланысы болады. Егер орындаушы шабыттанып орындаса, онын өзінің денесінен де, биовріс бөлініп шығып қабылдаушыға ол да әсер етеді.
Реті келген соң айта кетейік осыған сәйкес мынадай бір әңгіме бар. Әбу Насыр Әл-Фараби бабамыз сапарда журіп бір патшалык^а барады. Ол жерде саз жарысы болып жатқан екен. Сонда қолына
174
қыпшагын (домбырасын) алып сол жерде рш турлі ән орындайды. БІріншІ әуенді орындағанда, жұрттың бәрі куліп масайрап рахаттанып калыпты. Екіншісін бастағанда лкылан бастапты. Ал үшіншісіне көшкенде барлык жұрт уйықтап қалған екен. Бәрі ұйықтаған сон Оіілдей кргазга мен әлемдегі екінші устаз атанган, жетпіс тілді меңгерген, улкен саз кітабын дуниеге келтірген алгашқы ңотаны жуйеге тусІрген Әбу Насыр Әл-Фараби гуламамын, мекенім Отырар шаһары деп жазып кетінті. Үнқыдан турган ясурт қайран қалган екен.
Міне бұдан физиканың құдіретін анық көруге болады. Әрине бір қарағанда көп адамдар білмеуі де мүмкін. Оны кінәлеуге болмайды. Дуниедегініц борін біле берген де жакры емее. Онда омірдіңде қЫзыгы қалмайды. Сол -ушін адам баласы омір бойы ізденісте ету керек. Бұл саз аспаптарынан бөлініп шығатын толқындар туралы көптеген еңбектер бар. яғни саз аспаптарынан толқынның бәлініп шығуына ешқандай күман келтірмесе де болады. Ал енді, бұл саз аспаптарын пайдаланып әуендер арқылыла емдеу коптеп қолданылады. Бұларды дәрігерлер психо-терапия, аутогенд> емдеулер дейді. Ал енді халык емінде бақсылар қобызды коптеп пайдаланады. Бұл саз әуенінің әсерінен денедегі знергиялар крлынтасады. Коп жері азайып, аз жері кобейеді. Ал адам баласы тепе-теңдікте жүру үшін спың денесіндегі энергия бір тегіс болуы қажет. Міне осы қаеиетті саз аспантарының жәрдеміпен қалыптастыруға болады. Сазды әуендердің әсерінен денеде физикалық кубылыстармен қоса биохимиялық қубылыстар да пайда болады. Жалпы ішкі агзалардыц жұмыс істеуі калыптасады. Керексіз заттардың болініп шыгуына жагдайлар туады. Қысқасы сазды әуендер физикаға тікелей байланысты екендігіне күмән келтірмесе де болады. Қайта мұны өмірде көптеп пайдалану керек. Ерте кездерде, Әулие кісілер осындай сазды аепаптарды пайдаланып аспанга булт жинап жаңбырлар жаугызган, жел тургызгнн. Сонымен крса жыландармен арбасқан. Соцында Жыландар жеңіліп жёрге қулап тусетІн болган. Бір затты, бір орыннан екінші орынга ауыстыратын дәрежеге жеткен. Міне осы кереметтің бәрІ саз аспабынан шығатын әуеннен оның орындаушысына тікелей байланысты болған. Себебі: бір әуенді бірнеше орындаушы әр килы орындайтыны мәлім. Сонымен, сазды әуендегі физика толқындарын тексере түсейік, бүл алғашқы қадам болуы мүмкін.
175
3,2.4. Қолдан салынған суреттер мен қол өнердегі физиқа
Дүниедегі барлық нәрселер бір бірІмен байланысты болады екең. Сол себептен кейбір қолдан салынган суреттердің, қолдан жасалган буйымдардың ерекше әсерлері болады. Мұның не құпиясы бар екең деген ой туады. Әрине, мұнда да бір ерекше қасиет болмаса былай әсер етуі мүмкін емес деген тұжырымға келдік. Көптеп ізденулердің, тәжірибе өткізулердін арқасыңда бір ілініс пайда болғандай болды. Крлдан салынган суреттерде немесе қолдан жасалган буйымдарда оны жасаган, салган ягни дуниеге келтірген кісінің крлы арқылъі знергиялары топталып қалатындыгына жоне узақ сақталып туратындыгына куо болдық. Ол үшін көптеген дәлелдер іздеуге тура келді. Мәселен атадан балаға өтіп отыратын бұйымдар. Бұл пәленшеніц буйымы, заты, киімі, домбырасы, қобызы, қаміиысы т.б. Міне осылай тізбектеліп кете береді. Мүндай дүниелер көздің қарашығындай сақталыл жүрген жанүяларды талай көрдік. Одан да басқа біртуар суретші немесе уста кісілердің еңбектері дүниеде ерекше сақталады. Кобіне қол жазбаларда кептеп сақталған. Оларды қүны жетпес багалы деп отырады. Мүмкін ол еңбекіердеі і физикалық қүбылыстың бар екендігін білмеуі де ықтимал. Бірақ, мұиы тарихи біртуар тұлғалар жасағандықтан бағалы деп ойлаулары мүмкін. Ал енді біз, аз да болса мұның физикалык құбылысын знықтауга ұмтылғандықтан соган тікелей кошейік. Мүндагы негізгі физикалық күбылыс. сол зуындыны дүниеге келтірушінің қолы арқылы откен знергия.
Енді бұған біраз мысал келтіре кетейік. Кейбір суретзперге сырқат кісілер узақ қарап отырса, олар оз сырқаттарынан жазылады. Немесе кейбір буйымдарды сырқат кісілер денесіне тигізсе айыгады. Міне мүндағы себеп денеде энергия алмасу болады. Яғни, қажетсіз лас энергиялар кетіп орныва таза энергиялар орналасады. Сонымен, сурегті көрудің немесе бұйымды денеге тигізудің әсерінен денеде энергиялардың орындары ауысып қалыптасады. Бүған тағы бір мысал, мынау менің бабамның бұйымы, мынау менің арғы атамның қамшысы, пышагы, тэспісі т.б. айтып жатқанын көптеп естуге болады. Немесе, Куран кһпабын да солай атадан балаға өткізіп отырған. Сонымен, қысқасы кез келген ұсталған затта адам баласынын қолынан өткен энергия қалып отырады. Қазіргі кездері көптеп емшілдік жолда жүрген тоуіп, балшы, балгер, бақсылар сондаЙ кісілердің бүйымдарын пайдалануы, әрі солардың ұрпақтары
176
болуынан. Себебі, екінші бір жағдай, бұйымдардан да басқа туқым куалап "гена" арқылы өтіп жататын ерекше құдірет атадан балаға өтіп отырадьц ана арқылы да өтуі мүмкін. Қазірде әрқилы суреттерді салып, сонымен ем жүргізіп жатқандарда аз емес. Халық арасында көп қалыптасқан усталық қурал жабдықтар, киім, қамшы, пышақ, тәспі, Қуран кітабы, қырық бІр қумалақ, дауылназ, асатаяқ, жайнамаз т.б. Қысқасы, осы жоғарыда айтылған суреттер болсын, буйымдар болсын қайсысында болса да энергиялардың болатындығы мәлім. Оған себеп, сол енбекті жаратқанда бар кушін салып, ынталанып еңбек етеді. Соның салдарынан пайда болған дүниеге энергия біртіндеп болсада әтіп отырады. Әрине ол кісілердің биоэнергиялары куатты, куштІ болу керек, болмаса көп әсер бермеуі мұмкін. Мұндай бұйымдарда энергиялардың бар екенін экстросенс кісілер иемесе "бион" прибор арқылы аныктауға болады. Өрине мұныменен бәрІ дәлепденді деп айтуға болмайды, мұнын құпиялары үшан теңіз. Бүл оншейін мұхиттан бір гамшыдай мәлімет. Сол үшін, осы түргкіні әрі қарай жалғастырар шәкірттер болса нұр үстіне нүр болар еді. Бұл айтылын отырған тақырып тіптен жоқ болуы мүмкін. Мұнын. іпешімі табылса гылым іағы бір кадам алга басқан болар еді. Реті келген соң бір-екі мысал айта кетейік. Осындай бұйымдарды пайдаланып жүрген кісілер көп дедік қой. Соның біріне куо болдық. Жоқ жерден бір кісіге аян беріп менің аты жөнім айтылған пәлен әулиеде "Асыл зат" бар соны тауып бер деген. Ол кісіиі мен танымаймын. Сұрастырып мені ақыры тауып мән жайды айтқан соң, оны қалай табамыз дедім. Сіз барсаңыз мен табамын деді. Содан, арасы бір жүз жиырма километр (шақырым) қашықтыкта жатқан әулиеге аттын басын бұрдық. Жақындаған соң, айта бастады. Қанша қалғанын қалай баратынын. Ол кісі, ол жерде еш уақытта болған емес. Содан жақындай түстік. Енді қай жерде, нешінші әулиенін басында жатканын айтты. Қайран қалдым. Кейін айткан жеріне келдік, міне мына жерде деді қолындағы қамшысымен түртіп қалып. Үш ”Асыл зат" шықты. Бірі сіз ушін, екІншісІ қызыңыз ушін, ал үшіншісі кіші улыңызга деді. Қайран қалдық, қасымдағылар да таңданды. Мұның бәрін тауып отырған қамшы. Яғни, қампіы бағыт бағдар беріп отырады деген тұжырымға келдік. Екінші
177
ретте сондай жағдай болды. Ол да өз алдына бір қызық уақиға, Қысқасы, сол қамшы арқылы адаспай айтылған затты тауыгі беріп отырады. Бұл құпияны басқаша еш түсіндіру мүмкін емес. Радио толқындарды анықтағандай, дәл тапқандығына таң қалуға болады. Міне осыдан соң, біз мынадай тұжырымға келдік. Яіни сол қамшыда соны ұстаған кісінің қолының энергиясы бар. Сол бағытгап отырады. Басқа да жағдайда КрмшымеНі нышакрен, тәспімен емден жатады. Міне мұнда да дәл сондай болуы мұмкін. Қалай ойлағанда да басқа құбылыс болуы мүмкін емес. Яғни, қамшыда, пышақта, тәспіде сақталган крдіретті энергия сырқатты емдейді. Міне мундагы физика биоэиергия.
178
3.2.5. Түркістан —түркі дүниесіпің тарихи және рухани орталыгы
Ертеде “Түран” кейінен Түркістан деп аталып кеткен, бүкІл Орта Дзия мсн Қазакстанда қазіргі кезде жеке атауға ие больш тек Түркістан шаһарының агауы ғана қалған.
Міне сол Түркістан иіаһарын бүкіл дүние жүзі біледі. Бүкіл түркі әлемі тағзым етіп Рухани астана ретіңде бас иеді. Бірақ, бүл шаһардың өспей қалғанын коргенде көніддері қобалжиды. Бір кездері түркі әлемініц астанасы болған Түркістан қазірде кішкентай ғана шаһар. Бірак әңгіме мүның ауқымыңда емес, бо ікім оныц тарихыңда әрі рухани байлығында жатыр. Тарихы мыңдаған жылдарға кетеді.
2000 жылы осы шаһардың 1500 жылдығына дүпие жүзі бойынша “ЮНЕСКО'’ көлемінде тойлап өггІ. Мінс сол үшін қыруар жүмысгар атқарылды. ҚазІр шаһар күннен күнге көрксйіп өсіп келуде. Бір шстіндс Қожа Ахмет Иассауй атыпдағы Халықаралык Қазақ-Түрік университегііші қалашығы бой көгеріп жатса, екінші жағынан шаһар ішінде коптеген халыққа қызмет көрсетуге арналған ғимараттар бой котерш кслуде. Міне мупын бәрі де шаһардын осуіне әрі коркеюіне үлес қосуда. Мерей той оікенімен шаһар оз жүмыстарьш тоқтатпай одан өрі жалгасгыруда. Осы түсіа аііта кететін бір жәйт мерей тойға арналып мерекслік “Тарихы терең Түркістан" атты топтам жарық корді. Сол Түркістамның 1500 жыддығына арналған мерекелік топтамда шаһар тарихи әрі рухани байлығы туралы көптеген мағлүматтар берілген. Бүл ецбекті оқу арқылы, зияратқа келушілер көптеген гарихи. рухани азық алуына күмәніміз жоқ.
Жалпы қазақ елінің сонымен қатар бүкіл түркі әлемініц тарихын жете бые үшін осы Тұркістанда коптетен ғыяыми жүмыстар жүргізілгені жөн. Тарих көзін ашудың бірден-бір жөлы Түркістанды рухани туризм орталыгына айнаддыру. Себебі, Түркістан шаһарының айналасында көптеген ескі шаһарлар мсн әулиелі жерлер жайласқан. Міне, соларға зиярат жасап, аралаудың арқасында тарихты әрі рухани азықгы кеңінен меңгеруге бояады. Ол әулиелі жерлерді аралағанда сөлар гуралы жазылған еңбсктермен танысып отырған жөн. Мәселен, осы зиярат жолдары туралы жазылған мынадай еңбектер бар: ''Рухани іуризмдегі физикалық қүбылыстар”. “Дұға күшінің физикалық негіздері”, “Дөрі-дәрмексіз емдеу жолдары”, 'Ксйбір адамдардың ерекше кереметгері”, “Қожа Ахмет Йассауй кереметтері”, “Киелі созін қастерлейік”, “Әруақтарды қүрметтсу біздің міндетгсріміз” т.с.с. Бүл еңбектердің бәрі де осы мақала авторының қолынап жарық көрген. Бул еңбектердің біразы ақпарат қүралдарыида жарық корген болса.
179
қалғаны кітап, кітапша болып жарыққа шыққан. Таба алмаган жағдайда автормен байланысып сүхбаттасуға болады.
Бүл рухани туризм ісін бірнеше бағытқа бөлген жон. Мысалы: Түркістан-Отырар. Бүл жолда Гауһар ана, Мсңдуана ата, Шахан ата Арыстанбаб т.б.
Келесі бағыт: Түркістан-Қорасан ата /ӘбдіжәлІл баб/. Мұнда Айқожа ишан, Орын Қойлақы, Қара Шайық, Үсен Шайық, Садыр Шайык, Қылышты ата, Қылауыз ата, Тобесі ойық ата. Қорасан ата т.б.. Келесі бағыт: ТүркІстан-Қауған ата, Икрам ишан, Қасым ишаң, Тасым ишан, НесІбелІ ана, Қауған ата т.б.
Түркістан-Қоркыт ата бағыты: Сунақ ата, Бақсайыс ата, Оқшы ата, Қыз әулие /шипалы су/, Қорқыт ата т.б.., кейінгі бағыт— Түркістан-Жылағап ата. Қарнақ мешіті, Үкаш ата қолбасшысы Ерқоян ата, Үкаш ата. Жылаған ата, Үйрек ата т.б. Түркістаң— Қантағы. Мүнда Көк-тонды ата, Ахмет Жүйнеки, Қүсшы ата, Зенгіш ата т.б. Түркістан—Сайрам бағыты: Сыпырахан ата, Дервіпп ата, Қошқар ата, Ибрагим ата, Қарашаш ана, Ақ ата, Коз ата, Мариям ана т.б. Бүл Сайрам өңірінде сексен екі әулие бар. Келесі бағыт- Түркістан-Қазыі үрт тауы. Мүңда Ак бура, Жетім бүлақ, Мейрам ана бұлағы, Кеме қалған, Ғайып ерен қырық шілтен г.б. Түркістап—Жетісай бағыты: Мүңлык-Зарлык, Үзын ата, Мүлкіл әулис. Ер Дәуігтіц тосі т.б. ЕндІ бір бағыт: Түркісган-Созақ өңірі. Бүл жолда Шаян еңірі бар опда. Қарабатыр. Аипақ ишан мешіті, Домалақ ана, Бәйдібек ата, Баба ата /Ысқақбаб/. Шолакқорғанда Баба түкгі шапггы озіз, Бибі Мариям ана. Бибі Гауһар ана, Шашты ата т.б. Одан орә Созақ оңіріндс Қарабура, Қүлак ата, Қазаншы ата, Балықшы аіа, Саңғыл ата, Шах Шейіх Ахмет Хади мешІті т.б. Жалпы бул онірде алпыстан астам әулие бар сксн. Енді негізгі мақсат бүларды аралап. тск қана коріп қоймай осы әулислердің тарихымен рухани еңбектсрімен танысу, олардың кім екендігін білу және қай заманда өмір сүргендігін, олардың халыкқа еікеп қызметтері туралы кішігірім эңгіме қозғалса, келген зияратшы кісілер риза болып, тарихи мағлұмат әрі рухани азық алып қайтқап болар еді, сонымен қоса жүрген жерлерінде әңгіме қозғап Түркістан тарихын, рухани азығын ксң жая түседі Осыларды бір жүйеге түсіріп, осы жоғарыда айтылын өткен бағытгар бойынша карталар дайындалып, кітаптар, буклеггер /кІтапшалар/ шығарылса, олар суретпен көркемделіп орі олардың тарихы. рухани еңбектері бсрілген болса келгеп зияратшы кісілер қызыіа аралаған болар еді. Мүндай жерлерді коп аралағандықтан осы кемшіліктерді көп байқап жүрміз. Ал, енді картаға келстін болсақ карта бар.
Бірақ, оны жарыкка шығару үшін коп каражат қажст болады. Оған бір кісінің күші келмейді. Мына заманда қалта да когермейді. Қол ұстасып бірге қолға алсақ, мүмкін жсңйідік туар деген ойдамыз.
180
Дәл осы рухани туризмге байланысты ссгіз карта қолымызда бар. Олар мьшадай бағытта жасалған: Түркістан айналасы. Қазақстап. Озбекстан, Орта Азия. ¥яы Жібек жолы бойыніпа әулислер^Қожа Дхмет Йассауй піәкірттерінің жүрген жолдары т.с.с. Бүл карталармен қоса сол әулиелі жерлердегі кісілердің ксреметгері мен олардың шығу тарихынан жазылган дүниелерде жетерлі колемде қолымызда Тұр.
Болғанынан не пайда. біразы жарық көрмей игаң басқан сорелерде жатыр. Мәселен. айтар болсақ Гауһар ана, Қожа Ахмет Йассауй, Шахан ата, Қылышты ата, Қорасан ата, Орын қойлақы т.б. Жалпы саны жүз елуден астам. Міне осылай тізбектеліп кете береді. Мағлүмаітар негізінен төрт бөлімнен іұрады: Алғы сөз, әулие кісілердің шежіресі, кереметтері, зиярат жолдарының карталары және қазіргІ урпақтары, түжырымдай келгенде халықтың шаһар тарихын жете білу үшін әрі рухани азығымызды байыта түсу мақсатында осы жоғарыдаіы айтылғандар өте керекті дүниелер деп ойлаймыз.
Пайда.іанылғаи одебмепер
1. Тарихы тсрең Түрхісіан /Мерскслік жигіақ Түркістан 1500 жькідығннз дрналған/, жауапты [к-дакторы Жанаг Әбутоліпкызы Ибраінмова /Қазак тілінде/ Адматы, 2000.
2. Религозные и духонные памятники ңентралъной. Азин. /спыс тілінпе/ Хашимсв. Алматы. “Сага*’, 2001.
3. Қурбанқожа Сансызбай Нызанүяы “Кейбір адамдардың ерекше кереметтері” /Қазақ гілінлс/ Шымкснт—Туркістан. 1995.
4. Құрбанқожа Саисызбай Нызанүлы “Дүіа күшінің физикалық негіздері” /Қазақ тіліндс/ Шымкеи-Түркістан. 1995.
181
3.3. Халық емшілерініц емдеу нәтижелерінің Қожа Ахмет Йассауй еңбектерімен үйлесімділігі
3.3.1. Дәрі - дәрмексіз емдеу күпиялары мен негіздері
Дәрі-дәрмексіз емдеу негізінен экстрасенсорикалық сеанс және "дем салу" арқылы жүргізіледі. Ем жүргізу ксзінде сырқатқа емшІнің алақаны тимей он-он бес сантиметр арақашықтықта қозғалады, мұндай ем жүргізу үсылын "қолды тигізбей" массаж жасау деп атайды. Бұл ұсылдың негізгі мақсаты, сырқат денесіндегі энергияларды калыптастырып, бір келкі іске қосу, жүйке нүктелері мен жүйелерін козғалысқа келтіру, лас энергнялар мен тіл, коз, сүктарды алып тастау, ішкі дәріхананы ояту, энергняларын реттеу, жолды ашу, бәте беру сонымен қатар, сырқатты лас энергиялар мен тіл, көз, сұкдардан корғау үшін "ауралармен” коршау болып табылады. Мұндай емді кез келген сырқатқа жүргізуге болады. Бірақ, емшінің "биоэнергиясы" өте жоғары болып, болінІп шығатын сәуле "когілдір күлгін" түсті болганы лұрыс Баска жағдайда ем ховбауы мүмкін. Ал, белініп шығатын соуле "инфрақызыл" түсті болса, суық тиін сырқатганған кісілерді емдеуіне болады. Инфекииялы жүқпалы аурулар бұл жағдайда шипа таппайды Себебі "инфроқызыл" сәуле микробтарды жоя алмайды. Міне, сол үшін жоғарыда айтылып өткендей, сәуле тұсІ "көгілдір күлгін" болғаны жөн. Ем жүргізу кезінде мүнан ла басқа көнгеген магнитгік өрістері мея толқывдар және де сәулелер болініи шығады. Бұлар туралы "Дем салудағы физика" дегея еңбекте толығымен берілген. Мұндай емді кабылдау үшін, сырқаг үлкен дайындықтан өтуі тиіс. Біріншіден: өз еркімен, екіншіден: шын сеніммен және де ағайын туыстарының да сенгені пайдалы, әсіресе есін білмейтін жас балалардардың ата-аналарының сенімінің мол болғаны дұрыс. Ал үшіншіден: келген сырқат кісінІң дәретінің болуы тиіс. Себебі дәретпен келген кісіге ем тез конады, әсері де тез болады. Дәрет алған кісінің он екі арнасы ашық болып, ол емді қабылдауға дайын болып тұрады. Бұл кездері ем жүргізу де жеңіл өтеді. Әйел кісілерге келетін болсақ, олар қай кездерІ ем қабылдауға келмейтіндерін өздері де біледІ. Басқа кез-келген уақытта келе берулеріне болады.
Ем жүргізу үстінде кажет болса, сырқат түрлері айтылады, және неше күн емделетіндІгі ескертіледі. Сол айтылғандарды бұлжытпай орындағын жағдаЙда, ем толығымен шипа әрІ пайда береді.
182
Барлық қазіргі медицинада белгілі сырқаттардан басқа тіл, суқ, көз, тазалау, бгте беру деген діни ұғымдар да бар. Бұл айтылғандарды иедицииа жолымен емдеу мүмкін емес. Бұлар тек осы біз сөз етіп отырған дәрі-дәрмексіз емдеу жолдарымен ғана іске аса алады. Бұған көптеген тәжірибелер жұргізіп көрдік. Әрине, бұлар әлі де көп гәжирібелерді өткізуді қажет етеді. Сол кезде, бұлардын ғылыми негіздері келіп шығады. Қазірше біздің өткізген тәжірибелер мен гүжырымдар бойынша мұндай сырқаттарды тек осы жолмен емдеуге болады. Бірақ. мұндай ем жүргізу емшІлерге тікелей байланысты болып келеді. Бұл жағдайда емші қасиеті ескерілуі қажет. Әрине, мұндай кісілер өте аз ұшырасады. Оларға қойылған міндет те өте ауыр.
Мұндай емшілердің ңасиеттері ата-анадан балага әткен генетикалық куш-қуат болып табылады. Булар негізінен туқым қуалайды. Екінші жагдайда куш-қуат еырттан енеді муны әруақ қрнды дейді. Бұл жердегі аруақ ұғымындағы түсінік бұрынғы өткен ата-бабаларының, ана-мамаларынын. рухтары, яғни ғылыми тілмен айтканда магниттік еріс. міне осы кұш-қуат сырттан аруақты кісінің ішіне енгенде, онда ерекше қасиеттер пайда болады. Осынын салдарынак, олгі аруақты кісі емші, баңеы, балгер гағы да басқа қасиеперге иеленеді. Сонымен. осы қасиеттерін пандаланып халқына қызмет етуі мүмкін. Өрине бұған қосымша діни, гылыми білімі болса тіптен жақсы. Одан да басқа мұндай емшілерге койылатын шартгар коп. Олар емшілік жолғз түсу үшін коптсген тексерулерден өтуі кажет. Сонымен кэтар исламның бес нарызын мултікеіз орындиуга тиіс. Емшілік жолға түспей тұрып, баска бір ұстаздан "бата’1 алуы кажет. Үстаздын бисонергиясы төмен болған жағдайда, ең болмағанда жолын аштырын алғаны жөн. Кейіннен. емші бірте-бірте ашыла береді. Тазаланбай, нсламның бес парызын орындамай, жолык ашпай жоне де бата алмай турып емші болуга қатты тыйым салынады, себебі ол өзіие де әрі келген сырқатқа да өте зиян. Бата алмаған емніі, сыркрттың борін оз тдійне жинан алады. Ал, сырқат толық жазылмай қалады. Батаііы тек жиырма бес жастан кейін алу керек.
Оған дейін тек тазаланып, жолын ашып, исламның бее парызын орындап журсе болганы. Жиырма бес жасқа дейін, дене жас болып, сырқат емшіге шабуы мүмкін. Жиырма бес жастан кейін, дене қатайып сырқатқа қарсы гұратын күштер пайда болады. Мұнда, бата алу ұмыт болмауы керек. Бата алудың ғасырлар бойы қалыптасқан жолдары бар, сол жолды пайдаланған жөн. Исламның бес парызының орындалу жолдары және олардың ғылыми неғіздері "фтика және дін" деген еңбекте толығымен талданып берілген. Сол еңбектен исламның бес
183
парызьіның ғылыми негіздерін голығымен аңғаруға болады. Мұщ, айтып отырған себебіміз бата алып, жолын ашып емшілдік жолға түскенімен, исламның бес парызы орындалмаған жағдайда, емші қайта жабылып қалуы мумкін. СебебІ исламның бес парызын орындаудың арқасында, емші дәйім өз энергияларын тазалап отырады. Яғни, күніңе бес мезгіл намаз оқығанда гарышнен байланыета болады. Міне осының әсерінен емші денесІндегі энергиялар жаңаланып, қалыптасьіп тұрады. Бұлар туралы да сол енбекте қеңінен талданып берілген. Емші бұл жолға түспей тұрғанда кртты еырқаттануы, мазасыздануы, лсынды, есі ауысқан кісі кейпіне түсуі де мүмкін. Міне, осы кезде Ішкі энергиялар реттелмей, сыргган келген энергия ішке ене алмай қиыншылық жағдайға душар болады. Мұндай жағдайда, биоэнергиясы жоғары болған емшіге алып барып, одан кеңес алып сол айтылғандарды орындаған жон. Себебі мүндай кезде дәрігер ешқандай кәмек бере алмайды. Айтылғандардын бәрІн орындап, бата алған соң емшілдік жолға түсіп кетеді. Мұңда әрине жасын ескерген дүрыс. Жасы жетпеген жағдайда, тазалап жолын ашып береді. Ксйін сол ұстазбен кеңесіп тұрғаны жаксы. Ал енді, бата алуға келетін болсақ жоғарыда айтып әткендей, ғасырлар бойы қалыптаскан заны бар сол ретпен қабылдаған жөн. Біріншіден: бата а.тамын ден ниеі езкеа шәкірі емші, тазаяаиум, исламның бес парызын орындауы және дүниеге берізмеүі тиіс. Әриае, дүние деген кездің қүрты ”алтъшды коріп періште жолдан тайыпты" детендей кімде болса дүниені көргеиде жолдан гзяды. Сол себепті, бүл жолга гүсу үшін нәпсісің тыЙғаны дұрыс. Әрине, мұндайда емші мүлдем тегін емдесін делінбейді. Егер сырқат емдеген ақысын қолме.н берсе, оны емші колын созып алмауы тиіс себебі: емшінін колы дәііім созылып алақаны жайылып қалады. Яғни, ем зқысын аруақтарға деп, сол жерге тастап кетуі керек. Ал енді, менің ем жүргізу ақым вәлен тенге деп баға қоюы мүлдем дұрыс емес. Ем жүргізгеннен түскен қаражатты жинап, әр пейшембі, жүмада аруақтарға арнап Құран оқытылып тұрылуы қажет. Себсбі; ем кудайдың кудрсті мен аруаңтардың қызметі жане табигаттың кереметімен іске асып отыр. Сондыктән, аруақтардың акысын жеуге болмайды. Олар үшш. тек Құран қажет. Сол себепгі Құранньщ үзілмегені дүрыс. Ал енді, біз емшілер тек қана ортадағы аткізгіш қызметін атқарушы болып табыламыз. Тек, жоғарыдан келген хабарды іске асырып орындаушымыз. Бұя туралы да "Дәрісіз емдеу жолдары” атты еңбекте кеңінен талданып берілген. Емшілер бүл жоғарыдағы айтқандарды толык немесе жарым-жартылай орындамаған жағдайда, көпке ұзамай қасиеттері жабылып қалады. Сол үшін, ләжі барынша толык орындап
184
жүргені дүрыс. Сол кезде бүл ерекше қасиет еш уақытта еміпіні тастап кетпейді. Міне сол себепті, бұл жолда жүру өте қиын. коп емшілер бұл ціартқа шыдай алмайды. Сондықтан бата алып емшілік жолға түскелі тұрғапда мұны өз ой елегінен өткізгені дүрыс. Бүл қиыншылықтарга тотеп бере алатын жағдайда ғана емшілдік жолға түскені дұрыс болады. Ал енді, бата алу үшін мына заттар қажет: Бір қой; лікнсі барынша қара рең болмасын, үш метр ақ мата, устазга бір сыпыра бастан аяқ киім, взіне де сондай, озінің дукені (пышақ, қамшы, тәспі, Куран кітап т.б.) бІр сынық пияла, бір бутін пияла, бір ақ тиын, торт бас қант, шәкіртке жайнамаз, қаннг, шай, /мате-пәте он бІр нан (шелпек болса да болады) және нәзір акшалай—оны шәкірт еркі біледі. Міне осылар дайын болған соң Құран оқылып мал сойылады. Бауыздағанда алгашкы қанды сынык пиялаға қүйып алып. сонымен шәкірттің үйінің бар босағасын қандау қажет. Одан алдын. шәкірттің мандайын, кокірегін, арқасын да. жауырының екі ортасын және екі алақанын капдауы тиіс, содан соц сынық пиала сындырылады, кейіи пқпені жылыдай алып, сонымең шәкірттің алды. артын скі жанынын өкпе гүсын, қолмен шапаттап кандайды.
Өклені суға пе итке тастайлы. Кей жағдакларда, окпеге жүрек те қосыяады. Ол, келген кісіге байланысты болады. Сойылған мал етінен шәкірт дәм татңауы керек. Толығымен ұстазда калады. Үсгаз, кейін қазан көтеріп аруактарға арнап, Қуран оқып жеиді, болған соң шәкірт күн батыс яғни қыбыла жакта, ал ұсгаз күншыгыс жакта отырып бата беру рәсімін басіайды Бүл кезде Құраннын аяз. сүрелеріиен оқылыл дем салынады. Росім біткен соң, қол жайып бата беріледі. Сснымен ұстаз бен шәкірт тиын салынған пияладағы кайнаған суды бәліп ішеді де, екеуі бір біріне шнкірт, устаз болады Кейін, бір метр ақ мата жыртын алынады да, дүкендер мен киімдер оралады Мұны шокірт өзімен бірге алып кетеді. Осыдан бастап емшілік жолга түскен болып саналады. Ал ендІ, бір күндері аян келіп ем жүргізу жолдары көрсетілуі ықтимал. ¥стаз негізінен емдеу жолдарын, қорғану ұсылдарын т.б. қажетті істерді көрсетіп отыруы мүмкін. Шәкірт пен ұстаздың бір бірімен дәйім қарым-қатынаста болып тұрғаны дұрыс. Мысалы лас энергияларды тазалағанда қандай қозғалыстар қажет екендігін шәкірттің білгеядігі жөн. Оны үстаз үғындырмаса шәкірт білмеуі ыктимал. Содан сырқатгы, ягни лас энергияны өзіне өткізіп алуы немесе жерге тастап басқа кісілерге жұктыруы мүмкін. Сол себепті мұны ұстаз толық уғындырғаны жақсы болады. Ол үшін, емші ем жүрпзуден алдын өзін коршап злуы қажет, кейін лас энергияны тазалау барысында, бае бармаққя, барлық саусақтарды тигізіп өтсе болғаны. Бұл жағдайда. лас энергиялар күйіл басқа кажетті
185
иммунитетке айналады. Кей жағдайларда, бұл қайта сырқатгың өзіне беріліп отырады. Жоғарыдағы қорғану және лас энергияны тазалау жолдары "Дәрісіз емдеу жолдары" деген енбекте толығымен талданып берілгеи. Сол жерден оқып пайдалануға болады. Мұндай емнің ерекшілігі, ішіне барлық дін және гылым жуйелерін ендіргендігінде. Моселен: дуниеде улкен торт дін болса, соныц коптегегг одегп-гурып, салгн-дәстурлері ендірілген, сонымен қатар бәрі де гылымга негізделген. Оныц ішінде, осіресе физика, химия, биология, астрономия, матемагпика, тіршілік тану, тон тану т.б. көптеген табиғи (жаратылыстану) ләндердің негіздері және заңдары пайдаланылған. Ал енді мұндай емді жүргізетін емшІнің діннен де, гылымнан да хабары болғаны дұрыс. Бірін біліп, екіншісін білмесе ем жүргізу қиыншылыққа согады. Бұл емнің басқа емдерден ерекшелігі ем "комплексті” (кешенді) жүргізіледі яғни бастан аякқа дейін. Ем бұл сияқты толық жүргізілгенде сыркат ішге қалыл қоймай, тысқа шыгып кеіеді. Басқа ем жүргізгенде бұлай комплексті емдеу мүмкіншілігі болмайды. Мәселен: ине тераниясы, нуктелі масеаж, қолды тпгЫп массаж жасау т.б. млне, бұл кездері тек сырқаттың бірнеше нүкгелеріне осер етуі мүмкін. Шоп немесе химиялық ләрі-дармек бергенде де тек бір. екі сырқатка карсы ем жүргізуте болады. Яғяи толық комплек.сті емдеу мүмкін емес. Сол себенті, сырқат бір атзадан шығып екіншісіне жайласады Бір сыркаты жазылса екіншісі пайда болады, одан да баска денеде қажетсіз заттар кәбейіп кетеді. Оған себеп сыргтан енген дәрі-дәрмектердің денеге толық сіңбеуінде. Осылай денеге сіңбей жиналған кажетсіз заттармен тұздардың жиналуыньщ салдарынан денедегі қан айналымдары төменлей түседі. Кейбір майда тамырлардан қандар өтпейтін болып қалады, бездер өз қызметіерін темендетедІ содан химиялық кажетті сүйыктықтар да толык болш шығару қабілеттері азаяды. Міне мұиыц барлығы, ағзадарды сырқаттануға алып келіп соғады. Бұған косымша, денедегі энергиялар тең тарамай ағзалардың кызметін төмендетеді. ДенедегІ токтар, магнигитік орістер бір жерде көп болып кетсе, екінші жерде аз болып қалады. Сонын салдарынан, ағзалар біркелкі іс атқара алмайтын дәрежеге жетеді. Бұданда басқа себептер толып жатыр, осынын бәрін қайта қалпына келтіру үшін, біз сөз езіп отырған дәрт дәрмексіз яғни қолды тигізбеЙ массаж жасау ұсылын пайдалансақ бұл сырқатар тез арада жазылып кеткен болар еді. Әрине мұндай емді жүргізу үшін, жоғарыда айтып өткендсй емші жан жақты болуы керек. Немесе, бұл комплексті (кешенді) емнің қалай жүріп жатқанын өзі де білмеуі мүмкін. Сол үшін ұстаздан үйреніп. әрі өз бетІмен күнделікті ізденіп еңбек етсе, емдік ісі жемісті болуы күмансіз. Жоғарыда айтып
186 *
откендей емші жан-жақты болу үшін, ол біріншіден адал ниетті болуы тиіс. Сонымен қатар, осы жолға өз еркімсн түскені жөн. Мұсылманнын бес парызыя орындау парыз. Ал енді біліміне келетін болсақ, арабша білгені жөн, Ең бөлмағанда араб аріпІ мен Құран кітапты оки алса жетерлік. Діннін тарихтарын, қыр сырларын бір адамдай меңгергені жөн, Әулие жолдарындағы сырларын білгені дұрыс. Себебі көптеген әулиелі жерлерге зияратка баруына гура қеледі. Кей кездері, өзімен бірге басқа зияратшылар да болуы мүмкін. Сол үшін, бұл жолды да меңгергені зиян болмас. Мұнан да басқа жоғарыда айтып өткендей табиғи (жаратылыстану) пәндерден азда болса түсшігі, болса емдік ісінде көп көмегі болады. Жете барлық формулаларды жаттап алудың қажеті жоқ, тек солардың табиғи заңдылығын білсе болғаны. Мәселен ем жургізген кезде, денеден энергиялардыц, магниттік орістердің, радио толқындарының және де түрлі сәулелердін бөлініп шығатындығын білсс жетерлІк. Сонымен қатар дұниедегі уш бурыш, туііықталган тізбек, толқындардың тарауы, сәулелердің шагылуы іагы да баска заңдарды білу өте кажет. Мұндайларды білмей тұрып, бұл емнін құпиясыи түсіну мүмкін емес. Емнің ерекше кереметі емші ешқандай дәрі-дәрмек бер.мей-ақ және де қслында тигізбей сыркатка шипа габуға жәрдем егеді. Міне бұл ңудайдың ңудіреті. аруаңтардыц ңызметі және де табигаттың кереметі емес ие? Ең жоғарғы күш бұл-Аиа тагала сол құдреттІ күш аруақшарды қозгалысқа ке-ітіргеиде, олар қизгалып емді жургізуге кіріседі. Яғни магниттік орістер, сәулелер т.б. Ал бұл кезде табигитқа Алла таранынан гсер келІп бұлар да өз кызметін орындауға кіріседі. Содам адам баласы шипа табады. Міне кудретпіі куш қаида. Әумин/
І87
Қабылдап қайтарушы
Сырқат
Емші
Сурет-1
3.3.2. Дем салгандаеы физикалық, қубылыстар
Бір қараі анда тұрпайы корінетін осы ”цем салу” яғни "суф" сөзінде өте кеп қүпиялар жатыр. Себебі бұл созді көп жерлерде пайдаланбайды да, мүмкгн кейбіреулер білмеуі де ыктимал. Әрине бұл занды, оған себсп "дем салу” сезін тек діни үғымда гана пайдаланады Мәселен сыркаттарды емдегенде, бір заттарды, суды зарядтағанда және адам баласы о дүниеге аттанар алдында киналып жатқанла дем сала.ты. Міне бұл жағдайда кісі емделіп шипа табады, зарядталгаи шттарды, суды пайдаланады лсәне кина іган кезінде мсеңілдік табады.
Ал енді мүнда қандай кұиия бар оны ешкім тексіріп көрген емес, себебі мұны діни үғым деп тапкан. Діни ұғым, наным екендІгі рас, бірақ мұнда да кептеген ғылыми, оныц ііпінде физикалык. биологиялык, химиялық кұбылыстар мен кұпиялар жатыр. Жоғарыда айтып еткендей "дем салу” ұғымы ғасырлар бойы пайдаланылып келген. Бір кездері құпиялы түрде болса, кейде ашық пайдаланып отырган. Қандай болғанда да халык осы дем асерінен жақсылықтардың сезілетінін байқаған. Бірақ. олар дем әсерінен қандай ғылыми қүбылыстардын болып жатқандығын білмеген. Ғылыми тәжірибелерде откізбеген. Себебі, Исламда бұған қатаң
188
тыиым сальшғаш Ал басқа діндердс, аздап болсада ғылыми тәжірибелер өткізіліп біраз құпиялардың басы ашылған. Сонда да болса. мұны толығымен ашык пайдалана алмай келеді. Оған себеп, қейінгі кездері жоғары өркендеп кеткен материалистік козқарас болып отыр. Ал бұл, біз әнгіме етіп отырған құбылыстар. көбінде идеалистік козқарастар деп табылады. Бірақ, жете тексірулер жүргізілсе, бұлар да материалистік угымга еие болуы мұмкін. Мұнын бәрі физикалық, химиялық, био.юіияіык т.б. ғылыми кұбылыстар. Тек бұларды ғылыми жолға койып, тереңірек үйрене түсу қажет. Мұнын халыққа пайдасы өте зор, себебі адам баласының сырқатын, жанын ауыртпай ақ емдеуге болады. Егер будан жан ауырмай емделсе, несі жаман қайта мундай істерді крлдаган жон шыгар ден ойлаймыз. Қалай дегенде де, бұл дем салудан көп жаксылық көруге болады. Муны дін және гылым бірлесіп бір жуйеге тусіргені дурыс болар едІ. Жоғарыда айтып өткендей, дем салгандагы ғылыми құблыстарды карастырып өтейік. Әрине бұл жерде көбісі болжам болады. себебі өзімІз жәнс де бүрынғы ата-бабаларымыз өткізген тожірибелерді қорытындап отеміз. Мүнда, ғылыми құбылыстар туралы әңгіме болғандыктан. ондағы физикалық, хнмиялық, биологиялық, т.б. табиги іжаратылыстану) пэндердсгі ерекшеліктер ескеріліп отырады. Осы айіылган •гәндердің бәрінің де медицинага байланысы бар. сол себептІ халык емші.черінің қолданып келген емдік әдістерін енгіме ете отырып, оидағы гылыми құбылыстар ұғымдарын талдап. гүсіндірш беруге тырысамыз.
Бірінішден: дем еалуды кандай кезлері пэйдаланады. соны қарастырьш отейік. Мәселен, коз тигенде, кісі жалпы еырқаттаиганда өсіресе психнкалық сыркрттарга байланысты болгаңда, аруақтарды крбылдаганда, денедегі лае знергияларды тазалаганда, жылан, қарақурт, шаян шаққанда, солардың уын қайтару ушін, суды жлне де басқа буйымдарды, заттарды зарядтап бергенде, жолды ашу, еонымен қатар, адам баласы о дуниеге аттанар алдында т.б. қажетті жерлерде пайдаланылады. Буданда басқа, адам баласын зиянды нврселерден қоргау, сырқаттанган денелерді шина таптыру ушін, жиі қолданылып отырады. Міне, осы бір дем салу, яғни "суф" деген құдреттІ кұшті керек жерлерінде қолданып отырамыз. Мұнда, не кұпия бар, соған бір шолу жасап өтейік. Жалпы дем салғанда, Құранның киелі создерінен пайдаланамыз. Оларды өз мәнерімен қырағаттап оқыған жөн. Бұл туралы бұдан алдынғы жарық корген "Құранпың киелі сөзіидегі фіізика" деген еңбекте кеңінен берілген. Міне, осы Қүранның киелі сөзін оки бастағаннан, емшінін ауызынан ягни үнінен биооріс,
189
биоток, биотолқын, магниттік оріс т.б. физикалық қубылыстар бөлініп шыға бастәйды. Олар, өз мәресі сырқат кісіге кажетінше әсер етеді. ҚАү, ягни алақан сырқат кісіге багытталгаидықтан, будан да турлі сәулелер, магниттік жіптер сонымен қатар, турлі толқындармен өрістер т.б. физикалық қубылыстар болініп шыгын, әсер ете бастайды, Бу.і кездері, козден де турлі сәулелер жоне де толқындар мен орістер белініп шыгын отырады. Емші қатты толқуга тускендіктен, денесінен де толқындар мен орістер болініп шыгып жатады. Енді Құранның киелі сөздері: аяттар мен сүрелер окылып болған соң, емші ”суф*' деп дем салады, міне осымен ем басталады. Осы кезде, емшіден твлқындар мен знергиялар болініп шыгып, озіне море оолган сырқат кісіге жетіп оны емдеуге кіріседі, Бұл дем салу уакыты сырқатка байланысты қысқа, орташа, ұзақ болып созылып отырады Себебі, әр сырқат түріпе байланысты Құранның киелі создері, аятгары мен сүрелер қысқа, орташа, ұзақ болады. Ендігі кезек сырқат денесіндсгі пайда болатын құблыстар. Соған біраз токталып өтейік. Олар, демді калаи қабылдап және қандай кұбылыстарға ие болады. Сырқатгың жззылуына қзндай себептер бар. Жалпы адам баласындаіы пайда болатын сырқаттар денедегі экерғиялардың бір келкі таралмауынан келіп шығады. Соньщ осерінен, денедегі ағзалардың. кызметтері төмепдейді. Кейбір агзалар істен шығады, бездер оз қызметтерін атқара алмайды. соның әсерінен денедегі химиялык сүйыктықтар азайып не болмаса кебейіп кетеді. Соның салдарынан биологиялық құбылыстар да тежеуілдей бастайды. Қысқасы, адам баласы сырқатка душар болады. Денедегі бездердін қызметІ оте зер болып келеді. Олардын кызметі темендеген сайын химиялық сұйықтардың бәлініп шыгуы да бір қалыпты болмайды. Міне дем салудың салдарынан денедегі энергиялар калыптасып. барлық ағзалар мен бездер өз қызметтерін біркелкі аткара бастайды. Содан, адам баласы өзінің сауыккандығын байкайды. Женілдік тауып, көңіл күйі кетеріле түседі. Ал ещң, денеде жұқпалы сырқат микробтары мен бактериялары бар болса, олар жоғалып, кайта адам денесіне қажетті иммунитеттер пайда болады. Мұнда, емшіден бөлініп шыққан соулелердщ осері көп болады. Әсіресе, сәуле «улыпра (когілдір) күлгін» болса, тіптен жақсы. Денені қоршап тұрушы "аурам деген үш қабат қорғаныс болады. Бүлар, жүмыртқа көріяісінде болып, ада.м баласының төбесінен омыртқаның ең соңғы нұктесіпе дейін жайласқан болады. Ал снді. осы қорғаныс ішінде "чакра" деген энергетикалық ұстынды жеті нүктелері бар. Бүлардың оздерІ де тұрлі энергиялар мен сәулелер боліп шығарып отырады. Міне мұның жұмыс істеу қабілеті тәмендесе, адам баласы әлсірей бастайды. Сол себепті
190
"чакралар’’-ды. "аураларды" қалпына келтіріп отырған жөн. Оны тек, энергиясы қуатты емші ғана қалыптастыра алады. Яғни, мұнда да дем салуды пайдаланады. Осы демнің әсерінен энергиялар қалыптасады. Енді, бұл "ауралардын" "чакралардын” істен шығуына бірден бір себепші болатын сырттан әсер еткен лас энергиялар. Міне, осы лас энері иялардан дәйым қорғанып отырған жөн. Немесе тез арада тазалап тастаса, жақсы болады Әрине, мұны тек қана энергиясы жоғары болған, емші ғана қалыптастыра алады. Ал енді, дем салғанда денеде түрлі құбылыстар пайда болады. Мәселен. қан кысымы көтеріліп, төмендейді, мұның әсерінен бас айналуы мүмкін; дене бір ысып, бір суыйды. Сонымен қатар, денеде бІр заттар қозғалып жатқандай жыбырлайды. Яғни, бұл деген дене демді жақсы қабылдап қалыптасып жатқандықтың белпсі. Кей кездері, екі, үш күнге дейін мұндай беягі болмайды. Бірақ, ем күннен күнге үдей түскендіктен, әлгі қубылыстар пайда бола бастайды. Жоғарыдағы айтылып откен сырқаггардың, пайда болу себептері мен олардын шипа забуын әңгіме етіп отейік. Моселен кез тию.
Бұл негізінде кандай ұгым, оның белллері. қандай болады және калай яайда болады. Соны қарастырып •'.орсйік. Адам баласына коі тигенде олсіздсніп, кезі ішке тартылык. э.чтн' норесте болса. тобесікен с'ол томендеу жерде доцгелек онық найда оолады. Муны нәрестіггің "енрегі" ден атайды. Іші отуі мумкін. Тәбеті аи норсені жақтырмайды. Бул кез тию угымыпың жаііында тін, суқ, ырым тагыда басқа угымдар қатар мсрреді. Себебі, борінің белгісі бірдей. Қайсы бірінде болса да, жогарыди аталын откен белгілер пайда болады. Ал енді бул неге мундай екек-оны сиікім бІлмейді Тек коз, тіл, срқ, ырым бар дейді де қоя салады, Мукда медиңиналык мынадай күбылыстар пайда болады. Рентгепге нгускенде окнеге дак түскендей болады. Оны медицинада пневманмя, плеврит, колкаға, екпеге суық тиген немесе ең жоғары шегі өкпе кұрт ауруына шалдыккан деуі мүмкін. Себебі, сондай белгілерді көрсетеді. Шын монінде кез, тіл, сұк, тиін ырым жасалған болса, мұндай жағдайда емшілер түкіреді немесе дем салады. Міне осының әсерінен сыркат шипа габады. Ал медициналык тұжырым бойынша суык тигенге, кұрт ауруына қарсы дәрІлерді пайдаланады. Бірақ дәрі -дәрмектер әсер етпенді. Егер жас нәресте немесе ересек кІсілер осындай жағдайлардан қайтыс болса, аркр жагында екі мсауырының ортасы қарайын кетеді. Міне, осы белгІден коз, тіл, сұк тнгендігін анғаруға болады. Әрине, емді оған дейін жүргізу керек, сол себептен көз, тіл, сұқ тиген немесе ырым жасалғандығын ажырата алагын емшілерге барып көрінсе, олар аяықтап болған соң, сырқаттың энергиясынан
191
күштірек болған емші, оны түкіріп немесе дем салып емдесе сырқат тез арада жазылып кетеді. Коз, тіл сүқ тигендегі және ырым жасағандағы белгілерді жоғарыда айтып өттік сол белгілер мен де жобалап анықтауға болады. Мұндай емнен сырқатқа ешқандай зияң жок сияқты. Бұл сиякты сырқаттың пайда болу себебі кнз, тіл, сүқ тигенде немесе ырым жасалғанда адам баласынын денесіндегі биоэнергия алмасулары бузылып, кейбір агзалар мен бездер жумыстан гиыгады. Мүмкін осы жердегі тамырларда крн айналмай да калады. Міне осы құбылысты жогалту үпіін, екінші бір биоэнергиясы жоғары болған кісінің яғни емшінің емдегені жөн. Олар түкіру дем салу және де қолды тигізбей массаж жасау, демек биоэнергетикалық сеанс откізу арқасында іске асады. Міне бұл кезде, әлгі қызметтен шыққан агзалар, бездер мен тамырлар жоне де жасушалар (клеткалар) крйта іске кіріседі. Соның салдарынан сырқат жазыла бастайды. Себебі денедегі барлық қүбылыс бастапқы калпына келеді. Бұл кездері ішкі "дэріханалар да" оянып, кржетті суйыктыктар мен шина-солдерді боліп шыгара баетайды. Адам баласының денесіндеп агзалар қызметі қалыптаеа бастаганнан, олардың көціл күйі дұрыстала түседі. Үіп күн, ары кстсс жеті күн ішінде сырк.ат ішша табады. Ііірак. ксгі күн емделгешзек кейін бір аігға де.малып кайта келтені дұрыс. Осылай үш жеті келіп емделсе, сыркат толығымен жазылып кеіеді. Кейін коз, тіл. суқ жоне ырымдардан корғаньш жургенІ жөн. Онын өзіндік жолдары бар Оларды «қорғау» дейді. Һүл туралы бұрын жарық көрғен "Дәрі-дэрмексіз емдсу" деген еңбекте толығынан талдапып берілген. Басқа сырқаттар туралы да, осы жоғарыда керсетілғен еңбекте кенінен бар. Ал епді, каракүрг, шаян, жылан шаққанды қалай кайгаруға болады. Бұл туралы "Дүға күшмгін физикалық негіздері" атты сңбекзен окуға болады. Бүйымдар, заттар мен суды зарядтау туралы да осы еңбекте корсетілген. Ал енді о дүниеге аттанар алдында, дем салуга бір тоқталын отейік. О дупиеге аттанар алдында, адам баласы кртты крналады. Сол үшін, дем салып жаниың шыгуын жеңілдетеді. Кейінгі кездері жан мен тән екеуі екі болек деген угым крлданылып жур. Сол себепті тән, яғни дене жан шығар алдында қатты қиналысқа ұшырайды. Мүмкін бұл денені қоршап жүрген аураларға башіанысты болар. Сол себепті, дем салудын арқасында аурапар қозғалысқа келіп. жанның шығуына көмектесетін болу керек. Қалай дегенде де. ғасырлар бойы осы дем салу ұғымы калыптасып кеткен. Мұны қай мұсылман баласы болса да пайдаланады. Бұл кездсрі, соңғы сапарға аттанайын деп жатқан адам баласы. жеңілдік тапқаньш көп мұсылмандар ғасырлар бойы күә болып келеді, қысқасы
192
дем салудын еш каидай зияны жоқ сияқты. Бұл дем салу туралы айтылар әңгіме өте көп, әрі көптеген тәжірибелерді откізгенді қажет етеді. Егер бүл дем салу әсерінен. адам баласы шипа таппаса мұны ғасырлар бойы қолданбаған болар едІ. Яғни, дем салуда біз білмейтін, ғылымда олі дәлелденбеген, кептеген құпиялар жатыр. Соған зер салып, ғылым жете тексеруді колға алса, адам баласына зор пайдасы тиген болар еді. Ешкімнің жанын ауыртпай, сыркаттар емделіп жатса, оның несі жаман. Мұняай ем жүргізгендер дорі-дәр.мек пайдаланбайды. Бұл да қазіргі жағдайда тиімді болып табылады. Экологиялық апаттардың әсерінен, дәрі шөптердің қаншалыкты таза екендігі де беймәлім. Ал, химия жолымен жасалған дәрі-дәрмектерге келегія болсақ. олардың басым бөлігі денеге сіңбей қажетсіз заттарға айналып отырады. МІне, бұл екеуінің салдарынан ағзалардын бірі емделсе, екіншісі сырқагганып жатады. Әрине, бұларды да қолдануға қажетті жерлері бар. Сол себепті. екі ем қатар жүргізілсе бІрін-бірі толыктырып отырғая болар еді. Қалай болғапда да, адам баласының әмірін бір күнге, бір сағатқа, бІр минутқа, бір секундқа Аяланың құдіретімен соза білсек, ол-біз үшін ^лкен жеңіс деп білеміз. Бұл айтылгандардың бәрі де Аллаиыц күдіретіпс, аруэқтардын қызметіне және де ғабиіағіын кереметіне тәуелді болып отырады. Құдретті күш Алла әруақтарды қозгап, оларды қызметке жұмсамаса, табигатқа биологиялық, химкялық, фнзикалық тагы да баеқа, табиги ғылымдарға тән керсметті кұбылыс бермесе, ешбір тірі жан осш онбес еді. Жогарыда айтып өткендей, жалпы ем жүргізілгенде ол дем салу, дәрі-дәрмек беру кемесе баскада ем жслдары болмасын, адам баласының денесінде физикалык, химиялык, биологиялық т.б. ғылыми кұбылыстардын пайца болуы заңды. Сол себепті, мұны мойындаған жөн. Жоғарыда айтыльш өткен сездеріміз дәлелді болу үшін солардың суреттерін салып көрсетіп отейік.
Келесі беггегі і, 2, 3. 4, 5, 6- суреттерге караңыз. Міне. бұл суретгерде көрсетілген ғылыми құбылыстар, дінніп гылыммен тікелей байланыста екендігін дәлелдейді. Бұлар туралы бұдан бұрын жарық көрген ”Дұға күшінің физикалық негіздері", ”Дін және физика" ”Халык медицинасындағы физика" тағы да басқа осы дін мен гылымға байланыскан еңбектерде де кенінен талданып берілген. Барлык дүниедегі қубылыс Аллага пі.ш. Сол себепті Алла разы болеын. Әумин
193
І94
3.3.3. Қазақтың төл жәнс кірме халықтық медицинасы
Қазак халқының көптеген ғасырлардан бері атадан балаға жалғасып келе жаткан төл және кірме халықтык медициналары бар. Неге бұларды төл және кірме деп екіге бөліп отырмыз?
Оған себеп қазак халқы өзі халык болып қалыптасқанша неше қилы тарихты кезендерлі басынан кешірді. Бұл жерде арабтар, парсылар, монғолдар, орыстар тағы басқалар болды. Бұлар мұяда келумен қатар өз мәдениеттерімен бірге салт-дәстүрлерІн, әдет-ғүрыптарын, наным-сенімдерін енгізді. Сол сиякты осындай аумалы-төкпелІ заманда кірме халыктык медицина да көп енген; әрі осы уақытқа дейін пайдаланылып келуде. Ал енді қазактың тәл халықтық медицинасы жайлы айтатын болсақ . ол ездерінің неше ықлым заманнан бері келе жатқан дәстұрлі халықгық медишшасы.
Сонымен төл халықтық медицинаға мыналарды жагк.ызуға болады. ұшыктау, аластау, отқа май қүю, түрлі аңдардың. күсгардың кейбір гұрлерін альш . оны ыш қою. мал каньгмен қандау, терісіне орау. кірне салу, көшіру, баксыдык өкер, корікпелдік, балгерлік, қырык бір құмалақ ашу. тас қорқыікы, кан алу, дәрілік шептерді пайдалану, аң-құс еттерін , болмаса баеқа да органдарып яғни ағзаларын емге пайдаланул.с.с.
Бұл емдерді тура завдармен пайдаланса, адамға юр кәмек берері созсіз.
Ал. енді кірме халық медицинасына келетін болсақ, олар мыналар: қайтарма, дем салу, шилия шығару, дәрет алуі намаз оқу, ораза түту мше бұлардың борініңде емдік қасиеттері бар.Бұл негізінен араб және парсы елдерінен еніп көбінесе құранға негізделген болады. Міне бұл кірме халықтык медицинаны игеру үшін әрине араб, парсы тілдерін білу қажет. Сегізінші ғасырдан бері араб мәдениеті еніл, сол тілде окып, жазу әдетке айналған. Ал енді, киелі кітап— „Құранның,. сөздеріне, яғни аят, сүрелеріне ешқандай күмән жоқ. Олардың бәрі де өз орнын тауып шипа келтіріп жатады. Бірақ, бұл жолда жүргендер толык сол жолды мойындай білу керек. Бұларға мысал. Мұхаммед(с.ғ.с) Пайғамбар емшілік жолмен көп айналыскан. Иса (с.ғ.с) Пайғамбарда сондай қасиет бар еді. Яғни Алла емшілері сондай бір киелі күшке ие болған. Қожа Ахмег Иассауй де емдеумен айналысқан. Бүл кісілер көбІнесе Құран создерін пайдаланған. Кейінгі кездері , „пәленше деген кісі. кара суды теріс ағызған екен, деген
195
создерді көптеп естіл жата.мыз. Мше, мүпың борі. осы киелі кітаптың яғни құдайдың сөзіңің күші. Еңді міне, егемендік алып тәуелсіз ел болып еңсемізді көтерген кезде мүны қайта жаңғыртсақ. одан халыққа пайда келмесе зиян болмас еді. Ал, еңді оны жақындату үшін талмай еңбек ету қажет. Себебі, бұл халық медицинасынын кайсысы болмасын ғылымға негізделген. Ғылымды жете тусінбей, оны халық медицинасына тікелей байланыстырмай бұл мәселені шсніу мумкің емес. Ол үінін көггтеген ғылыми орталықгар ашу керек. Мысалы, мынадай орталықтар: халықтық медицина орталығы, шығыс медицинасының орталығы, биофизикалык орталық, ғылым мен дінді байланыстыру орталығы т.с.с Әрине, мұның бәрі әзірше өте тұрпайы көрінуі мүмкіи. Бірақ бәрібір келешекте дІн мен ғылым бірігш жұмыс істеуіне тура келеді. Себебі булар, бірін-бірі толықтырып отырады. Буган коптеген дәлелдер бар. Мысалы, көріпкелдіктің өзі тікелей, физика заңына байланысты информацияның інығуы жоне оның қабылдануы. Оған мысал: радио, теледидар. телефон, т.с.с. Бірақ, адам ояарлан да күрделірек. Себебі биомеханизм немесе бақсылық психотерапия бұл да тікелей физика занына сәйкес со>ле шытуы, юлқындардың тарауы. эяектр, маіниг өрістеріиің іаралуыңл тікелей байланысты. Тек мұнда биожүйс. яіни адамнан бөпшіп шыгып түр. Құран оқу, дем: салу - -бұл да толкыннын таралуы.
Бұл халықтық медицииа жөнінде коптеген мысалдар келтіріп өтуге болады. Мәселен. не себепті жаңадая сойылған кой гсрісіне орайды, әрі ол қара қой тсрісі болсын дсйді. Оған себеп, қара кой күн астында кон жүргенде күн счэулс-сін яғнн . тнергиясын озіне оте коп қабылдайды. Ал ак қои бо лса аздау қабылдайды. Сеоебі соуле шағылысады. Әсіресе қара қой терісінің арасында көгілдір күлгін сәуле көп жиналады екен. Онымен сырқатгы орағанда әлгі қой терісінен сәуле бөлініп шығыл адам организіміне әсер етеді. Көгілдір-күлгін соуленін емдік қасиетгерінің көп екендігі медицинада мәлім.
Ал, енді бақсылық дәстүрге келетін болсак, онда кобыз сазды әуенмен ойнағанда адам организіміндегі энеріиялар қалыптаса бастайды. Көп жері азайып, аз жері кебейіп теңеседі. Содан адам организімінде жүмыс істеу бІрқалыпқа туседі. Кей адамдар үйықтайды, кеибірі күледі, жылайды, ойнайды. билейді, т.с.с. Жалпы, бұл жерде дыбыс толқындарынын әсер еткендігін білеміз. Міне, мұнын барлығы да кұпия сыр. Бірақ, физика заңына тәуелді екендігі көрінІп тұр. Мысалы: бір сыркатка коз тиіп ауырса, оны тек кана 'үкіру арқылы емдеуге болады. Оған себеп, екшші бір. адамиын козінен шыкқан энергия сырқаттын ең әлсіз деген жеріне өтіп. оны
196
жаракаттайды. Яғни. сол жсрдегі энергияны бұзып, кан айналымдары тоқтамағанменде әлсірей бастайды. Міне бұл кезде, екінші бір энергиясы жоғарылау емші болса, ол түкіру керек. Сол кезде әлгІ сырқат емделеді. Егер, бұл ем жүргізілмесе сырқат адам өлІп кетуі мүмкін. Сол үшін кез, тілден сақтанып жүр деп айтады. Бұл жердегі тіл деп отырғанымыз да соның өзі. Тек мұнда ауыздан сөз арқылы шыққан лас энергия әсер етеді. Бұл кезде де түкіріп, оқып, дем салып кайтаруға болады. Немесе сол кісінің кейбір заттарын күйдІру аркылы аластайды.
Иә, халықтық медипинанын осындай емдеу түрлері көп. Дегенмек қайсыбІр емді алып қарасаңыз да барлығынын өзіндік заңы бар.
Намаз оқу, дәрет алу, ораза тұту. киелі әулиелерді аралау, зекет. садақа берудің өздері де тікелей физика заңдарына байланысты.
Қорыта айтқанда, өмірдегі барлық құбылыс бір-бірімен үздіксіз белгілі бір жүйе арқылы тізбектеле жалғасқан. Соны бір-бірІнен үзІл алмау адам өмірі үшін аса қажет. Ол үшін ғылым мен дінді байланыстыру қажет. Сонымен бірге. әр уакытга тән меп жан тазалығын сақтай білғен дұрые.
3.3.4. Емшілерді калай тандауп* болады
Осы күндері кім кеп емші коп. Емшілердің көбейген кезі. Бәрі де жер бетіне шыкты. Бұған іабиғатгыңда көптегея себеитері бар. Әрйие бұл ұзақка созылмайды, аз-кем біраз жыл өткеи соң токтайды, бірақ соған дейін кептеген адамдар зәбір көрепн болды. Оған себеп көп сырқаттар жанын кинаған соң емшілерді аралай бастайды, бірақ кай емші таза әрІ білгір екендігін ажыратып алмайды. Мінс, осының салдарынан көптеген сырқаттар өз каЙғыларынан арыла алмай қиналысқа түседі. Бұл кездерІ, мұндай кісілерге ақыл-кеңес беретін білгір емшілер немесе сол жолда жүргендер болса, олар дұрыс бағыт беріп отырса өте жөн болар еді. Бірақ екішшке орай ондай кісілер жоқтын қасы. Кімге барсаң да мен білгірмін,мен әулиемін, меп күштімін деп отырғаны. Жаны қиналған сырқат мұның ақ-қарасын ажыратып алмай сарсаң бола бастайды. Мұндайлар қазір үйде қабылдауды қойып, кайта әуяие-әулиелерді аралатып емдейтін болған. Мұндай жағдайда бір сырқатты біріншіден екінші кісіге кошіргендері не сән. Екі ортада сау кісі сырқат болыи не болмаса сырқат кісі сырқатына және сыркат қосып алып жатады. Мұндай жағдайларды әз кәзімізбен керіп оларға куәгер болып жүрміз. Әрине мүкдайды көргенде жаның ашиды.Тек қолдан келер амал жоқ, себебі оған сырқаттар кінәлі емес. Бәріне де емшілерді ажырата алмағандығы
197
кінә. Ал енді мұндай күйге түскен көптеген сырқаттарды қолымызбең Аллаһтың құдіретімен шипа тауып кетіп жатыр. Мұндай кісілердің басым көпшілігі жиырма жылдай қиналғаң болса, кейінгі жастары екі, үш жылдың көлемінде шипа таппай қиналғандар. Шила тапқандардың біразы ұмытып кетіп жатса, біразы осы уақытка дейін рахметін жаудырады.Аллаһтың берген кереметін халықтан неге аянуымыз керек. шамамыз келгенше соларға қызмет етуге дайынбыз.
Ал снді, негізгі мақала такырыбына келейік. Емшілер негһінде екіге бөлінеді.Олар :ак және кара. Ал енді қараның өзі екіге бөлінеді бірі қара күштер, ал екіншісі бампирлер ( яғни баска біреудің күшін алып пайдаланушылар) , Міне бүлардан сақ болған жән. Қара күштер тек адамдарды байлау, алдау менен айналысады, ал басқа кісілердің күшін алыті сонымең ем жүргізеді. Мұндай емдер уақытша болады. Қара күшті пайдаланушылар тек біреуді байлау, арбау, бірін-бірін жек корсету , бірін-бірін өлтіріп жақсы көрсету, жанұяларды ажыратып оны баека біреуге косу, ағайын-туыстардьш арасына от салу және сол сияктылар. Мұның жолдары өте кеп. Топырэқ. ине. ит, мысық, киім, зэттар әйтеуір қолға ілінген нәрсеге оқып береді. Осы айтылған заітар әлг! істелгея кісінің палшыға тиіеннен бастап әсер ете бастайды. Сонымен ол адам арылмайтын сырқатқа ұшырайды. Мүны медицина жолымен емдеу немесе қайтару мүмкін емес.Міне осы кеіде ақ күш керек болады. Мұны сезген ақ күш оларды оқу аркылы қайтарады. Оқу мерзімдері жегі. он төрт, жиырма бір күнге созылады. Ол адам денесіне енуіне байланысты. Окылған заттар адамда көп уакыт бірге болса онда денеге сіңісіп кетеді. Сол себепті ұзак уакыт оқуға тура келеді. Бірак түбінде қайтады. Ал енді қара күш ақ күштен күшгірек болса оны қайтара алмайды. Онысын •эздері мойындағаны жөн. Сол себспті ақ күштің яғни кайтарушының күштірегін іздеген жон. Олардың күші тенстикаға және биоөріске байланысты болады. Әрине мұндай табиғи құбылыстарды емшілердіңде, сырқаттардыңда басым көпшілігі білмегендіктен оларды бІр-бірІне ұғындыруда қиынға соғады. Бірак сондада болса ғылымның еен қарапайым тілімен сыркатты, оны емдеуде пайда болатын қүбылысгарды аңғартып өткен жөн. СебебІ ол құбылыстар болмаса сыркат болмайды, әрі емделмейдІде. Ал енді сырқатгың неден найда боліандығын білмей гұрып оны қандай емдеу мүмкін. Қандай емшіденде сүрасак менің әруағым айтып тұр, оруағым емдеп жатыр тағы сол сияқтылар. Мұидай дәлел болмайды. Қазіргі кезде бәрімізде оныншы сыныпты бітіргенбіз азда болса физикадан, химиядан, биологиядан тағыда баска табиғи пәндерден хабарымыз бар. Сол себепті азда болса
198
гылыми ұғындырып өткен жөн болады. Бұлардың табиғи құбылыстарын бұл жерде талдап отырмай -ақ кояйық себебі бұлар туралы кентеген еңбектер бар. Мәселен ..Дүға кушінің физикалық негіздері.,, „Халык еміндегі физика,. , ,,Шығыс медицинасындағы физика,, , „Киелі сөздегі физика,. тағы сол сияқтылар. Міне осы еңбектерде талданып берілген. Мәселен онда: әруакты қалай алуға болады, қалай ем жүргізуге болады, емші калай күш алуға болады. қалай емші нзіи қорғауға болады. сырқаттар не себептен женІп шығады және оны калай емдеуге болады, ондағы пайда болатын физмкалык қүбылыстар бәріде талданып берілген. Қызығушылар болса сол еңбектерді алын танысуына болады. Бұл жағдайда айтылған еңбектердің көіттеп шығуына кедсргілер көп болып жатыр. Құдай қаласа, олар да кейіннен жарык көреді. сол кездері сыркаттар оларды окып кімнің ақ, кімнін қара екендігін ажырата алатын болады. Мұъдай тақырыпта мақала жазуға себеп болып отырғанымыз, осындай сыркаттардың кебейуінде. Ондайлар өте көп Әбден титыктағанда келеді. Кімге бардың ңеп сұрасаң бармаған жерім калмады. Қолы жеткен жердегі емшілердін бәріне барған болады. Ал бізге келіен соң уш күннен кгйін ссін жинап акыл-есі тұзеліп шыға келеді. Йұл айтылған.дарға осы Түркістанда талай адам куо бола алады
Енді қорьпа келгенде, орбір сырқат емшілерді тандай білгені жон. Білмесе, бпден кеңес алсын. Осы мақала кайдан шықса. сол баспадан бізді сұрауы мүмкін. Олар бізге жол сілтейді Сонымен. емшілерді таңдай білейік ;
,.Де ні м і з са>' болс ьш,, Әумин і!!
199
3.3.5. Медициналык колледжде биофизика пәнін отудің ерекшеліктері
Медициналық колледжде биофизика пәнін өтуге арналған сабақ негізінен I курстын 1 семестріне жоспарланған. Лекция тақырыптары мынадай күрделі тақырыптарды қамтиды.
Биофизикамен медицинаның байланысы. Биохимиялық процесстер. Клетка (жасуша) құрылымдары. мембрана, диффузия, осмос, филтрация. Биоэлектрик потенциалдар. Электрокинетикалық құбылыстар. Ткань (ұлпа) мен клеткалардың электр өткізгіштіктері. Биотоктар. Токтын магниттік өрісі. Фотобиологиялық процесстер. Радиация түрлері. Көздің физикалық оптикасы. Жеке биофизика элементтері. Сезім органдарының биофизикасы. Демалу органдарынын биофизикасы. Қазіргі заман ғылыми жетістіктері. Тірек-қозғалыс органдарының биофизикасы. Міне, сөйтііі медицинаға ец кажетгі деген осы тақырыптарды таңдап оқытумен бірге мұны мектелте әтетін физика пәнімен тікелсй байланыстырып отырған жен Себео« мсктенте физика ітап тікелей медицннамен баиланыстыра оқытылмайды. Негізінде биофизика пәнімен және медицинамец тікелей байланыстыра отулін тиімді жағы мол. Сондай-ак бұл пәнді биология (гіршіліктану). химия, анатомия (тәнтану) тағы да басқа пәндсрмен байланыстыра оқытудың да пайдалы жағы кон екенін айтпай кетуге болмайды.
Ал, енді лабораториялық (зертханалық) жұмыстардың да басқа пәндермен қоса медиципамең тІкелей байланыс болған жөн. Физикалық құралдарды тікелей алған тақырыптарға пайдалана білу кажет. Мысалы: Оптика боліміне сәйкес микроскоптың күрылысы және оның жұмыс істеу принципше мән берілсе, заттардың құрылысын окығанда катты дене.нің тьпыздығын аныктауды үйреткен жөн. Сұйықтықтарға тоқталғанда онын динамикалык тұткырлығы аныкталуы тиіс, ал бұл тікелей қанға байланысты. Сонымеи катар булануды анықтау үшін психометрді оай.ті.іанып ауаның ылғалдылығын анықтауға болады, ал бүл болса гигиена сақтауға өте қажет. Электр бөлімінің сабағы/УВЧЛ'ЖЖ-/ультро жогары жиілік/ аппараттарын пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Оның жұмыс істеу принциитерін үйренумен катар электр күіш арқылы қандай емдер жүргІзуге болатындығын толық менгеруге болады. Деформация белі.мінде қолдан жасалған леформация түрлерін аныкгауға арналған физикалық әмбсбап приборды пайдаланған тиімді. Бүл аркылы ығысу, созылу, сығылу, иілу. бұралу сонымен қатар серпімділік
200
модулін анықтауға болады. Сондай-ақ бүл тірек-қозғалыс органдарында қалдай деформация болатындығын көзбен көруге мүмкіндік береді.
Диагноз қою үшін электр күшін пайдаланып осцилограф электрокардиограф агшараттарының жұмыс істеу принциптёріне сай оқыту тиімді.
Биотоктарды анықтау үшін «БИОН» агшараты пайдаланылып. оның жұмыс істеу принциптерін үйрегумен бірге оларды қаиай қолдануға болатындығына коз жеткізіледі. Сонымен қатар бұл аппарат арқылы қандай емдерді жүргізуге болатынын үйренуге болады. Ал, енді көздің жақыннан және алыстан көруін анықтау үшін арнаулы қолдан жасаған приборды (құралдарды) пайдалана отырып, оның жұмыс істеу принциптерін теория және тәжірибе жүзінде көрсеткен жөн.
Жарыктыктың таралу заңдарын оқып үйретуде де арнайы колдан жасаған приборды пайдалана отырып үйрегеміз.
Ал, енді радиация тақырыбына байланысты сабакта «Флора-2» жэне «Семей» приборларын пайдаланьш адамдар шоғырланған жерлердің радиацияларын аныктау жолдарына тоқталу қажет.
Бұдан да баеқа, қолдач жасалған «Бөбек» приборын тәжірибе жүзінде көрсете отырыи, онын жұмыс істеу принцицтеріп студснттерге үйрету аса тиімді. Оның максаты жас нәресте ораулы ждтып суланғанда ол лрибор дыоыс береді. Я< ни. баламын жаяяығып ауыстыр деген белгі. Сонымен қатар исихотерапияғз арнаяған «Толқын» деп аталатын прибордыңда студенттер үшіи пайдасы көп.
Медицинада ең бір киын Іс оя веиа (кұре) тамырына қан қүю болса осы жолда тамырды дол табу немесе қателесе қалған жағдайда аныктап беретін приборды пайдалана білуді тәжірибе жүзінде студенттерге корсетудің кемегі кеп.
Мүның бәрі физика, биофизика, химия, биология, анатомия жалпы медицинаға тікелей байланысты. Осы жүйемен оқытқанда студенттер жете түсінеді. Және жақсы маман болып шығады деп ойлаймыз.
Бұл айтылған приборлардың бәрінің де арнаулы методикалық (әдістемелік) түсініктеме нұсқаулары бар. Олар орыс жәие қазак тілдерінде дайындалған. Приборлардың бәрі жұмыс істейді. Қажет еткендерге қолдан жасаған приборларды методикалық нұсқаулармен бІрге кебейтіп беруге болады. Ол үшін Түркістан медициналық жоғарғы колледжімен хабарласу керек. Осы приборларды шығыс және халық медицинасына падаланатын жолдары мен түрлерін іздестірудеміз. Бұл жөнінде көптеген тәжірибелерде өткіздІк. Электросенсорика, биоэнергетика және электродиагностикаларды іске қосудамыз. Бұл жөнінде «БИОН» атты ғылыми орталығымыз бар.
201
Нақты айтканда, дәрісіз емдеу жолдарын, осы биофизика пәніне байланыстыра отырып, одан әрі дамытсақ деген ойдамыз. Себебі автор халық емшісі ретінде, көптеген тәжірибелер жинаған. Соғаң сәйкес, «Дәрісіз емдеу жолдары» атты еңбегі де бар. Бұл еңбекде нсгізінде қолды тигізбей массаж жасау арқылы адамдарды физңқа заңдарына сәйкес емдеу жүргізуге болатындығын дәлелдеуге ұмтылған. Ол ем негізінде қолдан бөлініп шығатын сәуле. электр тогы және магнит өрістері арқылы бөлетіндігіне көз жеткізуде. Бұлардың барлығын озІміз қолдан жасаған приборлар арқылы тәжірибе откізіп, дәлелдеп шықтық. Оны студенттер арасында ғылымшметодикалық конференция өткізу арқылы көздерін жеткіздік.
Келешекте, бүл жөнінде факультатив сабақтар өткізу аркылы, кеңінен жариялаймыз ба?-деген ойдамыз. Оған толық мүмкіндігіміз бар.
3.3.6. Медицииа және экология факулътеггерінде физика іынін оқыту ерекшеліктері
Медицина жөне экология факультетгерінде (медипиналық} физнка пәиін оқытканда, мамандықізрыпа байлапысты. аса ерекше коңіл бөлінуі қажет. Оған себеп бұл факультегтер баска оқу орындарына қарағанда тікелей адэ.м тағдырын шешумен айналысады. Бірі емдеу жолдарымен айналысса, екінппсі сол сырқатіардың болдырмау жолдарын қарастырады. Бүл екі факультеттте де физика п.ннінің орны оте жоғары. Өйткені көигеген сыркаттарды физикз зандарыие негізделіп пайда болатын болса, емдеу негізінде де сол физика заңдарына сүйене емдеу жүрпзіледі. Мінс сол үгшн бұл факулътетгегі сіуденттер физика пәнін жете мсңгеріп, өмірмен байланыстырып жөне оларды іс жүзіие асыра алатын болса. қандай керемет болған болар еді. Оның үстіне, меднцина ғылымы мен экологиялық ғылым бір болса, қада.м алға жылжыр еді.
Сонымен катар, адам тағдырына таныс қасіреттердің аз да болса азайуына кәміл сенуге болады. Әрине тек кана бұл бір физика ғылымымен шектеліп қалуға болмайды, бұған байланысты басқа да көптеген ғылымдарды бір-бірімен тығыз байланыстырып отырған жән.
Мектепті жаңадан бітіріп келген студент, физика пәнінін медицина мен экологияға тікелей байланысын бірден білмеуі мүмкін. Бұл үшін пәндердегі әрбір тақырыпты өткенде бүл тақырыптың басқа да пәндермен тікелей қатыстылығын айтып түсіндіріп кеткен жөн. Моселен, физика пәніңе анатомия. фнзиолоғия. гисіолсгия., гигиена, фармоконозия., физология тағы да сол сиякты келешекте өтетін
202
аәндерге тікелей байланысты екенін айтып өту қажет. Себебі оларда пайда болатын физикалык кұбылыстарды білу керек. Табиғатгағы эрбір заггың физикалық құбылысын білмей тұрып, оны жете түсіну мүмкш емес. Сөзіміз дәлелді болуы үшін, мысал келтіре кетейік. физика пәніндс механика болімін отіп жатқанда, оның адам анатомиясына тікелей байланысты екендігін айтуға болады. Мысалы: адам қозғалыстары. Физика пәнінен гидродинамика тақырыбын айтып жатқанда, адам қан козғалысына тікелей байлаііыстыруға болады. Электр бөлімін өтіп жатқанда, адамнан немесе жалпы тірі организмнен электр тогыньщ, сәулелердің сонымен катар магнит өрісінің бөлініп шығатындығын айтуға болады. Оптика бөлімін еткенде, адамнан түрлі сәулелердің бөлініп шығатындығың, оған қоса сәулелерді кабылдап алатындығы, соның салдарыная сырқагтың пайда болатындығы Ж'өне сол жолмен емдеуге де болатындығын жете түсіндіргеп жөн. Міне, байланыс осылай жалғаса береді. Егер, осы жүйемен сабақ (дәріс) өтІлетін болса, бұл факультег студентгері келешекте жетік маман болыл шығуына кәміл сенуге бслады.
Біз сабакты өз факультеггсрімізде осы жұйемен өтіп жүрміз.
3.3.7. Дарісһ емдеудіи физикэлык негіздері
Дорісіз емдеудің физика пәніне көп байланысы бар. Решген сәулесі көғілдір күлгін сәуле. инфра қызыл соуле тзғы да басқ.? физикалык құбылысіар аркылы сырхаггарды дәрІсіз емдеуте б.олады. Бұғад косэ. ежеллен келе жатқан, кейшгі ксздері канатын кең жайғач халык емдері, зкстрасенсорлык. иие-терапиясы. массаж, колды типзбей массаж жасау /ягни безконтактный, контаксыз массгж-'' психотерапия. пшноз тағы сол сияқты емдеу гэсілдердің бәрінде дорі-дормек қолданбайды. Ем негізінен сәулелердің бәлінуі әсерінен пайда болып, ол физика пәнІнІң опгика, атомдык физика, ядролык фйзика. молекулалык физика, электр. магнит, кванттық физика тағы сол сияқты бөлімдеріне тікелей байланысады.
Дәрісіз емдеудщ күрделі бөлімнің бірі—халық емі. Оның ішіиде экстрасенсорикалык әдіс. Мұның ішіне енетіндер: бақсылық, балгерлік, тәуіптік. Емдеу тәсілдері негізінен биоөріс. сәуле, толқын бөліну арқылы болады. Мысалы: экстарсенсорикалык әдісте биоөріс бөлініп шығады. Сонымен бірге тұрлі-түсті сәулелерде бөлінеді, ал дем салған уақытта толқын ііайда болады. Соның әсерінен денедегі ішкі энергиялар бір жүйеге түсіп емделеді. Емдеу жолдарын толық айтып отырмайык, себебі осы такырып бойыкша кіші-гірім еңбек бар Сол еңбек арқылы толығырак мағлүмат алуға болады. Бұл жерде біз
203
тек кана осы дәрісіз емдеудін физика пәніне байланысты екеңді^ көрсеткіміз келді жоне студенттерге физика пәнін өткенде бұд такырыпты да ескерген жөн гой деп ойлаймыз. Бұл еңбек негізінең тәжрибемізден өткен. Осы жолмен көпгеген адамдар әр-кады сырқаттардан жазылған. «Дәрі-дәрменсіз емдеу жолдары» дед аталатын еңбекте негізінен теориялық мағлұматтан да басқа отыздац астам аурудың емделу жолдары көрсетілген. Бұл еңбекпен автор аркылы танысуға болады.
3.3.8. Физиканың шығыс медицинасындағы орны
Физика пөнінІң шығыс медицинасындағы орны өте зор. Бұл жөнінде еңбектер көп жазылған, алайда кейбір жағдайға байланысты көбі жарық көрмей, халық арасына кең тарамай қалған. Тек ауыз екі тарал, ұрпақган-ұрпаққа жетіп отырғап. Атасы баласына, баласы оз баласына үйрету арқылы осы уакытқа дейін жібін үзбей жетіп отыр Ал, енді қазіргі кезде шығыс медицинасын кеңінен пайдалануға рұқсат етілгеннея хейін, бұл жөнінде еңбектердің саиы күннен-күнге кебейуде. Сол сс-бепті бізде аз да оолса шығыс медицинасындағы физиканын. орпын кыскаша карасгырып шығайык делІк. Мүндэғы мақсат медиңина факультетінде оқитын студенітердің физиха пәнінщ шығыс медипинадагы орнын білуі.
Шығыс медицинасы көп салалы болып келсді. Онып ішінде: инегерпиясы, нүктелі массаж, жалпы массаж, қол тигізбей массаж/без коигакгкый массаж/ психотеропия. гипноз, иого, моншага/ваннаға/гүсу арқылы емдеу, күйдіріп смдеу, түтінмен емдеу, отпсн аластау . шоппен емдеу аңмси және жан-жануарлармен емдеу, қан алу, сүлік салу. жыланмен. құрбакамен, тышқанмен, мумьямен, шипалы сулармен, балшықнен емдеу т.б түрлері бар. Бұиьш себебі халық арасыңда ғасырлар бойы кальштаскан әдістер жүдө көіғ мұның бөрін қолға алу бізіе қиынға соғады. Бұлардың бәрін бір жүйеге келтіру қыруар еңбекті қажет етеді. Ғылыми институттар, (зертханалар) лабораториялар, орталықтар ашылса бұл істі алға жылжытуга болады.
Мінс. осы жоғарыда айтылып өткен физиканың орнына аздап тоқталып, мысал келтіріп өтейік. Нүктелі массаж уақытында, адам денесінде арнаулы жүйке жүйелері, тамырлар шоғырланған нүктелерге күш түсіріп, оларды қозғау аркылы организмдер жұмысқа кІрІседі. Бүл физиканың механика бөліміне тікелей байланысты. Қан айналымынын калыптасуы болса гидродинамика бөлІміне сәйкес келеді. Немесе жалпылама және қол тигізбей массаж жасаганда молекуляр болі.міне
204
тура келеді Себебі, кавдай дене болмасып жылығанда, ол оз көлемін кенейтеді, үлкейтеді. үлғайтады. Міне бүл, қан тамырларын кеңейтіп жүмыс істеу кабілетін жақсартады. Немесе психотеропия иого. гипнозбен айналысканда толқындардын таралуы деген бөлім кажет болады. Қолды тигізбей массажбен емдегенде оптика бөлімі қажет болады. Міне осылай жалғасып кете береді. Қалған мысалдар мен емдеу жолдары толық «Дәрі-дәрмексіз емдеу жолдары», «Физические основы народной и неградиционной медицины» дсгсн еңбектерде көрсетілген.
33.9. Халык медицинасында колданылатын фмзикалык герминдер
Халық медицинасы кейінгі кездері кецінен пайдаланылып жүр. Бірақ бұл салада мамандар оның ғылыми непздерін жете түсіидіре алмағандыктан коптеген киындыктар гудырады. Оған себсп халык медицинасы ғылымга тікелей байланысты. Әсіресе оның ішінде табиғи (жарагылыстану) пәндерімсн тікелей араласыл кеткен. Мәселен, физика, биология. химия тзгы сол сияктылар Ец хеп ұшрасзтын физика нәні брлышдъікгзн Оі-ын үстіне тікелеЙ осының үсгінде "нжірибе еткІзіп жүрі еңдіктен физикалык тер.миизерді ссн еткіміз келіп огыр. Бұл халық медицинасы бәйынша контегсгі епбек жаздық. Мысалы: «Халық медицидасының фпіикалык чепздері». «Дәрі-дормексіз емдеу жолдары жене ондағы физика». «Кейбір адамдардын ерекше касиеттері және онда^ы физика», «Лдға күшінің физикалық негіздері» тағы сол сияқтылар. Мінс осы еңбектерд: жазыи шығарарда коптеген терминдіі: киыніпылықгар туды Сол себепті термиңдік орысша-казақша, қазақша-орыеша создік жасап. содан пайдаланьш отырдық. Ол жердс балама создермен қатар түсіндірме сөздер де берілген. Бүл еңбектерді лай.далану арқылы қазіргі медицина мен халық медицинасы бір қадам бір-біріне жақындай түседі.
3.3.10. Биофизика пәиіп окытудағы терминдік мұқтаждык
Биофизика пәнін откенде терминдерді білмегендіктен коптеген қиыншыдыктар болады. Оған қоса бұл пән бойынша қазақ тілінде оқулык жок. Оның үстіне бұл пәнді жете түсініп оқу үшін бірнеше пәндердегі термин сөздерді білу қажет. Мәселен биология, химия, физика медицина тағы сол сияқтылар. Сол себепті біз бұл пәннен лекция оқыганда және
205
лабораториялық жүмыс жүргізгенде сол жоғлрыдағы айтылғаң пәндердегі бар терминдерді жинактап пайдаланамыз. Оның үстіне барлық лабораториялық (зертханалық) жұмыстарды қазақ тіліне тәржімалап бергенбіз. Әрбір жұмыс сонында сод жұмыстарға пайдаланылатын терминдердің орысша-қазақша және қазақша-орысша создіктері берілген. Қажетті жерлерде түсініктеме мен балама создер берілген. Бұл пән бойынша қазақ тілінде лекциялық талдаумен қосымша әдістемелік құралдар дайындалуда. Бұл пәннің тиянақты және қазақ тілінде оқытылуы келешек дәрігерлерді дайындауда көп көмек корсетеді. Себебі биофизика пәні басқа пәндерге негіз болып саналады.
206
3.4. Қожа Ахмет Иассауй тағылымы тәлім-тәрбие ғибраты және оның бүгіні мен болашағы
3.4.1. Йассауи тағылымы—тәлім-тәрбие ғибраты
Ацам баласы бүл дүниеге шыр стіп түскен күннен бастап, күн санап физиологиялық өсу мсн қатар санасы да дами түседі. Бүл туралы, әлемнің бірінші үстазы атанған муъалиму— әл-әуал Аристотель, адам баласының үш жаны болады деп түжырымдаған болатын. Оның екеуі яғни, біріншісі— физиологиялық өсіп жетілуі жоне екіншісі мінсз-қүлқы жарык дүниеге келгендс біріс келср болса, үшінші-жаны бүл дүниегс келгсн күннен бастап, осіп жетіледі скен.
Мінс сол үшінші—жан адам баласының ақыл-ойын памытып отырады.
Соны.мен мүны мына коріністе корсетуге болады, яғнн
Т+Ж—люһи жан - | физиолоі-иялық осін-жетілуғе арналган.
Ж-гР^рухани жан -- мінез-күлықты қалыптастыруға арналган і
және
Ж ^Р-рухани жан — ақыл-ойды дамытуга берілген.|
Сондықтан Адам баласының тек қана тәннен емес, жаннан және рухтан түратындығын есксргсніміз жөн.
Мінс, соны.мсн адам баласының санасы күн санап торбис берген ортасы арқылы жақсы нс жаман адам болып қалыптасады. Жақсы адам болып қалыптасу үшін ол адамгершілікті, тәрбиелі, кішілейіл болуға, сшкімге жамандык яғни, қиянат корсетпсуге тырысуы қажет. Бірақ, біз
207
күндслікті омірдс біреулергс ашуланамыз, кейбірсулерге қиянат корсетіп қаламыз. Міне, осындай қүбылыстардың барлығы ғылыми дәлслденіп жатыр, Олар нсгізінен, фиюсофия жәие жаратылыстану ғылымдарында кеңінең талданып бсрілудс.
Өткен екінші мыңжылдықтың соңында біздің дүнисге козқарасымыздың үйрсншікті торт деңгейінің каіты, сүйық, газ, плазмалық жағдай орнына. жаратылыстану ғылымдарының ғылыми зерттсулерімен жеті түрлі деңгейге толтырылды.
Олар: Қатты, сүйық, газ тектес. плазмалық жағдай, фнзикалық вакуум, энсргоақпараттық оріс нсмесе сана орісі, абсолютті “сшнәрсе емес”.
Бірақ, классикалық ғылымдар осы күнге дейін биологиялық нысан түрғысынан мұны жоққа шығарып отыр.
Әрбір ғылым озінше бір жаңалықтың иссі болып табылады. Бірақ, бүл ғылыми зсрттсулсрдщ арқасында физика, пскхолопія, философия ғылымдары бір тужырымға кслудс.
“Абсолют" >тғни. жоғары сана, жогары жаратушы, жоғары интеллект. Алла, Қүдай, Гәнір т.б.
Өміряеті күнлелікті жаңалыкгярдын. бар.іығы, бізге ғарыш арвділы жеткізілген ақнараттык. орістің жіңішке энергиясы арқы іы жетін, келіп отыралы. Мүтіы I сызбадан көруіе болады.
“Ғарыштык ақпарат—► Адам —► Грансформания — ► Ғарыш’"
г-сызба
Ғарышқа адам баласы ксз-кслгсн ақпаратты яғни, жағымды немесс жағымсыз жаңалықтар болсын, оны еана-орісі арқылы жсткізеді әрі сол сана орісінде сақтайды.
Келссі 2 сызбадан жеті түрлі деңгейлік жайласуын байқауға болзды.
208
Е
<г Алла чС
Й- Тоңір-Құдай
ЕІ
'В- Жәбрсйіл періштс
Сана орісі (торсион орісі)
Абсолютті “Ешнәрсе”
£
3
-
* ? 2 »?* ж —
<ь - -Л
^І
ф =
-і-
Физикалық вакуум
Плаз.ма
5
«5
Халифгср
4-
Мүхаммал (с г.с) йайғамбар
і
галымлар
Қаттыденс
3= -
3 : ,
0 г-
I ! I
£І II 1
^.1 5^1 «,.? §3 =
кЭулислер
3
2-сызбадан көрініп тұргандай «Қүрани Кәрімдегі« жеті қат аспан әлемімен бугінгі жаратылыстану ғылымының түсінігі жақындап гүр. Ягни, бізгс Алла тарапынан хабар жетіп келу үшін, осы жеті қабатты басып отуі заңды, болмаса, біз иллаһи ілімді меңгере алмаймыз. Сондықтан да, Йассауй ілімін үйрену үшін, біз бугінгі танда келешек, өскелең жастарға ліни, философиялық жоне де ғылыми (жаратылыстану) білім беруіміз қажет.
209
Оны томендегі сызбадан аңғарута болады. Егср Йассауй Өз ілімін Алла тарапынан алған болса онда:
I Алла
I
2
;аоігіар
$
.1
һ г
і/| Йзссауй тағы баска.шр
1
пы ғұлама ьалымдар және халықтар
210
6
Йассауйтану
7
Біртүгас дүниетаным |
Түркі-Ислам діні Йассаүй жолы *
I Ұлттык дүниетаным |
-------- “1 —А
Р-------Д.---------
I Жзлпы адамзапык [
• дүниетаным І
і ‘_______________(
_______1______________
І Әдет-іүрып, салт-дэстүр, наньш-сеғдм, ырым-тыйым, таным
I___-------------------
(-----——----
! Тәңірлік діні 1_——_-------з
і
?* *— - • -• -• " ►
I Ислам дін.і ;
і ?
і +
[Жзлпы дінтачу I
1„, — —----------і
I
.х , ___
* Оқушыларды рухани- [ I іщамгершілікке і [ тәрбислеу мәселелері ;
[Жалпы адамзаттык рухани- адамгсршшік | ; турбие беру ?4ә.селелері |
3-сызба
3-сызбада көрсетілгендей болған жағдайда Йассауй ілімін еш киналмай меңгеріп оны іс жүзіне асыруға болады.
Міне, әрбір адам баласының өмірі мәнді де сәнді болуы үшін әрбір адамның ойы таза болып, яғни қызғаныш пен қиянат жасау деген нәрселсрдсн бойын аулақ үстау ксрек. Егер де адамның бойында осындай жағымсыз қасиеттер бар
211
болса, онда сол адамның бойында биохимия.іык процестер
жүріп, жағымсыз қасиеттердің озі адамның ағзасына әсер
стіп, ауру, сырқауға үшыратады. Оны мына төмсндсгі 4-
сызбадан коругс болады.
Р Мснмсидік
Қызғаныші
Ашу
Жск кхэру
| Дұниеқұмарлык |
и-“Т------:---
________X_________
[ Қл й ы ры.мс ызд ы
/’-Лг!.мда жаман қасиеттер туьпипш, ( к.лдыпіаіады, әрі шіетке айналады і
4-еызба
Мүның бәрі қоғамға отс күрдслі келеңсіз жаман жагдай туғызады.
Сондықтан орбір адам баласының дүние танымга козқарасы дүрыс болғаны жон. Яғни, онда табиғатты, Отанын, оз отбасын, оз туған елін, жерін сүюі гиіс,
Әрбір жағымды--жағымсыз жаналықтың қайсы бірІ болмасын, бәрі де жінішке энергия жүйесі арқылы, күнделікті ғарышка жеткізіліп түрады. Ежелгі бабаларымыз, осындай жағымды әрі жағымсыз жаңалықтардың бар скенін білген болуы керск. Олар жағымсыз жаңалық: кек, қиянат, қызғаныш деген агрессиялық ақпараттың соңы олімге алып барады-деп үйғарған. Қытайлықтар осындай жағымсыз ақпараттың бар екендігін біліп ^Егер де сен кекшілдіктіц жолына түссец, озіце бірден екі кор цаз«-деген мақалын жазган, Аг қазацтар болса,
щны «Біреуге ор қазба, озіц тусесің« және «Жуйелі қаргыс
жуйесін табады, жуйесіз қаргые иесін табады«—руп
түжырымдаған. Қысқасы, жамандык жасамақ түгілі ойлама да
деген сөз. Ақпараттың қайта келуін білген, себебі табиғатта үш
бүрыштың және шағылу заңдары бар. Бүл баршаға молім.
Сонымен:
еарыштық ақпарат --► адам—► трансформация--► гарыш
сызбасы арқылы біз табиғаттың бір болігі екендігімізге көз жеткізуге болады және біздің әрбіріміздің жағымды, жағымсыз ойымыз үніін, біз ғарыш (Алла, Қүдай, Тәңір) алдында әрдайым жауаптымыз.
Осындай жаксы жаманның, жақсы адам болу үшін Алла бізге «Қүрани Кәрім« кітабын сыйға тартқан. Осы Алланың кітабында (Кәләмінда) жақсы адам болып қалыптасу алгоритмі корсетіліен.
Әрбір адам баласы жағымды, жагымсыз істері үшін Алла алдында жауапты. Сондыктан біз кейбір кезде «Кездейсоқ« деген созді айтамыз. Бірақ, «Кездейсоқ< дегсн сөз болмайды. Мүның барлығы әрбіп секундтын озі ғарыштык ақпарат арқылы жасатып отыр. Себебі Адам баласы дүниеге келуінде, анасының қүрсағына түскен күнен басгап қырық күннен кейін Алла тағала періштелерді жіберіп торт нәрсені жазады. Ол көкірсгінсн яғни «Сина« нуктесі арқылы еніп омірбойына сақталады. Олар:
1. Физиологиялық осіп жетілуі;
2. Омір бойына табатын табысы,
3. Өмір бойына көретін жақсылығы;
4. Өмір бойына коретін жамандығы.
Міне тағдыр осы болса керек. Бүл туралы қазақтарда мынадай мақал бар: «Жан кекіректен еніп, ауыздан шығады«— дсген.
Егср де сіздің жан дүниеңіз таза, еш жамандық пайда болмаса, онда ғарыштың сізге жіберген жақсылығы деп түсініңіз. Яғни, Алланың нүры мен шапағатының жауғаны.
Ал, стер жаман ой, қызғаныш, арамдық деген нәрсе сіздің бойі^МЙҒда қалыптаса бастаеа, онда сіз озіңізді жақсы адам болуға өз-өзіңізді сол жақсылықкд бағыттаңыз.
213
Бүлар Йассауйдің ар түзейтін ілімінде томендегідей баспалдақтарды басып отеді. Олар.
1. Шариғат, 2. Тариқат, 3. Мағрифат, 4. Ақиқат. Бірақ, бүгінгі танда біз келешек жас үрпақты осы жолға түсіру үшін төмендсгідей баспалдақтарды басып өткізуіміз қажет.
Себебі: Йассауй жолы —«Түркі-Ислам«.
Сондықган осыны дүрыс деп ойлаймыз.
Әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ырым-тыйым, наным-сенім таным негізінде
1 Сопылық ] негіз
Бүгінгі тавдағы негіз
і. Озін-өзі бақылау
| 1. Шарһғат I |1. Озін-ез’ бакылау
|---------------Ы---------------------
і 2. Тарикдт ; 12. Өзін-өзі бағалау
2. Өзін-өзі баталау
3. Мағрифят
3. Өз*н-пзі тәрбиелеу
|4. Озін-әзі тавү I һ
! 4. Акика
А л л а н ы
|| Өзін-өзі тану
' 1-» — -ж- V . — Т _* • 1_ __
] 3 Өзін-өлі тәрбиелеу
4. Озш-өзі гану
5-сызба
Міне осы көріністе гәрбие жүмысын жүргізер болсақ, адам өзін-өзі әрі Алланы тануы мүмкін. Сонымен Алланы таныган өзін де таннды, өзін ганыған Алланы да таниды.
3
214
Адамның жақсы-жаман болып қалыптасуы төмендегі 6-сызба арқылы жүргізіледі.
4 5 6
г-----------------------—------—-------,
Өмірге әсердің салдары (тағдыр) ;
6-сызба.
Міне осындай жсті кезеңнен турады. Осы жеті кезенді былай да керсетуге болады.
3 4
7 -сызба
215
Яғни, Алланың ілімі хабары осылай тарайды.
Сондықтан, адам ешкшге қиянат жасамау керек. Егер де, адам қиянатшыл, кекіпі.і болса, онда ол адамның арғы оміріне қиындық туындайды. Жалпы, адам омірге келеді, қайта ертелі кеш кетеді. Бір адамдар бүл өмірде бай болып өтсе, келесі омірінде көше сыпырушы болып отеді.
Ғарыш арқылы жіберілген жағымды-жағымсыз жаңалықгардың адам ағзасына тигізетіп әсері мол. Әрдайым жақсы оймен, жағымды жаңалықпен жүрсек, энерго-ақпараттар арқылы сізге ешқандай жаманшылық, ауру, сырқау келмейді.
Адам өмірі мен жақсы жағымен күресу үшін, әрдайым жақсы сезіммен бірге жүру қажет.
Откен екінші мыцжылдықта, ой туыпдаудың озі материалды деп қалыптасқан. Ой қайда багытталса, биохимиялык процесстерде сонда багытталады.
Мысалы, айнзға қарап ойлануға болмайды Мен неге әдемі емеспін, менде ажімдер кои деген және т.б.« ой қалыптасса, онда сіздің ағзаңызға да биохимиялық п.роцесс пайда болып, сіз бірден қартайып кстуіңіз мүмкін. Сонымсн қатар адам баласы өзінің ешқандай мушесін жамандамауы тшс. Жамандаса ғарынггық ақпарат оссрлері арқылы сіздін сол мүшсңізге ауру. сырқаутағы да басқа нөрселерді. жібереді.
Саусалито дэрігерлері бул қубылыетарды гылыми тургыдан зерттеп долелдеген. Ягни, рак ауруынан куты.іу ушін адам бойында арамдық, зулымдық деген нзрселер болмауы тиіс. Ягни, агрессиядан кутылса, ауру сырқауынан қутылады деп емін тапқан.
Адамға күнделікті, ғарышган әртүрлі тапсырмалар жіберіледі. Дүрыс нсмесе бүрыс қабылдау адамның озінің еркіне байланысты. Сондықтан ғарыш, яғни Алла тагала барлық адамга жагымды-жагымсыз іс-әрекеттер жібереді. Адамның жаман болуы озініц жасаган іс-әрекеттерінен туындайды.
Біздің оміріміз ағаш тамыры тәрізді. Ал, тілегіміз оның бүтағы мен жапырағы сынды. Егер де бұтақ жапырақтары жайқалып түрғанымен тамыры әлсіз болса, ол ағаш өмірін тоқтатуы мүмкін, ал оны қүтқару үшін кесуге тура келеді.
Егер кез-келген адаммен қатал қарым-қатынас жасағанмен, оған деген көңілдегі махаббатты суытпау керек. Адамдарды жазалауга болады, оларды жазалай отырып, коңілдегі
216
суйіспеншілікті сақтау қажет. Өйткені, балаларымызды жазалағанда оған деген махаббатымызды, мейірімділігімізді сақтай отырыл жазалаймыз гой. Қорыта айтқанда, адам өзініц адамдық келбетін, қадір-қасиетін сақтап, оны багалай білгені жон.
Жалгіы адам баласы өмірінде торт жағдайды басынан откізіп отырады.
Физикалык әлемі—рухани әлем Үйқы 3 _^.Сезім жоқ жағдай 4
8-сызба.
Мұндағы физикалық әлем бес сезімнен тұрады. Олар: кору. есту, сезу, дәм, иіс. Ал екінші рухани әлем. Олар: сана, ой, рух, жан. Үпгінілісі ол: үйқы жәпе төртінші қаггы ұйқыға кету немесе естен тану, бұлар әулиелерде, пайғамбарларда, бақсыларда т.б. бодады.
Тұжырымдап. қорытындылай келс айтарымыз бүгінгі таңда Йассауй ІлІмІн үйрену ү;лін, гомсндегОей басналдақтарды басып отуіміз қажет. Сонда ғана Йасса.уйді түсінуіміз мумкін, себсбі Йассауй жолы Түркі-Ислам жолы. Яши Түркілердің діні Тәңірлікғен қалған лзгтүр. скіншісі-Исламды .мүлтіксіз моиындау, Сонымсн келсшек жастарға мұны жеткізу ушін мынадай тізбек болғаны дүрыс. Бірінші—отбасы, екінші-бала бақша, үшінші—бастауыш сьшып оқушылары, төртінші-жоғары сынып оқушылары, бесінші—жоғары мектеп, яғии университет, колледж т.б. А.тіыншы-жалпы орта және ең сошы жетіншг-ғүлама ғалымдарға арналған.
Міне осындай болған жағдайда ғана біз Йзссауйді толық меңгеріп жолына түсе аламыз. Турасын Алла біледі. Әмин!
Мүны сызба турінде былай корсетуге болады: (9-сызба /1.2-тұрі/)
(келееі беттерді қарақыз)
217
9а-сызба
218
Ғұлама ғалымдар
9ә-сызба
219
3.5.Қожа Ахмет Йассауйдің Ар-түзейтін (хәл) ілімі мен тағылымының келешегі
3.5.1. Келешек жоғары дәрежелі медресе қандай болуы керек?
«Медресе»—дегенге көпшілік қауым ол діни білім алатын оқу орны деп ойлайды. Шындығында солай ма? Ал енді байыбына барып қарағанда келешек «Медресе» кандай болуы тиіс. Әрине, онда жан-жакты білім беріп қана қоймай, әсіресе царынды жастардың бойындағы кабілетіне де түрткі салып. оята білген жен.
Ал енді осы, дарын дегеніміздің өзі не?,—деген заңды сұрақ туады. Дарыи дегсніміз—біздің түсінігіміз бойыпша адам баласынын денесіндегі гепа (ұрык) арқыяы өткен ерекше күш, кэсмет. Ос.ы айтылып отьтргав ерекше күиіті, қасиеттерлі оята білу бізге қойылғав үлкен максат жоне үміг. Ьүл ерекше кхлнтср мен касиеттерді танып ояту үшін. сол жас буынды тәрбиелеуші устаздардыд өзі де жан-жақты қабілетті болғаны жон. Мәселен, устаз бір смсс, бірнеше пәнді, мамандыкты игеріен болуы аса қажет. Себебі, дарынды жастарды гаңдаи. оларға білім беру дс усгаиығ? озі оған дайын болмаса вте киынға соғады. Дарынды жастардың ишіідс өнерді, әдебиетуі. тілдқ дінді, мәдениетті мечгергендері болуы ебден мүмкін. Міне, сондай дарын иелері» аныктауға мол талғампаздықпен қараған жөн. Бір адамның бойынла кандай кабілеттілік болуы мүмкін: ақындык, жазушылық, шешендік, сазғерлік, әшпілік, музыка (саз) аслаптарында ойнау кабілеті? сурет салуға құштарлык, ұсталыкқа беиім болу, зергерлік, емшілік қасиет, көріпкелдік, балгерлік, бақсылық, тілдерге бейімділігі т.с.с. Кем дегенде осы айтылып отырғаядардын жетеуін менгерген жастар болса, нүр үстіне нұр. Міне, осындай жастарды іріктеп, оларға бағыт-бағдар беретін оқу орны болса және онда өтілетін сабактар мына төмендегідей жүйеде болса деген ойдамыз: әдебиет, тіл, дін, мәдениет, этика, эстетика, лоі ика, шығыс философиясы, тарих, халыктық педагогика, халықтық психология, халықтык әдет-ғұрып, салт-дәстүр, халык медицинасы, агрономия, өнср сабактары (дәрІстері) т.с.с, Мұндағы негізгі максат дін мен ғылымды ұштастырар ортақ жол табу, біріншісін екіншісіне толыктырып отыру. Бүрынғы медреселер бірнеше дәрежелі болған. Алғашқы білім алушылар, оліппені бітірді
220
іеп есептелінген, яғни әріптерді толық тану және мүлтіксіз іқитындар, онан кейінгісі әптиекті (бұл Құранның жетіден бір бөлігі іолып еаналгаң) бітірді деп есептелген.
Онан кейін Мұхтасарды бітірді деп есептелінгендер яғни, бес (және <ырык) парызды толығымен меңгергендер. Мұнымен коса, Құранды голық оқып шыққандар. Ал, одан кейін Куранды толық бітіргендердің озі екіге болінген: имам жоне ңары. Қары деп— Қуранды толык, жатқа айтатындарды атаган.
Бұл оқулар әрине бір жақты болып, тек қана догмалык діни ұғымдар қалыптасын отырған. Оларға ешқандай да ғылыми түсініктер берілмеген, мүмкін сол дұрыс деп тапқан болар немесе ғылыми түсініктің кара халықка қажеті жоқ деген болуы да мүмкін. Себебі, Күранды талдап қараған уақытта оның әрбір сүреяері, аяттары ғылымға негізделіп жазылган сияқты және оған көптеген дәлелдер қажет болар еді. Сол себепті діни үғымдардьщ Құран сөздерінін әрбірінІң астарын шешу үшін ғылыммев ұштастыру қажет болған. Әрине, мыңдаған жылдардан берІ адам баласынын өмір тәжірибесінен етіп қалыптзсқан діии ұғымдардың ғылыми иегіздері болмауы мүмкін емес. Мысал келпре кететін болсақ, М. Ломоносов ашты деп жүргеи «Бардан жоқ болмайды, жоқтаи бар болмайды»- -деген заңныц озі, одан кәп гжылдар бұрын Құран іішнде жазылып кеткендігін байқауға болады. Сонымен катар, адам баласынын топырақтан жаралды дегенін казірде ғылым дәлелдей келін, адампың юпыракзан, огтан, судан және ауадан тұратындығынын Қүран ішікде жазылып кетксндігше кәз жеткізуге болады. Міне осындай мысалдар бірімен-бірі тізбектеліп кете берсді. Ал, енді бұлардың бәрін осылай таллап дәлелдеу үніів әрине келешек урпақты оқытып үйрету біздің міндетіміз. Сол себепті. осы біз усынып отырған арнаулы жоспарлар мен бағдарламаларды пайдалансақ сол ойымыздың мұддесінен шығуымыз обден мүмкін.
Жоғарыда айтылып өткендерге нақгы дәлел реиндс біраз салыстырмалы мысал келтіре кетейік. Мәселен: Хорезми, Фердауси, Әл-Фараби, Ибн-Сина, Абу Райхан Беруни, Омархаям, Баласағұни, Сығанаки, Әл-Жауһари, Қожа Ахмет Йассауй, Абай, Шәкәрім т.с.с. булардың барлыгы да діни білім алган соң, соған канағаттанбай өзінше ізденіп қосымша ғылым жолына түсіп, шеіпІм іздеген. Соның салдарынан, коп нәрсенің астарын ашқан. Бірі— математиканың негізін салса, бірі—тіл білімінІң негізін салган, бірі—музыка (саз) негізін салса, екіншісі—медицина негізін крлаган. Енді бірі—Хикметтер жазса, екіншісі соган талдау жасаган. Мысалы: Шәкәрім озінщ отыз жыл омірін сарп етіп «Үш анық»— деген кітанша жазган. Онда, адам баласының тон тазалыгы мен
221
жан тазалыгыиың жолдары ашып корсеткен. Сөйтіл, үш анық деп: («Ар ілімі- ожданл) Нысан, Әділет, Мейірімділікті кабылдаған. Бірак, бұларға жеіудің бірақ жолының бар екендігін дәлелдеуге тырысқан. Ол жол—тек қана дін інен гылым ұштасканда ғана болатындығына анық кезін жеткізген. Қожа Ахмет Йассауйдің де алпыс үш жастан кейінгі өмірін жер астында, яғни «қылуетте» еткізуіне және де «хикмет» жазуына да осындай себеп болған шығар деп ойланмыз.
Медресе жүмыстарын жандандыра түсу үшін мынадай тізбек қажет сияқты: Жанұя—бала-бақша—медресе және де басқа оқу орындары мен қызмег орындары. Ал енді, осы байланысқа немесе тізбекке түрткі болып жол сілтеушілер—жаңа түрдегі жоғары дәрежедегі медресе басшылары, оқытушы-профессорлары мен қызметкерлері және де тәләбалары яғни окушы студенттер. Себебі, осы жоғарыда айтылған жол сілтеушілер, яғни бағыттаушылар жоғарыда келтірілген тізбекгерге әз жоспарлары мен багдарламаларын жеткізіп отыруға тиісгі, Осы көрсегілғен бағдарламалар аркылы жұмыс жасалса жоне тәрбие кызметтері аткарылса алға қоиған максатқа жетуге болады Бұл тізбекгін кажеттілігі сол, қогамда ешбір адам кезден таса қзлмавды. Яғнн, барлығы бір-біргііен байланысты болалы жоне жұмыссыздык та болмауы мүмкін. Егер «Медресе» оз жұмысының тиянақты атқарса жана зуған сәбиден бастап, «медресені» бпчруші тудәбаға дейін кайда барагынын біліп Оіырған болар еді. Мысалы: нәресге дүниеге кедеді, екі-үш жаска дейін ата-анасыныя тәрбиесінде оолады да олардан ерекше жағдай байқалуы да, байқалмауы да мүмкін. Одан бала-бакшаға барады. ол жерде біраз ерекшеліктеріи баЙқап, оны мектенке даярлаганда сол жағын ескерген жөн. Сонымен, мектепте жүргенде оиың ерекшеліктерін ескеріп, соған зейін қойған дүрыс. Егер бала тоғызыншы сыньшта жүріп, басқа сабактарға зейін коймай. бір ғана онерді каласа—сол баланы медресеге қабылдап, оньщ өнерлі қасиетін одан ары жалғастырғаны жөн. Жоқ, ешқандай кедергі болмаса, сабағын жақсы оқып жүрсе, онда он бірді бітіргені жөн. Сейтіп, сол өзінің қалаған мамандығы, дарындылыгы, өнерлі қасиеті бойынша медреседе оқуын жалғастырғаны дұрыс. Бұл жерде де баланың үлгеріміне, зейініне байланысты шегелеп тәрт жыл немесе бес жыл окысын демей, бір жылдан алты жылға дейін созуға болады. Алғашқы бір-екі жылын бітіргендер бастауыш сыныптарда бала-бақщаларда қызмет етуіне болады. Ал, тәрт жылдығын бітіргендер он бір жылдык мектептер, училищелер, лицейлер, колледждер, институттар, ғылыми кызметтерде еңбек етуіне болады. Ал, алты жылдығын бітіргендер басшылық қызметтерге бейімделіп шығады. Мысалы: болім
222
менгерушісі, кафедра меңгерушісі, декандык қызмет, дирекгорлық, ректорлык т.с.с. Міне. осындай даярланған оқушылар еш уакытта көзден таса калмай, аянбай еңбектенетін болады. Олардың алдында койған мақсаггарды да белгілі болып, өнерге, ғылымға жол ашады. Бұл уақытга келешекте медресе жанынан кіші-гірш зауыт, фабрика, цехтар, ұстаханалары мен шеберханалар, дүкендер, сауда оргалықтары күрылып, кәрмелер, әр-түрлі өнер үйірмелері ұйымдастырылады. Мінс, осы жерге келіп жастар қосьгмша білім алуына болады.
Қорыта келгеаде, өзшіз умтылыд, өз мәдениетімізді, әдебнетімізді, өнерімізді тағы сол сиякты дамыту үшін, қажымай еңбек етуіміз керек. Мүны айтқанда, жоғарыда тоқталғандар мүлде ұмытылып кеткен немесе ескерусіз қалған деген сөз емес, тек сол бағдарламаларды өзгертіп, өзге ұлтка, тарихқа, тілге байланысты мәселелерге қозғау салсақ дегеніміз ғой. Сол аркылы сана, көзқарас, ойлар, ұмтылыстар, әсіресе ождан. нысап, әділет және мейірімділік оянады ма?—деп отырмыз. Онын үстіне, бағдарламаньщ негізгі ерекшелігі дін мен ғылымды ұштастыру және халықтан ұзап кетнеу. Халықпен бірге болу, демократиядық бағытпен жұмыс істеу.
Ұрпакты т-эрбнелеуде манызды кұрал—-тіл болып табылады. Сол себептен, ең бірінші тілді жан-жақты оқып үйрену керек. Біздің ойымызша тарихты жанғырту үшін қажетті гілдердін бірі болып, араб тілі ссеите.теді. Сонымен қатар, нарсы. қытаіі. ескі туркі тілдері. Себебі, қазақ хазқының барлық тарихы кеке ламаннан бері неше түрлі пгіядермем ж&не оріпінермен жазылыл қалган. Мәселен. Орхон-Б.чесен жазуы, ескі (іаэне} /пуркі тиі. араб жазуы, нирсы, озбгк, уйеыр. қыргыз. ніүркімеи тіпдерінде жазилып қаяеан. Қытаи тілдерінде. қытай арінтерімен жазылып қалеан еңбектер де оте көн. Әрине. сонымен қоса грек тілінде де коп дерекніер жазылып қіілган. Біраң, олар араб әрпімен қазақ тілдеріне аудирыяып жазылган. Міне, еал себепті келеіиек жаспшрды оқытқанда багдігрламаларга осы тілдерді, әріппіерді оқытын уйретудің, оны меңгерте білудің пайдасы мол. Сонымен қаніар, қазіргі уақытти басқа е.ідерменен қарым-қатынас жасау ушін әзге тілдерді де білген дурыс, орі бу.т келеиіек медреседе оқу жуйесінің өзіндік ерекшелігі болганы жон. Мысалы. кейбір енер сабақтары, әсіресе музыка, сурет салу, халыктык емдеу жолдары т.с.с. жеке окытқанды талап етеді. Бұл сабақтарға уакыітың да коп болінгені дұрыс. Ү.тгтык қолөяер істері жеке үйреткенді кажет етеді. Әрбір ел өзалдына егеменді ел болып қалыптасуы үшін, онын өзінің тілі, діні және мәдениеті болуы керек. Бүларды қастерлемесе, ол елдің ел болуы екіталай. Бізде көп жастар тілді біршама менгерсе де баска тілде сөйлескенді қалайды. Ал, көбісі
223
мойынсұнбайды, мәдениетке көп көңіл бөле бермейді. Оған кінәлі негізінен алдыңғы буын десек, артық айткандық емес. Себебі, мектептерде, оқыту бағдарламаларында ұлттық тіл, мәдениет, тарих туралы өте аз мағлұматтар беріліп отырған. Ал, діиге келетін болсақ, мүлде еске де алынбаған. «ДІн аниыне ден уйреткен. Басқр с.ідерде—керіеінше, дінге (ійрықша кеңіл болінген жлне өз онерлерін модениеттерін, шілдерін, діндерін деріппгеуді алдыңгы қатарга крйган.
Мұндай жоғары дәрежелі медреселерде оқыған тәләбалардың, бірдей ұлттық киім-киіп жүрсе қандай жарасымды болар едІ. Әрине, сонымен қатар намаз оқып, ораза іұгу да сол медреседе білім алып жүргендердің бәріне тән болуы тиіс. Мұның денсаулыкқа пайдасы мол және де тәрбиелік мәні зор. Әрине, мұның барлығы оқу барысында жете түсіндірілуі өте қажет. Олар, яғни тәләбалар білімдерін тура және жете уағыздай алатын болуы керек. Себебі: білімді алу бір баска болса, ал оны уағыздай білудің өзІ үлкен өнер. Уағыздау мен қатар жете методикалык (әдістемелік) (тәсілмен) әдіспен жеткізудін де паЙдалылығы мол. Моселен. қандай адам педагог. ягнм ұстаз бола алады деген сұракқа былай деп жауап беруге болады: «Ол өз білгеиін, яғнн оз ұстазыяз», омірден алғанын, окын үйренгенін екінші бір шәкіртке накты жеткізе білуі керск. Ұстаз болған адам шакірттердің жан дүннесін жан-жакды жете түсінуі гиіс, әрі шәкірттермен свйлесетін оз одіетері болғаны ж«н».
Бұл, жоғары дәрежелі медреседе, тәләбаларды жан-жакты, жеке-дара дайыңдаудың себебі міне осында. Оның ұстіие, шәкірт байындағы дарыпды оят\ үшін, өте кеп еңбектену қажет. Қандай қиыншылық болса да, осы біз ұсынғандай дарынды жастарды жап-жақты даярлауға әрекет жасасак. кслешек ұрпакка—ғылымнын осуі жолында коп-көн еңбск еткен болар едік.
224
Пайдаланылған дереккөедер тізімі
1. Құран Кәрім (казакша мағына және түсінігі), аударған Халифа Алтай. Сауд Арабия, 1991.
2. Хадис (Ал-жомиғ Ас-сахих) Абу Абдуллах Мұхаммад ибн Ислам Ал-Бухории. Ташкснт. 1991. (Закиржоп Исмаил таржимаси (өзбек
тілівде) ' І-П-ПІ-ІУ)
3. Мұхаммад (с.ғ.с) пайғамбар. (орысшадан аударып, ыкшамдағандар Б.Тілеубаев, М. Байғұтов), (қазақ тілінде) Шымкент, 1991.
4. Хазрат Али Хакида Хиссалар. (даярлаған және сөз басын жазған Сайфиддин Рафъиддин) (ескі өзбек тілінле) Ташкент, 1992.
5. Арыстан баб. Мұхтар Қожаев (қазақ тілінде) Алматы. 1992.
6. Арыстан баб және оның кесенесі. Мұхтар Қожаев (казак тілінде) Шымкент, 1996,
X Махду.м Аъзам ва Дахбед. Камил Каттаев (өзбек тіліңде), Самарканд, 1994.
8. Саид-Сабұлт шежіресі Смайыл Шайхысдам Жәркенүлы т.б. (казақ тіліндеі Алматы. 1997.
9. Тарихы терең Түркістан. (Мерекелік жинақ. Түркістанныя 1500 жылдығына арналған) Алматы, 2000. Жауаиты редактор Жанат Әбутәліпкызы Ибрагимова (казак тілінде)
10. Сафи Ад-Дин Орын Қойлақы «Насабиама» (шағатай тІлінде) дайындағаядар Муминов Әшірбек Кұрбан ұлы, Жандарбеков Зікірия Замэнхан ұлы. Түркістан, 1992.
11. Йассауй жолы- Намык Кемал Зейбек (қазақ тілінде) (түрікшеден аударған Досай Тұрсынбай ұлы) Анкара, 1998.
12. Қожа Ахмет Йассауй «Даналық кітабы» аударған Жарасқан Әбдірашев (казак тілінде) Шымкент. 1991.
13. Хожа Ахмад Яссавай (шажарай саодат, кароматлари, хикматлари) М. Мирхалдаров (өзбек тілінде) Шымкент, 1992.
14. Йассауй тағылымы. ғылыми жинақ (қазақ, орыс тілдерінде) Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы, Түркістан, 1996.
15. Қожа Ахмет Йассауй «Диуани Хйкмет»(акыл кітабы) М. Жармұхамедұлы т.б. Алматьт, 1993. (түп нұсқа, қолжазба араб графигімен, қасында транскрипциясы шағатай тілінде және қазақша аудармасы).
16. Қожа Ахмет Йассауй. «Хикметтер» (қазак тілінде) Әбіраш Шәміш ұлы (Абраһмат Жамаладдин) Алматы, 1995.
225
17. «Ариф Усман». «Крупнейшие суфийские братства центральный Азии» (орыс тілінде) Самарканд, 1999.
18. Қазіргі заманғы өмір салты. (қазақ гілінде) Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы, Шымкент, 1991.
19. Ходжа Ахмет Яссави—великий ученый Туркестана. (ЮНЕСКО, Халыкаралык ғылыми конференция жинағы) (қазақ, орыс,өзбек тілдерінде) (Құл қожа Ахмег Йассауй хикметінің торбиелік мәні, Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы) Түркістан, 2000.
20. Қожа Ахмет Йассауй. «Пақрнама және мұнажатнама» (аударған Абдушүкіров Расул-Мухаммед Әшірбай ұлы) (қазақ тілінде) Түркістан, 1992.
21. Әзірет-Сұлтан Қожа Ахмет Йассауй. «Коңілдің айнасы» (Мират-ұл-Кулуб) (дайындаған Кенжетай Досай Тұрсынбай ұлы) араб графикасы шағатай тілінде, түркия, казақ тілінде. Анкара, 2000.
22. Қожа Ахмет Йассауй. «Диуани Хикмег» дайындаған А.Ө.ӘбдІшүкіров. 1 қазақ тілінде) Түркістан, 1993.
23. Қожа Ахмет Йассауй омірі және шығармашылығы. (казак тілінде) Зікірия Жандарбеков. Түркістан, 1991.
24. А.хмад Яссавай «Хикматлар» даярлаған Иброхим Хаққұлов (езбек іілшдс) Тяшкент, 1991.
25. дхмад Яссавий. «Девани хикмат» (дайындаған Р.А.Абдушукуров) (езбек тілінде) 1 ашкені, 1992.
26. Сулайман Боқирғоний «Бокирғон китоби» (өзбек тілінле) (дайындағандар Иброхим Хаққұл. Сайфиддин Рафъиддин) Уашкент. 1991.
27. (Имандылық туралы мын бір сұрак) дайындаған: О.Оралбеков (қаық тілінде) Алматы, 199!.
28. Ислам (аныктамалық) М.А.Усманов. (езбек тілшде) Ташкенг, 1989.
29. Сғфи Оллохиер «Сабот ул-ожизин» (өзбек тілінде) Ташкеыт, 1991.
30. Әмір Темір Аманаты (казақ тілінде) Алматы, 1991.
31. Әлішер Навои (озбек тілінде) Ташкент, 1991.
32. фуад Копрюлюзаде. (түрік тілінде) Ыстамбул, 1918.
33. Қожа Ахмет Йассауй «Қырык хикмет» (қазақ тілінде) (аударған Х.З Иманжанов) Тұркістан, 1991.
34. «Бәйдібек баба мен Домалақ ана» (Құралбек Ергөбеков) (казак тіліиде) Шымкент, 1999.
35. Махдуми Аъзами Дахбеди «Зубдат ус-соликин ва танбият ус-салотин» (тәжік, әзбек тілдерінде) Самарканд, 1994.
36, Арабша-казақша түсІндірме сездік (кұрастырған Н.Д.Ондасынов) (қазақтілінде) Алматы, 1969.
226
37. Ислам (қысқаша анықтамалык) аударғандар Қ.Тұтыбаев. т.б. (қазақ тілінде) Алматы, 1988,
38. Шәді төре Жаһангер ұлы «Ахуалы Қиямет» (шағатай тілінде) Түркістан. 1991.
39. Шәкәрім Құдайберді ұлы «Үш анық» (жауапты редактор А. Сейдімбеков) (қазақ, орыс тілдерінде) Алматы. 1991,
40. Шежіреге толы сыр бойы, С. Құрбанқожаев. Жібек жолы (жұрнал N 1-2(1М2) 1993) Шымкснт, 1993.
41. Араб әрпін (тоте жазу) оқып-жазып үйренейік. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы. Түркістан, 1994.
42. Араб әрпін оқып-жазып үйренейік. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы. Түркістан, 1994.
43. Мүғалим сани (алғашқы қадам), (дайындаған Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы). Түркістан, 1994.
44. «Тажуид» (дайындаған Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы). Түркістан, 1994
45. Қазақша-арабша, арабша-қазақша сөздік. Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы. Түркістаи, 1994.
46. «Кейбір адамиын ерекше кереметтері» Құрбаикожа Сансызбай Н ыза кұшы (Әбу Фараби) Ш ы м кент-Т ү ркістан. 1995.
47. «Дері-дәрмексіз емдеу жолдары» Құрбанқожа Сансызбай Н ыза н ұлы (Эбу Фараби) Ш ымкент-Тү ркістэ н. 1995.
48. «Мүхаммад (с.ғ.с) пайғамбар аманаты» Кұрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби) Шымкені-Түркістан, 1995.
49. «Дұға күшішң физикалык негіздері» Қүрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фараби) Шымкені-Түркістан. 1995.
50. «Физические основы народном и нетрадипионноЙ медицины» Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (Әбу Фарапи) ШымКент-Түркістан, 1995.
51. Қ.А.Йассауй атындағы ХҚТУ «Хабаршысы», «Ғылыми журнал N3» «Физика жоне дін» Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы Түркістап, 1998.
52. Қ.А.Йассауй атындағы ХҚТУ «Хабарпіысы», «Ғылыми журнал N1» «Құранның киелі сездеріндегі фнзика», Құрбанкожа Сансызбай Нызанұлы Тұркістан, 1999.
53. «Гауһар ана» (шежіресі, тарих) Құрбанқожа СансызбаЙ Нызанүлы Шымкент, 2001.
54. «Дем салгандағы физикалык құбылыстар», Құрбанқожа
Сансызбай Нызанұлы Шымкент, 2001.
55. «Физика және Дін», Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы Шымкент, 2001.
227
56. «Рухани туризмдегі физикалык кубылыстар және Оразаның қупиясы» Құрбанқожа Сансызбай Нызанүлы Шымкент. 2001.
57. «Мактум-ағзамның Қазакстандағы әулеттері» (халықаралық конференция) Құрбанкожа Сансызбай Нызанұлы Самарканд, 2001. (казактілінде)
58 «Емшілерді қалай таңдауға болады». Қүрбанкожа Сансызбай Нызанұлы. (казақ тілінде) «Түркістан» газет N8(8215) 16 ақнан 1999-
^9. «Түркістанды қалай рухани гуризм орталығы жасауға болалы. (кала тарихына кеңіл бөлсек)» Құрбанқожа Сансызбай Нызанулы (қазак тілінде) «Түркістан» газет N308181 14тамыз 1998.
60. «Келешек жоғары дәрежелі медресе қаидай болуы керек», Құрбанқожа Сансызбай Нызанұлы (информлисток Южн.Казахстан N 19-95) Шымкент. 1995.
61. «Тұран» сөзінін түп-төркіні туралы Өбу-Фараби. Түркістан, 1998. «Түран» газет N 10/106 мамыр І998.
62. «Жібек жолы» «Жаррамазан» Құрбанкожа Сансызбай Нызанүды Шьімке.чт газет N 2'3/ вкпан 1991.
63. -Жьіл басы зуралы гағы бзрер сөз», «Оңтүстіқ Қазакстан» Құрбанқожа Саксызбай Иызанүлы. Шымкент газст N 55'15,858 БеЙсенбі.21 наурыз, 1991.
64, -Дін және ғылымҚ теледидар дәрістері тоғыз сағатгых бейне тасаа «Түркіетан тынысы» телеарнасы. Құрбанқожа Сансызбай Иьізанұлы. Түркктан. 2001.
<>/ «Йассауй кереметгері» Қурбанкожа Сансызбай Нызанүлы. Түркістан. 2001.
66 «Мүхтасар» (түрік гілінен аударған Ә, Жомішұлы). Алматы. Жазушы. 1992.
67 «Құранның әлгпнесі жоне иманнын шарттары» Жинақтан бастырушы Халифа Алтай. Алматы. 1991.
68 «Қүрани Каримнньт илми .муьжизалари» (озбекше) Халук Нұрбақн (Түрік тілінен аударған М. Аъзам) «Адолат». Ташкент, 1999.
69 , «Ғибадат ғажайыптары» Сафат Сених (түрік тіліиен аударған 9. Дәулетүлы). Алматы, 2001. (Қазақ тілінде).
70 , «Йассауйтану». Қүрбанқожа Сансызбай Нызанүлы. Түркістан. ’ 2001.
228
II Бөлім
Мазмүны
2.3. Қожа Ахмет Йассауй еңбектерін үздіксіз білім беру
жүйесінде пайдалаңудың технологиясы.......17
2.4. Ислам дінінің ғылыми бағьптары мен оны орындаудың психологиялық әдістері (негізі)......59
2.5. Қожа Ахмет Йассауй еңбектеріндегі этнопедагогикалык мәселелер.....................87
3. Кожа Ахмет Йаесауй мүраларын үздіксіз білім беру жүйесінде найдалану технологиясынын экспсрименттік иотнжелері
3.1 Кожа Ахмет Йассауй мураяарын үздіксіз білім беру жүйссінде пайдатану технологиясының парамегрлері
мен көрсеткігатері...........................149
3.2. Физикалық кұбылыстарды зерттеу иәтижелері....167
3.3. Халық емшілігі, смдеу нәтижелерінің
Қожа Ахмет Йассауй еңбектерімен үйлссімділігі.182
3.4 Қожа Ах.мет Иассауй тағылымы— тәлім-! әрбие ғибраты және бугінгі күніміз.....................207
3.5. Қожа Ахмет Иассауйдің Ар—түзейтін (хәл) ілімі мен тағылымынын келешегі..................220
Пайдаланылған дереккоздер тізімі................225
229
1963-1966» жылдар аралығ
Автор туралы мағлұмат
Қуроанқо.т (і Санеы ібай Нызамулы 1946 жылы тамыз айының
31 жұлдызында Оңтүстік Қазакстан облысының Арыс каласында, жұмысшы жанұясында дұниеге келген.
1953-1960 жылдар аралығында сегіз жылдык мектепті бітірген.
1961-1963 жылдар аралығында училишені тамамдаған.
а еңбек жолын туған ауылында ағаш
үстасы мамандығынан бастаған.
19661-1972 жылдар аралығында Ташкенттегі политехникалық институтгын күрылыс факультеин бітіріп, 1972-1973 жылдар аралығында әскери борышын етеген
1974-1991 жылдар аралығындп Шымкент пе.ттгсгикаяык институтында бас инжепер, аға оқытушы. ка< іподақ терағасы. декшишп торбне ісі жоніндсгі орьпібасары, гәрбие жоніндегі прорсктер, партия үйымынын хатшысы. әкімпіілік-шаруашылық прорекгоры т.б. қызметсерді аткарған.
1979-198 3 жылдар аралығында. Шымкент педагогиктлык
институтынын «Математика» факулыетін бітІрген.
1974-1980 жылдар аралығында «Қазақ химия технологиялык» институтында «Теориялық механика». «Материалдар ксдергісі» кафедрасында дәріс жүргізгсн.
1974-1991 жылдар аралығында Шымкент педагогикалық институтында басшылык қызметтерде еңбек ете жүріп 0,5 меліиерде, сағаттык негізде коптеген техникалык пәндерден дәріс жұргізген.
1974-1976 жылдзр аралығында «Экономика» институтын тамамдаған.
1978 жылы Мәскеу каласындя «Проректорлардын білімін жетілдіру семинарында» оқып, арнаулы куәлік алған.
1992 жылы Ташкент каласында кандидаттық дицертация корғгш. «Педагогика ғылымдарынын кандидаты» дәрежесіне ие болған.
1991 жылы Москеудегі «Экстрасенстер» мектебін бітірін, «Халық емшісі» мәртебесін алып, бүгінде «Қолды твгйбей» емдеу тәсілімен ем жүргізіп келеді.
1989 жылдан бастап, доцент міндетін атқарушы больш, үзбей дәрістер жүргізіп келедІ. Өз дәрістерін қазақ, өзбек, түрік, орыс тілдерінде еркін жүргізсе, он екі түркі тілдерінде еркін сойлеи алады, ал словян
230
тілдерінің бесеуінде сөйлесіп үғынысады. Бұлармен қатар неміс және араб тілдерін сөздікпен меңгерген әрі оқып жаза бередһ
1974-1991 жылдар аралығында. Шымкент педагогикалык институтында жастар арасында тәрбие жұмыстарымен үздіксіз айналысын, көптеген кездесулер мен сұхбаттар өткізген, олар туралы баспа беггерінде жарияланған мақалалар жетерлік.
Сол жылдарда Шымкент педагогикалық институтының оқу-тәрбие жүмыстарьшыц оркепдеп дамуына елеулі улес қосты.
1991 жылдан бері Қожа Ахмет Иассауй атындағы Халықаралык Казақ-Түрік университетінде еңбек ет ш келеді.
1991 жылы Министрліктің жолдауымен жаңадан ашылған Қожа Ахмет Йассауй атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік универснтетіне проректор болып ауысып келгеннен бері, осы білім ошағында үздіксіз кызмет етіп келеді. КірпішІ жаңа қаланған унивсрсиіетгің аяқтан тұрып кетуіне аянбай үлесін қосып, өзіне жүктелген Проректор, Вице-президент. Басқзрма бастығы, Вице-президент кеңесшісі кызметтерін абыроймен аткарып шықты.
Университеттің курделі, кешенді кұрылысыньш жобасын даиындауда әрі оның құрылысын іске асыруда көп еңбеғі сіңген.
Түрлі басшылык кызметзерді атқара журіп. ұсіаздық етуден бір күнд.е қол үзген емес. Университет ашылған жыллары араб тілі, биофизика, физика, медфизика, радиоэкологкя, Иассауйтану і.б. пәндерден дәріс жүргіздІ.
2005 жылдан Қазэкстан журналистер одяғының мүшесі.
Бұл күндері жалпы саны 200 тарта қазақ, озбек, орыс тілдерінде жазылған ғылыми-әдістемелік, ғылыми көпшілік. кәркем әдебя енбектердін авте-ры, Бұларлың 80-нен астамы оқу құралдары мен пүеқаулар жсне әдістемелік кітапшалар. «Йассауйтану», «Йассауй тағылымы—-толім-тзрбие ғибраты», «Йассауйтзну дәрісінің рухани мағнауи кажеттілі мен тәлім-тәрбиеяік мәні және Иассауй керемеітері». «Мүхаммад (С.Ғ.С) найғамбар аманаты», «Этнопедагогика» атгы тәлім-тәрбиелік мәні зор енбектері окырманға ұсынылған.
Бірнеше монографиялық еңбектері де жарык корген.
А втордың мақалалары үздіксіз баспадан жары к көріп келеді. Теледидардан сөйлеп, сұхбаттар мен дәрістер де өткізіп жүр. Танымдык дорістерге арналған бейнетаспалары да жеткілікгі. Акын, жазушы, сазгер, өзі кез-келген саз аспаптарында ойнап, қосылын ән шыркай алады. сурет салады, қол өнермен де айналысады. қыскасы «Сегіз қырлы бір сырлы» маман деуге болады.
Бұл күндері «Жалпы педагогика және этнопедагогика» кафедрасында доцент болып кызмет етуде. Негізгі жүргізетін пәндері: педагогика. этнопедагогика, психология, этнопсихология, педагогикалык әдеп, өзін-өзі тану, Иассауйтану т.б. осы сынды тәлім-тәрбиелік мәні бар дәрістер.
231
Йассауйдщ педагогикалық, этнопедагогикалық, психологиялық, этнопсихологиялық және де тәлім-тәрбиелік, рухани-адамгершілік, мағнауи мұраларын зерттеуде коптеген еңбектер жазған. Студент жастар арасында бірнеше шәкірттері бұл істі жалғастырып келеді. Мүндай елімізгс қажетті тәлім-тәрбиелік мәні мен маңызы зор, идеологиялық көзқарастардан магистрант, аспирант жастарымыз да бағыт-бағдар алуда.
Қысқасы, университетіміздің тәлім-тәрбиелік жұмысын алға жылжытып, жетілдіріп дамытуға бірден-бір ен қажетті таптырмайтын. баға жетпес бастама болып табылады.
Келешекіе жалпы Қазақстан, кала берді бүкіл Түркі дүниесі жастарының пайдалануына болатын бағдарлама деп ойлаймыз. Себебі, дәл казіргі таңда жастарымыз басқа діндерге өтіп кетіп жатыр, оның үстіне ішкілікке салыну, нашакорлых, наркомания тағы да баска келеңсіз жағдайлар меңдеп барады.
Міне соларды токтатып. тосқауыл бола алатын бірден-бір бағыт-бағдар және ең түзу жол-осы болып габылады. Бұл жол—'Тұрю ислам жольГ' яғни "Йассауй жо.іы" десе де болады. Яғни, Йассауйдің Ар-түзейтш іхәл) ілімі.
Мүнда. ислам діні толык эрі азгеріссіз тікелей кабылданып, каззқғың "түркілердш” ата дәстүрін қосз мойындап. оны Згінды турде пайдалану бо.чын табылады.
Сонда, бһ аіып-гінілоай Коміл Инеандық {Толың АОамі дорегксгг мсетііемі!, сол уіаін-осы жо.тл; інүсейік.-деген Курбанкрмаі Саксыібпй Ныганүлыиың келешекке арнагаи осындай алдына қййган мнқс/нны ііар-Ол, бүгінгі гнаңйа, ең г<іамсе>яші болып отыргам дуні/станымоық жнне дін мәселелерін жете меңгерген. Конгпеген еңбсһтері дүниетаным мен діннің гылыми негһдерін аіиуга араалган. Еңбектері оқырман қруымга түсінікті, шілі оше жеңіл орі жатық долып келгсн.
Бүгінгі такда мынадяй енбектерімен тануға болады:
1. «Йассау йтаьу»
2 «Йассауй тағылымы- тәлім-торбие ғибраты»
V «Йасеауйтану дорісінің ру.хани, магнауи қажеттілігі мен тәлім-тәрбиелік мені және Йассауй кереметгері»
4. «Қараша каз»
5. « Адам кұпия»
6. «Мұхаммад (С.Ғ.С) пайғамбар аманаты»
7. «Әулиелердегі физикалық құбылыстар т.б.»
8. «Құлақтан кіріп бойды алар...»
9. «Этнопедагогика»
10. «КеЙбір адзмнын ерекше кереметтері»
11. «Дұға күшінін физикалык негіздері»
12. «Дәрі-дәрмексіз емдеу жолдары»
13. «Физические основы нормальной и нетрадиционный медицины»
14. т.б. көптеген осы сынды еңбектер.
232
С. Құрбанқожаевтың еңбектері мен сабақтары
і
С. Құрбанкожаевтың бейнетасна еңбектері мен сабактары
№2. С. Құрбанқожаев
№3. С. Құрбанқожаев
..«ММММкк
I №1. С. Құрбанқожаев >
I С. Құрбаиқожаев $
№5. С. Қүрбанқожаев
№?6, С. Қүрбанқожаев
Қожа Ахмет Иассауй атындағы халыкаралык Қазақ-Түрік университеті
Қүрбанқожа Сансычбай Ньванұлы (Әбу-Фараби)
Қожа Ахмеі Йассауй ілімін, рухани, мағнауи мұраларын үздіксі і білім беру жүйесіне ендірудің исгіздері (Монографиялык енбек)
/Магистранттар, іаденушілер және ғалымдар мен жалпы окырман қауымға арналған/
Жауанты редакгор; п.г.д., профессор
Қ.Р. п.ғ.а. академигі Омар Сыздықоа
Геріп. беттеүші: Әкімжан Стибасв * *>
Терімге бесілді' 15. 03. 2007 ж,
Басуға жіберІлді: 21.04.2007 ж.
Таральімы: 500 дана.
Офсеттік қағаз.
ҚаріптүрІ «Таймс».
Офсеттік басылым.
Шартты баспа табағы; 14,6
Багасы келісім бойынша.
Түркістан қаласы
Ж.К. «Мырза» баспаханасьшда басылды
233