Oeuvres completes de George Gennadios Scholarios

Теги: fiction critique littéraire
Год: 1929
Похожие
OEuvres théologiques. Tome II
Dictionnaire des oeuvres érotiques. Domaine français. Table de renvois, répertoire des auteurs et des oeuvres
Bibliographie des oeuvres de Nicolas Berdiaev
Bibliographie des oeuvres de Boris Zaitsev
Текст
                    rENNAAIOF TOïSXOAAPIOr
AHANTATA ETPISKOMENA
OEUVRES COMPLETES
de
GENNADE SCHOLARIOS
publiées pour la première fois
par
+ Mgr LOUIS PETIT
Archevêque de Corinthe
X. A. SIDERIDES	MARTIN JUGIE
membre de plusieurs Sociétés savantes	des Augustins de FAssomption
TOME II
Traités polémiques sur la procession du Saint-Esprit.
PARIS
MAISON DE LA BONNE PRESSE
5, rue Bayard, 5,
Tous droits réservés
1929.

Introduction
Trois traités polémiques sur la procession du Saint-Esprit remplissent
le présent volume. Ce n’est qu’une partie, la principale, de ce que
Georges Scholarios nous a laissé sur le sujet. Le reste sera donné au début
du t. III, dont il occupera presque le tiers.
La procession du Saint-Esprit, éternel sujet de discorde entre Grecs
et Latins depuis l’époque de Photius, avait été longuement examinée au
concile de Florence, bien que, contrairement à l’avis de Scholarios et de
plusieurs autres, les Grecs eussent concentré presque tout l’effort de leur
polémique non sur la question dogmatique elle-même mais sur l’addition
du mot Filwque au symbole de Nicée-Constantinople. On ne sera pas
surpris de voir Scholarios suivre une méthode contraire. Ses traités visent
avant tout à étayer la doctrine de la procession du Saint-Esprit a Pâtre
solo par des arguments scripturaires et patristiquee. De ces traités nous
allons brièvement examiner: 1° les éditions antérieures; 2° les sources
manuscrites; 3° la date de composition et la dépendance mutuelle; 4°
la documentation putristique ; 5° les données nouvelles d’ordre littéraire
et historique; 6° le contenu théologique. Un dernier point, le plus im-
portant de tous, à savoir la valeur doctrinale de ces écrits, ne sera pas
touché ici. Nous le laissons au jugement des historiens du dogme et des
théologiens de profession.
Les éditions antérieures.
Deux des trois traités qui suivent, le premier et le troisième, avaient
déjà été publiés par des Grecs, au XVIIe siècle. Si ces éditions, devenues
vite rarissimes comme presque tous les ouvrages grecs imprimés dans la
période moderne, sont restées à peu près inconnues des théologiens occi-
dentaux, elles ne paraissent pas avoir eu non plus grande influence sur
la théologie des Grecs et des Russes, à en juger par leurs écrits sur la
procession du Saint-Esprit. Elles ont 13 défaut commun d’être incom-
plètes et fort défectueuses au point de vue de l’établissement du texte.
II
INTRODUCTION
comme on le constatera par quelques variantes typiques que nous avonsi
relevées dans notre édition.
En 1627 ou 1628, parut à Constantinople sans indication de date,
de lieu ni d’éditeur, une collection tripartite d’écrits polémiques sur la
procession du Saint-Esprit. En tête, une épître dédicatoire aux quatre
patriarches d’Orient, parmi lesquels figure Cyrille Lucar, qui en était
alors à son troisième patriarcat oonstantinopolitain (1623-1630). Par
cette épître il est facile de deviner le nom de l’éditeur, qui avait publié,
en cette année même 1627, une dissertation de Çyrille Lucar contre les
Juifs1): Il s’agit du hiéromoine Nicodème Métaxas, qui disposait d’une
imprimerie grecque importée d’Angleterre. Prévoyant sans doute que les
Turcs ne lui laisseraient pas longtemps la liberté d’utiliser ses caractères,
le hiéromoine donna coup sur coup une série de collections polémiques
dirigées spécialement contre les Latins2). Dosithée, du reste, affirme
explicitement que le recueil dont nous nous occupons fut édité par
Nicodème3). La première partie porte le titre suivant: „Toü èv àyéotç
Ttaxpo; ^p&v Fpïjyopiou àp/tentaxénou ©saaaÀovtxïjç Xôyot ànoSe'xttxoi
8uo“. Xpraxog pot povoç erij 5ô£a xai v(xïj. In-4° de 4 feuillets
non chiffrés et 112 pages. Ce sont deux dissertations de Grégoire
Palamas sur la procession du Saint-Esprit. La seconde partie n’est
autre que le premier traité de Georges Scholarios sur le même sujet
sous le titre: „Fe<iopYtou toû SxoXapfou tà aûvraYpa": èntypa^opevov,
„’Op&o5o£ou xaTatpùytov" toû baxepov yevopavou FevaSiou (sic) povaxoü.
Tpfjpa npwTov. Ilept twv aiittov toü ax:<3lJia'C0S xar’ èm8popiF(v. Kai on
rà xaxà tt]v xpriïjv aûvoSov aa<jdjç	toùç Fpatxoùç ôp&wç cppoveîv.
Xâptv napao/ou Xptarè rocg èpoîç nôvotç. 0eoû 5i56vtoç, oùSèv iax,1£t
tpfrôvoç, xai pij SiSôvtoç, oùSèv îaxûet irévos. In-4° de 1 feuillet non
chiffré (appartenant au premier cahier), 292 pages, et 1 feuillet blanc
appartenant au dernier cahier. Aux 292 pages il faut ajouter 14
9 Voir la description de cette édition dans la Bibliographie hellénique d’Emile
Legrand : XVIB siècle, n. 166, 1.1, p. 234-237.
2) E. Legrand, n03 166-168, ibid., p. 234-243.
3) „ Torooia nsçl to>v èv le^oaolvpoiç itaTpiaQxevoàvToyv*, 1. XI, c. ix, § 8,
p. 1174, Bucarest 1715: ^Eitl tov KvoD.i.ov tovtov tov AovxâçeoiQ 6 eiçggévoç
Nixoâg/wç b Mtralât; xai Tivtq ahi.oi ïqtoov elq K(avaTavTivov7to}.iv TWtoygaipiav
eèXqvixgv, xai èivntoaav tov TTahciuà to ovvTay/ta xai tov X/ol.aiAov xai tov
ôiahoyor tov Maçyovvlov negl TÎjç èxnogtvafaiç, xai Tivaç émOTOÀàç tov Aès^av-
Sgelaç MsI.stIov, xai Baghaà/x /tora/où xutù tov xa&agTgylov jtvgo’ç ..Cf. Le-
grand, ibid., p. 243.
LES ÉDITIONS ANTÉRIEURES
III
feuillets non chiffrés intercalés entre la page 30 et la page 311). Suit
la troisième partie: un dialogue de Maxime Margounios sur la pro-
cession du Saint-Esprit entre un Grec et un Latin: „Maijt|xou xoù
Mapyouviou xaneivoû KtdWjpwv èntaxénou 5tdXoYo;“. Tà Ttpdauma,
„rpaixôç“ xai „Aaxîvoç“ (tjtoc) „’Op#’ô5ol;cç“ xa: „Aaxîvoç“. HaùXo;
npàç ’E^eatouç, 5. 25. ’Ano&épevot xô <J>ït)5os XaXeîxe àX^û-etav é’xaoxo;
npôç xèv nXïjaéov aùxoO, 8xi èapèv àXXTjXwv péXrj. In-4° de 1 feuillet
non chiffré (appartenant au premier cahier), 75 pages et 4 feuillets
(pour ï errata). ,.Cc rarissime et précieux recueil, écrit E. Legrand,
doit, pour être complet, renfermer les trois parties que nous venons
de décrire, comme le prouve l’errata final, où sont relevées des erreurs
typographiques commises dans chacune de ces trois parties"2).
L’errata du SùvxaYJia de Scholarios est particulièrement chargé : il
n’occupe pas moins de cinq pages d’un caractère minuscule. Métaxas s’est
aperçu, l’édition une fois terminée, que l’unique manuscrit dont il avait
disposé était plein de lacunes et de fausses lectures. Oe manuscrit, dont
nous parlerons tout à l’heure, n’est autre que le ood. Dionysi/inus 246
de l’Athos. Les corrections que le hiéromoine nous donne en appendice
ne sont point une liste de coquilles typographiques mais les variantes?
d’un autre manuscrit qui lui tomba sous la main, alors que l’ouvrage était
déjà imprimé, manuscrit dont il oublie de fournir le signalement. Voici
comment il raconte lui-même sa mésaventure : „Mexà vô êxSofHjvat xijv
Pt'pXov xaûxrçv xoû S^oXapcou, èvexûxopev àXXfl xetpoypdcpw pé^Xip. Kai
xaûxrjv èxetvfl auyxpcvaVTe;, eùpopev xaûxa, xai èÇeû-épeû’a. MvjSsèç 5è
ffaupaÇéxto xà xûv Ttxatqxdxwv nXfj'&oç. Où yàp xoû èpYoniaxdxou àpdp-
n)p.a, àXX’ y xtpoxépa xetP°YP«T°S ^Xoç xoooûxov fjv Steçdhxpjxévty xai
xoaaûxa efye xà /dapaxa, waxe pôXiç âvSuv^&rjpev àvxtYpa<paL Atà toOxo
arjpetwxéov, w àvayvwaxa, xà dpapxTjraxa xaûxa. ’Ev TtoXXotç yàp eôpVjoetç
xr]v pf^Xov èXXcnTi.
Métaxas a bien raison de se plaindre de son manuscrit, à supposer
qu’il l’ait toujours bien lu. Oe qui est sûr, c’est que les fausses lectures,
aboutissant parfois non seulement à des contresens mais aussi à de véri-
tables non-sens, abondent dans son édition. Les variantes avec notre texte
étaient si nombreuses qu’après les premières pages nous avons renoncé
à faire une oollation complète, nous contentant de signaler de temps en
ï) E. Legrand, op. cit., n° 167, ibid., p. 237. Legrand affirme que dans F édition
le rt<»çylov du titre est imprimé Lropy/ov. C’est une erreur. Nous avons eu entre
les mains deux exemplaires; ils portent tous les deux: reaiÿyiov.
2) Ibid., p. 238.
IV
INTRODUCTION
temps quelques bévues remarquables. Par ailleurs, nous n’avions pas à
relever les corrections empruntées à l’autre manuscrit: elles n’auraient
en rien amélioré notre édition, et n’auraient constitué qu’une surcharge
inutile.
Du troisième traité de Scholarios, de beaucoup le plus court, Dosithée
avait donné dans le Topoç àyanïjç, p. 252-291, une fort mauvaise édi-
tion abondant en inexactitudes de tout genre, qui ne sauraient être attri-
buées dans leur ensemble aux typographes. Il a eu cependant entre les
mains l’unique manuscrit qui nous a conservé cette pièce, le Dionysianus
150‘, mais, tout d’abord, il a fondu arbitrairement cet opuscule avec
deux autres, qui suivent dans le manuscrit, en un seul ouvrage, qu’il a
divisé en chapitres. De plus, il n’a pas donné les passages patristiques
destinés à expliquer le traité, rédigé sous forme de profession de foi,
sans doute parce qu’écrits de la main même de Scholarios en guise de
notes, ils sont fort difficiles à déchiffrer. Or ces notes occupent presque
autant de place que le traité lui-même. Enfin, à certains endroits, le
patriarche de Jérusalem s’est permis beaucoup de liberté avec le texte
du manuscrit, au point que c’est plus une élaboration personnelle qu’une
transcription littérale. Pour ce motif, à certains passages, nous avons
dû renoncer à collationner son texte avec le nôtre. C’est le texte même
de Dosithée avec toutes ses imperfections et ses lacunes que l’on trouve
dans la patrologie grecque de Migne, 1.160, col. 668-691.
Si l’on excepte l’épître dédioatoire à Jean Comnène, empereur de
Trébizonde, tout le second traité est publié ici pour la première fois.
L’épître a été éditée d’abord par Simonidès, dans son recueil de textes
byzantins paru à Londres en 1858, TewaStou toO S^oXapiou, àp^tem-
axortou KtûvaTavTtvounôXÊtùç xal oixoupevixob irarptâpxou, tô Tcepî èxno-
peûaewç toü navaytou IIvE6|iaTog êntaToXipaLov rcpwTov p. 49-52,
d’après le cod. Oxoniensis Seldenus 42, du XVIIe siècle; puis par
Hergenrôther dans la P. G. de Migne, t. 160, col. 665-668, d’après le
cod. theolog. graecus Vindobonensis 275, du XVe siècle. Il semble que
le savant éditeur ne se soit pas aperçu que ce dernier manuscrit con-
tenait tout le second traité à la suite de la lettre, ou qu’il ait pensé
que ce traité n’était autre que le troisième, édité par Dosithée. C’est
ce qui explique pourquoi, dans la patrologie grecque, l’épître dédi-
catoire à Jean Comnène précède immédiatement l’opuscule contenu
dans le Topoç àydnïjç, et se présente comme si elle servait d’introduction
à ce dernier.
LES MANUSCRITS
V
Les sources manuscrites du premier traité.
Pour l’édition du. premier traité, nous avons utilisé cinq manuscrits
du XVe siècle, dont un transcrit par Sylvestre Syropoulos peu de temps
après la composition de l’ouvrage, un autre revu par Scholarios lui-même,
un troisième non seulement revu mais aussi annoté par lui. Nous sommes
donc certains de posséder le texte authentique de l’auteur, qui a relu son
œuvre, alors qu’il était déjà parvenu, à la vieillesse1).
C’est la copie de Syropoulos que nous avons prise pour base de notre
édition. Elle fut terminée au mois de septembre 1446, c’est-à-dire deux
ans environ après la rédaction de l’original. Le texte en est excellent,
et correspond, sauf à un endroit, p. 8, 1. 30, aux corrections faites par
Scholarios sur la fin de sa vie dans le cod. Dionysianus 330 de l’Athos.
C’est aujourd’hui le cod. Vaticanus 1145, de 228 feuillets. Les ff. 5T et
225 sont blancs:
1	(f. 1-5). Table des chapitres.
2	(f. 6-224). f Toû ao^tüTàTOD xaï XoptcoràTou xaE xalfoÀtxoû 5:8aa-
xàÀou rfjç te àyEaç toû Xpcaxob xaE ôp&oSo^QU èxxXïjalaç xaE ttj; Eepâç
aùxfjç O-EoXopta;, xûp rstoppEou toû Sxo^apEoo, ttepE T'qç èxnopEÙaewç toO
àytou IlvEÙpaToç: Tp.rjp.cc TtpùTOV. ITepE xibv aEriwv tou axEapaxoç
xar’ èntSpoixfjV • xaE St: xà xarà ttjv Tptrtjv aûvoSov aatpij; ànoSet^cç âaxc
toù Aaxtvonç xaxwç (ppoveîv. llpocEptov. Inc. Tcy D-sîoy Aoyov xaî rfjç
àXrjUetaç s^opov.
3	(f. 224v). f ’ExEXettldh] 5tà xetP°S |tey<i^ou èzxÀTptapxou
Staxoyou toù SuponoéXou  èv êtet vë^. Mt(vE aenxepPpEcp EvStxxtwvoç
— (= 1446).
4	(f. 225). Début d’une table des chapitres ne comprenant que la
formule transcrite au n° 2, sauf que les mots rcepE rfjç — Ilysépaxos ont
été remplacés ici par ces autres : ^i^XEov xarà AatEvcov.
Le deuxième manuscrit utilisé n’est autre que le cod. Pantocmtorinus
127, décrit dans l’introduction du premier tome, p. XXIX-XXXIV.
Comme il a été dit à cet endroit, la transcription du premier traité sur
la procession du Saint-Esprit dans oe manuscrit, qui est autographe pour
tout le reste, n’est pas de la main de Scholarios, mais appartient vrai-
semblablement à son ancien secrétaire, Georges Galésiotès. Cette copie,
antérieure à la prise de Constantinople, fut retrouvée à Gallipoli après
la catastrophe et remise par un ami en cahiers détachés à Scholarios lui-
!) Le cod. Fantocratorinus 137, qui contient le traité, revu par l’auteur, est
postérieur à l’année 1470.
VI
INTRODUCTION
même, qui l’ajouta à son autographe1). Elle y occupe les ff. 212-353.
Le titre seul est de la main de Scholarios ainsi que la note mise en bas
du f. 212 , qui nous livre la date de la composition de l’ouvrage et sur1
laquelle nous aurons à revenir tout à l’heure.
Plus précieux enoore est le cod. Dionysianus 330, l’Athous 3864 du
catalogue de Sp. Lampros, car il a été soigneusement revu et corrigé
par l’auteur lui-même, de sorte qu’il équivaut vraiment à un autographe.
Comme nous l’avons déjà noté, Scholarios n’a fait qu’une modification
importante au texte primitif donné par Syropoulos et par tous les autres
manuscrits, p. 8, 1. 30 et suiv. Le manuscrit mesure 22 X 14 cm. et com-
prend 212 feuillets, plus 8 ff. blancs, au début et 4 à la fin. Reliure
originale; sur les plats, en haut et en bas, l’aigle byzantine; au centre,
quatre cercles; aux quatre angles, figure représentant une fleur difficile
à identifier. Le manuscrit comprend deux parties réunies, dès l’origine,
sous la même reliure, mais les cahiers dont elles se composent ont,
de part et d’autre, une numérotation distincte, marquée au premier
et au dernier feuillet de chaoun. Ils ont 8 feuillets, sauf le dernier de
chaque série, qui en a 10. Les ff. 65T et 66 sont blancs :
1	(f. 1-65). f Fetopylou toû S)(o^aP^ou:	tûv ÜÀ^tcvo; ànopcwv
ên’ ’ApcJTOTÉÀe'., ptpXfov npwTOV ; puis en marge, de la main de Scho-
larios: xai xaxà 'EXXïjvwv ïjto: noÀu&étcv. Inc. SxonoüvTt pot, xpccTtare
xai YaXrjvÔTaTe ^yepôvwv Ktovaravrlve. Le titre est répété au haut de
la page, tandis qu’ à la marge inférieure Scholarios a écrit de sa propre
main: Kûpte ’Iijctoü Xptcrcé, Lié toû 0eoû, èXéïjtov pe tov àpapTtcXbv
TewccStov vûv rewpytov 8è EyoZâptov, ôte raura CTuveypatpdpijv, aoû
pOYjô’OÜVTOÇ : —
2	(f. 67-212). Sans titre, mais simplement: Tjirpa npwTov nept
Ttàv atxhüv toû cxtapaTo; xax’ ântSpopfjV, xat otc xà xaxà xijv xptxijv
aûvooov	ànoSedjfç sari toû Aaxi'vouç xaxfijç cppoveîv. C’est le
premier traité sur la Procession du Saint-Esprit. Dans la marge su-
périeure et latérale, Scholarios a écrit de sa main la courte préface
qu on lit en tête de notre édition. Ici, elle débute de cette façon :
f Toû abxoü Feopidou toû S)(o^apÊou: ouvexé^ij pexà BcaXé^stç (sans
t68s). On observe çà et là, en marge, des corrections autographes, dont
le détail est donné dans les notes. Les copiste paraît encore être
Georges Galesiotès à cause de la grande similitude que ! écriture du
Dionysianus présente avec celle des fol. 15-46 du codex E. 84 de
Cf. 1.1, p. xxx.
LES MANUSCRITS
Vil
Lavra, qui ont été copiés par Galesiotès, au témoignage de Scholarios
lui-même.
En dehors de ces sources autographes ou quasi autographes, dont nous
aurions pu nous contenter, nous avons cru utile de collationner deux autres
manuscrits du XVe siècle, le Parisinus 1290 du fonds grec de la biblio-
thèque nationale et le Palatinus Vatic. 359. Le premier, pap. de 310
feuillets, porte au f. 1 recto ces anciennes cotes : A.15 CIO CIO XXII.
N° 68. 2239. 2956. Sur un feuillet de garde, en face du titre: N°68:
decimae octavae — Au dessus, cette indication d’une main
postérieure: IL'va£: rstopytou xoû	xoû psx<nvop«a&Évxo? Fsv-
vaSEou povaxoO, xaxà AaxEvtnv ô npôxo? eî? xpïjiaxa otT,prjiévo? • wv
ëxaaxov si? xecpaXata SiEÊXrçTtrat: rcWjv xoû É'xxou, SitEp êxxâSrçv ô? d?
Aôyoç àvaytvwaxExat * xaE Ttléov ouSÉv: —
1	(f. 1-5). IIEvaÇ àxptpijç x^s napoûar)? nnxxESo?.
2	(f. 5T). f ’ExpacpE xal oixeLoy/Ep»? xaxapyà? 6 paxàpto? xaüxa:
Fewpyîou xoû SyoAapEou. SuvExélhj pexà StaÀé^Ei? nsvxsxaESexa xxX.
C’est la courte préface publiée par Renaudot. Elle présente quelques
variantes avec le texte du Dionysianus 330 et du Pantocratorinus 127.
3	(f. 6-310). Premier traité sur la Procession du Saint-Esprit.
4	(f. 310). ’lwdvvou xoû Aoxstavoô :
’Ev oupavot? pèv ouy/opeuE:? «773X01?,
nàxsp, psxaaxà? «71'01? x’ «p/ihuxa:? •
xàvxaûO-a auÇüôv xfj ©eoû âxxXxjaEa,
ntaxœv iwa? ûrxèp ^? ^yiavlaw,
xaï? navaô^ot? Ttuxxtacv êx oüôv /stXÉwv.
vcxâ?, xaB-atpst? xrp> ô^püv xûv AaxEvtnv •
xaî ixâaav àpSet? xxiaiv èvftÉot? Xo7ot?: —
Cette épigramme, dont nous reproduisons la ponctuation un peu
fantaisiste, a été publiée par Sp. Lampros, 'EXXïjvopvrjgtnv, I (1904),
p. 304, avec la fausse lecture, au dernier vers èv O-eEoi? pour èv&éoi?.
5	(f. 310T). Cette seconde épigramme d’une autre main:
f xôv SaxxuXotç ypàtpavxa, xôv xsxxijpévov,
’Avxtnvtov péXxtaxov Eaxptnv àxpov,
èx IT'jponoûXtnv eùyEvtnv npoY)7poVov,
xôv àv«7tvü)oxovxa aùv npoHupEa,
cfùXaxxs xoù? xpeî?, w xptà? xptaoXpEa: f
Le Palatinus359, pap. in -8° de 255 f. à deux colonnes, autrefois
propriété d’un certain papas Nathanaël, porte en tête, sur ff. non numé-
VIII
INTRODUCTION
rotés, un index latin et un index grec d’une main du XVIe siècle1). Il
ne contient que le traité de Scholarios.
Ces deux manuscrits ont fourni peu de variantes. Il n’en va pas de
même du Dionysianus 246, ÏAthous 3780 du catalogue de Lampros, qui
a servi de base à l’édition de Nicodème Métaxas, par laquelle nous l’avons
connu. C’est un pap. du XVIe siècle de 165ff. Au verso du feuillet de
garde, cette note : + Ti);	tüôv xaTr;xoul1£V£-œv pvfjç toü xüp
Atovvaiou. — ’lyvàTtoç iEpo|i,6vaxoS 6 ypchpaç tô rcapôv ^i^XCov ëtl xoaptxôç
a)V èv Xiw	xai TaiSmpoç ôvopaÇ6|iEVoç xaxà nôfrov xat àyânTjV
TatStbpou toü pccpxupos tou êv tt) v^atn papxupfjaavTog : ,Çpttu (= 1602).
Cette note doit être complétée par une autre qui se lit au fol. 165 T,
et qui est ainsi conçue: j- téàoç i] napoüaa pipÀoç êv etei ,Çps'
(= 1597) ' èv 5è tw vé<p ,a<pÇ' [xxjvi aeîmppitp (sic) xç', ^pépa |37. ’Eypatprj
Stà xetP^S èpoü ’lmStbpou dpapTwXoü èv Xécp : — Une troisième note
ajoute que le manuscrit est entré à la bibliothèque du couvent en
janvier ,ÇptaV) (= 1603).
f. 1 : rEtopytou SxoXapéou oûvTaypx toü uaTEpov yevopévou Tev-
vaSt'ou povaxob. — Tprjra npwxov, itepl tc&v aixiov tou ax^(3liaTOl=
Spopfjv, xai otc xà xaxà t)]v xpixïjv aûvoSov aatpijç ànéSec^tç èari toü
Aaxivouç xaxwç çpovetv. A en juger par les variantes, le manuscrit
est apparenté au Paris. 1290. Le sous-titre ajouté par Métaxas dans
son édition: „’OpO-o56^ou xaTa<pûytov“, ne figure pas dans le manuscrit.
C’est sans doute une trouvaille de l’éditeur.
L’ouvrage de Scholarios est encore signalé dans le Baroccianus
Oxoniensis 92, petit in-8° de 8 et 203 ff-, du début du XVIe siècle2).
Le traité sur le Saint-Esprit occupe les ff. 8-192. Suit le sermon de
Scholarios sur la Transfiguration, f. 193-203, publié dans le tome I.
Le titre est le suivant: Toü aocptoxaTou xal XoyuoTocTou xod xa&oÀtxoü
xptToü tôv T<i)|xa[<DV xupoü reopytou toü ïx°^aP10U P^Xlov xaxà Aarivtov.
La table des chapitres est précédée du distique de Syropoulos (cf. p. 262
de notre édition): ce qui nous fait supposer que le manuscrit est une
copie du Vatieanus 1145. Le titre aura été abrégé par le copiste.
Les premiers feuillets sont occupés par des notes d’André Doto sur la
procession du Saint-Esprit. L’ouvrage fut prêté à Maxime Margounios,
en 1597. Nous n’avons pas consulte ce manuscrit, pas plus que les
!) Cf. H. Stevenson, Codices manuscripti Palatini graeci bibliothecae Vaticanae,
Rome, 1885, p. 210.
-) Cf. H. 0. Coxe, Catalogi codd. mss. bibliothecae Bodleianae pars prima recen-
sionem codd. graecorum continens, Oxford, 1853, col. 159.
LES MANUSCRITS
IX
courts extraits contenus dans YAmbrosianus 979, f. 43-491), et dans
l’Iberitanus 600, l’Athous 4720 de Lampros, n. 7a).
Les sources manuscrites du deuxième traité.
Le second traité sur la procession du Saint-Esprit, dédié à Jean
Comnène, empereur de Trébizonde, nous a été conservé au moins par six
manuscrits du XVe siècle, un du XVIe et un du XVIIe. Nous avons
pris pour base de notre édition l’excellente oopie faite par Sylvestre Syro-
poulos en septembre 1447, deux ans à peine après la composition de
l’ouvrage. Elle constitue la plus grande partie du riod. Parisinus 1291,
soit 153 feuillets sur 229. Les ff. 3V, 203v, 211T, 220T sont restés en
blanc. C'est l’ancien Regius 2957, cité par Renaudot.
Au f. 229, cette note au sommet de la page: f ’ETeXetfbB'ïj xb napbv
pt^Xtov 5tà èpoü peydXou exx/.^otapyou StaxbvouStXftéaTpou xoûSupo-
TtoûXou- èv grec	p)vl oeTCTepPpfq) ivbtxTiwvoç câ’/S; — (=1447):
1	(f. 1-3). Table des matières contenues dans le volume.
2	(f. 4-6). f Tôt ôtp^ÀOTaTtp ebaeftearflcni) paatXeî TpanÊÇoûvToç
xûp Twavvr; Ttp peyâXq) Kopv^vw- Fedipytog b 7fyokâ,ptQÇ yodpew. Inc.
Tb pèv ttpwrov tqjjllv ènl xaîç psXéxatç auvréfrerrat.
3	(f. 6-148 T). f Toû <jo<pti)TciTOU xai loycmTaTou 5:5aax<£Xou rfjç toû
Xpurroü ayta; xai ôp&oSôÇou èxxÀrjafaç, xai tt)ç Eepâcç aÔTÎjç B-eoXoyiaç,
xûp rewpyiou toû S^oXapiou • rcepi rfjç èxnopeûaew; toû àytou IIveûpaToç,
npbç toùç rcepi xaûrîjç Sia^epopévouç, pcpAtov Seérepov. Tpfjpa
npwTov, ttjç SXïjç StaXé^ewç npoxaiaaTaTixov. Inc. ’EnetSŸ) vive; ttj
àv&'p«n:vrJ aocpctjc n/.éov toû eixoroç TttaTeùouatv. C’est le second traité
sur la procession du Saint-Esprit divisé en quatre sections.
4	(f. 149-152). ’Arcopia. Inc. ZrjToûat rive;, si èv tû 5:’ Fioû èxiro-
peÛÊab'ai tq llveûpa rà <Sytov.
5	(f. 152-153 T). 'Erépa ànopia. Inc. ’Et: ÇijToûcrtv oi aôiof, et
èxnopedsrat ix pôvou toû IlaTpbç rb Ilveûpa, wç ^aatv oÊ Fpatxot.
L’index attribue expressément à Scholarios ces deux questions. Elles
constituent un appendice du deuxième traité sur la procession, comme
on le voit par les autres manuscrits.
9	Ce manuscrit du XV-XVI” s. ne contient que les deux premiers chapitres de
la première partie du traité (p. 2-8 de notre édition) : Inc. : Tov &eîov Aoyov, Des. :
xai rÿç xoivijc; ànàvrcov ovx f’Çiorâutvoq. Cf. Martini et Bassi, Catalogus
eodicum graecorum bibliothecae Ambrosianae, t. II, p. 1061, Milan, 1906.
2)	Ce manuscrit du XVIIe s. donne le chapitre troisième de la cinquième partie
(p. 198-201 de notre édition) : jEx&eoiç rr~ç îigeréçaç nioriaiQ xai xoiv^q râv ôiôaa-
xaXov do'^ç. Cf. S. Lampros, t. II, p. 181.
X
INTRODUCTION
6	(f. 154-160). Kaxà notov xatpôv xaE toxe, xaE napà xEvœv aEpe-
chwtwv oc ’IxaXoc êStSâx^aav xxX. Inc. ’Ev xf( é(386|rg oExoupsvtx^ xfl
àyta auvôScp.
7	(f. 160-191t). Ilepi rfjg àytaç xaE oExoupevtx^; cmvôSou, fjxcç ànoxa-
xéoxTjaE <J><i>xiov xôv âyttbxaxov narptapy^v xxX. Inc. BamXsuovxEç ot
EÙ'je|3éoxaxo: paatÀEtç. Dans la marge inférieure: Toüxo xô pépog pere-
ypd^ïj âcitô ptpXEou naXatoû ’Avxcoxixoû. Il s’agit des Actes du synode
photien de 879-880, à Sainte Sophie.
8	(f. 191t-193t). üpôç xôv dÎYtwxaxov Odmov’ltùtzvvou rcàrca ërctaxoXf].
Inc. ’ltüfiEvvïjç ènEaxonoç SoüXoç xûv SoûXtev xoû 0eoü.
9	(f. 193 T). Ano xoû ouvoStxoû. Simple extrait de sept lignes.
10	(f. 194-200). f Iléxpou xoû àYuexâxou naxptâpxou ’AvxioyeEa;,
nepl àÇùptev. Inc. OE ctof ^py/jç aùxônxa: xaE urcrçpéxat yEvôpevot xoû
Xôyou.
11	(f. 200-202). "Oxc où Sel xôv 'Ptùpigç ^xaux^aB-at rcspE xœv nptù-
xelwv. Inc. EE Stôxt vj 'Ptopr; èôé^axo xôv Kopu^atov. Opuscule de
Photius contre la primauté romaine. Cf. Hergenrôther, Photius, t. III,
p. 170-172.
12	(f. 202T-203). Toû Xpuaooxôpou. Inc. "tJanep yàp psEyacpa ëx-
xtaxat napà xoû Seanôxou rcpôç EÔEpyeaEav xwv àvfrpwnwv.
13	(f.204-211). Aeyàxoç, ij irepE ÜVEÔpaxoç. Inc. Aaxtvoç. Te&ëaaaL
xijv èntaxoÀfjv, i)v ëvayyoç x<p xe Txaxptapyij. Dialogue composé par
Barlaam de Seminara.
14	(f. 212-219). "A Sel xôv àpytepéa êÇavcfyxTjç ènEaxaa&at xaE xoùç
àXXouç StSflEaxetv : èvxaûfra XÉyei nepE xûv $ àp&pwv xaE xûv Ç puaxrçptwv.
Inc. Tôv àpytEpéa, péaov éaxïjxôxa Qeoû xaE àvfrpwTtwv. Morceau ano-
nyme, qu’il faut peut-être attribuer à Scholarios. Nous aurons à en
reparler à propos des œuvres pastorales.
15	(f. 219-220). Quatre fragments anonymes.
16	(f- 221-225T). Toû Xpuoooxopou, èx xûv eïç xàç IIpfiE^etç Xôywv,
tjDxxôv xpExov: rcspE èntaxônou èxXoy^ç xaE àpExfjç. Inc. Oùx ëoxt pot
npôç Tîdvxaç ô Xôyoç, àXXà xoùç àp£fjç ètptepévouç.
17	(f. 225T-228T). Toû aôxoû nepl xExotprjpÊVtev : r.hrzôv xâ0’’. Inc.
AXXà xaE ev xotç vüv vexpotç pÉya xeXsîxat puaxfjpiov.
18	(f. 229-229T). Toû ©eoMyou,' èx xoû et; Kataàptov emxacpEou.
Inc. ÜEED’opat aocpôv Xôyotç, Sxt nàaa.
Sur la copie de Syropoulos nous avons collationné trois autres manu-
scrits du XVe siècle : le Parisinus 1218, f. 277-419, le Lawentianus Plut,
y 11, cod.27, f. 1-103, et YOttoboniamis Yaticanus 81, f. 1-129.
LES MANUSCRITS
XI
Le Parisinus 1218, pap. de 546 ff. est l’ancien Hegius 2963. Cer-
taines pièces sont d’une main postérieure et écrites sur les pages laissées
en blanc par le premier copiste. Des nombreux traités contenus dans ce
volume, voici ceux qui nous intéressent :
1	(f. 3-6 T). ’Emx^Seioç Tip iv àyîotç iraipt fjpùv Mâpxtp àpxiemŒxôncp
’Ecpéaou. Monodie publiée dans le tome I, p. 247-254.
2	(f. 277-418). Ilepi t^ç èxnopeuoEwç toü àyfou üveupaToç, Kpcç
toùç nepl raÛTïjç Stacpepopévouç, p^Xlov Seurepov. Inc. Ttp ûtpyjXoTdTtp
(JaacXeî TpaneÇoOvToç xüp ’lwâvvv) Tcp peydcXtu Kopvïjvtp rewpytoç ô S/o-
ÀfiSptoç peT’tEùXapeaTâTrj; eùvofaç, xatpeiv.
3	(f. 471t). SxoXapfou axfyot èncTÔppcoc e£ç tôv àytwTaTov àp/teni-
axorcov ’Ecpéoou. Inc. Mâpxou tô aenTÔv w5’ èvexpupïj Sépaç.
4	(f. 472-489 T). S^oXaplou ZiiXo^oi. Tà toü StaXipou npôawna"
'OÀpiavôç, EùXépoç, xai BevéStxToç. Inc. ’OXptavéç. ’AÀXà xatpéç éaTtv
èmaxé^aallat. 6 EùXôytÊ.
Le dialogue des fol. 466T-469 est attribué à Scholarios par M. Omont
dans son Inventaire sommaire, mais à tort; cette pièce, d’ailleurs frag-
mentaire, n’appartient pas à notre auteur.
Ce manuscrit présente ceci de particulier que les deux ànopcai ou
objections finales, qui terminent le traité dans la copie de Syropoulos
et dans les autres manuscrits, sont placées immédiatement après le cha-
pitre 23 de la deuxième partie (cf. p. 386, 1. 29). Du f. 3441 au f. 347T,
une main postérieure a ajouté en marge de nombreuses citations patristi-
ques et liturgiques pour appuyer l’argumentation de Scholarios. Nou-
velles additions marginales aux ff. 354-360.
Le Lriurentùinus Plut. Vil, cod. 27 ne contient que le traité de Scho-
larios, f. 1-103. Les ànoptaise trouvent à la fin, comme dans le Parisinus
1291. Aux ff.77v, 78T, 79r, 80, un lecteur catholique a ajouté en marge
des réflexions personnelles. Au f. 95 T, à propos de l’interprétation de
l’expression augustinienne : procedere principatiter a Paire, (cf. p. 440,
1.16 sq. de notre édition), il a écrit les mots: ffeuSoXopta tpaveptoTaT?].
UOttob.81, de 129 ff., est aussi rempli par notre traité. C’est une
excellente copie d’une belle calligraphie, faite directement sur l’original,
comme l’affirme le copiste au verso du dernier feuillet : f	xarà tc
éauToû npWTÔrunov, rjv Suvarov. Les mots wç SuvaTÔv semblent
faire une allusion discrète à la difficulté de déchiffrer l’original.
Comparés à la copie de Syropoulos, les trois manuscrits dont nous
venons de parler ne donnent que des variantes peu nombreuses et sans
XII
INTRODUCTION
grande importance. Ils sont étroitement apparentés entre eux, comme
on peut le constater et par le titre et en jetant un coup d’œil sur les
variantes. Du moment que YOttob.81 a été transcrit directement sur
l’original, il faut conclure que ces manuscrits représentent un texte révisé
par l’auteur, la leçon du Paris. 1291 étant la première rédaction, telle
qu’elle sortit de la plume de Scholarios au printemps de 1445. La princi-
pale différence entre celle-ci et oelui-là consiste en deux suppressions
notables faites dans la seconde rédaction „auvTO|itaç xâpcv“. Voir p. 313,
1.7- p. 314, 1. 2, et p. 394, 11.17-26.
C’est à la seconde rédaction qu’il faut rapporter sans nul doute le
texte du aod. theol. graeo. Yindobonensis 275, f. 1-166, du XVe siècle,
que nous n’avons pas utilisé. Le titre, en effet, est le même que dans les
trois que nous avons collationnés1). Il faut dire la même chose du Pari-
sinus 1284, XVIe siècle, qui est une copie du Paris. 12182) ; du Do-
chiariensis 108, l’Athous 2782 de Lampros, du XVe siècle3 4); du SMe-
nus Oxoniensis 42, f. 15M10, du XVIIe siècle1). Au contraire, les ex-
traits des deux premières parties contenues dans Ylberitanus 382, l’Athous
4502 de Lampros, f. 766-782, du XVe siècle, paraissent venir de la copie
de Syropoulos, dont le long titre est reproduit mot à mot5).
Sources manuscrites du troisième traité.
L’unique manuscrit qui nous a conservé le troisième traité est le
Dionysianus 150, l’Athous 3684 du catalogue de Sp. Lampros. Pap. do
29,5 X 21,5 cm., 111 feuillets. Ce manuscrit est formé do deux parties
i) Cf. Lambecius, Comment. 1. V, p. 460.
2) Dans ce manuscrit, le traité de Scholarios se trouve au complet, mais les
parties en sont coupées par des blancs. Le texte va d’abord du f. 97 à 142T. Les
ff. 143 et 144 sont restés en blanc. La suite reprend au f. 145 jusqu’au milieu du
f. 174r, dont le reste est en blanc, ainsi que le f. 175. Au f. 167r, ce qui était écrit
au f. 1741 est répété. Le texte continue ensuite sans interruption jusqu’à la fin,
f. 198r. Nous avons constaté que ce manuscrit reproduisait le Paris, 1218. L’ànogîa
s'y trouve à la même place. Les variantes sont les mêmes. Les indications fournies
par H. Omont, Inventaire sommaire des manuscrits grecs de la Bibliothèque Nationale,
1.1, p. 286, ont besoin d’être rectifiées. Les coupures à partir du f. 144 ont été
prises pour des traités différents anonymes.
8) Cf. Lampros, Catalogue of the greek manuscripts on Mount Athos, Cambridge,
1895, 1.1, p. 248. Impossible de dire d’après le catalogue trop succinct de Lampros,
si ce manuscrit contient tout l’ouvrage de Scholarios, ou seulement une partie.
4) Cf. la description de ce manuscrit par Simonidès dans son Recueil de textes
grecs publié à Londres en 1858, p. ig-Ktt et 49.
s) Lampros, op. cit., t. Il, p. 117.
LË8 MANUSCRITS
XIH
bien distinctes: la première comprend les fol. 1-57, et la seconde, les fol.
58-111. La première seule est de Scholarios, non qu’il e.n ait transcrit
lui-même le texte, mais la plupart des titres et toutes les notes, dont les
feuillets du début sont couverts, sont bien de sa main. Cette partie se
compose de sept cahiers numérotés au bas du dernier feuillet de chacun ;
ils sont tous de 8 feuillets, hormis le dernier, qui n’en a que 6, et le
premier, qui en avait 12, mais qui n’en compte plus aujourd’hui que 10.
Le dernier' de oes deux feuillets disparus était sans doute resté on blanc,
mais le premier contenait la fin du traité,par lequel s’ouvre le volume.
Le copiste ayant employé de l’encre rouge, qui a jauni avec le temps, la
lecture de certains passages, des notes surtout, présente de réelles diffi-
cultés. Voilà sans doute pourquoi ces notes n’ont pas été relevées par le
patriarche Dosithée dans l’édition qu’il a donnée des opuscules contenus
dans ce recueil; le texte lui-même, tel du moins que l’a publié Dosithée,
fourmille, comme nous l’avons dit, en inexactitudes. Par contre, la fusion
arbitraire en un seul ouvrage de trois opuscules distincts et la division
en chapitres appartient sans nul doute à l’éditeur du Topoç dycimgç. Dosi-
thée déclare dans sa préface avoir trouvé la plupart des opuscules de
Scholarios èv	EÛptaxopévw èv tÇ> povaowjpcq) rfjç àytaç
Avaaracnaç1). Le qualificatif de péyaç s’applique parfaitement au format
du Dionysianus 150, et tout porte à croire que ce manuscrit, d’ailleurs
unique, faisait autrefois partie de la bibliothèque de Sainte Anastasie,
près de Salonique. Les fol. 60-111 ne contiennent que des œuvres de
Georges Coressios, controversiste du XVIIe siècle; bien que moins jaune
que celui employé pour les traités do Scholarios, le papier de cette seconde
partie a été choisi dans le même format que celui de la précédente, afin
que les deux séries pussent être reliées en un seul volume. Voici mainte-
nant le contenu de ce précieux manuscrit :
1 (f. l-10T). ”EzLte'j:ç Tvjç uytoOg xai ôpO’o5âÇou tïwtswç xupoû Fewp-
Y-'ou toû S)(oÀap£o'u toû xat ucrcepov y£ï0V°'c°Ç KaTptxp/o’j KovoTavTtvou-
nôÀewç œç èv T’ônw époZoylaç. Inc. FedipYtoç à Z^oXocpicç, tô eùreXé-
axaTOV toû 0£QÜ XTtapa, eiç àîStov tûv èvTUYXavovTœv EX^po^opiav. Inc.
’EîtetSïj	èart tocç Suai	(= Tôpoç àY“'n7lS» 252-272;
Migne, CLX, 667-691. Le texte s’arrête dans le ms. à xorcà TauTijal
Tfjç vj. — Migne, 690 D. C’est le troisième traité sur la procession du
Saint-Esprit.
9 2’o'juoç ayrâr/ç (Jassi, 1698), fol. I recto,
Œuvres de Georges Scholarios. II.	%
XIV
INTRODUCTION
2 (f. 12-17T). Toû œÙTOü' nspl tôv ^tjtôv tôv Sutcxôv àyEwv, ètp’oîç
paXiTca èpstSovTat Aaetvot, àîrôxptmç aûvTOgoç xaE aatpfjÇ. Inc. ’EnstSi]
AaTÎvot xaE oE xà aÙTà cppovoûvTsç aôrolç. (= Tôpoç, 272-282; Migne,
691-702).
3 (f. 17t-23). Toû aÙTOü- 8ti àSùvaTÔv è<m xaE tôv ÏEôv toû 0eoû
npO|8oÀÉa elvat toü nvEÛpaToç, 7; npo^âXXovTa aÙTÔ peTà toû IlaTpôç,
ijyouv àSûvaTov èaTi xaE ex toû YEoû aÙTÔ èznopeûea-hat: xaE 8tc àpvoû-
|xevo'. tô rcoteiv 8ûo àpxà; auvaÀot^stv ràç ûnoaTaoet; oE èxeîvo 5oÇâ-
Çovte;, oùSèv ^ttov eEctE toEç opO-ôç çpovoüatv ànpôaSsxToc, eE xai toîç
tStÔTatç SoxoûaE Tt Xéyetv. Inc. "Oxt Sè xaTà xàç t^ç nEoTewç ÛTw&'é'jsiç
àSûvaTÔv sari xaE tôv FE6v. (= Topo;, 282-291 ; Migne, 702-704).
4 (f. 23-24). Toû aÙTOû- êÀeyx0? &S ^v è^65tp tôv <jo<j>i<jtcxôv Tpônwv
tt); etpIjVTjç, oo; oE AartviaraE nsptaSoumv et; è^anaT/jv ànXouarépwv •
èv axTjpiaTt StaXoyou, o5 npo-tn-a. EùXoytoç, BevéStxro; xaE ’OXfkavôç: f
Ine. ’OXfkavôç. ’A/./.à xatpoç èartv âncaxé^aaO’ai., œ EùXôytE.
5 (f. 36-46). Toü aÙTOü zûp FevvaSEou toü 3x°^aP^ou' ànoXoyEa
aùvTopoç ÔTTÈp toü pi] Sé/sollai toüç uytaEvovTaç tôv Tpaixôv tt]v êv
<I>XœpevTEa aûvoSov, xaE tyjv èxsî xaxôç ôpiaO-etaav evoatv. ’EypacpT] 5è
|i£Tà Ti]V paaùéoç ’lwâvvou tsXsut^v: — Inc. "Otlev gèv xaE ônoç ênî
ttjv èv Tq> augpôÀcp TOo-jfhTpxïjV oE AaTtvot xexEvTjVTan (= T6p,oç àyfiEnTjç,
291-307; Migne, 713-732).
6 (f. 46-53t). Tôfioç auvoStxôç xaTà ttjç tôv AaTtvwv aEpèaew;
èxTeB-eEç xaTà p,^va (illisible) toü çovôor Itodç- xallaipôv |ièv Twàvvrçv tôv
Béxxov toü TîaTpcapxtxoü ô'pôvou xaE ava^éptaTt toütov xaD’imopàÀÀwv, ôç
t^J xotaÜTig aEpèaei aÙTOgoÀTjaavTa • T<p auT<p 5’ ôpioEwç napaStSoùç àva-9-éixaTt
xaE nàvTa àXXov tôv Ta aÜTà ÈxeEvcp ^povoüvTa çppovVpovTa koté- npo-
xa0-7jp,£vou toü EÛae^eaTàTOu flaatÀéwç xat auToxpâTopoç 'PwjjiaEœv xupoü
’AvSpovExou toü naÀatoXoyou • auvESptcEÇovTOç toû aytoTâTou xaE oExou-
[xevtxoü naTpcâpxou xupoü Fp^yopEou, xat au|i7taECT7]ç ttjç Eepàç auvoSou
xaE tôv ÂaiinpoTaTtov CTuyxXirjTtxôv 7rapaxaB7]|J,év<i)v. Inc. ’E^xe pièv
èntCTuptpàaa npô [xcxpoü Tapaxr; te xaE ÇàXïj. (= Migne, 142, 233-246,
mais sans les signatures).
7 (f. 53T-55T). "Opoç 6 yevôptevoç ônô Aaxtvwv èv tbÀwpsVTta xaE
ûnoypayetç èx tôv V)|jteTÉp<i>v napaxop-ipEi 0eoü. Inc. Eôyèvtoç èniaxono;.
La liste des signatures est accompagnée de courtes observations de
Scholarios sur chacun des signataires, indiquant ceux qui se sont ré-
tractés et ceux qui ont persévéré dans l'union.
8	(f. 55T-57T). Note de Scholarios sur l’assemblée tenue au palais
de Xylala, à l’arrivée dans la capitale du légat pontifical, et réponse des
LA DATE DE COMPOSITION
XV
opposants à l’empereur ayant pour incipit: ToXpjpw; àva^épopev t^
npazxiâ xai xyiq. pacAet'a sou. La même pièce portant quelques pas-
sages autographes de Scholarios se trouve dans le Baroccianus 85, f. 1-3.
9	(f. 60-101). f reœpYtou Kopeoaiou &eoÀ6you xspi êxnopeûoewç toû
àyiou HveûpaTOç. Quatre dialogues entre un Grec et un Latin, le
premier comprenant les fol. 60-78; le second, les fol. 78-86 ; le troisième,
les fol. 86-90; le quatrième les fol. 90-101.
10	(f. 102-107). f retopyiou Kopeoaiou toû Xtou latpoû xai D’eoàôyou,
TTEpt xfjQ toû nâna àpxfjç.
11	(f. 107-109). f Toû aÛTOü rcepi xaô'apTYjpiou rtupôç.
12	(f. 109-111T). f Toû aÛTOû rcepi ànoXaûaewç tûv àyiwv.
Au fol. 101, cette note: f ’Ev etei ,Çpxr//' pjvi voep^picp tôî% (— 1619)
8tà xetpô; ipoû toû êùteÀoüç ’lyvaTtou ispopovdxou toû èx Tfjç povfjç toû
TtpioU llpoSpÔpOU, T|TOL TOÛ XÛp ûtOVUCTtOU - èv Xi(p T^ VTpCp : —
Date de composition des traités et leur dépendance mutuelle.
Les deux premiers traités ont été composés en moins d’un an et ont
dû se suivre à quelques semaines ou quelques mois d’intervalle. Le pre-
mier n’a pas été commencé avant l’automne de 1444, et le second était
terminé avant le mois d’août 1445. Ces indications précises sont fournies
par les documents suivants :
Tout d’abord, Sylvestre Syropoulos transcrivait au mois d’août 1445
le petit traité de Georges Scholarios sur un passage de Théodore Graptos,
dans lequel l’auteur renvoie expressément à ses deux ouvrages antérieurs
sur la procession du Saint-Esprit. Il s’agit sans aucun doute des deux
traités que nous publions. La copie de Syropoulos est contenue dans le
Coislinlûl de la Bibliothèque Nationale de Paris, f. 284-293. Elle se
termine par cette note: âTeXetwD’Y] tô napôv [kj&fov Stà X£tP^S toû
èxxXrçatdpxou Tfjç àyitUTfiiTT;; toû 0eoû âxxXijoiaç Staxôvou SiX^éaTpou
toû SupoîtoéÀou èv ?T£t	pT)vt aOyoCiciTq) tvStxTttbvos ôy56r)ç
(= 1445). Au f. 286, Scholarios écrit: „oô /akETtov ion Xûetv te xai
èXÉxxstv, 8 Srj xai àpxoûvTwç êv toîç 5ual ^t^kiotç âx7tenovr;Tat“.
Mettons que la copie de Syropoulos ait été exécutée à la fin du mois
d’août 1445: l’original aura été composé au plus tôt au début du même
mois. Or, à cette date, les deux traités de la procession du Saint-
Esprit étaient déjà publiés.
Par ailleurs, le premier traité n’est pas antérieur à l’automne de
1444, et a pu être terminé sur la fin de cette année ou au début de
3*
INTRODUCTION
xvi
l’année suivante. Cola ressort: 1° de la note autographe de Scholarios
insérée dans le Pantocmtorinus 127, f. 212r (cl. t. I, p. XXXIV). D’après
cette note, l’ouvrage fut composé huit ans avant la prise de Constan-
tinople, c’est-à-dire en l’année 1445, qui a commencé pour les Byzantins
le 1er septembre 1444; 2° de la préface autographe à ce premier traité,
conservée dans le Dionysianus 330 et le Pantocmtorinus 127 (cf. p. 1-2
du présent volume). Dans cette préface, l’auteur nous apprend à quelle
occasion il rédigea son ouvrage. Ce fut à la suite des quinze conférences
contradictoires qui curent lieu au palais impérial entre le Dominicain
Barthélémy Lapacci, évêque de Cortone, légat pontifical et maître en
sacrée théologie, et Georges Scholarios, en présence de l’empereur Jean
Vil Paléologue, du despote Théodore, du patriarche catholique de Con-
stantinople, Grégoire Mamnias, du cardinal Francesco Condulmer, neveu
du pape, et de beaucoup de Latins et de Grecs. Or, on sait que le cardinal
Condulmer, parti de Venise le 22 juin 1444, arriva à Modon le 17 juillet,
et fit voile le 20 juillet vers Constantinople, où il resta jusqu’à l’automne
de 1445. C’est donc après juillet 1444 que se tinrent les conférences dont
parle Scholarios, conférences dont le premier traité sur la procession du
Saint-Esprit est comme le compte rendu unilatéral. Il suit de là que ce
premier traité a dû être composé sur la fin de 1444 ou tout au début de
1445. Il s’écoula, en effet, un certain temps entre l’apparition de cet
ouvrage et le second traité, dédié à. Jean, empereur de Trébizonde, comme
il ressort de l’épître dédicatoirc: Jean a entendu parler du premier
ouvrage et a prié l’auteur de lui en faire parvenir un exemplaire. Au
Heu de le lui envoyer, Scholarios a jugé préférable de, remanier son
oeuvre de fond en comble. Cette nouvelle élaboration a été le second
traité, dont la composition se trouve ainsi située dans le premier semestre
de 1445 J).
H est plus difficile de déterminer la date précise du troisième traité,
qui n’est qu’un bref résumé sous forme de confession de foi des deux
ouvrages précédents. Soholarios indique, au début, les motifs qui l’ont
déterminé à le composer : Il sait l’horreur qu’ont la plupart des gens des
longs traités, et n’ignore pas que son second, spécialement dans la pre-
mière partie, est assez rebutant avec ses citations interminables de textes
patristiques. Pour se faire lire et répandre dans le public instruit de
la capitale les conclusions auxquelles il a abouti, il s’est décidé à les
!) Cf. L. Petit, Documents relatifs au concile de Florence. II. (Euvres anti-
conciliaires de Marc d’Ephèse, dans le t, XVII de la Patrologia Orientalis, p. 321-325,
LA DATE DE COMPOSITION
XVII
condenser dans une brève exposition de la foi orthodoxe. Il éprouve,
de plus, le besoin de formuler plus clairement sa pensée pour répondre
aux attaques des unionistes, qui ont essayé de le mettre en contradiction
avec lui-même. Au moment où il rédige oette profession do foi définitive,
il n’a pas seulement publié les deux longs traités que nous connaissons,
mais encore d’autres dissertations ou dialogues, SiaÀéÇst? (cf. p. 459,
1. 4-7), toujours sur la procession du Saint-Esprit. Cela nous incline à
croire que cette profession de foi est venue au moins après le dialogue
intitulé: Neôçpœv fj ’AepopufMa, composé on 1446, qu’on lira en tête
du tome III. Si nous la publions avant ce dernier, c’est qu’elle constitue
vraiment le complément et comme la conclusion des deux grands traités.
Un point, du moins, est certain: c’est que la pièce a vu le jour alors que
Scholarios portait encore le nom de Georges, et n’était pas encore le moine
Gennade, c’est-à-dire avant 1450. C’est donc entre les années 1446-1450
qu’il faut la placer.
Ainsi, au moment où il compose ces longs traités de controverse sur
l’une des questions les plus élevées et les plus obscures de la théologie,
Scholarios est encore simple laïc. Cela peut paraître surprenant en Occi-
dent, surtout à notre époque. Le phéuonième n’a rien d’anormal en
Orient, où les laïcs détiennent souvent le record de la science sacrée.
Dans la Byzance de la première moitié du XVr siècle, Georges Scho-
larios, également versé, dans la théologie latine et dans la grecque, est
le docteur le plus réputé ès-sciences divines, et c’est avec une admiration
de disciple fervent que son ami Sylvestre Syropoulos multiplie les épi-
thètes superlatives devant son titre de maître en sacrée théologie: Toû
aocpwcàTou xtx't Xovuindrou xai xaB'oXtxoû 8t8aoxdXou te àytaç toû
XptaToû xai ôp{fo86!’ou èxxkrpiaç xai lepàç aùrfjç ^eoZoylaç1). Il le
compare à une fontaine d’où jaillissent les flots d’une admirable sagesse,
et il prend la peine de dire cela en vers en tête d’une table des matières:
Ih'vaç CTUYYpacpïjç Seurépaç D’aupamaç
aotpoû y’ èx xp^vïjç ^Xuaâarjç S^oXaptou2).
Si le troisième traité n’est qu’un bref résumé des deux autres, le
second se présente comme une nouvelle rédaction du premier remaniée de
fond en comble. Comme i] le déclare dans l’épître dédicatoire, l’auteur
a voulu faire quelque chose de plus abrégé, de plus clair, de plus docu-
9 Cf, les titres des deux traités, pp. 1 et 269.
2) Cf. p. 455.
XVIII
INTRODUCTION
mente au point de vue patristique, auvropiûTepov èxeÊvou noÀù xal aacpé-
(jTspov xal toïç Tûv SiSaaxàÀwv pâXXov wnXcapévov Xoytoiç (p. 270,
1. 24-25). Le fond doctrinal est sans doute le même, mais l’ordre des
matières, la méthode d’exposition varient. La première partie du premier
traité sur l’origine de la querelle du Filioque ou, comme dit Scholarios,
sur les Muses du schisme, est à peine représentée dans le second. La
première partie de celui-ci répond à la seconde partie du premier, mais
sous une nouvelle forme. C’est une série de propositions générales prou-
vées par des textes des Pères, alors que dans le premier traité, on avait un
exposé plus ample et plus littéraire de la doctrine de saint Augustin sur
les images de la Trinité dans les créatures et une théorie générale de
l’utilisation de ces images. Si dans le premier traité (6° partie), la
méthode de conciliation des Pères grecs et latins est beaucoup plus déve-
loppée que dans le second (3e partie), les arguments scripturaires et
patristiques des théologiens latins sont exposés d’une manière plus com-
plètes et critiqués plus longuement dans le second (2e partie) que dans
le premier (3e et 4e partie). Dans l’ensemble, le second traité est plus
didactique, plus méthodique, plus fourni de textes scripturaires et patri-
stiques que le premier; mais il est aussi plus dur à la lecture, moins
intéressant que le premier. On remarque sans doute dans celui-ci un
manque d’ordre, plusieurs répétitions, des digressions, un ton polémique
plus acerbe; mais aussi l’expression de la pensée y as't plus ample, plus
prime-sautière. La théologie s’y montre plus accessible et moins rébar-
bative. L’empereur de Trébizonde l’aurait sans doute goûté davantage
que celui qui lui fut dédié.
La documentation patristique.
Pour combattre le dogme catholique sur la procession du Saint-Esprit
a Pâtre Filioque, Photius dans sa Mystagogie du Saint-Esprit, avait sur-
tout fait appel à des raisonnements scolastiques. Chez lui, la documen-
tation patristique est à peu près nulle. Beaucoup de polémistes byzantins,
dans leurs dissertations sur le meme sujet, ont suivi cette méthode : Ils
cherchent à acculer les Latins à des absurdités, à des impasses par le
raisonnement théologique. Cette méthode domine encore dans les écrits
de .certains contemporains de Scholarios, par1 exemple dans les Capita
Syllogistica de Marc d’Ephèse, dont Mgr Petit a donné naguère une
édition critique1). Cependant, depuis le XIIe siècle, sous l’influence des
*) Cette édition a paru dans la Patrologia Orientalis, t. XVII, p. 369-415.
LA DOCUMENTATION PATRISTIQUE
XIX
discussions entre Grecs et Latins, l’examen de la tradition patristique est
devenu un élément capital de la controverse. Si les Pères latins ont
formulé la doctrine sur la procession de la troisième personne de la Trinité
dans les termes suivants : Spiritus Sanctus a Pâtre Filwque proaedit,
les Pères grecs ont employé à leur tour ]a formule: „T6 àyiov Ilveüpa èx
IlaTpèç 5tà toû ïfoû éznopeûeTat“. Ce 3tà toû Yloû, sur lequel Pho.tius
gardait le silence le plus complet, les polémistes byzantins ont dû l’ex-
pliquer. Il y a eu dès lors nécessité pour eux de suivre les Latins sur le
terrain de la tradition patristique. Car, lorsqu’il s’agit d’un mystère in-
compréhensible comme celui de la Trinité, les raisonnements purement
humains ont bien peu de poids. Il importe avant tout de savoir ce qu’en-
seignent les sources de la révélation divine: à savoir l’Ecriture et la
tradition. La méthode d’autorité est la seule efficace en oette matière.
C’est celle qu’on avait suivie dans les discussions de Florence, pas assez
pourtant au gré de Scholarios, parce que, contrairement à l’avis qu’il avait
formulé dès le début dans l’assemblée des siens, les Grecs avaient perdu
le meilleur du temps des séances à contester ]a légitimité de l’addition
d’un mot au symbole, au lieu de faire porter le débat sur la vérité de la
doctrine exprimée par le mot lui-même. 11 n’est pas étonnant, dès lors,
que dans ses traités notre auteur parle peu ou point de l’addition au sym-
bole. Il ne s’attarde pas non plus longuement aux raisonnements purement
scolastiques pour triompher de l’adversaire 1 J. Il concentre tout son effort
sur l’examen des témoignages scripturaires et patristiques. Ses traités
sont avant tout des dissertations de théologie positive, et ce sont les textes
des Pères grecs et latins qui en constituent la trame principale. Il y a
lieu dès lors de jeter un coup d’oeil sur sa documentation en la matière.
Cette documentation est abondante pour ce qui regarde les Pères
grecs. Elle est beaucoup plus faible pour la tradition latine. De oelle-ci
Scholarios n’étudie bien que le principal représentant, c’est-à-dire saint
Augustin, et parmi les ouvrages de ce docteur, il n’utilise guère que le
De Trinitate, qui, il est vrai, est capital pour le sujet2). Augustin est, en
effet, la grande autorité que les Latins ont toujours mise en avant. Scho-
') Le passage le plus long où l’auteur fait appel au raisonnement est le chapitre II
de la cinquième partie du premier traité, p. 186-198.
2) Scholarios a lu cependant les autres ouvrages du docteur latin dans le texte
(p. 9, 1. 36 ; 10, 1. 1-3). Il s’est surtout référé au De Trinitate, parce que cet ouvrage
avait été traduit en grec par Maxime Planude et était connu des Byzantins. Voir
à la table des citations patristiques quelques références à d’autres écrits de saint
Augustin.
XX
INTRODUCTION
larios a cru pouvoir s’en contenter. On peut le regretter. Il serait facile,
avec cette méthode, de diminuer la valeur du témoignage de ce docteur,
de le présenter comme un original et un isolé dans ,1a continuité de la
tradition latine, alors que oette continuité est un fait évident, que per-
sonne ne peut raisonnablement contester1). Disons à l’excuse de Scho-
larios, que s’il a été si bref sur les Pères latins en dehors de saint Augustin,
c’est qu’il ne les connaissait que très imparfaitement et n’en avait point
fait une étude personnelle. Il dit dans son premier traité, p. 222, 1. 28-35 :
„Kahot twv atzo ttJç Eôpœnijç narépwv où no/./.à £)(opev, à/./.’ ônoaa fjpîv
aÙTol Aartvoi irapéa^ov èxypcitpaVTeç • Taûxa 8é eiatv, èl; <bv p<£Àiatœ îtpàç
ttjv éauTôv 86l;av T^XTctcrav {JoTjfHpeall’a’.. El Sé ye xà vù>v StSanzolÀtov
[hpja nap’ Vjpîv rpav za: npàç tt]v ^perépav cptov^v peTspâÀXovco, rtàvu
xaXtoç âyd) néîtetapaf. wç êv toXÀoîç àv eupopsv zàzetvouç toùç StSaaxâ-
Xouç tt]V ahtm '/al xi|V àpyljv toû Ilveéparoç ànoStSovraç tw Ilarpl povcp
zal XéjjecHv aurai; auvcpSà «pfreYYopévouç xoîç nap’rjiîv StSaaxdZoïç '/ai
TaÙTTjv xi]V àpcpta{JVp]atv Xûovxaç“2). Il est beaucoup mieux renseigné
sur la théologie latine postérieure au schisme. Non seulement il a lu
saint Thomas, qu’il prend plusieurs fois à partie3), mais il n’ignore pas
la théorie des processions divines de l’Ecole franciscaine, à l’exposition
de laquelle il consacre tout un chapitre du deuxième traité4). Il rap-
porte généralement d’une manière claire les arguments de ses adver-
saires, et cite loyalement les passages patristiques qu’ils font valoir en
faveur de leur thèse. Ce n’est pas un mince mérite de la part d’un
polémiste. Sous ce rapport, ses traités l’emportent de beaucoup sur les
productions de la polémique byzantine antilatine connues jusqu ici.
Les Pères grecs les plus exploites sont saint Athanaso, saint Basile,
saint Grégoire de Nazianze, saint Grégoire de Nysse et surtout saint
Cyrille d’Alexandrie, le docteur grec dont les Latins ont invoqué le plus
!) Scholarios reconnaît qu’avant saint Augustin saint Hilaire et saint Ambroise
ont employé la formule latine (p. 45). C’est par amour et respect pour ces docteurs
que l’évêque d’Hippone a parlé comme eux. C’est par respect et amour pour Augustin
que les docteurs latins qui ont suivi, comme Léon, Grégoire — Scholarios ajoute
même Damase! — ont dit que le Saint-Esprit procédait dn Père et du Fils. Pour
cette raison, dit notre auteur, inutile de passer en revue la suite de la tradition
latine: il suffit de s’attacher au seul Augustin. Si on arrive à enlever aux Latins
cet appui, tout le reste de leur édifice croule: xovipov yâ(> tort to ixtlviov,
xal ov not'iMV ^uîi' tùiijc èxtlvovç re xai ivrcç ixtlviov tùv f.oymv (p. 46-47),
2) La même idée est exprimée dans le deuxième traité, p. 399, 400.
3) Voir en particulier pp. 18, 229, 251-252, 349, 377.
4) P. 386-390.
LA DOCUMENTATION PATRISTIQUE
XXI
souvent le témoignage. Les noms de saint Maxime le Confesseur et de
saint Jean Damascène reviennent assez souvent; mais ce sont presque
toujours les mêmes textes qui sont cités. Le passage de la Lettre, à Marin
du premier — lettre dont l’authenticité est contestée, Scholarios le sait —,
est répété à satiété sans grand profit pour la thèse grecque, attendu qu’il
peut tout aussi bien être entendu dans le sens de la doctrine catholique,
et les théologiens latins y ont souvent fait appel. Deux ou trois textes
du Pseudo-Denys reparaissent également plus qu’à leur tour comme de
vrais refrains. Il est vrai que pour Scholarios l’Aréopagite ,,est le second
docteur de l’Eglise après saint Paul“ (p. 337, 22), erreur dont on ne peut
lui faire un crime, puisqu’elle est générale à son époque. Il croit aussi
fermement à l’authenticité de la discussion des Pères du premier concile
de Nicée avec le philosophe Phédon, rapportée tout au long par Gélase
de Cyzique dans son Histoire du concile de Nicée, et couvre de l’autorité
du concile deux ou trois passages de oe document apocryphe1). Chose
plus curieuse, il cite une fois le symbole Quicumque, dit de saint Athanase,
sous le nom du même concile (p. 329, 30-33) 1).
On trouvera dans la Table des citations patristiques mise à la fin
du volume2), quelques autres références à des écrits apocryphes3). Mais
ces citations sont relativement peu nombreuses, et elles ont été faites de
’) Bien qu’apocryphe, ce document n’est pas dénué de toute valeur. On y
trouve des lieux communs de la théologie grecque sur la Trinité au IVe siècle.
Signalons aussi une curiosité d’un autre genre, qui est une petite méprise:
A la page, 283, 1. 10 et 26, Scholarios cite la lettre de saint Augustin à Vincent
Victor, en latin: ad Vineentium Victorem. Peu versé dans l’onomastique latine, le
Byzantin a pris Vincentium pour le génitif pluriel du participe vincens, d’où la
traduction: jrpôç	r&v vixtovraiv, au Vainqueur des vainqueurs.
2) Le principal mérite de cette table revient à Mgr Petit. Déjà atteint de la
maladie qui devait l’emporter, il s’imposa le fastidieux et très méritoire travail de
chercher les références des nombreuses citations patristiques des trois traités aux
deux patrologies de Migne. Ses recherches ne furent pas toujours couronnées de
succès, Scholarios oubliant parfois d’indiquer l’ouvrage d’où il a tiré tel passage, on
se trompant d’auteur ou d’écrit. Une trentaine de citations grecques ou latines sont
ainsi restées sans renvoi aux patrologies. Quelques autres viennent d'ouvrages non
édités dans ces recueils. Cf. pp. 145,14-16; 168, 25; 174-175; 220-222; 243,16; 340-341;
356, 24; 379, 35, etc.
3) Notons parmi ces apocryphes l’homélie du Pseudo-Chrysostome sur le Saint-
Esprit (P. G., 52, 813-826) citée p. 297, 16-28; 308,29 ; 313,29; l’homélie du même
sur l'Annonciation (P. G., 62, 763-770), p. 174, 25; le De Incarnations Verbi du Psendo-
Athanase (= Apollinaire), pp. 274, 9-16; le Karà utooQ nioriç du Prendo-Grégoire
le Thaumaturge (= Apollinaire), p. 291, 12; le De sacrosancta Trinitate du Psendo-
Cyrille, p. 379, 28 ; deux antres écrits Psendo-Athanasiens, p. 444, 3, 34.
xxn
INTRODUCTION
bonne foi. La grande masse des textes utilisés est d’une authenticité
reconnue, et ils sont reproduits sans suppre sions malintentionnées, sans
coupures déloyales. Est-ce à diio que ce florilège de la patristique grecque
sur la procession dn Saint-Esprit réuni par Scholarios dans ses deux trai-
tés soit exhaustif? En aucune façon; bien des noms et bien dos passages
importants n’y figurent pas. Didyrue d’Alexandrie, par exemple, et saint
Epiphane, deux autorités que les théologiens latins invoquent en faveur
de la doctrine du Filioque, ne sont pas nommés une seule fois1), et nous
avons vainement cherché dans ce recueil le passage suivant de saint
Cyrille d’Alexandrie dans le Commentaire sur saint Jean (P. G-., 74,
301 AB): ’EnetSr] ydp esn IlveOpa XpurroO xat voùç aôioü . .. wç etSàç
xà èv pouXfpet MovoyevoO;, ndvra vjpîv àvayYéXXec ... xtxl eiSôç àStSàx-
twç navra xà èÇ ou xai èv <ptcép èartv, rà fréta toîç àytotç ànozakunTSt
[W<rtf]pta“. Oes omissions s’expliquent sans doute par le fait, que Bar-
thélémy Lapacci, aux conférences de Constantinople de l’automne 1444,
n’avait point allégué les passages auxquels nous faisons allusion Scho-
larios, en effet, en rapporte d’autres, qui sont tout aussi favorables au
dogme catholique. Il est curieux de constater que le grand ouvrage polé-
mique de Photius intitulé la Mystagogie du Saint-Esprit n’est pas men-
tionné une seule fois2 3). Silence complet aussi sur un argument que depuis
Photius les polémistes antilatins ont rarement omis : celui qui est tiré
des deux boucliers sur lesquels le pape Léon III fit graver le symbole
Nicéno-Constantinopolitain sans l’addition du Filioque. Peut être Scho-
larios savait-il que le même pape Léon III avait envoyé, en 809, à toutes1
les Eglises d’Orient une profession de foi dans laquelle il enseignait
comme un dogme de foi que le Saint-Esprit procède également du Père
et du Fils, Spiritum Sanctum a Pâtre et Filio aequatiter procedentem s).
Les deux boucliers prouvent bien quelque chose contre l’addition du
Filioque, mais ils sont sans force pour ce qui regarde le fond de la question
i) Saint Epiphane surtout lui aurait fourni des textes embarassants pour sa
thèse, par exemple celui-ci: „El Xpioroq èx tov narras motevtTru, &soq êx
&eov, xal rè Ili’svfia èx tov Xqigtov y nao afiiporsqidv, wç rpqaiv o
XÿtOTOç" "O Jtapè tov TIutqoq èxnofeverai, xal' Ovtoç éx tov è/rov Riperai* 
Ancoratus, 67, P. G., 43, 137 B. Le silence sur l’évêque de Salamine est d’autant
plus surprenant que dans les discussions de Florence, les Latins avaient, à plusieurs
reprises, fait appel à son autorité. Cf. Hefele-Leclercq, Histoire des conciles, t. VII,
2« partie, p. 980, 989, 999.
2) Scholarios juge sévèrement l’attitude de Photius dans sa rupture et sa ré-
conciliation avec l'Eglise romaine. Voir p. 11, 33-37.
3) P. L„ 119, 1260-1262.
LA DOCUMENTATION PATRISTIQUE
XXIII
dogmatique, la seule que le théologien byzantin examine ex professa.
Par contre, Scholarios l'ait état do la lettre du pape Jean VIII à Photius
et en défend l'authenticité1). Il ignore que le symbole Nicéno-Constan-
tinopolitain tel que nous le récitons n’e’t pas l’oeuvre du second concile
oecuménique, et lui est antérieur de plusieurs années2), et que le concile
d’Ephèse, lorsqu’il porte sa défense de ne rien ajouter au symbole, vise
le symbole de Nicée proprement dit et non le Nicéno-ConstantinopoH-
tain3 ). Cos données de la critique contemporaine, que le théologien byzan-
tin est bien excusable de n’avoir pas connues, bouleversent plusieurs de ses
arguments.
Dans quelle mesure le riche recueil patristique de Scholarios est-il
redevable aux florilèges de ses devanciers sur le même sujet? Il est diffi-
cile de le dire, vu le grand nombre d’écrits polémiques sur la procession
du Saint-Esprit encore inédits. Ce qui appartient en propre à notre polé-
miste, c’est sans nul doute les nombreuses références aux écrits de saint
Augustin et les quelques autres citations des Pères Latins. Ceux-ci sont
ignorés totalement ou à peu près par les Byzantins. Pour ce qui regarde
les Pères grecs, nous avons constaté que Scholarios avait largement puisé
dans le recueil de Marc d’Ephèse publié récemment par Mgr Petit4). Le
gros ouvrage de Nil Cabasilas encore inédit lui a fourni aussi plus d’une
référence5 6 *). Les passages principaux d’Athanase, de Basile, des deux
Grégoire», de Cyrille, du Damascène, que les Latins ont objectés aux parti-
sans de la procession a Paire solo étaient connus depuis longtemps. Ils
avaient été particulièrement étudiés au XIIIe siècle, avant et après l’union
du concile de Lyon (1274) 8).
1) Cf. p. 16-17, 233.
2) On le trouve déjà à quelques mots près dans l'Aneoratus de saint Epiphane,
120, P. G., 43, 232, qui a été composé en 373/374. Voir l’artiele de Harnack dans la
Healencyclopadie. t. XI, p. 12-27,
s) Le concile d’Ephèse ne connaît que le symbole de Nicée primitif. En 431,
le concile Constantinopolitain de 381 n’est accepté comme oecuménique ni à Rome
ni à Alexandrie.
4) Testimonia a Marco Ephesio collecta, quibus probatur, ut ait, Spiritum Sanctwn
e solo Pâtre procedere, dans la Patrologia orientalis-, t. XVII, p. 342-367.
5) Ce volumineux traité, plus long que le plus long de Scholarios, se lit dans
l’excellent cod. Vaticanus 1117, f. 48-354. Scholarios lui emprunte beaucoup non
seulement pour la documentation, mais aussi pour l’interprétation des textes.
6) Voir en particulier les deux lettres dogmatiques de Nicéphore Blemmidès
publiées dans la Graecia orfkodoxa d’Allatius et rééditées par Migne, P. G., t. 142,
et les nombreux traités de Jean Veccos, P. G., 1.141.
XXIV
INTRODUCTION
Données nouvelles d’ordre historique et littéraire.
S’il faut eu croire Scholarios, les conférences contradictoires sur la
procession du Saint-Esprit tenues au palais impérial dans les derniers
mois de 1444 devant un auditoire d’élite tournèrent à son triomphe ot.
à la défaite du légat pontifical, Barthélémy Lapacci. Il dit cela modeste-
ment au début de l’épître dédicatoire à Jean de Trébizonde (: oç xahot
aoefèç wv, où/ ^pûv àÀ/.à rfjç àXrptefaç tjttmv p.270,1.2-3). Nous ne
savons malheureusement pas si l’évêque de Cortone et son entourage catho-
lique eurent la même impression, à l’issue de ces débats. On est un peu
étonné que Scholarios se taise sur ce triomphe dans le premier traité, qui
fut composé ausitôt après, et qu’il n’en parle que dans une lettre privée,
mise au début d’un traité qu’il recommande de tenir secret jusqu’après
sa mort, ou du moins jusqu’au jour où il jugera lui-même opportun de
la publier (p. 272, 8-10).
Mais ceci est peu important. Ce qui mérite l’attention, ce sont les
renseignements nouveaux que Scholarios nous donne, à la fin de son
premier traité, sur ]e rôle qu’il joua an concile de F erraiie-Florence; c’est
le jugement sévère qu’au même endroit il porte sur la conduite des Grecs
à ce concile; les griefs qu’il formule contre le Pape et les Latins; la
manière dont il apprécie les débats qui eurent lieu sur la question de
l’addition au Symbole et la doctrine de la procession. Il y a là deux
pages et demi jusqu’ici entièrement inédites, qui ont été supprimées dans
certains manuscrits, comme le Paris. 1290 et le Dkmysianus 246, mais
que nous ont heureusement conservées et la copie de Syropoulos et les
deux exemplaires revus et annotés par Scholarios lui-même (p. 257,
19-260, 30). Nous y apprenons tout d’abord que les discours prononcés
par Bessarion à Ferrare, au moins à partir de la quatrième session (15
octobre 1438), pour répondre à l’orateur des Latins, André de Rhodes,
sur l’addition au symbole, n’étaient pas de lui mais bien de Scholarios.
Celui-ci en revendique hautement la paternité, et il dit, non sans malice,
que son porte-voix, que l’empereur lui-même avait désigné, manqua de
mémoire en les débitant : tûv toO Ntxafaç Xoytev ô Ttarîjp rjv èyœ • êruy-
X«vov yàp rfp {laaiXsî và; rcpèç tcv 'P65ou SeStuzùç ànozpiaetç • 8
8è rauTst; tôv Ntzataj Xéyeiv ezéâeuse- xal elnev, où8è nâvu zaÀûç
à7cop.vY]|jiQve6<iaç (p, 258, 15-15). Contre cette revendication Bessarion,
que nous sachions, n’a jamais protesté. Il a dû connaître cependant
l’ouvrage de son contemporain, auquel fut donné la plus grande publi-
DONNÉES NOUVELLES
XXV
cité, même parmi les LatinsDe ce chef, c'est de trois discours au
moins que s’augmente l’héritage littéraire de notre auteur. Ils ont été
insérés par Dorothée de Mytilène dans son Histoire du concile de
Florence, où l’on peut les lire* 2 *). Sur l’addition au symbole, Scholarios
y soutient la même thèse que dans ses traités polémiques: „Le concile
d’Ephèse a interdit pour toujours à n’importe quelle autorité ecclésiastique,
même à un autre concile oecuménique, le droit d’attenter à l’intégrité
littéraire du symbole, en y ajoutant ne serait-ce qu'un mot, ce mot
serait il l’expression d'un dogmes)“.
Plus importante à un certain point de vue est l’affirmation qui
fait suite à cette première, car elle semble bien dirimer défini-
tivement une question jusqu’ici débattue entre critiques, et sur laquelle
nous avons pris nettement position dans l'introduction au premier volume
de ce recueil : Scholarios affirme catégoriquement qu’à Florence il a fait
quatre discours d’ordre doctrinal: „Eiç 5è ttjvd>X(opevTtav aùfrtç àvapcaa-
ftévre; èXxteêv, nepi pèv Tfjç pfpewç èxetvîj; toû iepoû BœatXet'ou. vjv rà Aarlvwv
necppovijxoTeç Stacpfteipai oozoûac, rérrapaç StaÀéÇe'.ç êTtotijadjieD’a • àXXyjv 5è
àîropi'av o5H’ xextvfjxapev, oüt’ èxetvot XeÀuxaaq noXÀwv èvox^ouaûv
T(ô Ç?;Tf]paTc“ (p. 258, 18-22). A notre avis, oes quatre disdcmrs corre-
spondent aux nos 2, 3, 4 et 5 de la série: Discours à Florence sur la
paix religieuse, publiés dans le 1.1, p. 296-375. A cette identification
paraît s’opposer au premier abord la déclaration que les quatre discours
en question ont eu pour objet le fameux texte de saiut Basile dans lô
Troisième livre contre Eunomius, P. G., 29, 653, où il est dit que le
Saint-Esprit tient son être du Fils : trapà toû lloû tô ecvat eyyc
llveûpa4) ; texte sur l’authenticité duquel on se disputait depuis le
XIIIe siècle et qui venait enaore d’être l’objet d’un long débat à Florence
même5). En fait, il n’est pas directement question de ce passage dans les
harangues du premier volume. Mais elles s’y rattachent indirectement,
!) Voir la préface autographe du Pantocrat. 121 et du Dion. 330: „/uray(>a'P^v
eîç nollà xai StaSo&kv navta'/pv, xai rtaçà Aatlvotç vvv tvÿurxô}j.tvovii. p. 2, 5-6.
2) Cf. l’édition grecque du Bénédictin Niches, Tl àyla xai olxovfievixtj tv <Iô.<j><jevila
avvoâoç dtà (iova-/ov Btvrôtxtlvov, Rome, 1864, p. 37-41, 90-103, 103-106, et les
collectione conciliaires de Mansi t. 31 et de Hardouin, t. 9. Il ne semble pas qu’il
faille attribuer à Scholarios, d’après l’indication qu’il donne, le discours prononcé par
Bessarion à la première session, le 8 Octobre 1438, ed. Nickes, p. 22-29.
8) Dans les discours unionistes qu’il composa ensuite, Scholarios lâcha cette
position. Cf. 1.1, p. 342, 16 sq., 371, 7 sq.
4) Ce texte est de nouveau examiné dans le premier traité publié ici, p. 323-344.
s) Cf. Hefele-Leclercq, op. cit., p. 992-993.
XXVI
INTRODUCTION
si l’on veut bien faire attention an moment où elles sont situées par Doro-
thée deMytilène: Elles viennent après l’enquête paléographique qui a été
menée en plein concile autour du fameux texte, et après lies discussions
sur la question dogmatique du Filioque entre Jean de Raguse et Maro
d'Ephèse. Pendant ces discussions, l’orateur latin a apporté de nombreux
textes des Pères occidentaux et orientaux, qui montrent leur accord fon-
damental sous la diversité des formules. De ces témoignages et de oet
accord Scholarios parle assez longuement dans le premier des quatre dis-
cours1), et, dans les autres, le principal thème développé est précisément
cette absence d’opposition, cette entente foncière sur la procession du
Saint-Esprit entre les docteurs des deux Eglises. D’après le billet d’envoi
aux Pères du concile, l’auteur déclare faire sa démarche de son propre
mouvement. On est, on effet, au moment le plus critique du concile]. On
a tenu la dernière séance publique (25e session) le 24 Mars 1439. Le
30 Mars, lundi de la Semaine Sainte, le patriarche Joseph réunit ses
évêques et ses prélats pour les engager à chercher un modus unionis, car
les discussions précédentes ont abouti à une impasse. Tandis qu’Isidore
de Kiev et Bessarion ont parlé en faveur de l’union, Maro d’Ephèse est
allé jusqu’il traiter les Latins d’hérétiques, avec lesquels il est impossible
de s’entendre, tant qu’ils n’auront pas supprimer le Filioque de leur sym-
bole. Le mardi 31 Mars, l’empereur s’efforce de rallier les prélats orien-
taux à la cause de l’entente. Le lendemain, les antiunionistes essayent de
s’évader. Le 10 Avril, le Pape soumet aux Grecs quatre propositions et
les somme de s’expliquer franchement sur leur doctrine. Les 13 et 14 Avril
Bessarion prononce son grand discours, pour recommander l’union. C’est,
alors que Scholarios juge opportun d’intervenir pour appuyer la cause
défendue par l’évêque de Nicée (14 Avril), en traitant de l’aooord des
Pères entre eux, de l’impossibilité où ils ont été d’enseigner une doctrine
contraire, des moyens de concilier leurs affirmations2). Sans doute, dans
ces quatre discours, le fameux passage de Saint Basile ne fait l’objet d’au-
cune mention spéciale, et l’on est en droit de s’étonner qu’à peine cinq
1) Cf. 1.1, p. 297, 18-298, 12.
8) Dans ses quatre discours Scholarios traite exactement le même sujet que
Bessarion dans le long discours en dix chapitres dont nous parlons, Mansi, 31,
894-964; Hardouin, 9, 319-372. Mais la manière est différente. Alors que l’évêque
de Nicée apporte des textes précis des Pères pour établir la vérité dogmatique du
Filioque, Scholarios se tient dans les généralités et veut avant tout établir ce prin-
cipe que les Pères d’Orient et ceux d’Occident, éclairés par le même Esprit de Dieu,
n’ont pu se contredire sur un point regardant la foi.
LE CONTENU DOGMATIQUE
XXVII
ou six ans après, leur auteur déclare n’avoir traité qu’un sujet si restreint.
Nous croyons qu’il faut voir dans ee signalement trop discret et qui serait
faux, si on le prenait à la lettre, un artifice' de son amour propre pour
atténuer un aveu pénible et dissimuler comme sous un voile un passé qui
lui déplait tant maintenant et qu’il voudrait à tout jamais effacer. Ne
bat-il pas, quelques lignes plus bas, son meâ-culpâ: ,,’EpauTOü Sè npè
ndvrwv zaT7;Yop<ï)“(p.259,12)? C'est pourquoi l’identification des quatre
discours signalés ici avec les discours unionistes édités dans le tome I ne
nous paraît pas douteuse. Ajoutée aux solides raisons déjà données, cette
déclaration explicite de l’auteur résout définitivement la question de
l'authenticité de ces pièces1).
Par la même finale du premier traité, nous apprenons que Scho-
larios fit partie du groupe des Grecs qui quittèrent Florence pour se
rendre à Venise, avant la signature du décret d’union: „’Etûxo|A£V ÏxP
oux ôÀfyot, écrit-il, TtpoaTteXrçÀuWTeç sxet, oî pèv tSEwv xp£t<ùv ëvexa,
oî 5è ràç aup^opàç èxetvaç oùx àvexépevot ^Àénetv (p. 259, 18-20).
Les violentes récriminations qui suivent contre le concile sont assez
curieuses et seront, diversement appréciées. Quand il les écrit,
Scholarios paraît avoir perdu de vue la formule de conciliation qu’il
avait proposée lui-même aux Grecs et qui avait été adressée aux Latins,
formule dont Syropoulos rapporte le texte2):	ot Aartvot ôpo-
Xoyoûixev t& Ilveüpa xb &ytov OL'tâtwç èx toû IlaTpd; xaE l’Eoû <î>; dbtè
piÂïç àp/^ç xa^ povaScxïjç npopoÂTjC êxnopeûeoS’at • Tqixsfç 5è ot Tpaixol
ôpoXoYoûpev xaE 7ttareûo|xev tô IlveOpa tô àytov èx toû IlaTpàç âxnopeôe-
afraq 15tov Sè toû Hoû elva: xaE êÇ aÙToü àvapÀuÇstv xaE oiiatw
Sâ)ç è£ àp^otv ifrouv èx HaTpôç St’ÏEoû npox^&at oü-j/up^ipefi-â
ts xaE Ki'jTôûopev : KaE ijBïj evoùpsO-a àÀXrjXoïç xaE Uso^tÀm; ouvaxT6peB-a“.
Le contenu dogmatique.
La thèse soutenue dans les trois traités est bien loin de la formule
de conciliation qu’on vient de lire3). C’est la thèse même de Photius: Le
Saint-Esprit procède du Père seul, c’est-à-dire tient de lui seul son ex-
’) Nous rencontrerons plus d’une allusion à ces mêmes discours dans les autres
écrits polémiques contre l’union de Florence qui paraîtront dans le tome III.
2) Cf. 1.1, p. 375, 16-21.
8) Cette formule elle-même n’est pas à l’abri de toute équivoque. Les Latins
la repoussèrent comme n’étant pas suffisamment explicite dans sa seconde partie, où
les Grecs déclarent leur croyance.
xxvin
introduction
istence. Le Fils n’est pour rien dans cette communication vitale par la-
quelle le Père fait surgir éternellement la troisième personne au sein de la
Trinité. Le Père seul est principe, source, cause dans les processions
divines. Lui seul est Père et spirateur, 7tarr(p za: îrpopoXeùç. La ~popo/.Ÿ(,
tout comme la naTpÔTTjÇjest la propriété incommunicable de son hypostase.
Il n’existe aucune relation d’origine entre le Fils et le Saint-Esprit. Scho-
larios n’admet en aucune façon l'explication des théologiens catholiques
affirmant que le Père est le principe primordial, le principe sans prin-
cipe du Saint-Esprit, mais qu’il communique au Fils, en l’engendrant, la
vertu spirative, par laquelle le Fils aussi participe à la production du
S ai nt-Esprit, et constitue avec le Père un seul et unique principe de la
troisième personne. Cet unique principe, c’est le Père et le Fils non en
tant qu’ils sont deux, mais en tant qu’ils sont un: c’est la divinité qui
est le Père et le Fils émettant le Saint-Esprit. Ce point ide vue, le théo-
logien byzantin le repousse de toutes ses forcée, l’expulse de toutes les
formules par une exégèse qui n’a pas le mérite de la nouveauté, car on la
trouve chez les polémistes, ses devanciers, au moins à partir du XIIIe
siècle. Ce qui est nouveau chez lui, c’est l’art éclectique avec lequel il
fait siennes les diverses explications du Sià toû ï’toû trouvées par les
adversaires des Latins qui l’ont précédé; c’est la subtile souplesse qu’il
déploie à combiner, concilier, expliquer ces interprétations. On peut
affirmer qu’on entend en lui toute la polémique byzantine contre le dogme
catholique depuis les origines de la controverse. A certains endroits sans
doute, il fait aux Latins des concessions que presque personne avant lui
ne leur avait consenties. Il leur accorde, par exemple, que certains Pères
grecs ont employé parfois la formule èxToûIIaTpàçScà toû ï’ioû âxTtopeésTat
to Ilveûpa, lorsqu’il est question non de la procession temporelle (vj npooooç
XpovLXï]) ou mission (îrépt^s)» mais L procession éternelle. Mais c’est
une concession illusoire, car il ajoute aussitôt que la préposition 5:â,
quand il s’agit des processions ad intra et qu’il n’y a aucun rapport avec
les créatures, n’a jamais chez les Pères le sens causal, c’est-à-dire n’exprime
jamais la relation d’origine. Le otà toû l’ioû signifie à la fois 1° oùv
l’tép, conjointement avec le Fils; 2° p£Tà toû l’toù, en compagnie du
Fils; 3° oôx êxTÔ; toû I’êoû, non en dehors du Fils; 4° perà tôv I76v,
après le Fils; 5° l’union dans l’essence, la consubstantialité des per-
sonnes, TŸjV ouvà^êtav xaF oôacav, tô ôpooûatov; 6° La distinction des
personnes, t$]v Stâxptoiv twv ûnoaracjetov, et leur manifestation mutuelle
par ]e fait de cette distinction, ex^avoeç dtfSioç; 7° L’ordre des per-
LE CONTENÜ DOGMATIQUE
XXIX
sonnes, ttjv roÊijtv twv Ttpcmîmwv ; 8° La médiation purement nominale
et conceptuelle du Fils1).
Cet ordre des personnes, tel qu’il a été énoncé par le Sauveur dans
la formule baptismale, n’a en soi rien d’absolu; du moins, nous n’en,
pouvons rien savoir d’après la Révélation: „'H Sta^opà tûv TtpooSwv xai
f) Tüôv ôvopâxœv p,emTe6etv tov Hdv àvayxciÇst 2àv tw X6yq> xàv toïç
voïjpamv Tjpwv et 5è xàv toi rtpayixaTt oütcd; èarl xai tlç Sv ô Àôyoç ebj,
oùSsiç àv ex twv iepûv Àoyiwv iaxupiaaaD-ai SûvaiTo“ (p. 201,22-25). Suivant
le point de vue auquel on se place, le milieu peut être occupé aussi bien
par le Père ou le Saint-Esprit que par le Fils (cf. p>. 146-148). Le dia-
gramme trinitaire peut être aussi bien un angle qu’une ligne droite ou
un triangle; mais quand il s’agit d’indiquer l’origine des personnes, c’est-
à-dire leur relation respective par rapport au Père, seul principe des deux
autres, c’est l’angle qui est la meilleure figure, et c’est le diagramme que
Scholarios affectionne : Le Fils et le Saint-Esprit sont comparés à deux
fleuves sortant de la même source, à deux branches poussant de la même
racine, à deux frères engendrés par le même père2).
Telle est la doctrine à laquelle notre théologien tente de rallier tous
les Pères, tant les Grecs que les Latins, y compris saint Augustin lui-
même3). Par quels procédés, par quels tours de force il y arrive, le lec-
teur l’apprendra en lisant ses traités. Il est bien persuadé d’avoir trouvé
la vraie solution. Il déclare avoir écrit par le mouvement et sous l’illu-
mination de la grâce divine4). ,,I1 n’y a aucun danger, [dit-il à un en-
droit, que je manque la vérité5), et je n’admettrais pas facilement qu’un
autre puisse trouver quelque chose de plus vrai que ce que j’ai écrit8).“
Il se ravise pourtant aussitôt, et déclare qu’étant homme, il ne possède
’) Les explications du 6ià tov Yioé tiennent une grande place dans nos traités.
Voir en particulier: 29-30; 119-146; 201-217; 238-239; 254; 344-349, 355-386,453,
472-481.
2) Cf. sur les diagrammes p. 199-203.
B) Les théologiens catholiques seront intéressés par la critique de la théorie
augustinienne des processions divines et des images et comparaisons tirées des créa-
tures en général. C’est certainement ce que Scholarios a écrit de plus original dans
les traités que nous publions. Voir toute la deuxième partie du premier traité.
4) P. 5, 6-10.
6) „zh’oç âè ovdèv vneOTi, xàV.iOta iii-v npoaipàwai, trie àfyltelaç év îf
Jtcpl TavTriç à/MiQTdvii) ±T/Trj<j£i“. P, 5, 8-9.
6) iùv ovv ovx àv jtOTf	ÿafilwç,, onfQ elnov, aÂrj&taTVfjôv
ri iiôr avyyeyça/T/révwv evfyrjotiv1*. P. 261, 8-9.
Œuvres de Georges Scholarios. II.
3
XXX
INTRODUCTION
point le charisme de l’infaillibilité x). Il est prêt à se soumettre à la
décision d’un vrai concile oecuménique, même si oette décision est con-
traire à ce qu’il vient d’enseigner* 2). Quant à l’assemblée de Florence,
elle a peu ou point d’autorité pour beaucoup de raisons3). Et il termine
son premier traité en demandant à Dieu d’accorder la paix aux Eglises 4).
M. JüGIE.
Note de X. A. Sidéridès.
N’étant pour rien dans la rédaction de cette introduction, je tiens à
déclarer que plusieurs des idées qui y sont exprimées ne cadrent pas avec
mes vues personnelles.
X. A. SiDÉRiDÈa.
')	(iev	Tv/tîv, <i>q av dvvaiftai' xal <><>ov uiv n’q t’/uk
yxn, av9()<Mtoç eivai o^okoyiôv xal okl'/a eliivai, ôvvaa&al te rov a(>énovroç à/uaÿ-
raveiv fjyoviiai, xal /ma î.ôyov SioQ&a>aiv evyo/uai. P. 261, 29-32.
2) Kal avroç vitorem^o^ai ravTÿ, xav te oifiipiovoq ?/ tavtÿ tÿ kfii-Ti-oa, xav
te iii'l, xal ovSafiiôq u.VTSÿiô*. Ibid,, 1. 13-14.
») Ibid., 15-17.
4) „Talq éxxfojdaiQ tljv slÿi’ivtjv figafieiwiev olq av aùroq tnlorairo rpo7lo<ç“.
P. 262.. 8-9.
Oeuvres
de
Georges Scholarios.
c.
Polémique antilatine.
i.
Premier Traité
sur la procession du Saint-Esprit (1445).*
f TOY SO'IAiTATOY KAI AOTIQTATOY KAI KAOOAIKOY AIAASKAAOY Vatic. 1145
THS TE ATIAS TOY XPISTOY KAI OPOOAOSOY EKKAHSIAS KAI THS f- 6
IEPAS AYTHS OEOAOTIAS, KYP TECIPTIOY TOY SXOAAPIOY,
HE PI THS EKI10PEYSEQS TOY ATIOY HNEYMATOS.
Toû aÙTOû rewpyÊou toû S/oXaptou • auveréO-T) fierà StaXéÇetç ttsvtê- Dion. 330
xatSexa yevoiJtÉvaç èv xcp TtaXXaTtcp |xerà toû TtaTtcxoü npèapswç xat a
* A = Vaticanns 1145, f. 6-224. Copie autographe de Syropoulos, de 1446;
B = Pantocratorinus 127, f. 212-352. Copie revne par Scholarios;
D = Dionysianus 330, f. 67-212. Copie revne et annotée par Scholarios;
P = Parisinus 1290, XVe s., f. 6-310.
V = Palatinns 359, XVe s., f. 1-255;
M = Nicodème Métaxas, rsa>t>yl.ov tov S/ola^iov to Svvt ay/ia, Htiyça-
ipôtievov	!) o X Îl-o t xat a <p vy io v, Constantinople, 1627, 292 pages
+ 14 feuillets non chiffrés intercalés entre la page 30 et la page 31 (=
Dionysianus 246, XVI8 s., 165 ff. (Voir l’introduction).
APM donnent en tête, et B à la fin, la table détaillée des six parties de l’ouvrage
avec les titres de leurs chapitres. Elle est imprimée ici à la ffn du traité avec in-
dication de la pagination de notre édition.
Tit. Teaiçyiov tov S%oÂ.aQi'ov, Tteçl — HrEv^aToi; èv T.o.rj\uaoiv sg B, de la main
de Scholarios; sans titre, mais simplement: Tfivna nçà-tov DP; Tov fjtaxaQMTatov
1 Courte préface autographe dans D, reproduite dans BP avec variantes. Dans
P, elle est précédée de la note suivante: "Eypaipr xal olxeioytlQox; xava^yàt; 6 iia-
xâÿtoç ravra ' roôt add B 2 na^aria BP
Œuvres de Georges Scholarios. II.	1
2	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
èmaxonou Koprdwjç xai ScSaaxdXou tîjç itapà Aartvotç 9’EoXoYiaç’ na-
pôvroç xai toû xûp rpYiyopcou toû 7taTpiàpx°u xai toû xapStvaXtou xai
noXXüôv Aarivœv xai ’OpO-oSôijwv èvéïriov toû fJaaiXÉwç ’lwdvvou xai
toû Sectkôtou 0£o5(bpou- napaxXijfrelç yàp Tà au|ji7tepd<jpiaTa tûv StaXè^Emv
s ezeEvcdv èv tùSe auvETdÇaTO tw ptfJXiw • (jteTaypacpèv eîç noXXà xai StaSofrèv
navTa^oû, xai irapà AaTtvoiç vûv Euptaxôpievov. THv 8È tôte ô auYypa-
<jjdp,£voç xafroXixô; GExpETàptoç toû paatXÉcoç ’lwàvvou xai xa&oXtxàç
xptTTjç tüôv 'Pœ|jtaiwv xai StSàoxwv èv tw TpixXtvcp toû paatXéœç xaTà
napaoxeurjV éxdaTrçv, Ttapouotjç ttjç aupcX^TOu xai irâa-p TÏj; koXewç,
10 tov Xoyov tov toû 0eoü: eiç 86Çav aÙTOÛ toû 0eoû toû TtdvTa SiSôvtoç: f
PREM 1ERE PARTIE.
Les causes du schisme.
_ 1145	f TMHMA HPiîTON.
î-6 -j- ÜEpl Tüôv aÎTÊwv toû ox^ptaTOç xaT’èncopoiir, v, xai Stc
Tà xaTà tt]v TpiTïjv aûvoSov aa^ij; àn65etÇiç è<jTC toû
A a t i v o u ç xaxwç ^poveîv.
a', npooipitov.
20 Tàv frsîov Aoyov xai t^ç àXr^Ecaç ë^opov toû napovToç TrpooTïjadpiEVo;
Xôyou, nspi toû t^ç àX^efaç 8taXéÇo|jtat IIve6|iaTOç, ovotv ëvexa tout!
ToXp,ïpaç xai npoe/.oiievo: • êvdç [ièv zat nptîiTou, St: t6>v ouYYpa^anèvwv
xaTà AaTtvwv, è^ÔTOu t^ç xa{>oXtxŸjç èxxXïjaia; èxetvot StéaTipav, oi p.èv
àp^acÔTEpot ppaxeiaç te èvEOTTjaavTo npayixaTeia; xai oùte piETà TtoXX^ç
26 Tfj; TTEptouoiaç rcp tpEÛSet neTtoXEn^xaatv, oùte ttjv ÇûjAnaaav Tïjç xaO-oXtx^ç
èxxXïjaiaç yvd>p,7jv è^éO-evTO rcepi éxdoTTjÇ twv T<p ÇTjTïjuaTf. TOÛTtp ctuveÇeuy-
xvç rtvvaôlov navpiâp/ov KwvaravtivovnôXewg tov S/oi.açlov nepl ... V; Peeip-
yîov rov S/oXaçlov to <jvvTay/ra‘. tov vgtcçov yevofiévov fiova^ov M, reproduisant
le Dionys. 246.
Dans B, an bas du f. 212r, cette note en ronge de la main de Scholarios:
•{• Tovto èoTt Toir apoç Autlvovç to aov ' xai âevrepov yàÿ xai tq'itov t<5 avTi’ï
avyyéyQixTtTtti stsqo.'. — Au dessous, toujours de la main de Scholarios, mais en noir:
cvveyQciip?] tovto oxtoi eveai Ttçô Tÿç ciiojaeojç: t^ioi St stcoi nqo tt/s; alüoeox;
syévTTO revvaâioç fiova^ôç : —
3 Opdodogmv: y/iTTéfjo>v B 4 fiaxttQirov add P 5 avvvyQaipaTO B
liTTTyÿàipvj tt Erftvç B StaSéSorai B 6 côç devant xai add B evQioxsoÿ-ai B
8 tv t<» ^aOiXixiô Toix/Jviy B 9 nâotjç-, tiXtIgtoiv P 10 tov devant tov 0tov
om BP tov oui B a/u^'v add B 18 tov rÿatxovç op&œç çppovvîv M 24 tt
om M 26 tovt(o om M
LES CAUSES DU SCHISME
3
[lévwv ànoptwv • ëvtot Bè aôxôv, xàv xoî; xatplotç àoB’EvèaTepov tjywvict-
[rëvot, xàç êv xotç efteat xal B-pïjaxEÛ|iaatv aptapTiaç AaxEvwv ê^éy^ouai
(popxtxt&xepov • twv Bè ôaxëpwv àrcàvxcDv JjÉXxtov p.èv xaE ExavwrEpov xaE
T<p iiEyéS-et tt)ç 0Xr;ç xœôxTjç <JU|x|xérp(i);, ptaXtaxa p.èv S te B-eanéatoç NetÀoç
 xal ô Eepôç ©EocpctVTjç, | (jtsT’atkoùç Sè xal twv ÎEptôv rpTjYopcmv oE ô|i(î)vu|io( f. 6t
te xal àxpt^slç SnaBoE auveYpa^vxo. ’AXXà xal toûtuv t^ BtBaaxaXEa
aocpiaxaE xtveç [xetà raOra èirttpuévxEg voûv |ièv ëxouatv ^poaratç oùBèv
nXèov 5nep te AaxEvtov xaî éauTôjv àvùouac St’ wv auYÏ£ÏP^TaCTtv) Sic
çoytatal tiveç Boxoûatv etvat wç àX^O-t&ç xal xfjç âp^alaç te xal àXigB'tv^ç
'theo?<oY-aS napaxapâxtat, xotç Sè Si’ ànatBeuaîav EÙxoXwxèpotç t) Stà no-10
vijpéav à|jtpÀUTÉpotç xoù; xŸjç «Jjux^S o'f&aÀ|jioùç SoxoüaE xt Xéfetv. KaE V)
vûv Sè tûv ^ptETèpwv auvapnaYT; npô; AarEvouç noXXà xmv npSa&ev Xavfra-
vSvxwv êÇétpvjve.
KaE ênE Toôrotç wanep ànaat rotç XP°V(P !I£V ^crcépocg, ènt|j,EÀëCTTEpov
Sè otcoüv èpeuvmat ou|i,paEveiv Etm-flev, oütcd xal èptoE xà navxwv tôv is
éxaxépwB'Ev auYYpa^a|Jiév<i)V èneX^XuB-ÔTi xaÀmç xal xaîç Eepaîç j^pÀotç
êyxûtpavxc, n6ppwt>EV àpEjaptèvcp ri)ç nepE xà TotaOxa anouSrjç èijeupEcv tc
nXéov ènE awr^opta p.èv rfjg àÀïjO-EEaç, xafratpéaEt Sè toO <pe6Bouç èx-
YÉyove- xal el toüB-’ oùtwç xptvoOaiv oFç kote toû napSvxoç Xôyou
BcaxoOaat [xsXfjcret, oi)ç oqjtat, xâv p]Bsv Tt nÀèov eüpwotv èv aÔTtp, 20
ptïjB’ outw t^auXoTÉpav nspl Ejptûv (pfjtpov èÇoEaetv BtxaEouç ovxaç, xal 8tà
toOt’ èxp^v àvTtaTTjvat ptèv toîç ao^Krraîç èxsEvotç, toîç Sè 6nèp tï)ç àÀY]-
{fe'aç auoTfjvat xuyyP^PP^^1 xaî tô èvSèov êxeEvocç | àvarcÀrçpûaat. 2uy- f. 7
Y^YpantTat ptèv y^P èxsîva Mav àvevSEÛç xatà toùç oExeEouç ëxa<rca
Xpôvouç • àXÀ’ f] vOv èveoTûaa y^pela xaE npoaO-Yjxïjv xtvà où [icxpàv ànfjTEC sb
xaE èpioE xaÙTïjv EtacpépEiv sSoije SeÎv xaE toû XptaxoO èxxXrçata auv-
EtacpèpEtv, pteO-’ Ôoïjç ixuv tuyx^vw rcapaaxEDTjç, xàjv |ièv npo^’Jiitav oïxo&ev
napsxopièvq), tt]v Sè toO xaTopS-tbaeiv èXnESa ênl r<p TTjç àX^iteEaç npuxcEvet
xaE T<p xaÀqj TtapaOEtYP^” xûv V)|jterÉpwv [xaB-ïjYÊptévœv êpeESovrc, oïj
xar’ E'xvoç énSfievov àSuvarSv èaxtv àvoSEaç impaS-fivaE xtvog.	s»
Toutou te tqEvuv Bvexa èn^À&é ptot xôv napSvxa auYYpâ'^a.: Xàpv
ènoptévcp Tfl BôÇig xal npoatpéaei xâv Ssp&v èxelvtov narépwv xal <5Ejxa
npôç t^v xwv vûv ëvavTtoupivwv tq) navayltp nvEÛ|Aaxc nponÉxecav Xa^e"
4 NeïIoç : Il s'agit de Nil Cabasilas, archevêque de Thessalonique (f 1363), auteur
d'un volumineux traité sur la procession du Saint-Esprit encore inédit 5 0so<pav^ç:
Théophane III, métropolite de Nicée (t 1381) r<5v r^riyo^liuv ol ofidvvfjtof. Gré-
goire II, patriarche de Constantinople, le même que Georges de Chypre, et Grégoire
Palamas 11 a^ZvoTÉpotç M 15 rà om M 17 tà om M 20 Siaxovo&ai M
ri om PM 21 è&iKEÎv M 26 <pèÿtiv M 27 ?/io Tvy^àviav M 29 xa&r]-
yovfiévwv M
1*
4	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
TnjvavTt, Aéyœ 8è todç en pouÀoptèvous tô tt); ElpxjVTjs el’SwÀov toûto xal
CTuyypâ(ijj,aatv ônepelSetv oùBèv ûytè; i/ouat xal ipyotç, à Tupâvvotç ptàXXov
apptoTTec, tt)s 8’ ^ptETÉpa; aôX^ç zavbârcaE èanv àXXÔTpta • oi tiotpol tôv
Kpcafhev XP^VOV Y^ïovôtsç xal àyafhot xal tûv uaTpt'aiv çrjÀtmal 8t8ay-
s piaTtuv, 6nô Tfjç svayxoç yevo|xèv7jç t&v fyjtETÉptov oDvapnay^ç xal dXXoTÉ
tuote, napa/wpTpavTOç toû 0eoû, t^( nô/.st xaÛTig auji^oltJTjç, oütw a^68pa
è^epaxxsù^'>]aav, wctte t)]v àX^O-rj xal Btxatav xpfatv Trepc te tûv B-eIwv
xal tûv 'jtpl'jtv aÙToïç aupi^epôvTtnv navTfltnaatv àyvOTjaat • 8 8$] xal nepl
f. 7T èjJtoû <J<pâç neno:r(X£v t) à|jttptyvoEîv | Tavavxla SoJjdÇetv, noxè |ùv ûnô
io t^ç xatpôv è/ouCTY); tnwirfjç ^pttBv nZavcupiÉvou;, iroTè 6è ttjv èv Àôyotç vj
npày|Jia'j,.v olxovoptlav ^ptûv xaTà tô Soxoüv acplat TtapspjiïjveûovTa:, èaxt
8’ à xal auxocpavToûvTaç.
’ESet p,e toIvuv xal 8tà TaüTa Zôyov auyypdcpavTa StopHtosasil-at jxèv
aÙTWv toùç |17) xai+àuaç àvtfltwç ÈxoVTaS xal npôç tt(v àpxatav èxelvirjv
1» xal aûvTpocpov aÙTOîç te xal Tf( toû XptoTOû èxxXrçma 86ljav ènavayaystv,
at-qpl^at 8È èv t^ àXTjd-eta Tàç ônô toû <Jje68ouç xXovou|iévaç <pDX°^> PC7T
{hvjCTOcc. 8e Tfj xaÀŸj ptaxavola tûv ttjç auvapnay^ç TaÔTv^ç aiTttnv, wv ot
|i£V ^frâaavTEÇ toû irapôvTo; dîTex'"’?^57-7 î^ou> Sè nsptôvTe; êti acpoSpô-
TEpOV TÔV |JtSTfil|A£ÀOV èmSECXVUVTa: {JLETà TOÜ irdraxnv ÙTTÈp TTjÇ àXïj&Elaç
20 xaxôç1 8a(p yàp àv eI; èXaTTOu; èxxefrflij tô pXdpog, toooûtov aÙTOt; oô
noÀÂûv ûnèp ttjç 'juvapiray^ç Se^ctel xaB-âpastov, à|jtcf>t(3oXlaç 8è nspl è|ioü
xal auxo^avTlaç naGaat xoXXouç- oüte yàp à|i^iyvoTjCT£t tiç Aoitcôv, oùte
auxo^avTEîv npoax^aeTai, TTjç ê|iŸjç yvtbjjtrjç èxB^Xou yEyEV7)|xèvijç, Ste
IiieAXev <i)pt|i<i)Tèpa jjiÈv Etvat xa{P eauTTjv, d)q>eÀL[jt<bTepov Bè ïj npôaS’EV
26 toIç Tïjg àX^itelaç cpIXotç èxTl'9'EaO-at.
Toûtwv [xèv EVExa tôv napôvTa Xôyov èvEaTijadcpr^v. El 8è TaüTa
f. 8 ndvTa ÇtjXov ptèv ûnèp t^ç àÀïj&Elaç lxeL T^S uIotsw; xal | oôBèv àv&pd>-
ntvov Ttdfroç, npovotav 8è ûrcèp t^ç awTïjplaç twv ASeX^ûv, ûnèp 8è ttjç
6cpEiÀo|AÉvïjç èpyaalaç toû 8e8o|iévou TaXdvTou ^èpsc Tivà irapalTTjatv, xal
30 si tt]v xaTEtbj^uîav ^)|xâç èx truvaprcayfjç xal rîjç npôç xà xaXà Ê<x{h»|ji(aç
alaxûvïjv xat cToyxoatv xa^£~w? r^pw xaî ô8uvù)|jtat, xat |3ouXol|jii]v àv
p.Y]8è ÇTjv, TaÛT7]Ç èrctxpaToûcnjç, xal eüxo[ia: tï]V npoTÉpav ndtXtv yaX^VTjV
tÔEtv • xal T^Ç |1ÈV ElprpTQç ècplspiat Tûv èxxXijatwv àTraaûv, àÀÀ’ w; Sv
fyjtîv xal Tfl àÀY]&£la <jup,<pépor xal 8eîv f]yoû|iat |A£Tà ttJç àX0etaç
36 èarwTaç i^|iâç Totç Aanvotç axs t&v axavBâXæv alTtotç yEyeviJnévotç
ànopptnTstv xâvTa tôv èx ttjç napa^opd; TaÔTTjÇ xal toû axtaptaTOç xt'v-
Suvôv, xal po6Àop,at tt]V àW^Etav èv tw ^p,ETÉpti> aœÇEaB-at yévst ptexpl
7 xal devant Sixalav omM 14 àviàTçojç M 17 ravitii omV 20 oaov M
24	M	M 36 itayatpoQaç oui M
LÈS CAÜSES Dü SCHISME
6
tfjs ouvTeXetaç, xaE et ptîjSévaç àXXou;, ^[iâ; yoûv àauXov àiroBoûvat tw
^[jterépqj SeanaT^ t))V napazaTa{WjX7)V Tfj; ntaTewç, fjv yjpûv aÙToç Te xaE
oE aÙToû |iai)"r)Taî pieT’ aÙTÔv xaE twv ntoTûv at oùvoSot nâaat xaE twv
fepwv StSaoxscXwv ô xùxXoç àveu ^aTtvoaoûv à|jtçtpoXtaç napaxaTéO-evTo,
oÈSe ptèv ô nccvTa ôptbv ’ èî;é<Tc<i) Sè xaE èxâoTtü xptvetv, wç àv fioùXotTO. s
’Eyt'n Sè xfj toû XptaToü x^PtTt zezot-ikn;. rj pie xaE àpiapTwXôv ovxa
t^ yvuioet ttj; àX^fretac necpwTtxev où8’ àtpfjxev ùzo toû 4>eû8ouç xaTa-
axe^vat, oùx ènt xau/^aet piâXXov rj ouoTaoet TOûSe toû èpyou, 8 èn’wcpe-
Xet'a nàvTwv eEXôpiïjV, nâvxaç àv-flpwKO-jç îrX^potpopœ, to’.ixijt7]v|t))v èfx-Jjv f. 8*
etvat Ttpoatpeatv xaE ônô toioùtcov pie Xoytopiwv pejSatwç xat àXzjfhwç io
xextvijaB-at.
Moç Sè oùSèv uksotc, |A7] xàXXtaTa p.èv npoatptbpiat, tïJj àXïjO-eEaç Sè
êv Tjj nepi t«6tt]ç àpiapTàvtü çrçrfpet • S Te yàp TaÛTa Kpoatpet'jfhat SeSw-
xcbç, xai xpo; tt^v tÿjç àXrç&eEaç èirixeu^tv oSïjyèç è<rcat, xaE àpta où SoÇav
èyco xatvoTOpiw xaQ'ànep Aaxtvot, àXX’ àp^afaç xaî xotvîjç ùnepayœvEÇoiJiaL «
Sô^ïjç, ûîtS nâvTtüv àyyèXwv Te xaE ayEtuv [lapTupoupiévTjç, xaî unS pièv
AaxEvœv t^ xatvoTojjiEa apea^etaT];, èv ^piîv Sè otaxpenoû'j^ç àsî Tôj tou
XptoToü xfiÊpiTt • Sfrev àSùvaTÔv èoTt tôv ùnèp t^ç aX^eia; 7]Y<üVLCTpiévov
tou TT;; àXrçfl’etaç TéXouç StapiapTeiv.
Ei Sè ô napœv Xôycç àxXûç oùtw xat tStuiTif] upènwv a^eSèv èa^e- 20
ôtaarai, Set CTuyYtvœaxetv toùj è'/Tuy/âveto piéXXovTaç vûv Te xat u<rcepov •
où yàp Ttpô; ôXtyouç te xaî oo^oùç piôvov, àXXà xaE îrpôj xâvTaç not-
etaO-at toûtov Steyvwxtî);, xaE toùç pxèv oocpwTÉpouç ôno|j,LpivigCTxetv, toùç
8’ àXXœç è/oVTa; Stoâoxetv xai TLEt^etv ccv ofcv Te toioûtov aÙTtp irept-
0-etvat Seîv lyvtov a^pta. ’OXtya Sè ptot xaî Tfj; twv xe^aXaEœv TdÇew; 26
aÙToa)(eStâÇovTt ne^povTtaTat, àXX’ tbç àv ëxaoTa aupiTtfitTot Ttp Xoytapiûj,
oûtw xat Tt&êTar ttjç yàp èv toi; voTjptaatv àXijD’efa; èoet nàyu cppovTt-
Çetv nepE 0eoû rcpayptaTeuopiévouç, Trjç S’èv toîç âXXotç èTttTïjSeùoewç
ptvjSèva îroteîafrat Xôyov.
30
P'. "Oti àpxata èoTtv Sta^opà aÙTTj xaE àitù tfjç TptTTjç
a ’J v 6 8 0 0 • | x a l t t ne^povTjxaot n e p E TaÙTT]; 01 t^ç f. 9
ouvoSou iraTépeç èxeEvv]ç.
’Eyw toEvuv èÇeTccÇwv eùptaxto ttjv nepE toû üveùptaTo; TaÙTTjv Bta-
cpopàv Tjj 'Pwptaéœv èxxXïjata npoç Tàç ’AatdTtSaç eùftùç àn’ aÙTfjç ttjç so
npwTTjç auvôoou auvearr/xuïav, oùx eEç tôSe ptèv KpoeXïl'OÛaav a^ïjpiaTos
4 narê&evro M 5 oçâv xvçioç M 9 àv&çoinovQ: avtovç P 12
xâUiara; fiaXiara M afoj&fiav M <)t: /i-r/ M 13 àaa^r^aai M 24 te
xai V 31-32 ovvôdov itji rÿ/rrçç 33 a'/la^aToq VM
6	t. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION bÜ SAlNT-ESpRIf
oùS’ èxpaYetaav eôB-ûç, èxeîO-ev Sè ônocpuo|AÉV7jv xaî xp£cpo[jtév7)v ï]pé|ia xal
xéXoç ènl xaxip ttjç èxxXvptaç npoxô^aaav• noXù yàp xaùrig x^ Stacpopâ
auvepàÀeTÔ x£ xal 'jUVEpYSÎÇsTat vûv nepl xfjç oôaîaç te xaî xrjç tmoaxa-
cecdç tôte YEYEVT/jiévT] xaî vûv ouaa Stacpopà rpatxotç xaî Aaxîvoc;, v]v
s Xûaat xôv fepôv ^aaîv ’AO-avâatov, tt; axevÔTTjTC xfjç 'Pw|j,aî(ov yXwxTïjç
âKtyEypacpÔTa xô pci] Suvaa^at auptcpwvsîv êxslvouç à; ^ptmv SrçXovôxt
PÉXxtÔV TE xaî OtX£tôx£pOV UTtOSTaCTlV [lèv TÔ àxOJJlOV xa{P ÔptOtOTTjTa TÔV
xxiaxûv npaypaTdiv, sv otç xà xotaûxa ô^éax7]x£V, oûatav SÈ xô eISôç te
xaî TTjV tpütrtv ànoxaXoùvxwv, y xô àxopiov êart. Sa^Eaxspav Sè xijv Sca-
10 tpopàv TauTTjv ènl ttjç TpÎTvjç Y£ï0V£vat auvôSoo - oüttw Sè oôSè tôts cpa-
veptb; sîç ptèaov ÈXO-Etv, àÀXà npoxû^aaav ptovov aufl-tç £vSo|xu^£Îv tôte
yàp Ô [1ÈV NECTXÔptOÇ èv T(p OLXEtll) 'jU]lpôÀ<p TTEpî TOÛ ÜVEÛpiaTOÇ ’EpO'jETÎfhEC’
„Kaî oûte Ylôv vopttÇovxEÇ (xô Hveûpia SrjXovÔTt tô àytov), oütê Stà toû
rioû tt]V ünapçcv ElXrçtpévat" • xaî oüte S] aûvoSoç r\kz'(yz'i, oüO-’ ô KûptXXoç.
f. 9vOutoç |ièv oôv xaî 0£oS(bptTov|à7XExâÀst aoxo^àvxTjv, fJXaa^Tjpu'av aùxoû
xaî ou'j'jÉ[3ecav xaTatTidipiEVOv, xà xe àXXa, „xaî eê tô üvEÛpia tStov xaÀEt
xoû ïîoû, w; sÇ rîoû ï) StTloû TYjV ünapav e^ov". Kaî ptsTà tyjv [lépuptv
ÈXEÎvTjv navxa^oû StaffxlÇEt xaÀwç, toû Tloû p.èv Asydiv tô lIvsû|Jia àç
oîxetov xaî ôç oox àXXôxpcov xaî xaxà tôv t^ç oûalaç XSyov, toû Sè
20 üaxpôç, àç Èxnopeuô|xevov êÇ aÙToü, xaÙTÔv Sè eitceÎv, xaTà tôv Tfjç
aÎTÎaç Xôyov oûtcd yàp iauxôv àva^Épst xcpôç xàç xœv oîxou|jtEvtx(ùv
aovôSaiv yvinnaç xaî Tàç xavovtxàç ypacpâs, xaî naaîjç èçw xafrîaxaTat
HÉpit^wç.
Kaî toctoûtov ànEO/E Stà toüto toiç itepî ©EoSdipixov tt]v toû Nsoxoptou
as xaxoSoÇlav ènEYxaXEfv, mots xaî [jtapxupEÎ toûtoiç ûaxspov, ôxt xàç NEaxoplou
„pepï]Xouç xevocpwvfag xaxaxplvoual te xaî àvaO-s|iaTÎÇouat; cpTjal, pteS’’ 7j|AÛv,
xaî oûSêvôç Tj^îwaav aùxâ; kotê Xôyou, àXXà toîç sùaYYEXixoîç te xaî
ànoaxoXtxoîs ènovxai SÔYpiaat xaî tt]v tôv naTÈpaiv ôpioXoYlav xax’ oû-
Séva XuTioûa: Tpônov“, wç èxeîvwv SijXovôxt ^avspôv toüto Si’ eyYP®Tou
30 xaî aa^oû; nsnotYjxoTœv ô|xoXoYÎaç • èxetvot Sè œptoXÔYOUv àsî xà IIvEOpta
èx xoû naxpôg ôcpeCTTaêvat, IStov Sè xoû Yloü ôvo|iséÇECTO-at wç ôptooûaiov,
àXX’oôx èij aùxoü tt]V ’jnapçv é^ov1 xaî èn’ achat; xaî; StaXXaYatç
xaûB'’ œptoXÔYOuv, [jtâXXov Sè xaî Ènl xotauxatç auviMjxacç <î>ç eItteIv SltjX-
f. 10 Xàxxovxo. Kaî oô p,ôvov | wpoXÔYOuv ÈxEtvot xaüxa xaî KûptXXoç i^Set xaî
36 ctovetIO-eto, àXXà xaî xà; ÈKiaToXâç ©EoSwptxo; xoû KuptXXou, è^
3 ovvé[<a}.e tors M
1348 E 15 oov om M
tovto en interligne A
34-35 rjÿrj nwirii/tio M
6 imyQaipàfievov M 13 Mansi, Collectio concil., IV,
16 P. G., 76, 432 D 17 <àç vlov om M 24 ôià
26 Mansi, V, 381 ; P. G., 83, 1484 BC <priai om P
Les caüses dû schisme
tov eSo^ev -cTjç efpTjVYjç npôtpaoiç avaa/elv, „vfi eday^eXcz^ eùyeveîa
xaXÀùveaO-af., 8tl te èv aÙTaîç sûpfaxETat 0eôç téàecoç xal àv&pwTtoç
réÀetog ô Kùptoç yjiôv ’Itjooûç XptaToç àv>]YOp£u}xévoç, xal Sri tô IIveü|j,a
TaÛTatç èiineptêlXïjnTac oùx èÇ ïloü i) 81’HoO ttjv ünapÇiv è^ov, àÀX’èx
toü IlaTpôç èx7topEu6|xevov, ïotov 8è toü Yloü <oç ôfiooûatov ôvo|iaÇ6|j,£vovu. 8
Kal KûptXXoç nâ/.tv cpalvETat Sua^epalvœv, où^ 5tc SôÇav aÙTû rcepl toü
nveü|i,aTo; àXXoTplav OsoSmpiTo; èmYpà^Et xal Tfjç aÙTOü ttIcttewç xaTa-
(pEÙSeTat, o&x otc ©EoSibptToç ou-j-jE^EÎ xal npôç xàç NeoTopfou nàztv
ûxocpèpsTat pÀaœpTj^laç, i)JC Sti Scop^wO-^val cpyptv aÙTÔv xal laTpeu-
frïjvar S 8è àeî Tà aÙTà irspl nàvTiov è^pôvet. Atà toüto toIvuv /ake- w
ir&ç ècpepe jxéypt. téXouç auxocpavTo6|Ji£voç.
Oütw xal KûptÀÀoç àX^O-vj tt;v rcepl toü IIv£Ù|aaToç ©EoSaipÊTOu, el
8è (3o6Xei xal NsoToplou 86^av ^ntaraTO, xal oütw rcepl kXeIovoç ènocelTO
TaÙTïjv xal aÙTÔ; ë/eiv àel ttjv Sôlçav, ofy uaTEpov |i£Ta|z£|jiaO’Y)XÉvaL 80-
xelv. Kal tcôv Eepüôv auvôSwv TETapTrj xal 7Tép,7TT7} àfhXov vèptouat i8
KuplXÀip otxa’tn; twv üirèp ttjç eôaepei'aç àY«vwv tt;v t^ç ôpO-fjç nloTetüç
[jtapTuplav, àjjia xal ©eoScoplTou ^EtS6|AEvat, ôtc jit] ouxo^ocvttjv ànexàXouv
œairsp ô KùptÀXo; npoTepov, xal irâ-na; dcÇtoüat oÉ/e-jfha'. Tà toü KuplÀÀou
aufYpà|i|jiaTa, jjLTqSejjttav unocplav irspl aÙTtbv èx tûv toû êkoompCTOu
| |iè[A<peœv èx0VTa, "za^ OeoSœplTou 'juyi'pâ|Ji[iaTa Ta xaTà TTjç ôp&rjç f. 10T
tcIcjtswç xal twv op&tbv xs^aXalœv toû KuplÀÀou nâacv àvaB-EptaTlÇeiv
npoTpènovTat, otl ttjv op^ÔT^Ta vjv SaTEpov aÙTOtç eviSeîv ô ©EoStbptTo;
ëXEyEV, eÏTE xal oÛtw ^povtbv, eïte xal npoairoioùiiEvoc, noppwfhev el)çov
xal è^apx^ç.
OÜT£ Ô£ 0£o8d)plTOV OÜT£ Tàj ©EoSwpCTOU 8Ô^a; àvaO-£|JiaTtÇouOTV, 26
àÀXà [jiôvov KuplÀXip auvTjYopoûat xa^ànEp àStxoupiévip ’ etc yàp tô toû
KuplXÀou aè^aç irapà koâ/.oï; èxtvSûv£U£ Stà Tàç 0£o5wptTOu |xè|Atp£iç
OTpÇoptÉvaç, xal èSôxet noÀZotç p.7j3è rip àpx^v xaÀ&ç TtEcppovijxévac,
wjK£p xal ©EoSœptTou tcoXùv èmfkibaavTOç xP°vov xaiEçpévouv xal
St’ ÛTtotplaç eI/ov tôv àvSpa xal ipovTO izàvu Tft tÿjç TplTYjç auvôSou st>
«Jji'jCpw EpoaÉ/uv, xaÎTot 0£oSwptToç O’jcétcote ÔTtEvavTi'ov èxEtvfl T^j auvoSip
auYY^ïPaT£ TaüTa oùSè ^vdi^XEt toïç èxeivtjç 8’£G|xoîç, àÀÀ’ ojjküç
ÜTtonToç 7)v èvlotÇj <noT£ xàv Tjj TETapTT, ouvôSip irâXtv àvaS’Ep.aTlaat tôv
NEOTÔptov ïjvaYxàaO-7] Tau-q] irapinv, xal oütoi zotnôv xailànaç xpeiTToiv
aKoloï]; y£ï0V£v û-odlaç. Où [jiôvov Sè Tf.jj,ûvT£ç tôv KùptXÀov ol ô’EÎoi 36
1 sStiçtv V Manai, V, 876 B 2-3 av&ÿionoQ o Kvçioç V 8 avtjyoÿev-
ôfxEvoq M 5 èx Ilarÿoç M 11 avxo<pavTovfièvov<; M nu mot gratté dans A
14 xal ov% t'repov M 20 s'/ovraç M 25 ràç tov M	28 /u>j tt/v M 30
om M 32	PVM 34 xa&ànetJ M 35 anâorji om M 01111
8 I. premier traité sur la procession du saint-esprit
naTÉpEÇ Taüta ènoîouv, àXXà xai ty,v aùvoBov t(ç aÙToç è^p^s xpaTÛvovTEç,
dp.a Sè xaî ©eoowptTw xaP^°ii£V0L‘ Y®P zaTa KupîXXou [xé|jupecç
èxscvtp, to p,èv rcepc toû lIve6|iaToç p,époç, So'ijav auxocpavTtaç npoafjiTTov,
TTjç toû KuptÀÀoi) yv<ji)[ji7;ç cpavepâg yEVa[Jiévr/ç èv TOtç èxEtvou auYYpâpjJ-aat,
f, 11 | xat outw nàaav Stans^EOY1^70? atTtav to Sè trept ttjî O-Eiaç otxovop.taç
jj.époç, xaî aipèaswç 86£av airap npocETptfiovTO • eî YaP Z7Z À
ôiTEpijYtüVÎÇeTO Nô'jrop’o’j. àXXà Tac; xaTà KuptXXou <ptXoTtpiîaip îa^upov
èSôxst TtotEîv tov Nsarôp'.ov, wote xaî xeptTpÉTæv aùttî) tov KùpcÀXov
nàvTa npoç rqv NeaTopiou xaxoSo^t'av.
10 Toùtwv è'vexa xdvTWV, èx£t pii] paStov rjv à^avt'aat xfjç àttdatjç
Tà ©eoSwptTOu xetpdXata TaûTa, àXXov Ttvà Tpôxov ênŸjX'9'E toiç xatpàatv
èxeîvoiç àqsxvrj Ttoifjaat xai àxupa- xaî toû; (ièv àvaO-E|iaTta|Aoùç KuptÀXou
irpoaÎEVTat KpO'paTiv i^ovTaç 6yt<®, tov t^ç aîpETixij; pXaacpt]|iiaj eXeyxov>
xaî àpa eîxf] xai piàTTjv èvoxXrjO-èvTaç • St’cbv yàp eùfrùç àraXoY^axTo xaî
15 auvÉYPa!!,£ KùptXXoç tiaTEpov, SBet^e xa-iiapEÛwv ùxotpt'aç jîxstarjç- Tàç Sè
OeoSwpÎTOu |ié|i<JjEtç, eî	ànoSetÇatEv xat nôppw twv tepwv, aÔTw
te ©EoSwpiTip xaî KuptXXto xaî tolç npàYpiaai tt); Tpttijç èxeivr/Ç auvôBou
au|i^ÉpovTa Kpàçetv èvopuÇov. Oütw pièv wç èv ppa^Et TCEpt xàvTWv eî-
tleîv, twv ’Aatavwv èxxXijaia oùiinasa Tà xspt tïjv toû IIvEopiaTo; ünapSiv
20 è^povEt xat xdv’J xaÀw; èv toîç KupîAXou xaipotç àvTÎ tpv;cpou Ta tôte
aupipàvTa Soûaa xaTÉxstv fyjiàî ’ èÇ wv toîç àxpipwç èîrtoûctv vj te aûvoSoç
f. 11 T ÔEi'xvuTat Tatç xpô «ùt^j <ju|i|5ai'vou<Ja xàaatç | xaî |i7]Sèv napaXXdTTOV
ôpiCoiièvï), xat KûptXXoç, èv pièv Totg àXXotç xat nàvu t^; àX^S-efaç ûîrsp-
aCTntÇwv, èv Sè t^ îiepl* toû ÜVEÛpiaTOÇ oô^7] awtppévwç; èywv xaî ttjç
25 xotyîjç àxdvTwv So^s oôx è^coTâpiEvo;.
y'. Tt ècppovouv tôte Ttvèç èv t7j 'Pwjiatxf, èxxX7)[j.ta nspl
toû IIvEupiaTo;, xaî [jtdXtaTa Allouatîvoç.
'H Sè Tvjç 'PwpiTj; ’ExxXijat'a, xatTot TaÀXa au;4Wvouaa tôte T<p
s» Xotnip t^ç èxxXrçata; atoptaTt, èv toûtw yoQv Yjp^aTO T<p jiépEt StatpwvEÎv,
Ttvwv èv aÙT7] ScSaaxâXwv ;toüto StafrpuXXoôvTwv tô SoY(J.a, EtKEp àXï]-
ô'EÛOUatV OÎ ÎTpOÇ AÔYou°TÎVOV T7]V SoEaV àvatpépOVTEÇ TaUTTjV, OÙX a'JTYj
8 TLOteï M 10 E'ivexa. P qkÔIwç M 23 r.a'i Ttàvv oai M 26 tv ry'Pa)-
uaïxîi èxxi.ijnla oui M 30 après iia<fu>vfïv tous les mss. continuent ainsi: o jj.èv
Pif>tui]Ç Kt î.totîvoç, rà> n/ç I£<t>v<STavriroi'7i6i.twg i’7Ciurt)J.mE x}.yçv>, ^xaTEktlipS-t],
o aasfii'jç diatextizcs, rrapà tov !}eiov Tlvtrpiatog, onort zal avtovtov &efov
Ilveifiatoç tip^ôvtjijiv ivavtla11. Mais dans O, f. 70v, Scholarios a biffé cette dernière
phrase et l’a remplacée de sa propre main par la nouvelle rédaction que nous donnons
dans le texte. M reproduit le texte de D, mais avec beaucoup de variantes 32 aïtr/
"iin: av tlnoj M
LES CAtSES DÜ SCHISME
Ô
ito) xafr’ ô'Xou xpîvaod te xal ctuvD'EJièv'ï] • ô p.èv yàp 'Pd)|i7jç èirîaxoTtoç
KeXeotîvoç èv otç te xpôç aÙTÔv èmcrcéXXEt NEaTÔptov xàv Totç àXXotç
xatà NeaTOptou ypap.|j,aatv oust ouvoStxotç oùSèv dXXo cpalvETat Ns<rcopt(p
|i£|jtcp6(isvoç, t) ôtl ttjv ÈvavB-ptbmracv JjStxet toû {Mou A6you xal xarà
tï)ç awTTjptaç èXÛTTa ttjç ïjjjtETÉpaç, oùSèv wç eoizev ttXtjV toutou xaxôv 5
èv tt( toû .\s"Top:o'j çcopdaat TttaTEt ôuvdjiEVoç. Et yàp xaî cfrjat zou
T^Ç ZpÔÇ TÔV KwvOTavTtVOUZÔXECOÇ zÀTjpoV èmaTOÀfjÇ, ÔTt „XaTEX£ftp{h] ô
àcEfSTjÇ StaXExztxôç Ttapà toû nv£Û(j.aTOç, ôzôte xaî aÙToü toû {Mou
HvEÛ|jtaToç êcppôvvjOEv èvavTta", oùSèv ETspov XÉyEt ÔTt nûç oùx etxàç
y|V èynaTaltiïfîfjVM zapà toû IIvEÛ|iaToç tôv ÈvavTta zecppovrjXÔTa toû 10
IIvEÛpiaToç; ’EvavTta Se tppovet toû àyfou IIvE6[j.aToç ô t$ •toû ÜVEÛjiaToç
àvB'toTâp.EVOç StSaaxaXîa xaî tt] àX)j{Ma Tïjç irttJTEtoç, êv ôtioS^zote tvjç
TtÎQTEWç jjtépEt tï]v zapaTpozï(v dv ûnoaTœtT). ’Ev aÙTotç Sè Totç ypôvotç
xaî toû AoyouaTÉvou StSaaxaXîa StÉzpEzsv, oç zpwToç ayeSôv tïjv ooçav
TaÙTijv èv Totç AaTtvotç St^pB-pœaÉ te xaî xaTsazEÙaaE, zXÉov tûv zpô 15
aÙToü zdvTwv ip.tptXoTtp.7jad|j,£voç Taûvfl, ôaov èz toû zpo^atvop,Évou ttjç
Xé^ewç, tw te tôv SsaToptov cpavEp'ûç TavavTÎa TaÙTTjv 6|xoXoyeîv xaî ouy-
Ypâ^Etv <bç èotxsv, tawç UTTEtXTjcpùç èzelvov ànapÉoxovTa XÉyE'.v t^ xotvfl
tyjç àvaTOÀtx^ç èxxXr/aiaç yviniJt^ xàvTaû{>a <&OTsp xàv toîç âÀXotç aôToû
À);pŸ||jiaci, xaî tco ttoÀXoùç ixeî tô toû NeaTopîou aû|jtfJoÀov è^ETfltÇovTaç Tà 20
|ièv dÀÀa ÈyxaXEïv aÙTtp, Tïj Sè nspî toû IIvEÛ|j,aTOç SôÇij] jjitjSèv ë^ecv
|jtÉ[J,cpEo8,at où [jtàXAov Nearoptü) yj t^ xotv^ Tfjç ’ExzÀr;'jîaç | ôfJLoXoyftjc f. 12
^aptÇo[jiÈvouç, oûç uneXd|jiPavEV AùyouaTÎvoç àpiapTâvEiv oütw ^povouvraç'
Ttdvu yàp ÈâÀü) toùtou toû SôyfjiaToç.
"Oti Sè ToiaÛTatç Ttaîv ô StoâaxaXoç èxeîvoç èxiv^t; npocpaOEat Tïjç as
Yvu)|iïjç TaÛTTjç [iETà noXX&v topuTcov zpooTTjvat, SfjXôv èotiv è£ œv ocyto-
vtaTtxûç îravTa^oü tï]V SS^av TaÙTTjv êvaiMpet tûv éauToû auYYpajj,|jtdtTü)v-
(jiEToyjTEÙEt yàp tôv J^yov âcrnep tc peupia npôç TŸjv nspî toû IIvEu|iaToç
üXt^v «eî, ttjç Eû{Maç âcpf.aTâ|jiEvoç toû Xô'/ou npo&éaewç, oôS’ ànaXXaTTETac
^aSt'cDç, àXX’ È7Z(JtèvEt ndaatç dvccyzacç ^pœpiEvoç, <5ctte Suvr^vat tô IIv£ü|jta so
SEîçat xàx toû ïîoû irpolov- oùSè Ttp t^ç StSaaxaXîaç Tpoxq) ctuvï^wç,
àXXà T<p TTjç StaXÉ^Ewç irpoycopEt xaî inç àXAwv zpOjôaÂÂOjiévmv toüto tô
ÇrjTï||ia, xaî fJoirjiMv zEtpaTat T^j èvavTta yvtbjji'fl, Àôyouç te èxeîvwv tc{Mç
xat ÈvoTaaEtç, wç àv eùXôycdç So^sce aupnrspaîvECV Tà àX^O-Tj. Kaî 8tc
TaOB1’ oütwç Ëyst, oùx ex twv dXXwv Aùyouotêvou ptpXîwv xaî Xôywv, œv s<>
1 ovvTs&Jififv/jv M 5 ovciév om AI 6 tov om M 7 KaivoravTivov-
nolhriv M i-‘/zariÿ.ti<f lh] M 8 jtapà tov llarçoç M ènôrav M xal om M
8 P. L., 50, 494 C 9 netpçovrixfv M 10 Harpôç M 11 àylov om M
13 7taparpo7t?)i': naÿaGxevijv M 25 riaiv om V 28 ri: tà M 29 ewejîfîaç V
31 xal èx rov P 35 tov^ M
lô t. pRËMlEft ÎRAITÉ SÛR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àvéyvcov èycb Tfjç txa/zzfjç siraîtov yXÛTTTjç, à/.Zà zaî èx tûv ôXEywv
toùtcov, à npôç tyjv ^pETépav |i£T7]VÉyxO-ï] cpwv^v, uacpèç êart tô> pouXopiévcp
ctxotteîv. Toûto Sè tô o/^iia râv Àôycov nàvu SsEzvuoiv exeÎvov npôç àyûva
nEKotTjpiévov toùç Ttspt toû HvEÙ|jtaTOç Àôyouç, <bç toü Ç7]T^|iaToç toutou
5 jètatÔTEpov Ÿ] Ttpôafrev èvo^XeEv àp^ajjtévou tôte xaE ènE jieîÇov ttjv Stacpopàv
aîpovToç- Stô xaE TtoXXotç Soxeî Tà TpŸjiaTa èxsïva SoTepov èvscjnàpfhat
f. 12T toïç AùyouarEvou auyypàjijiacjtv ùtw tôv tîjv | itpoaMjXijv èpyaoa|j,ÉV(ov,
Pouât/J'Évtwv TYjv t?); Sô^tjç TaÛTTjç aînav ett’ exeîvov pàXtaTa tôv StSà-
oxaÀov àvacpépEtv àytw'jûvT( te xaE oo<pEa tôv EùpwTtaEwv StSaaxàXwv
10 TtàvTwv a/sSèv Sta^épovra. Tô S’ où/ oùtwç 'éyst, àzzà yvTpià te staEv
AùyouarEvou Tà ^paxa xaE t^v Staçopàv, oirsp e^ôojv sEttôv, tïjv vüv
yjitv èvox^oûaav énE tôv ezeEvou /povcov CTTTjpEÇeafra: [jtapTupoûat, xaî
Aùyouartvov yEyovévat toîç ùaTÉpotç rfjç VEWTÉpaç SôEçtjç xaÙTTjç atrEav
OÙT(O |J,£Tà TtO/.ÀÔV TÔV àyÔVWV aÙTTjV XaTSaXEUaZOTa Secxvûouotv.
16 AÀXà Ttspt (ièv tôv toû AùyouarEvou pvjTôv xaE tôv àXXwv àirô xfjç
Eûp6iT7]{ Ttaréptov uarspov xafrôXcu TtpaypaxEuîWjaETat • vûv Sè toutou
Xàptv èpv'/pO-Tjv toû StSaaxàXou, t'va ‘SeEÇw xaxà xàv t^ç Tp(T7]ç ouvôSou
xaipôv xivoupév^v tX^v nspE toü IIvEÛ|jtaTOç Çïfrrptv xaE Aan'vouç Tjjjlôv
èxEtitev Sta^Epopévou;, ttXtjv oûte nàvTaç ôpoü, oùte ^avepô; oùtwoEv,
20 oûte p,ETà tcoXÀvjç tt]ç ÈvoTàaEcoç xat t^ç ànex&etaç. "On Sè auyxpOTou-
jjtévTjç Tfjç TptTi% auvcSou, xaE AôyouaTtvov Tà jèaaiÀtxà |ietet:É[itcovto
Ypâ|i|iaTa, ESEwç aÛTOû ÇïjTQûvTa t)]v napouafav xpôç yàp tô t^ç ctuvôSou
xpàxoç àpxEiv £|jieZàov ot tôv toû Traita tôttov TtÀTjpoüvTsç • xaE œç sçO-r)
xpoaireXO-wv ttjç npoaxaipou TaÛTTjç Çwÿ|C irpEv aÙTÔv Tà toü pamXèwç
as oÉSa'jfhac Ypà|jt|xaTa, KaTtpeôXou èircoxénou èncoToXi) rcpôg ttjv ctüvoSov
xat; auvoStxafç èyxecpÉVTj irpà^eat SeExvuctlv. EE’te Sè KûpiÀXoç sttecO-e
f. 13 T°v PaatÀéa p.STaxaÀEîoO-ac | tôv àvôpa, TtoXÀTjV è£ aÛToü rr|v aupiia/Jav
èÀtu'Çwv EÛpTjostv xàv toïs irepE toû IIv£Û|jiaToç Aoyot; (oô yàp éauTtp p,6vtp
Tà ToiaûTa ecx£ ^appsîv, jjSE'. Sè Ttâvwç xà; AûyouoxEvou Tcspï toü Ilveù-
3« ptaxoç StaÀÉ^Eiç), e’te xaE naatv èSôxEi toûto ou|jtcpÉp£iv, oùx èiri xa&atpÉOEt
pôvov toû NsoTopEou xaE tvjç Aùyou<rcEvou SEop.év’fl auvîjyopEaj, àÀÀà S)]
xaE £7tE Tfl ÀÛOEt TTjÇ TtEpt TOÛ IIv£Û(iaTO; XlVOUjJlÉVTJÇ TÔTE Sta^OpàÇ, TtàvTCÜV
KpO^XsTtopÉvWV 0’5 TÔ SsCVOV ÔSeuoEI TfjÇ TOtaÛTTJÇ ÈplSoç, èyô |J,èv oùx
è/tn Xéysiv 0-appoùvTwg oùS’ex tlvoç àÀTj&oûç taropEaç Sùaxupfoaail’at
se 0-aTEpov toùwv, ôaxEp êvtot tô EpôtEpov EoxupEÇovxac • èÇ wv Sè èpoE tô
auvEtôôç ÛTTopàXXei toîç KupEÀXou Xôyotç npoaéxovTt, Tq> SeuTÉpcp n^pat
TtXÉOV.
2 tovt<i>v om M 6 àveonâÿ&ai M
17 xatà r<Sv P 25 Mansi, IV, 1208
32 xivov/xévr/Q om V 34 6iïoxv(>i^eGS-tti M
14 ravrtiv M 15 tov om M
26 eneioe M 31 Ssoiiévotç M
36 toîç: tov M
Les caüses du scbismè
11
Aéyouat jjièv yâp xtvsg KôptXXov Etvat xàv xoûxo Txpâxxovxa xaî n/.éov
xwv àXÀwv x^g Aùyouaxîvou Seôpevov napouaîag- xat aùxôv yàp KûptXXov
xotg Aùyouaxtvou XExtv^aS’at tppovfyjtaat xaî xî]V aôrvjv èxeîvcp SôÇav rcepè
xoù IIvsû|iaxog èv éauxtjj auXÀafietv nplv auxtp xàg rcapà xwv àÀÀwv
ànavx^aat péjnpEtg, ptsxà Sè xaûxag péÀxtov èittartyMma. Stoptaat rca vu s
aaçwg xat navTa^oü tï]v xotvjj rcâatv àpéaxouaav yvwp,7;v npoxxï'xaxfhat •
éwpa yàp nâvxag, à [jtèv o Nscxôptog Txspî xfjg toû IIvEuptaxog ônàp^Ewg
ètppôvrçtJEV, ànoSexo^évouç • à Sè aùxôg nâpeaxev tmc^t'av cppovstv, sxxovcc
xtva xaî à/jîhj xaî nôppw xwv tspwv xpt'vovxag Etvat. A/A’ èptotys xoùg
KuptÀXou Xoyoug xaXwg èÇsxâÇovxt | Soxeî [j.^Séthotb xŸjg Aùyouaxîvou f. 13»
Bojgïjg ixEtvov ysvÉafrat, àXXà xtjv xoivtjv x^g èxxÀïjatag So^av xaxÉXEtv •
oùxw yàp aûxog xe Xèyetv SoxEt xaî oùxwg aî aùvoSot naaat ttjv èxeîvou
Ttiativ àet te xai Ttàaav ôpi)'à]v yevécO-at [jtapxupoûatv aùxtp- ônotptav 8é
xtva xotaûxirjv aôràv napaa/sèv èx x^g aùxw npoxet|jtévïjg üXïjg xaî xfjg
twv Aôywv àvdyxïjg, wg p.er’ oÀtya Set/iMpExat.	u
8'. "Oxt xaùxïjg è'vsxa xfjg Stacpopâg noXÀàxtg 81 p é x) ïj a a v
xaî rj v a) ïj a a v aî èxxÀTjatat oîxov c pitxw g, oô Soy p,aT txwg‘
xaî ôxt toüto Tvjg èv tw au[ji{J6X(p7tpo<j{l"rjX7)gyéyov£va?Ttov.
‘H TotaÙTT] toîvuv nspi toû IIvEÛ|iaTog Sta^opà raîg èxxXïjatatg oQxwg 20
è|j,7ToXiTeuCTa|jièvïj, tote ptèv Tcpwxov ôXtya tt]v xotvljv etpïjv^v è^XarcTE'
[lexà Sè tt]v sxTTjv sùB'ùg aûvoSov cpavEpwTEpov npoaO-ev èÏEÂEyyJhEÎ'ja,
àp)(T] tpavepoü noXépiou xaré<mj. Kakot xai nporepov èctxîÇovtô te npoa-
xatpwg xaî BtY]XÀaTTQVTO nàXtv, axs p] Trepî xrjv niaxtv aùxQÎ; y.vo|j,Êvwv
xwv Sta^ôpwv àXX’ uaxspov TTpôcpaatg oôx àÀoyog rçv xotg pouXoptévotg 26
'jyJÇEtv xàjv èxxXTjatav rcepi xà 86y|jiaTa xatvoxojxîa Aaxt'vwv. "OO-ev
ÔTtoSuéjievoî TtVEg xi]v èv t^ TttaTEt Stacpopàv, àÀTjO-T] xe ouaav xai iraat
ytvwaxojiévijv, xàg èxxÀTjatag Btigpouv, oSxw atpîac au|i^Épov ÎSÎwv atxtwv
EtVEXa, ÜÛCTTCEp TŸjg èv TOtg TOtOÛTOtg SuvàplEWg EÎg ETÉpOUg T<f> XP°vtP (J-Eft't'jTa-
p,évY)g, otg TYjg èxxXïjataaxtx^g Etp^vijg è|jtÉÀïjas, | [jtâÀXov èirî xqj acpsxéptp f. 14
xaÀtp 77 pEpaîtp TŸjg èxxXïjaîag ô|wvoîa ànoXunpayjjiôvwg xà xwv èx-
xÀïjatwv StEÀùovxo axàvBaXa, |i7)SE|itàg arepî xwv Sta^ôpwv StxT]g ysyEvrp
|iévY]g. Tà aùxà Sè xat ènl <I>WTtou TeXsuxatov auvÉffy- 8 yàp aùxSg xaî
StEÀEtv xàg èxxXïjatag rcpo^XiH XP“!J'aTt Staqopq. TŸ)g 8ô^g xp^xàp.£vog,
xaî nâXtv xàg twv èxxÀvptwv au|j,pâa£tg (jttaO-ôv àrcéSwxe twv ÎSta auficpe- ss
pôvxwv aÔTtp ïva xaxoû xô xaxàv p,£tÇovog wvfjOTjxat xoùÀaxxov' o3xw
yàp Seï |iâÀÀov Xèystv wg EtwO-s XéyEaB-at. 'H|Aàpxavov Sè nàvxEg, x^v
11 âôgîjç: èvavTÎaç M 19 rovtiov M t<ô om P 21 t/?Â£7tTf P 23 Kal-
toi xav M 29 Érèpag M 32 Jtfpl: ènl M
12	1. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
te T'/jç 7t£ctt£cùç àX^O-stav xal ttjv èv aùt^ Tfjç èxxXiyjiai elp^'j-q^ nàpepyov
TŸjç sauTtov EÙxÀEtaç 7toto6]uvot xal izâvta irpôç tô aupupèpov aÙTotç ëX-
XOVTEÇ • àÀX’ È^pTjV aÙTOÙÇ OtXOU|J.EVtxà> XptTTJpttp TT]V StatfOpàv EZtTpÉ'ÿat
xaî toû v£(i)Tepca|ioO twv AaTtvwv t^ xotvŸ, npooaxfhévToç paaoîvo) ij xafhà-
» naÇ aÙTtîiv ànooT^vat, Et tpaùXtoç te TttaTEÔovTEÇ xat taxupoYvtüptovoüvTEç
ètpatvovTo t) |iT]XÉTt xwpto|i,où Ttpôçaatv ùnoXtnéaO-at Totç |iet’ aÙTOÙç, Et p;5èv
stç tô ttjç EÙ'jefÎEÎa; xEtpàXatov /; twv Aartvmv èpÀanTe xatvocptovta, àXX’à'nalj
EVwfrÉVTaç, ^vw|jiévouç StajjtÉvEtv àst Etvsxà y£ toû IIvsù[j.aToç • tôte yàp
ïawj xat pâov àv ènel-flovTO AaTtvot xat irpôç ttjv xotvvjv Tfjç èxxXijalaç
io |isTEpâÀXovTO yvcbjjiTjv ëx noXXwv at’Ttmv, àç nàç Ttç àv eùxoXioç auvtSot.
f. 14 v Aoxel Se Tatç ànpayiiaTEÛTOtç | tûv èxxÀTjatûv svaioEot ttoXù Tt tcote
au|ApàXXea&at xal tô (jtrçSè toùç AaTÎvouç aÙTOÙç tpavEpfijç tyjv S6£av ô|xo-
XoyEtV |1^T£ TOtÇ T^jJlETÉpOtÇ |JlÉ|A<fEtjfrat, tbç à'kÔ'fiùÇ, aÙTÔV XaTatTt(ü|JlèV0tÇ,
ToùvavTtov p.èv ouv £tç tt]v xotvàjv xaTatpEÛyEtv ôiioXoylav £yxaXou|Jtévouç •
16 àsl yàp tô TŸjç itIotew; xpoùpàXovTO aûppo/.ov ptèvov èv aÙTotç xat xtjputtô-
jievov àvsu ^OTtvoaoûv npoaO-TjXVjç t) àcpatpèœtoç.
Et 5è xal SoljdÇoutJt Ttv£ç èv aÔTotç tô IIv£û|jia xal ëx toû Tloû
npotévat, Tàç piÈv Xélj£tç ëcpaaxov [jitjSèv àôtxEtv tbç èx tûv xapà atplat
StSaaxàÀwv ^avEpw; oÙTwal Y£VO|AÉvaç, ëauTobç Se ptr^SÈv napà Tà xotv^
2o StarETayiJtéva ^poVEtv (Î>|xoX6yojv, xal to; xotvi] ntoTtç ^oùÀETat, Tàç
tûv StSaaxâÀwv ÀÉÇEtç vo£tv, toutéoti tïjv t^ç oûalaç ÉvÔTrjTa, où tïjv
aÎTtav poôX.EtJ-D’at TraptaTâvEtv sv Ttp tô llvEOpta XéyEtv Ix toO Yloû.
EtTE OUV OÜTCO; èvôouv, £tTS TT]; EtpïjVTJÇ EVExa Sstv ÛOVTO XpÙTÏTE-jfhat,
àXXoç àv stT) Xôyoç • oùtoi S’ ouv ànoXoyoùpiEvot, toùç ^ptETÉpouç Ènotouv
as où a^ôSpa ëna^^-et; aÙTotç yivEG^at, ÔirEp êÇ àXXwv te noXXtbv tex-
|ATjpt(DV SfjXôv ètJTt xal èx TTjç Ma£l|jtou Trpôç Maptvov ântoToXï];. ’AXXà
Ttepl [Ji£v TaÛTTjç ù'jTEpov. Tô toIvuv noXXàxtç oùtwç svwO-^vat xal StaoT^vat
|j,7]Sèv Tcspl tt]ç èv Tfi> SSy^aTt Sta^opôtg E^ETaaavTaç, TtÂTjv ÔTt tï)V aÙT7]V
nl-jTtv ëx£tv xal Tà aÙTà cppovEtv ^|itv taxupt'ÇovTO AaTtvot, xaO-ànsp xal
f. 15 vùv laxuplÇovTptt, xal àval>é|iaTt | xafhuxÉpaXXov toùç àXXov Spov tt];
ntoTEtn; xatvoToptoüvTaç t) npoaTt&ÉvTaç • xal toùtou SpaTTO|iEvot, Tàç
'juvfhÿzaç ënpaTTOv ol t)]v |1£t’ exeIviov ëvwatv ÎSlaç œ^sXEtaç X^PIV ftpaf-
|XaT£UÔ[l£VOt, 3 xal <I>WTtOÇ TfiXfUTatOV ënol£t, TOÜTO tt]ç èv Ttp CTUpl^SXtp
xatvoTopïaç AaTlvotç yÉyovEv aÏTtov à^èxapov yàp StaXXayàç àsl vèaç
as jjtETà noXXwv Ttôv tppovTt'StoV ènl auvEX^at Tatç te p,àxatç xal StaoTàcEat
auvTtO-évTEç, xal xaÀ£71:®S ëcpspov Tà TTjç xaxoôo^taç SveISt]’ oceI yàp Ti]v
xaxoSo^tav aÙTotç npoùcpspov ol j^ouXôjiEvot npôç aÙTOùç àTtsx’làveaîlat,
5 tZ: tj P 8 l’vexa PV 15 ^iioi^à/.i.oi'ro P 25 or ^u; M 30 xaShr
ne^akov P 35 ri om PM
LES CAUSES DU SCHISME
13
<j[>ovt6 Te ttjç SôÇ-rjç TaÙTYjç èv r<p aupcpôXcp npoCTTE&etptévTjç où-zétc Àotnôv
âvo/Àï(c7etv toùç ànô Tfjç AaEaç aÙTOÎç, à/. À’ (bç xpEaet te xaî auvootn
npooTE&EqiÉvTjv dcairàcJEa&ac xaî [JouXojiévouç, tô Tfjç èxxXrjOTaç èxeEwjç
aîSeaB-ÉVTaç à£Eci)|jta xaE ônep ëSec auveXB’ôvTaç nàvTaç noteîv, toûto
piôvot rcotoûvTeç, îjXiTiaav xaE toùç àXXouç sxôvTaç àxoVTaç ènwnàaaaO-ac, s
wç S)] xa^e7t^v ^you|j,évo’jç <Juvo8txfj SiaxYjpÙTTeaS-at xaE BôyfiaTi
auvoStxwç xptxHvrc StaTtcoTECV. KaE toûto napà yvwjjtTjv acpEatv è^épT) 
oùxétc yàp rpm àvexTOÎ 8tà Tà ttjç TpÎTTjç auvooou xwXûpiaTa.
e'. "Otc tô a/Ea|ia yèyove [ràXcaTa 8tà ttjv èv T<p au[ifJ6X(p i»
k pô 'jfh e a t v, xaî 5 tc x a À w ç à ne aTpà ç tj p. e v toùç Aa t t vou ç
Btà ty,v npoofreotv iirO'jTpoyŸjç oùaav àiçEav.
KaE wç où [jkîvov xaxwç cppovoûvTeç, àXXà xaî napavopteîv npoYiyptévoc f. 15v
xaE tô TTjç ra'aTEWç 'j’jp.poÀov àStxoüvTeç xaî npôç ye toùtcj) tô Tfjç xa-
O-oÀcxTjç èxxÀTjafaç àpnàÇovTsç à££w|ia ptévot xaî nepE twv rcâac Bca^epov- m
twv ptETà noXÀTjç tt]ç eçou'j’aç wanep SsanoTac pouXeuopievoE te xaE npàT-
t&vteç, x£tp°v Xotnôv 7] npÔTEpov êfJccairj'Ehjaav, xaî StxaEwç- tE yàp èxpvjv
ttEœtcv xaXwç êxouaav àvanTÙOTetv, xaî TaÛTa toü nspE toü Hveûp.aToç
àpO-pou xaÀfijç ùnô ttjç BeuTÉpaç àvanTuxB’èvTOç auvôSoo xaî èv xacpoîç
nâaav ànaiToûatv àxpEpetav, wç [itjBèv àv ùn’ exeEvcov tôv naTépwv eîp^- 20
aO-at, CTcyâCTO-at npénov, p.ïjTE |jit]v mwTrrjO-TjvaE tc twv XéyeaB-ac npoarjxôv-
tcov’ aacpèç yàp èart nàatv, 8tc toü xaTà NExatav au|jtp6Xou otevwç nàvu
TijV etç tô IIveü|jia tô àytov kEotcv otoà'jxovtoç. ofrev tûv aîpeTtxwv
ï]pÉxH<rcat TÔXjjta, twv Eepûv ctuvôBcdv SeuTépa, Tà twv aîpeTtxûv èji-
ypà.TTOu'ja aTÔpiaTa, tô nepî toû IIvEÙ|jiaToç àvénTu^ev àp^pov • xaî Tfjç ss
Tcp<î)T7)ç auvôSou ToaoûTov eE'Eoùotjç, 3tc „zaE etç tô àycov riveOpta"
(ntCTT£ÙO|iEV BtjXovôtl), SeuTépa aa^ÉOTepôv te xaî teXeiIitepov eîne-
„Kaî eîç tô HveOpia tô àytov, tô xùpcov, tô Çcoonotôv, tô èx toû IlaTpôç
èxnopEuôjjievov, tô ctùv IlaTpî xaî TEa) au|i7tpoaxuvoû|iEVov xaî auv8o£a-
Çô[jievov“ • f) 8è Tpt'rïj [jtrjTE npoaO-Etvat toùtocç |i^t’ à^eXetv ôptae 8etv • so
xaî aï ptETà t^v TpÊTTjv nàaac Taîç tt;ç SeuTÉpaç àvanTÙ^eatv è^YjOÛxaaav,
8eîv ^yr/oà|Jievac Ttp xwXûptaTt Trjç TpÎTirjç auvôSou (làXÀov rcpoaèx£LV I 16
t^v t^ç SeuTèpaç è^ouatav [jtf.piEîaô’a!.. ’EÇ^v ptèv yàp Sïjnou xaî t$ TpÎT^
npoaTt’S’évat- àXXà xaO-ànep èxeîvoi tî] SuvàpiEC npoç t^v npoaO-^XTjv * 26
1	en interligne P om M 2 évoxfaîv M 3 Ttÿooti&e/xévt]Q M
4 navrai; om M 5 axovraç om M 6 ôittxvÿhreo&ai A	V
10 nçoo&ijxtjv V 13 wç om V 16 /zsrà noZÂ^ç — iJeandrai om M 18 nlanv
après t-/ovoav P tov devant Hvfii/ÀaTOç om M 24 rôX/uij/ua M xal rj M
26 ori om PM 32 tov M
14	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
aavxo, twv npayjjiàTWV tout’ ànaixoûvTwv, oGtwç o? Tfjç xphrjç nx-tépeç
iauxoùç te xat toùç àXXou; èxwÀuoav èx Tfjç Fotjç SuvàpiEWÇ’ oûtw auv-
ofoetv Ô7T£lÀ7)cp6T£Ç, àv p,T)X£Tl XotîtBv tB TTjÇ TllCTTEWÇ OTJ|l|3oXoV TtpO^àaEl
tG>v àvaxTÛÇEWv èvo^^Tat xaî napapXànTijTai xai rtp nàvTwv ànXwj
s àq'eÀé'jfha!. t^v è^ouafav toû tB aûjifJoXov Tpènw yoüv tivi [isTanoieiv-
„6pi<oe yàp (ÿijafv) 7] àyfa oûvoSoj, |X7)Sevl èÇetvai npoaTiO-évai“ xai Tà
Xoinà, Ttàaav ptaTalav è^éxotpav npôtpaotv twv pouÀijil'évTWV àv ttot’ èx
novijpi'aç roX|i7]pàv êiri|JaXeîv tw au|jtfJSÀip X£ÎPa> w^^-p 6 Sectti:ot,/)S t^|awv
’Iïjctoûç tï]V t^ç CTuvreXefaç ^ptépav àyvoeîv efoe t&v ÏEov, éauTcv Àèywv,
io tBv Sè IlaTÉpa |xovov EÎSèvai, i’va 0-piyyBv ènifhîj tïj twv ànooTÔÀwv tcoXu-
7îpay[io'jijvrr Tt'ç yàp àv èToXpurjoe Àoinèv ê7tifhup.etv efSévai xaî Tokjiàv
speuvàv, ànep ô SeokôttjÇ E/.eyev àyvosîv ; Kat ô |iaxàp'.oç üauXog • „êàv
tcç eùayyeXfoijTai ôpiîv, cpi}a(v, àXXo irap’ S e&TjyyeAiaàjnjv ûptîv, àvàfre|Jia
èaTw“  xxl èauTÔv uttotiO-eEç tixûty) t^ Séxij, eî piéXXet noTè TàvavTia toîç
15 npOTépoiç eùayyeÀi'Çeoô'af..
Oînw; ouv xxl ol Tfjç TpÎT?;ç 'juvioou Trappe; out’ aÙTol tô aûptpoXov
pteTenoîouv xa! oôSè àÀÀtp xtvl toOt’ l^aoav è^sîvaf. [iETanoteiv • èvevôou.v
f. 127T yàp, wç elxôç, èm, toû XP^VOU ~pûfiatvovTo;. | tijv toO NeoTopfou TÔXjiav
xaî àXÀotç Ttalv èneXO-EÎv àv- xxl xaO-ànrep èxeîvo; tü ô'pévcp iteppwv
20 èÀûne: tô aupiPoXov, oûtw xxl Tiva twv àXXwv xaTptapxûv, t^s xotvîjç
twv Ô|iot([jiwv uîrepiSôvTa {teXfpEWç;, àvanTÛçew; àxatptp Kpoyà'jet, l'ow;
ptèv àX7]fbet Ttvt, ïawç Sè xx't (JjeuSsl xatvoTopifa, t)]v xoivip S|jtoXoy£av
napapXât|>at Tîjç '^:^aTe<l)ç• xxl t^v TÔXp,av TaÛTTjv ôonep àptoTot tlve;
IxTpol 'EpoaveîXov, ànoy^vàjievo: pjSevc Xotnàv è^eîvat toû ou|jtpôAou xfjç
26 nfoTEtüç àTiTeafl-at.
Ka! xaO-ànep êpyov yéyove t^ç npd)T7]ç xxl Seuxèpaç auvoBou tô
Ttpoafreivat xaxà twv aSpeTtxûv, oütwç oÆtt; twv àXïj'ô'evwv ctuvôSwv xai
tûv Tfjç àX^ei'aj [jiaîhjTwv spyov slvxi xaTÉSe^e tB (lévetv èv tw aup,-
pôXtp Tîjç SeuTépaç ouvèSou, xxl xaxoupyfav eïvac vo|jt(Çetv xlptv.xty tô
30 poùÀeafraÊ Tt xatvoTojiEîv. Kal toûtov tôv vôpov xl |ist’ èxe[vtjv nàoai
T£TT;pTJXX'jl OUVoSoi- XXttQl ^TjCpOUÇ |lév Tivaç TtEpî TWV npox£l|lévwv ÈÇEpOV
éxàoTY) xxl vôpiouç èTÎS’ouv, àXXà toû au|JifJôÀou xaO-ànaÇ ànéaxovTO •
xxl xa-9-ànep èÇ^v aÙTatç à'îro^afveoO-ai nept ôtouoüv, ëwç èxàoTv; tB t^ç
o?xoup,evix^ç ouvoSou xxl ou|Ji7i;àOT;s t^ç Eepàç èxxXYjota; eI^ev àÇfwjjta,
35 oûtwç oùx â^ijv aÙTaiç anTeafrai toû aujjifJSXou, ëwç àO-ixTov aùxB Bia-
[xéveiv Tpt-n) aûvoSoç âpcoev  auxai Sè toùç èxeJvijç vôjiouç ÈÇ àvàyxvjç
èTÏjpouv- àjjt^w yàp npooïjxovTa rjv ouvôSoi; àXijOrvaîç, xxl tB pvjSèv
6 npoOTiS-Évai om M 7 ègéxotyai V 12 Gai, 1, 8	13 naço A 14 iiu./.oi P
15 EvayysÂi’aaodaï V 17 ovte MJ noisïv PM
LES CAUSES DU SCHISME
15
| àvacpEtv ôv ëSoÇs xaîç Ttpoxèpacç, [jtàXXov Sè aùxacç irpôxEpov, xaî xô f. 17
rcspî xôv éxcEoxote Çt;tou|aévwv (iex’ èîçoyaîaç Tà	Siopî^etv xaî
TjSùvavxo xpàxxEiv sxâxEpov, jjivjSèv {Wxepov napapXànxo’joat, xaî rjj fj,èv
Tctaxet npoaTiO-évat xaî àva7rxùaaEf.v xaî SpîÇsiv finsp èSoxec axo-ouiiévacç
àXï)^ xaî Stxa'.a EÎvat, Tjxcaxa Sè ttjv xoû aujipôXou XéJjtv [UTaTtotsîv. s
Eî Sè xaî [i)] xaûxa 7) xpîxTj oùvoSoç E(kùÀexo xaxaSetiçat Tatç àXXatç, p.7]re
[A|V EÏpyouaa rjv jjiTjSéva xaî ovxcvoûv, oùx eSec npôç 0eoû toùç jiexà ttjv
êpSéjjiajv aùvoSov [là/.Àov xpypaaO-at xô napaSeîyiiaTt xôv tcévxe ouvôStnv,
û-jTE p TtpOCTTifrÉvat, xaî xaûxa ôaxéptùv oùaôv xaî èç-eijfjç ; vj xô napa-
SetYiiaTt xôv npoxèpœv sxsîvœv Suotv te oùaôv xaî nâaatç àvàyxacç eîç 10
ttjv toû KpooTtfrévat ypEÎav àtfixoïtévrov ; vj eï ye Sel xàÀ^O-T} Aéyecv, où
TtpoaxiO-etaôv [jtâÀÀov i] auvxiO-Eiaôv tô aùjjifJoXov • ènî yàp Tâjç Ssuxépaç
TéÀEtov ^v xaî oùSevôç evéSec xôv àvayxatwv; xavxî nou SvjAtiv êariv,
8tc tô toû p,?] npooTtilÉvac napaCEiyiia îa/upÔTEpov av 7)v toû npooTt&évac
TOÎÇ fE p0ûX0[l,ÉV0LÇ npàxXELV CpfhÔÇ.	16
’AÀX’ OÎ TÔ èx TOÛ rtoû TtpO'jTE-fl'StxÔTEÇ, TOÙXÜJV ànàvXtüV ÙîtEplSÔVTEÇ,
[i£ià tcoÀàÿjç Tîjç àSsîaç xt]V irpoaEWjXTjv ètôX|j,wv, xaî xàç névTE auvôôouç
ônEppàvTEç, ETtî xàç Ttpoxépaç èxetvaç TÔV Ç^Xov è^èxetvav, OÙSè yoûv TÔ
'jy/jj-ia xôv oîxoujaevcxôv auvôStnv TtEp^jepÂTjiévot • ô yàp 'Pôpjç àpxte-
psùç [jtSTà tôv | ûtt’ aÙTÔv èmaxSitaiv xaùxa èirpaxTE [jiôvoç, pjôevôç aÙTtp f. 1
tûv ànà Tîjç ’Aaîaç naTptapyôv oùSevî Tpôirq) auvESptàÇovTOç* oùtw xàç
oîxou|jt£vtxàç èxEtvaç è|it|xo0VTO ouvoSouç, oE tôv p,èv upOTÉpwv auvôSwv
xaTa^povipavTEÇ tô p] xà xscpàXata ttjç oîxou|aévïjç ex£:v <JU|j.t|,i]Tt^°lJieva
xafhàuep êxEtvat, tôv Sè ùaTÉpwv ôXîyov TOf.7jcoî|i£Voi Xôyov, ôtc irpo-
ctetîB'Ouv èv t<ï> au|jtfJ6À(i) xax’ èÇouaîav aÙTOi', îràaijç êxetvwv ànoaxoïiévaiv 26
npod&^XTjç • oOtco tov [laxàptov èaepctaflijaav KeXecttïvov AéyovTa Seîv
ndvTaç EÎSévat tô npaTTopvov, éoàxtç irspl xotvoû irpayiiaTOc axêtptç.
Atà Taûxa Stxaîœç, ortEp E^O-rçv eîttwv, x£ipov npStEpov èp.t<rl^rflm xaî
ty|V tôv ay^P^^ûv otxaiwç ànEtP^cpaai yôpav.
30
ç'. "Otc xaO-’^piôv tr(v tcpa-j-if'eatv ènotïpavTO xaî tôv £tc
ÔjJlO^pOVOÙVTWV TOTE 7) [11 V È V aÙTOÎÇ, oùç Àéy OU-j cv Eivat
Neatoptavo6ç• xaî Sti ôtcota v S et oy up tÇ w vxat n tcjteùstv
àfjiotwç piîv, y sauTotç àaû|j,cpwva Xéyouatv, ijNeaToptavoî
PoùÀovTat eîvat aùxoî, >] t; |i à ç èiçaTcaTàv 0-éXouaf.v. se
Kaî irpôç TOÙToiç oùSè èXEZ^EL toùç TjpTÉpouç TtaTÉpaç, ôç ‘fj aùvoSoç
è%£ivv] xaî npoaO-ïjXT) xaî TcâvTa xà xôxe xaxà xÿjç àvaxoXtxTjç èxxÀrjoîaç,
6 si: P 12 dsvTt'paç i'iSr] PM 18 èxEivaQ en interligne P 20 v<p avtàv M
27 navra P 28 erp-tjv M 35 è&Hovoiv M
16	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
ptâXXov EÎnEtv xarà rfjç àp^alaç xaî xotvf]ç èylvovro Sôiçrjç- rô yàp
p,âXtara ouvEXdoav èn’ èxEtva ’Pwptalouç rtv, Srt noXXol rat; àvaroXtxatç
f 18 èxxX^olatç ouvijySpouv | èxst xaî ourw StTjpTjoB'at Aartvot xaî npô; èauroùç
èxtvSùvsuov • twv yàp aîrtwv toü axtapiaTOÇ êÇsTaÇo|jiÉvwv, are navra;
» Xunoüvroç, èv ratç StaXèÇeatv, wonep EÎtbO-aatv èxEÏvot notstv, atrtaç èçw
roüç ^pterèpou; èrlfrouv, xal awçpovearépqc nspî roû IIv£Ù|jiaToç Tjyoüvro
XpfjaO-at rfl ntarEt toùç rotç àp^atot; è|jt|ji£vovTaç, xaî où ptôvov èv Exdtrroiç
yév£ot nXetorot ty]v twv Aotavwv èrl|jtwv eùXdpeiav, àXXà xaî 8Xa yévrj
rfjç twv Tpatxwv èxotvwvouv Sôiçijç, ptàXXov 5e t^ç dpxaîaç el'xovro nîorEwç
io xaî npà; ty]v véav ëxEtvijv àne^O-w; £t/ov. £-~- za- o'kw ndvu tppovoüvTEÇ,
elte xaî tô toü axfoptaToç Seivôv èx rauTTjç aù^ijO-rpsaO-at npoopwptEvot.
’Hç Si] yvw|xi]ç xaî ’IwâvvTjç r(v 5 nànaç ènî ipwrtou xat i] lepà xarà
Aarlvouç EÎnEtv tôte rfjç 'Ptî)|i7]ç aùXi], wç èx tt]ç npèç <J><ü)Ttov êntoToXi];
aÙTOü Sta^atvETat, i)v StajJdXXouatv ol pjSèv npàç àX^ftstav, navra Sè
16 npàç ty]v novTjpàv aùrwv eXxovte; npôXijtptv noO-ev yàp s^Eartv aùrfjç
voB-eîav xarayivaiaxECv, twv npayjjtdrwv raÙTT) au|ji^&£yyo|jièvwv xaî oütw
aufi^wvoûvTwv xaXwç, ware |A7]8èv nXèov eîç ps^aîwatv èx Taûrijç npoayt-
veaO-at rotç xpwp,èvotç npèç ri]v tt]ç àXrçfrElaç ànôSet^tv, ttjç twv npay-
[jtarwv èvepyeîaç àpxoûav];; Ttç yàp oùx oîSev Srt npù r^ç npooO-r]Xï]ç
so àvàyxi] nâoa rip npoÉSpqi ttjç 'Pwpjç ènf]pT7]To, tyjv xotvijv ôpioÀoytav xaî
nlortv StExStxEîv xaî rà tSta rtoî Soxoûvra xaTaStxâÇetv xaî stpyetv xaî
f. 18T toùç Stà raüra | onapaTTopèvouç twv ôporîpwv xaî àSsXtpwv ratç tt]ç
StopO-waewç èXnt'ot napatxu'9'SÎoB-at, xat net'O-etv aùroùç Tjauxâçecv |I7]8è
npôç ràç cpijptaç twv vswTEpta|j,wv axavSaXÎÇEail'at, wç èxptÇwih]ao|jiévwv
25 ijpèpa xaî [lEiloSotç notpavrtxatç te xaî narptxatç. El Sè xaî rîjç odicppovoç
xaî eùXaPoüç poipaç èTÛy/avEV wv, où Stà tù a/Vjl-ia povov, àXXà xaî Stà
t)]v Tîjç àXij’Q’Etaç auvstSTjatv toüt’ àv ènotet. Totaüra St; riva 7] êntoroXi],
xat oùSèv 7] tw toü ndna ox^ixart ?] roîç tôte npdyptaotv àaûpttpwvov
nEptè^Et.
so Et Sè xal raûra npôç tov Owrtov èntarsXXwv ènXccTTETO, èptEXéra Sè
rà Sstvàv xal aùràç xal <}>ï]cptp xotv^ t»]v novrçpàv èvtwv nponÈrstav è|3oûXeTO
pE^atoüv, wç xat aùràç raùrijv IvSov xpùnrwv tt]v SS^av, à jjièv Êypa^e
narpî xaî notjjtévt xal StSaaxàXq) npocrfjxovra, ûnÈp ï]|iwv èart xal rotç
npàyptaot auptcpwVEt- à Sè èftoûXsTO npdrrEtv, où ptôvov rtp npénovrt, àXXà
36 xal aurai ptaxôptEva v)v : oùrw Sè Ê^ovra, xaî ùnèp ijptwv èart Sïjnou.
AXX’ où ptSvov èx tî]ç èntoroX^ç èxstVTjç, àXXà xat èÇ wv ènparrEV èvraûO-a
2 an èxeïva V 15 arroîç PM 16 ravra M 19 n(>o rijç om M
20 nà<s% M	anelçyno M 21 rà om P 25 xal devant fti&ôSoiç om M
26 alloua M 27 dé PM 35 aw<S PM xal ovt(o M xal après t/ovra om M
LES CAÜ8ES t>Ü SCIII8ÜE
17
Stà TOTtoTTjpYjTwv aÙToü, tôv te Owtcov èyzafkop’uwv rtp fbpôvtp xaE tTjv
^[jteTÉpav èzxXijaEav tteE&wv, wç àpa TaÛTr; aùp.^pwv êotIv vj 'Pw^alxi] xaE
toùç èvEwv VEWTEptupoùç où npoaEsTat, xaî pterà raÛTa toc; èyvwaptévotç
| ÈvairoS’v^axwv xaE -rîjv àpxfyv èxEEvrçv, ï,v èmaTEûDij, XwpE; nvoç Çrjjjtfag f. 19
xaE àaTciÀov napaStSoù; tw 0E<p, StjÀoç yéyovE [jttjSè [iaÀôp,Evoç èv vw s
ttote xïjV ûaTÉpwv ànoaraaEav èow^pôvEt Sè oùx aÙTÔç piôvoç- où yàp àv
àvTÉ/Eiv fjSùvaTO, nàvTWV twv àXÀwv vevoœijxôtwv, oMà. xaE tcXtjv SÀEywv
twv tjStj StE'fO-opoTwv, toî; âXÀoi; ojjtoSô^oiç fypîfto xaE ô|ioyvüj|xoat, xaE
çaveptbs oütwç 7] Tfj; 'Pwp.7jç èxzXïjaEa tôte tïjç tpavspàç xaE xoiv^s
yvwpjç Trpo'faTaTO.	10
’A/./.à ypoVOlÇ Ü'JTEpOV OÙX ÔkJyOtÇ, TOÛ TïXeEoVOÇ [JlÉpOUÇ XEXpaTTjZOTOÇ,
oÙTOi o’zaav oE tw tûkw twv EùpwzaEwv StSaoxàXwv npoaéytetv Ea^upt^ô-
|j,evoi çaûXwç, xaE 5cà toûto toÀ|jiwvteç xatvoTopieîv ’ toû yàp xpSvou npo-
fJaEvovTOç, to [Jtèv xatvoTo|ioûv irpoaETtHeTo te xaE Tjü^avs [jtÉpoç, oE Sè
awcppovoOvTEg xaî tt,.; àp^aîaç SôÇtjç èxôpiEVOt èXàTTouç te àpiO’p.ép xaî i»
Sià tout’àafJ'EvéaTEpot xaB-’^ptÉpav èyEvovTO- toutou toEvuv toû [Jtèpouç
EjXÛ'javTOç, xaE ô tôte narcaç evéSwxev, eE xai ttjç àÀ^O-ouç yvwpjç npô-
TEpov rjv • tawç yàp xaE toioûtôç tiç vjv, xaE nàvTEg, wç Si) uuvôSou t^^Ço-
[XEVQÇ xai T7)Ç èxxÀTjUEaç OÛTW VO[1,oB'ETOÙCTÏ)Ç; TÔV VEWTEpeapOV èxElVOV
eSexovto • <>;C7“=p xaE vûv koAÀoE AaTtvwv, xatToi ctuveiSôtss ^ptiv àÀïjO-^ 20
xaE SExata Asycuatv. ojjiwç rjTTWvTai | twv ESEwv noipévwv xaî acpEat tieE- f. 19
floVTai, npàypta npaTrovTs; EÙ^a^èaTEpov ?) twv ^[jtsTÉpwv èvEotç ek^XO-e
TtotEÎv • ot [jiôvov Soy|j,àTwv, àXXà xaE ^Hwv xat $’p7]ax£U|jtàTwv ûnspopEwv
[jtETafiaXôvTEç zEzotvwv^xaat, twv auvTpo^wv te xaE oExeEwv, wç Si] t^aûÀwv,
St’ EÙxoÀtav, l’va jjivj Àéyw novïjpEav yv<l)|i7]ç xaTacppovïjaavTEç. ’AXÀà TaûTa 26
|ièv àÀA7)ç àv yÉvotTO XpsEaç è^sTà^Eiv te xac axozsïv.
Toû Sè tt]v 7zpoaS"fjXTjV êxEtv^v xaTà te twv àvaToXixwv èxzÀtjctlwv
xaî twv etc TaÙTaiç èv toiç AaTtvoiç auvïjyopoùvTwv èntvo7]0-^vat tôte tolç
zpà:aut, T£X|rE]ptôv ècrav èvapyéç, otc vûv ÈpwTWjiEvot nap’ ^[xwv oE AaTÊvot,
Ttvoç èTtetyoùaïjç àvàyzTjç è^ouXEÙaavTo npoaTtO-évat, xaTà twv Necrcopiavwv so
cpaut toûto pouÀsùaaatla’. ’Huav Sè tôte nàvTe; ’lanavol NsaToptavoE,
NEOTOptavoùj Xé/ovteç; zoùç ôpioEwç rpatxotç Tà îrspE toû IIvsû|jiaToç oto-
(xévouç, [jtàÀXov Sè toîç tvjv xotvr(v t^j èxzÀï(aEaç yvtbp/v StacpuXaTTOuat
îrpouïjyopEav êiT'.TtfréVTEÇ ^xtaTa npÉTrouaav ’ tE yàp îrpôç Ti]v aipsocv
NeaTopEou, zaS-’ rjç oE KupEXÀou Àôyot xaî aE ouvoSixaè xaî ô aùp- 35
-a; exeîvoç Tïjç èxxXïjaEaç àycbv, tô rJjv Ùirap^v oùx s/ecv èx toû PEoû
tô HvEû|jta tô àytov; NEaToptavïj yàp aîpEatç r^v t) xaTà toû XptOTOû
2 tavry n'ptès'Pcü/.iaïitîj P 5 /JaÂÂôjueroç P jiovloutroç M 6 typ twv PM
23 tiïwv M 31 ol devant 'lanavol add M 33 ds om M 36 ovx'. fiy M
37 tou 0111 M
Œuvres do Georges bcholurivs. II.	2
18
l. Premier traité sür la procession dû saint-esprit
p.a<j<pjjUa ' tô Sè rcepl toû IIveù|JiaToç, xat NEaxoplou pèv r^v Sôija, où
[jtèvrot y£ tpaùÀT)- où yàp ISta aùxoû, àXÀà xotvï) xat xotç ôpO-oSô^otç
f. 20 rcàatv àpèaxouaa ^v, j warcep v.ai rcoXÀà àXXa xôv àXig&ôv ôpioXôyet
NECxôptoç èv xô otxeftp auptpôÀtp • àÀX’ oùSèv èxet'vwv 86!ja toû Nsaxoplou
fi Àéyecat, èxetva Sè ptôvov, à rcpôç ttjv àXïjD-stav xal ttjv xotvijv xôv eûae-
ffoûycwv yv(î)|jiY)V èptà^ETo.
"Oct Sè xal |AExà xaûxa xat pté^p^ xoû vûv Sôlçav ^yoûvxat toüto
Neaxoptou rcovrjpàv xal Stàacpo^ov, xal 0<i>|iàç Selxvuat xô toû Aa|xaaxijvoO
^ijxôv è^yoûpievoç, èv to tpvjatv èx xoû Aloû tô IIvEOpta où Xéyo|jtEV. Tôv
10 yàp StSàaxaXov èxetvôv çrpt xotç toû ©eoSwplTOu auyypà|jt|iaatv ercôpevov,
ôvcoç NeaToptavoO, xal aùxôv auvurca^^vat xô tpeûSsc, xal Saot xôv
TjjxETèpwv Aaxtvotç xaMrca^ èvèSwxav, oùxwç èv oF; auyyeypcc^aat toùç
êauxôv xtfiôat rcaxépaç1 xal tôv p.èv Aaptaaxijvôv où xoX|i,ôat Xêyetv
Neaxoptavôv rcoxe yeyovévat, xafhàrcep ô 0<o|iâç èxEt vov auxo^avxEt, àXÀ’ èljr)-
15 yoûvrat Tà èxet'vou jiovov aoçttrxtxôç, cô Sè ©eoSwplxto xaùxTjv à^tâatv
TŸ]V |JlÉ|J,t|)tV xal TOÙÇ TÎjÇ TEcàpTTJÇ Xal TTépmTÏJÇ xal èxTÏJÇ "jUVOOOU xaxà
xôv xs^aÀattov èxetvwv àvaO-e|j,aTta|jioùç rjyoùvxat acptatv àpxstv rcpôç ttjv
tôv TotoÙTWv (JtùO-tov àrcooétçtv. "O Sè rcXelaxou B-aùjjtaxôç èaxtv à^tov, Sxt
tï)v [Jtèv àvaxoXtxrjV èxxXijalav eùO-ùç àrcô xôv toû Nfiaxoptou xatpôv
2o ve'îTOptavTjv ^yoûvxat AaTtvot, xal ttjv èv aÙTfl xexpaTijxulav Soljav oùtwç
èx^pàv yjyoûVTat xal noÀEpilav • Tà aÙTà Sè ntaTeûetv ^[itv ta^uplÇovTat,
xal oùtw toùç ànXouaTÉpouç èÇaTraTwac. IlEpt^opipoûat Sè xà aùxà àvw
xal xàxtü xal of xijç àvaxoÀtxîjç èxxÀrçalaç ànoaxàxat xal xôv Tîaxptwv
f. 20T èO-œv xal B-p^axeupiàxtüV xal v6|ji(üv xaxacppovïjxat, | Suaxepafvovxeç, Sxt
26 |jtl] nàvxaç rcpôç xôv aùxûv èXxouat xlvSuvov • àXX’ étal xtveç èxt Suvaptevot
aw^poVEtv.
Tlva yàp xat ^(lerèpav nlaxtv ntaxeûexe, ^a(y) xtç àv rcpôç aùxoùç,
àvS-pturcot xoû ©eoû, Sxt <pa|ièv èv tô aujjtpoXcp ttjç rcltrreœç xaO-’ ^ptépav
tô „èx toû flaxpôç èxrcopeuô|ievov IIveû|jia;“ àXXà toüto p.èv StjXov
s» èoTt rcàatv, tîiç où8’ùjjietç è^apvetaO-e rcôrcoTe1 où ptévrot ye |iè)(pt toutou
aTTjvat ûptv èSolçev, àXXà xal èx toû floû rcpotevat toüto XèyeTe, wç xal
èÇ aùxoü tt]V Qrcaplçtv ?xov û^tOTaiievov èÇ aùxoO, xal tôv Ttôv àp^v
xal (ôç ^[jieîç àv ^atï]|jtEv) atTtav toû IIv£Ù|jiaToç slvat ôptoXoyEtTS, xal
rcâatv oütw ntaTEuEtv rcpoTpèrcEaO-E. IIoXXoü Sè Seï xaûra xal ^ptsTèpa
as rctOTt; stvar Toùvavrtov yàp ^|i£îç àpx?jfrEV rctax£ÙO|iEv, àp/x]v xat aïxtov
Tloû xal IIvEÛ|jtaToç tôv Ilarspa xal [icïvov elvat, xal tô IIvEü|j,a èx toû
7 tovto : tov V 9 P. G., 94, 832 B 10 Summa theologica, P. I, q. 36, a. 2
ad 3	16 TtéfinTrig V 17 xe<paXâv M 25 avvov M 27 xal : xavà
vgv M 29 tovto om V et répète gèv 33 tuç xal M av om M 34 ^e-
Ttçav M 35 nloTiv M
LES CAUSES DU SCHISME
19
IlaTpôç èxTtopeôeaO’at, TOUTèoTiv CisplaTao^at, xal ttjv t^ç ônouTàaswç aiTi'av
èxEîfhev èj^siv xal p,6vov • ôjjtooûaiov Sè stvai T<p ïïw xal Si’aÙTOü îrpoïèvat
XèyEsO-ai ai'olwç 8ià tIjv ttjç oùalaç êvÔTïjTa xal xpovixwç Si’aÙToû npoïèvat,
8xi St' aÙTÔv toîç àvfrpdiTtoiç f] toû IIveuiiaTo: SÉSoTai /àptç. OùSè Suvà-
jjteO-a thœteûeiv àXÀwç, oütw twv ^yEiJtôvwv vjpiwv txctteüsiv èîriTaTTÔvTwv s
yjiîv àvÉKTuçav yàp èxeivoi tô -irspl toû IIveû|jtaToç àpfrpov oütwç èv
Taîç StSaaxaXlacç aÙTwv.
"ÛTav ouv tô èx toü IlaTpôç èxnopEuôjievov IIveü|ia ô|jtoXoyw|ji£v, Tàç
twv SiSaaxàÀwv àvaîtTÛÇetç <pépo|xev èirl voûv xal TaÛTaiç ttjv ^[jtETépav
ôpioXoyîav npôç tyjv àÀTjO-iVïjV à“sufhûvo|iEv èvvoiav, eISôtsç wç àSûvaTÔv ’»
èari | toooütouç ^EÜaaail'ai SiSaaxàÀouç oütw Simpisfiévouç, oütw aa^wç f. 21
t^jaîv tô Tcepl toü IIvEU|jiaToç àvanTÛçavTaç àpO-pov. ’AXÀ’ ô; Ioixev ûtcoti-
S’èvTss Seîv ttictteueiv vjjjiâcç wç àv ô|jt£îç (JoûXotall'E xal wanep S nepl fyxwv
piâÀÀov Sè xaB-’ Y;|iwv èkirlÇETE npoXa|ij3àvovT£ç, kcgteûeiv îa^uplÇEoO-s aujjt-
cpwvwç ^|juv ^ov S’ &v fy àpveîaD’at tôv flôv àp/fjv elvat toû IIve6|jiaToç • 15
oütw yàp kioteueiv ûp,âç ôjjioIwç ^[Jttv èyvwxÔTEç, aÔTtxa àv O-appoûvTwç
^vo6|jt£'9'a • vüv Sè xivSuveûovteç StaaT^vai twv SiSaaxàXwv èx ttjç npôç
ôjjtàç èvwafiwç, àv xal ^|ieîç tôv Hôv àp^rjv xal al'Ttov eîvat toü Ilveû-
p,aTo; auvo|jtoXoyw|jiev, oô {Jot>Xô[Jie{l,a ttjXxxoütov éxôvTeç xlvSuvov ÛTtiévac.
Sa^èç toIvuv èarlv èx twv £tp7][iévwv, Stc xaTà Tpaixwv t);v Sôlçav êxelvijv M
èv Tqj au|j,pôX(p KpouetIS’Ouv xal twv ’IoTtavwv, oî Fpatxoîç auvetppôvouv
wç aÙTol ÀÉyouac, xal toûtouç etval ^aat NeaToptavoûç, xal fyjtàç, è'wç àv
ty]v Sôljav TaÛTYjv xpaTÜvw|jt£V, NetJTOptavoùç fjyoüvTat, eI xal p] poüXovTat
xaXeîv ouTwal cpavspwç, lawç où pouXopievoc àutceîv • otSaat yàp t^ TotaÛTig
xaO-’ t^jiwv fJXaatp)|jtla tô a/lq^a [leîÇov îrotïjaovTsç.	2»
Ç'. "Oti xaTat|)£ûSovTat xal NeoToplou xal OeoSwpItou xal
KuplXÀou xal ^ptwv, ènetSàv ttjv rj|i£Tépav SôÇav VEOTOpiav7]v
slvai Xèywai xal tôv 0soSwpiTov àaaüTwç veaTOptavôv.
KaTa^süSETai Sè xal NeaToplou xal OsoSwpiTou xal KuplÀÀou xal s<>
Aap,aaxY]voü xal ou|jt7tàa7jç Tvjç àvaToXiXTjç èxxXijai'aç xal oüSèv XéyEi
aa^èç, ei tiç Tà | ToiaûTa Àèyeiv npoocyoïTO. 'O [ièv yàp Nsarâpio;, tùt]v f. 21
wv eiç t)]v tfelav èÇij|xdpTavEV olxovo^lav, Tà àÀXa [lÉTpioç TjV, xal oùSecç
aÛTw twv àÀZwv E?vExa èvsxàXEi, <5ctte xal oùSèv àv èxtbXuoEV aÙTÔv
ànoXauEiv toü 0-pôvou, si tôv XpioTÔv àX7j^ 0eôv, tôv aÙTÔv xaî àv-
0-pwnov àÀYjO-Tj [isTa^aXwv ttictteûeiv èpoûÀETO1 xal aüvoSoç èxEivïj Tà
1 alrlav om P 3 /povcxâç ài avrijv Trjç ovalaç evwrtjm M 4 oti om M
Sl6otai M 5 riyov/ÀÉv<ov M 8 to om M 9 ravTtjv M 11 dïwpiOjuEpoç M
14 nçoaka/t/ïâvovTet; PV 18 alriav JI
2
ÜO	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRif
[wrapà Narcoptou SoyptaTa xaTaxpîvouaa xat TaûTa xaTaptS-ptoGaa, tt(v
stç tô nvEûpia atwxâ fJXaacp7}|itav, oùx àv jiwjrfpaaa, eïnep ^Set Neoto-
ptov (3Àa<rp7]|jiêîv Etç aÙTÔ • goto ttjv etç tô IIv£û(ia tô àytov pÀa'jyrjj.tav
xat tov ^p,£T£pov SsanÔTTjv ^Setaav auyyvtùpiïjç ànàaYjç xoeIttw xaî où-
s Saptûç àvexT^v ôptÇôptevov xat TtoXXtp irXèov Tïjç stç aÙTÔv pÀaa<fTj|itaç
©eoSwptTOç Sè oùSaptoû tw NeaTOpttp œuvaSet nXrjv èv toîç àvfiyxX/j-
Totç- KuptXXou Sè [làÀXov wç àcpvwç àvTtXéyovTOç xaî neptntnTovToç éauTw
xaî Tà xotvà vôpt|jta napeiçtôvTOç èv toîç npôç NearSptov àywat xa&iqtpaTO,
Ttpôtpaaiv Tà xstpàXata twv àva9’e|iaTtap,wv èvtrngaà[xEvoç, xaî t}iaXXta[ioùç
10 Ttvaç xaî àm^/ets uarspov TaûTa cpO-6yyouç ànoxaXet, Stc p.v'j StYjpO-pw-
ptévwç xaî aa^wç ttjv àXïjO-Etav Stwpt'ÇovTo. Eî'te Sè TOtaÙTïjV Ttvà ^au-
XoT7]Ta toîç auyypà(Jt|iaatv èxfitvotç ô OfioSwptToç ô|ioXoyou|xévwç auv^Set,
etTs xaî àvfhpwTttvôv Tt rta^wv ttjv toû KupîXXou SôÇav èxôXXouev, oùx
àvàyx?; vûv è^ETàÇstv KùptXÀoç Sè èv p.èv toîç àXXotç ©EoSwptTW ttjv
i6 toû NsaTopîou Suaaépstav XEptTpézet • p; yàp àv èira/^ yevéofhat cp^otv
f. 22 aÙTÔv Ttp | TaÙTijv èXèy/ovTt, eî xaî cpaùXwç-ETÙyxavev è^eXèyxwv, Et pti]
TaÙTij xaxoùpywç ^oùXeto 'j’JvspyàÇe'jfhat. ’Ev Sè toîç azepi toû IIveù-
[jtaToç ÀSyotç auxocpavTEtaO-at cp/jaîv ùir’ aÙToO, ptàXXov Sè xàv toîç àXXotç
tout’aÙTÔ Ttàa^stv, xaî où jîàXXet xatptav jîaXwv àv nàvu Stxaîwç, eî
20 jJXaatpiQpteîv aÙTÔv Etç tô HveOpia èvôjjttÇe. Tî yàp àv £ÎXe 1-ieîÇov ï) St-
xatÔTEpov Tcpàç àptuvav <bv ETao/ev ùnô ©EoSœptTOU xaxwç; noû S’àv
èyxatpÔTEpov tôv ûnèp TŸjç àÀïjO-Etaç èSEtiçE ÇtjXov toû ttjv àXï]&£tav
StSàaxovToç IIv£Û|j,aTOç irpoSïjXwç pÂa'rprjj.oupèvou ;
Où jjtôvov Sè TrpÔTEpov, àXXà xaî pt£Tà Tàç yEVoptèvaç acpîat StaXXayàç
as Tà aÙTà 8toptÇ6|A£Vov ©EoSwptTOv oÙTwai ^av£pwç, |AàXÀcv Sè xat Kupt'ÀXtp
TaûTa àvaTt'O’èvTa xaî ènî TOÙTOtç Tàç StaXXayàç yEvéaO-at t'jX'jptÇôpôvov,
oùx 'z’P£1:'x.ov, où Tà toû XfiCTTopfou çpovoOVTa xaÀEt, où ÀEÎtJiavà Ttva
yoüv t^ç VEaToptavTjç Ttôpt'jwÇovTa Aù|j,>jç, àXXà ToùvavTtov àxav P-tqte
Etvat cpypî ptrjTE yEvéa^at kwitote ©EoSwptTov xat toùç nepî ’lwàvvrçv
30 'jùpitfpovaç NeoTOpt'tp, èÇ wv ôptoXoy^xaatv îxavîjv toùtou irîaTtv napô-jx^-
ptèvouç aÙTôi • wptoÀSyouv Sè àfiî tyjv ùnapiçtv oùx èx£tv èx toû Ytoü tô
nveü|i,a tô àytov, àXX’ èxTOpEÙes&at jièv èx toû IlaTpôç, toû Hou Sè
Etvat wç ôpioçuèç èx£tvw xat ô|j,ooùatov. "ÛTt Sè où ptàTY]v o OfoSwptTOç
Ttj> Kupt'ÀÀw xxptÇstat t)]v (wç p.èv aÙTÔç àv cpatT] ©EoStbptToç) Stôpfrwatv
sa xat [lETapoÀijV èirî Tà ^eÀtîw, wç Sè KùptXÀoç Xéyst, Str;V£X7j xaî aùv-
f. 22vTpoçov aÙTw tt^ç àXïjO-Etaç SptoXoytav, | èx twv toû KuptÀÀou auyypaptptà-
twv 'japéç êoTtv  s^EOTt yàp ôpâv ptETà Tàç StaÀXayàç èxEtvaç, ptâXÀov
5 roÂfOF TTjv V 10 K7ti//£îç — à.noxai.e'ï om V 13 txôkovev P èxtoÂvf;v PM
15 ànr/JHi M 18 xav M 20 tvo/u^v P 27-28 yoïv riva
LES CAUSES DU SCHISME
21
Sè pterà xàç |iè|xtpetç 0£oSwplxou, xôv KûptÀXov èv te ty( rcpôç xôv Avxt-
o/etaç èrctaxoXjj xàv xfl xoû au|xp6Xou épp]V£tœ xaî rcàat auYYpà|i|iaCTt
8t(opta|jtév(oç xŸ]v xoû IIvEÛpaToç alxlav £Îç xôv ©eôv xal Ilaxépa àvacpé-
povxa, xà 8’ etç tyjv xaùxÔTTjxa ttjç oùataç àvïjxovTa xaî ttjv toû Ilveû-
[jtaxoç xopTjyîav xaî xff) ï'tù O-appoûvxwç 8t8ôvxa. IIÀt]v Sxt jiïj xaO-drcep s
drcoXoYo6|jt£voç xà xotaüxa ^éyet* oùSè yàp poûÀexat Soxeîv Sxt Stà xàç
©eoStoptxou [léjitpEtç èrctaxaxtxünspoç YÉyovs, ov èv xô xatptp xôv rcoÀÉjiwv
rcoXXà rcpôç àrcatSeualav àrcétjxœtpev, taa àvx’ t'atov àrcoStSoûç xaî xôv
ûrcèp TTjç àÀïjO-EÎaç ÇfjXov xaxà xôv ôrctoaoüv àv9'taxa|jtèv<i)v xô xaûxTjç
ôrcepaarctCTTÿj Stxat'wç èx^ètuv. Toùvavxfov ptèv ouv xaO-drcep xotç nspî 10
0£oSÔptTOV [JiapTUpEt, TÔ [JtTjSércOTE TTjÇ NsCTTOpÎQU Y'Wr^; {làXXov Sè
dYV(l)|AOCTÛV7;Ç Y£V£CT&at tout’ èxelvtOV ÔfJtoXoYOUVTWV, OÛXCO xaî aÙTÔÇ XpEÎTTtOV
EÎvat xôv ôrcotjjtôv xa^àrca^ èxetvtov xaî ttjv opxHjv yvwjjujv où/ ucnepov
p,£Ta|jtaO-£tv, àÀÀà Stà rcavxàç èo/T/zÉvat rcôtat SEÎxvuat xpôrcotç.
Taüxa Sè rcàvxa oütwç e/etv, aï TŸjç xptTYjç auvôSou rcpà^etç 8etx- is
vûouatv, dç Set rcàaaç èrceX-S-Etv xoùç [jtèXXovxaç rcepl toûtcov xpi'vEiv SpO-ôç.
’Ev Sè xatç rcpdÇfiatv èxelvatç xaî at KuptXXou xaî KeXeaxlvou xaî ’lwàv-
vou xaî rcàvxtov ÈrctaxoÀal rceptè/ovTat | xaî xà rcpô rvjç auvôSou xaî [uxà f. 2:
t)]V aôvoSov èxeîvïjv Yeyevijnéva xal YSYP^P-P-éva, oütw tôv 9'eIwv rcaréptuv
xptvdvTwv 'juvol'jEtv, rcàvxa xaûxa cjUYxaxaptfhjiEtafhat xatç rcpd^Eatv • è^ 20
wv àrcoXapôvxEÇ ptépïj xtvà xôv xoû ©EoSwplxou xaî Kupt'XXou X6y<dv xaî
xôv àXXtov, wv àpxlwç ê|AVTjCTO-ïj[jiev, èx0-7]uo|i£0'a vûv. Toîç [jtèv yàp xà
xaxà ttjv xptTTjv aûvoSov £t86at xaÀôç àpx£t xaî xà £Îpï]|jtéva rcpôç ôrcô-
[xwjatv xôv Xoywv ÈxEtvwv- ofç Sè oûrcw 'ju[i;jé|3r/XEV êrctaxTjaat xatç rcpà-
tje-jt xŸjç auvôSou xaûxr;ç xaÀôç, oùx àpxÉOEt xà xax’ èrct8po|A7]v elpïjfJiéva as
rcepî. aùxôv xat SSÇetEv xô aÛYYpap-IJta xô8e, jjiàj rcàmjç aToxaÇô|ji£vov eCEwçi
èAAtrcèç £tvat xaî xoû Séovxoç èv xotç àvaYxatotç axevwxEpov.
y;', f ’ExfioXaî àrcô xôv rcpàçewv xTjç xplx^ç auvôSou
Pfipatoûaat xà rcpo£tp7j|Jiéva xax’èrctSpoptïjV.	so
Ttjç fepdç toîvuv èxEÎVTjç 'juvsSpeuoû'jT'Ç auvôSou, Xapîatôç xtç rcpsa-
pûxEpoç, oîxov6p,oç TTjç <I>tÀa8EÀcf£cov èxx?;Y]ataç, rcpoaeXO-ôv àv7jV£YX£ rcepl
toû rcaparcercka-jiiévou auptpôXou, 8rcep ’Avaaxdatoç xat <I>ÔTtoç ol Neaxoptavo0
St’ ’Avxwvtou xal ’laxôpou xotç èrctoxpè^aatv èx xôv xeaaapECTxatSexaTtTôv
è^éB'evto xal urcoypà^at rcapércetaav. ’Hoav Sè TeaoapEoxatoexaxtTat ot 35
x^ TECToapeoxatSexàTig ttjç aeXfjVijç xô rcau/a eopxàÇovxeç ’louSalotç ôpiolwç,
xal rcpdçeat xtat tôv àrcoaxôÀwv rcercÂaojiévatç xal àXXotç vôO-otç | ptpXtotç f. 2
2 xav iv M 7 yéyovev P 10 wîç om M 13 xa^àïleÿ V 14 xata-
fia&eïv M 26 toâe: av rà M 29 r/ÿç rpixîjç avvôâov om P
22	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xpwjjtevoc, St èxàXouv ànôxpu^a. Eha StSwat XtfiÉXXouç ô Xaplatoç xat
ttjv ôjAoXoyÊav aÙToü tEO-tjocv SpO-wç èxouaav, xaî EÙttùç tô napaKÀa-jfhèv
aûfipoXov XEt-cat tô toü NeaToploo.
„Toùç t; vüv rcpwTov nacoeuo|iÉvouç twv èxxXTjmaoTixwv 8oy[i<xtwv
s tt]v àxpîpetav % èx tivoç alpsTix-^ç nXàvTjç [jtExMaTaaO-ai pouXop.Évouç ènl
TŸjv àX^O-etav BtBàoxEa&at npoo^xet xaî ô|jioXoY£tv, Sri nxjTeûojiev eîç èva
0eôv, IlaTÉpa àîStov, oùfh’ ùoTspov àp^àptevov toû elvai, àXÀ’ àvwO-ev ovTa
àîSiov 0e6v, oüte [jtïjV Sarepov ysycvÔTa IlaTÉpa, ETZEtor^Ep àeî 0e6ç te
T]V xaî IlaTTjp. IIt<TCE6o|JiEV xaî etç Èva 0eôv ïfàv iiovoyev^ xaî èx ttjç
10 oùaîaç ovTa Tfjç naTptpaç, ôvtwç ufàv xaî ttjç aÙT^ç oùofaç ovTa, ouirép
ÈOTt xaî nz'jTEÛETa’. utoç. Kaî etç tô IIveù|j,a tô âytov, èx ttJç toû 0eoü
ti>yX^V0V tàalaç, o&x ï'fàVj 0£Ùv Sè ovTa tz; oùola, wç èxetvTjç ôv rfjç
oôolaç, ^ansp xaî ô 0eùç xaî IlaTTjp, èÇ oSnep xaT’ oùmav èaTÎv ÎStàÇovTt
Xôytp napà nàciav ttjv xtujw t}v où xaT’ oùatav, àXÀ’ aMqi S^toupyiaç èv.
16 0EOÜ VO|llÇO|lEV EÎVai' xaî OÙTE ffàv VO|llÇoVTEÇ, O’JTE 8tà TOÜ TloÛ T7]V
unapçv EÎXTj^évat. 'O|jioAoyoü|ji£v Sè IlaTÉpa téXeiov EpO'jwrcw xaî ïîàv
ijioîwç xaî HvEOpta à'ytov, p.T) TpEÎç Ttvaç oùolaç Sta^ôpouç vo|i,£Çetv, àXÀà
[jttav T7j TauTÔTTjTt ttjç 9'e6ttjtoç YvwptÇo|AÉvr)v. Xpij Sè xaî nepî t^ç oîxo-
vopitaç, tjv ûrcèp TŸjç fyjtETÉpaç owTTjpfaç èv T^j xaTà tôv Beotôttjv Xptarôv
f. 24 oîxovofJiîa ô SeotiSttjç è^ETÉÀsoe ©eôç, eîBèvat otl ô | oeonÔTyjç 0eèç Aôyoç
àvfhpwnov eè'Xxjcpe téXeiov, èx airÉpixaToç SvTa 'A|3paà|ji xal AauïS xaTà
ti]V SiayépEuaiv twv B-elwv Ypa^ôv“, xaî ôoa àXXa rcepl t)]v otxovojjilav
xaî èv Taùrg t^ èxO-éaEt BtaTeXEÎ pXaocp7j|jtwv, àXÀov [ièv Àèywv tôv èx
toû 0eoO Ttpà twv aîdivwv 0eov Aôyov, xaî ÊTEpov Sè ’bpoûv tôv ànè
26 NaÇapÉT, àvB-pwnov cptXèv oîô|jtsvoç tov èx Tÿjç napfrÉvou YevvrçO-ÉVTa
0EÔV Vjp.â>v.
„To6twv toêvdv àvaYvwoB-èvTwv, ôptasv àYta auvoSoç, ÉTÉpav nîoTtv
pjBevl èÇetvat npo^spEtv ^youv <^UYYpaT£LV ouvTtB-Évai napà ttjv ôpt-
aO-eîaav napà twv dyttDv naxépwv twv èv Ntxata ctuveXB’Svtwv ctüv &Y£tP
so IIvs6|JiaTL • toùç Sè ToX|xwvTaç auvTtO-Évat ntoTtv ÉTÉpav ^youv npoxojilÇetv
7) EpO'j'fÉpe’-V toîç èO-ÉXouaw èmarpécpEiv eîç èniYVwatv tî]ç àÀ^O-slaç èÇ
éXX7)vco|jioO è£ louSaïapioû èÇ alpÉoEwç olaoSTjnoToûv, toùtouç, el jaèv
slsv èmcmo-oc t; xÀTjptxof, àXXoTptouç Etvat toùç êmoxonrouç ttjç èm-
axoTTTjç xaî toùç xÀTjptxoùç toü xWjpou • si Sè Àaïxoî elev, àvaO-EiJtaTlÇeaO-at11.
so Ilepî Sè Tîjç TtpoTEiIefaijç èxO-éoEwç toiccSe âyia aùvoSoç sînev. „Eî
cpwpafreîèv Ttveç, êlts ènlaxorax, sI'te xÀTjptxot, site Xaïxol, t) ^povoûvTEÇ
4 Mansi, IV, 1348 D 7 ov/ M 10 rearpeiaç: repeiri/ç M 15 ro/zZÇoi’Wç
sivai M 20 tt-ncXeaai M 21 ilM]<pévai M xal âav'ÏS om M 23 xal om
PM 27 Mansi, ibid., 1361 D 29 awa^évriov PM 31 jtpoyèpfiv M riÿç
en interligne P 35 npooTedela^ç P Mansi, ibid., 1364 A
LES CAUSES DU SCHISME
23
t) StSàaxovxEç xà èv xf( rcpoxEO-eîo^ èxD-éaet rcapà Xaptaîou rcpE-jfjuxépo’j
rcepî xfjç èvavfrpwrc^aEtoç xoû [xovoyevoü; HoO toû Oeoû, v^youv rà papà
xaî 5tearpa|Jinéva Neaxopîou Sôyjiaxa, à xaî ûrcoTÉTaxxat, ùrcoxeîoB'WCTav
xjj àrcotpàoEt Tfj; àyîaç xaùxïjç xaî ofaouptevix^ç | ouvôSou, ôote StjXovôxl f. 24 v
xàv |xèv èrcfaxorcov àXXoxpioûaO-at Tfjs èrctaxorc^ç“, xaî xà é^fjç ôp.ocœç rcpo- »
ecpT]|xévocç èrcixtjxÊoiç.
’Ex xfjç KupîXXou rcpôç Neoxoptov èrctaxoÀfj;.
„Toùxot; àrcaoi TTjV ax]v eù^àpetav aovacvéaat /pi] Xa‘ auvô-éafrat
SfXa ^érou îxavxôç- a 8é èoxtv àvayxatov àvaO-e|j,aTtCTaL xrjv arjv EÙXoîpEtav,
ùrcoxèxaxxat x^Se ^|iûv Tïj èrctoxoX^.1' Taûxa Sè SdiSsxa sî-jî xe^àXaia, 10
tov oùSèv rcept xfjç èxrcopeùoewç xoû àyîou nveùpiaToç, àXXà rcàvxa rcepî
T7)V TOÛ Stùx^poç OÎXOVO|lîaV.
’Arcô xoû rcevxYjxoaxoO xpîxou xecpaXaîou xtov rcpà^EWv xfjç Tpîxrçç
auvoSou, où S] àp^x) ' Xapîatôç xtç SvôfiaxL, rcpE'jp’Jxepoç • nTrcèp Sè aatpT)-
vetaç àxptpoû; xûv eîpY)|ièv<ov èvxèxaxxat ô èrcLOoêeîç AQteXXoç rcapà toû us
[ivijixoveuô'évxoç Xaptaîou TipeapuTÉpov xaî f] Tfjç àoEpoü; èxeîvijç rcîaxewç
Ixfreat;, rcepî T7j; èvav^’pwmrpEwç xoû piovoyevoüç ïcoû xoû ©eoü |ie9-’ ùrco-
ypatpf); xœv i)rcaxT)|iév<ov“.
’Ex xfjç 8ta|iapxupîaç xfjç rcpoxeB’EÎOTjç 5^[ioala xarà Neaxopfou,
^PX1! ' r*OpxtXw T&v Xa|jt(3cÊvovxa xoSe xô xaPTtovU! n^xt o|xôcpp<i)V èaxîv ô so
Neoxôptoç xoû àvafrqiaxt-jfhévTo; IlaûXou xoû 3ap.oaaxèwç unà xt&v SpB-o-
Séijœv rcaxépwv èTcioxônwv. ’Eaxt Sè xà e£pY]|Aèva o£>t<jùç • IlaüXoç eIke-
Mapta xôv Aôyov oùx etexs. NEoxôpto; au|i^wvwg eItiev Oùx èxexsv,
(5 péXxtaTe, Map£a x)]v S’eÔTTjxa. IlaûÀoç- oùSè yàp ftv npè aîwvwv. Kaî
NEaxôptoç- [jtrçxèpa xp°vtx)]v x^ 8ïj|icoupyà> xûv xp^vwv ètptaxœat B-e6tt)ti. ss
IlaûÀos ' Mapta xôv Aéyov ûneoé^axo xaî oùx &jtc TipEapuTÉpa xoû Aôyou-
| NeaxSpioç- nffiç oùv Mapta xôv èauxîjs àpxaioxepov êxsxe; naûXoç’ Mapîa f. 25
èxexev àvO-pwrcov i^pX-v îaov. NEOxSptoç- àvO-pwnoç ô xe^^eî? êx üapfrèvou.
IlaOko;1 xpeîxxova Sè xaxà rcàvxa, èrcEtS)] èx nveû|Aaxoç àyfou xaî èij
èrcayyeÀtôv xaî èx xûv yeypa|jtnévwv èrc’ aùxtp X®P:S- Neoxopto; • Tefrèa- s»
[xat, cpT^crf, xô IIvEOp-a xaxapatvov waeî rceptaxEpàv xaî |ièvov èrc’ aùxôv,
xô xè]v àvâÀYj^tv aùxqj /apt-jâiiEvov. ’EvxeiXdpievoç, xotç àrcoaxôXots
oDç è^eXè^axo, Stà IIveù|jiaTos àyîou àveWjtpO-ïj. Toüto Si) xô xrçhxaùxigv
xtp XptaxGj xaptaà|jievov 8ô^av.“ Kaî |xeT’ôX^ya• ,,’ISoù SèSstxxat aa^ûç
Àéywv ô rcapapâxx];, oùx èxéx^ àrcô Mapîa; ô yevvïjO-eî; àrcô üaxpôç. s»
3 doy/zara om P 4 ravtriQ rrçç ày/aç M olxovncvutÿç ravryç P 5 o^o/tuç
toîç PM 8 Mansi, ibid., 1081 D 11 ovôév ion M 13 Mansi, ibid., 1344 D
14 Ibid., 1345 A 20 Ibid., 1008 E 22 Ibid., 1009 A nçono^/iiva M 24 Kal
om M 30 lob. 1, 32	32 Act. 1, 2	84 rdji om PM 35 èx UaTpo's P èx
tov ilar^ôs M
24
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
’ISoù auvatVEt rtjj aîpeTtxtp IlaùXtp". ’Ev Sè Ttp téZec cp^cEv• „Eî Ttç oùv
ToXpr^Ete XéyEtv àÀÀov slvat tôv ïtôv tôv zpô twv aîwvwv ptovoyEVi;, tôv
âz toû IlaTpôç y£W7)t)-évTa, xaî àXÀov tôv èx MapEaç zapHèvou TE/O-ÉVTa,
xat où tôv aÙTÔv è'va Kûptov ’Iijctoûv XptaTÔv, êotW àvà&Epta".
5 ’Ex T7j; KupEÀXou èmaroÀîjç rcpôç OùaÀEptavôv èrctaxonov.
„AfjÀov iràatv xaTÉaTijaav, OTt Tàç pEpijXouç NsaToptoD XEVocpwvtaç
xaTaxptvouat xaE àv®9,e[jictT^OD<Jt [ie-9-’ ^ûv w|jtoXôy7;aav yàp, STt xaE
0-eotôxoç èaTÎv àyta llap&èvoç“ xaî Tà éEf]Ç, èv otç où npôaxEtTai, ÔTt
xaî stç tô llvEÛpa tô àytov èpAaocp^ptijasv ô NsaTÔptoç 7] ot nepî 0so-
10 SülptTOV.
’Ex twv SwSsxa àvaB’e|jtaTta[xwv KuptXXou xaTà NearopEou ô svaTOç.
„Et Ttç, cpïjaE, tôv Êva Kùptov ’Itjctoûv XptaTÔv SoÇàÇsaB-at napà toû
TTvEÙptaToç wç àXÀoTpfa SuvàptEt t-J St’ aùroû xpwptEvov xaî irap’ aÙTOü
f. 25 T Àa^ôvTa tô èvEpystv | SùvaaB-at xaTà zvE’jpàTwv àxa-thàpTWV xaE tô TrXijpoûv
16 etç àv-9-pwTtouç Tàç H'EoaTjjiEtaç, xaE oùxt Si] p,âXXov tStov aÙTOÜ tô IIvEOptà
cpTjat, St’ où xaE êvijpyzpE Tàç freoarçptetaç, àvdxbEjia eotw“.
’Ex tt]ç ©soSwptTou àvaTpon^ç, 7)ç t; àpxv] ' ’EvTaü-iba aaywç où toùç
VÛV EÙ'jEpOÛVTaç.
„’'I8tov Sè tô IIv£Ü|xa toû Hoû, Et pèv wç ô|ioçuèç xaE èx IlaTpôç
s» èxnopeuo|jt£vov Etpi), auvopioXoyïjaoptEV xaE tbç eùoeP^ SE^ôpiE^a tt]v cpwvïjv •
eî Sè wç èiç Hoü St’ ï’toù tîjv ùnapçtv exov, (J")? jôXàayxpov toûto xaî
SuaCTE^èç ànoppEtpoptEV ntaTEÙoptEV yàp Tff> KupEtp XÉyovTt- tô IIv£û|ia 8
irapà toû IlaTpôç EXiropsusTat, xaî Tép ftEtoTccTW Sè IlaùXti) Sptotwç cpà-
crxovTt • 'H|ji£îç Sè où tô IIv£ü|xa toû xoapou èAàpojiEv, àXXà tô IIvEÛ|ia
26 TÔ èx TOÛ 0£OÛU.
’Ex t^ç Kupt'XXou ixpôç EùônTtov ènEazoïrov èiLtaToXfjç.
„AêBey|jiat Sè eïç zAïjpocpoptav tt^ç èvoùarjç StaO-éaEwç t^ 0-sooe-
psEa tôv 8ta7t£|x<p3’évTa t6|iov, Sv auvO-Eivat XéyETat xaTà twv àvaO-EpaTta-
p.â>v 0soSwptToç ô Kùpou’ xaZstalIat yàp oûtw yaoE tô iroXt'xvtov. ’Ev-
3o ti>xwv Sè toîç èyxEtptévotç, àvÉO-ijxa Ttp 0£<p Tàç EÙxaptoTijpEouç toSàç-
où StaXéXotîta Sè xàxstvo Xéywv Kùpts, püaat ttjv 4>uX'1Ôv lxou X£t"
Xéwv àSExwv xaE àirô yXwaaïjç SoÀEaç. Eùpt'axw yàp èpauTov auxoyav-
toûjjievov iravTaxoû xaî èy’ éxàaTW twv xEyaXaîwv ùno|xÉvovTa toüto“.
’Ex TTjÇ KuptÀÀou àiroXoytaç zpôç TaÙTijv tîjv [JtÉ|i4>tv.
as „<I>0'àaaç ècpzjv, OTt toîç NsaTopt'ou fiaTTapiqj,otç ijTOt Suacpjjjttatç xaî
1 Man ni, IV, 1012 A 6 Mansi, V, 372 A 12 Mansi, IV, 1084 C 17 Mansi,
V, 121	19 Ibid., 124 B 21 tovto om P 23 Ttaçà: èx PM &elo> M
loh. 15, 26 24 I Cor, 2, 12 26 Evomov AVM, Evoimov P 27 Mansi, V, 84 AB
29 7toÂv/î7ov P, Ttokvzÿôvtov M 30 /a(>i<7Tî/(>îovç PM 31 Ps. 119, 2
33 sxaoTo) PM 35 Mansi, V, 124 C ^aTaçw/^oîç V ôvo9vfila:<; P
LES CAUSES DU SCHISME
2B
toîç àyav àTTjjjtsXwç £Îp7)[j.èvotç rj twv XEtpaXalwv [JtàxeTat I Sûvapttç- èxetvou f. 26
yàp XéyovTOÇ nepï toû àyîou TIvEÛ|iaToç, toûto Si] tô TTjXxxaÛTTjv tw
XpiOTtp xaPta^P'£vov Sô^av, tô Salptoatv aÙTÔv cpopiEpôv èpyaoà|ievov, tô
TïjV àvâXijtpiv aÙTtp tt]v etç oùpavoüç xaPw^P-£WV> Z5Z warcepet Ttvoç twv
xafh’ fyjtâç àv&pamou xotvoû Tà TotàSs ney/.uapr/zÔTOç, yéyovsv àvayxaîoç s
b àva'9'£|jtaTcqji6ç, où xaTà ys twv XeyovTwv SESoEdaD-at xapà toü àyîou
TIveû(_iaToç tôv ’Iï]aoüv“. Kal [JtET’ôXi’ya- ,,’AXÀ’ où/ oùtw cpap,èv aÙTÔv
xafbànép xaî twv àytwv SxaaTOV, wç àXÀOTpta Suvd|iEt zE/p^afl'at t$ 8tà
toü àytou IIveû|JiaTOç • t,v yàp xaî èoTtv aÙToü tô llveû|jta xaO-ànep àjiéXÊt
xal toü IlaTpôç • xal toûto rjjxtv eu jtàza oacpïjvteî ysypatpwç ô fleané'otoç 10
IlaüÀoç' Ot 8è èv oapxî ovteç 0E<p àpèoat où SùvavTat • û|jtetç Sè oùx
èoTÈ èv aapxî, àÀX’ èv nveùpiaTt, etnf.p IIveû|jia 0eoü otxeï èv ôjjûv. El
8é tiç TIvEü(jta XptOTOü oùx è/et, oùtoç oùx èartv aÙToü. ’ExKopeÙETat
jièv yàp èx toü 0eoû xal IlaTpôç tô IIvsû|jta tô àytov xaTà ttjv toû Sw-
Tfjpoç cpwvïjv, àXX’ oùx àXXÔTptôv èoTi toü HoO- iràvTa yàp èyet |xerà toü 15
IlaTpôç. Kal toûto aÙTÔç èSlSa^ev sltccdv nepl toü àytou IIveù|AaToç-
IlàvTa Soa êx£L IlaT^p, èjjtà èoTt- Stà toûto ebtov û[Av, 8ti èx toû
è|jtoü Àï]<JjETat xaî àvayyeXsî ù|iîv“.
’Ex t^ç KuptXXou TTpôç ’lwàvvijv tôv ’AvTto^sEaç èntCTToXïjÇ.
„KaT’ oùSéva Tpônov aaXEÙEafbat npôç Ttvwv àve/ôiielha ttjv opcaS-et- 20
aav nîoTtv ^toc tô Tfjç xîotewç aû|jtfioÀov, tô rcapà twv àytwv ’fjixwv na-
TÉpwv twv èv Ntxata auvEÀB-ôvTwv xaTà xatpoùç, oùts [jtTjV è~tTpéno[iev
éauTotç | STÉpotç 7) Àéijtv àpieï^a- twv èyxEt|iévwv exelcts, t) [uav yoûv f. 26
napa^vac 'j'j/./.a13ïlv, |i£|iv7jpévot toû XéyovTOç • Mi] [jtSTaîpe 8pta aîwvta,
à eO-evto ot xaTÉpEÇ aou. Où yàp f]<oav aÙToî ol XaXoûvTsç, àXX’ aÙTÔ tô as
TIv£ü|j,a toü 0eoû xal IlaTpôç, 8 èxTcopsÙETat p.èv èE aÙToü, saTt 8è oùx
àÀXÔTptov toü Yloü xaTà tôv vr^ oùotaç Xôyov“.
’Ex twv Ù7:o|jiV7]|jiàTwv t^ç KuptXXou xaO-atpèoEwç ùttô ’lwàvvou.
,,’Axotvwvv'jTouç toùç Ttspî KùptXXov nszot'çzajiEV, ëwç àv ecç aïoxhptv
twv oIxeîwv èX'9'ôvTEç TpaujjtaTWV, xaî pLETaiieÀT^wat yvTjaîwç xaî Tà al- 30
pETtxà KupîXXo'j xEtpàXata Tà t^/ ’AxoXtvapîou xaî ’Apsîou xaî Eùvop,îou
SuOTE^sla auptflalvovTa àva&E|iaTcaavTeç, t^v twv àytwv naTÉpwv twv èv
Ntxalqc ouva'D’potoO’èvTwv àvaxT^awvTat TttaTtv“.
’Ex TŸjç ©EoSwpÊTOu èntaToÀ^ç, f^ç àp/T] ' „Aîav fjXyTpa toîç àva-
&eptaTtCT|iotç èvTU)(wv, oüç ànèaTetXaç, àvaTpÉt^at toùtouç èyypàcpwç ^p.îv 35
xsÀeùoaç xaî tï)v alpsTtxrjv aÙTwv èvvotav yuptvrjv ànaat xaTaoT^oat“.
1 djDjuEÀftiç M 5 àvaynaîov V 11 Rom. 8, 8	14 loh. 15, 26
17 lob. 16, 15	20 Mansi, V, 308 E ovâéva dt M 23	^slipat M
24 Prov. 22, 28 opi? M 25 avro om M 29 Mansi, IV, 1280 C 34 Ibid., 84 E
26	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION Dü SAINT-ESPRIT
’Ex XTjç 0£oSwpîxou rcpôç tôv Avxtoxeîas è^toxoÀ^ç |i£xà Tàç StaXXaydç.
„'O nàvxa ao^wç Ttpuxaveuwv 0eôç xxl rrjç fyjteTèpaç Tcpo|jtY)B-o6|ji£voç
ôjiovoîaç xxl xrjç xwv Xawv xïjSopievoç awxijpîaç auvaO-poiaii-fjvai n^piœç
xaxà xaùxôv napEOXEÛaae xxl aup,cpwvouç àDcfjkotç xàç itàvxwv iSetÇe
s yvàjjtaç. ’Ev xotvqj yàp àvayvôvxeç xà AîyÛTtxta ypà|jt|iaTa xaî èjçexàaavxeç
aôxwv àxptfiwç TTjv Stàvoiav, eûpojjiev oû|jtcpwva toîç sîpTjpiévotç xà exet-
f. 27 0-ev | àneaxaZ[i£va“. Elxa jAexà {jpa/éa cpjai- „Tà Sè vûv àrce'jTaXpéva
Tfl eùayysXix^ eùyeveta xaXXuvexar 0£Ôç yàp xèÀetoç xxl àvO-pwTtoç xe-
Xecoç ô Kûptoç rjjiwv ’Itjctoüç Xptaxôç èv aùxoîç àvayopeOeTat". Kac xxtx-
io Xèiçaç èxa<rca ènàysc xxl irepl twv vûv npox£t|iévwv Xéywv „Kal tô
IIveû|jia Sè tô àytov oôx èÇ Eîoû ij St’ ïîoû tt]V ünap^tv ê^ov, àÀX’ èx
toû Ilaxpôç èxnopeuô|jtevov, ïStov Sè toû Ï7oû wç ô|jtoo6otov Svo|jtaÇô|ji£vov.
Taûxïjv TTjv SpO-ÔTïjTa èv toîç ypà|X|jiaat fbeaaà|ievot û|ivï]oa|i£v tôv xàç
tpeXXtÇoûaaç yXwooaç îaxpeùoavTa xaî tôv àîTYjx^ t^&ôyyov etç ^Sfiîav
16 àpfiovtav |ieTa.T:o:Y]c7avTa“.
’Ex TTjç KupîÀÀou Tcpoç OùaXeptavôv ènîoxoïrov ârct.crcoZ'rjç.
„OÎ yàp toi xaTà x^v étpav nâoav {‘heoaepéoTaTO’. èîtîaxoTtoc à'|ia xcp
xupiw p.ou T<p freoaejèeaTàTtp èniaxonto Tfjç ’Avtloxéwv èxxÀrçaîaç ’lwàvvfl
51’ èyypàcpou xxl aa<ço5ç ôpioÀoyîaç ^avepèv ànaac xaTéoTïjoav, Sri ràç
20 |xèv Nearoptou ftep^Xouç xevo^wvt'aç xaTaxpîvooof te xxl àvaO-£|AaTÎÇouat
pteO-’ Tjpiwv, xaî oùSsvôç ^twoav aùxàç ttwttote Xôyou, àXXà toîç eôayyeÀt-
xoîç te xaî ànooTOÀixoîç è'novTat Sôyptaoi xxl ttjv twv naTÉpwv ô|xoÀoytav
xar’ oùSéva Xtmoüat Tpônov“.
Kaî nàXcv ex TŸjç aôrfjç èntoToÀTïç.
26	,,’Av toîvuv xaTa<Jj£uS6|jt£Voî Ttveç Xéywotv £Tepà uvx irapà raOra
^poveïv aùxoôç, |ià] KicjTeuécjfl'WCjav, àXX’ wç ànaTewveç xaî <Jj£ÛCTTat xaxà
tôv aàrwv itxrépx Stà^okov àizoïtep.Kéa&waav, îva |ù] rapàTTwat toüç
0-éÀovraç Sp3’0T0[i£Îv“.
’Ex TTjç KeXecrtîvou toû 'Pwjjiïjç èntciToÀTjç irpôç Nearoptov, rfe f]
f. 27’àpxv | ’Ecp’^[lépaç Ttvàç* /Aveyvwxet SïjÀaSi] ànXi] èxetvïj eôXàpeta
xaî eùXapTjç ànÀSTYjç Seïv |xàÀXov cpofJetcril-at t) tSîaç ouvécrewç pàO-oç èitt-
Çy)T£ïv. Kaî àÀXaxoO' 8eîv àvaÇïjxeîv xà PaO-ùxfipa. Kaî rcàXiv et’
xiç àÀXo xïjpûÇece xaî voiio^eT^oeLE nap’ 8 èxïjpûÇa|jt£v, dcvà^-epia Êaxw.
Kaî TtàXcv «Pavepàv ànoyaotv xaxà oauxoO è^veyxaç, 0-èXwv nepl xoû
se @£oü Aôyou àXÀwç XTjpûiçat Yjirep •?] nàvxwv nîoxtç exsc. Kaî TràÀcv Oôx
2 Mansi, IV, 381D 'O om V 3 riùôiu-voq M 7 Mansi, V, 384 A 10 vwl
PM 11 Si Yïov om M 12 l'Siov d'è — ovo/ua^ô/uevov om M 17 Mansi,
V, 372 A 21 avroîiç P 25 Mansi, V, 372 C 28 op&onoSeîv P 30 Mansi,
IV, 1026 B 33 Ttapè P 34 Mansi, IV, 1028 B 35 Ibid., 1028 E
LES CAUSES DU SCHISME
27
ôtpeiXouat Tfjç àpxataç nto-tEwç x$]v xad-api-üyra pAâa^îjptot Aôyot 8ta-
tapd^at. Ttç noxe oùx dÇtoç toû àva^-eiiaxtaQâjvat èxpt'&ïj $j àyiatpœv xt
•q rcpo'jxtfheîç vÿ nlaxet; xà yàp p.e-jxôç xaî tpaveptôç rcapaooO-évxa ijpiîv
ùnô xôv ànoaxoXwv oùxe npoaO-^xïjv oùxe pteltoatv entoé/exat. Avéyvwfiev
yàp èv xatç pt^Xocg ^[lùv, p.Tjxe xpoa&etvat Setv, |j.tjxs àcpatpetv pteytaxïj s
yàp xat xôv npoaxtfhévxa xal xôv àtpatpoûvxa xtptwpla 8eap,eî“. Kal
jjiex’ôXtya • „<I»avEpGjç xotvuv tafht xaûxrçv -^fjitbv elvat xtjv ànôyaatv, ôç
èàv |at] ixepl XptaxoO xoû ©eoû ^pttbv xaûxa xajpûJçyjg, ànep xal y) 'Pw-
(jtattuv xal ’AÀe^avSpÉtnv xal nâaa xafroÀtxl] èxxÀyjat'a xaxéx£t> &ç
xal àyta ?] xaxà xtjv pteyaXonoXtv èxxÀryt'a ëwç aoû xàÀXtaxa xaxèax£v“. 10
Elxa TtpoaxtB-ijatv ’ ^’EixetS^ nàvxeç eîSévat ôcpetÀouat xà npaxxô|xevov,
ô'jâxtç Ttepl xotvoû 'ixpàyjJiaxoç axétptg".
’Ex xxjç xoû aùxoO KeÀeaxtvou npôç xôv Kwv'jxavxtvourcoZtxrjV xXfjpov
xal Xaôv èntaxoX^ç, ijç yj «PX^- üpôç xoùxouç p,ot StaXexS-yjaoptévtp- | „’Ev f. 28
yàp xoùxto àyvotô nolav èÀnt'Sa eùpfpet, 8ç nept xoû ©eoû Vjiiœv àÀAwç i»
8taÀa|ipàvet y) aùxôç axepl èauxoû 7) of ànôoxoXot rcept aùxoO TrapaSeSto-
xaat • KaxeÀel^O-y] ô àaep^ç StaXexxtxôç napà xoû 0-elou IIvEÙ|iaxoç, ônàxe
xal aùxoO xoû àytou IIv£Ù|jiaxoç ètppovvjaev èvavxta“.
fr'. "Oxt 8 cpvjatv ô Neaxôptoç èv xép oîxettp ctd|a[36X<p neplao
xoû nvEÙpiaxoç, oùx èoxtv alpsxtxôv xal Sxt xàv àXXigç
èÇïjy^aEtnç èxstvo tûxu, xal oùxa) xaxà Aaxtvtov èaxl xal
ÙTxèp ^|xûv èv <p xal nepl xtjç 5tà, Sxt èv x^ èxnopeùaet
xoO IIv£Ù|j,axoç où a -q ।ji a t v e t alxfav.
’Ex^pievot xotvuv xfjç xôv TtpoxEtptévœv àxoXou&laç, Xéyoptev Sxt a»
NsoxSptoç oùxe xaxaStxaoO'EÎç oùxe èyxXïjS-etç ÙTrô xtjç ouvôSou xal xoO
KuptÀXou 8tà xô Tcspl xoù IIveû|Jtaxoç àpO-pov oùSaptoù cpatvexat. Kat xô
p,èv àÀïjB-éç, oùxwç ÊX£t> 8xt Neoxôptoç etxe SôÇav Tcept xoO IIveù|Aaxoç,
jaàj ÊXeLV aùto x7(v ünap^tv èx xoû Eloû. Kal xoûxo SfjXov èv xà) olxetq)
ou|Ap6Xtp nenotr(xev etnùv „xal oùxe Efàv vo|jti'Çovxeç (xô IlveOfia SxjXovôxt) so
oùxe 8tà xoû Etoû x9]v ùnap^tv £ÎXv]^évat“. Kal Aaxtvot [jtèv xaO-’ ^|x&v
xoùxtp xpûvxat, G>ç xoû xe ao[jt[36Àot> xaxaBtxaa^évxoç èxet'vou xat ^(lâiv
Neoxopltp CTU|A^epo|j,èv(DV, e? ye p,'?) è^etv xàjV ùrcapiçtv èx xoû Ytoû xô
IIveû|jia ^povoûjjiev, xafhànep èxetvoç’ ot Sè ^pièxepot xaB-Tjyeptôveç nàvxeç
8oot nept xôv xotoùxwv Aaxtvotç ànoXeXôyigvxat xal ouy/Mpouat Sôljav 36
etvat xoOxo xoû Neoxoptou xal xoüxo poùÀeoO-at Neaxoptov èv èxelvtp xtp
7 Mansi, IV, 1036 A 10 ecyç ov PM 11 Mansi, IV, 1036 B 14 Ibid.,
1037 E 17 Ibid., 1044 B 27-28 to /ïev ai.t]9-èç ovtoiç è’/et: roîç /ièv aUoiç
nâoi âoxti M 29 avto om M 34 tpÿovovfxtv to Tlvtv/ia 35 tovtwv P
28
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 28T [Jtépsc toü IStou oopipôXou, xat ùxèp éauTwv | toûto Xapi{Jàvou<Jtv àX^D-wç •
e? yàp NeaTÔptoç èSôÇaaev oùtw, cpast, nepl toû IIveûpiaToç, xaE oùSelç
èvexstXeoe xal ïj tepà oùvoSoç èxelv/j pDaapà SoyptaTa toû NeoToptou Tà
nepl Tïp olxovoplav aÙTw pXaatpT]|A7]B'ÉVTa piova xaXet ^tjtwç oùtwcti, xepl
e Bè tïjç etg tô IlveOpta B'eoXoytaç où8èv aÙTw plpicpeTat, 8t]Xov 8ti xal ôpO-à
rcspl toû IIveû|jiaTo; è^pôvet NeoTOptoç xat V] oùvoSoç ttjv aÙTTjv èxEtvw
nepl toùtou 8ô^av èxéxttjto • xal oùtw NeoToptou pièv êart 8ô^a tô ye
toioûtov, tpaalv, àXX’ où/ 8ta^£pXïj|aévoç te èarl xat atpeTtxôç, àXX’ èv
tc twv àÀTjO-tvtov aÙToü SoyjaàTwv xaî toûto èTÙyxavev où yàp iràvTa
10 ^jxàpTave, xal ôôlja xotvàj p.âXXov Tîjç ÈxxXr-'jt'aç ànàarjç r) NeoToplou.
"Ofrev toîç rjpiETlpotç ^yepiÔCTtv àxoXouB'Wv ôptolwç te èxelvotç tô nepl
NeaTOptou Xùw xe^àXatov xal ànoXoytav à/.7j-9-EC7TàT7jv TaÙTïjv etvat ^r)|it.
AXX’ Intel axavBaXIÇet AaTtvouç tô xal tôv NeoTÔptov aÙTÔv nteypo-
vijxevat Tcepl toû àyîou IIv£Ù|iaTOÇ TàXr^^ (fjpoùXovTO yàp wç eoixev
16 èxetvov lv àntaat tpeùSEoO-at), ^àStôv êaTt xal àXXwç tôv toü NeoToplou
Xôyov èxEtvov voeÎv, wç av ô Nearôptoç àX^flTj pièv xal oûtwç ntepl toü
IIv£Û|xaToç ^alvotTO aupiTtepalvwv- où yàp ^piâç aÙTw Stxatov èyxaXetv
rcepl wv où8’ f] aùvoôoç evexàXeoe • ^wplÇotTO ptevTot ttjç ntpoxet|iév7)ç tjjuv
xal AaTtvotç Çtjt^ctewç. Tévoito yàp àv SŸjXov, wç oùx IÇ àvàyxrjç ntapà
20 NeoToptou ty]v Sôlçav è^optev TaÙTrjv, et ye xal 8 yT^tv èzeîvoç irepl toû
JIvEÙptaTOÇ èv Ttp otxetw ou|ipôÀqi, SuvaTÔv èortv eîç ETlpav Êvvotav èzXa|jt-
f. 29 {javea-flat twv vüv ÇijTOuptévwv xe^wptqjtévïjv. Kal èptotye TaÙTfl | p,âXXov
Sv ISo^e Seîv è^yeîoO-at NeoTÔptov.
’18ta yàp ptot oxonou|ilv(p tô ouvetSôç ôiro^àX?k£t, Stl NeoTÔptoç xept
a» TTjç toü IIveûpiaToç ôiràpÇewç ttjv aÙTàjV pièv 8|JioXoyou|jiévwç Sôlçav eI^sv,
t)v xal f) aûptTtaaa ttjç àvaToX^ç, |iâXX.ov 8è xal xàvTwv twv 8pO-o86Çwv
èxxÀYjata ^avepwç tôte èSôlçaÇE xal ttjç 'Pw|jiïjç aÙTif). Kal toûto SfjÀôv
èoTtv, où piovov ê£ <5v oùSelç àvTetitev aÙTq> où8’ èvexàXEoev èv TOÙTtp Ttp
p,£p£t, àXXà xal èÇ tbv èv tiû ESttp 'ju|i13ô/.op ?<éy£f ^>rpl y<ip' „Kal elç tô
so IIvEOpta tô àytov, èx ttjç toû ©eoû wyxàvov oùolaç, où)( ïtov, ©eôv 8è ovTa
t^ oùala wç exEtVTjç ov t^ç oùalaç, f(ozEp xal o ©eôç xal IlaT^p, èÇ
oûnep xaT’ oùolav èarl“. Mé^pt yàp toûtou t^ xotvîj tÿjç è-zzA/plaç 88^
ouvtaTaTat xal t^ Stavola toü èv KwvaTavTtvounoXet aupifiôXotf xaXwç
TtapazoXouîl'Eï. èx toü IlaTpôç eîvat Xéywv aÙTÔv, où yevvïjTwç woxep ô
36 riôç, àXX’ £T£pov |iév Ttva Tpôxov xpoïôv ^xep ô nôç • èxetvïjç 8è ov ttJç
2 <p7]ol P 8 <pMÎv om M 10 nà^kov xoivfj PM. tov Ntoroolov PM
13 tov, avtov om A: Scholarios a ajouté dans D, f, 82, ces deux mots, qu’ont égale-
ment PM 18 èvexakMev D 22 sxZ,tjtov/tévwv M vvv om M 29 Mansi,
IV, 1348 D 32 après ovolav P omet tout ce qui suit jusqu’à ojaneQ xal o Koç
tov Beov (p. 29, 1. 2)
Lés caüsès bu Schisme	Ô9
ûùataç, ^arcép êaTtV 6 0eàç xat IlaTrjp, éij ounsp xar’ oùatav èartv, wairep
xaî ô YÊdç toû 0eoO t^ç aôrrjç ouata; èarîv, oÙTtép èaxt xaî ntareuerat
uEôç. Kaî [Jté/pt toutou Totç ^ptsTÉpot; ^yeptôatv èyw te auvaSw xaî ô
Àôyoç àîraç ë/st zalwç- àpxoùvTwç yàp evteüÔ'EV xaî Nearôptoç SeîxvuTat
Tÿj toû XptaToû èxxÀTjata Tcspî toû IIveûjjiaTo; auptyiwvwv, xat Stà toûto b
èyxaXoùptevoç • xat ot AaTtvot auxocpavToûvTEÇ èXÉyxovxat, ènetoàv
Àéywat Neoroptavoùç i^piâç ëvexd ye toû üveùptaToç, eî jxÿj xaî nâaav ttjv
aùvoSov èxetvyjv poùÀotVTO Xéyetv VEaToptavTjv • ptâXÀov yàp aÙTOÙç tôv
NeaTÔptov | ôpO-ôSo^ov ëSet Xéyetv xat ènatvEtv Stà ttjv îrspî toû Ilveù-f. 29t
ptaxoç SôÇav 7] vjptàç NeaToptavoùç • êxstvoç yàp èx Tfjç èxxÀTjataç, àÀÀ’ où/ w
vjptetç è^ ëxetvou TaÙTTjv ëXàpoptev.
"O 8è 'irpoaTtOaptv 6 NeaTÔptoç, oti „xaî oùte Ytôv voptt'ÇovTEÇ oùte
Stà toû ïtoû tï|v ùnapçtv EÎX7]^èvat“, èptot Soxetv Stà toûto npooTÎfh^atv,
tva Set^yj to IIvEüpia {xtqte tw Tvjç yevvrpEWÇ xpomp npoEÀO-Etv èx toû
0eoû xaS-arcep tôv ïtôv toû 0eoû, ptrjTE T<p Trj; Srçpttoupytaç xafhànep Tà is
xxtaptaTa, oùx 'v® Set^y; Hveüpta èx toû IlaTpôç ùtptaTà|Aevov [lôvov,
xaî oùx èx toû Yîoü • toûto yàp àpxoùvTwç èv èxetvw tw TtpoTèptp Seî-
xvuTat ptèpet. ’EnstSïj yàp tô IIvEûpta oùte Hôv Etvat Etnev, xaî ôptwç èx
t^ç oùataç toû 0eoü Etvat, èij oÛTtep xar’ oùatav èaTÎv ÎStâÇovTt Xôytp napà
iràaav ttjv XTtatv, ?]v où x«t’ oùatav, àXÀ’ aÎTÎa STjpttoupytaç èx 0eoû ma- 20
TsùoptEV etvat, ènàyst Staxpîvwv aaçÉaTEpov, ÔTt oùte 176; èart tô IIvÊÜ|Aa,
oùte Stà toû Ttou TïjV ùnapçtv EtXïjcpE, TouxÉaTtv oùte 176; èartv, oùte XTtapta,
è'v Tt SrjÀovÔTt twv èx 0eoü StTEoD yEyovÔTWV nàvTa yàp St’ïîoû yëyovev
àXXà toûto napà îrâaav ttjv xTÎatv tStàÇovTt Xoytp npo^ÀO-EV èx toû IlaTpôç.
Oùx àpa St’rîoü ttjv ùnapçtv e/ei. Kaî toûto ptot Soxst [jtàXZov àpîatv) 20
etvat àrcôoettjt; toû pt?; aijptaîvetv atTtav ttjv S t à Kpo^eatv èv Ttp St’ 17oû
tô Ilveupta èxnopeùeaâ'at ÀéyeaO-at. OùSèv yàp xwÀùet xat èx twv afpeTt-
xwv TTjV tt^ç àXïjS’EÎaç auptpaxt'av èv àXÀw noptÇeaS’at npàyjiaTt, waxep
xaî èÇ àxavîbwv £ôSa auÀXÉyetv | èv yàp tw XèyeaO-at nàvTa Stà toû ïïoû f. 30
yeyovèvat, 75 npôfheat; aÙT?; aÎTÎav OTjptafvouaa, tôv Tîàv Seîxvuat TTjç »o
xTtaewç atTtov xaî Sïjpttoupyov Etvat. ’Enetof] Sè tô Ilveûpta tô àytov
oùx ëxet T*lv ùîrap^tv St’ YEoû, TouTÉaTtv où yéyovev èx 0eoù St’ Etoû pteTà
iràvTwv, àXX’ ÎStàÇovxt Xôyw napà ttjv XTtatv èx ttjç oùata; èaTÎ toû 0eoû
xat IlaTpôç, èî; ^ç èart xaî ô ÏIôç yevvTjTwç. èv tw St’ l’îoù ÀëyeaO’at tô
lIvEû|jia tô àytov, rj npo-9-eatç aÙTT) où QTjpxafvet atTtav oùSè atTtav Ttp 34
iauTîjç ëntTfthjtJt nTWxtxw.
Kaî xafhàKEp AaTtvot cpaatv, wç ènetÔT] èv Ttj> St’ Hoü Tà xàvTa
XÉyeaO-at yeyev^aO-at, aîxtav 7) npôO-eatç aÙTT] a7jptatvet, xaî pttav atTtav
12 Mansi, IV, 1348 E 36	M
30	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
tlvat m<rce6o|jtev ttJç xtîctewç tôv IZarépa xaî tôv EEôv, Stà xoüxo xaî èv
Tcp St' Eîoû èxzopeùecjfhat XéyEoO'at tô IIvEOpta, aîxlav aijptalvet, oùtw xaî
èpoüptev StxatÔTEpôv te xaî oîxstÔTEpov, d>ç ènetSi] èv xqj St’ TEoô xà
rcàvxa yEyovévat XèyEafrat vj Stà TtpôOwtç aîxt'av aT(p.atvet, xaî ô Hôç
s oùtwç èaTÎv àrcapaÀXàxxwç Si]|itoupYÔç tï)ç xxlaetdç ûaîrep xaî ô IlaTïjp,
8è tôv rcpo&èasôv Sta^opà t^v tôv rcpoaôrcwv èjjttpalvet Stàxptatv xaî
TY)V TàÇtV, OÙXOÜV èv TÔ 8t’ï'EoÜ TÔ IIvEUpta ÀéyEoO’at rcpoïèvat V) Stà
rcpôO-Eatç oùx aîxtav aïjptatVEt, àXXà ptexà ttjç StaxptoEtoç xôv rcpoowrcwv
xal ttjv xax’ oùatav aùxôv ouvà^etav Selxvuatv Srcep yàp Stà npô-
it> 0-satç ÊvSov tôv O-staiv OTjptatvEt xaxà ttjv ôcTcôpÀet^tv xôv O-sttov npootorctov
èv éauxotç, èrcetoàv èx xoû 0eoû St’ Hoû xà rcàvxa yevéafrac XépjTat,
yàp atxta rcpôç Tà è^w ptôvov èaxt, a^ptatVEt Sè xijv èv x^j rcpootorctx^
f. 30t Staxpîoet xaî Ttt&i xax’ oùatav évÔTrjxa, toüto OTjjjialvet ptôvov | xaî
oùSèv rcXéov èv xtjj èx üaxpôç St’ Hoü tô Ilvsüpia ÀÉyEO&at rcpotÉvat,
16 èrcetS); aù—cj S] èvépysta rcpôç xà èvSov êaxL Kaî Stà toüto ©eoSôptxoç
rcepî KuptÀÀou tpijatv, <b; EÎ'rcep tStov Xéyet xoû EEoü xô llveupta, tbç èÇ
ïtoû r( St’ ïtoû ttjv ùrcapçtv è^ov, tbç pXàatpïjpiov toüto xaî Suaaepèç
àrcoppltpojjtev • èx [jtèv yàp xoû ÏEoü où Sùvaxat elvat, Stôxt aùxij àX^O’Sta
xoüxô cpïjatv èx xoü TTaxpôç èxrcopeùeaO-at, xal ô àîrôaxoXoç èx xoû 0eoO,
20 xouxéCTTtv èx xoü Ilaxpôç etvat toüto XèyEt StwptafiÉvwç. Atà Sè toû ïloü
où Sùvaxat ttjv Girap^tv è/etv, Stôxt oüxw y’ Sv xaî xn-jpa xtvSuvEÙOEtEV
ônoîTTeuO-Tjvat xô IIvEÜ|jia xaî èv xt xûv St’Hou yeyovÔTWV èxstva yàp
ptôva è^ rioû te xal St’ ïloû tïjv ünapçtv è^ouatv, et xal |ià] xax’ oùatav
àÀX’ aîxîa Sïjjjttoupylaç • xô Sè IIv£ü(ia èx xoü üaxpôs èaxtv èxnopEuxtôç,
26 ou xal ô riô; yevvïjTû;, Kaî tout’ èntaxEuov oütw; S te ©eoStnptToç
S te NEorôptoç, aÙTÔxpi’Jl-Jta tt;v ’AB-avaaîou auÀÀïj^tv èv éauTOtç 'juX/aji-
^àvovTEç, 8ç èv TE'j'japaxoaTw è'xxtp XE^aXattp tôv nspl toû ôptoîwç elvat
tôv IlaTÉpa xal tôv ÏIôv xaî xô IIveü|jia xô àytov oütw
’AB-avàatog- „Tl èaxt 0eôç; navraiv àpxfy xaxà xôv ’AixôaxoXov
30 Xéyovxa • Etç 0eôç ô Ilax^p, èÇ ou xà Tràvxa • xal yàp ô Aôyoç sÇ aùxoO
yEvVYjxû; xaî xô IIvEupta ë£ aùxoü èxnopeuxû;. Etra nâaa xxlatç auvéaTïj
Stà toû Aôyou èv IIveù|jiaTt Sïjpttoupytxûç1'. Tô Ilveupià cp^crtv èx xoü
Ilaxpôç èxnopEuxw; xal ô Yfôç èx xoü üaxpôs ysvvïjTÔjç, xaî oütwç àpxîjv
oetxvu'jt xal àpt^otv xôv Ilaxépa’ StatpEt [jiôvov xtp yevvTjxû; xal èxno-
f. 81 peuxœç. Kaî | yjnpt'Çwv xàç itpoôSouç èxEtvaç xaMixa? x^ç npoôoou tï)ç
xxîaewç, èirayEt- „etTa iràaa xxlatç Stà xoü Aôyou èv nveû|iaxt auvéaxij
8Y]|HoupytX(î)ç“, xaî otixwç àpx'fjv Selxvuat xôv üaxèpa ttjç XTtoswç, àXXà
7 ovxovv om M 17 toüto om V 29 jtâavâoioç om P P. G., 28, 72 D
82 nveifimt avvéaT^ Stifj.. PM
LES CAUSES DU SCHISME
31
5:’ TEoû èv nveûp,aTt, wç elvat oùSèv t,ttov èvTeüO-ev pttav àpxijv Tvjç XTtaetoç
tov IlaTépa xal tôv ïEôv xal tô llveupta tô àytov. Kal oütw SeExvuat tô
àîrooToXtxôv èxetvo (Sïjtôv ègajYoûjjtevoç, tôv ©eôv xal IlaTépa nàvTwv etvat
àpx^v, ènel xal toû "HoO èartv àp^I] èÇ aÙToü yevvw|jiévou xal toû üveû-
jiaToç è^ aÙToü èxnopeuop,évou • elra ttjç XTtaewç êartv àp^f), àXXà TaÛTïjç s
èv nveuptart Bt’ TEoû, wç etvat tôv IlaTépa xal tôv ftôv xal tô llveupa
[jti'av TaÙTïjç àpx^v xal Stà toû xpovtxoü èntppTjjiaToç ttjv oùchwSt) Sta-
cpopàv Tfjç te irpoôBou Tfjç XTtaewç xal twv frelwv èxetvwv npoôBwv napé-
<mpev • wç Sè xal twv irpotôvTWv xa!T éxaTépav toûtwv! twv npoôBwv •
aÜTY] |ièv yàp V) npôoSoç UTtépa èarl xal êyxpovoç ‘ èxet vat Bè àfBtoE ts 10
xal àp.a àpcpw elatv.
’A&avaot'tp toIvuv éii:ô|jievoç xal ©eoStbptToç xal NeaTÔptoç xal et Ttç
àÀXoç TaÛTigv IxsL T*iv SS^av, èx toû IlaTpôç t^v ünapçtv èxetv tô Ilveûjia
Xéyouatv wonep xal ô ÏEôç, ttXtjv ÔTt toûto èxnopeuTwç, èx toü IlaTpôç
Sè Bt’ ÏEoO TŸjv XTfatv ûcpetxràvat S>j|jitoupytxwç. Kal Stà toûto où poûXovTat is
tô IIveû[jia Bt’ Ttoû tÿ(v Sirap^tv £X£tv <^1Z’ aidai;, ?va p.7] xal XTfap,a
vorçD-î] toûto xal notifia- èitEoïjç yàp èoTtv àoe^éç, et'Te èx toü ÏEoü toûto
[jiôvou Àéyot Ttç û^eoTàvat Sïjpttoupytxwç, xaB-ànep ô MaxeSôvtoç è^Xuàpet,
etTe èx IlaTpôç | St’ ÏEoO, xa-flànsp oE Xotnol iràvTeç nveu|iaTO|Jiàxot, Saot f. 31
toû IlaTpôç xal toü ÏEoü toûto xTto|Jia xaTà tvjç éauTwv xe^aXfjç èSua- 20
tpïjiTpav. Kal oùx vjpvetTO p.èv ©eoStbptToç Bt’ TEoû tô IIveO|Jia exx^tolhat
èx toü IlaTpôç oùS’ àtolwç èx toü IlaTpôç npotévat St’ ÏEoü TjpvïjaaTO àv,
àvatpoupévTjÇ jjtévTot ye TŸjç atTlaç èx rîjç npoHéoewç, St’ t]v Tfjç S7]|itoup-
ytxvjç atTEaç ejjicpaatç Xavfràvouaa auvetaép^eTat, tout’ àv èSè^aTO, xal
xaT* àXXaç Ttvàç eùoe^etç èxSoxàç, àç ^[Jtetç ûaTepov èx twv Eepwv StSa- as
axàXwv etXîj^ÔTeç èxôà]ao|jiev.
Ot|iat Sè oùBè NeoTÔptoç toûtwv àv EÇapvoç r,v, 8ç ye xal ttjç aÛTfjç
oùaEaç elvat tw YEw tô ÏIv£û|jia ètppôvet, èneEirep êxàTepov toûtwv èx toû
©eoû xal IlaTpôç TrpoeXO-etv xaT’ oùaEav énloTeue • tô [tévTot ye tôv ÏEôv
elvat toû üveûp,aTOç atTtov, t) ptûvov 13 ptetà toü IlaTpôç, irpiç Tàç tôv so
nveu|iaTO|iàxwv xaî jjtaxeSovtavwv ûnocfépe-jlhat ^XuapEaç èvôpttÇov ènel
irpoBïjXwç ô ÏEôç [jteTà toü IlaTpôç etç étal Tfjç XTtoewç aÏTtoç, waaÛTWç
Sè xal tô IIveü|jia xaTà toùç ôpO-oSô^ouç •fjjjtccç • xal [tàXXov èvôpttÇov ttjv
xaT’ oùotav êvÔTïjTa toû IIveûptaToç BïjàwB^vat rcpoç tôv IlaTépa xat tôv
ÏEôv èv Ttp ntQTeûeufhat toûto èx toü IlaTpôç èxnopeûea&at, èÇ où xal ss
ô YEôç yevvïjTwç tîjv ûnapètv exst, èv Ttp ntoTeueaB-at toûto St’ HoO
TTjv ûnap^tv èx£tv ‘ li£V Ï^P To0 IlaTpôç |iôvou ô|jtoXoyou|Aévwç &e£tp
Ttvl npoawmtp npooïjxet, ToùXàxtoTov Ttp TEqj, tô Bè èx IlaTpôç St’ ÏEoû
xal T^j XTtoet Tcpou^xet, et xal pH] TaÛTfi {Jtôvyj xaTà toùç XéyovTaç. Oùtwç
èytb tô toû NeatopEou | aû|ipoXov è^yoüpat, êvlla cpïjal tô Ilveüjia |xi] Stà f, 85
32
I. PREMIER TRAITÉ sur la procession du Saînt-espriT
toû YÊoü ttjv U'irapijtv eîXrjtpôvat • xai où Xéyw toûto StÔTt oto|jtat tôv
Neatoptov irsntaTEUxévat tô IIveü|j,a Si’ YEoû ûçitjraaB-at àï'St'wç, etr’ oùv
èx toû Ytoû Kpoas/ûç ucpÊaracrô-at, wç ol Aartvof cpaatv.
Et yàp xaî èTÙyxave Xéywv xaî ôjioÀoywv ô NeaTÔptoç, tô IIvEü|ia
s St’ Yioû ttjv tJrcapiçtv ëxetv> oùSèv àv w^eàoûvto AaTtvot, eïnep àxav tô
toû Nearoptou aùjjipoXov èxjSàXXouat vûv• xat Stà toûto cpaat xaî t^v nepî
toû llveûjiavoç aÙTOü SôÇav atpeTtxrjv etvat xaS-airep xat Tà trepi Tîjç oixovo-
jriaç. 'QaaÙTWç ôè xaî et Xéyovroç toû NeCTTOptou St’ Ytoû ttjv ûxapçtv
g/etv to l!veû|j,a, rj aûvoSoç oùx àvTÉ/^eyev, oùx àv èxotoûvTO toûto
10 ot AaTtvot [jtéya xa&’ rjrwv Stxatwç, èxet xa: t;|j,wv vûv ôaï^èpat [3owvtwv,
ÔTt NeaTÔptoç eîxôv oùx ëxetv ^tà toû ïioü to llveü[i,a ttjv ùîrap^tv, xaî
aûvoSoç oùx àvTetnev, xaî Stà toûto [jtàTTjv riptàç Neaaoptavoùç ànoxaXoûat
AaTtvot, o|iwç xwcpeùouat xaî oùSèv ptéya toûto vojjttÇouatv etvat-otç yàp
Àôyotç aÙTot tô oùx èx toû Yioü TTjv ûnapôtv è/etv tô IIveû|ia jitaoûatv
15 wç NeaToptou ôv, ToÙTotç àv xat tô St’Ytoû t^v ûxapçtv è/etv è|i(aouv,
xai wanep TTpàç toûto t) attOTTÎ] rxjç auvoôou oùSèv Sta^épetv Soxet, oùtw
xat npôç èxetvo Stxatwç àv ëSo^ev aÙTOtç pjSèv otacpépetv. Oùx ÔTt Totvuv
NeaTÔptoç èîrtaTeue St’ Ytoû tô IIveûjj,a tt]V üxapçtv ë/etv, Stà toûto ttjv
èÇfjyTjatv TaÙTTjv ëywye èiratvw, àXXà |j,àXXov rcpoç ^e^aiwatv toû tôv
20 NeaTÔptov xai ttjv èxxAvja'av tôte aûfJtnaaav irtareûetv ex toû JlaTpôç
f. 32T etvat xa^ û^eaTàvat tô IIveü|j,a, tôv Se Yîôv | |j,r( etvat toù IIveùjj,aToç
atTtov, oÙTtüç è!ç7]yoO[iai tô [Jtépoç èxetvo- tô jxèv yàp pt^ è'/etv ex toû
Yfoû t)]v ünapçtv tô Ilveupta tô àytov, xai èx twv npoTépwv toû Neatopcou
^[AfltTWv èvapywç ^aiveTat- to Sè ptTjTe Ytôv etvat, [jtvjTe Stà toû Yîoü t^v
23 ùxapçtv Ix£LVî "apàaTa'jtv èx^xft'at cprjp.t toû jj^te yevvïjTWç èx toû
IlaTpôç irpoeXB-etv, [a^te S7]|jttoupytxwç, wanep Tà xTtajiaTa èx toû 0eoû
St’Yîoû yeyèvï]VTat. Kai Sûo (JtâXÀov àvâ-’ évôç auvàyw, Sti te èx toû
IlaTpôç èart tô IIveû[jia xai oùx èx toû Ytoû xai oTt tô St’ Ytoû tô
IlveOpta ty]v ''ixapÇtv ëxetv, ôcrce tôv Yîôv etvat toû nveù|j,aToç aÏTtov, etç
sa T7)v twv oÀwv tpùatv tô IlveOpta xaTayet, tbv èoTtv àpxi] ô Yiôç xaTà tôv
p,éyav rprçyôptov, tî)ç èx IlaTpôç St’ aÙTOü yeyevîjptévwv èv IIveù|iaTt. Et
Sè tw [Jt7] Soxet TaÙTTjv ttjv è^yr^atv oÉxeaiIat, p.77 SexéaS-w, àXÀ’^ txxvtwv
èfçTjyTjatç xpaTetTW • rcpôç yàp tôv npoxeipEVOV 7]|itv axoxôv oùSèv à|jtçw
StevïjvôxaTov.
35 Aéyw Totvuv èîravtwv, OTt NeaTÔptoç (ièv oÙTe xazaStxaaB’eiç oùte yoûv
èyxXïjihEÎç Stà tô toû IIveùjj,aTOç àpB-pov oùSaptoû tpat'veTar wç Sè oùte ^ptâp-
2-3 f/Votù’ — tpaoiv om M. Ces mots ont été ajoutés en marge dans D, f. 84,
par Scholarios lui-même. Ils se trouvent dans A et les autres ms. 10 ol Aazïvoi
après rmôiv dans PM 14 t^eiv en interligne D 18 Ntoto(>iov V 29 alrcov
tlvat rov nvfv/iatoi; PM 32 t<5 VM 36 ro neçl tov PM
les causes du schisme
33
xavsv, oùiP i^Etç êzEtvtii ouvE^appaxàvo|j,ev, &)J,à. xoùvavxtov ptàXXov ô Kû-
ptXÀoç ûrorcxeùihj cppovEtv, ôxt ri llveû[i,a xt(v ûrapEtv èx toû ïtoû èxeL-
Kaî p,é|jiçeTat jjtèv ô 0£oSd)pcroç xoûxou ye evexev aùcw • ànoXoyoùptEvoç Bè
KùptXXoç è'otxev àpvoopévq) toüto cppovetv xaî ttjv ©EoSwpfxoïi ènTjpetav xaî
auxocpavxîav xaXeîrwç cpépovxt, xaî KùptXÀoç ^[jiîv àSéxaaxoç xoû xotoùxou b
Stxaaxi]ç xàihjTat xàv xotç rcpôç NEoxôptov àyôat xàv Tatç àno/.oytatç
xatç rcpôç 0eoS<bptxov, xrjv aùxxp xaî p.£av yvu)|i7]v StatpuXàxxwv, xaî
piïjTs | Neaxoptto |jt£|jtcpô|iEVoç, 8xt x^v ùrcapçtv p.Ÿj sEXajcpévat èx TOÛ Hoü f. 33
tô TlveOpta auyyÉypacpe, P^TE nPÔÇ ©eoBwptxov ànavxûv, wç àv xtç ^tXoxt-
|jtoû|j,svoç ècp’ oïç ÈyzaÀstxat, àXXà jiàXXov <ôç àv xtç xrp ûrcotpcav <i>ç ènî 10
cpaùXotç Tiaî y£VO|iévT]V StaxpouôptEVoç.
t'. ’Ex xtvoç atxt'aç ùrcorcxeû-flT) KùptXXoç xaxoSofjeîv, (î>ç
of vûv AaTtvot xaxoSoiçoûatv.
Ilapéa/E Sè xàç tmo^taç ô KùptÀÀoç êxeîvaç èvxeü&sv. ’EnecSi] yàp w
ô è^wÀTjç Nsaxéptoç wç àXÀOTpta 8uvà|jtst x^ toû IIv£Ù|jiaxoç xP<^IJteV0V T^v
^[jtéxspov 0eôv xaî Ssarcoxïjv è^Xuàpst O-auiJtaxoupyEtv, ojarcEp àv £Î rcepî
tptXoû xtvoç àvB-ptorcou xaûx’ èÀsye, za^ t^v Xptaxôv, où 0eôv aàpxa rcpoa-
stÀvjcpoxa, àÀX’ àvfrpwrcov ûrtô tt^ 0-staç èvepyoôiJtevov X^PtT0? èpXaa^^ptet,
ô tepôç KùptXXoç, xèÀstov 0eôv Etvat tôv aurôv xaî rékstov àvfrpwrcov 20
toîç TTjç àXïj'ô'EÎaç Xôyotç arcécstcE, xaî rcàvTa Tà B-EÎa ^ùafit rcpooôvTa
xaî tw êvî rcpoaEtvat XptOTtp, wç où xarà ptÉB-fi^îv Ttva 0-eôttjtoç ôvtc
0£w, àXX’ wç aÙTtp 0£âj ovrt xaî rcpoawrctxtbç èv êauTtjj Ti]V àvfrpwrcîvTjv
cpuatv auvàtpavTt, oùSèv ^ttov xaî oùtw twv éxarÉpaç t^ç ^ûaswç ÎStoTT]-
Twv àTpércTwv te xaî à-cuY/ÙTov ^uXaTTO|jtèvwv • ô^ev xaî rà ttjç àvB-pw-26
tcôtïjtoç ipyoc %al rcàihj àptspîaTwç te xaî ànXwç rcepî toû XptoToü à£y£-
'jflat xaî rà fheorcpeTtrj rcàvra xaî B-Eta xa-9-àrcaç aùrtp rcpooEtvat Stà ttjv
àxpav gvwjtv xaî xa-Aâ-aÇ rcepî aÙToü XéY£CT^-ctL; wote xaî 0sàv s?vat
tôv TtxT6|jt£vov xaî araupouptevov, Et xaî jjiàj xaxà ttjv 0-EOTïjTa, xaî nà-
Xtv | àvfrpwrcov etvat tôv 9'auptaToupYoüVTa xaî rà ê^aîota npàrTOVTa, f. 33T
àXX’ où xaxà y£ T^v àviIpdjnoxTjxa. Tôv aùxôv [xévxot y£ Kùptov ^ptâjv
Tijaoûv Xptaxôv xaî oxaupoûa&at xaî B’vf;<jxetv xaî àvtoxaoO-at xaî àva-
XaiJt^àvEOiIat St’ êauxoü, 0soü te ovxoç xaî àvft'ptnno’j, xaî tôv aùxôv
àStatpéxcoç evepyetv èxaoxa xoùxwv, <nç àStatpÉxwç xe xaî êvtbaet npo-
a«rctxf( xtôv tpûaewv èv aùxqj 7jvw|j,év<i)v, sî xaî xà jxèv xwv epywv xaûxig sb
x^j ^ùoet, xà Sè exetvtj xi>YX^V£t zaxà?<Àrp<a.
Oüxw yo0v êÀey£ tôv Xptaxôv 0sàv ôvxa xèXetov <î>ç îStw x<p Ilveû-
2 vnm7ttiVi}'rj ici et ailleurs P 21 nçocovra ipvott V 27-28 avrcû Ttÿoa-
fïvai — xa9àna^ om V 28 èavrov P 30 av^omov . aXXov V 31 ye om V
Œuvres de Georges Scholarios. II.	3
34 t. PREMIER TRAITÉ SÜR tA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
piaTt xaî <pûa£t auvôvTt rà fraùiJiaTa TrpàTTEtv, àXA’ oùx è^tob-Ev èpiTtvéovTt
xaî ttjv toü 9'auptaToupyEîv Swpouptèvtp Sùvapttv a yàp rcp ï’ftp toü @eoû
npoa^xEt, Taüxa xaî Ttp Xptœcô npooTjxEtv èSlSaoxev wç aÙTtp ovti Ttp
Hô toü @£oü • Ktov Sè stvat toû Ï7oû toû 0eoü tô toü ©eoü IIvEOpta,
s xaî Tîjs Espâç ypaçvjç StSaoxoùoïjç xaî Tfjç ’ExxXrçataç xotv^j xTjpuTTOùaigç
xaî tôv StSaaxàÀwv tôv npc aÙToü cppovoùvTWV yjxoue xaî XeyôvTwv,
ptàÀXov Sè xaî ttjv CTÙptnaoav toü Xôyou npo/wpïjotv èx tôv ttjç npwTïjç
ouvôSou 0-eapûv èXàptpavEV- ôxeEvt] yàp npôç tôv StanopoûvTa cptXôaotpov
EÀEyE  As/ou ptav IkoT^Ta toû IlaTpôç toû yEvvipavTOç tôv EEôv àv£X-
10 ^pàcTwç xaî toû ÏEoû toü y£y£WY)|iÉvou è£ aÙToü xaî toü àyîou IIveù-
ptaxoç toû èxnopEUoptèvou èç aÙToü toü IlaTpôç, ÎSîou Sè ovtoç toü ÏEoû,
xa&à tpjatv ô S'EÎoç ’ÀnoOTOÀo; • „Et Ttç Hveûjia XptaToû oùx è)(£t, oùtoç
oùx èaTtv aÙT0ü“. ’Evxaûila yàp t’Stôv te toü YEoü tô IIvEÜ|jia xaXeïTat,
xaî Séov eîç ptapxupEav tô àTrooToXtxôv èxEïvo ènayayetv, èv $ tô IIv£Û|jia
f. 33* toû Etoû XéyETar ànéoTEtÀe yàp, «pyjaE, | tô ÜVEûpia toû HoO aùxoû,
àvT aùxoû tô ^tjtôv oE -fl-EÎot rcaTÉpEç èxstvot rcapéZapov èv $ tô IIvEOpta
toû XptOTOû XèyETat, wç toov ptèv ov eîxeîv IIvEûpa Xptaroü xaî IIvÊÜpia
ÏEoü Ttp TÔV XptOTÔv Etvat TÔV ÏEÔV TOÛ 0EOÛ, TaÙTÔV Sè aùb-tç Suvàp.£vov
ïtoû te IIv£ü|j,a xaî l'Stov ÏEoü tô IIvEupta eîtceïv. Kat ô t^ç ctuvoSou
20 Ttpopa/oç èxEÎvï); Eepèç A&avàatoç èv tô £tç tô IIvsü|jia tô àytov Xoytp
„Et è^pôvouv ôpO-ôç, cpigaî, TTEpî toû Hoû, ècppôvouv àv ùytôç xaî irEpi
toû IIvEÙ|iaTo;, 8 napà toü llaTpô; èxiropEÙETat xaî toû ÏSoû EStov ov,
nap’ aÙToü SÎSoTat toîç [jtaihjTaîç xal naat toîç ttlctteùoüctcv eîç aÙTÔv.“
Où pôvov Sè îStov toû ïîoü tô IIv£û|Jia Stà TaüTa O-appoùvTwç êxàXEt
25 KùptXÀoç, àÀXà xaî èÇ aÙToü TOÛT’Etvat xaî irpotévat èXfiyEV rjxous yàp
t^ç TTpÔTïjç ouvôSou xaî toûto ya'jxoûoTjç • „Kàxstvo yàp, cpajaf, voïjTèov, ô
^îAe XotTtôv TÎjç àA.rçS’ÊÎaç ^tXôao^e' eùpïjTat tô IIvEû|Jta èxTtopEuô|iEvov
ptèv èx toû IlaTpôç, l'Stov Sè toü l'toü xal èÇ aÙToü àvafJXùÇov i^|Jitv EÙprçTat
Sè àvapXùÇov èx toû Eloû, ôxÔTav ô Kùptoç Àèyy/ ’Eàv Ttç SttJjà, èp/é'j&w
so Tcpôç |jt£ xaî ntvÉTtù • xaî oç èàv acfiQ èx toû ùSaTOç ou èyô oôoai aÙTtp"
toûto Sè èAsys rcepî toü IIvEÙ|AaToç, où ejasAXov AapqSàvstv ol TttaTsùovTEÇ
EÎÇ aÙTÔv“.
’HpxEt ptèv oùv tô tôv naTÉpwv èxEÎvtov àÇtwpta nstaat tôv KùptXXov
toîç èxEtvwv t^VEOtv èîtsaO-at. ’AXX’ ^Sst xaî t)]v SsuTÔpav aùvooov oütcd
35 t^avepôç xavovîÇouaav pxàj àfheTEÏ'jfhat TÎjV xtoTtv tôv TraTèpwv tôv xpta-
f. 33t* xoattov Séxa ôxtô tôv èv Ntxata auveXfrôvTwv, àÀÀà jxévEtv xuplav. ( Ilôç oùv
àv £|jt£ÀÀE Suoîv otxouptEVtxôv auvoStüv xaTa^povfiîv, nôç avè^E-j-b-at
6 tâjy irpè avtov StSaoxdlav PM 12 Rom. 8, 9 15 Gai. 4, 6 20 t<S;
u> V 21 P. G., 26, 533 B 25 Xéystat V P. G., 85, 1296 BCD 28 /ukv om V
29 loh. 7, 37	30 oç: àiç M 36-37 àv ovv M
LES CAUSÉS DU SCHISME
35
Nearoptou ofSrwç ànevavrtaç èpyojjtévou rat; auvoSotç èxetvatç; xairot Trpàç
è^anarYjv rwv àTrJ.ouarépwv èxetvo; èXeye tïjv t^ç npwrïjç auvôSou xiartv
StatpuXàrretv • xaXwç ècpùXarrev ô pt^re r<p Xptarcp StSoùç rà r<p Yt<p roû
0eoü xpénovra, jr^re t’Stov roû Xptaroû ri Ilveûpta ntareùwv, àÀX’ êÇw&ev
èfjiTrvéov aùrôv xai ttjv toû O-auptaroupyerv Ttapeyôpievov oô£av. Oùrwç s
oùSèv o'txofrev ô KùptXXoç èÀeyev, àXÀà r^ç rcpwrTjç auvôSou [jtaO-ïjr^ç
yv^atoç, tôv voûv èxeivij; xat ràç XéÇetç otayuÀàTTwv xai p.7}V xai rfjç
Seurépaç ccxoàouO-oç rçv, t) xûpta rà ttjç xpwrïjç piéveiv èO-éantae. Atô xai
f) rpir?; aûvoSoç où jjiàÀXov KuptXÀtp npoaet/jv vj raîç Eepatç auvôSotç
èxetvatç, xai ràç (Jjïjcpouç èxetvwv, wv ûnspqjiâyjf. KùptÀXoç, xaXwç notoûaa 10
ènéxptvev.
'H pèv St] npSO-eatç rÿjç àae^eia; tjv Nearopttp (oùSèv yàp yetpov rà
aùrà ènavaxapotv npôç |ieiÇw aacpïjvetav), àÀXov etvat tôv Ytôv toû ©soû
xai àXÀov etvat tôv èx ttjç Ilapâ’évou reyO’évra, xat Stà toûto tôv Kùptov
^ptwv wç àÀXorpia T]) 8uvà|jtet yp^a^at roû llveùptaroç. Kai ^Set pèv èx is
toû Xptaroû tô Ilveüpta xai Kpotôv xai cpuawptevov xai neptn6|jievov,
àXX’ uxoupyôv rtva roû nveû|jtaroç etvat roûrov èvopttÇe xai Àa^ovra ttjv
toû Ilveuptaraç /àptv wç rtva àvOpwxov èv rw rijç àytwaùvïjç àcptyptèvov
èayàrtp, xai raùry] reXetwS’évra, oùrw | Stà raÛTVjç irpdrTetv rà fraûptara- f. 34
oùx àpvoùptevoç p,èv tôv Ytôv roû 0eoü aujjtcpuèç èyetv tô Ilveupta tô àytov 20
àtStwç, srcei pévrot ye tôv Xptaràv oùx èiri'areuev aùrôv etvat tôv l’tôv
toû ©eoû, àÀX’ àv-flpwTOV rcva roû Ytoû toû 0eoû [leraaySvTa xat rô
Hveû|jta xarà rtva |j,stoxt]V tw Xptartp npoaetvat îrtareùwv.
‘O Sè KùptXÀoç ëva xai tôv aùrôv ’lïjaoûv Xptarôv xai 0eàv êXeye
réÀetov xai àv&pwnov réXetov etvat, xai tô llveupta oùtwç etvat Xptaroû, as
ôanep èart toû Ytoû toû 0eoù, Stà tô tôv Xptarôv aùrôv etvat tôv Yiàv
roû 0eoü, èv rw EStw tTpoawTttp ttjv àvB’pwntvnjv àauy^ùrwç ÔTtoar^aavra
tpuatv. "Oi>ev roû Nearoptou rôv Xptarôv x^ptÇovroç roû Ytoû roû 0eoû,
aùrôç oùrwç ijvwaev, wç ptr^xert XotTtôv ttwç èart rô IIveû|jia Xptaroû, àXXà
nwç ô Ytôç roû 0eoü rô IIveû|jia è^et xai St'Swat xai TtpotTjat, xai axonetv 30
aùrôv xai Çv^reiv xai rà(v ttjç àÀrjB’etaç Sôiçav èxrt'B'eaS’at • xai rôv ptèv
Xoyov etvat rcepi ttjç oixovopiaç aùrw, wç Taûrrjç |3Àaa^7][iou|i,év7jç xat
xtvSuveuoùaTjç, xai rwv èpywv, wv ô SeaTtônrjç ïjptwv èrtotet t^ Suvaptet
roû nveùp,aroç • ooÇat Sè rotç pouÀ^&etatv èmgpeàÇetv aùrw xai rôre xai
vûv, Srt rcspi rfjç àtStou roû IIveû|jtaToç ùnàpçewç Xéyet rà xepi roû 35
Xptaroû, rouréart roû Ytoû roû 0eoü, ôrtwç re etye tô Tlveüjia xat ônwç
ève^ùaa xai <î>ç èxparre St’ aùroû rà napàoo^a, npôç ràjv àt'Stov èxeivvjv
ùnapçtv roû nveûptaToç èXxouat, xepi ^ç ô KùptÀAoç oùx etye rôre npoüpyou
1	V 8 râ : rovç V 11 vTié^^tvtv M 33 tï xat PM
3*
36	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINt-ESPRIT
axorceîv. ’E^ean yoüv navre rip pouXopévep xplveev ôptlûç, aùrà npo/eipeÇo-
pévip rà toû StBatJxdXou auyypàppara auvopàv, Sri xal rcepî ttjç 9'eéaç
f. 34 t olxovoplaç rjv ô Xôyoç aùrtp xal ùrcèp raÛTTjç èrcoXépet tô) | 0-eoaruyeî
Nearopécp, xal rcepî toû Xpiaroû xal toû ÏEoü toû 0eoü tôv aùrôv
s èrcoeelro Xôyov Stxaéwç, xal rûv XéÇetov rfjç rcpôrijç auvôSou xafrârcal:
ztyz-zo, xal Tïjv xoivtjv ôpoXoylav xal Sôlçav oùSapoü rcape^et. ’Ev yàp
ttj rcpôç tôv paatÀéa 0eo8ôaeov erccaroX^ où™ yrpi •
„Kal piïjv avôpa Xéytnv tôv Saov oùSércw rcapeaôpevôv re xal ôcpO-ijaô-
jxevov, aùrôv è<pr] ^arcrlaeev èv rcupl xal àyéep IIveùjjtaTt., où tô àXXôrpeov
io toîç fJanrtÇopévoeç èvtêvra Ilveûpa SouXorcpercûç xal ûrcoupytxGiç, àXX’ <bç
0eôv xarà cpûaiv per’ è^oualaç rîjç àvwràrw tô êÇ aùroû xal ïStov aùroû,
Se’ où xal ô O-eîoç vjpîv èvOTjpalverat xapazTTjp“. Kal rcdXiv' „ArcoXûcov yàp
àpaprlaç tôv aùrip rcpoaxelp,evov àvD’pcorcov, rip cStcp Xoercôv xara^plet Ilveù-
part, Srcep èvhjat pèv aùrôç wç èx 0eoO Ilarpôç Aôyoç xaè è^ ISéaç rjiîv àva-
15 rcvjyàÇei ^ùaewç’ xotvôv Sè ôarcep tô Xp^pa TiO-elç rÿ( perà aapxôç oexo-
vopéa Seà tt(v è'vwaev, xal wç àvB-pwrcoç èvèrcvse awpanxwç • êveqjûaijae
yàp toîç àylotç àrcoarôXoeç elrcwv Aàpere rcveûpa àytov. Kal oùx èx
pèrpou SISwat, xarà ttjv ’lwàvvou cpwvfjv, tô Ilveüpa, àXX’ aùrôç èvtyacv
èÇ èauroO xaQ’àrcep àpèXet xal ô IlaTTjp". Kal rcàXtv „"Ore xotvuv tô
20 Ilveüpa tô àytov èv yjpîv yevôpevov auppôpyouç Vjpâç àrcoSeexvùee 0eoû,
rcpôeeat Sè èx IlaTpôç xal Tloû, etiS^Àov Sri Tvjç 0-elaç oùalaç èarlv, oùatw-
Swç èv aÙTTj xal êÇ aÙTŸjç rcpolov41. Kal rcàXev êTèpwfrr ,,’Eari Xpiarôç
àX^O-eta, xal npo^eîTat rcap’ aùroû tô IlveOpia xaO-ârcep àjjiéXet xal èx
toû 0eoü xal IIaTpôç“. Kal rcàXev ,,’IStov yàp aùroû rô IlveOpa xa^àrcep
f. 35 àjjièXet xal roû IlaTpôç1'. Kal rcàXtv- /Evitai yàp | toîç parcriÇo|iévoiç ô
Kùptoç Vjfj,fi&v ’lrpoûç Xptarôç <bç l'Seov IIveü|jia rô roû Tlarpôç". Kal rcdXiv
„El Sè Sèmerai xal SlSaiaev ô aùrôç, rcpôSïjXov Src xarà ye toùç rîjç pierà
aapxôç olxovoplaç Xôyouç xal xaO-ô çùaet xal àXïjO-wç èart 0eôç. Aé^Eiat
[jièv àv&pairclvaiç où^ êaurip piàXÀov, àXXà r^ rwv àvD’puircwv çùaet Si’ èati-
30 roû xal èv êaurip rcpo^evûv auro’ SISwat Sè 9'eëxûç èÇ t’Séaç aùroû ^ùaewç
toîç à^éoeç toû Xajôeîv èvtetç". Kal auO-eç- /Aftpec 8é pot rcàhv tôv Kùptov
^pûv ’lijaoûv Xptarôv àv-9-pwrclvwç pèv rô Ilveüpa Se^ô^evov, rcX^poüvra Sè
0-eëxûç r)]v èrcayyéXtav roû Ilarpôç Stà roû toîç rctareùouaev èvcévat rô
Ilveüpa". Kal raûra xal rà rotaüra Xéywv ô KùptXÀoç, ùrceppaxeî pèv
s» rcpoSIjXaiç r^ç èvavS’pœrc^aewç roû Xptaroû, xaO-’ ^ç IX^pet Nearôpeoç, xal
8 Mansi, IV, 368 B 9 pwnioei P Mat. 3, 11	12 Mansi, IV, 668 E
15 tô: ri PM 17 lob. 20, 23; 3,13	18 to om P 19 P. G., 75, 585 A
22 P. G., 77, 177 C 24 Mansi, V, 57 C 25 P. G., 76, 1381 A 26 nàhv.
avd-n; PM 27 P. G., 76, 1381C 29-30 fiâ/.Xov — c’v eavrût om M 31 P. G.,
76, 1405 A 33 Ttiortvovoi P
LES CAUSES DU SCHISME
37
tôv XptaTÔv àÀïjiHvôv re xaî ^uotxôv ^|itv xof’IY&v t°ü nveù|xaToç ôelx-
vuatv, wç oùx IÇwB-ev aÙTÔ tôtg XajipàvovTa xal StSôvTa, àXX’ otxofrev xal
èx Tïjç àïStou ^ûaewç aÙToü xal ûuâpEewç toût’ ènayoptevov au|acpuâ)ç, Stà
tô tôv XptoTÔv aÙTÔv elvat tôv Ï7àv toû 0eoO, $ tô Ilveupia aùveoTtv
àïotwç xal ^uatxwç.	s
’Aââ’ ùnotpt'av Kapé-j^e toîç nepl 0eo8wptTov, |AT]noTe xal àl'Stwç tppov^
tô IIveü|Aa èx toû ÏIoû tïjv ûnapôtv èxetv, touTécmv ù^laraaB-at, oùx èÇ
ôv I8tov toû Hoü tô Ilveüjia xaXeî xal èx ttjç aÙToü nr/faÇoiievov tpuaewç-
oùtw yàp àv ê8et xal ttjv npwTïjv aùvoSov ûnonTeûetv aÙTatç XéÇeat TaüTa
xYjpÙTTODoav xal ^aoxatvetv àv èôolçav p,ôvov <bç àX^O-wç xal ^B’ovepôç 10
èvo^Xelv, àXXà Tà tôjç ô|xotwoewç éntpp^ptaTa rijv unôvotav êtcxte TaÛTTjv
xal àxoûovTeç aÙToü XéyovTOç | npo/etafrat nap’ aÙToü tô IIveû|ia xafrdnep f. 35
èx toû IlaTpôç xal ÏStov aÙToü elvat xaO-ânep xal toû IlaTpôç, èTapaTTOVTo •
èSôxet yàp pjSeptlav Xotnôv ùnoXelnetv Statpopàv, àXXà irpôç nâoav ànô-
(îXetptv tt]v aÙTTjv àvacpopàv toü IIveù|aaToç npôç ts tôv Hôv xal npôç is
tôv IlaTépa Ttoteîcrô'at.
ia'. "Oti xaxwç ûnoiTTeuae 0eo8wptToç KùptXXov oa^ijç
yàp rjv ?) toû KuptXXou Stàvota èx twv ÙTTOTeTaynévw v
^aewv aÔToO.	90
Kalwt aacpijç ^v f) toû KùptXXoû Stàvota où jio'vov è£ aÙTfjç Tfjç
SXtjç twv Xôywv npoO-éaewç, àXXà S)] xal twv Xélçewv, ôcç èartv oô npo-
ae—cflec, SïjXûv onolav Ttvà poûXeTat aY]|xatV£tv ttjv ô|iotÔTT)Ta, 8tc xaTà
tI]v cpûatv, où t9]v aÎTlav tfjç ônàp^ewç SïjÀovÔTt, xal ttôç IStov toû XptaTOü
tô IIveü|jia xaÀeî, 8ti wç aun^ueç aÔTq> xal wç oôx o&veîov oô5è àXXÔTptov se
noû [ièv yàp ^ijotv, ôtc „twv toû IlaTpôç ^uotxwv àya&wv unàpxwv ô
ïlôç xotvwvôç, êxEt T° IlveOpta xarà tôv aÙTÔv Tponov, xafr’ 8v àv vooïto xal
ô üa-r/jp, oùx ènaxTÔv où8è è^w^ev11. IIoü 5é cpjaiv „’'Enep^e 6è ^|iîv
è^ oùpavoü tov napàxXvjTov, 81’ où xal èv <p pteB-’ ^p,wv èuTC xal èv -?]|jiîv
aùXlÇeTat, oùx ô&veîov vjjjiLv èyxéwv, àXXà tô t^ç oùolaç aÙToü xat ttjç so
toû IlaTpôç IStov IIveû|ia“. Kal nàÀtv- „IIwç àv tvr] Xotnôv éTepocpuèç
npôç tôv 0eôv tô jjt.-f]T£ 8tt[)xtap.évov oùatwSwç aÙToü, |iï]Te |xî]V àXXoTptov,
àXÀ’IStov aÙTOü“. Kal TràXtv /'Ote toIvuv elç èart Kùptoç ’Irçaoûç XptaTÔç
xaTà tt]V IlaùXou ^wv/jv, Kuplou 8è tô nveûp.a xaXet, où8e|xlav àpa
^ùaewç olSe Sta^opàv Tîjç toû Yloû xal toü IIveùnaToç, àXX’ <bç | èv aÙTtp f. 36
2-3 xal ovx tx P 11 xal devant rà add V	18 vniamevae PV. Ce
chapitre est donné par Allatins, Vindiciae synodi Ephesinae, c. 44, p. 213-215, Rome,
1661	21 oa<pi? V 22 xal répété dans P 26 P. G., 74, 257 C 28 P. G.,
75, 1093 B 33 P. G,, 75, 576 B 34 tov devant llavkov M
38	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xaî èÇ aÙTOü cpucrtxûç ônàpxov tw Tfjç xuptÔTijTOç ôvoptart xaXeî“. Kaî
TtdXtv „Oüxouv èfjw&ev oùSè EÎanotrjTov aÙTw OEoràfk'.t tpaiièv TOû lîveû-
piaTO? Ti]v èvépyetav, xa&à xaî r/Av aÙTOtç ïjyouv toîç àytotç ànooToXotç...
OtxoB-ev oùv àpa xaî nap’ aÙTOü to IIv£û|jia aÙTOü. Kaî toùtou oa^Tjç
s àîràSetijtç àv etT], rà xaî eràpotç SùvaaB-at x°p]ï£ÎV «ùt6“. Kat Ttâ/.tv
’O 8è Kùptoç fyiwv ’hjaoûç XptaTÔçèÇ t’Stou irX7]pd)|iaTOç npoïsîç tô IIvEü|jia,
xafhwç xaî aùràç ô IlaT'fjp, oùx [jteTpou SÎSwatv aùrà toîç àytotç
eXeÎv“. OùSèv àv TOÎVUV 7]V xa^£7i;ùv èx toutwvî twv jSzjtwv ttjv toû
KuptXXou yvw|jtT]V [lavTeùaaaftat • oa^wç yàp èvTaûO-a cpatveTat nept ttjç
10 oîxovopttaç xat twv Si’ aÙTfjç êpywv xaî ttjç toû XptoTOû O-eSttjtoç xaî
twv toû IIveù|iaToç yaptaiià-wv xaî t7)ç aÙToû Sôoewç xaî ttjç (jwtxfjç
oîxetÔTTjTOç toû Hveù[jiaToç irpôç ràv l’îôv ràv Xoyov notoùptsvoç, wç xaî aùràç
i^TJCTtV EV TT] XpÔÇ EùÔîtTtOV èlttOToX^, ITpôÇ TT]V ©EoSwpÎTOD S'JCTXEpatVWV
èîtfjpetav, tbç aùràç cpajatv, xaî ouxo^avTÎav • ènàyst yàp èxet' „KaÎTot
15 Suoxepèç t] àvavTeç oùSèv ttovteXwç, wç iywys otptat,' èv toîç nap’ ^p,wv
eîpTjpiévoiç èartv, oùte jitjv SoaécptxTov exet T^lv npoapoÀTjv11.
t[T. Tà ^7]Tœ toû KuptXXou, St’wv SoTspov Stà Tàç èx
OeoSwptTou pt e p, <p e t ç xaî èvoxX^aetç xat oacpeaTÉpav tt]v
aoêauToû SSiçav è n o t ?] a s, xaî 8 t t TaûTa iràvTa xaTà A a t t v w v
eîaî xaî TŸjç vûv 0-eoXoyîaç èxeîvwv àXXÔTpta.
’AXX’ ôpwç Èneto^Ttsp oùtwç èxstvotç èn^XO-ev ouwazoTE èvoxXetv aÙTw
f. 36T xaî aa^T] xaî StwptqjièvTjv xaî xafrapàv ùirotjjtaç | ànàoTjç àir^Touv ftso-
Xoyîav, (JjsXXtqjtoûç Ttvaç xaî àîtrçx^S <pB-6yyouç Tà npÔTepa èxetva xpî-
25 vovteç etvat, tôte Si] Tcp StatpeTtxw xpTjaàptEVOç Tpôittn. StaaràÇet xaî StatpEi
iràvu oacpwç oùtwç, wctte pjSepttav ônotptaç Ttpô'paatv ï) auxoçavTÎaç
ûnoXeXeîtp-9-at Xotirov oùSevî twv voû [jietexSvtwv.
’Ev [jtèv yàp Tjj è^y^aet toû B-Etoo aujjipôXou cpTjot- „nt<iTsùetv yàp
êtpaaav eîç tô TIvEupta xafrànep etç tôv IlaTépa xaî tôv Etôv ô|jtooùotov
30 yàp èoTtv aÙTotç, xaî Kpo/sÎTat ptèv ï]yot>v èxTtopeùeTat xaB-ansp ànô nrjy^ç
toû @£oü xaî IlaTpôç, xopTjystTat Sè Tfl XTtaet Stà toû I7oû“. ’Ev Sè t^
npôç Twàvvïjv ràv’AvTtoxEÎaç entoToXy]- „KaT’ oùSéva Tpôirov oaXeûeoS’at
npôç Ttvwv àvexoptefta, tfTjaî, rà]v optaO-Etoav ntaTtv rjTOt tô t^ç ntaTswç
<JÙpt|JoXov napà Ttbv àytwv •ÿjjaîbv iraTépwv twv èv Ntxatqt auveX’S-SvTwv
35 xaTà xatpoùç, oùte ptTjv èîrtTpèiroiJtEV eauTotç vj ETÉpotç V[ Xè£tv à[i£t<Jjat twv
èyxet|TÉvwv èxsràe ptt'av yoüv napa^vat auXXa^v, pteptVTjptévot toû Xé-
2 P. G., 76, 173 A 6 Ibid., 173 B 14 P. G., 76, 388 B 18 èx om V
27 j'ow V, ov M 28 »slov om PM P. G., 77, 316 D 32 P. G., 77, 180 D
33 Ttaçâ Tivitiv PM
LES CAUSES DU SCHISME
39
yovTOç- , Mï) p,éTatpe ôpta alterna, S éfrsvTO ot ira-cépeç aou‘. Oô yàp
rjaav aùxol ol XaXoûvTEç, àXXà tô IlveüfJia toû ©eoü xaî IlaTpôç, S ezno-
peueiat p.èv èÇ aÙToü, sait Sè oùx àXXÔTptov toû ïloû xarà tôv ttjç oùataç
Aôyov". Kal èv xîj npo; ©eoScoptTov ànoXoyl^t • „’EznopeÙ£Tat p.èv yàp
èx toü ©eoO xal IlaTpd; tô IlveûfJia tô à’ytov xaTà ttjv toû -SwTfJpoç s
çwvTjv, àXX’ oùx àXXÔTptôv ècrrt toû Hoû' nàvTa yàp ê/et {j.eTà toû IlaTpôç".
Kal nàXcv • j/'Qonep ô SàxTuÀoç àTrfjpTYjTat TŸjç X£tP^?, °ùx àÀÀôxptoç wv
aÙTfjç, àXX’ èv | aÙTjj tpuatxwç, oùtw xal tô Ilveupa tô àytov tû Tfjç f. 37
ô|ioouatoTV]TOç Xôytp auvfjîtTat irpôç ëvrnatv Ttp Hep, xSv èx toü ®êoû xal
IlaTpôç èxnopeÙYjTat”. Kal èv Ttéprtw tôv npôç 'Epptelav „Mtàç oùv 10
tpùaewç èv xaî tô nveOpta, xal npo/etTa: pèv otàxEp dbtô mjyîjç toû
IlaTpôç’ lait ye pt^v oùx àXXÔTptov toû Hou". Kal nàXtv „2uvtT]ç
Snwç wç tStov ènayyéXÀeTat xaTanépcpetv Vjp,tv tô èx toû IlaTpôç, xal
IIveû|ia p.èv àÀïjO-elaç ànozakEÎ, npo/staô-al ye |at]v è£ aÙToü StwplaaTo
toû IlaTpôç" ; Kal nàXcv ,,’Exsîvo Sè fiâXXov xaTaav)palvovT£Ç, Sti tÿjç is
toû ©eoû xal IlaTpôç oùalaç xal toû xaTà ^ûatv èÇ aÙToü te xal èv aÙTw
TtscpYjVÔToç Aôyou HveOpa ùnàpxov, nàv Snep èart Tfjç B-eôtj}toç IScov,
xaTà çùatv ènàyeTat, r.r^'i^ jièv wansp lxov “Ùti^v, îipoxeôpevov Sè wazep
èx IlaTpôç St’ Eloü xal àytàÇov tîjv xitatv". Kal èv ép86|itp Aôytp twv
irpôç ‘Eppelav nepl toû ^v£ÙpaToç• „2uyxaTaaijptalvETat yàp éxaTéptp tô 20
IlveOpta, xal oùx <bç fxépoç Sv aÙToü, xaB-ànep xal èn’ àvfhptbnwv vooûpsv •
ô^éaTTjxE yàp ÎStxwç xal TtpolVpt jjièv è£ ISlaç aÙTÔ yûaewç ô IlaT^p,
Xoprçyet Sè toîç àÇlotç xal aÙTÔç ô Efôç". Kal èv ©Tjaaupotç, èv Ttp rcepl
toü IIvEÙptaToç, zE^a^at'cp’ „Oop£CT£i Sè p.âXXov yu'jtzwç tô t?Jç S’Etaç
oùalaç àÇtWjJia, èÇ aÙTTjç te ùnàpxov xal nap’ aÙTfjç toîç à^t'otç St’ Ï7oü «s
X°pi,jyoù[iEvov“.
Kal îràÀtv „IIwç oùx ëaxat tô IIvEOpta ©eôç, SXïjv ex°v oùatwSwç
èv lauTtp ttjv ÎStÔTYjTa toü @£oû xal IlaTpôç, où xal IIvÊ0|ià èaxt, St’ Yloû
Tjj XTtoet x°P’]yoû|Jievov“ ; Kaî aùO-tç‘ „@£Ôç àpa tô IIvEOptâ écrit, tô wç
èv Taljet ©EOü xaiotzouv | èv ^pîv, xal tv’ oùtwç Etnw, tTJç àvwTàxw naawv f- 37
èEépnov oùalaç, èv tSl^t te Sv ùnàp^Et xal èx IlaTpôç vooùptfivov, St’ Eloû
Sè t^ xilast xoP’jy°fyjiÊVov". Kal èv Ttp npoacpwvîjTtxip Tatç paatXlar
„IItaTEÛO|iev Sè ôpotwç xal slç tô IIvEOpta tô à'ytov, oùx àXXÔTptov aÙTÔ
TŸjç ô’Elaç cpùaEwç xaTaXoytÇôpevot • xal yàp èaTtv èx lïaxpôç tpuatxwç,
îtpoxEÔpevov St’ ïloO Tfl XTtaft • voEtxat yàp oùtw pla te xal ôpooùatoç ss
1 Prov. 22, 28 2 o : otie? PM 4 P. G„ 76, 433 BC yà? om P 7 P. G.,
72, 704 B 10 P. G„ 75, 1009 D yovv M 12 P. G., 75, 1012 C 14 ôtcopl-
oaro om V 15 P. G., 75, 1018 B 20 P. G., 75, 1080 D 23 toîç add M
24 P. G„ 75, 569 C 27 P. G., 75, 576 C 28 avriÿ P M omet cette citation
29 P. G., 75, 600 BC 33 P, G., 76, 1204 D
40
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xal èv xaùxÔTTjxi SôÇtjÇ "?] âfla xaî 7xpoaxuvou[jtÉv7j Tptàg“. Kaî xfg àv
xaxaXÉYOt rà toû BtBaaxàXou ^d, èv o!g xtjv aùx^v xotg èxTs$’et|jtèvotg
aûÇet Stàvotav xal où8a|Jioû Sta^wvûv éauxù xal x&va'/Tta èxxtO-É|ji£vog
tpotfvexat; Ol|iat 5è itpàg ttjv èvEaxûaav jysstav xat rà rcapyjiiÉva vûv
5 è^apxetv.
IIoû xotvuv ô KùptXXôg tpijat xà IIv£û|j,a ttjv ü~apEtv è^stv èx xoû
Yloû, èx xoû üaxpôg à|jta xat xoû ïïoû, tj tô HveOpta èxîwpeûecO-at èx
üaxpôg xaî Roû, Y] xôv ïtàv àpx?]v ^at xoû üveùiJtaxog, x^g xoû üveù-
p,axog ùîrâpÇEWg atxtov, r( àn/.ùg xoû ÜVEÙiJtaxog atxtov, tva xaûxa [jtsv
10 KuptXÀou Bô^a xaî au|Ji7tâaïjg x^g àvaxoZtxfjg èxxXrptag slvat ntoTEÙïjxat,
xà S’ èvavxfa xoûxotg ©EoO-wptxou Bôçat xaî Nsaxoptou 8tE<Jxpa|X|jtÉvat, wg
oî xatvoî cpaat aocptaxat; Tt'g 8’àv iroxs otetXe aacpéaxepov, d)g ô StScfc-
tixaXoç oûxog Btatpst; Kaî xà p,èv Etg ttjv aîxt'av àvrjxovxa, xfl> Jlaxpî
8£8toat • xà 8’ etg xà|v ô|xoouat6xY)Ta xal tyjv xoû ÜVEÙ|j,axog yppTplav, xaî
16 xà> ÏÏG), WCTnEp ^|itv xoû Ttapôvxog Ç^x^ptaxog àîxô ©eoû Ttep.çS’Elç Stxaaxïjg
f. 38 xaî | xàv eùaYyeXtxôv xaî ànoaxoÀtxôv àvanxûcawv voûv àptaxa, ènstoàv
ÜVEûpta xrjg àXïjO-EÉag xaî ïîoû xaî XptaxoO llvEÛjxa xà îravaytov \èppat
üveû|ia.
9t> ty'. "OTt e £ l1 ’j oüxwgè(pp6v£tK6piXXogwg8è8etxxattfpovà)v,
aîpsxtxôg àv rjv, <ï»axe of ttjv èvavxîav Sô^av aûxfî) rceptxtS’évxEg,
aîpEotv aùxtjj Ttsptànxouat xaî auzocpavxoûctv aùxôv.
’Ew 8è XèYStv, tîig eî xijv ûnap^tv èx xoû Roû xà IIvEûjia èÀEYev ô
KûptXXog Êxetv! Xa^£7:û? è^ècpeuYE xàg ’lwàvvou xaî f)eo8wp£xou p,é|x^Etg,
an otnep ’AitoÀtvapctjrijV xaî MaxeBovtavôv xat ’Apetavàv aùxôv ànexàXouv
èv xq> XTjg |j,ccxi]g xatptp, xaî Stà xaûxa xafratpetv ênex^pouv, jxàXXov Sè
xaWXov xôv àxa&atpexov • AnoXtvaptaxïjV p,èv ÀèYOVTEg, ôxt xïjg xoû Xptaxoû
O-eôxïjxog xtv8uveuouCT)g ’ùnepjiaxwv ISo^ev aùxotg p.7] ntcxEÛEtv èxeîvov
xèXEtov àvfl'ptnnov  Apetavôv 8é, ôxt te èBôxst xôv ïtôv xoû 6eoû xxfafia
30 îtoteiv, èirsî xôv aùxôv eÀeye Xptaxôv xaî Rôv xoû 0eoû • ^ovxo y«P aùxôv
évÔXTJTt CpÙCTEtüg, OÙX ÙXOaxà'jEüK, TT]V xoû àxxttjxou TCpôg xô xxtaxôv èv
xîb Xptaxtï) SoYp-ax^Eiv auvàcpEtav, xat 8xt nÀEt'oug Èoôxst xtMvat xàg
àpxàg èv xotg 9'Stotg, eî xô IIvEû|jta XÉyct xaî èx xoû Ytoû èxKopEÙEafrat,
xouxÉCTTtv ûçîaxaaS’at • MaxE§ovtavôv Bè xaî Eùvojjitavôv, ôxtîXEp ànXwg
35 aùxô xoû ïtoü eXey£v t'Stov Etvat, irtpw xafrapug tng êxeîvotg ïjpEGXE ota-
axt'Çtnv, xal xuP^£tv èBôxst x^g naxptx^g atxt'ag aùxô xal xpîxov aùxô
notetv àÇttnfiaTt xe xal tpûoEt, tbg ptôvov alxiaxôv, xat oùBajiâjg ftEoxigTog
f. 38v al'xtov, xoü Yfoû fJeÀxtovog ôvxog, Sxt xoùxtp | xaî à|i^w Ttpôaeaxtv.
16 xal evayye}.ixàv add PM 26 xal après Æ add PM 35 t'âiov eXeyev PM
LES CAUSES DU SCHISME
41
AXX’ oùte TaûTa etntbv xaE TàvaVTÎa TOÙTOtç èx9'é|j,EVOç ^avepwç oùtwoE,
àr:T(XXàyr| te Stxaîwç twv aÎTtwv xaE TtàoY, Tjj èxxXïjaEtjt TOptanoùSaaTOç
a>cp&7), où tots p,ôvov eùBùç, àXXà xaE y_p6votç noXXoîç üaTSpov  é|jtéXïjae
yàp xaE Taîç ùaTÉpatç auvôSotç ttjç eùxXetaç aÙTOü, xai ttjv èx twv xetpa-
Xatwv exstvwv npoaTptpoptévïjV ptépt^tv aÙTtp [jtiqxa^.aîS àxàaatç r(xùpwaav s
xaî aÙToE Sè noXXoîç aÙTÔv ëaxetpav toîç ènaEvotç, ot npÔTepov tbç toîç
atpextxotç èxetvotç au|jtcpépeaB'at SôÇavTt xaE ÙTOTtTeu&évTt St’ o/Xou nàvu
yeyevï]ptévot. Kat ToaoüTov àTréa^s KùptXXoç Eùvojjttw xaî toîç aEpextxoîç
èxetvotç è£ wv auveypà^aTo aû|xcppwv ànoSet^^vat, fîaov toîç nepE @eo-
SwptTov auvaSEtv êaTtoûSaae" xaE ànep èxetvotç èSôxet cpeuxxà xaî toutou 10
)((£ptv aÙTw TaûTa tpépovTEç àvextS-ouv, TaûTa xai aùxàç èSetxvue tpeùywv.
Etntep oùv KùptXXoç oùx ëaxt Neuroptaviç, oùSè ©eoSôptTÔç èartv, ènel
Stà tô 0eoSwpiTq> auvaSEtv ëtpuye KùptXXoç tô Soxeîv Eùvojjitavùç • xaî
etitep OeoStnptToç oùx ëaTtv Eùvo|itavoç, Sç Tà TotaùTa nept KuptXXou
[jtàXXov ùnoTtTeuev, oùSè KùptXXoç Èaxtv Eùvopttavôç, àrcep àv poûXotTo is
0eoSwptTOç, TaûTa Xéywv nepî toû IIveù|j,aToç • (Sots xat vûv oE [lèv 0eo-
SwpÎTW aû|xtpWVOV ITEpl’ TOÛ lIveÛ|JtaTOÇ ë^OVTEÇ 7CÉCTT1V, oùt’ eiat NeOTOptaVOÎ
xaE KuptXXw xaE t$ èxxXrjaEa nàafj tiuvàSouatv' oE Sè p'ite ©eoSwptTtp
auvàSoVTeç xaî KupEXXw SSEçav yjv oùx et^e Tcspè twv 0-etwv neptTtfhévTeç
xaî Tjv | xaO-apwç èanoûSaaev ànoaeEaauB'at, twv xaTà KuptXXou auxo- f. 39
tpavTtwv xXïjpovoptoüatv aÙTOÎ xai Tàç EùvopEou xat 'Apetou pté|jt<Jjetç ônèp-
/ovTat • auxotpavToüat Sè xaî KùptXXov ôp,otwç ©EjoSwptTw, ov fyiEîç ptèv
ëoTtv Ste xaE auxocpàvT7]V yevéa&at ij èîT;ïjpeaaTY]v Sot7)|jtev àv, èneE xaî
Tatç auvôSoiç xaE toîç npàyptaat toûto Soxeï’ ot Sè AaTÎvot, xat aîpeTtxov
pXaœ^iJtoûvTeç, oùx aiSoûvTat tt;v Stxijv nwç yàp aEpeTtxoç àv rjv ©eo-26
SwptToç èv èxeEvotç, tbv TàvavTia TtpoaTptpôptevoç Ttp KuptXXcp, fiaaxaîvetv
ëSoEje xat auxoçavTetv. KùptXXov oùv oE p.èv Tcp:v Stwptqjtévwç èxtpfjvat
ttjv èauToü yv6|i7jv uuxo^avTïpavTeç, t'awç où acpSSpa TjStxouv • oE Sè vûv,
èçÔTou nàOTjç xaflapeùetv èSojçev ÙTtO'ÿtaç, tÿjç èxetvou xaTa(p£uSôp,evot
Totfïaç te xaî àpO-iTTjTOç, nàvu to ye eîç aÙToùç Tjxov pXànTouat • [3Xàn- 30
Touat Sè oùSeva TtpovTt nXvjv éauTwv.
tS . ’EXey^oç ttJç TotaÙTYjç au x 0 cp a v t t a ç aacpï]ç èx Tïjç toû
Ma^Ejjtou èxtaToX^ç npèç Mapîvov èv to xaî irept ttjç yv'ï]atÔT7]Toç
aÙTTjç, xaE ènavàXïj^tç twv npoaîroSeSetyiJtévwv wç èv èirtXôytp. 36
AXX’ oùx ® ï£ MàÇt(ioç èxeïvov auxocpavTet, àXXà xat KùptXXov xat
Toùç 'Pwpiatouç naTÉpaç, ènstSàv èx toû l’Eoû npoïévat tô nveupta Xé-
1 ovroialv P 3 iurÉpotg P 15 (lâ).kov P a%tq : eïneQ P 20 èonov-
èaoav V 21-22 vnfçf-idxovrai P 23 yEvéaO-at om V 26 nQ06rçi^0fJ.svoi V
nÿoarçifiôiJ.evoç après rà Kv(fttJ.y PM 31 tcpovri : tore V 37 P<»fialv>v PM
42	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
yovTeç (palvwvrac, ô? 5c’ Yloû toûto npocèvac XéyovTaç èx^ap^àvet, xaî
toûO-’ ïva tô auvacpèç t^ç oùacaç xal ànapàXXaxTOV rcapaaTfjawacv, oùx
39 » wç toû ïloü «Mou ovtoç toû IIvEÛpaTOç- S yàp ànoÀoyoupèvwv twv | tôte
'Pwpalwv MàÇcpoç ànoSéxeTac, 5t]À6ç è<rcc xal aÙTÔç waauTwç cppovwv.
» <J>i]al yàp èxecvoç èv Tf] npàç Mapcvov èncaroX^1 „Twv toû vûv àycwTaTou
ndma auvoScxwv oùx èv toooùtocç, ônôaotç yeypàtpaTs, xs^aXalocç ol TŸjç
PaacÀcSoç twv rcoXswv ènsÀàpovTo, Suai Sè pôvotç, wv tô p.èv ùnap/sc
nepl 0-EoXoyi'aç, ôtc te, cpïjalv, eIkev èxnopEÛEa^ac xàx toü Ploû tô IIvEüpa
tô àytov, tô Sè àAÀo rcepl t^ç 0-EÎaç aapxwaswç, OTcnsp yéypa^E pi)] Six»
io tôv Kùptov stvac tï]ç TtpoTtaToptXT]; àpapTtaç wç àvfhpwnov. Kal T<p pèv
npwTio aup^aivouç irap^yayov xP^(3£tç tô>v 'Pwpatwv naTÉpwv, etc ye pijv
xal KupcXXou ’AÀeÇavSpslaç èx Tîjç novTjB-elaTjç aÙTw eîç tôv eùayyeXcaTijV
àytov ’lwàvvïjv lepâç irpaypaxelaç, è^ wv oùx aÎTtav tôv ïlôv notoûVTaç
toü IIveùpaToç a^àç aÙTOùç ànéoet^av (plav yàp îaaatv Hou xal IIveû-
16 paToç tôv IlaTépa acxcav, toü pèv xaTà tt(v yÉvwjaiv, toü Sè xaTà ttjv
èxrcôpeuatv), àÀÀ’ cva tô Si’ aÙToü npotévat SrjÀcbawac xal TaÙTy] tô auva^èç
Tfjç oùalaç xal àrcapàXXaxTov napaoTïjOwat", xal Tà èÇ^ç.
AeSlevât Sè où XP^l ^pl T’GS èntaToX^ç Taùwjç p^noTE où yvrjala
ènecSi] toû nenXàa&at Soxeîv oùSeplav èptpatvet rcpô^aaiv. IIpwTov pèv
20 yàp oùtê toîç ijpeTépotç pôvotç auvTjyopsî, oùte AaTlvotç pôvocç, wgte t)
xal ôn’ àpcpoTÉpwv aupTtèTTÀaaTat, àXXà toût’ àSùvaTov, t] un’ oùÔETÉpwv
X<i>plç. "Otc Sè xal àp^oTÉpotç auvrçyopEÎ, SfjXôv èaTtv èx toû xal àpc^o-
TÉpouç TaÙTig XEXP^ailat xaTà twv ÉTÉpwv xal un’ èvlwv aù&cç sxaTèpwO-ev
f. 40 Sta[JàXXE<j{l,at, éxàaTWv wç aÙTOÎç | kote auvfjveyxe xaTà t)]v tô>v Xôywv
26 aÙTWv npôO-satv xal t?]v nepl TaÙTigç t|)7]^ov ^spôvTwv. ’EnEtTa xal Taîç
xocvaîç ônoO-éasat auvàôst tt]ç nlarewç xat Ttp tùkw tt]ç twv Aatavtbv
StSaaxàÀwv B-eoÀoylaç navTanaat aupcpwvEt xal tocç àXXotç aÙToü Ma^lpiou
auyypàppiaaiv • oùSapoû yàp èxecvoç àpx)]V )) aÏTtov etvac toü üvsûpaToç
tôv riôv, f) èx toû rioû tï]v ùnap^tv Êxetv IIvEOpa i) tô Etvat Xap,pà-
30 vecv, 7] tc TotoüTOV cpalvETac Xéywv.
"Otc Sè xàv toîç xatpoîç t^ç ëxTTjç auvôSou, o!ç Sljnou xal Mà^cpioç
ô freîoç auv^v, al xaTà twv AaTÎvwv tocç ^ptETÉpotç àveppcnta&Tjaav pép,-
cpecç, tcç àyvoEÎ ; nwç Sè xal àXXwç olôv tôte te ^v AaTlvouç ànoXÙEaO-ac Tà
èyxÀTjpaTa, si pi] xaTa^eùyovTaç pèv eIç toùç ‘Pwpalouç naTÉpaç xal tôv
so ^péTepov KùptXXov, taxapcÇopévouç Sè Tàç èxelvwv xP’îp51? voeÎv, diç av
ol ^pÉTepot PoùXocvto, TaÙTÔv 3’ eItceîv, wç ol Tfjç 0-eoÀoylaç poùXovTac
1 Âsyovrtç èxfax/tfidveiv M 3 ovtoq om V 4 tùaaweiç: rotavta P, qui
a peut-être corrigé, car il y a un mot illisible eu interligne 5 P. G., 91, 136 A
6 yfypatpsrt P 13 noiovvraç après Hvevfiaros M
LES CAUSES DU SCHISME
43
vô|iot. ’AXXwç re xaî xà Sta^XÀeiv xàç àXX^Xwv àpxàç £à8tov |iév faxtv,
àXÀ’ 7] r^ç àXTjO-etaç oürw Ç'ffn'jatç re xaî eupeacç Trauaexar oùoetç yàp
forât npôç àXX/]Àouç Xôyoç Âotxôv rà; vX/.î^wi àvatpoûatv àpxâç. Oùxoûv
oùSè ttjv Mai;{(iou XP^3 StapàXXetv eirtaxoMjV, eï ye poûAovxat xaî rà xùv
E’Jptnnattnv Traréptov ^rà x^v x-ÿ? vofl-etaç 8ta8t8pdaxetv ùnôvotav xaî s
xoaoùxq) |iâXXov aùxv]v npéTtov àv efy TrpoateaD'at, oa« xat xï(v yvijtJtôxrjra
xtôv (Srçxûv fxeîvwv aùxv] papxupst, inayoïiévT] xaî ttjv iz rwv àXXwv
xpay|iâx<ov auvvjyoptav, ^ç aùroî [xexpîw; fyptfye'Sa • I &ax’et p] Stà xÿ;v f. 40’
èra<jroH]V xaùxijv, oùSfv âv fxtbXue rà; xp^setç fxetvaç èxpâXXetv, ô;
ÛTtô xwv r)]v npoaO-^xvjv ToX^Tpccvriov ou|in£7rXaapéva; • è noÀXoî xtôv io
^|iexép<ov ènoÎTjaav, tva xûv pïjxmv aùxmv xaxayvtbat xaî xïjv «tco xrjç
êntaxoX^ç ipxojiévïjv Vjiîv po^O-etav àrt[jià<iavTeç, êrrec xo/Àa/cEcV àZXo&ev
^Bùvavxo pOTgO-etv xjj 86^ TTjç àX^etaç.
Eî 8é rtva itpôç Maptvov èirtaroX))? Ma^pou ÊTttYeYpappévTjv aùrôç
Trou Bca'fpàœet MâÇtpoç xat ouxo^avrtüv rtvcov axatwptav etvat cpyjatv, i<>
àÀX’ oûx fartv aürïj Ttept ^ç ^p,tv ô J.ôyoç fort' rôv yàp rvjç <Jjeu8oûç
èxetvTjç èntoroX^ç rexp.T)ptwv, â rtxta’jatv fxeî MàÇtjjtoç, oùûév eortv fv raûrv)
yvwptaat, <3are TtoXZwv àXXwv fxtaroÀwv irpôç Maptvov àXïj^ûç CTUYyeypap-
pfvwv MaÇt|X(p, àç aùrôç <bç otxetaç êntycvd)oxetv ^r^aîv, èÇ èxetvwv xaî
raùrïjv ÙTtcîpxetv eîxôç fartv eî ye (ifav ptèv èxeîvoç tpaîverat otaypàywv, 20
aùrïj 8è fxeîvigç ^avepœç Stevrçvoxs-
<I>aîvsrat roîvuv fx roùrwv àîrcîvrwv 8 re KùptXXoç OeoSwpîrcp tvjv
aùrv]v nepl roû IIveù|j,aTOç fxuv n^rtv xaî OewSwptroç roû xotvoO rf;ç
’ExxÀigaîaç àvrtnotoùixevoç Sôyjjiaroç, xat ot perà tôv KùptAÀGV llarfpeç
oürw KuptXXou auvtévreç xaî t)v napeXaptpavov Æeî Sô^av rvjç exxXvpîaç 26
jiéxptç 7]|jtûv napanfptpavreç • àjjta oè xaî 8rt A^pôç êartv dtrexvwç, et xtç
Xéyot 86Çav e!vat roû Neoxoptou <J;e'j8Ÿj tô p.à] exetv xt;v ùnap^tv xô IIv£ü|jia
ex xoû rîoû, y xtvaç àxoXou^aat rwv StSaaxàXwv àxaxïj&évxaç aa^èç
ôx rùv etpv)|ifvwv faxtv, et xat nâvu oa^éarepov etvat Sùvaxat x<T> ye
xatç xvjç xptrvjç ouvôSou np^Eertv àn’ àpx^ç aXP: téXouç xaÀœç fnt- so
axrpavrt.
5 S-elaç ÔiAoitu^nv M 15 Mà^i/iov PM 16 tieqI ijv V 25 del om M
30 om M
44
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
DEUXIEME PARTIE.
Doctrine et autorité de saint Augustin. Théorie générale
des images de la Trinité dans les créatures.
f> 41	TMHMA AEYTEPON.
f Ilept to0 ptaxaplou AùyouoTtvou, xai xaO-ôXou nept toû
ttwç Set	ëxdÊCT-ctp twv StSaaxàXwv ^ptâç xatà àvTt-
zapx'j'cx'jtv’ èv <p x al nepl twv x t t a t w v e l x ô v w v
s	x a 0- o À t x Tj e w p t a.
a'. f Suvéxeta T®* itpoijyouptévwv npoç Tà én6p,eva, xai
xpoxaTàoTaatç twv Tfjç àvTtnapaCTTàaswç X6y wv 'EEplAùyou-
otIvou, ov ol AaTtvot Ttpôç àiroXoytav npo^àXXo VTat.
Ot |ièv ouv tô au|JipoÀov rTj èx tou Hou npoa^z^ ixeraTtoffjaavTeç
io ëvexà te twv elpTjptèvwv ênt voûv tout’ è^àXovTo xi]v xai tô ax^a
elç spyov è^veyxay rjiwv yàp ow^povoûvTwv, xai jr/pe xi]V 'irpoa9'e<itv
ènatvoûvTWV, ptTjTE tô npooTefretiiévov eISôtwv irôB-ev êarl, pr^xe ptôvov tôv
Ttànav SûvaoO-at Xôetv olxouptevtxwv auvôowv Seaptoüç xptvôvTwv xaXwç,
àvex°lisvwv Sè Sptwç toû ToXji^ptaToç èXntot toû pteTapaXoptèvouç toùç
16 alrtouç tou oxt'aptaToç TŸjç elp^VTjç Stxatwç èxt|jteXï]CTeaB'at, xai Stà toûto
fjnqSèv tpoprtxôv elç auToùç nenpaxoTwv, exetvot SetxvûvTEç tîiç xàvTa npôç
eptv xai tptXovetxt'av npaTTouot, naTptàp/aç te xexetpoTov^xaatv vStl'Ouç,
àXXwv toùç B-pôvouç exôvtwv, xat neptpaÂôvTeç éauTotç tô t^ç xaO-oXtxvjç
èxxÀïjat'aç à^t'wpta, èvreOltev ^pÇavTO TtÀEtw xatvoTo|AEtv xat irâv ëO-oç t^ç
f. 41 v èxxÀïjataç xai àxav ptuaT^ptov, wç àirô [aeIÇovoç îtpôafrev | Èljoualaç
[ieTanotTJ'javTeç. TEÀeuTatov èv toîç irXstaTOtç yjpiwv àrcrp<ÀoTptwfh;'jav.
'H|jtetç Sè t^ç TtaTptxvjç irapaSoaewç oùSèv IspwTEpov, oôSèv ao^wTEpov
etvat Sùvaailat neiretajiévot, xat TaÛTTjç è^éptevot, tôv t^ç TttaTewç toutovI
Spôjjtov è/.ntÇojiev ôcp’ ^yeiiSat ntoToîç SpaptetaO-at xaÀwç, xai îtpôç ToÛTtp
as twv TŸjç etpTjVïjç puoO-wv ëntTeuSE-j-fl-at, wç oôx èÇ wv aÙTol irpaTToptev,
àXX’ èÇ wv àXÀot TTpoTTETWç et'XovTO Xuoptév^ç, àxôvTwv ^piwv xai Xlav
ôSuvwptévwv. AXXà nepl wv ptèv èv toîç 9'pY)OX£6[jtaCTtv èvewTÉptaav, èXàT-
twv Te fjpttv ô Xôyoç èarl xat £[j.a où t^ç napoûavjç /pstaç S] rcept toûtwv
èlçéTaœ.ç • nepl yàp t^ç èv rtjj CTUjApôXtp npoa^XïjÇ 7]pttv TtpoÙTÉfhyj axo-
so îtfjaat. ’EtteI Totvuv xatvoToptouviaç èxp^v Ttvt xai npoxaXûptptaTt xp^a^at,
13 ÿea/tovi; V 14 iueTa^aÀZoiuÉ>,oDÇ P 25 fiitf&âïv : xak<Sv P 28 tov-
ïoiv. nàvT<»v V 30 nçooxttXv/jLaTi V
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
45
Snep ècrclv èD'Oç nâCTt toîç ÔTtoûv àp.apTàvouat, toîç irapà acptot StSaoxàÀotç
etç tout’ èxprpavTO xat toutouç àvT* aouloo: Ttpoujjà/./.ovTO, wç Sfj TŸjç
rpoaS’TjZT]; èzetVTjç aÔTf; XéÇec toîç èzelvwv èyzet|j,év7]ç auyypot|i|iaCTt. Kal
vüv ri]v aÙTÎjv àttoXoytav Kpocpépouotv fjptv ot Tfjç TtpoCTiWjZTjç ûneppta-
XoOvteç xat TtoXXàç twv Eôpwnatwv StSaCTzàAwv prjCTetç npoTelvouotv, èx s
toû ïtoü to IIveO|jia npotèvat StSaazoûaaç cpavepwç oÛTwatv. ’En’ Aôyou-
artvcp Sè TTÀéov twv àÀXwv xlappoûCTt, xaî sÎzôtwç • aÔTàç yàp TtÀéov twv
àÂÀwv Soxet Tfj SSÇt] TaÛTïj auvaywvtÇetjS’at. Atà toûto xat fjfietç àn’aÙToû
rtotT]aâ|jiEvot tîjv àp)(ï]v, Tcsp’ nàvTwv Spioü twv StôaaxàXwv èxet'vwv xal
wv èxetvot nepl toû | IIveôptaTOç èoô^aaav, Sel^o^ev TàXrçO-fj. UpwTov Sè f. 42
^pT]o6|Jie&a toîç StSaaxâÀotç, tSotrep aÔTOtç ot AaTtvot xé^pvjVTar àno-
SttaTwac yàp aÔTobç twv âm tt]ç ’Aataç naTépwv xat xatvoTèpaç Ttvôç So^tjç
eupsTàç aôtoùç XéyouCTt yeyovèvat. xal Tàç [>ï'aetç èxetvaç, oô xaTà tôv
èv ttq èxxÀTjata xpaTirpavTa tôitov, oô xaTà tï]v àveTtTuyptévrçv xal Stwpta-
|j,évt]v xat aa^fj twv ’Aatavwv StSaaxàXwv 0-eoXoytav, àXXà xaTà tô Soxoûv is
CTcptatv aÔTOtç èÇijyoûVTat • ov Sf] Tpôxov àSôvaTov àv f;v àX^O-eueiv èxef-
vouç, xal olovTat CTO^tî)Tepot yeyovèvat twv ènl Majçlpiou "Pwptatwv xal
twv Ttpo aÔTwv à^pt twv StSaoxàÀwv èxelvwv xal twv jist’ auToôç I^XP1
tt|Ç èv Ttjj ou|jtp6À<p xatvoToptlaç1 ol TtàvTeç xal XSyotç xal otç ènpaTTOv,
oütw Tàç pTjoetç è^TjyoûvTo èxetvaç, <î>ç Tjpietç aÙTàç èÇT]yoû|jteO-a. Ketpiévou 20
toIvuv toü tov AôyouaTtvov oùtw tô Ilveupia Ttpotèvat Xèyetv èx toû Hoû,
wç toü rioü àpxTjS ovtoç xal aÎTtaç toû IIve6|JiaToç xa-9-ànep xat ô IlaT^p,
xal wç toû lIveû|jtaTOç ttjv olxetav unôoTaotv èx toü ïloû xafhànep èx
toû IlaTpSç êÀxovTOÇ, Sttwç ^pttv ô irepl Aôyouarlvou À6yoç npo/wp^aet
Stxalwç xal wç àv rtàatv àpèaxetv ptéXXot toîç ttjç àX7]0-elaç èÇeTaœcatç as
xal Sàj 'jxonrjèov.
p'. IleplTwvAôyouCTTtvou xtVTjTtxwv npSç TTjv oôçav TaÔTT^v,
n 6 a a SoxoûCTtv elvat xal Ttva.
AôyouCTTtvov 8^ Tà rcpSç ttjv SoÇav TauTTjv xextvijxÔTa, etnep TaÔTTjç so
f;v àpa Tfjç 86Çt]ç, TÉCTaapa xafrànaç yeyovèvat Soxet. "Ev [lèv xat |npfi)TOV, f. 42’
ô A|jt3poat'ou xal 'IXaptou ÇrjAoç, wv 8 ptev àpxetoç StSaCTxaXoç tjv xal
Totç xpévotç CTUvïjv Tvjç nptîiTTjç ctuvoSou • ApppÔCTtoç Sè' 8t8àaxaXoç aÔTtp
Tfjç àÀTjO-tv^ç TttCTrewç yéyovs, xaTT^x^CTaç tôv XSyov Tfjç àX^elaç Sx Ttvoç
fretaç [Jtotpaç, wç xaT aÔTÔv tCTTOpta SrjXot- èXAr^v 8è TtpoTepov rjv, oî Sè s»
cpaol jjtavtxatoç, xal no/.Àà xaTà Tfjç àXTjO-oûç èCTTpàTeue ntCTTewç, CTO^faç
xal otaXexTtxfjç oôtwç etç àxpov éÀTjÀaxtùç, àç ptr]8éva ttjv èxelvou nap-
4 tov èyxX^uatoi; devant Ttgocpépovaiv add PM 7 Æ om M 10 tir] M
20 avràç om V 22 xal devant o IlaTrjQ om V	30 dè M
46 t. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
prjaiav ùtçlaraa^at, it/Aà ndîvTaç ûrcoxtopetv, xal toüto SeStÔTaç, àrceùxe-
afrat ttjv auvTuxt'av «ûtoû. <I*aat yàp èv xatç rcpôç tô fretov XtTatç xal
toüto toîç xPLCTTtawtS T°T£ 7rpooT’'9'êCT&at • 'PuCTat ^|aâç, Kùpte, ttjç Aùyou-
cttlvou StaXEXTtXTjç. El oè àXrJô’ÉCTTepov Xéyouatv ol Mavtxatov aùxôv etvat
« rcpÔTepov è^yoùnsvot, où tï,v èv tw StaXéyeaO-at SetvÔTTjTa toû àvSpôç
^eùyovTeç eùxovTo TaûTa, àÀÀà ttjv al'peatv arceuxoptevot ' StaXexTtxoùç yàp
àrcavTeç toùç Mavtxatouç èxàXouv, xat ttjv èxetvcov aïpeatv, StaXsxTtx^v,
àrcô MàvsvToç, toû ttjç atpéaewç T^yefxovoç, où Toùvo|ia tôv StaÀsxTtxôv y]
tô oxeûoç Tîj twv Ba(3uXwvl<i)v yZtnaar/ 5ï]Àoî. Eùptaxev oùv 'IXàptov
10 AùyouaTtvoç èv ~ù rcepî TptàSoç aÙToü ^t^Xlq) xàv Tff> etç tyjv rcevTrçxoaTrjv
Àoyto TotcûTov Tt ÀéyoVTa xal ’Apippôatov, TOUTÉartv ÔTt tô Hve0|ia rcpo-
Etatv èx toû IlaTpôç xal toû l’ioü • 'Iep<ovù|iou Sè x^Xercûç àv Ttç sùpot
Tt TotoûTov, xat-ot rcXetaTa auyyeypatp ôtoç • rfjç yàp tûv Aatav&v àxpt-
f. 43 Petaç et'XETO |xâAAov, | xavovt TauT^ç PpYjyopttp xexpYjièvoç Ttp rcàvu, œ
a xal çotTïjaat xal tî)ç éÀÀTjvtx^ç rcatSetaç èxetthev àpùaaaO-at rcXetoTa
ÀéyeTat. AÀÀ’ 'IXàptoç |ièv xal ’AfijBpôatoç, àrcXwç oùtw ^àaxovTsç èx
IlaTpôç xal ïloû to àytov rcpotévat IlveOpta, oùx èrcaytovtÇovTat oùSè
Sua^epatvouatv èolxaatv, et Ttç àXXwç D-éXot rctoTEÙEtv, oùSè rcepî toû 86y-
[laTOç lox'vptÇovTat • AùyouaTtvoç Sè xal rcoÀXatç p.eà)-6Sotç Po^eiv rcet-
20 pàTat T<p Sôy|j,aTt, àrce rcoÀÀûv àvTtXeySvTwv aÙTà> tôte, xaft'àrcep ëtpS’Yjv
elrcàiv xat St’ à; etrcov atTlaç.
'Qç |aèv ouv ’A|jtj3po<jtou xat ’IÀaptou toüto rcpoTÉptov etrcévTwv, Aùyou-
aTtvov oùx àv xtç àrcXtnç •fjyejAova toùtou xaÀéaetev, àÀX’ oTt toüO’’ où toi;
èx^tv StïaxuplÇeTat xal rcoXXàç àrcoSetlçetç cpépet rcpôç toüto xal rcâatv
25 aÙToü toîç Àôyotç rcpoarcXèxet xa&àrcsp Ttç ^opTtxôç èpaoT^ç aÙToü yeyo-
vtliç' Tf]ç Sè AùyouaTtvou Sôlçrjç xexpaTTjXulaç, rcàvTsç Àotrcôv àpx)]v aÙTÔv
Ttbv TOtoÙTwv Xôywv te xaî SoyjjtàTœv rcotoüvTat, xa&àrcep Si] xat tûv
àXXwv rcàvTwv axeSSv, eIxôtwç aÙTOt te AaTtvot tôv AùyouoTtvov ^|Atv
èrctOEtouat xal rjiîv rcpôç Aanvouç àytovtÇo|jiévotç àvàyxrç rcâoa |j.TJx<zv^~^'a-
30 Tt rcpôç TYjV à^tav toû StSaaxàXou- etY) yàp àv aÙTtp te èrcax^èç xat toîç
èrc' èxetvw oaÀEÛouat ottorc^ Touvojjta rcaptévat, xal ëSo^ev àv où ptàÀXov
EÙXa[jEtaç ïj xaTatppov^aewç etvat tô rcpàyjjta. AèovToç Sè rcépt xal Fpîj-
f. 43Tyoplov xal Aa[iàaou | tûv 'Pujjjtajç rcaTptapx&v tôv aÙTÔv AùyouaTtvtp xal
[jielÇw Àôyov rcotoùptEVOt, àytwaôvifj p,èv oùSèv ÈÀaTTou|jiév<i)v èxetvou, paO-|Atp
sa Sè xal ox'/j-iaTt xal toîç ùrcèp xfjç EÙoepei'aç àywat xal rcpoexôvTwv, rcpôç
ye Tïjv rcapoùoav xp£^av uàvu ^povTlÇoptev, [rqrcoTe 7j|jttv érct^utôatv
aÙTol p,eTcc tôv lepôv Aùyouœcïvov ôarcep àvarcaXatoovTeç- xoütpov yàp
6 ev/ovro en marge P 11 avroü t.ôyiu P 13 ysypa<pôroç V 22 îtpo-
Teÿov M 31 ov om M 35 èxxkqolaç PM
DOCTRINE DE SAINT AÜGUSTIN	4X
èart tô èxetvwv, xaî où noXXôv vjpxv Serpet npôç èxetvouç Te xaî
ÔTTsp èxetvwv twv Xôywv, oùx navra/oü toùç uoTepouç twv StSaaxàXwv
ôpwfiev Tatç twv npoetXïjcpÔTWv yvaipioccg auvexoptèvouç xai Wv i; S6!ça
xexpaTïjxev, ôonep toîç à~o Tfjç Aataç ô Eepoç ’AO-avàotoç xat rprçyôptoç
ô [lèyaç àvTÎ xavôvoç état xaî yvtbjiovoç navTaxoû- toûto Sè xaî toîç b
StSaoxàXotç èxetvotç aupt^vat npoç ye tôv Aùyou<rcîvov etxoç êtjxc, xa&ànep
aùxôç ApjSpoatto xaî ‘IXapttp npoaé/etv Soxeî, xaî rcXéov ’A|jt|3poaE(p, Sç
aÙTà> xaî TTpoç Ti]v ôSàv T/fr àXrjôtv^ç ^yijtJaTO nEaTewç.
’AXX’ ÔTt £aStwç auToùç toîç àvaToXtxotç StSaaxàXctç xaî Taîç xotvatç
èxetvatç auvoSotç auaTTjaofiev xaî Tatç Tfjç ntOTewç uîro&éaeatv, waxep 10
’ApfJpétJCov xaî 'IXàptov Tà aÙTà yàp icàvTeç oxeSôv Xéyouatv, Aùyou-
GTtvcj) twv noXXwv ûnèp Tfjç Sô^ïjç TaÙTYjç àuoaTàvTeç àytbvwv, oùSè
StaaptXeuaavTeç oùtw tÎ]V èx toû ï'toû toû IIveùpiaToç npôooov ôanep
èxeîvoç1 xatTot xaî aÙTÔv AùyouoTÎvov toîç ^[jteTépotç StoaaxàXotç xaî Tjj
xotvfl auvitpojAev | rcEaret xaXwç, àv ptovov [ifj ^ovwat AaTtvot.	f. 4<
’AXXà vûv wç totav StaçuXàTTOVTOç Sôiçav, oùtw tô etxôç ànav axo-
rcetv 'Eetpwjieiîa, xaî ZXewç vj/itv AôyouaTtvoç yévotTo, Tfjç àvTtnapaoTct-
aewç TaÛTïjç twv Xôywv wç xcpàç (3tav Te ytvojjtévijç xaî t^ èvaraaet TràXtv
B-epaneuO-ïjaojjtévYjç xaÀwç- eî pi)] yàp oî Aauvot a<yôSpa è^tXovetxouv Tatç
toû StSaaxàXot» Xé^eatv èpetSoptevot, xatep ànXwç oùtw xat àp/atwç peTà ao
Ma^tpou tôv Aùyouarîvov rcpôç tt]v ^jjteTépav Sô^av èittanaaO-at ouvàjjtevot,
àvenaxft'é'jTepov àv toîç Xoyotç èxpw(JteS-a xaî oùx àv èSévjae auyxwpoOv-
Taç à'nep oùx èiçeaTtv oùt’ àXjj&èç èaTtv, à'ÀÀo Tt axoîtteîv • èneî ptèvTot ye
xaî ol Tfjç àvTtnapaaTaaewç Xôyot TàÀTjO-èç è^ouat jieiK eaOTwv, wç èv
àvTtnapaaTaaet yoüv, XuatTeXïjaouat Sè àXXwç èv T^j nepl twv StSaaxà- ss
Xwv xpEaet toîç ^ouXoptévotç Trpoaéxetv, oùSè toùtouç rcapèpywç àv tpaEvj
Ttç Xèyeafrat.
"Ev ptèv Si] toûto xaî npwTov tô)v Aùyouartvou xtwjTtxwv Soxet
yeyovévat, twv npà aÙTOü StSaaxàXwv napaxoXoùO-ïjatç • eùptaxe yàp
èxeEvouç èx IlaTpôç xaî ï'Eoû tô IIve5|j,a XéyovTaç Tipoïévat.	so
AeÙTepov, twv xavovtxwv ypacpwv èxeî^a Tà ptèp?], à toû Ï’Eoû tô
IlveOpa xaî toû XptaToü Xéyouatv elvat tô àytov IlveOpia xaî Sùvapttv
^epXOf^v’Jv èÇ aÙToû xaî îwjjtèvYjv îràvTaç xai TtefiTtôfjievov è^ aÙToO xaî
è|icpua<j)[ievov, xaî xàvTa Si] Tà TotaüTa' toùtwv yàp tô)v à^twp,àTWV irpôç
Tijv Ajippoatou xaî 'IXapEou Xè^tv i) yv<i)|i7]v àxoùwv, èx toûtwv | Tijv f. 4
SôÇav TaÙTïjv auvfjye.
1 m om V 8 xai om PM 9 Après raïç xotvaîs P saute ce qui suit
jusqu'à ^fieréÿoiç SiSaaxâXoïç 13 SantQ : xa&àneç M 26 rovrov V 31 ta
devant t<5v add V rô om PM 34 &nàvrwv add P
48
t. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
TplTOV, EtxdlV TtÇ èx TWV 7)[JlETépWV TtpOCTEtXTJjJljl.ÉVTj TtoXÛ Tt TtpOÇ Tï]V
SuvaTÎJV xaTaXz^tv twv fe!wv taxûouaa • aÛTT; Se èaTtv toû voû
xat Tfjç cpuotxrjç aÙToü yovt|ji6T7;Toç ev te vcrjaEt xal ^sX^ast cpavôpou-
piévTjç, è§ tbv S te votjtôç àvla^Et voûç, Xôyoç iov aÙToü xal aûXXï]’|tç
6 vospà, xal ô èpwç • TaüTa Sè ex twv ’AptaTOTEXtxwv àvE^XàtrnjaE 9-éctewv.
Térapxcv, fj twv IIXaTwvtxwv 9'Éatç èxeIvt), yj cpaat TÙ7 ^av cpûatv
EV TW p,OVt(TW TTjÇ àyaO-ÔTTJTOÇ ISpUpÉVTjV @£ÔV Etvat ÎTpWTtOTOV Xat TTaTÉpa
TtâvTWv, ov otj xaXoûat TayaO-ôv • [jtÉytoTov Sè ~àvTwv jjiet’ aÙTÔv slvat
tôv voûv, ex Tàyailoü àïStwç yEyevTjfxévov, ai’Ttov Sè nàvTwv twv àXXwv
10 xal yjy£|ji6va, xal toûtov SsuTEpov atTtov ôvo[JtàÇouatv, Sv iroXXaxoû xal
ISéav ànoxaXoüatv xat Xoyov êlj aÙTOû Sè toû voû ttjv <VuX’hv toû
TtavTÔç TtpoEÀ'9'Etv, St’ rçç ÇwTtxwç xtvstTat nâvTa Tà ÇwvTa xal Tà Çwfjç
ônwaoüv ptETÉxovTa- xal TàyaB-ôv p.èv àyévTjTOv Etvat xal àvEvÔEÔç, tov
Sè voûv èx Tàyafroû ysyEv^aô'at jjiôvov xal aÙToü jjtcvou Setafrat, TYjv Sè
16 tpuxijv ex toü voû "poT'/O-at xÿj npèç TCtyaO-ov Èmarpotp^- ttoO-eî yàp, cpvjat,
nâv tô yevvTjaav, xal toûto àyairâ. Kal TOtaüTà Ttva où [jiôvov IIXàTwv,
àXXà xat NoujjiTjvtoç xat IIXwTtvoç XéyoDOt, tyJç aÙTY~ç ovteç nàvTeç alpÉOEwç.
y'. ’E^ÔTaatç twv TEaaccpwv xtvïjTtxwv AùyouaTlvou- xal
20 7TpWTOV, TOÛ SE’JTÉpOU, Xal ÔEtXVUTat ÔTt EV Tfl ë^ijyfjaEt
45 twv | (57)twv èxeIvwv Tfjç ypa^fjç où 8eî AùyouaTtvtp nel-
O-Eafrat, Et StacpwvotT] xail-ànaS TOtç ^[JtETÉpotç S 18 a ax à X o tç.
Tô [jtèv Sïj npwTOV AùyouoTlvou xtvrjTtxôv üoTspov êÇsTàao|Ji£V, ènEt-
Sàv TXàptov xal ’A^Ppôatov 7rpoxetpaaà[ji£Vot, aùv èxEtvotç 8è xal toùç
25 p.ETcc tôv AùyouaTtvov naTÉpaç, [jtrjSèv ouvaptèvouç Ttpoœ'aTaaO-at t^ xotyfl
TtltJTEt xal TOtç Aatavotç naTpàot SEtxvôwjjtsv, St’ wv Xèyouat, auvtoTaptè-
vodç |xèv oùv xaO-àiTEp stxôç tjv, oiç xal AùyouoTtvoç Bt^ttow auvéarat xal
Tfjç aÙTTjç àiroXaûasTat nap’ TjjJtwv EùXafÎEtaç • où yàp 8i] éxôvTEÇ aÙTw
ttote TTjV atTt'av èntypà^ojjiEV tÿjç AaTtvwv xatvoTO[itaç, oùS’ à^ïpo|jtèv Tt
8t> npàç àvSpa àytov xal aocpôv onsp t’àppyjTov àjjtEtvov- èn£l Sè xat ûnô
twv Tfjç ypaçfjç èxtvf^T) pTjTwv, à npoç tt(v Totaùrzjv yvwpjv eç àvàyxyjç
^ÉpEtv èvô|jttCTEV, aÙTtp ouvTjyôpqi xpYl’jà[i£vot, êxeïvov [j,èv èôw ô-'/ja'Ojj.E.v aiTt'aç
OÙTW X£XtV7J[J,£VOV, fj[ÙV 8è OÙ TtaVU <TJ[Jttp£p£tV EXEtVtp TtEtlfETil'at SEtÇop,£V.
Aùtôç yàp Ttpôç 'l£pwvu[j,ov ypàçwv oùtw tprpl- „Môvatç Tatç xavovtxatç
so Xsyo[j,Évatç twv ypa^wv ptpXotç TaÛT7;v ànoStSôvat [j.spàtl'Tjxa tt^v Ttjjt-fjv,
ôotê pjSÉva 7rXav7ji>fjvat twv êxElvaç auyypa4ja[j,Évwv pE^alwç irtarEÙEtv
toùç 8’ àXXouç oùtwç àvaytvtbaxw, wcjte xàv ÔTtotJ^oûv àytwoùvi;; StSa-
11 ànoxalovoi P 13 «yéii’î/TOv P 15 <pa<n PM 26 ôeixvvofitv P
28 yàÿ om P 34 P. L., 33 277 A 35 yçàtpatç leyo/xévatç P 37 otiogovv V
DOCTRINE DË SAINT AÜGÜSÏ’IJtf	4Ô
tixaXta StTjVEyxav, p.rj Stà toüto àÀTyfrèç vo|iîÇetv, oxt oùxcdç èxetvot ëypatpav
ïj èvopaav1'. ’AXÀà p.àjv xaî rcepî xôv tStwv ouyypaji^àxœv èiçatxtô|jiEvoç
èauxov rcavxaxoO, ttjv jxèv rcôpt aùxôv tj>7jcpov Totç ÈvxuyxàvEtv | péXÀouotv f. 4*
èrctxpércet, xat auppou/.eùet [j,sv èptjjisvetv oîç aùxoç àçtot xaî xaûxa Ttptâv,
àv Ttp xavovt Tïjç àXrjO-etaç ètpapptéxxovxa tpatv^xaf àv oè Soxôat Sta- s
cptûvetv, [Aï'jTs rcpotJtEofrat xaûxa, xat xuyyvwprjV è'^stv aùxô, ôç où (3ou-
Xïj&évTt xàXr^Tj Staaxpécpetv, àXX’ oùxœç etxàoat S£ouv7j|jtév<p.
’AÀÀà xaûxa p,èv aôcppovoç EùXa^staç ÔVTa Tà prjiaxa, yalr) xtç àv
p] Setv 7)pv rcpôcpaotv yîveaB-at xrjç rcpôç èxetvov àveuÀaSstaç, 7) xaî rccfat
StSaaxctÀotç èÇéaxat Starctaxetv, wv ot p,èv xat rcapatxoûvxat rcaparcÀTjaîtsç 10
èxstvtp, xotç oè xotaûxa Sifjrcou ^povstv êîz^Et rcepî ôv ëXeyov, et’ xaî pj
'pavepôç oùxtoaî rcapTjxoüvxo • otov oùx eî nepi<Jj7j|Aa xaî àptapxwÀôv éauxôv
0 IlaûXoç xaÀet, xat i^ptç aùxôv èv xtp xôv à|xapxwXôv /opô xàÇopv
à Sè rcepî xôv rcpô aùxoO StBaaxàXwv à^tôv cpatvexat xaî Xîav ôpfrôç,
rcoû Stxatov p}] xaî rjiàç xaûxa rcepî tnv aùxoç tf^atv à^toüv, àXÀà rcÀéov is
eùÀa^etaç vèptetv aùxtp xotç àXXotç aùxôç eùÀoytoç ànéStüXE; xoùvavTÎov
yàp àv PouXt/O-eîtj Çr^XwTàç ^p,àç tûv èxsîvtp Soxouvtcdv yt'vEO&at, xaî
àîtsp eaoTtjj au|jtcpépEtv èxetvoç ^ntaTaTO, xaOxa xaî tbç ^pttv aùxotç
ÀuatTEÀoüVTa atpetaB’at • où yàp wg êauTtp rtàvu 0-appwv t^ paaàvtp xfj;
àXrçO-Etaç ûeto Seiv xà xûv àÀÀœv StoaaxàXoïv Txpoaàyetv, oùB’ èx x^ç 20
rcpôç èxetvo’jç àvEuXa^Etaç èyxwpEtv xtva xaî x^ç àxpt^EÎaç Staptapxetv
ôrcEXàptpavEv. ’AXX’eî [xvj xotaùxïjv xtvà Stacpopàv èv xatç ypacpatç | xoû f. 46
lIvEÙjjtaxoç xaî xotç àXXotç StSaoxàXotç xtO-eiTj, àStxïjCTEtv xe xi]v àXïj&Etav
xaî rcàvx’ àvto xal xàxto rcotVjaetv èvôjitae, xaî yj xà]v StSaaxaXîav xoü
IIv£Ù|iaxoç àxtptàaEtv xatç àvô'pwrctvatç rcXàvatç CTuyxtvSuvsùouoav, x^v 26
èXrctÇoptèvïjv ptaxaptôxirjxa xevyjv àrcoSEt^Etv, xr^ç àvO-pwrctvrçç yvw'jewç oùxw
xaB-àrca^ èvxaû'9'a xeXêtoûcjfhat rctaxeuop,évijç, wç rcàvxa orcouSatov èv |iij-
Sevî rcpàyptaxt SuvaaO-at xtp axôxEt x^ç ^iratxfjç àyvotaç SouXEûoat.
Aùyouaxîvœ xotvuv xaî tyjtetç rcErcEtaptévot, c&v p.èv af xavovtxat pt^Xot
StSàoxouotv, oùSév rcoxs SûvaaO-at tpEûSoç elvat rct'jxeûopv- Aùyouoxtvov st>
Sè xat xtva àXXov xôv StSaaxàXtov SûvaoO-at xïjç àXTj&ei'aç èv xtvt Sta-
[jtapxàvEtv ^yoûpfha, xàv ôrcoayjoûv àytœauvïj 7^ StSaoxaXta StTjveyxEV.
Et yoûv xat xôv àÀÀœv StôaaxàXwv oùSetç ÈXEtva xà ptépTj xôv ÎEpôv
ypacpôv èxûyxavev èi;7]yoû|ji£voç, èÇ ôv Aùyouaxtvoç xaî èx xoû Hoû xô
Ilveupta rcpoïèvat auvàyst, xouxëaxiv 6<ptaxaa9,at rcpootorctxôç, ôç of Aa- ss
xtvot xoûxo vooûot, xEixat yàp vûv Aùyouœcîvoç oOxw t^povôv, àXXà ptSvoç
aùxôç ^V ^[Jllv XÔV TOtOÙTWV EÎÇTjyTJXTjÇ, èfçfjV àv ^[Atv aÙTtp rcEtS-OplÊVOtÇ
pxà rcoXÀTjç èpsùvTjç xà xotaûxa axorcetv, oùx àvEÇexà'jxwç aùxtp xtihEoS-at
1 diÿveyxev V 10 è^érrta) M
Œuvrea de Georges Scholarios. II.	4
50 t. PREMIER TRAITÉ 8ÜR LA PROCESSION DÜ SAlNT-ESPRtT
xai wç àytov |ièv xai StSàcxaÀov àvupvstv, Stà toûto Sè àkr^èç vopti-
Çelv, St: oùtwç èxetvoç ÈYpatpev fj évitas- TïàpEort yàp Tjjuv ô Tfjç àkr(-
f. 46TB'Etaç xav&v, îcpôç w Ttfl-EfJtÉvotç Tàç aÙToû te AùyouaTtvou xai | twv
àÀÀwv StSaaxàÀwv YVü)|jtag, aÙTotç te pjoèv ànaSov TOtstv xai t/jacv èv
5 àacpaXEaTÉptp StàyEtv è^ÉOTat. Oûtoç S’ eotl Tà tepà EÙaYyéÀta xai Tà
xotvfj napà xàot xPtaTlaV0^ Y£YU|xva<jp,éva xai xsxpaTTjxÔTa SoynaTœ
[jtÉxpt xai vûv yaXenbv Sè oùSèv ÈaTt iràvTa Tà twv StSaaxàXwv tw xa-
vovt toùto) TLpoadyecv, oüt’ £t Ttç irpooàYOt oï(kou xaXwç, toûtov Etxôç
ÈGTt Tfjç àXr^Etaç fj toû ys îrpÉTcovTOç â|iapTàvstv napà 0e<î) Stxatrcîj.
10 Nûv Sè où jaovov AùyouaTtvoç è^YjYijTfjç aÙTwv ^ptv xàS’ïjTat, àXXà StSa-
axàÀwv èafJtôç fjp,tv npoxà^xat toutwvî twv ^tjtwv.
’Av oùv pà] Soxfj xaÂwç AûyouaTtvoç èv TOÙTtp tw jjiÉpEt Tfjç twv
ypacpwv <rto)(àca<T9'at Stavotaç, irpoafl Sè xai irapà twv àXAwv Stoa-
axàXwv auvTjyopta, Ttç àv ^ai?j voûv èxwv? "V'1 à^tav AOyouarivou oeïv
15 7rpoTt|jiàv wv te èvSoO-Ev r;|j,àç fj Tfjç àX/jiHéag TtstO-Et ouvEtS^at; xat oîç
TïXeiaTouç StSaoxàXouç exo|1£V CTU|xtpT^tÇop,Évouç ; ’AXX' fj|Jt£tg xai Tfjç fjpiETÉ-
paç yvw|jt7jç xaTacppovoûvTEç, Totç StSaaxàÀotç p,ôvoiç npoaÈXEtv fjYOÛ|Jiet>,a
Seîv - oùx àv Sè oùS’ aÙToç AùyouaTtvoç fjfitv è|jtÉ|i^aTo, si irXEtoat StSa-
axàÀotç Tt&É|jt£i)'a àv&’ Evoç, xai àvTt toû Sô^av tStav |1ët’ £Ùyvw|JioaûvrjÇ
20 StaçuÀàzTOVToç Totç Tfj xotvj; Sô^i auvsTO|j,Évot; xat toîç aa^èaTspôv te
xat ôtwptopèvwç Etnoûat [JtàXXov vj tw xafrôÀou te xai auYX£X'-)|iÉvwg
eî't’ oùv àStoptaTWç EtTcôvTt, xai Stà toûto SEOpivcp Statrzjç, rjTtç àv aÙTÔv
f. 47 Totç àXÀotç auvtoSSv | ànoSEt^Etev, si’ Ttç piÉÀXot toûto Ttoteïv. Oùtw Sè
xat AaTtvotç xotEtv ënpExs xat |jtf) Tfjç xotvfjç irtaTEWç Aùyoocttivou /àptv
25 ûîtspopàv, xæp^opévouç amp oùS’àv aÙTÔç (3oûàoito‘ si Sè xai AaTtvotç
st^é Ttva CTUYYVW|Jt7jv tô nàfroç, àXÀ’ fyiàç oùSeèç àv è^ïjTtàaaTO Xôyoç
PouXz;i>ÉvTa; àv tcote xotvwvetv aÙTOtç t|)7j'pou nept twv StSaaxàXwv oùtw
Àtav àvtaou  oùSè yàp fj Tfjç èxxAzjat'aç évôttjç E[i£XÀEV fj|jtàç àvayxàaEtv •
aÜTTj Y®p oùx èÇ <bv TQjjteèç Tcspi twv StSaaxàXwv ôpii-wç te xat àirÀavwç
s» xptvojjtEV, àXX’ eÇ wv AaTtvot tpaûAwç te xai pt^oxtvSûvwç aÙTotç /pôjvTat,
cpO-EtpETat • xai Stà toûto Tfjç EtpTjVTjç npovostv [jtèv xai fjpàç xpfy àXÀ’wç
àv CTupcpépot Totç StSaaxàXotç xai ïjfitv xai aÙTotç Totç Tfjv EtpïjVïjv èÇ
wv £TÔX|xwv aaXeüaaaf auji^ÉpEt Sè ôijnou, twv t^v àpxfjv fjStz^xÔTwv
îtpôç tô Tà Stxata npccTTEtv jjtETaB’E|JiÉvwv, où^ ^(Jtwv ouv£^ajj,apTavovTwv
35 aÙTotç, xàxEtvwv t'jv ~ote xai ei'Xovto t8toppu0-|jitav xaTakuôvTwv xat npèç
TÎjV XOtVTjV xai 7rptl)TY]V ETtaVtÔVTWV ÔfJtoXoYtaV, àXX’ OÙX Tjp-WV SfiXO|lévWV
Tà Içéva TaûTa xai çopTtxà xai iroXXfjç fiaaàvou SsS|ji£va.
3 èxdaTov devant t<5v aZÀtuv add PM 5 a<i<f>a7.eaTt()K V 10 /iovoq PVM
34 è^afÀaÿravôvraiv M
BÔCtfelNÈ t)Ë SAINT AÜGÜSTtff
51
ô'. Tlva Stàvotav ot nap’^|AÎv StSàaxaXot nspl twv ypacpt-
x w v èx e t v wv zl'/jj'i £7; t w v • xal 8 t t eïnep à XXtj v Stàvotav
elX^v AùyouCTTtvoç wç ot vüv Aaxtvot toütov è^TjYoüvxat,
p e X t t w v è a t l v y) n à v t w v twv â'XXwv.
’AÀÀà nepl p.èv toûtwv ÜGTepov. Nüv Sè Tà twv ^jjteTÉpwv StSaaxàÀwv f. 47
Set axècpaaO-at, nÔTEpov aujjtcpwvwç êyst xolç AùyoocttIvou y; p.-/], xal xt
ttote Trepc twv pïjTwv èxstvwv ènrj/.fhe toùtoiç iràtJtv ôp,oü xal xwplç éxàaxw.
‘O toIvuv [Jtaxàptoç ’IwàvvTjç ô Aaptaaxrçvôç èv tw elç t^v 0-eôaw|jiov xa^àjv
toü Kuptou Xôytp «Toûto v, cp^at, tô XaTpsuô|ji£vov• lla^p ÏEoû y^v-
v/jTwp àYévvrçTOç • où yàp èx Ttvoç • TEôç toü IlaTpôç YÉvvr^a, wç è!ç aÙTOû io
YeY£VVYËlJL^VClS ’ nveûjjia £ytov toü ©eoü xal IlaTpôç, wç è^ aÙToü èxnopeuô-
p,evov, onep xal toû Tloü Hyszat, wç SC aÙTOû ^avepoù|jtsvov xal t^ xtIctei
pteTaStSoptEvov, àXX’ oùx è!ç aÙToü ê/ov tIjv Ù7tap^tv“. Kal nà/.tv ô aùxôç1
«’Ex toü TEoü 8è tô llveOpta où X^YOptev, IIvEü|jia Sè Hoü ôvo|JiàÇo|jiev“.
'O 8è 9'Stoç BaalÀEtoç èv SexaTtp ôySétp xecpaXatw twv ~poç A[itpû<oyjov ls
„IIveü|ia XptaToü, ^Tjal, léyetm, wç tpxeiw|ji£vov xaTà tpûatv aÙTtp“. Kal
ô 9-eEoç’AvaaTàatoç èv tw rcepl twv ôpO-wv SoYj-tàTwv Xôycp • „Tô IIveû|ia
tô $Yt0V ^£Y£Tat IlveOpia ©eoü xal HvEupia XptaToû xal IIvEOpta Tloü,
SetxvùvToç 8t’ 8Xwv toü Aôyou ttjv cpuatxljv auYï£v£tav S’êôt7)toç“.
KaE TtàXtv ô aÙTÔç • «Toîç ptèv ànoarôÀotç auveaTiv àel pteO-exTwç, tw Sè 20
SwTTjpi XptaTw xal ©eqi ^[jiwv wç 6|jtooûatov xal ô|jiôO-eov. TaÙTY) toi
XÉYErac IIveO|jia ©eoü xal IlveOpia Xpcoroü". Kal rj npwnj aùvoSoç • Kal
toü Uveo|jtaToç, ^rpl, toü èxnopeuopévou è£ aÙToü toü IlaTpôç, t8lou Sè
ovtoç toü Yîoû, xaO-à ^ïjatv ô ’AtcôcttoXoç • El Ttç IlveOpta XptoToû oùx
è/st, oûtoç oùx èoTtv aÙTOü“. Tô 8è t8tov, ôç ôjiooûatov, wç ocxeïov, wç 28
oùx àXXÔTptov xaxà tôv Tïjç | oùalaç àôyov ô te KùptXXoç xal Tràvxeç £ 41
èSèÇavTO. Oùxoûv oùtw xal tô IIvEü|Aa stvat ïtoû • xal SXwç oùSslç twv
nap’ T^ptiv StSaaxâÀwv, èx toü tô IIvEupta toü Ttoü ÀÉYEoO-at, ow^yayé
TtOTE TÔV TEÔV atTtov TOÛ IlvsÛptaTOÇ slvat, TOUTÉOTtV èx TOÛ TEoÜ TÔ
nv£û|jta û^taTaaO-at, ij tô ànoaxoÀtxov ^tjtov è^EpoùptEvoç, ï) npoç xtva so
Xpelav toûto napaÀappàvwv.
Tl 8È irepl toü è[itpua^|xaTOç èxetvou Xéyouotv; 'O ptèv |iaxt£ptoç
’IwàvvYjç ô tô oxô|ia xpuaoüç oùtw XÉYEt tIjv eùaYY£^x7]v èxEt'vijv nept-
xoîrrjv èjçrjYoûptEvoç • „Ttvèç ptév ^aatv, ÔTt où xô IIvEOpta êSwxev, àXX’ènt-
TïjSetouç aÙToùç npôç rfy ùnoSox^v Stà toü è|i^uarj[iaTOç xaTEaxsùaaEV • so
£t Y&P <xyyéàouç tSwv ô AavtrjÀ è^éaTV), xl oùx àv ènaUov oùxot ttjv àirôp- * 22
9 P. G., 96, 605 B 11-12 éxnoÿtvoiMvoi' — âi avrov om M 14 P. G., 94,
832 B 16 P. G., 32, 152 B 17 P. G., 89, 1325 B 20 P. G., 89, 1328 B
22 P. G., 85, 1288 C 24 Rom. 8, 9	34 P. G., 59, 471 A
4*
52	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIT
p7]TOV x^PLV ^xeîv^v Sexôpevot, et p.'?j pa^Tàç aÙToûç rcpÔTepov xaTéaTrpev ;
O’jz àv Sè Ttç àpàpTot, xaî TÔTe etXTjcpévat aÙTOÙç èçouotav Ttvà Àéytov
xat x®Ptv TtveupaTtx^v, où/ waTe vexpoùç èyetpetv xal ouvàpetç tcocelv,
àÀX’ mtrce àçtèvat àpapT?(paTa- Stà^opa yàp Tà xaptcpa~a toû liveupaTOç,
B Atô xat èrc^yayev ’Av Ttvcov à^fjTe, à^éwvTar Setxvùç notov etSoç èvep-
yet'aç SîStoatv- èxeî Sè peTà TeauapàxovTa Âpépaç rcàvTtov Ttùv a^pettov
IXa^ov t^v X^ptv xat èvépyetav ôtô cpjot • A^tpeaS-e Sûvaptv èrceXfbôvTOç
toû àytou IIveûpaTOç ètf’ ûpàç, xat èaeaflè pot pàpTupeç- pàpTupeç Sè tûv
jrpieîiiiv èyt'vovTo. Toüto Sè ytveTat, tva pàD-flç, ÔTt IlaTpôç xat Etoü xaî
f. 48v àytou IIveûpaToç éÇouota pta- | à yàp ooxet tStâ^ovTa etvat toû IlaTpôç,
TaûTa xaî toû Tîoû etvat cpaîveTat xaî toû àytou llve'jpaToça.
Kaî KùptXZoç tout’ è^Tjyoûpevoç ôpottoç • „’Epet oè Ttç tocoç, cpYjatv,
oôxoûv xaî TOTe tÿ(v toû IIveûpaToç yâp'.v oî toû ScoTTjpoç èxopt'aavTO
palhjTat, Sts aÙTotç èrctaTàç pexà "rp- àvâoTaatv, dm" Aâ^ere Ilveüpa
16 àytov, t) èv Tfj nevTTjxoaTTi “ Kaî toüto to èpwTïjpa Xûwv èiràyef ,,’Ercey-
yetÀaTO pèv yàp xaTanéptpetv è£ oùpavoü tôv IlapàxXrjTOV, OTav yévijTat
Ttapà Tw 0etp xaî IlaTpt- o Srj xat Tténpa/jv àrcoSrjp^aaç rcpôç tôv
HaTÉpa. ’AÂX’ eSet toû IIveûpaToç x°P7JY°v zx- Ttp HaTpî ouvSoTTjpa cpat-
vsoil-at tôv Tîôv, xaî ÔTt aÛTÔç ècmv ô èx p] ovtoç etç tô etvat rcapa-
20 yaywv Tà TtàvTa xaî tôv àvB'ptoirov Tfi toû tStou IIveûpaTOç xaTacpatSpôvaç
XàptTt- èvecpûoTjae yàp eîç aùràv nvoï,v Çœvjç, xa-flà yéypanTat. ’EnetSI) Sè
auvé[3ï] neaeîv èx napaxo^ç etç fràvaTov xaî t^ç àp^aiaç èxetVTjç StoÀt-
aO-Tjcat Ttpjç tôv àvS’pwnov, àvéxTtaev aÙTÔv itàXtv ô 0eôç xaî üaTïjp xaî
eîç xatvÔTTjTa Çwrjç àvexaîvtae St’ Ttoü, oç St’ èpcpu<T^paToç evapyoûç tô
26 Ilveüpa xaP^£Tat xa^ £^S etxôva ileoetS^ xaTOtxtÇet tô tStov Ilveüpa
XptaTÔç“. Kat Ttç iTepoç àpxaîoç StSàoxaXoç Àéyet èv Tatç etç tôv pa-
xàptov Twàvvîjv eÇîjyVjaeatv, ÔTt Ilveüpa Sè S'/jÀovÔTt ttjv nveupaTtx^v
Xàptv xaXet, eÎTctîiv AàpeTe Ilveüpa àytov, Stà tô TtveupaTtxoùç àitepyà-
ÇeaD-at toüç àxoûovTaç, tbç aÙTÔç TtpoXapœv etne • Tà ^paoa ànep XeÀà-
30 X?;xa ùptv, Ilveüpà èartv. Et ouv Tà pyjpaTa à aÙTÔç èÀàÀTjae Ilveüpa
f. 49 xaXet, TOUTÉOTtv üveupaTtxà, nûç où^î pàÀXov | tô TTjXtxoüTov x^ptapa
Ilveüpa ôpwvûpwç npoa^yépeuae; Kaî rcàXtv ô KûptÂXoç èv toîç 0>jaaupotç •
„"0nep ô paxàptoç, tpTjot, Mœua^ç èpTreçua^aO’at rcapà toû 0eoû tÇ> àv-
B'ptbrctp Stt'oxuptaaTO, toüto XptuTÔç àvavetûv èv V)ptv peeà ttjv èx vexptbv
»6 àva^Eœatv, èvecpuarpe Totç éauToü paS’TjTatç Xèycov • AàfJeTe Ilveüpa àytov,
tva rcàÀtv àvapop^coO-évTeç etç t^v èç àp/^ç etxôva, aûppoptpot cpatvwpeO-a
Tép rcercotijxÔTt Stà Trjç toû IlveùpaToç peTOX^Ç11.
1 TtfiOTsyov om M 3 m-Evaatix^v xal %cl(>iv PM 4 yàp oui M 5 àipiev-
taiM. 7 Act. 1,8	12	P. G., 74, 712 B 15 Ibid., 713 BC 21 tW dè V
26 trfpoç om M 29 «itep : a PM 33 P. G., 75, 585 A
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
53
Kaî ô péyaç BacîXetoç èv é-zzatOEzarw twv npôç A|i(ptX6xtov ' ,,’Ava-
xatvt'Çwv yàp tôv àvS’pwirov ô Kùptoç, xaî Ÿjv àîrwXeaE /âptv toû è[icpuCTTj-
potroç toû 0eoû, Taôrr/v àrcoStSoùç, èpçuaf|aaç stç tô npôawnov twv pta-
B’T/twv, rt tpyjaf Acheté llvsûpa àytov àv rtvwv à^Tjre Tàç àpaprtaç,
àtptEvrar àv rtvwv xpar^rs, XEzpà-njVTat". Kaî ô pèyaç èv é-eoXoyt'a 6
rpïjfôptoç- „At)ÀoÎ 3È TOÛTO, epTJCTÎV, 7} 7tpd)T7) TWV VÔOWV xaî ?j TWV TtVEU-
p.àrwv xàD'apatç, oùx aveu HvEÙparoç SyjXaSf] ytvopèvyj, xaî tô pera rijV
otzovoptav èptfûcTjpa, aa^wç ôv èpirvsuatç O-Etorépa, xaî ô vûv peptapôç
TÔV TC’JptVWV yXwaŒWV ’ àZXà TÔ pèv TCpWTOV, àpuSpWÇ - TÔ Sè SeÛTEpOV,
èxTUTLWTEpov- to Sè vûv, TEÀEwTEpov, oùx ÊTt èvepyeEa napév, wç npÔTEpov, io
oùatwSwç Sè, wç àv Etnot Ttç, auyytvopevSv te xaî auprcoÀtreuSpevov".
Tt Sè xat TCSpî ttJç Suvàpswç Xéyouatv ; 8rt Sûvaptç ^v yj Tfjç B-epanstaç
èvépysta, y)v EtXxuaev èxeivy] ttJ marst- ^pdira yàp, ^aaEv, "va éauTïjv
yvwpta’j] fj yuvv) xai 87j|xoatEu3’^ vj Sùvaptç Xa&paîwç | èvep^aaca, za; f. 49
oÀwç Suvàpstç èv rtp XptaTtp xaî èx toû Xptaroû irpoïoûaaç Tàç twv is
iHupàrwv èvspyetaç ot irap’ ïjpîv vooûat StSàaxaÀot, wç cpavEpoùaaç ri]v
èv rtp Xptartp t?]; {)’EÔT7]Toç Sûvaptv, "/Jç t'Stov tô per’ èÇouctaç 0-aupa-
roupyEtv, xaî aÙT/jV Sè ttjv 8’auparoupytzrp Sûvaptv èv Xptartp è^ép/ea^at
è^ aÙToû Zéyouat xaî tâa&at nàvraç, où/ wç roîrtzwç awpartxwç àva/w-
poûaav aÙToû, à,W wç èvEpyou|xévï]V xàv tw èvepyetaO-at yvwpiÇofjtévyjv Totç 20
èx TaÛTrjç wcpEÀrjâ'Etotv, wcurep at èntOTïijJiat, cpaoî, xàv Ttp StSàoxovTt
Etat xaî toîç pav8-àvouat uapaStSovTat.
Oùtw pèv twv xap’ ^ptv StSaaxàXwv ostpà aùpnaoa Tàç XP^CT£LS
èxEtvaç èoè^aTo xaî àSouat tôv op&tov vopov wç àXîjâ’ôç, wç àv Ttç EÎxà-
aetev ôîrwaoüv pETè^wv Eepâç |iouatx^ç, où axoXtôv Ttva xaî èÇ£aTpap,|Jiévov. 2»
TaûTa pèv yàp iràvTa xat npoôSouç Ttvàç Xèyouatv èx toû Xptaroû,
àXÀ’ Tjpwv àytaartxàç, oùx aùroû toû IIvEÙpaToç ûnoaraTtxàç, xai a^peta
raûra notoûvrat roû tô IIvEûpa 0eôv Etvat wpoXoyyjpèvou ttjç toû TEoû
&£6t7jtoç xat toû rôv Xptarôv aùB'tç àXijfhvôv 0EÔV Etvat TCpiç ys TOÙÇ
StSSvraç EÎvat tô llveüpa 0eov. Kaî ràç pèv npoôSouç èxetvaç toû IIveû- 30
paroç xpovtxàç te etvat çaat xat pepeptapévwç yevèaO-at xat ayjpeEotç
awpartxotç otxovoprçO-fjvat rcpàç èvSstÇtv ' tô Sè IIvEûpa tô 'Aytov, où Ttvoç
t’Stwç èariv ô àytaapoç, xaîrot Tfjç oXtjç {J-etaç t^ùaewç wv, xaî èv Ttj) Tttp
aopcpuwç etvat xaî è£ aùroû xtvEtaO-at npôç tï]V fjpETèpav àvànXaatv, àpa
Sè xaî èÇ éauroû, wç | rfjv aùrrjV xaî ptav èxeîvtp çôatv te xaî poùXyjatv f- 50
ÊJ^OVTOÇ.
1 P. G., 32, 140 D 6 P. G., 36, 444 BC 7 ’/ivofiêvii M 11 te om M
13 rpudiv M 18 t<5 devant XQtoriS add PV 26 tov nvev/wcoç après tivcii;
add P, après Tivàg add M 28 c»pioXoytjpiévt]<; P, opio^oyovfrÉvriç M 33 ov P
54
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Tô Sè TaüTa arjjiEÎa notEïoO-aL toû xaî àïSL'wç èx toû l'îoü tô llveüjia
ûcpîaracrô’at xaî etvat toûto xapirôv Tfjç toû TtoO ûnooTàoEwç, wazsp àpa
TTjg iraTpix^ç ùrtoaTàaEwç zapTtôç èaTiv, ôç oütwç elkelv, 8 te TEdç -xal
tô Tlveûjia, wç èÇ aÙTrjç npoowntzwç ù^LaTàjisva, ^jisîç p.èv oùx àv kote
s p,apTDp7paf.|jtsv A ùyoDaTfvq), àXX’ t, jiôvov Stl tô awjiaTtzôv èzsîvo è|icpù-
oTjjia arjiELOv Eival ^tjctl toü xaî àopaTwç èx toû ÏIoû irpoLÉvat tô àatb-
jiaTOV IIvEûjia, xaî Stl tô IIvEû|ia ïloü Xéys^a: ÈvSsiijlv EÎvat XÉysi toü
xaî èx toü ïîoü Ttpoïévat aÙTÔ, zaïhànsp çtjoIv ô Aajiaœz^vôç, Sti IIvEüjia
TEoü XÉyETaf., <bç St’ aÙToü çaVEpoûjiEvov xaî t_7j xtioel jiETaStSôjiEvov.
io AfjXov Sè Sti xaî AaTivoi /povtxàç Ttvaç npoôSouç twv 0-stwv -posoi-wv
Xé^ouatv elvat, àç jiàÀtaTa jièv aÙTOt xaÀoûatv àTtoaToÀàç, ^|i£tç Sè X0?^-
Ytaç xaî tpavspwcEtç xaî Sôostç, xaî [iià Xéijsi Tîj ,,7rpoxÉ8EpE“ tô te àt'Slwç
irpotévai, elt’ oùv û^laTaaO-at, xaî tô ^povixtbç npoïévat, toutéœtl tpavs-
poûafrat, xaTaa7(|iaîvouatv, wç èv toîç èjixpooO-ev èarat SfjXov. Av Sè xaî
« toûto AaTïvot ptàÇwvTat xaî stç TaÙTVjv tîjv èvvotav, T|V aÙToî vüv èxouatv>
èxÀapèaO-at Avouai tôv tepôv Aù^ouotivov Tàç npoôSouç èxeîvaç toü IIveû-
jiaToç xaî Tà tÿjç ypaçfjç èxetva pv/Tà, àÀZ’ ^jiEîç jiàXXov toîç àAÀotç StSa-
axàXotç Ttàatv ôjioü ïj Aùyoucm'vti) jiôvw npoaÉ^Ojiev.
20 e'. "Otl oùx EOTtv àSuvaTov StSâoxaÀôv Ttva rtepî ôtloüv
f. so v ÇijTïj jia t rj ç TTÎGTeœç | TtXavTj’S’Tjvat, xaî àîroSEÎ^ecç toùtou
èx itciÀwv napaSetYjiàTwv xaî Xùaetç tûv X6y«v, œv tcveç
eîç ToùvavTÎov Xéy ouatv.
’Eneî Sè eîctî tcveç ot Xèyouctiv àSûvarov ecvat àYVoŸpaî tl tôv Aùyouct-
26 Ttvov, t'va ji)j xaî xaO-’ èxàaTou twv StSaaxàÀwv èEîi toûto à^yelv xat
xaTà nàoïjç Tfjç èxxÀTjotaç xotvfj, xaî oïoVTat fiansp jiÉYa rt toûto npo-
^èpetv ^[itv toîç t))v xotvijv xaî TtptùTYjv ôjioÀOYtav StaçuXàTTOuat, xaî
npôç toùtocç éYxaÀoûotv ^[itv wç t)]V èxxÀTjotav nâaav Aunoûat xaî àTtjià-
Çouot xaî tôv xPtCTTtavtCT^v àvatpoûatv, àv O-Wjièv Ttva Sta^opàv npôç
so àÀÀfjXouç èYYevéaO-at toîç StSaaxàXotç èv toîç t^ç ntarewç SÔYjiaat, Seï
xaî yjjiàç TŸjç npoxEtjièvïjç ùnoihé'jEwç jitxpôv ànoaTàvTaç, ^oij^Tjoat xàv-
TaûO-a Tjj àXrjiMa xaî toîç c7oç<c7|iac7t toùtoiç àvTtOTTjvat xaÀtîiç, noÀù tl
SuvajiÉvoLç npôç è^anàTvjv twv ànXoDOTÉpwv. Ael toîvuv EÎSèvat, wç où
îïàvTa, à tlç àv eltlol àYtôç te xal StSàoxaXoç ôv, àX^O-îj elvxl àvaYXïj,
36 oùte àSùvaTÔv èaTt xaî ôvtlvoüv twv Eeptbv ÔLSaoxàXwv èv tlvl ttjç àxpL-
{JeIoç StajiapTELV. Elxôç jièv yixp è<rct xaî TLvaç elvat toùç èv [iïjôevî ttjç
àXïj&elaç StajiapTÔVTaç, St’ eùXapÉ<rcepov rcepî twv Tîjç nîoTewç SLetXeY-
2 Cf. De civitate Dei, 13, 24	12 nQOT'QÉâeçs M 18 fiôvc» om V 34 a-
nva av M te xal; tj M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
55
pèvouç Kpafp-scTtov xaî où xàvu x7( acpôv aùxôv EÙtpufa ntCTTEÙoavxaç,
Sxcsp ^|t£tç nspE xoû âaptaoxYjvoO XéyEtv ex0!-137» °? napà xôv àp/attnv
StSaaxâXtov [jiectôç te zaE CTuyxEzpoTTjpivwç àzozEya'jpÉva xaE oùSèv
Stè^Etatv oîzo&ev toüto Sè où iràat auvépi). ’Evtot Sè xô ttjç eùoEpetaç
ÇrjXcp zat Tatç dcirô xrjç ao^laç | èXirEat XEXtvîjptévot, oùSèv a/ESèv tôv xotç f. 51
àXXotç dO-txxtDv dvezi/Etp^Tov eïaaav, &ans.p Aùyoucxtvoç ô Ispôç tôv xfjç
xpoôSou toû TIvEÔ|iaTo; xpôirov, ov dppijxov zaE àxaTavôïjxov aùxôv te xat
tï]V xpôç TT-v yÉvvrïatv Stacpopàv aùxoO xotvjj xdvxEç oE StSdazaXot Xèyouatv,
èx xtvoç ztlgttjÇ Etxaataç dvepeovTjaat irpo^x^ xa‘ ûrc’ ôtptv ^|itv Ifevat
a^eSôv, Saov eEç èxeEvtjv r(xEt ttjv SptotÔTTjTa. ’AXXot Sè tôv xatpôv xaE 10
xfjç èv âuaat XP£^aS YEvô|j,£vot ptàXXov t) xfjç àxptpetaç, TxpoTjxdv Tt p.vj
Sèov EixEtv. Ot Sè zatTOt rvjg àX^frstaç [jtijSèv ùcptÉvxEç, Sptwç ex xtvoç
tôv Xôycov EStSxïjxoç tout’ èSo^av xda/Etv • ôpôjjiev yàp àXXotç tôv
StSaaxdÀcov toÉa ZE^pv^évouç zai tôv toû XéyEtv xportov où tôv aùxôv èv
âitaatv è^ovxaç.	18
’Ex xoioùxcov ouv aExtôv èvtotç tôv StSaazdÀwv au|x^ép7;zEV Êv xtat
Sôyjiaat xfjç xotvfjç 'fv<tw.rlz direvEX^7®1? V ToùÀdxtaxov Soçat ToùTO'nafhEtv.
IJ xtç àyvoEt tov ptaxàptov Nûcotjç xijv xotvuv àîwzaTdaTaatv nâvTœv
Etç t^v ÈXirtÇopiÉvT/v EÙSatjiovtav jjiETà xpôvœv neptoOouç jjtazpàç xaE xa-
D'dpastç npoacpSpouç xotç d[iapT^[i,aatv èv Tt tôv dvayxatoTdTcov eÊvat 20
vo'xtÇovTa, xaE Stà toüto xoÀXotç Xôyotç fta7]&oüVTa xj; 86^: npayiia e?ç
’üptYÉv/jv èxEtvov, [jtâXXov Sè stç IlXdxwva irpôxov àvatpsp6|jt£vov xaî ûzô
xôv xotvôv xxjç èzzXxjataç o’jààoywv zaÀôç à'noSeSoztp.aqjt.Évov ; oùSè yàp
e/st xtç eExeîv ôç atpextzôv xtvôv eEat TtapEvO-Tjzat èzstva xà [Jtépïj rijv
àX^O-Etav xat xï]v xoü otoaazâÂO’j 86?av pouXvjflÉvTwv Aupt^vacfrat • | àXXa f. 51
te yàp îxoÀXà xf(v û-O'jxav xaÛTXjV è^èy/Et xaî Mâ£t|jtoç ô EspSç, <bç 8)]
yvr/at'aç Etvat ctuveiSôç xàç cpwvàç ÈzEtvaç xoû 8t8aazdXou ùytatvoùaatç
è^ijyVjGEatv aùxàç ikpa-EÙ'jaç zaE xô àîrïjxèç xal TxapaXXdxTov xoû Séy-
[jtaxoç Etç ttjv eùaep?) ttjç èzxXxjataç 86!çav EÙpjx^vœç [lexoXETEÙ'jaç. ’H
xt y’ àv èzôÀusv ôç voila te zaE napéyypaïrTa xôv xoû StSaaxdÀou Xoywv 30
Taux’ èxfîaXôvTa, Èxetvtp xe -juv^yopsiv ôç xjStZTjjxévtp xat aùxôv |AY)Sèva
îxovov ù^taxaCTO-at ;
Atovû'jtoç Sè ô péyaç xŸjç ’AXsiçavSpElaç èxtaxonoç où xal [jtapwpt-
zotç ÈOTÉcpO-ij axEcpàvotç zaE ao^Eaç tzavôxaxa et^ev, ô<tce xal ixoXXà
èzSESwxévat ptfiXta où p,txpàç ^povxtSoç xotç ènl xôv xatpôv èxEtvou ye- s&
yEV?;|iÉva; AÀÀ’ ôptwç xxjç xôv ’Avoptolœv ^ÀuapEaç aùxôç alxtav eo/ev
2 tà om P 7 ov	om M 8 yévtjoiv A	12 ovâèv P 14	xal tov.
xaltoi P 20	c'y ttvi V 27	Cf. P. G., 90, 796	30 JlapaypaTtTa V 31 tt
om V 33 ov : oç PM 35 èxelvaiv PM
56
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Kal toutou pdpxuç aatpijç ô péyaç Bœat'Xetoç. MagQxcp yàp
èïttaxéXXwv tw cptXoaôcpw xotdoe rcepE Atovuat'ou 7zpoaxtB"X]atv  ,,'A Sè èntÇ?]-
Tetç twv Atovuatou, T/Xftev etç Tjpàç xat îrdvu noÀÀd- où nacpsau ye pf]v
rà fJt{&ta, Stônep oùx ànecxetXapev. ’E/opeu Sè yvwprçç oütwç- où nàvxa
s S’aupdÇopev toû àvSpôç• eaxc Sè & xat TtavxeXwç Staypdcpopev. S^eSèv
yàp Taux7]<jl Tfjç vùv nôpt&puXÀoupévTjç à-je^efaç Tfjç xaxà xô Avôpotov
Aéyw, outoç, ôaa ye fjpetç ïapev, ô npwxoç àvô'pwnotç xà anèppaxa na-
paa^wv. Atxtov Sè oèpat, où nov^pt'a yvwpyjç, œXXà xô atpôSpa {JoùXêafrat
àvxtxetvetv xtp EapeÀÀtw11. Kaî pex’ôÀEya- „Totoûxôv xt xat Tiept xèv
f. 62 àvopa | xoûxov yeyevvjpëvov eùpopev àvxtpatvwv yàp acpoSpwç xÿ( àaepeta
xoù At^uoç, èXallev éauxôv eiç xoùvavx’ov xaxôv ûno xfjç dyav tptXoxtpEag
ùixeveyx&etç, w ye xoaoûxov êÇapxoûv Setçat, Sxt où xaùxàv xw ÛKoxet-
pëvo) llaxfjp xai Eîôç xai xaùxàv ë)(etv xaxà xoù pXaocp7]poûvxoç xà vtxTj-
xijpta- o 8é, tva nàvu èvapywç xat èx toû neptôvxoç xaxaxpaTÎ], oùx
te éxepoxrjTa pôvov xwv ûitoardaetov xt^exat, àXXà xat oùataç Statpopàv xai
Suvdpewç üys'jtv xaî Sôçtjç uapaXZayfp. w-jxe èx toutou auvé^Tj où xaxwç
pèv aùxôv xaxôv Suvcépet StapeftpaaB’at, xfjç Sè ôp&ôxTjxoç xoù Xôyou
Stapapxetv“.
’AXXà xat Pprjyopftp tw O-aupaxoupytj) xotoûxôv xt auppépïjxev, wç
2o aùxèç ô O-etoç Baat'Àetoç xat rcspt toutou xpôç xôv àSeXcpov Setxvuatv
ènt'jxéXXwv. «br^crt yàp nept aùxoû • ^’Enetxa pévxot xôv "EXXïjva neEO-wv,
oùx Vfeîxo XP^vat àxpt^oXoyetO'9'ai nepi xà pfjpaxa, àXX’ ëaxtv oxe xai
auvSiSôvat xtp ëfret toû npoaStaXeyopèvou, thç àv pi] àvxtxetvit) ixpèç xà
xatpta. Atè xai noXXàç àv eùpotç èxeî ^wvàç xàç vûv xotç atpextxotç
25 peyEaxTjv napexopévaç taxùv, wç xà xxtqjta xat to notnjpa xat et xt xot-
oûtov. ’Eirei Sè Atovùotoç ô npô ptxpoû pvT]poveu&eiç xô xwv IIe7rouÇ7)Vwv
èSéÇaxo [Sdnxtcjpa, èO-aûpaaa, ^ïjatv ô péyaç Baat’Xetoç, nwç xavovtxèv
ôvxa xàv Atovùatov toûto napfjXfhev. ’Exetvo yàp ol naXatoi ëxptvav
pdnxt-jpa SéxeaO-at, xô pv]8èv xfjç ntaxewç napexjjatvov;‘. Kal npoaxt-
»oSi]CTtv j/'Qaxe eî xai xôv péyav Atovùatov xoüxo nap^X^ev, àXX’^ptv ye
f. 52 v| où ^uXaxxéov xt]v ptpr/atv xoü c7tfd.Xpaxoç • xù yàp dxoîrov aùxôO-ev npS-
StjXov xai nâatv èvapyéç, oEç Tt xai ptxpùv toû XoytÇeaO-at péTeaxt“.
Aapstaou Sè Ttépt, toû xfjç 'Pwp^ç àpxtèpewç, xotauxà cpijat KXrçSovtw
ypd^wv ô péyaç rpTjyôptoç- „TE O-aupaaTÔv, eî xai toùç OùïxaXtou Xoyouç
se fjpeîç pèv èni tô eùaepéaxepov èSe^dpeO-a, oûxw xoü fréXetv net'S’Ovxoç,
àXXoc Sè îrpôç xàv xwv yeypappévwv voûv àyptaivouatv ; S pot Soxet xai
2 P. G., 32, 268-269 21 P. G., 32, 776 23 npooiïaXeyofiévov : ce mot est
laissé en blanc dans DP, êvayofiêvov M 24 sztZvaç yturàç V 32 vno tov P
33 om P 34 P. G., 37, 200A, ^éyaç: Srîoç P Ovïtt>.Iov APV, ov lta)Jov M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
57
Adpaaoç aÙTÔç psTaStSaxB'eîç xal tô ypappaTEtov àvaTETpacpévat tvjç
nftJTEWÇ oùv SvaB-spaTtapw, xal upôç tïjv dnccTïjv aÙTWv SuaxEpàvat, fjv
ènraB-sv è£ àîrXÔTTjTOç6'. AXXà xal tôv B-stov Aapaaxrçvôv ©wpàç ô twv
AaTtvwv StSàaxaXoç àytov pèv Etvat ôpoXoyEt xal wç Totot»To> noXXaxoû
XpTjTar èv Sè toijtw tw pépst toîç NEOToptavotç auvaitax^vat tpqat xal e
TTjç SX^B-Efaç èxiTEiTTWXÉvat. OùS’ Sv Etirot toûtov pETapE^XTjpèvov ùaTEpov
Tfjç èv àytwtjùv^ SôÇqç Tu^sîv1 aÙTÔç te yàp oùSèv TtapaXXàTTov cpaîvsTat
nou StSS^aç xal ot Ttztç Ttpaîç aÙTÔv Ta’.ç [j.syî'jTatç àvaxvjpù^avTEÇ oùSèv
nXÉov fjSeaav irspc aÙTOû. ’AXXà pi;v xal AùyoutJrtvôv tpaatv nXstov v)
ôyôoqxovTa twv tspwv lïjïjiStwv àvaÇ,qzqoat xal Stop^maaoB-at, peTà 10
Tceîpav paxpàv B'Ewpôv twv TOtoùtwv peXtéw YsyevT/pévov, où8’ i]véax£TO
îrap’ âXXwv atTt'av SéiçaaB’at, où8’ ata/pov ijy^aaTO Sè^at Tà |3sXt£w psTa-
paB-Etv Scrcepov, oùSè rcspô ôXtyou tt(v twv àSsXtpwv TtSTtotqzat pXàpïjv, et
acptot auppat'i) t^ç Skr/S-ELaç StapapTEÏv | aÙTw KEtB-opèvotç. ’AXX’ êrcsî f. 5;
otJYYpâpiLLoc.Toc pèv èTÙyxavE irXetaTa èzSsSwxwç, râvTwv eô9"jç àpnraÇôvTwv i&
aÙTà tw nôS'W ttjç àpsT7]ç èxEt'vou xal Tÿjç oocptaç, jrpèv o')pt|iwTÉpaç ènt-
aTaataç tu^eïv nap’ aÙTtp, ^oB-eto Se ttote yjtpov 7] TtpotJijxsv àno(f7;và|ji£voç
Êvia twv ÈYXsi|jtèvwv auToîç, èxetva piv oôxétc jxETairotEîv o:ôv te ^v,
auYYpdppaTi Sè ETÉpw -rfjv Stop&wctv éxEtvotç doqveyxe  xal vûv èxeîvo
acpÇôpEvov tSanrep tazpeta t£ç èaTt xolvï] twv AÙY0U<3Tt'V0U ptf^wv, oùx30
ôtc’ SÀÀou Ttvoç, àX)J ôtc’ aÙToü auvTsS'Eîaa toû tô Tpaûpa èpYaaapÉvou.
Oûte Tofvuv SSûvaTÔv èaTiv àvS’pwTLOiç oùat toîç otSaaxâXoïç Tjpwv Sv-
9'pwntvôv Tt aup^va'., ëwç av pi] tô œjpfiacvov èxeîvo twv alwvtwv àya-
B-wv aÙTOÙç EipyE’-V SûvTjTat, oûte B'aupaaTÔv èamv, si xaî AùyouaTÉvcp
ouvrir] tô noÀXoïç àXÀotç twv paxapfwv aup^E^ijxSç.	26
Oùxoüv aîpSTtxôç èaTtv Aôycucttîvoç, eïnot Ttç àv; oùxouv, eï y£
rpvjYÔptoç ô Nû-j-vp. pvjSè AapaaxTjVÔç, pv]Sè Atovûotoç aîpETtxof eEctcv,
àÀX’ àytot xat StSàaxaÀot t^ç èxxXrptaz, àvezïjpùxB’Vjaav, xatTot X^y07"15?
à'nep ànapéaxEt toîç àXXotç. ’AXX’ oùx è/P^7 oùtw, tfrpl, ttjv èxxXrçaîav
TtotEtv, èxetvouç Sè povouç Tatç twv paxapt'wv àYàXXetv Ttpatç, oïç èv 30
oùSevi atpaXfjvat auppéfhjxs. Kaî Tt toûto npàç y£ T^7 X6y°7’, T7]S Ï^P
èxxXïjofaç tô èyxXijpa, àXXà pi]V oùo’ èyxX^paToç àiçtov qv, ènaîvwv pèv
oùv. 'O yàp AùyouaTtvoç, <p axsSôv ot AaTïvot nàvTa ntoTEÛou'jtv. èy/'1’-
pstv qjTjat Ttvaç àytwaùvv] te | xal StSaozaXt^t StEveyxôvTaç Êv Ttvt t^ç f. 5
SXijB’staç StapapTEtv xat Stà toûto pi] Seiv àvap^toP^T^TWç a'naotv otç 35
Aéyouat netfl-EaB-at, àXXà Ttapà Tàç xavovtxàç ypa^àç Tà èxstvwv TtB-èvTaç,
tô pèv auvàoov Ttpàv, tô Sè Stàcpopov àîTtonÉpnEoB’at.
7 naçvMMTKov V 9 nXiïv A, nlr/v P 18 sttslva fièv om V	20 xotvi]
om P	26 ovx ei ye M 27 Ja^aa^j/roç om P 33 Ttai reç M	35 dvaft-
58
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Kaî al aùvoBot xoîvuv tîjv Aùyou<rcîvou xptatv TaùxTjv Tt|xwaat, toùç
àyttùaùvïj xe zat BtBaaxaXta Bteveyxôvxaç, et xaî p,)] jioûXovTat /wpî;
éxàaxouç èv rcàatv otç etrcov pepat'wç rctaxeueafl’at xat xtatv èxetvwv auv'fl-
Beaav où xaXôç ùrcetÀTjcpôatv t) auyypatpaiiévotç, àXXà t^ç tôv âytwv oùx
& èz.pàXXouat TaÇîioç' toùç yàp cpiXovetxwç Tïjç atfôv BôÇtjç àvTe^opévouç
xat tô xotvôv tt^ç èxxXrjataç a’jyxèovxaç xaE auvôBotç àvxtvopofrsTOùVTaç
rceptcpavôç, toûtouç eù&ùvouat pôvov • oùx et Ttç Sè tSîav StetpùXa^e 86£av,
côBevôç àvT'.XéyovToç 7) rcet&ovxoç Tà {kXxtto p^x’ tBia p-^xe xotvîj. Et Sè
8et TàX7)f)r( Xéyetv, où/ at aùvoSot ttjv Aùyouaxtvou yvôpr^v eEç epyov
10 è^veyxav, àXX’ èxetvoç pàXXov Tatç auvSSotç xaî xotç rcpàypaat auptfwvet,
Tà rcept tôv StSaazàXtov oùtw tppovôv „’EvSéx^xat yàp, yvj'jtv, êv xtvt
TŸjç àXT/fretaç Stapapxetv xaî xàv èrcî rcXeîaxov àytcoœJVTjç xaî BtSaaxaXîaç
rcpoxezocpôxa“. Tà Sè t^ç BtSaaxaXtaç à^îwpa xat ttjv èv àytwaùv?) Sétav
oùBeîç oùxe rcap’ éauroù oùxe rcapà xtvoç tôv rcpoaexôvxwv aùxcp Xap^àvet
16 Btxattoç, àXX’ r) rcapà x^ç èzxXTjataç xotvf/, BoztpaÇoùar/ç aÙTÔv xat tôv
f. 54 TotoÛTuiv èrcà&Xwv àEtov | eôptaxoûaijç te xat xptvoùoTjç.
Et Bè auyxwpùoatev AaTtvot èv pèv xotç xo'jcpoxépotç Sùvaa&at xàXy]-
9-oûç toùç otoa'jzâXo’jç Stapapxetv, èv oè toîç pst'ÇotJiv oùBapôç, àXXà
ToùvavTtov èaTÎv àXTjftéç • 77 yàp prjôapoû atfàXXeo&at toùtouç àvàyzïj, 7),
20 et èv xotç ptxpotç, xàv Ttvt tôv petÇôvtov toüto rca&etv aÙTOÙç èvSè/eTar
xaî eï Tt rcpoataeaxat t^ atfôv àytÔTTjTt xaî aoçtçt tô rcepî Tà petÇw 81a-
papxetv, xaîç aùxatç ûrcoxetCTovxat pèpùeat, xàv èv xotç èXàTToat Btapàp-
Twatv èxaTèpw&ev yàp TŸjç àXrj-ibeîaç èxrcTwatv ùrcoax^oovTat • oùSèv 8è
Bta^épet rcpôç ye tô tpeûaaaS’at xaî x^ç àX^jO-eiaç otapapxeîv, et'xe èv pet-
25 Çovt eîxe èv èXàxxovt rcpàypaxt toûtô Ttç rcàO-ot rcepî tÿjv aÙT^v èrctax7(-
p?jv xaÎTOt xàv t^ rcttJTEt x^ ^perépa, rcoXX^ xtç 8uox^P£ta aùveoxt,
rcoXXà StSatJxoùofl ttjv àxoXou&tav ùrcepfiatvovTa rîjç qtùoeaiç, ôç aùxoç
cpTjat, peinai àv B^rcou t^v àSo^tav èvéyxat tô ttjv rcXàvrjv èv toîç èXàxTO-
<jtv ûrcooTTjvat, otç èXàxTwv ?) oua^épeta oùveaTt • tî yàp àv xtç rcà^ot,
3o àvô'pwrcivT] 8'jvàpet tôv ùrcèp àvTpwrcov rcetpôpevoç xat aTOxaÇôpevoç
ùrcepcpuoùç Ttvoç àX^eîaç, àvàyzijç oùarjç oùxio rcotetv, xaî t^ç è^ècewç
Tîjç àXrçO-eîaç rcpôç ye xà ùrcèp cpùatv èrcetyopèvTjç xaî rcetpœpèvTjç àrcre-
'j-fl-at toùtcûv. AXÀ’ ô'rcep ècp^v eîrcôv, où xàv t8tav BtaqtuXàxxovTa Sôijav
xat [j.avT£iJÔ|Jt£v6v xt rcepî Taùxrçç tt(ç ùrcep^uoûç àÀrjB'etaç ôrcôorcoTe èçe-
36 yèvexo to’jtov atpextxôv, àv rcxatetv rcou cpatvrjxat • àÀXà xàv îaxupoyvœ-
f. 54t pova xaî p)8’ àv rcàvxeç | àvO-pwrcot xoùvavxtov tpatev, rceîO-eoB’at 0-èÀovxa
7 /uôvovt; PVM 9 rfôgav devant xal yvâiir/v add M 11 gir/aiv om M
P. L., 33, 277, 628	12 «Â^SeZas: àxÿiflzlaç PM 21 nÿoalaraa&ai V 23 exa-
TÈQOiv M <Js om V 24 ^evôeaD-ai P 29 otç: >iq P
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
59
xàv toîç Tfjç ûzEpr/çavfaç xpn;[xvotç xtv8uv£ÛovTa, toûto xpivouatv elvœt,
xàv èçp’ Saovoûv àytwaûvTjç te xai aocpiaç eSo^ev àÀÀwç npoxEXotpévat.
AÀX’ oùSè xjj êxxÀrjata xaî Tfj xaûxTjç àXTjO-tvjj zpoataTaTat jtfrai
to tôv Sstva üj tov Sstva twv èv xaÛTfl Stairpe^àvTtov StSaaxàÀwv èv Ttvt
Tfjç àXrçO-oüç yvôpjç OLa[iapTe.îv • èneinep oùx èxaaTOç xwv StSaaxàXwv 6
tfi èxxÀTjata toùç Tfjç ZLaTewç Ttfrijat voptouç, àXÀà [jtàXÀov fj èxxÀTjaia
xoivjj Tà èxEt'vou xavovtÇsc, xat zpôç toùç xotvoùç vôptouç gxaaxoç tï)V
tStav àntEuS’ûvEtv yvw|i7jv ocpefXec. ’AXZ’ rjv àv p.éyoc xaTà Tfjç ÈxxX^ataç,
el aù-cfj rcpdç éauxTjv StaaxaatàÇouaa, xtrj àvTicpàast xai tw tpeùSet Ttept-
EnstpsTO- otov, et ai aûvoSot Tatç xavovtxatç ypa<f atç |iaxo|iév>)v èxçépou-10
aat t|>fjcpov fjXfaxovTo, eî àXZ^Xatç èvavTta EvoptoftèTouv, wv oùSèv xote xjj
toû XpLOToO x^ptxt yÉyovev, àÀ/.à [xè^pt xéXouç aûiiTtwa çpov/jaet xai
àXr^fj, ec xat Ttveç ôiroaotS^TTOTE xat ônototS^noTE, tStwç t) xai auvr;-
0-pota|j,Évot, Totç xotvotç TtpooTL-HévTEç Tt Soypiaat aûyxuatv xtva zEzo;fj-
xaatv f) zotoûatv ij xaî îrotfpouctv • Ÿj te yàp zpÔTTj twv TttaTwv èxeivij is
aûvoSoç Tatç xavovtxatç fyxoXoûfrTjas ypacpatç xat xfjç àÀTjO-tvfjç xai |itàç
aôxôv Stavot'aç zpouaTï] xtvBuveuoûaïjç xat Éxàavfl twv àXZwv àxi tîjç
aÙTfjç Stavoiaç xàç êcp’ êauxfjç àvaxutpàaaç à[icpia3^x’/jaetç tôte StéXuaev,
à|ia xai Ttpôç xfp fjyT]aa|xèvijv tw XP°V(P p;8èv àzàSov E^evïjvoxuta
86y|ia | p.7]S’êvavTtov. — Kat Ttwç, ^tjot'v, TtÉpnrTï] aûvoSoç àîTE^vaTO- f. 55
„’AxoÀout)'Oüp£V xotç àyt'otç iraTpàat xaTà iràvTa xai StSaaxàXotç Tfjç
âzxXirjataç, ’A-fbavaatq), 'IXapitp, BaatÀstw", tw Setvt xai tw Setvt, ev ofç
xat tôv AûyouaTtvov TtO-Éaat ; — Atôxt où nàvTa àirep auvEypàtpavTO
Xeye’. • nwç yàp, Et ys (i^Sè nàvTa tawç HçVjTaaav, àÀX’ azEp èv Totç rcpàç
xoùç atpsTtxoùç àywatv ûnèp Tfjç tôte xtvSuveuoûairjç àX^freLaç èjçéfrevTO, as
à<p’ wv [xàXtaTa xat ôrcèp wv Tàç Sijptoataç àvaxîjpû^stç Stxatwç exTtaavTo.
Kat toûto SfjXov aÛTï] rcéfiTm) TtotEi aûvoSoç. ’Ezàyet yàp - „Kal
SE/SpieS-a zàvTa, ôaa Tcspi te Tfjç Sp&fjç irtaTewç xaî rtpôç tôv tôv af-
peTtxwv eàeyxov ê^é'9'EVTo“. Ilàvu Sè Seîvov ^v ànXwç àzoyTjvaafrat Ttàvxa,
ïva xai Tjj O-paaûxTjTt Ttvwv xat npoiTETEta xai LptÀovetxia zapàaxwaiv so
àSetav, êE ôv ivtot tôv StSaaxcEJ.wv ÎSta zou 7te<ptXoao<p^xaat, tô Tfjç
fepàç ypa^fjç ptETaÀÀEÛovxEç ^àD'OÇ, àtpoppàç XajjijSàvetv vewTEptapiôv xtvwv
xai aipéaswv- TaûTa yàp àv xai @w[iàç àzEÀoyïjaaTO rcept toû AaptaaxT]-
voû- vj tuôç xai TtEpl aÙToû Tà ïaa Tfjç éfJ8o|jtfjç vojjioil’eTOÛarçç auvôSou
(ex yàp tôv ïawv àywvtapàTWv Sizatoç ^v àpa xai twv aÙTÔv Èzàfl'Àwv ss
Tox^tv) ô ©wptàç jjiETà Tfjç (5w|jtatxîjç êxxXïjataç oùx àiçtoûat xà aùxoû
1 xav: xai M 4 èv rav-rÿ-. tvrav&a M 7 èxaGrov M 21 Mansi, IX,
201	25 tovç om V 26 èxtrjoavto PV 27 noieï om V Mansi, IX, 201
32 Xa/t^dvEi V 33 ànikayiottio V
60	I. PREMIER TRAITÉ SCR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
œcépyetv ànavxa, àXX’èaxcv 8 xal Stxat'wç cïovxat Siayp^eiv; Tl Sè
|iéya xal Suoyepèç voetv èaxtv, wç el xal vj Trép.rt'CTj aûvoSoç Ttp.waa toùç
f. 55v StSaaxàXouç tout’ sItcô xal pot:Xo(.lévij toùç ûaTépouç | '^|iàç èxetvotç ttoo-
aéyetv, où toîç ^|j,exépotç cnotyoüvTa; pou.Xïijiaat xtvouvEÛetv, ôj'wç ÉauT-'j
s xal xatç àXXatç auvoSotç [tetçov àTxoSt'Swat xpàroç, Taîç Sè xavovtxatç
Ypatpatç ère xal toûtou |aeîÇqv ; Kal tout’ ^Sec aaçwç V; 7cé|XTCT7j aôvoSoç,
wç oùSelç voûv èywv, Stà ttjv ptapTuptav, vjv aÔTïj toîç StoaaxàXocç àicé-
vetjxe, fteX^aec ircaTEûaat tiw. toûtwv xal ÔTtpoûv xat’ aÙT^ç 7j tôv T'îjç
m'aTewç ÛTtoO-éaewv, rouTsartv èv oîç àv àirapéaxovTa oôiçwat toiç xotvotç
io SSy^aatv àtÿ.oüv, acplac pâXXov irpocJTl&Ea&ac.
MeyIctttjç yàp àcppoauVTjç èaxl S^tcou, ScSti etuev ?) aûvoSoç Seîv Aù-
YouotIvw nelô’eafi'at èv otç upoç xôv twv acpertxwv eXeyXov êÇé9'£T0, Scà
tout’ aÙTw nsl'9'saâ’at xal et v. tcou XéYEt |AT(8evI àpéaxov irXijv aÙToü
[lôvou • àXXà xal xv/V Tfjç auvôSou cJ/Tjcfav èxelvvjv, wç irpoa^xec voetv, xat
15 iTpo Ài>YOU<JTt'vou xàç xotvàç ùTïoO-éaetç xal Tàç twv auvSSwv tl^cpouç xat
Tà TOtç TÛelaTotç StSlçavTa StSaaxàXotç TtO-évat, voûv èyévTwv àv ect/, xal
|xï]Sè oütw ryv AùycuotIvou Soîçav napapXànxeafral kou vopÆetv, Stc
|aet’ eÙYVwtJtoauvTjç raüra èÇ^Tet, xat Ttvt twv auvôSwv oùx àvTetnev oû-
twoI t^avepwç oô8’ èvôjJitÇev àvTtÀèYetv. Kal npôç toûtocç rf; twv ttoàXwv
2t> éaUTÔv èxSéSwxe xplaet, Stxatov etvat vo|xlaaç, jx^Sèv nXéov napà twv
àXXwv eùXapetaç eyjtv aÙTÔç	oaov aÙTÔç ànévetiie toiç xpô aÙToü •
fffzlzo yàp Setv ^te twv xaxovtxwv ypa^wv, (a^te twv auvôSwv, at ttjv
f. 56 1'ctt]V eyouat 8ûva|xtv, | dût’ aÙTÔv o5t’ àXÀov Ttvà xcoT’.iiàa-flat. Kat TaüTa
|ièv oütw xplvea&ac Set, So&évtoç àÀij&wç tt]ç né[Ji7i:T7]ç elvat auvoSou ttjv
26 tpîjcpov èxetv^v. Nûv Se xaî aÛTij TtoXXîjç ôxo'ÿlaç y^ec èv y^P
npàçeat ttjç ctuvôSou TaüTa oùy eupTjxat xel^eva, nXrjv èv oXIyocç nàvu
PcpÀt'ocç. ’AXX’ eI xal jjià] TaÛTvjv aûvoSoç èxelvv] toiç StSaoxàXotç àiré-
vetjjie Tijv TtpiTjV, àXX’ àirévE'.[X£V àv xal wç ànoveve[jt7)xuta ntOTeueTat-
oùSèv [jtévTot y£ èvTeûB’EV nXéov Ttvl irpooYevrpeTat Képi évoç tlvoç ôtouoüv
so àÇtoûvTt twv StSaaxàXwv, ànep oùxe aùvoSoç v^ouX^v) ttotè xal noXù
to aTonov èyet.
’Hxouaa Se Ttvoç twv è£ "/)|jiwv toîç Aaxlvotç KpO'jrefhetjiévwv olo-
ptévou xat XéyovTOç, wç el' tcç twv StSaaxàXwv ev Ttvt npoç toùç àXXouç
ScSaoxàXouç Stacpwvolvj, |j,ÉYa toûto xa^’ ^(ittiv ëp|j,atov ëtrcat tocç xà
sa 'EXXtjvwv otexotxoûTt xal èirl aa^poû xà xfjç ^[Jiexépaç ax/jaexat irlaxewç.
Oùxoüv Û7toxEt|xévou xoû ouvax-flal xtva xâjv StSaaxàXwv èv xtvc xŸjç àxpt-
fielaç 8ca|iapxetv, èvéSwxev àv xoîç "EXXvjctcv 5 y£ tocoûxoç, SuvvjO-elç
2 re devant roin; add PM 3 povXo/tévTjv A 17 nov en interligne P
30 o£xe om P
DOCTRINE DE SMNT AUGUSTIN
61
t&v aÙTtôv Xûaat Xoyov ïva oè pi; toüto nàfHfl xal -cf; tôv 'EXXijvmv
ànopta zaB’àTca^ êvScp, Aùyoucrctvou xaTatfpovet èvSÉXea,frat XéyovToç Si-
oàaxaXov -riva nXavïjB^vat. BeXtiov ouv t;v aÙTw ixapaxpéystv tôv Aù-
youaTtvov êv otç Txapà Tàç zotvàç So'içaç xaî xàç xavovtxàç ypa^àç Xéyet
Tt, etceî xal aÙTÔç êv toîç TOtcÙTOtç xaTatppovetv aùroû napatVEÎ xat SJ- s
Stoatv éauTÔv Srpwu xapàôetypa.
’Exeîvoç pèv outcûç. ’Eytb Sè Ttpû Te | tôv AùyouaTÎvov wç aÙTÔç f. 56
TtpàaO-at fioùXeTat, xal auy/wpù Sùvaafrat tt/; t^ç àAviilEtaç StapapTàvetv
xal aÙTÔv AùyouaTtvov xaî Ttva tôv àXXwv StSaaxàXwv /(nptç' xal
o5t’ aÙTOÙ toû toüto xaO-oVToç xaTTjyopw, axe pi] ^tXovetzwç àvxtnexotY]- 10
pêvou tt;ç SôÇtjç aÙTOû pv]5è npiç SXt;v rijv èxxXTjalav ireîô’Ouaav TàvavTta
xal èîTtTàTToucav àvTEtnôvTOÇ, oùte TTjç îspàç exxÀTjaîaç ëyxXïjpa toüto
notoûpat, èiTEL pi; toîç AùyouaTÎvou vopotç ÙTCEtxet, àXX’ èxeïva pâXXov
tôv AùyouoTtvou Ttpà xat i]ptv lïposîes&at aup^ouXeuet, 8aa toîç Un’ aù-
TTjç àvaxex’/jpuypÉvotç Sôypaot auvaSet npoSvjXwç • SexopeO-a yàp, ie
îravTa, Saa rcepî te TŸjç opil-rjc xtOTewç xaî rcpôç tôv tûv alpeTtxûv êXey-
Xov êÇéO-evTO, xa-fF œv Sfaou xal auvéaTvjaav at oùvoSot ttjv àpxijv xaî
xotv^j Tàç tJiT^ouç è^veyxav • rcepî 5è twv àXAwç êxovTwv aÙTaîç àpxeïTac
Tatç AùyouCTTtvoü t|)i)cpotç, âç aùToç irepî tûv npo aÛTOû StSaoxàXwv xaî
îcpàç aÙTÔv 7TOTE Stapatvetv peÀXoôoaç è^veyxe, toutéotiv œç àpa ataix^ 20
xaî peT’ eôcpvjpîaç aÙTà naptévat XP7b Ta^S xavovcxaîç ypa^atç ttÀéov twv
pi] auvàSetv TaÛTatç cpatvopêvwv TuaTeûaovTaç. ’AXX’o&Sè toîç êXXv]vtÇouaiv
èvBoÎ7]pev àv xoO-’ ijpetç, oüte Stà toüto, oute Stà Tàç àXÀaç aûTtbv ^Àuaptaç
xaî xaxà tt]ç ^perépaç ntffreœç StafioXàç, 8 nâaxouatv oi pijTe peO-oSou
T7JÇ êv TOÎÇ TOtûÙTOtÇ pT)T êîTtCTTjpTJÇ s5 §XOVTeÇ Xat ÔytaîVOVTt XptTTQpîtp 26
pi] Suvàpevot xp^P^h èîtel xaî rcpôç Tàç àXXaç êxeîvwv çÀuaptaç àno-
xptvea&at êxw> xa'L KP°? TaÛTtqv, et Ttç TotoûTÔv Tt X-qpotx] | xaî ànà toû- f- 57
tou Tà xafr’ijpâç êXéyx£lv “etpwTO' oô yàp ijpeîç ye Ttp IIveûpaTt xaî
T^j èxeîO-ev èpnveûoet ^épovTeç àvaTt^epev nâvTa Tà Tffi Setvt So^avra
BtSaoxàXtp, rcepî Æ»v ë^eoTtv aCiTfi) êxàaTti) So^àÇetv ÔTtoüv, àÀXà xu^epvâ- 30
aO-at pèv aÔTOüç ônô toù üveôpaTOç êv toîç XSyotç ôpoXoyoûpev, xaî
toûtwv pœXttJTœ toùç àper(j te npoêxovTaç xal pecà rcoXXîjç eùXafietaç xal
npoooxijç XPü)lJl^V0US TOÎS XSyotç xal p7]Bèv èx xeptoudaç rcepî tûv Tijç
TtîaTEtoç ÀéyovTaç- àvfrptimouç Sè elvat xal Stà toùto SùvaoO-at tjj pOTti)
Tvjç 0ïeXv]O‘ecùç ètp’ ôtioûv xtvv]&^vat voirjpa pi] àpéoxov Ttp üveùpaTt, xa- 36
S'àxep Si] xàv toîç ëpyotç où TtavTanaatv r/oav àve£apàpT7]Tot, 0Ô8’ etnot
Ttç àv aÙToùç TtavTÔç àpapTrçpaToç ptxpoû te ôpotwç xal peyàXou xal
xaxà nàoav ôxotavoûv atTtav auppaîvovTOç xpetTTOuç StayevÉoO-at  où yàp 8
8 Tt»/: de V, Ttepl M 10 rov om M 18 apxfî M 22 TtiotevovraQ P
62 î. premier 'Traité süR La procèssîoë bu ôaint-ëspëiT
èaTtv èyxwpoüv toûto ttj cpùoet, xaiTot B’Eo^tXeïç ïjaav xai ônô 0eoû
xup£pvw|iEvot.
"Q-jirep ouv oùx àv ^aav tpaûXoc, opYtailèvTEç nou napà tôv xatpov
xai npoéptevoi Tt ^Tjpta npôç tôv nÀTjatov t^uxpôv, °^’ “v ^Set 5tà toûto
b xai oixaç atwvtouç ùnèxstv toùç ttjv atafhjatv oùtw nàvu SouÀaywYrpavTaç
èv toîç xatptotç tw IlveùptaTt, oùtw xai tô SoÇàaat t: ttjç àÀTjB-Etaç èné-
xetva, eïte ^tXoTtjjtta Ttvi "pOTjYjièvouç, eîte Stà ttjv ttjç àXïjiMaç Suaxèpet-
av toûto na-9-ôvTaç, jjtijTE jxévToc irpôç ttjv èxxÀTjatav tptXovetxiJaat, ji^t’ èv
toîç xatptotç ttjv nXàvïjv rcaS’ecv, oüt’ aÙTotç oùte ttJ toû HveùjJiaToç xu-
f. 57 v pepv^aet toûto npoaiaTaxat | oùô’ t’ajiEV nou toûto napà ttjç àXTjO-Etaç
È7tTJYY£X[Jl£VOV Év( TLVt TWV àvfrptïmwV TO [1T] àv 7T0T£ £V OÙSfiVi TTÀaVTjO-ÎJvat,
xaS'à-£p Suai Ttatv 77 Tptaiv èiTTJYYeiXaTO auvaYojjtèvotç napÉ'jô'jfhat èv Tip
ttJç àXï|0'£iaç Svô|jtaTt xai tô HvEûjJta ttjv àpxijv auvT)Y|xèvotç èrcTjXfhe toîç
Ixatl'TjTaîç toû XptaToù.
15 Kai Tijv èxxXijatav ESpùet [ièv 6 XptoTÔç èni toû lIÉTpou- tô Sè ptij
xaTtaxuB'Tjvat ûrà twv toû àSou ttuXwv, ttjç àaefteiaç StjXovôtl xai twv
aîpéaewv, ttj èxxXT]aia Stôwatv, où tw ÜÈTptp. Atà toûto Stj xai ij|Aetç
tô |j,Tj Sûvaaîiat èv ÔTtpoüv nXavTjô'Tjvat wairsp è^atpeTÔv Tt yèpaç Tatç
auvôSotç povatç ànoxX^poüjJtEV, wv ÉxâaTT] ttjv èxxÀTjatav SXrjV napitmjatv,
20 ï'jv [jtovTjv e^w 4)£ûSouç î'jTa'j'that xai aTï'j'jE'j&at tôv ànavTa xpovov taxu*
ptÇôji£O-a, uttS noXXwv toûto Xoywv xai npaypàTwv nEtaB-ÉVTEÇ, xai Tàç
auvôSouç ^ajjtèv ÈVTJXTjB'Et'aaç ùnô toû IIv£Ù|j,aToç àno^TjvaaB'at ÈxaaTa
xai pjSèv èv aÙTatç SXwç tijv àvô'pwirtvTjv {HXyjatv èvEpyfjaat, ttXtjv toû
noO-Tjaat te t)jv àXTjO-Etav xai ûkô TaûTTjç ttjç èntO-upttaç etç TaÙTÔv auv-
asEXB’Etv- t)jv Sè ttjç àXTjitetaç StSaaxaXtav àvw^Ev aÙTotç êjJtîrvEuaO-fjvat,
xai Stà toûto nâvTaç evSo&ev tôv aÙTÔv StSàaxaXov exovTaç irpôç ptiav
YVtbjJtTjv ouvôpajjtEtv, xaS-ànep x°pôv Ttva tepèv Ttp xopucpattp aup^wvoûvTaç
èvStSovTt tô jjtèXoç. Atà TaÛT’ àpa xai Tijv aÙTijv Taîç te auvoôotç èxet-
vatç xai Tatç iepatç ypa^atç ànovéjxojiev Tàiçtv. AfjXov Sè 5ti xàv Tatç
f. 58 auvoSotç èxetvatç | oùSèv ùnevavTiov èaTi xàv Tatç tepatç ypa^atç iràvTa
àXXïjXotç auvaSouatv, wç ùxô twv t'epwv txavwç àîtoSéSEtxxat StSaaxàXwv,
xai oi xàvavTta XèyovTeç àxTjXÈYX^^v-
’AXXà jATjv xai Totç ànooTÔXotç êStSoxo aotpta xai Xoyou X^PlS dtvwfrev,
xai tô IIv£û|ia St’ aùxwv èXàXfit, Sti te ttjv àpxàjv iStwTat tiveç Tjaav
as xaî tô eùaYYÉXtov ÈXTjpuTTOv xai noXXfjç ëSet ttjç àvwO-ev ponfjç, ôote
TtetO-etv èv toîç içEviÇouat xat TTjXtxaÙTTjç porjO-Etaç ÊSet Tÿ( rctaret, fjÇ àveu
àpiTjxavov ïjv èv Taîç twv àxouovTwv «Jjuxatç xaÙTTjv tôpùeafrat. "OO-ev xai
4 nçoUfiEvoi V 12 Ttaÿioeaÿ-at ovvayo^uévoiç PM 15 ènl nétpov M
28 roit' âpa V 29-30 cworifio/sev — lepaîç yçaçpaîg om M 31 aÂÂijÂaiç V
DOCTRINE DE SAINT AÜGÜSTlJl	6&
YXwooatç ÈXàXouv xaî fj toû Àôyou X^P1? 'j'r'totv xaî nposcpïjTsuov
xaî êi)’au|AaToûpYouv • xaTàaTaatv Sè Tvjç èxxX^ataç XafJoûcnjç xaî twv toû
XTjpÛYp.aTOç; nEnau|jiÉvwv àY<ï>vwv te xat rcoÀÉptwv, oüte toi? otoaaxàXotç
àvàyxT] Ta?Ta zaB-ànep TOtç ànoaTÔÀotç tote napetvat, xat Stà toûto
oùSè TtâtJt nap^v, oûil’ èxxXirpta So^stEV àv EÙZôywç ucpsatv Ttva Stà s
toûto TtaS’Etv xaî ?j ntcmç f/TTov vüv tj KpÔTSpov ûnS toü IIveû|iaTaç pov]-
B'etaB’af ^pxEt 8è toîç StBaaxàXotç t^ç ntoTEwç xaî vüv ôvtwç àpxst
atîïEp èv toîç ànoaTÔXotç tote tô lIvEûpta ÀEXàXijXEV, ù“6 te twv 0-auptà-
twv wv Çwvteç ènotouv pEpatwB-ÉvTa xat olç ànÉS’V^oxov éxôvTeç rtàvu
xaî xat,p°VT£? <î>ç ûxÉp âXr^wv TaüTa xat TïjpEtv xaî xaTéxetv, xaî Totç 10
Et'jTEÛO’J'jt [JtEV EÇ'Çj'étafhat z«î àvaZT'J'j'JEtV CTUJJlcpEpÔVTWS Tfj TttOTEt Xat
ratç aùr^ç ùnoO-ÉOEOt, npàç Sè toùç èvavTÎouç toûtwv ÛTtEpjiaxEtv. ’O
8’ àpa Atovûatoç | où ptévov àpxEtcfrat TOÛTOtç cfecat 8eiv, àÀÀ’ où8è toâ- f. 58
ptâv Tt XÉYEtv îrapà TaüTa xatvorspov- TaüTa yàp o!8e ptova xafrànaE
(JjeûSouç ànTjXXaYptéva xaî Ttaw]ç à|jtcptpoÀtaç àvwrepa wç ©eoû te ovTa is
xal oùx àv£u 0eoü npooïj/.wç, xal TOÛTOtç ptôvotç àvap.cptapTjT'fjTwç Ttpoa-
é'/et'j ànotpalvETat Seîv • Tà 8è twv ùoTÉpwv t^ te itapà toü XP°VOU P£"
fJatwast xaî tt; twv àxouôvTWV EXXEtaiIat xpttJEt, où rà twv àXÀwv ptôvov,
àXXà 8i] xal rà êauToü1 Tatç yàp àpx«tç ptôvov xp^l ^tOTEÛEtv àvaptcptpo-
Xwç, rà 8’ àXXa npoatEaS-at npoaaYOVTaç Tatç àpx«tç xaî auvàSEtv èxEt- m
vatç Taüra xaTavooüvraç • àv 8’ àXÀwç 'iyri, |A7]8è 'irpoatEaO-at.
Et 8è notât ntaTEÛao[ji£v wç àpxatç, ptuptatç ùnoxEtaéiAsO-a nÀàvatç
xat àvTtcpàaECTtv, wç aveu xavovoç Ttviç ènî t)]V ttjç àX?;$’£taç xHjpav
aYO|j,EVOf ij rt tù toùç opS’oSô^ouç xaî toùç atpETtxoùç Btaxptvàv èoTtv;
où y1*? àsl ryoav aîpETtxol oùSè /'joatot Ttvsç xaî à|j,aO-stç, àXXà xaî BtSà- s»
axaÀot xrfi ntaTswç xaî |j,ey“Ày]v ènî ao^la SôÇav è/ovTEç èTÛYX«vov np6-
Tspov. Atà raûTa y°üv oùSèv [jtàXÀov toîç TavavTta <Jjv]^tÇo|AÉvotç 7) êxeî-
votç Ttpoaéxetv Btxatov ïjv, oùSè Kupt'/.Âw ptàXXov t) NsaToptcp, àXX’ ÔTt
Tatç Tfjç niOTEwç àp/atç ot ptèv auvaSovra èXey°v xaî outwç èSôxEt nâat
xotv^j axonou|j,èvotç p,ETà Oeoü, ot Sè àoû|Atpwva ouvenépatvov- èxEtvot »o
ptèv àvexïjpÛTTOvTo, toûtouç Bé, ènEtnep oùx èpoûkovro net&eoO-at, toû
xaTaZoyou twv ôpO-à ^povoùvrwv è^É^aÀXov xaî Tatç npEnoûoatç ùn^Y°v
notvatç. | KaÀwç àpa xaî Atovuat'w auptcptbvwç Aùyouotîvoç pteTa^ù twv f. 59
xavovtxwv yp«T“v SiaipEt xaî twv 8t8aoxàXwv, xaî 'fjptElç aùrotç ôjioîwç
StatpoûvTEÇ où)t aptapTavoptev.	85
Et Totvuv Y) TjptETÉpa ittaTtç èn’ èxetvwv twv B-EpteÀîwv ÏSpuTat, ànsp
oùSèv èvavTtô-njTOÇ Ixet T0^ àAïjfrwç xptvetv rà TotaüTa èntaTaptévotç xaî
5 So^aZfLsv V 9 ÇuSpraç V 14 naÿà ravra ).éyeiv P xa9«neÿ M
24 ôïaxQÎvai V, ôiaxÿlveiv M 31 ÿpovÂovro V 32 s£t'/?aÂov P 37 èvavtiôrr]Ta P
64 I. PREMIER TRAITÉ 8ÜR LA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIT
xecptoxtapévotç ô~ô 0soü, toîç Sè StSaaxàXotç xal ^petç auYXwpoùpev
èvavTtdxrpSç Tt xpoaetvat Sùvaa&'at èv olç èxaaxoç tSlav StaxerfjpïjxEv
YVtbpTjv, xouxéaxtv èv oïç oûnco oûvoSoç roùvavrtov ëcpB-Tj StoplaaaO-at cpave-
ptôç oùxcoat ’ xal v]pelç etç ptav èxxÀTjalav xtTTsùopev, oüxot ye etç Aù-
o Yoirartvov xal 'lepôvupov- sxxXïjala 6’ èaxl Tà xoû r/perépou Seotxôtou
SÔYpaxa xaî StSàYpaxa xal xôv Ispôv ànoaxôXcov xal Tà xôv auvoScov
éJçtjÇ xotv'/j xexptpéva, à 8v) xal èÇ àxoxaXûtpetoç xal èntixvolaç xpoS^Xwç
sial xal olç povotç ot te àXÀot xal A’JYOuaxtvoç aùxàç ttjv aupcptovlav xal
ri]v àvavxlppïjrov à/.Yplétav xal ttjv àvtoS’SV èpnveuatv paprupoüat • Tà
io 8’ êauTWV axoj'aapoûç xtvaç rrjç èv èxslvotç àXïj’S'Etaç ànoxaXoûatv, ô'aa
tôv 8iapp7jSï]v Etpijpévœv ènéxetva Xéyouot, xal ctuyïV(’)Pîv alxoûmv el Tt
acptat crxo;/a^opèvotç Tjpàpxrjxat, Ttç éXXïjvlÇœv xpo^èpetv ijptv Stxaltoç
xoXprjaets Tàç èv xotç StoaoxàXotç Stacptovtaç ij Ttç voûv èjpov, toutI oe-
Stàç, à/./.o Tt xotç StSaaxàXotç ai)YXü)P1'P£t£V Sresp oûx ??£axt ; xat'xot ye
16 xaxà x^ç tspâç Ypa^ç s- T“ 'EXXfjVtov StsxStxoûvxeç, xà xrjç Sta^wvlaç
eùXoY&xepov népxouat péXv]. ’AXXà xàxetva xÿ xrjç àXrjO-elaç àvxtxunta
f. 59v | xaxàyvuvxat TtpoafîàXXovxa • àXX’ ot Aaxtvot xf( Ttltrret xal x^ lepà ypxn
xÿj xaùxï]v z;ptv èxxtfl’Etag xà Aûyouctxîvou Sôypaxa xal xôv àXXwv éxàoxou
X<oplç etç xaùxùv àYouat Z7-^ T^v ^wxtv àvaTpéneafhat XÉYOoatv, £Ï nou
20 xtç xûv StSaaxàXwv nap£veYX'9-’,'t|- IIoXXoû Sè Set xa&fr’ olixwç è^Etv Stà
xà £tpY]|jtèva- etp/jxat ^ap, <i»ç oüS’’ èxxXrpta tpEÛSexat, xtov StSaaxàXwv
Ttvoç xept xt pi] xaXüôç oloptévou, oüO-’ ô toüto xafl-ùv tïjç èv âYL(J)CJ^v'6
Sô^7]ç èaTÉpijxat napà xptxatç aûxotç y^ totç StSaaxàXotç xal x^ êxxXï]-
alqt xâatg xotvÇ, i] -oÀXoùç xotç paxaptotç èvèxa^ev, èxouaà xt xotoûxov
26 aùxotç pepcpEoS’at, Stért pi] tptXovetxtoç oô8‘ sx xtvoç ^aûXvjÇ atxtaç, èvtot
Sè aôxtbv xal St’ èxatVET^v xtva npôcpaatv t<ja>ç TtpOTj/lHiaàv xt SoÇàaat
rcepî xôv 0-slwv, o pexà xaûxa xotç è^xaxSatv oôx fjpexev.
’AXXà xaûxa pèv elpijxat npoç toùç XèY°vxaç àSûvaxov etvat xôv
AÛYOuaxtvov, aYtov xal StSàoxaXov ovxa, ^pov^oat xt xal etnstv èvSeûç
so è^ov T7]Ç àxpt^etaç, r] àXXov xtvà è'va xûv StSaaxâXtov xal ôvxtvoûv, xal
Ttpo'jT'.fhévxaç, uiç et xoûxS xtç Sol>], SXtjv àvaxpetpet xi]v Txtoxtv xaî xô
ovstSoç x^ èzxXrpta nàoT] TîpotJTpltpexat. Et y°ûv xal alixi] rjptv Q’éatç
xuvotxet îxpotovxoç xoû xal xaxà tôv Xeyôvtcov èaxat npoOïjXaiç xat
ôxxèp aùxoü AùyouotIvou xat exaoTou xôv rjpexépwv StSaozâXœv XUP^>
so tnv Ttàvxtiiv ol Aaxtvot xaxa^povoûotv, AÙYOuaxtvov oÛtco xtpwvxsç, où)(
f. 6o wç àv aùxoç poûXotxo, àXX’ Sptoç è^XÉYX'^’J otxattnç xe xat xaXûç, | pïjSèv
àvaYxatov è^ouaa xal xoùvavxlov àxav tbç aùxol XÉYOuat, xaî Aôyou-
9 àbj&etav en interligne A 35-36 017 —/îoiUoixo om M, ajouté en marge
par Scholarios dans D
bÔCtRtNfe DE SAINT AUGÜStlït
66
OTtvw, xai toîç StSaoxàXotç âlnaat TtoXspoûaa xat tw ttjç èxxXypEaç àÇttb-
part nàvu Xu|j,atvo|j,év7;, et ye [jtèXXot xpaTEtv. ’Ex6[uvot Sè rcàXtv ttjç
npoft'é-jstoç, Xèyo|j,ev, a>ç stirsp AùyouoTtvoç twv Tvjç ypacp^ç èxetvwv £y]twv
oùtwç ijxouev, ôotî xaî tôv Hôv àp^ijv toû IIvEÙ|jiaToç xaE atrtov etvat
St’ èxetva vofu'Çetv, où xaXwç yjxouew oùte yàp Tatç xavovtxatç ypacpaîç s
nàvu au|ji|3atvou<iav; oùte toîç àXXotç àpèaxouaav StSaoxàXotç, oùte oÎxoD-ev
tô EÙTrpsTtèç è)(ouaav SôEçav èv éauTtn 'juveXà|.tpave, xat Stà toûto oùSè
^ptv èzetvw TE^ealfat npéxet twv àXXwv nàvrwv StSaoxàXwv ÔTteptSoûacv
wo-ep Sttod toîç xoivotç auvtOTaxat Soypaat, xaE Xt'av èxstvtp Ttfreafrat
Xpfy xafrànsp èv otç EùvoptEou xat SapeXXtou xaTarpé^et nàvu xaXwç 10
xaE Tfjç èxstvwv atpéaswç. Tôte yàp oùx aùrotç, àXXà toîç StSaœxà-
Xotç à'naat xaE tt, xotv^ Tfjç èxxXïjataç xarà twv atpéoEWV xptratç
twv TOtouTwv AùyouoTtvou Xoywv xexp^p.eô’a.
ç'. Il e p E twv sExôvwv xaE tôv ônoB’éoE w v, û^’tov Soxeî xtvr]-is
9-fjvat ttpôç raÛTïjv Aùyouortvoç ttjv SôÇav xaE irpwTov
tcepE twv ûnofhé'jewv, ôrt èntxEvouvôv èactv aÙTatç Tt-9-E'jfhat
rca vu, xaE ôrt AûyouoTt voç xaE èv xoXXotç àXXotç nXarwvt-
xôç èoTt xaE npoç toùç àXXouç StBaaxàXouç Sta^wvEÎ, xaE
è^atrtaatç aÙTOü.	ao
ITepE Sè twv ÛTto&éoewv xaE twv etxôvwv èxEtvwv, aî Soxoüotv èv
A&youGTi'vtp TaÛT7]V [SspatW'jat ttjv SoÇav, wç evteûB'ev | auXX^tpetç Ttvàç f. 6f
8s^a|ièv(i) rtp tt^ç TptccSoç npây|iaTt ou(Jt^£poûoaç, èyw [jtèv où poùXo|jtat
cpoprtxwç àTOxptvEad’ai • àÀXoç 8’ àv Ttç Etns, -rijv p.èv IIÀàrwvoç xaE Nou-
[jt^vEou TptàSa twv Espwv îrEptpôÀwv EtpysoS’at xp^vat, OTt xat ’Qptyévïjv as
xaE ’Apétov xat Eùaéptov aÙT?; tcàéov îràvrwv èaàÀEuasv, ot PodXtj&évtsç
t^ SoEçg ttjç àÀTjô’Etaç èx twv éXÀïjvtxwv So^wv ou|jt|jiax£tv, ëXaO-ov npàç
tSv EÀX7]vta|iSv aûiltç ex rtvoç tptXovetxEaç èÇevsyx^VTeç xaE rotç EÙaE^èot
TtoXsiJtïpavTEç 86y|jtaotv.
’EîTEtSï] yàp oE [jtèv owtppovsç ô|jttX7]Tal twv ypatpwv xaE yv/ptot toû so
XptaToü (laO-TjTal xa^£7i;wç è^epov twv ÉXXrptxwv XŸjpwv Tjj xaO-apÔTïjTt
t^ç TttaTEWç àvajj,tyvu|jtévwv, ot Sè ùnEpEpàxouv twv tSt'wv èntvotwv, te-
ÀEUTatov otç èxpwvTo Tcpoç auvrçyoptav t^ç àÀ^&sfaç wç àXXoTpt'atç Srpou
xaE è^wti'Ev [jtapTupEatç, Toùrotç tbç ô|jtoXoyou(iévotç TCpoaéO-EVTO ocypaat
xaE Tfl xafroÀtx^] nenoXe|iiqxaat nEaw xaE ëwç [Jtèv EÙaE^stv aùrotç ïîpsoxs, ss
xaXwç J’jxoyov toû fyjtETÉpou oeanoTou- èyw xaE ô ITaTTp èv èajiev XèyovToç,
xat èytb èv tw Ilarpt xaE ô IlaTïjp èv è|Jtot, xaî nàvTa Saa sx^t ô Ilar^p
èp,à èaTtv. ’EtceE Sè npôç ràç nXacwvtxàç ûnwXtaO-ov ^XuapEaç, èvTEûB-EV
26 Ecoé^iov PVM 36-38 Cf. loh. 10, 30; 14, 10; 16, 15
Œuvres de Georges Scholarios. II.	5
66
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xal tôv EÔayyeXtxSv voûv StaçWpEtv èTÛXprpav xaî Tpeîç àpxàç èTt&ouv
etvat twv SvTtov cpôaet Sta^epoûaaç, 0-eXïpet Sè ôpotoupèvaç, xaî tô pèv
àyévvr/TOv toû y£WT]ToO ^ùaewç (mepox^ npoeriB-ouv, tô oè nàvTa auvé/ov
xat Çworcotoüv llveûpa notvjpa toû 0-elou Aéyou xat ^etpov aÔTOü tov
f. 61 Xrjpov èxTEtvovTEÇ èXeyov waitep | al nepî UXàTWva TàyaOw TtpwT7]v at-
Ttav èxàkouv xal <pûa£t 0e6v, SeÛTEpov Sè atTtov tov voûv, xat toutou
uotrçpa t$]v 4,uX'^v, ëx TTjç irpoç Tàya^'ôv èncGTpocp^ç aÔTOü ytvopèvijv
oÔTot Sè ol Xoytapol oùx ’ApEtov povov xat ’^ptyév^v xaî Eôaé^tov, a/.Àà
xaî toùç rcepï Eôvôptôv te xal MaxeSovtov xal navTaç toùç alpETtzoùç
10 rfjç ôp9'Ÿjç ê^vEyxav SôIçtjç • otç nâat Trvjy'i] twv 0-oXfipwv toutwvI nopaTWv
èx StaSo/^ç ’Qptyévïjç yèyove, SeivStyjtl auyypappaTwv fJorçiMpaç toùtocç
toîç àTOTTïjpaatv.
El yoüv pi] npàç ttjv aÔTÎ]v toîç alpeTtxoîç èxelvotç Suaaépetav Taù-
Tatç AôyouoTÎvoç Tatç EÀZïjvtxaîç è/pipaTO B’éaeat, ToôvavTtov pèv oùv
16 xal wtjxEp Ttç Slaxopoç pà^atpa Tatç alpéaeatv êxslvatç êrcriZii'EV, ETt tt]v
èxxXrplav toîç éauTôv Xunoûaatç XettJjàvotç, àÀzà xlvSuvôç èartv oô ptxpôç
èx toü tôv Hôv àpxijv toü UveôpaTOç Xéyetv Taîç ôno&É<j£CTtv àxoÀou-
•9'OüvTaç èxetvatç1 oùxep AôyouaTÎvoç pèv Stxatwç àîrïjXXaxTat, awtppovè-
OTepôv y£ Taîç 9-éaeat xp7]'japevoç TaÛTatç 7) ol vüv aÙTw npooÉ/ovTEç
2o xpOvTat, xal àpa oüte ^tXovelxwç àvTtTtotipccpevoç toûtwv, oùte irpôç
T7]V àpxalav SpoZoylav oôtw noXXoîç TrpoTpeîTTtxoîç wanep f]petç vüv xp^“
a&at Suvàpevoç, noÀÀwv xal auvôSwv xal StSaaxàXwv Tjj TtpdiTig auvaYWvtÇo-
pévwv SpoZoyla tt(ç nloTewç xaî Trâaav xatvoToptav novïjpàv xal àO-èptTOv
ànoyatvopévwv etvat xal àaÛYY^waTov toiç TaÛTrjv ToXpipouat. Kal tôv
te pèv ÎEpôv Aùyoucttîvov ô ÇîjAoç éijatTtâTat, Sv ûrcèp Tfjç ntarewç ETpeçs
f. 61tt6te, àpTt twv eÀXitjvtxwv | àTTïjÀÀaYpëvoç tpXuaptwv, xat al npôç toùç
éXÀïjvtoTàç StaXéiçetç, èv aîç èx twv napà atplat SoÇwv aÙTOùç TteptTpènetv
èpoûXeTO, tt]V peTapoXijv t^ç tu-jtewç SvetSlÇovTaç • tawç Sè xal tô t^ç
lepâç TptàSoç putjrijptov ûnô TOtoÛTOtç Ttal XoYtapoîç èxetvoç èSéljaTO, oô
so nloTEt tt]v <&pX^ toûto Sslçàpevoç xal 9'pè^aç èv éauTw xaO-ànep ^peîç
vüv, àXXà npôç t^ napà toü xpetTTOvoç \QÇ>r^la xal Tatç ànô twv Xôywv
SSTjYtatç xextVTjpèvoç, atç èveTÉO-paxTO. Et Sè xal Mavtxatoç npÔTEpov
îjv, wç èTepot keyouatv, oôBèv Statpèpet' xal Mavtxatot yàp àxpwç rpav
TtÀaTWvtxol xal npôç tt]V àÀ7]0,tvï)v ijpwv iriGTtv axsSôv oôSèv xotvôv
36 èxovTeç.
'Hpâç Sè vüv oôSetç èjjatTtâaeTat Àtlyoç, èx TotoÛTWv Ttvwv utoB'Éctewv
à&potÇstv TàXij&èç netpwpévouç xal iràvTa aÔTatç TrtaTEÙEtv èO-èXovTaç,
wv tô pèv tb^éXtpov ôXtyov èoTÎv out’ àvayxaïov, tô Sè ^XanTOv, notxtÀov
2 ntv om P 3 vneçoyijç V 26 ant]D.ay/xàviov V 32 oïç PM
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
67
te xal noÀua^tSèç xal eîç rà jjtéytaTa Çtjjuoûv, 6); ?j tôv 7tpay|iàT<i)v
èSetiçe neïpa- Trcêvreg yàp ol ttjç àXïj&elaç è^apvot yeyovÔTeç, èx TotoÙTWv
Ttvôv StjXtjttjpîwv tôv 'ÿu/txôv ùnèoTTjaav ftàvaTov. Etra tô pèv èx tôv
èçœ Àoytov ttjv Tffi TU'jTewç àWj&etav npôç ye toùç àvTtÀéyovTaç àno-
Setxvùvat fJoùXeaO-at, xal vûv àvèyxÀTjTOv ecrtat, TotaÙTTjç kotè napoùarjç s
ttjç xP£^aS-	Sè fitpxet to tt); fhelaç StSaaxaXîaç à^tu)|Jla• où yàp
Tjtiàç ye toùç èx ttJç èzz/.rj'j’aç ne^toTtqjtévouç Stà ttjv llÂaTwvoç xal
NoujjtTjvtou TptàSa etç ttjv àXrjB-tvijv Set TttaTeùetv TptàSa1 è7tt<jT£u<japtEV
yàp av oùtw ITXaTWvt jjtâÀXov | xal nXwTtvtp xal Noupwjvîtü ij tô ttjv eîç f.
t))V TptàSa nîoTtv -ÿjjjtïv xaTaSetÇavTt, xal oÙtwç èSet y’ àv fytàç oùx elç 10
IlaTépa xal TEôv xal llveOpta àytov, àXX’ eîç TàyaO-Sv xal voùv xal '^uyrjv
parcTtÇE'jfhat, ptàXXov Sè oùSè [SanTtÇeofhat t)jv àpyfjv, àXXà ntOTeùetv Etç
TaûTa |i6vov ànXôç, xaî npôTov pèv aÏTtov elvat tôv IlaTÉpa, SeÙTepov
Sè aÏTtov tov YESv, èx toùtou Sè toû SeuTÉpou atTtou tô IIv£û|jia TtpOTjyJhat,
xal Tà TotaÜTa ^poveîv • TOtaÙTï] yàp r// f) nap’ èxetvotç Tptàç, oùSèv xotvèv u
rcpôç ttjv ^ptETÈpav è/ou-ja rcîoTtv, eI ptiEj Ttç ptàÇotTO. Atà toûO-’ fircep
etrcov, rcpôç jjtèv yujjtvaatav ^yTjTeov toùç toioutouç Xôyouç etvat 'jujiyépovTaç,
èrcetSàv rcpôç toùç ùrcevavTtouç ttj TtlarEt peTà rcoXXfjç àywvEÇea&at Séfl
ttjç rceptouataç • wv Sè Tà Eepà èxcpatvouat Xôyta, toùtwv àv-9-exTÉov xafrà-
Ttaç Tjpitv èanv, wç èv TOÛTOtç |xévotç t^ç àvayxaîaç àÀrjO-elaç àveuplaxE- 20
a&at SuvajjtévTjç, ènetoàv aÙTTjv àvt^veùwjjiev.
’AXÀ’ Stc |xèv ô lepùç AùyouoTtvoç toîç êÀÀTjvtxotç èvTe$-pa|i[Jiévoç
[jtaS^jJiaCTt, IIÀàTwvt Sè xal toîç irepl èxetvov tùéov tôv àXXwv npoaè/wv,
Tà rcepî toû SeuTÈpou atTtou xal ttjç àyànvjç xpèç tèv eùnepèoTepov [iete-
xévTpt'je voûv, èîrEtnsp ôeto TaûTa 'jujtyépetv Ttp SoyptaTt ttjç IfpwTàTTjç 26
TptàSoç, oùSelç àvTepeî ÜXàTwva xal Noup'jvtov xal HÀwtîvov xaXtbç
etSwç, xal aÙTÔv AùyouaTtvov, ôanep xaî èv ttoXXoîç IlXaTtùvt TÎO-ETat,
Çrjpttûv [Jtèv oùSèv ttjv tuotcv' où yàp lyépouat nâvu Ta ye TotaÜTa npSç
Tàç npÔTaç ùîTO&éaetç Tfjç rcî'jtewç, àaijiiytuva Sè j toîç àXXotç StBaaxàXotç f.
Xéytüv, ot' T<p àÇtôjjtaTt ttjç tepâç 8t8aaxa?^taç piàXÀov tj toîç àno toû XSyou so
'jup.fîatvouut zpû'jé/etv TjfheÀrj'jav • otov èoTiv aÙTô xaî tS tôv atüptaTtxôv
ànàvTwv [Jtt'av eEvat ttjv àvetSeov ùàtjv xat tS t)jv TaÙTTjç STjpttoupylav
p.Tj 'EpoTjyrjaaaS’at XP°V(P raÙTTjç [Jtoptpôaewç, à ttjç nXaTœvtxTjç èoTt
tHctewç xaî où xotvÿj Bo^fj ttjç èxxXïjaîaç auvaSet, ôç SïjXSv èaTt toîç
Trepî Tà TOtaûTa yeyuptvaqjtévotç xaXôç, xal tS toùç àaTÈpaç èpttpùxouç38
etvat, S~ep 'lepôvujjtoç p,èv xaî aayèaTepov ôç ÎStav Tt^ïjat Sôiçav, ô Sè
Aùyouarîvoç Soxeî [atjte eîç toüto pénetv xa^àîTra^, jjitjte eîç ttjv xptvrjv
1 ?roÂw/edèç V 2 '^eivoi V,	M 9 av om V 14 Yiov aïriov P
22 tvTtihjaiiulvoiç V
5*
68	1. PREMIER TRAITÉ 8ÜR LA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIÎ
twv StSaaxâXwv àxavTWV xaî ttjç ÈxxXrjotaç 8ô^av, oùx àvaaxôp.Evoç èv
TOÙTCp TW JxépEC îrXÈOV Tl TT) TtiaTEl	7) TOÎÇ cpatVOjlÉVOtÇ EûXÔyOtÇ
o!ç êvETÉâ'paKTO, |jtT] o^ôSpa tout’ ÈxtxtvSuvov Etvat oî6|xevoç • àXX’ ot
Ttap’ fjfxïv StSàaxaXot toûto nàvTEç ànopparaÇouai to Boypa, siç "EXXyjvaç
6 te xaî ’Qptyév?jv xai toùç xspi MavevTa à-opptxTovTeç.
Ç'. "Oti xat AùyouaTtvoç aÔTÔç [JiapTupEÎ jjivj eôpiaxeaS-at
çavepwç èv Tatç ypacpatç tô IIveù|jia àyàxrjv xaXoûpiEVOv
xaî ÔTt to nveû|jta àydTtïjv [lèv slvat wç 0sôv, àX^O-Éç
loÈGTtv unooTaTixwç 8è aÙTtp toûto npoaEtvat wç de y a rc T; v
IlaTpôç xaî Etoû, oùte àvayzatov eotiv, oùte ûx’oûoevôç
twv àXXwv 8t8aoxâXwv ^e^atoüTat- xaî ÔTt àXXa te aujjt-
pfjaETat xaî tô tôv IlaTÉpa xaî tôv fîôv Etvat 8ûo àpx^ç,
e£ tô 56y|jta toûto x p a t o i ïj.
f. 63 "Oti 8è tô nveü|ia tô àytov oùx EÛptaxe cpavspôç AùyouoTtvoç ttjv
ÎEpàv ypaçijv tw Tfjç	xpoaayopeùouaav ôvôjjiaTt, dXX' èx tivoç et-
xaataç ttjv TotaÙTrjv èv ÈauTâj 'juvÉXafk yvtbpjv, Ènsi toùç XoytCTp.oùç
szet'vouç, otç tôv npôoO-EV xp^vov xaTsiX^xTO, SôvaoO-ai îtwç npôç ttjv
xaf)1’ 7]|iàç àXÿvktav ^épetv èv6|ju<je, SvjXdv Ècrctv êÇ wv èv TTEVTexatSEXfltTtp
20 toû Tcepl TptâSoç cpipiv, èv <b x£pi toû nv£Ù|jtaToç ôxwç Ttp ttjç àyocTCTQç
voEtTat ôvôjJtaTt xpay[j.aTEÛETat. ’Exeî yàp oütw <pj<JÎV „"Iva 8’ u|Jtàç ô
9-Etoç Xôyoç yu|jtvâa^, oùx eîç xpoùxTOv zEtp,eva 'Xpâyp.aTa, àXX’ Èv àxo-
xpùtpq) Èpsuv7]TÈa xai ÈÇ àxoxpùcpou è^evEY^TÉa, [lEtÇovt àywvt Ttenoirpte
ÇrjTEÎaB'at. Où y^P e^ev vj ypaT^! ^TL T° IIveO|jia tô àytov ocyocTcr; èctti'v •
25 Et y^P eïpïjxEv, où [Jttxpôv &v [Jtépoç à^eîXe toû8e toû ÇrçTTjiJtaToç,
àXX’ eikev * ô Oeôç ayanTj Èotlv“. EÎTa xaTaaxsuâaaç èrcoJyEt. • ;,0ùtw p,èv
oùv TaûTa VEVÔTjTat, xai ôxôaov xp.tv Èv tïjXlxoûtoiç xpaYp.a'jtv îSeiv
OToxâaaaO-at ouYxexwpijTat, àX^Tj ôvTa àve^àvi]". Kai xâXtv „’AXX’ ô
p.èv Aôyoç toû 0eoû, toutéotiv ô |iovoYev$]ç Etôç toû 0eoû, ^avEpwç st-
3o pyjTat toû 0eoû aocpia tw ànooToXixw ôvôp,aTt IvO-a XptoTÔv 0eoû
8ùva[ttv xai 0eoû oocpiav tô 8è IIvEOpta tô &ytov xoû xote eïpïjTat dyan^,
eùptaxojj,£v ÈâvTtEp È~tp.eXwç tq> toû àxoaTÔXou ’lwàvvou XoYicp xpooÉxw-
|xsv, ôç Eixwv- Ayanr^Toi, àya7i;w|Ji£V àXX^Xouç, ÔTt àyânïj ecttîv èx toû
0eoû, ÈxojjtÉvwç (Juvfjtpev, Sti xai xâç ô àyaxwv Èx toû 0eoû èyevv-f^ '
35 ô Sè p) àyaxwv oùx Èyvw tôv 0eov, ô'ti ô 0eôç dcY^Tcr; Èartv“. ’Ex
toùtwv Tot'vuv twv ànoaToXtxwv pvpEwv • xai èÇ wv eùS’ùç Ènï^ayev ô
f-63v àxÔoroXoÇ- | „’Ev TOÙTW Ytv<î>OXO|JlEV, ÔTt Èv aÙT<p |JtÈVO|lEV xaî aÔTOÇ ÈV
17 ènl PM 21 P. L., 42, 1080 A 23 èQevvijtia xai ànoxQvtpov om V
26 I loh. 4,16 28 P. L., 42, 1082 A 30 1 Cor. 1,24 33 I loh. 4, 7-8 37 I loh. 4,13
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
69
fyjtîv, Sri èx toû IIvEÛpaToç aÙTOû SéSwxsv ^ptv“, è'jro/d'jaTo xaO-dnep
aÙTÔç «yyjac, xb FlveOfioc tô dytov et’Stxwç etvat àydmgv stç toûto Sè xat
xb ànoaroXtxôv èxetvo tpépstv èvôptaev „'H àyàmg èxxéxuxac èv Tatç
xapStatç ^pwv Stà IIveüpaTOç àytou toû SoxHvtoç ^ptv“. TaüTa Sè où-
SeIç twv nap’ t^jaîv StSaaxàXwv oûtwç èxXapôpevoç tpatVETat, <bç SfjXôv e
èartv èv Tatç slç Tàç èntoToXàç aÙTtbv è^yr^satv.
"Otc Sè et xat ^aO-uTÉpaç èy^xat Stavotaç xat crocpoç èartv Exavôç ô
toû StSaaxdXou oxotcSç, àXX’ oûte Xtav è<rclv àvayxatoç xal wç àXïjO-wç
è^ ànoxpvtfou Ttvoç, tbç aÙTÔq ^ijotv, èÇEVijvEypévoç xat etc pévwv èv
ànoxpûtptp' où yàp tô Tfjç tepâç StSaaxaXtaç ipwç aÙTÔv neptXdpitEt, ôarcep 10
ènstSàv ô toû 0eoû Aôyoç 0eoû Sùvaptç xat 0eoû aocpta xaXfjTat, èytb
pèv oùx àv tpatijv T7( npôç èxetvov atSot- àXXoç 8’ dv Ttç èntSstxvùvat
toûto B-eÀ^aaç, oùx àv ïpôpipe Xôywv, aÙT^j te tt; ypatpjj xal toiç àXXotç
8t8aaxdXotç otov ènEpEtSôpevoç. KatTot pé^pt ptèv toutou ^aXenôv oùSèv
'ju[i|3atve: Ttp Xôycp • Tt yàp Setvôv, et xb Ilvsôpa Sotijpev Etvat àydrcrçv, wç is
t^ç àyànijç èv yjptv atTtov; xatTot Tfjç paxaptaç TptdSoç xotvwç Ttp ttjç
dydmtjç xaXoupévijç SvôpaTt, ènstSàv o 0sôç àyànij xaX^Tat, wç è£ SXïjç
rjitv Tïjç TptdSoç toû ttjç àydmjç èpcpuTeuopévou xaXoû xal ttjç toû IIveù-
paToç èvepystaç xotvfjç oùotjç ritp te xal IIv£Ù|jiaTt. Tô Sè xal èvTsûO-sv
èx toü rtoü Ttpoïévat tt^v toü Hv£Ù|jtaToç ùnôoTaatv Àèystv, toutéotcv so
û^taraaD-at, tbç pî] pôvov àyccmjç oùaav atTtav Tjpïv xat aÙToaydmjv,
àXXà xal àydnr(v | IlaTpôç xal Yloû, ^ntep àXX^Xouç àyanûatv èxstvot, f. *
Ttpotoüaav dtp’ ExaTÉpou npôç sxdTEpov, îrXTjv èx pèv toû IlaTpSç, œç St8o-
pévijv TtpœTOV èx Sè toû Yloû, tbç àvTanoStSopévTjv, toûto xal Xtav ècrcl
tpopTtxôv xal oùôapôB’Sv è/ov ttjv t^ç àXijB’etaç àvàyxijv, ttXvjv toû tôv so
AùyouoTtvov oÙTtüç EÎnEtv. 'EçÉ'jtw yàp T^pîv ETt TOtÇ T^Ç àvTtîrapaCTTàoEWç
Xéyotç xEXP'/p&at, tbç oûtwç eIticovtoç xal vofpavToç Aùyouartvou, tbç aÙToî
a^pepov ol AaTtvot toûtov vofjaat te xal EÎnEtv Xèyouat. IIoü yàp eûpot
Ttç àv èv Tatç ÎEpatç ptflXotç cpavspwç toûto XEyôpevov, Stc tô üvsüpa tô
dytov àyarcrç t£ç èaTtv àpot^ala IlaTpôç xal Tloû xal oùtwç è? àptpotv so
toûtwv ùtptaTapèvij xal tbç toùtcü àyanwatv àXXïjXouç; noû twv fepwv
O-Tjaaupwv xpunTopevov tô SSypa toûto toùç dXXouç 8téXa-{>e StSaaxàXouç,
ot ndvTa xaXwç àvrjpEÙvijaav ; Iloü Sè xal sùXoyôv èaTt toûto, ocjov èx
twv t^ç ntaTEWç ùnofhÉ'jEtnv ; 'Qç yàp npoEirtvostTat toü flou ô ITar/jp,
oûtwç àv 8éot xal TÎ]V àyànr^v, ft tôv ÏEôv ô IIaT)]p àyanâ, tîJç àydnTjç, sr>
ô ïlôç tôv IlaTépa àvTayanâ, npoEntvosta&at. ’AXXà tô IlveOpa oùx àv
iTOTE éauToû npoentvoTjO-etij.
3 tov &eov après ayànrt add M Rom. 5, 5	36 TtpocTtivoeîo&ixi- -’iÂZà to
llvsvfjia om V
70	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
T( Sè èxtbXue xaî rcvéetv àXXfjXotiç t6> IIveû|iaTt, StÔTt nveüjxa àptçocv
êctc, xaO-àrcep àyarctbatv àXWjXouç, ÔTt àyàrcij toût’ àp,^oTèpwv èaxlv • et
Sè llveûjxa ptév êcïTtv à|jttf>otv, wç rcveôjxevov è£ àjji^oîv, àyârcrj 8é èaTtv
àpttpoTépwv, tbg oùx àyarcwjxevov èÇ àpttpofv, àXÀ’ ôç $ àyarcûotv àXÀïjÀouç,
s toûtou Ttç av èyyuTjTïjç à^tt5xp£W? ï£ lepwv Aoytwv SùvaTat elvat,
f. 64 T xaî oùx lx Tîjç tBlaç eîxaotaç, rcepi vjç oôBel; | àv la^uplaatTO ; Ilâç Sè
xat èx toû tô Ilveûjxa elvat àyàîwjv IlaTpôç xaî TEoü, àvayxalcoç àxoÀou-
{Mj<jet tô IIveü|xa èx toû IlaTpôç àjxa xal toû ïtoû ttjv ürcapçtv è)<Êiv xat
è£ àptcpoTÉptüv ùtptCTTaaO-at ; Ayarcûat jxèv yàp àXXïjÀouç ïawç tw IIveuptaTt,
w tî>ç oùx àpxoÛCT7]ç aÙTotç ttjç ^ùctewç xat Tfj; tSttmjToç tôv auvosapov
èxetvov xat tôv ipcoTa tIxtêcv.
’AÀÀà Ttç etrcé rcoTe tô etvat tw IIveù[xaTt tout’ aÙTÔ elvat tô St’aÙTOû
Tàç ûrcooTàaetç èxetvaç àvTayarcàoO-at ; Oüte yàp àvayxatov xal àjxa
àSûvaTÔv èoTtv • oùSè yàp tout’ èarl tô etvat tôv IlaTÉpa xal tôv Ylôv tô
ta àXXVjXou; aVTayarcàv • èSet Sè etrcep èxet vo 7]v, xat tout’ etvat ôptotœç.
Kal rcpôç toûtoiç ô JIaTT]p àyarcà xat to IIv£û|xa oùx	tôv Ïl6v,
àÀX’ oùx àyarcâ aÙTÔ éauTtp • oùSè yàp ù<f larijat Sic, xat àpta oùSè tôv
Ttôv éa’JTü) fjyârca- oùxoûv sTÉptp Ttvt • xat et Ttjj ï'itp, ô Ttôç èarcat IlveOpta,
etrcep àyàrcv; tô IIveû|j,a, xat à'|xa ô Ttàç SEç te ûrcoaTvpeTat xal yevvlj-
20 aeTal Te èx HaTpôç p.ôvou xal èx IlaTpôç xat IIveû|iaTOç àÀXov Tpôrcov
rcveuadïpeTat • si Bè eTéptp Ttvt tô HveOpta àyarcfpet, xal èTepov èoTat
IIveü|j,a xal rcpôowrcov, xaî toüto èrc’ àrcetpov. Tà aÙTà Bè xal toû ïloû
tô IIveû|jia àyarcwvToç ouiJt^oeTat. ’Eti Sè xaMrcep vowv ô HaT)]p Tïjv
tBlav oùotav 'ju/Àaij.^àvet tôv Aôyov, oütw O-éÀtuv aÙTàjv auXXa|jtf}àvet
25 tô IlveOpta tô àytov. AaTtvwv xat toûtS èaTtv ijrcoO-sotç, xat aÙTï; èoTt
vÔTjOtç, xal èauTÔv xal tôv ASyov aÙToü xaî tô IIveû|ia voet, eî xat
f. 65 pi)] èauTÔv T]) voYj-jet TaÙTTQ rcpoâyet, ôorcep t^ aÙT^ | {leMpet xal èauTÔv
xal tôv Aôyov aÙToü xal tô Ilveüpa tô àytov B-èXet xal àyarcâ, el xal
[jiI] èauTÔv t^ &eXï]aet TaÛTif/ rcpoàyst, ptr^Te tôv Tlôv.
so "Q'jrcep ouv vdïjatç èxelvv) rcpoerctvoetTàt jaèv t^ç ôrcooTàaewç toû
Ttoû Ttp ttjç àpx^S Aoyqj, rcpoerctvoetTàt Sè rîjç D-eMpeœç râ Àôytp toû
àpt&|j,oü xal tt]ç Tà^etüÇ' où yàp Ÿj ye vôijatç rcpoccyet tïjv Wd’jatv èv
IlaTpl- outw xal I] t^ç fheÀïj'jetnç èxetvrç rcpSoSoç TŸjç ùrcoaràaewç rcpo-
erctvoetTat toû IIveùpiaTOç Ttp t^ç àp^Tj? Aoytp, et xaî pti] rcpoerctvoetTàt
36 voYjaetnç. ’AXÀ’ oÙTe I) vôrp’.ç ùçc<jT7)<Jt ttjv O-éÀïjotv èv IlaTpt, oùte 6 T^j
voïjoet rcpOTjyjxévoç Tîàç toû Tjj D-eÀïpet rcpoijyptévou IIveû[JiaT<5ç èoTtv aÎTtoç,
àXX’ èoTt piôvov toû Yloû tô IlveOpta, ôorcep xat O-èXTjotç toû IlaTpôç
7 ayan^v elvat PM èx tov Yiov rà Ilvev/ua elvat V 18 et om P 23 rà
om M 34 rov nvev/iaroç — npoenivoeirat om M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
71
ftÉXflaiç èart toû Yloû. ITwç Sè xaE àpxoùvTwç 6 IlaTflp npoà^et tô IIvEupta
èi; êauToû, eïnep àjjiotfiatôç èaTtv spœç aÙTÔ; Ast yàp àvlaxstv p,èv èx
IlaTpôç Tflv àpxflv tôv TOtoÛTOv SpcoTa, àvTaviaxstv Sè èx toû TEcû tôv
aÔTÔv xaE àvTaTtoSt'SoaS’af xaî toûtou XwP^ oûx àv àptot^atoç etfl. Aeflaet
toEvuv èÇ àvdyxflç xai tôv ïtôv nvEûaat tô IIveû|ia, îva tô IlveOpta teXeEwç
fl npoflYptévov • xaE toûtou XwP'lS °’-rz teXeEwc RpoâyotTO. ’AÀÀà toûto
àSûvaTOV txavûç yàp xaE teZeIwç ô IlaTflp toûto îrpoàystv SûvaTat xai
TtpoâyEt- oùSè yàp flTTÔv èaTtv fl Tflç IteÀflaEWç yovtjjtÔTflç, <bg aÙTot cpaatv,
fl fl Tflç vo/jaswç èv IlaTpt, oùSè tô IIveû|jia flTTOv itpôç tôv IlaTÉpa fl 6
ïtôç npôç aÙTÔv àvacpspETat. ’EtteE oè fl ptèv àptotpata àyànfl Sûo îipo-
ünoTÎS’flatv opouç, wv jiETaçù aTpécpsTat StSojjtÉvfl te xaE àvTanootSopévfl,
xai aÙTfl toùXocxwtov | Ttp Xûytp 8tflpfl|iévfl èaTtv wç etç otdyopa TEivouaa,
dyanwat Sè àÀXflÀouç ô IlaTflp te xaE ô l’Eôç StaxEXptptévot ovteç, aÙTot
te ËaovTat Sûo àpxat toû IIvEÛjjiaToç, w; St’ àXÀflÀwv toûto TrpodyovTeç,
xai tô Ilveûjjta Siflpflftévov èaTat tw X6yœ • e? Sè Sûo ovteç, ôptôvouv êxouat
O-ÉXflatv, flTtç èotEv èv aÙTotç àpxfl T°û npopàÀÀEtv  àXX’ aÙTOÎ p.èv Sûo
ovteç, àpxaî èaovTat Sûo • fl Sè p/a B'ÉXflatç èv àjjitpotv [jtta EOTat àpxfl,
fl aÛTat ai Sûo èvEpyoûatv àpxat. Oùoèv oûv Sta^Épst npôç tô pfl stvat
Sûo àpxàç npoayoûaaç tô ptav Etvat Tflv toû npodystv àpxflv, ëwç oit
StazExptpiÉva fl Tà TcpodyovTa’ où yâp, si wSE jjtèv Etat Sûo àpx«i ô IlaTfy
xai o l'tôç, Secvov Et oè wot, oûx èoTt SEtvôv àXÀ’ onwç àv ttot Sût
àpxaE, Seivôv ôpotœç ètmv. ’EnstTa xat èv Ttàafl SuàSt èart tc xai èvtatoi
EÛpEtv xai xotvôv, àÀX’ où Stà toûto Sûo Elvat Tà Sûo xwXÛETat.
"Ila-ôp xaE Et Ttç Àéyot Tpstç àpxàç Etvat Tflç XTtoEwç Tàç îletaç Tpsti
ÛTtoaTàaEtç, oùxE xaE îrdvTa Xôyov ÉvÔTflroç è£ aÙTûv àvatpsî; OùSè yà(
’lèptyÉVflç xat ’ApEtoç àvatpEÎv xa&àita^ flSûvavTo, oùSè tô èyœ xai <
IlaTflp ev èquiEV, flyvôouv xaftâTrai;. Oùtw toEvuv xai Et Ttç àvayxâÇotTi
ÀÉystv Sûo àpx^ç npoàyouaaç Etvat tô IIvEûpia, tôv IlaTÉpa xai tôv ÏISv
wç Sfl Sûo ônoaTàastç, ÀÉyot SÉ Tt èv aÙTatç xotvôv Etvat xai è'v, <p S'
xaî plia àpxfl SûvavTat ÀÉysofhat. oùx àv t^sûyot tô Sûo TtHèvat àpxàç
tô [jtèv yàp xotvôv èxEtvo pla àpxfl EOTat Tq> ys otXEttp Tflç àpXflÇ TpSn<]
aÛTat ôè ai ônoCTTàoEtç Sûo | àpxat èaovTat tw ys oExeEq) Tflç àpxfl? Tpônq.
TouTÉ'jTtv tbç àpxat Ttpodyouaat, s? xai plia èarlv èv aÙTatç fl toû npc
a'ystv àpxfl.
'H|jttv Sè aTonov Etvat Soxet Sûo àpxàç èv toîç B'Eiotç Elvat Tàç rapt
ayoûaaç, xàv te pttà ôuvàptst npodywat, xàv te Suât’ xaE x£lp°v ®
xai Suai Suvâ|jiEar cpaûXov Sè Sjtwç, el xat p,tâ- tô Sè toùç Tflç àpx1’
15 ov nôvov M 18 ovv: <Jè P 18-19 ivo e'ivai P 29 xat (isv api1
ti add M
72
I, PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Tpônouç èxet auvàyetv TtpaypaTtxwç, xatTot TtàvTa èxeî TtpaypaTtxwç êv
efocv, àXX’ ôfJicDç àaÙYXuta rà te tÿJç évôtyjtoç xal toü 7tX-/]l>ouç StacpuXàT-
Terat, xal itàXtv wanep èx peTapéXou Statpetv xal tô xpàToç ànoStSovat
rj) toû Tipodyeiv <^PXZÏ ^xetO-ev tôv tyJç £v6ty]toç xal toû kX^O-ouç è^apTàv
s Xôyov, S’ Ù7to<rtàaetç ô; TtapéXxov Tt xprjpa rcotetv, TtàvTa yupovTwv
iaxl xal oùSèv Xeyôvtwv oatpéç’ °^°v àoTt AaTtvotç xal tô TtpofîàXXetv tôv
IlaTépa xal tôv Atôv, oÙTe xa&6 elatv elç, oüts xaB’ô elot 8ûo, àXXà
xaS-ôaov oûo etç, ôîtep eîç ’AXélçavSpôv Ttva àvatpépouotv. ’AXXà javjv où8è
etç napàSetypa Set ttjv 8Yjptoupytx))V ëXzetv Sûvapuv, ^ç Tptal Ttpoawitotç
10 èvuîrapxoûoTjç, Spwç p.ca elolv àpxïj TaüTa Tfjç XTtoewç • f; yàp Sùvaptç
aÛTTj oùx w; Tptolv èxetvotç ùnap/et, àXX’ wç évt • o yàp @eôç èartv ô
ÔYjptoupywv, Sv IStÔTtjol Ttatv elç TptàSa Statpeto&at TttaTeùopev àStatpéTwç,
xàvTEûD-ev al Tpetç ÙTtoaràoetç ptqc 8’jvàpet Bijptoupyetv XéyovTat xal etç
elvat Bijptoupyôç. ’EvTaüfra 8è rj toû TtpopàXXetv Sûvaptç, xaTà t9jv zoivijv
f. 66v xal àpotJJatav aÔTOtç ÔTtàpxouoa O-éÀYjatv, SÀrjv pèv tfjv | 0-etav yuatv où
xpoaxaXetTat • où yàp 5i) tô Ilveûpa tô àytov ty]v Totat»TY]V é^et Sûvaptv 
IlaTpl Sè xal ïtw oùx w? npoaeartv ôpovoY]Ttxi] yàp B-éXYjotç xaTà
toùç oùtw XéyovTaç xal èpwç àpotpatôç èoTt. TaüTa 8è ÙTtoaTàoetç Ttvàç
Staxexptpévaç ÇïjTOüatv, èv alç àv TOtaÛTij xotvwvéa -ÏJ 6|i6vota cpatvotTO.
20
Y]'. Ilepl t^ç èv v elxôvoç toü 0eoü xaTà te tyjv p.vrjp,yjv,
ty]v vÔYjatv xal tyjv 0-éXyjatv, 8tc et xal npôç àXXa èaxl XP^_
atpoç, àXXà irpàç ty]V twv AaTÎvwv vûv C^T^atv oùSejitav
àvàyxrçv èx£L’ xa‘	nàvTa aùxÇ xal Tatç àXXatç
sselxôtit ntoTeûetv xal elç nàvTa xp^afrat àvaTpéîret xvjv
niGTtv xal 8tt toûto xal AùyoucttIvw xat toîç àXXotç
StSaoxàXotç oùtw Soxet.
Taûxa pèv oùv St’ àxptpelaç ûorepov ÈÇeTaa&YjaeTat. ’AXXà vüv àpxe:
ToooüTov etnetv, ÔTt xal àyànYjv AùyouoTtvoç tô Ilveüpa xaXet xal àpot-
30 fialav àyàzYjV IlaTpôç xal ïtoû xal xotvrjv iléXvptv xal xotvàv èpwTa
toûto Xéyouatv ol toîç AùyouaTtvoû Xôyotç 7tpoaéx£t7 tptXoTtpoùpevot. xal
Stà toûto TrtaTeùouotv èÇ àp^otv ôpotwç npoépxeaO’at • fierté xat nâat
Xôyotç xalpetv elirévTeç ol vedrtepot twv napà AaTtvotç StSaoxàXtov xal
petÇw oô^av ènl ao^ltx twv npô aÙTwv ëxovTEl=> “S P^UTÉpaç yeyo-
35 vStsç ^pevôç, èx TaÛTYjç pôvrçç Tfjç 0-éaewç Aùyouarlvou àpxoùvTwç YjyoüvTat
tô npô^XYjpa aupnepalvetv xal navTaxoü t^ pvfjpig xal t^ vof^aet xal t^
f. 67 fl-eX^aet ypwvTat, ènetSàv | nepl twv frelwv Ttpoawnwv xal TàÇewç aùxwv
xal TtpoôSwv poùXwvTat StaXéyeo&at. Kal xaXwç àv ènotouv, el pi] xapa-
2 re: ye V 8 ’AXt^avâpov riva-. Il s’agit d’Alexandre de Halès
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
73
SetypaTa Taux’ rp èx tôv àvO-pwrctvtov rcpôç rcapapufrîav toû ijpeTépoü vdü
Tcspc tôv ùrcepspuôv èxstvtov àpvjxavoüVTog rcoaypàTtnv Xappavôpeva, àÀÀà
ftéaetç Ttvèç t^ç tepàç ùrcrjpxov ypaçfjç, xal toüto aùxatç rcpooxetpEvov
tjv, ôTt xotç rcap’ ijptv ôpot'wç è/st Tà èv xotç O-etotç, xal Stà toüto Tà
aùxà xal èrc’ àpyoxéowv Set auprcEpatvetv- cOtco yàp àv Stxat'wç ijpîv e
èrc^et pï]Sèv àzzo -rcspl tôv 3îî<dv ùrcokapfiàvEtv rcpoaôrctùv, si pi] Sirep
Tfl pv^pig xal tt] voi(<jEt xat tÿ S-eXijtJet aupcpépet, xaO-ôç ê<p’ ^pôv
Taux’ e^etv StaytvôaxETat. ’Ercel oè y pèv lepa ypacpi] oùSapoü tôv ©eôv
xal IlaTÉpa pv^p^v Etvat Àéyet xal vôrjdtv tov l’tôv xat D-ÉÀïjotv % àyàrcï]V
tô Ilveüpa tô àytov, Aùyouaxtvoç Sè pôvov rcpôs cpavépwatv t^ç àÀY]0-etaç, 10
oaov èv TtpSe tô atvlypaxt Sùvaxat cpavepoûa&at, xal Tcpdç otoaaxaXtav
tôv Xôyov Ttvà rcepî TTjXtxoÙTtov àrcatxoùvxwv tôv rcpaypàTtov, ttjv etxôva
TaÛTTjv èx tôv xaô-’ $]pâ; rcpaypàTtov Xaliôv, toîç S-etotç rcpoaijppooe xat
t tva tôv tepôv Xoytwv rcpôç vijv etxôva xaÛTTjV pe&’ ùrceptpuoüç èrctorcaoà-
pevoç piQxavTjç, cpaûXôv Tt rcotoüatv oî vüv rcpoaerce^epyaÇôpevot ri]v etxôva ie
TaÜTTjv xal xijv aûprcaaav rcepî vijç Tptàôoç rclaxtv èrcl xaÙTTjç ISpùovxeç,
ô; pvjSèv ttjç elxôvo; xaÛTTjç elvat voplÇetv, ô pi] xal rotç B-etotç rcpày-
paatv àppôaetev àv, xal où pôvov xtvSuveûouatv èv Ttp tôv rcapaSetypàTtov
rceXàyet, toû Xtpèvoç tt]ç tepàç ypaçTjç àçiffràpevot, àXÀà xal ttjv 0-elav
| àStxoüat tpûatv, Tf( cpuatx^ yvô-jet TaÛTTjv nponeTÔ; Ô7to{JàX).0VTeç. f. 67’
Tijv yàp èv ijptv TptàSa TaÔTTjv ô ^uatxôç àvi/veûet Zoyo? xaXôç.
Et’ ouv tü îmepo/ÿ] pôvov Stotaet ttjç ^ûaeto; -q oùpàvto; èxEtvr] xat ûnèp
Ttà-av oûntav Tptàç, Tà Sè irepl Tàçetnç; xal npoôSou xal Statpopàç, ôpoltos
è’tjet xafhàna? t^ ^psTÉpa TaÛTfl TptàSt, Tt ÂotTtiv -ÿjpèv àppvjTOV xat àvev-
vôtjtov èxetVTjç ETTat; ’Ex yàp t^ç elxôvoç TaÛTT^ irpooXapPàvovTEÇ iràvTa, se
Ttpo'jTtfhévTsç; Sè pôvov ttjv Stacpopàv, ôti Tà irap’ ijptv èxaaTa Tà aÙTà
ÉCJTtV èxet pETà pet'ÇoVOÇ TÎ]S 9'EtÔTT)TOÇ, (b? Si] àîTEtptp Te xal à'jtopàTtp
Ttpoafpcet tpuaet, ànav 8i( tô xaTà Tijv paxaptav TptàSa eîaôpefra, totoOtov
où Suvàpevot uepl èxelv^ç et’Sévat, ôaov nept t?jç ijpETÉpaç àpcptyvooûpev
tpu^Tjç, èiretSàv aÙTijv tô cpuatxtp Àôytp axoïrôpev, GTt pi; xal awpaTtxaîç so
ôt|)eotv èppXÉTtetv TaÛTig Suvàpeba. ’AXXà toüto ^eüSôç èoTtv • oùSepta
yàp elxôv èx tôv xTtOTÔv EtXrjppévT] irpaypàTœv pi] otc ye npôç -ttjv toû
0eoû yvôotv, àXXà xat npèç TijV èx tôv ypatpôv etSvjatv ijptv è^apxet,
àX2,’ -yjv àv etîrotç slzova, è)(£L Tt aùpcptovov t^ tôv ypaçôv StSaaxaXl^,
ttoXàô Sè TTÀéov tô Stàçopov xéxTTjTat • ô Totç ye pi] Suvapévotç èzxafhat- ss
petv xal ànopptnTStv où pàXÀov npôc èirlTeu^tv Tfjç àÀ7]B-elaç ij rcpôç
7 rjfùv M 12 Àoycuv M 15 nÿoaene^ya^dfievoi V 17 9-eloiç om M
22 cl yovv PM 24 ^fi V 24-25 dvtvôr[TOv PVM 29 xal devant Titiil
add M 31 tavTr/v M
74
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ànô'nTwatv eixwv TEXEUTifjtJEt. Kaî Tt Seï toûto itepi twv etxôvwv Xèyetv,
atç AùyouaTtvoç r; âXXoç Ttç twv StSaazdXwv npôç (pavépwatv ttjç 0-eiaç
StSaaxaXtaç è^p^axto tfi twv àvfhpwitwv KoXunpay|Jioaùv7j auyzaTtwv,
f. 68 on ou ye | xai ànsp ^|jùv tepà StSaaxaXta npoTtO-rjat xxl Stà tout’ è£
b àvdyxTjç rjitv TaûTa TttaTeÛETaî te xat XéyETat, xaî toûtwv sùXaflwç ndvu
xat ^EtSo(j.évwç àxoûetv Set xat ndvTa B’EonpEnwç xai Tatç stp/atç Tfjç
niaTEWç otxEtwç voetv ; eî yàp xaî pr] Xèyet |ivïjj.7(v xai vô^atv fj ypacpfj,
àXXà IlaTÉpa cpTjat xai Ytôv, TÎva oùv èz twv awjjtaTtxwv xaî npoaxaipwv
eixova Tcpôç [ieTptav Ttvà zaTavôrjatv twv ôvoptdTwv toûtwv napaXrj^ô-
10 [jtEO-a, si p,ïj tt(v ficvS-pwnîVTjV yéveatv, èv npwTOV ^pttv xai pZvov tô ttjç
TraTpÔTvjToç xai uîôttjtoç ovopta yéyove SfjXov ; AXXà nXfjv Tyç xaTà <pûatv
ôjjtotOTTjTûÇ xaî Tfjç atTtaç, oùSèv ETEpov siçeaTtv vjpîv èx Tfjç àvibpwxîvvjç
npoaXa|i|3dvetv yEvèaEwç npôç ttjv àtStov èxeivijV xai àawjjiaTov nxtpôtrjtx
xat uiÔTTjTa.
16 ’Axoûoptev Sè xai [jtstÇw toû ïioû tSv IlaTÉpa Tfjç ypacpfjç StSaaxoû-
OT]Ç • àXX’ oùte jiEyéB’Et vooûptev èxeî to [ieî^ov, oùte SXwç noaÔTTjTt, oùte
tpûaewç àÇtwjiaTt, àXXà ToÛTtp aÙT<î> tw Etvat naTÉpa |xovov xaÎTOt ys
èv àv9'pa)7ïotç o llaTTjp noTE toû Yioû ptEtÇwv ÈaTtv àTcâavj |j,EyaXstÔT7jTt.
’Ewptsv Sè tô ys vûv èyov axonstv, eî xai àXXwç èiçTjyoûVTat to ànoaToXt-
20 xàv ÈxEtvo £t]tôv, xat iroTÈpa twv È^y^aswv PeXtiwv èoti • TaûTa SÈ toîç
où pouXvjiteatv àxoùstv xaXwç, àXXà nàvTa xaB’’ ôjjtotÔTTjTa twv t^Se
npayjiaTwv èv toîç 9-etotç TtO-statv atpèaEWV npoyàoetç ysyovaatv, oî fiou-
XSpsvot ptÈv npoaap|j,ÔTT£tv TaûTa toîç O-stotç xaildira^, ôp&VTeç Sè èv toîç
nXstoatv à^apjiÔTTOVTa i] jivjSè t)]v ^pxI]V aÙTà xaTavosîv Suvâptsvot, tTjç
f. 68T niaTEwç TEXsuTatov | xaTaytvwaxouatv, oTt pljTE àtp’ êauTwv ptïjTe èx twv
sîxôvwv toûtwv Tà iteta ytvtbaxstv SûvavTat, wv Totç SeuTÉpotç xai Aù-
youaTtvoç èv téXei toû rcspt TptdSoç èTttTtptâ.
„Eî yàp irpàç tb xaTavovjaat, ^aî, TaÙTïjv t^v sixova xai iSstv nwç
àXv]^ TaûTa èaTt Tà èv tw voï aÙTtûv ovTa, xai oûS’ oùtw Tpta staiv wç
30 Tpta npôawna Etvat, àXXà ndvTa Tà Tpîa toû àvO-pwnou Etaîv, SaTtç èv
npôawnôv èaTtv, ^ttôv siatv à^tô/pEW, Tt SïjTtOTE p,v] irepi t^ç àxpaç Tptd-
Soç, rpç ô ©eôç èaTt, ntaTEÙouat [jtâXXov tô èv Tatç îspaïç ypacpatç sû-
ptaxo|j,£vov oî ànatToûvTsç ^avEpWTaTov aÙTOïç àTtoSÎSoaO-at Xôyov: S yàp
àvfrpwrctvoç voûç, b ppaSùç SvjXaSïj xaî àaO-EvfjÇ, où ywpEt- TtpôvTt yàp
36 dxXov^Twç TttaTsûaavTEç Tatç àytatç ypa^aîç, waitEp ctXvjO-saTdTOtç |idp-
Toat maTeuÉTwaav npoaeuy6[ji£vot, xat Çtjtoùvteç xai xaXwç ^toOvTeç toûto
voeiTwaav, ewç Saov àv otpO-^vat nscpuxEv, ÏSwat Tcp vot 8 niaTet xaTÉ-
1 vnonraxsiv V 9 riva om M 19-20 La phrase ’Eâ/jev — èoti a été
ajoutée en marge dans D, f. 109, par Scholarios lui-même 25 TgfavrÉov P
28 P. L., 42, 1096 A 32 z/ sartv o ®soç M 34 yàç : Js V
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
75
Xouoc Ttç yàp toûto xwXûet; pâXXov p.èv oùv tIç où npoç TaüTa npo-
TpéireTat; et Sè Stà toûto Setv àpveîa^'at otovTat TaüTa, Sxt pi] tciyûoucjt
TcsTTvjpcDjjiévtp vot {JXércetv, StpetXouat xat ot èx yeveTfjç xutpXol àpvetaB’ac
pi] elvat fjXcov“. Aùyouaetvoç pèv oùv, xatxot xàç elxôvaç xaûxaç StSoùç
xotç ànatxoûat XSyov xfjç ntaxewç, Spwç où nàvu ntaxeùetv aùTatç napay- s
yèXXet, pï]8è ttjv èv T)pîv elxSva Tfjç TptàSoç oüxwç aù~/j ttj TptàSc Setv
^7]ct auyxplvetv, wç navxànaatv opolav oleafhxt, àXXà pâXXov èv Snotaofj-
noxe ôpoiÔTTjTt xal {j,sycxXv)V àvopotoxTjxa | xptvetv, xal xotç èx twv el- f. 69
xovwv toûtwv ôtpeXelaO’at pi] Suvapévotç ènl to Tfjç ypacpfjç auppouXeûet
xaxacpsûyetv àÇlwpa xat p,7j8è xpfjvat SttaxupiÇeaO-al y^-jt nepl xwv toc- 10
oûxwv ÇïjxVjaewv, npôç ccç xe 'EoXuîxpaypoaûvf] toû XSyou xal ô ÇfjXoç
xfjç ijpeTèpaç nlaxewç ^pàç èpeO-tÇet. Kal xoûx’ èv irpootplocç toü nepl
TpcàSoç èvàxou ptpXlou cpTjat, xal npoaTtS’Tjat • „IIepl pèv xwv ntaxeuxéwv
pijSeptçc àTztaxta SttrràÇwpev • irepl Sè xwv vo^xéwv jjiTjSsjjttâ îtpoîtexelqc
SttaxuptÇwpeO-a. ’Ev pèv yàp èxetvotç Tfjç aù&evxtaç èxexfha; Sec ‘ £V Sè is
Toûxotç ttjv àXïj&etav èxÇ7]xetv“. Kal èv npootpccp toû Ttépîtxou' „Mi]
pévxot ye àvacSwç, çr(ac, ixpoç xà àvw xaî ifea xal àppr/xa èxxatèa&w
f} xwv ntaxwv eùaé^eca". Kal nàXcv „Ttjv èv Tjptv eîxôva Tfjç TptàSoç
àvcaov pèv, Spwç pévxotye elxova etvat tpTjtjev". Ol 8è nap’fjpîv ScSàaxa-
Xot xal xaçexxépav ttjv xaxà xwv napaSecypàrwv toûtwv yépouxt (Jjfj^ov. ao
'O pèv yàp fteîoç rpïjyôptoç ô OeoXôyoç èv x<p nepl toü àyîou Ilveû-
paxoç Àoycp- „"^<xt£ èyw ye, ^Tjal, noÀXàxtç Staaxecpàpevoç npcç èpauxôv
xîj (ptZoîtpaypotJÛvig toû Àôyou xal TtavTayôfhev xôv Xoyov eûO-ûvaç xal
Çïjtwv elxôva xcvà toû toctoûtou npàypaxoç, oùx èx/ov cStcvi XP^l ™v
xàxw ttjv B'e'av ^ùatv napa^aZelv xàv yàp ptxpà xtç Spolwatç eûpeB-r,, a»
^eûyet tô tùsîov, àcpév pe xàxw pexà toû ûnoSelypaxoç14. Kal iràXcv
„Où8èv èaxtv o poc ttjv Stàvotav ÏOTijatv ènl xwv ôîtoSetypàxwv 0-ewpoüvxt
xà cpavxaÇSpevov, tcâtjv et xcç èv yé xt Xa^wv tt]ç etxôvoç ôtc’ eùyvwpo-
ctûvîjç, xà ÂotTtà ^ItJjetev. | TèXoç oùv ISoiçé poc xpàxtaxov etvat xàç pèv f. 69
elxSvaç xalp£tv èâaat xal xàç axtàç, wç ctotaxijXàç xal xrjç àXïjO-etaç »t>
nXeîaxov àîroSeoûaaç • aùxùv Sè xîjç eûxejjexxépaç èvvolaç èxôpevov, èn’ SXl-
ywv ^Tjpàxwv laeàpevov, SSTjyw Ttp Ilveùpaxt xpw^svov, tjv èvxeûO-ev IX-
Xapt|;cv èSe^àpîjv, xaûxïjv elç xèXoç StacpuXàeTOVxa diç yvïjalav xotvwvùv
xal auvoptXov tôv alwva xoûxov ScaTtopeûeail’at Staxépvovxa".
’ISoù xat oùxoç ô 8t8àaxaXoç ttjv èv aùxtp noXunpaypoaûvTjv toü bs
Xôyou rfjç xwv rcapaSetypàxwv ÇïjTTjaewç atxlav elvat ^ïjatv, wonep Aù-
youaxtvoç xf;v twv àXXwv aîxcàxat noXunpaypoaûvrjv, ot xà xfjç nlaxewç
2 6eï M 3 7tE7t).t]çcofiivip P 13 P. L., 42, 961 B 15 6eî: /ptf PM
av&evTElai; A 16 P. L., 42, 911 D 18 P. L., 41, 339 C 22 P. G., 36, 169 A
27 Ibid., 172 A 28 ys om PM 34 xal awo/utlov om V
76
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT y
PoûXovxat o-cptaiv ûrcô cpavepwxdxot; Aôyotç êxTt&eafrat • oôxot Sé eîatv ot
àrcô tôv ataO-Tjxôv te xal Vjitv auaxol^tov rcpaypdxwv • xat xaMrcep
èxeîvoç toîç èx xôv rcapaSetypaxtov oüxa) [SoTjfroupévotç xat pAàpTjv ûcptaxa-
pèvotç auppouXEÛet rctaxeÛEtv paÀZov tô èv xaîç ypa^atç eûptaxôpevov,
6 oûxw xal ovxoç ètp’ èauxoû xauxTjv ttjv ôSôv ÉXÉaâ’at cpigalv, xjtç xôv pèv
etxôvæv ôç èSarcaxâv Suvapévtov xaxa^povEî, x$ Sè toû IIveûpaToç èXÀdp^Et
XpTjTat, xouxéaxt xatç xôv tspôv ypacpôv àrcocpdaeat, ^paatv ôÀîyotç tï,v
EtjaEflECTTÉpav xpvnTO’j'jtv èvvotav. Kaî rcdXtv ô aùxôç tpTjat StSàaxaAoç-
„Aôç fJioc 0eôv àÀzov xaî ^uctv 0eoû, xaî Sôaw aot ttjv aôxïjv TptàSa
10 pexà tôv aùxôv ôvopàxwv te xaî rcpaypâxwv • et Sè etç 0eôç, pîa cpuatç
f. 70 àvwTfltTW, rcôfhev rcapaax7'(aw aot x^v ôpot'watv ; 7] Çtjteîç | rcàXtv èx tôv
xdxto xaî rcepî aé; Atav pèv alaxpôv, xaî oùx aîa^pov pôvov, àzzà xaî
pccxatov èrctstxôç èx tôv xârw ttjv eîxaatav tôv àvw Xappdvetv, xaî tôv
àxtvfjTwv, èx ttjç ^Euarïjç ^ôaewç, xal ô (prçatv 'Haataç, xà Çôvxa ÇTjxetaO-at
16 èv xotç vexpoîç“. Kaî ô B-eîoç BaatXetoç èv EÎxoaxô tôv rcpôç ’AptptXô-
)(tov „’Q xvjç Sstv^ç àvaXyTjataç, tpplv & xfjç èXeetvfjç à^ofilaç tôv
xaûTa Xeyôvxtiiv Tt rcXéov aùxôv ôSùpaipat, xô àpafhèç 7] to pÀâa^Tjpov;
dl ye xà tt;ç O-eoXoytaç Sôypaxa àvD’pwrclvotç rcapaSstypaat xalhipptÇouat,
xaî xi]v (Los auv^O-etav rcap7jXXaypévv]V ê)(ouaav tôv à^taipaTtuv Stacpopàv
20 xjj itetqc xaî àppy'jTqi tpûaet rcpoaappéÇetv èrct/Etpoûatv14. Kaî ô NûaaTjç
rpTjyoptoç èv xotç rcpôç Eùvôptov „'O Kûptoç ^pôv ’Itjooûç Xptaxôç èrcl
TŸjç yîjç, tpTjatv, ô^ihj xaî toîç àvO-ptbrcotç auvaveaxpd^T], Eva pï)XÉTt ol
àv&ptorcot xaxà xàç êauxôv yvôpaç rcspî toû ovtoç So^dÇwat, xàç ytvo-
pèvaç aÙTotç àrcô axoxaapôv xtvtov ôrcovotaç Sôypa rcotoûpevot, àXXà
25 rcetaO-èvTeç Sxt àÀTjO-ôç ©eèç è^aVEpaiO-Tj èv aapxt, èxetvo pôvov ttjç eùae-
petaç àÀ'ijikvôv puox^ptov elvat rctaxeûawpev, o St’ aûxoû ^ptv xoû Aôyou
xaî @eoû rcapeSôBv), toû St’ éauToû toîç àrcoaxôXotç XaX^aavTOç".
"Ott ol Aaxtvot rcépa xoû pèxpou xaî xoû xôv StSaaxa-
soÀwv axorcoû -^pôvxat x^ eîxôvt xaux^ xal xaîç àXÀatç1 xaî
Sxt etrcep Aùyouaxtvoç è^p^TO x^j eîxôvt xaôxfl xa&àrca^,
rceptèrctrcxev àv rcAetoatv afpéaeat, xaî Stà xoüto oùSè
aùxôç xaB-drca^ è^pïjaaxo.
f. 70’ ’AÀÀ’ol Aaxîvot vûv, à ^Tjatv aùxôç Aùyouaxtvoç rcepî xôv O-ettuv
se eîxàÇetv èx tôv àvfrpcurctvœv xaî rcap’ rjitv, Sôypa rcotoûvxat, xaî oôxèxt
9 P. G., 36, 144 B 15 Is. 8, 19 Cette citation de S. Basile en marge dans D,
f. 110, de la main de Scholarios 16 iteipnii.aia>v après	add DP P. G,,
32, 160 CD 16-17 a> n/ç — ri om M 18 oi : «5ç P xa&v^l^ovoiv D
19 tr/v devant âiagioçàv add D 21 P. G., 45, 468 A cf. Bar. 3, 37	29 rcapà
to (lêvQov VM 33 xa&ânTÿ V
Doctrine De saint aüoustIn	W
tt]V Tttatlv Stà jjtcvou tou Kupîou fj[iwv ’lïjaoO XptaToO, àXXà xxl è£ àv-
'S’pwrcwv xxl St’ àvïl'pûrcwv etvat notoûatv, aTo^aapotç rttitv àvfhpwrcîvotç
TT;V èauTwv irtaTtv èpetSovTeç' xat oùtw tIjv Tfjç èxxlr^lxç évÔTTjTa <pc-
XovetxoOvTeç àvaTpénoùat te xat StaXùouat, xat Tatç et’xôat TtWTeùouOT
jiâXXov 7] Totç Xoytotç toû HveûpaTOÇ, oùSè npôç cpavépwatv Tfjç wfioXoyTj- s
|j,év7jg àXïjS’eîaç, àXXà npôç ànôSetÇtv Tfjç àXïjO-etaç xèxpvjVTat TaÙTatç,
xat napaSetyiiaTct rtva npoXa|jipàvovTeç è£ aùTwv, àrcep àv JîoûXotVTo,
jxet’ èÇouataç ànocpat'vovTat nep't tûv 9'et'wv, où^ à'nep f] Tfjç ypatpfjç napa-
ôt'Swatv aùO-evTta • xàv rtva twv StSaaxàXwv eùpwatv ûnoSeîyptaTÎ rtvt
Xpwjjtevov npôç napàoTaatv èvcç Ttvoç SôyptaToç, toùiI’ àpnàÇovTeç èxetO-ev, 10
Tcpôç ànaVTa rà SoxoûvTa aqlai fjtàÇovrat, xàv Ttç àvTtXèyot p,7jSap.â>ç
àvayxatov elvat tôv Xôyov, tôv etnôvTa StSàaxaXov èntaeîouat xxl Q-pà-
aouç ypàcpovTat xxl TtponeTetaç, Séov èauTotç [jtàXXov Tijv |ié|jttptv TaÙTrjv
ènàyetv wç népa Tfjç toû StSaaxàXou yvwpjç é'Xxouat rà UTtéSetypta' 8
|j,èv yàp tu^ôv npôç ttjv twv Detwv ùnooTàaewv Stàxptatv ê^p^aaio Tjj ie
eîxôvt, ot Sè npèç tôv nepî Tfjç rà^ewç é'Xxouat Xôyov - xxl 8 p,èv tïjv êvô-
TTjra Tfjç oùataç èfioùXeTO auvtoTàv, ot Sè xxl ttjv aÎTt'av xxl ràç npoôSouç
èvTeüO-ev TexvoXoyoûatv, oùSè tôv fretov ’lwàvvrjv atSo6|jievot xat xpuactiv,
ôç cpvjcjtv èv t^ è^ï^a£t	'Pw(iatouç èntaroX^ç- | „Toüto navTa'/oû f. 71
Set TTjpetv, ÔTt Tà ûiroSefy|iaTa oô iràvTa xaO-ôXou Set Xaptpàvetv, àXXà tô 20
Xpï]CTt|Jiov aÙT&v èxXe^a|iévouç xat St’ ô TtapetXrçTtTat, tô Àotnôv ànav èàv“ •
oùSè aÙTÔv AûyouCTTtvov |jtt|jtot5|jtevot, 8ç Tïjv èv ^[Jttv etxôva ttjç |iaxap(aç
TptàSoç noXXotç Tpôitotç àvop,otav etvat Stl’axuptÇeTat, xai ptàXtaO-’ STt
|iv^|ji7j [ièv xxl vôïjatç xxl àyànTj èv 7j|itv où/ eauTWV elatv, àXX’ Vjfiwv
twv è^ovTWv aÙTà, oùSè npoawnov èaTtv é'xaoTov èv èxàsTtp, àXX’ èvôç æ
elat TOtvTa npoatîmou  oïov èyù) elç wv xaO-’ ûnôoTaatv, I)(w xat |xv^|Ji7jv
xaî vÔTjatv xxl àyànrjv, olç |ié|iV7j|Jiat xaî àyanw xat vow, oùSèv Sè toù-
twv èaTtv SnôaTaatç èv èptoî’ èv Sè vf) ànXôTTjTt Tfjç [Jiaxapîaç èxetvaç
^ûaewç, eî xaî Tà |iàXt<Tta etç èart ©eôç, Tpta [jtévTOt ye èarl Kpoowna,
IlaTfjp, rîôç xxl IIve5|ia àytov.	so
OQtwç ouv tô xpYi'jtp.ov aÙT<j> Sôiçav èxXe!çà|ievoç Tfjç eîxôvoç, tô
îreptTTeûov xaî pXànTov où napeoétaTO- ^Set yàp, wç eî nàvTa Tà t^ Et-
xôvt TaÛTfl au^paîvovTa TtO-etïj rcepî 0eoû, twv atpETtxwv oùSèv Stotaet,
àXXà SajSeXXttp |ièv auvàyeTat S^nou, et tôv IlaTÉpa xxl tôv ïtôv xaî
tô IIveû|jia tô àytov ûnapxTtxwç [lôvov, où^ SnoaTaTtxwç, èv Ttp 0e<p elvat se
ntoTeùot, wç èv f)|Jttv fj Te vôr^tç xat ’q [ivfjp; xxl •fj àyànîj ùnapxTtxûç
5 oiio).oyov/Àévr}<; M 6 à)j]l}elaç: tûv fyjiov/tévaiv PM 9 avftev-
rela A 18 xxl xqvcsovv om M 19 P. G., 60, 559 B 23 P. L., 42, 1089-90
32 rà om PM
78
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
eEctcv, où xal npoawntxtoç • Apetto Sè SxoXoufretv TtttJTEufWjtreTat, e? tov
HaTèpa upeapôTepov Etvat toû Aoyou xal tôv Aôyov toû IIveûjjiaTOç au|A-
TtEpalvet xafl’ ôpiotÔTrçTa ttjç stxovoç TaÛTTjÇ, ènsl xal èv Vjjjiîv jjiv-^jjurj
TTpEopùTEpov vüv èaxt Tfjç vofpswç xaTà t7jv IIXStwvoç frétjtv, f; xal
f. 71T | AùyouaTtvoç Soxst TtO-eafrat • àXXwç yàp oùx Sv àpxvjv èTÉ-fret ttjv |1vï]-
|iy]v, èrcel xaTcc ye ’ApttJTOTéÀT] [jtâXXov èx ttjç vo1(<jewç fj |Jtvf([Wj ècrclv,
wç SfjXôv èart toîç irspl TaüTa èonouSaxôatv • et Sè ’AptaToTÉÀet p,âÀÀov
npoaéxetTO, èxtvSùveuev àv èÇ àÂÀï'/.wv Tà 0-eta npoawna TlSwO-at, si
iràvTa ènîaTEUE t^ etxôvt, wonsp èv ïj|j,tv xaTà ’AptaTOTéXnj l^vr^r] iièv
10 èx voïjaewç, vSrçacç Sè ylvETat àirô [ivr,pjç • Sv Tpoirov xal rcepl twv èvep-
yetâjv èxetvôç yept xal twv è^ewv, wç àpa ylvovTat jiév tcote al ëÇstç èx
twv èvepyetwv, êit’ èx twv SÇewv at èvèpyetat. "Iva |iTj toIvuv TotaüTà
Ttva auXXa|jtpàveiv èx Tfjç TotaÛTrçç eîxùvoç EpoayJhŸj f] xal Bôlçig ouÀXap,-
pavetv tocç èvTuyxàvouac, Tà p.èv xal cpavepâjç ànoaxeuaceTat Tfjç el’xSvoç
« àvojjtotwç è^ovTa npàç t)]V [laxaplav TptâSa, Tà Sè xal ^[itv ^uXàTTEoO-at
ou|i,pouX£ÙEi, èè wv aÙTÔç èv Tt twv ànaSôvTwv ànepouzôÀTj'jev, ëpycp SelÇaç,
Stl xal Tàç SÀÀaç Tfjç elxovoç TaÛTTjç avo|jiotÔTY)Taç xal 'xjp.âç ôjjtocwç xpï)
napatTeta^at.
20 t'. “ÛTt oùx èx naowv twv eIxovwv, alç ol StSSoxaXot
XpûvTai, TàXïjO-èç ouvaO-po IÇouatv, àXÀ’èxElvatç p, 6 v a t ç
n p o a y ù o v t a c, aï a u p. <p è p e t v aÙTOîç itpùç ttjv Sô^txv aÙTtbv
Soxoûaf xal tIveç eIctIv al àÀXat eIxSveç.
OùBè toùtouç toIvuv toùç ScSaaxàXouç Snsp sînov alSoùpiEVOt, npo-
26 7TETWÇ irâvu xal èncxtvSùvwç Taîç eIxôctc AaTïvot xP®VTat> xa^ xEtP^v
èoTtv, afç |ièv fioûXovTat twv slxôvwv navra ntaTSÛouctv, wç [jtTjSèv Soxetv
f. 72 aÙToùç | TCEpl Ttbv B-elwv àÀXo tppovsïv, eI [H] Snep Sv xal Tatç Elxôat
aup,^èpot, t) tout’ slvat Tà O-Eta voptc^Eiv, Snep ecctIv al eêxSveç àvTtxpuç,
ofov TTjV p.èv •9-ecav yèvVTjocv, vorpiv, tyjv Sè èxnôpEuatv, O-éXïjctcv, xal
so [iijSèv ct^eSov ETEpov • àXÀwv Sè elxôvwv oùtw xaTaçpovoûac xal twv TaÙTaç
eÎttôvtwv, wç |i7jS’ ècp’ ot; èxstvot TaÙTatç èxp^aavTo, poukïjO-^vat Sv tcote
xal aÙTOÙç xP^^^at" xal tTjv [ièv AùyouoTÎvou elxôva, xatToi Ttj) t^ç
ypa^ÿjç SÇtwjjtaTt p.7] |iapTupou|iévY]v, oùtw nàvu ntoTEÙouut xal irÀéov r}
TTETrtaTEuxev AùyouoTtvoç • àvw Sè xal xStw twv SÀXwv StSaoxàXwv
so Sxoùovteç, tov voûv xaî tôv Aoyov xaî tô IIvE0|ia tô àytov frEtaÇôvTwv
èx tî]ç ^[JiETépaç sîxovoç, oùS’ Sua Tfjç eÎxôvoç TaÛTTjç èçéXsÇav èxetvot,
TOÛTOtç poùÀoVTat xpfp&at, xatTot oa^wç ô te Aéyoç xal tô IIvefjp,a Tfjç
Eepàç EÎal StaXÉÇewç, oùSè ^aÀsirôv èaTt tôv ©eôv xal IlaTÉpa voûv oïeo&at
13 eixôvoç ratvtjQ P 13-14 c'x tÿs — Gv/.f.afi^âvsiv om M 34 dè om M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
79
Stà tîjv Ypa^TjV, ènstSàv auTTj toû 0eoû xaî rcpôç tôv 0eôv xal èx toû
0eoû tôv re Aôyov xaî tô IIvEüjjia npoaayopeô]; • xàv yàp tôv npopoptxôv
/.ôyov êv ttj EÎxôvt TaÙTfl vcôjjiev, àÀÀ’ èTretTrep ô evSov Àôyoç npocpèpETat,
g Sè ÊvSov ècrcî toû voû, èx toû npotpoptxoù Xôyou Stà toû votjtoû rcpôç
?}jv toû Xôyou titjy^v àvtjjtev àvayxaîœç T<j> Xoyta|jitp, ŸjTtç èoTÎv ô voûç1 s
xat aùO-tç £tÇig jjtèv xaî xÀàStn xaî xaptrô îrapetxâÇouat ttjv 0-et'av TptàSa,
stTS rcapà tou tôv StSaoxàXcov ÂafiôvTeç, êtes dtp’ èauTÔv àvEupôvTeç Stà
ttjv eÛTaxTOV aÙTrjç oujjipu'tav, tva xaî 3a[3éÀÀetoç ctùyyxu<^ç | xaî rj f. 72v
’Apetou pÙY’/j noÀuap/îa- £tÇa Yàp xat xÂàSoç xaî xaprcôç eÙTaxTtoç èx
jjttàç àpxrjç ou|jtnecpuxaCTt.	10
Atovuat'ou Sè XéYQVTOç, ^XaaToùç tj àv-fhj 7) pôca tôv ïtôv xaî tô
IlveOpta, tôv Sè IlaTÉpa 7t7jY«tav fheÔTTjTa Stà tîjv -jujipuà irpôç ttjv t’Sîav
atTÊav àvaY<i>YT,|v! rcpoorcotoûVTat xwpeùetv • xaî OT^&et p.èv xaî ppa)(tovt
xaî SaxTÙÀœ, xaî aùO-tç TjXt'tp xaî àxTtvt xat ptmt rcapstxàÇouot ttjv
ptaxapt'av TptàSa, StSaoxàXotç Ttaîv èx ttjç aù-rfjÇ aÎTÎaç, xat £tÇav 15
xaî xXàSov xaî xaprcôv èaTtv eùàoywç etrcetv, rcst&ovTat rcàvu, xaî rcpôç
Tàç Xotrcàç aÙTÔv B-Éoetç npo/topoùVTs; ^pûvTat tô ÔTüoSefyptaTt • àxoùovTsç
Sè ÉTépwv, ppa^tovà; te xaî x^pa? To(-* 0£°ü tôv Hôv xaî tô IIveü|jia
xaÀoûvTwv Stà -rfjv auiJtpuà te xat rcàvTofhev tarjv rcpôç t)jv îStav aÎTÎav
àvaY<ûY7jv xaî ttjv èxetüev aÙTotç xaO-^xouaav oujjtputav ts xaî îaoB-eï'av, 20
tboaÙTWç Sè xaî 8tS6|i,ouç àxTtvaç toû IlaTpôç xaî SîppuTov noTajtov Tàç
ûno'jTà'jetç àvuptvoùvTwv exeîvaç, oà fioûXovTat irpoaéxetv toîç Û7i:oSeÎYIJia(3t
Stà tô (rTj oujjtpépetv aÙTotç TaûTa, rcpôç t^v TtpwTTjv te xaî SsuTÉpav al-
rttxv, Tjv èpEÛYOVTat otxoO-EV. Kaî Séov ànàoaç Tàç Etxôvaç TaÛTaç Ttptàv,
xaî tôv StSaoxàXtov rcpôç tIjv sxàoTOTS xpstav Stacpôpotç xpvjoaptévwv et- as
xôotv, aÙToùç ttjv irapoûoav xp£^av ànaoôv tôv sîxôvwv SetoO-at vojjl(-
aavTaç xaî Taûraç ànàoaç sîç ptésov napayaYÔvTaç, TàXTjO-èç èx naoôv
| ouva&potÇstv, oî Sè jitàç ptôvov eîxôvoç Suotv, àç otovTat p,ôvaç opîat f. 73
'juppépetv Y£ï£V7)|jtsvot, tôv te àXÀtuv ànaoôv xaî tôv eîtcôvtwv aÙTàç
xaî ttjç St’ aÙTÔv pavEpoujjtÉVTjç àXTjItefaç xarappovoûat  xaî Stà toüto so
où xaÀôç aÙTotç rcepè tôv SoYjJtàTwv xptvetv aujJtpéfiTjXEV, Snep nà-j/ouotv
oî |itaO-<p Tatç Sîxatç auvTjYopoûvTEç, Sti vôjjiou Tt TEptjiàxtov TtapaaTtàaavTEÇ,
ToÙTtp toùç àStxouç îaxupoTÉpouç ànopaîvetv TtetpôVTaf toùtou Sè TàvavTÎa
ot ÔpO-oi XptTaî TCpàTTOUCTtV, èx TcàvTtûV TÔV VÔJJIWV TT]V àÀTjD-tVŸjV èxXÉYOUat
(Jjfjpov, xaî Ttôtat TOÙTOtç zafhànep xavôat Ttol t)jv npox£tp.ÉV7jv èpapptoT- ss
tovteç ÇrjTTjotv, oÙTtüç ol'ovTat StxàÇstv SpO-ôç.
1-2 sx tov 0sov avant n^oç tov &eov P 2 xal to : to te M 7 tov
om M et ajoute tovro après Maaxâixov Xa/t^âvovteç M. 8 ^a^t'/.'/lov M
11 P. G., 3, 645 B 12 &eottito<; V 19 laov V 34 êxXéyovtSQ M
8Ô t. PREMIER TRAITÉ SUR La PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ta'. "Ort péÀTtov ^[JtEtç Tatç EÎxôct yp wjiefha, xat Sttwç ï;
toû n a v a y t o v II v é ù ji a T t, ç 7tp6oSoçàppijTÔçè<JTcxalàv£Vv6ij-
toç, xaî Stà toûto oùSè ÈaTtv aÙTvjç Etxova EÙpstv- xai Tt
tp a a t v o t o t o â a x a Z o t tt e p 2 t fj ç è x tt o p e ù a e w ç x a t t fj ç 81 a ç o p à ;
s	a ù t Yj ç n p 8 ç t t] v y é v v ï] a t v.
Toûto Sè xaî ^pstç notoüptEV of Tà vèa TaûTa |J.ï| npootéptevot• Tatç
yàp etxôatv, atç itpàç cpavèpwatv ttjç àXïjO’Eiaç o? StSàoxaZot Tfjç èxxÀTjataç
èxp7l'javTo ywptç ëxatrroç, rçpiEtç yptoptEiIa ~àaatç, toûto tc/.éov èxe(vwv
eÙTUXijx.STeç, oti nXetoat Tfjç àX^D-Eiaç ^yEptoac yp^aD-at SuvaptExIa • xat
io xptbpefra Sè tbç èxeIvoc xèypTjvTat, xat jjtÉypt Tfjç èxstvwv taTàjiEVot yvtbjjtTjg
f 73? xxl nspatTÈpw (itjosv 7toXu7tpay|AovoûVTEç. Kaî rjjttv Sè ÈitEtSàv | aupt^
Ttpôç Tàç StaÀèçstç ûnoSetyiià Tt twv Ttpoaxaipwv oïxofrev àvEupfaxEtv,
oùte mxvrx Happoûp.ev aÙTw, oùte npôç nàvTa ypàptEÜa, oùte St’ aÙTÔ
7ttOTeûo|isv t^ Tfjç Ttt-jTetoç ÔTroO-èaet, r^ç eïvexa Tfjç sixSvoç xp'flÇo|Jtev, oùte
15 àv 7j xtccttt] xai Tcpoaxatpoç ùcpijyotTO eîxuiv, TaÛTfl xafhànaç èitôixe^a,
oùte [jtY]8e[jttàç 7)|jttv 7TpoùxEt[jtsv7jÇ èx twv Àoyiwv àvàyxTjç, ex Ttvwv àv-
B'pwntvtnv Etxôvwv auvayoïiEV à Seï TttaTeûetv Tjptàç, wç Stà toûto Tfjç
[jtaxaptaç oûotjç TptàSoç, StÔTt Èv ïjitv [tv^;j.T; èotî xat vÔTjatç xaî àyàitTj,
toanep èvt'wv àxoùopsv Totç èpwTwot StaTt tô ÜVEOpia xai èx toû Ttoû
20 npôetatv à/./.à p.ï( èx toû IlaTpSç ~poaExwç, outwç ànoxptvopévwv, StÔTt
xai ô xapnoç èx Tvjç ptÇïjç oùx àptÉowç irpéstatv, àXÀà Stà toû xÀœSou,
xai TotoaüTà Ttva TEpaToXoyoùvTWV.
Totç te TOtvuv "apaOEt'yiiaatv outwç wç EtpïjTat xptbpiEfha xai t)]V
toû iravaytou IIvEÙ|jiaTOç npooSov xppr^ôv te xai àxaTavÔTjTOV EÎvat
25 Ttt'jTEÙOpiEV, (JiaTE Et xai SXïJÇ Tïjç pLXXXplaÇ TptàSoç SuVaTÔV ÈCTTtV EÛpt-
axEa&at Ttva Èv Totç xTtaTOtç ô|jtot6T7)Ta, $te koâ/.wv èv Tf( cpuast npay-
p,àTwv TptàSt TETayiAÈvig ôpt£o|jtèvwv, àÀÀà -rijv toû Ttavaytou IIvEÛpaTOç
TcpèoSov èx Tïjç npwTTjç TtàvTwv atTtaç OÙSevi TWV OVTWV à<po|totoüv TtWÇ
SuvàiiE^a- oùSè yàp etStx^v Ttva npôoSov tô Tfjç ÈXTtopsûoEwç ôvopta otj-
3o patvstv SùvaTat xaO-’ aÙTÔ, wctte xai npôç Ttva twv xaO-’ ^|iàç ojj,otÔTT)Ta
TijV ar]|j,aatav xoû ovoptaTOç È'XxEtv, àÀXà tô [jtèv Tfjç yEvvv'iaEwç ôvojJta
f. 74 | stStxov Ttva TtpoSSou Tponov a^ptatvEt- Stô xai ttjv àvtlpWTtt'vTjv Ttapa-
Xa|j,pàvo|jtEV yÈWTjatv, Ÿ) xa-9-ànep àv&pwirov èç àvO-pwTtou, tj xaMnep
Àoyov àîtô toû voü, vooüvteç èxeî tôv Ttôv toû @eoû èx toû ©eoü xai
35 IlaTpôç TtpotÉvat, àitopptTtTovTEç [jiovov ûXtjv xai poljv xai nàO-oç xai tô
TtpÔTEpôv te xai üaTEpov xat tô TÉXstov xai tô à.TEXÈç xat ô’oa àXÀa t^
àvO-pwTtivj; yEvvfjCTEt TtapènETat, tbaaÙTWç Sè xai tô anpSawitov èx t?]ç
2-3 avevoi]TOç P, avu^ft^vevioç M IL 41 om M 15 ÿ om II 21 ovx
ex tijç PM 32 lôixèv P 34 ttjto: sx M 37 yew^osi : ipvati M
bÔCTfelNË DË SÀlNT ÀUGüSTlîf
81
eîxôvoç toü voû xaî toü Aéyou pfj npoaAappàvovTeç, xaî eï tl TOÛTOtç
ànaSov êveoTt, -rrpdç tôv ûnep^uâ xal àAvjO-tvôv xaî ànetpov voûv xaî
Aôyov èxetvov.
’Exnôpeuotç Sè oùSepfav EÎStxijv a"r]p.œtvEC npôoSov nwç yàp elôtxwç
npôoSôv Ttva aYjpaveî, Snep èx Tfjç IStaç ^ùoewç xaO-ôAou tî ètJTt pâAAov s
-poç t)]V yèvvijatv; ’AAA’ opwç elStxwç èx toûSe vooûpev toü ôvôpaToç,
OTtep eîStxwç aÙTÔ oTjpalvetv où Suvarat, vooûpev Sè èv T^j aÙTfj Tfjç 8’eô-
tyjtoç évÔTïjTt xal ànAÔTTjTt ù^toTàpevov èx toü ©eoû xaî èv TW ©Etp TÔ
üveûfxa tô àytov àAÀov Ttvà Tpônov 7) ô ïlôç ùtptaraTaf xaî oùtw t$
yevtxép toû ôvôpaToç èx Tfjç ypa^txfjç aùO-evTtaç wç elStxw ypwpevot, tô 10
èxTOpeùeaO-at tô Ilveûpa àvTÎ toü ôpooualwç ùcptoTaoS’at xal ttjv ùnapijtv
èyetV èx TOÜ 0EOÜ xat IlaTpôç, TtX-VJV OÙ yEVVTjTWÇ Wç ô XE<5ç, èwOOÛpeV.
Eî Totvuv oùSè eîStXïjV Ttva npoooov ÿj toû ôvôpaToç ÿjptv èpcpatvet Sùvaptç,
eî pf] èx Tfjç ypa<?txfjç èÇouataç, xal 5tl pèv et’Stxfjv Ttva StSaaxôpefra
npôoôov, voetv èyopev nwç Sè elStxfjv xal nolav Ttvà, oùte ÿj ypatffj us
| otoaaxet, oùS-’ fjptv èÇsoTt cpavTaÇeoO-at otxoîlev wç pyjSè tw aïjpatvopévtp f. 74*
toü ôvôpaToç è/ouatv Snw-joûv èpeta&fjvat, aycA^j ye eîxôva Ttvà Tfjç
npoôoou TaÙTTjç èx twv xaTW napaÀTpjjôpeO-a, fjTtç av fjptv tô àpprjTÔv
te xal àxaTavÔYjTov èxetvo ypfjpa ÔTjAwaetev.
Kal eî Ttfjv toû fEoû yévvïjatv oùx èlçeaTtv fjptv neptepyàÇEaô,at xal 20
ÇtjteIv, rcepî ijç èx Tfjç elStxîjç toü ôvôpaToç mjpaataç è/opév Tt voetv,
nwç ttjv àppyjTov toü üveùpaToç noAunpaypovïjaopev npôooov, rcepl fjç
oùSè ToaoüTov yoüv, ônôaov rcepl Tfjç yevvTjaewç etxâaat SuvâpeO-a; Kal
Stà toûto xaAwç ol tfjç èxxAïjotaç StSàaxaAot, ènetôàv elç tïjv twv TrpoôSwv
èxelvwv Stacpopàv èx Tfjç twv Aôywv èveyjhw-jt çopâç, xaMrcep Tcupôç Ttvoç 26
ànoSuoneToûotv. 'O pèv yàp lepôç tpTjat Atovùatoç, „&rt pèv èart nyyala
S’EÔttjç ô IlaTTjp • ô Sè ïlôç xal tô IlveOpa Tfjç 0-eoyôvou 0-eÔTijToç, el
oùtw ypî] cpàvat, jîAa-jTol freo^UTot xal olov àv^T] xal ùnepoùota cpwTa,
npàç twv tEpwv Aoylwv napetAf^apev“. "Onwç Sè TaüTà èaTtv, oùte
etîcetv, oùte vo^oat SuvaTÔv • xatTot nspl Tfjç frelaç cpùaewç oùtw notetafrat so
toùç Aôyouç aÙTÔç te ènayyéAAeTat xal toîç àAAotç npoTpéneTat, tbç aùrrj,
tpTjal, icepl saurfjç èv toîç Àoytotç éauTfjç napaSéSwxe. rp^yôptoç Sè ô
freoAôyoç èv Totç rcepl toü üvEÙpaToç Aôyotç- „Etnè yàp, tpjat, t1]v àyev-
VTjOlav toû IlaTpôç, xàyw ttjv yèvvïjatv toü Ï7oû tpuotoAoyïjow xal t1]v
èxnôpeu'jtv toü IIveûpaToç, xal napanArjxTtaopev àp^w etç ©eoû puar/^pta s»
napaxùnTovTeç“. | Kal nâAtv ô aÙTÔç èv Ttp npoç "Hpwva Aôytp ‘ „El Sè f. 75
10 av&evTtittQ A eiâixiSi; M 14 s^ovalai; : av&evrlaç en interligne P
24-25 Ttjv ‘itÿooSiüv èxslvriv M 26 P. G., 3, 645 B 30 èvvofjaat PM 33 P. G.,
36, 141 B (pifolv, fine al M 36 P. G., 35, 1221 C
Œuvres de Georges Scholarios. II.	6
&2	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DÛ SAINT-ESPRIT
tôv Tpoxov êTctÇrjTEtç, tI zaTaXsl^Etç toîç ptôvotç yiviboxeiv àXX^Xa xal
YtvdiazeaS’at un’ àXXfjXwv [iapTupou|jtévotç“ ; Kal nàXcv ô aÙTÔç1 „Axoùstç
YÉvvrjatv; ri irwç p] nEptEpyccÇou • àxoùstç IIvEû|j,a tô npot'Sv êx tou
IlaTpôç; tô o~<nç p 7i:oXüTcpaY|Ji6v£t“. 'O Sè [léyaç BaolXetoç• „Eùae|3oüç
5 sort Stavotaç, ^rpl, rà àrtoatwiTTjfrévTa èv Tatç aylat; ypacpacç ÊÙXaj3EÎoi)-at
èîttcpTjpÇEiv xq» àylip IIvsû|jiaTt“. Kal ô KùptXXoç- „naua<b|ieO-a, cpyjoC,
xaxûç àvixveûovTEç tïjv toû IIv£Ù[jiaTOç npSooov xal Çt]Toüvt£Ç [la^Eiv, al
|j,6vw IlaTpÊ xal Yïqi xal aylin IIv£Û|iaTt Yvwpi|jta- è[A[xefv<ofj,ev otç éXà-
i8o|j,ev ôpotç“, xal rà éÇfjç. Kal 7} extt) ctùvoSoç èv Tatç £auT?jç repa^eat •
10 „Ttnv alpeTtxôv, tprplv, tStov tôv Tpoîiov TtEpiEpyccÇEaD’at xal ipTstv tG>v
npoSSwv toû 17oû xal toû IIv£Ù|jiaToç“. Otç naat xal Aap,aaxir]VÔç ô fhetoç
£7TÔp,£voç, êv tô) Tcspl Tptàooç xscpaXatq) • „”OTt pv èoTt, Sta^opà
YEVvqoeœç xal èxnopEÛaEioç, pp.ft'ï'pzapv • tI; Sè ô Tpônoç pç Statpopâç,
où8a|jt<jûç.“ Kal nàXtv ô aÙTÔç èv Ttp aÙTtp xscpaXattp- „Et yàp xal tô
15 IIvsû|ia èx toû IlaTpôç, àXX’ où yevvtjtwç Xéyo|1£V, àXX’ èxnopEUTÛç, àXXoç
Tpônoç ôiràp^ecoç outoç àpprjTÔç te xal àvéxcppaoTOç“.
Kal Aùyoucttlvoç èv slxoaTtî) é^SS|i(p toû SsxaTou tcéjjitctou pt^Xfou
XEtpaXalcp • „’AXX’ èirel, ^rjatv, èv T^j auvat’Sltp xal l-jOTipn xal àouYxplTtn
xal àppïjTip xal àTpénToi xal àStatpê™ TptàSt /aÀETténaTÔv èuTt ttjv
so YêvvTjatv toû rioû xal t^v èxrcôpEuatv toû àYÎou IIv£ti|iaToç StaaTÉXXstv“,
xal Tà ê£fjç. Toùtoiç Sè Totç StSaaxàXotç xal ijptç ^tcojjlevoc, Slxatà ts
XÉYOuat xal àXir]&fj, xal T-qç Ypa<ftxï){ aùO-EVTtaç èxô|xevot xal toîç tô)v
tspcùv auvâSwv £pY°tç àxoXou'9'OûvTEç, 7tEtO-ô|jt£vot Sè xal AttyouaTlvcp p]
f. 75v Seîv àvatS&ç Trpôç Tà àv<o xal Hela | xal àppvjTa êxxatEoO-at ttjv toû
as ntaTOù EÙoÉpEtav ^àoxovTi, xal KuplXXtp Sè xPt^>lJl£Vot' oup.pouX<j> èv
Ttpcç paatXÉa OeoSoctlov èiriOToX^ rcspl tTjç SpS-yjç ntOTEœç XéYOVTt, Stc Tfjç
nlaTEwç TtjV oÙTtüç àp/atoTàTTjV xal è^ aùiwv tôv aYtwv ànoaroXwv Stï]-
xouoav eIç ^[iàç napâooatv, où Taïç ûn;£p|iéTpotç àxptpslatç xaTaXûetv àÇtov,
oùtê [pv Talç Etç àxpov èpeùvatç ùnepçépEtv Tà ùntèp voûv, àXX’ oùSè f(xetv
so eîç [jiéctov olanêp Ttvaç ôpcarà; ^ttpoxtvSûvwç XèYovTaç, œç tôSe |ièv opO-âjç,
toS’ au éTÔpwç ex£LV ^XP^Ïv Srpou. Toûtoiç toIvuv nâat nEtWpvot,
où PouXSpD-a Tà àppTjTa xal àxaTavôïjTa npàç Tïjv Xil'a|jtaXoT7}Ta tôv
xaO-’ 'fyjtàç è'XxEtv TtpaYpàTaiv, à xal vostv xal Xéyeiv SuvâpO-a, oùSè Tatç
Etxôat nâvTa rct<TC£Ùo|Ji£V, o Tt àv ^pv ùtf^YÔJVTat xspl tôv B-elaiv. Kal
s6 AùyoucttIvou tt]V èx tûv TjpTÉpwv Etxôva où™ vooûpv, ôç aÙTÔç vostv
2 P. G.,	35, 1077 C 2-3	’Aieoveiç — m»ç om V 4-9	lO	dè	tiéyag—xal
va	tgrjç dans	la marge inférieure,	de la main de Scholarios dans	D	4P. G.,	29,
669 0	6 P. G., 75, 1476 C 8-9 éfifielvatfiEv — tà eçÿç om M 9 eavtoît; V
12	P. G., 94,	824 A tptjol om V	14 P. G., 94, 816 C 16 ts om PM	18 P.	L.,
42,	1095 B	22 av&Evtelai; A	30 Âs/orros V, l.éyovte^ M
bOCTMNE DE SAINT AÜGÜSTlN	83
poùkeTat xai StSàaxEt, Touiéartv ÈxXEyô|Ji£VOÎ te tô xp7]<Jt|iEt>ov xaî tô
Xocnôv ànav ptnTovTEç- xaKEtSàv ôpâ>fj,ev [tvj a^ôSpa Ijpïv Tàç Etxôvaç
XuatTEÀoùaaç, à/.Àà npoataTaptÈvaç tvq t^ èx twv ypacpwv xaî twv StSa-
axàZwv ÔTOiunéaet, àTtoxYjSwvTEÇ [jièv navTànaat Tfî>v eîxôvwv, irpôç Sè
rà êv Tatç ypatpatç EÙptaxô|Ji£va xa-flànep Etç Sppov Ttvà xaTavTtbVTEÇ xaî e
TOÙTOtÇ [JtâXÀOV Ttt'jTEÛovteç.
ITwç ixpTj'javTO Tatç eîxoai nàaatç oî StSàaxaÀot xaî
npôç TÎva xpstav 8tc xaTà ttjç SapEÀXtaVTjç 'juYXÛ'jewç xaî
xaTà ttjç ’ApEtav^ç Btatpèaswç, où twv npoôBwv ÈVExa-xaî i0
ÔTt é? 0Ô8E|ltfiÇ | TWV EÎXOVWV TOÛTWV SstXVUa&at SuvaTÔV, f. 76
tôv ïtôv aÏTtov elvat toû II VEÙfJtaToç- xai èxtaTaata
XaT’È7Tt8pO|AÏ)V TTpôç ÈXaaTTjV £ t X Ô V a.
’Ensî xaî <j6vc<J[xev toîç ÎEpotç StSaaxàXotç, oùx &ç àXTjiltvaîç eîxôat
TŸjç ô<JjïjXotoîtt;ç TptàSoç TaÙTatç xp<ü|jtévotç, aï ys p.7j8è TptàSEç 6|jtoXoyou- w
[jtèvwç eîaîv, àÀX’ wç npÔTEpov eïp^Tat, ttjv au|icpuà Tàiçtv rjtïv twv Heîwv
EapaStSoùat npoawnwv, ttoû [tèv t!]v èv Ttp paTtTtqjtaTt napaS£8o|i£VY)V,
t)v ànatTEÎ xaXwç twv 9'fitwv ôvo|JiàTwv oîxovo|jtîa, noû Sè t^v twv
aÎTtaTtüv Ttpdç ttjv ÎStav aÎTtav, ^ùatv Se oùSfi^tav aÙTÔ toûto TptàSa
ouaav èntSetxvùouatv. OùSè yàp èx°UCTt TOtaÙTTjv eùpEtv, àXX’ àcp’ éxàaTYjç 20
^ùaewç Èv Tptalv tStÔTïjatv pépeatv SuvàpiEct TETayjjièvotç rcwç Tcpàç
àXXïjÀà te xai Tijv îSiav àpX^v, etxaaîav Ttvà ttJç auVTà^Ewç ttjç àXïj-
ô'tv^ç xaî àtStou TptàSoç f^îv ÈVTt&éaatv, ij noO Tptàç ÈaTt tô arfjfroç
xaî of ppaxtovEç- ou yàp ôpîÇExaî Ttç çpôatç Èv toîç Tptaî toôtoiç [Jtôvotç,
àXXà [xdvov Tpta [jtÉpir] toO àvO-pwTOu TaûTà Etatv, èv <p Ttpôç TOÛTOtç xaî 26
<W.a eial |j,Èp7] • ttoû Sè Tptàç èaTtv "f] £tÇa xaî ô xXàSoç xat ô xapîtôç-
où yàp tô au|jt7tav SèvSpov ^tÇig xai xXàStp |AE|iéptaTat xaî xapnqj oùte
flÔVOV OUTE âst- si Sè xaî TOÛTOtÇ È|A£pîÇETO [JlÔVOV, oùx àv ^V TaûTa Tptàç,
àXX’ 7} [tôvov Tptàç jj,£pwv èv T<p SèvSptp • al Sè 0-Etat ùnoaTàaEtç où [tèpT]
eîaî TŸjç B-eôtt]toç. ’Ewjjiev Sè Sti xaî tôv Ttôv xaî tô IIvEÜ|jia xapnoùç so
toû IlaTpôç wcrnep xai xAàSouç xaî àvO-ïj nàvTsç Zèyouatv ol StSàaxakot-
| Ttp Sè Tîjç ^tÇïjç xai toû xXàSou xaî toû xapnoû TtapaSsîyiJtaTt twv BtSa- f. 76v
axàXwv oùSeîç, Saa ys ^piEÎç l'aptEV, xèxpijTaf Et 8é èm Ttç ô xaî Taûtfl
TT; Êixôvt Xpypàpsvoç. tôv EÎpv)|iévov àv Bfpou Tpoxov èxpIjaaTO. Kal
tctjt"?]v xaî noTapôv xaî ùSwp où nàvTEç ot StSàaxaXot Àèyouatv, ônôaot 35
1 Siâaaxei M 4 môm<oati M 9-10 avy/voea>ç xai xaià rfjç h^ciavî/ç
en marge P 15 ravzttiç om V 20 ànofeixvvovoi M 25 fiovov om M
30 Zè/o/zêv Jè tov M 35 ànoon P
6*
84 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION bÜ SAlNf-ESPRIT1
rÿj TotaÛTfl yû-jet rcpôç ôrc68Ety|Jta Trjç èv toîç &Etotç ou|jtcpuoûç EÙTa^îaç
èXP^OTtVTO.
’AXÀ’ ô ftEOÀôyoç rpYjYÔpcoç- „’O^0-aÀ|jtôv, cpTjCr:, rcijyijv xaî rcoTaptôv
èv£VÔ7jaa“, rcpôç tijv à^av£<rcÉpav p,èv àvaTpéxwv àpx^v, tô 8è SBwp
o rcapatTïjaà|ji£VOç  Ÿ]pxeae yàp aÛTtp Tà Tpla èxetva rcpôç tôv rcpoTE{tet|Jtèvov
aÙTw oxorcôv. ’AÀÀwç Sè xaî Etç rcZsîw StsÀEtv àv èiçTjV ëaTt yàp EÎnEtv
ô^B'aÀjiôv xaî rcirjy^v xaî noTaptôv xat üowp- sort S’8te xaî èx toü rco-
Tapoü xaî pûaxa- TaüTa 8è oû Sr^rcou Tptàç statv. ’AÀX’ oùB’ àvB-pwrctvïj
4)UX*1 I^AV xa^ vôïjatv exet ptûvov xaî O-èXïjotv, eî xaî TaüTa Sta^EpôvTWç
io èx£L> °û8è SxaoTov toûtwv àrcÀoüv èartv, àÀÀ’ tj te vÔTptç rcotxîXov Tt èoTC
xal rcoXuaxtBéç, tj te O-éX^otç. KaXwç àpa rcpÔTEpov sîpijTat, wç ol Tÿjç
èxxXijaîaç BtSâaxaÀot, ot>x w? eîxôot T/jç TptàSoç Tatç slxôotv èxEÎvatç
XptbvTat, àXXà t^v aupttpufav xaî ttjv Tcciçtv twv O-Etwv ôrcoaTàoEWV èx
twv cpuotxwv rcpaypàTwv ôorcEp ûrc’ ôtjjtv ^pttv TtOévTEÇ (èrc£Î rcoXXà TotaüTa
16 èv Totç oûotv EÛptoxsTat, èv o!ç èx pttàç àpxTjç rcÀEtw rcpoïaot jaetoî Ttvoç
t4^ewç, xal Stà tout’ èxovTat ptèv àÀÀïjÀwv, àpxijv Sè jiîav èxouCTt
f. 77 ûnàp^Ewç), | Xap$àvou<Ji ptèv àcp’ èxàoTou Tpta, xàv èv tw rcpàyptaTt rcÀôEw
fi • ToaoÛTWv yàp SéovTat • Setxvûouot Sè ènî toûtwv tS te -jujineyuxèvat
Tàç TpEtç ûnooTàoEtç èxEÎvaç, tô te e/s'Al'at xaî pà] CTuvaXEÎ^EoO-at, (Sonsp
20 |5£Ça xal OTéXexoç xal xXàSoç au|A7tE<pûxaal te à/ArjXotç xaî àXXïjXwv
ëxovTat, Et xal TaüTa [jtèv Totç èax^TOtç aÛT&v aujjtnE^ûxaat ptôvotç xal
àXXo |aet’àÀÀo p.6vov Stà toütô sîaf Tà Sè O-sta npôowna xal èxovraL
àÀXïjXwv xaî elatv èv àÀÀï)Àotç ûnsp^uwç- xaî TaÛTatç Tatç eîxôatv Etp-
youatv àno toü 7j|jt£Tèpou voû Tàç ^avTaataç èxslvaç, alç ô [jtèv ’Apetoç
as Stifjpet Tà 0-sta npôawna xaî xaTà tt;v çûticv, ô Bè SapèXXtoç tTjv unoaTa-
Ttxijv àvyjpet Btàxptotv xaî t^v TàÇtv, èv èntvotatç piôvov TaüTa TtO-etç.
Oûxoûv oùSè BûvaTal Ttç àvayxatwç ou|jt7i:£pa£vEtv èx twv toioûtwv
ûnoSEtyptaTwv, wç àpa tô IIvEOpa tô àytov è£ ï'toû t))V Snaplçtv ëx£L,
te ttjv aÙTwv cpûatv àatlEvwç ëxouoav npàç tô Tà TotaüTa Sfitxvûvat xal
so Stà tô rcpôç àXÀTjv ygzla.'j ûnô twv StSaaxàÀwv TaüTa EÎÀ^cpO-at, xal BtÔTt
Tà TtÀEtW TOÛTWV TOÛVaVTtOV SEtXVUVat ^OÛÀETat, OTt TÔ IIvEÛ|Jia TT/V ûnap^tv
èx toü IlaTpôç zyzt ptôvou xal npooEXôç, xaO-ànEp xaî ô Hôç, Et xaî
èTEpov npoàyETat Tpônov, xal tô y£ ptEtÇov, ÔTt Tà SoxoüvTa t^ 86^ TaÛT^
povjO-Etv ûnoSEtypaTa, ptaîwç éXxôjiEva xaO-ànEp ûnô ntxpwv SEonoTwv,
35 oùtw Soxoûot Tfl Bô^I) auvtoTaaO-at • Stxatwç Sè èÇETaÇôjjtEva, tôv ITatÉpa
f. 77t [xôvov xal TaüTa SEtxvûouot toü IIv£Û|JiaToç atTtov- Sioirsp | oùSè rcpôç
TaÛTTjv t)]v XPe^av ûrcô twv StBaoxàXwv rcapEÎXijrcxat ttjv àpxrjv, Brcsp
3 P. G., 36, 169 A 11 rcoZva/srfsç VM 25 xal om PM 29 rà om V
36 itpèç: V7tô M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
85
ëcp-S-rjv e'nwv, oùre flSùvavro yvflaEwç napaÀajifîàvea-flat, otSv èarc ri toû
t^Xîou xaE Tflç àxrtvoç xaE toû ^wtoç ri rflç frtfyjç, xaE toû xÀàSou xaî
toû xapnoû • StJàov yàp èartv, Sri xaE ô xXàSoç xaî ô xapirôç ex r^ç
^EÇflç etaî, KÀTjv pterà rtvoç ràiçew;, Sri pterà tôv xXàSov ô xapncç èart,
Kpo-je/jiK jièv tÿjç Çwrtxflç Suvàpew; èx rfl; ^IÇflç tw xXàStp XOP'WOU- s
ptévflç, jast’ aùrôv Sè xaE St’ aùroû xaî etç tôv xapnôv èxretvoptèvflç.
Ttç àv ouv et'irot voûv è^wv, ù]v ÇwrcxflV èxeEvflV toû xaprcoü Sûvapuv
<b; àn’ atrt'aç elvat roû xXàSou, xaE où Xéyw îrptorflç, àXX’ alrlaç oâwç
npoazrtzflç; où yàp à-orerpfljjiévtoç rflv toû npoàyetv Sùvajjuv èx Tflç
|5t'Çflç ô zXàSoç TtapetXfltptoç, raùrfl npoàyet rôv xapnèv <bç àpyfl npoaey^; 10
aùroû, xaS’ânep èirî nàvrtov eyet rûv ô|j,oetBâ>ç notouvriov ànav Sè npo-
àyov ^uatzwç oùtu) npoàyet, rouréart rfj; nap’ aùrâj Suvàpiecoç toû npoàyetv,
t)v éréptoO-ev èvSeSojjiévTjv èxet> irptûrov fl, èzpatvoùaflç re etç êpyov,
xaE toùto où roû tt|V Sùvapuv èvSeStoxôroç èxetvflv, àXÀ’ aùroû jià/Aov
Spyov etvat notoûaflç, èÇ où nporjxrat fl yéyove irpoaexwç, wanep ô èptôç is
TraTTjp è|jtoû xupttoç àp/fl yèyove rfl rcap’ aùrtp yevvflrtxfl Suvàptet, vjv èx
roû irarpôç ànor£rprjj.évflv napetÀflytnç, wç ESta XP^raL za- aùrtp
fjiôvqj Trpoaoùafl  xaE warcep ô ttjv ye<O|jteTptav èjjiè StSàiçaç, ttjv ëiçtv èxeEvflv,
r]v eîÀfl^ùç ?x£L I KaP’ SEÀXou 7i;poxetptaà|jievoç, npoaexÀ? xaE xupt'a xat f. 78
[jiSvtj rŸjç èntCTTï]|ji7j; àpx^ yéyovev • xaî oùx àv Jtore elnotptt ttjv yew- 20
pterptav rtap’ èxetvou |jte|jta0-7)xèvat, S; rw èptâ) StSaaxàXtp ttjv ë^tv raÙTTjv
èvéS’Yjxe- xaE SXw; àv re tpûaet, àv re rèxvtfl npoàyïj rà TrpoàyovTa ô|io-
etStbç, oOrti) Ttpoàyet* àXZo àXÀtp rô TTjç ^uaewç ïj r^ç rèxvTjç etSoç èvSt-
Stoat, xaî èxaarov àpxij xupt'a xaî jaovtj toû pter’ aùrô ytverat, xaî ëxaarov
èx T7j; npoaexoOç atrfaç xuptwç èartv, eî xaî ànXâ); roû etSou; àpxV] 26
èartv, S îrÀetôvtov àpxi] yèyovev èx StaSox^ç, xal èrt jxàXXov rô npûrov
ôanep ô ’ASàjjt àpxij r^ç àvO-pwnÔTTjTo; èartv, oùtcd Sè xaî èjioû- èptoü
Sè oùxért- oùSè yàp fl èartv èv èpto't rô rfl; àvfhptonorflro; etSo;, àpx^]
èartv ô ’ASàp, èjjioü, àX).' % ô roûro ptot rô etSoç èvSsSwxùç àXXou toüto
napetXflçev • ôpiofcog xàxetvo; érèptuO-ev àpxfl Sè nàvrwv roùrtov yèyovev 20
ô ASàji, è^ où nptbrou rô elSo; èvStSoaB’at flpEjaro.
Toùrtp Sè xaî Maxeôovtoç rtp Xoytajjifij xexpflptèvoç, èx roû ïtoû [Jtôvov
rô IIveû|ia èÀeye Ttpot’évaf r^v yàp npoaxrtxflv Sûvajjitv ànaaav èXeye
napà roû ©eoü xaî Ilarpôç eîç rôv f£ôv xevwxHjvat, xàvreûilev èvepyetv
ap^a|iévflv rô nveupta npoayayetv, npoartO-eEç p,èv (3Xaa^fl|j,Ea, Srt xaî ss
Sfl|itoupytxtijç, où <puatxwç’ Sptto; Sè npoaexfl rôv Hôv àpxflv IXeye roû
nveù|Aaro; etvat, ôarcep èyù roû è£ èptoü yevoptévou natSôç 7) roû axî|jt-
*	13 eçyov om M 16 yerv-riTixij : vmxÿxtix^ M 23 nÿooayÿ V 29
aXkov M 30 tovtmv navraiv PM 33 TtÿOttÿxrixriv M 37 yevrai/iévov P
86
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcoSoc, ov TExxaîvoptat, xatxot èTÉpwO-ev èvSESoptèvou xàjjtoî toû stSouç vj
f. 78v TT!C è'çswç. Et Sè êvraO^a pèv KpÔTEpov tô e’Soç èvSt'SoTat, | Oarepov Sè
xax’ aÙTÔ èv àÀ/.w èvep^et ô Xapwv, otov npÔTepov ptèv èyù YeyÉvvïjptat,
Sarspov Sè YEyévvïjxa ËTEpov xaî où/ <xja<x • èxst Sè àjia te TtpoaxTtxTj
5 toû IIv£Û(JtaTOç èvSéSoTat Sûvapç tw Ï7(p xaî àp.a tô IIvEÜpia rcpofjxTat
èx toû ïtoû, oùSèv eXeye StacpépEtv, TaÛTï] Xéywv xaXwç, 8tc xaî ^[uïç Tà
èv Tjpv [JtETà /pôvou aujjtpat'vovTa, èxst àvsu xP^vou vooûptev, toûto ptévov
Çtjtoûvteç, et ccÀrphŸj té eÎCTt xaî àX^O-wç XéyeTat nepî xwv îlet'wv.
Où Totvuv xat)’’ ojjiotÔTïjTa toûtwv ô xXàSoç tôv xapirôv TrpoàYet, oùSè
10 aÏTtoç èaxtv aÙToû, àXXà jjiSvov npÔTEpoç èaTtv aÙToû • xaî ènetSàv à[ia
watv Æjjiçpw, îrpÔTEpoç aùxôç Tfjç ÇwTtxfjç Suvàjjiewç jiETaa/wv, St’ èauToü
xaÛTTjv tw xapirw 7rapa7TÉ|A7t£t • xaî wanep oùx èaTt xXàSov ëva ÉTÉptp
xXàSqi atTtov à’rcotp^vaaS’at, oûtwç oùSè Ttp xapnw tôv xXàSov, Et p] wç
ÉaTt ppoç tc toû SèvSpou ô xXàSoç, 8 S)] SévSpov atTtôv èaTt toû xapnoO,
w àXXwç Sè oùSafiwç, àXXà auptcpu^ Taûxa ptovov xaî xà^tv èxovTa Xèyetv
XP^- "OXwç Sè Et ys Set St’ àxptfteîaç kXeîovoç rcspî toûtwv axoneîv, £tÇa
p,èv àp/î] toû SèvSpou, àXX’wç [lèpoç • xaî oteXe/oç waaÛTWç xaî xXàSoç
[JtèpTj aÙToû état xat tô èx toûtwv èaTÎ tô SèvSpov, ôaîrep xEçaXi] t) [jtâXXov
Etnstv xapSt'a xaî xà Xotnà [jtÉpï] toû atbjjtaToç xaî tô èx toûtwv èaTÎ tô
20 Çwov • TaûTa oè aü^et p.èv xaTà ttjv noaÔTïjxa nàvxa op,oü, èwç àv toû
ei'Souç èvSeâ fj, orcep vj cpûatç npoùpYOu axonst, èx x^ç àpx^ç npoaXaptpà-
vovTa TTjV xpocp^v, Ssvopov ptèv èx ttjç ^îÇyjç, Çwov Sè èx TŸjç xapStaç,
f. 79 ûnoupYoûvxoç aÙTfl | toû ^àpuYY°S‘ ènstoàv Sè teXeiwA^, tô ptèv Çwov
rcotet, xô Sè xapitov, xaî Ytvsxat Çqiôv te è£ SXou Çt'oou xaî è^ SXou SèvSpou
25 xapnôç. Atô xaî toû SèvSpou XÉYETat, où ttjç ^t'Çrjç oùSè xoû xXàSou, xaî
Çwov waaûxwç oùx ànô ttjç xapStaç t) twv vs^pwv, àXX’ èx toû Çtoou
XèysTat Y^VEa^at.
Oûxwç oùv tôv ITaTÉpa Se? [jtàXXov èv Totç B-Etotç sFvat tô SévSpov,
tôv Sè ïtèv xaî tô nvEÛpta, xapiroûç, èxpaXXoptèvYjç t^ç èvvotaç toû ptspouç
3o i?| twv ptspwv xaî tt]ç aù^aswç 7) Tfjç noaoxYjToç xaî Tfjç xaTà tôv xpûvov
Stacpopàç, àXXà ptovov Tfjç cpuatxfjç Xap,pavo|j,ÉV7jç îrpoaYWY^S. Atà toûto
pXaaroùç xaî àvO-Yj xaî xapnoùç oî StSàaxaXot tôv ïîôv xaî tô IIv£ü[jia
XÉYOuat xoü IlaxpSç, wç Svj SèvSpou- |5ÎÇav Sè xaT’àXXïjv Êvvotav XsYouat
tôv IlaTÉpa, ènstSàv ô'Xyjv XTjV 9’EÔTYjTa SèvSpw Ttvî napEtxàÇwatv, èv tb
36 £t'Ça xaî aTÉXexôç ÈaTt xaî xZ.àooç, Ste Si] nàaav |ièv àvop,otÔT7]Ta toû
irapaSEtYptTOÇ àrcopptnTOuat, xijv eÙTaxTov (JtèvTot y£ <JU|içurav twv xptwv
ûxoaTaaewv Saov ÈçsaTtv èx toüSe toû ÔTtoSeÎY^TOÇ iraptaTwatv, Sti xà-
xEtvat EÙTaxxwç àXXr|Àatç aujjtnscpuxutat Etatv air’ àp)(fjs toû IlaTpSç, waTtep
16 "O/uaiç <5è M
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
87
xXàSoç xaE arèXe/oç xaE fitÇa auprce^ûxaatv àXXi]Xotç wç àp^ç Tfjç
^EÇïjç roü SèvSpou. 'Qç Sè xaE rcepl Tfjç àxrtvoç Set Xéyetv xai toü cpwroç •
oô yàp	f) àxrlç rcpoàyet tô <pu>ç	èv vjjjttv, àXXà rcpot'aatv àptpw pâXXov èx
toü ijXEou- Stijxet Sè otov elrcetv	Stà Tfjç àxrtvoç tô ptb; auvôv te	St’SXou
xaE <bç	àv èxetvïj rcap^, roûrtp	xaE toûto rcapaytvopevov, et xal	rj npàç	5
tô ywç	rvjç àxrtvoç | ràiçtç oôx	oôtcd aacpijç èartv, warcep 7] toü	xXàSou	f. 79 V
rcpôç ràv xaprcov, Stà tô pïjSè rot; èaxàrotç raûra auvàrcreaO-at xafj-àrcep
èxetva, àXX’ èx Trjç èvepyetaç pôvov etvat SijXïjv ttjv rà^tv toûtwv xal
rijv Stàxptatv èxSïjXorépa 8’ àv yv Stapopd, el'rcep ŸjXtov xal <pû;
xat frèppjv rcapsXàppavov ol StSàaxaXof àXX’Spwç fjXtov xat àxrtva 10
xat pwç napet?<Ypac7tv, wç àv Stà twv nptwv toûtwv yuatxi; xotvw-
vta napaSet/ti^, àre rfjç ^WTtartxfjç èvepyetaç éxàoTW toûtwv cpuatxwç
ÔTtapxoûoTjç.
E? 8é Ttç èv re rotç pèpeat twv puatxwv, èv re ratç è!ç aôrwv èvep-
yeEatç ràiçtv elvat Xèyot rtvà, 8t’ i)v êrepov èrèpou rcpôrepôv èart xal êÇ w
àvàyxïjç al'rtov, warcep èv ratç toü rcupôç èvepyet'atç rcporépa pèv ij toü
B-eppaEvetv, Seurépa Sè f] toü ç^pat'vetv, xal èv rtp SèvSpw aréXe^oç rcpo-
repov xXàSou, èv olç rcàat rà rcporépa twv ôarèpwv atrta Soxoûatv elvat,
oôrw Sè è)(£tv xal èrcl twv 0-et'wv rcpocjwrcwv ptàÇotro, ràiçetùç rtvoç èv-
urcàp/etv aôrotç wpoXoyïjpévïjç, ijpetç rcepE pèv r7]ç èv ratç fhetatç ôrcoaràaeat 20
rà^ewç uarepov èpoüpev ôp’ ^yepévt 0ew, àrcep où/ à àv^pt&ntvoç ^pâç
èxStSàaxet Xôyoç, àXX’O-eonveuaroç ucp^yetrat StSaaxaXla’ rcepl Sè twv
pepwv 7] twv èvepyetwv twv puatxwv rcpaypàrwv, el xal SuvàpeD-a xaO-àrca^
toûto àpvetaO-at, àXX’ èrcetSi] rcpôç tô rcpoxeEpevov oùSèv ^pâç Çîjptot, xaî
auYX(!)Poüpév rcwç Srcep àiçtoüatv aôrot. Otov ouyxwpoüpev ttjv àxrtva m
afrtav elvat roü pwrôç, àXX’ wç èvépyetav roü ^XEou, wç aôrot paatv>
àXXvjç èvepyet'aç rcporeraypévigv  xal roü xXàSou, tô aréXexoç, àXX’ | wç f. 80
pépoç* àXX’ oôre aûvO-erôv èart tô B-etov èx pepwv, oôre èvépyetaE elatv
àvurcSararot roü Ilarpôç ô ÏEôç xal rô Ilveüpa, tva Si] rà ratç èvepyeEatç
auppatvovra xal rotç pépeat xat rotç B-et'otç rcpoawrcotç aôrotç Spotwç aup- so
(3aEv{)' roôvavrEov yàp ïva pïjSèv rotoOrov xal rcepl twv 0-etwv èx twv
urcoSetypàrwv toûtwv urcorcreuO-^, rcapatretrat rip èx tEüv ôrcoSetypàrwv
toûtwv po^O-etav ô O-eoXoyoç rprçyôptoç, "fjv aôrtp rcpôç érepav "xpeiav
rcapé^erar pïjat yàp èv rw rcepl roü üveûparoç Xoytp- „IIàXtv vjXtov
ève&uprjO-Yjv xaE àxrtva xaE pwç • àXXà xàvraûO-a Sèoç, rcpwrov pèv, pi] ss
aûv&eaEç rtç èrctvo7]Tat rfjç àauv&èrou tpûaewç, warcep ^Xtou xat rwv èv
^XEtp • SeûreTov Sè, pi] tôv Ilarépa pèv oôatwawpev, ràXXa Sè pi] ôrcoar^-
4 âiôlov P 9 av eify M 13 èviÿyovotjç M 17 jrpoTtpoç P 20 bfio-
A-oyov/tévtjç M	34 P. G., 36, 169 A
88	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
awpev • àvcnSaraxa yàp eîatv 7] te àxrîç xaî tô <pôç, ôç Si] èvêpyeiaî
xcveç xaî notÔTTjxeç."
’Ercetta xaî êv aùroîç toîç tpuacxoîç, et xaî aïxtov èart xi pêpoç toû
pèpouç xaî Tfjç èvepyeîaç y) èvêpyeca, àXX’ oùx «^Àôç, àXX’ f] pôvov ôç
s Ttpôxepa, ôanep lyst xàrcî tôv têxvT]Xôv, otl npôrepov pèv rot'xou B-epèÀcoç,
xaî ôç Si] npôxepov, aÏTtov, Sri oùx àv yévocro rotxoç 0-epeXîou xwpî$’
oùtw Sè xaî xapnôç oùx àv yévotro aveu xXàSou êv toîç ^utoîç, oùSè
xXàSoç àveu areXéxouç, oùSè ^Tjpàvot àv Tt 0-eppôv ov, pii] npôxepov £bep-
pàvav. AXX’ oùx èartv ànXôç aî'noç toû toîxou ô O-epéXtoç, àXXà pàXXov
10 ô Texv[,'n)S èv aùrtp olxoSoptxx), xaî toû £ijpav8"fjvaÉ xt rcupî y ^Xt'tp
S re ÿjXioç xaî tô nûp, t^ B-éppLTj pêvxor xaî toû xapnoü rà SévSpov
f. 80T néyuzev aÏTtov xotoûrov | yàp aïrtov ènl toû npoxetpèvou ÇTjxoûpev, rou-
xéart npoaxrtxôv, t) et ye Bel xaO-ôXou xar’ ’AptaxoxéXr, Xèyetv, notiyccxôv •
rcepî yàp xôv fhettnv npoaônwv ô Xôyoç yjpîv èartv, ànep tStoauaràrwç
16 u^éarïjxe, xaî 8 àv aùrôv êvepyoîïj ëvSov, ôç ùnôacaatç àv êvepyofoj,
Touréarcv, ôç cpùatç xal Ttpâypa ôtpearijxèç îScoauaxàrwç.
"Orc Sè oî StSàaxaXot, eî xaî auvewpwv rtvà Xôyov aîxîaç èv r^
àxrïvt rcpôç rô cpôç, àXX’ où pouXôpevot roürov Secxvùvat xaî rcp ïtip rcpôç
rô Ilveüpa èvurcap/eiv, xoùrip re xaî xotç ôpoîotç èxpijoavro rcapaSeîypaat,
20 SfjXôv èart • rcpôxov p.év, è!ç aùrfjç xfjç xôv Xôywv rcpoO-èaetoç • oùSapoû
yàp rcpo&épevot SeïÇat Sri ô Ylôç aïrcôç èart xaî àpxi] roû àyîou Ilveû-
paroç, xafhànep ô Ilax^p xoû Yloü xaî ërepôv xtva xpôicov, raûx’ ènà-
youat xà napaSetypiaxa, àÀÀà xotç pouXopièvotç auyxéetv xàç ùnoaxàaetç
àvTeneEiôvreç 7] ttjv 0-elav tpùacv xotç npoaÔTtotç auvStatpeïv, x^ aupi^utif
as rôv B-eîœv ônoaràaetüv xaî r^ rà^et, èx xourwvî poiyô'oüat rôv TtapaSety-
[jtàxwv, piâXXov Sè toîç Traxuxépotç re porçO’oOai xôv voûv npôç rfy/ Tîjç
àX'ij&etaç xaxàXiji|xv xaî toùç èvavrtouç êXéyxouatv ô yàp piêyaç TpT]-
yôpcoç èv rip rcepî roû IIveù|j,aToç Xôyip, irpô roû 0-eîvat rô TtapàSetypia
roû T^Xtou xaî rîjç àxxtvoç xaî xoû ^wroç, xô roû SyjO-aXpioO xaî TTjç nTjyijç
30 xaî xoü itoxapioü xî^acv, ôç Si] xaî un’ àÀÀwv npôxov àveupTjpêvov, xaî
^Tjacv oùxwç • „’O^0-aÀ|i6v, nïjyijv xaî noxapiôv èvevÔTjaa’ xaî yàp xaî àXXot,
pi] rtp pièv ô IlaTTjp, x^ Sè ô Ytoç, xô Sè rô nveupa rô àytov àvaÀoywç
f,81^Xïî‘ Taùra yàp oùxe | xpovœ Stéaxïjxev, oùxe àXXïjÀwv ànéppijxrac rf]
auvex^îi?, xàv Sox^j nwç rpcaîv IStôxTjat xé|jtvea9-at“. ’Ev roùrotç i] xoü
35 napaSeîyiJtaxoç ô|xocôx7]ç npôç rô npoxetpevov • etra xîOrjat xi]V àvoptoc6x7]Ta
xaî tpTpiv ,,’AXÀ’ëSetaa npôxov pèv ^ûatv xtva B-êôttjtoç napaSéÇaa&ac
uxàatv oùx ëxou<3av) Seùxepov Sè pi] xô êv xip àptO-pip Stà rijç eîxaaîaç
8-9 S-Fp/zavaç M 12 nupvxlvai M 21 aylov om P 26 rs en inter-
ligne P, om M 31 P. G., 36, 169 A 33 sZïi V
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
89
TaÙTTjç eîaàyTjTat®. Oùxoüv aa^éç èaTtv ÔTt xaTà toû ’Apeîou xaî Sa[3eXXtou
/pfjTat TOÙTtp T<p napaSeîyjxaTt • tj yàp ôjjtocoTTjç toû napaSetyptaToç npôç
ttjv Stàxptatv aÙTtp xaî ttjv ëvtoatv twv ftewv npoawnwv xaî Xtav eSoÇe
auvTeXetv, xaO-’tbv tôv aîpeTtxwv èxeîvwv B-paaÙT7]ç èarpàTeuaev ocp-
8’aX|xôç yàp, tpTjat, nrjyi] xaî noTapiç où StéaTrjxe xpovtp- oùxoüv noXXép s
[jtâXXov oùSè llar)]p xaî XEdç xaî IIveû|jia xpôvtp SteaTfjxaatv, wç ’Apetoç
èXrjpst., xaî Stà toûto xaî cpùaet Stevr;voxa<7t. Kaî aùS-tç- „’O^0-aX|i6ç,
myfîj xat noTaiioç oùx ànépp7]XTat àXXfjXwv t^ auvex£î<?t, "xàv Sox^j tuwç
Tptatv ÎStÔTTjat Té|jtveafbat. Oùxoüv noX/.ô jiâXXov IIaT7]p xaî PEôç xaî
IIvêü|Jia àytov aupt^e^ûxaaî Te àXXr(Xotç xaî èxovTat	xaî oùSèv 10
r]TTOV Tptaîv îStÔTYjat TÉ|jtvoVTat xat oùx ^'v £^CTt TtàvTWç àptO-|j,(p, à; ô
SajîéXXtoç ètpXuàpet". Toûto Sè SrjXov ô 9'eoXôyoç outoç xenoîryxev èv Trj
toû Xôyou irpoTàaef npoÙTetve yàp, wç taov èaTtv etç àaéfietav xaî aa-
fieXXetwç auvàtpat xaî àpetavwç StaaTfjaat, to [lèv tw npoawnop, tô Sè
Tatç cpùaeatv Eka ènfjyaye Tà napaSetyptaTa TaûTa. ’AXX’ ot Tfjç xatvoTO- ib
ptt'aç npotaTà|jievot TaÙTTjç, oÙTe tïjV | oÙTe tôv azonôv toû StSa- f. 81T
axàXou auvopâv B-éXovTeç, npôç Tàç npoôSouç tôv 0-et'wv "poawnwv xaî
tt)v atTtav ^tàÇovTat TaûTa Tà ûnoSetyptaTa • oùSèv Sè TotoûTov oÙTe èxetvtp
XéyeTat, oÙTe è!ç àvàyzTjç ëneTat, àXX’ vj |x6vov xaT’ oùatav auvéx£ta,
piàXÀov Sè auvà^eta tôv Tptwv, xaî toû êvôç xaTà Tàç ÎStÔTTjTaç èv 20
éauTtp Stàxptatç xaî tô TtXfjO-oç.
IIpôç Sè TOÙTOtç, et tov Tîôv ëjxeXXov Xèyetv atTtov toû nveûpiaToç
àxoXoùS’tüç èxeîvotç Totç napaSetypiaatv, ùXtXïjv àv atTtav toûtov èTÎB-ouv
7^ ôpyavtxïjv Tà yàp oùx àveu toùtcdv ôitô tô yévoç t^ç uXtxïjç aÎTÎaç
àvàyovTat, tbç tô Stà ttjv ûXtjv àvayxatov [xtjjtoûpieva 7] opyavtxà eîatv 26
tbç auvepyà xaî auvatTta’ àXX’ô Ttôç toû Oeoû oÙTe ùXtX’fj èaTtv aÎTta
toû IIveù|xaTOç, oÙTe tnç ùXtx)] oÙTe auvepyôç èaTt xaî auvatTtoç, oÙTe SXtoç
ëyvet TaûTa xai Tà TotaüTa ytbpav èv toîç 8-et'otç Ttva. Eî Sè xaî àXrjO-éç
èaTt Xéyetv tô IIveü|ia oùx àveu toû PEou TCporjxfrai èx toû IlatTpàç tbç
Sàj Taiçet irpoTepou Te xaî aujineouxoToç, àXXà nâaav ^avTaaîav îiXtxoû sa
Ttvoç npàypaToç 7] tbç ôXtxoü rcpwTov èxpàXXovTaç, tôv Sè ttjç Tà^eœç
xaî T7)ç au|i<pufaç Xéyov xaTaXetnovraç [xovov, outw Set toûto Xéyetv Te
xaî voetv. Oùxoüv xaî tôv ttjç aÎTtaç Xoyov 0Ù8’ SXwç ^oùXovt’ àv auy-
Xtopetv, <p xaî ô Tpoîtoç auvetarjyeT’ àv èÇ àvàyxrjç, éireî Tfjç aÎTÎaç
Svô|iaTt xaî tô yévoç Set auveTttvoetaB'at, ôanep tô yévoç Tfjç xù*',TtX7jç t»
aÎTtaç etP oùv npoaxTtxfjç èv Ttp tôv UaTÉpa Xéyetv ïîoû xaî IIveù|xaToç
atTtov auvetaàyeTat, Tà p.èv àXXa oùy è|xoî(i)ç Totç Te B'etotç | xaî Totç f- 82
8 ffvî’f/F/a: GWTVxlq P H navra PM 17 é&êXovrsç M 23 tovto V
31 s^aÂÂopTOç P 36 nçaxTixîïs M
90
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àXXotç ànoStôô|ievov npàY|Jia<rt, xaùrij Sè ôptolwç, Sxt ènl xe xwv àXXwv
Ttpayjiàxwv xà Xotnà xfjç atn'aç yévy xwPt'Ç£Tat> # «v o XSyoç xfjç notij-
Ttxîjç alxlaç SnoSoO-^- où yàp èaxt xè aùxo xoO aùxoû notr/xtxôv xe à|ia
elvat xaî uXtxàv al’xtov xal elStxév, xàvxaûlla et àXijB’éoxepov xèv Ilaxépa
e Ttpoaxxcxfjv alxlav xal àpxxjv xoü Yloû xal xoü IIveû|iaxoç, àXXwç nwç
Xéyetv, oùSejjtla XotnSv xotç àXXotç xwv atxtwv xponotç xaxaXetnexat %û>pa •
et Sè xal olov xe rtv xafh’ ôptotôxrjxa xwv napaSetyptàxwv èxet'vwv xèv Ytèv
xoü IIveù|jtaxoç Xéyetv aîxtov, wç Xéyotx’ av atxtov xà oùx àveu aùxoû,
àXX’ oùx Sv auvrjVeyxe xÿj àxpa xal aTcXouoxàxy) évoxTjxt xfjç Het'aç cpùaetbç
io xe xal So^tjç, àXXwç [jtèv atxtov xèv Ilaxépa xoü Yloü Xéyetv, àXXwç Sè
xàv Ylàv xoü IIveù|jiaxoç- oùxe yàp évoetSwç Sv ô IIax)]p npofjye xà IIveü|ia
xal ô Hôç, xal à|ia yeîpov Sv ô HSç i) ô Ilaxïjp, Satp xal xà yévoç xfjç
npoaxxtxïjç atxtaç, rfi àveu où Sùvaxat etvat xà è£ aùxfjç xtpttwxepàv xe
xal fléXxtov xoü oùx àveu aùxoû, etxe ùrcà xà xvjç ûXtx^ç atxtaç, etfh’ ùtcô
16 xà xfjç èpyavtxfjç yévoç àvàyotxo, etxe xal aùxô xt yévoç atxlaç èaxl xwv
àXXwv zaïlànaç Stflprçjiévov.
Et Sè xàv Ylàv àpy^v xat al’xtov xoü IIveù|iaxoç Setxvùvat pouXSjjievot
xa-9-ànep xal xàv ©eàv xal Ilaxépa ot xfjç êxzXïjalaç StSàaxaXot oùxe
xoûxo îtpoextB’eaav, tva St] xal aa^èç rjv 8 Xéyetv TjpoùXovxo, xal Stà xwv
20 napaoetyiiàxwv èxqtat'vetv, napaSetyptaat xe è/pwvxo, ê£ Hiv 7) p]8a|Jiwç
atxtoç etvat xoü IIveù|jtaxoç ô Ylàç xaxatpat'vexat, vj où xot ye xèv aùxàv
f. 82v | xtp Ilaxpt xponov, àXXà xal /elpw xw yévet, xoûx’Sv xfjç xwv StSa-
oxàÀwv aotptaç xal àxpt|3etaç àva'^tov.
Ilepl [ièv oùv xwv etxovwv èÇ wv S piaxàptoç Aùyouaxtvoç xijv 8ô£av
26 xaùxvjv auXXé^at Soxet, àpxet'xw xoaaüxa" SfjXov yàp èaxtv èx xwv etpig-
[lévwv, wç oùxe nà-atç àvàyxatç xàç elxôvaç xaùxaç ènt xwv 0-elwv oùxe
xafhànaE Set xpaxetv. "OB-ev et pouXolpteO-a xpèç xtjv S6£av xoü StSaaxàXou
xaûxYjv èvlaraoB-at xal jjivjSajjtfbç aùx^j auy/wpetv, xalxot StSàaxaXov aùxèv
elSôxeç’xal xotç àXXotç otoaaxàXotç auvavaxexrçpuypévov xal xwv irapà
so xfjç èxxXxptaç Tjlçtwjiévov yepwv, xoaaûxâ xe xal nXetw Xéyetv êÇo|iev,
ôîrôaa nept AaptaaxTjvoü pév cpaatv ol Aaxtvot, Tcepc Sè Fpïjyoptou xoü
Nùootjç éxepot Xéyouaf xal oùSetç f]|Jiaç àvayxàaet Xôyoç nXéov atSoûç
Aùyouaxtvtp véjjtetv aùxoç éauxtjj 6etv cpvjat véptetv, xal xotç àXXotç
èxetvoç StSwat, xal ol Aaxtvot xotç fyjiexépotç, xal ^p.etç xwv fj|iexépwv
35 èvtotç, xal ot Ttap’rjitv à'ytot àXXVjXotç, wç npôxepov ànoSéSetxxat • Spia
Sè xat Sxt xotç ùnoSetyptaot xwv nap’rjitv StSaaxàXwv, oïç exetvot rcpôç
éxépav xP£L'av è/p^aavxo, xaxoûpywç ol Aaxtvot ^pwvxat, xal oûxe xotç
StSaaxàXotç aùxotç, oùxe xotç xavôat xfjç lepâç HeoXoylaç, oùxe aùxotç
5 àpzrçi’ xal alrlav PM 19 Ttÿoi'Tl&eaav M 83 âzzoç V
DOCTRINE DE SAINT AUGUSTIN
91
toîç rcpàyp,a<at 3c’ ôv àÇtoüat, auvàSouat • xal ôç àSûvarôv èartv èx tôv
Totoürwv rcapa8ety|Jiàr<i)v, tôv Ttôv re oetyjlrp/at toû IIveûpaToç aÏTtov
àÀïjâôç xal toùç StSaaxâÀouç Yjiûv oürw ^povouvraç, èx tôv eîpyjjxévcùv
yéyove SŸjXov.
6
TROISIEME PARTIE.
Doctrine des Pères grecs.
10
TMHMA TPIT0N-	f. 83
’Ev ô rcpozaràaTaatç twv rcpôç tyjv ê v a t a a t v X ô y w v xaî
èxxl-eatç tôv £tjtôv tûv StSaaxàXwv tûv rc ap’ Ÿj p,î v, à ttjv
^[uterèpav pe^atouat Sô^av, t)]V Sè tôv Aarivœv
èXéyxouatv.	16
a'. "Ort âvâyxv) xal AùyouaTtvov xal êxaatov tôv
818a<ax àXw v rcpôç tyjv xotvrjv èrctarca-j-flat rctartv xal Sri
|5àSt6v èart toüto rcotetv.
AXA’ iveartv ^[itv, èveart xaî auvwSèv àrcooetEat T?j xotv^j rctaret tôv 20
[jtaxàptov AùyouaTtvov, et ye pouXot'iJteO-a, xaî tô p SùvaaO-at toûtov
auvâSetv èx toû p]8è fyiàç toüto {JoûXeaO-at auvaVTrjaeTat • où8è yàp tôv
O-etov AajJtaaxTjvôv auvfjtpev àv Ttç toîç àXXotç ôtôaaxàXotç paottoç, etrcep
i^oùXeTo rcpoùpyou rcàvTtov aùrôv àrcoStïaTâv, èv otç èrctvoîa ^ïjaî ttjv
tôv O-ettüv rcpoaôrctov etvat Stàxptatv, tôv àXXcov rcpayptaTtxôç Staxexpî- 20
-j-fl'at raura (Soôvtwv xaî ttjv tt(ç èrctvotaç Stàxptatv eîç tôv Aî^uv àrcop-
ptrcTÔvwv SapéÀAtov àXX’Srt xaXôç re xaî Stxatwç àxoùetv toû StSa-
axâAou {JouX6{jte{la xal tôv rpôrcov, <5 auvarcréov Sv eïïj rcâat toîç 8t8a-
axâÀotç aÙTÔv, paot'wç eûpîaxojjtev • t) Tt XP*ÏV ^otetv rcpôç ©eoû,
ToaaÛTTjç oùaijç t5Jç cpatvo|jtév7jç Staçœvtaç èv aÙTà) xal toîç âXAotç, »o
où8’ èv Ttp TuyovTt rcpdyjcaTt, jiôvov tôv AajjtaaxTjvôv àArjB-eûetv oteaO-at
rà 9'eîa rcpôawrca xar’ èrcîvotav Staxptvovra, toùç 8’ âXXouç |iv)8è eîôévat
8 Aéyouatv, aîpertxoùç Sè eîvat xat toùç aùrotç rcetO-ofJtèvouç ;
AXÀà toüto oùS’àv aùrôç 6 Aa|jtaax>jvàç pouXïjO-etïj- raîç yàp xot- f. 83T
vatç tôv 8t8aaxàÀwv yvôjjtatç àxoXoufreîv ta/upî^erat xaî p,Y]8èv Àèyetv ss
otxo-ibev |ii]S’ àpèaxov aurcp jjiovcp. "OO-ev et Ttvt ty)v toû tpeùSouç xal TVjç
àrcàrijç aÎTtav rcpoaàrcTetv èypŸjv, ToÙTtp [jtâÀÀov âyp^v ptôvtp fftpoaàrcTetv
12 ’Ev </) om V 18 cnionâoao^ai V 20 xoivÿ tiIoth on a? 84 JÂÂa
— /^ovXtjDel)] om V 36 eï ti oï Ttjv V
92	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
f] rcfititv èxetvotç ôpoü xal rcap’ aÙTip Stxaor^. AXX’ etrcotpev àv tov Aa-
paaxijvôv rà SapeXXlou vooeîv; ’AXXà toûto t|)eûSôç éoTt za‘ àyvwpov
voaoti] S’àv rcàvTWç, et pi] auptpwvotï] toîç àXXotç, àXX’ àrcep èxeîvot
tjacpœç elç tôv SapéXXtov àrcopptrcTouat, TaüTa ToZpiqj>j Xéyetv aÙTÔç- vo-
s aolijpev S’ àv xaî ^petç ttjv aÙTYjv véaov, et rctareûovTeç èrctvota xal où
rcpàypaTt Tà 0-eïa rcpôawrca otaxpt'veailat xal paxôpsvot Toôvavrlov
Xéyouat xal vopt'ÇovTeç aÙToùç rcercXavfpB’at, àvT àarclSoç tov AapaaxijvSv
rcpopaXXotpe&a xal ^yotpeO-a p,èv aÙTÔv àrcevavTtaç Xéyetv twv àXXwv,
èXrct'Çotpev Sè èrc’ ào^aXoûç pepr(zévat, Ttp Aapatjxrçvtj) pôvtp npooé^ovTeç.
10 KatTo: peytOTijç àacpaXelaç èaTt Srjrcou tw AapacxTjvtp rcpoaéxetv, xal
oùSelç àv xivo’jveÛ'jece npoaé/wv aÙTtp- àXXà Set rcpwTOv aÙTÔv aûpcpwvov
ùrcoTtO-évat toiç àXXotç- àv Sè Sta^wveîv aÙTÔv toîç àXXotç rcâotv û~OTt-
O-épevot, oùtw pôvtp npooé^etv aÙTtp Stà ^tXovetxtav pouXtbjjteB-a, o pièv
xal oùtwç àytoç étJTat xal tleïoç xal Taîç àX7)&et'atç àSeX^à toîç àXXotç
16 êpet, xal oùtwç ùrco twv voûv èx^vTwv ùytà XoyttJ&T(tJeTat, ijpeîç Sè oùx
f. 84 êafr’ orcwç Taîç toû At^uoç eùO-ùvatç où/ urcoxetoopeO-a. "ÛTt Sè el | xal
otov Té èoTtv è'va Ttvà twv StSaoxàXwv tt)ç ôp-9-rjç àrcevex$"ùvat yvwpijç
rcepl oTtoûv twv tj]T7]pàTwv Tfjç rclarewç, orcep àv pi]rcw Stwptapévov rcapà
Tfjç êxxXijalaç etïj, àXX’vjpîv où peTà TotaÙTijç yvwpjç /Pù toîç StSa-
20 axàXotç rcpo'j'fépe'jfrat, rcàœj] Sè p]Xavî) itpoç ttjv xotvèjv tt^ç èxxXi;ataç
86!çav Ta éxàoTOu p,eTOX£Teùetv. lIpwTOv ptèv aÙTÔftev oa^éç iart toîç [Jou-
Xoptévotç peT’ eùyvw|jioCTÙV7)ç oxorceîv • oùtw yàp t’ ôtpetXop,évit) rcapà
rcàvTwv alSwç toîç 6t8aoxàXotç rceptawWjtjeTat xal Tà Tîjç àXïjO-elaç fiépata
éoTat. ’Av Sè ToùvavTÎov tt]V rcepl toü <J;eû8ouç xal t^ç rcXàvyjç urcôvotav
26 paSlwç rcepl éxàoTOU twv otoaazàXwv èv ^ptv aÙTOïç XajjtpàvovTéç Te xal
PePatoüvTeç, oùtw Si] Tà rcepl twv SoyjjtàTwv po’jXwjiefha StatTàv, èrc’ où-
Sevôç 'fjfJiîv Tà TotaüTa pepatou OTrpeTat, xal lepà vjjjûv StSaoxaXla
auyXÙoewç è|JircXewç èarat, twv ércl TaÙTijv ^yejiSvwv xal ôSrjf&v ^p.tv
àrct&àvwv xaô-tarap,évwv, i] èv Ttot jasv rctO-avwv, èv àXXotç Sè àrctO-àvwv,
so xafrtbç àv èxàoTW Sôlçete XP’pfrat ’ xal pèv rctoTtç oùSèv ^ttov àXïjiHjç
èoTat xal oùtwç- où yàp tw ^eùna-jihat Ttva twv StSaoxàXwv èv ÔTtpoûv
àvO-pwrctvov Tt rcaO-SvTa ata/oç Tt aaO-p6T7)Toç T^j TaÙTYjç rcpo'jTptprl'jeTat
pepatÔTYjTt, yjpeïç Sè rcepl aÙT)]V xtvSuveùoopev oùtwç eùxôXwç Tà xaTà
toùç StSaoxàXouç àrcotpatvopevot, xal toùç pèv rcpootépevot, toùç Sè àrco-
36 SoxtpàÇovTeç, àpa Sè xal t^v t^ç èxxXïjolaç eSpyjVTjV orcapà^opev Stïjvexwç
f. 84v ùrcè Ttp twv | otSaoxàXwv rcpoxaXuppaTt • àXXoç yàp àXXtp rcpoarei^etpévot
tôv StSaoxàXwv xal Tatç vjpeTépatç yvôpatç èxetvouç ouvStatpoùpevot, oùv
9 /tovov P 23 a}.r]t}ela<;’. ty.>:f.ri<ilaQ\T 31 ipevSiG9ai V 36 nçoxata-
M/ifiari	. nfi&ô/tevot M
bOCTRINË DÈS PERE8 GRECS	95
ànapaypànTW Tfl irap’ èxetvwv te xat auptjJiaxtqt xat’ àXXflXwv tjtpa-
Teûaoptev xai 7]yfla6|ie&a ptèv iràvTeç ôptotwç vtxâv- toûto Sè àôûvaTÔv
èaTtv, àXXà Tfjç Te àXflfretaç xai Tfjç etpflVflç èx^-poî'ç xptfrfjvat aupt^aeTat
toîç èx toû p.vj Stxatwç poûXeaO-at StatTàv Tcpôç Tijv toû «JjeûSouç xai toû
7ToXép.ou toûtou auvflyoptav ànoxpflaapiévotç twv StSaaxàXwv Ttvt, wv s
exaaToç xai Tfjç àXflO-etaç xat Tfjç etpflVflç nàvu npoùvôflae. IlapaSetypiaTa
Sè Tfjç oùtw xaXfjç rcepè toùç StSaaxàXouç oixovopitaç è!ç aùxwv SuvâjieB-a
twv StSaaxàXwv Xafietv.
""H Ttç àyvoeï tôv tepôv Mà^tjjiov Tà toû Nûaaflç irepc Tfjç ànoxaTa-
aTàaewç SSyptaTa pwjxavatç Ttat S-epaneûovTa où npôç è^airàTflv piâXXov 10
twv ànXouaTèpwv fl npôç w^éXetav aÙTûv xai npoç vouO-eatav • oùtw yàp
Çflatv èxeîvoç- „Tpeîç ànoxaTaaTàaetç oïôev èxxXflata' pitav p.év, Tflv
èxàaTOu xaTà tôv Tfjç àpeTfjç Xéyov, èv fl ànoxaO-taTaTat, tôv èn’ aÙTfl
Xôyov Tflç àpeTfjç èxTtÀflpwaaç • SeuTépav Sè, Tflv Tfjç SXflç ^ûaewç èv Tfl
àvaaTàaet etç à^O-apat'av xat à&avaatav ànoxaTàaTaatv • TptTfl 3é, fl xai i»
piàXtaTa xaTazèxpflTat èv toîç aÙToû Xéyotç ô Nûaaflç Ppflyôptoç, èaTtv
aÙTfl fj twv iuxtxwv Suvàjjiewv Tfl àptapTta ànoneaouawv etç Snep èx-
TtaB-flaav nàXtv ànoxaTàaTaatç • Seï yàp wanep Tflv SXflv tpûatv èv Tfl
àvaaTàaet Tflv Tfjç aapxôç àcpB-apatav | XP^V(P ^XittÇoptèvflV àxoXapeîv, f. 85
oùtw xai napaTpanetaaç Tàç Tfjç <Jjuxfl$ Suvàjietç Tfl napaTàaet twv aiwvwv 20
àrcoXajîeîv, Tàç èvTefl-etaaç aÙTfl Tfjç xaxtaç pivflp^ç ànoô'epiévouç xai
TtepàaavTaç iràvTaç atwvaç xai pii] eûptaxovTaç aTàatv, etç tôv ®eôv èX-
Q’eïv tôv [jtfl èxovTa népaç, xai oùtw Tfl èmyvwaet, où Tfl |xeO-èÇet tôv
àyafrwv ànoXajSeïv Tàç Suvàpietç xat eîç tô àpx«tov àTroxaTaaTflvat xat
Setx^fjvat tôv SflpitoupySv àvatTtov Tfjç àptapTÊaç44.	2s
XaXenàv oùv àv etfl ntaTeûetv, Sti Mà^tptoç tôv Nûaaflç nentareuxev
oùtw xai èx toioûtwv aiTtwv xtvfl&évTa èyxaTaanetpat toiç n/.eioatv aÙToû
axeSov twv Àôywv tô 86ypta  oùSèv yàp ax^Sov, Ttp ye auvopâv Suvaptèvw,
xotvôv Ttpôç t)]V MaÇtjjtou B-epanetav f] toû Nûaaflç xéxTflTat Xéijtç, oùtw
aa^wç, oùtwç ène^etpyaapiévwç ttjv irpôç TàyaO-ôv xai Tijv eùSatpioviav bo
ènàvoSov pteTà Sixaç xpôvwv ptaxpwv nâat toîç voepoîç èyyuwpièvfl toû
©eoù XTiaptaatv. ’AXX’ oùv oûtwç èSoijev aÙTtp XP^vat “Oteîv, xaiTot ye
èijflv aÙTip twv Tfjç aipéaewç èyxXflpiàTWV à'zraXXàTTetv où piôvatç Taîç
ûrcèp èxeivou tjjïj^otç Tflç èxxXflataç ànXwç, àXXà xai eùXôywç Tràvu* nplv
yàp speXtaO-fjvat napà Tfjç èxxXflataç tô Sôypia cpavepwç oÙTwat, toùO-’ ô m
tepôç Nûaaflç ne^pôvflxev, oùSè rcpôç tô xotvôv Tfjç èxxXflataç cpp6vfl|xa xai
Tflv xotvijv ànàvTwv ètptXovet'xflae ntaTtv èTt yàp èv piotpqt ÇflTïjpiaTOÇ
5 Tovraiv devant vwl add V 12 P. G., 90, 796	22	V 23 ov i
év V 26 ovv om M
§4
1. PftËMlER ÎRAlïé SUR LA PROCESSION DU SAlNî-ESPRlî
toOt' tjv, xaî ê^v êxàaTq) rcepî aÙToü fréaiv Î8tav StacpuXàTTetv oùSèv
f. 85 v àvataxuvToûvTt rcpôç oùç ŸjxtCTT’| iJçfjv - toüto 8’àv fy xaî ùrcèp ttjç îepàç
èxxÀTjataç àrcoXoyta, tj tôv NùaOTjç toîç jiaxaptotç èvéTaÇev èjçTjv 8è xaE
t6X[mj|jicc Ttvwv T-rçç àXijO-eîaç èxB’pûv ttjv tûv SoypiaTtov èxetvtov Xéyetv
s Kpo'JiE'ŸXTjv, [3o’jÂTp)'ÉVT(i)V oùtw Tijv toû StSaaxàXou 86§av XujJtfjvaaiiat, t)
auvTjyôpouç xaî Tàç èxetvou fiEpXouç oùtw acptatv aÙToîç ë^etv rcpoaSoxTj-
aàvTwv. ’AXÀà toüto oüte paotmç àv etx£ Setxvuvat MàÇtptoç, xaE àjJta
ao^faç xaî àperrjç oùx àv ToaaÙTTjv èvTeüâ-ev Sôiçav TjvéyxaTO- oûtw yàp
rcàvTa £à8tôv èarc Xûetv. ’AXX’ Sjjttoç èxeîva rcapaSpaptwv, rcpôç ttjv xolvtjv
it> rcîoTtv toùç toü Nû-jariç À6youç ëXxetv <’>eTO Seîv, StSàaxwv yjjiàç Srcwç
àv Sèot XP’Ga^at T0^Ç OLOa'jzâÀotç, eùXafJûç 8tjXov6ti xaE eùyvtojjtôvwç xaE
ôç aÙTÔç àvTtxpuç. Tà aÙTà 8è xaî rcoXÀotç àÀÀotç tôv StSaaxàXwv
fjpeoe rcpàvretv • àXX’ àpxeî MàÇtjjtoç lyjjiîv œç èv rcapaSet'yjiaTOç TàÇet rcpôç
ttjv rcapoüaav xp^'av ô îepôç.
1» 0<ü|Aàç 8è ô tôv AaTÎvwv StSàaxaXoç rcpôç ©eoû oùx oùtw rcavTaxoû
noteî xat rcpôç ttjv èrctxpaToûaav SôÇav ttjç èxxÀTjataç Tà tûv StSaaxàXwv
èrctarcâTat ^TjTà, rcàaatç jiTjxavaîç TaûTa jJteTappuO-jjtîÇwv ; xatTot ye ëvta
jjieTà rcoXÀTjç è'Xxet ttjç Suaxepet'aç xaî rcoÀÀoîç ÎSpûat tout’ èiçepyàÇeTat,
àXX’ ojjttoç oùt’ àveçsTaaTO’jç rcapÎTjot Tàç èx tûv ^tjtcüv èxefvœv èvCTTàoetç,
20 oùts Seîv oi’eTat ttjv évôç Ttvoç 8t8aaxàXou yvtopjv xpaTeîv tôv xotv$
rcfiac So^àvTtüv, oùte Seîv toùtou t) èxeîvou toü StSaaxàÀou xaTa-
f. 86 t^poveîv ôç èvavTÎa t^ xotvyj ^povTjaavToç yvôjji^, | àXXà TaÙTTjv rcpoO-eîç
xaî ^avepâjç rcpoTepov àrcoSeîiçaç, outw 8)j xaî TÀàptov xaî AùyouoTîvov,
eï rcou SoxoEt) tl Àéyetv ùrcevavTtov, toarcep Ttç àyafrôç StaÀXaxTTjç auji-
25 pipàÇec TaÙTfl xaXôç xaî |jtTjx«vaîç tcctcv eùcpuéot tô ttjç Xé^ewç rcapaX-
XàTTOv eîç voTjjiàTwv auveXaùvet TaÙTÔTTjTa.
O8t(ü Sè xaî Tà rcept t)jv èxrcôpeuotv toû IIveùjjiaToç xaXôç àv Scfj-
TTjaev, eî rcpà toü axî'ïjiaToç ^v, xaî AùyouaTtvov xat Tepôvujjtov xaî
TXcéptov eîç Tijv xolvtjv àv ttjç èxxÀTjaîaç [jteTeppùO-jJttae 8ô£av toüto Sè
so vûv où rcoteî, àXXà jjtàXÀov aÙToùç eîç t)jv véav ttjç 'Pwjiat’XTjç èxxÀTjaîaç
86!;av ptàÇeTat, auyyvwaTà rcpdTTtüV tawç, et ye ttjç •9-petpàaTjç aÙTÔv èx-
xÀTjaîaç ùrcepaarcîÇetv rcpoetXeTO- tô yàp TàÀTjO-^ rcpoTtjjtàv Tfjç rcapà toü
xpeÎTTOVoç x^P'ùY-^S «v tjv, xaî rcpôç toùt<û xa^-£7i:^v aàTÔv StatTTjTÎjv
àxptpfj toû ÇTjTTjjjiaToç xaO-eaO-Tjvat, jjitj xaî Tà VjjjtéTepa xaXwç èrceyvtoxÔTa,
SB xa&àrcep ijjJtetç vûv rcàvTeç axeSôv Taîç éxaTépwv auaTàaeatv ùrcô Te cpt-
XoTtpttaç xaî àvàyxijç èyyeyujjtvàajjtefha • oùSèv yàp èoTt rcapà AaTtvotç
^tjtôv ï) èrctxetpTjjjta rcpôç ttjv aÙTûv Sôîjav TaÙTTjv, 8 jjitj xaî rcpôç t)jv
tûv ijjieTépwv jieTeÀTjXuO-ev etBijatv.
3 ? V 18 tavr^ P 21 âsî M 22 t# xoiv^ om M 33 xoçriylaç :
/eipaytoy/aç V rjv om V
bOCÏfetNË DES PERES GRECS	&&
EJ lATjSevl roivuv àXXtp, 0wpt« yoûv ènoptévouç xar’ txvoç npôç
TYjv xotvôv Tfjç èzzXrptaç Sô^av, ffi ^|i£tç èrt rjj toû 0eoü X“Pti:t nàvu
pspa’wç dyTCTtocoùiiefra, xai Aùyouartvov xai Aapaaxyjvôv xai navra StSd-
tjxaXov èntanàafhat XPI ^àaatç [jtE'ô'SSotç xai [iŸ;re Tfjç xotvfjç xai «pavepàç
àXijfretaç Aùyouartvov ïj Aa|taaxYjvôv tj Ttva àXXwv | twv StSaaxàXwv f. 86 v
ûnepTtO-évat, jj^te £a8twç toûtou xara^poveîv xai rfjv Tfjç aipÉaswç aùrip
xai toû tpEÛSouç SSÇav npoarpipeaO-at, è£ôv aùrôv aùjjt^wvov nâatv ènt-
Sstxvûvar napéart yàp i^jitv ô Tfjç àXïjO-Etaç xavwv, npôç in Tt&eptévotç rà
rtnv StSaaxàXwv, èxetvouç te rtjiâv nàvraç Sjjtoiwç xai ^|xtv èv àacpaXs-
arépw Oïjnou StàyEtv èÇéarat.	10
Oûroç 3’ av etYj rà Upà EÙayyéXta xai rà xotv^j napà nàat rotç opfro-
SS^otç yEyu|ivaa|ièva xa^ ZEZpar7)z6ra 86yjjtara [léxpt roû vûv, xai •xaiktitàv
oùSèv èart navra rà twv StSaaxàXwv rtp xavévt toûtcj) npoaàyetv, oùr’sï
rtç npoaàyot Sfjnou xaXwç, roürov et’xoç èart Tfjç àXrçfreiaç t) toû ye wpé-
novroç à|jtapretv napà @£<p Stxaarfy	«
Sxonwjjtev roivuv oùrw xai ràv Aùyouarîvov, ô'nwç rotç àXXotç St8a-
axàXotç s^ofxsv aû|jt^wvov" nporepov Sk ri nàvreç oi nap’ yjj-iïv StSàaxaXot
nept roû navaytou lIveûjJtaToç Xèyouatv èxB’ïjaôptEO-a xai ri necppôvYjxev
roû Xptaroû xotvwç èxxXijaia, <î)ç Sv toûtwv àjjt<porépwv cpavepwO-évrwv
xaXâjç xai Tfjç àXïjO-oûç So^r/ç èntYvwa&ÊiaYjç, ^aStwç aùrotç ô [laxdptoç 20
AÙYOuartvoç npoaapiAoaO-^, èneinep àvayxatov ^Yoûirefha xai auptcpépov
nàaatç pjxav°rïs aùrôv npoaap|jt3rTEaO-at  xai aùrôç yàp ^aO-etYj y’
jjtàXXov èxEtvotç ij rotç rtnv VEwrépwv ècpsupErai? npo'jrtfhép.evoç, xàv [léXXot
toûto [Jtèv (3ta xai xaXsnwç, èxstvo Sè au|i[Jafv£tv aùrip ^Siwç’ npo^w-
pijaouat Sè xai fjp,tv of Tfjç èvaràaEwç Xôyot [jtErà Tfjç aùrfjç [jtèv àXr^siaç • «
où yàp àywvoç /dptv xat StaXé^EWç r^ | àvrtnapaardaet auvéarïj|Ji£v, àXXà f. 87
xai Xiav àXïjO-EUTtxwç. <î)ç èv àvrtnapaaràaEt yoùv- îjStov Sè xai ^|iîv xai
rotç èvruyxâvouatv, Srt xai Aùyouartvov xai toùç àXXouç Eùpwnaiouç
narèpaç auvtpSoùç ànocpavouptEv rotç ^[lErépotç narpàat xai xaB-Tjy£|iôat
Tfjç nt'arEwç, ttjv [idxTjv rpÉtpavTEÇ nàaav èrci Aarivouç, oï twv £8iwv so
xaTatpEuSôjJtEvot StSaaxàXwv, rfjv airtav aùrotç Tfjç tStaç xatvoro|jitaç
àvartB-éaatv.
p'. Ti xparEt xaO-oXtXT] nt'artç nEpi rfjç npoôSou roû
^v£Û|JtaToç• xai Srt rfjç xpovtxfjç npoôSou roû IIv£Û[JiaToç s»
atrtôç èart v ô Ti6ç.
Tô nv£ûp.a rot'vuv tô dytov, rô IIvE0|j,a rfjç àXYj&Etaç, ô IlapàxXTjroç,
ô eIç rfjç ôptoouaiou TptàSoç, rfjç B-siaç tpûaEtnç èaTtv àya&ôv èvurcoararôv
1 yovv: vvv V 12 xexçarixôra A 24 rovrov V 85 aylov devant
HvevtiaTOQ add P
Ô6 t. PRËMIÈR tfelITÉ St’R tl PRÔCEBSlON Dû SAtNT-ESPRtT
te xaî ôtpetrabç, xal xaprcôç èxeîvTjç, tbç oütwç EÎrcetv, ctu|ji^u^ç te xal
(juvàtSioç, xafràrcep Si] xat ô ASyoç ërepév Ttva Tpôrcov è/pfjv yàp tôv
àÀTjO-tvôv 0e6v, voûv ôvra (oùtw yàp aÙTÔv àvaXoytxwç àvu|jtvoû|Jiev tbç
Tcapo£5st.Y[jio£ Tt ÇGiv xaî ùrcEp^uèç toû twv ôvtwv àploTou), xat Xôyov sxetv
s xat rcvEûpta, xaî toût’ Etvat za-9-àrcep etSoç aÙToü xat èvTEÀÉ^etav Tpôrcto
TtVÎ T7]V ÛrcOOTaTtXTjV TWV è? aÙTOÜ TtpOtÔVTtÜV ÙrcEpyuâ CTÛVTa^tV, St’ vjv
povàç èaTtv f] aÙTT] xat Tptàç tô rcapà twv eùas^wv Vjiwv ÀaTpEuSpsvov.
EtTE yoüv xafh’ ô|JtotoTijTa Tfjç èv fjjitv ÇwTtxfjç xtvfjaewç, etTE xaO-àrcEp
ôpixvjv Ttva Tfjç voepâç èv vjpZv b'EÂf^smç to llveûjia tô à'ytov vootïj Ttç
f. 87T èv Ttp 0£tp, warcep xat tôv Atàv vooü|iev xall’ ôiiotôTvja | Tfjç èvSoTÉpaç
toû Xôyou auÀÀïjtpewç, 7] toû rcpocpepojjtévou toûtou xaî èÇayyeXTtxoü, àeî
vooûfJtev tôv ©eàv Xôyov Ê/etv xat rcvEûjjta, warcep àeî vooûjjiev xaî rct-
areijojiEV elvat tôv ©eov • aÙTÔv yàp etvat rct<Tceûo|jiEV tôv àÀTjO-fj @eôv
nvEÜfxd tê xaî Aôyov xaî tîjv aÙT&v rcrçyvjv, tôv àrcetpov èxEîvov xal
16 àyévvjTov voûv.
Toûtwv 3’ fjjjttv aÙTÎj àX/jO-eta StSàaxaXoç ytveTat. Ilepi pèv yàp
éauT^ç <ppr „Aô^ao6v pe aû, IlàTsp, rcapà asauTtp tfj SoÇtj et^ov rcpô
toû tôv xôapov etvat rcapà aol“, TouTÉOTtv àïStwç xal xpovtxfjç àrcàa/jç
èvvoîaç èrcèxetva, èrceîrcep ij aÙTT] èaTtv àp/i] xôapou te xal ^povou. Ilepî
20 Sè toü IIvÊÛpaToç tv- “O rcapà toü IlaTpôç èxrcopeûeTat“ • où yàp ôte fjÇet
rcs|irc6|JtEvov, tôte xaî èxrcopeÛEoD'at strcE, TouTè<rct tô elvat èlçEtv xat ûrco-
'jTïjasofhat, àXXà rcéjjitpEtv ptèv aÙTÔç etrcsv SoTEpov Stà tô |iet’ aÙTÔv àvs-
XvjXu&oTa xat aÙToü auveuSoxoûvToç àcpt'ÇeaO-at • xaî aÙTÔ Sè otxo&sv
Ÿjîjetv Stà -rfjv èXeufreplav xaî tô à£tw[ia t^ç 9,eôt7jtoç, èxrcopsûeoO-at Sè
25 elrcev aÙTÔ èx toü IlaTpôç wç èxstilsv rcpoïàv àtStwç xal aÙTtp Ttp rcpotèvat
û^taTâ|iev6v te xaî t^ç tStaç aÎTtaç Staxptvô|jt£vov èv àxpqt xaî àrcÀouaTàrfl
Tfjç oùalaç évÔTTjTt. ’H Sè rcpôoSoç aÛT?; toü IIvsû|jiaToç |ièxpt ptèv twv
Tfjç 0-elaç o2xovo|x[aç xatpâjv èXàvO-avs toùç àvD’pwrcouç, auvErcTuyptèvwç te
xaî -rxtwowç xaî wç èv TÛrcw povov èv toîç twv rcpo^rçTwv Àoylotç rcpo-
3t> SEtxvujJtèvr), èv Sè toîç xatpotç èxelvotç ijplçaTO ^avepoüaO-at te xal rctaTeûe-
f. 88 aD-at, èv olç xat toü Tloû | toû ©eoû rcpooSoç ècpavEpwO-Tj toiç rcpwTotç
àxoXoû-9-otç Tfjç àXïjO-sîaç xat St’ aÙTtBv rcàat toîç rclcnet rcE^WTta|xévotç
toùç voepoùç Stp9’aÀ|jtoùç. Kaî Tfjç TOtaÛTTjç rcpooSou cpavépwatç SeuTèpa
xaî xpovtxf] rcpéoSoç ÀéyeTat, wç rcpôç fjjjtâç te oùaa xaî St’^ptâç, où
3» [jtETaPaTtxâjç xtvTj'ô'èvToç toû lIveù|JiaTOç rcpôç Vjptâç, àXX’ fyjtwv rcpôç t)]v
yvwatv Tfjç àt’Stou rcpoôSou toùtou èx toü 0êoû xaî ttjv èxEîO-ev ^[jiwv
jÎEÀTt'w'jtv StaTeO-èvTwv rcwç èx Tfjç rcpôç tôv Tîôv toü ©eoû xal Tà èxetvou
3 ovtw — dvvnvovfiEv en marge de la main de Scholarios dans D, fol. 131
15 dyÉvvrjTOv P 17 loh. 17, 5	32 rÿ niorci P
DOCTRINE DES PERES GRECS	9t
SSy^ara rctar^ç eùXafJeîaç- ôarcep et Ttç ru^Xôç ôv èx yevéaeœç a^epov
àva[3Xé4)etev, àX^jS-éç èart Xéyetv a^fiepov aùrip Xàjjt^at tôv ÿjXtov, xat'rot ye
àrcXwç àeî Xà|j,rcovra.
’Ercet Sè xaî èv etSet a(O|JiaTtxoü Ttvoç 7tpày|4aroç ëçpcèvx) tô Ilveüpa
tô àytov rcpôç [îepattn'jtv rrjç (letaç ot’xovo|Jitaç, warcep àX^D-éç èartv etrcetv, 6
Srt rjXtl'OV af yXùaaat 75 xarépijaav, ourwç àXr/B'éç èartv eîrcetv xaî rô
IIveu|jta xareXO-etv rô Stà rfijv yXwaawv cpavepoûp.evov • waaùrwç Sè xaî
xara^vat èv EtSet rceptarepàç Xéyerat, Stà rô r^v rceptarepàv èvSet^tv
oùaav roû Hveù|jta-oç çatvea&at xarapatvouaav aïa9"7]Tfl>g- àXXà p.7jv xaî
èp.^uaàafrat Xéyerat, rouréartv èp.nvetaS’at, Srt ùttô tw rùrcq) ttjç toü 10
'jTojiaroç otarcvofjç èx toü Xptaroû rcpo^XO-e rotç pafrrçratç • S yàp aùrôç
rjv ô xaî ataO-TjTwç è|jt^uaûv xaî àopàrtoç èp-irvétov ttjv /àptv toü llveù-
[jtaroç. Kaî StSoaHat Xéyerat xaî Xa|jtpàveaO-at xaî èx^etaftat, rwv rotoûwv
Svo|iàT<i)v àrcàvrwv où rcpôç ttjv à't'Stov roû IIveù[jiaToç ûrcapcjtv, où rcpàç
ttjv àpiéO-exTov èxeîvY]v ùrcôaraatv, àXXà rcpôç ràç roû IIveù|iaroç | Swpeàç, f. 88v
St’ div rwv àvS’ptbrctüv ^ùatç èpeXrtôô^, roû ïïoû roû Oeoü raùraç Sta-
vé(iovroç ôç t’Staç, àva^epopiévwv. et xaî rcepî rfjç àpteO’éxrou xaî àrceîpou
tpùaetoç roû IIveùjj,aTOç Xéyovrat.
Ttjç ptèv ouv XPOVLX^S raÛTTjç rcpoSSou roü Ilveû|jtaToç àpxïjv xa!
aïrtov èrctytvôaxouatv of rcap’ rjiîv StBàaxaXot rôv ïtôv roû ©eoû èv rtp 20
rcpoaX^|jt|JiaTt tpavepœO-évra xaî St’ éauroû rô IIveO|jia yvtoptaavra xaî âpa
rwv roû TTveû(iaroç xapta|iàT(üv yevôptevov aùroupyôv oùSèv Tjrrov 7) aùrô
rô ITveü|jia xaî ô at'Stoç aùroû rcpopoXeûç. Kaî roûro aa^âjç èx rtbv îeptbv
rcapetX^aatv Xoyttûv, éxofonjv rwv rptœv ûrcooràuewv èvepyrçrtxïjv re xaî
èvepyôv rŸjç (btpeXetaç èxeîvîjç xaî ttjç è|Jircveùaeu)ç àrco^Tjvapiévwv. Ilept
ptèv yàp toû IlaTpôç aùrf( t^Tjatv àX^D'eta- „"Ov rcépitLet ô Ilar^p èv
rtp Svo|jtarî |jiou“ xat- „’AXXov rcapàxXigTov Stnaet ù|itv“ • xaî ô O-etoç àrcô-
aroXoç • „’'Eawaev ^[Jtàç, ^7]at, Stà Xourpoû rcaXtyyeveaîaç xaî àvaxatvtbaewç
IIveù|jiaToç àyîou, ou è^éxeev è<p’ ^|iàç rcXouaîwç Stà ’lr^aoû Xptaroû“ • ô
Bè jxaxàptoç nérpoç èv ratç rcpà^eatv etrcetv Xéyerat rcepî roû Xptaroü, 30
Srt- „T-(j ôe^t^ï roû ©eoû ù^wD-etç, ttjv re èrcayyeXîav roü àytou Ilveù-
|xaroç Xafitbv rcapà roü Ilarpôç, èÇéxee roûro, ov vûv ùptetç fiXércere xaî
àxoùere“- xatrot ye où r^v ùrcôaraatv roü nveûpiaToç ë^Xercov re xaî
^xouov, oùSè rljv Bpàatv èxetvTjç TŸjç ûrcoCTrâaewç toç StertO-et rôre toùç
[tail'iyràç, oùSè ri]v è’Çtv ttjv èyytvo|jtév7jv œptatv àrcô rrçç Spàaeœç, àXXà as
r)]v èv rotç àrcoarôXotç Starcpércouaav X^Ptv Xôyou xaî rwv B-au-
(Jtàrtüv, V; roü ptèv IIveù|jiaToç rjv ôç St; èxetO-ev èyyevoijiévTî, rca^oç Sè
6 on — èartv ehteîv om VM 26 loh. 14, 26	27 loh. 14, 16
28 Tit. 3, 5	31 Act. 2, 33
Œuvres de Georges Scholarios* II»	7
98	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 89 rwv ànoarôXwv y èpyov t)v, | ô; St’aùrwv êvepyoùjievov • où oi) x^PLV
è^Xércerô te xaXwç xat tjxoùeto xaE twv ôptbvrwv Totç voûv eyouatv ^v-
votàv Ttva TTjÇ àcpavoûç xat npWT'^ç airta; twv Spwptèvwv Eta^ys. llspi
Sè roû IIvEiptaTo; ô 8-eto; IlaûÀôç cpijar „Taûra Sè navra èvepyst sv
s xat tô aùrô HveO|jta, Statpoûv ESta èxàtJrtp xaS’wç j3oùAerat“. ’EneiSï)
rotvuv exx^et ptèv rô nvEûp,a, rouréart ràç toû IIvEÙ|jtaToç ôwpsdç, 6
llar'/jp, ÉzyEt Sè raira; xaE ô 176;, èvepyet Sè raùra; rô llveûp,a xaE
Statpsf xaô-wç poôÀerat, wç St] cpuatxoû rtvoç fyyov acptat xaî xotvoü npiç
tfjv xriatv ôptSnvw; te xaî 6|iovoijTtxûç 7tpoïard[JtEvot, sixérwç aùroupyàv
io tt)ç Seurèpaç êxetVTjÇ npooSou xai xP0Vtx^S xat tSv 176v roû 0eoù xvjpÛT-
rouatv ol otSdaxaXot.
Kat'rot xaE raur?;; xPXù tlç àvapy6ç èartv 6 Ilar^p, oç Stà ’lr^aoû
Xptaroû r6 IIvE’jjia è^xee, xafrànep xat rwv ovrwv atrta rtç àvat'rto;
te xat àvapyoç aùrôç èaTtv ô llarïjp, 8ç St’Ffoû rà ovra SES7j|jttoùpy7jxEv-
16 xat èv IIvs6|AaTt Sè xafrànep r/ xriatç èSTjiJitoupyï^Tj, oùtw xaE ràç ftau-
ptaroupyta; èxetvaç o Vjp.érepoç ènotet S£an6T7j;' èv yàp SaxriXtp 0eoû
toùç Satptovaç èÇè^aXP^ev. ’AXÀ’ oùSèv tjttov àpyl] npwrîj rwv àyaO-wv
èxEtvwv ùn6araatç éxdari) yéyovev, wansp dpa xai rfj; npwrvjç rwv ovrwv
S?;|jitoupYtaç, rf}ç râljEwç vjv èx0UCTtv ùnep^uEt; ùnoaràast; èv iaurat;
20 xat Tcpôç êauràç xàv aùrw rtjj S7]|jttoupYetv, xàv rotç ipyot? r^ç oîxovopttaç,
oùte npôç ttjv STjpttoupYtav àîtEpEtSojiévijç, tiare raùrijv auvStatpstv, oùte
TtpSç ràç èx rf}; O-etaç oixovo|jttaç èneXtboùaaç i^ptv wtpEÀetaç, àXXà raûr7]ç
Æ 89v ptèv | ànapanotiQTO’j |i£voùaT]ç, otanpénouav'Ç Sè èv aùratç oùSèv t(ttov r^ç
évÔTïjroç, ŸjTt; ev te tw Sij|jitoupyeiv xai nâat rotç oùattbSEatv apyot? xai
as xotvot; èxEÎvatç ratç ùrcspcpuÉatv ùnoardasat irpôaEartv.
’EvrsùO-ev ô ispiç xat [AEya; BaatÀetoç èv tï, irpôç ràv âSsÀçàv rpi)-
yoptov èntaroX^- „Zt)toûvteç Sè, cpïjatv, et èx p,ôvou roû àytou lIvEÙpiaroç
7) twv aYaB’ûv xoprjylx ttjv àpx^v Xafioûaa oùrw napaytVErat rotç à^iotç,
nàÀtv àirB t^ç O-etaç Fpa<ff(ç ôSTjyoùiiEil'a etç rù r^ç x^p^yta? rwv dya^wv
30 rwv Stà roû IIvEÙ[jiaTOç 7j|jttv èvEpyou|iÉvwv àpxïjyàv xat atrtov ràv [jlovo-
Yevïj 0eSv elvat Tttareùetv icdvra yaP St’aùroû YEï£v^a&at xai èv aùrtp
auveardvat napà r^ç àytaç Tpacp^ç èStSaxO-TJiiev. "Orav rotvuv xai npà:
èxstVTjv ùtpwO’wptEV ttjv svvotav, nàXtv ùno r^ç ô'eonveùarou xELPaïü)ï^aS
àvay6|ievot StSaaxô|ieila, ort èÇ èxeivijç |at]v navra ttjç SuvdpiEwç èx roû
36 j-iTj ovtoç etç to etvat lïapdyerat, où jatjv oùSè èç èxetvaç àvâpxwç, àÀÀd
rtç èart oùvaptç àYsvvTjrwç xaî àvdpywç ùcpearwaa, r;rtç èariv atrta rï]ç
nàvTwv rwv ovrwv atrta; • èx yàp roû Harpe; ô 176;, St’ où rà navra, <p
4 I Cor. 12, 11	20 zav : xai. V 24 axÿa( devant si ot//toç add PM
27 P. G,, 82, 29 BC 33 vipcÔD-tifisv V 35 oi’dè : xai ÏIL
DOCTRINE DES PÈRES GfeECS	99
ri IIveüp,oc tô àytov à/wptATWç <juve7ttvoetxai“. 'O 8è [jtaxàptoç KûptXXoç
êv tô) SsuTeptp twv xpoa^wvïjTtxwv  „"Opa, tpjul, aa^wç re xal èvapywç
èv TOÛTOtç TÔV KÛptOV ^[JIWV TiqUOÛV TÔV XpttJTÔV 5eX<5|JlEVOV [Jtèv àvB’ptü-
rti'vwî xà HvEûpa Stà tyjv [xetà oapxôç olxovoptav (rikoüatoç yàp wv,
è-TW/Euae St’^jtàç), parcrfÇovTa Sè -9-etxwç èv tw àytw HveûpaTf Ttvt »
yàp àv Tcpéirot tô xopr'yetv BûvaaO’at ttjv toû nvEÛptaToç /àptv, TtWjV ÔTt
Ttp tpûast te | xaî àÀïjO-wç ovTt 0Etp“; KaE oô pôvov St’HoO toûto xoprç- f. 90
yEto&al tpTjatv èx IlaTpôç, àÀÀà xaî aÔTÔv tôv Tlôv aÔTÔ XWFfy xou-
TéoTt tï,v aÙToü X^PLV T0^S à&otç ka^etv èraSatptÀEÛEaO-at. Kaî TtoXÀaxoû
Xopîjyàv toü IIv£Û|iaTOç ànoxaÀEt tôv ITôv, waTtsp ô Heîoç Baot'XEtoç 10
àpx^yôv TŸjç /opr/ftaç xwv Stà toû IIvEupaToc èv£pyou[j,évwv rjptv àyaO-wv
àpxèast Sè àvTt TtàvTWv eîç papTuptav S qrjatv èv Ttp £tç xàç paotXlSaç
npo'jtfwvT’xtxw Xèytp, èv $ oa^éoTaTa auToupyôv twv toü IIveûpaToç SwpEwv
àno^atvETat tôv TEôv, xàvTEÛ&EV aÔTÔv àX^O-Tj 0eôv aupnrEpalvet, Wç to
toü 0£Oû ëpyov npaTTOvTa. «Ihjat yàp • „KaÎTOt tô (ietS/ouç àTOTeÀEtv is
SuvaaO-at toü àytou IIv£Ù|jiaToç npènot àv oôx àv&pumw Ttofhèv, 0£tp Sè
[làXÀov tw xaTà cpûatv. ’EvfjpyïjXEV ouv Tà toü 0eoü xat IlaTpôç ô Ttôç,
tô IIv£ü|j,a StSoùç aÙTÔç. AvO-pwnlvïj toîvuv V) Xfjtptç, IheoTtpenèç Sè xal
ûnèp àvO-pwnov tô è£ ÎSlou 7TÀïjp<i>|jiaT0ç xat etç ëTEpov èx/^eiv ttjv toü
riv£Ô|jiaToç SSotv. 0eôç àpa èoTtv èv àvO-pwnEÎa p.opçpxt Tts^vtbç Aoyoç, 20
'jûveopôç te Stà toûto Ttp 0£tp xat IlaTpE1'. Kat ÊTt 0 ^ïjatv èv -qj àvat-
péaet twv NeoTopîou pXaatpïjptwv • „A6you yàp è<rct Sottjp wç ASyou,
xal üveùpaTOÇ X°P7ÎY^*»y totov ëxwv ^-üto tpu'jtxwç xaô-à xal aÙTÔç ô
narfjp4'. 'Ate yoüv TŸjç èyxpSvou TaÜTYjç npoôSou toû IIvEUpaToç St’ Tloû
toOtov y£V0|jtÉV7]ç tôv TpOTtov, xat Stà toü Yloü xal èx toü l'loû ^aat tô as
nveOpta TtpoEÂO-etv ol îrap’ ^p,tv StSàoxaÀot, ènetSàv tt)ç iIeStïjtoç toü
Tloû xal twv 81’ aÙTTjç ëpywv î] Tâjç toû navaylou IIv£Û|iaToç Sô^S KP^?
toüç 0-£O|Aàxouç èxetvouç uTteppax®'7- xw Aéytp, tbv ot' ptèv | xoü Hoû toû f. 90T
0eoO not>j|Jia tô IIv£ü|ia èXvjpouv xal nàvTïj xe-P0V aÙToü, xat Stà toûto
oôx èx tt)ç oôataç aôToû irpotov, àÀX’ ànoTÉXeajJtà Tt tvjç èxelvot) &fiXï]aewç, 30
Sv TpÔTtov èx, ttJç npdiTïjç atTtaç xtcott] aôptTtaaa yèyove çûotç • ot' Sè,
TÔV XptCTTÔV XWP^OVT£Ç TOÛ ïloü TOÜ 0£OÜ, XpEtTTOV ÈXeyOV TOÜ XptOTOÛ
tô IIvEOpta xal èpnvéov aÔTÔv xal TEÀEtoüv èx Ttvoç ôtpTqXoTspaç xal xpelT-
tovoç potpaç, oôx ëvSoD’ev èvepyoüv, xal Stàxovov aÔTÔv ènotouv twv ëpywv
toû IIv£U|iaTOç, oôx aÔTOupySv te xat atTtov zafhànEp aÔTÔ tô IIvEOpà 35
èaTtV, ÔÇ àppOTTEt TOÎÇ ^UatXtÔÇ TE Xal OÔCTtwSwÇ CTUVY)|JljJ,évotÇ xat ôpoTlpotç.
Toûtwv toIvuv twv 8,£O|Aàxwv àvatpoüvTeç toùç Xiqpouç, oôotwSwç èx
2 P. G., 76, 1313 D 4 II Cor. 8, 9	15 P. G., 76, 1405 B 17 évfoyiioevN
tv/'jQ-yei ,uev M 22 P. G., 76, 180 0	23 xaSàitFp P 28 &ÿam ^l«xovç M
100 i. Premier traité sur La procession du saint-esprit
toü ïloû tpaat tô IlveOpta rcpol'èvat xat otà toû ïtoû za't rfjç èv IIveû[iaTt
^oprçylaç rôv àyaO-ôv àpXYfôv Te xal atrtov tôv l’tôv àrcocpatvovrat za-
fràrcep za't tôv IlaTÉpa, roûro rcXéov à7tové|iovreç rtp Harpl, 8rt ttjv rcpôç
tôv l’tôv aùroû rà^tv xàv toîç rotoûrotç êpyotç StatpuXàTrouat, xa^arcep
6 èv rcàat toîç xotvotç rfjç 0-etaç cpûaewç spyotç, xal èx IlaTpôç St’ Yloû Èv
IIvEÛptaTt Tïjv àvaxatvwatv ^ptôv xal ttjv rcaÀtyyeveatav yeyovévat tpaol,
rtp tlettû IlaüXtp rcetB-optevot, xafhàrcep àpa xaî ttjv rcpôrryv ïjpiôv etç tô
etvat napayœy^v xat rcàvrwv tôv ôvtwv xal rfjç Totaûrrjç rà^etoç atiKG-
[jtév^ç, ex toû IlaTpôç ptèv xat toû Ytoû tpaatv ôpptT^TÏvai rcpôç rÿ/ t^Jas-
io répav eùepyealav tô IIveü|jia, ôç 51] èxelvotç auvôv àxwptartoç, xal è£
aûroü 8è oùSèv ^ttov, ôç Sàj çùaet xal àÇtôptart xat [JouXifjtJet p,Tj8oep.tôç
f. 91 aùrôv èXarrouptevov, xal oûtoj tt]v ^[Jterépav àvàrcàaatv SÀtjç | tt/ç Hetaç
çùaewç epyov etvat XTjpÙTrouatv, et xal tï]V otzovopttav ttJç àvarcXàaecoç
TaÛTïjÇ ô O-etoç urcèarT) Aôyoç, ptôvoç aùrôç rcpoatorctzôç auvatpfl-etç rtp
16 rcpoaW||Ji|jiaTt. Kaî tôv aùrôv rcept toû Yloû toû 0eoü xal toü f)|jteTépou
Searcorou Xptaroü Àôyov rcotoüVTat, èva xal tôv aùrôv elSôreç Ytôv toü
0eoü xal Xptarôv àrcevavrtaç toîç toü Nearoplou À7)pï||jiaatv  80-ev xat
èrcl TaÛTTjç ttjç XP£^aS rôv Àôywv àStatpopwç Tatç rcpo&éaeat xpôvrat,
xotvôv 8Xy]ç rrjç TptàSoç èpyov elvat ttjv fjiierépav atoTTjptav etSoreç, olxetô-
20 Tepov 8è xat auvyflÉ'jTEpov -rfjv Stà rcpôO-eatv tô Ylô toû 0eoû vè|jtouCTt,
Ty/ Talçtv tôv Bsttov Tt|iôvTeç rcpooôrcwv xàv toîç xotvotç epyotç, ôç
etpïjTat. Atà toüto cpTjotv ô lepôç KûptXÀoç1 „"Ote toîvuv tô IfveQpia tô
àytov èv fyjtîv yevi|jievov a’jiijiôpyouç ifyjiâç àrcoSetxvÛEt 0eoO, rcpôetat Sè
èx IlaTpôç xal Ytoû, eüSyjàov oTt TTjç O-etaç oôot'aç èoTtv, oùatwSôç èv
se aÔTÂ xal è^ aÙTŸjç rcpotov“. ’EvTaûO’a yàp StjÀov, ÔTt tô ptèv 'juij.rcépaojia
rcepî tîjç toü IIveû|jtaTOÇ O’eÔTïjxoç xal SôÇvjç èoTt xaTà tôv aÙTÀ( |xax°~
[jtévtüv, Sè rcpÔTaotç ttjv èv ^piîv èrctSTjpitav toü IIveû|iaToç èxet xal -rf]V
è^ aÙTfjç ytvopiévijv ^piîv àvaptôp^watv.
Kal èv rcpÔTtn tôv rcpôç IlaXÀàStôv œTjotv ô aÔTÔç'- ,/Ap’ ouv 4>i>x*l
so tô àvO’pôrcti) tô S'Etov èyèveTO Ilveûpia ; xal rcôç oùx àrcorcov xojjttS^ tô
TfiSe voetv- rj yàp àv àTpercrcoç xat aÙTïj rcou 8ta|jte|j,év'ï)xev ?] ôux*)‘ v(-*v
8é èoTt TpercTï] • TpercTÔv Sè où Tôt rcou tô Hvsüjacc èartv, 7) ei'rcep tô Tpé-
rcea&at voaeî, èrc’ aôrïjv ô |jiô|jioç àvaBpaptetrat tyjv ftetav tfûatv, etrcep
f. 91 v èart toü 0eoû xal Ilarpôç xal pt^v xal roü Eloü rô oùatwSôç | è^ àpi-
33 çoîv, Tjyouv èx Ilarpôç St’ l’toû rcpoxeop.evov llveü|jta“. IloO-ev ouv èÀafie
ttjv roü rcpoxetaO-at XéÇtv ô KûptXXcç; ’Ex rôv àrcoaroÀtxôv ^tjtôv ôv
èvayxoç èptviQpiovEUCTa • Stà toüto xat èÇ àpt^oïv tpjatv Èxeî yàp xat ô
8 toiaVTtjv P 20 tov 0eov om V 22 P. G., 75, 585 A 29 P, G., 68,
148 A 32 ti P
DOCTRINE DES PERES GRECS
101
Ilatijp èx'/éat tô HvEÜpa XéyETat xat ô Yfôç, xat Kpôç pet'Çw aa^ïjvetav
È7vl(yay£v „fjyouv èx IlaTpôç St'Hoü“, <î>ç èxet cpTjatv ô Itetoç àirôaToXoç •
où e^éxeev êcp’ I]pà; Stà ’hjaoû XptaToû“.
OùatwSwç 3é cpTjatv èx/etaO-at, TOUTÉaTtv ou xaTà tôv rfjç frfiXTjaswç
tpÔTtov è£ aÙTwv npoïévat xa^ànep rà XTtapaTa, àXXà auptpuwç xaî waxep s
Tivà xapnôv Trjç fleîaç oùataç- o irotwv èv ©rçaaupotç èxSvjXÔTEpov èXayev
rOùxoüv etnep èaTt xaTà tpûatv àytov, oùx èçwfhev ëxet elvat toioûtov,
pàXXov Sè aÙTÔ Tijç O-Etaç oùaîaç ûnàp/ov èvépyeta ^uatXTj te xat Çûaa
xat èvDirôoTaToç, irpoaTt&ijatv àet Tfl xTÎast tô TÉXetov St’ àytaapo.0 xat
T7jç irpôç aÙTÔ p£TOXflç“. Et 8è Ttpôç tov Ytôv ànopXéîrwv, oùatwSwç èXsysv 10
êç aÙTOü xat ot’aÙToû xpoxEta&at tô IIvEûpa, Tfl toü Ytoû -jrocÀtv auvEtpyà-
Çsto Sô^fl Ttp Xôytp TOÙTtp- où yàp xaTà pé^E^tv èvunàpxov aÙTtp, tpïjat'v,
aÙToû xat St’ aÙToû itpo^etTat, xadwç fj twv afpsTtxwv cTÔXpflaEV eî-
netv àvota, of)'V£ïôv te xat ènstaaxTOV tôv èx toü ÜVEÙpaToç àytaapôv
Ttp Xptartp xaiYàmp Ttv't twv tJjtXwv àv&pwîtwv StSoüaa, àXX’ oùatwSwç is
èvuTtdpxov aÙTfij cpflat xaî aupTre^uxôç xaO-ànEp xaî tÇ> IlaTpt, xaî où-
atwôwç è£ aÙTwv îrpoxeôpEvov èvepyEÏ. "QanEp àpa xaî èv ©flaaupotç
TTjV toü Ytoû il-sÔTïjTa aupnspatvwv, oütw | tpijatv • /'Ote toîvuv tô toü f. 93
IlaTpôç Ilvsüpa xat toü Ytoû Ilveüpà èaTt, nâjç où xaTà tpùatv èaTat
©eôç ô toü xaTà cpûatv ôvtoç 0£Oü xat IlaTpôç e^wv oùatwSwç Tà I8ta 20
xaî è£atp£Ta“ ; Kaî 0 cprjcrtv êvTaü&a oùatwStôç, ETÉpwO’t cpuatxwç XèyEt,
t^àaxwv ?repî toû ZIveûpaToç, oTt „^opèa£t pàXXov ^uacxw; tô t^ç ftefaç
oùataç à^twpa“. Kaî noXXaxoü 8è àXXoftt Tà TotaûTà ^ïjatv.
’AXXà pr,v xaî xa&àitEp ènî t^ç twv ovtwv Bîjptoupyfaç oùx àxo-
xX7)poûTat otà npoO-Eatç Ttp Tiw, Sè èx tw IlaTpî StSoTat, àÀX’àvTt-as
p.E'ibtcTavTat xaTà te ttjv cpwvTjv ôpoü xaî tîjv aïjpaatav at npofhêaetç
aÙTat, SEtxvûvTo; toûto xaÀwç toû îspoü BaatXstou ypaçtxalç ànooEtEeatv
èv nèpmtp twv npôç ’ApcptXôxtov xE^aXaîwv, outw xànî ttjç toû IIveù-
paToç	al upoO'èaEtç aÙTat xaXwç te xaî àX^D-ôç èiraXXàTTOVTat,
xafhaTtEp ô KùptXXoç èv Ttp [5ïj&èvTt îrpoa^wVYjTtxw ^ïjatv, ÔTt npÔEtat so
St’àptpolv xaî tô llveupa tô Çwottoîoüv, xatTot npÔTSpov èXEyev ^youv
èx IlaTpôç St’ Yîoû“. ’AXX’ èxst pèv, ïva tIjv TdÊiçtv twv 0-eîwv npoawnwv
O'/jXw-jT, xàv aÙTfj Tÿ; toû IlvEÙpaTOç xopijïla, St’ ^ç 6 Yîôç toû ©eoü pETà
toü IlaTpôç xa’t toü IIvsûpaToç èvepyet tÿjç ^pETèpaç ^ùaewç ttjv (3eX-
Ttwatv èvTaüO-a Se, Iva tô àStà^opov SïjXway; Tfjç èvEpyEtaç, ÔTt ptav ss
xaî Tijv aÙTTjv àirapaXXàxTWç èvïjpyouv àp^w èvèpyEtav, xotvôv oùaav
4 Tit. 3, 6	7 P. G., 75, 596 C 10 avrô sic ; le sens exigerait eavtô
18 P. G., 75, 508 C 22 P. G., 75, 485 D 28 xâno V 29 te xai
om P ânalliiTTOVTai P 31 ijyow. oti P 36 Ttjv om PM
102 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcpôç ‘ÿ/ptcc? sùepyectav toû evôç TptaurcoaTàTOU ©eoû • xaî y; twv rcpoO-éaewv
toûtwv àvTtptET&jraatç	èartv èrcl Tîjç toû nveôjjtaToç x°PWaS
xafrarcep èrcl tÿJç rcpdiTTjç twv ôvtwv Sijpttoupylaç, StOTt toû aÙToü xa^oJ.ou
f. 92TXoyou xaî yévouç ètrclv 7j te rcXâatç ^[iwv xaî SvàrcXaatç | xaE Ij rcpôç tô
s fjpiÉTEpov yévoç xijSejiovla xaî toû rcavTÔç S'ïjp.coupyéœ xal tJÔtJratJtç’
ÉxœTépwfk yàp te 0-ela tpûatç aôptrcaaa evepyeî xaTà tï;v éauTTjç rcavâ-
yaO-ov poûXTjotv xat éxàoTTf] twv ôrcoaTàaewv ôXtxwç èvepyet xal èrctaijç
Tatç àXXatç, xal rcàaat ô|ioû pta elalv SpX’ô t^ç éxaTépwO-ev ^pitv Tjxouc^ç
EÔEpy£ataç 6|iotwç. Toûto Sè oôx Sv t;v SXyjB'èç èrcl ttjç toû IIveô|iaToç
10 ôrcâpÇewç- oôatwSwç yàp yj toû IIveu|iaToç ôrcaplçtç xal Stà toü IIveu-
[jtaToç fjp.tûv àvaxalvwatç y) rcXSatç t^v SpX7]V xa- épt'^ôxwatç 8tev?jv6xaTov,
xal et Ttç èari toutou toü Tpôrcou Tyjç Staxptaewç laxupoTEpoç.
TaüTa Sè rcâvTa xal ô Nôctotjç Fpijyôptoç èv tw rcpôç ’Aj&àfkov ÀSyw
xaXwç ^E^atot- „IIâCTa yàp, ^ijatv, èvépyEta O-eôB'ev èrcl rijV XTtatv
is xouaa xal xaTà Tàç rcoÀuTpôrcouç èvvotaç ôvoptaÇoptévyj, èx IlaTpôç à^>op-
jjtàTat xal Stà toü l’loû rcpSetat xal èv tw IIveupaTt Ttp àyltp TEÀetoûTat.
Atà toûto elç tô rcXîjS’Oç twv èvepyoôvTWV tô ovopa Tfjç èvepyelaç oô
StaaxlÇEtat, otl oôx àrcoT£Tp,7][jtévv] éxàoTOU xal tStSÇouaà èaTtv f) rcept
Tt arcouS^, &)X Srcep av ytvijTat twv eïte elç ttjv ^peTÉpav rcpovotav ^&a-
20 vovtwv, etTE rcpôç TŸjv Toû rcavTÔç otxovojrtav xal aôoTaatv, Stà twv Tptwv
|ièv ytvETat, oô [iyjv Tpla èoTt Tà ytvô|jteva“. Kal |iet’ oXtya • „Et St] rcàv
àyaO-ôv rcpàypia xat ôvopta ttjç àvàpxou 8uvà|j,swç te xat pouXfjç èoTtv
è^TjiAptévov èv if; Suvâptst toü IlvEÔptaTOç, Stà Sè toû ptovoyEVoûç 0eoü
àxpSvwç te xal àStaaTaTwç etç TeXetwatv âyeTat, oôSeptàç rcapaTâaewç
2ô èv Tfj toü 0-elou (3cuX/]|jiaToç xtvïjaet àrcô toû IlaTpôç Stà toû l"toü èrcl
f. 93 tô IlveOpta ytvojAêvxjç | y vooupiévïjç“, xal Tà e^fjç. ’Ercl 81] ttjç TotaÔTYjç
Xpetaç, ô'rcep êçpDTQV elrctbv, xal KôptXXoç S lepcç xal aôprcaç ô twv fepwv
otoa'jzàZwv xôxXoç xal Stà toü Floü ^aat rcpoïévat tô IlveOpta xat èx
toû Floü xal 8t’ àp-potv, xal àSta^opwç Tatç rcpoO-éaeat xp^vt^'»
30 àpx^yôv xat atTtov tôv Ylôv vooüat tÿjç TotaÔTvjç rcpoôSou oôSèv rjTTOv
ï] tôv IlaTÉpa, xal plav èx r^ç TOtauTTjÇ toü nveôpiaTOç x°PT)Y^aî
^[jttv èyytve'jfha: XxPLV ™v Tptûv urcoaTaaewv Àéyouat- xal oôtw
Tàç twv atpeTtxwv àvTtihé'jetç Xôouatv, aç èx tvjç otxovopitaç èxetvot
rcpôç ttjv 0-eoXoytav èxlvouv Totç àvO-pwrctvwç te xat 'jwpa.Ttxwç eEpirj-
36 ptèvotç yj rcercpayptévotç rcepl toü Floû xal toû IIveôptaToç Stà ttjv t^ç
otxovopu'aç SvSyxTjv, Tàç ileorcpercetç rcepl twv 0-etwv ôrcoaTâaewv èvvotaç
èxpSXÀOVTEÇ.
9 av si',/ M 14 P. G., 45, 125 C 21 Ibid., 129 AB
DOCTRINE DES PERES GRECS
103
v'. "Oîtcds èAey/ovrat ot rôv axoTràv xûv otSaaxàÀoiv où
guvopû VXCÇ, xal Stà TOÛXO XïjV xpo V t xi] V à Tt O j T C/. 7] V xal XYjV
àtStov npàoSov xr]v aùxv]v etvat XèYOVxeç.
"Hv Si] XP£lav tà auvopwvxeç ëvtot oùSè rtp oxonqi TrapaxoÀouS-oùvxeç r>
tôv StSaaxàXoïv, etç ttjv àt'Stov xoû nveûptaxoç ürtap^tv xàç xotaùxaç
êXxouat prpetç, ot [ièv ùir’ ^yvota?, ot Sè èâ-ekoxaxoûvxeç • àv x^j xe Æyvoîty.
^oTjB-oOvxeç xat xt]V novrçpt'av èXÉYXOvxeç, xàv napàvxa XSyov èveaxTjoâ-
ptefra. Tl y^P» cpaatv, vj xpovtxv] npàoSoç xal àtStoç xoû IIve6|iaxos èv
èart • xal Stà toüto ej; o\> àv xô Hveupia rcpofot xpovtxéôç, xal at'otaç tu
aùroû npoetatv. "Q xr]ç naxatàxY]Toç • xal nûç àv otôv xe et-/] xô syXPovov
xaùxàv etvat xG> àtSlcp |, el [il] xaxà xà Trenepaoptévov rtp ànetpcp xaùxàv f. 93
etvat XéyoDat, xal xfî> irpoS^Xtp xà à^avéç, xal xtp xaxaXTjnxqj xà ùnèp
xaxaXrç4>tv.
’AXX’ évàç ovxoç, cpTjal, xoû Ilveùptaxoç. 8 xp°vtxûç re npôetat xat is
atStcoç, àvccyx?] xat xàç npooSou; pttav elvat. Oùx àvàyxx] • ë<oç av xat
o Tlàç xoû 0eoû ô Xptaxàç eîç a>v, Suai yevurpécrtv où xatç aùxatç ye-
Yevv^aO-at ntareuï-at, fiàZZov Sè xal îravrànaat StacpSpotç, Sxt ï] |ièv
ù'^TjXï] xal nptbxï] xal àl'Stoç xal xt]Ç xf’eÔTïjros elvat XéY£rat, ot’ ïjv elpv]-
xat xaî êv xpX'fi elvat npàç xàv 0eàv xal 0eàç elvat xal npà xoû xàv 20
xôqwv elvat ôeSo^âa&at rcapà xcp IlaTpt. ij Sè xarcetvij xal Seurépa xal
EYXP0'''0? x*l x^ç aapxàç elvat À^exat xal St’ otxovoptt'av yeyevïjp.év7), rcepî
rtç, etp^xat aàp£ Y£ï£V^a^,s<t Aoyoç, xal rcepî ^ç cp^atv aùrà; ô Sonijp
rcpôç xàv 0eàv xal llarépa, ort où [jte àTtéaxetXaç, xal èÇ vfi àveÀY]XuB-évat
/éyerat xal neirtaxeuxat, ènel xal eç oùpavoû xaxapepYjxévat St’ aùxijv 20
etpTjxat tnç àpxoç ^wrjç, xal auXXa|jt|iàvcov aùO-tç xà; Sûo Yevv^aetç, pèftb
ex xoû llaxpo; è^XO-ov xal ^xo)“, cpïjalv, où xi]v ex pjxpàç àpvoùptevoç
févvTjatv oùSè xaxà xaùxïjv xi;v Yéw7]<Jtv èx xoû Ilaxpàç etvat Setxvûç,
àXXà tt|v èv xû 0eôj Ttpofïixœpljtv xal àtStov ûnapEtv èntSetxvùoiv ^|Jttv,
çuatxTjV oùaav toç èv üaxpt re xat èx Ilarpaç, pieft-’ Ÿ)v xat XPOVLZ®S30
^xe, xfl z-xt(j) Y^vvrjaet rcpôç xà cpav^vat xat Yvoiptofl-^vat xal xijv àXXïjv
otxovojjttav àX^D-wç xeZéaat XP’Jaâ[jtevoç. El rolvuv, evàç ovxoç xoü 7j|iexépoD
SeoTcorou, Sùo Yevv^aetç état, xal oûxto r:apï]XXaY|Jièvat, | rcâjç al roû Ilveù- f. &
jjtaxoç npàoSot (Jtta èaovrat Stà xà èv elvat xà üveûfia; Et Sè xi]V StxxijV
èv rtp Xptoxtp cpùotv atTttBvxai xoû Tcp^Yl-taxos, oùSèv èart rcpôç xàv XSy°v ' ss
où yàp àvaYXT] Tcàvxo); ^v xal Y£vv7)0'?]vat xà Ilveupta, et y£ p.VjSè àtSloiç
Y£Y£VV'ïlTat>	^pX£l xà Trept^O’iJvat, xafrchrep èTrépt^O-r] xal ô Hàç
xoû 0eoO, xal xaxeX&etv xal tpav^vat xal xaO-taat xat xà xotaûxa, à
12 xarà to : xal Ttù P 23 XLyezai. P 26 loh. 8, 42
104 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcepî aÙTOü xa&ôaov èv eI'Sel awpaTtxw netpavéptoTat, XéyeTat, e? xat
yéyovev tires? èpàvfl, xa&ànep aàpç 6 Aôyoç èyéveTo- xaTà 8è ttjv O-eô-
TTjTa aÙTOü xat Tflv cpûatv oùSèv aÙTtp twv ^flpiàTWv èzet'vwv ènaXflO-eùeTat.
’Aàâ’ oùS’ àvàyzfl tô Ilveûpa àïStwç èx toü ftoü npotévat, StÔTt xaTà Tflv
5 ypovtxijv aÙToû npôoSov èx toü Ytoü npotévat XéyeTat- tô yàp nveupa
xat èÇ èa’jTOÛ npotévat XéyeTat xaTà TaÙTflv ttjv npooSov toûto yàp èaTt
tô Ipx^aD-at aÙTÔ. ’AXXà xaF èxetvijv tyjv npôoSov xa&’ flv ë/et tô elvat
àtStwç, où npôetatv ê£ éauToû, àXX’ aÎTtaTÔv èarl xat èx toü IlaTpôç èx-
xopeùeTat.
io ’Eti Sè xat ô ïîôç èx toû üveùpaToç npoïévat xat TtépîteaD-at XéyeTat
napà Tflç rpatpflç xp°vtxwç, àXX’ oùx àv xat àtStwç XéyotTO népneaB-at.
e'OTt Sè ô Bloç toü ©eoü xai èx toü üveùpaToç ànéaTaXTat, ô paxàptoç
’AvaaTàatoç èv Ttp rcept twv ôpO-wv Tfjç èxxXflataç SoypàTWV napaSlSwat
Xôytp• tpflal yàp- ,,’Eireî xaî aÙTÔv tôv ïlôv àzeaTàXfhat pavO-àvopev où
is ptôvov napà IlaTpôç, àXXà xaî napà toü àytou üveûpaToç, wç aÙTÔç êçfl
f. 94’Stà ’Haatou- Kaî vûv Kûptoç ànéaTaXxé pie xaî tô Ilveüpa aÙTOü“. | El
Sè Stà tIjv oîxovoptlav àxeaTàXO-at XéyeTat, St’ flv xat fl Tflç aapxôç npôa-
XyjtJjtç tjixovopiàjO-Y) Ttp toü ©eoû Aôytp, xaî tô Ilveüpa Xotnôv Stà Tflv
otxovopttav èx toü fîoü àneaTàXO-at XéyeTat, St’ i)v xaî wç neptaTepà (ïrpfhfl
20 xaî tbç nüp  xaTà toûto yàp àneaTàXB-at tô Ilveûpa el'pflxev v) rpapfl
napà IlaTpôç xaî ïloü, zafhôaov aÙTÔ awpaTtztp etSet vûv ptèv wç nept-
OTepà wcpO-fl èv tw panTlapaTt, vûv Sè wç nüp. Kaî toûto oùx
àXX’ AùyouaTtvôç èaTtv ô Xéywv èv népnTtp toü arapî TptàSoç Setnépou.
El Sè tôv péyav Ijptv èntaetouat BaalXetov oùx èv XP°vtP npôetat
25 XéyovTa tô Tcpoïôv èx ©eoü, xàv èv XP^vtP èvepyetaç ànoStStp, XavO-à-
vouatv êauToùç Ttp toü BaatXetou XTelvovTeç Jçéçpet ' où yàp àpvetTat Tàç
Xpovtxàç èxet npoôSouç twv S’et'wv ùîroaTàaewv ô péyaç BaatXetoç, oùSè
TaÙTÔv etvat Xéyet t)]V xP°vtxi]V àTCOtJToXijv xaî ttjv àt'Stov ûnap^tv toü
frelon xpoawnou, àXXà twv alpsTtxwv XTtapa XeyôvTWv etvat tô Ilveüpa
3o xaî tôv Etôv Stà tô XP°vtzwç àneaTàX&at xaî /povtzwç Ttva èvepyetv
xaî Totç ^paatv èxetvotç, St’ wv XP°vtxôv Tt <J7)|jiatveTat èv t$ Tpacp^ nept
toü IToû xaî toü üveùpaToç, ènî ùpéaet twv 0-etwv npoatbnwv napa/pw-
pévwv, aÙTÔç pyjat tt(v XP°vtX7jV èxelvïjv ànoaToXijv pïjSèv npoataTaaO-at
Tfl àxpôvtp npoôotp twv ônoaTàaewv xaî tw Tflç fteÔTflToç àjçttbpaTt • xat
35 aÙTfl yàp XPOVLX^ T“v 0-etwv npoawnwv ànoaToXfl àxpovôç èaTt Tpôirov
éTepov, Sti ô ©eôç oÜTe èv XP°V(P oùte xP^v0U SetTat, où pôvov
repôç tô elvat, àXX’oùSè npôç tô Sflpttoupyetv • Ttotet yàp xaî aÙTÔv tôv
5-6 to yàp — Âs/frat om M 10 IlvevfiaToç: lïarpéç M 12 xai o P
14 P. G., 89, 1325 A 16 Is. 48,16
DOCTRINE DES PERES GRECS
105
ypôvov oùx èv XP^Vfp S^nou, xaî TàXXa Sè odtwç oùx èv | /pôvw notet, f. 95
ei xal exaonov tôv ytvop,évwv ûnô 0eoü jieTà tô ùnoaT7;vat tov xpôvov
ê'YXpcvôv èartv, ô; où auvaîStov Ttp 0etp, àXX’ èv toîç tou xpovou xal twv
npoaxatpwv npayptàTWv rc£p!.ex°lJt'£V0V °P0LS- ''x- Stà toûto xal ô IlaT^p
àxpôvwç tov Ttàv népinet xal ô Ttàç àxpôvwç èx toü IlaTpôç ànoaTez- s
XeTat• waaÙTwç Sè xal tô IIveû|jta, où Stà TTjV atStov [jiôvov (JouMjv toü
0eoü rcepl twv ëpywv ttjç aÙToü àyaB'ÔTTjToç, àZ/.à &q xal xar’ aÙTrjv tîjv
twv TotoÙTwv ëpywv npo^elptatv • à/pôvwç yàp note: navra Taûra ô 0et5ç,
oùx oTt à't'Slwç TaüTà et’atv èv éauTOîç, i)jJ Srt npàç to TaüTa notetv où
Setrat xpo^ou, oùSè au|xnapaTetvo[iÉvijv è^et nuftiif toü xpSvou ttjv 10
auvèx£tav ttjç xtv^aewç. oùSè aup.|jt£Tpou|ji£VT]V oùoajr^ oùSap.wç, wonep ô
[jtéyaç oütoç aùO-tç èv toîç aÙTOÎç nepl toü IIveù[j.aTOç Àéyet, Srt éxà<rctp
twv àlçtwv StSwatv èauTO xal èv nàatv ôXov èarlv, où xaraxep|.iaTt£6[i.evov •
èvepyet [jtévTOt oùx èv nàatv ôptotwç. Kal èv éxàaTcp nàpeart TÔnw, xal
navra^oü ôjjiwç èart, xal cùSa|jto’j èartv wç rà rànou Seojieva xal auvTvj- is
poùjjieva rônw t) optÇofieva. Atà toûto cprptv ort tô npotàv èx 0eoü, xàv
èv /pôvcp TV1 *' svèpystav ànoStSwatv, oùx èv /povcp ^pôetatv èx 0eoü.
Toûto Sè xal ^[^etç cpajjiev, ôrt tô IIv£ü[j,a tô à'ytov irpoïôv èx toü
0eoü npàç Tjpàç xal ànoCTreXZôjievov, èv xpôvtp tï]v èvépyetav ànoStSwatv
yàp Stà rrjç aùroü jistox^ç àvaxatvtat; tjjlwv xat àvànXaatç èv XP°V(P 20
Srjnou eart'v, tbç xal ‘7;[j.wv èv XP°vtP T£ ovtwv xal XP^vtp TaÙTyjç ànoÀauôv-
twv aüTÔ p,évTOt ye. ènetSàv èx | toü 0eoü npàç Vj|iâç npotoi, oùx èv f. 95
Xpôvtp npôetatv où yàp Serrât xp^vou wanep où npoç tô etvat, oùtwç
oùSè npôç tô èvepyetv. Tà Sè -rijv etç '^|ji«ç toü llveùjjiaTOç npooôov, ŸjTtç
xotvï] èaTtv 5Àt]ç tvjç HeÔTTjToç npôoSoç, wç [it'av Ttvà xaPtv £z n«^pùs 26
St’ l’ioü èv llveùjjtaTt cpépouaa fyjtïv xal StScüaa, xarà tôv tepàv ’AO-avàatov,
tô toIvuv TaÙTvjv tt(v npôoSov aÙT^v etvat Xéyetv tïjv etç éauTÔ toü Ilveù-
[jtaToç npôoSov èx toü IlaTpôç, oùO-’ ô [Jtéyaç Xéyet BaatÀetoç, oW 7]|jietç
Xéyojiev, oÙTe Ttç eùaepetv cppovTt'Çwv èpet.
30
8'. "Ott nepl Tfjç àtStou xal ùnapxTtxvjç npoôSou Toüllveù-
[jtaToç ot 8 tSàaxaZot XéyovTeç, èx toü IlaTpàç aÙTÔ Stwpta-
ptévwç nàvTeç t^aalv èxnopeùeCTilat, xat oùSelç èx toü Ttoü.
’Enl |ièv oùv t^ç XP£^aS èxelvïjç, ônep èyS’Tjv etnwv, TOUTéaTtv ènetSàv
TÎ]v xp^'','-7Àv àno'jToÀTjv toü lIveù|iaToç àvujjtvwat xal T7jV St’ èxelvîjç eùep- 35
yeatav, èxetva nept Te toû Ttoü xat toû Hveùp.aTOç Xéyouatv ol StSàaxaXot,
ocja npoÀapôvTeç elpr^xaiiev àXX’ènetSàv nepl ttJç àt'Stou twv 0-elwv npo-
1 rà aÂÂa P 8 ravta navra V 9 savnn M 27 tlç avrà V
31 àyiov devant nvsvftaroç add P 33 oi’delç: ovx P
106
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
otontov ûrtàpÇEWç xat râçEtn; aùrûv xat tStÔTTjToç îïpaYptaTsùwvTat, tt(v
rfjç to'otewç èxTtB’éjiEvot Soiçav, ÈxEtitEp èxpvp; aùroûç tcote ~œ
Xôyq) StSôvat a^oi^v tûv xpôç toùç èvavrtouç àY«vtov xaî rrp etZtxptvfj
rcepî TtüV O-Ettov Sô^av toîç ttjç àXr^Etaç çtXotç èxTt'B’EaS-at, tôts ri]v àïôtov
5 toû Hveô|jiaTOç ÙTtapÇtv èx toû Yîoü pèv oùSapwç Xé^ouaiv, à),),’ ex toû
IlaTpôç Btœptaptèvtoç Etvat cpaat, xat'rot Soxoûatv aÙTtbv èvtot xaî tt,v àt'Stov
f. ,46 | xpôoSov èx IlaTpôç St’ TtoO TtO-Évat xaî àtSttoç èx Ilarpôç et’ ïtoû irpot’évat
to IIvEü|jia {(eoXoYetv. ’AÀÀà Tàç pÈv pïpstç èxEtvaç tûv StSaaxàXtov, èv
atç Stà Toû ïtoû to llveû(ia xaTà ri]v àt'Stov zpooSov ôoxst npotèvat,
io jiETà TaûTa npo-/stptaà(XEvot, tôv àX^fb^ xaî yv^atov, tbç olôv te, xaî èv
èxctvatç rœv StSaaxàXwv àvtxvEÛaojiEV voûv  vûv 5è tî rcepî rfjç toû
IIvEÛ|iaToç ÛTtàpçswç te xaî ûrtocrcàcEcoç. t)v èx toû IlaTpôç è^Et, '9'EoXoyoûai
xotvüç ei StSàaxaXot xaî aupcpwvtoç, êntaxEirrÉov. T^ç yàp àïStou xpocSou
toû IIvEÛp,aToç, xaH’ vjv îStoauaràTœç 6çèaT7]xe xaî npoaaiTxx&ç, oB-ev té
16 èart tt]V «àpXTjv xaî ttwç npôç aùrijv ô Tîôç è/Et, icap’ aùrwv tûv Stoa-
axàXwv t^ç èzxXvptaç cpavepwB’EÎarjç Tjpîv zaB-ôaov S^xouB'ev ÈY/mpet,
tote Si] Xoitcôv xaî Tctôç èart StTioû tô IIvEü|ia, xaTa|iaf)Etv Suvr/oSpeB-a
xaî rtp axoTtô t&v toüto eÎTtovTwv TTpoacpuvjvai xaXtôç. BaatXEtoç roi'vuv,
ô [iÉYaç tt]Ç àXïjB’EÎaç StSàaxaXoç, èv tr^ rcpôç tôv àosXcfôv èmaToX^, Tàç
20 Yvœptartxàç ÎStÔTTjTaç tûv B’EÎwv TcpocœTcwv xapaStSouç, àicô toü llvsu-
p.aToç àp^àpsvoç oûtw cpjatv „’Ettsi87] tocvuv tô àYtov Hvsü|Jia, àæ’ où
îtàaa ènî Tip XTÎatv f] Ttôv àYaB'&v xopTjYta nTj'i'd&t, toû Yîoû pèv 7(pT7)Tat,
ip àSta<TcàTwç a’JY7.x~XAap.?.dcvsTtxt, tt]ç Sè toû IlaTpôç aÎTtaç è^7]pjiÉvov
ê/st tô Elvat, ôtlev xaî èxiropsÛETat, toüto y'’'(,)P-cjt'-zSv t^ç xarà tîjv
us ÛTtôaTaatv î8lôtt]toç a7]|istov e^st tô [lETà tôv ïtôv xaî aùv aÙTtjj yV(ûP^'
^EaO-at xaî èx toü IlaTpôç ôçEffràvat. 'O Sè i'tôç tô èx toü Ilarpôç èx-
f. 96 v 7T0p£UÔ|JlEV0V IIvEÛjJta S'.’ ÉaUTQÜ | xaî |J,e{>’ ÈaUTOÛ YVWP^WV; pôvoç |JtOVOYEVÙÇ
èx toü aYevvïjTou çtüTÔç ÈxXàp,<paç, où8e|itav xarà tô ÎStàÇov tûv Yvœpto-
pàTWV tï]V xotvœvi'av e/ec itpôç tôv IlaTÉpa ï) irpôç tô llveOpia tô xytov,
so àXXà toîç sîp7]|iÉvotç OT][jtsîotç pôvotç Yveopt^ETat. 'O oè ènl nàvTtvv 0sôç
èEatpETÔv Tt Yvœptapta t^ç sauToü üzoCTTàoeœç tô IlaTijp Etvat xaî èx
p.v)Ssjjutzç atTt'aç ÛTTooT^vat ptôvoç e/ei, xaî Stà toüto TtàXtv toü tngpEtou
xaî aÙTÔç totaÇôvTwç èTttY’.vdxjxETa'/.
Toüto [ièv oùv tô ^ïjtôv oùSEjitâç ÈKS^EpYaataç SstTat, oùSsptàç àva-
35 TtT’jÇEtnç • aÙTÔO-EV Y“P aa^Éç èartv, ort ri]v UTTOOTaoiv toü HvEÛ|J.aToç
eî't’ oùv VTcapçtv èx toû IlaTpôç civa: Xi'fzt Stwpta|iév<üç, toû Sè ïtoû
ijpTÎjaO’at [Jtèv aùrô Stà ttjv napaSESoptÉVTjv rà^tv xaî tŸ]v Stàxptatv xaî
16 tiJç tuxAijoiaç om M 21 P. G., 32, 329 0	23 altlaç'. ovolaç M
27 fiovoyevvâi? P 36 eltovv PV
DOCTRINE DES PERES GRECS
107
p,£Tà tôv Hôv etvat, aùv aùxw Sè yvwptÇeaiiat xat àStaaxaTwç aùxw auy-
xaTaZap^àvea^at Stà x9]v àxpav oùataç évôxTjxa. Kal tva pTjSeîç 'éyr^
□•jzoçavxeiv, Sîç ènavaÀap^dvet xà aùxà nepl toû nveûpaxoç- npwxov
pèv wç ôno-H'é'jetç x^ç ntaxewç àvavxtpp^xouç xaüxa xtD-etç, etxa auvâywv
Èx TOÛTWV dO-pOUV TT(V TOÜ IIvêÛpaTOÇ IStÔTTjTa, 7) TWV ôpotpUWV npO'jWTCWV 6
xexûpiarat * xat èx toû ITaxpôç p,èv ù^eaxàvat Stwptapèvwç aùxô tpijtJt,
Stôxt ttjç toü IlaTpôç alxtaç èSTjppèvov è’/et tô etvat- oùtw yàp ^xouev
èxetvoç tô èx üaxpôç èznopeùeailat pexà tôv ïêôv Se etvat xal oùv aùxtp,
Stôxt xoü rioü YjpTT/xat, w àStaaxfltTwç au^xaTaXap^dvexat • TipxTjaO-at Sè
xat 'juyzaxaZappdve'jfhat Ttp Ytw toûto Xéyet, tva xal tt(v toü Sa^eXÀtou io
aiiy/DOtv cpûyTj xat ttjv toü ’Apetou Statpeatv, | pàÀXov Sè tva cpeûyetv ^pàç f. 97
èxStScclçfi, wç èv aùxfj tÿ( ÈTxtaToXîj ÇTjatv, ôxt àxoXoûB’Wç pèv xaxà ttjv
xcllçtv, auvTjppévwç oè xaxà ttjv ^ùatv xwv xptwv xaxà xaùxôv auyxexpa-
pévTjv x9]v nlaxtv àvaxuTtoûpeO’a.
Toùxtp aûpcpwva xaftccnaÇ xat àSeX^à ô tepôç Xéyet rprçyôptoç èv is
xotç npôç Eùvôptov àvxtpp7]xtxotç, nepl xwv 0-eîwv npoawnwv xaî x^ç
èvoÛOTjç aùxotç àStaaxàxwç ptàç oùataç xôv Xôyov notoùpevoç- t^Tjaî yap*
„Et oùv èv T^j àxTtaxtp cpùaet voetxat xà D-aupaaxà npàypaxd xe xaî
ôvôpaxa, ô ITax^p, ô ïtôç xaî xà Ilveüpa tô dytov, nwç ëaxat Suvaxôv
Snep ènt xwv xdxw neptepyaÇopèvrç xaî noXunpaypovoüaa xaxaXappdvet 20
ÿ] èvvota, ëxepov èxépO’j auyxptxtxwç ûnepxtO-etaa St oc xtvoç xpovtxoü otaaxx;-
paxoç, toûto xaî ènî xvjç àxTtaxou xaî npoatwvtou voplÇetv oùataç etvat,
èv IlaTTjp pèv àvap^oç xaî àyÉvvTjxcç xaî àeî llax^p voetxat, èÇ aùxoû
Sè xaxà xô npooe^èç àotacjxdewç ô povoyev^ç Tièç xtp Ilaxpl auventvoetxat •
Bt’ aùxoû Sè xaî pex’ aùxoû, nptv Tt xevôv xe xat àvDnôtJraxov Stà péaou 25
napepneaetv vôïjpa, eùllüç xô Ilveüpa xô âytov Stà xoü l’toû aovTjppèvwç
xaxaXappscvexat, oùy, DtrreptLov xaxà xi]v ùnapçtv pexà xôv ïlov, ôç noxe
tôv povoyevfj 3£)(a toü Tlveûpaxoç voïjB-^vat, àXX’ èx pèv xoü ©eoü xwv
oàwv xaî aùxô x^v at’xtav ê/ov xoü eîvat, ô&ev xaî tô povoyevéç èaxt
cpwç, Stà Sè xoü àXrjiltvoü tpwxôç èxÀdptpav“. Kaî ndÀtv èv Ttp aùxw so
Xôytp • ,,06/1 àxxtva èÇ TjZtou vo^aopev, àZX’èÇ àyevv^Tou i^Àîou àÀXov
îjXtov ôpoû tt; nptbxTj | èntvota yevvTjXwç aùxw auvex).âpnovxa xaî xaxà f. 97T
ndvxa waaûxwç ë^ovxa, xstÀÀet, Swâpet, ÀapnrjSôvt, peyéO-et, ^atSpôxr/ct,
xal nàatv ànXwç xotç nept tôv 7(Àtov Ilewpo'jpévotç.“ Kaî nàXtv /Exepov
Totoûxov cpwç xaxà xôv aùxôv xpônov, où jtpovtxtp Ttvt otaaxTjpaxt toû ss
'yevvTjToü cpwxôç ànoxepvôpevov, àXXà Bt’ aùxoû pèv èxÀàpnov, xr;v Sè tÿ)ç
ùnoaxdaewç aîxtav è^ov èx toü npwxoTÙnou cpwTÔç“.
4 dyaî’TtppT/Ttoç M 18 P. G., 45, 369 A 25 nÿlv: ?rpoç V xaivôv V
28 /wvoyevij: Yïov P 31 P. G., ibid., 416 B 34 "Etcqov om V 36 yevvri-
tov: vorjrov P
108 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
’ISoù xat oûroç èx roû 0eoû twv oXwv rljV airlav exetv Ilveüptà
cpTjOrv, o&ev xat rô ptovoyevé; èart cptoç, xat rcàXtv èx roû Ilarpôç r^v
atrlav rvjç ùxoaràaewç è^Etv, zaflànep ô b'-eîoç BaatXetoç rfjç toû Ilarpôç
airtaç è^pipiévov e/ecv rà etvat xat èx roû Jlarpôç ùtpearàvat, àfta xat
5 Ÿjv e/et xpôç rôv Ttôv ràçtv TtpoartO-évTeç, 8 pèv rô ot’ aùroû èxXàpretv,
o Sè rô pter' aùrôv etvat xat aùv aùrw • où yàp tt(v npô; rôv Ilarépa
pôvov ra£tv einôvreç ànéarrçtJav, t’va xaî rot; pouZoptévot; xape^yeta&at
rtpôcpaatç ûrcoXetTtotTO, zafrànep tï;v eùayyEÀtxvp èxelvr/V napE^r/yoûvrat
jôfja'V wç èv àvanrù^ewç ax^p.xrt, àXX’ oùtw; èvapywç naptarwatv èx ptovou
io roû Ilarpôç rô liveû|Jia uystaraaO-at rotç èraxtEtv Suvajxévotç xaXwç, wç
jjtïjxÉTt oetv tt)ç Stà roû jjtovoç ànoxXrjptbaewç. Ttç Sè, rwv otSaazàXwv
oùrwç àvœnruaaôvTwv xai TTjv rwv 9'eJwv npoawirwv rà^tv xat npôoSov
texvo^oyoûvtwv Ttàvu xaXwç, poüXr^stT; Kpoaèxstv voûv è^wv rotç èrepôv
rtva rpôxov, ptàXXov Sè èvavn'ov, àvaxrûaaetv roXpwat; rpïjyôptoç Sè 6
f. 98 ©eoXôyoç èv rtj> etç "Hpwva rôv cptXoaoyov | Xoyq^ • „r'Ev Sè, tpirjal, IlveOpia
àytov, nposXO-ôv ptèv èx roû Ilarpôç rj xat npot'ôv11, Kat npoeXO-ôv pév
tppt Stà rô rèXetov r^ç Ttpoôoou- irpoïôv Sè, Stà rô à'IStov. ’AXXà xat
(Jtôvov Ttôv cpïjatv elvat rôv Ttôv èv èxetvtp rtp Zôytp- où yàp llaryp-
Harvip Sè èartv aùrtp yEvv/]rwp xai îrpopoXeùç.
20 Kat èv rtp TCEpt, ïtoü Xoytp- „Atà toûto, cpïjatv, èift rwv ^pterépwv
Spwv laràpevot, rô àyévvTjrov eiaàyoptev xai rô yEWTjrôv xai rô èx roû
IlaTpôç èxnopEUÔptEvov, wç itou cpïjatv aùrôç ô 0eôç Aôyoç11. "Opov yàp
èvraüb-a rfjç nepi roû IIveùijiaToç 0-ewptaç roür’ aùrô rô èx roû Ilarpôç
éxTCopeùeaS’at Xèyet, xai roaoür’ ànéa/e rô èxnopeùeaO-at rô IlveOpta xa;
26 Tcpôç tôv Ttôv àvaiépetv, w-j-vb’ tva ptlj 36^ Ttvi toûto Xéyetv, TopoaeO-^xe
rô èx Ilarpôç, ttjv r^ç nptbrrçç auvôSou ÇïjXwaaç àacpàXetav. ’Exelvr; yàp
^ijat- ,,^0X00 pttav O-EÔrïjra roû Ilarpôç roû Yevv^aavroç rôv Ttôv àv-
ex^pàarwç xai roû ï'toû roû yEyevvrçptÉvou e^ aùroû xa: roû àytou IIveu-
ptaroç roû Exnopeuopiévov èij aùroû roû üarpôç11. Kàxetvot yàp ot narépeç,
so <î)ç ëotxev, tva pr] Sô^ rô àvatpoptxôv èxetvo npôç rô npoasxèç ôvopta
Tàrrea&at, îrpoareO-Etxaat rtp è? aùroû rô Ilarpôç • et Sè xat èx roû l’toü
tout’ fjSetaav èxîTopeùeaO-at, ij eî~ov àv è^ aùrwv, xat è^ aùroû einôvreç,
àcpTjxav àv àStoptarwç rtepl éxarépaç ûnoaràaewç toûto voeta&at, wç p;-
Septtâç èvreOfrev pXàpTjç aupt^aoiiévr/ç, irpôç ônorépav àv twv ùnoaràaewv
sa àva^épotro, èiret xai îrpôç àpporépaç àXïj&èç è|jteXXev elvat. Oürw rotvuv
xai ô (léyaç rpvjyôptoç rô èx Harpàç èxnopeuôpevov Xèyet, ïva Aarivouç
1 È/fiv om V 4 è^tiit/xévov om V 14 As oui P 15 P. G., 35, 1220 B
20 P. G., 36, 76 B 22 o aveoç P 27 P. G., 85, 1288 C 31 rà IlarQÔç:
tov Ilatçôç V
DOCTRtNÈ DÈS PERES GRECS
109
èXè’fâi xal èx roû ïéoü toüto | Xéyovraç èzzopeùeaft-a: zaE rov 5pov, ov f. 98?
ô péyaç ScSàaxaÀoç rlO-rpc xal ô Seazôriqç ^pûv zpà aùroû, jjt,erà TtoXXfjç
ozeppatvovraç zpozereîaç. Kàv rw rcepî èv raïç StaXé^eacv sùraiçi'aç
qrpi' „Aéov ëva Oeàv ITarépa ytvw-jzecv àvapxov xal à^è^tov, xal
Fîàv sva yeyevvrjpévov èx roü Tlarpôç, xal Ilveüpa èv èx Oeoü r^v uzapÇcv s
è^ov, napaxwpoûv Harpe pèv àyevvrjaîaç, Yiw Sè yevvrpewç, rà Sè àXXa
auptpuèç xal œjv&povov xal ôpôSoiçov zaE ôpôrcpov". Taûra 8é yipty èx
rûv roû frauparoupyoü Fp^yopiou zapet/.T/pcnç, oùrtvoç èv rî] àzoxaÀûcpet
Àèyerai • „llveûpa èx Oeoü r^v ùnap^iv èyo'/ xal 8c’ Hoû TTecpvjvàç toîç
à'/îlpdjzo'.ç4, pàXXov Sè zpà roùrou rtp B-sicp HaùXtp auvaotov èv tt; rcpôç io
KopivO-louç Xéyovn- „ro Ilveüpa rà èx roü 0eoü“, ex roü XpcaroO 8è 7]
ex roü Yloü oùSézore Xéyovrt, àXXà pôvov Ilveüpa l’coû xaE Ilveüpa
Xpcaroü. AXXà p?]v xaE rà rà pèv àXXa auptpuèç rtp l’Ecp roûro Xéyecv,
zapaxwpoüv 8è ï'tqi rfjç yevvfjaemç, ré ye àXXo poùXerac 7j rà pi] ràv
Hàv -popo/.éa ecvai roû Ilveûparoç; Trj; yevvijaewç yàp aùrw, tp^al, is
pôvTjÇ zapaypnpeè rtp Hep, wazep rtp Ilarpî rfjç àyevv7]aîaç. EE 8è zpo-
poXeùç 7;v roû Hveùparoç, xaE rrjç TrpopoX.vjç àv aùrtp zapeypnpei Srptou,
eircep oùx ofôv ré èarc zpojjoÀéa elvat rà Ilveüpa. Taûra 8è Xéytov rtp
HaacZecop auvàBec Xèyovn rà xotvà Ilarpî xaE TEcp xotvà eevae rtp Ilveù-
pan, xaî rtp lepep Acovuaétp zpà BaoiXeéou roûr’ eîpr]zôri. Kaî ô Nùctcttjs 20
Ilveüpà tfrpt rà ttjç -arptxfiç èxnopeuàpevov ùzooràoswç. Kaî ô Baoc-
Àeto; a'jftiç èv éppTjveéa roû rpiaxooroû Seurépou tpaXpoü’ ,,'Qç oùv ô
Srçptoupyôç, ftpl, A-ô'/oç, | èarepécoCTe ràv oùpavov, oùrw xaî rà Ilveüpa f. 99
roü Oeoü, ô zapà roû llarpà; èxzopeùerat, rouréarev èx roû arôparoç
aùroû, ïva pi] ribv ë^wB'èv rc xaî rwv xrcapàrwv aùrà xptvfls, àXX’ <î)ç ss
èx Oeoü ëxov T^iv ôzôaraacv 8oÇàÇ’{jç“. Kaî èv rj) zpàç Eùarâ&cov ènc-
aroX^ ô aùrôç- „Tà 8è Ilveüpa r^ç àÀTj'ïleEaç èx roû Ilarpàç èxzopeùeoO-ac
ScSax^-èvreç, èx roû Oeoü eevae ôpoXoyoûpev àxrîorioç11. Kal TtàXcv èv
exxacSexàrq) rwv Ttpoç ’ApçcÀôxiov „Oùrs ô Aôyoç àépoç rùzwacç ayjpav-
rezi] Scà cpcùvTjrixcbv ôpyàvwv èxcpepopévij, offre rô Ilveüpa arôparoç àrpàç so
èx rwv àvazveuorcxûv pepœv è^W'9'oûpevoç, àXXà Aôyoç pèv ô rcpàç ràv
Oeàv iôv èv àpxfj xaE Oeàç üv, Ilveüpa Sè arôparoç Oeoü rà Ilveüpa
r^ç àXvjO-etaç, 0 zapà roü üarpàç èxzopeùerac<!.
'O 8è péyaç AO-avàatoç èv rep Aôytp, rw èv eïôei StaXéiçewç Maxe-
Sovcavoü xal ôp&oSô^ou • „Tûv pèv àvfhpwzwv, tpr^at, llérpou xal IlaùÀou so
xal TcpoO-èou npoüTcàpxo'jacv àvO-pwzoc, xaî rwv zpà aùrtov àÀXor roü
8è ’ABàp où zpoüzàpxec àÀÀoç, àXX’ aùràç ô Oeôç- Ilarpàç 8è xal Ycoû xal * 22
4 P. G., 36, 180 B 6 HutçI om V 9 P. G., 10, 984 D 18 <Jè om V
22 P. G., 29, 333 B 27 P. G., 32, 329 C 29 Ibid., 136 C 35 P. G„ 28, 1304 C
110
t. PREMIER TRAITÉ! SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àyîou Ilveùparoç oùSèv rcpoürcàpxet', àXX’ èx toû Ilarpàç ô Tlôç yeyév-
VTjTat xat rà Ilveüpa èxrcopeûerat". 'O aùràç èv tw èv eïSet StaXéljewç
Movraviaroû xaî ôpO-oSoÇou- „"£2arcep oùSèv èart péaov voû xal Xôyou
xat rcvofjÇ, oürwç oùoè péaov Ilarpàç xal Hoû xal àytou IIveûpaTOÇ-
s vofjaat oè Set rà Ilveüpa réXetov èv reXeta ùrcoaràaet, rcapà Ilarpàç èx-
rcopeu6pevov“. Kal KùptXXoç èv rotç xarà ’louXtavoû- „Tô Ilveüpa àp-
pyjTwç èx toü llarpôç èxrcopeùerat, otà Sè roü Ytou /op^yetrat rÿ; xrtaet“.
Kal jtolltv' ,,’Exrcopeùerat pèv èx roü 0eoü xal llarpôç, èart Sè oùx
f. 99T àXÀôrptov roü rioû xarà tôv ttjç oùalaç X6yov“. | Kal ’louarîvoç ô pàpruç*
10 n'Qç ô riôç, cpTjatv, èx roü llarpôç, xal to Ilveüpa èx roü llarpôç, rcX^v
ye Si] rw rporcw ttjç ûrcàpÇewç 8totaet“. Kal èv raîç rceptôSotç twv àrco-
arôÀwv èx roü llarpôç èxrcopeùeaO-at Stwptapévwç to Ilveüpa Àéyerat.
Tourotç rcpoaxelafhwaav rà toû KuptXÀou firpd, èv otç àrcoStatpwv oùtw
çijalv, èxrcopeûeailai pèv tô Ilveüpa èx roü IlarpSç, ^oprjyetaO’at 8è r$
15 xrlaet toûto St’l'loü, èÇ wv èv tw rcporépw pépet toü rcapôvroç auyypàp-
paroç èO-ïjxapev èvta.
e'. "Ort xal èx twv auvôSwv tô aùrà SetxvuTat, xat pàXtara
tt)ç Seurépaç xal rplrijç.
20 Toûrotç rcpoaxetaO-waav ol twv ércrà auvôSwv B-ecfAoi- rcàaat yàp
èxetvat èx toü narpàç wpt'Çovro rà Ilveüpa èxrcopeôeaO-at, xal oùSèv rcpo-
aerlO-ouv Tà xarà rijv TptTTjv aup^àvra aûvoSov, àrcep àvrl (Jrf^ou rcpércet
xparetv tî]ç Seurépaç àvàrcruljtç, ÿjrtç ô'Àov tô rcepl roü nveûptaroç
àvércruEev àpO-pov, èx roü Ilarpàç pxsv èxrcopeûeaS’at tout’ elrcoüaa, l’itp
25 Sè au|ArcpoaxuveîaO-at xaî auvSoÇàÇeaO-at • xal roü MaxeSovtou èx roü Tloû
re toûto ù^taraa&at ptévou xal 8v]|jiioupytxwç ûcplaraail'at cpXuapoüvroç,
aùrè] rà [Aèv SïjjAtoupytxwç àvetXev, àrcocp]va|jtèv7] auptrcpoaxuvetaO’ai toûto
xal auvBo^âÇeaO-at Tlarpl xat Hâj, tô Sè SXwç Scptaraailat rcwç èx roü
ïtoü otà rf]Ç eùayyeXtxfjç èlçéfiaÀe pvpewç, èx roü üarpôç èxrcopeùea'9'at
so tout’ elrcoûaa. El Sè rcpôç ri)v Sijpitoupylav pôvov aùvoSoç èSua/épatvev,
èxrcopeùeaO-at àv èx roü Tloû auvexaipijaev, èrcel rijv ù^eatv T7]ç oùataç
f. 100 àvetXev èx toû au|ircpoazuvetaO-at xal auvôolçàÇeafhat, | où8’ àv TjÇt'wae rff>
(JjeùSet xal rà àÀ^O-f] auvex|3àXXeiv. llwç Sè xat auprcpoaxuveîaO-at pèv
toûto r<p Hep Xéyouaa, oùx ôxvirjaev a&hç xaî roüvopa roû Ilarpàç èrca-
36 vaXapietv, t'va pi] 8ô^ rw Ttqj pôvw auprcpoaxuveîaO-at, èx roü Hoü Sè
êxrcopeûeaO-at toûto ^povoüaa xaO-àrcep èx roü Ilarpaç, où rcpoaertilet
roüvopa roü Ttoû; OùSeplav yàp et^e Sua^épetav xàv r^j èxrcopeùaet tôv
6 P. G., 76, 725 C 8 P. G., 77, 180 D 10 P. G., 6, 1224 A 19 tïJç
devant add V 37 Ovte/ùav — Ylov [p. 111, 1. IJ om M
DOCTRINE DES PERÈS GRECS
111
Hôv auvàtpaaav EtiTEtv xat èx toü Ytoû, aianep èv tw aup“poaxuvstaô-at
rôv Ilarépa irpoaéD-7/xev, oùSè ntareùaetev àv rtç paStwç ttjv tepàv èzetvrjv
uùvoSov ~ïjç àXTjfreîaç xaî rf(ç twv ntarwv ÆrjeXetaç t;ttov cppovrtaat 7)
aï AaTtvot [Jtôvot necppovrtxaatv uarepov • et Sè ex ptôvou toü Hou tô
Ilveûpta sXeyev ô MaxeSôvtoç, rf(ç narptz^ç atrîaç àiroréptvwv aùrô, toûto r>
6è èSôzet rfi auvôSw nay^aXenov ('tpeüSoç yàp èart xaî àSùvarov, et xaî
TifretT) Ttç oùatwôwç te xaî tpuatxwç èx toû Ytoû tout’ èznopeûeaO-at), et
ptèv 7) aûvoSoç èx ptôvou toû lîarpàç Etvat tout’ èirtarEuev ànevavrtaç
Mazeoovttp xaB'ànaE, xaXwç ènotet ptôvov èx Ilarpôç èzTtopeùsafhat Xeyouaa
xat pî] XPt0P'^V73 ~P^ "*lv èxnôpeuatv Ttp ôvôptart toû Yîoû- eî Sè xaî èx >0
toû ï’toü tout’ etvat ntareùouaa où npoaerîHet, rà aùrà MaxeSovt'tp tjJtâp-
TavEV èrepôv Ttva rpoTtov, 7] et Ttç àXXoç èx [jtdvou roû Yîoû toûto Xéyetv
èrôXptTjaEV àv • eç wv yàp atwnâ ttjv èx toû Ytoû npôooov navreXwç, tpat-
vsrai ^ouXoptévTj èx ptovou toûto toû IlaTpôç èxiropsûeafrat • xaî ^elpov Sv
ïjptàptaVE TWV èx ptovou TOÜ Ytoû TOÛTO ^pOVOÙVTWV; Et’XEp èxetVOt ptèv Sv 13
oùrwç ètppôvouv, aÛTTj Sè cppovoüaa | èx Ilarpôç etvat toûto xaî roû Yîoû, f. 1(
ôptwç èx üarpôç èXsye ptôvov, rùnov rotç àv&pwnotç nâatv xapé/ou-ja
ztuTEWç àrsXrj te xat Seôptevov r^XtzaùrTjç npoatWjxTjç • où yàp èyot rtç
Etnetv, ort ptrjSeîç è{JXaa<ffjpi£t xspî rô ÜVEûpia, xai Stà roùro ttjv àX^O-etav
oùx àvayxatov r;v aùrotç Stopt'Çetv • et Sè èXàvO-avev aùrijv ràX'/pYéç, roüro »o
xat x£tp°v fy' toûto Sè à^toûat nepi aùrrjç oi ptïj ratç èzEÎVTjç t|)7]^otç
àpzoûptevot, ptâXXov Sè ourot raùrTjç re TTjç auvôSou xai ttjç pter’ aùrijv
eùtl'ùç aocpcbrepot te Etvat xai àXTjfrÉarepot jèoùXovrat, wv I) ptèv Maxeôovîw
ptaxoptévTj èx roû Yîoû ptovou rà llveüpta Xéyovrt nenotrjaO-at, àvrî ptèv
roû TtenotTjaK'at, auptrepouxuvetaD-at Xéyet, àvrî Sè roû èx roû Yîoû, èx as
roû üarpôç cpTjatv èxnopEÙeail'at, àvrî Sè roû ptôvou, rôv Ytôv navrànaatv
ànoatwnà- oûrot Sè rô nenotTjaS-at xai rô èx ptovou cpuyôvreç ptôvov, rô
Sè èx roû Yîoû npoaSEÔàptevot, Stop&oûvrat ttjv aùvoSov, wç xaxwç aùrô
pti] TtpoaTjzaptévTjv.
'H Sè rôv Nearéptov xafleXoûaa rptrTj, àzoùouaa rôv Nearôptov Xé- s»
yovra piTj ëx£t'' ûnapÇtv St’ Yîoû rô üveûpta rô àytov, oùte xaraôtxàÇet
roùrou /àptv xaî ànoçatvErat pii] Betv npoart&évat o!ç Seurépa xat
npwrr) aûvoSoç ôptae, xaraStxàaaaa àv, ôç èx rwv npayptârwv StjXôv
èartv, et rtç ànEvavrtaç rw Nearopîtp Xéystv èfJoùXero rcept ye roû Ilveù-
ptaroç xat ùnèp rrjç SôÇtjç çtXovetxetv • toùç yàp èvavrta norè roXptTjaov-36
raç Xeystv Ÿ] auyypàcpetv rtp auptfJôXtp rwv auvôSwv èzetvwv, roùrouç erépav
rctartv xatvoropfljaEtv ônetÀTjtpev, wanep aùrôv Nearôptov xatvoroptetv àne-
i^varo èv otç èX^pet xarà Xptaroû • | raùrvjv yàp r^v è5IjYrJatv	1
8 inlarevijev V 21 );’v om V 28 zaZtôç M
112 T. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIT
Aartvot tpépouat, xaî 7}[J.eôç tû ye vûv ë/ov aù-q/ a’jyxwpoûpev. Oôxojv
et ttjv etc XptaTÔv pXaacpTjplav toü NeaTOplou tuotlv éTépav èvûptaev, wç
Tjj Te Xëçet toû auppûXou xat tt, Stavota cpavepûç êvavTtoupévïjv, e5S7]Xov
wç irepî toû IIvsûpaTOç SoÇa toû NeaToptou, î]V oùSoXwç et ne xaxwç,
r> àXXà pâXXov ëSet^ev àapevtÇouaa noXXotç Tpûîrotç Vj aûvoSoç, tw ai>pfJ6X(p
aûptpwvôç èoTf xat oùtw tô rcspE toû IIveûpaTOç àXXwç tppovfjaat r; necppo-
vïjxev ô NeaTÔptoç, maTtv ÉTépav xatvoTopvjaat zaî xaTà toû aup^ôXou ZwpTj-
aat Tj te aûvoSoç èytvwaxev ov xat "Ijpetç ôpotwç etSÔTeç où/. àpapTàvopev.
Et Se Tà; peTà TaüTa auvôSouç not^aat èpoüatv onep vj TpÎTYj napr/zev.
10 àvafrépaTt oeSwxut'aç Tà 0eoSwptTOU xecpàXata, toûto <Jj£û86ç èaTt xat
àSûvaTOv • èirel yàp èzetvat pe^atoGaat Selxvuvxat ttjv TptTTjv ôanep
etxàç ^v (àXXwç yàp oùx àv èSôxouv auvàSetv), âSùvaTov t)v aÙTàç tyjv
nept toü IlveûpaToç 0eoSwpÎTOu So^av ànoTponatav ^ppaa&at, tîç ëvexa
oot£ ©eoSwptroç oùts NeaTÔptoç aÎTt'av Ttvà eSé^avTO oità t^ç TptT^ç
16 auvôSou xaî rjv 0eoSwptTOç pé/pt téXouç ècppûvet, xaÎTOt Nearoptov xa&tmo-
paXwv àvaïHpaTt xat ofrai) zpoaSe/B'etç • àXX’oùS’eîxàç "qv Tàç auvôoouç
éxetvaç èvS'upijfHjvat, wç ûnô ^aHupîaç ts aûvoSoç èzstvTj xaî ô paxàptoç
KûptXXoç neptetSov to Ilveüpa p?«.aaç7)p.T|8’év • toûto yàp oùS’àÀXoç àv Ttç
voûv ë^wv ntoTeûaete xat tt;v xaTà Nearopfou atpoSpàv èxet'vTjv pà^v
20 etStbç toû Te Kupt'ÀÀou xat au|jt7tàCT)ç ttjç èxxXïjataç, &ate ttjç xaTà twv
f, 101T xe^aXatwv èxetvwv ÔTjcpou Set | ÇïjTetv éTepav aÎTtav aÙTij 6è ëx Te twv
TtpayiiàTwv aÙTwv xat àir’ aÙTTjç ttjç Àéçewç twv auvoStxwv exeîvwv (J^tpwv
aa^ïjç eaTt, xaî Tjpttv èv Tto npoTeptp pépet toû auyYpàppaTOÇ àîtoSéSetXTat,
xal vûv oùSèv Seî npooTt&évat. ’AÀÀ’oE AaTtvot, toûtwv ànàvTwv ùnepopwv-
25 Teç, xaTà NeaTOptavwv ^aat irpoaTe^etxévat tô xaî èÇ ïtoû ttjv uirapiçtv
ë^s^v to Ilveüpa, xatTot ye où toooûtov aÙTotç ïpwxXouv Nearoptavoî
peTà TTjV é|366pïjv aûvoSov, Saov 6 Nearopto; xaî ot Tà exeîvo-j ^povoüvTeç
TjVWXXoUV Ttfl TpÎT^J TÛTe 'jljvôow, ÔCTTE Xaî TT]V SeUTÊpaV xaî TpÎTYJV aû-
voSov StopO-oûvTat 7] xat aîpeTtxàç àno^atvouat, tt]v pèv TOtaÛTTjv àXr]-
3o -fretav atwKï'aaaav Stà tô pr; tppoveîv S^nou (où yàp ^v àv oùSéatv àXXotç
àvfhpwnotç ëyxatpÔTepov Tj toiç naTpâatv èxetvotç xaî èx toû Eloû tô
Ilveüpa etnetv, eïnep jjSeaav tout’ àJ^^èç etvat), tïjv Sè [JXaatpijpoüvTt tw
NeaTopîw, nept tô Ilveüpa to àytov oùx èraTtprpaaav àXXà ToùvavTÎov pàXXûv
èaTtv, ÔTt xaî Maxeoovttp auvTpé)(ouat, xat et Ttç àvTtXéywv tote Ttp NeaTOptw
sa Tatç auvoStxatç ëpeXXev ôneû&uvoç ylvea^at <JjTjcpotç, xàxet'vqi àv Srpou auv-
ÉTpexov- ëxet Sè oùSel; àvTetne tw NeaTopttp Tà nepî tt(v toü lIveûpaToç ùnap-
içtv, aÙTOÊ twv ëxelvTjç 0-eapwv xaTacppovTjTat yevéaO-at npwTot ^e^oùXîjvTat.
14-15 ovre Neotàpioç—ijv 0eoô<ùÿiroç om V 16 Xsatôÿioç P 25 nard
ye V 26 yvéyÂovv P
DOCTRINE DE8 PÈRES GRECS
113
"Oti zat èx tôv toû Aa|jtaaxTr]voû Xôywv toüto aa^éç
èCTTt, xat XûoetÇ TÔV XaTtVtXÔV àvTtllÉCTEWV CTÙVTOplOt.
npoCTxefaB'd) toîç E?pY][iÉvotç ô O-eîoç Aa|iaaxit]vôç ’ltodvvijç Xèywv
rcepî toü IIveùpiaToç èv oySôtp tôv -9-eoXoytxôv • „Tô Sè IIveü|ia tô àytov
èx toü IlaTpôç Xèyoptev xal | Ilveüpia IlaTpôç ôvopidÇopev • èx toü ïtoû Sè f. 102
tô LIv copia où Xèyoptev, Ilveüpia Sè ïloü ôvo|jidÇopiev“, xatrot tôv StSà-
oxaXov toütov ëvtot auxotpavToûat, xat ttjv ^piETÉpav rcàaav èxxXijalav
auvSta^àXXouat xat aÙTÎ]v ti,v àXï^Etav, ôç rcpÔTEpov àrceSel^apiev • oï 8é
tpaatv aîiTÔv cppoveîv toüto xal jjiàj Xéystv, piEtpaxtôSEGt CTotptqjtaacv éauTOÙç
te xal toùç à/.Xouç ÊçanaTÔVTEÇ • e? yàp navTa^oü tô où X èyopiev tô 10
cppovoû|jtEV auvunaxoùaoptev, èrcstSàv ô aÙTÔç Xéyig otSâ'jzaXoç, Srt tôv
IlaTÉpa où Xèyoptev èx Ttvoç, Selpst auvurcaxoûetv, ÔTt cppovoü|jiev aÙTÔv
èx Ttvoç etvat- et Sè rcapdyouat tov aÙTÔv Tcs.pt Tîjç pazaplaç lïapfhévo’j
XÉyovra, ÔTt xptaTOTÔxov aÙTi^v cppovoupisv ôç àX^jS-ôç, àXX’ où Xèyoptev
oùtw Stà tôv èçôXijv Neaioptov Tjj cptovÿ; TaÙTij xaxôç XprJ'jdij.Evov xal is
Tijv Oeotoxoç èxpdXXovTa cptovTjv, àXX’ èxet ptèv ô StSàaxaXoç xal ttjv
atTtav rcpoQTtH-Tjot toü ^povoüvxaç pt^ Xéystv, èvraOUa Sè oüte tîjv alrtav
rcpoarlD-Tjatv, oüte piij cppoveîv SXtoç Xèyer ôote où SeÎ toüto ouvurca-
xoÛEo9,at. ’EXéyxet Sè aÙToùç rceptçavôç aÙTÔç 6 StSâaxaXoç èv Tptaxat-
SexâTip tôv zscpaXattov Xéytov • „llveOpta toû IlaTpôç ôç èz IlaTpôç èxrco- 20
psuôptevov oùSepita yàp ôpptTj àveu IIveùpiaToç, xal ïloü Sè Ilveüpia, oùx
ôç èlç aÙToü, àXX’ ôç St’ aÙToü èxrcopeuôptevov“. ’EvTaüO-a yàp SelxvuTat xal
nàv’j cppovôv oùx Etvat tô HvEüpia èx toû Ï’toû ’ SfjXov Sè • ères! yàp Ilveüpia
IlaTpôç xal üveûpta Tloü eùptaxEv èv rip rpaep^j XeySptevov tô Ilveupia tô
àytov, où xaTà t^v aÙT^v évvoiav xal àpicpto Xéye<r9'at Seîzvuatv, àXXà as
toü IlaTpôç ptèv Xèyea9-a: ôç | èx IlaTpôç èzTtope’jôptevov, toû Ytoü Sè, f. 102
oùx &S T°ù ï’ioü. Et Totvuv èeppovet tô èx toû ï’toû, ôç aÙTol Xéyouatv,
oùx ècppôvet àv S^irou tô oùx èÇ aÙToü- où yàp olôv te f;v aÙTÔv àpt^ô
çpovsîv à|xa. ’AXXà v toû ï’toû cpTjatv etvat tô llvsüjjta, oùx aÙToü,
xal oÜTto tppovEt • oùx dpa èçpôvEt toüto elvat èx toû Tloû.	»o
lldXtv èvtot Xéyouatv, oxt t^v èx npôHEaiv ànoSlStoat Ttp IlaTpl ôç
npÔTïj alTla, tô Sè ï’ttp ttjv 8 1 d Stà ttjv Tcclçtv, t]v ô ï'ioç exet rcpôç tôv
IlaTÉpa èv Ttp tô IlveOpta TtpojWXXEtv  oùx àpvetTat Sè TtpO|ôoXéa tôv Tlôv
etvat toû IIveùpiaToç. ’AXXà za't toüto 4)eû86ç èart, StÔTt ènàyet- „ptovoç
yàp aÏTtoç 0 narfjp“. Kal rcpôç toüto rcâXtv aotpt'ÇovTat, Srt ptôvoç aÎTtôç ss
èaTtv ô llaTljp xar’ èxeevo Tÿjç alrtaç tô aTjptatvôpiEvov, Sirep èrctTlO-ïjatv
ex rcpôD-eatç Ttp ôvôpiaTt ô auvTÉTaxTat, toutéotiv ôç rcpôrz] alrta xal
4 P. G., 94, 832 B 7 t-:vioi: aD.01 M 8 om P tùç om M 15 m>T<o :
toüto V é^cwZîj V 24 eiÿloKOfxev PM 29 à/J.à //?};’ tov deax fo’,| répété P
Œuvres de Georges Solrolarios. II,	l>8
114 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xotvî] nàaTjç ttjç freôrrjTOÇ. ’AXXà rcpwrov p.èv stnep aïrtov vooûat tô
-pwrov o? te àXXot StSàaxaAot xaî AapaaxTjvôç ô nàvrwv Éppjveùç xaî
auvônTTjÇ, xai Stà tout’ ànocpàaxouatv aùrô roû ïtoû, oùS’ àv STjptoupyàv
Xéyotev tôv Eiôv ij Qeôv, Slôtc. xai tô STijuttoupyeiv xai tô elvat èx toû
8 IlaTpôç irpôasart rff> Hw, warcep xai atrta toû IIveû|jiaToç xarà Aart-
vouç èx IlaTpôç sort rw ï'iû. ’AXX’ oùSetç cpTjat Svjptoupyôv elvat pôvov
tôv IlaTÉpa ij àpjzijv twv xrtapàrwv ij aïrtov pôvov, o3t’ àv rjA^B-euae
Xèywv ànXwç oùtw; àveu 7rpoafW(Xïjç. Oùxoüv oùSè pôvov atTtov Xèyouat
tôv IlaTÉpa toû üveûparoç wç Si] pôvov atTtov Ttpwrov, ènsi tô Ttpwrov
f. io3 où îtpoaTtS'éaatv, ware ànXwç Tijv atriav | toû ïtoü àno^àaxouatv, ànXwç
aïrtov Xèyovreç tôv IlaTÉpa jjiôvov. ’Enetra tout’ àv si/e xaXwç, stnep ô
ïtôç êXèyero toû nveûjjtaroç atrtoç, ei èv Ttp St’ ÏIoü tô Ilveüjjia npotèvat
XéyeaO’at Tijv Ttpô&eatv raûrTjv wç airiaç aTjptavrtxijv èvôouv ol ttjç èx-
zXrjataç StSàaxaXoi, et npwrTjv Ttvà xat Seurépav atriav èÀEyov toû Ilveû-
is j-iaToç ij Tfjç S'eÔTTjTOç. ’Enet Sè toûtwv te xai twv Totoûxwv oùSèv ol
StSàaxaXot Xéyouatv, Vj TOtaûrrj ètçTjyTjatç èx ttjç twv Aartvwv ouaa cppevôç,
oùSèv àvàyxvjç npôç ye ijptâç éys.t' ôrt Sè xai àSûvarôç èart, twv StSa-
axàXwv ràvavrta Toûxotç Xeyôvrwv, èx twv pterà TaûTa çavepw^fjaETat.
Ilàvu Sè 9'aujJtaarôv èartv, Srt tïjv toû StSaaxàXou £fjatv rotaûratç
20 Trape^Tjyfjaeat Staarpétpetv netpwvrat npôç ri]v aùrwv O-èXTjatv, tbç Sij noXXrjv
7j[j,tv auvTjyoptav nape/opévr'V aa^vjvEiqt te xat tw toû etnôvroç à^twptart,
ÉTCEt ToXjjtwatv ol aùxol xat Nearoptavôv roürov ànoxaXstv xai afpertxTjv
elvat ttjv SS^av TaÛTTjv Xyjpoûatv et yàp ©EoSwpircp xai Nearopitp aup,-
tfteûSerat AapaaxTjvèç xat rijv aùrijv ûnéaTTj nXàvTjv èxetvotç, àpxet toûto
25 TCpcç napaypatpijv toü ^tjtoû, xai oùSèv Set Xotnôv aùrô O-EpanEÛetv,
oùtw y’ àv xai toùç aipsTtxoùç navra; èÇw WjaojJtev atrtaç xat ratç èxeivwv
atpéaeat nàpoSov SwaopEV, XP^pa aùratç ôpO-ôrTjroç èntlièvre; èx rtvoç
[jtTjxavijç. Eî Sè t; jÔTjatç àÀTjWjç èart xarà rtva rpônov, aùrôv yoûv ov
èntvooûat Aarivot, ri rôv AapaaxTjvôv àStxoûatv, atpertxotç aùrôv auv-
soxàTToVTeç; Tj itwç oùx aiaxûvovrat a^âç aùroûç, àaûarara ÀèyoVTEç; llwç
f. 103v Y^p Suvarôv xai rotç aipertxotç | aupçpovetv xat SpIHjv Stàvotav è)(£LV
rôv aùrôv èv rip aùrip TtpàypaTt;
’AXX’ tawç rwv napetçTjyTjaewv toûtwv xaraytvwaxovreç xai auvetSôreç
xat aùroi rîj ^aet raûrTj xpEirrovt nàaTjç oùau Staarpotpijç, èni Tijv roû
StoaaxcéXou StaJJoXijv rpénovrat- àXtaxovrat Sè èn’oùSevôç taràpievot 0-e-
psXtou, è^ u)v netpwvrat ptyvûetv rà àptxra, xai ot aùroi auvunax^vat
re aùrôv aipertxotç rtat Xèyouat, xai wç ôpB-oSo^oûaav èiçTjyoûvrat nâXtv
1 vo^ïQovai en interligne add P après voovat 5-6 œ<>7tsp — riû Yz<p om M
18 Tovrois om V 19 âiâaaxâXov : dafiaaxtjvov PM
DOCTRINE DES PERES GRECS
115
ty(v ^atv. 'Ex toooôtwv Xôywv re zaî rcpayptàTwv zaî rcoXXtp rcXEtôvwv
àXXwv (oô yàp àvàyzrj rcàvTa rcapàystv) Soija t^ç èxxX^ataç etvat xotvij
SetxvuTat, tà I1v£üjji.oc jjitj èzrcopeôeaflai Èx toü Ttoü • èv yàp toc; àrcrjptO-
ptTjptévote twv StSaaxàXwv prjTotç zaî toiç ôptoîotç toüt’ èxp7[v XéyeaO-at,
EÏTTSp EZElVOt TOÛTO êtfpÔVOUV £V OtÇ TCEpf TTjÇ àtStOU TWV IhetWV rcpoawrcwV 5
urcâpSetbç te zaî Tàiçewç StaXéyovrar ot Sè ex toü IlaTpôç èzrcopeôeailat
xat ôcpeaTàvat xat ttjv ürcap^tv è/etv xat tt[v aÎTtav cpaatv, ex Sè toü
l’toü TOtoüTOV oôSèv Xéyouatv, warcep èx auvII^ptaTo; etç [Jtt'av yvwjirjv
rcàvaeç (juptjWvTEç. Xwpîç Sè twv p>jtwv éxàaTou twv StSaazàXwv, t) Seu-
Tépa aôvoôoç àrcapàyparcToç ^[jttv t^ç àXïjfreîaç ëoTTjxev êp[W)veüç xaî	10
|xet’ aÔT^v EÙfrôç, ot’ wv èvé|jt£tvE Tatç rcpoTÉpatç tpïjtpotç xat wç NsaToptw
Ta ye àXXa è/p^aaTO rcX))V twv eîç ttjv fretav ^xôvtwv oîxovopttav, z^pu^
yj|j,tv yîvsTat toü p]8evôç àvèxEO'9'at rcpooTt-flévTOç Xotrcôv tw rcepî toü
HveôptaToç àp^ptp.
Ç'. ’ErcttJTaata eîç tô toü EÔayyeXtou ^ïjtôv èv tp XéyeTat tô is
j IIve0pta èx toü IlaTpôç èxrcopEÛEtTfrat, Setxvüaa Stl ttjv f-104
i'otj v 8 ôv a |ji t v ë x £ L £tjtô v, wç e î èX eyev èx toü IlaTpôç
[jtôvou- xat auvaywyij rcàXtv twv auvôSwv rcpôç tt(v toü
[ÔTJTOÜTOÔTOuStàVOtav.
’AXXà rcpô rcàvTwv xaî ôrcèp fircavTa ô SsarcÔTTjç ^ptwv, ô ttjv toû 20
IIvEÙ|jiaToç rcpôç tôv 0eôv xat IlaTÉpa TàÇtv etSwç, èx toû IlaTpôç aÔTÔ
^rçatv èzrcopEÔEaUat, rcàaav àvarcTÔÎÇEwç rcpôcpaatv àrcozÀEt'wv St’ tbv Ttp
Xôytp toôtw rcpotJTi'H'Tptv • oô yàp ectcev àrcXwç Stl tô IIvâü|jia rcapà toû
IlaTpôç èxrcopEÛETat, di)X „ÔTav ô IlapàxXïjToç, ov èyù) rcéjjitJjw ujjitv
rcapà toû IlaTpôç, tô llveüjjia Tfjç àÀïjô-etaç, 0 rcapà toü IlaTpôç Èxrco- 25
pEÔETat". ’ErcecSi; yàp ôrc’ aÔToü rce|jtcpO’^aEa'8’at toütô cpïjatv, tva p.àj SôÇtj
xTtq^a toûto eïvac xaî Scàzovov zaî SouÀtxl)V ôrcoupytav àrcorcÀTjpoüv,
rcpO'S’Eparceûwv ttjv àrcô toû rcéiJt^eaO-ai aupt^aîvouaav urcot^tav, oTav èX-B1^,
(fTjaî, TOUTéaTtv ôrcÔTav aôO-EVTizwç tbç 0eôç zaî t^ îSîa |BouXrpet rcpôç
t1;v ôj-tETèpav auyzaTafiaîvov èrcEaze^tv rcapayévijTai. ’AXX’ eî xaî otzoO-ev 30
ïjiçec, oôSèv ^ttov zaî rcap’ èpoü, cpigat, rcefJtçWjaeTat rcpôç ô[jiàç, oô [jiôvov
Stc |xet’ èjjiè ^et zaî zàfroSoç aÔToü rcpôç ôptàç àvayzata Stà -rtjv èptljV
àvoSov êtJTat, àXXà zaî Stl, è[j,oü te auptPouXopévou xaî St’ êxetvou tïjv
otzovojjtt'av àrcaaav auptrcEpaîvovTOÇ xaî rcpotJTtfrévToç tô Xeîrcov,
èv up.tv pièv ov zaî ytvwaxô|ji£vov ôpttv rcXéov ij toîç àXXotç rcàatv àv^ptb- 35
rcotç, oôrcw 8è où8’ èç’ ûptwv ytvwaxô|jt£vov | wç ytvwazEaO-at Set, zaî Stà f-10<ï
9 KjravTSçV 12 fhiuv omV 22 airo en interligne V 24 toh. 15, 26
33 re om P 35 -r^ûv nléov A 36 vip^ PM	X
\
116 I. PREMIER TRAITÉ 8ÜR tA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIT
tqûto pr)8è rcapetvat Soxoûv. <I>avEp(i>aw xotvuv ûptv aùxô pex’ Èp,é, où
ixaptov, àXX’ àrcoaxàç rcpoxepov èÇ ûptôv xaE xî]v rclaxtv ûjxâjv xaE ttjv
eùvotav zt) àrcouata YU|jtvâoaç xaE oîkœç àÇEouç Trj; tûv àyaD-tôv Set^ag
rcpooO”^x?)g. Etxa Setxvùg wç y ÿ'él'ïjatç aùxr) ttjç Stà toû Ilveûpaxoç tbçe-
6 Xet'aç où xoû IIveûpaTSg èaxt pôvou xaE aùxoû, àXXà xaE toû 0eoû xaE
Ilaxpôç (xotvïj yàp xoûxwv y) 9-éÀrptç xaO-àrcep yj ^ùatç pta), èxeîllev pèv
àpxopèvyj, St’ aùxoû Sè rcpôç tb Ilveüpa optÇopévyj, rcéptjm), çyjatv, ûptv
rcapà toû IlaTpSç, tbç èxetvou SijXovôxt auprcéprcovxoç, 8? èpot xaE toü
elvat xaE toü poûXeafrat xaE toü Ttjj üveûpaxt tJuppoûXeaflat rcàvxa aup-
io xal auvat'Stwç èaxEv àp^rp
’Ercel Sè ÿj pèv toü üveûpaxoç rcép^tç te xaE ^avépwatç rcpôç yjpàç
té èaxt xaî )(àptv ^p&v xaE xotvôv TfjÇ TptàSoç auprcàoyjç rcéy'jxev epyov,
•fj Sè àï'Stoç toü IIveûpaToç ürcapîçtç ûrcèp atxt'av xaxà toùç tepoùç HeoXoyouç
èaxE xaî rcavxàç àrcoXekupévy; xxtaxoü rcpàypaxoç xaî vcrfjpaxoç xaî xtbv
15 Tÿjç oîxovoptaç ûrcepavtpxtopévyj Aoytapûv te xaE è’pywv, xaûxy]v ‘^ptv èp-
çyjvat jfouÀôpevoç,	• „xo Ilveüpa xfjç àXyjO-etaç, o rcapà xoü IlaTpôç
èxrcopeûexat“. KaE èauxoû pèv elvat toütô cpyjatv àAyjD-eEaç ovxoç, <î>ç àt’SEwç
aùxôj xaE ôrcep^vcopévtoç auvov xaî èv aùxtp pévov, eî xaE ÔTtooTaTtxûç
aùxoû SiaxpEvexac napà Sè xoü Ilaxpog, ^yjatv, èxrtopeûexai, toutéotcv
so ÉxEtHev SO-ev ô ÏI6g YEYÉvvïjxat, irpostat xat EStoauaxàTwç ô^Éax^xev.
"09-ev èx Toûxtûv xwv Àôfwv Haupaata xtç SoypaTtuv 'jup~é-/.ezxat aetpà
f. 105 zaE auvl/ppoaxat  xaE yàp tyjv èx xoü Tlaxpôç | npoxaxayyéXXEt toîç palh]-
xatç Swpeàv ô ^pÉTepoç Swxyjp xat SsanoxT;;, rrjv èxeEvou irapEtrcïjtjtv
aùO-evTtav, éauxdv àpX'rçyùv elvat xtbv Stà xoü llveupaxo; yevyjaopévtDV
25 aùxotg àtpeXettbv àno^atvexat, ttjv nptnTyjv àp/^v ànàvTtüv àvaxTjpûxxet,
ttjv 'j'jpsufav Éauxoû xaE xoû IIveûpaToç papTupeî, xat ty]v atTtav xr)g
ûitooTaoew; nofl'EV aùxtp tù> Ilveûpaxt npôoeaxtv taxvptÇexat, Sxt èx toü
Ilaxpog.
’AXXà xt xat npôç xaûxa Aaxtvot napavopoüat; TS pèv itÉpTreafl-at
»o xaùxov ^yoûvtat xw èxnopeûeaS’at • xq> Sè èx üaxpàç èxnopeûeaO-at xat
xôv Ttôv ouventvooüat, xàvxeü'B’EV rl)v èv xû aupPoXw npoalhf(xr/v ^và-
nx’jïtv àrtoaepvûvovxeç Xéyouatv. Et pèv ouv ô AeaTroxy;; yjptbv eînùiv 8v
èytb yxÉptpw, où npoxext-flet rcapà xoû llaxpSg, etxov àv Xéyetv, Sxt
Stà toüto rcpoaèOvjxev 8 rcapà xoü Ilaxpôç èxrcopeûexat, t’va Set^Y;
s» Tÿjg rcép^etog t8v Ilaxèpa atxtov ovxa, xaE oüxio xvjv rcéptptv àvxt xÿ)ç èx-
rcopeûaeto; eùXoyio; àv rcpoaÀapPàvetv èSoxouv, xaî auprcepatvEtv êÇ àpcpo-
xéptov tô Ilveüpa ù^taxaa&at, rcXvjv pexà xaûxyjç; rijç Sta^opâg, rçç rcpoa-
StoptÇovxat vüv, Sxt àvatxtwg èx toü IlaTpô; xaE àvàpxtog, èx toü l'Eoü
1 vjüv en interligne P 1-2 vfiïv — niariv om V 24 avU-evrelav A
DOCTRINE DES PERES GRECS
117
Sè Stà tôv üarèpa. ’Enet Sè itép,tpw etnwv, irpooéO-ijxe irapà toü
IlaTpôç, rfjç pèv iréptpewç èxet'vvjç ô'pov rtvà irpwrov Seîxvuot tov Ila-
répa xaî oùtwç àpxoùvrwç êaurov etç tïjv ISlav atTtav àvfjveyxe, xaî oûtw
Tà xaTà Tijv irép^tv et^sv àvevSewç ' xat twv rptwv ùirooTàaewv èv raùrfj
ÀapSavopÉvwv, rt Àotncv ëSet npoaStoptÇeoO-at, 8rt to Ilveüpa -apà toü s
IlaTpôç èxrtopeùeTat, et ye raùrôv vjv tô | irapà toû Ilarpôç èxrtopeùeaO-at f. 105*
Ttp irapà toû IlaTpôç irepirecrflat ; Toûto Sè eëprjxe y-9'à'jaç, èv oîç eîire
nép'petv aÙTÔ irapà toû IlaTpôç • irapéXxwv yàp àv v)v xaî àSôÀeoxoç xaî
oùSèv irXéov ë)<wv oùroç ô Xôyoç, Stç Xeyopèvou toü irapà toû IlaTpôç
èxiropeûeafrat ïj irapà toü IlaTpôç rtèpxea&at • Sàào Sè Tt r^ç irép'ÿewç 10
fJouÀopévïjç xaî à/./.o ttjç èxrtopeùuewç, oùSèv Xotrtôv TotoûTov è^èarat toü
Xôyou xarijyopetv, à/.Àà irapà IlaTpôç pèv irèpireuO-at St’ Roû voij^oerat,
tbç èx IlaTpôç St’ Ttoû èv üveûpart ptâç èpxopevijç eîç toùç àvO-pwitouç
eùepyeataç, où xarioùaijç pèv èxetvij rfi ràiçet oùSè perà Ttvoç StaoTïjpaToç,
àX?J èv tî( èvÔTTjTt Tfjç Swpeàç xat rfjç twv fhet'wv -poaw-wv ràijewç voou- is
pèvTjç, ijv èv èaurotç xaî irpôç eaurà xéxTïjvraf irapà Sè toü IlaTpôç
êxîTOpsùô'jfl-at, wç èxetO-ev tyjv îStav ûirapEtv ë^ov, ïjv xaî irpô Tfjç oî-
xovoptaç xat rfjç twv ôvtwv Sijptoupytaç xaî iràaijç xpovtxfjç èvvotaç êité-
xetva xèxTijTat, xaî oùx ëartv ôte oùx eî/ev.
"Evexa pèv oùv toü Sellât tôv IlaTÉpa Tfjç iréptpewç èxeèvijç xaî tpa- 20
vepôaewç toü llveùparoç aîrtav Svap^ov xaî àvatrtov, oùx etirev aÙTÔ
xapà toû IlaTpôç èxnopeùeoO-at- toûto yàp èSfjXwae npÔTepov eîntbv
"Ov nép'pw ùptv irapà toü IlaTpôç, xaî t^ xocvfj Tîjç TptàSoç
eùepyeaî^ xat tôv IlaTÉpa tJupnepteîXr^ev. Eî Sè ttjv àtStov toû Ilveù-
paToç ’jTtapÇtv naptaTWV, èx toü IlaTpôç etpTjxev èxnopeùecj-9-at, Ttvoç è'vexa 26
ZotTtôv où npoasTt'B’et xaî èauTÔv, etSwç éauTÔv toü üvetjpaToç aÎTtov; Eî
pèv St] ptl) PouÀôpevoç eauTw Tà peyraTa papTupetv Stà t^v oîxovoptav,
xaî [-t7]v 7TÉp.'4i£lv ëcpaoxev | aÙTÔ, 0 Tfjç Îotjç èaTÎ Suvàpewç npôç ye t^v f. 106
Tfjç HeÔTTjToç papwpîav, èx Sè toü irpoçatvopévou xaî ‘petÇov, 8 toùç
atpsTtxoüç êocpaXev.	so
Et Sè Tà ÉauToü irpôç tôv IlaTÉpa jîo’JÀôpevoç àva^èpetv, àXXà xaî
Tijv TtÉptptv npôç tôv IlaTÉpa àvfjveyxev, Ôpwç xaî ÉauTÔv tô Ilveûpa
Ttéptpetv napà toü IlaTpôç èirTjyyetXaTO • xaî jôàStov rçv oùtwç etnetv, 8
nap’ èpoü xaî toü IlaTpôç èxitopeùeTat, Ij 8 irapà toü Ilarpàç èxTropeùerat
St’èpoû- eî Sè àpxetv ^yetro tô irapà roû Ilarpôç èxiropeûe<T&at ware ss
xàxetvo SîjAwaat, ijpxet y’àv xaî oùrwç eîiretv Sv irÉptpet ô üaTïjp-
àÀXà TtpoaéfrTjxev• èv rcp ôvôparî pou. Kaî nàXtv, ^pxeaev Sv eî-
iretv '’Orav êXEh-yj ô IIapàxXv]Toç, Sv ô üaT'ijp itèptpef àXX’ el-
4 rà om P 16 repôç om V 34 ij OTtep èx tov V
118
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcev ô'pœç- "Ov èyô rclptpai ùpîv rcapà toû IlaTpôç, Oùxoüv ôç
oùx àpxoûv ÿ.X'ÏMÇ, etrcetv TaûTa exe? rcpocETt'S'Et, oùS’ èvraufra rotvuv èijïjp-
xêi roûrtp rtp Xôytp, àXX’ êSet rcpooIMjxTjç, etrcep àXïjilèç irpoartO-èvat •
où yàp èXarrov Ttp toü 17oû ôvôpart ô IIarï]p auverccvoetrat Stà rîjv
5 a/Éatv, y; ô ïtôç rô ôvôpart toü Ilarpôç • oùSè pàXXov ÈSec tôv IlaTÉpa
auprcapaXapjlàvetv èv tô rcpoS’fjXwç xotvôç ùrcàp^ovrt rcpàypart, ôrcôrav
Xèyifl- èyù rcéptpto rcapà toü IlaTpôç, 7] tôv Tîôv auprcapaXap^àvetv
èv Ttp tStxtp xal rcpoOTorctxtj), èv ô tov Ttôv oùx àvàyxïj auverctvoetv êx
ye Tïjç üXïjç toû Xôyou. Tô pÿ rcpoaO-stvat àpa xat èaurov èv Tfl rcapà
10 toü IlaTpôç èxrcopeùast toû IIveûpaToç, oùx ^v Sr^rcouO-ev è^apxetv vjyou-
pèvou to rcarptxèv ôvopa rcpôç tô xal tôv ïfôv xotvtovàv èxetvïjç rfjç
f. 106v rcpojloXfjç àrcocpf/vaf àXXà pàXXov àpxetv elSôroç tô Ilveûpart | rïjv èx
IlaTpôç êxrcôpE'jotv, xaMrcep Sïjrcou xal èaurô auv^Set ttjv èÇ êxeîvou
yÉvvïjatv èÇapxetv ' oùSè Stà tï,v aàpxa ècpHÉyyeTO rarcEivôrepov, àXXà Stà
16 tïjv O-EÔTTjTa pàXXov, Tïjç à't'Stou xat 8-etaç àXïjiIeéaç xvjpuij àrcapàyparcroç
7]v, Ste rcepî tôv t^ Hela çûaet rcpoaôvrtov èStSaaxev oùSè ècpetSero rôv
rcpoaôvTwv éaurtp, npôv tôv IlaTÉpa, àXX’ èrtpa pàXXov laurôv àXïjO-ôç,
Srt tô rcapà toü IlaTpôç ô^earôç eauroû èXeysv elvat, èv Ttp rfjç àXïjO-elaç
Ilveüpa xaXetv aÙTÔ, Srcep oùSelç àv àvD'pwrcoç ôv rcepî toü O-etoo Ilveû-
?o paroç tpatTj. Ttp pÉVTOt 0etp xal IlaTpt ttjv àp^txTjV àrcévetpev IStÔTTjTa,
t)v pôvoç èv toîç Hetotç rcpoadircotç è/et rcpôç TaûTa, tva xal tôv Heltuv
rcpoatnrcwv àp/i] pta ô IlaTljp xaO-àrcep rcàvTtuv tôv ovtwv àp/Tj pta
èaTtv ô IlaTijp St’ TEoü èv IIveûpaTt, toutéotiv ô èv TptàSt ©eôç.
Trcô toùtwv, tbç èotxev, SeuTÉpa aùvoSoç xtvrjIlEtaa tôv Xoytapôv
25 xal oÜTto ttjv sôaYYeXtxYjv èxetvTjv àrcô^aatv èvvo^aaaa, ptxpâ rcpoaD’^x'j
XÉiçeœv àvércTD^e pèv ttjv yvôpTjv tôv èrct tt^ç rcpôwjç rcaTÉptuv, Maxe-
Sovtou Sè Tàç cpXuapiaç è^Xey^ev, àç te èx tôv rcpoTÉpwv rcapelXTjtpev
aîpETtxôv xat aç rcpoaercevÔTjaev oîxoO-ev, où xaTaSeÉOTepov pôvov, ôç èxetvot,
toû Ttoü tô Ilveüpa cppovôv xal tôv Tlôv ôpooùatov tô llaTpl, àXXà p^Sè
se eîç tt]v Tïjç TptàSoç SôÇav aÙTÔ auvavaXappàvwv • tt(v Sè tôv àYYÉXœv
TaÊtv àrcoStSoùç, XTtapa te toû 0eoü xat Stàxovov xal ùrcïjpÉTïjv àrcoxa-
Xôv toüto toîç àyyéXotç ôpotœç • xal pè/pt toû vüv tôv rcveupaTopà)(<üv
f. 107 êxeiviov xaî MapaD-tovtiov tpaTpta Taîç toü auppôXou | <rjXXa|3atç èxetvatç
àvaTpérceTat rcâaa • ec yàp Ttp Tttp auprcpoaxuveiTat tô Ilveüpa rcpoaxu-
35 voupÉvtp peTà IlaTpôç, tt^v aÙTïjv oùatav ô TEôç è^st peTà IlaTpôç xat
aùvsoTtv aÙTtp Tfl Tïjç oùataç 8ô£ï] xal Tïjç •freÔTïjTOç- eî HaTpt xal Htii
tJuprcpotJxuvetTat xat œjvSoçàÇeTat, SïjXov oTt auprcXïjpwTtxôv èartv, ôç
oürtnç EÎrcstv, rvjç paxaptaç TptàSoç, xaî tôv Tïjç HetÔTïjroç rcpeajîeîwv
35 È'/ti o Ytoç P
DOCTRINE DES PERES GRECS
119
àrcavTwv, yvyjalwç tw IlaTpl xal tw Elw xocvwveî, xal oùte toû Etoû,
oùts toû IlaTpôç rcécpuxe XTÎajia.
El èx toû IlaTpôç èxrcopeûeTat, toutêotcv ûçlaTaTac, Sr^Xov ôtc èx toû
l'ioû oùx 6<plaraTat • el ptèv yàp èx toü Etoû éxrcopeûotTO, xal èx IlaTpôç
ërcotT àv èxrcopeûeaO-at, èrcet rcàvfl’ ô Elôç èx toü IlaTpôç fy&t, xal oùSèv s
&çp’ éauToü rcoteïv oùte rcpodyetv aÙTÔç ^Tjat rcepl éauToü  et Sè èx toü
IlaTpôç èxrcopeûeTat, oùxét’ àv f; aÙTi) àvdyxrç et'ïj xal èx toû Etoû tout’ èx-
rcopeûeaS’at, 7j xal rcàvTa rcpoa^v àv tw Tttp Tà T<p IlaTpl rcpoaovTa.
’AAÀà toûto (JjeûSôç èartv où yàp tô àvap/ov aÙTtp xal àyèvv7]T0v rcpo-
aeaTtv, oùSè tô yevvàv, oùS’ SÀwç àp^i] xal tô aÏTtov, wç toîç lepolç 10
StSaaxâÀotç Soxet. ’AXÀà ptljrcw rcepl toü aÎTtou xal ttjç àpx^ç- àpxeî Sè
toctoûtov elrcetv, Stl twv yvwptcTtxwv t/jç rcaTptxfjç ûrcoaTdaewç oùSevôç
ô Elôç xotvwveî. Kal t) jieTà ttjv SeuTÉpav aûvoSoç àrcapatnjTov toîç SpO-wç
XoytÇoptévotç àvdyxTjv vjpttv èrctTtO-Tjat, [il] rctaTeûetv èx toü Hoü tô Ilveüjxa
ScptaraaS-at Stà Tàç elpTjjxèvaç alTtaç’ twv yàp eùayyeXtxwv èxetvwv paj- is
[jtàTwv àrcapaXXdxTWç wç SeuTèpa aûvoSoç I]xouev. ’AXX’ ol xaxol toûtwv
àxpoaTal, Xèyw Sè toùç èÇ fyiwv àrcoaTdvTaç | xal toiç ûrcepoptotç O-epté- f. 107v
vouç vewTepta|xaaiv, oÙTe twv auvôSwv èxetvwv, oùte twv SiSaaxàXwv
Xwplç, oùte twv SearcoTtxtbv aÙTWV ^povTtaavTeç Àôywv, ÊTolptwç êa/ov
rcdvu rcpôç ttjv pteTafreatv.	20
7)'. ’ExO-eacç twv jôtjtwv, èv olç èx IlaTpôç St’Eloû èxrcopeûe-
aO-at ÀéyeTat tô dytov ]Iveû|Jla• xal Stl TaüTa jjiàj voïjaavTÉç
Ttveç xaXwç, toîç AaTtvotç èvèSwxav.
Toûtwv oùtw rcpoTeO-et|jièvwv elç àrcôSetiçLv toû t)]V àtStov ùrcaplçtv 26
toû IIveù[iaToç èx IlaTpôç elvac piôvov <bç àrc’ alTlaç, oîç oùx èaTiv àv-
Tecrceîv oùSè àvTtp.Ét[>at, ttjç kpàç oùat StSaaxaÀtaç, où twv àvO-pwrclvwv
xal 0-vtjtwv Xoycapiwv, xacpèv êx£L ^otrciv èrctaxé^aaD-at Tà twv StSaaxdÀwv
£t)T(£, èv olç Soxoûatv èx IlaTpôç Si’ Eloû tô Tlveupia TtHévat. 'O piéyaç
TOtvuv ’AHavaatoç èv Ttp Àoytp, 3ç èrctyéyparcTat • „’EXeyxoç ûrcoxpt'aewç 30
twv rcepl MeXtTiov xal Eùaèpcov“, oùtw cpTjalv „’Hv Sè àSûvaTOV èv t^
Tîjç TptàSoç Sô^ig tô TlveOpta So^àÇea&at, ptî] rcpooScxwç ôv èx @eoû St’ Hoü,
àXXà rcot7]TLXWç èx 0eoû yeyovôç, ôç Xéyouatv", ol alpETtxol StjXovôtl. 'O
ptéyaç BaalXecoç èv TeTdpTw twv rcpôç Eùvôjjllov, èv otç àrcopet „3tà tI
|jiI] xal tô Hveupta Hôç toû HoO1*, ^^at'v „Où Stà tô [xï] elvat èx 0eoO 30
St’ Eloû, àXX’ tva Tptàç pi^ vopita&Tj rcXrjD-oç àrcecpov, uloùç è^ ulwv wç
xal èv àvO-ptbrcotç êxe:v ûrcorcTeuO-eîaa“. 'O O-eïoç Mà^tptoç èv r$ êpptTjvet'a
16 ^xovosv M 31 MeUriovN P, G., 28, 88 C 35 P. G., 29, 132 B
120 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Tfjç XPua^î Xu)(vEaç ç7)ct- „Tô Hveûpa tô àytov olanep xaE oùatav ûxàpyjt
toô Oeoû xaî IlaTpôç, oùtw xat toû Ytoû xaE oùatav èaTtv, wç ex tou
f. 108 IlaTpôç oùatwSwç, St’ Ytoû YevvïjO-évToç | àcppàaTWç èxiropôu6|xevov“. 'O
freîoç Tapàatoç èv t^| ôpioXoyta Tfjç éauToû ntarewç, auveïire xat yj àyta
5 xat otxouptevtxi] épSôpj aûvoSoç- „Kai etç tô IlveOpta, cpr/at, tô àytov, tô
èx IlaTpôç St’ ïtoO èxnopeuôptevov xat aÙTÔ 0eôv etvat YVwptÇôpevov“.
Kat ô ptaxàptoç ’lwàvvy/ç ô Aaptaaxyjvôç èv TptaxatSexaTtp twv HeoAoYtxwv
oùtw tpgaEv „Aùtôç oùv èaTt Aéyou à^uaaoç, Aôyou yevvtjtwp xat Stà
Aôyou irpoftaXeùç èxtpavToptxoû IIveûfiaToç." 'O aÙTÔç èv Ttp aÛTtp xecpa-
loÀat'w- „Tô Ilveûpta tô àytov, èxcpavTOptxi) toû xputptou ttjç O-eÔTyjToç
Sûvapttç toû IlaTpôç, èx IlaTpôç èart St’ Ytoû èxnopeucptévy/“. Toûtoiç
toîç p-/]Toîç où TüpoaxetTat ptèv tô àtStwç, auvep^atvea&at Sè Soxeî Stà ttjv
toü èxxopeûeaS’at Xéijtv, ^Ttç ài'Stq) toü IlveûptaTOç ûxàpçet xat tt]
ÛTCoaraTtxTi toûtou npoôStp ÎStwç à^wptaO-at Soxeî, xat èx toû TtpopoXsa
16 St’ l’toü etvat tôv IlaTÉpa toü IIveûptaTOç, àtStwç èx IlaTpôç St’ Ytoû tô
Ilveûpta SetxvuTat xpoa-pôiievov  xai xoXXtp aacpéaTEpov | èv TwSe Ttp
pyjTtp y] toîç àXXotç tout! xaTacpatvexat, StÔTt tô èvepyoûv Ttpôawnov ô
IlaTqp xa! Toùvopta Tfjç èvepyetaç xeÏTat, xai Soxet àSûvaTov etvat pyj
xat tôv Ytôv àp/y]V elvat -tfjç èvepyetaç èxetvaç, npoae/wç tô Ilveûpta
2o Kpoàyouaav.
Etç TaÛTTjv Sè tijv Ivvotav xat tô toû Nûaay]ç t^épetv Soxet èv Ttp
Tcpdç A^Xà^tov Xcytp, èv tp Ttpoae/wç ptèv èx toû npwTOu ô Ytôç etvat
S-eoXoyeîTat, tô Sè llveûpta tô aytov Stà toû npoae^wç èx toû rpwTou,
TOUTÔaTtv èx toû IlaTpôç Stà toû Ytoû. Kat OTt Tcept Tfjç at’Stou auvTàSewç
25 Te xai Staxpt'aewç twv 0-et'wv npoatbirwv S Xôyoç aÙTtp, npôSrjXôv èaTtv.
’Ex toûtwv toEvuv twv ptjtwv toîç àxXouaTépotç ènépxeTat xat èx toû
f. 108v Ytoû toûto Ttfrévat, | xat ô aûptxaç t^ç npôç AxtEvouç èvdjaewç HepjtéXtoç
toîç évoüaO-at PouXoptèvotç outôç èaTt • „Tô llveûpta àtStwç èx IlaTpôç
St’ YEoû tpaatv ot àn’’AvaToXïjç StSàaxaXot exxopeûeaD'at • àXX’waxep yj
30 èx ayjpatvet atTlav èv tw èx toû IlaTpôç, oùtw xat /] Stà tïjv atTtav
naptaTTjatv èv tw St’ Ytoû. Oùxoüv tô llveûpta àXypléç èaTtv eixetv xat
ex toû Ytoû ûtpeaTOtvat, xaî èx toü YEoû tIjv ûxapÇtv îXelvj T°v ^ôv
àpxljv aÙToû xat atTtov etvat, xat xâvTa Si] Tà TOtaûTa“. Oùtw Sè ot'ovTat
xai toùç Eùpœnatouç auvàSetv toîç ^pteTepotç iraTpàatv, àv èv Ttp St’ YEoû
36 àpxr; xai atTtoç ô Ytôç vo^Tat toû HveûpiaToç • àXÀwç Sè àSûvaTOV aÙToùç
yjYoûVTat auvaSetv.
1 P. G., 90, 672 C 5 P. G., 98, 1461 C, Mansi, XII, 1119	6 c’z rov P
8 P. G., 94, 848 D 10 Ibid., 849 A 36 ^yovvrtxb ow V
DOCTRINE DES PERES GRECS
121
H-'. "Otc et xat Suvarov èaxt xal TaüTa xà ^TjTà npôç ttjv
j(p o v txî] v npôoSov êzXa|jtpàvetv àXr( frfi) ç, à XX’ ènetSI; SôvavTa t
xat nepl xfjç àtStou npoôSou voetaïrat op-8-wç, Sec toûto
a'JïXwP£tv toîç Aaxîvotç• xal nepl toü Ttva ptèv twv pvj-
jjtatwv à^wptajjtévwç o tj X o ü a t x t; v XPovt‘z^v n p ô o 8 o v, Ttva s
Sè tt(v à181ov, xal riva e î a l v w a n e p x o t v à.
’AXX’ fjptetç aùxw Ttp Tfjç àXrjO-etaç llveuptaxt auvepytp xexpîjjievot xat
oSr;yw, npwxa p,èv Xéyoptev, wç et xat xà pàXtaxa rîjv àtStov toû IIvêÛ-
jiaToç SnapÇtv Stà ttjç toü ênnopeuea-S-at vooûjjtev cpwvfjç, fj tt]v ànept-
vôtjtov èx£tv7]v aÙToü npôoSov ô O-etoç èvëtpTjve Xcyoç, àXX’ oôx àvàyxTj io
navTaj(oû ttjv cpwvrjv elç xaùxïjv èxXapt^àvEtv ttjv èvvotav, oùS’ èv Saotç
twv StSaaxàXwv £tjtolç aÙTT; xetTai, xat xô àtStwç npoaunaxoûetv àvàyxTj-
èv ptèv yàp toiç tepoîç EÔayyeXtotç oùtw | voetv àvayxallôijeila Stà tô f. 109
npOTeftetcfrat êxet ttjv toü Ilveûjxaxoç néjjttptv, èx IlaTpôç St’ HoO yevfjae-
aEhat Xeyoptévïjv, fjç npôç àvTtStaaTOÀT;v I] èx IlaTpôç èxnôpeuatç ènayjhetaa, is
Ti(v èvxeXfj nepl toû HveûjxaToç ôXoa^epwç ela^yayev evvotav, Sv
ëvay^oç £tpï]Tat Tpônov. Kal ènetSàv Sè Xéywatv ot Tfjç èxxXxjalaç StSà-
axaXot àppfjTwç ptèv tô Tlveûpta èx toü IlaTpôç èxnopeûea9-at, Stà oè toû
ï’toû xop^ï^S'Xt Tf; xxlaet, xat èx toû IlaTpôç pèv èxnopeûeafrat, etvat
oè oùx àXXÔTptov toû ÏIoü xaTà tôv Tfjç oùalaç Xôyov xal nàXtv èx toü 20
IlaTpôç ô ïlôç, ^aat, yeyévvTjTat xal tô Ilveüpa tô àytov èxnopeûeTat, —
OTav toIvuv TaüTa Xéywatv, oùSèv àXXo Set voetv i) -rîjv ùnoaTaTtxfjv toü
llveôpaTOç npôoSov, t) èx toû IlaTpôç tbç àn’ atTla; npôetatv wç àX^O-wç
çuatxfjç • ’f] yàp StaaToXv] twv ^ijpaTwv èxetvwv auvetJraXpévijv Ttvà npôç
ptav èvvotav Ti]V toü èxnopeôeailat Xèlçtv tjjj.lv ânoSÊSwat, xat où Suvà- 26
peEha tt;v Exnôpeuatv tôte xaTà xotvÔTepov èzoé/^aflat Tpônov ’ ènetSàv
Sè [jtTjoèv TotoüTOV npoaxelpevov àXXà pôvov èx IlaTpôç St’ ïloü èxno-
peueaftat XéyrjTat, BuvajceEla xal nepl Tfjç )(povtxfjç npoôSou tô ^TjjJta toûto
voetv, ôXoayjpwç aÙTÔ xat xaTà Ttva xotvÔTepov èxXajjtpàvcvTeç Tpônov,
wç Ttp npoiévat jjtàX'. na xpw|ief)'a- outw yàp xal ttjv xpovtxiy/ toü Ilveti- so
jxaToç ànoaToXijv tw nèpineailai xat npo^etaxlat xat mtjyàÇetv xal netpîj-
vévat vooûjxev ëv ye tocç nXelarotç, èv otç ol StSàaxaXot ttjv XTtatv toùç
àv&pwnouç npoaTtfréaatv ij Tt to'.oûtov • àveu Sè Tfjç TOtaÛTT]; npoaO-Tjxrjç, .
ëa9'’ Sae xat àtStôv Tt Stà toûtwv vooüjjlev • où yàp t&ptaTat TaüTa npôç
tô arjjxatvEtv àel ttjv toû ÏIveûjjiaToç	I àXXà jjteTa^optxwç ttjv f. 109
npôoSov SïjXoüat toü IIveûjiaTOç, ônoTèpav àv etnot Ttç- otov tô ptèv npo-
XeîaO-at xal àvapXûÇetv xat mrjyàÇetv xuptwç ènl xfjç ûypà; Xeyôpieva
^ûaewç, xaTà jjtSTa^opàv ènl 0eoû XéyovTat, StÔTt tô IlveOpta tô àytov
10 tseslv^v avTct) PM 24	V
122 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ùôwp Çffiv etxovtxwç ûxô Tfjç Tpaip^ç XéyETat, ô Sè Hôç toû 0eoû, noTapôç
xa! mjyY] xar’ ÆXXyjv auD-tç ivvotav, tbç oet/JUpETat • ô; Sè xa! tô rcecpa^-
vèvat xai èxXàptTtEtv irept -rfjç cpwT£tVT;ç xa! Xaptnpàç xuptwç XéyovTat
tfûoEWÇ, èn! Sè tôv 0£Ôv ptETaçèpovTat Stà tô tôv Ytôv xa! llvsüpta tpwTa
s XéyE'jfhat toü IlaTpôç ûto te toû ’AtcootôXou xa! Atovuotou xat àxoXoûO-wç
ûnô twv é^Tjç StSaaxdXwv.
’Etce! Sè tô IlveOpa tô àytov ôtpîtjraTat ptèv èv Ttp tSttp Etvat npo-
uwTttxwç èx IlaTpôç, yvwpt'ÇsTat Sè toîç àv&pwnotç xa! xopïjystTat Stà
toü ÏÊOÛ, Stà toûto xa! ttjv èx IlaTpôç aÙTOü npôoSov xat ttjv St’ Yîoü
10 ’XQpTffia'/, <2te Si) tptoTÔç ôvtoç ÛTïêpçuoüç xa! Çwfjç OSaToç, toîç iï|jia'jtv
èxetvotç 'jEjivûvou'jtv, pàXXov Etneîv, èx tt,; tôv Ttpoxeoptévwv toûtwv
SptotoTYjToç napt'jràvEtv netpwvTat t^v àppïjTov èxetvijv toü IIvEÛ|jiaTOç
ix/uatv èx t^ç tStaç atTÎaç xa: e!ç Vjptâç nXïjipupav aÙToû xa! àvÉxXetîtTOv
Xopvjyîav. "Oüev atkat ptèv al Xé£e:ç àç’ ÉauTwv où StopîÇouot toû àtôtou
16 tô xpovtxôv, oùoè Tfjç ùnàpÇEWç ttjv ptETfltSoatv StTtoStt’tjrwatv, àXX’ wç yevtxat
Ttveç XéÇetç xa! àpttpotv ècpappoTTOuatv, àXX’ êntppïjptàTWv npoo&ïjxrj xat
XèÇewv àXXwv Stwptoptévwç ttjv ETèpav twv npoôSwv oûvaVTat naptaràvstv.
"Ofhev xat vjptEtç, èustSàv èvTÙxwpEV i'^Ttp Ttvoç StSaoxàXou Tatç TOtaù-
f. 110 Tatç | xoqjtoupiÉvq) ptETaipopatç, èx twv àXXwv T£X|jtY)ptwv èxeîvwv, et: Sè
se xa! toû npoxetpèvou tw StSaoxàXtp axouoü ouvopwptEV nÔTEpov èxet tô
TtEtpigvévat XP°vtxôv Tt aijptatvEt y] àtStov- woaÛTwç Sè xaî ènl twv àXXwv.
Toü ptèv yàp ÎEpwTotTOu rpïjyopfoo àxoûovTEÇ XéyovToç' „riv£ü|ia èx
0eoü ty]v ünapçtv e^ov St’ ïîoû nstpïjvôç toîç àvfhp<îmot;“, Tff» rcEtpjvévat
tô ipavspwO-^vat xai jjtETaoxe^vat vooüptEV toü Sè KuptXXou XéyovToç*
as „0eôv àXïjB’tvôv èx 0eoü IlaTpôç àXYjtltvoû nstf^vôTa Setxvûwv éauTÔv ô
ptovoyEVY]ç“, Ttp TTEtpïjvévat tIjv at'Stov èxetvïjv yÉWYjatv cpavTaÇôiielIa. Kaî
iràXtv, ènetoàv pèv outoç ô StSàoxaXoç Xéyfj • „IIvEü|j,a t^ xtîcte: St’ Tfoü
npoXEÛpiEVov", ttjv toû IIveûpaToç xop’l'l'tav StSwatv èvvoEtv ènÔTav Sè
Xèyr/ „Kaî npo/eÎTat ptèv fjyouv èxnopEÛETat xaO-ànsp ànô KYjy^ç toü
so 0EOÜ xaî IlaTpôç, x°p^ystTat Sè t^j xtIctei St’ Hou", aÙTÔç Ijpttv èçYjyrpdjç
TŸjç àt'Stou rcpoôSou toû ÜVEÛpiaToç ytVETat. ’Evtot Sè twv StSaoxàXwv
xaî xa^P0UCTt T^v àïStov toü üveûptaTOç npôooov èxTtEjJttptv xaî nposatv
ànoxaXeîv ptàXXov ij èxnôpEuatv, xa! àïStwç èxYtÉptTtEallott xaî npoïèvat
xaî TCpotE'jfha: ptàXXov 7] èx^opEusaO-ai, toü xaTà ty]v Xé^tv éXXYjVtopioû
36 nàvu tppovTÎÇovTeç, TtXTjv OTav àvàyxïj Ttç Tatç EÙayyEXtxatç xp^a^'at
tpwvatç TTpôç tyjv ttjç àXïjO-staç ànôSEt^tv tôte yàp oùx aîôoûvTat twv
Tîjç téxvyjs ûnspopwvTEç xavôvwv. ToÛTotç ptèv oùv SrtEp Elnov àStatpôpwç
9 TtpôoSov om V 20 <sxon<f V 22 P. G., 10, 984 D 25 Harpôç om V
27 P. G., 73, 212 B 29 P. G., 76, 316 D
DOCTRINE DES PERES GRECS
123
zéxpîjvcat toîç ôvfyaul te xaî pïjiaatv ol [spot rcaTÉpsç ^jjiwv- èxeîvotç
Sè toîç ^tjtoIç otwptap.évwç tÎ]v ûrcapxTtxijV aï]piatvouci toü IIvEÙ|jiaToç
rcpôoSov, SC tô | elvat rcpoowrctxwç e/et, olç r/ ürcap^iç xaî tô elvat f. no
xal ûtpeoTflcvat xat rà tïjv atTtav èvapywç atqjjiatvovTa rcpôoeoTf toûtoiç
yàp oùSè otov ré èart rcpoaD'ÉVTaç tôv tt(ç XTtaewç opov èrct Tt xpovtxôv s
èÀxüaat rtjV èvvotav.
'PàStov ouv àv z;v Tà pTjxà twv otoasxàkwv èxet'vwv rcpôç tt(v xpovtxijv
èrcttjrcàaaaliat rcpôoSov, wç Si] xaO-ôXou xal yevtxtp Ttvt Ttp toû éxrcopeÙEa&at
ÊijfjtaTt xpïjaaptévouç, êirec ja^Te tô àïStwç rcpôaxEtTat, p^TE xp°vtxov Tt
auvTéTaxTat, wç av rcpôç ri]V èxetvou StatJToXijv tô èxrcopeÙEoO-ai àvTt toû 10
ôcpttJTaaO’at voeîv ô Xôyoç ^[iàç àvayxàoy] • xal oùSèv àv ?]v àrcstxôç
ouvercTuypiévTjv Ttvà twv StSaaxàXwv 9'EOÀoytav toüto vopiîÇetv, èrceioàv
ex IlaTpôç SC ï’toû tô Ilveupia Àéywatv èxrcopEÙEaB’at, wç èx ptèv toû
IlaTpôç ûçtaTà[iev6v Te xal xopTjyo'jpiEVOv, St’ ï’toû Sè xop^youpievov piSvov,
tbç àv tô èxrcopeûeoiïat tô Ilveupia rcpôç te tôv IlaTÉpa xaî rcpôç tôv is
l’tôv àvacpépotTO tô-> oixeîov éxaTÉpw Tpôrcov, tôv ptèv wç atTtov xal rcï]yi]V
tt]ç B'e6tt]TOç, tôv Sè <bç Stà tïjv TaÙTÔT7]Ta tt]ç oùalaç xWfôv te xal
TtpÛTavtV Ttôv èv ÜVEÛpiaTt TTpÔÇ TÎ]V XTtatv xaTarcEpKpO-évTwv xaÀwv àvwO-EV
èx TOÜ TWV CfWTWV IlaTpôç.
AXX’tva pii] cpiÀovEtxÔTEpov SôçwpiEV piETtévat toùç Xôyouç 7] St’èv-20
Setav àrcXouaTÉpwv te xal àXïj&tvwv è^y^^wv èrcl Tàç rcoXurcXôxouç
TaÙTaç xal àaacpEÎç xaTatpEÛyEtv, Srcsp oi AaTtvot notoüat rcpôç i^piàç,
Staipéoeaî Ttatv àpiapTÙpotç xat àaaçiéat tô i^eûSoç ürcooxiàÇovTEÇ, xal
rcpôç TOÛTOtç, èrcetSTjrcsp où piôvov èxrcopEÙeo&at keyETat èx IlaTpôç St’ ïioû,
àXXà xat èx | 0eoû SC ïtoû etvat, o Si] cpavepâjç où rcepî Tijç rcpoôSou f- 111
toûtou xafrôÀou, aiïCkà rcepî tTjç ùrcàpiçewç vostaD’ai Set, où piijv àÀÀà xal
rcoXXoîç àXXotç twv StSaaxàXwv (Ôtjtoîç tout’ aÙTÔ xaTàSrjXov yiveTat, tô
àïSîwç èx IlaTpôç St’ ï’toû rcpoïévat tô ÜVEûpia, oîç xal xaftarcep è^yïjTt-
xoîç toû SC ï’ioü xpijaO-ai Suvapiefra xal xp^aipeS’a • yévotTO yàp àv oùSslç
è^7]y7]Ti]Ç wv ol StSàsxaÀoi Xéyoutjtv à^toxpewTEpoç aÙTWv twv eîrcôvTWV, so
auyxwpoüpiev àtStwç èx IlaTpôç St’ ï’toû rcpoïévat xal etvat tô Ilveüpia,
xàv pxi] tô àtStwç rcpoaxérjTat, xal Àtav àXr;9èç tout’ Etvat îoxupiÇS|ji£0’a,
xal Seîv çpapjisv Tijv èx IlaTpôç toü IIvEÛpiaToç rcpôoSov Stà toû ïtoü Xéyetv
xal àvupiVEtv, xal oÜtw voeiv TaÙTTjv, tbç oütw xal oùaav àXX’où Stà
toüto xat tôv l’tôv toü IIveùpiaToç vopilÇopisv atTtov, oùS’ ôoa èvTeüfrev ss
rcÀÉxovTeç oupircEpalvouoiv ol Sià TaûTa AaTi'votç eùxoXwç rcpoaTEfretpiévot •
àXX’ oTt ptèv xaD-àrcalç àSûvaTÔv èaTt toùç lepoùç StSaoxàÀouç aÏTtov tôv
4 xal tà : xatà VM 8 imanàad-ai V 15-16 xal tov Ytèp V 22 awirep M
28 xa&àtta^ V 32 nçooxelaerai M
124 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Hèv nentciTeuxévat toû IIveùpaToç, Et xat èx toû IlaTpôç Stà toû ïïoù
npotévat toûto at'Stwç ècppôvouv, Tatç; aùTWV twv StSaaxàXwv piqaeat pETà
TaüTa ÏEt/il^aeTat StappfjB-rçv toûto XeyôvTWV • vûv Sè npÔTepov tî îtote
IjPoûXovto voetv èv Ttp St’ Ttoü, nstpaTÉov eûpetv xaî toüç àXXïjv Ttvà
5 Stàvotav èzetvotç npoaànxovTaç napà ttjv àXijfrf] xat yvrptav èçeXeyzTÉov.
t'. "Otc ol StSàoxaXot èx IlaTpôç St’ïtoü XéyovTeç èzno-
peùea&at tô Ilveüpa, tï)v eùayyeXtxfjv npÔTaatv àvanTÛaaouat,
xaî ÔTt tî]v xaTOÔatav auvàcpetav twv {letwv npootbnwv
f.lllTxat | TÎjV TàÇtv aÙTtôv Stà t^ç àvanTÛçewç TaÛTrjÇ naptOTwat
xaî t f, v twv npoôSwv 8 t a o p à v.
TfjV èx Tfjç npWTT(Ç TOtVDV atTtaç TOÜ IIveÛpaTOÇ npôoSov EVCOTe [Jtèv
auvenTuypévwç ot tepoî StSàozaXot naptaTwatv, àpxoûpevot Tfj Xéiçet Tfjç;
toû SwTfjpoç D-eoXoytaç XéyovToç èx toû IlaTpôç tout’ èznopeûeo&at, xaî
ü pàXtuTa ènetSàv ouvY]ppévwç xaî Tfjç toü ï’toû yevvf(aewç pvTjpoveôwat,
TOUTeaTtv ônoTav Xéywatv, §Tt èx IlaTpôç ô ï’îôç yevvàTat xaî to Ilveüpa
tô àytov èznopeûsTat, wanep notoüat zaî ènetSàv rfyv toû IIveùpaToç
cpavépwatv St’ ï’toû yevopévTjv npoaTtiIwat Ttp Aôytp, XéyovTeç èx IlaTpôç
p,èv èxnopeueaO-at, St’ ï’toû Sè yopT/'etoflat xTtoet • oùSè yàp otovaat
20 tôte )(petav eîvat t^ç àvanTÜÇewç, twv 0-etwv npoawnwv ânàvTWv èpnept-
EXoP'évwv tw Aôytp. ’AXX’ ôaav xe^wptapévwç etç tôv nep! toû Ilveô-
paroç à^txwvTat Xôyov, tôte tôv eùayyeXtzôv êzetvov àvanTÛaaovTeç voûv,
St’IToü toûto cpaatv èx toû IlaTpôç èxnopeûea&at • ô yàp SeanÔTTjç vjpwv
Ttjctoûç èxet&ev èxnopEÛeaS’at elne tô Ilveüpa, ô&ev aÙTÔç yeyévvTjTat,
as xaî toût’ eotî tô napà toû IlaTpôç èxnopeûeaO-at. Toûto yoüv xàxetvot
SïjXoûVTeç, èx toü IlaTpôç Stà toû Ttoü tout’ èznopeûe'jfïat Xéyouat, tou-
Té'jTtv èÇ èxetvou toû npoadinou xàxetvv)ç Tfjç ônoaràaewç, è£ f^ç ô ïtôç
yevvïjTwç tô etvat XaptjSàvet, xat aÙTÔ npooStzwç tô Ilveûpia ôcptOTaTat,
xaî oütw Tàç S6o npoôSouç auv7]|i|jiévwç vooûatv wanep àXXijXatç aupi-
f. 112 nenXey|jtévaç  ^wptÇouat Sè auO-tç èv Ttp St’ Ttoü pèv tô Ilveüpa | npotévat
Xéyetv, oüxéTt Sè xal tôv Ï7ôv Stà IlveûpaToç. Kal aÙTÔ Sè tô St’ ï’îoû
Xéyetv où pâXXov evoùvtwv èotiv ïj ^wptÇôvTWV • f] yàp npôtfeaiç aÛT^
xat Statpet Tàç npoôSouç, wç Sè zaî Tà npolovra, xaî auvànTet nàXtv,
fl àv aùnà auvànTea&at Séot, TouTÉaTt xaTà ttjv tpûatv.
35 Kaî xaO-ànep ô SeanÔTTjç Ijptjüv „’Eyw Xéywv èv Ttp IlaTpî zaî ô
IlaTljp èv épot“, xat ,,’Eyw xat ô üaTTjp èv èapev“, êvot Te éauTtp tôv
7 Xèyovoiv V 10-11 t/Jç àvanTvgeaiç—ôiatpoÿàv om V, où la place des mots
en question est restée eu blanc 29-30 aviMtEnkeynévai V 33 diaiçeîtai Ttçoô-
<Sovç V 35 loh. 14, 10	36 loh. 10, 30
DOCTRINE DES PERES GRECS
125
Ilarèpa xaxà xî)V cpùatv xat Statpet rtàXtv rat; àvxwvupiatç èxeivatç xai
xotç ôvôptaatv, oùtw xai ci StSàaxaXot Stà toû l’toü tô Ilveüpa èx xoü
IlaTpôç èxTcopEÛeaS’at XéyovTeç, xa't auvàrtTouat Ttp ITctp tô Ilveüpa (où
yàp StfjpTjTat ÀotTtôv toü l’toü tô ot’ aÙToû npotévat ÀeyôjjtevQV te xai
TttoTeuoptevov) xat Statpoûat rtàÀtv aÙToû • où yàp otov te ëv Etvat xaO-àrtaÇ, 6
èv otç 0-àTspov toû Àotrtoû rtpoerttvoetxat • St’où 8é Tt rtpôetot, rtpoext-
voetxat Sïjîrou toû St’ aÙToû rtpotovxoç. Kai oùtw xaD-artep èv tt; rtptbTT]
twv ôvtwv Sï)|Jttoupyta xàv ty, Tf(ç ^ptETÉpaç çû'jewç àvaxÀâoEt, èv évi Tfjç
D'eStïjtoç ëpytp Tàç ûnepouaiouç ûrtoaTàoetç èxetvaç rtàoaç eEpp-cp Ttvt B-au-
ptaattp cj’jjiTtÀÉxouatv, èx IlaTpôç ot’ Hoü èv IIvsû|jiaTt xaüra yeyovévat 10
ÀéyovTEç, oùtw xàv t^ toû Hveù|jiaTOç rtpoSStp tôv Tiôv oùx artoo/otvi-
^ouatv, à/.Zà xairot rtpoae^wç toûto vooüvteç èx toü IlaTpôç ùcpsoTàvat
xat xapnôv Etvat tt^ç èv Ttp üaxpi yovtptôx7]TOÇ wansp xai tôv Ï76v, xai
-jUvETttvooû'jtv aÙTw tôv Hôv où yàp Sùvavxat ^wptÇetv xà aupt^uà xai
xà èx xrjç aùxïjç aixtaç àvia^ovxà te xai 'juvavi'j/ovTa, xai rtposrttvooûatv is
| aÙTOü tôv Ytôv, npoEntvooüvteç [jtèv àrtlûç D-arèpou B-àxepov, tva StèXwat f. 112^
rtpoawrttxwç Tà xaxà ^ùatv ëv ôvxa (et yàp prj B-axèpou 0-àxepov npo-
entvoTjS’Ei'rj xaTà tïjv ûrtôaxaCTtv, plia èv aùrotç ùnôaxaatç ëorat wortep xai
cpùotç), rtpoerttvooüvreç Sè tôv l’tàv toü IIveù|jiaToç xai où tô àvàrtaXtv,
tva [jtTjTe ttjv twv Svo|jtàTwv ràiçtv àvÉÀwat xai ttjv tbaupiaatav èxetvïjv 20
aetpàv, Tjv ô B’Stoç ëTtÀeÇe Xoyoç, [jl^te Tàç twv Hetwv ôvojjiàTWV è|jt^àoetç
auy)(éwatv.
’AXX’ èrtl ptèv twv rtpôç ttjv xriatv EÙepyeotwv tô xotvôv Tfjç TptàSoç ëpyov
Tatç freiatç ùnooTàoECTt auvStavépteTat oixetwç îjv npôç éaircàç ë/ouat TàÇtv
où yàp Ttpôç ttjv 8>j|jitoupytxljv évépyetav I) twv irpofréaewv èxstvwv Sta^opà, 26
àXXà TTpôç Tïp xà^tv, v)v xaB’’ èauTàç at tmo<Tcàaetç ë^ouatv, ànepeiSeTat •
èvTaûO-a Sè Tàç ptèv HEtaç ûîroCTTàoetç ô Àôyoç auptnXÉxet Tf( xaT’ oùatav
èxEtvwv évÔTT/Tt xaHoaov ÈÇeoTtv aÙTtp TrapaxoÀouO-wv, tô pièvTot ye ëpyov
où rcà'jTyç xaTY]yopsî t^ç D-eoTTjTOç, àXXà ttjç Trptbxîjç ptôvijç atTt'aç- ofov
èxet ptèv èx IlaTpôç St’ Yioü èv üveûptaTt ëv yiveTat ëpyov, èv qj Tptàç so
wç elç èvepywv èvepyet< toû 8e IIveûptaToç èx IlaTpôç St’IToü npotovToç
ëv yiveTat ëpyov, èv cp ptôvoç èvepywv, TouTÉOTtv èx TŸjç iôtaç npoàywv
tpùoewç êTépav ônôaTaatv xai ùcptOTtijv aÙTljv Ttp vôpttp twv TtpoayôvTWV,
èoTiv ô Ilax^p- xai û'pt-jTTjat pxèv ô IIaT)]p tôv TtSv, ù^iaraTat Sè èx
 IlaTpôç xai tô Ilveüpa- ô 8e Tiôç ouverttvoetTar oùte yàp xoü üaxpôç ss
ùtptaxàvxoç oùte xoü IIveùpiaTOÇ ù^toxaptévou xs/wptoTat, | ei xai pià] Ttp f. 113
IlaTpi truvu^toTïjatv, àÀXà Ttp IIvEÙptaTt ouvu^taTaxat, rtXijv ëxepôv xtva
4 StriQtrftai P 25 râ^n PM 30-32 y Tÿiàç — èv ip om P 36 Ilvev-
juaTOç: Ytov V
126
I. PREMIER TRAITÉ SÜR LA PROCESSION Dû SAINT-ESPRIT
Tpôrcov ouverctvoeîTat Sè oÙTe rcpÔTEpoç Tfjç îStaç atTÎaç (rcôç yàp àv
rcpoercivoT^eCï) Tf/ç îBtaç aîrîaç;)- oùte toû IIveùpiaToç üaTepoç- rcôç yàp
àv xwpt'ÇotTO tî| èrctvotqc yoüv toû yeyevvrjxÔToç ; èrctvoetTat ptèv yàp
|aet’ êxetvov, ôç 81) è£ èxsîvou yeyevvïjpiévoç, oùSèv Sè rcapaoéxsTa: piéaov
s Stà to piovoyevèç etvat.
’AÀÀwç Sè oùSèv àv êXu^vaxo ttjv àÀv'.fhEtav, eï Ttç êv ptèv tt) rcpoôBtp
toü IIveùpiaToç piETà tô Hvsûpia tov Ytôv auvercevôet, êv 8è t|j toü Yîoû
yevvljCTEC tô Ilveüpia ptsTà tôv Ytôv • ôç yàp rcpoerctvota toû Yîoû T)youv
1; pteatTEt’a tt)ç cpiratxfjç rcpôç tôv IlaTépa oxéaEtnç oùx àrcslpyet tô Ilveüpia,
io àXX’ oùBèv 7)TTov èx toû IlaTpôç ùçiéaTYjxe rcpoaexôç, et xaî ô Ytôç aÙToü
rcpoerctvoeÎTat, oôtcdç oùSè tôv Ytôv àv Tljç rcpôç tôv IlaTépa çuatxf,ç 8cé-
OTijae 'j/éoswç tô Tlvsûpia toû Yîoù rcpoerctvooùptevov • xaprcoî yàp eîatv
àpi^tn ttjç èv tô ©eâ) yovtpioTYjToç, TtpoaE/Eîç èxetvcp xaî xaTà cpùatv xaî
xaT’ aÎTÎav ôptottnç, ôç 8£8up.6ç Ttç àxTÎç ij ôç rcoTapiot' Ttveç 8ùo ttjç
15 aÙTTjç 7TY]y7)ç à-opÀûçovTEç. ô ptéyaç strce rpijyôptoç. AXX’ Ij jjièv toû
IIveùpiaToç [xeatTeta auvéxEsv «v tô piovoyevèç tô Yttp, àT£ xaî toü IIveù-
piaToç etç ttjv toû Yîoû TàÇtv pieS-tOTapiévou, Ttp npooe/ôç êx toû IlaTpôç
voetoO-at rcpoeXT)X’j-9'6ç, toutéotiv ôç èx IlaTpôç te xaî yevvïjTôç • è 8è toû
Yîoû fieaiTEta xaî eauTô SiacpuXàTTet tô piovoyevèç xal tô Ilveüpia ttJç
ao cpuacxfjç Tcpoç tôv IlaTépa a^éoEWç oùx àrcetpyet. Atà txüt’ àpa xaî
f. 113T Ilveüpia ptèv Yîoû XéyeTat x<üpîç rcpoaflà|X7)Ç Ttvôç | xaî Ilveüpia IlaTpôç-
oùte yàp Ilveüpia XéyeTat IlaTpôç 8t’Ytoü, oÙTe Ilveüpia Ytoü èx IlaTpôç-
èrceî yàp Tà TotaÜTa ttjv cpuatxl(v auyyévetav SïjXot ttjç 'S’EÔTrjToç, èntoïjç
oùoav tô IIveùpiaTt npôç Te tôv IlaTépa xaî tôv Ytôv, oùx àv èSec npoa-
25 {Mpeg Ttvî StatpEîv àXX’ènetSàv èx toü IlaTpôç XéyijTa'. xaî ô Xôyoç tïjv
irpôoSov toü üveûpiaToç TEapcaTàyj) ttjv èx tt]ç irpÔTïjç aMaç, ex toü
IlaTpôç ÀéyeTac 8t’ Yîoû, ïva pii) nt'jTE’jO^ tô Ilveüpia yevvàoO-at èx toû
IlaTpôç, àXXà tô ôvôpiaTt toü Ytoü t^ç yEvy^aeuiç èntvoTjO-EtOYiç, xaH’ y|V
piovoyevôç èotiv èx toü IlaTpôç ô Ylôç, tô Ilveüpia Xotxôv eTepov Ttva
so Tpôrcov rcpoôSou rcpoeÀO-etv èx toü IlaTpàç voijH^j, xaO-’ ôv 8ï) Tpôrcov xaî
rcpopoAeùç xaXotTO àv eîStxÔTEpov i; üaTTjp ô ©eôç xaî IlaTrjp. ’EvTeüO-EV
èx IlaTpôç to Ilveüpia XéyovTEç Èxrcopeùe'j-flat xaTà tt)v toü JjWT^poç cpwvijv
oî t^ç èxxXijataç otoà'jxaÀot. xaî tô St’ Ytoü rcpooTtS’éaotv, àvàrcTu^tv
rcocoüvTEç piàXa èrcatveTïjV, Et' y£ pitxpâ rcpo<rfà|xig TaÙTfl xaî tt)V EVÔrrjTa
as T7]ç 0-eîaç oùac'aç xaî ttjv Stacpopàv tôv rcpoôSœv xaî tÿ(v àrc’ aÙTTjç àvt-
o^ouCTav Tàljtv èv toîç aÎTtaTotç rcpoaôrcocç èxçatvouatv. "ÛTt Sè TaOU’ oütwç
èxet, piàpwç 1][aîv ô Nûaarjç fpTjyôptoç ê'anjxev à^tôxpswç- aÙTÔç yàp
è^Y]yï)Ti)ç ^[Atv aacpéoTaTOç yfveTat tôv £ïjaewv êxEtvwv, èv olç èxrcopeùeoO-at
tô Ilveüpia èx IlaTpôç XéyeTat St’ Ytoü.
2 ovit tov rivcvfiaTOç vgtsçoq en marge P 16 o te P
DOCTRINE DES PERES GRECS
127
ta.'. ’Entaxaala e l ç rà toû Nùaaijç £t)tS, ètp’ o!ç piaXtaxa
frappoûat AaTïvot, Setxvûaa Sri xaûxa xjj npoexxefretpiévfl
piàXXov èvvola auvay wvt^ovxat,
’Ev yàp xtp npôç ’A^Xà^tov Xôytp npofrépevoç nepl x^ç xaxà çûatv f. 114
évÔT/jToç èv xptal npoatbnotç toû ©eoû npaypaxeùaaafrat xal Sellai Snwç e
oùxe Stà ttjv évôxrçxa xfjç fréta; oùalaç ol xwv ûnoaxàaewv auy/éovxat xe
xal àvapttyvuvxat Àôyot, oùxe xtp nÀf|fret twv ûnoaxaaewv fj fréta <auy-
xaxapieplÇexat tpùatç, xat xaûxa SetÇaç navu zaÀwç, èv Ttp xoü Àôyou
xéXet ttjv npôfreatv ènelçepyaÇôpievoç outw <pr(atv „Et 8é Ttç auxocpavTotY)
xôv Xôyov, wç èx toû pii) oé/jafrat ttjv xaxà ^ùatv Statpopàv p.£lçcv xtvà i»
xtbv ûnoaTaaewv xal àvaxùxÀïjatv xaxaaxeuàÇovxa, Toùxtp nepl xfjç xotaùxv;;
SnoXoyijaôpiefra piépttjjewç, Sxc to ànapâÀXaxxov xfjç ^ùaewç ôptoXoyoüvTeç,
xi]v xaxà xô at’xtov xal alxtaxôv Statpopàv oùx Spvoùpiefra, èv tp piôvtp
otaxptve'jfrat xô ëxepov xoü éxépou xaxaXapipSvopiev, Ttp xô ptèv atxtov
ntaxeùetv etvat, xô Sè èx xoü alxlou • xat toü èÇ atxtaç ovtoç nàXtv SXXtjv 15
Sta^opàv èvvooüpiev tô ptèv yàp npooe^wç èx xoü npwxou, xô Sè Stà xoü
npoae/wç èx xoü npwxou, waxe xal tô ptovoyevèç àvapt^tpoAov ènl toü
rîoü ptévetv xal xo èx xoü Ilaxpôç etvat xô Ilveüpia pii) àpttptpàXXetv, xfjç toû
rioü pieatxetaç xal éauxtp tô ptovoyevèç tpukaxxoùaïjç xat xô Ilveüpia xfjç
tpuatxfjç npôç xôv Ilaxépa a^éaew; pii) ànetpyoûxr;ç“. Etxa ènàyet auptne- 20
patvwv- /EnetSi) toIvuv xàç ptèv ùnoaxàaetç ènl xfjç àyt'aç TptdSoç <5 xoü
atxto’j Staxptvexat Àôyoç, xô ptèv àvatxlwç etvat xà Sè èx toü atxtou npea-
Peùwv, T] Sè fréta cpAcrtç ànapSXXazxôç xe xal SStalpexoç | Stà nàaïjç èv- f. 114 r
vota; xaxaÀapqSàvexat, Stà xoùxo zupt'wç pila freôxrjç xat elç ©eôç xal xà
àXXa nàvxa xwv freonpenwv Svoptàxwv povaStxwç è^ayyéÀXeTat“. 26
Oùxoç xotvuv ô [jtéyaç StSàaxaXoç xfjç xwv fretwv npoatbnwv Staxpl-
oewç tï]v xuptwxoÊTTjv xal ptôvYjv atxtav eùpwv xe èx xwv fepwv Xoytwv
xal VjjjLtv nàvu auvxôptwç ànoStSoùç, oùSeptlav éxépav etval tpijatv ij xàv
xoü alxlou Xôyov, xal xoûxtp Ttp XSytp ptôvtp xà fréta Staxptveafrat tpijac
npôawna, xal èx toü XSyou toùtou xàç ûnoaxàaetç èxelvaç xaPaxTÏ)P^ 80
Çeafrat Stacpôpwç ptexexoûaaç aùxoû • àvwfrev yàp èx xoü Haxpôç ijpypiévoç
xal Stà xoü ï’toû ènl xô Ilveüpia nepàaaç, xà peTaoxôvxa Sta^ôpwç aùxoû
Stà^opa nenotvjxev etvat xal Staxexptptéva • Xôyov yàp atxtav où xot ye
xôv Tfjç atxlaç ptôvïjç Xôyov tpjtrfv oûxw yàp oùx àv xà fréta npôawna
Stexptvexo xip xoü alxlou Xôytp, àXXà piàÀXov à'navxa èv Sv rjaav, Stà »»
nâvxwv ôpiotwç toû xfjç alxtaç Xôyou Stfpcovxoç xat nâvxwv atxlwv ôvxwv.
’AXÀ’ oùSè Xôyov atxtou piôvov tôv Tfjç atxlaç xal xoü èÇ atxtaç etvat Xôyov
xaÀet, wç Sv xà fréta npôawna Ttp alxt'tp ptôvtp xal Ttp alxtaxip Staxexplafrat
9 P. G., 45, 133 BC 16-17 tô dè — tov hçcôtov om VM
lâÔ I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION' DU SAINT-ESPRIT
TCtaTeûijrat, xai raûrrjv jjiôvvjv ty]v Stàxptatv Stà iràvrwv ôjaoîwç twv npo-
atbnwv StïjXetv àcp’ Ézàarou npôç ëxaarov. oùtw yàp ëvtot rô ^tôv èxetvo
èvôrçaav, zai Stà toûto tôv ptèv ï’tôv aîrtarôv toû Ilarpôç, tô Sè ITveûpta
aîrtarôv toû l’îoû xat toû Ilarpôç nentaTeùxaatv eFvat, Ttp I^tp xaftairEp
s p,éaw rtvi xaî aptcporèpaç àiroSôvrEç Tà; a/éaei;' àXÀà X6'fW atrtou cpTjai
ttjv ôÂoayEpx ttJç aîrtaç ëvvotav Ttp àrtapaXXàzrw rî|ç çùcewç xa: évtatw
f. 115 'j’JVêtaepXopévTlv àvayzaîwç xaî ri]v otàxptatv eùHùç | auvEWtpépouaav, wç
àv Ttç etzot Xôyov Tfjj cpùaEwç xaftôXou t)]V oZoa/epT; rîjç ^ûaewç ëvvotav,*
àrcoStatpwv npôç tov Xôyov ttJç a/éaswç 7/ ttJç ràÇewç, wç xat aùrôç toûto
10 Seîzvuatv ô StSàaxaXoç èv tw tèàei toû irpwrou rwv rpôç Eùvôpttov àv-
TippTjTtxwv xàv aùrw tw irpôç ’ApXà^iov Xôytp, oùrwai Àéywv „Où yàp
tôv aùrôv àv Ttç atTtaç xat çûaewç airoSoîi) Xôyov“. Tw ptèv ouv r^ç
cpùaewç Xoytp ëva tôv 0eôv Etvat xai àStàxptTOv ô StSàaxaXoç Xéyet • tw
Sè TTjç atTtaç Xôytp ttjv Stacpopàv ë^eiv iroÀuoxtowç toîç îMotç èvllewpou-
16 ptévtp TTpàypiaatv • otov sùllùç ô rf^ç atTtaç Aoyoç yvwptÇet pèv ttjv ùttô-
araatv toû IlaTpôç St^wç, on te àvatrtwç èartv, wç aùrôs cpijatv ô StSà-
azazoç, xat on twv àXÀwv atrtôç èaTtv Ôrt ptèv yàp oùx àv oîôv te rçv
àyovov Etvat tô B'Eîov, atrtôç èaTt ^oatzwç ô 0eôç' 8rt Sè TtàvTïj rcàvrwv
èariv aîrta, xai àvatrtôç èartv èÇ àvàyxvjç. Oùxoüv èv r<p ®£<p 8tà toûto
su rô ptèv atrtov TttaTE’Jopiev Etvat • toûto Sé èartv ô IlaTTjp, xai oùx atrtov
ptôvov, àXXà xat àvatrtov, rô Sè èx roû atrtou ntareûopiev Etvat.
Etç ptèv Sï] rpÔTtoç yjpuv Staxpiaswç ooroç èx roû r^ï atriaç àvia/et
Aôyou. Et Sè ^où?,et, xai oùroç StîcAoûç, 3rt rô atrtov ïjpîv xat àvatrtov
àvaxÉ^ïjvE, rà Sè airtarôv oùx àvatrtov. Eira xai SeûupoÇ ^ptv auvava-
25 tpai'vETat Staxptaewç rpÔTtoç èx roû Tÿjç at’rtaç Àôyou, 4> 81) tô airtarôv
aùrô Staxpiverat, rouréaTt ptEraa^ovra roû Àôyou Trjç atrtaç rcaîhjTtxwç •
„Toû yàp èÇ aîrtaç ôvroç, tpijat, TtdXtv àXXijv Stacpopàv èvvooûptev1', où rî)v
irporépav èxEtvvjv ôvjXovôrt, ttjv xarà rô aîrtov xai atTtarôv, àXXà t^v
f. 115t xarà rô | Stacpôpwç airtarôv • eî yàp xai àpt^w raûra otç rô è£ atrtaç
s» elvat xotvwç npoasartv èx roû npwrou stat, xat atrt<%Tà statv èxeîvou,
àÀXà Sta^ôpwç etaiv èx roû npwra’j' rô ptèv yàp irpoaex®? èartv sÇ aùroû,
rô Sè Stà toû irpoae^wç è§ aùroû' rô ptèv yàp èx roû Ilarpôç rpônw
yevv^aewç Ttpôetatv, âare zai 7tpoaex<ï>£ ' ^poae'/èç ya'p èart rtp yEWwvrt
07j~0’j rô yévvTjpta' rô Sè èrepôv rtva rpônov Ttpôetatv èx roû Ilarpôç,
se où xarà rôv rw yevvwvrt irpénovra rpôirov.
"ÎÈaTE Kp0ETttv00’jpiÉ',-T(ç èx toû flarpôç Tïjç roû ïtoû yEVVTjaswç xai
rf)ç toû Ilarpôç aijptaataç etç rôv Ytôv àva^optxwç àrto8tSoptévT]ç zai tô
5 àno&.ô6vreç V 11 xâv avtM — koyip de la main de Scholarios en marge
dans D, f. 140 P. G., 45, 133 C 11-12 ovtojoi — dnoSohi i-oyov om V 16 o
avroQ V 27 ovtog-. ovtoç V cf. P. G., 45, 133 C
doctrine des peres grecs
129
Ilveûpa voeta&at Xotrcôv, èg èxetVTjç Si] rcpocôv rijc rcaTpcxfJc urcooTàaewç •
toüto yàp èSIjXwae xip? aîxlav rcpoa&e'tç r?jç Seutépaç TaÛTv;ç Btatpopâç-
toüto yàp, tpjtrf, Stà toq^.’ qutw; éxet, ïva xaî tô povoyevèç àvap<?t[3oXov
èrcl toü Eloû fxstv^, (zi] Zaî toq IIveûpaToç rcpôç xi]v toü ïloO TaStv pe-
•friaTapévou, Stà tô rcpoCT£yq- voYpH|vat àv xal aÙTÔ èx IlaTpôç, xal tô s
èx toü IlaTpôç elvat tô Hv£Qpa pi] àptptflàÀXTjTaf Stà toüto yàp elrcov
xat àpcpw èx roü xpü)T0U £[Vat, e? xaî fraTepov pèv rcpoaexwç, frdtTepov
Bè Stà toü Kpooe/ûç’ f[ toü ïtoû peotTEta xaTà Tijv rcpoerclvotav oùaa,
el za't tq) l'itp çpuXctTTEt Tà povoyevéç, àXÀà xô Ilveüpa ttjç tputJcxij; rcpôç
tôv llaxépa axèoEtnç oùx àrcetpyet. <Duatxi]v Sè axéatv xaÀet tout’ aùxô n>
tô èx toü IlaTpôç elvat Za't KpoàyeaB-at tpuotxwç, xat tbç àv Ttç etrcot
aaçèaTEpov, ttjv èv Tÿj ivÔTTjTt Stàxptatv xat tî]V àvaçiopàv twv B-elwv
toûtwv rcpoawrcwv, ou Ti]V evÔT^xa pôvrjv, wç Ttveç côovto.
AîjXov ouv èx TaÛTvjg Tijç ÊïjOEWç. wç ô péyaç oûtoç StSàaxaXoç
ot’Ïtoû tô| Ilveüpa èx tqq IlaTpôç elvat èrctoreuev, oùx àÀZwç, àzz’ i] wç f. 116
Stà toü rccoae/wç, xaî lvœ Tw y[(p Tô povoyevéç tpuÀàçyj, èrceî tô èx toü
IlaTpôç elvat tô Ilveüpa xat oÙtwç i^Set yuXaxb-Tj'jôpeyov, où Stà tô pi]
Sùvaa&at tô Ilveüpa icpctèvat èx toû IlaTpôç, pi] Trjç èv Ttp HaTpî yovtpô-
TïjToç xal Ttp Yl€p xotVQTTotTj&etaTjç, tbç ol Aanvot tppovoüat. Kal 3ti
rcpoTeTàyJIat tov 1 tôv toü IIveûpaToç xat oûtoç cppovet, où xaTà ttjv atTtav, 20
àÀAà xaTà tïjV npoeirlvotav, r-^tç aùxotç èx toû atTtaxtxoü auvèrcetat kôyou •
toüto Sè xàv Ttp TÉXet tqü xpwxou twv rcpôç Eùv6[itov Bîtxvuat • ^ijal yàp
èxst • „Et piÉv xtva xpovtxi]v Iqjiçpaatv ùrcEpETt&et tt]ç toü [lovoysvoüç ùrco-
aTàaswç ô tov IlaTÉpa toü l’ioü pôvtp tw T7|ç atTÎaç Aôyw rcpoHewptôv,
etzÔTWç àv 6 t^ç àtStÔTyjToç ^pttv rcepî Tloü Xôyoç èxtvSuveùeTO41. ElTa 25
IrcïjyayEV • „ O Sè aÙTÔç xat rcept toü àyîou nveùjiaTOç Xôyoç èv
[lovfl t^ Tà^et xi]v Stacpop^v èj'wv- wç yàp auvàrcxeTat tw llaTpl ô llôç
xaî èç aÙToü tô elvat ejfWv ôarEpEÇec xaTà t^v ùrcapÇtv, oütw rcàXtv
xat toü |j.ovoyevoùç e/STat tô Ilveüpa tô àytov, èrctvota pôvT] xaTà tôv
TTjç aÎTtaç Àoyov rcpotkwpoupèvou t^ç toü IIveûpaToç ûrcooTàoewç, wcrce 30
toü Xôyou tt,ç atxtaç ÙTxe^pTjpèvou, èv pr/Sevî tt]v àytav TptaSa rcpôç
eauT7]V àuup^wvwç èx£‘v“. ‘ ’ISoù xàvTaüB'a toü l’toü tôv IlaTÉpa pôvtp
tw tt^ç aÎTtaç Xôytp ^poH£Wp£îa^,at) TouxècTt rcpoerctvoeîaB’at tpTjat • tôv Sè
aùxôv etvat xat rcepî toü riveûpaToç Xôyov, TouTÉcrt xal aÙToü toû IIveu-
paroç tôv IlaTépa pôvcp Tip a?T[aç xôyw rcpofrewpetaftat • etvat Sè pôvov
TijV Stacpopàv èv
toü Sè IIveûpaToç * 45
36
xy ra?et, Srt toû pèv Efoû | npooe/wç rcpoerctvoEîTat, f. 116 v
ou	à?Jà tt]ç toû Hou peatxeuoûaTjç èvvotaç-
15 wç om M 16 tov après t’x om P 23 P. GL, 45, 461 D 26 P. G.,
45, 464 C 32 8Zet V
Œuvres de Georges Scbol&rios,
130 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xal èxôpsvov To® l’loû t'0 üvsûpa voetTaf npoEntvoEtrat Sè xal xoû
IIvEÙpaxoç ô TES? xarà tôv xfjç alxlaç Àôyov eIxôxwç xal oùSéva ërepov
TpÔTtQ'J • tô yàp povoysvwç aùxôv èx x^ç xotv^ç alxlaç ucptaxaa&at o&Sèv
Àotnôv àtflvjatv aùxoû te pExaçü xat toü IlaTpôç èntvovjOfjvat, ô'nsp àv
5 XOÜ Ï7oü npOEntVOOÛpEVOV, ti)Ç pETaljÙ VOOÙpEVOV Et'ïj.
AÀÀà tô IIvEûpa tô àytov èx xfjç xotvfjç ûcptaxàpEVov atxlaç àSta-
axàxwç xtp ys Àôyqj TŸjg tpûoEwç, op,a>ç éauxoû pExa^ü xat toû IlaTpôç
è/st tôv èx toû Ilaxpôç npo'jE/yÏjç npotôvxa Aôyov te xal ïlôv, tbv ot
twv ôvopàxwv Àôyot oùSèv péaov npoatEVTat, xal Stà tout’ èx£L nposnt-
10 vooûpsvov éauxoû tôv ïtôv xtp xfjç alxlaç Àôytp1 xaûxa yàp ô xfjç atxlaç
Àôyoç notEt, Stôxt oûxoç £tç t))V àxpav èxeIvtjv xal ànÀouaxàxrjV évôxvjxa
yvvjotwç te xal cpuatxwç Etatt&v, StetÀE pèv sùO-ùç Etç aïxtov xat alxtaxôv
xôv sva 0sôv, xô Sè atxtaxôv Statpôpq) xâlçet npôç xl|V xotvuv atxtav àvf(-
v£yx£, xô pèv wç povoyfivèç tw üaxpl npoasx®? auvà^aç, tô Sè Stà toû
16 povoysvoüç è? àvàyxvjç npôç ttjv aÙTijv atTtav ànoSsSwxwç, wctte tô IIvEûpa
tô àytov cpûaEt [Jtèv xat à^twpaxt àStaaxàxwç èx£CT'9,at toü IlaTpôç ôpolwç
tG> povoysvst, Ttp Sè Tfj; atTtaç Àôytp Stà toû ï’toû xoûxw auvànxEaO-at,
pâÀÀov Sè Tfj pèv atxt'a xal tô IIvEûpa Ttp IlaTpl auvvjppévov Etvat ôpolwç
Ttp Aôytp, tw Sè Tpôncp xfjç atTtaç, SO-ev ô npoawntxôç àvla/st Àôyoç toû
20 ï’toû xal toü IIvEÙpaxoç, Stà xoû ï’loû npôç tôv Ilaxépa xoûxo auvànxEaO-at.
f. 117 | 'O Sè xfjç atxlaç xpônoç xal xô nwç Etvat èx xfjç atxlaç ônô xôv xfjç
alxlaç Àôyov npoSfjÀwç Elalv, wç EÏpijxat npôxEpov xal Stà xoûxo xaÀwç
én^yaysv ô StSâoxaÀoç, wç èàv ùnEÇéÀTjç xôv xfjç atxlaç Àôyov, fj paxapla
Tptàç èv oùSevI npôç éauxîjv àaup^wvwç é'IçEt xal Sta^ôpwç, xouxéaxtv àv
25 xïjv xaxà xô atxtov xal alxtaxôv àvéÀy(ç àvxtO-Eotv, èlç ^ç Tjptv xoû Ilaxpôç
npôç xôv ïtôv xal xô IIvEüpa Stàxptatç, xal xijv xaxà xô ôSl nwç atxtaxôv
ôta^opàv, ÈÇ v)ç xà alxtaxà Staxplvexat, à St| nàvxa npoSVjÀwç ùnô xôv
xfjç alxtaç Àôyov eIctl'v, ô x^ç cpùoEwç pôvov SnoÀElnExat Àôyoç, pjSapfi
pîjSapwç Statpopàv xtva xal Stàxptatv npootépEvoç èv xotç S-Elotç.
so Et xtç xotvuv 'juveàeïv poùÀExat xôv xoû StSaoxàÀou axonôv, oüxwç
èp£t, tbç Staxptvst pèv xàç S’Et'aç ùnoCTxàoetç ô xfjç atxlaç Àôyoç, oùSapwç
xoû xfjç cpûoEwç ànxôp£voç Àôyou, xal Stà xoûxo nÀslouç oùaat xaxà xôv
xfjç atxlaç Àôyov, ô'pwç Sv Etat xaxà xtjv tpùatw StaxptVEt pévxot ys ofy
tboaùxwç ô xfjç atxtaç Àôyoç nàoaç xàç ônooxàoEtç èxEÔvaç, àÀÀà xov pèv
35 Ilaxépa, xwv èlç aùxoû àvxtilextxwç, xôv Sè l’tôv xat xô Ilvsûpa Stacpôpwç-
àÀÀTj Sé è-jxtv aùxïj Sta^opà xat où^ aùxï] x^j npilixir) xaxà xô EtSoç1
êxElvîj pèv yàp xfjç atxlaç èoxt'v, aûxYj Sè èx xfjç atxtaç èaxl pàÀÀov xat
Stà xïjv atxtav  xàxElvï] pèv ëotxs x^ twv àvTtXEtpévwv àva^optxwç, auT?;
17 toÏ’to VM 20 tovto om M
DOCTRINE DES PERES GRECS
131
oè tfl twv Sta^ôpwv tê xai àvTtStTgp>j|jiévwv. TotaÙTijv 8è etvat z’7tç ^aewç
Taùtflç ttjv Stàvotav xai f) îrpôO-eatç toû ptépouç èxeivou twv Xôywv xaXtôç
Se^atot- où yàp nepi Ttôv 0-etwv rcpoôSwv èxet axoneï | oùSè nôfhev lytt f. 117T
to IlveOpa tô etvat, àZZà npôç Eùvôpttov xaÀwç èvlaraTat çuatx^v Ttva
Sta^opàv èv Totç O-eiûtç npoawnotç àtputôç oupnepat'vovTa xai xp^vtp KP°‘ 5
Tffrévta tôv IlaTépa twv è£ aÙTOü xai tyjv àtStÔTrjTa èx Ttôv atTtaTtôv
xpoadmwv èxpaXXovTa, Stà tô vopttÇetv TaÙTÔv elvat vfjv Te xaT’ atTtav
xai Tflv xaTà xpôvov àpX'flv, xat t))v èx toü Xôyou ttjç atTiaç àvtaxouaav
Ta^tv ttjv aÙT^v etvat xai xpùvou xat cpùaewç, xai Stà toûto npoTeTây&at
uèv toû Roü tôv IlaTèpa xai tôv Rôv toü IIveù|jiaTOç.	10
’AÀX’ oùSèv f;TTOv ëv etvat xaTà t)]V tpùatv aÙTà cpïjatv ô StSàaxaÀoç
xat auvaï'Sta, wç tt); TotaÙTflç TàÇewç xaTà ttjv npoentvotav où<JY]ç èv
aÙTotç, r)v ô Tfjç aiTtaç Ào'yoç èv tjtplat notet, oixetwç êxàcTotç wç oùtwç
etnetv èptxoXtTeuôptevoç. Sùpt^wva Totç etpïjptévotç xai npo’twv èv èxetvotç
toîç Xôyotç npoaTifrïjat, tîjv Ttôv &etwv npoatbnwv Stàxptatv èneÇepyaÇô- ie
ptevoç’ „Tô yàp Ilveüpia Ttp llaTpt, tpïjtjl, xaTà tô àxTtaTov auvarcTÔptevov,
rcàXtv àn’ aÙToû tw p.à] IlaT/jp etvat xaS'ànep èxetvoç StaxwpiÇeTat, t^ç
Sè npôç tôv Rôv xaxà tô àxTtaTov auvatpetaç xai èv Ttp ttjv aôctav tÿ;ç
ùr.àpçewç èx toü @eoü Ttôv SXwv ëxetv àtptUTaTat nàztv tw tStàÇovTt èv
Ttp |XT|Te ptovoyevwç èx toû IlaTpôç ùnoaTflvat xai èv Ttp St’ aÙTOü toü 20
Roü neyr,vévat“’ npoSTjÀwç yàp èvTaü&a auvànTeaO-at ptèv tô IlveOpta tw
Rtp cpTjCTt xaTà Te tô àxTtaTOV xai tô tyjv atTtav t^ç ûnàpçewç èxetO-ev
ëXÊ’-v, 80-ev xai ô Rôç- StaxpiveaO-at Sè aü&tç aÙToû Ttp pt^Te ptovoyevwç
èx toü IlaTpôç ûnoaT^vat xat èv Ttp Stà toû Roû | TrecpTjvévaf oÜTe yàp f. 118
wç ô Rôç Ttpo^X&ev èx toü IlaTpôç yevvïjTwç, àXX’ ëTepôv Ttva Tpônov, 25
xai à|jta Stà toûto oùSè Ttpoae/tôç TtpoTjÀ&ev èx toû HaTpôç, àXXà St' aÙToû
toû Roû nètpïjve, TouTéaTtv etç ty]v iSt'av DiroaTaotv ôpiÇeTat cpavepôç,
'îrpoentvoïjB-ëvToç toü Roû • I) yàp toü Roû ùnôaTaatç, èx TŸjç toü "poae'/wç
etvat tw IlaTpl IStÔT^Toç èirtyvwa&etaa, èvapyfj naptanjatv Ijpitv t$]v toü
IIveùptaToç iStériyca, toû Roû StaxptveTat, tbç aÙTÔç ^>ï]atv èv Totç aÙTotç so
Xôyotç, ÔTt àj è'îTt&ewpoupiévT} éxàaT?; twv ûiroaTàaewv IStÔTrjç Tpavtôç xat
xaO’apwç tô ëaepov àirô toû êTépou Stt'aTijatv.
Oùtw toIvdv irécpïjve Stà toû Roü, <i»ç St’ èxetvou ôptÇôptevov eiç t)]v
iStav ônôaTaatv xai yvwptÇôptevov èvapytôç, tt]ç toü Roü Ttpoentvotaç
cpaveptÔTepov ^pttv ànoStSoüoTjç tôv toü üveüptaTOç Xoyov toûto Sè xat ss
npÔTepov irepi toû IIveùptaToç êXeyev, Sti „tô Ilveüpta Stà toü Roü auvïjpt-
ptévwç xaTaÀaptfiàveTat, oùx uaTeptÇov xaTà tt^v uîrap^tv ptSTà tôv Rôv,
ôç noTe tôv ptovoyevvj Six» toû IIveùptaToç voi^var àXX’èx pxèv toü
16 P. G., 45, 336 D 34 Rov re V 36 P. G„ 45, 369 A
132 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
0eoü twv ôXwv xaî aÛTÔ tï]V aîct'av exov	Sftev xaî tô jiovo-
yevé; èart <pwç, Stà Sè toû àXijfrtvoü cpwTÔç èxÀàpupav". Kal rcccXtv
At’ aÙToü pèv êxXoEp,7T:ov, cpjat, Tijv Sè Tïjç ûrcocrcàcTEWç aÎTt'av ë/ov èx
toO rcpwTOTÛrcou cpwTÔç“. SuvavaO-pwoxet yàp olov Ttp toü Yloü cpwTÏ tô
& toü IIveû|jiaToç cpwç èx ttjç npüiTTjç altfaç èrctvota pôv^ rcpoZappavôpevôv
te xal ôsTEplÇov, àÀX’ oùx èrctvota StaxptvopEvov, xafràrcep eï Ttç çafy
Stà tôv àxTÊvwv cpavepoûaO-at ttjv xlspjATjv wç TaÛTatç auvE^ioûaav ex toû
f. 118v -f]Xlou | xal auvStïjxouaav, si xal toüto xal rcàv àzzo rcapàSstypa Tïjç
àXvjO-Etaç oaov oûS’ ëveartv etrcEtv àrcoSëot.
ju "Otl Sè tô Ilveüpa tô àytov Stà toü Ytoü ècttiv wç peTà tôv Ytôv
TeTaypevov Stà te tt;v toü Yloû rcpoerctvotav xal tôv èx Tïjç aÙTfjç atTtaç
Stà^opov Tpôrcov, xal ô pèyaç BaatXetoç tw N6a<rzjÇ auppaprapEt, wç èv
toîç irpÔTEpov elpijpevotç yéyove SfjXov, ëv&a tprpt • „ Toüto yvwptoTtzôv
t^ç xaTà tï|v ôrcôoTaatv tStôwjTOç OTjpEîov Etvat èv IIve6[jt<XTL, to peTà tôv
16 Ylàv xat aüv aÙTtp yvwpKeoO-at xal èx toû IlaTpôç ûtpearàvat". Etr’èrcayet •
„'O Sè YtÔÇ, TÔ èx TOÛ IlaTpôç ÉxrcOpEUÔpEVOV Ilveüpa St’ EaUTOÜ xal
pell’ éauToü yvwptÇwv, pôvoç povoyevwç èx toû àyevvïjTou cpwTÔç èxÀàp-
tpaç, oùSeptav xaTà tô IStàÇov twv yvwptapaTwv tï]V xotvwvt'av ë^st ^pôç
tôv IlaTépa è rcpôç tô Ilveüpa tô àytov, àXXà toîç eèpTjpiévQCç aTjpelotç
2i> pôvotç yvwptÇfiTat“. ’Hoij yàp xat oûtoç p,£Tà tôv Ytôv xat oùv aÙTtp
yvwpt^E'jfhat tô Ilveüpa elrcwv, èx Sè toü IlaTpôç ôtpeaTàvat, àvTÎ ptèv toû
oùv aÛTw tô [xeB-’ iauToû etrcev, wç ttjv cotjv rcpoôijXwç SûvafAtv ë^ov, àvTt
Sè toü ptÊTà tôv Hôv tô St’ èauToû elrcev, à rcâvTa TaÙTÔv sort tw èx
IlaTpôç St’Ytoü èxrcopeûeaD-at • tô yàp èx toü IlaTpôç èxrcopeuôpEVov,
25 çprja£, Ilveüpa St’ èauToû yvwptÇst xal [xeB-’ èauToû ô ïtôç • waitEp xpÔTEpov
TTEpl toû lIvEÛjiaTOç £tx£ xaS’TjTtxwç, ÔTt ptETà tôv l’iôv yvwpiÇsTat, èx Sè
toü IlaTpôç ûcpéaTTjxe. Kal waavel Ttç àvaarpétpaç Ebtor ’Ex IlaTpôç
ôtpÉtrnjxE St’ Ytoü, toü Sè tôv Ylôv St’ èauToû xal [jieO-’ èauToû yvwpltstv
tô IIvEupta alTlav èxàyEt, tô jjiôvov aÙTÔv jjtovoyevwç èx toü àyEvv^Tou
f. 119 cpwTÔç èxXàjitpat, onsp | ïj[jitv èXéyETO itpÔTEpov. KaXwç Sè xal tw rpij-
yoplw aujjtcpwvwç Ttp pt£Tà tôv Ytôv npooèO-YjxE tô aùv aÙTW, tw Sè St’ aÙToü
tô |jiei)'’sauToO • xat aÙTÔç yàp ô rpijyôptoç o&twç ëXsys- „IIaT7jp [jtèv
àvapypç xal àyévvY]Toç xal àsl IlaTT^p voôtTar è£ aÙToü oè xaTà tô irpo-
CTE^èç àStaoTaTWç ô piovoyevèç Ylôç tw IlaTpl tJuvETttvoâTar St’aÙToü Sè
36 xat pi£T’ aÙToü, irptv Tt xevôv te xal àvuitSœcaTOv Stà ptéaou Kapep.Tte'jEtv
vôv]|Ta, eùO-ûç tô rivEOpta tô àytov Stà toû Yloü auvïjpipiévwç xaTaXapt-
pàv£Tat“. Kal èv è'xTtp twv rcpôç Eûvôpttov ô aÔTÔç auO-tç tpijat Epi;-
3 P. G., 45, 416 C 9 ovSév lotir V 13 P. G., 32, 329 C 16 Ibid.
23 «navra V 27 âvarÿltyaç V 31 ôi lavrov V 32 P. G., 45, 369 A
DOCTRINE DES PERES GRECS
133
yôptoç" „Tô yàp paâ’eîv Sti êxetvôç èart tô ôvtwç ôv, <p Stà Tfjç a)(ETtxfjç
èvvotaç toû Eloû pEyaXetÔTTjç auvavatpalveTat, f; TeXetoTàTij SiSaaxaXt'a
Tfjç eù<JE{Jetaç èoTt, toû Etoû, xa-fl-wç etpijTat, auvïjppèvwç peO-’ éauToO tô
Ilveüpa Tfj; Çwfjç te xal àX^ecaç èvSetxvupévou, ènetBi] aÙTÔç èoti xal
Çwï( xal àXf]0-eta“. AXXà pip xal peTà tov Elôv etvat tô Ilveüpcl ^igaiv s
oûtoç, wç xal ô D-etoç etne BaatXetoç, oùx &S ûoTeptÇov xaTà Trp ünapEtv
[JlETà TOV EtÔV, WÇ TTOTE TÔV pOVOyeV^ Sl'Xa T0° IIveÙpaTOÇ VO'Tjfl’fjvat •
toûto yàp ànéyïpe npÔTepov, àXX’ wç Tfj toü àptUpoü TàÇet SeuTepeûôv
te xal tJuvaptD’poùpevov • xal wonep è^yïjTfjç vjptv toü tepoü ytveTat Baot-
Xetou piETà tôv Elôv slpTjxÔTOç tô Ilveüpa YvœplÇeaO’at • çp-rjal yàp èv w
npWTtp TWV XXt’ EÙVOptou, WÇ „ànàoïj TÎj TeXetÔTY)Tt TTpÔÇ TO àxpÔTaTov
ènTjppévov, tô Ilveüpa tô à'ytov p-exà IlaTpôç xal Eloû S’ewpetTat, peTà
IlaTÉpa xal Elôv àptO-petTat xal St’ èauToü tyjv npooaywy^v npôç tô npo-
entvooûpevov ywç tô èv IlaTpl xal Eltp | nàat toiç peTao^eîv Suvapèvotç f. 119 T
XaptÇsTac“. KaTà Tà npoünoTe^etpéva toIvuv xal xaTà tyjv twv ScSaa- is
XCtXwV TOÛTWV àvenTUypévfjV 0-eoXoytav, èv Ttp St’ EloÛ TÔ Ilveüpa Xéye-
ati-at èxnopeûea&at èx IlaTpôç npoem'votàv Ttva xal Taiçtv ô Xôyoç oùx
alTtwv mjpatvet, àXXà pâXXov alTtaTwv, xal oùSèv àXXo o^eSôv fj „tô
peTà tov Etôv“, àel vooupévou toû to Ilveüpa auvijppèvov etvat Tjj cpûaet
npôç tôv Hôv, et xal àxôXouO-ôv ètnt T^j npoowntx^ Ttilçet, oû x^PLV M
StSàaxaXot XéYovTeç „peTà tôv Ïl6v“, eù&ùç xal „tô aüv aÙTw npooTt-
B’Éaoc xal etnôvTEç „St’ ÉauToü“, eùO-ùç ènicpépouot xal ^peO-’èauToü“.
"O Tl TÔ Stà TOÛ Ï’toû OÙ CTÏJpai'vet TÔ p£Tà TOÜ ïloü
p ô v o v, à À X à l a o v è a t l t p> p e t à tôv 1’ c ô v xal a ù v t tp T l cp. as
’EÇ wv SfjXôv èaTiv, tbç oùx èartv ïaov navTanaac nSt’ Yloû“ te etnetv
xal „peTà toü ïtoû“ • et y“P TaÙTÔv tjv TaüTa navTànaatv, èx napaÀXf|Xou
TOÛTOtç èxpwvTo àv ol StSàoxaÀoi, àXXà toüt’ àSûvaxov. ’AXÀ’ oùSè àpxoüv
èoTtv etnetv tô Ilveüpa peTà toû YEoü èx toû IlaTpôç èxnopeûeaD’at • tô
yàp oùtwç elnetv tô auvafStov xat loÔTtpov twv npoôSwv pôvov SïjXoûv so
ÈaTtv, Se Tàljtç twv 0-elwv npoatônwv où ouveptpalveTat. 'Apa Sè xal
ot tJOtpttJTal èx TaÛTïjç Tfjç èÇïjy^oewç fjptv ènt^ûovTat • „Et pèv èx toû
IlaTpôç, tfctal, peTà toü Yloü tô Ilveüpa voeîTe èxnopeuôpevov, oûxoüv
npopoXeûç ècttiv ô Elôç, Snep àpveîaO’e • et Sè èxnopeuôpevov peTà toü
rtoû, oùxoüv xal ô Elôç npôpArçpa. AXX’ wanep où yevvàTat ô Elôç peTà ss
toû HveûpaToç, oùtwç oùSè tô Ilveüpa peTà toü Eloû èxnopeûeTat“. —
2 trvofae : ahlaç P 11 P. G., 45, 416 C 12-13 fiera Hariÿa xal Ylov
açi&fieîtai om M 13-14 èncvoov,uevov V 17 nçoç ènivoiav P 29 tov om P
33 votÏTat M
134
I. premier traité sur la procession du saint-esprit
f. 120 AXX’ w aocptarà, 7tpoau7rà|xouaov r<p YEoû tô yevvwptévou ij yevvrjB-évroç,
xaî oùSèv ô Xéyoç ù-ozrov ë^et • rt yàp Betvôv èartv einetv, grt to Ilveûpta
pterà roû YEoû yevvwptévou zapà roû Ilarpàç èxiropeùerat, tva tô auvTjpt-
[xévov xat pùj ùareptçov xarà ttjv èx Ilarpôç ünap^tv àptcpotv rat; npoôgotç
s xaî ratç ûîtoaràaeat p^prupfjrat; ’AXX’gnep el'prjrat, Set ptr] StSôvat npo-
tpàaetç toîç aocptaratç- àpa Sè xaî èvSeéç èartv oùtw Xéyetv • où yàp
ràiçtç êvreû&ev êptæatveraf àXXà Set ptàXXov Xéyetv „8t’YEoû“, wç 5à]
,,pterà rov Ytôv“ xaî „aùv aùrq>“, wç àv I] Stà TTpô-ft-ecrtç ràÇtv xat ëvwatv
éyj( SïjXoOv. où {làrepov toûtwv ptôvov /wptç, xàvreûO-ev, wç ô •B-etoç ëtprj
io BaatXetoç, £|A^atv>;Tat rô àxoXoûO-wç ptèv xarà ttjv rà^tv, auv^ptpœvwç Se
xarà T7|V ^ûatv £Xe[V rcpàç tov Ttôv ro IlveOpta rô àytov. Et Sé rtveç
rwv 8t8aaxàXwv rw „8tà toû Ytoû“ rô ^pterà roû Ytoû“ 'irpoartiléaat,
8-auptàÇet.v où Xp'/j' ooxoûat yàp oûrot r^ Stà npoO-éaet zpiç SïjXwatv Tfjç
ràiçewç xe/p^allat ptàXXov xaî Stà toûto zpoaïl'eîvat rô pterà roû Ytoû,
16 wanep ènetoàv Xéywat pterà rôv Hôv, eùO-ùç ènàyOuat xaî aùv aùrw- ot
xat ooxoûat rô „6tà roû YEoû“ ptàXXov àvrî roû „pterà rôv Ytàv“ i) „pterà
roû YEoû" vevorjxévat. ’AXX’ êrepot rwv otoaazàXwv èv rtp St’ Ytoû pterà
rwv irpoawnwv àzoXou'9'taç xat rf]v xar’ oùatav TrpoaeTttvooûvreç
auvàçetav, àre TtpoüTtozetptévou roü iràvra rà rcepî rwv {letwv ûzoaràaewv
2o auvat'Stwç re xat aupt^uwç XéyeaO-at, SC Yîoû Xéyovreç, oùSèv npoart&éaat
nXéov, ôanep aùràç auikç ô Nûaaijç „ptf|T£ ptovoyevwç aùrô cpTjatv ûnoar^vat
f. 120t to Ilveüpia xai Stà roû YEoû zêyrjvévat“, xai | êpSopiTj aûvoSoç rà èx
riarpàç St’ Ytoû èxiropeuôptevov etpijxev, oùSèv 'Epoa&etaa Xotnôv. "Qafh’ôzep
aî npoO-éaetç àpt^w aijptatvouatv aûrat, r, re pterà, r)]v atrtartxljv S-8-6-
26 vouaa Ttrwatv, xaî rt a û v, roüO-’ I; S t à pxSvtj arjptatvet • xaî Saov Sûvarat
pterà ràv Ytôv etnetv xaî aùv rw YEw, roaoûrov Sûvarat SC YEoO cpàvat,
ràiçtv BijXaôï] irpoawnwv xai t^ûaewç ëvwatv.
ty'. "Ort et rtç j3oùXotro aatpearépav eiçïjyTjatv àuoSoOvat
30 r o 0 81’ Y E o û, è p e ï oùx àveu roû Y E o 0, 81 à ttjv ëvwatv xaî ttjv
upoentvo tav àcpeXtbv ràç àXXaç tStÔTTjraç ràç ûzapxoûaaç
nàat'rroîç oùx àveu aùrwv.
Kaî et rtç évE rtvt Xôytp aatpearéptp PouX^O-eEt) SïjXwaat rà Stà roû
YEoü xarà rov rwv Eepwv StSaaxàXwv axorcôv, ware xaî rr^v irpoenivotav
se SïjXovôrt roû Ytoû Tzapaar^aat xai r^v ^uatxrjv aùroû TtàXtv npàç ro
Ilveüpia auvà^etav, oùx àxetxôrwç àv rô Stà roü Yîoû etç rà oùx àveu
roü Ytoû pteraXàpot, wç àv TÔ_IIveüpia vo^rat npotôv èx ©eoü oùx àveu
24	airai V, qui répète avrai après otjfialvovoiv 32 nàci om V
33 tv rivi V
DOCTRINE DES PERES GRECS
135
toü Aôyou, àXX’optoû te èxetvtp ôvjXovoTt xaE |i£T’ èxetvov tw yàp oùx
aveu Ttvoç ènl twv 7Tpoe7tcvoou|xévwv xpvjafrat eEwD-ajiev, wunep <pap.èv tôv
©eôv xaî IlaTépa atTtov etvat oùx àveu toü etvat àvatTtov, d>ç Kpoüno-
xetjiévou oyjXovÔTt toütov etvat àyéwïjTOV xat àvatTtov, tva >j.7j xaTà Tàç
à/Xaç atTtaç xat aÙTÔç etvat vorjvHfj, ë/wv Ttvà xat èauToû npoï]you|Jiév>jv e
atTtav. AfjXov oè èuTtv wç èv Ttp ©etp xal IlaTpl tô àvatTtov toû atTlou
-poeirtvoetTat, wç tô xaO-’ eauTo toü npoç àXXo xat wç tô IStatTaTa irpo-
aôv, toü xat àXXotç ônwuoûv ôvtoç xotvoü. KaE ènl twv aw|jtaTtxti)v oè
| Tà ptijSèv [Jtèv aup,jëaXXo|Jieva npôç ttjv tivoç yéveatv, êÇ àvàyxvjç Sè nap- f. 121
eTtopeva Totç notvjTtxotç, w; oùx aveu aÙTwv èvepyoûatv, wç ô Te /povoç 10
zaE ô TÔTOç èx£t! rcpoemvooüVTai twv ytvojiévwv, àXX’ oùte atTtà elatv e?
|j,r( xaTà aujjipe^xSç, oùte èx ttjç oùataç twv ytvoptévwv état  xal Sptwç
St’ aÙTwv Tt yEvea^at XéyeTat, wanep Stà xpovou çajxèv nenotïjxévat TÔvSe
TÔSe, oTt oùx aveu xpivou, za’t Stà xpf'VOu noXXoü, ÔTt oùx àveu XP^V0U
rcoXXoü, TaÙTÔv oè etTtetv èv XP^7tP ^oXXw. Kal Tà Xôyov GXïjç èxovra 16
npoentvooüvTat twv ex Ttvoç atTtaç rotijTtXTjç ytvojjiévwv xaE St’ aÙTwv
xaE oùx aveu aÙTtbv ytveafl-at XéyeTat Tà ytvopteva, woirep tô <^wç èx toû
^Xt'ou Stà toû Stacpavoüç oyjjiLV èmXà|X7tetv cpa|j,év, xaî oùx àveu toû Sta-
tpavoûç, oTt xafhànep ùXïj tw çwtI tô Sta^avèç ÙTTO^épXrjTat xat Tà [jteat-
TeùovTa tpuatxwç èv Totç àvo(Jtoio|j,epéat te xal xaTà nooÔTïjTa aù^ouat, 20
rcpoTepa twv êaxàTwv èaTt peptôv xal wç aÙTà ^pTrjTat toû npwTou [jtoptou
xal àpxtxoû xaTà Te atTtav xat Héatv, outw xal aÙTwv f/pTijTat Tà e^xaTa
9'éoef xal Stà toüto St’ aÙTwv Te xaE oùx àveu aÙTwv ytveoO-at xal elvat
cpajjiev Tà èaxata, oîov Stà toû xXàSou pèv èx xfjç ^tÇvjç Tpe^eo^at tôv
xapirèv za't SàzTuXov èx Tfjç xapStaç xtvetuD'at Stà ttjç X£tP°S rpécpe- as
a&at, ëwç àv TpéçotTo. Kal xtoXXà Sè TotaÜTa èv toîç yuaet ytvojjiévotç
eüpot Ttç àv, èv olç â'naatv et xaE ô t^ç peatTetaç Xoyoç Stacpopwç ùnap/s-,
Sjjtwç Stà toutwvI twv [leatTeuévTtov rcwç, <bç oùx àveu aÙTtbv, àTe xpo-
ünoxeiptévwv ÔTTwemoTe, <yap,èv notetv Tà îrotoûvTa xaE ytveaO-at | Tà ytvé- £ 121
pteva • àXXà toûtwv Tà [ièv xaE al’Ttà etutv wç ?] ùXïj, Tà Sè eTepôv Ttva so
TpÔTtov' oùSèv Sè aÏTtov èoTtv wç tô npwTov xtvoûv, xatTOt êvtot TaûTa
nàvTa, otç ènaAïjO-eùet tô oùx àveu aÙTwv, ùto tô yévoç t^ç ùXtxfjç atTlaç
àvàyouatv ôç èotxÔTa nou Ttp Stà ttjv ùXïjv àvayxaltp.
’ExE Sé ye twv HeEwv tô Stà toû Iïoû cpàvat xal oùx àveu aÙToü, oùxt
xaE aÏTtov tôv ÏEôv àv è^ àvàyxïjç elaàyor èxet&ev yàp tbç te SXv] xat ss
ô ttjç ûXïjç X6yoç xal Tponoç, oùtw xaE ?; xaT’ aÙTijv atTta iravTeXwç
à^eX^XaTat, xal êSet y’ àv eTt tôv ïlôv TtpoaxTtxîjv atTtav etvat toû Ilveù- 12 *
12 itarà to V 18-19 tj/üv — ôiatpavovç om M 23 rf? avrov to Si P
29 noiovvra . roiavta V 32 oiç om M 37 ÏIvtv(iaTOç : HatÿoQ M
136
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
paroç, sfrtep vjv SXwç atxt'a, xat Stà toûto tô oôx àveu aùxoû xaTà ttjv
nposnivotav ptôvov Tcpéiret voeîv TaùxrjV Si] piôvov èx tôv awptaTtxwv èxelvwv
è^eXôvxaç xai xp7]ca|jiévouç, Tà Sè àXXa îtàvxa Stà tô àîtqi^aïvôv te xaî
dirsotxôç ànoppj'^avTaç, wansp xat tô ètjwxEptxôv toû XP^vou te xai toû
o tôt ou xat tô Ttsptsxxtxôv r; tô toû Sta^avoûç èxEpo^uèç npôç te tôv ijXtov
xat tô cpwç y] toü xXdSou Ta te àXXa xai tô toîç èaxaTotç auvànTEoB'at •
tbv Si] xai tôv Totoûxwv oùoèv ToXpirpst Ttj voûv s/wv xotç {>Etotç îtpây-
[jtaatv ètpapptôxTEtv. Ilposirtvoeiv Sè tôv l’tôv toü nvsùptaTOç xai àXijO-èç
èaxt xai Ttàaa àvàyxTj • xai toûto Sè opiotôv èoxtv sv te Ttp îtpoxstpiévtp
10 xat rcàtjt toîç oùx aveu aùxwv. KaTà ttjv nposirivotav xotvuv jjiôvov xw
oùx àveu aÙToü xptbpievot, oùx aTtEtxéxwç èpoüpiev tô Ilveüpia tô àytov èx
IlaTpôç St’ Ï’toû èxTtopeùeaD-at xai tôv IlaTépa npopoXèa Etvat toü Ilveù-
f. 122 ptaxoç Stà toû Ï’toû, tbç oùx àveu toü | Ttoü SijXovôxi' TtpoentvoEtTat yàp
toü Aôyou ùno'jTaotç toü npoatbirou toü IIveùpiaToç, oùtw xîjç Tpa^^ç
15 otoa.'jxoû'jy:, woxe xai t) toü Aôyou aùXXrj^tç tt]ç TtpoôSou toü IIveùpiaToç,
xai oùSèv tjtov àpia, toutéoti auvatSt'wç te xai c7UV7][ipiévwç zai npoas-
Xtbç, èx tt]ç nptnT7]ç atTtaç EÎaiv àpyw, o twv xxtaxwv TtpaypiaTWV oùSsvi
TtpÔCTEOTtV.
ao tS'. "Ott et xai ttpoThazta.; toû Ilveùpiaxoç o ïtôç tbç npo-
Entvooù|isvoç aÙToü, àXX’oùôèv ^ttov npayptaTtxwç aÙToü
Staxptvexat, xai où xax’èixt'votav xai ôxt tï]v xotaùxTjv
ti]ç irpoentvotaç xà^tv pii] xaxaSs^ôpievot ot Aaxtvot,
doupi^axot ê a u x o t ç y t v o v x a t.
as Et Sè Ttvsç oi'ovxat T’fi èirtvot'a Staxpivstv 7]|iàç tov l’Êôv toû IIveù-
piaToç TaüTa Xéyovxaç, ànaTWVTaf fyjtEtç yàp oùSèv [aèv otxoO-sv, Ta Sè
twv StSaaxàÂwv ^aptév èxsîvot Sè t^ èrctvot'a TtpoTàxTOuat toû IIveù-
paToç tov l’tôv xat xf] êmvoia p,ovT(3 • aùxoi Sé eScnv ot xal xi;V SapèÀXstov
navTa^oü tpéyovTEç aùyxuatv xat npaypiaTtxwç tôv Tlôv xoü IIvsùpiaToç
30 StaxptvovTsç, wctte tô npofl'EwpEÎafrat toû IIvsù|JiaToç tov Etôv ttj èntvotqt
[lôvfl oùx àvatpôt tô npayptaxtxwç aÙTà StaxplveaO-at, st p,i] ijyvôouv sau-
toùç ot StSdaxaXot. "Oti Sè xai Tïàvu xaXwç àpi^w TaüTa aupiPalvEt, to
te npayptaTtxwç S'.axptvsa^at xai tô t^ èntvota npofl'etnpEÎ'jfrat, SijXôv
ètJTtv ô ptèv yàp Tijç a?Ttaç Xôyoç StaxptvEt Tàç ùnepouatouç ùnoaTdastç
>6 èxEtvaç, tôv jjtèv IlaTÉpa twv eÇ aÙToü àvTtâ'ETtxwç, TaüTa Sè àXXip.wv,
oùx àvTtO-ETtxwç, àXXà Statpôpwç ptôvov, tbç SÉSstXTat. ’Apxet Sè xô Sta-
16 rt om P 18 Dans D, f. 145, le chapitre finissait aux mots: oï SiSâoxakoi
(1.32). Mais Scholarios a écrit en marge:	èvrav&a àp/rj tov xt<pn-
Xatov, ovx èv tw f>Ori ôè xal
DOCTRINE DES PERES GRECS
137
qépiüç aÙTà npoàyeailat èx Tfjç ESiaç atTiaç nrpôç tô xxl xpaypaTtzwç
Staxptvetv | aÙTà, wç xaî oi StSdaxaXo: Xèyouat zai noXXoi twv napà f. 122
AaTtvotç ao<pwv toûto Sstxvûouat, toîç àXXwç Staxpivouatv où TtO-Éptevot.
"Qanep toivuv ô Tfjç atTtaç Àôyoç Staxptvet tôv IlaTÉpa toü Yioü npay-
jxaTtxwç, xaTà tôv Tfjç àvTtD'éaewç Tponov iv aÙTotç O-ewpoûpievoç, àXX’oùSèv s
•7;ttov èntvot'a piôvfl xpoTÉTaxTat toü Hoü ô IlaTflp xaTà tôv Nûaaflç Fprj-
yôptov, oùtw xai tôv Hov xai tô Ilveüpia Stazptvet îîpaypaTtzwç ô Tfjç
atTtaç Àôyoç xaTà tôv Stàcpopov Tfjç ùxàptjewç Tpônov acplacv èvfrewpoû-
ptEvoç, àXÀ’ oùSèv /(TTOV âxtvota pôvfl npoTÉTaxTat toü IIveûpiaToç ô ïtôç •
fi ptèv yàp èirtllewpoupiévfl szàaTfl twv ùnoaTaaewv oScôttqç Tpavwç xai 10
zaflapwç tô èTspov ànô toû ÉTÉpou Stfarflatv, ô Nùaaijç etffl Fpflyôptoç •
tStÔTflç Sè IlaTpôç ptèv yj àysvvflata xai tô atTtov twv èÇ aÙTOü, ftoü Sè
f] yéwflatç, ÜVEÙpaToç Sè fj EXTtspttptç eït’ oùv èxTtôpEuatç, ô O-eoXôyoç eItte
FpflySptoç.
AtaxptO-êtaatç TOtvuv Tatç ônoaTCÉaeatv èx twv toioùtwv iotOTflTwv ô is
Tfjç tcüçewç eùO-ùç GuvettJEMjXuO’E Xôyoç• àvàyxfl yàp TETà^O-at TaûTa xai
àzoAoùO-wç tw Tfjç aiTtaç Xôytp TETa^S-at, tp Si] xai Stazexptpèva eiatv,
oîov tô 'pièv atTtov twv è£ aÙToû xpoTETâ/fhat, tô Sè ptovoyevwç èx toü
IlaTpôç ov irpoTETcc/O-at Tfjç ÊTEpôv Ttva Tponov npotoûaijç èx toü IlaTpôç
ÙTtoGTàcewç Stà tô T7]v- IlaTpôç xai Roû npo'j7]yoptav pflSèv npoateaO-at 20
pèaov. Oùxoüv où/ fl ôtàxptatç toü Fioü zai toû üveùpaToç èx toü npo-
TSTàyJhat tôv l’iôv Tfl èntvota éctt(v, wç àv êvTeü&EV aupijSatvfl xai èntvoia
ptôvr( TaûTa ôtazexptaQ’at, àXXà StazéxptTat pièv TaûTa Ttp Sta^ôpwç èx
Tfjç | npWTr^ç aiTtaç ùcptaTaaO-at • xai tbç èzeivTjç TrpayptaTtxwç Etat S ta- f. 123
xExptptéva, oùtw oi) xai àÀÀfjXwv Sè Ta^tç Tfl tpûaet twv ovoptaTwv te 26
xai twv npaypiàTwv àxoÀouD'et, où xpôç ttjv tpùatv Siafiai'vouaa, àXXà tw
àptD-pitp ptôvov ÈvaTflptÇopiÉvfl twv Staxexptptevwv xai Tflv xaTà ^ùatv àxo-
Xouiltav toûtwv èpttpat'voDaa.
Eïte TOtvuv TtpayptaTtxfjv Ttç slvat Àéyot Tflv Tàiçtv twv fretwv irpo-
awxwv, tbç oùx èx Tfjç fjptETÉpaç piôvov HéaEwç, àXX’ èx Tfjç twv npay- 30
ptàTWv àxoÀouO-taç àvtajçouaav, eïte Tfjç èntvoiaç Etvat Xèyot TaÛTflV, wç
àv ptï] tw Soxotfl tpùaEwç ij àiçtaç Etvat ij xpovou 7] Ttvoç twv toioùtwv,
oùSèv Stacpépet- toûto Set ptôvov napa^uXàTTEtv, ïva pxvj Stà Tflv Tà^tv
TaÙTflV àÀÀo Tt nspi twv 0-et'wv ^avTaaô-wptEV, Snep oùx ëiçeartv 0
Ttàaxouatv 01 vopitÇovTeç tôv aÙTÔv etvat B-eptéXtov Tfjç TtpoEîrtvoiaç èv Tiw ss
xai IIvetjpiaTt, Sç èaTt xai irpôç tôv ïiôv Ttp naTpt1 otovTat yàp àvTt-
0-ETtxwç xai TaûTa Ttp Tfjç atTtaç StaxpiveaO-at Xôytp, xai oùtw tôv aÙTÔv
TtavTànaat Tponov KpoTETà/ihat ptèv toû Tiou tôv IlaTÉpa, npoTETàyJhat
6 Cf. P. G., 45, 464 C 32 M
138
I. PREMIER TRAITÉ SUR RA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
5è toû IIveùpiaToç tôv Hôv xal wç ptèv ènla-QÇ èarl Stà nàvTwv twv 3-etwv
npocrwTtwv V) Tàlçiç, xal oùSèv piâXAov oùô’ 7/Ttov, tout’ àÀTqÔ-éd èart • npo-
TÔTaxTat yàp TaûTa xal auvéneTat xarà tôv Tfjç aHaç Xôyov àXX^Xotç,
xal oùSajAWÇ àÀXwç, àXX’ où tôv aÙTÔv àîtavTa Tpôrcov ô ttjç aiTiaç Xôyoç
s StaXap^àvet, àXX’ à; eïpTjTat rcpÔTepov, toîç ptèv SyjXovôti xaTà t^v aiTta-
f 123ttixt]V àvTlileaiv, toîç Sè xaTà tôv Stàtpopov Tpôrcov | toû èlj ahlaç etvat.
Oî Sè rcàvTa cpùpovTeç tôv aÙTÔv Te xaO-àrca^ 3-eptéXtov t^ç rcpoawrctxrjç
Tàljewç èv toîç 3'etotç rcotoüat xat tt^v xoqitxTjV TaStv èrcl auVTjyopla t^ç
Sô^ç rcapaÀap$àvou<oi- xal xa&àrcep èv -qj cpùoet twv ovtwv àXXa àXXwv
10 elal, cpaalv, aÏTta rcpoae/ùiç, xat oùtwç àrcô twv ùtpïjXoTàTwv atTtwv pié^pt
Ttbv èo^àTiov ttjç atTtaç Tàlçtç ôpàTa; Srrçxouaa, oùtw xal tôv ptèv Ila-
Tepa t^aalv ai’Tiov etvat toû Ï’toû, tôv Sè ïtôv atTtov elvat toû IIveùpiaToç.
EtTa, èrcetSi] jjlt] aupiçépei o^lat tô tt]ç xoapttxfjç Tàlçewç TaÙTïjç ùrcôSeiypia
(èxet yàp où rcpoàyouatv ôpioetSwç Tà xaü’ aÙTà rcotïjTtxà tô aÙTÔ- à S’av
m rcpoàyot ôpioetSwç, toùtwv Tà ùtp^XÔTepa où xa{}' aÙTà etatv atTta twv
rcpoayojjiévwv, àAA' piôvov Tà rcpoaeyjÿj, Stà toüto tïjç elxôvoç èxetvr/ç
rcdXtv xaTatppovfpavTeç, àrcô ttjç évÔTïjxoç TŸjç -freiaç oùalaç êîrt^etpoûat,
xal tôv IlaTépa xal tôv ïtôv [itav àp/^v toû IIveùpiaToç Àéyouai. Kal
oùS’ èrcl TaÙTïjç rcàXtv vy; ftéaewç ttjravTat, à?.).’ àpxtxcoç cpaatv èx toû
so IlaTpôç èxîropeùeoB-at xal xuptwç, xal TotaûTà Ttva xatvoTopwùatv, èn’ où-
Sevôç coTàpievot Xoytopioû, otSaaxàXwv 8é Ttvtov ytnvaîç Tà ùeuS^ TaûTa
fopùouotv, àç ô TfjÇ àXïjO-elaç Aôyoç pteTà rîjç B-eoAoytaç twv ïjpieTèpwv
StSaaxàAwv sT^aet xaÀwç npoïwv. Kal oti Sè àSùvaTÔv èart TOtaÙTTjv
Tàljtv èirl twv tlelwv elvat npoaàitwv, t)v aÙTol TtO-éaat, xal TtoAXà Tà
25 aTona e^et, TtpoïôvTt T<p ASycp çavepôv èaTai.
te'. ’Eti peplatw'jtç Stà ^^twv piet’èirtGTaa ta; twv
Ttpoetp'zjptévwv irepl t^ç Tàlçewç.
f. 124 Nüv Bè toùç fyjteTèpouç StSaoxàAouç irapà^optev èirtxupôaovTaç ’^pitv
so Tà Képi Tfjç npoeTttvotaç toû ïtoû elp^piéva xal SAwç nepl TŸjç xaTà ttjV
TTpoeîtlvoiav Tûllçewç èv toîç D-elotç, St’ r)v ptàÀtoTa tô Ilveüpia tô àytov
St’ rioü èx IlaTpôç elvat xal èx^opeuea^at XéyeTat. 'O yàp Ileîoç Baal-
Xetoç èv t^ irpôç Tàç Kavovtxàç ÈTtiCTToXjj ' „Tô Sè Ilveüpia tô àytov «yTjaf,
IlaTpl [xèv xal Titô auvaptUpieÎTai, Stô xat ùitèp ttjv xtictiv èa-l- TÔTaxTat
as Sè aiç èv eùayysÀt'w SeStSàypielIa napà toü Kupt'ou eiTtôvTOÇ’ ÜopeuilévTeç
PaîtTlÇeTe eîç tô ôvopia toû IlaTpôç xal toü ftoü xal toû àylou Ilveù-
piaToç. ‘O Sè TrpoTtO-elç ïloû Tepeo^ÙTepov Xéywv IlaTpôç, oûtoç àvB-laTaTat
pxèv t^ toü 0eoû SiSajtÂ, àÀXôTptoç Sè ttjç ùytatvoùaYjç nloTewç, pi-îj ov
11 ixev omV 14 rà : w V 33 P. G., 32, 396 AB 35 Matth. 28, 19
DOCTRINE DES PERES GRECS
139
rcapéXajîe tpônov SoSoXoytaç StaçuXàxxwv, àXX’ êauxff) xatvo^wvtav etç
àpéazeiav àvD'ptbnwv èntvowv. E? yàp àvwxepov 0eoü, oùx èx xoûOeoû-
yéypanxat yàp • tô Sè Ilveüpa èx toû @eoü. El Sè èx toü 0eoü, nwç
npeapûxepôv èart toü è£ où èaxt ; Ttç Sè xat f) napàvota, évôç ovtoç toü
àyevvl(xou àXXo Tt Xéyetv toü àyevv^xou àvwxepov ; ’AXX' oùSè toü povo- s
•/evoûç npôxepov • oùSèv yàp péaov Etoû xat IlaTpôç. ES Sè pi] èaxtv èx
0eoD, Stà Xptaxoû Sè èaxtv, oùôè èaxt xô napànav waxe nepl xîjv xàiçtv
xatvoxopta aùtŸjç xfjç ùnàpçewç àO-éarjatv è/et xat SXrçç x^ç rctaxewç èaxiv
àpv7jotç“. ’Evxaü&a aacpéç èaxtv, 8xt xô Ilveüpa xô àytov xoû ptèv Ilaxpôç
oùx etvat npôxepov Xéyet Stà tô etvat èx toû 0eoü, roü Sè Etoû pi] eïvat 10
npôxepov, où Stà tô etvat èE aùxoû. àXXà Stà xô xà ôvôpaxa xaüxa, xôv
Ilaxépa xai xôv Etôv, prjSèv npoateaB’at péaov èv xŸj npôç àXX^Xouç àva-
tfopâ xe | xat xàiçet, Saxe xat T(ptv xaXwç èXéyexo npôxepov, Ôxt npo- f. 124
entvooupévou xoü Etoû xat wanepel peatxeùovxoç Stà xô prçôèv aùxoû xat
toû Ilaxpôç etvat péaov, tô Ilveüpa xptxov ntaxeùexat, où Stà xô xô Ilveüpa is
etvat èx xoû Ï’toû oùSè Stà xô xi]V aùxxjv xàétv xŸjç atxtaç è^etv npôç xôv
Etôv, f)v aùxôç èx£L ^pc» tôv Harépa.
Et Sè ô péyaç i^Set BaalXetoç xô Ilveüpa npôç xôv Etôv xotouxoxpôrcwç
âvacpepôpevov, xr, aùxj) y’ àv atxt'a xoû pi] npoxexà^O-at xoü Eloû xoûx’èxp^-
aaxo xai etnev àv tbç oùSè toû.povoyevoûç èaxt npôxepov, Stôxt oùx àv 20
etvj npea^ûxepov xoû èfj où èaxt xat oùx àv èSérjaev àXXrjv atxtav èntÇrjxetv,
TTjV xuptwxépav àcpévxa xat pelÇw. ’EXéyxet Sè xat Trjv MaxeSovtou SôÇav
nàvu auvxôpw; • e? yàp pi) èaxt, tprçalv, èx xoû 0eoû, Stà Xptaxoû Sè èaxtv,
wç êXeye MaxeSôvtoç, oùSè èaxtv oXwç- oùSèv yàp etvat Sùvaxat Stà
Xptaxoû, ei [11, èx 0eoû, ènet xat ô Xptaxôç èx xoü 0eoü êaxt, xat nâv et 26
xt'^nep àv èv Xptaxtp efr] xat Stà Xptaxoû, èx xoû 0eoü xal üaxpôç xoüx’ eîvat
àvàyxiy Oùx èXeyev oùv ô MaxeSôvtoç xô Ilveüpa Stà xoü Eloû eîvat, tbç
x; Stà npôO-eatç Tfjç èx StevTjVO)<e, Tr(v xwv aïxtwv ûnejiyatvou'ja xàijtv’
oùxw yàp àv Tjùoéfiet xaxà ye Aaxtvouç, ot Àéyoïrat xô ElveOpta èx 0eoû
St’ Eloû ùyt'jxaafhat. xôv ptèv Elaxépa atxtav vooûvxeç àp/tz^v xat àvafxtov, 30
xôv Sè Etôv Seuxépav xe xai atxtaxf(v xat àXXwç àSùvaxov àv ï]V aùxôv
oùtw vooüvxa xo St’ EEoû, èx ptôvou xoû Eloû Xéyetv aùxô, àXX’ Stà xoû
Eloû èXeyev etvat ôç èx xoû Eloû, àStacpôpwç xatç npofhéoeot xpwpievoç
xat xa-8'ôaov Stà x^ èx tooouvapeî, wç ènt xîjç | Srjpttoupytaç èxeL ™v f- 125
ôvxwv, ènet xal Txotrjjia xô IIveü|xa xoü Eîoü etvat èSôÇaÇe, xaî Stà »s
xoüx’ èXeyev aùxô p.vj etvat èx xoû 0eoü • I) xoû MaxeSovtou Xéyovxoç èx
xoû Eloû, Stà xoü Eloû ^ïjatv ô fretoç BaotXetoç, tva xîj pteTaX^tpet xîjç
2 I Cor. 2, 12	15 <hà ro Hvevua PVM 18 tô nvev/xa jrpèç to Ylov om V
19 E av V 29 âv îj fvakfteia V 81 ciï.lMç après tjv V	37 &sîoç: ftl'/at; PV
140 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xpoô'èaewç tt(v toû è^-éy/ou Sûvapuv èx TrXeiovoç rrjç rceptoualaç fyiîv
ônepiç^via, ôn xàv xpôç tô eù^ijpiôrepov fj MaxeSovEou Xéiçtç p^ra^X?^,
wure xai xpw|tâ Tt àXï]0-eEaç xpoaSégaaS-at, àXX’ Q-éctlç aùroû xaflaTraç
êXéyxeraf £y- T0° Yioù pièv yàp, yqsl'/, oùx àv rare ouy/aip^aeié rtç
& Etvat, 8t’ YEoû 8è tô Ilveüpia xat Xéyerai xaî àX^O-éç ècrct, xarà Ttva rpSitov.
AXX’ et xat SXijB'èç èartv oürtoç etitetv, àXXà [Jterà ttjç toü Maxe-
SovEou ’Epo'jfhriZï]Ç <Jjeû86ç èaxt xat SBùvarov, rouréaTtv oti Stà toü Xptaroû
èartv, oùx èx roü 0eoü‘ oùSepu'a yàp pinj^av^, ï£ T° Ilveüpia rô
àytov, àXX’oùS’onoûv elvat 8',’ Yioü, et pù] èx 0eoü- /tiare aupt^aerat
io xarà rîjv roü MaxeSovEou B-èatv, oùx etvat tô Ilveüpia, eî’ ye pur; èartv èx
roü 0eoü. ’Enel oè aùrôç Etvat rô ilveüpia SpioXoyeî, rô aùrô èarat xat
oùx èarat, xat oùtw StxaEwç te zat xaXwç ô MaxeSôvtoç èÇeXéyxerat,
àpia Sè xaî rtbv atpertxwv xetptaroç ànoSetxvurat etç navreXfj Svuxap^lav
rô Ilveüpia rô à'ytov èx ttjç àTtocpartxTiç èxelVTjç TtpoaOàjxijç èxpàXXwv •
to Soxeî pièv yàp àxetpyetv rô Ilveüpia ttîç tpuatxfjç xpôç rôv llarépa a/éaewç
piôvov, aùrr(v piévrot ye ri]v üirapÇtv àvatpet x allaita; roû üveùpiaToç.
Hoû rotvuv èv Toùrtp rw Xôycp rotoürov ràiçewç etooç èvscpijvev ô StSàaxaXoç,
otov Aartvot Xéyouatv; AXX’ otov ^pieîç Xéyoptev xat iràvu xaXâjç èvéSet^ev
f. 125T oùSè yàp 8ei, ^>jat, npo|ràTTeaO-at roû YEoû rô Ilveüpia, ôtort yèvotr’ àv
20 oùrœ piéaov IlaTpôç xat Ytoû, xat et'vj Sv oùtw rô IlveOpia YEoç, xai oùx
Sv et'Tj ptovoyevwç b rfôç. Ot Sè Aartvot raûrà re où auvopœat xai vï^
roû StSaaxaXou ^atv irporeivovreç pioppioXÙTTOVTat rwv 'rjpierépœv toùç
àxXouarépouç. ’Axoûere, tpigatv, oxcùç rcept ràjv rà^iv xatvoropita rf/ç
Ttlarewç èartv àpvijatç; oùxoüv ùpietç xatvoropietre xept rijv ràètv, ôare
sa xai ri|V xtartv SpveîaS-e.
AXXà ipeûSô; èartv w SyaD-ot, on rcepè ri)V râ^tv xatvoropioOpiev
^pietç • rptrov yàp ànô ilarpôç àptO-pioüpiev xaî vooüpiev ro IlveOpia, xat
ov xapeXSpopiev rpôxov So^oXoyEaç BtacpuÀtérropiev xarà rôv piéyav cpavat
BaaEXetov, Spia ôè xai ràç rwv ùnoarSaetuv ISiSr^raç oùrwç ànapaaaXeù-
30 touç Tijpoüpiev xat ttjv èv aùratç àxpav r^ç oùataç èvSrijra aujjinpeapeùo|iev.
Tpieîç Sè aîrtarôv roû Yîoû rô Ilveüpia Xéyovreç xai rôv Yîôv àpx^v aùroû
xai atrtav, xaivoropt-eîre xept tijv rà^tv oùte yàp r^v èx rôv StSaaxâXwv
enSysaîle aupipia^tav aa^ûç oùrtüat, oure rô eîxôç ÊX£TÊ £au™v> °'^T£
nàaatç àvàyxatç eîç raÙTTjv StptxvetaO-at rijv 86Çav èx roû rô Ilveüpia
as Tplrov Spiftpietafrat re xai voetaB-at, ûpitv èraSetxvure. Kal xpàç roùrotç
xpâypia Ttpârrere roXpujpÔTarov • oùôè yàp èjjeartv ùpitv rouvopia r^ç rà^ewç
èx rwv StxaaxâXwv àpnaÇouat ràv rpéxov rŸjç roliçewç oïxoB’ev ècpeupEaxetv.
2 xav. xai V 9 ôià tov Yior P 18 oiov. ot P 27 nal voov}ilv om V
28 /ityav : &iïov PM
DOCTRINE DES PERES GRECS
141
'l’jjttv oùv 8tà Taüra tô Tfjç xatvoTopilœç èyzArjia npénet, oï zaî xaxà tt)v
Aéiçtv xaî Tïjv Stàvotav xexatvoToptfjxaTe cpavepôç- fjpitv Sè noû toûto npo-
ar'jXEt. ot xat tyjv TàÇtv | ôpioAoyoû|jiev xat nepl toü Tpônou tt]ç Ta^ewç i
oùSèv npoaneptepyaÇôpieOa, àAAà Tfj tôv otSaaxàAwv ûtpTjy^aet piôv^ awt-
/oûpiev, tô xatvoTopietv Tt nepl ty)V Tà^tv Tfjç ntaTewç àpvrçatv àxoùoVTÉç
ts xal voptlÇovTeç etvat ;
Kat TaüTa p,èv ànô Tfjç toû pteyàAou BaatAetou ^ïpewç. 'O Sè Nùggtjç
Fp^yôptoç èv èxTtp tôv xaT’ Eùvopttou • „Et ptèv yàp e?ç tô Sôypta Tfjç
àA^D-eiaç éwpa, cpajatv, ô Eùvôpttoç xal ptév/j t^ -rcEEet xaTà tô àxôAouO-ov
twv èv T7j àyt'a TptàSt nentaTeuptévwv npayptaTWV ty]v Sta^opàv èAoylÇeTO, i
Tfj; aupi^uoûç TaÙTTjç, ôç Ta^ewç àaùyxoTov îrotoupiévitjç ttjv tôv
ùnoaTaaewv xptatv, wcrce xal xotvwvetv xaTà rÿv oùalav xat Stijjpfja&at
xaTà tôv Tfjç ùnoaràaewç Aôyov oïeoS’at, oùx àv nàvTwç èv toiç ûnevav-
Ttctç èTÉTaxTO, TaüTa Aéywv, wv xat fjptetç npoiaTapteO-a4'. Kat nàAtv ô
aÙTÔç1 ,,’AAA’ oùSé irw xat vüv TaÙTTjç rjxoùaaptev Tfjç; aoytaç, 7] tô Seùrepov 1
xal TptTov êx Ttvoç àxoAou'Waç Aeyôpievov el; ttjv twv ùnoxetplwv xal
ùnoTeTayptévwv ànwO-eÎTat Tàlçtv, onep oûtoç poüAeTat, ttjv Tfjç napaSôaewç
twv npoatbnwv àxoAouO-tav, à^twptàTwv xal tpûaewv ùnepo^àç Te xaî
èAaTTwaetç xaTaaxeuàÇwv èvSetxvuaO-atu. 'O Sè KùptAAoç èv épSôpitp tôv
npôç 'Eppietav nept toü IIveùpiaToç outw cpjal  „TotyàpTot Stà tô Tfjç 2
oùataç TaÙTÔv, ètp^pptoarat ptèv Ttp ©etp xal IlaTpt, xatTOt Tpf-CT] xaTà ptôvijv
tôv ôvoptaTwv t^v aùvTalçtv èx^epoptèvï] nap’ fjpuôv toû IIveùpiaToç xAfjotç •
etf^ppoaTat Sè Ttp 17tp“. Kal pifjv èv toîç xaT Eùvopitou Aôyotç ô B-etoç
BœalAetoç ttjv Talçtv etç tô ttjv tpuaixijv xal ti]V èntTeT7jSeopiévY]v sIt’odv
Te/vtxf]v SteAwv xat | oùtw npôç Eùvôpttov ànavTf^aç, nàoav Taiçtv 016- 1
ptevov SeÏG'8'ai Ttvoç npoTepou toû TaTTOVTOç, tô pièv npôTov Tfjç Talçewç
OTjptatvôpiEVOv ànoStSwat toiç fretot; Tîpoaônotç, xat tpjtjf rIIôç èaTtv
eüAoyov àpveîa&at tIjv Ta^tv ècp’ wv ètJTt npôTov xal oeÙTepov, où xaTà
tAjV ^pieTÉpav 0-éatv, àAA’ èx Tfjç xaTà cpûtitv aÙTOÎç èvunapxoûairjç àxoAou-
D-laç“; EtTa ènàyef ,,'Hpieîç Sè xaTà ptèv ttjv tôv aÎTlwv npôç rà è!ç s
aÙTÔv a^éatv npoTSTà^frat toû Eloû tôv IlaTépa tpapiév • xaTà Sè TÏjv Tfjç
tpùoewç Stacpopàv. oùxéti“.
Où irpoarlB-TjOt toIvuv èvraüO-a xat tôv Etôv npoTeTà/O-at toû llveù-
piaTOç xaTà tt^v ôptolav a^éatv, où)( ôti nepl toû IlaTpôç xal toü Hoü
tô ye vûv è/vov tôv Aôywv npôO-eatç fjv, àAA’ Sti |jwj8’ àA^S-èç rjv oùtw s
Aéyetv • eî yàp xat nôppw toûto Tfjç npo&écewç ^v, olxetwç Spiwç àv efy£V
eîpfjaO-af oùSè noAAôv àv èSéajae Aé^ewv, àAA’eînwv „npoTeTàxiIat toû
15 P. G., 45, 312 A. 20 P. G., 75, 1085 A 25 tiXvix>it : <sxetueyv P
27 P. G., 29, 557 B 28 mv Ttotôrov P 29 avtoîq om V
142 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
TEou tôv IlaTépa cpajxév“, rcpoaÉihjxEv àv „xal tôv l’tôv toü nvEÙptaToç“.
"Oti Sè xaxà ttjv tôv atTtaTWv rcpôç tîjv t'St'av alrclav Stà^opov cxsatv
te zaE àvatpopàv D’àTEpov twv atTtaTwv toü Xotrcoû rcpoTÉTazxat, toüto
asattfiTTTjXEV, WÇ TOÎÇ etpTj|j,Évotç zaXwç cTuvavacpatvôjxsvov • el yàp tj rcpôç
6 tôv ï’iôv toü IlaTpôç TàÇtç èx Tïjç xaTà cpùotv èvurcapxoùoTjç àzoXoufrtaç
èartv, ôtl tw ÀoytcrjAtp toü atTtaToû rcposrctvoEtTat tô atTtov, ouveoti oè
àStaarcaTWÇ ô l’tàç tw IlaTpt, pwjSè t^ç twv ôvojxaTwv àxoÀouiMaç, jxifj-cot
ye ttjç twv rcpayptàTwv cpùaewç tôv xwptopiôv OEXOJiÉVTp, eùStjÀov ôti xaE
tj rcpôç tô TLveOfjtot toû l’ioû Tàiçiç èx ttjç xaTà cpùtjtv àxoÀouil'taç èaxt ‘
10 toû yàp l’toü xaTà tpùatv xaE àÀTjD-w; Ttp IlaTpt ctuvîj|X|jiévou te rcpoœ/wç
f. 127 xaE àStaaràTwç auvTETayjiÉvou, tô IIvEÛ|ia | Xotrcôv, wç ETspôv Ttva rpôrcov
rcpo’t’ôv èx toû 0eoO, jJtEoà tôv ïtôv àpiftpEtTat, et xaî aÙTÔ tputjtxûç te
zaE npoae/wç èx Tfjç aùT^ç alrclaç avio^Et ' Stô xaE oùSèv tjttôv eoti [xETà
toü ï’toû. Toüto Sè àpxoùVTWç èv àÀXotç è^etxvuEv ô ptéyaç oûtoç St-
16 SàaxaXoç Xéywv, pieTà tôv l’tôv xat aùv aÙTtp yvwptîjê'jfhat, èx Sè toü
IlaTpôç ûcpEOTàvat tô IIvEù|jta tô àytov. Kaî ô Nûctotjç èrcepiapTÙpet rpTj-
yôptoç, àXXrjV £?vat Àéywv Sta^opàv toû ï’toû rcpôç tô IIvEÛpta, xaE où
ttjv xaTà tô alrctov xaî aÎTtaTÔv, xaE ûrcô ttjç toû ï’toû p.E'jtTEtaç t® te
ï’tcp tô |iovoyevèç yuÂà.TTE'j-ilat çàaxwv xal tô flveOpia ttjç cpuatz^ç rcpôç
20 tôv ïlaTépa œ/jaewç oùx arceipysoilat  oùte yàp èxEïvoç èx toû ïtoû cpïjtJtv
Etvat tô [Iveupa, àXÀà ptsTà tôv Ttôv xaî aùv aÙTtp, où il’ oûtoç t) tt(v
aùr/jv slrcev Etvat Statpopàv t) Stà Tvjç toü l’t'oû fiEatTEtaç tô tÿjç aÎTtaç
à^twpta xaE rcpôç aÙTÔv Stapat'vEtv èx toû IlaTpôç, àXÀà p.ôvov tô [jiovo-
yEVèç aÙTW cpuXàTTso&at EtrcE xat tô IIv£û|jia Tvjç çuatxïjç rcpôç tôv lia-
is Tépa oxéoEwç oùx ccrceipyEailai, toutéoti xaî toü Ï’toû jiEatTeùovTOç, oùSèv
^ttov èx toû IlaTpôç àjxÉowç rcpoïévat xal rcpooE/wç.
Ol ptèv ouv StSàoxaXot xaTà ptôvTjv twv ôvoptàTWV tÎ]v aûvTaÇtv tô
lIvEupta TptTOv efval yaot xat Stà tô ptijSèv Etvat SùvaaHat piéoov IlaTpôç
xaE ï’toû ptTjSè ttjv toû ptovoyevoOç rcàÇtv rcpôç àÀÀo 0-stov ptEUcaTaaS’at
so rcpôawrcov xat Stà ttjv àxoXou&tav ttjç rcapaSôoEwç twv {Htwv rcpoowrcwv
àxoXou&Et yàp Ylôç IlaTpt xarcà Toüvopta xal ttjv IStÔTvjTa toû ôvôptaToç,
xal ours rcpoTEpôç èaTtv (àjiTy^avov yàp rcpoErctvoetoO-at toütov tt;ç tStaç
f. 127T atTtaç), oüte | toû SeuTEpet'ou àXXtp rcapaxwpEt? aÙTÔç yàp ptôvoç èotEv
l’tôç. Kal TOtaüTà Ttvà cpaatv àvw xal xàTw rcspl ttJç tccIçewç twv 0-etwv
35 ùrcoaTàaewv ol StSàazaXot, ârcXâ te xaE yvwptpta xal catfTj ttjv àvàyx^v
E^ovTa XéyovTEÇ.
13 njç toMvrijÇ V 17 ôtaipoçàv : avaipoÿàv V 31 o Ytôç V
DOCTRINE DES PERES GRECS
143
tç'. "Oti ot AaTïvot xpoTàTTOVTeç tov Yêôv toû IIveôp,aroç
wç atTtov aÙToû, oùSèv àvayxatov Xéyouatv, àZÀ’ëx tivwv
zoa[icxwv ùxoSetyiJiàTwv t o 0 t o 8 e t x v ù v a t icetpwvxac, à n e p
àvôftota tw 7tpozec|jiévq) SetxvuTat- xat otc oùx èaTtv ô
Ytôç èÇ àvàyxflç |aé<joç èv toîç O-etotç xpoawxo tç. s
Ot Sè AaTtvot Tflv xàEtv twv B-etwv xpoawxwv oùx èx Tflç àxoXouIHaç
twv ôvo|jtàTwv xat ttjç èvuxapxoûaflç aÙToîç tStÔTflToç elvat Xéyouatv, àXXà
Stà to Tflç atTtaç àÇfwpta, où x^ptv ^poxÉTaxTat toû aôctaToû tô
osïtcov ’ o&sv tô TlveûfJia Xèyouatv èa/aTov etvat, w [jtflSaptwç toû Tflç xhlxç
àiçtwpiaToç [jtéTeaTtv ëvSov Tfl 0-eÔTflTt, tôv Sè Ytôv TaTTOuat [jtèaov wç oùx io
àvexcjJttxTov ë/ovTa tô Tflç alxlaç £Stwp.tx, tôv Sè IlaTÉpa xpoxaTTouat à;
eiÀtxptvwç aÏTcov ô ,|xèv yàp IlaT^p, cpocatv, atTtôç èaTt [jiôvov, tô 8è
lIvEû|jta atTtaTÔv ptôvov, ô Sè Ytôç xxl atTtoç optoû xxl atTtaTÔç ô aÙTÔç,
tô p,èv tfl xpàç tôv IlaTÉpa, tô Sè Tfl xpôç tô IIvE0|jia àxo^Xétpet. Kat
ùxc8ety|jiaat [kpatoüvTeç TaÙTflv t^v 0-ëatv, waxep èv toîç TeXeîotç auÀÀoyta- «
[iotç, tpaa(, 0-aTspov pièv tôv àxpwv xarflyopoùptevôv ëaTt, B-aTepov Sè uxo-
xetptevov • Ttp Sè ptéatp xxl xi êxaTÉpou twv àxpwv èvuxàpxouatv cStÔTflTeç,
xat xaTflyopetxat tô aÙTÔ xxl ùxôxetTat- | ï) xaflàxep ô	yèyove p.èv èÇ f. 128
’ASàjji, yeyÉvvflxe Sè aÙTÔç tôv ’Evwç- fl xaYà-çp S] Eüa yeyèvvflTat p.év
xwç èx toû ’ASàjjt, xpoflyaye Sè aÙTfl tov Yflil. TaûTa Sè xàvxa àSùvaTÔv 20
èaTt toîç B-etot; àpptÔTTetv xpaytiaacv, où Stà Tflv ü).flv xat tt(v aùvB'satv
xaî tôv ypôvov, (Sv àveu tô B-etov èaTt (TaûTa yàp xat naa: toîç èx xwv
XTtaTwv Àa|j,|3avo|jiévots ùno8efy|iaat aùveartv, àXX’ oùSèv ^ttov aÙTotç
Xpw|jteO-a xpôç ttjv Tflç àÀflO-etaç ^avépwatv, è'v Tt ot’ 0 TtapaXaptpàveTat
Ttpoatéjievot, TàXXa Sè à7tw0’où|xevot), tixkx St’ aÙTÔ Si] toûto St’ S xapa- as
ÀapLpàveaO-at otxetwç Soxeî, pà/taTa àvotxeiwç ex£t> xouTÉaTt Stà ttjv toû
[léaou TàÇtv àvojxotwç èx’ aÙTwv Te xa’. twv npoxetptévwv xavTàxaatv
èxouaav, olov eùO-ùç èv Ttp auXXoytapiw èvwat; èaTtv ô ptéaoç Spoç xat
atTtoç toû tôv auÀXoytaptôv elvat, xaî Stà toûto [xetÇw twv àxpwv èxet
Tflv Sùvajitv. ’ESet S’ àv oùtw xxl tôv YEôv atTtov ùxàpxetv Tflç jjtaxapfaç so
TptàSoç wç Si] aùvSeaptôv Ttva àpttjîOTépwv twv àxpwv xat Tflç èv toîç
Tptatv êvÔTflToç notflTtxov àXX’etç ToùvavTÎov èaTÎv ô ptéyaç ëv 0-eoXoYlqi
rpflyôptoç- ev yàp T<p auvTaxTflptw Àôyw ^flaî* „<I>ùatç Sè toîç Tptat pila-
ëvwatç Sè ô IlaTflp, èÇ où xxl xpôç ov àvàyovTat Tà eîjflç, oùx CTUV"
aXeltpeaB-at, àXX’ wç èxeaB'at64. Kaî aùB-tç èv Tcp xept B-eoÀoytaç xat xaTa- 35
aTaaewç èxtaxSxwv „TflpoiTo S’àv, ôç ô èjjiôç Xôyoç, etç ptèv ©eôç etç
ëv atTtov Ytoû xxl Hveù|i,aToç àvatpepo[jtévwv“. Oùxoüv etxep ëSet Ttvà
15 vnoSeiyfiaTi V 18 yl-yovf. ytyèvvuxtti V 33 P. G,, 36, 476 P>
36 Ibid., 1072 C o om V
144 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
twv fret'wv ùnoGTàaewv tw toû auXXoytapioû TtapEtxàÇetv piéacp, xallô èoTtv
f. 128Tëvwatç | àjji^oTépwv twv àxpwv zaî toû tov auXXoytaptôv etvat atTtov, tï(v
TtaTptz^v è/p^v «ûtÇ napetza^scv ùnôaTaatv, nXïjV ôxt pcvj xoivwvec twv
éxaTÉpou twv àxpwv i’Siot^twv, zaflànep ô [Asctoç; ôpoç êxeî' tôv Sè ïîèv
& nwç ?aTtv oütw ptéaov etnetv, Sç ëvwotç p.èv oùz è'oTt twv ùnooràaewv
oùtw, twv Sè tStwfJtctTWv êzaTÉpaç où xexocvôvijxev ; oùte yàp àyévvîjTÔç
èaTtv, oùte èxnopeuTÔç, xal etxÔTWç' ai yàp twv 9,etwv ùnoaTàaewv tStô-
T7]Teç àpuyetç ts xat àxotvt&VTjToi xaTà Tàç twv lepwv StSaaxàXwv ÔTtofl’éaetç
etatv. "Otc Sè tô ûnoxetoO-at xat xaTTjyopetoS’at npàç Tàç twv 8-etwv
10 npoawnwv npoôSouç oùSèv ë^et xotvôv, xaî oti tô p,eîÇov xaî IXaTTOv oùx
ëyet X^P057 £71:^ twv 9,£t'wvî otç t&v auXXoyca|iwv àxpa npoaayopeùeTat,
xaî Tàç àXXaç àvopiotÔTijTaç toû ùnoSetyjxaTOç êÇeTaÇetv te xaî Setxvûvat
napéXxov àv et’ij, pjSevoç TaüT’ àyvooüvToç.
'O Sè Sl’jB’ ysyove ptèv èîj’ ASàji, où^ ’fj Sè yeyéWTjTat, TaÛTfl tôv
15 ’Evwç aÙTÔç yeyÉWTjxev, àXX’ t^v èv éauTâj yevviyrtxtjv Sùvapiiv elç èpyov
è^veyxEv • oùSèv Sè Ttp ’Evtbç ysvvwpiévw auv^vsyxe tô t^v Sùvajxtv èxetvwv
tw 2t|ï)' èx toû ’ASàpt noTe pieTà tîjç tpùoewç èyyevéo&at- Sfrîv zaî xaTà
suptfJe^xôç èaTtv aÏTtoç toû ’Evôç ô ’ASàpi, xafr’ aÙTÔv Sè xaî npwTWç ô
2rjO-. ’AXX’ ènt toû npoxetpiévou ToùvavTÎov èartv • „“Ev yàp npoawnov
20 xaî tô aÙTÔ toû IlaTpôç, è? oûnsp ô ï’tôç yevvàrat xat tô Ilveüpia tô
àytov èxnopeûeTac“, ô Nùctotjç scpi; Fpïjyôptoç. Kaî AûyoutfTtvoç Sè tô
Hveupia zuplwç èx toû IlaTpôç cpjatv èxnopeûea^ai. ’AXX’ oùSè tôv aÙTÔv
f. 129 Tpônov ô ïîôç tô Ilveüpia npoàyst, | ov aÙTÔç èx toü IlaTpôç npoeX^XuO-ev •
où yàp yevvâ toûto - ô Sè ’Evwç èx toü Sï(B‘ tôv aÙTÔv npoeX^XuO-s Tpô-
2o nov, Sv èxeîvoç èx toû ’ASàpi ècpS'i) npoeX^Xu&wç. ’AXXà pt^v xaî v| Eùa
npoàyet pièv zaî aÙTV] tôv StjS- pteTà toü ASàji, xatTOi ye toü ’Aôàpi
xaî aÙTT] npoeXTjXuO-uta, àXX’ où xaTà tôv aÙTov tt;ç aÎTt'aç Xôyov àptpw
npoàyouocv où Xéyw Sè ôti ptèv npoaejçwç, ô Sè Stà z?jç Eüaç xaî
npooe^wç, àXX’ôti ô ptèv • noiijTtxi] atTta toü 2^9- êotiv, fj oè ùXtxrp Atô
30 xaî ô 2rjB' 'juv-i'ieTo'ç èaTtv, èx ptèv TÎjç |ii}Tpôç tïjv ùXyjV, èx Sè toû naxpôç
tô etSoç napetXij^wç.
Oî Sè AaTïvot ^aatv évoetSwç tô Ilveüpia ex IlaTpôç npoàyïa&at xaî
Hou zaî pitav tw te eïSet tio Te àptl>pi(p Ti]V èvépyetav Xéyouaiv elvat
IlaTpôç xaî ï’toû èv tw tô IIveûpt.a npoàyetv. OùSepu'a àpa twv toiqûtwv
sa pisaoT^TWv wç èv ùnoSetypiaToç Xôyw tt) toü Hou pieotTeta toiç (letotç
npoownotç âpptÔTTetv SùvaTat, fiare xaî 3c’ aÙTÔv tôv Hôv àvà fiépoç at-
Ttov zaî atTtaTôv Tjpiâç oieoilat neîxteaQ’ac • xal oùtw SîjXôv èart tôv Ï’îôv
2-4 nal tov tov — to>v «xÿo>v om V 13 naÿéf.iteiv V 19 P. G., 46, 180 C
21 P. L., 42, 1081 A 26 (ISV ttVTTl PM
DOCTRINE DES PERES GRECS
145
ij.v'j xotvwvetv Ttp Harpe rfjç txhtaç, àXXà pôvov Ttp llvsûpar: rfjç toü at-
rtarôv etvat xotvwvetv tStôrTjroç wç oütwç etrcetv. Toüto Sè xat ot twv
StSaaxdXwv Xôyot pepatoüat xaXwç- aîrtarà pèv yàp tpaot rcàvreç rô
Ilveüpa xaî tov l’tôv, xat tô è£ aÎTtaç ov eîrcôvreç ôpoû tôv Hôv xaî tô
Ilveüpa, aùO-tç ùrcoStatpoüat Ttp rpôrctp- aÏTtov Sè tôv Ytôv oùôapoù Xé- s
youatv, oùSè èv atTtov tôv llarépa xat tôv l’tôv, oùSè Sûo a’trta. 'O pèv
yàp Maar^ç Ppijyéptoç ôtatpet pèv etç atTtov xat atrtarôv eùO-ûç- | etra f. 129
tô pèv atTtov oùx ûrcoStatpet, SteXwv àv rcàvu, etrcep toutou rcç peret^e
xaî ô Ftôç • tô Sè aîrtarôv, ô'rcep èarîv ô l’tôç xaî tô Ilveüpa, ùrcoStatpst
Ttp Tpôrctp toû atrtarà etvat- tpjaî yàp- „Kaî toû èE aîrt'aç ovroç rcàXtv iu
à'XXïjV ota^opàv èvvooûpev“. Kaî rcàXtv ô aùrôç- „Atô xaî xupt'wç tôv
èva atTtov perà rwv aÙToü atrtarwv eva 9eôv cpapev reHapprçxÔTWç1'.
Kaî o péyaç rprpfoptoç „etç èv atTtov ï’toû xaî IIveûpaToç àva^epopévwv“
cpujat • xat ô tepôç OeôSwpoç ô Fparcrô; • „IIarpt pèv, cprpi, ttjv àyôvvi’jaîav
xaî tô atTtov twv èè auroü vépovreç, l’tw oè ttjv yévvvjatv, Ilveûpart oè is
ttjv èxrcôpeuatv". "OTt oè xaî àpvoûvTat tôv Hôv atTtov etvat xaî pôvov
atTtov etvat tôv IlaTépa yaat, toüto ost'çopev üarepov- àXXà vùv ôvjXôv
èartv èx twv eîpTjpévwv, wç ours Stà to xotvwvetv rvjç tStôrrjroç twv àXXwv
9-et'wv rcpoacbrcwv péaoç èartv ô l’tôç, oûre Stà tô péaoç etvat xaî aîrtarôç
èartv tÿ.pa xaî atrtoç- St’ Wv yàp ot Aartvot xaî Xôywv xat etzôvwv raüra 20
rcetpwvrat rceiHetv vjpàç, oùSèv àvàyxrjç cpatverat è/ovra. AfjXov oè yévotro
toüto xàvTeùD'sv • aa^èç yàp èartv, Wç où xarà rcàaav ârcSpXe^tv péaoç
èartv ô l’tôç, oùS’ èartv àXrjfl’èç ôptaapévouç etrceîv, ràv l’tôv elvat pôvov
péaov èv rotç B-et'otç rcpoawrcotç, àXX’ô re llaràjp péaoç èartv wç é'vwatç
rtç xaî auvaywyôç rwv è$ aùroû rcpotôvrwv flet'wv rcpoawrcwv èv rw rcpôç 2a
aùrôv àvatpépsaB'at. oürw roû peyâÀou rprjyoptou StSàaxovroç, wç èvay^oç
etpTjrat, xat rô Ilveüpa péaov Ï’toû xaî Ilarpôç èrctvoetrat' rcwç, wç aùrôç
oûtoç ô péyaç Xéyet rpr;yôptoç xaî | ô O-etoç Aapaaxvjvôç, péaov aùrô f. 130
tpâaxovreç àysvv^rou xaî yevvrçTOü. Kaî aùroî Sè Aartvot péaov etvat rô
Ilveüpa poûAovrat- àyânr(v yàp roûro xaî èpwra àpotpatov roû üarpôç 30
àrcoxa?.oüat xat roü l’toü, èx rfjç èv vjptv, roûro rcapeiÀTjtpéreç eîxôvoç,
wç rcoÀÀàxtç etpvjrat rcpôrspov- ô Sè epwç Sûvaptç rfç èartv èvwrtxï] xarà
rôv îspôv Atovûatov. Kaî Ijpetç Sè oùx àpvoûpstla rô Ilveüpa rô àytov
xailânep aûvSsapôv riva rwv îletwv ûrcoaràaewv etvat wç Sèj rcveüpa
xotvôv et yàp rcàat rotç xotvotç 5 llarvjp xaî ô l’tôç auvàrcrovrat, xafrà as
S'^rcou rotç àxotvwvvjrotç xaî tStàÇouat Statpoûvrat, rcoXXtp pàXXov rtp
llveûpart auvaç-Uviaovrat, Srcep oùSèv èartv êrepov fleta cpûatç aùrlj
8 om P 10 <) où V P. G., 45, 133 B 12 rf>9«pp»/xoreç P 14
M 23 /wror om P 37 nt vayJ/ijoovTai M
Œuvres de Georges Scholarios. II.	10
146 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
|Jt£rà T^Ç TtpOaWTTtXYjÇ tOlOTYjTOÇ, Xaî XOtVOV eaTtV a|_ltpOtV, llveÙJia ]lotTpC —
xai rhô Ilveüpia ruy/àvov. Oùxoüv et xaî 6 Ilarïjp [léaoç elvat &eo/.o-
yetrat xat tô Hveupia |iéaov ôptÇerat, oùxér’ àv èÇ àvàyxYjç ô i'iô; [jtéaoç
eiVp Oùxoüv oùo’ èç àvàyxzjç àv atrtôç e’t'ij Stà tô [xéaoç etvat- eî yàp
5 oùx è£ àvàyzr/ç ptéaoç, nwç atTtoç IE àvàyzYjç, et ye xat toi ptéaov etvat
tô at'rtov etvat èîrerat; Nûv Sè oùSè tout’ èartv àÀYj&éç- péaov yàp
xaî rô Ilveüpia irwç èartv, àXX’ oùx èartv ô ï’iôç è^ aùroû- xat [jtéaoç
èartv ô I lar/jp èrepôv rtva rpénov, àXX’ oùx èartv airtarôç roû l’toü oùoè
r^ç exarépou rwv àxptov tStôr^roç xotvwvet.
10
t~'. KaJI'OÀou nept rfjç èv rotç 11'etotç Tcpoawitotç pieatretaç-
xat irô; [Jtév èartv é llarljp piéaoç, zwç oè ô Yîôç, irwç Sè rô
Ilveüpia ro âytov.
’AÀÀ’ wç av T^fJLtv ô irepl ttqç pteatretaç èv rotç iHEoiç npoawzotç tbç
f. 130v otov re | àX^fl-earara Àoyoç dtnoSo&jj, peatreta pièv xp^vou rôzou vj àètaç
èx rtnv D-etwv npoawTrwv àneX^Àarat nâaa- èEw yàp état xaî xP0Vtx^v
îràarjç xat totuxyJç Btaaràaewç xat rŸjç xarà tt(v àçiav ozepo/^: xaî
ùtpéaewç, oùS’ èartv èxet B-etvat rt npwrov yj Seûrepov, y) àvw xat xàrw,
y; [xeiÇov xat èXarrov. ’AXXà (jitjv xat rô èv rot; ^D-eat piéaov èxet x«pav
so oùx èyet’ toûto yàp èart rà àptarov xat rô eu xarà ràç xeptaràaeiç
èv raîç r(SHxaîç èvepyetatç y) eçeatv rj Sè fl-eta tpùatç aTrXouaràrY) re èart
xa! àptarz], xaî Stà toûto tô àptarov xai rô eu èv nàaaiç ratç ûnoaraaeatv
ôpiofwç èart, xai xaHartep oùx èartv eùpeîv roû èvôç Oeoü piéaov, oùrwç
oùoè twv rptwv ÙTroaràaewv èv yàp rà rpta, xaî rà rpta èv rà èv otç
25 Yj fteÔTYjç, y) rô ye àxpt^éarepov etîtetv, à /j S-eôrYjç, ô p.éyaç etne Tpr,-
ycptoç. ’AXÀ’oùSè xarà rtva ptÇtv rwv èvavrtwv (jteaôrYjç èartv èxet-
où8e[ila yàp èxet àvrlfreatç oùSè auvUeat: oùSè ^i>opà oùSè rô |xâXXov
xat '^rrôv èartv.
’AXÀ’ ènel ràç -9-et'aç ûxoaràaetç èxetvaç èv Tfj àxpwç ânz.ouaràrY) rfjç
3o oùataç evôrr/Tt ô irpoawntxôç Staxptvet Xoyoç, roü B-etou Tpr^yoptou 0-eo-
Xoyoùvroç èv rw ~epî roû llvev|j,aroç Àôytp, wç „aùrô rô p.r( yeyevvfjaâ’at
xai rô yeyevvf(a9-at xàt rô èxnopeùeafrat, rôv jmèv llarèpa, rôv Sè Hiv, rô oè
roûf)'’ Snep Xèyerat Ilveufia àytov irpoaTjyôpeuaev, tva rô aatuy/urov aqi^rat
rwv rptwv ÛTtoaràaswv èv r^ pua tpûaet re xat à^lqt rvjç B'£ÔT7]toç“, èîtel rotvuv
:-6 roüO-’ oùrwç eayev, ot ttjç èxxXrjataç otSàaxaXot, rô rwv ÛTroaràaewv Sta-
f. 131 Tîjpoüvreç dtaûyxurov, îtept r^ç èv aùratç | ràiçewç raXetarov Ttotoûvrat
Àôyov, xai raÙTYjv tyjv ràÇtv èx rwv ôvo|jtàrwv aùrwv xaî rwv tStor^rwv àô-pot-
Çouatv. "OD-ev xaî au|i|JépTfxev aùrotç notxtXwç pèv ri)v rwv ùîroaràaewv
2 Hvtî/ia om P 31 P. G., 36, 141 D
DOCTRINE DES PERES GRECS
147
êxEtvwv xàEçtv éptÇeafrac,	oè Stà nàvxwv, oxt npàç Sta^épouç
àîïûpÀé’^Ç Sta^ôpwç Tà fréta npôawna a'jvaptfrpoûat te xaî auvxàxxoDat,
zaî Sti zafrwç àv a’JvxàEetav, 1/ npaypaxtxi] twv fret'wv npoatbnwv Sta-
x^petxat Âtav àvxtfreatç, npàç ?]V npoùpyou tô ttjç xà^EWç àyafràv ctuvteXeî,
xai 7,ç àxepatoo tpÀaxxopévqç, oùSèv Stotaet xaûxa xàxxetv xal àptfrpetv, s
onwç ttç ^oùXotxo. KaE xî)v pèv xàEtv ixetvr/v, Vjv ô freîoç napaSéSwxe
Àôyoç, ànapaaàXeyxov StaxTjpoüatv ol fspoî naxépeç T^pwv xàv tw ^anxla-
paxt xàv nàaatç ôpoXoylatç • è^ aùx^ç Sè ànoanwat xat npàç aùxijv àva-
ÿÉpoutJtv onep àv aùxotç nepl x^ç xà^ewç ÈntvoirçfrelT] te xat ^Tjfretr] npàç
tt(v éxàaTOTE aupfiatvouaav y^sia,'i • vj yàp cpûatç xat IStôxTjç twv ôvopàxwv 10
àptaxr] xàijewç StSàaxaXoç ytvexat, xat oùx eaxtv Èxetwjv otaxrjpoûvxà Ttva
nenÀavTjpévov Tt xexetv vÔTjpa vj àaùpfJaxov.
Aùxtxa xotvuv, ènetSàv npàç tôv tt^ç atxtaç àno^Àénwat Àôyov xal
xf(ç àpxTjç, è£ ï)ç xà stvat xal fj frsÔTTjç xaî nàvxa xà xfjç àpxvjç àyafrà
xotç ÈÇ aùxTjÇ npotoûat frelotç npoawnotç auptputijç xafr^xet xaî ôpoxtpwç, «
zaî Stà toûto eIç laxt ©eôç aùxà] te f[ npwxr] nàvxwv àp^v] xat xà. èÇ
aÙTfjç a-jptpuwç npoïôvxa xal ôpoxtpwç, ôanep Tt péaov xàv Tlaxépa tpav-
xà^ovxat, èyxetpevov pèv Stà ttjv taoxtptav TTjç cpûaewç | xal xà auvexxtxàv f. 131
xwv àn’ aùxoû npotôvxwv, oxe Sï) xal ax^fret pèv aùxôv, èxetva Sè ^paxlovt
napetxàÇouatv ùnEpxetpevov Sè Stà xà àiçtwpa x^ç àpx^S, ôte Si] xal 20
nrffïjv pèv aùxôv, Èxetva Sè Slppuxov noxapôv • xal îjAtov pèv aùxôv,
èxetva Sè àxxtva StSupov xal £lÇav pèv aùxôv, Ixetva Sè xXàSouç xal
àvfrr/ xal xapnoùç xfjç ^IÇiqç èxeIvtjç ànoxaXoûotv. 'Onôxav Sè npàç xoùç
xwv ùno'jxà'jEWv àno^ÀÉ^wat Àôyouç, péaov xà Ilveüpa xaXoûat, xafr’ ôpotô-
TY)xâ nwç xwv péawv Èxetvwv èv xotç xxtaxotç, à xjj ànocpdaet xwv àxpwv 25
ôplÇovxaf oütê yàp yévvvjxôv Èaxt xà Ilveüpa tbç ô Hôç, oùxe àyévvvjxov
<bç ô Ilaxtqp. El Se xtç ^oûAotxo xal xi]v peatxet'av Èxetvijv, ijv ol noÀÀot
xwv xotç Aaxtvotç npoaxefretpévwv ànoStSôaat tw ï’ttp, tpdaxovxeç xfjç
xaxà xà atxtov xal atxtaxàv IStôxrçxoç pexéxEtv xtüv àxpwv, xaùxïjv xtp
ilvsupaxt Stxatôxepov ÈtpappéxxEtv èxepôv xtva xpônov, eïtj àv xà Ilveüpa to
péaov llaxpàç xal Ttoü, wç Si) pexé/ov xôv tStoxvjxwv éxaxépou xwv àxpwv
wç pèv yàp pi] yevvijxôv, xotvwvEt xô) Ilaxpt, oùx ôvxt yEWijxtp Sr^nou-
wç Sè pi] àyévvr]Tov, xouxéaxtv àvatxtov, xotvwvet tw ï'ttp, yevvwpévq) olj-
nou" xal wç xotvcp Sè nveùpaxt xaî auvSéapw, xafrà cpaatv ol Aaxtvot,
npoaetT] àv aùx<p Stxatwç ô xrjç peaôxïjxoç Xôyoç. ’AAÀ’ Spwç oùz aùxà ar>
tt]ç ev xotç frelotç npoathnot; èvôttjtoç néq>T]VEV atxtov oùSè auvaywyôv
èaxt npàç aùxr]V • fjTtç yàp Èaxt xwv fret'wv npoawnwv àpyjl,. xal atxta,
20 6>j : Æ V 31 sxaTSÿwv P 33-34 Le passage <ùç A /a/ — fr/nov copié
deax fois dans V
10*
148 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
aùrxj xat ttjç èv aùroîç évôrTjroç èartv alrta- rà Bè Ilveüpa atTtaràv
pôvov, xat oùSapwç èartv ai’rtov.
f, 132	trj'. Ilorajtï| èartv tj toû Ftoü peatreta.
s ’EnetSàv Bè npàç rljv TrpoeTttvotav ànoflXéipwat rtov lletwv ÛTtoarâ-
aewv, ^rtç aùratç èx rwv 'irpoawrttxwv auvénerat Xôywv, xat ttjv èv aùrÿ(
rfj xpoextvota aup^utav aùO-tç xat êvwatv, péaov ràv l’tôv éntvooûat
Ilarpàç xal llveûparoç- où yàp r(j> -âvra rà roû Ilarpàç s/etv pôvoç
(xat rû Hveûpart yàp raûra xpôaeart zXîjv rwv tStaÇôvrwv), oùSè rw
io âpxoûvrwç èx Ilarpàç elvat pôvoç (xat rà Ilveüpa yàp èx -rfjç èv rù Ilarpi
yovtpôrTjroç âpxoûvrwç ûtflararat), xal oXwç Si’ oùoèv rwv rotoûrwv ô Hàç
peatreûer ^elpov yàp àv rjv aùroû roû ï’toû rà Ilveüpa, si Stà rt twv roc»
oûrwv ô l’iàç aùroû TtpoeréraxTo • àXXà nporéraxrai pèv ô Ilaràjp ôç
àpx^: auveirtvoetrat Sè eùB-ûç ô l’tôç, où xarà ràjv tpûatv, àXXà xarà ràv
ta TrpoawntxTjv IStôrTjra, f, npàç ràv llarépa àvrtxetra: àvatpoptxwç. ’Enel
Bè xal rà Ilveüpa Beî auvrerâ/Hat, èv tt, aùrfl ttjç cçûaewç ruy^avov
évôrvjrt, et ptèv ûnô Ttvt cpavraat'a nXàrouç npàç ttjv toû llveûparoç ùnô-
araatv perapwpev rtp Xoytapw, zallâxep èrcl rwv àvrtot^pTjpévwv âxàvrwv
è^et, wairep rt BtvjprTjpévov rà Ilveüpa roû l'toü vorplajaerat• ôç et Ttç
so ûnà ràv âvfhpwnov àvrtStéXot ràv At&torca xat ràv SxûD-vjv ru/àv où-
Baptbç auyyevetç ôvraç, T[ wç el rtç Sûo âvilpwnouç vof(aetsv èÇ êvàç àv-
frpô'irou yeyevvTjpévouç • roûro Sè èv pèv rf. npoç vijv àp/rjv aûrwv itapa-
tléaet, t(ç èiriaïjç Stïaravrat xal ttjv tar^v àXX’ où^ ôpolav àvacpopàv ëxouat
irpàç aùrr^, àÀTj&éç èartv • èv Sè tÿj npàç àÀAï]Za napaB-éaet oùx èartv
f. 132v àXrpléç- ô yàp ’l’tàç xal rà Ilveüpa ôt^prijvrat | pèv àÀXT(Xwv rtp TŸjç
ûnâpÇewç rpoittp, àXX’ où xar’ aÙT7(v ye ttjv ùnap^tv. àXXà aupitpotaat re
àÀÀifjÀotç xal zai)à-ep elalv êv r<ji llarpt, oùrw xat èv àÀÀrj/.otç état, xàv
èxetvou re xal àXÀTjXwv Staxexptpéva elvat rctareûwvrat • èzeivou re yàp
àxpot'rwç npotaat xal àôtaaràrwç, xal àXX'^Àwv àxwptarwç étal Staxexpt-
30 péva' Sé état Staxexptpéva, àvàyxrj {Mrepov Btà 0-arépou voetaD-at Kpotov.
Kal oùrw Stà roû Ï’toû rà llveûpà t^apev npotevat, ôç Stà T7jç roû
J’loû cpûaewç, ôç oùrwç etxetv, etç ttjv otxetav ûnoaraatv àxoïteparoùpevov
re xat ôpt^ôpevov, xat tqûtq Stà tijv àxpav évorrjra xal ttjv ànetpiav rrjç
O-etaç cpûaewç oùrwç exetv àvàyxTj- roûrwv yàp êvexa oeî aùrà plj r^
so IStçt pôvov àp/y,, àXXà. xal àX/JjJ.otç auvàTireaUat • et rt yàp npoïot {Jfjra
xal yâppa èx roû àX^a, ànetpà re ovra xal èv cpûaet ptà, wç oï] xàvra
êv àXcpa elvat, 7t pèv pTjra xat yâppa Btotaouatv âXPo'jXwv Bè àirstpâ
12-13 /uaiTfîei—• <> Yioç om V 32 tf-v<ïEf>ç: <fare(fwof-<a. V om P
34 (ivtwç oui V
DOCTRINE DES PERES GRECS
149
shi xaî ëv Tfj ouata, Stà toü flfjTa èaTat tô yâpqjia, xat vq pièv toû fjfjxa
Ttpooow 'jujinapaTa^OETat, èv Sè tw ÎStoauaTaTwç eîvat èaT^içet îrpoeÀO-ôv
St’ aÙTOü, et ye piéXÀot xaî auvr(pi(iévov elvat Ttp pfjTa xaî Staxexptpiévov
aÙTOü, xat oùtw npoae/fj pièv èaTat Ttp àXtpa xat àpitpw, wç Si] êÇ èxetvou
ovTa, àXXrjXotç Sè Stà tôv Tfjç ànetplaç Àôyov xaî Tfjç évoTïjTOÇ oùtw te s
èvwiW(aeTat xaî oùtw Staxpt^aeTaf xaî fj ptèv toü yàptpta èx toû àÀ^a
Kpooooç ônoaraTtxïj èaTat xat tô Etvat StSoûaa, -f) Sè Stà toü [SfjTa Sta-
xptTtxT] jjtôvov. Tôv aÙTÔv Sr( Tpôitov xaî eI Ttç ôcp’ i^ptwv àvaTunoûTat
TtaptzTaatç èv Tatç TtpoSSotç èxelvatç Stà ttjv àpi^kuwittav ^piôv | xaî tô f. 11
toü TtpàyiJtaToç Btpoç xat pièyeô'oç, aaÛT]j tw l'itp tô Ilveüpia aupurapa- 10
TetvETat xat otf(xet te St’ aÙTOü xat èv aÙTw piévet, xaî oùSèv ^ttov etç
TàjV otxetav ôpt’ÇeTat xwP‘? tStÔTijTa. ’EnetSi] yàp ô Yîôç èv SÀtp èaTÎ Ttp
IlaTpt, xaî èv oaw Ttp Hw èaTtv ô IlaTTjp, xat oûtwç fjvwvTat tpûaet,
TtpoaE/wç Sè vooûvTat àXXfjXotç Stà Tfjv àvacpoptxTjv àvTt'S’eatv, xa&’aÛTïjV
oùaav xaî àpieaov, àvàyxïj nâaa tô èx toü IlaTpôç npot’ôv Stà Tfjç toü 15
Yîoû ^ùaewç StTjxetv d)ç oûtwç elnetv, xaî St’ aÙToû npôç Tfjv otxetav
ôptçeafrat ôtaxexptpiévwç ÙTTÔaraatv, èzetO-ev ù^taTapievov, SB-ev xexlvrjTat
ttjv Æpx^v, xat où Tfjç yovtjjtÔTïjToç xaprcôç èaTt auptçpui^ç Te xaî npoaeyjjç
xaTà nâvTa Xoyov xaî TpÔTtov, nXijV toü pifj yeyevvfjafrat. ’AXÀ’ warcep ô
Ylôç tout’ èaTtv onsp ô IlaTTjp, àÀ/.’ oùx èaTt Ilar/jp, oùtw xaî Tfjç B-etaç 20
oùataç èx toü IlaTpôç etç tô Ilveüpia Stà toü Hou Stvjxoûaïjç, xaî oûtwç
etrcetv, TjvwTat ptèv tw Yttp tô Ilveüpia xaî StazéxptTat xaî St’ aÙToû èaTtv
oûtwç, àXX’ oùx èaatv <î>ç àn’ aÎTtaç aÙTOü • où yàp Stà tIjv ànetptav xaî
Tvjv àxpav évÔTïjTa Tfjç fretaç oùataç èv toîç Tptaî npoawnotç, èÇ wv TaûTa
aupipalvet, vj xat tô naTptzôv àçtwpta xaî fj t’StÔTïjç îtpôç tôv l'iôv pieTa- 26
[tyaeTat, 7) f; npôç ttjv xotvôv xaî TrptÔTïjv atTtav àvacpopà toü IIveùpiaToç
StaTet/taB-^asTat • toûto yàp àv Tàç Tfjç ntaTewç ÛTro&éaet; tpùpeaO-at trçv.
tfr. Bepatwatç twv ttepî Tfjç toü Yîoû pieatTelaç etpTjptévwv
à Tt ô p 'tj t w v	30
"Oti Sè f[ toü Yloü pieatTeta TotaÙTTj Ttç èaTtv otav i^pietç TttaTeùopiev,
TOUTéartv atTtaTÔv TaÇtv rcpôç Tfjv xotvîjv aÎTtav xaî Ttpôç éauTà, où
Ttxijtv | aÎTt'wv npôç iô èÇ aÙTWv aïjpiatvouaa, toîç te TrpoetpTjpièvotç ^TjTotç f. 13
twv StôaaxàXwv aacpéç èaTt xat Stj xaî èx toûtwv yévotT’ àv Sfjkov. 'O
yàp NûaarjÇ èv ëxTtp twv irpôç Eùvopttov „Tô yàp piafreiv, tpïjatv, ÔTt 35
èxetvoç èaTt tô ôvtwç ov, <J> Stà Tfjç aj(eTtxfjç èvvotaç toû Yfoû pteya-
XetÔTTjç auvava^atveTat, TeÀetoTaTTj StSaaxaÀla Tfjç eùaepetaç èarl, toü
Ytoû, xaO-tbç etpTjTat, auvTjpiptévwç pieB-’ éauToû tô Ilveüpia xat Tfjç Çwfjç 8
8 v<p3 iifiMv V 12 olxelaw. ISlav V 35 P. G., 45, 473 C
150 I. PREMIER TRAITÉ SUR IA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xai Tfj; ÆX^S-eta; èv8etxvu[iévou, ènetSi) aùxô; èaxt xai üwf xal àXf^’Eta'-.
’EvxaO'la yàp xai xôv l’tôv Et ne auvavacpalvEaO-a'. Ttp llaxpl ôtà xvj;
èvvotaç xal tôv l’tôv auvr,[jtpévwç Éauxoû to Tlvsûpta èvoetx-
vuafrat, xab-ôiç ô BaatXetoç êXEye tov l’tôv ot’ Éauxoû xai (leiï’ éauxoû
s yvtopt’Çetv xo IIvôû|jia. Kat ’Avaaxdatoç èv xtp nept twv ôpO-wv xfjç èx-
xXïpta; SoyiJtaxtow „Aôyoç yàp /wplç Hveù|jiaTOç oùz èaxt. cptplv, ô;
oùôè voû; yjtiplç Xoyou • voûv 5é tpapEV xôv naxépa xoû Xoyou- voû; èv
tp ô Aôyoç, [JteO-’ ou xô IIvEùjta xô àytov, nveû|jta tjxôtiaxoç xoû 0eoû ypïj-
p,axtÇov ’ 0x6(13 yàp flaxpôç ô 1’16;“.
io '0 Sè BaatÀsto; èv xotç npôç ’AiitptXôytov • „"Ev xat xô àytov Ilveû|jta,
qrpi, St’ evôç Ï’toû xtp Évt lïaTpi auvanxôp,evov“, où/ wç xoû ï’toû Tfj;
juvayeta; ovtoç alxlou, àXX’ tbç èv rf xoû ilveû|jtaxo; npôç tôv Haxépa
àva^opà xoû ï’toû xtp Xoytqjttp nape(JtnlnxovToç, oç xtp llaxpl Stà xfç
a/eTtxfjç èvvolaç auvavaçatvExat. iSuveirtvoeiv (Jtèv yàp àvdyxT] tôv l’tôv
15 xat xô IIv£û|Jia wç ôjxooùata, npoentvoetv ôè tJ'dxepov aùxûv 6i; Staxexpt-
ptéva xtp Staçôpwç èx Tfjç aùxfç 'Xp/f? npotévar Set Sè (JtàXXov xtp llaTpt
xôv ï’îov T[ tô Uveûfxa ouventvoetv Stà ttjv npôç tôv yEyeWTjxôxa xoû
f. 134 (Jtovoyevoûç | à|jteoov tJ/Éatv. '() Sè (jtéya; èv &soXoyta l’ppyôptoç • ,,’Avap/ov,
cpfat, xal àpxi] xat xô [Jtexà xfjç àp/fjç elç 0eôç“, etntbv àv otxetôxepov
20 xô èx xfjç àpjçfjç StJtp xal xô èx Tf); àpx^C ixpôç ~fv àpyjjV °ÎK£t’wç àno-
StSoxat, etnep auvfjSet toùxw àX^fret etvat xip Xôyw.
Kal ô Mà^tfioç èv Tfj npôç Maptvov èntcxoXfj- ,,"Iva tô St’aùxoû,
cpjat, npoïévat SrjXtbawat, xal xaùrj; xô auva^èç rfjç oùalaç xal ànapàX-
Xaxxov napaaxTjatiiatv11. '0 Sè Nûaœt]ç èv xtî> xaxà MaxeSovtavûv tprjatv
25 ,,’Et^’ tbv f] xaxà xô àyaô'ôv èvépyeta cùSe[jitav êXàTXtoctv r) napaXXayqv
SX£P rcw» èaxtv eùXoyov xfjv xaxà xôv âptBfiôv xàStv èXaxTWOEtüç xtvèç
xat xp; xaxà tpùatv napaXXayfç otsaO-at aïjtistov etvat; "Qanep àv et
xtç èv xptat Xaiinaot Sty;pïj|j,évY]v pXènwv x-qv cpXôya, atxtav Sè xoü xplxou
ycùToç ùnoO-ti)(ieO-a xr(v nptbxpv tpXôya èx StaSôaewç Stà xoû (jtèaou xô
so àxpov êlçdtpatjav, ênetxa xaxaaxEudÇot nXeovâÇetv èv xf( nptbxr, cpXoyl xip
fhep(j.avcrtav“, xaî xà é^Tjç. ’lSoù xaxà xôv àptlbpôv xal oûxoç ttjv xdlçtv
etval qstjatv, tbç 6 KùptXXoç etne xaxà }jiôvï)v xwv ôvo[jtdTiov ttjv aùvxa-
Êtv napâSety|ia Sè xî]ç xtbv xptwv îaoTt|jttaç xàç xpetç XapmdSaç napet-
Àvjtfev, wv fj npoxépa xal Tfjç xptxpç alxta è<Ttt, Stà Tfjç (iéot]Ç xaÛTrtv
35 è^ânTOuaa xaH-ànep èx xtvoç otaScaewç. Et yoûv xal èvSew; e/et f] etxtov
aÙTïj npôç SfjXwatv xwv fl-etwv npoôSwv xal xfç twv npoawnwv Sta^opàç,
pâXXov Sè navxanaatv àvotxelwç ËX£t, àXXà tyjv taoxt|jilav xwv ftetwv
3-4 ôtlxvvo»ai V 5 om V 6 P. G., 89, 1317 C 10 P. G., 32, 152 A
18 P.G., 36, 476A	22 P. G,, fil, 136 B 25 P. G., 45, 1308 AB
DOCTRINE DES PERES GRECS
151
rcpoowrcwv, Et xaî Bt^pr^vrat rcpoawrctxwç xat auvrETaypéva etatv, àp-
-zoûvrwç fj eîxwv aûrrj rcapiarrjat. Kaî toutou | yàptv toü oeurépou rcapet- f. 134
Xijcpev aùrrjv ô Hetoç oûtoç 1’pTjyépcoç, ouy “vexa twv rcporépwv. Kaî ô
Pstoç BaatXetoç èv toiç irpôç ApçtXôytov • ,,‘H ttjç 0-eoyvwotaç ôSôç èartv
àrcô roû évôç llveûparoç Stà roû évôç ï’toû èrcl rôv eva IlaTépa, xaî àvà- s
TcaZtv tj tpuatxi( àyailÔTTjç xat ô xarà cpûatv àytaapàç xat rô fSaatXtxôv
àéttopa èx roü Ilarpôç Stà roü Movoyevoüç èrcl tô Ilveüpa Btïjxet. Oùrw
xal ai ûrcoOTàaetç ôpoXoyoüvrat xal rô eùaepèç Sôypa ttjç povapytaç où
Starctrcret“. ’Ev roûrtp Bè tw pTjrip xaî oa^éarepôv èartv, wç ij Stà rcpo-
{teatç êv tw èx Ilarpôç Bt'Hoü rcpoïévat rô Ilveüpa où aïjpat'vei atrtav, 10
àXXà peatretav pôvov ùrcepcpuà xaî rotç Het'otç npoatbrcotç àppôrrouaav,
rooréartv è; t.ç tj re rcpoawrctzrj Stàxptatç xat rj xar’ oùatav auvàtpeta
zaXwç YvœptÇsraf vj yàp rvjç üeoyvw'jtaç SBôç, tpTjalv, àpyerat pèv àrcô
roü évôç llveûparoç, Stà Sè roû évôç l'toü èrcl rôv é'va llarépa rcepatvet,
Stôrt èv Ttp Ilveûpart pèv xarorcreûopev rôv l’îôv, èv Sè rw ï’îtp rôv Ha- is
répa, tbç ô péyaç etpTjxev ’AHavàatoç • xal rcàXtv rô ^aatXtxôv àÇîwpa èx
toü Ilarpôç Stà roû Movoyevoüç èrcl rô Hveüpa StTjxet, Sri rcapà roû
Ilarpôç xaî àpcpotv SlSorat toüto, àpa pèv xaî auvat'Bîwç, àXXà perà
rtvoç ràiçewç ûrceptpuoüç, tjç ^petç èx ttjç twv ôvopàrwv àxoXoub-taç àpu-
opàv riva Xapààvopev êvvotav, et’ÔTjatv Bè oùSeplav eyetv Suvàpella, èrcel 2*>
pT]Sè ràç rcpoôSouç èxetvaç etôévat SuvàpeO-a xaî ttjv roûrwv Sta^opàv,
àXX’ àppTjra rcàvrfl xaî àvevvÔTjra raûra StarceqtûXaxrat, wç èprcpoaB-ev
èSety&Yjaav ot StSàaxaÀot Àéyovreç. Kat rcoAXa^ôtlev àXXoHev SrjXov èartv,
wç oî rŸjç | èxxXrjataç StBàaxaXot, èv rtp St’ïîoû rcpoïévat rô Ilveüpa f. 135
cpàaxetv èx roü Ilarpôç, tt]V rà^tv xat r^v auvéyetav poûXovrat rcaptarà- as
vetv rwv 9'Stwv ùrcoaràaewv, xaî wç av et'rcot Ttç, àXl^Xouyîav, xaî tt]v
toü l'îoü peatretav xarà ttjv rcpoerctvotav pôvrjv Stà tov Stàçopov rf/ç
rcpoôBou rpôrcov vooûat • Stà toüto rcrjy^ xal rcoraptp xaî OSart ttjv TptàSa
rcapetxàÇouat, xal aûO-tç otpxlaXpw xaî rcr^y^ xaî rcorapip rcpôç -rijv à^a-
vearépav àvtôvreç àpx^v, xaî TjXîtp xal àxrtvt xaî cpwrt, ÿj rptaîv ^l.totç 3;.
èyopévotç à/JJjl,wv xaî raûra Àéyouatv ot aùroî otrtveç xaî Stppurov
rcorapôv xaî StBupov àxrîva rôv ïîôv ^aat xaî rô Ilveüpa. Kaî tva p^
rtç voptar, Stà pèv rwv ùarépwv roûrwv rcapaSetypàrwv ttjv oùatwSrj
é’vwatv aùrwv rcaptaràv rcpôç ttjv rcptbrrjv rcàvrwv àpyr^v, Stà Sè rwv rcpo-
répwv ttjv rfjç aîrtaç ràÇtv BtjÀoûv èx Harpèç St’Tioû èrcî rô Ilveüpa ss
St'/jxouaav, Stà roûro rôv l’tôv àpvoüvrat atrtov etvat, xaî pôvov ai’rtov
Xéyouat rôv llarépa. ’AXXà rcepî roûrwv üorepov.
4 P. G., 32, 153 BC H-soyvo>oias: QeoXoylaç V 5 «rcô ti oç PM 21 orài P
31 cf. P. G., 46, 1108 A.
152
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
QUATRIEME PARTIE.
Les arguments des Latins.
TM H MA TETA PTO -V
’Ev <5 Xûaetç rwv èvaxàaewv àç êndycuacv ol Aaxîvo: èx
x t v w v û noSe t y|A“t w v te xaî pijx w v npôç Pe(3al watv xv(ç
ôn’ aôxwv xt&eftévTjç xà^ewç xat toû tôv Ytôv atTtov xoü
s	IIve6|iaxoç elvat.
a'. K al npwxov etç xô unàSetYlxa wv èvepystCùV xoù ixupàç.
’AXX’ ÈTttqp'jovTat ndXtv ^pttv ot AaTtvot, xotaôxTjv etvat Xéyovxeç râçtv
toû Ytoû npôç tô Ilveüpia, TjTtç toû Ilaxpôç èaTt npôç xôv Ylov, èxetvo
io xoû ’A&avaatou npotpépovxeç, o cpijatv èv xjj npôç Sepant'wva êntaxoXÿj, Sxt
f. 135T „xotaûx^v xàètv | xai tpôatv e/et	Ilveüpia npôç xôv Ytôv, oïav ô Ytôç
ë^et npôç xôv llaxépa£<, xa: xà xoû lepoü BaatXei'ou èv toîç rcpôç Eùvo-
pitov ,/'i2anep ë/et ô Ylàç npôç xàv ITaxépa, tpTjatv, oüxw npôç xôv Hàv
xô Ilveüpia xaxà xîjv èv xtp ^anxiapiaxt napaôeSopièvîjv xoû Àôyou aûvxaçtv“.
'Apia Sè xat napàSetYpià xt xwv xoapuxwv npayiiâxwv StSoaat* XÉYQuat
Y<£p, wç Suoiv oùawv Spaaxtxwv Suvà[iewv xtô nupt xfjç te toû D’EpjialvEtv
xai xfjç Evjpavxtxfjç, wç Sè xai Suoiv twv àvaXôywv èvEpyEtwv, fj toû
Heppiaiveiv npor^eÎTat Tfjç toû ^ijpatvstv ' tô yàp nüp B-epjiatvov S^paîvet,
àXX’ où 0-epp.atvet çvjpatvov, xàvxeûO-ev iHppiTj £tjpStîjt6ç èaTtv atxta, wanep
20 xat aÙTÔ tô nüp tô Tïjv fhépp/qv Ttotoûv. Oûtw Sè ë)(Et xa: èirt xoû npo-
xet|iÉvou, cpaatv- et Sè jjitj, xax’ èntvotav pàvov av r;v xwv npoôôwv xat
xwv npoawnwv xà^tç, où npa-fjiaxtx^.
‘H|jtetç oè Sxt jjièv x$)v xàlçtv xaôxTjv xfjç npoentvotaç èv Ilaxpt xat Ylw
npayiiax'.XTjV elvat 7ctaxeûo|jtev, xai npàxepov elp’/jxap.ev xai vûv XèyoïxEV
as ô yàp 9’EptéX.toç x^ç xotaôxTj; TtpoETttvolaç npayiiaxtxôç èartv- oûxoç o’ èartv
xoü noû xat xoü llveû|Jiaxoç Staxptatç xaxà xàv Stàcpopov xfjç ûnàpçewç
xponov atplatv èYYSYevTjjjtÉvx). Tô Sè unoSetYpta xôv xoû Ttupôç èvepyÊtwv,
et xat npôç ^avèpwatv xoü npoentvoetaB-at xt,v YÉvvzjatv roû Yloû xfjç
npoôSou xoü IIveûp.axoç, àpta xai àpicpotv Ytvofièvwv, auptjàâXAea'ilat xt
sa Soxet, àXXà npôç xà Setiçat xai xôv Ylôv xoü Ilvsûixaxoç atxtov oôSEptlav
8ûvap,tv ë^eiv olàiiÊ^a- npwxov ptèv y&P tô {teppiatvetv xat Çijpatvetv èvép-
9 ro Hvev/Me. tov IlaTi'oa PM il P. G., 26, 580 B 12-13 ?rpôç Evvo/jiiov:
c’est jtpôç ’Afi^iXd/iov qu’il faudrait: cf. P. G., 32, 148 A t/HwlrV 20 tô devant
ti/v om V 26 rov om V
LES ARGUMENTS DES LATINS
153
yEtà EOTt TOÛ rcupÔÇ, Opà EIÇ ETEpOV, àXX’ Ô l’ÎÔÇ Xal TÔ llVEÛpa èvÉpyEtà
ÊaTt pàXXov | y)v èvepyet ô 0sôç ëvSov èauToû, àXX’ oùx t Èvepyeî, et ye f. 136
5e.t tô Tïjç ^ûaewç Ëpyov ïj t^v ùrcôoTaatv xaXetv rcwç èvspyEtaw xat et
Tj &Épp7j tï)ç l;ijp6T>jTOç aÎTta èartv, oùx èvèpysta tout’ e/et, àXXà toû
èvepyoüvroç ôrcoxetpévou ëvsxa * aùrô pèv yàp èart tô èvEpyoüv, èvEpyEt s
oè tq {Fépprr Oùxoüv atrta Tïjç ^pÔTijroç Etvat ïj B'épp.yj Xèyotr’ àv xara-
XpTjOTtxœç, où zupttoç’ ô Sè l’tôç, Etrcsp èarl toü HvEÛparoç atrtoç, wç
ùrcozelpEvov av stïj êvepyoüv.
Kat rcpôç roûro tç tô rcüp iteppatvet pèv Tt xat ^patvet tô aùrô,
àXX’ô llaTTjp où ysvvà xaî rcpo^àXXet tô aùrô. Kat ërf tô rcüp, èrcEtSâv 10
Tt >)-ëppatv{j xat èrcopévwç ^patvij, tô rïjç ij'éppjç EXEtvrçç pETEtXTjtpôç,
oùx àv SûvatTo ÇTjpatVEtv eî pi) Ttp O-sppatvetv Seî yàp xat èv aùrtp ttjv
Ttov èvepyettbv èxEtvwv ÿj Suvàpewv Wç xàv Ttp rcpwrtp rà^tv StaçuXàr-
TEailat • àXXà tôv ïlôv àSûvarôv èart rcpopàXXEtv yswûVTa. "O Sè pEtÇôv
ÊaTt, tô pèv rcùp pàXXov èart rjj freppÔTiyct 7/ rjj ^pôrïjrt • ô Sè llaTTjp «
oùSèv pàXXôv èart yevv^rwp îj rcpopoXsûç, àXX’ ôpotwç Vj te ysvvïjrtxl]
Sûvaptç xal èvèpyEta, rj te rcpo^X^Ttxïj èartv èv aùrtp' toüto yàp èartv ô
llarfjp, rcrjyata 0-eôt^ç, ô 9’êîoç Atovûatoç ecpT), xat toüto èart llarrçp,
yevvïjTwp xal rcpo^oXsûç, ô 0-eïoç Écpij Tp^yoptoç. "O Sè èartv ô llaTVjp,
où tô pèv aùroû Set pàXXov Etvat, tô Sè rjrrov èv Ttp IlaTpt, oùSè tô pèv 20
rcporyfEta&at tpûast, tô oè èrce-j-flat, oùSè tô pèv àxotvwvrjTov Etvat, tô Sè
xoivwvtjtôv. Oùxoûv àpa té èart yEWïjiop xal rcpo^oXsüç xal èrclaîjç xal
ptâ yovtpÔTr/Tt, auvEtXrjppÉvtuç te xal évoEtStbç vooupévig, èrcEtSâv èv aÙTtô
Ttp Tpôrcto | Tr(ç rcpt'ùTTjç èvTeXExetaç vofjTat • àXX’ èrcstSàv Ttp Tpôrctp rïjç f. 136
SEUTÉpaç èvTEXsxEtaç voûvTat, ouat te èvEpyEt xal TETaypÉvatç rcpôç àX- 20
Xï)Xaç, tbç Tïjç ÉTépaç rcpoErctvooupÉV7]ç Tjj rcpôç tï;v Xotrcrjv rcapafréast.
Atô Si( xal èv toîç rcpoayopèvotç HaTEpov toü Xotrcoû rcpoErctvEVÔTjTat,
pàXXov Sè Stà tô tôv l’tôv rcpo£ntvo£taO-at toü IIvEÙpaToç, tüôv sîprjpÉvwv
ËVExa, xal Tijv rcpôoSov, rcpoïjXihEV aÙTÔç, rcpoErctvooüpev • èx yàp toü
yvti)ptaT>fjvat Tàç fhetaç ôrcotJràaEtç Tjptv àprjyènr) xal Tàç toùtwv èrcwvu- so
ptaç, àxoXoûO-œç Tt xal rcepî twv rcpoôBwv aÙTt&v auvEtpovTEÇ, XéyopEV,
où tô àvàrcaXtv • Et oè xal àXXïj Ttç toü ttjV yèvvîjatv Tïjç ETÉpaç rcpoôSou
rcpoErctvoEtallat xal pvj tô àvàrcaXtv èaTtv atTta, oùSslç àv EtSèvat SôvatTO-
rctùç yàp, Et ys prçôè tôv Tïjç rcpoôSou Tpôrcov EÎSévat ôuvàps&a, àpprjTÔv
te xat àxaTavôrjTOV, wç èv toîç rcpôaO-EV 3£Ôï)XwTat Xôyotç, rcE^uXaypévov ; se
Toùtwv te Totvuv xat àXXtov rcoXXwv àvopotor/jTwv oùawv Ttp toû rcupôç
17 cf. P. G., 3, 645 B et 36, 76 B 25	V 28-82	— to
iivâ7ta}.iv en marge de la main de Scholarios dans D, f. 154T 30	om V
laissant en blanc la place de ce mot
154
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ÔnOOEtypiaTl npÔÇ Tï|V npOXEtjXÉvTjV ÙXÔxIeCTlV, Ot’ àç OÙX àv Tt; paottDÇ TOUTtp
ncoreuaeiev, tout’ Iotiv o pàÀtara ànàSov etvai Soxet, ôr: toû ptèv nupô;
ai svépyecat àvunôaraTol eiatv, 6 Sè l'tôç xai rô Ilveüpia ùnooràoei; état’
St’ i\v airlav uat rô toû VjÀlou xat r^; àxrtvo; xat toû towrcç ùnôoetypia
s xaXwç o piéya; àïtoôoxipiàÇet rp^yopto; Xéyw „"llZiov èveD’upiij&Tjv xat
àxrtva xai cpw; • àÀZà xàvraûfra Séo; npwrov pièv pii^ aùvB’eai; Tt; ënt-
vofjrai ri); àauv&érou cpùoew; fianep Tj)dot> xat twv èvijXîw- Seôrepov Sè
pii] rôv llarépa pxèv oùott&awjiev, rà ô’ àXXa pii] ùnoCTT/(ow[iev“. Tourl Sè
f. 137 To Séo; | xat tytâç nepl twv toû nupô; èvepyetwv SeStoreç, xat noXÀw
io piàÀÀov oùx àv àneixorw; cpofiotpie&a  ënetra rot; pièv àÀÀot; ÛTcoos£YIJt'acîL
xat toùç otSaaxàXou; ëart xexp>]piévou; eûpeîv, et xat pii] xafrànaE tt, ye
Xpeta aupipiérow; • rourtp Sè oùSeiç cpat'verat xexp^pévo;.
y. Et; to pr/TÔv toü |AeyàÀou BaatZet'ou tô Xéyov- w;
16 sx£- ® Vtôç npôç rôv llarépa, oùtw xat tt p ô ; tov l'iôv
t o II v e ü [i a.
Tô oè toû pteyâXou BaatZetou pY]TÔv, oûrwai pèv ànorerpiTj;xévov, So-.
Çeiev àv nw; rot; twv StoaaxàZwv auxotpàvraiç auv^yopsiv ei 8é Tt;
èpipZétpeiev SZr; rg toû StSaaxàZou npoO-éoet, npôç rtp pi7]cèv aùroi; fJor;-
20 Heîv, xal auxotpàvraç aÙToùç ànoSeixvuai. Twv yàp nepl Eùvopuov rtp
Titp toü Heoû tô IIvEüpia tô àytov ùnapiH’pieùJilai, pii) auvaptH'pieiaiTat,
Zeyovrwv, c oioàoxaZo; outo; ixfiàXXet pièv eùçuw; nàvu tô tt]; ûnapiî)-
pi^aew; ovopia- Snw; Sè xal aiiT7,v ye rijv auvaptfhpi^atv eùae[iwç Sel voetv,
Tponot; TtoZXol; ànoôeixvuatv. ’EpWTfyjaç yàp aùroù; npâTepov, norepov
25 xal tôv l’îôv ônaptO-petailat tw llaTpt Xéyouai xai tô IIvEü|xa tw Tiw,
Yj Ttp lIveûpiaTt, [xôvto t!]V ônaptD’pwpiv àœoplÇouat, xal Setiça; <b; ei tôv
Tîôv ônaptB’pioûat, npôç ttjv twv ’Avojxotwv àaé^eiav ûnocpépovrat xat ei;
tôv Hôv fJÀactpTjpioûatv, etr’ ènayet ÀéÇeatv aurai; oÛTwaiv „Et Sè tw
lIveûpiaTt npéneiv oiovrat piévtp rijv ùnaptilpnptv. [xavB-aveTwaav, oti xarà
so tôv aÙTÔv Tpônov auvexywveÎTat tw Kuptcp tô Ilveüpia, xa{l’ ov xat ô
1 tô; tw llaTpt1 tô y^P ovopia Ilarpo; xat Hoû xal àytou IIveùpiaToç
f. 137v ô|xoîw; èxSéSoTai. T2; toîvuv exei ù Ho; npô; tôv | Uarépa, oùtw npô;
rôv i'tôv tô Ilveüpia xarà rijv èv rtp panriqxaTt irapaSeSopiév/jV ouvra^tv’
ei Sè to Ilveüpia Ttp ïîip (juvTéraxrat, ô Sè l'iôç Ttp llarpl, xai tô Ilveüpia
as Ttp llarpî ôr(XovÔTi. Ttva oùv ëx^t x^Pa,> ™ l1£V cuvapifl’pœîaD'at, tô ôè
Ùnapt8'[xeîa9-at z.éyetv, èv pua xat t^ auvr, auarotxta xaraTeTaypiévwv twv
ovopiàrwv“ ; lloü roi'vuv èvraûB'a nepl rwv {lelwv npoôSwv xai ràtew; otvô;
èv aurai; ij nepl rr(; èv rot; tlei'oiç npoawnot; xarà rijv airîav râ^ew;
5 P. G., 36, 169 B 28 P. G., 32, 148 A 30 Kv(>lv : Plw V
LES ARGUMENTS DES LATINS
155
-(o StSaaxàXtp àôyoç Ttç y£ï0V£Vî v( nwç où tjuxotpàvTat aatpwç eiotv, ot
tôv [Jtèv toû StSaazàÀo'j axonôv auYxpùnTOvTeç xai t^v twv Xôywv npo-
Üeatv, todtî Sè tô Tepipiàxtov àtpekôpievoi, tôv Tfjç xaxoSoÊtaç oùtw nXé-
xo’jct napaXoYt<Jptov  "Qç èxet, tpjaiv, ô l’tèç npôç tôv IlaTÉpa, oùtw xai
tô llveû|xa npôç tôv l’iôv • ô oè l'tôç ë/et npôç tôv IlaTÉpa w; atTtaTÔç r.
npôç iStav aÎTt'av- xai tô llvôû|xa àpa irpôç tôv l’iôv oûtwç è/et; oùtw
zai toùç Eùpwnatouç èÇr/fO'jVTat naTÉpaç, wç eotxe, zai Tà èxetvwv aupi-
nepàajiaTa npôç tt^v tStav YVtbpirçv [xeTanotoûat • nwç yàp oùx àv Ttç aÙTwv
zaTaYVOtv), et toû BaatXeiou aupinepai'vovToç, ÔTt tô ilveüpia àpa Ttp l’tw
cjuvTÉTaxTat xat auvTjptil’piTjTat zai St’ aÙToû Ttp IlaTpt, oùx ûnaptilpioù- k>
pievôv èaTtv, aÙToi aupinepaivouatv, Sti tô Ilveüpia àpa aiTtaTÔv èart toû Hoû,
nepi où oùôepiia nw tw otoaazàÀtp npôD-eatç ^v ; xatTot eï ys xai navTà-
naatv oûtwç et)(e tô p7]TÔv wç aÙToi ypwvTat auXaYWY^aavTeç, oùx àv
ei/ov aupinepatveiv tôv ï’tôv atTtov etvat toû IIveûpiaToç • tô y&P t?)S opiotô-
T-zÿTOç èm'ppTjpia oùxi xai npôç ànaaav ôpiot'watv ëÀxetv ê/p^v Vj yàp àv is
ëSet xai tô Ilveüpia Y^vvTjpia oi’eaO-at toû l’ioü, wç aÙTÔç ô Hôç | èx£L f- 138
npôç tôv IlaTÉpa- toûto Sè (JjeûSoç àv T;v. Oùxoüv nepi twv àÀ^D-wv Te
xa! WptoXoY^piévwv tt,v ôpiotÔTTjTa TaÙTTjV aùxoùç Xapi^àvetv èxpTjv, °ù n£pi
TiàvTWV wv àv pouXïjO-etev xaTe^ouatav.
20
Y'. Et’ç tô ptjtôv toü ’Allavaatou tô Xéyov, oti TotaÛTTjv
Tàiçtv ÉX£t xa'1 '-fù-jev tô Ilveüpia npôç tôv ï’tôv, otav ô l’tôç
npôç tôv IlaTÉpa.
Oùtw Sè xai tIjv ’AHavaatou ^fjatv èxXapiPàveafl-at Séxatov èxeîvoç
yàp tI]V toü l’ioû npôç tôv IlaTÉpa SetEaç eikaxTov aupupixav, rr^v aurr^v 26
Sè etnwv xat toû IIveùptaToç etvat npôç tôv ï’tôv, in^yocys. ODpinepaivwv
„TotaÙTr;v Sè Taiçtv xai cpùotv êxovro? T°ù IIveûpiaTOç npôç tôv ï’tôv, o?av
ô l’tôç èx£L T°v IlaTÉpa, nwç ô toûto xTiopia ?^ywv où tô aÙTÔ xai
nepî toü Etou à^àyx.rfi cppovvpet“; SuvTeTaX'9'at Sè Siqno'J tô Ilveüpia
tw l’tw xai O'jpinecpuxÉvat xaB-ànaE wç Qpiooüatov Tatç ex twv Tpacpwv so
ànéSet^e piapTupiatç, èv atç oùSapioü tôv Ï’Eôv Soxeî toü IIveùptaToç a’t’Ttov
XÉY£tv vj tô IlveOpia èx toü l’toü èxnopeùeailai. ToùvavTtov ptèv oùv xai
StaoTÉ/J.et xaÀwç- xai yàp rprpt^' /'Qanep YÔWTjpia piovoYEvèç ô l’tôç èaTtv,
oùtw xat tô Tlveûpia napà toû ï'ioû StSôjievov xai nepinôpievov xai aÙTÔ
ëv èaTt xai où noXXà“. Oùx etnev oùv èxnopEUÔpievov Vj npo^aÀXô|ievov 35
îp ûtptaTàptevov, ÉYxatpwç àv et’ntbv, etnep toûto è^pôvet, zai cppoVTjaaç àv,
etnep tï]v Tpa^v toùO-’ euptaze XÉYOuaav, ènei zai tôv l’iôv Y£vv7l!ia
19 xare^OTo/ccv sic 97 P. G., 26, 580 B 33 Ibid., 577 0	36 z; vipiOTi--
n’ivov om V
156 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
povoyevéç toû Ilarpôç èxâXEoev, èx rfjç Ispàç l’paapf(ç eïA-rjrpcbg - àXXà otoo-
ptevov elnev èx toû ïloü xat nepiTtôpievov • TaûTa yàp èxetviq tpTjatv • wote
f. 138T r<p pièv cpuaet | uuvrerâxfrat xal EÙrâxrwç rjvwafrat tov l'iôv xal rô llveû’ia
Beîxvuat tô Ilveupia p.rj etvat xrtopa Stà tô oùrwç £X£tv 'Z3^ T°v upiç
r, rôv llarépa- èv Bè rtp ToiaÛTrçv rtxÇtv elnetv oùyl xal rcàaav ôpiotÔTTjTa
Blôwatv èvvoetv, àXX’ Tjv at te rîjç ntorewç ûirofréaetç [ôoûXovrat xat
aùrôç ypatpixaîç piapruptaiç èBst^s TüpoXa'jtbv- at r.àoat ttjv rfjç yûoEw;
ôptotÔTV]Ta, pàXXov Sè èvÔTTjTa xapturavouatv, eùràxrwç èx toû Ilarpôç
St’l'ioû otïjXouaav èirt tô Ilveüpia, où xal tt^v èv toi TrpQàyeafrat ij ücpé-
io tjraafrat frdrepov èx frarépou.
"üairep ouv Btà tô àXXo xpôawîrov pisr’ àXXo renay-frat xaTà tôv
àptfrpiôv oùBepita Btaçopà cpûaewç èv aùrotç èartv èt; àvàyxijç, tbç ol aîpert-
xot auvenépatvov, toû pieyàXou BaatXetO'j Xéyovroç èv èxet'vq) rtp piépef
„"OXwç Bè rt rwv nâvrwv èçéarij xorè rvjç eaurou yiûaewç àptfrpioûpievov11 ;
15 oùrwç oùBè fj àvrtfrertxî] xffi atrta; rà^tç rà fréta zpôaœna otaXap.^t£vEtv
èü àvâyxïjç norè irtaTEufrfyjerat, àXX’eùràxTwç ptèv t^v auptcputav ë^ouotv
6 Bè Xôyoç rfjç râlçewç Y] rtw”?, Ttpjfr^aerat irap’ yjpiwv, eùae^wç xat
tb; rat; xotvatç uîrofréaeat oujJitpépet ttjç ntarewç voïjfr^CTôrat. ’Ev rtp aùrtp
yàp ZE^aXattp tprjolv ô [Jiéyaç ovroç otoàoxaXoç- „’AXX’w tjocpwrarot, ptâ-
20 Xtara ptèv ônèp àptfrptov ëarw rà àvécptxra, «iç naXatà rwv 'Eppalwv
EÙXâpeta tBtotç 77j|jtelotç to àvExtpwvrçrov ovopta roû 0eoû otexâpaiçE, xal
èx roûrwv rljv xarà nàvrwv unEpoy^v napttjrwoa. Et o’ àpa Bst xal
àptfrptetv, [AT|TotyE xal èv Toûrtip xaxoupyetv tt-jv àX^frstav- ?) yàp otw~'7(
f. 139 Tt|iâafrw rà ànôppT^a. Tj eùaEptoç àptfrptEtafrw rà àyta“. | Ourw rotvuv
25 xal ïjfietç Xéyo|jt£v, wç iiaXtara ûîtèp ràlçtv èarl rô fretov et 8’âpa Set
xat raljtv rtvà ttioteueiv aùrwv, [Jtïjrot ye xal èv roûrtp xaxoupyetv rr^v
àAïjfretav, t] yàp atwnz( rtptâafrat Set rà àîrôppvjTa, eùae^ôç ràjv rwv
fretwv Ttzlçtv èirtvoeîv, xat tbç aùrotç àpéaxst rotç èx HvEÛ|JtaToç netpw-
rtaptévotç otSaaxâXotç rjpttïiv àpéoxet Bè Ttàacv, tbç Etpijrat, xafrwç rjpttv
so rcapeBàfri) T7(v raiçtv BtacpoXarreiv, xal rôv üarèpa |ièv Tcpoextvoetv toû
ïtoû tbç rô atrtov roû èÇ aùroû, npoeirtvoEtv oè aùrôv xat roû IIveû-
[xaroç oùrwç, àXXà jjterà rtvoç Btay>opâç, Srt roû ptèv Hoù npotjeywç xat
ptïjBevôç àXXou [jteraÇù 7tape|i7t:nTOvroç, roû Bè Ilveuptaro; TTjç roû Vtoû
IxeaireuoÛOTjç èvvotaç. "Ofrev xal vj roû l’ioü npàç rô Ilveüpia roîçtç àvta/Et
35 TTj Btatpoptp rtpoç TïjV xotvijv atrt'av àvaywyÿj ouvava^uoptévY] xaXwç' warcsp
yàp aùrà Btà rôv llarépa Etal xal èv elot pter’ aùroû, oùrw xal upôç
8 Les mots nâllov <)< t-vÔT^ra en marge dans D, f. 156, de la main de Scho-
larios 14 P. G., 32, 148 AB 19 P. G., 3, 149 A <70<pdrarf PM 23 ,«»/ t< V
36 yà(i om V
LES ARGUMENTS DES LATINS
157
àÀÀvjXa xàEtç aùxôv otà xr(v npôç sxetvov xà^tv èaxt, zaî [Jtta xâçtç èaxt
ôtà nàvxwv xat û<f’ ëva Àôyov xôv xvjç atxtaç, œ; 6 NûaarjÇ stnE l’pig-
yopicç' Stôxt ôç ev tlat cpûaôt, oùtw xat xpca Ttp xfjç atTtaç stal Àôyw,
oç aùxotç èpttptÀoxwpEt n^ ptèv àvxt^ETtxôç, rc-fj oè otayôpwç, tbç etpr^xat
npÔTEpov.
S'. Et; tô £t]tôv toû Nùaaïjç èv tp Àéysxat, Sxt to ptèv
llveüjia ÀéyExat toû f toü, ô Sè FEôç toû llvEÛptaxo; où Àéyo-
xat, oùSè àvTiaTpécpet a/eTtXTj auxry àxoÀouD'ta- èv <j) xat
Ttept Tf(ç axsaswç tôv ilettuv npoawnwv npôç àÀÀTjÀa, xalu
ïÀeyxoç <bv oE Aaxtvot aoçEÇovxat nspt xrjç axéaswç xat ùv
xaxoùpywç èÇ^yoûvxai xouxt xô pïjxov.
’Enst Sè xat èx tt); toû rpYjyoptou xoû Nùaaxjç èxEtvrjç "fyitv f. 139 »
te ÉvoyÀoûat xal xotç asaocptapÉvotç nept xf^ç xdjçswç aùxôv Àôyotç (jor-
H’Etàv xtva napÉXEtv nEtpôvxat, èv tpTjatv Sxt- „'O Sè l’Eôç toü IIveû-ij
ptaToç oùxe èaxtv cote Àèysxat oùxe àvTttJxpÉtpet axextxlj au ttj àxoÀouftta",
% ptèv aùxo't auv^yôptp StjB'EV tv, ^irpet ypwptEvot xaÙTïj napaÀoytÇovxat,
xat xoiaÙTaç xtvàç npoxâaetç napaXapt^avovreç, Sxt cpuatX7( èaxtv 7j tôv
npoawnwv êxeEvwv xdçtç xat àvayxata xaî àxpsnxoç, xaûxa nEptxxôv èaxtv
Èxxt'O’EaO’at vüv • xôv Sè toû StôaaxâÀou axonôv tpavEpôaop^v ÙTcèp y'pôv 20
ôvxa xat Aaxtvot; oùSèv xotvôv ëxovxa, xat oùtw ttjv éôôv, tj Àutéov àv
Etr( xàç xotaùxaç èraxetp^SEt; èxstvwv, nâat {HpoptEv npoçavij. IIpôxov
oè Seî ttjV p^atv aùxïjV èxS’éaK'at xoû StSaaxdÀoir èixetSf] yàp èv Tatç
eîç to r]Idxep yjptôv“ ôpitÀîat; xô ,,’EXxHxw fSaatXeEa aou“ è^7jyoû|ievoç,
npoanoSeSEtypiévou xoû x^v aùx^v Haxpôç xaî i'îoû E^vat çùatv, npôç xôv 26
TtEpl xoü llvEÛptaroç pt£xa[jÉ[Sïjxîv àxoÀoûf)-œç Àôyov, „<5axe Et xô Ifaxpt,
^>^at, xaxà xvjv tpùatv â l’tôç ^vtoxat, x^ç Sè toü Ï’toû œûaswç Stà Tîjç
TÔV èVEpyetÔV TaÙTOTTjTOÇ OÙX àÀÀÔXptOV àrtEOEt'xB'Tj TÔ IIvEÛpta tô àytov,
[jeta xaxà xô àxôXou&ov ànoSÉSEtxxat tyJç âytaç TptâSoç ?] cpùatç, où
a'jyxEO|jtÉvr(ç ètp’ éxdaTx,; xôv ùnoaxdaetüv xr^ç xax’ è^atpexov ènt^eoipou- s»
ptévTjç aùxatç tStôxTjTOç, oùSè tôv yvtDptajxdxiov èv àXXïiXotç àXÂaaao|jté-
vwv waxE xô OTjpiEîov xïjç naTptxïjç ûnoaxdaetüç ènt xôv l’tôv xà llveOpta
ptETEvex^vat, xoû Ï’toû nàXtv évî tôv TtpoxEtpiÉvtüv ètpap|ioaf)"fjvat, 7]
TTjV toû riveùptaTOÇ ÎStÔTTjxa tô Ilaxpî te | xal xô l’Etp èntcpatvEaUat, f. 140
àXX’ èv Tïj xotvÔTTjTt rTjç cpùastoç àxotvôvTyToç tôv tStaÇôvxtov B’EwpEtxat s5
Stdxptatç. ’lôtov xoü Ilaxpôç xo ptè] è^ atxtaç Etvat • xoûxo oùx èaxtv totov
ènt xoû Ï’toû xai toü llvsùptaxoç- ô te yàp Ftô; èx xoü Ilaxpôç èç^XB-ê,
13 tj tov rÿtjyoÿi'ot- V 14 roîç rt V 15 P. G., 45, 281	17 AiiHtv rjÿ
{o’ion omV 26 P. G., 44, 1160 BC
158
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
zaMa cp^atv Tpacp^, zai tô llveû[4a èx toû 0eoû xxl mxpà roü Harpe;
èznopeûerat. „’AXX’ wanep rà àveu atTtaç etvat, ptévou toû Harpe; ov.
rtp l'ttp xxl rtp ITveù|Jtart ècpapptoa^vat où Sûvarat, ourw rô ë|jtnaÀtv ri
èf atrtaç etvat, Snep t'ôtôv èart roü l’Eoù xat roû Hveùptaroç, rtp llarpi
5 ènt-H’ôwpr^^vat tpûatv oùx êxeb xotvoû Sè ôvroç rtp ï’ttp xat rw Ilveû-
[jtart roû p.Ÿ] àvatrtw; elvat, tbç àv p'j rtç aûy/uatç Tzspt rô ûnoxelptevov
lî’emprj&elïj, nàXtv èartv àpttxrov rrp èv rot; tStwfiaœ.v aùrwv Stacpopàv
êÇeupetv, wç àv zai rô xotvôv cpuXaX'ô'etï] xat rô ÏStov [H] auyxuiletr, • ô
yàp ptovoyev/;; Ytôç èx roû Ilarpôç napà Tt.ç âyta; Tpay^ç ôvoptâÇera:,
10 xat ptéxpt toûtou larrjatv ô Xôyoç aùroû rô iotwjjta • rô Se àytov llveû(jta
xat èx roû Harpôç Xéyerat xxl roü Ytoû etvat npoaptaprupetrat’ et yàp
rtç, cpTjat, Ilveûjjta Xptaroû oùx èxet, oûroç oùx èartv aùroû. Oùxoüv rô
ptèv Hveü|ia, èx roû 0eoü ov, xai Xptaroû èart Hveuiia1 ô Sè l’tôç èz
roü 0eoû wv, oùxért zai roû Ilveûptaroç oûre èartv oüre Xéyerat, oùre
ù àvrtarpècpet axertzïj aurïj àxoXou&ta, tbç SùvaaO-at xarà rô taov St’ àva-
Xùaew; àvrtarpayîjvat ràv Xôyov, xat wanep Xptaroû rô Hveûpta Xéyerat,
ourw zai toû llveû|iaroç Xptarôv ôvoptàaat. Taûrijç rotvuv tSJç iSiôttjto;
rpavw; xat àauyxûrwç rô èrepov roü érèpou SiaxptvoûaryÇ. r^ç Sè xarà
ttjV èvèpyetav raùrÔTTjToç rô xotvôv ptaprupoûaig; ttj; yùaewç, èppwrat
2,j ézarèpwD'ev eùaepàjç nepi rô ftetov unéXiy^tç, ware xat àpt8-|iet'a8’at
f. 140v | tt,v TptàSa Stà rwv ùnoaràaewv zai etç érepo'^ufj rpt-»j|4ara [ii) Stazonre-
afrat. Ttç ouv Vj pavta rtôv nV£U[iaro[iaxoûvTWv'’‘ xat rà éÇ^ç.
’Evraû&a rotvuv o (ièv axonô; npéSrjXô; èartv, Sri nepi r^ç toû Ilveù-
<j.aroç D'eÔTTjroç xarà rwv raùr]j piaxo|jiévwv èartv • ôanep Sè ènetaôStôv
25 rt zai rôv nepi r^ç évtbaewç xat rÿ; ôtaxptaewç auvùtpujve Àéyov xai vj
roû Xoyou npoxtbpvjaiç çavepoi, ôrt èx rfjç xarà ràjv èvèpyetav raùrÔTïjroç
ttjv évSrTjra ttjç oùataç xat TTjV taortptiav, èz Sè tG>v tStaÇôvrwç ènt-
üewpouiJtévwv ézàarif] rwv ùnoaràaewv TTjV TptàSa xai rà nXvjS-oç auvàyet.
Lacpvjç 8é èart xat ?] roü StSaaxàXou nept rtnv 8-eiiov Soypàrwv eùXàfleta-
Tv(v yàp tepàv Tpa^v zavova xat ôpov rûv nepi 0eoü XSywv xat oûroç
pterà rwv Xotnwv StSaaxàXwv notetrat, Atovuatcp xaO-àna^ ènépievoç, Sç
yTjat pià] ToXpujréov etvat napà rà fletwSwç Tjpùv èx rwv tepwv Xoyt'wv
èzTtetpaaptéva Xéyetv rt xai tppoveiv, xai rtp /puaw ri^v yXwrrav aùpi^wva
Xéywv, à p.àj yéypanrat, pv)Sè Setv ^povetv àçtoûvrt • 7) yàp âyia Tpacp^,
'fTjut, rôv Tlôv èx roû Harpe; elvat Xèyet, npôç oè rô Hveupta oùSaptw;
aùrôv àno8t8waf rô Sè Hveüpta rô àytov èx roû Harpôç etvat Xèyet xxl
6 aratzwjç: a-ysvvi;T:<ü^ PM 11 llom. 8, 9	14 ovxi'ti: ovx V
15 xarà to l'oov om P 19 ^apri ^oijo^ç; ti'fpyotiai/ç PM 24 ravra V
25 tt après tvciotioi; add V
LES ARGUMENTS DES LATINS
159
~r> l’îoû etvat xpoapaprupet. Oùxoüv xat fjpâç toîç êv r^ tepà Tpay^
Zeyopévotç pôvotç rtlleallai oet, xat raûra xavôva xaî opov T’îjç i^perépaç
r.£p: tGiv il-etœv S6^r(ç jrotetaîlœt. ”ESo^e pèv àv Ttvt, cprjotv, èrcet ttjç
aùrŸjç yûaewç et'utv ô ïtôç xat to Ilveüpa, toi; aùrotç tStwpaotv àptpw
•/apaxTïiptÇeafl'at, xat xaMirep àxoÀouO-et Ttp tô Ilveüpa èz | toü 0eoü f. 141
etvat. to xaî Xptaroû Ilveüpa etvat aùrô, oùrw xat Ttp tôv l’îôv èx toû
<-)eoü etvat àxoXouHetv tô xaî toü llveûparoç aùrôv etvat - tô 8’oùx ofurwç
é'/z-., ÿ'/'/à. tô pèv Ilveüpa xat èx toü Oeoü èart xat XptOTOû Ilveüpa
èaTtv. ô Sè l'iôç èx toü Oeoü tov oùxért xaî toü ïlveûparoç oùr’ èartv
o'jte Àéyerat, oùSè àvTtarpétfet y) axertxi] a'ürvj àxoXou&ta, rouréartv oùx 10
âxoXoufret rtp rô Ilveüpa Xptaroû etvat xat tôv l’tôv toü llveûparoç etvat-
zaôàîrep o^Xovôrt rtp rôv Vîôv toû Ilarpôç etvat xat rôv llarépa roû
l’toü etvat âxoXouO'et, wç xaî èirl rwv àÀÀwv àvatpoptxCôv èxet. Kaî toû-
tou Xôyoç èartv, oùx ort yôvtpôç èartv ô l’tôç roü llveûparoç xaî Stà
toüto rà ttjç ûtrepouot'ou 9-éoyovtaç oùx àvrtarpétpet rcpôç àlÂr(la- xaî ô is
llarljp yàp yôvtpôç sort roû i’loû, àXX’ rj ayertxï) aur?) àxoXoulHa èrc’èxet-
vtDV àvrtarpéçet xat rcàvu• wç yàp ô Yîôç roü Ilarpôç, oürw xat ô Ilarijp
toû l’toü XéyeTat, àXXà Stà tt(v twv ôvopàrwv UYjpaotav oùx àvrtarpéçet.
Tô ptèv yàp Ilveüpa oùx àvaçoptxov pôvov èartv, àXXà xaî àrcoXeXu-
pévwç Xéyerat, worcep ôrcôrav ô Oeôç Hveupa xaÀYjrat• xaî ercetSàv àva- 20
cpoptxwç AÉyTjTat. oùx àeî ttjv ttjç ÛTrâpÇewç aîrtav èx£t ^uvercopév^v,
wurcep èrcetoàv roû ïtoû Àéyerat etvat rô Ilveüpa rô àytov- rcveîrat yàp
èx roû l’toü rô Ilveüpa, ôlorcep xaî aùrô rcvet orcou O-éÀet, xarà rôv fheîov
àrcôaroXov, xat 8wpôv èartv où Ilarpôç pôvov xaî Ytoü rcpôç rijv zrtatv,
âZX’ r(07) xat éauroü, xarà rôv Aùyouartvov, èireî xaî Ilveüpa où pôvov 25
roü llveûparoç ûnôaraatç, à/.Àà xat Yj toutou èvépyeta Xéyerat xat fj
Xàptç xarà tôv D-etov Xpuaôaropov. Kaî èx£L !1£V ï^ç rà Ilveüpa
auvatotwç xaî aup'putbç xaî oùoèv ^rrov y) ô llar^p, tbç àyafrôv rrjç &etaç
yûaetoç, îjv èx roû i Larpèç èxet Àaptbv, àXÀ’ oùx ûtpiarvjatv aùrô èv r<p
| tottp etvat- ô yàp r<p l’ttp TTjV cpûatv Stôoüç xat oùrwç aùrôv npoawntxwç f-141
û^taràç, oüroç xaî ro Ilveüpa ûtptarïjatv. Taûr^ rot rô Ilveüpa rô àytov
Hveüpa pèv roü Oeoü xaXet Stà rijv a/éatv ô fleicç âxôaroÀoç xaî rip
tpuatxîjv auyyévetav rvjç Heor^roc, èx Sè roü Oeoü toüto TtàÀtv Àéyet Stà
ty]v èx toû Oeoü ÙTtapEtv- Xptaroü Sè Ilveüpa pèv Xéyet Stà r^v axéatv,
èÇ aùroû Sè où Xéyet nou Stà rà pr,Sè è£ aùroû tyjv ÙTtapçtv ëxetv. Ilveüpa 35
pèv ouv oùrw XéyeTat roü Hou- oùSèv yàp xwXùet roûro xat auyyevèç
aûro voeta&at xarà ttjv tpûatv xal Ttveôpevov ê^ aùroû xarà rtva rpÔTrov,
wç et'prjrat- ô Sè l’îôç roü llveûparoç oùx àv Ttore (ST^letY, xaXwç- rà yàp
2 âeî: iÀyfi V 22 cf. loh. 3, 8	36 m’v om V
160 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
toô l’îoü ovopia xv^v npôç tôv llarépa avrifrecnv npo7j'foup.év«jç èjArpacvs:,
xal énopiévwç ri]V xarà çùatv naplax^atv ôpiotox^xa, twv StôaaxàXwv
nàvxwv oûtw Xeyôvxwv, xal où àv Xéyotxo etvat, toûto llarépa etvat
àvàyxï] • ôanep et ô 2wxpàTï]ç utôç Swtppovlaxou Xéyotxo, àvàyxTj xal
b tov Sw^povtaxov naxépa toû Swxpàxouç àpta voetv.
El xotvuv 6 l’tôç èXéyexo toû IIveùpiaToç etvat, èvoetx’àv tô Ilveüpia
toùtou etvat Tlax^p, xal y] xactâ. rijv tpuatxï(v otxetÔTTpa axéatç, ûnô Tfjç
toû ôvôpiaroç aïjptaotaç xaXunxoptévT], ètpatver’ àv oùôapioû, xal ùnô tw
tpeùôet tô àÀrjUèç àv èxpùnxexo. Atà toûto ï’toû pièv Ilveüpia Xéyerat,
10 piigSév Tt napa[3Xanxopiév7]ç Tfjç toü Ï’toû GTjpiaataç, Stà ttjv o/éatv rfjç
ctxetÔTï]Toç (ouvepupatvet yàp éauxip xôv Ilaxépa). rfjç Sè xaxà cpùotv olxetô-
tyjtoç toü IIveùpiaToç npôç xôv l’tôv piov^ç èvSetxvu|aévT]ç tw Xôyto- auy-
f. 142 /wpeî yàp, wç e’t’pijxat, xoûxo fj roü IIveùpiaToç npoOTjyopla- | ô Sè lïôç
xoû Ilveùptaxoç où Xéyerat, wç aùxlx’ àv xfjç narptxfjç îStôx^xoç etç rô
15 Ilveüpia piexaoTdarjÇ Stà tvjv npôç aùrô xoù Ï’toû àvxanôSoatv. Toûto Sè
xaî Aùyouaxtvw Soxet- èv yàp Swoexàrtp xoû nepl Tptàooç népinrou r^ôé
cpïjot • „ Aéyopiev rô Ilveüpia xô àytov xoû llarpôç, àXX’ où^t xal èvaXXàç
Xéyopiev rôv llarépa xoü Ilveùpiaroç xoü àyîou, tva ptvj l’iôç aùxoû vovjD’eÔTj
rô Ilveüpia xô àytov. Kal aùO-tç Xéyopiev xô Ilveüpia tô àytov xoû ï’toû,
so àXX’ où/l Xéyopiev xat rôv ï’iôv xoû àytou Ilveùpiaroç. tva pxàj narijp aùxoû
vor^'Strj xô Ilveüpia rô àytov“. "Ort Sè rô Ilveüpia roü ï’toû Xéyerat otà
TTjV cpuotXTjv npôç tôv l’tôv x/éotv xal otxetôxTjra. cpô'àaavreç rotç twv
tepwv StSaaxàXwv prçrotç àneSetljapiev.
’AXX’ oî Aaxtvot raùr^ç xaxaçpovoûvxeç xfjç èErjy^aewç, ij pii; auvo-
36 pwvxeç sîneîv otxetôxepov, xï(v xfjç atxtaç jyJ.'jt.Y atxtav elvat Xéyouat xoü
piàj àvxtoxpé^etv, xàvxeûU'ev auvàyouot xô Ilveüpia èx roü Ï’toû etvat etx’oùv
ûtptaxaaS-ai. <I>ao't yàp- „'O l’tôç roü Jïveùpiaxcç où Xéyerat Stà xô pti,
etvat èx roü Ilveùpiaroç. Oùxoüv xô Ilveüpia Xéyerat xoû ï’toû otà xô etvat
èx toû ï’toü“. Tl xotvuv èpoûat nepl xoû llarpôç, ènetSàv xtç aùxwv nuv-
3o B'àvTjxat Stà rt par, Xéyerat narvjp xoü llveù|iaxoç; àpa èpoûat Stà xô pir,
etvat xôv Ilaxépa èx xoü Ilveùptaxoç ; Kat [Jtàjv tô roù naxpôç ovopia èvep-
yïjxtx^v ê)(et rïjV aïjpiaalav, xal oùSelç àxoùaaç narépa llveùjiaxoç, ùnw-
nxeuaev àv èx xoü Ilveùpiaroç elvat. ,,’ESet yoûv xat naxépa Ilveùpiaroç
etvat xàv llarépa xal Xéyea&at- èÇ aùxoû yàp èaxt xô Ilveüpia xat nap’ aùxoû
35 èxnopeùexat, xaftànep ô l’tôç èÇ aùxoû yevvàxat. ’H SfjXov ort otà xô
1.142v xôv ïïaxépa ptèv ï’ioû etvat naxépa, xô Sè Ilveüpia pii] etvat utcv, | Stà
toûto où Xéyerat naxi|p Ilveùptaxoç wanep nveüpia naxpôç- nveûpia Sè
15-21 Tovto âi — to UrEv^a rô ayiov en marge de la main de Scholarios
dans D, f. 158 v 17 P. L., 42, 919 D 33 à'r avror PM
LES AftGUMËN't'B DES LATINS
161
Üarpôç Xéyetat, xat oôSe'tç voet toûto utôv Stà re ttjv eùpuxwptav r?]e
toû nveùpiaToç ayjjjiaataç, wç eïpTjrat, xat Stà tô tôv Ytôv îrpoeîrtvoetaD-at
toü üveùpwroç, tw üarpi auvemvooùp^vov. Kaî toûto nporepov èîte^eip-
yaarat. Oùxoüv oùtw xat ô Ytôç où XéyeTat toü ÜveùpiaToç, Stôrt ô ptèv
Ytôç toû üarpôç èaTt, tô Sè üveüpta üarfjp etvat où Sûvarat, où Stôrt s
tô Üveüpa aîrtarôv èaTtv aùroû, xat Tà rfjç 0-eoyovtaç oùx àvrtarpécpet •
et yàp tô Üveûpia atTtaTÔv èaTt toû Ytoû, oùnw aacpéç èaTtv fjptîv xat
AaTtvotç ôpioü, ware toûtou Sotlèvrcç, èvreOfrev xat ttjv toü Nùaaïjç ^atv
è^yeîaO-at poùXeaO-at, xat Stà toûto oùSèv àvàyxTjç raùrrj rfl râjv Aart-
vwv npôaeartv ètjïjyfjaet.	10
Et TOtvuv ttjv ^uatxfjv a^èatv ptôvov èar^atve Tà 0-eta TaûTa ôvô-
ptaTa, xai p^re rljv atTtav, pifjre tôv ttjç atTtaç rpônov èS'/jXou, oùSèv àv
èxwXuae tôv Ilarépa ptèv toü üveùptaroç etnetv, tôv Sè Ytôv toü üveù-
ptaToç, Stà rfjv ttJç tpùaewç oîxetÔTTjra. Nûv Sè èxetvô Te fj toü yevvâv
èpi^aatç ùnoxa-9-rjiévrj tw narptxw ôvôptaTt xai toûto toû yevvâa^at is
èpicpaatç Ttp toü Ytoû ôvôptaTt auveptçatvop^VT] xwXùet • Srcou Sè aTjptaata
twv ôvoptàTwv oùSèv Tt npoaiararat, ttjç pxèv èx npoO-éaewç îrpoaxetptévTjç,
oùSaptôç 7] àvrtarpocpl] yiverat • àveu Sè Tfjç irpoiléaewç, xai nàvu SûvaTat
yiveaO-at • otov tô Ilveüpia pèv èx toü TtpopoXéwç, àXX’ oùx 5 ye npo-
poXeùç èx toü ÜveùpiaToç • TtpôjSXTjpia Sè toü îrpopoXéwç èaTt, xat rcpo- 20
poXeùç tbaaÛTwç îrpo^XTjptaToç. Kat Ytôç ptèv èx IlaTpôç, àXX’ oùx 3 ye
IlaTTjp èÇ Ytoû • Ytôç ptévTot ye IlaTpôç xat IlaTTjp Ytoû xai èaTt xat Xé-
yeTat • ênl Sé ye toü üveùptaroç kpôç tôv Ytôv oùx ôpiotwç è^et, àXXà f. 143
xat tô Ilveüpia où XéyeTat | èx toü Ytoû, xat ô Ytôç èx toû ÜveùpiaToç
rcoXXtp piâXXov oùS’ ÔTtwaoüv • Ytoû Sè XéyeTat pièv üveûpia, àXX’ô Ytôç 26
toü ÜveùpiaToç oùSapiwç- ware Stà tijv toü ôvôptaToç arjpiaatav raûTa
aup^atvet, oùx é’vezà ye Tfjç 0-eoyovtaç, fjrtç èartv èx ftarépou îrpôç &àre-
pov àveu àvTtarpo^fjç xarà tôv tepôv Atovùatov.
"Qare toû pièv ptfj XéyeaO-at tôv Ytôv toû üveùptaroç atTtav ànoSt-
Soûat Aartvotç tô ptTj elvat tôv Ytôv èx toü üveùptaroç, auvopioXoyoûptev 20
îtàvu xaXwç" rô Sè üveûpia Ytoû Xéyeailai Stà ttjv èt; aùroû üîtapôtv oùx
àv nore èxetvotç netaO-etTjptev, àXXà piâXXov ratç Tfjç îrtarewç ùnoO-éaeat
xat rotç tepoîç StSaaxàXotç TretO-ôpieO-a- ot' pièv yàp cpaatv, ôrt roü Ytoû
üveûpia Xéyerat wç tpxetwpiévov xarà tpùatv aùrtp, npouîtoTtO-évreç èx toü
©eoü toûto Xéyea&at, wç èx roü 0eoü npoeXO-ôv ’ S Sè Ytôç roü ©eoû 35
üveûpia pièv àXTjfretaç àîroxaXet toûto, rouréartv éauroû, èxnopeùeci&at Sè
Stwptapiévwç elnev èx tcoû üarpôç. Kaî ô freloç aù&tç àîrôaroXoç toü 0eoû
1 voit om V 4-5 b (iev Yièç — ov ôtôri om M 17 nQoxtqièvriç PM
27 cf. P. G., 3, 640 C
Œuvres de Georges Scholarios. IL	11
162 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DtJ SAINT-ESPRIT
[jtèv ebat toüto cpïjat xal èx toü Oeoü, èx Sè toü Ytoü toüto oùôajjioO
cp-rçatv elvat, àXXà pxovov rcvEüpia xaXet XptaToü xal rcveüpia Ytoü. AaTtvot
Sè oütw rcàvTa xaT’ êÇouatav è^yoüvTat rcoXXrjv, wote rcpÔTepov ptèv t!]V
toü StSaaxàXou vevofreùxaat ^fjatv, xàxelvou XéyovToç xal toü Yloü elvat
5 rcpoopiapTupetTat, aÙTol xal èx toü Ytoü Etvat rcpoqjiapTupEtTat rcpoaéfrïjxav,
oùx èvfruptïjfrévTeç, Sti rcapà rcôoaç aÙTotç ô ttjç xaxoupytaç eAey/oç
dcTtavrfpet • èndyec yàp eùfrùç ô StSàaxaAoç ri]v ptapTupt'av, XptoToü Ilveüpia
Aéyouoav, toutéotiv l'toü. Kal rcàXtv worcep èrcavaXapipàvwv çyplv
Oùxoüv tô Ilveüpia tô èx toü Oeoü xal XptoToü rcveüpià èoTtv. ’Etpeuae
f. 143 ’ Sè | aÙToùç twv èArctSwv xal Tà rcAetorca twv ptpXtwv t^v X6p,vjv Stacpu-
yôvTa xal Tipv àAïjfrtvijv ypatpijv rceptaw^ovTa. Eha xafràrcep èauTWV xa-
TayvôvTEç xal ttjv xaxoupytav TaÙTïjv puaijaavTeç, èx toü pii] àvTtaTpè^etv
èrct^Etpoüotv, èxetva AéyovTeç, & xal ùcp’ ijpitov è£eAf]AeyxTat vüv xal rcoX-
Aotç àXAotç eporcotç ^àôtSv êaTtv è^eAèyxeofrat, pirçSèv àvàyxïjç IxovTa-
15 ’AXXà xal Tàç oxèoetç StatpoùpiEvot, èv Soatç te xawjyoplatç eùpta-
xovTat xal rcooa^wç XèyovTat, 8tc xaT’ tooTïjTa xal ùrcepoyj|V te xal Stpeatv
xal TotaÜTa Ttva TEXvoXoyoüvTeç, tt?jv toü Yloü rcpôç tô Ilveupia a)(éatv
atTtaç a/éatv otovTat Setxvùvat xaXwç. IIoXù Sè arcé^ouot Tà TotaÜTa
èrcl twv fretwv àAi]fr^ Etvat xal xùpta- êI yàp xaTà Tàç TOtaÙTaç te^vo-
20 Àoytaç xal ttjv ^pteTÈpav ôptoûpiefra rct'aTtv, rcoXXà twv ôpioAoyoupiévwv
Staypatpopiefra, olç Tà èx ttjç àvfrpwrct'vrpç ptYJxav^ç oùSSXwç auvàSet.
’AXXà Seî piâXXov aÙTtp Tpïjyoptw npooéxstv, oç tô ptèv ptY) àvTtoTpécpetv
Tï]V CTXETtX'IjV èxet'vïjv àxoXoUiMav OïjplEtOV T^Ç TtpOCTWrctX^Ç aÔTWV Sta-
xptOEWç rcotEtTat, Tijv Sè toü px?] àvTtaTpé<petv atTtav atyà, ToXptvjpôv towç
25 otôptevoç Tàç oxÉaetç èxetvaç StaopttXeûetv xal t^ ypaiptx^ pouXôptEVoç aô-
•ibevTta pt6vpj rcpo'jê/Etv, Yloü ptèv tô IIvEOpta Xeyoû'j^, tôv Ytôv Sè toü
IIveùpiaToç où Xeyoûaifl Stà t)]v toü ôvôpiaTOÇ OTjptaatav, wç eotxe, St’ ^v
oùte XÉye'j-fl'at,	oùte elvat SuvaTÔv	èart tôv Ylôv	toü	IIveùpiaToç. OùSèv
yàp èoTt xa^Ê7i;àv pié^pt toctoùtou	piaVTeùea&at,	xal	tw Aaptaoxïjv^ Sè
so rceiD-eaUat Set elSÔTt pièv Tà toü Ppijyopt'ou xaXwç, XéyovTt Sè rcepî toü
f. 141 Ytoü xal toü	IIveùpiaToç oùtwç- |	„’Ex toü Yîoü Sè	tô Ilveüpia où Xè-
yopiev, Ilveüpia	Sè Ytoü SvopiàÇopiEv	• tôv Sè Yiôv	oùte	toü IIveùpiaToç Xé-
yopiev, oùt£ pivjv èx toü IIveùpiaToç1', xal piévov atTtov XéyovTt tôv Ila-
Tépa xat tô Ilveüpia pii] è^etv ttjv ürcaplçiv èx toü Ytoü SoypaTlÇoVTt.
«5 Et toIvdv ô Nùctoyjç Staxpfvet ptèv Ttp àvavTt'jTpôtpw tt]ç a)(èaewç, tôv
Sè Tïjç a^èaewç oùx èxTtfreTat XSyov èvapywç, àrcôppïjTov ôvTa, aùv Sè
ToÙTtp xal ô O-EoXSyoç Fp-rçyoptoç, Srcwç è)(ei Tà D-eta rcpôç àXXïjXa o^éoewç
te xal Talçewç, aÙT^j ptôvj] t^ TptàSt 'juyxwpetv etSévat	ol Sè
5 nçoaé&tixav om P 31 P. G., 94, 832 B
LES ARGUMENTS DES LATINS
163
aÙToùç ànavTeç, èv otç èart xal ô Aapaaxijvôç ’lwàvwjç, ttjv ttJç
oùalaç otxstÔTTjTa xat auYY£V£Lav» où -rijv xar’ ochtav àvTtfreatv ànoStSôaat
z(â Hw npôç tô IIvEûpa rotç Xoylotç àxoXoufroüvTeç, T^peîç AaTtvotç npo-
aéçopev, taÉTTjTaç Ijpîv xat ùn£pfréaetç xaî û^èastç a/èasuv Statpoûai xat
iz toloùtwv Ttvwv [HxpoXoyttijv ttjv àvàyxrjv ttjç éauTwv etaccyoïjat SôIçtjç ; e
xat auvEntfruprjaopsv xat T^petç aÙTOtç wv oùx ëtçsaTtv oùSè èvôéSoTat
ÇrçTetv tj noXunpaypovetv ; Oùx àpa Sôtçopev àxoûstv toû Fp^yoptou xaXwç,
èv tw npôç "Hpwva XéyovTOç Xôytp- „Kpetaaov xapeîv èv toîç Xoytapotç
peTà ttjç ôSTjytaç toû üveùpaTOç tj npo/etpwç àae^aat ttjv ^qtwvtjv
StwxovTa. AtànTue {.toc Tàç èvaTaaetç xat Tàç àvTtfrèaetç xat ttjv vèav 10
eÙTÉpEtav xat -rfjv ptxpoXSyov ao^lav, xat StànTue nXèov 7) Tà twv àpa)(-
vtwv v/jpaTa, pulaç ptèv xpaTOÜVTa, T-p-/^t Sè prjY^ùpeva, oùnw Xèyw Sax-
TûXotç oùSè àXXw Ttvt twv papuTspwv awpàTwv ëv SISaaxe -po^Etafrat
piôvov, tô Xûetv ttjv nîaTtv èv toîç ao^t'apaatv. Où Setvôv ^TTTjfrfjvat
| Xôytp’ où yàp nàVTwv ô àôyoç- Setvôv Sè Çvjptwfrfjvat freÔTTjTa • nàvTwv f. 144v
Yàp èXntç“. Oùxoüv oùSèv, tpTjatv, èvvoTjaopev nepl twv èv toîç fretotç
npo'jwnotç a^éaewv, àXX’ ôanep pûovTsç Tàç <Jju)(txàç aîafrï'jaEtç, àveçeTàaTWç
TaüTa napaSpapoûpefra ; xat a^eTtxijv àxoXoufrtav àxoûovTeç, où ÇrjTTjaopev
Ttç àv etTj aÙTT], 7j cpwvTjV Ttva àarjpov èpoüpev tôv StSàaxaXov exeîvov
è^evsYxetv ; OùS’ ^/pstç toûtô tpapev  àXX’ ènl twv ttjç frsoXoylaç psvovTaç 20
Spwv, oùtw TaüTa Çtjteîv xat voetv xat prjSôXwç ûnspnTjSwvTaç, •fjjJLtv te
aÙTOtç xaî notai toiç àSeXcpotç aupPouXeûopev • olov tô ptèv 9'eiov, ëv
èaTt xaTà çûatv, xat àa^ETÔv èaTtv • àXÀ’ y toîç npoa&notç ûnep^uwç
StaxptvsTat, xat Ttva c)(éciv èv êauTw ë)(£t' „StaxptVETat Sè Ttp ptij Yeïev‘
vrJ'jô-at xat YeT£VV^a^'at xo“ èxnopEÙ=a&at • aÙTÔ Y“P ptï] Y£ïevv^(7^'at 26
xaî Y£ï£VV^CT^at za- rô èxnopeûeafrai, ^Tjatv ô piÉYaç Tp^yépicç, tôv pèv
IlaTèpar, tôv Sè Hôv, tô Sè toûO-’ Snep XéYETat Ilveüpa àYL0V itpoarjYO-
peuaev14. Oùxoûv Tà fréta npôawna a^éatv e/ei npôç àÀXrjÀa, ttjv èx twv
èvopaTWV toûtwv èpçatvopèvijv ‘ aùttxa ô Hoç èx toû IlaTpôç ysvV'/jfrsÈç
xat an’ aÎTtaç èaTÎ toû IlaTpôç xat ôpooûatôç èa~tv aÙTtp, xaî àpcpw TaüTa so
t^J a^eTix^ Taûrfl toû Ytoû npoaTjYOpta auvava^atveTat • ^Tjat Yàp ô npoae-
Xwç eîprjpèvoç StSàaxaÀoç- „Oùx ènEtStj xaTà Ttva a)(èaiv ù^TjÀOTèpav utôç
ô Yîôç, où SuvTjfrévTwv ^pwv àXXwç ï) oùtwç èvSet'Çaafrac tô èx toû Oeoû
xaî tô ôpooûatov, ÿjStj xal nàaaç oiyjTèov àv«Yxatov Etvat Tàç xàTW xXt'j-
aetç xal Tàç ^peTÉpaç auYYEvetaç psTacpépeiv ènl tô | fr£tov“. Oùxoûv tô f. 145
utôç ôvopa xal ttjv aÎTtav xal tIjv ôpoouatÔTTjTa auvep^atVEt xaXwç- ex
Te Yàp toü y£Y£vvtjxôtoç èaTl xal ttjç aÙTTjç oùataç èaTtv èxelvw- oùtw
Yàp è)(£t xal ènt ttjç xàTW Y£W7jaewç, ôti tô Y£vv(f>pevov ëx tivoç ttjv
8 P, G., 35, 1224 B 15 «eot^oç M	24 P. G., 36, 141 D
11*
164	1. PREMIER TRAITÉ SüR LA PROCESSION DE SAINT-ESPRIT
toO yeyevvTjxÔTOç oùatav xat tpùatv êg èxetvou Xap[3àvet. 'QaaÛTWç 8è
xat î] toü üveùpaToç xXfjatç vooupévr; freonpenwç, àpxoüaav èxet ’rfjV
èpçaatv Tfjç xat’ oùatav évÔTTjToç- wanep yàp tô tpuxtxôv èv àvfrpwntp
nveüpa, ttjv aÙToû ^ùatv ànaaav Sttôv, xtv^aewç xaî Çwfjç «mov ytveTat,
s oùtw xat tô Ilveûpa tô dtytov wanep ôppï] Tt; xaî xtvijatç èvSoTÉpa Tfjç
ûnep^uoûç èxetvaç oùataç voetTat, npo^eopivï] noTè xat etç Tà è£w Stà
toû Ytoû toü 0eoü, etTe wç Stà Xôyou, etTe wç Stà aTÔpaToç. Aet pévTot
ye nàvaa TaûTa freonpenwç èxet voeîv, tî]V toü awpaToç xat Tfjç uXïjç
xat Tfjç xtv^aewç ^avTaatav ànoppant'ÇovTaç, oùx èx toü ÜveùpaToç pôvov,
io àXXà xat èx Tfjç fret'aç oXwç oùataç, xafràna? ànXouaràTTjç oùarjç xat
àawpàTOU.
Toûto Totvuv tô IIveOfj,a, ènetSàv ptèv Xéy^Tat toü Oeoû, ôpooûatov
Ttp 0ew àvupvetTar npôTov [xèv yàp oùx èaTt SuvaTÔv etvat Tt toû 0eoü
Tfjç fréta; tpùaewç ànoT£T|njptévov • ënetTa Sè xaî ô tepôç Afravàatoç èv
is tw etç TT;v aàpxwatv Xôytp, nept toü nveùpiaToç toü àytou tôv Xôyov not-
oùpevoç, oùtw tpjatv „*Opotwç Sè xat nept toû ÜveùpaToç ô IlaûXoç Xé-
yer ,’Hptv Sè ànexàXo^ev ô 0eôç Stà toû IIveûpaToç aÙToû- tô yàp
Ilveüpia nàvTa èpeuvâ, xat Tà pàfrr] toü 0eoü. Ttç yàp otSev àvfrpwnwv
Tà toü àvfrpwnou et pi] tô nveüpa toü àvfrpwnou tô èv aÙTtp ; oùtw
su xat aà toü 0eoü oùSetç ëyvwxev eî pi; tô Ilveûpa toû 0eoû‘. "£2anep oùv
tô nveüpa toü àvfrpwnou Tfjç à‘'frpwnÔT7]Toç aÙTOü xai tï]ç oùataç où
f. 145 T xexwptaTat, oùtw xat tô toü 0eoü Tfjç freÔTïjToç | aÙToû xaî Tfjç oùataç
oùx èaTtv àXXôTptov“. Où pôvov Sè ôpooùatov Ttp 0etp toûto Setxvuatv ij
Ppatpi] èv Ttp Xéyetv aÙTÔ nveüpa 0eoü, àXXà xat èx toû 0eoû toût’ etvat
as Xèyet xafrànep xat tôv Aôyov, 'tva pi] nXetw Tà àvap^a ntaTeufrwatv ij
nXetouç at twv ôvtwv àp/at.
’EaTt Totvuv aÙTi] a/éatç Ytoû Te npôç IlaTepa xat ÜveùpaToç-
cpuatxwç yàp èaTtv è£ aÙToû toûto xafrànep xaî ô Ytôç • tw Tpôntp pôvov
Stacpépouat Tfjç èxetfrev ùnàp^ewç. Kat aùtij pta oùaa f) a^èat;, Suât
so xaTaaïjpatveTat Xôyotç- ëvfrev pèv yàp èx toû 0eoû XéyeTat Stà t7]V èxetfrev
ünapÇtv, êvfrev Sè Ilveûpa 0eoû, Stà tô yvf(atov xat à^wptaTov Tfjç où-
ataç, wç èv Tip npoaexwç pvvjpoveufrévTt Xôytp cpr(atv ô tepôç Afravàatoç.
Mta Sè xat npôç tôv Ytôv èaTtv toû IIveùpaToç a/éat;, i] xan’ oùatav
évÔT7]ç SïjXaSi] peTà toû xaTà ttjv ûnôaTaatv tStàÇovTOç* tô Sè xaTà ttjv
b6 ûnôaTaatv t’StàÇov Ttp UveûpaTt, npôç pèv tôv IlaTèpa, tô npoeXfretv èt;
aÙToû nenotïjxe toü IlaTpôç, npôç Sè tôv Ytôv, tô Statpôpwç èx Tfjç aÙTfjç
àpxfjç ùnoaTfjvat. Kat TaÛTYjv ttjv a^éatv àpxoùvTwç êvt Xôytp SeSfjXwxev
2 ij : tnt P 3 yàp om V 16 P. G., 26, 1005 AB 17 I Cor. 2, 10
18 anavra PM 24 êv r<;f — 6eov om P
LES ARGUMENTS DES LATINS
165
fj rpa^Vj, Üveüpa Roü toûto xaXèaaaa xaî üveüpa Xptaroû- ëv yàp
£[’(j'V ourot nàvreç ot Xôyot, tov aùrôv toû aflpatvetv ë^ovreç rpônov.
Kat tô pèv Tfjç ùnoaràaewç Setxvuatv EStàÇov ëv Ttp rotç ôvôpaat Stat-
pEtv, otç ô Stàpopoç tflç ûnàptjewç rpônoç auvavapatverat, tp xafràna^
rà fréta npôawna StaxéxptTat- Ttp [xèv yàp Rw fl yévvflatç, Ttp Sè üveù- s
part $ npôoSoç auventvoetrat, otç totoauaràrwç ûyearflxaatv 6 Rôç xat
rô üveüpa- Tflv Sè tvJç pùaewç évôrflra èv Ttp rotoûrtp Seaptp toû Xôyou
naptarflat • auvànret yàp ô Xôyoç oùroç tô üveüpa Ttp Rtp xafrànep état
xat auvflppéva rfl cpùaet • | où yàp tbç xrfjpa oùSè wç pépoç toü Roû etvat f. 146
Xéyerat, àXX’ wç oùataç raùrôrflTt xat évôrflrt npôç tôv Ràv toû ©eoü io
auvSoùpevov ànoppflrwç, tbç xat aùrô tteoû üveüpa Sv, xafrànep èxetvoç
Aàyoç èart toü ©eoû, wanep àXXa/oû Tfl xotvwvlqt twv ôvopàrwv fl rpacpfl
tô Tflç ^ùaewç ûnepflvwpévov èvôetxvurat, xat Xptarôv tô Üveüpa npo-
aayopeùet, ô npoSflXwç nXéov etç Tflv TaÙTÔTflTa Sûvarat toû Ilveûpa
Xptaroû toûto Xéyeafrat • Selxvurat yàp oùtw Ttj) Rijj toû ®eoü auvou- u
atwpévov xaî SXov èv aùrw SXtp àv.
<I>flaî yàp ô KùptXXoç èv ©flaaupotç, èv rijj nepî toû üveùparoç Xôytp •
„Aèxou pot nàXtv èvreûfrev ôpfràç nepi toü àytou Ilveùparoç ràç èvvolaç,
ïva Si] xat èxpàfrflç aùrô Tfjç toû SwTflpoç ùnap^ov oùataç xaî rfjç ptàç
freÔTflroç oùx àXXôrptov  nveüpa yàp ànoxaXéaaç aùrô toû ©eoû, eùfrùç 20
xat nveüpa Xèyet Xptaroû, Setxvûwv Stt nàvra rà roû üarpôç tSta 5ta-
pat'vet t^uatxwç xat ènt ràv èjç aùroû yevvflfrévra Rov. Xptarôv Sè nàXtv
eùfrùç rô Ilveûpa xaXet, Xéywv , eî Sè Xptarôç èv i^ptv‘, oùx àXXôrptov
aùrô Setxvûwv Tfjç roü Aôyou ^ùaewç, àXX’ oùrwç ^vwpèvov, eî xat èartv
îStoaùararov, tbç aùrô ne ùnàpxetv èv Rtp xat Rôv èv aùrtp Stà Tflv rfjç 26
oùataç raÙTÔTflra“. Totaûrflv rtvà tijv roû üveùparoç a^éatv npôç rôv
Ttôv aî Tflç ntarewç ^pâç ûnofréaetç xat rwv StSaaxàXwv ol Xôyot StSàa-
xouatv, T^rtç f] aÙTfl èartv aùrij) xat npôç rôv ITarépa nX)]V roû èxetfrev
ùtpt'jraafrat • tbç yàp vjvwrat re rtj> Ilarpî xarà tpùatv xat npoawntx&ç
aùroû Staxèxptrat, oùtw Sfl xat roü Roû Staxéxptrat pèv xafr’ ùnôaraatv, so
flvwrat Sè xarà cpùatv. Kat aûrfl èartv roû üveùparoç tpùatç xat ràiçtç
npôç rôv Rôv, vjv ol StSàaxaXot Tflv aùrflv elvat Xéyouat xat roû Roü
npôç rôv üarépa, | xat p£xP[ toûtwv 'fj ôpotôrflç èartv. Eî Sè nàvra f. 146T
et^ev ôpot'wç, ware xat rôv Rôv etvat roû üveùparoç atrtov, èôet y’ Sv
xat xarà rôv rfjç npoôSou rpônov etvat Tflv ôpotÔTflra' àXXà SflXov 8rt as
neptatpoupèvwv rwv àauvfrérwv, èv rotç àppôrrouat xat àXflfréatv fj ôpotôrflç
rfjç axéaetbç te xaî ràlçewç neptatpÇerat pôvotç.
17 nepi om V 18 P. G., 75, 563 C	21 cf. Boni. 8. 9	86 V ne lit que
a de àavvS-éraiv et laisse le reste blanc
166 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
AXX’ oùSè àvàyxij xaTà ti]v xf)ç at’xlaç àvxt&eatv piôvov elvat, xy(v
a^éatv êv toi; D-elotç rcpoaôrcotç, àXXà 81( xal to àrcô xf-ç aùxTjç rcpOEX-9-EtV
alxlaç xaxà tô aùxô xf)ç cpûaetnç elSoç piexà xtvoç ÎSiôtïjtoç a/éatv Èv
xotç oùxw rcpoayojjiÉvoLç rcotet, tSarcep èv xotç àSEX^otç- rcapà xoûxo piôvov
s èaxlv Sta^opà, oxt Sùo ptèv àSeXcpol èx toû aùxoO rcaxpôç rcpoeXfhôvxeç,
xà aùxô te TTjç ^ûaewç etSoç xat xaxà xôv aùxôv Xaptpàvouat xpôrcov,
xotç àrcô xfjç QXyjç ij xî)ç rcoaoxrjxoç tSttbptaat piôvotç Staxptvôpievot • ô 5è
l’iôç xoû ©sou xal xà IlveOpia xà àytov ttjv aùx$jv ptèv tpùatv, àXX’ où xtp
aôxqj x^ç rcpoôSou xpôrctp Xapi^àvcuat,	xat	xoûxo	xotç O-et'otç	ùrcepcpuèç
10 rcpôaeaxtv- èrc’ oùSevôç yàp èaxtv àXvphèç	rcXxjv èrc’ aùxtbv, àXXà	rcàvxa xà
èx xvjç aùx-^ç àp^fjç rcpoïôvxa auvwvùptcoç te v.al xaxà xô aùxô xfjç cpùaewç
etSoç, xat xaxà xàv aùxôv àrcapaXXàxxwç	xpôrcov	È^ èxetvijç	rcpotaatv.
"Qarcep ouv èrcl tôv àvB’pôrcwv f] ptèv	xtç	a/éatç	xoû rcaxpôç	èaxt rcpôç
xàv ulôv, 8é xtç Suotv ultov rcpôç àXXïjXouç, xal rcpôaeaxt ptèv àpt^oxépatç
to xatç a/éaeatv xaxà tï]v cpûcrtv ôptotôxïjç xal V) xaxà xàç ùrcoaxàaetç
Stàxptatç, al'x'.ov Sè xfjç Staxptaewç où xô aùxô èaxtv èv àpi^otv, àXXà xÿj
pxèv tj xax’ atxt'av àvxlO-eatç, x^ Sè xô r?)v aùx^v cpùatv èv Staçôpotç tSttî)-
piœat npoaeiX^^Hat, oüxw S)] xal èrcl xœv B'ëIcdv ê^Et rcpoatnrcwv • èaxt ptèv
f. 147 xtç | o/eat; xoü Ilaxpôç rcpôç xà èÇ aùxoü, èaxt Sè xtç xal xoû ïtoû rcpôç
so xô Ilveüpia, xal rcpôaeaxt ptèv àpt^oxépatç xatç a/éaeatv xaxà ttjv cpùatv
xaùxôxijç xal xaxà xàç ùrcoaxàaetç Stàxptatç, à SI] xàv xfjç cpuatxTjç
a/éaEwç auvtaxïjat Xôyov où ptévxot ye xô aùxô èaxtv êv àptcpoîv x^ç Sta-
xptaetuç atxtov, àXXà x^ ptèv f] xax’ alxlav àvxtileatç, xr( xoû llaxpôç 8ïjÀo-
vôxt rcpôç xà è? aùxoû, x^ 8è Xotrcÿj xô xaxà xàç ûrcoCTxàoEtç iStàÇov, ôrcsp
sa aùxotç èx xoü Stacpôpou xfjç ôrcàpÇewç xpôrcou auvércexat.
"Etüç àv ouv xat xà èx x^jç aùx^ç alxlaç çuatxûç rcpoïôvxa ptexà xtvoç
ÎStÔTYjxoç axéatv xtvà rcpôç àÀXyjÀa ê/yj, t]v aùxot ^atev àv etvat Aaxtvot
ttjv xŸjç Ictôtïjtoç, oùSelç i^ptâç àvayxàaet Xôyoç ax£xtXT]V àxoXou&t'av vostv
èv ritp rcpôç rô IIvEüpia x)]v xax’ alxtav àvxtileatv, Vjv aùxot yacrtv ùrcsp-
so ô'éaEtüç xat 'jyé'jewç slvat, oùS’ àrcô XTjç Ijàtjç vjpiàç O-opup^aouatv, êtuç av
èv ptèv xotç àSeX^oîç rcapà xr^v ûXïjv xaî xàç èÇ aùxfjç ÎStÔTrjxaç Sta-
cpopà Staxptvyj, èv Sè xotç O-etotç rcpoaûrcotç ô Stàcpopoç xpôrcoç xvjç rcpoôSou
Btaxptvetv e^yi xà rcpoïôvxa xaZûç. Toü Sè xr^v a/éatv xaùxàv taôxTjxoç
oùaav. ôpttnç pxàj àvxarcoStSoafl-at rôv ôvoptàxaiv tnjptaata yéyovev alxla •
so ô yàp Ttôç et àvxarcoSoO-elx) xoü IIveùpiaToç, xô Ilveüpia üaxTjp èaxat.
’AXX’ oùxe ô l’tôç IlaTTjp elvat Sùvaxat, oùxe xô Ilveüpia, êtoç àv Tlèç «at
xal Ilveüpia • etç yàp èaxt xal ptôvoç èv xotç O-etotç üaxTjp, èrcet xot ye
xaÀwç ytvopiévïjç xvjç àvxarcoSôaetuç, àvxtaxpé^et Sr^rcou xaÀtbç’ olov èrcel
18-19 i'ari ftèv — rà avrov omV 19 rcpôç rô Hvrvfia : nçoç tov llarépa P
LES ARGUMENTS DES LATINS
167
Ilveüpia xoû Hoü nâvxeç ol StSdaxaXot Xéyouatv, d); tùxetwpiévov r<p TEqj
xaxà ^ùatv, wç auYYev^ xarà xijv D-eôxrçxa xaî ôpiooûatov, piexeiXi^O-w
Ttpôç tô aacpéirtepov aùxr] fj àxoXouO-ta, xaî | ÀEYÉ'jfhw xaTà toùç lepoùç f. 147
gtSaaxdXouç xô üvEûpia ôpooùatov rtp YEcp, xaî ô Tlàç oùxoûv ôpiooùatoç
gâtât tw Ilveupaxt xaî wxetwpiévoç aùxtp xaxà tpùatv, àXX’ oùx utôç èaxat t>
g^nou xoû IIvEÙ[j,aTOç Stà xijv etprjpièvr]v aîxîav. Et Sé Ttç ot'otxo p^ elvat
àpxoûaav aîxîav xoû p^ àvxtaTpétfeiv xôv Ttôv npôç xô Ilveüpia ttjv toû
ùvôpiaxoç aijpiaatav, àÀXd Ttva npaYi-taxtoSeaTÉpav aîxîav èniç^xotr], npotwv
ô àôyoç xaî xotaùxijv aùxw xtva aîxîav napé^exa: • àÀÀà vûv àpxet xoaoûxov
fjpiàç èntSeSetxévat, tbç 6 pièv piaxdptoç Nùaariç xaî vûv npôç i^iwv èaxt io
xaî npôç éauxoû xaî Tfjç Àaxtvtxfjç èî^YtpEwç oùôepiîav à^>oppii]v aatpfj te
xaî Stxaîav napé/et. Tô 5’ èx xfjç aùxfjç alxlaç tpuatxwç npoeÀD-eîv xô
Ilveüpia xat xôv l’tôv, pii] piévxot ye xarà xôv aùxôv xfjç npoôSou xpônov,
xoûxo xaî xi]V évwatv èv atpîat xai xi]v Stdxptatv xat 8Àwç xijv npôç
àÀÀvjÀa 'j/é'jtv notée1 xô Sè xaî xôv TEôv Elvat xoû IIveùpaToç atxtov, is
oùSelç àvaYxà^Et àôyoç ex y£ tfjç xotaùxïjç oxé'jewç f) xdÇewç, oùxe Stà
xô a/Éatv èv aùxotç elvat xal xdÇtv ttvà èÇèatat xotç jiouÀopiévotç rjv Ttva
àv xaî jSouÀrçD-EÎev oxé'jtv aùxotç ànoStSôvat xai xd^tv, oùS’ Sv èx xoû
npotpatvopiévou Soxf/ Ttç eùnpenijÇ elvat • oùSèv ydp èaxtv eùnpenèç èni
xwv fhet'wv xotç eùÀafîwç aùxwv ànxopièvotç, eî pii] 8 auvtpSov èaxt xotç ao
ÀOYÎotç xoû IIveùpiaToç, xoûxo Sè xaî xtp piEYdÀtp Soxet BaatÀeîcp èv Seu-
xéptp xwv npôç Eùvôpitov tpàaxovxt • „Où Y«p Snep àv èx xfjç xâjv ^piàxwv
àxoXou&îaç ùnotpaîvïjxat eùxôXwç èntnïjSàv xoùxtp xôv y& Ttp B-eEtp ^ô^tp
TtenatSeuptévov npoarjxet, àXX’ àYanàv xotç èv xjj Tpacp^ xetpièvotç ôvôptaatv
èntpèvovxa, Stà xoùxwv S’Eonpenwç xijv SoÇoÀOYÎav | ànonÀYjpoûv". Mexà f. 148
xfjç aùxfjç Sè eùXapeîaç, et xaî pii] lar]Ç, XP^l Sïjnou xat xotç îepotç XoyÎoiç
xaî xotç xwv StSaaxàÀwv XoYtotç npoatpépeaQ’at.
e'. Eîç xô ^7]xov xoû ’AO-avaat'ou xô Xéyov èvépYStav toû
Tloû elvat xô Ilveüpia xô étyiov èv $ xal nepî xoû pii] so
àvxtaxpé^etv xi]V ax£Ttxi|v àxoXoufrîav.
Sxonetv Sè Sel xaî xi;v ’AO-avaaîou ^fjatv, Snwç 'EapèpYWÇ àxoùovxeç
ol Aaxtvot, otovxat xaD1’ ^piwv xaî xoçùxt] Stxatwç ônXÎÇeaD’at. Oùxoç y®P
èv Tfl npôç Sepantwva èntaxoX^ nepl xoû àYÎou üvEÙpaxoç oùtw tpijalv
„’Evôç Y&p ôvxoç xoû Ttoü xoû Çwvxoç Xôyou, piîav etvat Set xal xeXeîav so
xaî nX^pv] àYtaaxtxî]v xaî ^wxtaxtxijv Çwijv, oùaav èvépYEtav aùxoû xaî
21-27 roüro ôè — jtÿooipépeo&ai en marge de la main de Scholarios dans D,
f. 162 v 22 P. G., 29, 584 D 27 Âoyoïç DPVM 35 P. G„ 26, 580 A 36 t^v
devant ayiaoTixiiv add D Z,tor]v ovoav; î^âioav D
168
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Swpeàv, ŸjTtç èx üarpôç Xéyerat èxnopeûeafrat, ènetSI] napà toû Aôyou
toû êÇ aùroû ôpoXoyoupévou èxXàpnet xat ànoaréXXerat xaî SÎSorat".
AapPàvoveeç oùv èvreûfrev rà Üveüpa toü ïîoû elvat èvèpyetav, xat èÇ
àXXwv Sè StSaaxàXwv è/ovreç, Srt & ^ôç èartv èvépyeta roû üarpôç,
s napaXoyîÇovrat Srt d Hôç èart roû üveùparoç at’rtoç, xafrànep ô üarfjp
roû l’toü. A et rotvuv eîSévat, Sri ri Tfjç èvepyeîaç Svopa noXXa/wç vj
xafr’ fjpàç freoXoyi'a Xapfiàvet • i] re yàp reXetôrijç rfjç cpûaewç oùtw xa-
Xetrat, wanep i] re aoyla xaî àyafrôrïjç xaî îa/üç èvépyeta Xéyerat•
xat oùtw ràç rotaûraç reXetôrrçraç roû 0eoü èvepyetaç yj Ppacpi] xaXet.
10 Aurai Sè ûnapxrtxôç pôvov èv rtp 0etj> frewpoüvrat, oùx ûnoarartxtBç
sir’ oùv npoawntxûç, oùSè npôç aîrtav àva^épovrat, àXXà ànoXeXupévwç
Xéyovrat- Stô pîa xat fj aùr^j èart rwv rptwv ûnoaràaewv ao^ta xaî
f. 148t Sûvaptç xaî àyafrôryjç | xaî Çwf] xaî SXwç èvépyeta, nXfjv ônôrav ÎSt'wç fj
aoçta pèv ànoSt’Swrat rtp Aôytp, vj Sè Sùvaptç rtp Harpe, fj Sè àyafrôrijç
16 rtp üveûparr rôre yàp taov Sûvarat Xôyov roû Ilarpôç eînetv xat aotpfav
roû Ilarpôç, xaî ènl rwv àXXwv ôpoîwç. ”0 Sè toutou Xôyoç àcpeEafrw
vûv, are pf] rfjç napoûayjç XP£^aS ruyx^vwv. ’Ert xaî fj npôoSoç èvépyeta
Xéyerat ûnô rwv StSaaxàXwv, yjrtç Sp/y, pév èart npôç rô npoayôpevov
rpônov riva, lytt Sè àp/TjV éaurfjç rî]v Sûvaptv, wanep fj yévvyjatç xaî ÿj
so npo^oXr; roü IlaTpôç èvépyeta Xéyerat. ’Ert xaî r^v peraijù roü èvepyoüv-
roç xaî roü èvepyoupévou axéatv èvèpyetav Xéyouatv. ’AXXà xarà pèv rô
rfjç axéaewç ayjpatvôpevov pi] elvat èvèpyetav rôv Ptôv roü 0eoO ô péyaç
Xèyet BaatXetoç, xaî ttjv aîrtav npoarîfrr(atv, Sri èrepov èvépyeta napà
rôv èvepy^aavra xat rô èvepyr^frèv aùrô, àXXà xat avunéararaç* nâaa
as yàp èvépyeta àvunôararoç. '0 Sè Nûaarçç Fp^yopiaç èv rip npôç ’AfJXàptov
Xôytp „0eôç“, ^ïjaîv, „èvepyoüvra 3n)Xot, freôrrçç Sè èvèpyetav, oùSèv Sè rwv
rptwv èvépyeta", èvepyetaç Xéywv èvraüfra ràç cpuatxàç reXeiôrijraç, àç
èntvotaç nepî ttjv oùaîav è'repot otoâaxaXo. Xéyouatv.
Oùtw pèv oùv oùre ô roü 0eoO Aôyoç, oùre rô Ilveûpa rô àytov
so èvépyetà èart roü IlaTpôç, oùSè êart xwp^aaVTaS eînetv rôv ïfôv roû 0eoû
èvèpyetav elvat roü üarpôç rô Ilveûpa • oûre yàp ànoXeXupévwç exaarov
toûtwv voetrat, oûre wç èvunàpxov rw 0ew pôvov	npoïôv èÇ aùroû,
àXXà xaî tbç ù^earwç • ùnôaraatç Sè wv ô Hôç xat rô Üveüpa xat ÎSto-
auaràrwç û^eaTïjxôra èv rjj àxp£ èxetvij xaî ànXouaràr]] Tfjç fretaç oùataç
f. 149 évÔTTjri, oùx Sv elev èvépyeta. ’AXXà xat'rot toûtou pefiaîwç | oùtw napà
nàvrwv rwv StôaaxàXwv xijpurropévou, èvépyeta roû üarpôç Spwç ô Hoç
xaî rô Üveüpa napà nXetarwv Xéyerat StSaaxàXwv, àXX’ èvépyeta ù^earwaa
xaî Çwaa xaî èvunéararoç, roû Xôyou SyjXoûvtoç, Srt ûnôaraatç pèv èartv
15 fhtàv P 27 ivi'çysiav ).iya>v P
LES ARGUMENTS DES LATINS
169
q l’iôç xat tô IIveO|Jia, xat TaÛTr( Tfjç èvepyetaç xsyjnpt'jTat • tw Sè Tpônop
x-ÿjç èvepyeiaç vooûvTat wç éTÉpw&e» ûcf>t<rcà[ieva npôawna, xaî Stà toûto
éxàtepov aùvwv èvépyeta XéyETat Çœaa xat (rpeaTwaa xat èvunôoTaToç, 8
nept toû IlaTpàç où SùvaTat Xéyeo'9'at, àXXà ptôvov ûnôoTaatç èxetvôç
ÈaTtv, wç oùSaptwç tw ttjç èvepyeiaç Tpôntp vooû|jtevoç- oùte yàp èvîjppj- o
xat èx Ttvoç, àvairtoç ôv, oùte St’ aÙTOû Tt npôawnov érepov èvepyet tbç
St’ èvepyeiaç ^uatxfjç xai èvunoaTàTou, àXXà |iâXÀov wç St’ aÎTtaç, Sti tô
èvepyEÎv ÔTtoûv è!ç aÙTfjç è^Et [i£Tà toû stvat- Stà toûto yàp ô TEôç oùSèv
SùvaTat notetv, èàv pà) Tt (Uén^ tôv IlaTépa notoüVTa, xai Stà toûto ô
Hôç toû ©eoü tô toü IlaTpôç èpyov notetv xaî TeXetoüv XéyeTat. i0
'O toIvuv ïlôç toû @eoû Styôç èvépyeta toû IlaTpôç SùvaTat Xéye-
a&at- nptbTov pèv wç êÇ èxetvou yeyevvr]|jiévoç, Sv Tpônov tô èx Ttvoç
npotôv èvépyeta aÙTOû SùvaTat Xéyeafrat (oùtw yàp tôv xapnôv ^apev
èvépyetav toû tpuToü xai tôv Àôyov toü voû, xai èni twv àXXwv ôpotwç),
xai ànXwç wç f] èvépyeta, Ÿjv ô 0eôç èvepyet ev éauTtp, TouTéortv npoàyet • u
èaTt yàp xaTà tôv 0-etov Aapaaxïjvôv ànav èvépyijpa xai èvépyeta toü
èvepyïjaavToç. ’AXXà xaTà TaÙTTjv ttjv Stàvotav où nàvu tô ttjç èvepyetaç
ôvopa xaTTjyopoûat Tfjç toü Tloû ùnoaTàaewç xai toû üveûpaToç, àXXà
[làÀtara èvépyetav etvat toü IlaTpôç cpaat tôv TEôv, wç ï| èvepyet ô IlaT^p
èv | xotç è£w Stà yàp toü Ttoü napàyet Tà ovTa xai àvanXaTTet xai f. 149 T
npôç éauTov èntoTpé^et wç Stà tpuatxfjç xai èvunooTàTou aÙTOû Suvàpewç
i) èvepyetaç, ô B-etoç Xéyet AapaaxTjvôç.
'QaaÙTWç Sè xai tô Ilveüpa èvépyetàv çaat toü 0eoü, wç èvepyet
ô IlaTTjp èv toîç è£w èv IIveûpaTt yàp xai Çwonotet Tà Çwfjç peTÉ/ovTa
xai TeXetot navra Tà ônwaoûv ovra xai ^WTiÇet xai àytàÇet Tà voepà 20
xai Xoytxà xai peré^etv aÙTOû Suvàpeva xTtapaTa- S Te xat ô l’tôç toü
©eoü èaTtv ô Sïjptoupywv xai tô IlveOjjtà èoTt tô Çwonotoüv  tbç yàp ônô-
OTaatç éxàTepov toûtwv xai @eôç àÀTjO-^ç, St’ éauTOü Te Sajp-toupyeE ô l’tôç
oùSèv t)ttov xai St’ éauToû tô IlveOpta Çwonotet xal xaO-atpet xai ^WTtÇet
Ti]v xTtatv • Tà yàp npôç ttjv XTtatv Tfjç 0-eÔTTjTOç êpya xotvà Totç O-elotç so
npoawnotç xal àStatpeTa xai [jtia ècTÎv èx IlaTpôç StTloü èv IIveû|iaTt
StSofiévïj yàçtç xai Swpeà, ô [iéyaç ’A&avàatoç etpïjxe. Tt;v np<î)T>jv jiévTOt
ye nàvTwv atTtav ô lepôç èiçaipwv Àôyoç, tbç 8^ àyévvTjTOv xal àvalTtov
xal wç p)Sa|jiwç èv awptaTt vj aw|ia.Toç etSet ^avepwfleîaav Tàç è£ aÙTfjç
ùnosTàaetç Ttp Tfjç èvepyelaç ôvôpÆTt xaXwç xal eùae^wç àvujjtvet, tô Ç&aa so
xal èvunôaTaToç npooTtO-eiç xal tîjv èx Tfjç èvepyetaç uyeatv, npôç tîjv
1 rawijç P 6 nomV 12-13 n^tarov—léyeo&ai om P 24 après
avant èv IIvtvurtTi, P add: <Stà yàçi tov Yiov naçàyet rà orra xai àva-
Tti.ri.TrtL
170 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
oùalav èÇ ^ç èartv àîrwfroûpevoç xat St’ aùrôv oùrw xal èv aùratç ràv
0eàv xa! llarépa èpyàÇeaD-at O-eoÀoyet.
"Ort Bè ot StSàaxaXot roû Ilarpàç èvèpyetav rôv Ylàv xa! rà Ilveüpa
xaXoüatv wç ùnoaràaetç rtvàç BÀTjV rip roü Ilarpàç è)(oûaaç èvèpyetav
s xat vooûatv èvèpyetav rôre, èvepyet rà O-etov etç rà ê^w, éaurfii ypw-
pevov perà rtvoç ràlçewç, BrjÀôv èart rotç rà rôv StSaaxààwv èntaxenro-
f. 150 pévotç | xaXwç• ô yàp paxàptoç KûptÀXoç èv irpwrw rwv ©Tjaaupôv- „'O
Ylôç èart, .tpïjalv, Çôaa xaî oùatwB^ç èvépyEta xa! Bûvaptç xat aoçta
roü IIarp6ç“. Ilepl Bè roü àytou llveûparoç èv rjj aùrv) {JtfJXtp rtôv
io „07jaaupôv“ Xéyef „rà Ilveüpa yàp rà àytov oùala xat cpûatç àytaartx))
xa! rvjç roü 0eoû xat Ilarpàç 0-eôrï]roç, îv’ oürwç Etirw, notôrïjç, ôaîrep
ouv xa! ô yAuxacpàç roü péXtroç aj vj èlç àv&ouç eùwBta. Oùxoüv Etnep
èarl xarà ^ûatv àytov, oùx èlçw&EV e/et rà elvat rotoûrov, pàXXov Sè
aùrô, rfjç fréta; ÙTtàp/ov oùat'aç èvépyetà tpuatxrj re xal Çôaa xat èv-
16 unôararoç, npoartfrrçatv àel r^ xrtaet rà réXetov St’ àytaapoü xal r7;ç
npàç éaurà perox^ç“. 'O Bè aùrôç oûroç StSàaxaXoç xa! roü Yloü èvép-
yetav rà Ilveüpa poûXsrat elvat • êl;7}yo6p.£voç yàp rà „Kal 0eàç rçv ô
A6yoç“, oùrw cpùatv • „Oùx àpa èXârrwv èarlv 6 rTjv aùr^v èvèpyetav
è'/wv rtp reXettp Ilarpl xat rà roü yevvV]aavroç Ilveüpa cpûaewç ÎStaç è/wv
so àyafrôv, Çôv re xa! èvunôorarov xafrànep àpéXet xal 6 IIar7jp“, rouréartv
oùx ènaxràv oùSè s^wO-ey oùrw yàp aùràç éaurov è^yoûpevoç rô „xa-
frànep ô IIari;p“ irpoarlfrrjacv àXXa^oü.
Oùrw xaî ô tepcç ’Afravàatoç èvèpyetav roü Ytoü rà Ilveüpa xaXet,
xal oùx èvèpyetav pôvov, àXXà xa! Swpeàv • xatrot ye oùalav àv xal Çœrjv
ao reXetav xat ttXtjptj, àXX’ èvépyetà èartv wç àytaartxi] xat tpwrtartxï], 8rt
Bt’ aùroû xafrocitep èvepyetaç rtvàç xal àytàÇet r7]V xrtatv ô roü 0eoû
Ylàç xal <pu>rtÇef èvunâp/et yàp aürr] rtp Ytô xarà tpùatv, et xal ÎSto-
auaràrwç ùtpéarrçxe’ xal ànep ô Ylàç wç 0eàç èvepyet, Stà roü llveûparoç
èvepyet1 oùBèv ^rrov xal aùroû roü llveûparoç Bt’èauroû raûr’èvepyoüvroç
f. 150T Btà rijV plav | rîjç D-eôrrçroç èvépyetàv re xal Bûvaptv. Kaî npoartî>T(atv
ô ôtBàaxaXoç, Srt rotaùrïj èvépyetà )/''Ààpiret pèv xat ànoaréXAerat
xal BtBorat napà roü A6you“ • ènet Bè à Aôyoç èx roü Ilarpàç wpoXôyr;-
rat, Stà roûro èx roü Ilarpàç èxiropeûeaO-at Xéyerat, rouréartv ûpt'araa&at •
rà yàp Btà roü Ytoü pavepoûpevov èx roû Ilarpàç uptaraa^at Set1 oùSèv
s» yàp ô Ytàç ê^et nap’ éaurtp oùrwç, ware xa! oûvaaO-at pavepoüv B pi]
rïjv àp^v èx Ilarpàç ôpéarïjxe, irap’ où xaî aùrôç êxet £^at.
Maprupet Sè roûrotç rotç Xoyotç xal ô O-etoç ’AnôaroXoç, xal èx roü
4 fhoXoyovoiv P 6 rà om V 7 P. G., 75, 24 B 10 P. G., 75, 596 AC
18 P. G., 73, 44 A 23 P. G., 26, 580 A
LES ARGUMENTS DES LATINS
171
0eoû elvat Xèywv tô IIveü|jia zai toü @eoü, XptaToû Sè piôvov zai Roû
tout’ etvat ipàaxwv, où pèvTOt ye èx toû XptaToû • où yàp fjfJoùXeTO tô
Ilveüpia TotaÛTïjv etvat toü Roû èvèpyetav, ota xat toü IlaTpôç èaTt za-
frànaiç, TOUTÉOTtv wç èxetfrev èvïjpyTjpièvov xat npo7jy|iévov, àXX’ vj piôvov
tbç ôjjioouatov zai nàaav tyjv èvèpyetav toü l’toü cpèpov èv êauTu, xàv s
toîç eùayyeXt'otç èv SazTÙXtp 0eoü xai èv IIveùpWTt toùç Saqiovaç èx-
pàXXetv ô Rôç <pjat toü @eoü, tbç èvepywv SïjXovÔTt tw IIveùjjiaTt xai èv
IIveùpiaTf toûto Sè Stevvjvo^e toû'npoàyetv aÙTÔ xai èvepyetv aÙTÔ f)
elç aÙTÔ. ’AXX’ èx toü IlaTpôç èxnopeûeafrat toûto Xèyet, Snou Selxvuatv
oùx èv IIveû|jiaTt piévov èvepyoüVTa tôv üaTSpa xafrànep aÙTÔç, àXXà xat 10
aÙTÔ npoàyovîa tô Ilveüpia zai ù^taTwvTa. ’AXXà nàvTwv twv àXXwv
napiejjièvwv, o ^ïjatv ô KùptXXoç èv ©ïjaaupotç nepi toû navaylou Ilveù-
[jtaToç Set zafrànep è^yrjatv Ttva aatpearàTijv Tfjç ’Afravaalou £f,aewç
è/etv „"Ot£ toivuv TljV toü IlaTpôç, tpîjat, napoualav, ôpwlwç Sè xai ttjv
toü Roû tô IIv£û|ia tô àytov ànonXyjpot, ntbç | oùx èaTt SfjXov, wç où f.
SttbptaTat Tfjç freîaç oùataç, àXX’ èÇ aùafjç tpuatxwç êznepin6|ievov, SXïjv
èxst toü IlaTpôç xat toû l’toü Tijv èvépyetav“. Kal nàXtv • „@eôç Sè àpa
tô Ilveûpià èaTt tô èv Ytrp napà IlaTpôç ^uatxwç ùnàpxov xat oXtjv aÙToû
ty]v èvèpyetav è^ov1'. ’Evèpyeta Totvuv èarl toû Roû tô IIveQjaa, <bç SXïjv
è/ov toü Roû T7jv èvèpyetav za't etztbv èaTt toû Roü, wç èv tSla ^ûaet so
xaTaaTjjjtatvov eu (iàXa tÿjv oûnep èaTtv, ô aÙTÔç etpTjze KùptXXoç. Kal
oùx elnev èÇ ou èaTtv • nàvu yàp auveanetpapièvwç nepi toü Hveùp^TOç
notetTat tôv Xôyov, nepi Tfjç ùnàpçewç èxelvou azonwv, où Tfjç npôç Tïjv
fjpieTèpav eùepyealav npoôôou te xat ztv^aewç. Kal Stà toûto npôç tôv
ànoaToXtxèv èauTÔv àva^èpet Xôyov xaXwç, èv w tô IIveû|jia toü Roû as
XéyeTat, oùx èz toû Roü • xaî Sè^eTat nàvra napà toü Roü tô Ilveüpia
xarà tôv tepôv ’Afravàatov, Siôrt ànep aùrô StSwatv i^jjttv xai StSàaxet,
TaûTa xat toü Roû èaTt Sfflpa xai pv^iara' TaûTa Sè Xap^àvouatv àp^w,
xafrànep ànô niyyîjç, toû IlaTpôç • xat nvoifj èaTt toû Roü xaTà tôv aÙTÔv
’Afravàatov, wç è|i<fuaw[jtevov ùn’ aÙToû xai nveôp.evov, TouTèaTtv ùnô Ttp so
TÙntp Tfjç awjjtaTtzfjç TaùTTjç nvoîjç StSôptevôv te xai |jteTexû|Jtevov ànoppv'jTWÇ.
Atà toûto xaî IIv£ü|jia jjtèv Roû XéyeTat, Rôç Sè toû IIveûp.aToç où
XèyeTat, 8ti tô [tèv IIv£ü|jia oéSwzev ^[ttv ô Rôç, tôv Sè Rôv où Séôw-
xev fj|Jitv tô Ilveüpia, et jjiàj xafrôaov toû IIveù|jiaTOç pieTèxovTeç toû l’toü
|ieTéxo|iev, wç cpïjatv ’Afravàatoç, zai xafrô npÔTepov ô Aôyoç yéyove aàpÇ, 35
S te xaî èx IIveû|jiaTOç àyîou yevvïjfrfjvat xai ùnô toü IIveù|JiaTOç àne-
6-8 rovç âai/uoraç — xai èv Hvevfiari om M 13 xa^ana^ V 14 P. G.,
75, 581 A 17 Ibid., 580 C 20 e/sir V 30 ut’ avtiû P 32-33 Ylôç dè
tov Rrev/iaToi; ov i.éytTai om P
172
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
OTaXS-at XéyeTat • ûrcè 8è rcp Xôytp ttjç èvepyetaç ô Ytôç oùoércoTe ^|jitv èx
f. 151T toû üveûpiaTOÇ | warcep ûrcô toü ïtoû tô Ilveüpia èSSO-ïj • xaÎTOt ye ûrcô-
OTaat'ç èaTt tô Ilveüpia tô àytov xafWrcep 6 Aôyoç, àXX’ ûitô Ttp Xôytp tt(ç
èvepyetaç cpavepoûTat xat StSoTat xat [leTé/eTat- xat tout'êoTtv àX^fléç,
s et xaî -rf]V aÎTt'av oùt£ Suvàptefta auvopâv, oüt’ àvtxveûetv ToAp.fijp.ev, xàv-
Teü&ev yj 'j/eTtzTi èxelvïj àxoXoufl-ta xaTà tôv Nûaavjç oùx àvTta'pétpet
rpyjyôptov, etrcep p'vjSè tô ûrcoxetptevov rcpôç ttjv èvèpyetav àvTtOTpécpetv
ôûvaTat, tnarcep aÙTTj toû ôrcoxetptévou XéyeTat elvat. OÙTe toIvuv èvépyetà
ècrTt tô Ilveupia àXX’ ûrcôoTaatç, oüt’ èvépyetà toü ïtoû, wç urcôaTaatç èxet-
io ilev rcpoayopiév?; • xal Sptwç èvépyetà toû Yloü XéyeTat, wç SXrçv toû Ytoü
tI|V èvèpyetav è/ov za^ Ttp riA èvepyetaç Tpôrcw àrcoppïjTwç tpavepoüTal
Te xal pteTé/eTat, xal Stà toüto et xal prj y) toû ôvôpiaToç aYjptaota ttjv
àvTttJTpotpljv èxwXuev, wç etpvjTat rcpÔTepov, èx ye toû Xoyou tt(ç èvepyetaç
eî’rceT’ àv aÙT'ljv xwXu&^vat.
16 ç'. Etç tô jôijTÔv toü aÙToü ’Afravaatou tô Xéyov tôv Ytôv
ptetÇova etvat toü üveûpiaTOç.
’EvTeûO-ev xal ptelÇova toü ÜveûpiaTOç xal foov ô Upôç ’AHavâotôç
tprpt tôv Ylôv, toov pèv xaTà tyjv tpûotv xal tt^v àlçlav t^ç 0-£Ôt7]toç, pef-
Çova Sè Stà Tàç toü ÜveûpiaTOç x^PLTa? xal Sœpeàç, àç oïxoO-ev xal aupi-
20 rcecpuxutav, oùx èrclxTTjTov ë^wv t^v aÙTwv rc^y/p/, tô üveûpia tô àytov,
Stavéptet xal X°P'Ï1Ï£^ toîç yvijalwç rcttrteûoutJtv • oûtw yàp xat tô Ilveüpia
èv ov xat àxpwç àrcXoûaTaTov, Sptwç pietÇov àv èauToû XéyotTO xal vooîto,
èrcl TŸjç àlçtaç èxelvîjç àpteB’éxTWç Te xal àxotvwv/jTwç ESpupiévov, èXarcov
Sè Stà Tàç evepyelaç aÙToü, St’ tïiv elç ty,v èauToû xotvwvlav fjpâç àvatpépet.
f. 152 | KaTtôv yàp etç ÿjpôEç xal auyxaTa^atvov, oûtw tt^v vjpieTépav èpyâÇeTat
àvoSov xal Stà toüto xàTetatv èv eïSet rceptaTepâç xal yXwaawv, warcep
ô Ytàç toû 0eoû èrcl rcôxov wç ùeTÔç xaTa^at'vet xal eîç ttjv èo/aTtàv
à^txveîTat Tïjç ^piercépaç ^ôaewç xal xevoüTat, ÔT£ xal ptèv B-ela tpüatç
oùSèv Tt rcàô’Oç ûtpt'ffraTat, tô Sè rcpôç t)]V ^pieTepav rcpôvotav èrctUTpetpo-
so ptévujv aÙTTjv xal Tàç Q’etaç èçarcXoüaav àxTtvaç xal St’ aÙTwv rceptO-àX-
rcouaàv Te xal àvaÇwrcupoûaav xal tô rcâv eîrcetv ^eXTtoüaav, oütwç àvaarcàv
rcpôç èauTOv xat àvéXxetv, toüto xévwatç tt)ç àxevwTou tpuaewç èxelvijç
xal ouyxaTàpaacç xal Tarcet'vwatç xal oîxovoptta xal èarct xal XéyeTat.
Atà toüto ô aÙTÔç ’AO-avàatoç èv Ttp xaTà ’Apetavwv TpÎTCp, tô toü ’lwàvvou
so ^t^tôv rcpo&elç • „’Ev toùtq) ytvtbaxoptev ÔTt èv aÙTtp ptévopiev xal aÙTÔç èv
Vjptv, OTt èx toû IIveùpiaToç aÙToü SéSwxev Vjptv“, „oùxoûv, tpïjat, Stà Tijv
12 ij om V 15 to <<vto qtitov P 17 cf. P. G., 26, 116 B 20 è’/op A
35 I loh. 4, 13	36 P. G., 26, 373 B
LES AftGÜMENTs DES LATINS
SeSopiév^v Toü HvEÛpaTOç X^P:V ^eES te èv aÙTtp ytvôpeâ-a xat aÙTÔç
èv /jjJttv3 4'. KaE ô fhstoç Baat'Àetoç èv TETapTtp twv npôç Eùvôptov nepl toû
IlveûjjiaTOç Xéyet, Sxt rà „IIveùpa wtf-i'i èaTt twv npoetpïjpévwv àyaO-wv
àXX’ aÙTÔ ptèv èx Oeoû nvjyàÇov, èvunôoTaTÔv êtJTt • Tà Sè èÇ aÙTOû nrjyà-
ÇovTa èvépyetat aÙToü etat“. Tr, àrcopXé'jiet toEvuv twv evepyettBv aÙTOû s
xat twv xapt-jpàTwv, St’ wv olxetoû|ievot Tjj yjj toûtwv, Ttp IIveùpiant,
xat aÙTw otxetoûpieQ’a tw Elq> xal St’aÙTOû Ttp llaTpt • T'7( toûtwv oùv
àno(3Xé<Jjet pietÇwv ècttE toû HveùpaToç ô Etôç, wonep xaE aÙTÔ tô üveûpia
toûtwv [jtetÇôv êtJTtv, etnep rj ûnÔCTTaotç t^ç èvepyetaç pelÇwv èaTÎ. Twv
[jtèv oùv èvepyetwv toü IIveùpaToç petÇwv èœttv ô Elôç- Tfjç Sè | tpû'jewç f. ]
aÛTTjç xat t^ç ûno-jTà-jEWç toü IIv£Û|jiaToç fcoç êcttî xa&ànaÇ. Aùtôç Sè
’AO-avàatoç, ô pôvoç etntbv pelÇova tôv Elôv toü IIv£Ù|jiaToç, xal ttjv
f]|ieTÉpav elç aÙTÔv è^yigatv ^e^atot’ tf^aî yàp oùtw „Totç Sè [lalhjTaîç
tt]V S’EÔTïjxa xat Tfyv [jtEyaXEtôwjTa Setxvùç éauTOÜ, oùx ÈTt èXaTTOva éauTÔv
toû IIvEÛpaToç, à/.Zà [istÇova xat taov ovTa aïjpatvwv, èôtôou pièv tô is
IIv£ü|jia xat èXeyev ,’Eyw aÙTÔ àîroaTÉXÀw, xàxetvoç èptè Solçàaet, xa! Saa
àxoûoet ÀaÂïJ'j£t<. "Qanep oùv èvTaüO-a toû IIveù|jiaToç Sottjp &v ô Et6ç,
où TtapatTEiTat etnetv èv IIveû|jiaTt èxpàXXetv Ta Satpôvta wç àvD-pwrcoç,
tôv aÙTÔv Tpônov ô aÙTÔç wv toü üveûpaToç Sor/jp, où nap^TVjaaTO Xéyetv
,Ilveüpa Kupto’j èn’ épié  où etvexev l/ptaé p,ec Stà tô yeyev^oO-at aÙTÔv so
oàpxa, wç elnev ô ’lwàvvrçç, ïva Setlçfl Sti xaT’ àp^ÔTepa fyietç èapev xal
oî ev tw àytâteœflat Seôpievot Tfjç toü IIveû|jiaTOç ’xa.pttoz xal p.à] Suvàpievot
Sat'ptovaç expàÀXetv àveu ttjç toü IIveùpiaToç Suvàpiewç“. Oùxoûv wç ôoTÎjp
toü IIveùpiaToç pielÇwv èoTiv aÙTOû • tô Sè otoo-jl+at tô Ilveüpia xal tô
Xapipâvetv tô etvat, oùx eoti TaÙTÔv. oùSè tô StSôvat tô Ilveüpia ïjSt) as
û'pe'jTwç xal û'pt'jTàvetv toûto Taùxôv èartv, et ye tô ptèv àel, tô Sè npoa-
xat'pwç èaTlv. Eha eùO-ùç énàyef „Atà Ttvoç Sè xal napà Ttvoç ISet tô
Ilveüpia StSaafrat Stà toû Eloû, où xal tô Ilveüpià èaTt“ ; Kal oùx
elnev où èartv, tnanep elne xal nap’ aÙTOû toûto StSoaO-at. Kal èv
pièv Ttp StSoaD-at Tàç npofléaetç àStatpôpwç ei’XTppev, ôç xal ^pitv etpïjTat so
npÔTEpov èv Sè Ttp elvat, ttjç ypatftxvjç aùO-evTtaç èxôptevoç, toû Eloû
elvat toûto elnev, oùx èx toû Eloû no/.ù TaüTa Sta^épetv etôtbç. Ol Sè
AaTïvot tô ptèv ptelÇw elvat tôv Elôv toû IIveùpiaToç, èx TaÛTijç | Xaptpà- f.
vovteç TŸjç xp-zpewç, tô Sè pietÇov xaTà ttjv antlav XéyeaS-at npoaXapt^â-
vovTeç, aupiTtepatvetv otovTat, tô tôv Etôv atTtov elvat toû IIveùpiaToç xal »s
aÙTOû SôÇav Tuy^àveiv ’Afhavaatou. IIoÀXoü Sè Set toût’ àÀYjO-èç etvat •
el yàp pirçSè ô IlaTÎjp pielÇwv èarl toû Etoü Tîjç atTtaç et'vexa, àXX’ Stà
3 P. G., 29, 772 0	7 arrtp: avr^v V 13 P. G., 26, 116 BC 14 eavtôv
après Ilvev/tcecoç V 20 Is. 61, 1	27 P. G., 26, 117 A Sià riva. P 33 fÀ.el'Çfov V
174 I. PREMIER TRAITÉ SÜR LA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIT
tt]V èvav&pwnrçatv xaî Tijv aàpza, ye toû ÜveùpaToç œ?Tto; ô Ylôç
ntareuSàjaeTat Stà tô pet'Çwv etvat toû ÜveùpaToç. IIpoàyovTat Sè AaTtvot
ntaTeùetv xaî tôv IlaTépa petçw toû Ytoû etvat wç atTtov, è!ç wv Ttve;
StSàaxaXot Xéyouatv, èz neptouataç àywvtÇôpevot npôç toùç alpeTtzoûç,
r> ot' tô petçov xat xaTà tt(v HeÔTTjTa t<j> HaTpt npôç tôv Ylôv àneStSouv-
auyxwpoûVTe; yàp aÙTotç tô peyaXetov xat xaTà ttjv 9'eÔTïjTa Xéyea-B-at,
Spwç oùx ûnepox’fjv Ttva cpùaewç, àXXà tô Tvjç aÎTtaç àçlwpa Stà toü
peyaXetou toûtou voela&at SùvaaO-at aupnepalvouatv, Snep oùSapî] ttjv
ttjç t^ûaewç JaÔTïjTa napapXànTet • àXX’ e^w twv TotoÛTWv ôvTeç àytbvwv
10 xat tôv Tfjç Fpatpîjç voüv àvtxveùovTeç, SoypaTtxûç nàvTeç ol StSàaxaXot
Xéyouat Stà ttjv aàpza xaî ttjv olxovoplav nepi éauToû toûto tôv ^péTepov
AeanÔTTjv eînetv, Sti petÇwv aÙToû èaTtv ô üa-cr^p.
'O ptèv yàp fepôç oùtoç ’AO-avàatoç èv Ttp nept aapxtbaewç xaî xaTà
’Apetavwv Xôytp (pyjat- „Kat oTe Xèyet ÔTt ô IlaT^p pou ô néptpaç pe
w petÇwv pou èaTtv, ènei àvO-pwnoç yéyove, petÇw aÙToû Xèyet tôv IlaTépa-
Aoyoç Sè wv toû IlaTpôç, laoç aÙToû èaTtv ’Eyw yàp, tprjaè, xat ô IlaTTjp
èv èapev, xat ô éwpaxtbç èpè, éwpaz-e tov IIaTépa“. Kat èv Ghjaaupotç
ô paxâptoç KùptXXoç- „Otxovoptxwç Sè tpijatv éauToû petÇova tôv IlaTépa,
t) xafhô yèyovev àvfrpwnoç, napaxtopwv t$ ttjç 9'eÔTTjTOç cpùaet tô ùnepé-
20 x^tv twv yevv7jTwv“. Kat nàXtv • ,,’Iaoç yàp ùnàpxwv ô Ytôç tw IlaTpf,
f. 153t tô | èXaTTOv ètp’ éauToû TÎOijatv otxovoptzwç, wç SéSetXTat". Kat èv toîç
’AvTtppïjTtxotç ô fhetoç BaatXetoç, tô petÇov noXXaxwç SteXwv xat nàaaç
Tàç arçpaataç toû IlaTpôç ànoaTTjaaç, TeXeuTatov ènàyer „OÙTe wç at’Ttoç,
ènei ôpolwç xaî aÙToû xai ijpôv pelÇwv, etnep xaî aÙToû xai Tjpwv at-
26 Ttoç“. Kai ô tô aTÔpa xp^aouç ’lwàvvrjç- ,,’Eàv eîn-jj, tprjalv, 'O néptpag
pe üa.T7]p petÇwv pou èarl, toûto pi] 9-pof(aijTe • où yàp 0-eÔTY]Ta npôç
O-eÔTïjTa Xèyet, àXX’ Sti O-eÔTïjç àvO-pwnÔTrjToç petÇa>v“. Kaî ô paxâptoç
’Ap^tXôxtoç- „"0Tav, qyal, ttjv xàTW Xoyta^ yévvrçatv, peiÇw tôv IlaTépa
eînè toû àvO-pdinou- ÔTav Sè eîç tt]V àvw àniSijç, tô îaov vôet“. 'O Sè
30 IhjXouatdiTrç; ’latSwpoç oùtw tp>jat- „Ttvoç X“Ptv slp^ev ô Ila-rr^p pou
peiÇwv pou èaTtv ; où StSaaxaXfaç eïvexev, àXXà napapuO-taç toîç ànoaTÔ-
Xotç toûto etpïjxe TeO-vïjxôat Ttp Séet, wç aÙTtxa pàXa àXwaopévotç no-
peuopévou npôç tôv SoxoûvTa aÙTotç petÇova  où yàp èv àXXtp xatptp toûto
elnev, àXX’ èv t^ vuxtî fj napeStôoTo“. Toûto Sè ^ijatv ’latSwpoç èz toü
35 XpuaoaTÔpou napetXr^wç • ^yjai yàp èxetvoç • „péyav elvat tôv IlaTépa
5 jtpèç om V 14 P. G., 26, 989 BC loh. 14, 28	15 eavrov V
16 loh. 10, 30 ; 14, 9	18 P. G., 75, 149 D 20 Ibid., 152 C 23 P. G., 29,
691 A 25 P. G., 62, 768 CD ttW V loh. 14, 28	25-p. 175,1.4 Kal o to
oto/ta — tà ôeivà en marge de la main de Scholarios dans D, f. 166T 28 P. G.,
140, 213 C 30 P. G., 78, 992 BC 35 P. G„ 59, 408 A
les arguments des latins	lt5
évôpitÇov. Aéyet yoûv E? rcepî èpioû SeSotxare tbç oùx àpxoûvroç iauroû
rcpoarTjvat, oùSè 0-appeîre Srt rcàXtv pierà ràv araupôv ùpiâç otpopiat,
àXX’ àxoûaavraç Srt rcpôç tôv Ilazépx p,ou rcopeùopiat, ëSec x<xtpetv Xotrcôv,
8n rcpôç rôv pieîÇova àrcetpt, ràv Suvàpievov navra Xûaat rà 8etvà“. ’Ercl
aaO-poü rotvuv ol Aartvot -D-epteXlou pepatoüat tôv Xôyov • ÎSoù yàp ol St- t
SàaxaXot ptelÇova roû Yloü rôv llarépa Xéyea&at <?aatv olxovopitxwç, xal
où/ tbç Aôyou, àXXà zafho ô Aôyoç yéyovev àvO-pwrcoç. El rotvuv xaî
toû üveûpiaroç pielÇwv èart xarà raùrà ô Ylôç, wç rcepi^O-ïjaopiévou xaî
awptarcxw etSet ^avïjaoptévou, | pierà tt]V toü ^pierépou Aearcorou rcpôç tôv f. 154
oùpavôv àvoSov pielÇwv àv orpou vooîro, xaflà S^rcou xat 6 üarvjp xal i«
tô üveûpia, rcépinovreç rôv ’Hov, wç ’Haafaç cpïjat • „Kal vûv Kûptoç àrcéa-
raXxé pie xal rô Ilveüpia aùroû“, oùx ârcetxôrwç àv Srjrcou xal pietÇouç
aùroû Xéyotvro. Kal otj 0-àrepov ptèv roûrwv ô Hôç cpïjat, pistÇw éauroü
rôv llarépa Xéywv • 0-àrepov Sè oùSèv xwXûet auvàyetv xaft’ ôpiotÔTïjTa.^
Oùrw xal ô l’tôç roü Oeoü, èrcel tt(v yrjv àrcoXetrcwv aùrôç, ëpteXXe rôv io
üapàxXvjrov rcépircetv, xal éaurôv èSetxvue pietiéw raûr^ roû ÜveûpiaTOç,
Xéywv Sri rô Ilveüpia rolç ptaD-ïjratç ànooTeXei' èrcel xal rô üveûpia éauroû
èXarrov raûrg y’ àv ëpieXXe Soxetv ylveaO-at, wç ttjv èv etSet 'jwpiarixw
rcapoualav èrc’ eùepyeaîa rwv àv&ptbnwv xaraSe^ôpievov.
’AXXà raûra ptèv npôç rôv O-epiéXiov roû Xartvtxoû Xôyou xal npôç so
rô Seîlçat tt]v pieyaXetÔTTjra pii] xarà ttjv alrlav oùaav èl; àvàyxvjç, <bç
aùrol t^aatv, eip^raf rôv Sè roü ^tjtoü axonôv aùrôç re oïxoS-ev ô ScSàa-
xaXoç cpavepoc xal ô pteyaç Baat'Xetoç ùarepov pe^aioi xaO-ànep èîtlrijSeç •
tf^al yàp Sri „Sià roûro èSt'Sou rô üveûpia ô 17ôç roû ©eoû xal ëXeyev
,èyw aùrô ànoareXw1, i'va ttjv éauroü O-eér^ra xal pieyaXecôrïjra Sel^“. so
’EneiSï] yàp rj roû D-elou üveûpiaroç fteiônjç xal pteyaÀetôrïjç roîç ’louôalotç
npoüneLÀYjnro, Stô xal rv]v elç aùrô pXaa^Yjpilav àaûyyvwarov àné^atvev
etvat rotç ’louSatocç, wç xal xarà ràç aùrwv ùrcoD’éaetç elç r)]V 0-etav
^ÛCTtv ë£apiapT(£vouatv, ëXeye rô üveûpia àno'jré/.Àetv aùrôç, tva xal éaurôv
©eôv ôvra SeCÇvj • el yàp ©eôv Ttépinet rôv üapàxXïjrov, nwç oùx è^ àvàyxïjç so
xàxetvoç àv etïj 0eôç, rcap’où 0eôç rcépircerat; Kal roûr’ èartv S ^Tjatv
ô jxéyaç | Baat’Xecoç rcepî roû üveûpiaroç èv rtp rcepî rclarewç Xôytp, Sri f. 154
àrcoaréXXerat ptèv otxovopicxwç, èvepyet Sè. aùreÇoualwç. Où yàp èXarrov
éauroü rô Ilveüpia Setxvûvac jlouXôpievoç ô ^ptérepoç Aearcôrïjç, ëtpaaxe
rcépitpetv aùrô • rcwç yàp, Srcep aùre^oualwç xal pterà rfjç Icnjç aùO-evrtaç so
ëpieXXev èvepyeîv; àXX’ èx Tïjç rcepî roü Ilveûpiaroç ùrcoX'fjtpewç ri]v éauroü
Secxvûwv freÔTYjra xal pieyaXeiÔTïjTa' roaoûrtp yàp àrceîx£v éXàrrwv etvat
roü 0-elou üveûpiaroç, xafràrcep rtç àvfrpwrcoç tJjtXôç ûrcô roû üveûptaroç
2 rifiaç DM 11 Is. 48, 16	19 xavaôexôfitvoi V
176
t. PftËltteR T&AtTÉ SUR LA PROCÈSSION DU SAtNT-ËSt’&ÎT
èvepyoùjievoç, ôtrce zaî ptsîÇwv Sv ôneXfjtpO-ij Btxatwç, è^ wv ëXeyev aùxô
nèjitjjEtv, otxcvopitxwç ôcpatvwv tôv Xôyov.
"O&ev xal ô O-etoç ’AO-avàotoç, Tfjç toû fjpieTèpou AeonÔTOU xaXwç
oTo^a^ôjiEVoç otavotaç èv ÈXEtvotç toîç ^ptaatv, èç aÙTfjç toùç atpeTtxoùç
s fîàXXet xatptav, tSanep èxetvoç tôte toùç ’louSalouç • twv yàp ’Apetavwv,
xafr’ 6v xaî o Àôyoç outôç èartv, èXaTTOva toû IIvEÙjiaToç tôv l’tôv Àe-
YÔvtwv èx toü nàvea notetv èv IIveùpwTt, aÙTÔç è£ àÀÀwv noÀXwv tà(v
jieyaXetÔTïjTa Setxvuaâ’at piàÀÀov xaî ttjv taoTrja Àéyet • xaÎTOt cctôttjtoç
ptèv èartv èxetva avjpieta, àÀÀ’ etnep àpa olov te rjv ;uav ùnooTaotv ETÉpaç
10 [jisîÇw tppoveîv, où ptôvov tï]v loÔTYjTa auvTjYayev àv Ttç èx twv Texjiïjptwv
èxetvwv, àÀÀà Sàj xaî ttjv uTtepo/^v, xaî TaÙTYjv noÀÀtp piàÀÀov Y] tt,v
ucpeatv. IloXXà yàp tw i^piETÉptp AeonÔTï) xaT’ otxovopttav eîprjiéva xaî
nenpaypiéva Sô^Etsv àv ànÀwç oùtw t^v npôç tô Ilveûjia tô àytov ûnepo/fiv
jiapTupetv ToooüTov ànéyjt Stxatwç toû IIvEÛpiaToç èÀàTTWV ûnoXajijSà-
15 veaO-at Stà tô nàvTa noteïv èv üveûjiaTt. Kaî Sti TotaÙTïjv ô ptéyaç
’Afravàatoç èv èxeîvotç toiç ^fyiaatv èx£t Stàvotav, SfjÀov àv yévotTO toiç
f. 15fi | pii] napÉpywç èntoûot tôv Àôyov • ÔTt Sè et jietÇwv ptèv ô IlaTijp toû Ttoü,
jietÇwv Sè ô l’tôç toû üvEÙjiaToç Ttj) atTttp, èv nÀetovt ànooTaaet toû
IlaTpôç tô Ilveûjia ë<rcat 7j ô l’tôç, xaî ô jièv Ilav^p |ièyt<rcoç ê<rcat, tô
2o Sè Ilveüpia èXa/taTOV, xal ô l’tôç jitxpôç àjia xal [lèyaç, wonep xaî aÎTtaTÔç
àpta xaî aÏTtoç, xaî TotaüTa Ttva ètpovTat, ànep oùS’ àxaptO-ptetv èoTtv
eùnpe-èç xal èXéyxstv, àXXot XeyéTwaav.
Ç'. Eîç tô ^tjtôv toû aÙTOû ’AS-avaatou, èv <p tc rj y à] toû
a»	IIveùpiaToç XéyeTatôrtôç.
’AXXà nàXtv ^jiiv tôv aÔTÔv ’AHavaatov ènavtaTwot AaTïvot èv Ttp
nepl Tfjç èvtjàpxou oîxovojitaç Xôytp XèyovTa- „OtSe yàp napà 0ew IlaTpî
ovTa tôv Ytôv ttjv nïjyïjv toü àytou IIv£ÜpiaToç“. ’ISoù yàp, yaaî, nvjyTjV
toû IIveùpiaToç tôv l’tôv ô otoà-jxaXoç Xèyef nïjyà| Sè xaî àp^T] xal atTtov
so TaÙTov èartv ôote xal àpxi] xaî atTtoç toü àytou IIveùptaTÔç èaTtv ô
l’tôç, TaÙTïjç ptôvïjç npoentvoouptévTjç Tfjç Sta^opâç, Sti ô ptèv IlaTTjp mjyï]
èaTt nptÙTïj, ô Sè l’tôç ftïjyT] èx Kïjy^ç, wanep xal àp^ïj èoTtv èÇ àp^fj;
ô ïtôç xaTà tôv 9'eoXôyov Tpïjyôptov XèyovTa nepî toü ïtoû • ,,'H èx Tfjç
àpxfjç àpj(ïj, tô èx toû t^WTÔç cpwç“. — ’EvTaû&a toîvuv xal ^aveptoTaTa
36 oùx etSÔTcç èpjiïjvEÙEtv toùç otoaaxàXouç èXèyx°VTat, àXXà nàvTa ànXwç
xal à[3a-javt"twç npôç Tàç éauTt&v ëXxovTeç npoXfjtpetç AaTïvot. "ÛTt ptèv
yàp où nepl Tfjç àtSîou toû üveùjiaToç ùnàp^ewç, àXXà nepî Tîjç Sooewç
aÙTOû xaî rfjç xopyjytaç ô StSàoxaXoç èxelvo voet, xaî nrjyîjv toû Ilveù-
24 avrov om V 27 P. G., 26, 1000 A 28 rrjv : xal V 83 P. G., 36, 633 C
LES ARGUMENTS DES LATINS
177
ptaToç etvat PoûXeTat tôv ï’tôv diç àvanenXr^apiévov aÙToû aupt^uôç xat
oXov aÙTÔ èv 8Xtp iauTflj eyovTa za- àxevÔTWç aùrô Suvdpevov Stavéptetv,
êït’ oùv Tàç èvepyet'aç aÙTOü, tô ywptov èxeîvo nâv | àvayvwa&èv Set'xvuatv f. 155
èvapyôç • xatTot npô&eatv pièv ttjv freÔTïjTa toû IIveûpaToç éntoetx-
vûetv èv èxetvw Ttp piépet, pteTapàç etç tôv nepi toû ÜveùpiaToç Xôyov s
èyxatpwç èx tôv nept toû Hoû toû Oeoû Xôywv • àXX’ 8ptwç èx tôv au-
ra? xat ttjv toû ÜveùpiaToç freônjTa xai Tijv toü l’toü aupinepatvet xaXôç
re nàvu xai eùt^uôç èx Tfjç toü IIveùptaToç èvepyefaç SïjXovôti, fjv èv toîç
aÙToû peTa'j/oû'jtv èvfjpyet, ttjv aÙToû Te toû IIveùptaToç xat toû tpépovTOç
toûto xat SiBôvtoç ïtoû Sùvapitv 0-etav Te oùaav xat ttjv aÙTijv èv àpiçoîv 10
ànapaXXàxTWç èntSetxvùç.
Totvuv oûtwç • „’Aaej3èç oùv èart xtiotôv fj notïjTÔv Xéyetv tô
üveûpia toû ©eoü, ônÔTS nâaa Tpacp)] naXatà Te xat xatvfj pieTà IlaTpôç
xat Hoû auvaptS-pieî aÙTÔ xat SoijàÇet, StÔTt Tfjç aÙTfJç B-eÔTijTÔç èaTt xat
Tfjç aÙTfjç oùataç, xafrôç aÙTÔç ô Kûptoç Xèyet- 'O ntaTeùwv eiç èpiéj i«
noTapot èx Tfjç xotXiaç aÙToû ^eùaouatv ùSaToç çôvtoç- toûto Sè elne
nepi toü IIveùptaToç, ^ijatv, où êpteXXov XapijSdvetv oE ntaTeùoVTeç etç aù-
tov‘* wç xat èv tô ’IwtjX èx npoawnou toû IlaTpôç Xèyet- ,’Exxeô ànô
toü ÜveùpiaToç piou ènl nâaav aàpza, xai npo^ijTeùaouatv ot moi ùpiôv
xai al O-uyaTépeç ùpiwv£. Kal Stà toûto èp,tpuaà aÙTÔ eiç tô npôawnov 20
tôv ànoaTÔXwv Xéywv ,Aà(3eTe üveûpia à'ytov1, tva ptàO-wpiev, oti èx toü
nXïjpôptaTOç Tfjç D'eÔT^TÔç èaTt tô StSôpievov Ilveüpia toîç ptadajTatç- ,’Ev
XptaTô yàp, çijai, xaTotxeï, TouTeoTtv èv tTJ aapxi aÙToû, nâv tô nXfj-
pwpta Tfjç B-eÔTïjToç awptaTtxôç£, xaO-ôç xat ’lwàvvijç ô eùayyeXtaTijç Xèyet-
,'Hpietç èx toû nXTjpôptaToç aÙToû èXàfiop^vSwptaTtxtp yàp etSet, tou- as
TéaTtv ôç neptaTepà, tô Ilveüpia tô àytov xaTaJJatvov xai piévov
èn’ aÙTÔv. ’Ev îjpitv pièv | yàp ànap^T] xai àppafiwv {Mtyjtoç xaTotxeî, f. 156
èv Xptarâ Sè nàv tô nXŸjpwpia Tfjç •â-eÔTTjToç. Kat pif; Ttç vopiiafl, 8ti
pii] ê)(wv aÙTÔ èXâ|i{Javev- aÙTÔç yàp aÙTÔ àvwO-ev ènepiipev wç ©eôç, xai
aÙTÔç aÙTÔ xcêtw&sv uneSé^eTo wç àvO-pwnoç. ’E? aÙToû oùv eiç aÙTÔv so
xaTfjet, èx Tfjç 0-eÔTïjToç aÙTOü eïç t)jv àv&pwnÔTTjTa aÙToû. Kai ô pièv
'Haal’aç èx npoawnou toü IlaTpôç (3oà Xéywv ,OStw Xèyet Kùptoç ô Geôç
aou ô notfjaaç ae xai nXàaaç ae èx xotXtaç • Mtj cpo^oü ô natç piou ’laxôp
xai ô fjyanyjpiévoç ’lapafjX, Sv èÇeXe^àpiïjv, Sti èyw Swaw ùôwp èv Sttpet
toîç nopeuopiévotç èv àvùSpip  èntS-rjaw to* nveüpià piou èni tô anéppia aou se
xat Tàç eùZoytaç piou èni Tà Téxva aou1. ’Ev Ttp eùayyeXitp Sè ô Ytôç
ènayyéXXeTat 3tS6'*at ù8wp toîç nopeuopiévotç èv oitjjet, Xéywv tîJ Sapia-
12 P. G., 26, 997 A 15 loh. 7, 38, 39	18 ïoel. 2, 28	21 loh. 20, 22
22 Col. 2, 9	25 loh. 1, 16	27-28 xaroixeî—ri/s &iÔt);toî omM 32 Is. 44, 2, 8
Œuvres de Georges Scholarios. II.	12
178 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
petTiSc' ,Et fjSetç t^v Swpeàv toü 0eoü, xaî tIç èaTtv ô Xéywv aot.-
|xot ntelv, au fyvrjaa? aÙTÔv xat ÊSwxev àv aot ù8a>p Çtbv‘. Kal peT ôXt'ya
XéfEt aÙT'fi- ,riàç ô ztvtnv èx toü tiSaTOç toutou St-^aet xàXtv oç S’àv
m'fj èx toû SSaTOÇ, où èyw otbaw aÙTti> où pr( Stt^afl eîç tôv atwva,
s àXXà tô üSwp, o èyw Stoaw aÙTtp, yev/peTat év aÙTtp xrjyi] ùSaToç àXXc-
uévou etç Çwrtv attbvtov1. Kal Stà toüto Aaulo tJiàXXwv Ttp 0ew Xéyef
,"OTt rcapà aot rcrjyrj Çwtjç, êv Ttp tpWTt aou ôtJjôjjtsB a cpûç1 • OtSe yàp rcapà
Ttp 0eq) IlaTpt ôvTa tôv Ytôv, tt^v rcvj^v toü àytou IIveûpaToç. 'Qç zal
Stà lepeptou ô l’tôç Xéyef , Aûo xat rcov^pà èrcofrjaev 6 Xaôç pou- èpè
io èyxaTéXtrcov mjyèjv ûSaToç Çwtjç xal wpu^av éauTotç Xàxxouç auVTSTptppé-
vouç, ot où ouvrçaovTai ôSwp auvé/etv1'.
AùtôB-ev pèv oùv ô aûprcaç oûtoç toü StSaaxàXou Xôyoç aaç-fjç èaTt
xotç peTà ttjç àXijD-eta; (JouXopévotç axonetv, xa: èvapywç 7(ptv Beîxvuat
f. 156 v rcoTarc^v Ttva rcrjyvjv toû | àytou IIveûpaToç ô StSàaxaXoç voet tôv Hôv
15 etvat- St’ wv yàp Tàç rcpotfyTtzàç xa: sùayyeXtxàç èxetvaç ^aetç rcpo-
TtB-igatv, èv atç f) toû IIveûpaToç yopTjyt'a xat Sôatç etç toùç àvS-pwrcouç
xaTaaïjpat'veTat, SetxvuTat twv toü IIveûpaToç Swpefov àvéxXetrcTÔv te xal
tpuatxôv xop’Jfàv ^ôv Hôv etvat vopi'çwv, xal otà toüto rcïjyrjv toü Ilveû-
paToç toütov àrcoxaXwv, wç èv éauTtp t^v rcyyr^v toûtwv exovra aupcpwç
20 te xal ûrceprcXïjptoç. ’AXXà xal r^petç tôv Xôyov toütov StaXeuxavoüpev^
SteXôpevot Tà rcepî t^ç rcTf'rjç Tatç ttjç rctarcewç ûrcoO-éaeat xat toîç twv
àXXwv StSaaxàXwv Xôyotç oîxetwç, èÇ t&v xat rcàaa AaTt'vwv
ëarat cppoûST), v]v êx tt]ç p/(aewç èxetvîjç èirtxetpoüat.
KaD-ôXou pèv oùv àp/T] xal xat atTtov TaÙTov èanv, wç aùrol
26 Xéyouat, xal Stà toüto VjTtç èart xïjyv] toü àytou IIveûpaToç, TaÛTTjv xal
àpXT]v xaî atTtov etvat toûtou voptÇetv àvàyxyj, et’ xal Stacpopàv Ttva
TaûTa Tà ôvôpara ëxeL l^v yàp êauv ÏStov pàXtaTa tô olov peTa-
StSôvat xat àXXotç twv éauTf; TrpoaôvTWV aÙTO^uwç, oùoèv t)ttov xal oûtwç
éaUTTjç oùaav àpx’îjÇ 8é, xal tô oÈov èçetjTolvai xat npoentvoetaô'at twv
soû^’aÛT^v aÎTtaç Sè ttjç xpoaxrtx^ç, tô olov èiuppeiv t: àn’aÙTfjç Ttp
alTtaTip xal toüto àpx^v Tuyx^vetv aÙTtp toû elvat. Atô xat atTtov pèv
où TtàvTeç Xéyouatv ot StSàaxaXot tôv IlaTépa toü l'toü xal toû IIveû-
paToç, àpxèjv Sè pdXitjra xal Ttvjy^v- xvjyèjv pèv Stà tô è^pY,pévov, àpxl]v
Sè Stà tô auvTîTaypévov  ê^pijTat te yàp twv àXXwv 8-etwv Tïpoawnwv
fs Tfl tStÔTijTt ô IlaTïjp, xal auvTeTaxTat oùSèv ^ttov Stà tt(v évÔTTjTa Tfjç
àlpaç te xat ttjç cpûaewç. "Oaot Sè xal XP&ûTat tw ttjç atTtaç SvÔpaTt,
f. 157 wç aœçetjréptp te toîç xoXXoîç xal wç èpçavTtxwTépav | tïjç npoowztzvj;
1 loh. 4, 10	3 Ibid., 13, 14	4-5 ov jii] — Sa>oo> avtÿ om P 7 Ps. 35, 10
9 1er. 2, 13	14 tov àylov IIvEV/iaTOi; om V 25 eÏ tiç P
LES ARGUMENTS DES LATINS
179
Staxploetoç ê^ovît Sùvaptv XP®vxat- Hepl p.èv oùv atxtaç xat àpj^-rjg
ûaxepov.
Nûv Sè Tuepè xfjç Tcrjyvjç pïjxéov, Sri Ttp -rfjg Txtjy^ç ôvôpaxt xpta xtvà
auvepcfatvexat • tô àpxtxôv, to ixÀ^peç xat tô àvéxÀetnxov. "Hxtç ouv èort
zuptw; iwrfi) xal Tà xpta Taux’ ÈX-’ ’ za- oùtw mTfh èaxtv ô Ilaxljp xoû b
Ilveûpaxoç • àp/jj X£ yàp èaxtv aÔToü cpuatxwç, Sxt nap’ aùxoû èxnopeùexat,
xouxéaxtv ûtptaxœxat • xal TXÀ^ptjç èaxlv aùxoû • ôÀoç yàp SÀov £%&. ouvôv •
xal àvexXelnxwç aùxô TxpopàÀÀeTat • àxelptp yàp xtvt xal àt’Bttp yovtpôxrçxt
toûto npoàyet xal àvextpotXTjTWç èaxlv èv aùxtp xaTà cpùotv, si xal xafh’ûrcô-
crtaatv ÙTteptfuwç Staxptvexat. 'O Sè Àôyoç èoiP oxe xaûxaç xàç IStÔTYjxaç to
otatpwv xfjç mjyfjç, etwîk xaxovopàÇetv n^y^v xal tô ptàç xtvoç tStôx^Toç
y; Suotv pexéxov oùxw yàp xal tô nÀfjpéç xtvoç npàypaxoç xal èij ou Tt
Ttpôetatv àvexÀetnxwç, xTjyïjV èxet'vou xaÀoûpev xoû npàypaxoç, tSanep tôv
TOxapôv mr|y)jv toû ùSaxoç Àéyopev, Stôxt xfjç ùSaxwSouç xal ôypàç àva-
TtétrÀ^axat ^ùaewç, xal Sxt tô ûSwp è^ aùxoû Àapfiàvetv àvexÀetTtxwç is 1
SuvàpeB'a rtp xal aùxôv àvexÀetnxwç toût’ èx^tv èx Tfjç n^y^ç. EùÀôytoç
ouv xal ô toü ©eoû Aôyoç xtjyrj toû Ilveùpaxoç Àéyexat, Stôxt xal aùxoû
xoû nveûpaxoç àvaTténÀïjaxat, où xaH-ànep xt axeûoç, àÀÀà aup^uwç, xal
xwv Stopwv toû üveùpaToç àvéxÀetrcxôç èaxt xop^yôç- àÀÀ’oùz eaxt nïjyvj
xoû üveùpaToç xax’ èxetvrçv xïjv IStôxTjxa Tfjç mjyfjç, t) Kpô'js-jTt x^j xuptwç 20
Àeyopévig ragy^j, Touxéaxt xaxà xô àpxtxôv xe xal alxtwSeç1 oùxw yàp
TCTjy-f] èaxt xoû IIveùpiaToç ô IlaTTjp xa&ànep xal xoû ï’toû, xal piôvoç
TTTjyl]- xal Stà xoûxo TTrjyTjv ot StBàaxaÀot | nàvxeç àtpwptqièvwç xôv f. 1&7
naxépa xaÀoûtjtv. CO yàp KûptÀÀoç xô ftetov èÇijyoûptevoç oûnPoÀov
„npo^etxat, cpTycrtv, ÿjyouv èxnopeùexat xa^àTrep àîrô Ttïjyfjç toû Ilaxpôç, 25
XopYjyetxat Sè xf, xxtaet St’ l’toû“. 'O aùxèç èv xotç ©ïjaaupotç- „IIâv
Sîrep èarl xfjç B-ôôtïjtoç t'Stov xaxà tpùatv ènàyexat, TtïjyŸjv pèv ôonep
è^ov aùxfjv, Ttpoxeôpevov Sè tijonep èx Ilaxpôç St’ ï’toû xal àytàÇov xîjv
xxtatv“.
CO BaolÀetoç èv xotç xax’ Eùvoptou- „’AtSt<i>ç îràvxa èxov> Hveûpa so
Heoû xal èÇ aùxoû netpyjvôç, alxtov aùxôv éxov ^ïjyijv éauxoû xàxeî-8,ev
îxrçyaÇov“. 'O aùxôç èv xtp xaxà XapsÀÀtavwv xal ’Avopottov Àôytp’ „’E<Tct
yàp ô Ilaxlip xéÀetov lxwv slvat xat àvevSeéç, ££Ça xal xïjyï] xoû ï’toû
xal xoû àyîou IIveùpaToç“. "Oxt Sè xal pôvoç ô Ilax^p èaxt xoû
llveûpaxoç, ’lwàvvïjç çijalv ô èx Aapaaxoû, „"Ocxa àppôÇet Ttïjyîj, alxt'tp, 35
yevvljxopt, tw llaTpt pôvtp 7tpoaappoaxéa“ Àéywv. Kat xôO-ev èx£t 1:00x0
25 P. G., 77, 316 D 26-28 ‘O avroQ — ZZaxpèç âi yiov om M
Gz/oavpoîç ou plutôt dans le Dial. VI de Trinitate, P. G., 75, 1013 B
29, 772 C 32 P. G., 31, 609 B et 28, 116 B 35 P. G., 94, 849 A
26 èv riiî-
30 P. G.,
ahltt. P
12*
180 I. PREMIER TRAITÉ SCR LA PROCESSION Dü SAINT-ESPRIT
; ’Ex toû tepoû Atovuaîou, èx toû pteyàXou Afravaat'ou, Tfjç npwTflç
auvôSou xaî ’lwàvvou toü XpuaoaTÔpiou. 'O p,èv yàp Atovûatoç èv Ttp nepi
fjvwp^vflç xat Staxexpt|Aévflç freoXoyt'aç Xôytp- „Tà Tflç ônepouatou 0-eo-
yovtaç, tpflatv, oùx àvTtaTpéqte: npôç àXXflXa • p,6v7j Sè nfl'/vj Tfjç ùnepouatou
s B-eÔTflToç ô IlaTTjp, oùx ovtoç l’toü toü üaTpôç oùSè IlaTpôç toü l’toü,
tfuXaTTÔVTtüv Sè Tà oîxeîa twv ùptvwv eùaywç éxàaTfl tôv Heapxtxwv
ùnoaTàaewv". 'O aÙTÔç Sè oùtoç xat nflyatav 0-eÔTflTa tôv IlaTépa ôptÇsTat,
tôv Sè Ttôv xat tô üveûpia, Tfjç O-eoyôvou B-eôttjtoç pXaaToùç xai àvilfl
xat ùnepoùata cpwTa. Kat tva piflSetç ToX|Atiùfl aoç£Çea&ai Stà ttjv toû
10 àpD-pou npoalHjXflv, Xéywv Tfjç ô'Xflç ptèv J>e6tt]T0ç à'pia etvat nflyflv, tou-
f. 158 TéoTt toü ïtoû xaî toü üveùjAaToç é|ioû, où ptévTOt ye xaî éxaTépou | xwpîç,
ô tepôç, A&avàatoç èv Ttp nepî Tfjç àtSîou unàpôewç Xôytp tôv Xôyov
àvàpO-pwç npoflveyxe • ^ijat yàp • rXwptÇôpteO-a Sè xaî twv îouôatÇôvTWv
xaî tôv yptaTiaviaptov fouSaïaptcp napacpiIetpôvTWv, oï tôv èx 0eoû @eôv
m àpvoùpievot, ©eôv ëva napanXflaîwç ’louSatotç Xéyouatv, oùx
àyévvvjToç xaî piôvoç nflyfl 0-eÔTflToç, Stà toûto ^àaxovTeç aÙTÔv ptôvov
0eôv, àXX’ wç àyovov Hou xaî àxapnov Çwvtoç Aôyou“. cü Sè npwTfl
aûvoSoç Tepôç tôv ^tXôaotpov Xèyet- „Mta ptèv tpùatç, Tpîa Sè npôawna
Xextéa, TCTjy-^, noTapiôç, 3Swp“. Kaî èxàyet- ,,’AXX’oùôeîç xaXet tôv no-
20 Taptôv nflyflv 7) ttjv nflyflv noTapiôv“. Kat ô XpuaôaToptoç èv èjçfly^aet
toû èvevYjxoaToû TpÎTOu tpaXpioü tfj auvôStp aupt^tbvwç Totç Tptat TOÙTotç
ôvôptaat tt]V fréta v napaSetyptaTÎaaç TptàSa, etra ènàyer „Kaî où Sùvfl
tï]V KTjyijv xaXéaat xoTaptôv, ê'wç Tà^v ££Çav ôpàç, oùte xâXtv tôv xoTaptôv
ti;ïjy^v“.
as Et Totvuv ’Afravàatoç aùrôç ëXeye ptôvijv mgyfp O’eÔTr^Toç elvat tôv
IlaTépa, nwç àv ëXeye mtjyfjv toü ÜveùpiaToç tôv Ï’tôv wç Sf) nryp/V O-eô-
tyjtoç ; xaî xaT’ èxetvo tô arçptatvôptevov Tfjç n^yfjç, S ^ijatv ô ptéyaç
BaatXetoç, Xéywv nepî toü ÜveùpiaToç- Aïtiov èxov> tôv IlaTépa SïjXovÔTt,
wç nijyijv éauToû, xaî Tfjç auvôSou Xeyoûaigç, <î>ç oùSetç SûvaTat xaXéaat
30 tôv noTapiôv n^y/jv, ènetSàv Toùvopia Ttïjyfjç xupîwç èv Tfl npôç Tà èÇ
aÙTfjç àvTtO-éaet XéyflTat, nwç àv ’AO-avàatoç fl^ouXflO-fl tôv noTapiôv, tou-
TéaTt tôv Ï’tôv, xaXéaat nrjy^v, et pif] xaV àXXigv Ttvà èxSo/^v, fjv fj Te
Ttôv Xôywv xaî Tfjç tepâç Tpa^flç èntytvwaxet auvfj^eta; ’H Ttva Xôyov
èX£t Tfl toû ’Afravaatou npoaO-éptevôv Ttva Xé^et paaàvou XWP^>
f. 158v | npôç aÙTÔv èxetvov, pi-Ije npôç Tàç auvôSouç pye npôç StSaaxàXwv
nXflO-oç ToaoûTov Tflv XéÇtv èxetvflv napapaXôvTa, piflSè -rijv twv Xôywv
8 P. G., 3,641 D 7 Ibid., 645 B 13 P. G., 28, 97 C 14 SM<p»eiQov-
t<üv P 18 P. G., 85, 1296 B 28 î'/fiv V 30 r^ç devant rniyÿç add PV
33 om V
LES ARGUMENTS DES LATINS
181
ypetav npoaXoytaàpevov, 8 8i) péytarôv ectti navTaxoü, atTtov xai àpx^v
oieaO-at toü ÜveùpaTOç tôv ïtôv, StÔTt elné nou n^yijv toû IIveùpiaToç
tôv l’tôv ô tepôç AO-avàatoç; Et toIvuv àSûvaTÔv èaTtv Afravàotov èauTtp
xai nâat Stacpwveîv, Xotnôv èaTtv àXXo Tt poùXealIat Toùvopa Tfjç tttjytjç,
ÆnoStSôpevov Ttp l'ttp npôç tô Ilveüpa, où tï]v alrtav Tfjç ûnoaTaoewç s
eït’ oùv ùnàpÇewç.
Aéyet toIvuv, tbç xai npÔTepov etpTjTat, nrpp^v toû IIveùpaToç tôv
l’tôv toü 0eoû, ojç èpnXew toü IIveùpaToç tpuatxôç, tbç etnetv, toutéotiv
tbç 8Xov aÙTÔ lyo'rta. xal tbç 5Xov SXtp ouvôvTa xai èv ovTa |A£t’ aùroü
nàvTïj nXïjv Tfjç xaH’ ônôaraatv Btacpopâç, xat Stà tout’ àxevtoTtoç aÙTÔ 10
StavépovTa- tbç ei Ttç etnot tôv noTapôv nTjyfp uSaraç, Sti è!ç aÙTOû tô
ùSwp àpuôpexla, xairat ye aÙTÔç èart tô ùSwp tô èx Tfjç nYjyfjç àva[3XùÇov
xaTà ye ttjv tpuatv, StaaTéXXovTOç toü Xôyou tôv cpùoet EEôv toü 0eoü
twv àXXwç peTetXvjcpSTWv toû IIveùpaToç. ’Exetvot pèv yàp e^wB-ev TÔ,
Ilveüpia èXàpjîavov xai ev Tt twv /apcapifiETtüv ïj nXetw èxaaTOç ei^ev, is
wot’ èxetvwv èxaoTov où nijyî]v è<rctv ôvopàaat toû IIveùpiaToç, àXXà pâXXov
ànoppotàv Ttva xai ànopotpav Tfjç îleiaç èxelvigç xai àytaaTtxfjç exovTa
XâptToç- ô 8è Eiôç toü 0eoû toü IIveùpiaToç àvenènXïjaTo auptputbç xai
8Xov aÙTÔ etxe T^j tpùaet xai Tfj oùala auvôv xai 80-ev noTè tw Etip fj
ouata xai Snwç noTè fjxet, èxet&ev xàxetvtp Ttp Tpontp xai toûto oùaia 20
ouvetaepxôpevov, oùx &S aupPepvjxSç, àXX’ tbç TeXetÔTïjTa Tfjç B-etaç oùataç
xai tbç àyaHôv aÙTfjç ùtpeaTtbç xaTà ttjv | cepàv Tttartv xai toùç Taùrqç f. 159
tepoùç ôtôaoxàXouç, tbç aÙTÔç ^ïjctcv ô tepôç ’AS-avàatoç, ^yepiovt Ttp IlaùXtp
Xptbpevoç, 8tl èv ^piiv pèv ànapxv) xal àppaptbv 9'EÔtïjtoç xaTOtxeï, ev
XptaTtp ôè nâv tô nX^pwpa Tfjç O-eÔT'ijToç.	26
Oùtw toîvuv êxwv tô Ilveüpa tô à'ycov ô l’iôç toû 0eoü, xai àxe-
vwtwç ^SùvaTO xai àevvàwç toiç à^totç Scavépecv aÙTÔ xai nàavjç Tfjç
toü üveùpaTOç àyaHoTTjToç et’nep otôv te ^v ttjv àvO-pwntVYjv cpùotv xwp£î'<
àîtotpalveiv TrâvTaç peTÔxouç • Stà toûto xai ô fepôç KùptXXoç èv TeTapTtp
twv npôç 'Eppelav, ^uotxôv Ttva xai àévvaov SoTfjpa toü ÜveùpaTOç tôv 30
Hôv SetÇat flouXopevoç, oùtw tpv]al nepl aÙTOû- „"Qanep ànô nijy^ç toü
iStou nXïjptbpaTOç èvteiç te xai Xéywv ,Aâf5eTe Ilveüpa àytov', Ttp 8tà
aapxôç xal èp^aveaTÉptp èpcpu'jfjia.Tt t7jv toü IIveùpaTOç cpù-jtv eu pàka
axcaypacpwv14. Kal nàXtv „Oùx èx péTpou SiSwat tô Ilveüpa, ô l’tôç
toü 0eoü SrçXovoTt xai ôeanÔTvjç ^péTepoç, àXX’ aÙTÔç èviïjatv è^ èauTOü, 35
TouTèoTtv oùx èvépyetàv Ttva toü ÜveùpaTOç xai Swpeàv eiXi^tbç, wanep
ot npocpfjTat xaTà tô Tfjç tpùaewç péTpov Tfjç npoatpèaewç vj Tfjç XP£t,<%S
3 ’4&avaol«> V 8 'ifin^euiv P 9 wç om PV 14 aZÂtuv V 31 P. G.,
75, 908 D 32' loh. 20, 22	34 loh. 3, 34
182 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èXàp^avov tyjv toû IIveûpaToç xàptv, oùtw toîç àrcoaTÔXotç TaÛTTjv otévepev
àXX’ aÙTÔç èvlet TaÛTTjv èi, èauToû, ôç 8ïj tt,v àrcàvTWV tôv x«P^-
pctTWV èxetvwv èvotxov §xwv xa'[ ûrcoaTaTtzwç aÙTtp a-uvr)fJt,|xév>jv, ttjv Ôeô-
TY)Ta Ô7)Àa8ïj toû Ï’toû xat toû IIveûpaToç, pàXXov oè wç tô rcXï/pwpa
& Tïjç -S-eÔTTjToç àrcav èxwv êv sauTw“.
Tiré tw toû IIveûpaToç toEvdv ôvôpaTt, rco’è pèv Tïjç ùrcep^uoûç èxetvrjç
û-o'jTà'jEwç xaE oùataç, rcoTè Sè -rfjç àrc’ aÙTÏjç èyytvopévrjç ïjptv x^ptToç
vooupévïjç, -q pàXXov elrcetv, Tïjç ùrcep-puoûç èxetvaç ûrcoaTaaewç ûrcô pta
f. 169T TaÛTTj vooupévrjç rcpoaTjycpttjt, rcoTè pèv wç èvSov Tïjç | O-sôttjtoç Xap^a-
io voûar^ç aÙTijç, uotè Sè wç ûrcô twv è£w peTexopêvTjç Tatç rcap’ aùr^ç
èvStôopévatç èprcveûasatv, ôç ïj tôv Xôywv exàaToTe poûAerat Xpeta, Tïjç
pèv ûrcoaTaaewç toû IIveûpaToç, ôç aÏTtoç xal àp/j(, oùx èartv ô l’tôç
nqyq oùSapwç, àXX’ 7] po'vov ôç éxetvTjç àvàrcXewç ^uotxôç, oùx èlçwO’ev
aûrïjç oùSè èx pépouç peréxwv. Atô xat àvéxXetrcrôç èart xal àévvaoç
i5 XOpTjïô; twv êxetvïjç èvepyetwv xal xapltwv. Aùtôv 8è twv toû IIveûpaToç
Swpeôv rcTjyï] xal atrtoç xal àpxrjyô; xal èart xal Xéyeraf twv yàp elç
TTjv rjperépav tpûatv toû IIveûpaToç eùepyeatôv aÙTÔç èaTtv alrta rcpÔTTj
xal rcr^yv] Sïjrcou oùSèv èXarrov ;q ô Ilarïjp- xal aùro Sè tô Ilveüpa ôpotwç,
ôç rcpÔTepov àrcoSéSetxra’.. Tô yàp Tïjç {IsÔTjjToç èpyov xotvov te xal
2» àStatperov, et xal xaTà Tàç ûrcoaràaetç Statpopà rcpoatoüaa tô xotvov
toüto xat èv perà Ttvoç Stacpopàç àppoTTOûavj t^ tôv rcpoaôrcwv àrcoSt'Swat
racket, ô'te 8ïj xal xôpav éx£t tôv ïlôv rcTjyŸjv xaXetv èx rcîjyfjç, ôarcep
àpxi;v êE àpx^ç tôv xTtapaTWv aÙTÔv tpujatv ô rpTjyôptoç1 tôv yàp xotvôv
Tfjç {leÔTTjTOÇ ëpywv rcpôç te t^v oX^v ^ûatv xal rcpôç ^pâç, ehe rcXaTTO-
25 pévouç etTe àvarcXaTTopévouç, àpxlj èaTtv ô l’tôç xaO-àrcep xal ô Ilarrçp, zal
Stà toüto etç elat Sijptoupyôç at Tpetç ûrcoaTàaetç xafràrcep xal €>eôç etç.
’AXXà Stà tô etvat tôv l’tôv èx IlaTpôç, ôç èaTtv où tôv ôvtwv pôvov
àp^T] Srjptoupytxôç, dtXXà xal toû Yloü tpuatxôç, àp/î] àp/^ç Xéye-
Tat, Tïjç TotaÛTTjç Statpopâç où rcpôç ttjv SrçptoupytxTjv èvèpyetav, àXXà
30 rcpôç tI]V tôv {letwv rcpoaôrcwv TotÇtv àrcepetSopévigç, éjv cX0UCTtv êv éauTotç
f. 160 xal rcpôç éauTa. Et yoûv xal pyjSelç etrce tôv l’tôv nîjyijv | èx rcTjyfJç toû
IIveûpaToç, ôç Si) X°P,i‘pv twv toû IIveûpaToç Swpeôv, àXX’ r;v àv àXîjiIèç
oûtw Xéyetv, ôarcep xal àpx>jv è^ àpx^ç aÙTÔv Xéyouat • rcvjyvj Sè èx rcTjy^ç
Tïjç toû IIveûpaToç ûrcoaTàaewç rcôç àv elûj, oç ye oùS’ àrcXôç Tcvjyvj Tïjç
as toû IIveûpaToç ûrcoaxàaewç SûvaTat Xéyea&at ôç àpx^ TaÛTTjç xal atTtoç.
"Ou Sè àpxîjv è£ àpxvjç ô Q’eoXôyoç Pprçyôptoç twv ôvtwv xaXst tôv Hôv
toû Oeoü, àXX’ où^l toû IIveûpaToç, SvjXôv èaTtv è? wv àXXaxoÛ ^yjatv •
23 at'Tciv P 34 rccüç Ota V 36 o D-folôyoç t.éyEi I\>>iyô(>ioç V
LES ARGUMENTS DES LATINS
183
,l’toü Sè àvàp'/cu ptèv oùBaptôç, àp^ç 8è tôv 8àwv“, toû navrôç BtjXovôtl
toûSô. Kaî àXXoâ-t xàç ûnep^uetç ùnoaràaetç èxeîvaç xarà rôv t^ç àpyjjç
àptfrptoûptevoç Xôyov ,,’Avap/ov, cpTjatv, àpyjj xat xà pterà rrjç àpxfjç“,
etnôv àv xà èv. xî]Q àpy^ç, etnep àpxi]V roû üveùptaroç ècppôvet tôv Ï’tôv
gtvat xat etnep àpxrjv ôero rôv Hiv etvat xaî npôç rô Ilveüpia rô àytov. o
Toûrotç nàatv ôanep èntacppayîÇouaàv rtva ptapruptav r^v roû tepoû
BaatXetou npoartO-évat Beî’ èxetvoç yàp èv ôySôtp tôv npôç ’AptcptÀôxtov
toîç ànoBtSoptévotç ôvôptaat tô Tttp roû €>eoû xat rô ttjç nrçyfjç èvéra^ev
ôvopta, oùx àveu roû Setçat aatpôç xaî nôç aùrôv SvoptàÇet nrçyTjV. $r)ai
yàp • „üàXtv ptévrot Stà rô noXûrponov ttjç etç •fjpjtcEç xàptroç, îjç Stà rôv 10
nXoùrov Tfjç; àyaO-ÔTTjroç xarà ttjv noXunotxtXov aùtoû aotptav rotç Beo-
ptévotç napéxsrat, ptuptat; aùrôv érépatç npoaijyopîatç ànoasptvûvet (f)
rpaçrj BijXovôrt), norè ptèv notptéva Xéyouaa, note Sè paatXéa, xaî nàXtv
iarpôv, xai rôv aùrôv vuptçtov xaî SSôv xaî ilûpav xat nrçyTjv xaî àprov .
xaî à^tvïjv xaî nérpav. Taûra yàp où ttjv yûatv naptarrpaiv, àXXà rô 15
ttjç êvepyetaç navroSanôv, | rjv èz ttjç nepî rô ÏBtov nXàqia eùanXayxvtaç f. 160’
xarà rô ttjç ypetaç ÎSttopta rotç Seoptèvotç napéxerat“. IIoû Sè ànoaeptvûvet
roûrov rô rfjç nvjyfjç Svôptart 7/ Tpacp^; tj StjXov ôrt rôv AauîB aivirrerat
Àéyovra • Ilapà aoî nigyi] Çwtjç, xaî tôv Tepepttav ’Eptè èyxaréXtnov yà-j-
xovra nïjyTjv ûBaroç Çôvroç, xai aùrôv rôv ^ptérepov BeanôrTjV nept êauroû 20
Àéyovra, Srt üBwp Bt&aet, è^ où rtç ntwv, où Btip^aet eîç rôv atôva, xai
Stà toûto nr;yijV éaurôv èntSetxvûvra noXù peXrtw ttjç nr/p-çç roü awptartxoû
toûtou ùSaroç, è^ f/ç 7) Saptapeîrtç fjvrXet; Toûrotç Bè rotç pTjrotç xaî
’AO-avàatoç npoaeayrjxwç, nrppjv roü àytou nveûptaroç rôv Ttôv SvoptàÇet.
"Qanep oùv ô BaatXetoç nTjyljv oterat rôv Ttôv Btà rl;v toû nveûptaroç 25
èvèpyetav, r]v 'fjp.tv àve^Xuaev èÇ êauroû çtXavfrpwneuaàptevoç, ^t'Çav Bè
xaî at’rtov toû llveûptaroç ôç nTjyèjv rôv llarépa xaXet, nept rfjç ùnàpÇewç
rôv âet'tüv npooôntüv rôv Xôyov notoûptevoç, oûrw xaî ’AO-avàatoç ttjç ptèv
freÔTTjroç ptôvov nïjyrjv rôv llarépa xaXeî- npôç Bè ràç roû llveûptaroç
Bwpeàç ànojSXénwv, wv nTjyï] yéyovev ô Vjptérepoç Beonér^ç Vjpttv, ôç àXrçDàjç 30
6eôç xaî TTjV n7]yf]V toûtwv àt'Bt'wç lxuv èv éaurw, nïjyèjv roû üveùptaroç
oûrw xat rôv Xptarôv ôvoptàÇet, xrt rrjç tepàç Tpaç^ç û^Tjy^aet netO-ôptevoç.
"On ptèv oùv oüre ô TTjç rà£ewç Xôyoç oûre rà ~oû Nûaa^ç xaî roû
'AO-avaatou ^rà r^ àÀTjO-iv^ rôv ^rôv èxeîvœv Btavotqc npoataravrat
rwv Xeyôvrwv èx Ilarpôç Bt’ l’toü rô üveûpia rô àytov èxnopeûeaO-at, Ÿjv 35
xafr’ ^(Jtâç èxxX?]ata aupt^ôvwç ratç rfjç ntarewç ùnoO-éaeatv aùrotç
ànoBtBwat xaî rjv ^pteiç npoeüïjxaptev, àXXà ptàXXov xaî raurî rà pY]rà
1 P. G., 35, 1073 A 3 à^a-novuevov V P. G., 36, 467 A 10 P. G., 32,
96 D 18 rça<frr\ om P 21 loh. 4, 14
184 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 161 r^	Stavota auvaywvi'Çerat, | ot Sè Aarîvot XélçEiç rtvàç xhtjpeûovreç
èv aùrotç xaî aotptaTtxûç aùràç èÇijyoûixevot xaî napà ràç xotvàç ùno-
0-ÉOEiç, toiç où xaXwç npoaéyouot Boxoüat Tt Xéyetv, Exavwç ànoSeSetxrai
oùv 0ew. ’E^ <bv oa^éç èart toîç pouXo|Jiévotç npoaé/ecv, Snwç xal ràç
& àXXaç twv BtSaaxàXwv jôrpetç voïjréov èart'v, àç ènt auarocaet ttjç xat-
voTOpttaç xoptt'Çouat, xal Snwç npàç ràç aeao^ta|Ji£vaç aùrwv xal àauorà-
touç è^yrjoeiç ànavnjréov. Ata toûto <Jt»VTO|Ataç tppovrtÇovreç nap/|xa|iEV
èxet'vaç ràç ^ïjostç, toûto [3ouXô|jievot nàvraç toùç eùaepeîv PouXopiévouç
èx twv £Îpv)|Jièvwv npôyetpov £X£tv, 8rt àXXwç ot Eepol StBâaxaXot KEpl
io toû àytou TIv£Û|jtaTOç wç ovtoç. xal àXXwç wç iieTeyopiévou • àXXwç wç
Xa^àvovroç àtSt'wç,* xal àXXwç wç ypovtxwç StSôvroç" àXXwç wç nepl
ûnoaràoewç èvSov toû 0eoû xal npoîoùaTjç xat oücttjç, xat àXXwç wç nept
yàptroç elç rà £^w npoysopiÉv^ç te xal cpavepou|jiévY]ç, otsXéyJhrpav • xal
Stà toûto ràç twv ôtSaaxàXwv p^astç Set Statpoûvraç èxàarïjv ràTTEtv,
16 wç àv Stxat'wç èxeîvot {JoûXotvro TàrreaO-ai. Tt 8’ àv ^oùXotvTO aùrol
çœvepoûatv èx toû twv Xôywv axonoû, et |at) Ttç ùnà tptXovftxtaç àpt-
fiXuwTTEtv èO-ÉXot  ô Sè navra raùra pityvùç, xal Etç rà tepà Soy^ara xal
elç toùç StSaaxàXouç àStx^aet npoSrçXwç, xal noXXw nXéov àBtxïpet, Sri
toû |jt7j nXavijÔTïvat Ttvaç évexa StetXov èxetvot nàvu xaXwç, xal vüv So-
20 xoûatv, èÇ wv TtvEç t^ç SptHjç S8oü naparpénovrat, aùrol yfiyevTjaO'at
t^ç napaTponŸjç TaÙTvjç aÏTtot çeü.
CINQUIEME PARTIE.
La formule „a Pâtre per Filium".
f. 161v	TMHMA HEMHTON.
’Ev (j> BEtxvuTat xal ^tjtoïç àyjtwv xal Xôyotç, jxrj etvat tov
so l’tôv toù IIveùjiaToç atTtov xal wç èv ènavaX^et twv
npoetpY]|j,£vwv oa^7|veta toû Bt’Ytoû tl îtote [JoûXeTat.
a'. 'Pir(ae tç twv 8 tSaoxàXwv àno^àoxouaat toû ïtoû t^v
att lav toü IIv£Û|jiaToç.
se "Ort 8è xal àSûvarov atTtov etvat toü IIveùpiaToç tov l’tôv, npâ)T0v
pièv è^ aÙTWv twv StBaaxàXwv BvjXôv èortv aÙTîj Xéiçei tout’ àpvoupiEVwv.
'O [jièv yàp Heîoç AapiaaxTjvSç èv T<p nepl B’et'wv ôvopiàTWV ^yjat- „IIveü|ia
toü llarpôç, tbç èx roü Ilarpàç èxnopeuôpievov • où8ep/a yàp oppil] àveu
15	Ti A’ âv [Iovâoivto om V 37 P. G., 94, 849 B
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
185
I [vsujjta'coç  xal ïtoû Sè rcveùpa, oùx wç è? aùroû, àXX’wç St’aùroû èx-
nopeuôpevov • pôvoç yàp atrtoç ô IIarf]p“. Oùxoüv oùx èartv ô l’tôç atrtoç
roû llveûparoç xar’ aùrôv • oùxoùv oùSè S] Stà rcpôO-eotç èvraûO-a ttjv
alrtav arçpatvet. 'O Sè fhetoç MàÇtpoç èv r^ rcpôç Maptvov èrctoroX^ „’E^
wv, tpïjatv, oùx alrtav rcotoûvraç rôv l’tôv roû àytou llveûparoç èxrcopeû- s
aewç atpàç aùroùç àrcéSet^av (plav yàp taaatv ïtoû xaî llveûparoç rôv
llarépa alrlav, roû pèv xarà yévvïjatv, roû Sè xar’ èxrcôpeuatv), àXX’ ïva
rô St’ aùroû rcpoïévat SïjXtbawat, xaî raûv/( rô auvatpèç rfjç oùataç xal
àrcapàXXaxrov rcapaarfpwatv“. Oùxoüv Stà rcpôD-eatç oùataç auvà^etav,
oùx alrtav arçpalvet, oùôé èartv ô l’tôç alrta rij: roû àytou llveûparoç 10
èxrcopeûaewç, xat pta alrta ïtoû re xaî llveûparoç ô Ilarijp pôvoç- eï rt
yàp èv èartv èv rotç fretotç, xat pôvov roûro èartv. Et 8é rtç etrcot atrtov
pèv rvjç èxrcopeûaewç roù llveûparoç pi] etvat rôv ïtôv, aïrtov Sè | roü f. 162
llveûparoç etvat, àpxi] pèv yàp éxàarou rcpàyparoç Sùvarat XéyeaO-at
rcâaa àpyjj, àpxi] Sè r-/jç ùrcàp^ewç aùroû où Sùvarat XéyeaO-at et pi] is
rcpwrig alrta, oùrw Sé èartv ô Ilarïjp pôvoç alrta rfjç roû üveûparoç
èxrcopeûaewç, àXX’ où po'voç atrtoç èart roü llveûparoç, àXXà roûr’ èrcî
pèv râ)v àXXwv àX^B-èç elvat Soxet, xa&à xat HpôxÀoç xaî UXwrtvoç xat
rcoXXoî rwv ëçw aocpwv àÇtoûatv, èrcî Sè rwv D-et'wv oùx oùrwç - xal àpxet
rcpôç àrcôSetiçtv àvr’ àXXou rcavrôç ô fteîoç BaatXetoç, èv Seuréptp rwv rcpôç 20
Eùvôptov oùrw Xéywv rcepî roû ïtoû- ,,’ErcetSf] yeyévvrjrat, r;V oùx àyév-
vrjrov èxwv rô etvat, wv Sè àeî xaî auvwv rw Ilarpt, rcap’ où xal rijv
alrtav rvjç ûrcàpÇewç èxst“. Kaî rcapaxarttbv Xéyet- ,,’AXXà rô pèv ye-
yévvYjxa rijv alrtav àç’^ç ê^et rr(v àpxi]v roû etvat tjrçpalvet". Où
rotvuv èmv etrcetv, tbç ô ïtàç ?Xe£ rijv àpxi]V rfjç ûrcàp^ewç èx roù Ilarpôç 25
St’ àXXïjç rtvôç ûrcoaràaewç, ïjrtç àrcXwç av alrta etrj aùroû.
'O O-etoç l’pïjyôptoç èv rtp xaràrcXtp • „IIàvra èx£'- û ïtôç, roù Ilarpôç,
rcXfyv rfjç atrtaç“. CO aùrôç èv rtp rcepî Soypàrwv xaî xaraaràaewç èrct-
axôrcwv ,,’A^twpa roû Ilarpôç etvat tpjat rijv àpxijv xaî rô alrtov rfjç èv
ïlw xal Ilveûpart ilewpoupévïjç tleôrïjroç4'- Tô Sè à^twpa roû rcpoatbrcou 30
àxotvtbvTjrov etvat Set. Kaî rcpôç roûrotç atrtov etvat yiTjotv ô StSàaxaXoç
rôv llarépa rfjç tieôrvjroç, r;rtç frewpetrat èv ïttp xat èv llveûpart, àyxwv
oùrw roùç ri]V Atovuatou j^fjatv èî^youpévouç xaxwç xaî ri]V Stàvotav
êxelvijç rfjç ]5^aewç fjptv àvarcrûaowv. "O yàp tprçatv èxetvoç pôvtp rtp
llarpî rcpooetvat, roûrô çr(atv oùroç à^twpa roû Ilarpôç elvat- èxetvou Sè 35
Xéyovroç rfjç urcepouatou O-eôrYjroç, aùrôç SteXwv, rfjç èv ït(p D-ewpoupévigç
4 P. G., 91, 136 A 16 /.tôvoç alttoç PV 21 P. G„ 29, 605 C 23 Ibid.,
608 A 23-24 yLvv^a V 27 P.G., 36, 252A	29 P. G., 35, 1072 C 32 èv
devant llvtii.iv.ti om PM
186
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 162T | cpTjCTi xai Tfjç èv JlveùpaTt. rO aÙTÔç èv tw nept freoXoytaç• wAt Sè
IStÔTTjTeç IlaTpôç pièv àvàpxou ÆpX’fë èntvooupiÉvou xaî Xeyopiévou,
àpxvjç 8è wç atTtou xai wç nr/pfjç xai tbç àtSt'ou cpwTÔç- ï'toû 8è àvàpyou
[ièv oùSapiwç, àp^fj; 8è twv SXwv“. 'O NûaarjÇ* „’’Ev yàp npôawnov xat
5 tô aÙTÔ, tpjai, toû IlaTpôç, è? oùnep ô Etôç yevvàTat xai tô Ilveûpa tô
àytov èxnopeùeTat • Stô xai zuptwç tôv ëva atTtov pterà twv aùroû atrta-
twv è’va Oeôv tpaptèv Tefrappr]XÔTWç“. Toûrotç èxeîva npoaxetafrwaav Tà
^rà, èv olç èx toû IlaTpôç û^earTjzévat xai ttjv atTtav Tfjç ûnoaràaewç
èx toû Ilaxpôç èxetv xat ttjv atTtav toû etvat èx toû JlaTpàç e^eiv xat
10 èx toû IlaTpôç èznopeùeafrat Stwptapiévwç Xéyerat- Ta Sè etç rr(v raùrô-
Ti)Ta Tfjç oùataç xai ttjv x°P7ÎY-av ™v 7oû llveù|iaroç /.aptaptàrwv àvfj-
xovra, xat Ttp Tttp ànoSt'Sorat, ùnô TotouTtp toû Xôyou a/fj-tart, Snep
oùSèv èXarrov ànoxXïjpot y eî èx |iôvou toû IlaTpôç èXéyero ttjv ùnapïtv
ë^etv tô Ilveûpta. Taüra Se Tà fijrà npôrepov ètefrépefra.
15 p'. A S y o t èx twv x o t v w v fjfitv xai AaTtvotç ùnofréaewv,
Setxvùvxeç [AT] etvat tôv 1 t o v toû IIveùptaToç atTtov, o ne p
èari TaÙTÔv Ttp pif, èxnopeùeafrat tô Ilveüpia èx toû ï’toù,
auvearaXp^vwç Xapt^avo|ié vou toû èznopeùeafrat, wç art-
piatvet TTjv eîç tô elvat tStoauaràrwç xat xafr’ûnôaraatv
20	npôoSov èx Tfjç îStaç aÎTtaç.
Kai xafrôXou Se npôç Tàç xotvàç àvaSpajiwv Ttç àp^àç, oùSapiwç
eûp^aet raùratç auvàSov où8’ ûytèç tô tôv ï’tôv etvat toû IIveùptaToç atTtov.
ïlpwrov ptèv yàp tô nXet'ouç elvat Tàç àp/àç fj Te èzxXvjata xotvwç àno-
f. 163 8e8oxlptaxe | xai noXXot twv Aartvwv toûto cpeùyetv wç àronov StoptoXo-
26 yoûatv • àronov Sè oùx et twv ôvtwv etev nXet'ouç àpxai ptôvov, àXX’ eî
xai twv èv rîj fréta çûaet npoawnwv nXet'ouç etvat ntareûotVTO. Toûto
Sè aupt^atvet TaÙTfl rj XaTtvtx^ ùnofréaef ô yàp llav^p xai ô l’tôç, et
xai Ttp Tfjç cpùaewç Xôytp auvànToVTat xai gv eîatv, àXXà Tip ye Tfjç ùno-
aîâaewç Staxexptptévot état xai Sùo  Set Sè tôv IlaTépa zai tôv Ttôv
so TtapapcéXXeafrat npôç tô Ilveüpia tô àytov èv Ttp npoàyetv aÙTÔ wç uno-
aTàaetç- èx yàp Tfjç naTptxfjç ùnoaTàaewç o Te Nùaattjç xat oî StSàaxaXot
nàvTêç èxnopeùeafrat Xéyouat tô Ilveüpia tô àytov, waTe xai èx Tfjç ulxfjç
ùnoaTàaewç àXTjfrèç av f;v elnetv xaTà toùç AaTtvouç. "£3anep Totvuv
àSùvaTÔv èaTtv auToùç pitav ûnôaTaatv etvat Tj ëv npôawnov, oûtwç àSù-
36 vaTov èaTt, pitav àpx^v etvat toû IIveùptaToç- xafrànep yàp et Tt èaTtv èv
aÙTotç Ttp Xôytp Tfjç rpùaewç, ëv èaTt zai àStàxptTOV, oùtw xai et Tt ëaTtv
1 P. G., 35, 1073 A 4 P. G., 45, 180 C 15 r]tûv xai Ae.rivoii en marge
dans D, f. 172 T, de la main de Scholarios
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
187
èv aôratç Ttp Xoyw twv unoaTàaewv, Sittôv èatat xal Staxexptptévov. Tlpdç
tout’ ànoxplvovaat ànô Tfjç Svjptoupytaç • Srçiuoupyeî yàp, cpaatv, ô llaTTjp
tt(v XTt'atv, ôaaÔTw; xal ô Hôç xal to Ilveüpa tô àytov, xal Sptwç elç
elat Stjjttoupyôç. AXX’ èxet ô IlaTTjp xal ô ïlôç xal tô Hveûpa notoûat
tt// XTt'atv, xaO-6 etatv aÔTat at ôtroaTàaetç etç 0eôç • Sfrev TaÔTÔv èartv 6
et'jretv ’ „'O üaTTjp xat ô l’tôç xal tô IIveü|ia 3v]puoupyoûat“, xal elnetv
ÔTt ôrjpttoupyet ô 0eôç- ô 0eôç pièv yàp èartv ô Sïjpttoupywv. AXXà Stà
tô tôv 0eôv èv éauTw IlaTépa xal l’tôv etvat xal Hveüpta àXrçD’WÇ, tô
S^pnoupyeiv toîç Tptal npoawnotç toutoiç auvStaxptveTat, xal Srçpuoupyet
pièv ô IlaTTjp, S?;pitoupyet Sè ô l’tôç xal tô Hveupia. ’ËVTaûO-a Sè oô w
SuvapeO-a Xéyetv, | Stl ô 0eôç npo^àXXet tô Hveûpia tô àytov oùtwç, ware f. Il
tô xpofiàXXetv tocç Tptal îrpoawnotç auvStavépeaB-at, àXXà pâXXov oùtwç,
ôoTe tô Ttpo^àXXetv etç tô TraTptxèv ôptÇeaD-at npôawnov, xafrwç 6 ptèv
jWttjp elrcev èx toû IlaTpôç aÔTÔ èxnopeôeaO-at, ô Sè O-etoç AnôaToXoç
etnev elvat toûto èx toû 0eoû, tôv IlaTépa Xéywv, wç toûto oc StSàaxaXot is
nâvTeç StepptTjveûouat
IlàXtv àîroxptvovTac, ÔTt et xat pif; etatv àp/rj pila tw Xôytp twv
ôxoaràaewv, àXX’ etalv àpxfj pu'a tw Xôytp Tfjç èvepyetaç vj Tfjç Suvàpewç,
ÔTt ptà êvepyetqt toûto npoàyouat xal pita èarîv àptcpotv toû npopàXXetv
Sûvapitç. — AXXà toûto ÇtjTeÎTat, el èaTtv èv aÔTOtç fj npopXTjTtxf] Sûvapitç 20
ôpolwç • SHev oôx ànô toû ÇïjToupévou Xûetv èxpfjv. HôO-ev Sè xal iretafhel-q
Ttç tout’ SXrçfrèç elvat ; Hou twv eôayyeXlwv tout' elpîjTat ; Ilola twv
auvôSwv, Ttç twv StSaaxàXwv sine plav elvat TîpopX^Ttxïp Sûvaptv èv
IlaTpl xal ïltp ; Kal ptàç Sè oôavjç Tfjç 'irpofiXi'jTtxfjç 8uvàp.ewç, oôôèv
fjTTOv éaovTat S60 àp^at • Sôo yàp glat Tà èvepyoûvTa xaaà pttav 66va|Jitv. 26
Kat jiàXXov ptèv Sv fjaav Suo àp/al, et xal Suvàpteat xpofjyov Suatv oô
piévTot ye oôSè oôtwç èaovTat navTanaat pua Sp^r; oôSè TravTànaatv
évoetSfijç irpoà^ouat Stà tô nXelw unoxelpieva elvat, otç f] TotauTT] èvép-
yeta [jiETà Ttvoç Stacpopàç npôaeoTtv ércojaévajç Tjj npoawntx^ toûtwv Sta-
xptaet, wç ot AaTtvot Xéyouatv. 'Hptetç Sè navTàiraat pitav àpx^v elvat 30
twv 0-etwv npO'jWTtwv pouXôpte&a- àxoôovTeç yàp tô)v StSaaxàXwv Xeyôv-
twv, ÔTt ô narJjp ptôvov xal xafhànaç ècrrl naTïjp, TouTéart yevvfjTwp xal
npopoXeôç, xal ÔTt	| "zat tô atTtov Tfjç B-eôttjtoç IStÔTTjç aÔToü f. IC
èuTt xal à^twpta, pttav àpx^jv xa&àna^ etvat raaTeôoptev tôv HaTépa èvSov
èv Tfj êeÔTr;Tt.	35
IIàXtv ànoxptvovTat, ÔTt ô HaTT^) xal l’tôç npoàyouat tô llveOpia,
oô xafrô elatv ÔTroaTa’aetç Staxexptptévat, àXXà xaO-ô èv état t7( ouata. —
2 <pijolv v 12-13 roîç tçtol — rô nt>o^tL}.).fiv om V 19 t’r devant àiupoiv
add P 21 <)s : d1 av V 28 nyoàyovot V 36 ô devant Ylôç add VM
188
I. premier traité sur la procession du saint-esprit
’AXXà Ttpéôrov pèv, ôarcep ô IlarTjp xaî l’tôç xat tô Ilveüpia rcpoâYovreç
tt,v xxtatv xafrô êv état r^ oûata ÔTjptoupYtxwç raùrrjv npoctyouai xaî
xaxà xôv ttjç freX^aewç rpôrcov, oùrw xat tô Ilveüpa eî rcpopaXoûvrat
xafrô êv état rj oûata ô üarrjp xaî ô l’tôç, SïjptoupYtxwç aûrô rcpo^a-
6 Xoùvrat • <bç y^P °'1 Aartvot xô rcapaSefypaxt rfjÇ S^ptoupyiaç rcpôç xl(v
xaraaxeurjv rfjç ptâç atpyâjç xpwvrat, oùrw xaî fjpîv ëêeartv aùrtp /pyjafrat
rcpôç xaraaxeuïjv rrjç ôpotÔTTjroç rwv rcpoaYopévwv, àv re rà rpta xafrô
êv état Tft oûata rcpoâywatv, àv re xà Sûo pôvov. ’AXXà toüto rcepttpavwç
èartv àaefiéç, àpa Sè xaî àôûvarov, ûrcoxetpévou roù tô Ilveüpa Sijptoup-
10 yôv etvat rfjç xrtaewç. — ’Ercetra, et pèv ouata âp^Vj èartv wç xô sîSoç
pôvov, nâXtv vjptv rcporépa ârcopta awÇerat, Sxt eî xat pta ap/v; eîat
xaxà ty]v xoû npoaYstv àpx^v, àXX’ ôç àpxaî rcpoaYouaat Sûo ëaovrat.
'Hpetç Sè xafrârcaè ptav etvat Çxjxoüpev âp/^v. Et Sè ouata àpy^ èartv
wç TtpoaYouaa, ëarat vj oûata èv Ilarpî xat l’tw O'ewpoupévxj êv ûrcoxet-
15 pevov, où xtvoç av eî'xj èvépYeta tô rcpo^âXXetv  xaî oùrw réaaapa èv rw
0ew ëaovrat ûrcoxelpeva, Tlar^p, l’tôç, Ilveüpa, xaî Tj xotvv] Ilarpt xaî
fttji oûata. — Kat rcpôç roûxotç oùSè ô Ilarrjp xat ô l’tôç npo^aXoDat
xarà ttjv oùat'av, àXX’ Tj fréta ouata npopaXeirat fj èv Ilarpî xat l’ttp, xat
f. 164’Tj ëarat aûrxj xafrârcaç xotvwvT]Tï], | xaî oùrwç oùSèv èv rtp 0etp Stotaet
20 ô rrjç àpxxjç Xôyoç oùSaprj oùSapwç, toüto Sè àSûvarov t) wç pèv ûrco-
xetpevov âxotvwvyjrov ëarat, rtp Sè et’Set zotvwvTjfr^aerat, xaî oùrwç tj
fréta oûata èv Ilarpî xaî l’tw oùala rtvî êrépa ôç Sàj âp/fj eîSxjrtxr,
àpX^) èaxat rô Ilveüpa çrpoàYouaa, xaî xô Ilveüpa n^j pèv pefréijet TTjç
fretaç oùalaç, Sè où pefrèÇet, xat iroXXôv àrônwv èapoî èvreüfrsv
25 pXaarigaouat.
ITâXtv ànoxptvovrat, on oûre xafrôaov êv état tq oùola. xafrà^aE,
oûre xafrôaov êv état rpôawnov, oûre xafrô état Sûo npôawna xafràiraÇ,
àXXà xafrôaov raûra rà Sûo npoawna ptav ëxouat Sûvaptv rpopXrjrcxTjV.
— npwrov pèv ouv oùSèv aa^èç X^youat* rô Y&P oûtw ÀÔYetv oûSév èartv
so êrepov ij Sxt xar’ oùSèv roûrwv xaî xarà navra ôpoü, xaî rotaûrTj
ànôxptatç ^uytj pàXXov èart rrjç Xûaewç Stà rô èvStSôvat rr, ànopla tj
Xûatç. ’ESet Y^p xarâ rt roûrwv eînetv, et y® èpeXXov Xûetv ënetra xaî
rcepî r^ç Suvâpewç èxetvïjç aurr] rcàXtv ÇrjTTjatç’ ^xijfr^aerat y^P" t
rfjç Suvâpewç èxetvijç évôxrjç xtvoç évôrTjrt rcapaxoXoufreî ; rcàaa y^P
35 Sûvaptç èv rotç fretotç, et xal rvjç tpûaewç èarî xaî èx rfjç oùataç âvia^et,
àXX’ 7) r?j freÔT7]xt aûpperpôç èartv, wç ràç ûrcoarâaetç rcâaaç StaXappâvec,
7] ëv rtvt npoawrctp ôpt'Çerat. Et pèv oùv rcpopXïjrtx)] Sûvaptç aùrrj pla
èarî Stà rô êvèç etvat rcpoaôrcou, rcâXtv ev ëarat rcpôawrcov ô Ilarijp xaî
19 avit^ om P 26-27 rÿ ovala — i-v çl<ïi oin P 38 î-gtI P
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
189
ô l’tôç- eî Sè Stà tô pitàç etvat ^ûaewç, wanep Y] Tfjç oùataç évôttjç oùx
eipyet tôv IlaTépa xaî tôv Ï’tôv Sûo ûnoaTàaetç etvat, oûtwç oûSè Tj rf^ç
SuvàptEWç évÔTvjç etpJçst tôv IlaTÉpa xaî tôv Ï’tôv Sûo | ûnoxetpieva etvat f. 165
pitâ SuvàjjtÊt npoàyovTa, xat oùtw Sûo etvat àpxàç.
Et Se nàvaa ptèv Tà àXXa auyxwpoûat, tô Sè èàv wat Sûo ùnoxetpeva s
puâ Suvàptet npoàyovTa, xaî Sûo etvat àpxàç àpvwvTat, ttjv ÔTjpitoupytxijv
npoxopitÇovTeç Sûvajjttv, tjtiç pita té ÈaTtv èv Tptaî npoawnotç, xaî oùte Tj
Tptàç twv û-oxetpévwv ùn’ aÙTfjç ^fretpsTat, oute Tpetç état ÔTjpttoupyot,
oùSè TpEtç àpxat, àXXà àvôpiotôv èaTt tô napàoetypa. ’Exet ptèv yàp
SvjpitoupyEî ô 0eôç, oç ÈaTtv 8X7] fréta cpûatç, aÙTTj oùaa Tatç Tptaîv 10
ùnoaTàaEat xaTà tô npàypa- gfrev où STjpnoupyet pieTà Ttvoç àvacpopàç
npôç Tà èvSov, àXXà ànoXeXupiévwç, xat tôte oûvapuç où ptàXXov twv
ûnoxEtptévwv twv Staxexptptévwv voetTat 7) Tfjç xotVTjç cpùaewç, xaî Stà
toûto wanep ÈaTtv èv üaTpî xat l’ttjj xaî üveûjjtaTt pita ^ûatç xat Sûva-
pitç, oûtwç étal TaûTa xaî pita ôcpx^j ’ taov yàp ÈaTt npôç te ttjv Sûvapttv w
npôç te ttjv tpûatv ttjv noaÔTTjTa ttjç àpxfjç àva^épstv. ’EvTaüfra Sè oùte
èaTt Ttç xafr’ èauTÔv ù^eaTwç xotvôç IlaTpl xat l’tw, xaî où Ttp àyttp
üvsûptaTt, ou àv sî'tj èvlpyeta tô npo^àXXetv, oùte Tj frst'a oùata àpx^
ÈaTt toû ÜveùpaToç, xafrô eîatv èv aÙTjj at TpEtç ùnoaTàaEtç, àXXà xafrô
ai Sûo ÙnoaTàaEtç npôç tô Üveüpa àvatpépovTat, xaî Stà toûto où npôç 20
ttjv Sûvapitv, àXXà npôç Tà ûnoxetpieva Tà èvepyoûvTa Sûo SvTa vj ttjç
àpxfjç noaÔTTjç napaj&Tjfr^aETœt, xaî Sitttj èaTat, Suoiv ovxwv èxetvwv.
Kaî npôç ToÛTOtç, eî ptèv êntaijç èaTtv èv IlaTp't xat l’fw npo-
jSÀTjTtxT] Sûvapitç wç npt&TW éxaTÈptp, tpavepwç eîat Sûo àpxat' et Sè ô
Ttôç èx toü IlaTpôç è^et TaÛTTjv ttjv Sûvapuv, xat ÈVTEûfrev tô aÙTÔ ène- 25
Tat. AaptpàvEt ptèv yàp xaî tô etvat napà toû IlaTpôç ô l’tôç, àXX’ èv
èaTt tô etvat aÙTOü xat toû IlaTpôç xaî toû IIveùptaToç, StÔTt xaT’ aÙTÔ
oùSepttav | èxet npôç tô üveûpia àvTt'freatv • Xapt^àvet xaî ttjv toü Srjpttoup- f. 166
yetv Sûvapitv, àXXà xàxetvrj ttjç freÔTTjTÔç èaTt xotv/j, xat oùSepttav àva-
cpopàv èxouat Tà fréta npôawna npôç àXhjÀa xaT’ aùnîjv- ànoXeXuptèvwç 30
yàp èaTtv èv aÙTotç, xaî npôç Tà è^w ptôvov notet t)jv àva^opàv èv toîç
npàyptaatv Sfrev eî xat npôaeaTtv éxàaTTj ônoaràaEt toü Brjpttoupyetv
Sûvapttç xaTà tt(v ÉxàarTjç ûnoaTàaewç tôtÔTTjTa, ijv êxouatv èv éauxatç
xaî npôç èauTàç, àXX’ rj TotaÛTrj Stacpopà toü Xôyou èaTt, xaî Stà toûto
où nXïjfrûvet ttjv àpx^jv èv aÙTatç. ’AXX’ eî XaptpàvEt ô ïîôç tIjv npo- m
pXrjTtxijv Sûvapttv napà toü üaTpôç navTànaat ttjv aùrrjv, nXïjv toûtou,
toû èv tw l’tw TaÛTTjv èx toü ÜaTpôç ÿjxetv, <î)ç ot AaTtvot Xéyouatv,
èneî ô üaTTjp npayjiaTtXTjv èxet àva^opàv npôç tô üveûpia, xaî ô l’îôç
7 ovtc om P
190 I. PREMIER TRAITÉ SUR DA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ôpiolœç ëlçet, xal oüxtoç ô Haxflp xat ô àvaçopàv é^ouat npaypaxtxflv
Ttpdç rb Ilveüpia fl éxàxepoç ^pXfl Èaxtv aôxoû • xal ènel oôx àva^épovxat
xarà xflv oôat'av, àÀÀà xarà xàç ônoaracaetç, àva^épovxat Sè npôç aôxà
f; elatv éxàxepoç àp^l] «ôtoû, Sûo àp/al Èaovxat aôxoû, wanep xal Sôo
6 ônoaxàaetç elatv ôptoXoyouptévtoç.
Aeuxepov, xà xotvà llaxpl xal ïttp xotvà etvat xat xtp Ilveùptaxt xal
ô tepàç Atovûatoç xal ô ptéyaç Xéyet BaatÀetoç. Toûto 8’oôx àv etfl,
etnep ô l’iSç xoû npopàXXetv xotvœveî Ttp llaTpt, àXÀ’ èaxat xt xotvàv
llaxpl xal l’ttp, 6 ptflSè xtp Ilveùptaxt xotvàv èaxat • xal oôxto xà xe xwv
io StSaazàÀtov à^ubptaxa ^povSa èaxat, xal onep èxelvot SeStôxeç xoûxo
à^toûat, aupt^^aexat, Sxt xà Ilveüpia /eîpov èaxat xfl cpûaet xat oôx èv xfl
aôxfl xfjç oôataç évÔTflTt auveaxat xtp llaxpl xal xtp ïttp. Azontïipev oè
<b8(. A.nav ovopia frelon npoatbnon, aôxà ptèv xafr’ éauxà Aeyôptevov, èz-
f. 166 jJàXlet ànà xfjç éauxoû aflpaalaç | xà Xotnà npôatona, Stôxt èv éxàaxtp
w ôvôptaxt fretou npoatbnon nepté/^exat râv et xt èaxtv èv xotç Aotnotç xtp
Àoytp xfjç oôataç zotvtovtzûç xe xal flvtifliévwç, àÀÀ’ oô nepté^exat et xt
èaxtv ev aôxotç xtp Xôytp xfjç tStÔTflxoç, et [xrj àvxtfrextxûç xe xal àvaçopt-
xtbç. Atà xoûxo ô Hàç oôx èaxt Haxflp, àÀÀ’ èaxtv Snep ô Ilaxfjp, xaxà
xàv péyav Fpflyôptov xal xàv fretov Mà^cptov.
20 ’AXX’ ènetSàv pfjpà xt zaxflyopflfrfl frelon npoatbnon xtvoç èvépyetàv
xtva aflpiatvov, el ptèv èvépyeta aùpptETpôç èaxt xal àvxtaxpétpouaa xtp
npoatbntp, èxjSàXXovxat xà Xotnà npôatDTXœ xfjç zaxflyoplaç èxelvflç, et xal
auvvooûvxat Ttp Xôytp xfjç àvxtfréaetnç, xal Inopévwç xtp xfjç tpuaetoç Xôytp,
Stôxt xaxà xîjv çutJtxijv a^éatv ev aôxotç èaxtv fl àvxlfreatç, tnanep ônôxav
26 Xéya>|iev ’ ô Ilaxfjp yevvà- èx^àXXexat yàp xal ^wptÇexat xfjç xotaûxflç
xaxflyopt'aç xà xoû Ytoû npôawnov xal xoû Ilveùptaxoç, Stôxt xô yevvàv
êlçtaàÇov èaxl xal àvTtaxpétpov xîj toû IlaTpôç ôixoaxàaet, tbç SI; aôxfl ptôvfl
npoaôv, et xal pti] ptôvov. El SI] èvépyeta èxetvfl ônepfiàXXet toû npo-
atbnou xflv tStôxflxa, xôxe xal xà Xotnà Tcpôawna ûnô xfl xotaôxfl xaxfl-
3o yopta vooûvxat Stà xô Xflv xotaûxflv xaxflyoplav npàç ôXflv Tflv fretav çôatv
èxxelveafrat, wanep ônôxav Xéywpev ô nccxflp Sflpuoupyst, xj ô Havflp èaxt
navToxpàxtop, x) ô Hax/jp èaxt ©eôç, fl Tt xotoûxov ènetSfl yàp ëxaaxov
npôawnov fréta oôala èaxl ptexà xfjç npoawntxfjç totôxflxoç, el ptèv fl
èvépyeta xjj tStôxflTt xoû npoatbnon àpptÔTTet xafr’ xjv IStotJuaxàxœç èaxt,
36 xal xfl oôala àpptôxxet, où xafrà û^taxflat nàaaç xàç tStôxflxaç, àXXà xafrù
xaûxflv tStoauaxàxœç ô^laxflatv et Sè èvépyeta ptfl èlçtaàÇet Tfl IStôxflxt
f. J66Txoù | npoatbnon, xôxe xjj frétât oôatqc npoa^xet xafr’éauxflv xal tbç ôtpt-
13 tôdf V ôvofia'. voti^a V 27-28 iy — /x!/ uôvov en marge dans D,
f. 175, de la main de Scholarios fiov^v P
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
191
axr,atv èv éaux^ nàaa; rà; îStôxïjxa;, xaî oùxto npô; nàaa; Stapatvet rà;
ÛTtoaxàaet; «; Srj xeXetdxrç; ttç xotvz] xoùxtov âmaàv. Kaî oùx èartv
EÙpetv èvèpyetav riva p/(xe auppexpoupévïjv éxàaxtp Ttpoaôîrip, p^xs eî;
ràvxa èxretvopévijv • et yàp xt; èvépyetà ùneppaXet pèv rljv tStàxTjra xoû
-poaô~ou, pi] èxxaO-ijaexat Sè Txpb; xà npôawna nàvxa, xo èxpaXXôpevov e
-fj; xotaùxTj; èvepyeîa; npôawîtov e^to TïjS &eîa; oûata; èaxat Stà xà xtjv
xotaûxT^v xaxTjyoptav, èv xô pyjpa oùx èaxt aùppexpov xtp npoaôntn, xafh’ où
Xéyexat, SXtjv npcaxaXetaO-at xi]V 0-et'av cpùatv.
Toùxtuv oùxw TtpoünoxeB-etpévœv, èxetSàv Xéywpev ô llaxàjp TtpofiàXXet
xà Ilveüpa, xà npo^àJAetv ij aùppexpov èaxt xaî è^taàÇov xtp îrpoatlmtp 10
roû llaxpoç, xaî oùxœ; ô llaxijp eaxat povo; rcpopoXeù;• t; ùrcepjèàXXet,
xal xàxe èxetSi] x^v Wav tpùatv tiïqv npoaxaXetxat, T] ô 1’10; xal xà
Ilveüpa voTjOajaovxat pexé^eiv xaùxï;; xxjç èvepyeta;, V) xà Ilveüpa êEw xfj;
T>sta; oùaîa; éaxat, el xaî rj èvépyetà i] npoaxaXoupévï] xàjv ftetav tpùatv
èx xoû Ilaxpb; îipô; xàv l’tôv ôptaib'(aexai. Taûxa Sè Sép.<yco i^euSî) xaî i&
àSùvaxa, à'nep Èîrovxat xô Seuxéptp pépet xîj; Statpéaew; • xô npôxov àpa
pépo; èaxîv ocÀTjO-éç, Sxt xà 7xpo{îàXXetv aùppexpov Èaxt xô 7raxptx<f> npo-
awTOp xaî àvxtaxpé'pov • xat oùxto pôvoç ô llax7,p èaxt npopoXeù; xaî ô
Ttà; oùx èaxt xpopo/.eù: xoû IIveù|j,axo;. — Hpo; St] xoûx’ ànoxptvovxat,
d>; ?] Statpeat; ènl nivxwv èaxîv àXijôà]; xôv àÀÀwv nÀ^v xoû npopàXXetv 20
xoûxo yàp xaùxïjv èxcpeùyet xr^v otatpeatv. — ’AXÀ’ oùx àvayxata ànS-
xptat; aùxïj, è'w; àv | xoûxo Ç7jxoù|xevov f, eî xà TcpofJàXXetv xotvôv èaxt f. 16
llaxpl xal ï’tô jxôvov èîxetSàv Sè Set^^ÿ; xotvôv elvat, xôxe ànôxptat;
e^et /tùpav ànopta Sè (xdvov eaxat, otaxt xô TxpofiàXXetv jxôvov ouxw; èaxt.
üàZtv àîroxplvovxat, ôxt ixpoafjv àv xat Ttp llveù|iaxt xà TtpofiàXXetv 25
ôaov èx ys xoû Aôyo’j, àÀXà àXAw; èaxîv àSùvaxov ’ oùxe yàp éauxoû eaxat
at'xtov, oùxe xtvà; xôv ixpoayàvxwv aùxô (où yàp àvxtaxpétpet xà xî)ç freo-
yovt'a;). oùxe àÀÂou xtvà;- où yàp èaxîv ê'xepôv xt ÙTtoxeQuvov ùnèp xijv
TptàSa. — ’AXÀà xaî aùxïj ?] ànoxptat; où Xùst xàv Xôyov, àXÀà |iàvov
xô npoaetvat xip Ilveù|jtaxt xô npopàXXetv xaxaaxeuàÇet, xaî Sxt àSù- 30
vaxov àv ^v xouxî npoaetvat aùxô. Kaî ^|iei; oùv, àxe xoû îrpo^àXXetv
[xr/TÊ Txpoaôvxo; ptxjxe ixpoaetvat 8uva[4Évou xô llveù|taxt, ô; xaî aùxoî
Aaxtvot Àéyouat, tpaptèv [xijSè xàv l’tôv TtpopoÀéa elvat, Stôxt xoùxœ eïîiex’ àv
è^ àvàyxv;;, xaî èxetvtuv xôv àSuvàxwv ftàxepov etvat. Oùx àpa Stà xà
xaûxa |il] elvat à; àSùvaxa, Set auy/wpetv <p xaûxa è'nexat, àÀXà pàXXov 35
Stôxt èxeîvou xe&évxo;, Set xaûxa Siteait-ai àSùvaxa ôvxa, xàxetvo Set
àSùvaxov ùîxetX^yfhat, tp xaûxa ènexat, àXïj&oû; oùar(; tÿç àxoXoulKa;.
"Oxt Sè àXï)^; èaxtv ’fj àxoXoufrta- npopàX/et ô ÏTax^p xaî ô l’E6ç, npo-
31 an: on M
192 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
0<zÀXet àpa xaî tô Ilveûpa • ot re npÔTepov eîpTjpévot jle^atoûat StSàaxaXot
xaî AaTtvot ôpoXoyoûat XéyovTSç ÔTt npoafjv àv xaî tô IIveûpaTt tô irpo-
fJàXXetv, eî [XŸj èxwXuev toü HveûpaToç tStÔTTjç- àXX’ Vjpîv oùSèv Statpépet,
eî xaî pTj 8tà TfjvSe ttjv atTtav, àXXà Stà TTjvSe eîaîv àSûvaTa, ëwç av
s àoûvaTa y, npôç tô xaî èxetvo SetÇat àSûvaaov, $ TaûTa àxoXouO-et.
f. 167 v IlàXtv | ànoxptvovTat, Sti tô toû Atovuaîou ^tjtôv xaî BaatXetou oO-
twç èjçTjyeta&at Seï, wç xaî tô eùayyeXtxôv èxetvo, tô „HàvTa Saa ej^t
ô IlaTTjp èpà èaTtv". ’AXX’èxetvo pèv é^rjyoûpevot oî StSàaxaXot, ènàyouat-
rcXïjv toû Texeîv xaî ttXtjv ttjç rcaTpÔTrjToç • ouTot Sè ànXwç Xéyouar Tà
io xotvà IlaTpî xaî ï"Ecp, xa’t BveûpaT'. etvat xotvà, pvjSèv npO'jTtfhévTs;,
waT£ tj^oûXovto, et Tt pi] SuvaTat xotvôv etvat Ttj) IlaTpt npôç tô Hveupa,
pTjSè npôç tôv Ttôv etvat toûto xotvôv. vE7i:etTa tîç àv yévotTO jSsXtîwv
èÏTjyTjTTjç <Sv outol Xéyouatv aÙTtôv tôv etnôvTwv; Outoi 5é eîatv oî Xé-
yovTeç pôvzjv nTjyijv ttjç ônepouaîou O-sSttjtoç etvat tôv IlaTépa, xaî p$Tà
to tôv Ttôv [Jtèv xaî aûv aÙTtp tô Ilveûpa yvwpt'ÇeaO-at, èx Sè toü IlaTpôç
uçearàvat. Hpdç Sè toûtoiç roï; oô^î xaî vjpœv àvéx°VTat AaTtvot, tô
£evtÇov tt(ç Aùyouartvou ^wvîjç eî; Tàç xotvàç ûnoS-éaet; êXxôvtwv ttJ;
Tttarewç, xat TaOU1’ ôSïjytj) /pwpévwv Ma^tpw, Ttp aocpw xaî eùyvwpovt
tôv npô aÙTOü StSaaxàXwv nàvTwv àxpoarfj, aÙToî peT’ èÇouaîaç TtpoaTt-
20 9-évat xaî npoaunaxoûetv toîç twv StSaaxàXwv à^tôpaat O-éXovTeç, xat
TaüO-’ oûtwç àaùvO-eTa xaî àpàpwpa ;
TpÎTov o 0eôç povàç èaTt xaî Tptàç, xai tj aÛTTj èaTt povàç xaî
Tptàç, tô pèv Ttp xat’ oùatav Xôytp, tô Sè Ttp xaH’ ünapôtv Tponw, ô Eepôç
tpïjat Màijtpoç, TOUTéaTt povàç pèv rft tpûaet, toîç Sè îrpoawîrotç Tptàç.
ae Kat ô ptéfaç rpïjYÔptoç" „''Ev Y“Pi Tà Tpta, xaî Tà Tpta èv, Tà èv
otç f] O-eÔTijç, t) ,tô ye àxpt^éaTepov eînetv, à B-eôttjç”. Oùxoüv Tptàç
xat ptovàç	èaTtv ô 0eôç, Suàç	Sè oùSapwç,	oùSè eîç SuàSa ntaTeûopev.
f. 168	| E’ît) S’ àv	xat Suàç ô 0eôç, et	ô HaTïjp xaî	Ttôç ôç àpxè] pita irpoàYouat
tô Ilveüpia	tô àytov • êaTW yàp	ô IlaTTjp xaî	ô ïtcç pîa xafhànaô àpx^,
30 Sîtep àSùvaTov SéSetXTat èv toîç npôaô-ev. Et Totvuv tô twv npoawnwv
nXfjfhoç èv toîç fteiotç at àva^opal notoüat, Stà tô tIjv àvacpopàv èv toîç
8-eîotç Ttpôç Tà ëvSov xpoatonou elvat àet, àvacpépeTat Sè tô nveüpa, où
Ttj] pèv npôç tôv naTépa xaTà ttjv ttjç aÎTtaç àvTtfreatv, n^j Sè npôç tôv
Ttôv xaTà tôv Stà^opov Tpônov toû àn’ aÎTtaç etvat, àXXà npôç tôv 11a-
36 Tépa xaî tôv Ttôv wç SIj p£av xaO-ànaÇ àpx^jv xai pîav àva^opàv npôç
aÙToùç fytt, ëv ôv aÙTÔ S^nou, npôç ëv ttjv pîav àva^opàv e^et, Snep
èariv toûtou àpxTj, xat oûtwç ô 0eôç Sûo ëaTat npôawna. ’Eirel yàp
5 xai omV 23 cf. P. G., 90, 1180 A 25 P. G., 36, 345 D 26 to' yt-—
« rj &eôt>j<; om M
LA FORMULE A PATRE PER FlLIUM
193
rcâaa txvxtpopà rcpôç xà èvSov èv xotç 3-etotç rcpoawrcou èaxl, rcpayp^xtxv]
Sé èaxtv àvatpopà xoû üveûpiaxoç rcpôç xrp pitav àp^v aùxoû, xal pit'a
àp/Tj aùxoû rcpôawrcov èv èaxat, ïva % npaypiaxtXT] xaûx7)ç àvatpopà npàç
aûxo xaî ôptota ~?j àvatpopà xoû Ilveùptaxoç npàç X7(v àpyj/jv aùxoû- xal
oüxwç èrcet rcapà xà Ilveüpia èv xotç -9-elotç üar/jp èaxt xal Ytàç, xaüxa s
Sè wç Ô7( pu'a àpXT] xoû üveûjjiaToç ev èaxat rcpôawrcov Stà xà elpyjpiéva,
o (-)eàç èaxat Sôo rcpàawrca- xal f] piôvov Sûo èaxat, xat xptàç àvifipTj-
xat, 7] xat Suàç èaxat xal xptàç, <p rcÀelw xà àxorca ërcexat. Kal rcpôç
xoùxotç, xô èv èxetvo, orcep èaxlv 7] pila àpxrj toü üveûpittxoç, rcpoerctvoTj-
flà(aexat xoü rcpoawrcou xoü rcaxptxoü, wç èv xfj TptàBt rcpwxàv èaxtv, 10
etrcep Suàç xfjç xptàSoç rcpoerctvoetxat • où yàp èaxtv etrcetv, Sxt aùxfj
èaxt xal Suàç xal xptàç- xoûxo yàp ëxt àxorcwxepov àv eÏTj. — ’Arcoxpl-
vovxat Sè rcpôç xoûxo, Sxt ô Ilaxàjp xal ô YEôç rcépircouat xà Üveüpia xà
àytov, àXX’oùx èaxt Suàç ô ©eôç. Kat ô l’tôç | xal xà üveüpia alxtaxà f. 168T
état xoû IlaTpôç, àXX’ oùx èaxtv oùSè Stà xoûxo Suàç ô ©eôç. Oùxoûv ir>
oùoè Stà xà xàv Ilaxépa xal xàv l’tôv rcpo^àXXetv xà Ilveüpia xà àytov,
ètpexat xàv (M)eov elvat SuàSa. — ’AÀXà xal rcpôç xoûxo Sel Xéyetv, Sxt ô
llaxrjp xal à ï'îôç rcépircouat xo Ilveüpia xà àytov, àÀÀà xat éauxà rcépircet
xà Ilveüpia, ènetSàv rcapà xoû üaxpàç xal xoü YEoû rcéptrcTjxat, et xà rcépt-
rcealbat arjpialvet xà SISoaB-at- xal éauxoû yàp Swpov rcpôç xrjv xxtatv xal 20
xotvàv xfjç O-eÔTTjXoç Swpov etvat piexà xwv àXXwv StSaaxàXwv xal Aù-
youaxtvôç tpTjatv. Oùxoûv où/ Spiotoç ô Àôyoç oùSè xà aùxà éxaxépwfrev
aupipatvetv Set. ’Exet pièv yàp xà elprjpiéva aupi^alvet Stà xà xà rcpopàÀÀetv
èvSov etvat xfjç 0-eôxTjxoç xal àva^opàv xtva xal àvxlO-eatv un’aùxoû ytve-
afhat èvSov xr(v Sè rcépitptv xoü üveûpiaxoç xotvàv xÿjç Tptàôoç èpyov etvat as
rcpôç x)jv eùepyeat'av xfjç xxt'aewç. 'O Sè Ytàç xal xà Ilveüpia où/ ëv at-
xtaxôv etatv, àÀÀà Sûo alxtaxà, xal Stà xoûxo èv xfj xotvwvta toû àrc’al-
Ttaç elvat piévet xptàç Tptàç. ’Exeî Sè el pila àp^T] état xal etç rcpo-
poÀeùç xal èv atxtov, Suàç èaxat 7) Tptàç Stà xà rcpoetpTjpiéva, 7) Sûo atxta
èaxat wanep xal alxtaxà Sûo, el pirj piéÀÀot ouàç elvat.	so
Téxapxov, ot StôàaxaÀot nàvxeç elç ev atxtov àva^épouat xàv Yïàv
xat xà Ilveüpia xal piov^v rciyfyjV xal àpx^v xfjç SXrjç O-eÔTT/xoç xov naxépa
xaXoüatv. Et Sè ô Ilaxijp xal ô Yfàç rcpopàXXouat xà Ilveüpia, xat 00-
H-évxoç pitav àpx?]v elvat aùxoùç xoü üveûpiaxoç, oùSèv r/cxov auvàyexat
Sûo àpx«ç elvat èv -cf; TptàSr èaxat pièv yàp xtç àp^ï] yevvwaa xal rcpo-ss
pàXXouaa, èaxat 5é xtç éxépa àp^î] rcpopàXXouaa piàvov- où yàp aôxi]
èaxat, Stôxt 7} ptèv Sûo èvepyetaç xat èv rcpôawrcov rcepté^et, Vj Sè ptlav
èvépyetàv | xal Sûo rcpôawrca rceptéEet. ’AXX* àrcoxptvovxat, Sxt pita èaxlv f. 169
35 aÿ/aî V
Œuvres de Georges Scholarios. II.	13
194
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àp/j, Z3“ oütwj- 7] yàp ipX'l], TjTtç èaTÎv ô ILzttjp xaî ô Ho;, et; t-}//
àpxjjv àvaçépeTat, ï;Ttç èaTÎv ô llar^p povo;, êrcetSï] ô p,èv l’tôç zotvwvt-
xwç èaTtv àp/Tj toû IIveûpaToç xat peTaXïjrcTû;, ô oè Ilarr^p àvatTtœ; tô
xaî aÙTccpuwç. — "Eti, ô ptèv HaT^p rcpoàyet tôv l’tôv Tj; yovtpÔT7]Tt TŸj;
s vo^aewç, xaî oùtwç èaTÎv àpxj; toû ï’toû jxôvoç. Etea voeteat rcpoàywv
tô Ilveüpa TÎj yovtpÔTïjTt ttjç S-eX^aew;' xa: èrcstSîj voeîTat ô Yfô; rcpo-
Tjypévo; peTà toû Xapetv tt,v TeXetÔTijTa toû Ilaepô;, ÿjv èxet èv tw yevvàv
aÙTÔv, t-{/ aÙTï; yovtpÔTTjTt t^; B'eXrjaewç xat ô llarïjp peTà toû ïtoû
rcpoàyet tô Ilveüpa.
10 'AM.à TaûTa véaç èaeî 0-eoXoytaç eup^iaTa- e£ Sè xat àpxatÔTôpov
rco&ev Ÿjzouatv, àXXà Ttp zotvw tt(ç èxzXrçataç oùx èvercoXtTeûB’ijaav. "'OS-ôv
oùx âvàyzT) Ttç èaTtv vjptv aÙTOt; rcapaxoXoufretv, à; rcoXXàxt; etpr(Tat
rcpÔTepov • yjpet; Sè t?; xotvîj xaî àotapX^Ttp twv StSaaxàXwv rcàvTtov
ùy/jy^aet TtetS’Sptevot, vq yovlïjiôt7jTi. rfjç cpûaewç çpovoûpev tôv Ytôv xaî
U tô Ilveüpa T.poÿff&w. xaî rcpoàyeaO-at èx IlaTpôç, rcXîjV xaTà otàtpopov
Tpôrcov, T7j; Stacpopâ; àpp^Tou te xaî àvevvorjTO'j ^uXaTTopévïjç • èx oè
Tïjç 0-eta; fteXïjaew; t’apev etvat Tà xTtapaTa. Kaî et: ttjv yévvïjatv xaî
tï(v rcpopoXrjv èv IlaTpt xaî àpa etvat xaî àpa èvepyetv àxoûopev twv
StSaaxàXwv XeySvTWv. Kaî Tà appela tt]; ^pexépaç voïjaewç, otç yjpîv
20 èxet, tô p.èv rcpÔTepov, tô Sè peT’ èxetvo voetTat, rcpôç pèv tô yvwotv Ttva
rcepî twv 0-et'wv ëx£:v otopeUa xaî rcàvu XuatTe/Ætv àXXw; y&p oi>y.
àv auvO-et?) Tt xepî twv ânÀouaTaTwv èxetvwv ô fyj.éTepo; voûç, oç èaTtv
aÙTtp toü etSévat TpÔK0Ç‘ Tâjv Sè B-et'wv rcpaYptdcTwv oûSaptw; TaûTa vout-
169v ^ojjiev àîTTealïat' êv évî yàp aïjpeîtp | nàvTa etatv èxet xaî àpa. Kaî TaûTa
25 nàvTa, oùx è^ tyiwv, èx twv ctSaaxâXwv ix°!-l£v stXrjÇOTeç. Tô Sè
twv AaTt'vwv ùnoSetYpa, et xat |rfy Soxet xp^aO-at Ttp xarà xpavov Kpo-
Téptp, àXXà xP^Tat’ XavD-âvet Sé- œXXwç yàP	SùvatTo aup-
Ttepatvetv.
’AXXà Tà; pèv TotaÙTaç èXÉYX£LV ô'éaetç, àXXï;ç àv etT] axo?.^;’ vûv
ao Sè àpxet ToaoûTov etnetv, 8ti Tà pèv Ttepl twv TotoÙTwv YovtpoTTjTWv oÜTe
àvaY>tata, oùte èvSoça ^ptv àiroxptvovTat. Où yàp rjxtv ye ai TotaûTat
yvwptpot 9'éaetç oùSè KtGTat. ’Eireî oè TŸjV àpxv>, ïjTtç èaTtv ô IlaT^p
xaî ô l’tôç, rpôç ptav àpxrjv àva^épouatv, r(Tt; èaTtv ô HaTT(p pôvoç, et
pèv Tÿj ôStp tt;ç àvaXùaewç npoç ttjv ûtpTjXoTépav àvtôvTeç xat npwTijv,
es xaî o’jtwç r^ptv pta pèv apyl] èaTat irpwTïj- àîtXù); Sè, où pta. àXX’ ?)
Te àvacpepopévT) xaî rcpôç ï)v àva^épeTat aÙTij. Et Sè wç oùx àpxetv 'ÿyoû-
pevot tôv IlaTépa xaî tôv l’tôv etrcetv apylp toü IIveûpaToç, àv plj xat
tôv IlaTépa rcpoaStoptÇwVTat pôvov pîav àpxï]v etvat ttjv rcptoTTjv, Tt Xotrcôv
11 èvtTtoXiTEvfh] V 22 oç : fiç V
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
195
où Xéyouat tov Ilaxépa pôvov àpyijV etvat roû üveùparoç ; où 3ij xeipévou,
G’jSèv àvatpelrat twv àXïjfrwv. ’AXXà Xéyouat xàv Ilaxépa xai xàv Ttôv
àoxTjV etvat xoû llveûpaxoç, 3 xat xax’ aùroùç <J;eüSôç èartv, àv javj npoa-
enivor^B^, 8xt xat toutou toû rôv Ilaxépa xai xôv Ttôv àp/ïp etvat pôvoç
âo/rj èartv. H xt ^ptv pépcpovrat xoü l’toü pèv elvat rô Ilveüpia Xéyouat 5
xai êv rw l’tw, xai èx xoû Ilarpôç St’ aùroû npotévat, xai èx ttJç oùataç
xoü Ilarpôç xai xoû l’toü, xaxà ràç xwv BtBaaxàXwv ^wvàç, àpjçijv Bè
aùroû xôv llarépa ptôvov ôpoXoyoûat xafrànep xat xoû l’toü; Et Sè p.àj
pépcpovrat, Start pjfJj rà aAvjfrŸj Xéyovxeç, pefr’ yjpwv évoüvrat; El Bè tt]v
àpxip TjTtç êariv | ô üaxi]p xai ô l’iôç xoû üveùparoç, ri]v aùxijv elvat f. 170
xafrànaÇ Xéyouat Tfl àpxî), lÿxtç èaxl xoû ïloü xai xoû üveùparoç ô Ilarijp
pôvoç, àXX’ èvxeûfrev npôç xotç àXXotç àrônotç, xai éauxoû àp^i] êaxat ô
VEôç- Sarat yàp èvepywv èv xfj yevvwa^ xai npo[3aXXoûaïj àpxîj, ènei
aùxv] èartv aùrïj r^ npolBaXXoûa^, èv jj èartv aùxôç èvepywv, xouxéaxt
npojiàXXwv, xat oüxw nàXtv Vjpîv èv x^ freBr^xt Buàç àvatpùerat xai xà u
Sa^éXXeta àvanXàapaxa.
’AXXà xt tpaatv; — O Ilarvjp pita àp^i] rrjç xxiaewç; Nat, et pii] vootro
èv rtp pta rô pi ô v ij. — 'O üaxijp xat ô l’iôç xai rô üveüpa pta àp/ij
xvjç xxtaewç -, — Nat. — 'O üaxijp àpa xai lïôç xai rô üveüpa Bùo àpxal
TTjç xxtaewç ?] Buàç xafr’ ùpàç. — OùSapwç, Stôrt i] àp^i] rîjç xrlaewç 20
oùatwBéç ri èart xai xotvôv xai nàvra BtaXapjlàvov xà fréta npSawna,
xai pla èartv ij xoû Srçptoupyetv èvépyeta, èx üarpôç St’ l’ioü èv üveû-
part nXïjpoupévv] xarà roùç fepoüç StBaaxàXouç. — üàXtv èpwrwatv
ôpotwç1 — 'O Ilarijp pta àpyjj roü l'toû; Nat, ei pi] vootro pôvou. —
'O IIari]p pt'a àp^i] roû üveùparoç; — Nat, el pi] vootro pôvou. — 'O 25
üari]p àpa Sûo àp^at etatv èv rjj freÔTTjrt. — OùSapwç, Stôrt 7] àp^i]
évôç npoatbnou xawjyopetrat roü naxptxoü, xai oùBév èartv àSûvarov
Sûo èvepyetaç Statpôpouç elvat èv npoatbntp évt, xai Stà roüro ptav aùrô
àpxi]v elvat rwv xar’ èxeivaç ràç èvepyeiaç npoayopévwv. ’AXX’ èvraûfra
xai nàvu ënerat • ô Ilarijp pta àp^i] roû Eloü xat roû üveùparoç xai 30
pôvrç xarà roùç StBaaxàXouç, wç èSet)(frY]aav Xéyovreç1 ô Ilarijp xat ô
riôç pta àpj(i] roü üveùparoç. Oùxoüv èv ri) freôxTjxt Sûo àp^ai 7) auva-
Xotcpà] SapéXXetoç- oùxe yàp oùatwBwç xaxTjyopetrat v) àp/i] rî]ç freôxTjxoç,
Xéyw Sè rô oùatwBwç èvraûfra npôç àvrtStaaroXijv | roû npoawntxâjç, f. 170T
oùre rà aùrà npôawna waaûrwç éxarépa rwv àp^wv nepté^et, pôv ss
èartv àp^i] Sûo npoawnwv èv évi, où rw aùrw rpôntp npoayopévwv i)
1-3 ov A!j — tov nvTv/taroç om M 15 avaipaivstai P 17 o : il V
17-19 et (il) vooîto— Nai om P 25 Nal après Hvev(iaTOç om P 36 rçônw :
?t(>oi>a>7W P
13*
196 r. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
8é êcrav èvôç npoawnou àpyxj èv Suât tco aÙTtp Tpôntp npoàyouatv. Où-
xoûv at èvaTàaetç èxetvat oùSèv état npôç tôv Aôyov, xal navTa/ôikv
axonoûatv èv T^j B-eÔT7)Tt Sûo àp^at xaTacpalvovTat, Tfjç 0-éaewç twv Aa-
Ttvwv xpaToûavjç, pi a p,év, fjTtç èaTÎv ô IlaTTjp pôvoç, ÉTÉpa Sé, tjtiç èartv
s ô IlaTrjp peTà toû Eloû, oùSèv xotvôv èxouaat % àpxat, ^A^v toû B-eotïjtoç
elvat xal èv freÔT^Tt Tfjç aÙTîjç te xal èv t^ aÙTfj, àAAà toîç te ô'potç
xal Taîç èvepyet'atç oùte Taîç aÙTatç offre èx tûv atfrtbv xal npôç toùç
aÙToùç xP^psvat.
üépnTov xal èÇ wv ot AaTïvot xaAwç notoûvTeç npoaôtopt'ÇovTai, SfjAot
10 état [xvjSè aÙTol nàvu tôv Etôv voplÇovTeç toû IIveùpaToç aÏTtov ô xal
npÔTepov eïpvjTat xal vûv è^exaaTéov aacpéaTepov. <I>aat yàp Sti yevvwv
ô IlaTijp tôv Elôv, StSwatv aÙTw tô St’ aÙTOû tô Ilveüpa npopàAAeaO-at.
Kal ^petç TOÛTtp auy/wpoûpev  ènetSi] yàp Stà toû Aôyou tô IIveOfj,ae
npojîàAAeTat xaTà toùç tepoùç StSaaxàAouç èx toû IlaTpôç, nàv Sè o Ttp
16 Etw npôaeaTtv, ô IlaTfjp aÙTtp toûto StSwatv èv Ttp yevvàv aÙTÔv, SfjAov
ÔTt xal tô Si’ aÙToû tô Ilveüpa npopàAAeaO-at 6 llar^p aÙTtp SISwat. Kal
tout’ èaTtv ô cpTjcrtv ô lepôç KûptAAoç èv toîç ©rjaaupotç, Sti ryeyévvr/Tai
ô Etôç, rijv toû IlaTpôç IStÔTvjTa nàaav exwv èv éauTtjj, xal ènetSfjnep
èaTÎ Tfjç àvwTaTW IteÔTTjTOç xapnôç, nwç àv vooïto yupvôç twv Tfjç O-eô-
20 tïjtoç àyaO-wv; ’lStov Sè Tfjç {leÔTïjToç ô àytaapôç, ou tô Ilveüpa Setx-
Ttxôv àytov yàp xaTà cpuatv xal Tfjç ôArjç XTtaewç àytaaTtxôv“. Kal
f. 171 ^petç Kupt'AAtp netB-ôpevot, tô Ilveüpa xal èv Ttp | Eltp etvat xal Stà toû
Etoû npotevat èx toü IlaTpôç xal npo^àAAeaB-at StopoAoyoüpev, etSÔTeç
tôv Elôv nâaav ttjv tpuatxfjv tStÔTY]Ta toü IlaTpôç è/ovTa xal oùSevôç
as àptotpov twv Tfjç O-eÔTijToç àya&wv.
’EpwTwpev Sè AaTt'vouç- ÜÔTepov oùtw Aappàvet tô St’aÙToû tô
IlveOpa npopàAAeaO-at ô l’tôç wanep tô etvat, y ETepôv Ttva Tpônov;
"ETepov ptèv SI] Tpônov oùx àv eïnotev, ônou ye où pôvov tw etvat Aapt-
pîàvet nàvTa èx toü IlaTpôç, àAAà xal à Aap^àvet, tô etvat aÙToû état
so xaT’ aÙToùç. Oùxoûv tôv aÙTÔv Tpônov, et xaî p,à] TaÙTÔv èart xaO-àna^
tô te elvat tôv Elôv, tô Te St’aÙToû tô llveOpa npopàAAeaO-at, àAA’èxet
Sta^opàv ônotavoûv, èaTÉov Sè vûv ô'nwç Bta^épet axonetv. El toIvuv tôv
aÙTÔv Tpônov TaüTa AaptjSàvet, Stà tI toû ptèv elvat aÙToû oùx èaTtv atTtoç
ô Etôç, toü Sè St’aÙToû npopàAAeaO-at tô Ilveüpa atTtôç èart xal àpx^ ;
36 'Qç yàp Aaptflàvet notVTa pteTà toû elvat yevvwpevoç, àAA’ oùx èaTtv aÙTÔç
èauTw toûtwv atTtoç, oùtw Aaptjôàvet xal tô Bt' aÙToû npo^àAAeaô'at tô
Ilveüpia, àAA’ oùx èaTtv éauTtô toûtou afrtoç. Oùxoûv oùSè Ttp Ilveû-
13 tovto M 17 « toîç &>]oav(>ol<;: erreur: ce texte se lit dans le Dial. VI
de Trinitate, P. ü., 75, 1009 D
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
197
piart aÏTtôç èart toû St’ YEoû toûto npopdXXeailar èx ÜaTpôç yàp ot’ Ytoû
toûto npopàXXeTat xat pita èartv aÙTOü npôoSoç, fl èx IlaTpôç St’ YEoû.
Et Sè aÎTtoç Tj-) toü St’ aÔTOû toûto npopdXXeafhat èx IlaTpôç, oùx àv
npoùpdXXeTO èx ÜaTpôç St’ YEoû, àXXà ptàXXov èx toü Ytoû Stà toû ÜaTpôç-
toûto Sè àSûvaTov xaî xaT’ aÙToûç. Oùx àpa atTtôç èart Ttp IIveûpiaTt s
toü St’ aÙTOü toûto npo[3âXXeafhat ’ oùxoüv oùSè toû npopdXXeaO-ai oXwç,
toaTS oùSè toû elvat • Xaptfidvet yàp tô elvat npopaXXôpievov, wanep ô Ytôç
Xap^dvet toûto yevvwpievoç. — ’AXXà Tt | cpaat; Xaptpdvst xaî tô St’ aÙToû f. 171
yiveaU’a: Tà ovTa èx ÜaTpôç ô YEôç, àXX’ oùSèv tJttov atTtôç èaTt toû
St’ aÙToû Tà SvTa ytveaO-at èx toü ÜaTpôç xaî atTtôç toû elvat toîç oùatv 10
oùSèv flTTOv fl ô üaTïjp. —
’Ent toûtou àXfl&flç èaTtv o Xôyoç, StÔTt tô Sflpuoupyeîv, wç noXXdxtç
ei'pTjTat, oùatwôéç èaTt xaî xotvôv toîç Tptaî B’efotç npoawnotç, xaî elç èaTt
ôflpitoupyoç xat pita àp^I] Tflç XTlaewç ô üaTflp xaî ô YEôç xaî tô üveûpia,
et xaî xaTà Tàç ùnoaTdaeiç Statpopà npoatoüaa tw Xôytp, tô xotvôv 15
toûto xaî èv ànoSt’Swat Taîç Tptaîv ùnoardaeatv àxoXoû9-wç Tfl Tdijet, flv
è^ouatv èv éauTaîç xaî npô toû àïôtwç Sflpuoupyeîv. Tô Sè npopdXXetv
tô Ilveüpia oùx	0-eÔTflToç, àXX’ évôç npoawnou xafr’ flpiàç,
fl Suoîv, wç oE Aartvot tpaatv- xaî Stà toûto ol StSàaxaXot St’ YEoû pièv
Xéyouat yeyevflafrat Tà ovTa xaî èx toü Ttoû, xaî St’ YEoû npoxetafrat tô 20
üveûpia xaî èx toü YEoû • èx Sè toû Yîoû èxnopeûeafrat, toutÉotiv û^t-
aTaafrat, oùôeîç Xèyet, àXX’ fl piôvov St' YEoü èxnopeûeafrat èx IlaTpôç.
Ilepl Sè twv Eùpwnatwv StôaaxàXwv pteT’ ôXtyov npayptaTeufrflaeTat. Et
ôè oûtwç flv Stà toü Yîoû tô Üveûpia wç Tà ndvTa St’ YEoû èx ÜaTpôç,
êXeyov àv oE StSàaxaXot xaî tôv YEôv àpxflv xaî aÏTtov toû ÜveùpiaToç as
elvat, wanep xa: twv xTiapidTwv àpxflv xaî afrEav aÙTÔv àvupivoOat, xaî
èXeyov àv èz toû YEoû Tflv ünapiçtv èxetv üveûpia, wanep xaî napà toü
YEoû Sflpnoupyflfrflvat ttjv xTÎatv Xéyouatv- èxeîvot Sè xaî ànocpaaxouat
TaûTa toü YEoû. ’EnetTa tô pièv üveûpia Stflxetv èv tiî> YEw napà toü
IlaTpôç Xéyouat xaî piévetv èv tw Yt<p• ttjv Sè XTtatv oùt£ piévetv èv tw so
YEw tpaatv, offre Stflxetv èv Ttp YEtp. Kaî èv pièv tw | St’ YEoû Tà SvTa f. 172
nenotflafrat èx toü IlaTpôç Tflv twv npoawnwv Td^tv ptôvflv èpupatveafrat
Xéyouatv • èv Sè Ttp tô üveûpia èx ÜaTpôç St’ l’toü npotévat, Tflv tÿJç oùataç
auvdtpetav xaî évÔTflTa npôç Tfl Taijet. XaXenôv oùv èaTtv, èvapyoûç cpatvo-
piévflç Tflç Statpopàç twv Xôywv èx Tflç XP£taS «ùtwv xaî Tîjç uXflç, ^piàç ss
èx twv oûtwç àvopiotwv Tàç ànoSeEÇetç cpépetv netpaallat. Kaî npôç toûtoiç
Xéyopiev ^pteîç tô üveûpia àpiéawç èx tou IlaTpôç • toûto xaî Aartvot auy-
Xwpoüat. Aéyopiev elvat èx toü ÜaTpôç Stà toü YEoû, xaî toûto ouy/w-
35-37 Le passage ^âç éx— Âi'yo/uev est répété deux fois flans V
198
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
poûat. Aéyouat Sè aÙTol xal àpéawç etvat. tô Ilveüpa èx toû Ytoü • toüto
^peîç àpvoûpeô-a, xal rcàaa Tjpîv Tj Stacpopà rcepî tout’ èaTtv èv t^ rcepî
toü IIveûpaToç ÇTjTi/jaet. Ot pèv yàp oütwç otovTat elvat Stà toü l'toü,
tb; toû IlaTpôç xal toû Yloü rcpoae/wç aÙTÔ rcpoayovTwv, toü pévTot ye
5 Ytoü tô rcpoàyetv èx toû IlaTpôç è/ovToç  tjpetç Sè rcpoae/wç èx toü
IlaTpôç pôvov rcpootyea&at toüto ^povoüpev, xal opwç èx toü IlaTpôç otà
toû Ytoü rcpo'févat cppovoûpev toüto xal Aéyopev, tïjV évÔTTjTa t^ç fl'slaç
oùataç èvTeüO-ev xal TTjv twv rcpoawrcwv Talçtv xaTaarjpalvovTeç, vjv xat
Stà TTjv toü Kuptou rcapàSoatv xal Stà ttjv twv ôvopaTwv àxoAou&tav
10 rcâaa àvàyx^ StaTrjpetv, èrcetSàv Stazexptpévwç 0-eoAoywpev.
Oùxoüv Tïjç pèv IjpeTèpaç èvvotaç aÙTOt pàpTupeç ol StSàazaXof ot
yàp otà toû Yloü AéyovTeç toüto elvat ij rcpo'févat èx toû Oeoü, aÙTOt
xal tôv èauTwv èxtpatvouat voûv, rcoû pèv St’ wv eùO-ùç rcpoaTtO-éaat, rcoü
Sè St’wv èv àAÀotç pépeat 0-eoAoyoüat aatpéaTepov. AaTtvot Sè Tijç eauTtùv
16 Stavotaç oùSéva Tjpîv rcapé^tmat pàpTupa* oùSelç yàp tpTjatv èx toü Ytoü
f. 172T T7]V ùrcap^tv è^ety tô Ilveüpa, oùSetç | èx toü Ytoü û^eaTavat, oùSelç
atTtov xal àpyjjv tôv Ytôv etvat toü IIveûpaToç, oùSelç ptav àp^v toû
IIveûpaToç tôv IlaTépa xal tôv Ytôv, oùSelç ptav aÙTotç rcpo^XrjTtxTjv èvu-
rcâpxetv Sûvaptv- oùxoüv èv ye toîç TjpeTépotç StSaazâAotç, ot yévotT’av
20 è^TjyTjTal toü St’Ytoü- oÙTOt yàp xat tô St’Yloü Àéyetv etwHeaav. Oùtwç
i^peîç peTà rcoÀArjç ttjç rceptouataç vtxwpev à pèv yàp ^petç Aéyopev,
aÙTol auy/wpoûatv- à Sè pôvot Aéyouatv aÙTOt, Sstlçat oùx s/ouatv <bv
aÙTà SetzvuaO-at Set.
20 y'. ’ExD-eatç ttjç yjpeTépaç xat xotVTjçTwvStoaaxàAwvooÇriç
a a Tj ç peT’èrcavaÀr^ewç twv rcpoetpTjpévwv, vjttç èaTtv 8tt
tô Ilveüpa èx IlaTpôç St’Yloü èxrcopeûeTat.
’Ex toûtwv TOtvuv àrcâvTwv tpatveTat aa&pôv elvat tôv ttJç etp^vr^ç
fl’epéXtov, t)v àrcXwç oùtw xat rca^éwç rcoXXàxtç èrcpaypaTeûaavTo, tô pèv
eo St’ Yloü elç tô èx toû Yloü peTetÀrççÔTeç, àp^w Sè TaûTa eîç tô tôv Ytôv
àpxrjv xal aÏTtov etvat toü IIveûpaToç èxÀapôpevot- SéôetxTat yàp xal
Àôyotç àSûvaTov tôv Ylôv àp^v 7) aÏTtov etvat toû IIveûpaToç, xat rcoXÀoîç
âÀÀotç Aôyotç toüto Setxvûouatv ol rcpô Tjpwv rcepî toûtwv auyyeypa^ÔTeç,
oüç Tjpetç èv toîç èxet'vwv fkfUlotç Setv pâAÀov èxptvapev ÇTjTetaO-at xal
36 eûptazeaO-at 7) èv Ttp rcapôvTt auyypàppaTt zaTaarpwvvuaO-at, xal ^aeat
StSaaxàÀwv àrceSelx'9'’J rcoÀXatç pôvov aÏTtov etvat tôv IlaTépa, xal tôv
Ytôv pà( etvat atTtov èvSov èv Tjj TptàSt, xal Saa T^j TotaÛTT; èvvota auvaSet-
6 tovto avant ^(toàytoH-ai PVM 39 jtajjé’oç: tv/i'wc V 32 ctp/r/i’ tirai
>•	T)
atziov r
LA FORMULE A PATRE PER FIL1UM
199
/.xi tô ot’ ï’toû etvat tô Ilveüpa, oû tt]v atTtav, àZZà àZZo Tt StjXoüv ot
twv 9'ôoZôywv Zôyot napéaTrpav. Kal Tà twv otôaaxàZwv twv i^psTépwv
pr^à, éE wv otovTat AaTïvot Tïjv SôEav ty(v éauTwv pe^atouv, npôç tt(v
xotvuv | Tfjç ÈxxZTjataç ôpoZoylav xat Soljav xal TVjV èTre^EtpYcca'fAévTQV f. 1
aÙTtbv twv StxaoxàZwv UsoZoylav ÈnEonàoÔT] Btxalwç te xat xaXwç* ai s
Sè twv AktIvwv	ptatol tcveç xal aocptOTtxal xal pjSèv àvàyxTjç
sïôtxilrjCTav ëycuoat. Kal toûtwv SESEtypévwv xaZwç, & te nepl twv otxou-
jiEVtxwv auvôSwv et'pv)Tat xal Tfjç èxetfl-ev npo-jytvopévrjÇ por^Etaç yjptv
xat à nenotïjpE&a TExpà(pta toû ttjv ^psTÈpav SôÇav àpyatav te Etvat xal
âÀTjfrfj, tô xüpoç ëyet Stxatwç. ’EÇ ûv oetxvuTat xal npôç AaTtvouç 10
ysyevrjpévT/ TtpÔTptTa auvSï]X7j àvaTpoTtrj twv fyjtETÉpwv ouaa SoypaTwv
xat xaTatppovrçatç pèv twv ÈÇTjTaapévwv naTptwv Soçwv, twv Sè ûnspoptwv
pâ-wv àvàZr/^tç àvslçéTaaToç xat twv noZZàxtç àZZoTE yeyevijpévwv
auvfhjxwv ëvtotç twv vjpsTÉpwv npôç AaTtvouç, at npôç j5tav aTEp^â-elaat
péyptç ôXtyou, nàXtv àveTpànïjaav, tô xpàToç ànscZTjyiutaç Tfjç nap’ fjptv is
ÈxxZrjataç, oùcèv oùSap^ Stacpépouaa. ’AvaZa36vTeç toIvuv tôv nspl Tfjç
fjpsTÉpaç ntaTewç Xôyov, wç ev Ttvt twv npostprjjtévwv nàvTwv xal àno-
SeSEiypévwv èntTop^, toîç te yvïjatoiç Tfjç xaB-’ fjpàç èxxXvjataç xat nâat
tocç ànatToûat Xoyov nspt Tfjç èv vjptv nt'aTEWç ànoStoôapev wSe auvTÔpwç.
cHp£tç toîç tspotç ^pwv StSaaxàZotç ënopEVOt, ntaTEÛopsv eIç ëva 20
0£ov, IlaTÉpa l’tôv xal Ilvsûpa ÿ.'fw ev àxpwç ptà te xal àrcXouaTOtTiQ
xal ànstpw Tfj cpûoEt Tptàoa ûnoaTàaewv e’t’ ouv npoawnwv, Tptatv tStw-
paat xapaxTTjptÇopévwv, tw tt^ç àYîvv^at'aç, tw t^ç ysvv^aEwç, Ttp t^ç
ÈxnopEÛaswç- 5 p.èv	llaTàjp à.YévvTjTÔç ÈaTt xal àvalTtoç, Y£vvr(Twp
Ss Ytoù xat npopoXEÙç | TTvEÛpaToç • ô Sè Ylôç y£Vv72t^S Y£VV,3^£^> Z3^
tô ÜVEûpa ÊxnopEuôpEvov. ’EvB'Sv ntaTEÛopsv tôv IlaTépa nijy^v xal at-
Ttov xal àpyjjv toû Yloû xat toü llvsûpavoç, xat nry/atav xteSTTjTa toûtov
ànoxaXoüpEV, xat B-eoyovov O'EÔTYjTa, xal plÇav otà tô àpytxôv, xal ïjXtov
wç àtotov tpwç, xal tocç TOtoÛTOtç aÙTÔv àvupvoüpEV ovôpaatv tbç npwTYjv
xat àp/tx^v unôaTaatv xal pôvr(v àvapyov, TOUTÈaTtv àvalTtov xal aÔTO- »o
tpuâ xal auToyEV^, pâXXov Sè àyÉvvïjTov, où xaTà t)]v oùatav (xaTà yàp
TaÛTTjv ëv àvapyov xal àvatTtov xal npwTov xat àyéwï]TOV SXïj èarlv
paxapta Tptàç), àXXà xaTà ttjv IStav ûnoaraatv Èv Tÿ( npôç Tàç Xotnàç
napafréasf Btô xal povïjv nijyijv D’Eottjoç xat pSvov atTtov tôv IlaTépa
xaXoüpsv, xat àlçtwpa aÙToû ttjv àpyTjv xat tô atTtov ttjç èv Tiw xal a.->
HvEÛpaTt D’Ewpoupévijç B'Eotyjtoç ÈntytvtbaxopEv wç IStoTYjTa àxotvtbvijTOv.
Tôv Sè l’tôv xal tô IIvEûpa tSansp Ttvàç fiZaoToüç 7] xapnoùç Ècvfh;
t^ç ptÿrçç èxstVYjÇ, i) wonsp àxTtva BtSupov toû YjZtou, 7) âansp Stxpouvôv
26 Ïv&ev: o&ev V
200 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xtva norapôv èx rfjç aùr^ç mjyfjç àno0X6Çovra xaî nttrreùopev xaî vooüpev,
àpa xaî xaTà tô aùrô Tfjç cpûaewç etSoç èx toü Harpe? àvttjxpvrà re xai
ûcptaràpEva, tù^-j Statpôpwç, ràv ptèv 6; èx Harpôç Ytôv xaî yévVTjpa,
xaî Xôyov Stà rô ànafrèç rfjç yevvïjaewç, rô Sè ô; èx npopoÀéwç ànXwç
s Hveûpa xaî npép.rjia. Atô xai oùy wç norapoùç raüra vooüpev pôvov
ànô nuTfvfi, àWà, xaî wç norapôv xaî üSwp ànà nijyfjç- oùSè ptôvov wç
èÇ fjÀiou àxrtvaç, àXXà xaî wç àxrtva xat tpé&ç è!j fjÀiou, ôç àv 7j eù-
raxroç aùrwv supputa Stà toûtwv rwv ûnoSetypàrwv ôpoXoyfjrat, ïva rô
f. 174 lIvEÛpta pterà ràv Yiôv ptèv | r^ racket, oùv aùrtp Sè xarà ttjv tpûtjtv èx
io roü Harpôç yvwptafrÂ' Set yàp xaî ttjv èx roû Ilarpôç ùnapçtv roü Ytoû
xaî roû Hveûparoç ôpoZoyetv xai t^v ràEtv rwv fretwv npoownwv Sta-
tpuXàrTEtv àaôyxuTOV, wore povoyevfj ptèv ntareûetv rôv Yfôv roü 0eoû,
uiç rtp Ilarpî npooe^wç auvvooûpevov, rô Sè Ilveûpa pf] etvat Ï’tôv, wç
Stà roü Yîoû rtp Harpî auventvooûpevov.
15 Iltareûopev wç ô Ytôç roü ©eoü, ^ûaet Ytôç wv xai 0eôç àXrjfrljç xat
npôç rôv Harépa pèv wv, wç rà tepà cpaat Xôyta, xat Staxexptpévoç aùroû
xarà TTjV tStôr^ra, èv rîp Ilarpi Sè ôv xat ëv tôv per’ aùroû xarà r^v
oùatav, oXoç èv SXtp, xaî oùSèv f^rrov aùrôç èv rtp Harpî ïj ô Ilaryp èv
aùrtp, è^et navra rà roû Ilarpôç àyafrà. 'Qoaûrwç Sè xaî rô Hveûpa rô
20 àytov, oùx ènaxrôv oùSè ëÇwfrev oùSè èx rtvoç ù^Xorépaç ènetaxptvôpevov
tpûaewç, àXXà aupnetpuxôç xaî auvouatwpévov wç èx ptâç àp/fjç tiuptpufijç
npoayôpevov, et xaî xarà Stàcpopov rpônov, rfjç pèv Sta^opàç rfj Tpacp^
SîjXoupévTjç, roü Sè rpônou raurïjç app^rou re xat àvevvoïjTou neçuXay-
pévou re xaî cpuÀarropévou nàat rotç eùXapwç xaî aw^pôvwç XoytÇopévotç,
26 et xai rtveç etxaaiav rtvà npôç napapufrtav rwv Xoytapwv èx rwv zrtarwv
napetÀïjcpaat npaypàrwv, rô àppvjrov re xat àxaravôrçrov xaî oùrw ratç
npoôSotç eîxôrwç StacpuÀàrrovrEç.
IltarEÙopev on rô Ilveûpa rô àytov, nepi où vûv napoûaa axè^tç,
où nepî rwv àÀXwv àpO-pwv Tfjç ntarewç, èx toü Harpôç èxnopeùerat,
3o rouréartv ôtpéarTjxev npoàyet yàp aùrô ô Ilarrjp txavtbç zai reÀetwç xaî
ùcptaTYjatv èv rtp tStoauaràrwç Etvat, àXÀwç t) ù^iarijat rôv Ytôv, wç ùnô-
araatç àvatrtwç xaî àyevvTjrwç npoaxrtxf] Aôyou xai Hveùparoç, ùnôaraatç
f 174T èv | eauT^j xaî npôç èauTïjv, èv r^ aùrfj rfjç Heôtïjtoç évÔTTjrt xaî ànÀÔTTjrt
ùnep^uwç re xaî ônèp Àôyov. — ”Ert xat cppovoüpev toûto xaî Àéyopev,
35 èx Ilarpôç St’ Yioü èxnopEÛeo&at, où^ wç toü Yîoû npoaexoûç àp^fj? oüotjç
aùroû, roû Sè Ilarpôç ènavapefJijXDtaç xat npwrïjç, xafrànep et rtç ^ai'y;
rôv ’Evtbç èÇ ASàp yeyovévat Stà toü Sïjfr xarà rt napàôetypa rôv
5 fiovov voovfitv V 10 re après yîov add P et aussi D de la main de
Scholarios, f. 180	14 knivooifuevov P 16 g>rjai V 21 wç: xai P
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
201
ôpoetSwç rcpoayôvrwv aîrlwv, èv oîç tô Seûrepov StSwat rcp rptrtp rô etSoç
rfjç cpûaewç, Srcep aùrô etXïjcpcç è/et rcapà toû rcpwrou (oùrw yàp oùSèv
àv èxwXuae xal tôv Hôv àp/'ijv toû IIveûpaToç Xéyetv xal aÏTtov, xal èx
toû Ï’toû tô Ilveüpa ôpoXoyetv, àrcep ot rcap’ vjptv otoà-jzaXot cpeûyouatv),
àXX’ èxetvotç rotç rpôrcotç tô St’ ïtoû rcpoïévat tô Ilveüpa vooùpev, otç s
ïjpîv ûy^youvrat twv lepwv StSaaxàXwv ot Xoyot • oùSè yàp èçeaTtv yjptv
àXXa; auXX^tpetç èv éaurotç auXXappàvetv irepl wv èxetvot Xéyouatv y Tàç
âXTj&etç Te xal wpoXoyrçpévaç zal à'ç èxetvot tJuvetXTjçôreç èÇ wv cpaat
Setxvuvrat.
"Ott èv tw St’ÏEoü èzrcopeûe-jfhat XéyeoO-at tô IlveOpaio
tô àytov èx IlaTpôç rcpoerctvota toü ïtoû rcpc.ç tô Ilveüpa
S tj X o 0 r a t.
IlptüTov pèv yàp èx IlaTpôç St’ ïtoû èxrcopeûea^at Xéyopev, Srt oùx
àveu toü ïEoü- rcpoerctvoetTàt yàp toû Aôyou aûXÀTj^tç. oùrw rfjç Tpa-
ç^ç StSaaxoûoTjç • o yàp, ^Tjatv, èx toû IlaTpôç èxrcopeûerat, rouréartv i»
onep èxetB-ev, SO-ev ô ïlôç yeyévvijrat, rcpôetat, xal eîç tô ovopa, tpTjat,
[janTt'ïovTeç toü IlaTpôç xal toü ïtoü xal toü àytou IIveûpaToç- xal Stà
toüto twv StoaaxàXwv èvtot Xéyouatv, ôrt tô Ilveüpa auvàrcrerat tw Ilarpî
St’ ïtoü, où/ wç pàXXov pèv Ttp ïttp auvarcropévou, trçrrov Sè | Ttp Ilarpt, f. 1
xaD-àrcep èrcl rcàvrwv ^Xet ®t’ ^XXou àXXtp auvarcropévwv, àXX’ wç ttjç 20
roü TTveûparoç auvatpeEaç rcpôç rôv llarépa pvj otetpyopévTjç 0Ù8’ ôrcwaoüv
rr; roü ïtoü peatreta, et xal Statpopà rwv rcpoôSwv xal ràÇtç rwv
ôvopàrwv peatreûetv rôv ïEôv àvayxàÇet xàv rip Xôytp xàv rotç voTjpaatv
Ijpwv et Sè xàv rw rcpàypart oürwç èarl xal Ttç àv ô Xoyoç etTj, oùSelç
àv èx rwv Eepwv Xoytwv ta/uptaaaô’at Sûvatro. Toüto Sè ô Eepôç Nûaavjç 26
ïpTjySptoç rcotwv èxSrjXôrepov, eïrcev ôrt roü ïtoü peotreta xal éaurw
rô povoyevéç cpuXàrret xal rô Ilveüpa ttjç tpuatxfjç rcpôç rôv llarépa
axéaewç oùx àrcetpyet. ’Exrcopeûerat pèv yàp rô Ilveüpa èx roü Ilarpôç
xarà r))V toü Swrfjpoç cpwvTjv, èv Sè rf/ rcpoôStp Taûr^ xat ayéaet
rcpôç tôv llarépa roü üveûparoç xal ô ïtôç ouverctvoetrat, oç oûre roü so
üarpôç ûtpt'jràvroç, oûre roü IIveûpaToç û^torapévou xe/doptorat, àXX’ où
auvu^larvjat rtp Ilarpt, tjuvutpi'tjrarat Sè rip IIveûpaTt, xal oùrwç ouvvoet-
rat rw IIveûpaTt rcpotovrt xal auprcpoïévat rctoreûerat. ’AXXà rcpoerctvoet-
rat rcàXtv roü ITveûparoç, wç èx roü üarpôç yevvTjO-etç, ïva pàj xaî àpcpw
rctoreuO-watv elvat ulot* xat où rcpoerctvoetTàt rô Ilveüpa, ïva pà] ttjv so
rcapaSeSopévTjV roû ïloü -juyxéwpev rà^tv, tva pi] rcpôç àXXoxérouç rtvàç
èvvotaç èxxuXtafrGjpev èx Tfjç twv ôvopàrwv roûrwv perafléaewç- èoo£e
2	V
202
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAIKT-E8PRIT
yàp àv xot; pèv etvat tô Ilveüpa ïtô;, xot; Sè etvat IlaTTjp, xaî toXàw
pâXXov ëSo^ev àv ô ïiô; xat àpipoTépwv etvat Hô; pexà to Ilveüpa
vooùpevo; v) vûv Aaxtvot; Soxet xat èx toü l’îoü xS Ilveüpa ôtptaxaaD’ai,
Stà tS tôv l’tôv aùxoû npoenivoeiafrat re xaî rpoTàxxeaB'at • Satp xaî
f. 175T toû Ttoû rcpoaijyopia éptpavxtzwxépav ÊXEt Ti)V | xi); atxt'a; a/éatv, xat
oùx èaxtv utôv xtva etvat xtvo;, pi) ë£ aùxoû yeyevvijpévov. "Iva xotvuv
xô povoyevè; xtp Htp ^uXaj(Bà), ènetSàv xS naxptzôv ôvopa npô; tyjv xoû
yevvcbvxo; ëvvotav àyig, xaî ïj xà^t; xâ>v 0-et'wv ôvopâxwv otaçuXàxTTjTat,
xat npoeixtvooûpev eixôxw; xôv ï’iôv ev t-{( npooScp xoû Hveupaxo;, xat
10 St’ aùxoû w; ôàj npoentvooupévou xô Ilveüpà t^apev èznope’uôaïl-at èx Ha-
xpô;. Kat toûto SrçXwaetev àv xt; évt Xôyw, Xèywv Stà xoû Hoü w; oùz
àveu xoù Ï’toû T7]V npoentvotav xat xô peatxeüov pôvov ànoXa(3<bv è;
èxetvwv à tpapev etvat, w; xà oùz àveu aùxwv, où xô è^wxeptzôv xe zat
nsptexTtzSv îj auvezxtzSv zaî xô atxtwSe;.
16 e'. "O x t èvxeüO-ev xat vj x a x ’ o ù a t a v a u v à cp e t a ~ o ù l’t o û zaî
xoû üveûpaTo; o-/]Xïj y t vexât.
Aeûxepov èx xoû Ilaxpô; St’ Hoü xS Ilveüpa xS àytov Xéyopev èx-
nopeùeaO’at, tva pi; 8tijpxf(a8’at nwç toûto votjB^ xoû Hou. ’Axoùovxe;
yàp xtve; èx toû HaxpS; xôv l’tôv yevvàaO-at xat xS Ilveüpa tô àytov
20 èxnopeûeaO-at, taw; àv Stijpx^a&at xaüxa àXXr(Xwv èvôptaav xaî W; oùo
SXa nenepaapéva àXXijXwv xaûxa BtŸaxaaQ’at, x^ xotvwvta tt); cpûaew;
auvanxôpeva pôvov xaî t^ àp/î), èÇ tt(v cpûatv Xap^àvouatv, oùjp xat
éauxotç w; piav àptfrptp cpûatv ë^ovxa, ôix’ èxetvwv ànaxwpevot xwv napa-
Setypàxwv, èv ot; ô Ho; zaî xà Ilveüpa napetxàÇexat Suai noxapot; èx
25 xi); aÙTŸj;	V °uaî xXàoot; èx tt); auxi); àvatpuopévot;
^t'Çv];, ï) Suatv àSeÀcpot; è!j évo; àvO-pônou yeyevvTjpévot;- a Si) napa-
Setypaxa xijv pèv npô; tôv IlaTépa xà^tv toü Hoü xat xoü Uveupaxo; tô;
f, 176 èv ûnoSetypaat yoüv | xaÀw; naptaxwat, xijv Sè xoû Hou npô; xô Ilveüpa
xà^tv où auvepcpatvouatv oùSè xô aùv	xa^T’ elvat èv àWr^oti.
so "Iva xotvuv pi) xaO-ànaS xoî; ùnoSetypaatv èxetvot; èvSwpev, Stà xoü Ytoû
tô Ilveüpa èznopeûeaO-at Xéyopev, w; St’ èxetvou 8ijXa8i] 8tïôv xaî 8tÿ)-
zov, w; oùtw; etnetv tô yàp Ilveüpa pexà xôv Hôv pèv xfj xà^et, aùv
aùxw Sè xaxà xi/v tpûatv èx xoû Ilaxpô; yvwptüexat, xat Stà xi); xoû Hoü
<pûaew; xat ûnoaxàaew; ei; xi)v otxetav ônôaxaatv, w; eîneîv, ànoixepa-
35 xoüTaî xe xat ôptÇexat, et xai pïjSèv èaxtv eùpetv èv xot; ù^eaxïjxoat toutou
napàSetypa, àXXà pôvov ai xi); nt'axew; ônoO-èaet; ei; xaûxa; ijpâ; àvay-
xatw; xà; èvvota; èvàyouat. Kàv yàp oç^aXpôv xaî mypjv xat noxapàv
29 xal devant t-v add VM
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
203
eînot Ttç, xàv plÇav xaî xXàoov xxl xxpnôv, xàv àXXo Tt toloùtov, 8tc
jxév èaTt pierà tôv Ytôv to [Iveupa St’ èxàaTou Ttôv napaSsty(JiàTwv toû-
twv ovpwfrïjaeTat  qtl 3è oùv tG> Yltp xàv Ttp Yttp tout’ èaTtv, oùSoXwç
ia^ûaet Setijat TaûTa Tà ùnoSetypiaTa, àXXà toûtou ptovou j^àptv Taûfr’ ûno
tivwv etXïjnTat, wç àv fj Ttôv fretcov npoawnwv Stàxptatç èv Tij ëvÔTr/Tt t
tt,ç iSlaç tpûaewç Stà toûtwv ônwaoüv Ttôv ûnoSetyp^TWv xxl i] xaTà tyjv
ôtàxptatv Tàçjtç ànevavTtaç Tfjç toû SapeXXtou nXàvïjç ëxSïjXoç yévijTat •
ë/ETat pièv yàp o noTapiôç Tfjç nrjyfjç xxl ô xapnôç toû xXàSou- oùtw
Sè ë/ETat xai toü Ytoû tô Ilvsûpa xxl ô Ytôç toü IlaTpôç, oû auvaXet-
tpovTai. Kaî èv pitâ. ë^ovTat cpûaet xafr’ ôpiotoT^Ta twv ûnoSetypiàTWV tou- 10
twvî àpiTjyénïj ‘ pita yàp <pûatç èaTtv fj Stà ttjç rarjy^ç xat toü noTapioû
xxl toû ûoaTOç, xat ëTt aa^éaTepov | fj Stà Tfjç ^EÇtqç xat toû xXàSou xxl f. 176v
toû xapnoû, et xat pivp oùtw pita xafrànep èni twv fretwv. Mèypt pièv oùv
toûtwv èaTt Ttç ôptctÔTïjç, Tà Sè àXXa xafràna£ àvoptotwç èycuat' TaûTa
pièv yàp awpiaTtxwç TETaypiéva œXXo pm’ àXXo piôvov etatv, oùx àXXo èv m
àXXtp oùS’ èv àXXf(Xotç- toi; èayàTotç yàp aÙTWv auvànTovTat piôvotç xxl
aupinecpûxaatv, otov £ô£a xaî xXàooç auvànTovTat toîç èayàTOtç, où St’ô'Xwv
eauTwv àXXï(Xotç auv^nTat, xai xXàSoç ôptolwç xat xapnôç- Tà Sè fréta,
et xat auvTSTàyaTat èyopiévwç, àXX’ oùSèv fjTov xai èv àXXfjXotç elatv,
tôç et piïj ^aav auvTETaypiéva, xat St’ SXwv eauTtôv auptnsçûxaat xai ëv 20
état npàypa xafrànaë, nXfpv Tfjç npoawntxfjç èv aÙTotç àvTtfrëaewç. Kaî
toûtou ônspcpuoüç ovtoç xat Stà ttjv ànetptav xaî tyjv àxpav ànXôrtjTa
npoaôvToç aÙTotç, oùx èaTtv eûpstv èv tolç oùatv oùSèv ônôSetypia.
Tatç TotaÛTatç Totvuv àxoXoûfrwç èvvot'atç Stà toû l’foü èxnopeÛEafrat
to HvEüpia ntaTEÛopiév te xaî Xéyopiev, vooüvteç Sti Stetatv otov etnetv 25
St’ aÙTOü • xaî Et Ttç ôçp’ fjpiwv àvaTunoüTat napàTaatç èv Tatç npoôSotç
èxstvatç, Stà Tfjv àptpXuwnt'av fjpiwv xai tô toû npàypiaTOÇ ùt^oç xai piè-
yefroç TaÛTTj Ttp l’tw tô IlveOpta aupinapaTEtVETat xai St/jxet te St’ aÙTOü
xai èv aÙTtp ptévet, xaî oûtwç èaTÎv aÙTOü, xaî oùSèv ^ttov etç ttjv oi-
xeîav ôptÇeTat XWP^S îStÔTXjTa xxl piôvvjç Tfjç toü ITaTpàç atTtaç è^pipièvov 30
ë/st tô elvat. Atà toûto KùptXXoç pièv èv toîç ©ïjaaupotç Xèyet  „"Qanep
oùv ô [Spayjwv cpuatxwç auvTjppioaTai Ttp ô’Xw atbpiaTt, nàvxa èvepywv
Saanep <àv> 36^ | Tjj Stavola, xaTaxplet Sè auvfjfrwç, Ttp SaxTÛXtp npôç f. 177
TOÛTO XSXP’îptèvOÇ, OUTW TÔV pièv TOÛ 0EOÜ AÔyOV èi; aÙTOÛ xaî èv aÙTtp
tpuatxwç fjppioapiévov, ?v’ oûtwç eïnw, xxl èptnecpuxÔTa XoytÇôpiefra, èv Sè sa
tw Tttp çuatxwç te xaî oùatwôwç Stfjxov napà toû IlaTpôç tô Ilveüpia,
St’ où nàvTa yjxwv àytàÇet. Oùxoüv oùx àXXÔTptov oùSè àneçevwpiévov
13 jui'a om V 15 /Av om V 31 P. G., 75, 576 D
204 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xô Ilveüpa tô àytov xf)ç Mac cpûaewç ^patvexat, àZX’ èt, aùxf]Ç xaE èv
aux-/] cpuatxwç“.
'O Sè MdÇtpoç èv x^ rcpôç Maplvov èrctaxoXf]- „AÀÀ’tva, tpjaE, tô
St’ aùxoO rcpoïévat SïjÀwawat, xaî xaûx-j] to auva^èç xŸjç oùataç xat àrca-
s pàXXaxxov rcapaaxïjawat". BoûXovxat yàp oE xfjç Eepàç 0-eoXoylaç vôpot xô
Ilveüpa tô àytov xal tôv ÏEôv toü 0eoû pi] pôvov évoûaO-at tw èx T7jç
aûrfjç àpyjîS rcpoïévat, {j.>jSè xaùxfl pôvov xi;v B-etav TptàSa auvàrcxea-fla'.,
àXXà xal rtp Stà 0-axépou rcpoïévat îiàxepov xal olov etrcetv àÀXijXotç eù-
xàxxwç auvavaxtpvaaB-at  3 toû pèv St’àXÀijXwv rcpoïévat rcpôç ye tÿjv
io xarà cpûatv auvàtpetav oùSèv Sta^épet, t^ Sè rcapaSeSopévfl xàiçet xal rcpo-
awrctx7( StaxpEaet twv Mwv èxetvou rcoXXtp rcétpuxe rcpercwSéaxepov. Kal
oütwç ^petç xi]V èx rcpôMïtv EaoSuvapeîv cpapev tÿj S t à èv Ttp St’ ïtoû
XéyeaB-at to Ilveüpa èx ITaxpôç rcpoïévat, oùx tbç ot Aaxtvot rca^ÛTepov
Àéyouar xal oüxw xàç -wv Eùpwrcatwv rcaxèpwv ^aetç eùaepwç èEçrjyoû-
16 peO-a, TTjV pèv èx etç xi]V Stà pexaÀap^àvovxeç, v) pàÀÀov etrcetv xi;v èx
âvxl xŸjç S t à vooûvxeç, èv Sè xtp St’ I''où tputjtXTjv xtva xaxavooûvxeç Sto-
Sov èv xotç ûrcep^uéatv èxetvotç rcpàypaat rcàav]ç ûrcepe^pTjpévijv xxtaxfjç
f. 177» ôpotÔTïjxoç, èv oîç oùx èaxt Stïévat xt | Stà xtvoç et pi] pexà xtvoç ûcpéaewç
rj xaxà tpûatv ij xax’ àiçtav. Ilàaav yoûv xotaùxYjç ûtpéaewç èvvotav àrco-
20 Storcoprcoùpevot, xi]V Sè auvàtpetav rcpoatépevot pôvov xat xaùxr/V èv xotç
Motç rcpoawrcotç xaxà xi]v cpûatv xal ttjv oùalav pôvov etvat xtO’évxeç,
tpapèv xo Ilveüpa èxrcopeuôpevov xax’ aExEav èx llaxpôç, tt]ç rcpwxïjç rcàv-
xwv àpxrjç, Stà toû ÏEoü rcpoïévat xal otov Stijxetv, ïva xô auvatpèç Tïjç
oùataç xaE àrcapàXXaxxov rcaptaxàvwpev. ’ErcetSi) yàp pèv xoû ÏEoü
as rcpôç tôv llarépa xax’ oùatav xaÙTÔTïjç èvapyijç èaxtv èÇ aùxwv xtbv ôvo-
pàxwv xal Tïjç yevvijaewç (àvàyxij yàp rcâaa tôv l’tôv xoü 0eoü yevvtb-
pevov è^ aùxoû xaxà çùatv Spotov Ttp yevvwvxt 0ew xuyxstvetv ovxw yàp
e^et xal èrcl tt]ç xàxw yevvijaewç, èxet Sè Tfjç ^ùaewç ôpotôxTjç xaE
rcoXXtp petÇwv èart, Stô xaE elç elatv àpcpw, pàXXov Sè at Tpeïç ùrcoaxà-
30 aetç 0eôç) • èrcetSi] xotvuv TaûO-’ oùxwç exe-, Sè toû llveùpaxoç xax’ où-
atav TaÙTÔTYjç rcpôç xôv 0eôv xal Ilaxépa oùx Spotwç èx twv ôvopàxwv
toûtwv tpaEvexat xal xijç èxrcopeûaewç, àxe xotvoxépwv ovxwv xwv ôvopà-
xwv xal elôtxôv xtva Tpôrcov tpuatx^ç rcpoôSou pi] Suvapévwv aijpaEvetv èx
ye x^ç ÀéÇewç, Stà xoûxo èx xoû Ilaxpôç Pæyovxeç èxrcopeûeaO-at xô Ilveüpa,
35 xafrà cpTjatv Fpatpi,, rcpôç rcapàaxaatv x^ç xax’ oùatav auva^eEaç tô
ot’ÏEoü rcpoaxtO-epev • où yàp èaxt Suvaxôv rb Ilveüpa xô àytov, Sttôv wç
oùxwç eErcetv xal otfjxov èv rcp ïltp xaxà xôv O-etov KûptXXov, pi] Trjç
3 P. G., 91, 136 A 5 tfpâç om P 13-15 ov/ cùç — tl^riyov/ieS-a en marge
dans D, f. 182T, de la main de Scholarios
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
205
aÔTîjç oùalaç elvat xtp Oew zaî llaxpl • el yàp ô pièv Hôç ôpiooôatôç èart
Ttp llaxpl tbç utôç aùxoû xaxà cpùatv, tô Sè üveüpia tô àytov Stà xvjç
tpùaewç xai ùrcoaxâaewç toü Hoü elç xtjv olxelav ôptÇôpievov tôtôxrjTa xat
St’ aùxoû cpuatxwç re xal | aupicpuwç Stfjxov xal Sttôv, tbç eirceîv, ôpioou- f. 17
atôv èaxtv aùxlp, eôSigXov Sri xal Ttp llaTpt ôpiooûatôv èaTtv oôxw tô s
üveüpia xafràrcep xal ô Hôç, xal oùtwç piaxapt'a Tptàç etç |itav évô-
TTjTa tpôaewç auyxetpaXatoûxat xe xal auvàyexat" xaTà tôv Êepèv ’Afra-
vàatov.
ç'. "Orcœç xal ïj xaT1 oôalav auvàtpeta twv xptwv ôrcoaxà-io
aewv èvxeûfrev tpavepoüTat xal tô êvtatov xal piovap^txôv
TŸjÇ freÔTÏJTOÇ.
"Iva Sè evj xwv Aaxlvwv àrcXïjaxta te xal iptXovetxla xat rcXéov Tt
/aptawpiefra piexà ttjç àXrçfrelaç, èv xtp St’ Hoü èx IlaTpôç tô IlveOpta
èxrcopeueafrat Xéyetv oô pôvov tt(v èv Tttp xal lIveûpiaTt ttjç fret'aç oùalaç w
évÔTïjTa xaTavooOptev, tbç elpîjxat rcpôxepov, àXXà tout’ aùxô xal èv IlaTpl
xal ïtw, xaTorcxeùopev • aa<pèç yàp èaTtv, Sxt xaTà tôv Eepôv ’Afravàatov
ô llôç èaTtv oôala toû IlaTpôç, xal xaTà tôv pteyav èv freoXoytqc Tpïj-
yôptov èv Ttp nepl toü IIveùpiaToç Xôytp • „Oùxe ô Hôç üaxfjp (elç yàp
llaTTjp), àXX’ Srcep ô üax^p, oùxe tô Ilveüpia l’tôç, Sxt èx toû Oeoû (etç 20
yàp ô ptovoyev7(ç), àXX’ Srcep ô l’tôç". Kal ô Màljtpioç èv é^xoartp Seuxéptp
xwv rcpôç ©aXàaatov Ttp rprjyopltp xax’ l\voç ércôptevoç wanep èv toîç
àXXotç oùxw xàvxaüfra, „oôxe toû Ttoü ôvxoç IlaTpôç, cpigalv, àXX’ Srcep
ô llaTïjp, oôte toü IlaTpôç ovtoç Itou, àXX’ Srcep ô Hôç". Oùxoûv xaTà
toutouç toùç tepoùç StSaaxàXouç rcaxpôxrjç pièv xat uEôtïjç àxotvtbvrçxà 26
etatv èv IlaTpl xal l’îw xal St^p^piéva- orcep Se etatv, èv èaTtv èv aùxotç,
tbç àrcapaXXàxxwç xal èv àxpa eaÙTÔxrjTt Stà yevvrjaewç xotvwvrçfrèv èx
IlaTpôç Ttp ïtcp • toûto Sè èaTtv fréta oôala. ’AXX’ ô üaxï,p èaxt ptèv
IlaTTjp Tîj naTpÔTYjTt, èaTt Sè ànXwç Tj) frela o&alqc' tbç Sè èaTtv, oôtw
| xal èvepyet tpuatxwç. Oôxoüv èvepyet pièv o IlaTiQp, è^wv tô IlaTijp elvat f. 1’
tî) naTpÔTTjTt  èvepyet Sè Tpj oôat'a, èaTtv àrcXwç, xal TaÔTfl yevvâ xat
npopàXXet. Oùxoûv àXTjfréç èaTtv eineîv, 8ti Tjj oôala yevvâ tov l’tôv ô
IlaTTjp xal tô üveüpia npopâXXet, TaÔTÔv Sè èaTtv etneîv t$ oôala xal
Stà Tfjç oôalaç. Kal elç toûto noXXol twv Te ’/jpieTépwv xal twv XaTtvtxâjv
StôaaxàXtov to èx Tfjç oôalaç toü IlaTpôç yevvïjfrfjvat tôv l’tôv cpèpetv ss
èôlôalçav, tva p.rj vopitafr^ yevvâv fréta oôala, Snep àôùvaTOV xal Sti
^eXtiov èaxt Stà xfjç oôalaç xoü Ilaxpôç yevvrçfrfjvat xôv l’tôv Xéyetv èx
TTjÇ oôalaç, xal noXXol xwv rcapà Aaxlvotç Xéyouat StôaazàXwv.
6 P. G., 25, 464 A 19 P. G., 36, 144 A
206 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Ec yoüv fl oùaîa toü IlaTpôç èaTtv ô Yîôç xat onep ô üaaflp, xarà
toùç îepoùç BtSaaxàXouç, àXflfrèç Sé èariv etnetv tô Ilveûpa xà àytov èx
toû ÜaTpôç èznopeùeaO-at Tfl oùat'a xaî Stà Tflç oùataç aÙToû, xailànep
xaî 6 Ytôç èx Tflç oùaîaç toû IlaTpôç XéyeTat yeyevvflafl-at, TOUTéaTtv èx
s IlaTpôç Tfl oùat'a xaî Stà Tflç oùataç aÙTOü, êvTeüfrev àXflS-éç ÈaTt, pàXXov
Bè èndvayxeç, to UveOp-a Xéyetv èx IlaTpôç ot’ Ytoû npojSâXXeab'at.
’AXÀ’ wanep oùx èaTtv etnetv Tflv oùatav èv tw llaTp't àpxflv etvat tô
Ilveüpia npoâyouaav tbç ûnôaTaatv te xat ûnoxeépevov, àW fl xaO-’ éaepav
Ttvà exoo/flv Tflç àpxflî tawç, oûtwç oùoè tôv Ytôv èaTtv èvvoflaat àÀfl&wç
io èv tw St’ Ytoû àpxflv tô üveüpa npoàyouaav, àXX’ fl pôvov tbç etpflTat,
tbç Bld Ttvoç flvwpévou pèv Ttp üaapt xaTà Tflv cpùatv, èxopévou Sè xaTà
Tflv ûnôaTaatv, tbç èx toü IlaTpôç npooe/wç BrçXaofl vooupévou, èx toü
IlaTpôç npoïévai tô Ilveüpia ntaTSÛstv te xaî ^povetv • xai oùtw tô
auvatpéç, pàXXov oè ûnepTjvwpévov, Tflç 0-etaç oùataç èv Tfl tôv ûnoard-
f. 179 aewv Tptdot zaZwç ava^atvealbat. Kat TaûTa Ttp toû peyàXou | BaatXetou
auvaSet axontp, XéyovTOÇ tô Ilveûpa to àytov peaà tôv Ytôv xaî aùv
aÙTtp yvwptçeaO-at, èz Bè toû IlaTpôç ùcpeaTavai, xat tout’ aÙTtp Tflç xarà
Tflv ûnôaTaatv tStÔTflTOÇ yvwptarixôv npoaetvat otapej>atoupévou- TaûTa xat
Ttp toü Ma^tpou xaHapwç auvàSet axontp, XéyovToç ôt’ Ytoû Xéyetv toùç
20 tôte 'Pwpatouç tô üveûpia npotévat èx toû IlaTpôç, ïva tô Tflç oùataç
auvaçèç xat ànapàXXaxTov napaaTflawat, xat ènatvoûVTOç TaÙTflV Tflv
yvtbpflv flSet yàp èxeîvoç xaî KùptXXov xat BaatXetov xat ntxvTaç toùç
StBaaxàXouç a/ecôv èv tw ôt’ Ytoû Tà ndvTa Xéyetv èx toü IlaTpôç xat
etvat xat èp/eaUat xaî npôç aÙTÔv èniarpécpecv, xat oflv évoTflTa Tflç 0-îtaç
26 oùataç xaî Tflv povap^tav Stacp’jXdTTovTaç, flyepiôvt IlaùXcp xpwpiévouç, Tà
pèv ndvTa èx IlaTpôç Bt’ Yîoû èv IIveùpiaTt XéyovTt yeyevfjaflat, tô oè
üveüpa èx IlaTpôç St’ Ytoû Totç àvD'ptbnotç èxxexûaUat 8-eoXoyoüvTt, xaî
oûtwç àel TT|V TpînXozov èzeîvflv, wç Ttç etne twv otSaazâXwv, aetpàv
StanXéxovTt.
so 'O pèv yàp tepôç ’AO-avdatoç èv Tfl npôç Sepantwva èmaToXfl- „"2anep
Sè èv pdnTtapa, tpflaév, oùtw xaî pta nîaTtç1 ô yàp ntaTeùwv etç tôv
IlaTépa oîBev èv Ttp llaapî tôv Ytôv, xat tô üveüpa oùx Ixtoç toû Ytoû’
xat Stà toûto ntaTeùet xat etç tôv Ytôv xaî etç tô Ilveûpa tô àytov,
ènetSfl xaî pta Tflç TptàSoç fl HîÔTflç èô évôç toü ÜaTpôç ytvwaxopévfl“.
36 ’ISoù tô üveüpa cpflatv oùx èxaôç toü Aôyou, wanep flpetç oùx àveu toü
Yîoû tout’ etvat npÔTepov èXéyopev. Kaî ntxXiv • „'O yàp IlaTflp Stà toû
Aôyou èv üveùpaTt àyttp Ta ndvTa notet, xaî oûtwç fl évÔTflç Tflç àytaç
10 «zZ« /lévov P 26-27 £v Ib'tvfiari — ôi Ytov om V 30 P. G.. 26,
636 A 36 Ibid., 596 A
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
207
Tptâooç atpÇezat. xat goto; etç 0eôç èv rg èxx/^ata xvjpÛTTeTat, , ô èrcl
rcàvTwv xat Stà rcàvTwv xat êv rcàatv1- , èrcî rcàvTwv 1 ptèv wç IlaT-gp, | wç f. 179
àp/I] xat rcvjyTj • ,Stà rcà-nwv ‘ 8é, Stà toû Aôyou- ,êv rcâat‘ 8é, êv Ilveû-
paTt tw àyttp. Tptàç Sé èaTtv oùx é'wç ôvôpaToç pôvov xat ^avTaataç
Àéiçewç, àXXà àXr,8’eta xat ùrcàp^et Tptt£ç“. 'O Sè B-etoç Baat'Xetoç êv 6e- 5
xcctw ôySôtp twv rcpôç ApçtXôxtov • ,,'H ôSèç Tfjç &soyvwataç èoTÎ, cpTjatv,
àrcô toü svôç IIveûpaToç Stà toû êvoç Yloü èrcî tôv êva IlaTépa, xal
àvàrcaXtv v) tpuatxl] àya^ÔTTjç xaî ô xaTà çûatv àytaapôç xaî tô ^aatXtxôv
à^twpa êx toü IlaTpôç Stà toü Movoyevoüç èrcî tô Ilveüpa Stïjxet. Oütwç
at ùrcoaTaaetç ôpoXoyoüVTat, xat tô eùaepèç Sôypa Tfjç povapxtaç où io
StarctrcT6t“.
Kat rcàvTsç Sè oE StSàoxaXot Tà aÙTà TOÙTOtç Xéyouat, xàv ttjv
S'gptoupytav T^piCûv Xéywat, xàv ttjv àvàrcXaatv xaî rcctaaç etrcetv Tàç èx
Oeoü Swpeàç etç ^pàç, xàv ttjv -gpeTépav eîç aÙTÔv àvoSov xaî àvàpaatv,
oùx àveu Tfjç èxetO-ev xdpmç ytvopévigv, n&v ttjv aÙToü toü IIveûpaToç is
ùrcap^tv èx IlaTpôç, tw IlaTpî tôv l’tôv xaî St’ aÙToü tô Ilveüpa auvàrcTov-
Teç èv rcàat toùtoiç Totç Xôyotç, outw xat tîjv évÔTTjTa rfjç IleEaç oùaîaç
StaTgpoüat xat tîjv povapxlav Sta^uXàTTouatv. ’AXX’ offre TaÙTÔv èaTt
IIveûpaToç 86atç xaî ürcapiçtç xaî TàÇtç Tïjç VjpeTÔpaç àvôSou rcpôç tôv
Oeôv xal Tïjç èx Oeoü Styjxoûagç rcpôç Tà è£ aÙToü tpuatxfjç àya&ÔTTjToç, ao
out£ rcàvTa ôpotwç èrcl toûtwv Tt&évat XPT y«p 0eoü Stà pèv l’toü
Tà rcàvTa SijptoupyoüvToç xal àytàÇovToç xal rcàvTa rcotoüVToç oaa rcpércet
Oew, xat ô l’tôç voeîTat Sgptoupywv àrcapaXXàxTwç tbç ô Ilar/jp. waatfrwç
Sè xal tô Ilveüpa, toû KuplXXou XéyovToç êv exTtp twv rcpôç 'Eppetav
„llàvTa yàp St’ àpcpotv èv tatp, èvepyoûVTôç ptèv toû IlaTpôç, èxovToç Sè as
St’ïïoü xaî oùv aÙTtp èv üveûpaTt ttjv èç’ ôtwoûv twv Spwpévwv èvép-
yetàv te xaî | D^X^atv“. Kaî aù&tç èv Ogaaupotç- ,,’Exet, ^Tjatv, ô IlaTTjp f. 18C
tô SùvaoO-at 8‘gpttoupyetv, woaÛTwç xal tô àytàÇetv xat Saa rcpércet Oeép,
rcàvTa St’ l’toü • oùveaTt yàp àet Ttp IlaTpl wç tw cpwTÎ tô àrcaûyaqia".
Kaî àpx^jyôç twv toû IIv£Û|iaToç Swpeôv xal atTtoç ô Hôç ûrcô Baot- so
Xetou B-eoXoyetTat, xafrot ye Stà toü YEoO StSoptévwv, àXX’ èrcetSàv Stà
lIvetjp.aToç au|i|Jtoptpoû|Aevot Ttp Htp rcpôç tt;v uEoO-eatav toü IlaTpôç àva-
ytbpteO-a, xat ô HaTÏjp ytvtùaXTjTat rcap’ ^[iwv êx IIv£Û|AaToç St’ Hou, où-
xeTt tôv ÏEôv vooüpiev toû IIveûpaToç afttov oütwç oùSè tô Ilveüpa Stà
toû ï’toû rcpotévat àxoûovreç èx toû IlaTpôç, tôv Hôv èÇ àvàyxvjç toû ss
IIveûpaToç vofyiopev afctov, àXX’vj pôvov Stà tô tîJç oùataç auvatpèç vo-
ptoüpev toüto et’pÿjaxlat • et Sè pïj, paTr/v pèv ô Mà^tpoç éXeyev fia a
2 et I Cor. 8, 6	6 P. G., 32, 153 BC 25 P. G., 75, 1033 D 31 dtrfo-
litrov P
208 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
npoet'pTjxat èv xfl npàç Maptvov èniaTOÀfj- pàxtjv Sè ô Aapaaxrjvôç àné-
çaaxE xoû Ftoü noX/.a/où nàvca rà tïjv atxtav orçXoüvxa- eîxr( Sè xal
Afravàatoç xô [Jtèv Ilveüpa oux èxxàç eivai xoû l'toü èÀeyev, Snep èart
xaôxôv xw St’ ï’toû, rrtv Sè ptav fheorr(xa èij êvôç xoû Ilaxpôç ytvwaxeaila'..
sÇ'. "Otccoç èv xG) Si’H où èxnopeûeaB’at xô Ilveüpia voeîxai
npô o Sô ç xtç èx xoü ïîoü, oùx svexa xoü ûnoaxfjvai,
àÀA’èvexa xoü SiaxpiB-^vai xat xwPtalïfjvat pôvov.
Tptxov, èneiSi] xô Ilveüpa xô àytov èx xoû Ilaxpôç èxnopeûexa: xat
èv xtp Hw pévet, oôxw xwv teptôv StSaaxàÀwv Xeyôvxwv (ô pèv yàp Aa-
10 paaxijvàç ’lwâvvnjç xô Ilveüjjtct tpTjac xô èx xoü Ilaxpôç èxnopeuôpevov xaî
èv Htp àvanauôpevov • Fprçyôpioç Sè ô AtâÀoyoç - „Tô IlapâxXxjXov Ilveüpa,
^Tjot'v, èx xoü Ilaxpôç npoép/jcat xat èv Ttp YEcp 8tapévei“ • xat èv Taîç
f. 180v Tteptôootç ’AvSpéou xoû ànoaTÔXou J.éyexaf „Kat elç èv | Ilveüpa àytov“
èx Ilaxpôç èxnopeuôpevov xat pèvov èv xtp ïîtp) : toôtou xotvuv oùtwç
16 èxoVT°S> LVa PI voijD^; xô Ilveüpa àStaxpiTwç ûnap/etu èv tw TccA, otà
xoû l'toü npoïévat Xèyexai, 6 SI) KôpiÀXoç aatpéaxepov etne Stvjxeiv èv Ttp
Htp, xô xe St’ l’toü npoïévat xaî xà pèvetv èv xw Tccp, èv oùxw Ppa/eï
xaî auvenTuypévtp Xôytp or(Zwc7aç. Kaî fj npôoSoç aôxij tt)v Stàxptatv Tfjç
ônoaTàaewç èx Tfjç ônoaxàaewç, oô xt)V aîxîav aijpatvet oôSè xrjv eîç xô
20 elvat rcpoaywyïjv èx Tfjç ôtpitjxdxjrçç àp^fjç ' xaî yàp xat xô pèvetv èv xotç
oîxetotç Spotç xe xaî yvwptapaatv êxàaxTjv tôv unoaTaaewv, pTjSeptâ twv
Xotnwv àvaptyvupèvTjv, èva xwv xfjç Staxpîaewç xpônwv ô 9-eîoç tî&tjcti
Atovuatoç.
Ka&ànep ouv xoû Ilaxpôç Staxexptpévov xô Ilveüpa voeîxai, ènetSàv
25 èxnopeuôpevov èÇ aôxoû vofjxat xaî Xéyrçxat, oùxw xat xoû Ktoû Staxexpt-
pèvov voetxat, ènetSàv St’ aôxoû npoïévat vofjxat xat Xéy^xat. AXX’ èxeî
pèv xaî xfjç ônàpHewç xoü IIveùpaToç atxtoç ô Ilax^p voeîxai, èvxaûO-a
Sè Stàxpiatç oô/î xaî x))V atxtav xfjç ônàp^etuç cuvenàyexat • oôce yàp
àvâyxv) xtç ouxw cppoveîv, oôx’ èx xwv tepwv Xoytwv xoûO-’ vjpîv napaSéôoxat,
so àXX’ txavwç xô Ilveüpa voetxat xaî utptaxâpevov iStoCTuaxâTwç xat xï]v
paxapîav TptdSa nX^pouv èv xtp ttjv ônap^tv êx£LV £Z T0° Ilaxpôç, xafrànep
ô Ttoç yevvTjxwç è£ aùxoû xljv ônapijtv è/ei • xai ôoov npàç xô ôtpîaxa-
aS-ai èv tt) &eîa tpûaei xfjç npwxïjç aîctaç Siaxptvôpevov, è? t)Ç tpuatxwç
àvaO-ptboxei, oùSèv av eSet St’ ïtoü npoeXfreîv ?j èÇ ï’toû, àXXà pfyv xai
s5 Staxpîvexai pèv txavôç xoü Fioû xtp Sta^ôptp xpôntp xfjç èx Ilaxpôç npo-
eAeüaewç, xai oùSèv Set npooTiO-évat npôç ye xàv xfjç Staxpîaewç Xôyov,
f. 181 | wç ànoSèSeixxat npôaO-ev xotç xwv StSaaxàÀwv J.oylotç.
9 P. G., 94, 821 B 11 Dial. II, 38	13 P. G., 2, 1217/A	24 âvaxe
ivror A.
La formule a faire pèr filiüm
209
’AXX’ ènetSr; xxl èv np l’i'p pévetv xxl èv Ttp Tiw etvat Xéyerat xxl
ntareûerat, tva pii] rà rotaüra xaXwç xaî àXrjfrwç ntareuôpeva, opwç r^v
èxetfrev fjptv àviaxouaav Stdxptatv napajJXàtpig, xaî tva navra^Sfrev ô Tfjç
sùaepeiaç Xôyoç rô pépatov ëxi3> za’ “ùtoü npotévat Tijv dn’ aùroû
irpoaentpaprupoüpev Stdxptatv, otovei otexzùnrov aùrô rfjç toû ÏEoü ùnoard- s
aewç vooûvreç ànô Tfjç èv èxeîvtp pov^ç- pévet pèv yàp èv aùrtp xaxà
cpùatv dnpofrwç àeî1 ùnoaràv Sé, npôetatv èÇ aùroû à; rotç ÎStotç nept-
ypatpôpevov yvwplapaat xai npoawntxwç aùroû /wptilôpevov. Kaî roûr’ èartv
Snep ô paxâptoç èXeye Nùaarjç, rô Stà roû l’toü netf7]véva: xai èxXdp-
netv, èx Sè roû üarpôç ûcpeardvat xxl tijv aîriav èxetfrev è^eiv rfjç ùnoard-10
aewç" tîiç ènetSàv èv rtp Tiw piévov vofjrat xai pf] Stexxùnrov, otov et-
netv, aùroû, oùnw xaXwç yjpïv ij roû ÜveùpiaToç tStôrrjç npôç ye ràv
ï’tôv roû 0eoü ytvtbaxerat, àXX’ olov eineîv rtp ïîw rô roû ÜveùpiaToç
èyxéxpunrat tpfijç, rjj pièv èx rfjç ISÎaç aîriaç npoôôtp xaXwç ûtptardpevov,
èv Sè rtp yevVTjrip tpwrt nwç Xavfrdvov xai Statpeûyov rôv yjpiérepov voûv • is
ônôrav Sè vorçfr^j St’ aùroû xaî èiç aùroû npoïôv, rére rpavwç eiç T7]v
otxetav ôptafrèv îStÔTTjra StaXdpnet. Aéyerat pièv oùv xaî St’ ïioü netpij-
vévat rotç àvfrptbnotç rô üveûpia, wç fj roû ©auparoupyoû ip^atv ànoxd-
XutJjtç, xaî noXXoî rwv StôaaxaXwv oùtw <paaiv, àXXà rà roû NùaarjÇ
toûtov èxet rôv voûv. Kaî auvecpéXxerat pèv rtva xai ànô roû npoaxatpou 20
xaî xPovtzo(:* npdyparoç rô üveüpa otdxptatv npôç i^pàç yoüv xaî ttjv
^perépav xardXrçtptv, St’ t]ç perà rôv àXXwv àtoîwv aùroû | yvwptapdrwv f. 181T
XapaxTTjptÇerat, xafrànep xai ô roü @eoû Ï7ôç èx rfjç otxovopiaç èxetvaç
nXeloatv îStôrTjat yvwpiÇerat nap’ fjpwv oùtw toü tepoû Atovuaiou xaî
rtvwv àXXwv iepwv StSaaxdXwv StaxptvSvrwv rôv l’iôv roû ©eoû toü re as
üarpôç xaî roû üveùparoç, npôç ye rotç àXXotç xàv Ttp povopepet roû
npoaXijpparoç.
’AXXà xxl àïSîwç Stà roû ffoû necprçvévat rô Üveüpa rtp ye rfjç Sta-
xpîaewç Xôytp, xai àXnjfréç èart xaî ô Nùctctyjç oùtw Soxeî poùXeafrat.
"Qanep oùv ônôrav pèv ô Ï7ôç roü 0eoü Xéy^j • „’Eycb èv Ttp üarp't xai so
ô üarijp èv èpoî“, êaurôv xai rôv üarépa ev elvat fiefiatoî, ènetSàv Sè
Xéyit]’ „’Eycb èx roû üarpôç èjçfjXfrov xai ïjxw“, Staxexptpévov èaurèv roû
üarpôç etvat auviar^atv, oùrwç ônôrav pèv ô tepôç ’Afravdotoç èv r^ npôç
Sepaniwva Xéyo, ôrt rô Üveüpa èartv èv rw Yttp xaî ô l'tôç èv rtp Ilveù-
part, ri]V évôrTjra rfjç tpùaewç pepatoî' ènetSàv Sè Stà roü Tioû npotévat ss
toûto Xéyo, aùrôç re xai ot Xotnoî rGiv xafr’ ^pàç StSaaxdXwv ri]V
3 ôidxçioiv om P	V 4 evoe^elaç: aljj&ciixi; PM 6 anà :
av V 30 rov &fov: rovro P loh. 14, 10	32 loh. 8, 42	35 év avroîç
après <pv<;Ee>ç add PM
CEnvres de Georges Scholarios. n.	14
210 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION Dü SAINT-ESPRlî
xaB-’ ùrcôaTaatv Stàxptatv aÙTt&v èptpatvetv èfréÀouar rcwç yàp àv xat
vootTO tô Ilveüpa tôtoauaTàTwç, pi] rcpoôStp Ttvl ttjv êx tou ïtoü yvwptÇov
7j|uv Stàxptatv, êv w pévetv rcerctareuTat ; xafcot xal St’ aÙToü rcpotôv,
oùSèv ^ttov èaTtv êv aÙTip xaB'àrcep xal ô ïlôç èv Ttp IlaTpl èaTtv èE,
s aÙToü rcpotôv • „Eî yàp xaî tSlav ÙrcôaTaatv êxàTepoç àrceTépeTo, tôv yoûv
etaàrcav Stoptapôv où rcpoatETat", êv êxTtp twv rcpôç'Eppetav ô lepôç Xéyet
KûptXZoç. Oùtw -otvuv tô IlveOpa xal êv IlaTpt èaTt xaî ïîtp xaTà ttjv
tpûatv, xat StaxptveTat aÙTwv xaTà ttjv ùrcôaTaatv Ttp êx toü IlaTpôç Stà
toû ïtoû rcpoïévat. AXX’ tj pèv èx toü IlaTpôç rcpôoSoç ttjç aÎTtaç èaTtv,
f. 182 ôç eïpTjTar rj Sè | Stà toü ïtoû, Staxplaewç pôvov êaTÎv ùrcoaràv yàp
èx IlaTpôç xat oùtwç èxelvou StaxptO-év, àpa Sè xal êv tw ït<7> Sv, à'pa
voetTat xal StsxxùrcTov èxelvou xal /wptÇôpevov, Ste 3)] t^ Staxplaet xal
rj aetpà xat tj TàÇtç exetvTj auvavatpatvETat, tjv ô fhetoç rcapaStSwat Xôyoç,
tbç àv éauTotç rcavTa)(ôD’ev Tà ScX-rj-S-v] auptfwvoir/ xe/mptailat pèv yàp Set
« toû ïtoû tô Ilveüpa, wç àv tj SajôéXXetoç èXéyy/jTat auvaXot^Tj’ rjvwaD’at
Sè toüto Tâj ïttp, wç àv twv Apetavwv xaî twv IIveupaTopà^wv cppoûÔTj
yévTjrat à&eta- peTà tôv ïtov Sè voetaO-at, îv’ Ttxlçtç yvwplÇvjTat, ï)v
tpuXaTTEtv ô ftetoç O-eapôç ^pâç àvayxàÇet • êx Sè toü IlaTpôç ôpoXoyeiaO-at
te xal rctaTEÙeaO-at, tva tô ttjç O-eôttjtoç àçtwpa èx Tïjç 0-eoyôvou xat
20 rcrjyat'aç •9'eôttjtoç aÙTw xaO-rjxyj xaO-àrcep xat tw ïttp toü ©eoû, xat rcpôç
toùtoiç prjSè àvap^ov TaûTa Sè rcàvTa èv Ttp ex IlaTpôç St’ ïtoü
Xéyeailat tout’ èxrcopeûeaO-at, ^avepoÛTat xaXwç.
’Ex pèv yàp toû IlaTpôç èxrcopeûeaO-at XéyeTat, STt êxetfhev ù^éaTTjxev,
ÔTt éxetiïev è/et tô etvat, Sti éxet&ev é^et t-Jjv aÎTtav ttjç ùrcàp^ewç, Sti
26 èxetO-ev è/et t)]v aÎTtav Tfjç èxrcopeûaewç, oî O-eoXôyot TaûTa tpaat. Ttp
Sè êx IlaTpôç tô St’ ïtoû rcpôaxetTat, tva te xal èv Ttp ïtqj vovj'8’^ (où
yàp àv rcoTè rcpoaeXïjXùO-et St’ aÙToü, p$] èv aÙTtp ov), xal tva Staxexpt-
pévov aÙToü rc’.aTeuO-^- toüto yàp èart tô Sttévat xal êlçtévat, tô Staxpt-
VEa&at, wç ëwç àv àvExtpotTijTa Tà npàypaTa xal àStàxptTà etatv èxetvwv
so èv olç eîatv àvex<potTT]Ta, xal ïva TptTov àrcô IlaTpèç xaTà pôvïjv twv
SvopàTwv ttjv aùvTaiçtv, wç ô KùptÀXoç Xéyet, ^avepwO-ÿj tô Ilveüpa tô
f. 182T àytov, peTà tôv ïlôv vjptv [ èx toü IlaTpô; auvexXàptpav, xat ïva pta
9'EÔttjç èv t^ TotaÙTqj aàlçet tiüv 0-elwv ôvopaTWv xal ûrcoxetpêvwv rcept-
aw&ïj, èrcel toI ye ot StatpoüvTeç àrcô toû Aôyou tô Ilveüpa oùxÉTt ptav
s.» tt(v èv tÇ TptàSt 0-eÔTT^Ta awÇouatv, ô tepôç ^Tjatv ’AO-avâatoç êv Tjj rcpôç
Zeparctwva. Toûtou Sè ToùvavTlov rcotoûatv ot St’ ïtoû toüto XéyovTeç
2 èx Anb PM 5 P. G., 75, 1009 C 6 n^oolevrai P 14 btï om P
16 A'eî après dè add PM 24 oti après elvat om V 36 èx tov lïatpôç après
Zt'yoï'rfç en interligne dans D, f. 186, de la main de Scholarios
LA FORMULE A PATRE PER FILIÜJt	211
èxnopeùeafrat • auvànrouat yàp rà; foia; ùnoaTâaetç à? èv àXùaet pua,
zaî èv tô Si’ Eloû tô üveüpia Xéyetv èx toû IlaTpôç, ptlav pièv ahtav tôv
IlaTépa noioûat xaî ptôvov, tô Sè auvacpèç naptaTavouat Tfjç oùalaç, wç
ô Mo? eîpvjxe MaÇqioç.
'Otc Sè fj npôoSoç où ttjv elç tô elvat piôvov IStoauaTaTwç npoaywyfjv 5
toû frelou npoaônou ex Ttvoç frelou npoaônou SrjXoî, àXXà xat ânXwç
vfyv im Ttvoç npoaônou otâxptatv, xaî npôetat ptèv ëvexd ye toû Staxpt-
frfjvat xaî ôç Staxexptpiévov yvwplÇeafrat, StaxptveTat Sè 7) xaV atTÎav
àvTtfrsTtxûç, àv xai èÇ aÙToû tô elvat ë/fl, f) dXXwç nwç, wç yj tôv ûno-
acdaewv tBtôrrçç xaî SnapÇtç ànatTel. Kaî Sti tô npoxùnTetv xai Stex-10
zùncetv xaî Tà TOtaûTa où/ rjJtéTepat eîatv àXXà twv BtBaaxdXwv cpwval,
etç ^pitv àpxéaet twv BtBaaxdXwv à^tô/pewç ptdpTuç Ta^ouç ^povTlÇouatv,
Sv xaî AaTïvot piôvov ccvtî ndvTWv àpxetv i^yoOvTat Btxalwç, èv olç aÙTÔv
otovcat açpfat aupipta^eiv, ànacwpievot- èxetvoç yàp èv népincw tôv npôç
'Epptetav oùtw tpTjaî rcepl toû Eloû èv Tfj npôç tôv IlaTépa àno^Xétpet • i»
„EÎ toIvuv XéyotTo /apazTfjp -rfjç ônoaTdaewç toû IlaTpôç, àxwptaTwç Te
à'pta xai npoanecpuxÔTWÇ auvundpxovTa véet xai oioveî tô elSoç aÙToû toû
| yeyevvTjxÔTOç • fjvtxa 3’ àv xaî ànaùyaapia ptovovouyj ^wtôç npoévTOç f. 183
xaî ànaaTpàt^avToç, elç voûv e/e ’W èx IlaTpôç olovel nwç npôç Tà ëçw
StexSpopidjV, oÛTe eladnav ànvjXXayptévwç Tfjç Sfrev èaxlv unoacdaewç, oÙTe ao
ptTjv etadnav auvearaXptévwç, npoexxùrtTOuaav Sè ôanep et’ç tô ùcpeardvat
xafr’ éauTTjv etç ûnap^tv îStxfjv èptcptXo/wpet pièv yàp t^ toû üaxpôç cpùaet,
ptovovou^l £lÇav ë/wv «ùrfjv ô Elôç xal Tfjç Toptfjç eladnav oùx àvexôptevoç •
nXfjv ûcpéaTTjxev lôtxwç xai èoTiv utôç àXïjfrôç“. Kai èv Sxtw tôv npôç
‘Epptelav nàXtv nepî toü Eloû cpïjat • „MàXXov Sè wanep èaTÎ aotpt'a xaî 95
Sûvapuç toû IlaTpôç, oùtwç àv eïv) xal Sôiça, Tfjç toû tcxSvtoç oùalaç
àtppàaTwç àmjuyaapiévoç xal rfjv Sfrev èÇé^u St’éauToû xaTaarçptatvwv tpùatv,
xafrànep Ttç -fjXtou poXà] xal cpwTÔç ànaûyaapia Tfjç toû npoévToç Stex-
xùnTov oùalaç".
’IBoù aatpwç npoexxùnTetv ôaaveî cpïjat tôv Elôv elç tô ù^eacavat 30
xafr’éauTÔv, elç ùnap^tv ÎStxfjV, xaî oioveî npôç Tà éÇw SiaSpoptfjv Ttva
elvat ttjv èx IlaTpôç toü Eîoü npôoSov poùÀeTat  àXXwç yàp oùz àv vooîto
Staxexptpiévov. ’AÀX’ oùx Sort Àôyoç Tfjç Staxpîaewç aÙTÔ toûto tô Staxpt-
frfjvat, àXX’ ô Tpônoç, StaxptveTat • StaxptveTat Sè toû IlaTpôç ô Elôç
Tfl xar’ atTtav àvrtfréaet. Oùxoûv tô aÙTÔ xal ènt toû Eloû Set voetv, Sti u
Stà toû Eloû npoïévat tô Ilveùpia ÀéyeTat, oioveî npoexxùnTov èxelvou elç
tô ùcpeaTdvat xafr’éauTÔ npôç Qnapijtv IStXïjV àXXwç yàp oùx àv vooîto
Staxexptpiévov aÙToû xafr’ ùnôaTaatv, el ye èv aÙTÔ piévetv xal elvat xaTà
16 P. G., 75, 952 CD 25 P. G., 75, 1029 A 37 tïôixtjv PM
14*
âlâ i. premier traité sur La procession dü saint-esprit
çùctiv pôvov freoXoyotxo. ’AXX’ oùx ëaxtv ô Xôyoç xfjç Staxptaewç aùxè
f. 183’ toûto xà Staxptfrfjvat, àXX’ ô xpônoç | $ Staxptvexat, Srt xà Stacpôpwç èx
xoû Ilaxpôç npoeXfretv, wç ànoSéSetxxat npôxepov.
"Oxt Sè où xôv aùxôv ànoSt'Swat Xôyov xfjç Staxplaewç oùSè oùxoç ô
6 StSàaxaXoç, SfjXov êÇ wv ènàyet nept xoû üveùpaxoç èv xcp aùxip Xôytp.
Etntbv yàp Sxt ô Aeanôxijç fjpwv „èx xoû èpoü X’fJtpexat“ tpàaxwv, xt(v
oùatwSij xat tpuatxfjv otxetôxïjxa SéSet^ev èvapywç, elxa ènàyet • „üveûpa
yàp aotptaç xai Suvàpewç ôv, aotpta nàvxwç xai Sùvaptç èaxtv, SXtjv èÇ
SXou xrjv xoü npotevxoç èvèpyetav ànoawÇov èv éauxtp xat wç èv I8i<f tpùaet
io xaxaSetxvùov eu pàXa xf;v oùnép èaxt“. Tô ptèv yàp npofeafrat xô Üveüpa
xaî otov nvéetv aùxô, xotvôv elvat xoüxo Ilaxpi xai Yltp {JoûXexar xoùxou
yàp evexa xat Ilveüpia üaxpôç xat ïïoû irapà xvj l’patpfj xat nvof) napà
xotç Eepotç otoaaxàXotç xaxovopàÇexat, Sxt nap’ àpcpoxépwv nvetxat xai
nap’ àpcpoxépwv èxnépnexat tpuatxwç, wç aùxôç çpvjatv ô KùptXXoç èv 0ij-
15 aaupotç, Sxt ,.èz xfjç fretaç oùataç tpuatxwç èxnepnôpevov, SXr;v è/et xoû
Ilaxpôç xat xoû Hou xŸ]V èvèpyetav • ènetSàv yàp, ipijaiv, èxnépmjxat, xtjv
xoû Ilaxpôç xat ïlofj napouatav ànonXv)pot“. Toûxo ptèv oùv [SoûXexat
xotvôv elvat Ilaxpi xai Eitp, xô npoîeafrat xô üveüpa xai èxnépnetv xai
wanep nvèetv aùxô, ô'xe Sà] xai Staxexptpévov aùxwv voetxat, wç èv xw
20 npotévat xai nvetafrat nap’aùxwv Sttaxàptevov où pévxot ye xôv aùxôv
ànoSiSwat Xôyov xâjç Staxptaewç. "Ofrev nepi pèv xoü Eloü èXeye „xxjv
ôfrev èlçécpu xai xtjv ëÇ oùnép èaxt xaxaaijpaivetv cpùatv“, xouxéaxtv èx
xoü Ilaxpôç • nepi Sè xoü üveûpaxoç au xai xoû l’toü xôv Xôyov notoùpevoç,
èv éauxtp, ipijat, xaxaSetxvùet tî>ç èv 181a. tpùaet xtjv cpùatv oùnép èaxt,
f. 184 SvjXaSvp xoû HoO’ Üveüpa yàp aùxoü | èaxtv. OSxw xaXwç auve^tbvet xtp
KuptXXtp Aapaaxijvôç Xéywv „IIveüpa Eioü Xéyopev, ex xoû Tloû Sè où
Xéyopev“ • xà yàp èx xoü Hoû xai Stà xoü Tloû npotévat Xéyovxoç àxoùwv
KuptXXou, xaXwç xaûxa xai xjj XP£L? T®v npoxetpèvwv Xôywv oixetwç
èSé^exo, xafrànep xai ^petç èv xoïç npoxépotç Xôyotç SeSetxapev.
30 tj'. “Oxt ai è^ïjy^aetç aùxat oùx eiaiv àXXrçXwv ànàSouaat,
àXX’ èx naawv xoùxwv pta àXrjfrijç Stàvota auvafrpot'Çexat,
xîjç xwv Aaxivwv Stavoiaç xe/wptapévvj.
El Sè vüv pèv xô St’Eloü npôoSôv xtva Staxptaewç SijXoûv àneSetiçapev,
npô Sè xoùxou x)]v xax’ oùatav auvàtpetav, fraupàÇetv où Set" xat àptpw
35 yàp àX^frij èaxt xai xax’ àptpw xàç èvvotaç ol StSàaxaXot vft npofréaet
xéxpx]vxat xaùxi]. Kai etxôxwç- rj xe yàp Stàxptatç ëv xotç fretotç xôv xîjç
7 P. G., 75, 1012 B 15 P. G., 75, 581 B exTiCfiitô/ucvoi; P 22 xarao^-
fj-alvet P, xataaijfia/vav M 23 av: ovv V 28 KvqMoç V
LA FORMULE A PATRE PER FILIUM
213
ivôaewç auvetatpèpet Xôyov w%l y) êvwatç tôv Tfjç Siœxptaewç èx£t auvercayô-
pevov, xal oûre Stàxptatç èotxv àÀ^O-rjç oùSepta èrcl rwv fhet'wv, pi] zal
rip èvwatv rcÀaytwç rcwç auveta^èpouaa, oùre ivwatç p-à? xal ttjv Stàxptatv
sùfrùç StSoüaa voetv. "Ofhev rô èx roü ITarpôç èxrcopeûeaO-at rà Ilveüpa,
xal Staxptaewç aY]petov ttjç za-fr’ ûrcSaraatv xal évôaewç ttJç xarà cpùatv e
ol lepot rcarèpeç rcotoüvrat, xal tô tôv Ytôv èx roù üarpôç yevvâaO-at
ôaaûrwç- xal toutou xopt'Çetv àrcoSet'^etç où Set, aa^earàrou toîç ôrcwaoûv
elSôat rà twv StSaaxàXwv ruy/avovro:. ’ErcetSi] rotvuv èv Ttp Bi’ Yloü rô
üveûpa rcpoïévat Tfjç oùalaç Ivôtïjç SrçXoürat, oùx àrcetxôrwç àv xal fj
twv ûrcoaràaewv Stàxptatç Stà roùrou ayjpalvotro, xal rô àvàrcaXtv xpôvrat 10
Sè | pàÀtara rcpôç rip éxàarore zaravayxàÇouaav XP£t“v rtp ovjpatvopévtp f. 18'
Tfjç rcpoO-éaewç ot StSàaxaXot xal Statpetv Soxoùatv aùrô' Sfïev xat Soxoùat
rcpoùpyou rcorè ptèv rfp auvà^etav pôvyjv èvreüD-ev xaraazeuàÇetv, rcorè
Sè rip Stàxptatv. AXX’ ijpeîç ràç £8tœ rcou xal xwpk xetpévaç rwv StSa-
axàXwv èvvotaç auvayayôvreç, wç àv aôrol PouXrçD’etev, èx rcaawv àfrpot- 10
Çopev ràXïjB-èç.
’Exetvotç pèv yàp tSla rwv Xoywv 'Zv éxàarore ’xpzîx’ ’filiïv Sè fj
rcapoûaa XP££OC nàaav aùrôv auvaHpotaat "rip yvôpyp rcporpércerat, xal
auvtSetv rcorepov èxetvot -rip atrlav ^oôXovro rcaptaràv èv rip St’ Yloü,
wç vûv roïç rcepî Aarlvouç Soxet, Y] àXXo rt StSàaxetv àjpâç èHeXov. Toüto 20
Sè £àStov pèv èx rfjç MaEt'pou StSàjçavraç èrctaroXfjç rcpôç Maptvov
àrcyjXXàx^at rcpaypàrwv  èxetvïj yàp xal rfp rwv àXXwv StSaaxàXwv àrcàv-
rwv xal aùroû Malçtpou xal rwv rôre Aartvwv Selxvuat yvôpyjv • èrt yàp
ol Aartvot rwv StSaazàXwv aw^povéarepov Jjxouov. AÀX’ Sptwç èxpfjv àjpâtg
àrc’ aùrwv rwv StôaaxàÀwv xal rwv xotvwv ûrcoB’éaewv roûO-’ eupôvraç zal 26
aa^wç oûrwaiv èz^eptévouç, rcetaat rcàvraç toùç rotç rjperépotç StSaaxà-
Àotç rcpoaèxetv èO-éXovraç, Srt rcoXù ye àrcetxov èxetvot, èv rtp St’ Yloü
rô Ilveüpa êxrcopeûeaD-at Xeyetv, ai’rtov voptÇetv rfjç roû IIveûpaToç ûrcoarà-
aewç tôv Ylov, xal rcapà roaoûrov pi] Xéyetv èx roû Yloü, rcapôaov atrtov
rôv Ylôv fjSeaav è^ alrtou xal àpxijv è^ àpxfjç ’ àveu Sè roûrou àStacpépwç so
àv xP^aa°Hfct Tatç rcpoO-éaeaf raûra yàp pwpta rcoXÀv] xal àyvota rcepî
rwv T^perépwv StSaaxàXwv oùrw ^povetv, aa^wç ourw ttjv èaurwv rcapta-
rwvrwv | Stàvotav, ôç zal rucpÀotç exSrjXov 8 Xéyerat elvat. OlSpeUa Sè f. 18
xal aùrotç rotç StSaaxàXotç vüv rcpàrretv xapl£vra, rip èxetvwv yvôpvp
oùrw rcavrax^S-ev etç ev auvàyovreç • xàxeîvot yàp èaO-' Sre auvàyouatv. so
H rt poûÀerat rtp Nûaavjç erepov, èipetSàv rcepî rwv xletwv rcpoaôrcwv
StaXeyôpevoç ^àax^ rô IlveOpa ro àytov èx pèv roû ©eoû rôv SXwv rip
alrtav êx£tv roü elvat, 80-ev xal rô àXr(B-tv6v èart ^âjç, Stà Sè roû àX>]-
17 7] devant ^e/a add V 30 aôia<p&ô^a)Q V 89-33 TtccQiovâvtcüv A
214
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
D-tvoü cpwrôç	’ xal auD-tç Stà toü Ttoü ptèv èxXiipinEtv, ttjv Sè
TTjÇ ùnoaTdaEwç alxt'av è/Etv ëx toü Ttpwxoxûnou cpcoTOg ; TAp' où Taùrôv
Tt Àéyet Ttp àSsXcptp ÀéyovTf „ Toûto xapazTijptaTtzôv Tfjç xaTà xijv ùnôaxa-
atv EStÔTTjTOç arjiEtov è/etv tô IIvEü|ia tô àytov, tô ptExà tôv Elôv xat
s aùv aÙTtp yvwptÇEaO-at, èx Sè toü IlaTpôç Stpsaxavat" ; IlàvTwç, ef [xà] o
ëxepoç toûtwv èvSeéaTepov ëXeyev.
Oùxoûv tô St’ Eloû èxXdptnEtv tout’ èaxt tô ptsxà tôv Elôv xal aùv
aÙTtp yvwpt'ÇEaO-at, wanep tô èx toû IlaTpôç ùtpeaxdvat xaùxôv èaTt tw
ttjv Tfjç ünoaxdaswç atxtav E/stv èx toü npwxoTÛnou cpwxôç • àXXà tô pista
10 tôv Elôv xat aùv aÙTw èxXâjJinetv elt’ oùv yvwptÇEaO-at, ttjv xar’ oùatav
auvdcpetav xal ttjv npoawntxvjv Stdxptatv xal xâljtv npôç tôv Etôv aij-
piatvEt toû IÏVEt»|i,aToç • tô ptèv yàp aùv aùxtp ttjv è'vwatv ^oùXsTat, tô Sè
|iet’ aÙTÔv ttjv Stdxptatv xal ttjv auvsnojjtévijv xdlçtv èpi^alvet. Oùxoûv
xal tô St’ Eloû ttjv Èvwatv xat ttjv Stàxptatv dpia naptaxtjatv, tbaxe ^ptv
16 xaXwç te npôxspov èXéyeto TaÙTÔv Elvat Elnstv St’ Etoû, Snsp psxà tôv
Elôv xal aùv Ttp Elw, xal vûv èvapyéaxspov ànoSèÔEtxxat èv tw St’Etoû
toùç nap’ i^jaîv StSaaxdXouç rijv è'vwatv xat ttjv Stàxptatv toû Eloû xal
toû IIveùpiaToç naptaxàv, oôx alxt'av è£ alxlaç tôv Elôv Elvat olsaO-at.
f,185TIE. "Ott xaTà xà npounoTEfrEtpiéva £aôlwç xal àXijO-wç ùnèp
fjjjtwv SslxvuTat ovxa Tà twv StSaaxàXwv ^tjxà èxetva, èv
otç Xéyexat tô IIvEOpta St’EEoü Etvat tj èxnopeûeaO-at.
Oùtwç t^jaeîç toùç tepoùç StSaaxdÀouç èxEtvouç vooûpiev, ènetoàv Xé-
ywatv èx IlaTpôç St’ Etoû elvat tj npopdXXea&at f) èxnopEÛEaO-at tô IIveO|ia
ss tô àytov. Kal ttjç jaèv ’AO-avaalou ^ïjaewç aùxtp xpwjJieS’a StôaaxàXtp xal
EpjiTjvEt • çajal yàp oùtwç èxetvoç xfjv ùnoxptatv èÀèyxwv twv nspl tôv
SapoaaTÉa Eùaèptov „''O|iwç yoüv wç yèvVTjatv àna&fj Stà ttjç TotaÙTTjç
è^Tjyv'jaEwç ttjv toü ï’toû vooüvteç npôoSov, tô IIvEûjjta àXXoTptoûat IlaTpôç
xat ï’toû, ÔTt [iTj yEVvfjast toùtou npôoSoç, àXXà nvEÙast ôptotoüxœt Stà
so xijv |A£TàXTjtptv, wç nvofjç èx axôjJtaToç èpx°|iévT)ç xal xôv |i£TaXa|j$àvovTa
àytaÇoùaTjç, xaO-à Sij Xéyfirat nv£Ù|JiaToç. THv Sè àSùvarov èv xÿj Tfjç
TptâSoç Sô^itj tô nvEûjia So^d^EaB-at, jjtàj npooStxwç Sv èx ©eoû St’ïloû,
àXXà notTjrtxfijç èx ©eoü ysyovôç, wç Xèyouatv où yàp auvSoÇstÇeTat
nol^pta notTjTfl, oùSè SoüÀoç SEanông, oùSè ttjç àXXoTptaç 0eoü oôataç
se [xéO-EEtç àv eItj ©eoû’ ,’Ev toùtw yàp ytvtùaxojjiEv, ^Tjalv ô ’IwcIvvtjç, 8xt
èv ajjjttv èaxtv, èx toü IIvEÙjiaTOç, ou eSwxev ^[Jttv‘“. IIpoxaTaaxEudaaç
yàp êÇ wv xal aùrol auyxwpoûatv ol nEpl tôv Eùaéptov, tbç ô Elôç ôpio-
8 P. G., 32, 329 C xapaxTipianxàv : yvai^iotixov PM 14 xal devant tjfiiv
add V	27 P. G., 28, 88 C 35 I loh. 3, 24 <priol avant yivàaxofiev A
LA FORMULE A PATRE PER FILIÜM
215
oùatôç ètirt tô> Ilarpf, eî xat èxetvo: "tfjv XéÇtv où npoatevTat Taûnjv
•zaxoûpywç, <bç àv tbv auy/wpetv Soxoûatv, ôipé noTe t!]v TaÙTÔTijTa
xfjç oùataç Stà Tfjç toû ôpioouatou cpwvfjç Xafrôvxeç àvéXwatv, elTa
zai Xôyov èxetvo)v rtvà nepî toû ÜveùpaToç Ttfrïjat, St’où tô Ilveûpa
IlaTpôç xaî Ytoû àXXÔTptov ènetptbvTO | Setxvûetv èXeyov yàp t^v pxèv f. igt
TtpôoSov toû Yîoû yévvïjatv oùaav, ^uatxfjv etvat npôoSov ùnoaTàaewç
fretaç èÇ ùnoaTàaewç, xat Stà toûto tôv Ttôv èx Tfjç frelaç elvat
oùataç- ttjv Sè toû ÜveùpaToç npôoSov pifj yevvfjaet ôjxotoupiévïjv
àXXà nveùaet, jjitj etvat npôoSov ùnoaTàaewç èÇ ùnoaTàaewç, ptïjSè tô
IIveû|jta èx ttjç fretaç elvat oùalaç, àXXà ttjv ptexàXr^tv vjv fjpietç pieTa-10
Xajjtpâvo|jiev toû 0eoü, tout’ etvat tô toû 0eoû üveûpia xafr’ ôpwtÔTTjTa
rcvofjç èx toû aTÔpiaTOÇ è^toùa^ç xat tôv TaÙTïjç àytaÇoûairjç piexaXap^à-
vovTa. Toûtov Sè tôv Xôyov ô ptéyaç èXéy^et St^wç. ÜpwTov ptèv yàp èx
twv nepî toû IIveù|jtaTOÇ ôjxoXoyoupiévwv aÙTÔv àvaTpénet • tô yàp üveûpia,
tpaatv, èv T^j ttjç TptàSoç Sô^j So^àÇeTat, xànetSàv tôv èv TptàSt ëva is
0eôv àvupivwpiev, xat tô Ilveüpia aupmeptXapqîàvopiev, axe x^v àxpav èxetvïjv
xaî ànXouaTà-njv évôxijxa Tfjç freônjToç èx ÜaTpôç St' Yîoû ènî tô Ilveüpia
Stflxetv ûneptfuwç èvvooüvTeç, xaî Stà toûto xptwv évàSa ùnepïjvwptèvTjv
ttjv ptaxaptav TptàSa tppovoûptév Te xat ôpioXoyoüptev • toûto Sè àôùvaTov
àv v]v, et pxà] npooôtxwç r,v tô üveûpia èx 0eoû St’ Yîoû, àXXà notïjxtxtbç, 20
wç aÙTot Xéyouatv- èSet yàp àv aÙTÔ piàXXov toîç xTtapiaatv èvaplfrpuov
elvat, xaî pif] Ttp üaTpî xaî Ttp Hep auvSoÇàÇeafrat.
Oùxoüv npotôv ptèv èx üaxpôç St’ flou èv x^j xfjç évàSoç Sôiçp] So£à-
Çexar xoûxo yàp èaxtv fj fréta Tptàç, Ÿj freîa tpùatç aùxf], xàç xpeîç ùnoaxà-
aetç xaÙTaç eùxàxxwç StaXap^àvouaa- èv Sè rjj xfjç TptàSoç So^aÇôjjievov as
Sô^yj Oeôç eôXôywç èaTÎ xat où nobjpia, el'nep ô 0eôç wptoXôyTjTat Tptàç
etvat- | où yàp auvSo^à^eTat notïjpia rcotiycÂ, oùSè SoûXoç SeonÔTig. Toûto f. le
Sè aÙTÔ xaî èv Ttp nepî Tfjç èvaàpxou otxovopttaç cpijalv „’A<je{Jèg oùv
èaTt XTtaTov T[ notïjTÔv Xéyetv tô üveûpia toû 0eoü, ônôxe nâaa Tpacpi]
naXatà Te xaî xatvi] pieTà ÜaTpôç xaî ftoû auvaptfrptet aÙTÔ xat Soiçà- »o
Çet“. Atà toûto Totvuv xô auvaptfrptetafrat üaxpt xaî Y£<p, xoût’ elvat
Xèyet tô elvat èx 0eoü St’ Yîoû, xaî toût’ elvat Xôyov Ttvà Tfjç piaxapîaç
TptàSoç, xô tô üveûpia èx üaxpôç St’ Ytoû elvat, xouTéaxt t)]v ptaxaplav
èxetvïjv oùatav èx Ilaxpôç St’YEoû npôç xô üveûpia ôplÇeafrat, tbç oûtwç
eînelv.	m
EtTa xaî tôv SeÙTepov Tlfrrçat Xôyov. Tô piexé^tv, tpïjalv, oùalaç
àXXoTptaç 0eoû, oùx èaTt 0eoû piexé^eiv- fjpietç Sè èv Ttp pieTé/etv toû
ÜveùpiaToç, olSaptev Sti pieTé^opiev toü 0eoü, tbç ô ptaxàptoç Twàvvrçç
16 <np.naQakaii(làvoiJitv P 28 P. ü., 26, 997 A
216
I. PREMIER TRAITÉ 8UR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xéyei. Oùxoüv tô IIvEû|jia oùx èart Tfjç; 9-etaç oùalaç àXXÔTptov. Aéyet
Oé, cp^atv, èx 0eoû où TroirjTtxwç etvat àZXà npooStxwç, toutéttiv êx-
Ttopéùeaiiat, où S^puoupyetaftac • xaî tô pèv TtpooStxwç npôç tô noivjtxwç
aVTiràTTei, tbç TÔ CpUatXÔjç SïjXoVÔTl XpÔÇ TÔ O-eXy]tixwç • elvat Sè èx TOÛ
5 0eoû Xéyet Stà toü Ytoü, Biôti où xe/Mptaxat Tfjç yevvfpewç fj nveùatç,
xaMnep èxetvot cpaatv, àÀXà Sta^épet pèv, oùx ë^w Sè èxelvTjç èart.
Kaî tô Hvêûpa StaxéxptTat pèv toû Yîoû, oùx èxTÔç Sè aÙToü èaTtv, wç
aÙTÔç àXÀaxôfti Xéyef xaî oùtwç èx toû IlaTpôç Stà toû Yloü ov, 8v
èxeivoi 'juvE/wpc.uv èx Tfjç 0-Etaç oùalaç elvat, eî xaî xaxoùpywç, etxÔTwç
it> èv Tfl Tfjç TptàSoç 36^ SolçàtjeTat, tbç aupTxXrçpWTtxôv Tfjç paxaplaç TptàSoç,
èv T^j aÙTfjç Tfjç oùataç évÔTijTt xaî 0eôç èaTtv è^ àvàyxrjç. Oùtw xaî
f. 187 Tfjç oîxoupevtxf/ç àxoûetv épSôpvjç | auvôSou Set ÀeyoùaYjç- „Kaî etç tô
Ilveüpa tô àytov, tô èx toü IlaTpôç St’ Ytoü èxxopeuôpevov“, xaî npoaxt-
O-etaïjç’ „Kaî aÙTÔ 0eôv Etvat yvwptÇôpevov“.
16 Kal 6 9'Eîoç MàStpoç- „Tô IlveOpa tô àytov, ôarcep xaT’oùalav
ùuàp/et toü 0£oû xaî IlaTpôç, tpîjatv, oùtw xal toû Yloü xaY oùatav
èotIv, wç èx toü IlaTpôç oùatwSôç St’ Yloü yevvTjO-évTOç à^pàaTwç èxrcopeuô-
pevov“. Kaî tI 8-aupaaTôv si Tfjç auptputaç toû IIveûpaToç Tcpôç tôv
IlaTépa xaî tôv Ylôv àrcôSet^tv ô O-etoç rcoieÎTat Màiçtpoç tô èx IlaTpôç
20 aÙTÔ rcpoïévat Stà toü yevvijS-évTOÇ Yîoû, Srcou ye xaî tô èx IlaTpôç
St’ Ytoü èxxexüaB’at, orcep üarepôv èart xat xpovtxôv, aTjpëtov rcotoüvTat
Tfjç xaT’ oùatav TaÙTÔTrjToç. ,,’Eàv yàp Set^H^, ^rjalv ô B-etoç ’AO-avàatoç,
Tfjç aÙTfjç etvat cpùaewç xaî S’EÔttjtoç Tfjç èv Ylcp xaî IlaTpî tô IIvEüpa
tô è£ aÙToü toü IlaTpôç Stà toü Yloü èx/u^év, xal npoaxuvrjôv xal
25 XaTpeuTÔv àxo8etX'9'ï]a£Tat“. Kal ttjv àrcôàetçtv èvTeûO-Ev èrcàyet. Kaî ô
Aapaaxijvôç ’lwàvvrjç tt(v Tà pàO-rj toû Oeoü èpeuvwaav xal Vjpttv èx^at-
vouaav Sûvaptv, tbç Si] rcveüpa („où8elç yàp, ^rjalv, olSe Tà toû àvfhpwrcou,
el ptT] to Ilveupia toü àvB-ptbrcou tô xaTotxoûv èv aÙTw“), TaÙTTjv toIvuv
TÎjv èxçpaVToptxîjv Sùvapttv, tô Ilveupia Xèyw tô àytov, èx toû IlaTpôç
30 St’ Ytoü tpjatv èxnopeûeafrat. Kal nàziv tôv IlaTépa pièv elvat Aôyou
yevvfjTopa, Stà Sè Aôyou npopoÀèa toû èx^avToptxoü toutou IIveùpiaToç.
Où yàp èpieXÀE XéyEtv 8tà Aôyou yevvf(Topa, àÀXà npopoÀéa ptèv <p7jai toû
IIveùpiaToç etvai, waxsp xal toü Aôyou yevviQTopa • tô Sè 8tà Aôyou xpoa-
TlO-Tjatv, ïva ttjv Tàçtv twv xpoawnwv xal ttjv Tfjç oùalaç Stjàwot; auvà-
35 cpetav, T^j TotaÙTij pieatTelgt toü Aôyou • TtpojîoZÉa Sè où Stà toüto BïjÀoî
f. 187T tôv Aôyov | toû [IveùpiaToç- nô&ev; ôç ye oùS’ èx toü Yloü toüt’ etvat auy-
Xwpet oùS’ è^ aÙToü t))v ùnapçtv ëx£tv, xal piôvov aÏTtov elvat tôv IlaTépa
^vjalv aÙToü.
11 t?} avrÿ PM 15 P.G., 90, 67OC 22 P. G., 28, 1296 B 27 I Cor. 2, 11
LA FORMULE A PATRE PER FILIÜM
217
'ü|AElÇ TOÎVUV TOGOÙTOV àné^OflEV TETtàpWV TtVÔV Y] névte jŸYjGEWV
Etvexa rfijv npoetpTjtévwv fropuPetaD-at, èv alç èx @eoü St’ ï’to’j tô IIveû|ta
Etvat Xéyerat èxnopeûeaô-at, ôare xaî np.cô[jt£v aùràç ô|iolwç ratç àXXatç
xat aup,cpwvouç èxetvatç elvat pouXojjieB’a, xaî xarà rà npoünoreîletij.éva
vooû|tev aùràç, wç où rôv Ï7ôv naptartbaaç roû nveùptaroç atrtov, àXXà s
ri)v napaSeôopiévYjv rwv fhetwv ôvojiàrwv ràiçtv xaî ttjv npayjjtartxîjv rôv
npoawnwv Stàxptatv xaî ttjv St’ aùrwv ànàvrwv èxXà|xnouaav évôrYjra
ttjç oùalaç Srp.onotoûaaç. ’AXX’ ÈnetSàv èx llarpôç St’ Etoû xoprjYeiaêat
rj) xrtaet Yj StSoaO-at Yj 7rép,7reaS’at y) cpavepoùafl-at XeycJvTWV tôv Stôaa-
xàXwv àxoùw|j,ev, àvapO-nYjrot Sè a/eScv al rotaûrat p^aetç etalv, èv raùratç 10
ànàaatç xaî rfjV aîrlav npôç rotç etpYjptévotç vooü|Jiev, oùx ëvexà ye Tfjç
Stà npo-fléaewç, àXXà Stôrt rô èv ratç nporàaeat raùratç voo6|jiêvov ëpyov
xotvôv SXyjç rfjç B’ôôty)toç ëpyov etvat ntareuofjtev, èv <p al ônoaràaetç
èvepyoûat nàaat ènlaYjç, èx (itàç èvepyetaç ëv ëpyov ànoBtSoùaat Stà rô
tyjv èvépyetàv raÛTYjv aùratç npoaY^xetv xaB-ô eîatv àStàxptror à navra is
npôrepov ptèv èvapywç ànoSéSetxrat, vûv Sè àpxoùvrwç Yj|itv èntpepatôaet
raùraç KùptXXo; ô lepôç npoareO-et'ç- cprjaî yàp èv rotç ©r^aaupotç" „T)]V
Sè évÔTTjTa roù üarpôç xaî roü ï’toû TY]prpaç aacpwç, rô xareuB-ùvatf. 18
réO-etxev évtxwç, oùx &S	T0° üarpôç, ÎStqt Sè x°Pï)Y°üv'toç roû
rioù, àXX’ <î)ç napà llarpôç j St’ l’ioû èv àyttp Ilveuptart èx rrjç [itàç 20
D’eÔTYjroç ne|jtno|iév(ov rôv xaPtCTlJl^™v T0^S à£touç“.
SIXIEME PARTIE.
Accord des Pères grecs et latins.
TMHMA EKTON H AOFOS EKTOS.
’Ev <p Set'xvurat, ônœç Sel au|iPtpàÇetv toùç fepoùç St-so
SaaxàXouç àXXTjXotç1 xai Ôrt npôç rôv rùnov rôv ’Aata*
vûv xat ^[leréptuv StSaaxàXtov rà râjv àn’EùpwnYjç ëXxe-
afrat Set, xat Snwç ô rùnoç oùroç aacpéarepôç re xaî
xuptwrepoç xat ratç àpxatç rfjç ntarewç au|x<pwvérepcç1
6 ovofMTeiv : vô(i<»v P 17 P. G., 75, 192 B 18 xarev&vvai P cf. 1 loh. 3, 11
29 Sic dans D, f. 190, en haut de la page, de la main de Scholarios; même titre
dans P; Zéyoç î'xtoç A; î'xrov V 30 Ce titre om DP, où une espace
de quatre lignes est laissé en blanc 30 reap1 èxatiÿotç après tovç add M
31 aÂÂï/Âoiç om M 31-32 npôç tov tvtiov t<»v nap ^fiîv âi6a<jxâi.<ov M
33 orotoç: oviwq M
218 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xxl Sxt &XXui: au p^ tPaÇôpe vo t, SeîxvuvT«t pâXXov à vx t-
cpâaxovxEÇ- xat ènEXoyoç x^ç SXtjc npaypareEaç.
Toûtwv npoünox&H-etpévwv, pâXXov Sè ànoSESEtypévwv àpzoûvxwç,
aacpéç èaTtv art xxl ol Eôpwnatot naxépEç nept toû àytou Ilveûpaxoç
s àXTjlWj te xat toîç ànô xfjç Aataç SiSaaxotXotç aup^atvovxa Xéyouat.
<ï>aal yàp èz toû YEoû npotévat toûto, où tôv Ytôv notoûvxEç aixtav toû
üveûpaxoç, àXX’ oûtwç èz toû Ytoû Xéyovxeç wç Stà toû YEoû • toûto Sè
aijô'tç èni cpavepwaet TTjç xaxà ttjv oùatav auvacpetaç èvôtaxEzptpÉvatç
xatç ûnoaxotaEatv • où pâpxuç ptèv ô ptéyaç MâÇtpoç à^tôntaroç, auppâp-
10 Tupeç Sè xxl ot èn’ èzetvou 'Pwpatot àp^atÔTijxt xat nàat Btxatotç twv
vûv Aartvwv èv xatç twv StSaaxâXwv èEïjyvjasat ntD-avwxepot. Kat /wptç
Sè xvjç xotaùxTjç papxuptaç, aùxoO’sv èaxt Sr(Xov, Sxt xaÛTTjv tt^v Stâvotav
e’/ov èxEivot rotç xà èxstvwv èntoûat xaXwç. CO pèv yàp 'IXâptoç èv tw
nepî TptàSoç- ,,’AÇtwfl-etijv, cpîjat, xoû Hveûpiaxoç xoû àytou, Snsp èx aoû
16 Stà xoü povoyevoûç aou Èaxt“. Toûxov Sè x^ç O-eoXoytaç tov xûnov èx
f. 188T xwv xavovtxwv ypa^wv xat xwv rfjç ntaxewç êXâppavsv UnoO’éaEwv, | xv.pt-
péaxaxoç StSâaxaXoç wv zai xÿjv àp^atav xxl àacpaX^ axEt^wv SSôv, ÿjv
xxl ol Y/péxepot xa&ïjy£p6v£ç nâvxsç èn^vEaav. Oùxoüv ofhev xàv xûnov
xoûxov ei/e Xa^tfiv, èxEt&EV xxl rrçv xwv Xeyopévwv e/.Xxz Stâvotav, xxl
20 <î)ç èS£f)(O-T;aav oE nap’ rjptv StSàaxaXot tppovoüvxEç xà St’ YEoû, oûxw
xàxetvoç ècppovst SïjnouO-ev.
’Eneixa ^pwvxat pèv oE Aaxtvot tt) Stà npoO-éast àvxt xfjç èx,
àXX’ ônôxav Xéyfl xtç Sxt St- èpoü xoüxo yéyovE, xouxéaxt nap’ èpoü, Sv
xpônov xxl S] Tpa^Ÿ] noXXaxoü Taûxr( xéxpT)Tat. 'Qç Sè vûv ^pàç à^toüat
26 xaurj; xp-^a-S-at oùSè aùxoi XP^CT^at sEwO-aat, xai Stà xoüxo oùSè poûAovxat
XéyEtv èx üaxpôç St’ YEoû • auyxwpoûat Sè xoüxo pôvov ^ptv zaxoûpywç,
wç àv èvTEÛitev xepSaEvwatv Snsp ^oûXovxat xai npôç xtjv éauxwv Sàiçav
peO-taxwatv r^paç. ’AvânaXtv pèv oùv âÀrçO-èç àv ^v êxEtvouç etnstv xàv
Ytôv 6tà xoü üaxpôç npofiàXXetv xô üvsûpa, S7)XaBi] Stà xàv üaxépa, oxt
80 S IlaTTjp aÙTtjj SéSwze xô npo^âXÀEtv • oùtw yàp èxEtvotç rg npofréaet
XpfjaO-at aûvTjS’Eç raux-j). Oùxoüv xat TXâptoç, et p)] npôç ttjv twv ’Aata-
vwv yvwpvjv ènotetro xàv Xôyov, xà yoüv t’Stwpa xfjç oixetaç yXtbxTïjç, èv
raüra auyyéypacpE, Ste^ùXaTTSv àv oùx àpa xôv YEàv atxtov è^pôvet
toû ÜVEÛpaxoç, àXX’ oûtwç ÊXeyEV èx Ilaxpôç St’ Ytoû etvat, wç oùx àveu
36 SrçXovôxt xoü Ytoû, wç oùx èxroç xoû Ytoû, wç pexà xôv Ytôv xai aùv x<p
1 /uâV.ov: jiiaxpèv M 2 èv w xai M 15 gtà rov en marge V èorlv D
17 àoipalri en marge dans P, qui avait d’abord écrit; ànl.avîj 17-18 xat —
èwgveaav en marge dans D de la main de Scholarios.
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
219
Tup, Stà xt)v àxoXou&tav xîjç xà^ewç xal xyjv tt); tpûtjewç êvwatv, xal
SÀwç Stà rà rcpô pitxpoü rcap’ yjpwv èrceÇetpyaaptéva.
Oti Sè xal rcapà Aaxtvotç vj Btà rcpôO’eatç xal Sloôôv xtva xal
a'jvatpetav xal xô | StôXov StjAol, èrcl [ièv xwv àXXwv rcpaypàxwv otxettoç f
aùxot; exàaxotç, èrcl Sè xwv fbetwv B-eorcpercwç voouptévTjv, taaatv ot xô ।
tolwpa xrjç èxelvwv yXwxxrjç èrctytvtjoaxovxeç  xat 8’aupiaaxôv oùSèv, Srcou
ye xal ’fj rcpôoôoç èv xotç O-elotç voetxat freorcpercwç. Oùxwç oùv èxel xal
xt]v StoSov xat xô St^xecv cpaptév, oùx ûrceaxpwjxévTjç xvjç ûrcoaxàaewç
xoû ïtoû xtp Ilveûptaxt, xafràrcep ôxav xt Xéywpiev ëp/eai+at 75 rcopeueaflat
Stà yfjç xal Stà B-aXàxxrj;, tbç Stà xoû auve/oü;, où Set rcàaav aw-1<
ptaxtxTjv ylvea&at xlvTjatv, oùx ôpyavtxôv t) ûrcoupytxôv aïxtov vooüvxeç
xàv ïlôv, et ye pnjSè atxtov SXwç aùxôv Etvat fiouXôpieD’a, àXXà xô pii)
otTjpx^O'S'at piïjxe xt]V rcveûatv xrj; yevv7(aewç, pt^xe xô üveûpia xô àytov
xoü ï’toû • auvTjppiévwç Sè Etvat xaî Staxexptptévwç xaûxa oùSèv ^xxov
xaxaaTjptat'vovxEç, xaO-àrcep èx xoû t^Xtou Stà xoü tpwxôç XTjV B-éppirjv eîç it
i^piâç Èp/éofrat Xèyoptev, tbç auvBtr^xouaav xtp ^wxl xal auvoûaav et xal
àXXwç àrceotxôç èaxt xô ûrcôSetypia, 7} xaO-àrcep êv xptxtp xâjv rcpôç Eùvô-
pitov ô NûatJTjç rcepî xwv àylwv Xéyet Suvàptewv, Sxt èx xrjç rcpôç xô tpûaet
àytov xotvwvt'aç „St’ SXrjç xîjç aùxwv ûrcoaxàaewç x£-/wpT(zôxa t^Bt) xal
aupirceçuatwptévov tôv àytaapiôv £/ouatv“, 7) xaO-àrcep ô KûptXXoç Stïévat at
xoüxô ^Tjat Stà xoü Tloü, xat aùO-tç B-eorcpercwç Stà xoû Tloü rcpoïévat,
èv xatç elç xô eùayyéXtov è^yfpeatv14.
Oùxwç TXàptoç èx xoü 0eoû Stà xoü Hou elvat xô IIvEüpia Xéyet,
npoaé/eiv Aaxtvouç ptàÀXov èxp^v ij xotç xijv rcpoaO-ijxrjV èpyaaaptévotç,
ètp’ Saov oùxoç x^ xotv^j xijç èxxÀTjataç yv(bptT[j auvépatvev. ’Apippôatoç Sè tu
èv xtp xaxà MaxeSovlou | ^t^Xttp xô aùxô tprjatw „'O àrcôaxoXoç IIveü[ia f.
0£oü Xéyet, xal ércopiévwç IlveOpta Xptaxoû. Ilpoa/eç Sxt èvxaûO-a xô rcpô-
awrcov xoü Xptaxoû ûrcô x^ rcpoaTjyopta xoû 0eoO aTjpiatvexat • 7] eî xôv
Ilaxépa, où xô IIvEûpjta èuxtv, ûrcô x^ xoü 0soü rcpoarjyopta ar;patv£t, tSoù
èvxaüO-a xô Ilveupia xô àytov, Stà x^ç évôxTjxoç xfjç oùataç, xal xoü Ilaxpôç 30
xal xoü rioù IIvEüpia etvat rcapaSTjXoûxat, xal etxôxwç rcpoïévat èÇ àpt-
t^oxépwv StaytvtnaxExat xat èv xtp Seapitp xr)ç TptàSoç Staxexptptévrçv ûrcâaxa-
atv ex^tv xaxorcxeûexat“.
Tw xŸjç évôxTjxoç xolvuv Àôytp xal X7jç Staxptaewç oùSè ïjpteîç àpvoû-
pteO-à rcoxe, xal èv àpiçoiv elvat xal è^ àpt^oxépwv rcpoïévat xô Ilveupia si
xô àytov ‘ oùSè yàp tapiev rctûç Sv àXÀwç StaxptiIelT) xoü Eloü, xô èv aùxtp
17 à’Uoiç P 20-22 xa&âneç — è^rj^aeaiv en mare^ dans D, f. 190v, de
la main de Scholarios 23 De Trinitate, 8, 20; 12, 57; cf, P, L., 10, 251, 472
26 Rom. 8, 9	29 vrcôotj TtçoiiTiyopla tov 0eov P
220
T. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ôv, vj nwç Sv évoïto rô> Eltp xafl’ è'vwatv à'zoav i^ùaewç tô npoawntxwç
aùtoü Staxexptpiévov, et jnàj St’ aùtoü te xal è^ aùtoü npoïévat ntateùotto,
ènetSàv èx tfjç ISt'aç attlaç, ptàÀÀov Sè tfjç xotvfjç atttaç tfjç freôtTjtoç,
Xéyw Si] toü üatpôç, ntateÛTjtac npoïévat, toutéattv ùcplataaB’at. 'H yàp
» évôtïjç tfjç fhetaç ^ùaewç, wç è'attv èv Ilatpl xal Eltp, xal èv àpt^otv elvat
tout’àvayxccÇer fj Sè Stdzptatç, npoïévat xat èÇ àpupotv, àÀÀ’où^ wç êÇ
àpi^oîv ùtptatapievov, àÀÀ’ û^tatâjjievov pxèv èx toü Ilatpôç, S&ev xal ô
Elôç, tfj Sè toû Eloû ùnoatàaet â'pta te auvStfjxov, wç oùtwç etnetv, xal
dpia npôç to t’Stoauatatwç elvat, taùtrjç Staxptvôptevov. Et'pïjtat yàp npô-
io tepov tïjv pdv ttva npôoSov atttaç elvat xal Staxpîaewç, tfjv Sé, Sta-
xplaewç ptôvov- tô yàp oùx dvdyxTjv etvat, el ptéÀÀot tà Ilveüpia toû Etoû
f. 190 otaxptve'jfhat, xal è? aùtoü tr^v aittav lxetv) àÀÀà | pdcÀÀov aùtô tô toü
Ilatpôç StaxptO-fjvat to Ilveüpia, ûnoatàv npooStxwç èlç aùtoü, npôç tô
xal toû Eloû Staxexptpiévov elvat àpxetv, xal StSdaxaÀot nàvteç Àéyouatv,
16 wç SéSetxtat npôtepov, xal noÀÀotç twv Àattvtxwv StSaaxàÀwv oùtw Soxet.
Tô Sè xal Stà toü Eloû voetaO’at aùtô npoïévat, ùrco&éaetç êtepat tfjç
nlatewç àvayxaÇouatv, ànetpta SïjÀovôtt xal fj évôtijç tfjç 0-elaç oôataç
èxelvTjç xal fj xatà tàç ùnoatdaetç Stdxptatç xal tàçtç, fjv Tjpiîv ô fhetoç
napaSéSwze Àôyoç1 àÀÀ’ où Stà taüta xat Iletvat tt à^twaopiev, Snep Tfj
20 xotvf nlatet Soxet, oùt’ àvayxatôv èatt xal npôç toùtotç ttp npoawntxw
toü Ilatpôç àÇtwpiatt xal tfj toü Ilveùpiatoç taôtïjtt npôç tôv Etôv xal
tôv Ilatépa noÀépitov. Taüta ^ptetç te tppovoüpiev, (bç aùtwv npoano-
SeSetypiévwv yéyove SfjÀov, xal Aptflpôatoç fjpûv auvent^cptÇetat Stà pièv
tfjç évôtTjtoç tfjç oùalaç, xal àpi^otépwv nveüpia ÀéyeaUat toûto Setxvûwv,
se Stà Sè tô Setv aùtô xal Staxexptptévïjv è^eiv ùnôaraatv èv tlp Seaptcp,
toutéatt tfj aetpâ xal tf aupmÀoxg tfç piaxaplaç TptàSoç, xal èÇ àpttpotv
npoïévat, xal tbç àv ^ptetç aa^éatepov cpatTjpiev, èx Ilatpôç St’ Ttoü.
Kal ô aùtôç aùO-tç StSdaxaÀoç èv tw aùtw Àoytp1 „IIéjjineaO’at napà
toü Ilatpôç xal toü Etoû Àéyetat, Iva ànô tfjç aùtwv oùalaç npoïévat
so xal aùv aùtoïç èv épyov èpydÇeaO-at StaytvtbaxTjtat". "Ott totvuv èx tfjç
aùtwv oùalaç npôetat, xal KùptÀÀoç Àéyet  „"Ote totvuv tô üveüpia tô
àytov èv fjpttv yevôpievov, aupipiôp'pouç i^piâç ànoSetxvùet ©eoü, npôetat Sè
èx Ilatpôç xat Etoû, eùSij ov ëtt tfjç Helaç oùalaç èattv, oùatwôwç èv
f. 190T aùtjj xal èÇ aùtfjç npoïôvw. Aéyouat Sè | taüta, trjv èxetO-ev xlvtjatv toü
35 Ilveùpiatoç (tbç oùtwç etnetv) xal tfjv népuptv oùatwST; Setxvùovteç xal
laôttpiov, où SijpuoupytxfjV ttva xal ùnoupytxfjv xatà tàç twv alpettxtôv
^Àuaplaç.
Etta êndyet ô aùtôç outoç ApPpôatoç’ „Kal Stà toûto ô Etôç nepl
22 avrcüv : èx wv PM 31 P. G., 75, 585 A
ACCORD DÉS RERËS GRECS ËT LATItfS	221
aùxoû cpflatv ,'O üapàxXflxoç, 8? napà toû üaxpôç èxnopeùexat ‘, xouxéaxtv
ànô tÿ]G xotvwvtaç xfjç naxptxflç Suvàpiewç xat ànô xfjç EStôxflXOÇ xfjç
tpûaewç“. KaE flpietç toEvuv, oaov ptèv etç ttjv xotvwvtav Tflç naxptxflç
Suvàpiewç flxet, xaî èx toû YEoû to Ilveûjxa npotévat ouy/wp-^aaip^v àv
àxoXoûfrwç toîç npoünoxefret[iévotç • Saov Sè èx xflç ESiôxflxoç xflç tfûaewç, s
èx toû IlaTpôç ptovou cpapiév Tfl Ï&P EStôxflXt toû IlaTpôç jxôvfl npoa^xetv
i^YOÛpiefra tô freEav ûtftaxàvetv ûnôaxaatv, oùSè SuvaTÔv etvat ^YOupteO-a
Tflv ÎStÔTflTa toû IlaTpôç xaE xflv tStôxflTa toû YEoû, eEXtxptvwç voouptévaç,
auveXfreiv àv noTe npôç pitav èvèpyetav etç xà ëvSov fàaûvfrexot Yàp eEatv),
àZÀ’ ptôvov npôç xà èEçw • tôte y^P fl ÎStÔTflç SXflç Tfjç freEaç cpûaewç 10
èvepYEt, fl Si] fréta cpûaet xaî èv fl xai eîal xaE û^eaxflxaatv aî Tpetç
tStÔTflTeç. KaE Stà toûto SflpitoupYet pièv ô IlaTflp, waaûxwç Sè xai éxàaTfl
ùnôaxaatç, àXXà xafrô éxàaxfl toûtwv @eôç èaxtv, oû xafrô èaxt TotàSe
ûnôaxaatç. Etxa npoaxEfrflatv ô StSàaxaXoç outoç- „’Aââ’ èx toûtou toû
Xôyou, ènetSàv XéYflTat napà toû ÜaTpôç èxnopeûeafrat, ànoSetxvuTat is
ptexà toü ÜaTpôç pifl è/etv àpxflv“. Atà toûto yoüv nal flpietç où XÉYopiev
èx toû Ytoû toût’ èxnopeûeafrat, Stôxt è/et pUTà toû YEoü àpxflv, TOUTéaxtv
aÙTÔ xe xaE ô Ytôç etç ptEav àpxflv àvacpépexat xôv üaxépa. EtTa ènàxet •
„Tt Sé èaxtv, Sxt èx xoû @eoû üaxpôç ô YEôç Y£VV®<3frat Xéyetat xai xô
| üveûpia xô &ytov èxnopeûeafrat napaSflXoüxat ; ’Eàv ÇflTflç xE ptexa^ù xoû f.
Yevvwptévou xaE xoû èxnopeuopiévou Sttaxaxat, èvapYwç xoûxtp Stacpépet,
Sxt oûxoç ptèv è£ évôç Y^vâxat, èxetvoç Sè è£ àpi^oxépwv npôetat". Toûxtp
xaî flpietç XÉYOfrsv Sta^épetv xoû Y£VVW(4èvou tô èxnopeuôpievov, 8xt ô pièv
YEôç npoaexw? èx xoü üaxpôç voetxat npol’cbv, ènetSàv Xéyetat Yevvâafrat 
piovoY£vvi]ç yàp èaxt • xô Sè üveûpia è£ àpt^oxépwv npoépxexat, xai wç àv »
vjpjieîç tpatflpiev, èx üaxpôç St’ YEoû, xouxéaxt Stà xflç évôxflxoç xfjç oùataç,
wç aùxôç IXeYe, xaî ànô Tflç xotvwvEaç xflç naxptxflç Suvdptewç. 'ü pièv
Yàp évôxflç xfjç freEaç ^ûaewç, ôç èaxtv èv üaxpl xaE YEtp, xô üveûpia
elvat àvaYxàÇet xàv Ttp YEw, èx xoû Ilaxpôç ùtptaxàptevov • ô Sè xfjç Sta-
xptaewç Xôyoç toût’ ànatxeî xaî St’ aùxoû npotévat • àXXwç y^P 80
Staxexptpiévov vootxo' àpia Sè ôtpEaxaxaE xe èx xoû üaxpôç xaî èv YEèp
èaxt xaî St’ YEoû npôetat, xaî oùSèv ^xxov èaxtv èv Ttp Ilaxpt. Aià xoüxo
èx üaxpôç npôetat xaî YEoû, xouxéaxtv èx Ilaxpôç Si' YEoû.
KaE nàXtv ô aùxôç èv xwv nepî xoü üveûpiaxoç Xôywv nTô ànô
xwv èvSoxàxwv xoü ©eoû, ^fl<rE, npot'ôv, où @eoû xxîapia, àXXà @eoû ss
SeErtvuxat elvat oùata“. Kal piex’ oXlya- ,,’EnetSi) toEvuv tô üveûpia xô
aYtov èi; àpitpoxépwv npôetat, Stà xoüxo Xéyef /’Oaxtç Ilveüpia Xptaxoû
25 fiovoysvvr^ sic 34 un espace blanc après èv dans AP; èv r<p V; èv
ivl M 37 Rom. 8, 9
ââÔ î. PREMIER TRAITÉ SUR tA PROCESSION DÜ SAINT-ESPRIÎ
oôx ë/Et, oûtoç oùx ëaxtv aùcoûl. Kaî àXXaxoû’ ,’Evetpûaijae xaî elixe4 •
Achète IlveOpa àytov". TaûxTjv Sè ttjv npôoSov xal ^peîç èÇ àpcpoxépwv
elvat cpapev, xal èx xwv èvSoxdxwv anÀàyxvwv roû ï’toû xoü Oeoü xô
Ilveüpa npotévat xÿj xxtaet npoxeôpEvov KuptXXtp perd ’ApfJpoalou net&ô-
s pefra Xéyovxt. O Sè paxàptoç nânaç Aéwv èv xtp elç ttjv IlevxTjxoaxTjv
nptbxtp Xôyto cpTjat- „Tô Sè Ilveüpa xô àytov, llaxpôç xal Ytoü Ilveüpa
f. 191T ov, | oùx wç xt xwv xxtapàxwv, ànep llaxpôç elat xal Ytoü, à/.À’wç
pex’ àp^oxépwv Çwv xat Suvàpevov, xal àt'Slwç èx toutou Snep èaxîv ô
Ilaxrjp xal ô Ylôç ûcptaxdpevov".
10 Toûxo xal fjpetç Tttaxeûopev ôpoIwç xtp Aèovxt- èx ptèv yàp xoû ITaxpôç
elvat tpapev xô Ilveüpa tbç èx ttjç TtaxptZTjç èxxopeuôpevov ûnoaxdaEwç •
xoO llaxpôç Sè Etvat xal xoû Yloü Ilveupia, wç xaxà <^ûatv <j>xetwpÉvov
aùxotç xal ttjv aùxrjV tt}; 9'EÔttjtoç è^oualav è/ov xa! Sûvaptv  où pévxot
ye èx xoû ïtoû ù^taxdpevov oùo’ èx xfjç ùnoacàaewç èxEi'vTjç xô etvat
U Xap^avov xaftartep èx ttjç Txaxptx^ç, àXX’ ê£ èxelvou, Snep èaxîv ô Ilaxrjp
xat ô l’tôç • 8 Sè èaxtv ô Ilaxvjp xal ô l’tiç, rj Heta êaxlv oûata. Où
PoùXexat yoûv ô paxàptoç oûxoç xaxTjp ttjv oùatav wç ëv xt û^eaxwç npo-
dyetv xô IlveOpa xô àytov, wax’ elvat xîjv flelav oùalav tbç ëaxtv èv Ilaxpl
xal Yltp xpoawnov ev ù^taxwv ttjv toû IIveûpaToç ûnôaxaatv (xoûxo yàp
20 <J;eù86ç èaxt xal àSùvaxov), àXÀ’ ûtptaxaa&al cpTjatv èÇ èxetvou, Touxéaxtv
èxet'vcp ûtptaxaaO-at, èxetvo Xapflâvetv èx xoO llaxpôç Snep êaxlv ô üaxTjp
xal ô Ylôç, Tjyouv ttjv aùrijv èxetvotç oùalav è^eiv xal cpûatv. Toûxo Sè
txoàù Stacpépet xoü elnetv xoûxo èx xoû üaxpôç ûcptaxaaO-at xal xoû Yloû.
’AÀX’ èxel noXXTjç àv etr) npaypaxetaç xaxà pépoç èneçtévat xà xwv
ss StSaaxccXwv èxelvwv ^rjxà xal xaûxa xotç xwv ïjpexépwv StSaaxotZwv ècpap-
pcÇetv Xoytotç, àpzet xal xà elpTjpéva rcpôç ù^yTjatv xtva xf)ç ôSoû xal
roû cûnou, olç xî]V aupcpwvtav aùxwv pexaxetptoüpev ôpO-wç xal Stxalwç1
xatxot xwv ànô x^ç Eùptbnïjç Txaxépwv où icoÀXà êxopev, àÀX’ ônôaa ^pcv
aùxol Aaxtvot Txapéaxov èxypdtpavxeç • xaûxa 6è elatv, èÇ wv pccXtaxa rcpôç
so ttjv éaurwv Sôlçav TjÀntaav Porj^aeaS’at.
f. 192 Et Sé ye xà xwv StSaaxdÀwv ^t^Xla nap’ ^ptv rjaav xal rcpôç ttjv
yjpexêpav ^wvïjv pecepàXÀovxo ndvu xaÀwç, èyw irénetapat, wç èv noXÀotç
àv eùpopev xàxetvouç toùç StSaaxàÀouç ttjv alxlav xal ttjv àp^Tjv xoû
Itveûpaxoç ànootSovxaç tw Ilaxpl pôvtp xal Àélçeatv aùxaîç auvwSà cpO-Eyyo-
so pévouç xotç nap’ijpîv StSaaxdÀotç xal xaûxrjv xijv àpcpta^njatv Xûovxaç •
à xal T'jpel'ç îjSetpev àv, et xtç Tjpîv èxetO-ev xpoaxEO-etpèvoç, xàç nap’ aùxotç
aaO-pôxrjxaç TjXeyxs, xaHànep ëvtot rcap’ vjpwv èxelvotç npoaxeâ’Etpévot, ttjv
2 loh. 20, 22	6 P. L,, 54, 402 A 25 t<»v après	add P
38 >35 zrjv ahlav — MaaxdAoiç om M
ACCORD t)ES PERES GRECS Et LAÎIM	22â
^eiépav èvoraatv èx tôv nap’ ^ptîv StSaaxàÀwv ÈnetpàO-ïjaav àveÀetv,
piâÀÀov Sè ttjv npôç AaTtvouç aÙToptôÀTjatv, St' àÀÀaç aW«; acptat yeyevyj-
[lévTjv, auyxaÀù'yat toîç ùnèp AaTtvwv auyypàptptaatv • Èxetvot yàp toîç
AaTtvotç xaî xàç AB-avaalou ^T(aetç èxelvaç xaî rpïjyoptou toû Nùaarjç
xat toû BaatÀetou SeSwxaat cpépovTeç, tbç àv TaÙTatç xpŸpfrat SûvatvTo 5
xaO-’ tjjjiôv, Èvtaç aÙTÔv nou xat xaxoupyrjaavTEÇ. ’AÀÀ’ ^ptetç èxeîva pwva
Ttov Eùpwnatwv StSaaxàÀwv LCTjjtev, ôaanep aùaoî npàç auvrçyoptav ÈxÀeEà-
ptevot Tfjç îotaç Sôiçijç npojôàÀÀovTat • TaûTa Sè nàvTa pteiE fjptôv xaî tôv
fjpieTÈpwv taravTat, TaÙTÔv Sè pteTà Tfjç àÀïjO-etaç etnetv StSàaxaÀot yàp
Tfjç àzr/hôîaç Tjaav xàxetvot tôv ^[jtETÉpwv oùx	10
"Ot: Sè p.e-B-’ rjjiôv t'aTavTat jiàÀÀov, aatpéç êart • Tà ptèv yàp aÙTÔv
ttjv xaT’ oùalav auvà'petav toû IIveù|jtaToç npàç tov ZlaTÈpa xaî tôv l’tôv
êx toû nap’ àpttpoTÈpwv npoïévat Tfj xalaet oetzvùouat, Tà Sè auvoualwatv
Ttva zaî otàzptatv tôv ùnoaTàaewv àÀÀ’oùx atTtav È|jttpalvef où yàp
àpxTjv xïjpÙTTOuatv fj atTtov toû IIvEÛfiaToç tov Etôv, | oùS’èx toü Hoû f. 192v
ùçÎGTaaô’at Àéyouatv, àÀÀà [jiôvov èx toü ï’toû npoïévat, où Tpônov ùnàp^ewç
Stà Tfjç èxeîO-ev npoôSou xaTaa7j|jta£vovTEç, xafl’ 3 aïj|iatvôptevov ô O-eoÀôyoç
Àéyet rpTjyôptoç nepî toü IIveùpiaToç- tô Sè Tfjç npoôSou xaî où/ uiôttjtoç,
àÀÀ’ aÙTÔ tô npoïévat ànÀôç, npôç evôet^tv àÀïjD-tvfjç Staxpîaewç.
'A ptèv oùv ol AaTtvot xoptlÇouatv ùnèp éauTôv oùSèv |iéya npôç so
ouvïjyoptav ttjç xatvoTOjjttaç atpîat napéxovTat, ôç [jtrçS’	^[J-âç aùxà
npoOTtp|jtcaat toîç tôv ^p,£T£pwv StSaaxàÀwv Àoyîotç’ Tàç Sè nap’^pttv
àÀïjO-ei'a nspt^’avôç ^orjO-oùaaç p^astç ixstvwv xaî ttjv àpt^ta^TTjatv TaÙTTjv
Àuoùaaç ùnèp t)|jiôv, ot'Saat ptèv AaTïvot xaÀôç, àÀÀà npôç ttjv ttjç xat-
voToptîaç aûaTaatv èÀzouat • poùÀovTat yàp où Tàç npeafiuTtxàç ÈxEtvaç as
tôv StSaaxàÀwv Èvvotaç xal ttjv àpxatav Tfj; èxxÀrjaîaç 3ô£av xpaTEïv,
àÀÀ' à'nep aÙTot xaO-’ fjptépav ùnô ttjç èv Àôyotç <ptÀOTt|itaç èntvsvofjxaatv,
ènî xsvwaet toü ptuaTïjptou Tfjç xa&’ Tjptàç ntaTEwç tôv ànoppTjTwv xaTE-
Çopxoùfievot, Sxôtouç Ttvàç npoaTTjaàptevot xaî 'PtxàpSouç, olç eï Ttç [Joû-
ÀotTO npoaéxstv, nàvxa àv àyvoïjaete TàÀTjfrfj, oùtwç ùnô noÀÀfjç tôv so
cppevwv ÀenTÔTïjTo; ôanep Èxpe[JaxxeuptÉvot cpùpouat nàvTa, Tfjç àpxaîaç
xaî npsajôuTtxfjç èxstvrjç xai aTÙ^ou xaî tspâç ôvtwç 0-eoÀoytaç fyvoî
oùSèv ànoaôÇovTeç.
eO Sè ptaxàptoç AùyouaTîvoç Soxet ptèv aÙToïç tôv àÀÀwv StSaaxàÀwv
nÀéov auvïjyopeïv • àÀÀ’ et Ttç xàxetvou poùÀotTo auveTôç àxoûetv xal eù- 86
yvwptôvwç, eùp/jaet xàxetvov Tfjç xotvfjç tôv àSeÀcpôv xaî ôptoTtptwv yvàpwjç
oùSaptôç ànoSttaràpiEVOV e£ ptèv yàp Ttç fioûÀotTo Statpetv tïjv ÈxxÀrjalav
| xatvoToptôv xaî Tfjç TotaÙTrjç xatvoTopuaç ùnepaantar^ Ttvt /pfjaO-at tôv f. 193
9 yàp : Si P 21 napSxoï'Taç V
t. PRËMtER ï’RAiï'É süâ LA PftOCtessiON t>ü saUïT-EspRiT
StSaaxàXwv, xaî AùyooaTtvov xaî noXXoùç àXXouç ùtpap’Eàaet Epôç t)]v
XpEÎav aùxoü, oc Çwvxeç [Jtèv flxtaxa àv aùxtp npoaExé&flaav xaxoupyoûvxt,
èv Sè rtp nXàxet twv Xôywv Soxoûaî xtvà nou napéxetv èxet’vw auvflyopt'av,
âanep xaî Tà xflç àXflfhetaç pflpaxa tocç aîpextxocç nâatv ùnoùpyflaev,
6 où xafr" éauxflç, àXXà xax’ èxeîvwv, èneî acpaXflvat npoeîXovxo • fl Sè àXfl-
0-eta xaî ScépecvEv àflTTfltoç xaî péxpt xéXouç Scapeveî. Ttp Sè PouXopévw
xflv èxxXijacav évoûv noXXff) ^âôv èaTt xaî Aùyouaecvov xaî nàvxa Sc-
SàaxaXov npôç Tàç xotvàç ÊXxecv Sô£aç, xat oùSeîç àv oùtw npàxxovxt
péptpatxo’ nàvu yàp eaxc Stxacov xaî Tfl évôxflTt xflç èxxXflataç auptpépov
it> oùtw noteîv, oùSè KP^? xflv aÙTotç cpatvopévflv Stacpopàv axavSa-
XÎÇeaO-at, sùXôywç te xaî è^ àvàyxflç aupf3e[jflxuîav èxetvocç.
Oî yàp xflç èxxXflataç StSàaxaXot àvxtxetpévatç aîpéaeatv ènoXépouv,
xaî S cpflatv ô îepôç ©EoXôyoç, èx Stapéxpou xaî ttjv àaéfJetav ôpoxtpotç
xaxotç èpàxovTO. Acà toûto Soxoüat pèv Tt nXéov vépetv exàaxoxe tfl
16 XP£èçt, 7IOTÈ [Jtèv Ûrcèp Tflç Q’ÊtaÇ èvÔTflTOÇ, 7TOTÈ SÈ U7tèp Tflç àXflO-CVflç xaî
èpnpàxxou TptàSoç twv ÎStoxflxwv toîç aîpETtxotç noXepoüvTEÇ, Tfjç pévxoc
ye àXflêetaç xaî xflç èv ànaatv àxptpetaç oùSôXwç ànéaxflaav, toùç àpîa-
touç Ttbv taxpwv ptpflaàpevoc, oî Tàç èv xotç awpaat Suaxpaaîaç Xùstv
èO-éXovxeç, Soxoûat ptèv ôcptévat Tt xflç àxpt^Etaç, flv fl xpàaewç éxàaxflç
20 èntÇflxet tbepanEta, èx toû tw nXeovàÇovTt T’flÇ xaxe^taç ptsîÇw napé/etv
f. 193 v Tflv èntptèXstav, àxpt^èaTaTa Sè | npàTTOuatv • où yàp oî’Saatv àXXwç èna-
vaawaovTEç t^v àyaôàjv êÇtv tw atbptaTt, pifl nàvTWV pxèv èmp^XoûptEvot
twv ëvSov ptopîwv S Sé tcote aupt^aîvet tfl •O-EpanEta twv àXXwv x£tpov
StaTeO-etaB’at, npôç toûto nàXtv èntptEXécTEpov veùovteç.
as Oùtw toîvuv ànsp àXXot twv otoao/àXwv auyxexwp’fjxaatv àywvtaTt-
xwç èx nEptouaîaç vtxwvTEç, où Tflv àXà^stav napa^XànTovTEÇ, Taô^’ëTEpot
nEpttpavwç àrtflpv^aavTO, toû xatpoû t$)v àxpt'pstav ànatToüvTOç, wote tô
ptèv StaXXàTTOV aÙTwv Tflç àvàyxflç èaTÎv, Sè auptcpwvta xaî èv aÙTw
Ttp StaXXàTTOVTt Stanpénet 0-auptaaîwç, ètpôaov ùnEpaanîÇouat toû xtvSu-
bo veùovtoç oûtwç, ôote ptflSéva xtvSuvov ènayaystv Ttp flpEptoûvTt pépst xaî
pifl èvoxXoupévtp Tflç ntaTEWç. "QanEp ’Apcppôatoç èv Totç xaTà MaxeSo-
vtavwv Xôyotç Soxeî pèv Tt nXéov vépetv Tfl Tflç oùataç évÔTflTt, ToûT’ànat-
Toùaflç Tflç ûÂflç twv Xôywv rjaav yàp xaTà twv xwPlÇ°vtwv tù Üveüpa
Tflç oùaîaç toû l’toü, xafrànep Tà XTt'apaTa Tflç oùataç xex<ï>ptaTat toü
i6 ©eoû, xaî oùx èvSo&ev aùxoû npotaatv èx Tflç aÙTOü tpùaewç, oùte eîaîv,
àXX’ ë^wf^Ev aÙTOü Tuyxàvouatv, wç xaB’’ ôpotÔTflxà Ttva Tflç frEÎaç (3ou-
Xflaewç Sflptoupytxwç ùnoaTàvxa* oùSèv ^ttov pévxot ys Tflç xotvflç ô
StSàaxaXoç oùx è^araxat Sô^flç, oùSè xwv xflç àXflO-etaç xavôvwv àno-
21-99 ènavaoioaavreç V 94 smvevovzei V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS	22Â
Xwpet. oùSè Xéyet tt toîç véotç toûtoiç rtpotpavwç auviaTàpevov Sôypaat.
Txùïà Set xat itept AÙYGuaxfvou ypovetv toùç ûytwç ôtatTàv péXXovTaç-
zpoïévat pèv yàp êxetvoç to Ilveüpa tpptv èz toü IlaTpôç xat toü l’toü
ttoXXaxoü, àXX' at twv Xôywv üito&éaetç où ttjv aüTijV âîtatxoûat ttjç npo-
ôoou Stàvotav, oùx 'Ûl107 °'JT(0 *ptvôvTWV, àXXà twv | àXXwv StSaaxàXwv f. 194
àzàvtwv, îtpôç oûç èztOTtâOilat tôv AôyoutJTtvov èart Sfxatov, Ttpôç toùç
rtXetouç SigXovÔTt tov ëva • xat Stà toüto XpX tô npotévat toü AùyouaTtvou,
ev ov, etç rXetouç Statpetv èvvotaç, xat ézàaTTjv Stàvotav ézàaTT; twv
Xôywv ÛTtob-éaet xaXwç è^appÔTtetv, aroxaÇopévouç éxaaTaxoû Ttvt àv
èyp^aaTO Taxe Xélçet KûptXXoç xat twv Ttap’ y(ptv é'zaaToç otôaazàXwv, i«
zap’otç Xéçewv eÙTtopéa TzoWri Ttpôç tô Stwptapévwç cnjpatvetv êzaaTa-
oùSè yàp AùyouaTtvoç Tàç otacpôpouç èvvotaç auyxéetv è^oûXeTO, àXXà
Xélçet pèv èxprjTO ptà T7j toü Ttpotévat, o AaTtvot Ttpozéoepe Xéyouatv
èxpT/To Sè TaÙTfi ttotè pèv ènl toü ùçeaTàvat, xaD-ctîtep yjpetç, TtoTè oè
èirt toü Ttpotévat oXwç • o Stj xaE vq xpovtxÿj îtpoôôtp toü IIveûpaToç ot 10
Ttap’ 7(ptv StoàaxaXot zaXwç ècpappô^ouacv, wç zotvtp Ttvt xat yevtztp XP“'
pevot TOÙTtp • tô yàp êzîtopeûeaO-at, xatTot xat aÙTÔ xotvôv ov, Ttpôç ttjv
àt'Stov àxoûouatv ÜTtapÇtv. tt, Fpaçÿj TaÛTTjv ànovépovaeç ttjv Ttpï(v, ?j
xpôç SïjÀwotv ttjç èx toü IlaTpôç ÛTtàpçewç wç àtr’ aITtaç t’Staç ttjv Xélçtv
TaÛTTjV TtpoetXsTo • èv yàp Ttp nept twv ^TTjpaTwv XôyG) Ttpôç tôv 'Optbotov 20
oùtw tpTjcrt* „Tô Ilveüpa tô àytov oùx èx toü IlaTpôç etç tôv ÏEôv èx-
ttopeûetat xat èx toü l'toü èxTtopeûeTat ènt tw àytâaat -ri;v xTtatv, àXX’àpa
xat àpyo.'épwv èx7topeûeTat“. Oirrw pèv Sozet Àéyetv èx ye ttjç Àéçewç'
ôllev xat oi'ovTat Stxatwç ot AaTtvot zal!' i^pwv aupitepatvetv oütw „Tô
èzTtopeûeaU’at tï,v à'CStov SrjXot xal)'’ ùpàç toùç Ppatxoùç toü IIveûpaToç
ÙTtapôtv. AXX’ AùyouaTtvoç Xéyet tô Ilveüpa èç àptpOTepwv èxTtopeûea&at.
’llv àpa Bôlça toü StoaazàXou, tô xat èç àptpoTÉpcov èx£tv ÜTtapôtv
| tô Ilveüpa tô àytov“. ’AXX oùx TaüT’exsi‘ xa^ ByjXov èvTeûO-ev. f-194v
Et KûptXXoç r(v ô TaûTa Xéywv, oùx àv ttote efrtev wç èx toü Ytoü tô
Ilveüpa èxitopeûeTat, àXX’ etitev àv wç èz toû l’toü TcpoystTat r( Ttpôetat. s»
Aéyw Sè KûptXXov toùç àXXooç vûv StoaczâXouç atywv, StÔTt ttjv aùrîjv
àvàyxTjv etyov twv Xôywv AùyouaTtvoç tote zal KûptXXoç, ttjv toü NeaToplou
TteptUpuXXoupévTjv tôts Suaae^etav, xat twv àjpeTÉpwv StoaaxâXwv ô pà-
Xtara Soxwv ùîtèp AxtEvwv Xéyetv oûtoç êaTt. Muptàxtç yoüv tpTjat Kû-
otXXoç èxîtopeûeaâ'at tô Ilveüpa èx toü IlaTpôç, xat oùS’ ànaA èz toü 35
l'toü èzTtopeûeaô'at, àXX’ r; pôvov npoyetalhat xat Ttpotévat xat xop^ï^aHat,
za't Tà TotaÜTa. YlaauTwç Sè xat ot Xotttot StSàaxaXot.
2 ralra PM 21 cf. P. L., 35, 1890 ; 42, 1196 D; 40, 737 C 47 après Ihiïw-.
aild PM 25 xalf //.«àç V
Œuvres de Georges Scholarios. II.
15
226
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
'Onôre Sè xal tijv èr.l rip rfjç zrtaewç âytaapw toû llveùparoç npô-
o5ov npoüxetro axonetv, nôrepov pta xaî fl aùri) èx üarpôç èart za:
Hoû, v) èx toû llarpôç npôç tôv Ttôv ylverat xàzetO-ev tbç àn’ SXXflç
àpxflç npôç tf)V XTtatv, àôùvarov àv flv zaî KûptXXov zaî ôvrtvoüv twv
s zafh’ -^pdcç StSaaxàXwv roûrtp rw rpônw rôv Àôyov toûtov npoeveyxeïv
àX/.à nwç: rà oè IlveOpa rô àytov oôx èx roû llarpôç elç rôv Yîôv npôstct
zaî èz roû Hoû npôetatv ênî Ttp àytàaat Tflv xrtatv, àXX’ àpa èÇ àpço-
répwv npôetat • xaî oùtwç àXflS-flÇ àv yv a Àôyoç xaî rw rûncp twv otoao-
zàXwv olxetwç è/wv ' ™ T^P Wveûpa rô àytov, Srt npôetatv èx llarpôç
10 xat Hoû a'pa npôç rô àytàÇetv rijv zrtatv, oùSèv 3’ flrrov xaî èÇ éauroû,
xaî zj npôoSoç èzetvfl où StazonTerat, àÀÀà pta xaî rt aùrz| sort xaî
zotvfl èvépyeta Tflç 9'eôrflroç, xaî ô èx taùzTiç àytaapôç xotvôv èartv oXflç
f. 195 ttj; O-eôrflroç Swpov, toûto xaî KuptÀXou | xat nàvrwv twv StSaaxàXwv
zaî zjpwv rwv aùrotç npoüpyou npoaexôvrwv nétpuxe yvwpfl. Oùxoûv zaî
« AùyoutJttvoç rô npoxéSepe èzet àvrî toü npoïévat ânÀwç èÀàppave, xaî
zjptv oùtwç eppflveuréov Sv etfl rà ye rotaûra, et péÀXot xaÀwç éppflveùe-
afrat, xaî oùx èvO-a àv Aùyouartvoç Xéyot npoxéôepe npôç tô èxno-
peûeafrat perapXflréov, àXXà noû pèv eîç tô npoïévat ànXwç, 3 xotvôv
èart nâaatç Taîç éxSoxatç rfjç npoôôoo, noû Sè tô èznopeûea&at, o tw
20 ûtptaraaO-at raùrôv èart- xaî oùtw tôv Aùyotiartvov aûptfwvov rotç àXXotç
StSaaxàÀotç èntSetxréov.
Ot Sè Aartvot, xàv Ttp eùayyeXtw npoxéSepe àxoûovreç éx llarpôç
xàv tw auppôXtp, o Sz] rz]v etç rô etvat npoawntxwç roû Ilveùparoç npôo-
Sov èx rzjç ÎStaç atrtaç SzjXoî, àxoùovreç Sè xaî rôv Aùyou<rctvov roûrtp
25 npôç nâaav êxSoxzjv Tvjç npoôSou xe/pzjpévov ùnô rrjç rtbv Xéçewv nevtaç
rw impart, xàv etç rô àytàaat ttjv xrtatv Xéyo rô IlveOpa npoxéSepe,
xav ôrtoüv, aùroî èznopeùeaO-at vooûat xat épp^veùouct, zaî oùtwç ^ptv
Aùyouartvov ènavtarwat, aûp^wvov oîç aùroî ^povoûat xaî vjp.Lv èvavrtov
etvat a'jxotpavroûvreç. ’AXX’ zjpâç ye oùre neîaouatv oür’ àvayxàÇouatv, èwç
so av èv tjptv rô t^povoûv ûytatvov fl zaî èXeùO-epov aùrwv pèv yàp èart
ràç Aùyouartvou ^flaetç npoxoptÇetv zjptv, ^pérepov Sé èartv èppflveùetv
aùràç, zavôvt /pwpévwv où Tfl SSta yvwpfl xaO-ànep Aartvot, àXXà rtp
nXàret Tfjç rtbv ’Aatavwv StSaaxàXwv O-eoXoyîaç, xpwpévwv Sè xal aùrotç
f. 195v Aartvotç roû Séovroç napaôetypart. Tt yàp èxetvot | notoüat ; Aéyouat pèv
35 toùç ànô rfjç ’Aataç StôaaxàXouç ôpotwç rotç otxetotç rtpâv, npoïaravrat
Sè navra^oü toùç otxetouç xaî nàaav aùrwv Tflv ntartv npôç rôv rùnov
èxetvov àva^épetv cptXovetxoûat • xaî ènetSàv pèv àna&wç rt î^rwatv,
è'^txvoüvrat rfjç SÀflO-etaç zaî rfjç rwv StSaazàXwv yvtbpflç xaXwç- ènetSàv
19-20 to i<[n'<jra<jÿai A 34 ?ta(>c'.6ei'yuc'.roç V 37 gj/rofoir A
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
227
5è &at nwç npoxaxetXrjp^évot, xàxetvouç àStxoûat xat ayjçouatv. ’Evxeû-iIev
zàp xat aùxot npôç Staçôpouç ax^ovxat	P£T® twv StSaaxàXwv
ÈntSvTEç àXXïjXotç- oùSèv Bè Stacpépet, nôxepov èv xtpôe tw aujjmepàaptaxt
-q èv sTsptp, ëwç àv èv noXXoîç xfjç ntaxewç aupinepàapiaat a/tÇwvTat, xaL
g’’ ptèv èx xfjç toü 0wpiâ, ot Bè èx xfjç toü C>payytaxou xat Sxôtou Bta- s
Tptpïjs Xéywatv etvat e’txouv atpéaswç, ôanep Sxwïxol xat IleptnaxTjxtxot
nàXat xat ’Entxoûpetoi.
Et Totvuv èxetvot toü xûnou twv oixetwv StBaaxàXwv ètçéxovxat, Staxt
J17] xat 7}p.EÎÇ OÙTW VOÛV ÈXOVTEÇ npàÇopœv, xat noXXw [làXXoV, 8xt TOÜ
rùnou twv Eùpwnatwv StSaaxàXwv ô twv ^ptexépwv StSaaxàXwv xûnoç 10
aatpéaxEpôç te xat xupttbxepoç xat Tatç xotvaî'ç Tfjç ntaxewç ùno&éceat aupi-
-popwxepôç èaTtv, wç aùxtxa OEt/Jlàpexat, xat et toùç ^ptexépouç BtBaaxà-
Xouç oùx àxtpiàÇetv èxetvot tpaatv, ènetSàv aùxoùç npôç xôv otxeîov èt^-
ywvtat axonôv, Biaxt |iij xat fjptetç toùç èxetvwv StBaaxàXouç xtpi^aopiev
àXTjfl-éaTepov, npôç ttjv xotvôv Tfjç èxxXrjataç Bô^av Tà èxetvwv èntanw- ™
|ievot pirata; Sxonwpiev Bè npoxepov xat è? àXXwv toü BtBaaxàXou £îj-
twv, et Buvaxôv èaTtv aùxôv npôç xî]v tôv StSaaxàXwv aupicpwvtav àxo-
Xou&eîv, xaXwç éppngveuopiévTjç aùxtp xfjç toü npoxéôepe | Xé^ewç. f. 196
’Ev yàp tw xaTà Ma^tpiou Seuxéptp p$X£tp • nZv)Tetç nap’ èpioû, tpaatv,
et èx Tfjç oùataç toü üaxpôç èaxtv ô Ytôç, èx xfjç oùataç xoü üaxpôç èaxt 20
xat xô Ilveüpia xà àytov, Btaxt 8 ptèv etç èaxtv utéç, xô Sè ëxepov oùx
ëaxtv uEôç; ’ISoù ànoxptvoptat aot xàv xe Xà£igç xàv xe ptà] XàjSflç" ’Ex
xoû üaxpôç èaxtv ô Ytôç • èx xoû üaxpôç èaxt xô Ilveüpia xô àytov •
àXX’ èxeîvoç yevvrçxôç, xoüxo èxnopeuôpievov. Atà èxetvoç pièv utôç èaxt xoü
Ilaxpôç, àtp’ où èyevv^fli]  xoüxo Bé, nveüpia èxaxépou, Sxt è? àpi^oxépwv 25
npôetatv. ’AXXà Stà toûto nept èxetvou Xéywv ô Ytôç ëçpxj • ,’Ex xoü üaxpôç
èxnopeûexat4, Sxt ô üatrjp xfjç npoôBou aùxoü èaxtv aïxtoç, 8ç xotoûxov
ftôv èyévvrçae, xat èv x<j> yevvâv BéBwxev aùxw, tva xat èÇ aùxoü npotifl
xô Ilveûpa xô àytov. Kat yàp e? pii] npof,ei tô Ilveüpia tô àytov -/.at èE
aùxoü, oùx àv eine xotç piaDajxaîç- ,Aàj3exe üveûpia àytov4 • xat xoüxo 30
èStBou èpicpuawv, ïva xat è? aùxoü npotévat napaSï]Xwv. ànoxexaXuptpiévwç
èpupuawv ànoSettçri Bnep nvéwv xexaXupipiévwç éB£Boui£. Etxa ènàyet-
„’Apicpotv àpa üveûpià èaxt, npotôv èÇ àpi^otv44. Toùxw xff> xpôntp xaXwç
f] pfjatç xat xotç àXXotç BiSaaxàXotç aupi^wvwç ë^et nàat xotç auvopàv
Buvaptévotç. ’AXX’ ot t7]v npoaflà(xT]v npéxepov xexoXpiTjxÔTeç xat vüv un’ aù- 35 6
6 Après ai^éoeioç, ADP portent en marge la note suivante: A'iÿtoiv tvravSa
It'j'ti, '>jv ol Amîvoi Âtyovoi otxrav, ovx tnl xaxù. D add devant otx. Cette
note est omise dans V 11-12 ov/x<fwv6riÿoç PM 19 P. L., 42, 770 C 24 yst-
vytiôg, txno(>evTov V 29 Ttçoty P, nÿotei N
15*
228 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
TTjç èl;T)TtaTTjpiévoi AaTtvot 8:’SXou toüôs toû pTjroü tô irpozéoepe si;
tô èxTtopeùeaS’at vooüatv, o xap’ ^pitv mptaxat arjiatvetv tÿ,v ùxooTaTixï.v
roù IIveùpiaToç upôoSov. OùSè toüto yoûv auvopwvxeç, oxt xat Tfjç TtpoôSou
toü IIveùpiaToç atTtov tôv Ilaxépa ^ijatv ô otoàoxaXoç. xaî toüto ooxsî
f. 196 T tô> Ilaxpl piovov àTtoxXïjpoûv Stà ttjv eùayyeXtx^v èxelvwv | ppaiv, xat ÔTt
xpôooov toû IIv£Ù|jiaTo; èx toû Tloü (JoûXexai etvat tt;v xexaXupipiévTjV xaî
àcpavfj Sôctlv toü IIveùpiaToç, zal 8t: toû ptèv Ttpoïévat tô Ilveüpia èz toü
ïtoü orjpietov KotetTat tô àéptov èxetvo ê[-iy’j'j7/ia • Stà oè tô Ttpotévat
aùtltç éÇ àpiçotv, aupiTtepatvet zal àp.cpoiv Ilveüpia etvat. Kal tout’ èaTtv
io ouep ol AaTtvot npôxepov èXeyov ïw; ètppôvouv xaXwç, oxt tô Stà toû
Ï’toû xal èx toü l’Eoü rcpoïévat tô Ilveüpia toüto pcûXsTat toi; 'Pwptalotç
TtaTpàatv, ïva tô auva^èç Tfjç oùataç xal ànapàXXaxTOV napaaT7(a<i)at.
llpoïôv yàp êÇ àpiçoxépwv, llveSfxct èaTtv àpiçoxépwv• àXXà Ilveüpia pièv
l'toü, tbç tjizetwjjtévov xaTà cpûatv aùxtp, t^Tjatv c |téyaç BaatXetoç, xat
iô wç St’ aÙToü tpavepoùpievov xa: tt, xTtaet pieTaStSôp^vov, ô fheîo; ètfTj
Aap.aaz7jvô<:, àXX’oùx è£ auxoü e/ov ttjv üxapçtv Üveûpia Sè ([axpSç, tô;
êx IlaTpôç èxnopeuopievov, xaôrôv Sè eîxetv ô^tarâ|ji£vov.
Kal êv Ttp irepl TtloTew; Ttpôç IléTpov „ At'Stov xal àvap/_iv èart.
cpTjalv, OTt ô l’tôç èx t^ç toü IlaTpôç oùataç ûx^pSe- xaî àt'Stov zal àvap-
20 xov, ô't: tô Ilveupia tô àytov èz ttJç toü IlaTpôç oùataç zal toû l'toù
7tpSetatv“. ’Ev Sè Ttp rcepî TptàSoç Pt^Xim noXXa/où to Ilveüpia èz
IlaTpôç xaî Ï toû Ttpoïévat Xéyet. Kal roü ptèv èz IlaTpôç Ttpoïévat piap-
Tuptav éitaysf „"O qyaiv ô yjpiéTepoç èv eùayyeXtotç AeanoT*/,;, tô Ilveüpia
ttjç àÀTjU’etaç, 3 rcapà toû IlaTpôç êzxopeùeTa:“. Toû Sè èz toû l’ioü
25 Ttpoïévat piapxuptaç zopuÇet tô Ttép^teaS-at toüto rtapà toû ïtoû, tô èpi^ù-
aaaftat, t))V èçepxopiévTjv ê? aÙToü Sùvœpitv xal Iwpiévijv nàvTaç, tï)v toû
'Haœtou xpo^TjTetav èxelvwv Ttept toù Tîoü, oti Ttp TtveùpiaTt twv xetXéti>v
f. 197 aÙToü àveXet tôv àae^fj, f/ zal tô toü ’ÂTtoarôXou auvaôe: | XéyovToç- „ov
àîtozTÊvet ô Kùptoç ’lrçaoüç Ttp irveuptaTt toü aTÔpiaTOç aÙTou“ • tô èv Tf(
so ’AxozaÀû'pet XeySpievov, „ÔTt ^opitpata ézaTépW'9'ev pxovppiévp è?exopeùeTo“.
Etra èz toûtwv ànàvTwv auputepalvet xat toü IlaTpôç xat toù Ttou Ttveû[Jia
etvat tô èv TptàSt Xeyopievov Ilveüpia àytov zal èx llaxpôç toüto xal
Tioû Ttpoïévat.
Taûxa toîvuv zat rtàvu zaXwç Xéyet. Tô Ilveupia yàp zal toü Ï’toû
.:5 elvat xaî èx toü l’toü Ttpotévat toîç àTtoarôXotç St’ aÙToü ^>avepoùpievov
zal otSôpievov. xaî oùtwç etvat tô Ilveüpia toü l’toü, xafràïtep xal toù
18 P. L., 65, 674 B. Le De fide ad Petrum appartient non à saint Augustin
niais à saint Fidgence 26 i’g: mi(>’ P 27 Is. 11, 4	28 /éyorroç om P
II Thés. 2, 8	29 d.ronTii.i-t A, â^o^rn’vi-i M, leçon reçue: drt/.tî 30 Ap. 1, 16
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS	‘229
IlaTpôç. TtXijv t^ç êxet$-ev atTtaç, où6’èv v7t àtSttp ÛTràpÇst toû l’toü 8tt<rcà-
pgvov, aWà ptévov ptèv èv aùrô) xarà tpûatv, Staxptvôpievov 8è aÙTOü
zai)’’ ûnôaTaatv, xat oho St’ aÙTOü Xeyôptevov, npotévat, à twv r^eTÈpwv
otoaazâXwv xûxXoç [3oà. Oùxoüv zai AùyouaTîvoç àpt<rca Aéyet, npôç tt(v
aùTTjV èxetvotç auvTpé/wv Stâvotav <juv8papteixat Sè xaî èv notât xaXwç, s
et |j,ï| àe’t to npoxéôepe npôç tô èxnopeûeaS-at pteTa^âXXotxo, àXX’ fixe
ptèv npôç tôv IlaTépa àvatpépexat jiôvov npôç tô èxnopeûeaO-at épptTjvetiotxo,
oxe oè npôç tôv ï’tôv, ?; tôv IlaTépa xat tôv l’iôv, eîç tô npo'tévat. Oùtw
5è xat tôv aoçôv èzetvov IIXavoûSTjv toùç nept TptàSoç Xôyouç êppjveûetv
ÈxpTJV' ô Sé, to npoxéoepe àet npôç tô èznopeûetjb-at p.exa3e13X7)xwç, Y] w
TYjÇ xaf)-’ ’^ptà; D'eoXoytaç ànetpoç ^v, zai Stà toûto v7j XéÇet ptôv^ toû
otBaaxâXou npoaet^ev, 7] Tà Aaxtvwv tppovwv èxaxoûpyet ttjv éppjveiav,
otô]j.evoç nâvxaç toîç Aùyouaxtvou Xôyotç evSwaetv, ènetSàv àxoûwatv
aÙTÔv èx toü Tto'ï xai èç àpttpoxépwv ÈxnopeûeaD’at Xéyovxa.
Et Sé Ttp Soxet xaüxa jStata etvat, ^p.etç xptwv npoxetptévwv • t) tôv 15
AùyouaTtvov oetlçat xaxwç Tàç ypatptxàç | Èxetvaç pTpetç voTjaavxa xat f. 19:
Sôiçav èv éa’JTtp <juXXaj36vTa zatvoxépav tô xat pugSevi tôv àXXwv StSaa-
zâXwv àpéaxouaav xai Stà toûto nepttSetv tbç xatvoxôptov Ttvà xai
vewTeptaT^v- 7) ptôvov aùxôv toü aûptnavxoç twv StSaaxâXwv /opoû xai
twv zotvwv oo£wv npoxtpt^aaf 7j 'jup13t|3âjat rotç àXXotç, et xai ptatwç, 20
to ye TptTov atpoûpteila, napaSeiyptaTt xexpTjptévot Maiçtpitp, 3ç Tà xoû
Nûottjç nept T7jç ànozaTaaxâaewç xouxovt tôv Tpônov ÈSé^axo, ptàXXov
oè xai TfjÇ è^Y^aewç, r;v toîç AftyouoTivOD |ô'/)TOtç ànoStSojxev, aÙTÔv
è/ovTeç Mâ^tptov ^Yeptôva’ xat ptàXXov atpoôpte&a toûto notetv, et xat
ptéXXotptév Tt toü Stxatou nXéov xaptÇeaïlat, 7) TotoüTÔv Tt npôç tôv Aù- 25
youoTtvov àçetvat, otov ô Owutàç npôç tôv paxâptov Aaptaax^vôv àtpteîç
oùx rjoeaS-T].
Et oè xat navTânaatv à'jûpAaTa Tà Aù^ouotIvou xatç xotvatç Sô^atç
t,v? oùx àv noxe toùç àXXouç StSaaxàXouç à^évTeç xat Tàç xotvàç napat-
T^'jajiôvot Sô^aç, AÙYouaTtvcp ptôvtp t^épovTeç Èvet'ptapiev éauToùç, oùS’ ùnèp 30
Tîjç npôç AaTtvouç stp^vTjÇ àanovSôv Ttva nôXeptov npôç TTjXtxoûTov 8t-
SaaxâXwv x°p8v eiXôptexla àv noTe, àXX’ êSet ptàXXov vjptâç tôv ptèv Aù-
youaTtvov otwn^ xai ptex’ eù^rjptiaç èàv zai ptr]8èv npôç AaTtvouç àno-
xptveaO-at nXéov ptTjSè yàp àvâyxTjv elvat nepi navTÔç ôtouoûv èpwTwpté-
vouç Xôyov uné^ecv, toùç Sè ôtSaaxâXouç nâvTaç npoTetvetv, Tîj xatvoToptt'a 35
AaTtvwv nàrntv ànoxXetovxaç nâpoSov eî yàp ùnèp twv àpttpt^ôXwv toû-
twv àywvtÇôptevot AaTtvot, zai Aa(iaax7jvôv otapâXXou'jt xat twv ctuvôSwv
auxotpavxoüat v7t'i TptTrjv zai aotptaxwv aùrft xat pttxpoXôywv neptTtfréaat
12 ri5r Amlvcjv V 15 r<o : rie V 24 xcd devant a«ZZoi’ om V
230
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DV SAINT-ESPRIT
f. 198 SôÇav, ÔTt | ty(ç àÀrjB-etaç èv tw pet'Çovt fxépec xtvôuveuoùaTjç
xat atwnf; ttjv elç tô Ilveüpa toû Necriioptou napeÀrçÀù&eaav üjiptv, nepl
twv èXaTTÔvwv aÙTtp ot- ô/Xod nàvu YeYeVTïlJl^V0'-i nwç oùx Vjpàç ùnèp tô>v
wpoÀoyijpévwv èvtaTapévoub, xaî ànep oùSeîç èyxaÀetv nw TETÔÀpTjxe,
5 noÀÀtp pâÀÀov npoaà(xet toîç pèv StSaaxàÀotç nâat auyxwpfjaat xpaTetv,
ot' nàvTeç etç ptav yvwpv(v aup§atvouatv, AùyouaTt'vou oè pjSè iHyetv
oàwç, eùÀa^opévouç tôv àvopa Stà ttjv ÆÀÀtjv àytwaùv^v aÙToû xaî ao-
^>tav xaî Tà xaTà twv atpETtxwv àywvtapaTa, èxetva èvO-upoupévouç ànep
èv tw npoTepœ pépet toû ptfUtou xaÀwç yjptv ÈneÇetpyaaTat, xat oùôèv
io Set npoaat levât.
Hoû Sè xat [Jtattiv èoTt tô nap’ fjpwv etwB-ôç àeî ÀéyeaO-at, ÔTt xaî
AùyouaTtvoç xaî Aéwv xai Fprjyôptoç ot t^ç 'Pwpijç àpxtepetç eîç tô èx
toû HaTpôç èxnopeuôpevov ôpoÀôyouv àeî IlveOpa, xatTot npoïévat toûto
XéyovTeç èÇ àpcpotv, ôndianoTE tô npoïévat toûto èvôouv, xaî oùoeîç aÙTwv
15 eta^véyxaTo yvwpïjv npoïjxB'i’j, xatTot péytaTa Suvapévwv, tt)v xotvuv
peTapàÀÀetv • ôpoÀoytav, xal ot peTà toùtouç aùB-tç àpxtepetç Tfjç 'Pwpr,;
péxpt toü nptîiTOU toûto TêTOÀpTjXÔTOÇ, TYjV aÙTT(v toîç peyàÀotç èxetvotç
àpxtepeüat zaî StSaaxàÀotç è^àStaav • èntôvTeç pèv toùç twv StSaaxàÀwv
Àôyouç, otç èyzetTat tô Ilveüpa npoïévat xal è£ àpcpotv, ôpoÀoyoüVTeç Sè
20 Sirpoaîa TÎjv ntaTtv, wç ùn’ èxetvwv wpoÀoyetTo- ou tî yévotT’àv aa^éaTepov
Setypa toû Tàç nap’ ^pwv è^yfjaetç TaÙTaç xal aupptpàaetç àÀTphtç xal
xuptaç etvat; AfjÀov yàp èaTtv, 8ti nàaav èxeîvTjv t);v 0-eoÀoytav npôç
f. 198T tôv toû aup^ôÀoo Tunov àvé^epov, xal otà toûto tô te aûpfioXov | pèvetv
eïwv àxatvoTÔpïjTOV xat tt,v twv StSaaxàÀwv {lEoXoytav oùtwç èvôouv,
25 (Sote pTjSapwç èvo^Xelv aÔTOtç Xoytapôv Ttva nepl toü auppôÀou, àXX’ wç
pïjSeptàç Seopévqi npoaO-ïjx^ç è^TjauxàÇetv. E£ Sè tô aûpjîoÀov TéÀetov
rjv èv ye Ttp nepî toü IIveùpaToç pépet xaî pvjSeptàç npoafHqxrjÇ Seôpevov,
oùx àpa tô npoïévat èÇ àp<potv tô Ilveüpa oùtwç èvôouv èxetvoç, wç
û^taTapévou toü IIveùpaToç èÇ àpcpotv, oùB-’ ^pâç oütw voetv XP^> efoep
:w èv tw auppSXcp toûto poùÀETat tô èx toü HaTpôç èxnopeuôpevov, tô èx
IlaTpôç oùatwôw; npoayôpevôv te xal ùcptaTàpevov.
Et Sè Ttp èx toü HaTpôç Àéyouat xaî tô èx toü l’toü auvezcpatve-
aO-at, xaî otà toûto pf^Te toùç ôtôaaxàÀouç àÀÀo Tt voetv, ènetSàv èÀeyov
èE àpcpotv npoïévat, et pi; tô xaî nap’ àptpoTépwv ùcptaTaaS’at, pipe toùç
36 tt/v npoaD-fjxijv etpyaapévouç npoaO-etvat, àÀÀà pôvov àvanTÙôat t>]V ÀéÇtv
xaî ttjv èpcpatvopévïjv èiçanÀwaat Stàvotav, aôcptapa tout’ èaTtv wç àÀ^D-wç
xaî 3>evàxTj xaî Àoytapwv ôpB’WV èxnTwatç. Ttat yàp ntcrteùaopEv pâÀÀov,
aÙTOtç toîç t^v èxxÀïjatav nponeTwç oteÀoûatv, rj Totç TÎjç èxxÀTjataç npopà-
1 ^réa/^ro \	4 ,-tto: tiois V 13 tov om PM 23 to tôt? V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
231
yotç xal otç ô ÛTrèp xfjç àXïj&elaç ÇfjXoç xoùrctœjpov ; ’Exeivot yàp Srcwç
âvsrcxu^av tô èz xoûIIaTpàç èzrcopeùeaflat, oùSeptàç Set pavxetaçeloévat,àXXà
'joèiat zal Xàprcouat rcoppwftev al rcpoezTe&etpévat fï'oetç èxelvwv, a!ç
oùoév êaTt zal v7t Aaxtvwv àvarcxù^et zotvov. "Ercetxa Ttç vjv àvàyzvj
Xéçtv zaXwç ixouaav àvarcxùcraovTaç ùrcepPat'vetv pèv rcaxépwv B’eopoûç, s
o/JçeaO-at Sè xoü rcXet'axou zat peyt<rcou pépouç xoxe xfjç éxxXTjataç xat
tfetwv p^pàxwv àvàrcxuÇtv éauTotç pôvotç rctaxeùetv, où rcàot xpwnavotç,
oxe Bïj zat etxôç | atpaXîjvat toùç èç otiyiewç rcpâypa àprcàÇovxaç, où f. 199
a-ptat rcpoafjzov xat StSaazâXouç Tfjç àvarcxû^ewç èzetvrçç rcpotaxaaO-at où
rcàvxaç oùSè toùç peXxtaxouç te zal txavwTàxouç xà ye TOtauxa, xal oùç 10
ot rcpôç toùç alpextxoùç àywveç Stwptapévwç xe xal aatpüôç xà nepl twv
âetwv èljexàÇetv fjvàyxaoav, zal otç rcapà xfjç yXwxTTjç fio^O-eta rcpoafjv,
ÿjv zal Aaxtvot rcàoïjç àzpt^oüç optXtaç ôpoXoyoüotv elvat rcapàBetypa.
'Eçfjv yàp 6fj7rou xal xatç àvaxoXtxatç èxxXTplat; àvaTtxùaaetv, etrcep
ÿ^oùXovto - pet'çw te yàp Sùvaptv et/ov xw nX^O-et xwv 0-pôvwv xal xfj 10
rcapà xfjç PaatXetaç ^O7trn ùcp’ wv al oùprcaoat xfjç otxoupévrçç aùvoôot
T'?(v ’Aalav pôvijv xôv npoailev ^povov èzôopouv, zal tt]V xfjç êjiSopTjç
cjvôSou tLfjtpov efyov peO-’ eauxwv, èz llaxpôç 81’ Hoü xô Ilveüpa Xé-
youaav èarcopeueaB-at, xal rcoXXw rcpoxepov tï]v xf(ç xplx^ç, 7} xô ttjv GrcapEtv
pfj èxstv xô llvEù|ia èx toû ï’toû èE <bv xe oùz àvxetne zal txoXXoiç àXXotç 20
xpSnotç êSet^e axépÇaaa, zal xàç xwv StSaazàXwv àvanxûEetç oùtw nâvu
aatpetç elxov, waxe {AVjSéva àv aùxatç àvxetnetv, etrcep àvarcxùaaetv oùtwç
Yh8oûXovxo. ’Hvw^Xet Sè aùxatç zat rcapà Aaxlvotç xatvocpwvla [Joazo-
p.év7) xï|V èzzXTjatav Setvw; zal x^v cpavepàv àrcoaxaatav wStvouaa.
’AXX’ô'jiwç oùoèv Totoûxov èrcotouv at x^ç ’AvaxoXfjç èxxXîjatai  eùXa-as
Poûvxo yàp xal toùç ri^ç xptxrçç auvôSou rcept xoû p,àt rcpooxt-H-évat freaiiouç,
zal êvôç rcaxptàp^ou, toü rcàrca, xaxacppovetv Setvôv èrcotoüvxo, xaî 0 pteîÇôv
èaxtv, 0Ù8’ ùoxepov èrcîjpev aùxàç f] x^jç 'Pw|J.atxî;ç exzXïjalaç aùxovo|xla
rcpâ^at xt rcpôç cpy)]V xal xàç rfjç etpïjvTjç èXrct'Saç àrcoTeptetv oüxw rcepî
xijV rctaxtv xal x^v elp^vrp | at Tfjç ’AvaxoXfjç èxxXTjalac jféXxtov Stexè^'jav. f. 199
Kat eîxoTwç- xf]v pèv yàp xfjç èxxXTjotaç ôXoxXvjptav ë8et owtppovetv xs
xal ùytalvetv oùxw xoü ^pexépou AeorcÔTou zal rcpoetrcôvxoç aùxjj xal
aatpwç èrcayyetXXapévou • pépoç 8é xt, zàv xô xtptwxepov f(, vooetv xe xal
ôtetp&àpB’at, toû Xotrcoû xaXwç e)(ovtoç, oùSèv fjv àSùvaxov. llpôç Bè xoù-
xotç, eïrcep àvànxulçtç ^v xô èx xoû Tloü xotç xwv otôaoxàXwv èyxetpéwj 35
^t^Xtotç, pévetv èrcl xaùxrjç ^xpfjv, xal pfj rcpo/wpetv rcepatxépw prjBè
a^topa rcotetv xoü rcpoxépou rcoXXqj x^sitéxepov, àvarcxù^ewç aùO-tç èrct-
vooüvxaç àXXrjv àvàrcxu^tv xal puplaç eloàyouaav àvxt^âoetç, wç pex’ oXt-
11 aytûj'aç P 22 ocy<5ç V 30 craroz/z/jç i-xx7.>i<jiaç V
232 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
yov oetx^/.asTat. '1'®° l1£v '/àp èx toù l’îoù tô Ilveùpa tô àytov Èzno-
oeueafrat, iroÀÀàç vjpRV zopt^ouatv ànooetçetç èx twv AùyouaTtvou prptbv-
a pàÀÀov Èx toü ï’foù npotévat Xéyet rà IfvEùpa xaTà Tfp àÀTjO'tvfjV xjjxtov
épprjvetav ' aÎTt'av 5s etvat toû llveôjjia-oç tôv l’tôv àp'/fy, fj tô IIvEûpa
r> è'xeo/ rà ù-^eaTwç stvat r/ ttjv ünapçtv ÈÇ l'toù, Ttç tôv StSaaxàÀwv oùtw
Stapp^S/jV 7>jatv, eç où	ntartv TOtaÛTrjv eîç rà xotvôv Tfjç èxzàt(-
ataç Ts&appT/xirwç zoptçouatv ;
"OTt [Jtèv oùv xat AôyouoTtvov xat toùç àXXouç 'Pwpatouç naTÈpaç
7;peiç Èapev ot TtpwvTeç wç àÀTjfl'wç. ot npôç ràjv zotvàjv Tfjç ÈxxÀrptaç
io Èntanwpevot SôEav aÙToùç xat Totç twv àSôÀtpwv xat ôpoTtpwv Xoytotç rà.
aÙTWv ÈntÔEtzV'JVTEç avpPatvovTa, tzavwç èz twv stpïjpévwv yéyove ofjÀoV •
àpa Sè SfjÀôv ÈaTtv, OTt [rà/pt noÀXoû tïjv aÙTTjv fjpîv fj twv Twpatwv
ÈzxXijaîa nep’t AùyouaTtvou xat twv àXXwv Eùpwnatwv naTÈpwv yvwpr,v
f. 200 ÈZÉZTT/TO, TOUTÈCTTtV ànô TWV TfjÇ TptTÏJÇ ODVÔSoU Zatpwv, èï OtÇ | ^V AùyOU-
15 OTtvoç, péxpt zat twv toù pazaptou OwTtou xpôvwv, Èrà où xat ùnèp où
aûvoooç auvaihpotaO'Etaa, névrs xat é|38o|x^xovTa irapEppuTjxÔTWv peTà r/jv
é^Sôpïjv ètwv, Èyxaflîopuaé tî aÙTÔv Ttp O-pôvtp zaî toùç t^v zatvoToptav
Û7tO’]>t8’upJÇovTaç tSts AaTtvouç èxet, où X^PLV T&v ÈzzÀTjatwv ^psTo
axâvSaXov, ÈxzïjpûxTouç t^ç ÈzxXijataç xaî ànopÀ^TOuç zaTsotxaasv Etvat.
2o TaÛTfl oè t^ auvôoto xaî ô aytwTaToç nânaç ’IwâvvTjç Stà totcottjpyjtwv
È7t£Sifj|iet, UsTpO’j xapStvaXtou npea^uTÉpou xat ântaxônwv àuotv HotûXou
xat EùyEVtou, xat wç èv szttj npà^Et TaÔTTjç àvaytvwaxsTat, peTà TTjV
yvw|j,7j xotvfj npoT£i>Etaav toù tepoù aup,;3ôÀou àvâyvwatv 
„O:ÛTw cppovoùpsv àiravTeç, ot naTÈpeç è^ôvjaav - oùtw ntaTôùojjisv • etç
25 TaÛTTjv i|3anTtCT8^|ji£v tt(v ôptoÀoyîav zaî toù tepoù pafrpoù ïjçtwpeD'a • toùç
Sè ÈTÉpwç napà TaûTa tppovoùvTaç wç Èxfrpoùç 0eoù xat ttjç àÀïjO-etaç
Yj'oûjjteS-a. Et Ttç napà toûto tô tepov aùppoXov ToXptfjCTEt ETEpov âva-
Ypâ^aafrat, t) npoaO'EÎvat r; ù^eXetv, xaî Spov ôvopàaat àTtoB'paauvitetTj,
zaTfltxptTOç xaî nàarjç xptartavtxfjÇ ôjJtoAoytaç àîTOpÀYjToç- tô yàp àcpatpetv
so Tt 7; npoaTtfrévat xteX^ ttjv stç tèjv àytav xaî ôpooûatov TptàSa lié/p'-
fffyiEpov àvéxa&sv zaTtoùaav ôpoÀoytav ^ptv SEtxvuat, xaî Tfjç ts àno-
aTOÀtxŸjç napaSôaewç xat Tfjç twv iraTÈpwv ôtSaaxaXtaç zaTaytvtôaxît.
E? Ttç Totvuv eîç toûto ànovotaç ÈXàaaç TOÀpïjast, wç àvwTépw ÀèÀexTat,
ÈTepov Èx^iaO-at aùp^oÀov xaî opov Svopâaat, i) TtpoaWjZijv y û^atpsatv
as Èv Ttp napaSeoopèvw vjptv napà Tfjç àytaç xat oîxoupevtxfjç peyàÀTjç
auvôSou notfjaat, àvâ9’£pa ÈaTw“.
15 Scholarios confond ici le premier concile photien de 861, dit premier - second,
avec le concile tenu dans l’église Sainte-Sophie en 879-880	24 Mansi, 17, 316 D
25	V 28 drff}.Fîr V 33 Toivvv : rovto V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
233
'O oè 'Pw|w(; èntazonoç ô pazàptoç ’JLwàvvyç, êntaxéXÀwv <I>wxtü), f, 2001
TOtàoe nepi xoûxwv <p7jCTi • „Kal yàp yj	àoeÀpiôxyç ènloTarat, wç ôxav
naoeyÉvexo npôç t/;j.xç ô ptxpôv èptnpoafrev ànoaxaXetç nap’ aùxÿç xat nept
toü àytou aDptpôZou ^|iàç èSoxtpaaev, eùpev ànapàxpwxov xafrwç àpxyfrev
napeoôfrTj fyüv otaxijpoüvxaç, xat pryxe npoaxtfrévxaç |xV]T* àcpatpoüvxaç, s
àzptpw; stSôxaç. tbç rotç xà xotaüxa xoAptwat papeta xaxaSlxy àvaptévouaa
ànézetxat. Ka’ nàÀtv oùv napa5rp.oüptev xyj atSeatptôxyxt aou, tva nepi
xoû àpfrpov xoùxou, et’ o auvé^T] xà azàvSaXa [iécrov xwv èxxXyotwv xoû
Xptaxoô, è’^-y nXypopoptav etç fyxàç, Sxt où ptôvov où Àéyoptev xoüxo, àÀXà
xat toùç npwxov frappfpavxaç -tfi éaoxwv ànovota xoüxo notfjaat, napa- io
jjâraç xwv fret'wv Xoylwv xplvoptev xat ptexanotyxàç Tfjç freoXoytaç xoü
Seanéxou Xpcaroü zai xwv Àotnwv naxépwv, oî auvoStxwç auve?»frôvxeç
napéSwxav xo àytov oùptpoXov, xat ptexà xoü ’loùôa aùxoùç xàxxoptev, Sxt
zai xaùxôv èzetvw xexoXfJtfjxaatv, où napaSôvxeç eiç fràvaxov xô xuptaxôv
ow|xa, âÀÀà xoùç ntaxoûç, otxtvéç etatv wç ptéXï] xoû 'jwpaxoç aùxoü, 5ta- is
axtaavxeç xat otaxeptôvxeç àXXyÀwv, xat oùxwç atwvttp napanépujjavxeç
fravàxw, xai [tàXÀov éauxoùç wç ènofrpev ô pyfrelç oùx opfrôç ptafrTjxfjç
ânonvt^avxeç". ùlé/pt xotvuv xéxe xwv Aôyouaxtvou pyxwv oüxwç fjxouev
y twv 'Pwptatwv èzzX'yata xafrwç ÿptetç vûv àxoùoptev xai pté^pt, xwv
xatpwv èxetvwv, èv olç fj zatvy oô^a aÙTy xat xoû auptpôXou yevéaO-at 20
[iépoç èzpdxijaE’ xptàxovna Sè Ixy npôç xotç èxaxôv ùaxepoç yv ô xÿv
npoœS-^xyv xexoXp/xthç nânaç xoü xyv xaXyv evwatv npâ^avxoç ’lwàvvou,
oùS’ 'y13°u^^’ri 'no'c^ zotvèv xÿç èxxÀijataç èxetvïjç axdvSaXov | xotç f. 201
Xptaxtavoîç èptpaZetv xwv xotoùxwv ^v’pewv eîvexa, àXÀ’ è&paxxe pxév xtvaç
èv aùxotç <ot> xà ye xotaüxa xat xôv vewxeptaptôv èpteÀéxwv yyxe S’ôpiwç as
èxetvo'jç fj Twptatxi) èxxZyata, aùx’fj xe xwv àp/atwv èxojAÉvy xai aw^po-
voüatv èxt 5’jvaij.evy xP’*la'^'at noÀXotç, xaî tw toü ctu(aP6Xou tùtcw nâaav
T7,v xwv vewxept'Çôvxwv xôXpiav àvéxonxe xai xàç àvaxoXtxàç èxxkyataç
napejjtufrelxo xat ùntaxvetxo xÿv xwv vewxeptÇSvxwv StôpO-watv.
’Enel Sè èveSwxé noxe xotç xatvoxôptotç èxetvotç x^v xyç ntaxewç »o
ôptoÀoytav napaxapà^at, èvxeûO-ev wanep éauxfjç êntZaS-optévy, xai xàv
Aùyouaxtvov èjçrçyetxat xaB-toç àv xf, npoaWyzyj aupupépot, xai xô éaux-yç
àSçlwpta npoxelvet npôç Stxato?,oytav, xai xatç xotvatç ùnoiPéaeat npôç xà
poxoûv aùxfl XP^raù KaL T°ùç ^ptexépouç StSaaxàXouç xafrànep at’xptaXd)-
xouç xtvàç npoç auvijyoplav èXxet xfi>v aùxÿç vôjiwv, xat fyjtàç ntaxtv 30
ptàÇexat Séiçaafrat, 7]v oùx ïapiev nôfrev èaxt. Kal ènetoàv xtç aùx^j aupt-
pouXeùot (SàaxTjV xe xat Stxatoxàxyv ôSôv npôç xîpv xwv èxxXyatwv èvwatv
(aùxr/ Sé èaxtv // xyç npoofryxyç èxetvaç àpatpeatç), èntZavfravopiévy xoû
2 Mansi, 17, 525 A 9 fteov, ti-/e V 26 rf : /f V
234
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àEtwparo;, p, Sûvaaflat cpja: npoatHjxrjV àcpatpetv /povcp {JefJatwil-etaav
jjiTjSè navra; èçetv ûnetxovraç saurf) • xa: oùrw [u/p: toû npoartH-èva:
|iôvov to:; àpxatoi; èx£-v tô zpàroç èntostxvuatv éaurôv, npôç oè tô Tà
véa àcpaipetv prjôèv SùvaaD-at, zal auyxetv pèv laxûetv TG>v XpcoT’.avwv
r> èzxXrçatav, evoûv Sè xal StaXXàrrïtv àSuvareîv, xatro: npoartB-éva’. zal
à^a:petv rw auppôXcp Tfjç ntarewç xal rt Tpfarj y.al nàaat aûvoSot xezw-
Xûxaatv è^eSfjç, <î)ç fjpelç ÀéyofXEV ' wç 8’ot Aartvot çaaiv, ô rfjç Twp7;ç
f. 201v àpxtepÊÙ; oùSapwç èart | rot; Spot; roûrotç ùneûO-uvoç. Oùxoüv xar’ aùroû;
xat npoartO-évat xat à^atpetv ta/ùv èxet ’ ‘za: £^ S’aTspov toûtwv, xat
io àpcpw • zat et pàj D-àrepov, oùSè O-àrepov.
Et rolvuv où Sùvarat vûv ô nànaç ônwanore àcpatpetv, oùSè npoart-
frévat TjSùvaTO rore ônwanore. AXX’ et ye Set TàXijS-fj Xéyetv, rore pèv
npàrrwv ô'nep oùx fjSûvaro (où yàp è^fjv aùrtp npoartfrévat, xaî Taûr’ênl
rtp rfjç èxxX^ataç xaztp), nàvu xazw; ènotet • vûv Sè p.r; pouXôpevoç npàr-
16 retv o Sùvarat, oûvarat Sè npoaO-fjxijv axavSaXtÇouaav àtpatpetv, xat raûra
roû auppôXou zaXwç péXXovroç ?x£tv> et'nep àvànru^tç èartv wç àXrphw;
rô npoareB’etpévov, wç aùrol Xéyouat, xal oùSèv nXèov èartv oùSè reXew-
repov, àpapràvet 8ï(nou X£tPcv npôrepov. ’Hpwv 8è oùSelç tw 0etp rôv
Xôyov SçXfjaet, oùrw tpavepwç xat rore xaî péxpt roû vûv roû narra rô
an a^tapa npàrrovro; • et yàp èxp^v ™a xat otxovo|i[av npôç rà; rwv èz-
zXijatwv êntvoetafrat auppàaetç, aùrtp y’ àv npoafjxev otxovoptstv • rô yàp
otzovojxetv navraxoû, roü petÇovoç nétpuxev aùrôç Sè èart fjtstuov tî)ç
àXrjQ’w; èv rrj roû Xptaroû èxxXrjata, et ye rà rwv petüôvwv j3oûXerat
npàrretv.
25 Taûra ptèv oùv ôanep èv èxSpop,^. ’Enet oè zat Aartvot ràç èv rot;
otSaaxdXotç ^atvoptévaç Statpwvta; Xéyouat XûeaO-at, zetptèvTjç rfjç vswrèpaç
36^ç aùrwv, rouréart roû rôv l’tôv àpxv> etvat roü IIveùpiaToç xa: at-
riov, npwrov |ièv Sst^optev, wç et zal tout’ ^v ouvarôv, àXXà [iéXriSv èart
npô; rôv rùnov rwv ’Aatavwv StSaazâXwv eXzetv roù; Eùpwnatouç, zal
30 xavôva xal rùnov Tfjç ntarewç aùràç twv ànô r^ç ’Aataç narepwv notet-
afrat rà; auXXa{Jt£ç, tj tô àvànaXtv npèç rôv rùnov rwv Eùpwnatwv ràç
f. 202 Ttbv ^pterèpwv | StSaaxàXwv Xé^etç ptàÇeaO-at. Aeûrepov, wç àSùvarôv èart,
zetptévou roû rôv l’tôv àpxljv elvat roû llveûparoç, roùç fjperépouç StSaaxà-
Xouç, pàj Srt ye rot; ànô rfjç Eùpwnrjç aup^alvetv, àXX’ oùSè a^latv aùrotç-
35 zal roûro aa^èç notfjaopev, nàaaç rà; é^y'fjaetç, atç rà rwv fjperépwv
StSaaxàXwv otxetoûaô'at netpûvrat Aarlvot, ao-ptÇopévwv oüaaç xal oùSèv
ùytèç èntSetÇavreç, xal oùrw nèpaç èntDajaopev rtp (3t(3Xt<p npoafjxov. Tà
aùrà Sè xal ûianep nç àvaze^aXalwatç rwv £fjaewv rwv lepwv StSaaxàXwv
23 Xçioiov : 0toF P 28 f î om V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
235
ecj-a; xax’ êTccSpoperjv. Wç àv à aû|i-aç ouxoal Àôyoç, ei y.al ooxst xtva
npoS-eatv iotav ëx£tv> ü|ir,)S èrcavàÀTj^tç f( xwv rcpoetpr^ièvwv y.x: warcep
~:ç SeuxepoÀoyta, toîç èrctpiîÀwç èvxeu^opièvotç oùSéva xôpov rcapéçouaa.
"Ort (ièv oùv ëÀxetv rcpôç xà aa^èaxepa xpl] xà fjxxov xotaüxa, xaî
rcpôç xà zuptwç Àeyôpteva xà p^ zuptwç, xat oùtwç èv éxàaxv) rcpèrce1. s
rcotetv èrctaxïjr/; toùç àÀ'yileïç otôaaxàÀouç, oùSelç àv àpvfpatxo. "Oxt Sè
ot nap’ ïjp.tv StoàaxaÀot aacpèaxepôv xe xat xuptwxepov xe9,eoÀoyrJxaat xG>v
àrcô xfjç Eùpwrc/jç rcarépwv, oùSelç àyvofjaet xà xwv StSaaxàÀwv elStbç.
Oùxoûv xà èxetvwv rcpôç xà toûtwv àrceuilûvea-fl'at Set, xa&àrcep etç xtva
zavôva xat xûrcov. ’AÀÀà rcpwTov Sxt aacpéaxepa xà xwv VjpuTépwv St-10
oaazàÀwv étal, Sel?o(xev. Ei xotvuv yvwptpttbxepa elvat Set xal aa^éaxepa,
oaa xwv àp/wv etatv èyyuTépw, wç xwv àp^wv tpûaet ^avepwxccxwv oûawv,
àp'/ai Sè xtvéç eiatv èv fjptîv Tfjç rctaxewç, xw Tfjç àrcoxaÀûtpewç yvwpt-
afretaat cpwxt, xat xaùxatç ô TÛrcoç twv nap’ tqjjiïv StSaaxàÀwv rcavTàrcaat
a-jjrpwveï, eûSr;Àov Sxt xat aacpéaxepôç èaxtv. Olov àp/vj ptèv xtç èaxtv 15
| ô xoû Tjjxexépou Aeanoxo'j Àôyoç, Sxt xi Ilveüpia rcapà xoû Ilaxpôç èx- f. 202’
rcopeûsTat, fzç èv eùayyeÀlotç oûSepitav aatpeaxépav ë/op-ev ^fjatv rcepl xfjç
xoû Ilveùptaxoç ûrcàpEewç èx xoû 0eoû xal Ilaxpôç, xal Sxt xô rcapà xoû
Ilaxpôç èxrcopeûea&at xô ttjv ùrcapçtv èx xoû Ilaxpôç ë/etv oTjÀot- xal wç
èxepôv èaxt xoûxo xoû rcapà Ilaxpôç xal ïloû rcéptrceaO-at, tpMaavxeç èv so
tw xptxip SeSvjÀôzapiev Xôytp.
"Eaxt xtç éxépa rcàÀtv àpx^ ô àrcoaTOÀtxôç Àôyoç èxetvoç, èv tp cprjacv
ô jiaxàptoç llaûÀoç rcepl xoû ©eoû xal Ilaxpôç, ôxt „ëawaev t^piâç Stà
Àouxpoû rcaÀtyyevealaç xal àvaxatvwaewç IIveùpiaToç àytou, où è^éx^sv
ètp’•fjptàç rcÀoualwç Stà ’IrçaoO Xptaxoû". Taûxatç xatç àp^atç aù|AtpwvSv 25
xtva rcepl xoû nveûptaxoç ol rcap’ ^pitv StôàaxaÀo: auvO-éptevot Àôyov, Àé-
youat rcavxaxoû tô Ilveüpa èx ptèv xoû Ilaxpôç èzrcopeûea&at, xop^yetallat
Sè x^ xxtaet St’ Ï’toû • xal èx ©eoû ptèv xtjv ûrcapçtv èxe-v, 6t’l’Eoû Sè
rcetf>7]vévac toîç àvO-pwrcotç- xat Stà xoû Ï’toû pièv èxÀàpircetv, xtjv Sè xfjç
'jrcoaxâaewç aixlav ëyetv èx xoû rcpwxoxûrcou cpwxôç • xal èx xoû @eoû 30
ptèv xwv SÀwv tt]V aixlav ëx£tv To° £’vat> 80-ev xal xô ptovoyevèç èaxt
tpwç, Stà Sè xoû àÀïjO-tvoû cpwxôç èxÀàpircetv. Kal xaûxa Àèyouat, xô ptèv
èxrcopeùeaS'at eiç xô xrjv aixlav êxeLV T°ù etvat xal xô ùcpeaxàvat ptexa-
J3aÀôvxeç’ àvxl Sè xoû èxxetaO-at xtp rcecprjvévat wç oîxetoxéptp xpTjaàpievot,
Satp xal xô i?wç àawpiaxwxepôv èaxt xoû üSaxoç, xai Ààpttptç, xfjç 35
’AÀJiOt 6è cpavepoûaO-at xal piexaStSoaB-at Àéyouatv aùxô St’ Ï’toû, rcàvxeç
èv Staçôpotç xatç ÀèEeat rcpôç x^v Stàvotav xfjç àrcoaxoÀtxfjç èxelvrjç jôfjaewç
èauxoùç àva^épovxeç.
2 o^tyg: oÂloç V 10 tk»v twv V 23 Tit. 3, 5-6
236 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
"Eotiv ênépa Tt; àpxfl o tpfltxtv i piazàptoç lléTpo; —epî toû fljxETÉpou
AeonÔTou, ÔTt Tfl oe^tà toù 0eoü û'^witet;, Tflv te Èna-py^Xlav toû Hvej-
f. 203 ptaTo; Xapwv napà | toû IlaTpôç, è^éxee toûto, 6 vûv ûp^iç pXéneTe xat àzou-
ete. Toùtouç toù; ànooToXtzoùç Sûo Xôyou; 5uvà'|>a; 6 KùptXXoç, nept Tfl;
5 toû Ilveù|xaTOç Sôaswç tôv Xôyov noto'jjxsvo;. noü jxév cpflatv, oti tô Ilveüpia
tô àytov èv fl|itv yevôptevov aupipiôpcpouç flptà; ànoSetzvùet Oeoù, npôetot
oè èz llaTpô; xat l’toü, Tflv toû Èx/etaihat Xéçtv (xeTa^aXcov xaî w; xotvo-
TÈpa xaî nveupiaTtzwTépa Tfl toû npotévat xp^^àpievo; ‘ £Z£- ~£ ïàp °-
ànôaToXot Xéyouatv, ÔTt é^éxeev ô IlaTflp écp’flpiàç zaî oti È^éxe£v ° ^ô;
to toûto, o vûv ûpietç ^XéneTe- xat oütoç ô otoàaxaXo; Xèyet, oTt Èv fl(itv
tô Ilveüpia ytvôjievov npô; to aupipiopipou; ànoSet^at 0eoû, Èz IlaTpôç zat
l’toü npôetat- noû Sè xat aÙTfl twv ànoaTÔXwv xpfl'tai Tfl Xé^et, zsz tpaatv
èç àpitpoîv, TouTéaTtv èx IlaTpôç ot’ Vtoû, npoxeiaB-at tô IIveü|ia, jiôvflv
pieTanotfltja; Tflv npôHeatv, xat npotJTt'B’ijatv oùotwowç, tva Tflv ûnôaTaatv
ir> Èxetvflv, fl; fl npô; flptà; x£0!-l£vfl £ctIv, Èntoetçfl Tfl; ibetaç xuy-
Xavetv ouata;.
HàXtv cpr(atv ô ’AnôaToXo;- e^anéaTetXev ô 0eôç tô I Iveüjia toü l’toü
aÙToü, xaî et t:; lïveüpta XptaToû oùx Èxet. TaûxflV Tflv àpxflv aûB-t; Tfl
eùayyeXtxfl Èxetvfl auvânTOVTe; oî Èv Tfl npÛTv auvôScp naTÉpeç, Xéyouat-
2o Aéxou pitav S-eÔTflTa- etna ênâyouat- zat toû àytou lIvsûpiaTo; toû èz-
nopeuojiévou è£ aÙToü toü IlaTpôç, tot'ou Sè ôvto; toü Ycoü. Kat nàXtv
eùpflTac, tpaat, tô IlveOjia, èxnopeuô|xevov ptèv ex llaTpô;, ïotov oè toü
ïtoü xac è£ aÙToü àvapXû;ov flpttv. Kaî toûto nàXtv àç’ ÈTépa; àpxfl;,
fl tô Ilveü[ia ûSwp xaXet pteTatcoptxw; èv eùayyeXfotç, zat KùptXXo; Tfl
as auvôStp auvàSwv, tStov toü l’toü tô llveüptà tpflat, zai œ; îSt'tp npàTTStv
f. 203t aÙTà) Tà; 0-eoaijp,ta; tôv flptÉTepov Kùptov, oùx I w? £;wfrev ènetazptvojiévtp
xai àytd^ovTt xaxà tôv NeaTÔptov- zai (-JeoSwptTo; ûnonTeùet, pifl non
tStov aÙTÔ xaXet <î>; ex toü l’toü Tflv ünapijtv Èx°v, ptàXXov Sé, si oeî
TàXfl&éaTepov etnetv, ivoxXet. Kaî KùptXXo; aù&t; ànoXoyoûpievo;, éz-
so nopeûeaB-at ptèv èz toü llaTpô; aÙTÔ ètopcoXoyeî- elvat Sé tpaatv c'Stov <b;
oùx àXXÔTptov, tva voflTat Ilveüpia pxèv l’toü wç t’Stov aÙToü xaTà te Tflv
aùvooov xaî tôv KùptXXov, tStov Sè ôç oùx àXXÔTptov zaT’ aÙTÔv nàXtv
tôv KùptXXov, zat wç cpxetw[j.évov xaTà tputjtv aÙTtp xaTà tôv Baat'Xetov 
àXX’ oùx è? aÙToü Tflv ùnap^tv exov xaTà Te toü; àXXouç xat aÙTÔv ràv
se Aaptaazflvôv. ïaÛTat; Tatç àpxat; fl SeuTÈpa aûvoSo; àxoXouB-flaaaa. tô
Ilveüpia etne tô èx toû IlaTpôç èznopeuôpievov, tô aùv HaTpî xat l’tw
aupmpoaxuvoùpievov xaî auvôoEaÇôpievov, xat at oùptnaaat jut’ aÙTflv otzou-
pievtzaî aùvoôot.
2 Act. 2, 33	9 t’if ’ i/.ià; P 23 //,«/>’ om PM 31 zt : ;v V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
237
”Ert zaBoXtz^ rt; ÙTtôi'satç r-îjç TtluTEWç Ttéçuxsv, oùx iapiEv Et xaî
Aartvotç Y/ptv 6|iotwç tpuXarro(iév»j, Srt pila àp/.ÿ nàvrwv èartv ô Heôç
zat IlaTïjp bt’ ïtoû èv IIvsû|iaTt • to àvapyov, ^P/Ji zal tô ptsrà tfjç
apy-^ç,	stns rpTffépio;, rouréartv g èv rptàbt Ttpoawnwv slç
xar’oùatav 0sôç- oûtoç fdp sort xaî ev àvapyov xarà çûatv xat ptt'a 5
nàvrwv àp/Tj ô^p,toupytzwç ’ iip'/Ji oè ïtoû zat JlvsûptaTÔç Èartv b llar^p
puatzwç, tva vj ô Ilar^p nàvrwv ^px^' àXXà l’toü p,èv zat IIvEÛpiaTOç
ptovoç xat puatxwç, ôç irpoawTtizôv s/wv ~b Etvat, toûtwv àp^ï, xat xarà
rô stooç raûra ttpoàywv rfjÇ pûaswç- rwv bè xriaptàTWv où ptôvoç, àXXà
|jtîrà roù Hoû zal roû llvsûptaToç, tb; ptt'a ptsrà toûtwv àpyj, ' Ttotst re 10
yàp raûra xarà tt)v rrt; zo'.vfj; PouXfjaewç ôptotôr^ra, zat oùatwbwç str’oùv
yjatzw; E/st rô etvat rwv zrtaptàrwv | àp/T,, où Tcpoawirtxwç • où yàp f. 2
Ttpôç to s^wil’Ev [jiôvov avrtrtS-Éaatv ot btbàaxaXot rô oùatwbwç, àXXà
o-}; zat Ttpôç rô TtpoawTttxwç, ôartep ô jiazàptoç MàÇtjioç èv Etxoarô»
ôyoow rwv npôç OaXàaatov xàv rtp Ttpôç Maptvov rôptw rcept roû ïtoû 15
yyptv, ort ÛTtoarartxijV xat où tpuatXTjV è/st 7tapà rôv llarépa svép-
yetav, Taùràv Xéywv cpuatxôv xat oùatwbeç, zat ÙTtoarartzôv xal Ttpo-
awTttxôv.
Taûr-f, rotvuv rr( rf(ç marewç ûzoîl'éaEt zarazoXouS’OüvrEç, ô (ièv
Atovûatoç |iév7)V TtTjyijv rf(ç ônepouatou B-EÔTTjrôç tprçat rôv llarépa- ô bè 20
’AB-avàatoç, povov TtTjy^v H-sÔt^toç • ô bè Aaptaaxrçvôç, (lôvov atrtov <5 bè
llàbtptoç, oùx stvat rôv l’îôv alrtov rrjç roû àytou TTvEÛptaToç ÈzTtopEÛaEWç •
ô bè rpïjybptoç, Ttàvra rà roû Ilarpôç ë)(stv rôv Ttcv tt?A(v rfjÇ atrtaç,
XÉyet bè ttjv ’évbov iropt yàp twv evSov TtotEtrat rôv Xôyov èz£î- zal ô
aùrôç „t5tÔTïjTa roû Ilarpôç stvat rô ai’rtov xat rr^v àpyjp/ tp^at r^ç èv 25
ïtw zat IIvEÛpiart 0-EWpou[iév7]ç O-eôttjTOç". Kat TtàXtv „’Ibtôrï]ra roû
Ilarpôç |J.èv to àvapyov zal ryjv àp/^v  àpyjjv oè wç atrtov xat Ttïjyrjv
zal wç àtotov ywç“ • zal ô Màlçtptoç, pitav Etvat cpTjatv Ï’toû xal IIvsû-
ptaroç tov llarépa atTtav, roû ptèv xarà yévvigatv, roû bè xar’ IxiropEuatv •
zal ô Nûctotjç ev yvpt xat rà aùrô Ttpôawnov roû Ilarpôç, è^ oÙTtsp ô so
Ftiç ysvvàrat xal rô IIvEüpia rô àytov EXTropEÛErat • xat ô ptéyaç ’AHa-
vàatoç èv TEaaapaxoCTTtp Ëxrtp XE<paXat(p- „Tt èart 0eôç; f] iràvrwv ^PX^I
xarà rôv ’AtiôcttoXov Xéyovra- Etç 6eôç ô llaTTjp êÇ ou rà navra- xal
yàp ô Aôyoç è£ aùroû yevvyjrwç, xat rô IIvEüpia è^ aùroû èxnopeurwç.
Elra nacra 7t xrlatc Stà roû Aôyou èv llvEÛptart cuvécttj Ô7j|itoupytxwç“. 35
Kal ô OsoXôyoç sv rw stç rl]v IlevrTjXoarTjV Xôytp, Ttpôç r^v npibr^v alrtav
wanep rà roû ptovoyEvoüç ànavra. oùrw St] xal rà roû | IIvEÛjiaroç àva- f. 2
Ttéptirerat, puZarroptévou b^Xovort roû rôv jjlèv yévvrjpia stvat, rô bè npô-
16 Ttaprè tov HaTÇoq P
238
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
£À7)|ia, èÇ où y; npoEntvota toû Eloû npôç tô llvEû|ia àvayxatwç xat
r/ èv aÔTOtç Ta^tç àvlaxst.
'Etc, Tàç t’StÔTijxaç twv ünoaTaaswv àauyxÛTOuç StaT^petv ô ttjç 0-eo-
Aoytaç voptoç napaxeÀEUETat- toütov Sè ot nap’ 'fjp.tv StSâaxaXot TTjpoüVTî;
5 tôv vôptov, ô [jtèv Atovûatoç mjyafav S’EÔTijTa xat freoYÔvov tôv JlaTÉpa
xaÀst" rpijyôptoç Sè ô ©soÀô-foç- tout’ laTtv ô Ilar/jp, cpirpt, yevv^Twp xa/.
npopoXeùç, twv Sè tô ptèv Yévvijjxa, tô Sè npôpÀvjpta. KaE nept toü ï’toû
nàXtv ÀéyEt, oTt piôvov Etôç èart xal SÀov Etôç. Kat nàXtv Séov è'va
(“)eôv TlaTÉpa YtvœoxEtv àvapxov xat iyévvijTov, xal Elôv Èva 'fzyevrr-
io [jtèvov èx toû IlaTpôç, xal HvEupta ev èx 0eoü ttjv ùnapÇtv èxov- Kal S
EpanTÔç 0EÔSwpoç, slnwv etç ëv IIveû|jia àytov èx 0eoû xal IlaTpôç npotôv
xat IlaTpl xat Etqj auvB-eoÀoyoùiJtevôv te xal auvSolçaÇôpiEVov wç aupt^uèç
xal auvafScov, ènàysf „TptdSa ptèv SoIjoIÇovtêç ùnoaTdasatv êctouv npo-
aônotç, xat sxdaTW twv Etpïjptévwv ÆfxtyeEç xat àauyxÛTOuç TTjpoüvTSç Tàç
15 âtpoptartxàç t’StÔTvjTaç tbç oùSaptoû [lETantnTOÛaaç xtvouptévaç, JlaTpl ptèv
tt[v àyevvYjatav xal tô al'Ttov twv èÇ aÙToû véptovTEÇ, Etw Sè ttjv yévvïj-
atv, llvEÔpiaTt Sè ttjv Èxnôpeuatv xat wç èlç atTtou toü IlaTpôç to te
YEwwptEVOV xal tô èxnopeuôjiEVov vooüvteç ànauyâaavTa“. Kal ô àolStptoç
naTptàpx^Ç ô Ntxij^ôpoç1 „Et8ÔTEç, ^vjat, tôv |xèv atTtov xat yevv^Topa
20 xat npoPoXéa tôv IlaTÉpa, àvapxov xat àvatTtov, àxpovov xal àtStov tô
Sè yèvvijpia xal l’tôv, Ttp llaTpt auvdvapxov xal auvafStov. àvaXÀot'wTov
f. 205 xal ànafrrj, xat àppouv èx IlaTpôç ttjv yévvrjCTtv | ëxovTa, npôç al’Ttov Sè
xat àpx^v tôv IlaTÉpa àvatpEpojiEvov ’ tô Sè èxnôpEupta vjTot èxnopeurôv
xal àytaaTtxïjv Sûvapitv tô Ilveûjia tô àytov, àxpôvwç àet èx toü IlaTpôç
26 irpol’ôv, où yevvTjTtbg àXÀ’ èxnopsuTwç e^ov tîjv npôoSov, llaTpt xat Etw
'juvunap/ov àtSlwç“, xat Ta èÇvjç. EÏTa ènàYEt- ,,’EÇ wv xat tô TaÙTÔv
xal èvtatov Tîjç oôataç ntCTEUETat xat tô Tptaaôv twv npoawnwv SoÇàÇs-
Taf twv a’JYXÊ°VT(1)V 5è xat StatpoùvTwv Ta auyxûaEwç xat Statpèaswç
àvEnlSsxTa dO-EÏ’a xal àTonta xaTapép.ijTat xal xaT^pYvjTat, xaftansp
so Aotnôv ol 0-EoXÔYOt xat tôv àppïjTwv ptùaTat xat ptuaTaYWYol SpO-wç te
xal èvO-eèaTaTa xïjpÙTTOVTEç napaôsSwxaatv11.
’Eti Stà twv Tptwv unoaTaaswv toûtwv pttav Etvat ttjv oùatav, xat
aptiEpup pitav, xal oüxw 0eôv ëva Etvat tôv IlaTÉpa xal tôv Elôv xal tô
IIvÊÜpia tô $Yt°v àÀYjâ’tVT) ntaTtç xpaTEt, xal Stà toûto xwplÇeaO-at [jlèv
si Tàç ùnoaTaaEtç Tatç IStÔTTjatv, àxwptaTwç Sè auiHç auvetvat xal auyxaTa-
ÀaptpàvEaô’at, xal [ji^te tôv Etôv xal tô llvsü|jta xtüPtXÊ<3^’at ISta;
alTtaç, pàjTE TaüTa àXXïjÀwv ànoStEOTavat, pt^TE Tàç npoôSouç aÙTâiv,
àÀXà naVTa èv àXXrjXotç Etvat xal St’ àXÀvjÀwv, ptevotiar(ç àa’JYXÔTOu t^ç
11 rÿamàç : Ttoi-dirr/ç M 23 x«; om V
ACCORD DES VERES GRECS ET LATINS
239
ûncorartz^ç aùrwv Siazpt'cjEWç. Toùrtp rotvuv rtp OGyp-arc -jupiywvwç ol
H-eist TtarÉpeç èx Ilarpôç St’ Hoü tô üveûpià tpaatv èxnopeùeaO-at, xat ex
IlaTpôç St’Ttoû Etvat, xai tôv IlaTÉpa Ttpo^oXèa elvat toû ÜveùpiaToç Stà
Aôyou, xai ttjv aîrtav irpoartftéatjtv Êauroùç è^yoùpiEVOt, tva tô auvaipèç
Tfjç oùataç xat ànapàXXazrov napaor^awat, toutéotiv tva Set'Çwat tôv
l’iôv zai tô üveûpia jjtij rTj àpxïj ptôvov, àXXà xat àXXfjXotç ouvanropié-
vouç, w; pitav xai rijv aôrîjv ànstpov tpùatv êx Tfjç àpxfjç | èxeivfj; Xapi-
pàvovraç, zat i'va ost^wat tô jSaatXtzôv àiçtwpia Tfjç {J'eôttjtoç, èx toù
IlaTpôç Stà toû Hoû èni tô üvsûpia St^xetv.
*Ert T7)V ràÇtv rwv 0-etwv npoawnwv xat èv aùrjj r^ àxpa xar’ oô-
atav évÔTïjTt StarïjpEtv fjpiîv ÈntTàrrouatv ot StSàaxaXot zai rà^tv èxefvvjv,
•?jv rà {J-Eta napaSt'Swat Xôyta. Atà toûto tôv ptèv ï’tôv npoaexwç vooüatv
èz toü Ilarpôç (oùtw yàp zai ttjv twv ôvoptàrwv aY]p,aatav JIouXopiÉVYjv
eùptazouatv, àvatpoptxfjv ouaav àpiéowç), rô Sè üveûpia èx roû üarpôç Stà
roû Ï7oû vooüa:- xat oürw rôv ï’tôv npoentvooûot roû ÜVEÙptaroç, eî xai
àpttpw elalv èz roû npwrou • zai zpoeztvooûat pièv àrra àv npoentvofj-
aetav rwv èrèpwv tw rfjç airiaç Xôyop xat où rfjç tpûaEwç, nXfjv oùx
ôpiotwç, àXXà rôv pièv üarépa, roü fioü xai roû ÜVEÛpiaToç àvTixJ’ertzwç,
zaD-ôaov èv aùroîç ô rfjç atrtaç Xôyoç aùv avrifréaet rtvt arpÉ-perat rfj
xar’atrtav àvatpoptx^- tôv Sè l’iôv npoentvooûat roû üveùptaroç Staçôpwç
zai otov einetv àvriSti[jp7)piévtoç, xafrôaov ô rfjç atrtaç Xôyoç èv aùroîç
oùx àvrtD-ertxwç, àXXà Statpôpwç ptôvov èpmoXtreùerat rtp ye Stacpôpwç èx
rfjç aùrfjç npoeXô-etv atrtaç xat Stacpôpwç etvat atrtarà.
Tàç ptèv EtpïjpiÉvaç ùzoîIÉaetç rfjç ntarewç oùtw yvïjacwç ô rwv
nap’fjpùv StSaaxàXwv rûnoç StatpuXàrrer ôptotwç Sè è/eiv cpav^aerat xai
nàaatç àXXatç rotaùratç ûîrotJ-éaEai rfjç îepâç {J-eoXoytaç napapaXXôpievoç.
Kai nàaaç Sè ràç tt) àXï]{J-Et'a àv9-tarapiévaç aipéaetç ô rùnoç oùroç nè-
tpeuyev oùtw iravu xaXwç, ware ptr^S’ ùnotptav napéxetv, oùrwç àxptpÿjç
èart xai npoç rfjv rfjç xa&’ -fytàç {)-eoaE[3etaç àX-fyfretav àTtÊ^EapiÉvoç nàvu
zaXwç. OIov àmrjXXaxrat pièv | rfjç ^apeXXéou auvaXotp>fjç, Srt rwv tStorlj-
rwv oùSepttav xotvwvtav Ttotetrat, àXXà ttjv atrtav xai rf|V àpx)]v xat tt]V
àyevvTjaiav xat r-qv Trarpor^ra, raùrôv Sè einetv, ttjv yévvrçatv xat tt)V
7rpof3oX7jv xarà rôv 0-eoXôyov Ppïjyôptov àxotvwvvjrwç ptévetv èv rw üarpi
rt&Yjat, xai rov ï’tôv xai rô üveûpia rtp Statpôpq) Tfjç npoéSou rpôntp Sta-
xptvet xaXwç. Kexwptorat rfjç ’Apetou Statpéaewç, Srt nXîjV rfjç atrtaç
nàvra rà roû üarpôç xat rw Tiw npoaetvat npoaptaprupet, xai xaMnep
èX« pièv rô etvat roü üarpôç xat napà roû Ilarpôç, àXX’ oùx ùiptaTTjCTt
rô êauroû etvat, oùrwç ?xetv ilveüpia roû üarpôç zai napà roû
31 zai Tïjv àp/?jf om V 37 it't-v om P 37-38 ilvatroî- — -’/fn’,asr rô om M
240
I. PREMIER TRAITÉ SÜR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
uatxwç, àXX’ où/ ôcptaràv toüto rcpoawrctxô.
aùrôv
où rf.ç
Arcw-
Tî 7.7.1
f.
Jlarpôç tôv Hôv cp
Tib^ai  xotvwvetv yàp tôv IlaTépa Ttp l'to> twv rcpay’tdrwv, àXX’
èv rot; rcpàyptaatv tStôr^roç, rfjç rcpoawrctzw; aùrw rcpoar/.oùaïjç.
fretrat S’ ô rûrcoç oûtoç xaX6>; zal tô rco/.ûap/ov waaûrwç ’Apetou
& twv Mavtyatwv, zal ttjv rcpwrïjv xal Seurépav àpyjjV, <* twv IJXarwvtxwv
tpXuaptwv èxetvot rcapéarcaaav, èrcl auaràaet SïjO-sv T-îjç xafl’’ ij(Jiàç rctarewç
èz twv êçw Solçùv Tà rcpôç ttjv raùrr(ç àvatpeacv cpéoovra tpaûXwç auXa-
ywyTjaavreç. "Ezrcéçeuye t^v Maxeôovtou cpXuaptav p.£»>’ urcep^oX^ç, ort
tô IIvîû|J.a oùre Sfj|xtoupytxâ>ç oùre çuacxwç èx toü l'toü ùçlataaB’at Xéyet
1,1 wç Sx rtvoç àpy^ç zal atTtaç, àXXà [aovov èz toü IlaTpôç oùrwç’ rfyv es
rcpôç tôv Hôv orxetôrrja rporcotç àXXotç rcaptaTTjatv. ArcïjÀXoTptwrai twv
lIveuptaTOpidywv àrcàvrwv, ort où auyywpet rcpoaetval Tt tw IlaTpt zat Ttp
l'tw ^uatxwç, xat f/ ©eéç èartv sxdrepoç, ôrcep oùoè tw llveûjxat: rcpi-
I; aeartv, oùSè auyywpet tô IlveOpta èz Tfjç fréta; rcpoïévat fJouÀf(aewç, àXX’èz
ryjç cpùaewç toû Ilarpôç zal rôv l’tôv zat rô Ilveüpia, | rcXïjv Otàtpopév riva
Tpôrcov, xat tt(v Statpopàv àpprçrov etvat xat âvevvo^rov • oùoè oûo rtvàç
yovtptÔT7,Taç elvat èv rff> ©etp Tïjv véïjatv zal ri]v fréXr(atv Xéyet, r^v |ièv
-poTeTaypiévTjv. tt.v Sè ûrcoreraypévrjv, ôarcep BaXevrîvoç xaî llroXeptatoç
oùo au^uyiaç ècpXuàpouv elvat èv rw 0eô), èvvotdv re zal fréXr(|ia, xat
a<> rcpwrov p.èv èvevoïjO-Tj, cpaatv, etra vj&éJ.ïjaev- à)Aà '(éwrta'.'/ Xéyet xal
rcpo^oXr|v, xarà p.lav rtvà çoatx^v oûvapttv yôvtjiov èv rw Ilarpt voou-
[jtévaç œjvetX7jij.{j.évwç re xal évoetSwç, èv Sè rf, rcpôç rà rcpoayôpteva
Ttapaâ'éae: àrcopp^rwç SiX'Xçoptévaç St’ wv à|ia rôv l’tôv xal rô nveùpia
TcpodyeaU-at, et xat rcapaBeSoptévij rwv rcpoowrcwv dpctl'iiTp'.ç zal r( rwv
èvopiâTwv UTjptaata ràç îStÔTTjraç rwv rcpoowrcwv èptcpatvovaa xat pterd-
Paatç r^ç ^psrépaç vovpewç rvjv rcpôooov rf;ç rcpoôSou zat rô rcpoowrccv
toü rcpoowrco'j rcporÊTàxfrat rcotoûat, xal tt;v rdttv TaûriQv stvat rcpay-
Uartzvjv, dre freptéXtov eyouaav r^v rcpayptartx^v rwv ota^cpwç atrtarwv
^tpoawrcwv Stàxptatv.
’Exrcétpe’jye ri^v ’ArcoÀtvaptoo cppevopXâpetav, oç éaurôv otavoptéa Tfjç
^etaç yetporov^aaç rtpifjç, èv ty 8-eta TptâSt j3a&[jioùç àçtwj.târwv cbptaaro,
ketÇw ptèv tôv Harépa roü l'toü xarà rô dçtwpta Xéywv, [istÇw Sè rôv
^tôv roû nveùptaroç, xal ptéytarov rôv llarépa, xat auvtarœv êx rotoûrwv
"ttvwv Statçopwv tt(v ptaxaplav TptàSa zal xXtptaxa rc^yvûwv Hsôrrjoç,
^ùz elç oùpavov avayounav, àXX’ èE oùpavûiv xaràyouaav toùç rctareùovraç.
^07 ifauraç rotvuv ràç cpXuaptaç ô twv rcap’ vjxtv StSaaxàXwv rûrcoç èxrcétpeuys,
°tt xatlàrcep évôrr/ra ^ùaewç, oùrw xal | ouvàptewç xal àE'.tùpiaTOÇ taô~r;ra,
kfiXXov Sè èvÔTYjra, èv rotç rptal rcpoawrcotç èxetvotç ô^oZoyet. rtp Ilarpt
3	: ^(iciauaair om P 6 >liiiaç om V 28 SiKifôçojv P
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
241
uôvov tô Tfjç àp^vrjç àçlwpa StSoùç Tfjç ûç llaTpt. TÔ’JTÉart Yevvfptopt xai
^pojioÀet, zaî TOÛTtp pôvtp toûto StSoùç • oùSè atTtov zaî octv.aroxh'.Qv
zaî atTtaxôv elvat auyxwPel, àÀÀ’ atTtov pôvov zaî aÎTtaTà, Statpôpwç èx
toû evôç aÎTÎou tt(v ünap^tv exovTa.
Kat ènl rcâatv ànoaTpéyeTat pèv Tijv StT0]V àp^^v twv Mavtxalwv, s
o zaî npÔTôpov eïpr/Tat, èz ptàç àpx?jç T0° HaTpôç tôv Hôv xal tô
Hveüpa npoàywv zat ptav àp/^v zat pôvïjv 3’eôtïjtoç tôv IlaTépa Ttfretç.
’AnoaTpécpeTat Sè ttjv Se^ijptavwv xat 0eoooatavtBv atpeatv, twv çÀua-
poûvTwv, etvat Ttva xotvôv 0eàv èvûnapXTOv, oô peTÔxovTaç tôv IlaTepa
xal tôv l’tôv zat tô Ilveüpa 0eôv èxaarov etvat- 88-ev xal Tàç pèv Tpeïç 10
ùrcoaTàaetç ptav èÀv(pouv ûrcôaTaatv etvat, tôv Sè xotvôv aÙTwv 0eôv
oùatav etvat xal çùatv. Toûtwv oùv ttjv atpeatv ànoaTpé<peTat, pyjSèv
etvat auy/wpwv èv llaTpt xat l’ttp xotvôv ù^eaTtbç, Srcep àv npopàÀÀot
tô Ilveüpa tô àytov, àÀÀà tôv üaTÉpa toü ïloû Staxplvwv ùnoaraTtzwç
zat oôôèv twv ûrcoaTaTtxwç Ttp 0etp xat Ilarpt rcpoaôvTwv àrcoStSoùç tw is
l'ttp. TaÜTa 8é etatv at rcpôç Tà evôov toû naaptzoû npoadinou <î>ç 5rj
rcpoawrcou rcpwaou xat ~à àÀÀa ûtptaTWVTOÇ èvépyetat. Oùtw pèv ô TÔrcoç
è/et twv rcap’ fjptv StSaaxàÀwv, zat auvàSet pèv Tatç xavovcxaiç ypa-
-patç, Taîç Sè Tvjç nlaTewç ûnofl-éaeatv àpéawç è'rceTat xal npoSfjÀwç- aï-
peatv Sè rcâaav xal ûnotplav alpéaewç Stanéçeuyev.	20
'O oè Turcoç twv ànô Tfjç Eùpwnvjç naTÉpwv èx pèv toû npo^atvc-
pévou noÀÀïjv | e/et TV'1 ûno^tav Stô xat toîç fjpeTÉpotç eùPùç ànô Tfjç f. 207
Tpt-^ç auvoôou, za&àrcep èv àpx'tj twv Àoywv èSel^^, Àtav TjvwxÀer npôç
Sè tôv tùtcov toütov àvayôpevoç ùnô aa^et Texpïjpltp xal pàpTupt vq toû
aupPoÀou TaÙTÔTTjTt, eùnpoâSexTÔç Te r^v, xat wç èv Tatç Àéçeat pôvatç 25
rcapaÀÀaTTWv, oùz èv toiç vo^paatv, oùoapwç StepàÀÀeTO, wanep xal f)
Ma^tpou èrctaTOÀi] xat Twàvvou toü nàna xai Tà zaTà T7jV ùnèp çPwTtou
aûvoSov xat rcàvTa Tà npàypaTa papTupet.
Kaî vûv Ttp pèv TÙrctp twv ’Aatavwv rcpoaayôpevoç, àÀvjB’ljÇ Té èaTt
xal aacpvjç St’èxetvov xal Tatç àp^atç tt(ç ntaTewç yvwptpoç- toü Sè tû-so
rcou twv ’Aatavwv ànoStïaTàpevoç, diç ol AaTïvot vûv aÙTÔv ànoStïaTwat
peTà 0jv èv Ttp auppôÀtp npoatMjXTjv, r)v nâatv èxôtxetv êO-éÀouat Tpô-
rcotç, oÙTe Tatç àp^atç Tfjç ntaTewç aupcpwvet xat noÀÀfjç ûno^taç yépet.
Kal netpwvTat pèv aÙTÔv ot AaTïvot xat oÜtw Tatç àpxatç Tfjç ntaTewç
ôetxvùvat aup^atvoVTa xat twv alpéaewv èxetvwv xaS-ànaE ànTjÀÀaypévov, so
wv èvayxos èpepvvjpeO-a, ènet Tàç atpéaetç éxelvaç ^ptv ôpotwç ptaoûatv *
àÀÀà ao^taTtxwç xat ^tat'wç toûto notoûat xal Stà noÀÀwv péawv, <&v Tà
rcÀet'w aÔTOtç état pôvotç èvôoÇa, zat oùSè nàatv aÙTOtç, fjptv Sè àSoÇa
13 noo^i'/J.oiro rà VJ1
Œuvres de Georges Scholarios. II.	16
242 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
navxeXwc, olç oùSèv èaxtv è'vSo^ov èv toîç b-etotç nXrjv twv toi; StSaaxà-
Àotç xotvfi nàat xat xat‘ç tepaîç auvôSotç Soôàvxwv. Tà aùxà Sè xa:
àvayxaîa VEvSptaxat, wç ttjv aùxijv toîç àvayxatotç Sûvaptv è^ov-ca, xou-
xéaxt toîç npwxoTÛnotç xfjç ^pexépaç nt'axewç SSypaatv. "OO-ev xàv et pf;
5 xatç atpéaeatv aùxoi neptntnxwat, pfjxe poûXwvxat neptnt“Têtv, àXX’ ô xûnoç
f. ‘208 oûxoç èv xfj ézxÀTjata xpaxwv | àvaxponi] xwv ôpO-wv Soypàxwv laxat xai
aûy^uatç xat notfjaet noÀXoùç npôç xàç atpéaetç aùxopoÀetv, àç èxptÇwaat
noÀÀwv àywvwv xat /pôvwv èSérçae. Kat où 8eî nàXtv aùxaîç ij xtvt xotl-
xwv otSovat nàpoSov ^vxtvoùv- xai èv Aaxtvotç pèv xexpàxr/xev ^8y)‘ S
io Sè xat èv i^pîv xoüxov xpaxfjaat yevTjaôpevoç atxtoç xai ytvopevoç xpt'pa
éauxw éxotpàaet, xoü oùxwç àXr^'eaxàxou xai aa^eaxàxou xûnou ûnepc-
ptôv xtva zai noÀXfjç ûno^taç àvànXew xûnov, wç vûv xotç Aaxtvotç èp-
noXtxeùexat, oùx &S ûnô xwv StSaaxàÀwv èxetvwv elaf/x^> rcetD-wv nàvxaç
xô xaH’ éauxôv àvHp&nouç àXÀàxTeaD-at. Ka! aùxô&ev Sè tpatvovxat na-
is t^éaxepov ot nap’ fjptv TeB-eoXoyTjxÔTeç StSàaxaXot • aùxwv yàp eiatv ot
Stoptapot xai at Statpéaetç xai ai Staaatpxjaetç xai xà èÇrjyTjxtxà èntppfj-
paxa, xwv Sè Auxtxwv oùSapwç.
Otov ô pèv Aùyouaxtvoç, elntbv èx Ilaxpôç xai l’toü tô Ilveûpa npo-
xéSepe, SïjXaSï] npo't’évat, xat xoû pèv èx Ilaxpôç ànoSet^tv ènayaywv
20 xô eùayyeXtxôv èxeîvo, „”O napà xoû Ilaxpôç èxnopeûexat“, xoû Sè
l’toü, xô èp<pûa7]pa xai xijv êiçeXÔ’Oüaav aùxoü Sûvaptv zai xà xotaüxa,
ànïjXÀâyY) pv;8èv nXéov npoaStoptaàpevoç 7] SteÀwv • ot Sè nap’ vjpîv StSâa-
xaXot npotévat pèv Xéyouatv è^ àpcpotv, î^youv èz üaxpôç 8t' lioü, xô ôè
npotévat Statpoûat, tô pèv ûtpiaxaa&at Àéyovxeç, xô Sè ànXwç oûxwai
as npo't’évat • tp xai auaxoixouç à’XXaç àtpopiÇouat Xéiçetç, xo npoxetaD-at, xi
XoprjyetaD-at, xô 8t8oaD-at- xai û^taxaaO-at pèv Xéyouatv èx xoû üaxpôç,
Stà Sè xoû l’toü xoPY)ï£tCT'frat, zo“	aùxoü, àXX’ wç St’ aùxoü,
zat oùx	àn’ aixtaç, àXXà Stà xô auvatpèç TTjç oùataç, xat nàvxa èxeïva
Xéyouatv, ànep èv Staçôpotç xoû napôvxoç jlt^Xiou pépeatv èntSéSetxxat.
f. 208 »	’AXXà p)]v xai xupttoxepov oi nap’if)ptv StSàaxaXot nept toü Ilveû-
paxoç tpatvovxat StetXeypévot Ttôv ànô xfjç EùpdinTjç naxépwv, nptôxov pèv
aùxw xoûxtp xtp aa^wç xe xai Stwptapévwç etnetv nàvxa nepi aùxoü’
SfjXov yàp èaxtv Sxt xô Stwptapévwç xai auveaxaXpévwç nept ôxouoûv Sta-
Xéyea&at efç èaxt xwv xoü xuptoXexxeïv xpônwv, nÀetovwv ’jnapxôvxwv,
85 6 xàXXcaxoç. Kai ei xô npoxeîa^at zai nyjyàÇetv xai èxXàpnetv pexa-
tpoptxwç nepi xoü üveûpaxoç Xéyovxat, àXX’ ètp' ôaov xaûxatç xe xai xatç
àXXatç XéÇeatv, aï x^j àt'Sttp xoü üveûpaxoç àtpwptaO-rjaav ùnàp^et, at Stà-
cpopot Tfjç npoéSou xoü üveûpaxoç êvvotat Staxexptpévwç xaxaaijpatvovxat,
20-21 tx rov Yïov PM
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
243
x'jptOÀexTtxwç re xal vjxptflwpévwç Stetlé^îàat tpapèv toùç Ttp TÙâTet
xexpïjpévouç toûtwv xwv Xéijewv. ’EnetTa toütù xat AaTïvot papTupoûatv
aÙTOt’ ènetoàv yàp àxoùwat toû Aapaaxïjvoû XéyovToç pôvov atTtov elvat
tôv IfaTÉpa, auveoTaXpévwç tpaol XP^(3aa®'at toütov Ttp rfjç alxlaç ôvôpaTt
zat xuptoXexTtxôç • Suotv yàp ôvrwv «Wm toü aÙToû npàypaToç TeTay- s
pévwv, tô npwTov paXtcna xal xuptwç èarlv atTtov. "Oftev oôx àpvelTat,
'paat'v, 6 Aapaaxyjvôç tôv l’tôv atTtov elvat toü IIveùpaToç, àXXà Xéyet
pôvov atTtov elvat tôv IlaTépa wç aÏTtov npWTOv xal àvalTtov xal 8Xt;ç
TŸjç B-eÔTTjToç alrtov, wanep xat pôvigv nTjyijv ttjç B-eÔTT]TOç ô Atovûatoç
tôv IlaTÔpa xaXet, oûx àpvoûpevoç xal tôv ï’iôv etvat nvjyTjV toû Ilveû- 10
paTOÇ (nijyi) yàp èattv èx nrjy^ç), àÀÀ’ ànoxÀelwv aÙTÔv toü nrjyijv elvat
ttJç SXtjç 9’eÔTïjToç- % yàp npwtr] nàvtwv àpyj] xuptwç tôv rfjç Trvjy^c
ëX£t ^ôyov. TaüTa Se el xal tpeuôîj elat nepttpav&ç xal àSûvata, wç npô-
Tepov àneÀT]ÀeyxTat, Spwç vjptv npôç tô npoxelpevov auvteÀet- Set'xvutat
yàp xal èÇ u>v aùtol ao^lÇovtat, twv ijpeTépwv | freoÀôywv ô toü Xéyetv f. 20f
Tponoç xuptwtepoç wv. IIpôç Sè TOÛTOtç xat aÔTÔç 'leptbvupoç- „Tô
Ilveüpa, '/rjal, xuptwç èx toü Ilatpôç è<JTt“. Kat ol pèv peTà ttjv npoa-
tWjxtjv AaTïvot tô xuptwç etprjxévat toütôv cpaat, Stôtt ô pèv IlatT^p èv Ttp
npopàÀÀetv tô Ilveüpa oùx ïjpTTjTat ètépou Ttvoç, èÇ où tô npojWÀXetv
e/er ô Sè Tlôç tô npo^àÀÀetv éywv napà toü ITatpôç, èv Ttp npojW.Àetv 20
éTépou toü IlaTpôç Tjptrçtat, tpeuSfj XéyovTeç xal àaûaraTa* oùtw yàp xal
xuptwç Sv Tjv 0eôç ô üatTjp xat' xuptwç ûnôaTaatç, StÔTt oùôevôç iJpTTjTat,
xat ô ïlôç TaüTa où xuptwç, StÔTt tô elvat èx toû IlaTpôç ?X£L xat
0eôç elvat xal ûnôataatç, S tt)ç àpetavfjç pavtaç èarl, xal Stà toûto oùSè
etné Ttç taüta twv opO-wç tppovoùvTWV noté nepl toü Etoü. Kal npôç as
TOÛTOtç ¥j xatà tô vjpTTjaO-at xal pi] ^pTijoB-at Stacpopà aÙTT] où pôvov
èaTlv èv Ttp tô Ilveüpa XéyeaS’at èx toû HaTpôç elvat xal toü Ttoü, àXXà
ot] xàv Ttp Xéyeoâ-at aÙTÔ Ilveüpa IlaTpôç xal Roü • àXX’ oùx àv Ttç àXrp
9'eùoete Xéywv xuptwç etvat toû IlaTpôç tô Ilveüpa, xal où xuptwç toü
ïtoû- èntO7]Ç yàp èart xal àp^>0Tépwv Ilveüpa, xal xuptwç àp^oTépwv èarl. 3»
Atà TaüB-’ vjpetç où xaxà toùç vûv AaTtvouç vooûpev tôv 'leptbvupov,
àXXà nenet'jpe&a xuplwç èx toü IlaTpôç elvat tô Ilveüpa cpàvat èxetvov,
StÔTt ô IlaT^p èoTtv àpxi] xal atTtoç aÙTtp Tîjç ûnàp^ewç- el yàp xal èx
10 après xaAeî, M ajoute: xal Avyovatîvoç'	deoTi/toç o IJariîÿ èotiv^
17 après Harpoç ton add M: èv mçl niiootjiouov ayîav, xetpal.al'v t], xal
iv n? è-yxeiÿtâlii) Ttpôç Aavpévtiov' „Kal rà Ilvtëa.a èx tov HaTijOQ èoriv èxno-
(tevoftevov, oflev yevyàrai xal o Ylôç. Kal to Uvevfia xvpiax; èx tov IlaTçoç èoTiK.
Kal èv Tÿ è^y^oei tov iç xe<pa).alM tov xaià 'lutâvvijv evayyfl.îov, èv op.Ma
-,Kal o yîôç èx rov HaTQÔQ èyevvrjfh], xal to üvevfia tx tov IlaT^oQ txnoQtvtTai'*'
26 xal firi i^ÿTtjoS-ai om V 27-28 aV.à — xal Yïov om M
16*
244 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PR0CE8SI0N.DU SAINT-ESPRIT
toO l’toü Xéyerat npoïévat tbç Stà roû l’toü, àXX’ Etre Stà ràç toû üveû-
paroç èvepyeîaç oürw Xéyerat xai owpeàç, èx IlaTpôç xat l’toü ’/eopévaç
xai StSopévaç, et te Stà rïjv tÿJç oùataç auvàcpetav, toû Xôyou StjXoûvtoç,
diç oùx èxrôç èaTt toü Aôyou tô Ilveûpa xaTà tôv tepôv ’Afravàatov.
s Oùxoüv oùS’ èxTôç aÙToü npôstatv, ènetSàv èx toü IlaTpôç npoïôv Xap-
f. 2O9VP^VÏ Tijv iôtav ûnôaTaatv | èyjt yàp oûtwç- èv tw ex Ttvoç, xafrôXou
pèv aîrtav ônotavoûv npôfreatç aûrïj arçpatvet xuptwç, noXXwv te eîSwv
ovrwv rfjç atrlaç Kal Statpôpwç etç TaûTa twv npaypàrwv nàvrwv àvayo-
pèvwv • àXX’ ènetSàv tô è£ où Tt Etvat XéyEra: ùtpeartbç y, àvàyx-zj nàaa
10 npoaxrtxrjv èxetvo atTtav Etvat toü èÇ aùroû, âjV xaTà ’AptaroréXi; xafrôXou
ost Xéyetv notijTtx^v. Toûto Sé, ^uatxwç pèv npoàyov, cpuatxlj èaTtv atrta
toü è£ aÙToü • àv Sè xaTà tôv Tfjç pouX^aewç Tpônov notj„ re/vixi] ïj
oT,ptoupytxlj, wç ot StSàaxaXot Xéyouatv. Oûtwç oùv èx toü Oeoù Tà
nàvTa etvat Xéyerat 7] yeyovévat, ôrt atTta èaTtv aùrwv Sijptoupytxitj, xa:
15 èx toü ÜaTpôç etvat ô Ttôç xat tô Ilveûpa, 3ti atTta aùrwv èaTt cpuatx^
te xat ouatwSïjç. Kuptwç pèv oùv tj èx npôfreatç XapfJavopévTj, rotaûr7,v
èv Ttp Xôytp TŸjv Sûvaptv èyet, xafrwç àv f] 0Xr( twv Xo'ywv ÉxàaTOTe tôv
rfjç aÎTtaç Tpônov àvayxàÇot voetv Xappàverat Sé noTe où xuptwç npôç
?ô naptaràvetv pôvov erp oùattbSTj xotvwvtav npaypàrwv rtvwv, ônôre xat
20 pépouç èp^aatv Ttp éaurfjç nrwrtxtp StSwatv èni tôjv xrtarùv npaypàTwv,
ônotaç àv etev auvfréaewç ôXôttjtoç, ôanep Xéyopev ort fj (pu^ toü
àvfrpwnou èç aÙToü èartv, Srt elSôç èartv aùroû oùatwSeç, xaî rô Çipov
èx roû àvfrptbnou èartv, Srt èx roü Xôyou roû àvfrptbnou èaTÎ, xaî wanep
cpapèv rôv Tappt^X èx rfjç voepàç etvat oùataç, ô'rt èx roû àptfrpoü xa:
as roû nXïjfrouç rfjç tpûaewç èxetVTjç èart.
Karà raûrTjv roîvuv ttjv Seurépav Stâvotav xat rôv ï’tôv Xéyopev
elvat èx Tfjç oùaîaç roû Ilarpôç, eî xai pijSevî rpôntp voetv è'ôeart rôv
ï’tôv roû 0eoû y roû Ilarpôç Etvat pépoç 7j Tfjç oùataç aùrfjç- èxetfrev
f. 210 yàp re roû pépouç xaî fj wç pépouç eptpaatç àneartv. | ’A^fipTjpévTjç
30 rotvuv rfjç rotaûrTjç èp^àaewç, fj oùattbÔTjç xotvwvta pôvov èv rtp Xôytp
roûrtp voetrat, xaî où vooüpev rôre rfjv oùatav roû üarpôç npoàyouaav
rôv ï’tôv- où yàp aùrf] npoàyst, àXXà pàXXov ô Ila-rijp xar’ aùrqv ne xaî
ot’ aùrfjç- "Ofrev oùSè èx rfjç oùataç roü Ilarpôç èartv ô ï’tôç, xuptwç Xap-
pavopévTjç Tfjç èx, àXX’pôvov xafrôaov évér^ra rfjç oùaîaç a^jpatvet,
35 wç eïpTjrat. Oûrw Sè xuptwç èx rfjç oùataç èarî roû ©eoü, wç rfjv aùrijv
è^wv oùatav- àXX’ èx roü üarpôç èartv ô ï’tôç xuptwç xat xarà rf)V 5ù-
vaptv r^ç npofréaewç, Srt àp^ èartv ô IlaTTjp roü l’toü tbç ùnoxeîpevov
xat ùnôaraatç- Stô xat npibrij aûvoSoç eînoûaa rôv èx üarpôç yevvr,-
28 7/aTpùç: Ih-ti/MiTOÇ P 34-35 or)ualvei — rt/ç ovai'aç om V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
245
N-évra, npoaéiï^xe • rouréartv èz "crjç oùataç roü IlaTpôç. ri]V évôrTjra tt]Ç
oùataç xaî ri]V oùatôSij xat ^uatxijv èz Ilarpàç ayjpatvouaa npôoSov, oüre
âSSÀeaxôv Tt Aéyouaa, oure ttjv oùatav vooûaa wç ùnoxelpevôv rt npodyov,
rouréart yevvwv ràv l’tôv, àXXà rî] aùrî] tfwvî, rfjç TtpoU’éaewç Ttpwrov
ptèv etç aïjpaatav rfjç atTtaç, üarepov Sè ènl tt; zotvwvta xpTjaapévij r>
Tfjç cpùaewç.
’AÀÀ’ ij Seurépa aùvoSoç àpxetv i]yi]aaro ttjv toO ôpoouatou Xélçtv
èTrayopévvjV Ttpôç rô ri]V rotaùtvjv evvotav ttjç TtpwrYjç auvôôou SyjÀoûv, i)v
èxelvTj Ttpôç èxSTjXorèpav rijç àÀ^fktaç cpavépwatv xaî àvarpoTtijv rwv ri]
ôpoouatôrrjTt pa/opévwv xat rtp êx ttjç oùataç roû Ilarpàç eÎTtetv ràv 10
l’tôv xat rtp ôptaaaHat aùrôv ôpooùatov rtp Ilarpt èx tcoXXtjç Tteptouataç
èxupwae, rô ptèv u>ç èv èneÇijY^aewç pépet zpoa-iïetaa, ro Sè Srt rcepî roùrou
itpoupyou azoTtetv Ttpouxetro. Oùrwç ouv rà üvsûpa xaî èx roû ïtoû
elvat xat èz ttjç oùataç roû l’toü Xéyerat où xuplwç, oùx ^trôv èartv
aùrtp ôpooùatov rip Ilarpî, àXX’ ort èv rtp | Xôytp roûrtp v) TtpôO-eatç où f. 2]
xarà ri]V xuptav aùrvjç ar/paatav rtO-erat, rjrtç èarlv i; atn'a, àXX’ ehs xuptwç
èx roû llaxpôç èxîtopeùerat, wç èÇ aùroû TtpoawTttzwç ro etvat e/ov, &S
/] Tjperépa Sôlça èartv, etre Stà rà ràv llarépa p.-?] ëxeLV <2^ou rô
TtpofiàXÀetv rà Ilveüpa, tbç ô ïloç tout’ èxet Ttapà Ilarpôç, ôç ol Aartvot
tpaat, xaî aùroî psrà roû ’Ispwvùpou Aartvot paprupoûat rotç 0-’ ^perépotç 20
StSaaxàXotç xaî ijptv per’ aùrwv xuptwrepov rcepî roû llveûparoç StaXé-
yeaO-at, et'îtep zuptwç èz roû riarpàç èxTtopeùerat. 'Hpetç oé cpapev aùrô
èx roù üarpôç èxropeùeallat, rouréartv ùtptaraaO-at, prçSèv TcpoartO-évreç,
xat rà St’ Hou xal èç Hou Ttpotévat xal elvat, xal èx rŸjç oùataç roû
ï’toû npotévat xar’ àAXaç èvvotaç ileoTtpeTtetç xal rotç ^perépotç ^yepôat 26
Soxoùaaç TttareùofJtév re jje^atwç xat àvevSotâarwç xïjpÙTropiev, àXX’ èx
roû Hou ÈXTtopeùeaO-at oùrwal oùx àv Trore tpat'ïjpisv.
llôrepov ouv Stà Ttevtav Xéiçewv xal y^.ôttïjç arevÔTïjra, el’re St’ àXXrjV
rtvà alrtav, 'lepôvuptoç zal ot |ur’ aùroû oùx etnov piôvov rà xupt'wç livra,
àXXà Si] xaî rà ptr] xupt'wç Àéyetv rjvéaxovro, où Set axoïtetv ^ptàç, wairep 30
èfçeraaTolç rtvaç rwv rotç StôaaxàXotç So^àvrwv èxetvotç xaî Stxaaràç
xaôajptévouç, àXX’ àpxet roûro cppoveîv xaî Xéyetv Ttept èxelvwv, Srt pii]
jiôvov Xéyouat rcepî rwv Helwv rà xuptwç Xeyô|ieva, àXXà xaî rà pii]
zuptwç- aùrol yàp roûro ôptoXoyoûat, xaî Aéyovreç Sn rô Ilveüpa xuptwç
èx roû üarpôç èartv, Spwç où roûro pôvov xvjpùrrouat xal TtappïjaidÇovrat, 36
àXXà xal ort èx roù ï’toû èartv, ônep où xuptwç xar’ aùroùç èxelvouç
Xéyerat • si yàp xuptwç èx roû üarpôç, où xuptwç èx roû Hou S^nou
Aéyerat. Tlva Sè yvwptTjv | ot ^pérepot StSâaxaXot rcepî rwv pi] xuptwç f. 2
9 èxeîvot A
246 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xeyopévwv èxouatv, P^vov wv xaüTa CT1Yô(3t SijXôv èoxtv, àXXà xaî
^xoîç aùxwv napaaxijawpev.
'O pèv yàp péya; Fpïjyôpioç èv rtp nept Flou npwrtp Xôytp- „;O
Ilarijp xuptwç, <pjat, üaxijp, Srt pi, xaî Flôç- wanep xaî ô rie; xuptwç,
5 ôn pi] xat llaxï'p' rà yàp ^pérepa où xuptwç, Srt xat àpcpw“. Oùxoüv
xaxà rouxovî ràv StSàaxaXov eî tô Ilveüpia xuptwç èx xoù Ilaxpôç èzno-
peûerat, oùx èx toû Ftoû SijnouO-ev èxnopeûexat- xaî et ô üax^p èart
xuptwç alxtoç, ô ï’tôç oùx èartv alxtoç, àXXà pôvov aîrtaxôç- eî Sè xaî
aîxtaxèç ëaxat xaî alxtoç, oùSèv xwv ^pexépwv xà lista Stotaet, ànep où
io xuptwç eîatv, Sxt xat àpcpw. Taûxa oè Xéywv ô StSàaxaXoç, éauxw aup-
t^wveî Xéyovrt xôv ï’tôv, Hôv etvat ptôvov xaî ôXov Ï’tôv etvat- xaXwç
Sè aùxtp xaî 'leptùvupoç auptpwvet -zat Stxatwç - ttjç yàp {teoXoytxijç èxslvTjç
àxptfteîaç xoû Fp^yoptou nXetaxa ànoXéXauxe- xoaoüxov èv rw pépet xoùxw
StevTjvoxarov, Sxt ô ptèv Fpïjyôptoç oùSaptôç tjJJoûXeto xô Ilveüpia xaî èx
15 xoû l’toü èxnopeûea&at, xaî Stà toûto oùSapoû roux’elnev - 'lepwvupoç Sè
xuplwç èx xoû Ilarpcç tpijatv aùrô etvat vj npotévat, xai où xupîwç, SrjXo-
vôxt èx xoü l’toü, wanep vjpïv xijç àX^O-etaç xaî xoû xrjç ôptXtaç èiïouç
Statnycijv aùrôv xafrtaràç- eî yàp xaî Xéyerat, tpijatv, ij Sûvarat Xéyeafrat
rô üveûpia xat èz xoû Flou elvat rj npotévat, àXX’ oùx àv roùro xuptwç
20 Xéyotxo. 'O Sè Nûaaïjç Fpïjyôptoç èv rotç xax’ Eùvoptou Xôyotç noXXaxoü
rô {jitj xuptwç etvat wç ïaov Suvàpevov rep pirjBè elvat SXwç Xappàvei,
zai xaûxïjv Tijv Sta^opàv xoü xuptwç xaî pij xûptwç èx rijç tepàç B-eo-
Xoytaç ànoppanlÇet xaXwç, pij pouXopsvoç elvaî xtva nàpoSov Tatç
xotaûratç ùnepo/atç xaî ûcpéaeatv, èÇ wv ol atpextxot auvenépatvov Sta-
f. 211v cpopàv | xtva tpûaewv ènî xwv fhetwv èx xoû rw pèv xwv D-etwv npoawnwv
ëvta xuptwç npoaijxetv, xotç Sè pi] xuptwç, xaî Stà toûto ïj pïjSôXwç etvat
xt cpTjatv èv rotç D-etotç, % xuptwç elvat xaî XéyeaB-at, àv xe rijç B-etaç
oùataç xaxTjyopvj^, àv re npoawnou xtvôç. üoû ptèv yàp cpvjaiv Sxt-
„ÜG>ç yàp èaxtv àXïjQ-èç elvaî xt Xéyetv, tp npoapaprupetrat xô pij xuptwç
30 elvat: àvàyxyj yàp èçp* <5v oùx SpoXoyeîxat rô xûptov xoîç àvxtStaaxeXXo-
pévotç rwv ôvopàrwv auvxîfreafrat • xô yàp pi; xûptov, àxupov nàvrwç •
ware ij xoü pij xuptwç etvat xaraaxeuij rfjç navreÀoûç àvunapÇtaç àno-
Set^tç yîvexat“. üoû 6è aùO-tç tpgatv „'O 6è (rouréartv ô Eùvôptoç) xara-
axeuàÇet rôv àXïjO-wç ôvra ij xaO-ôXou elvat ij pij xupîwç elvat • Snep taov
86 èaxt rtp p?]Sè SXwç etvat- ô yàp pij xuptwç wv, oùSè èaxtv SXwç“. ’Eneî
rotvuv xaî xuptwxepov ol rîjç ’Aataç StSàaxaXot xwv ànô ttjç Eùptbnrjç
cpalvovrat StetXeypévot nepî xoû üveùparoç zai aa^éarepov, ôatp xaî xatç
3 P. G., 36, 80 A 18 avràv A 21 tm fi>j V 25 tw /iiv &ela>v V
33 P. G., 45, 840 D
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
247
àp/aî; Tfjç ntaxewç aupcpwvôxepov, xaî nàaijç ùno'^laç f) toûtwv ànr(À-
Àaxxat 9'eoÀoyla, SfjÀôv èaxtv, Sri rà pèv èxelvouç é'Àxetv npàç xoùxouç
zaî àÀïjtléç èaxt xaî èntaxïjpovtxàv xal àpa àp^atov oùtw yàp xal ot
ènt Ma^tpou xaî npà èxetvou xat pex’ èxeîvov ènoloov 'Pwpaîot pé^pt toû
aytapa^oç- et Sé xtç Toùvavxlov nocohj, xaxà xe Tfj; àXïjfreta; xal Tfjç &
êntcrcfjpjç notwv, xat oùSè xotç npà aùxoû aupPatvwv èaxlv, àÀÀà Ttç
xatvoxôpo; xaî vewTeptaxf]; xaî tSttp pouÀfjpaxt xaP^°P£v°S xal xfjç xwv
êxxÀ.ï]atfl>v xapa^fj; neptcpavwç aùxôç èaxtv atxtoç. Oùxoûv oùSè ànaxfj-
aouatv ot Aaxtvot xwv voûv èxôvxwv xtvà xotç noÀÀotç ùnèp Tfjç xwv StSaa-
zàÀwv aupçwvta; Àôyotç, èç’ wv ôanep frepeÀtou xtvàç ttjv xaÀijv aup-10
tpwvtav aùxwv tSpùouatv• ô ptèv yàp B-epéÀtoç àptaxôç èaxtv ôpoÀoyoupévwç,
àÀÀ’ où xotaûxa aùxw èntTtftexat • àpoptpov Bé xt xal fjxpwx^ptaapévov
| aupcpwvtaç et'SwÀov laxwatv èn’ aùxoû, xi]V xpuafjv èxetvrçv eîxôva xfjç f. 212
ouptpwvlaç xàxw nou ^t^avxeç, vjv fjpetç ènl xoû .aùxoû HepeÀlou ëxovxeç
taxapévTjv àet, vûv elnep noxè xaÀwç tBpuaàpevot, St’ aùxfjç xtpwpev xoùç 10
xaÀoùç aùxfjç àpxtxéxxovaç.
"Oxt Sè xat àBùvaxôv èaxt, xetpévou xoû xàv Ylàv àp/ijV elvat xoü
Ilveùpaxo; ij atxtov, êauxotç xoùç ^pexépou; BtBaaxàÀouç aup^atveiv, pi]
oxt ye xoùç ànà Tfjç EùpwnrÀç auvàBetv aùxoîç, npôôrçÀôv èaxtv èx twv
etpïjpévwv. Ketafrw yàp BôÇav elvat xwv nap’ yjptv StSaaxàÀwv, xàv ï’tàv 20
àpxfjV etvat xoû Ilveùpaxo; r; alxtov nwç (pjjatv ô Aapaaxrjvàç pôvov
atxtov elvat xàv Ilaxépa èvSov èv T?j IheÔT7]xt, nepl twv èvSov StaÀeyô-
pevoç; àvxtcpaatç yàp tout’èaxtv ô l’tôç èaxtv alxtoç xoü IIveùpaToç- ô
üaxijp pôvoç èaxlv atxtoç toü üveùpaxoç. Où yàp Sùvaxat ô Hàç alxtoç
elvat xoü IIveùpaToç, elnep ô üaxijp pôvoç èaxlv alxtoç aùxoû  ôax’ èxetva
àvTtçàaxet, el xaî pi] àvxtcpaxtxwç npoev^veyxxat. ’AÀÀà xt npàç toûto
Aaxtvot Àéyouat; Kal pôvoç àÀvjB-tvàç Oeôç ô Ilaxiip ùnà xoû Kuptou
xaÀelxar àÀÀ’oùx ànoxÀetexat ô ïtàç àÀïj&tvàç etvat Oeôç. — Toûto
oùx èaxtv Spotov. ’Exeî pèv yàp ô Oeàç olxovoptxwç xaûxa ètpB-éyyexo-
ô 8é ye Aapaaxijvàç oùSeptav èÇouatav efye xà nepl xfjç àÀrç&etaç olxovo- so
petv, S; ye oùSè IStaç Sôljaç, àÀÀà xà Sô^avxa xotç naxpàatv ùntaxvetxat
auÀÀéyetv eùauvônxwç xaî auvxt’Q’évat xal xàç ùnoaxéaetç StaxTjpôv nàvu
xaÀwç ipalvexat. ’Ertetxa, èxet pèv ô Aeanôxrçç ^pwv èv xÿj toü àÀTjO-tvoû
Oeoü yvwaet tt;v àvô-pwntvijv eùSatpovtav ôptaàpevoç, npoafleîç Sè xal
èauTOÜ xi]V yvwatv altbvtov elvat Çwf]v, èauxàv àÀ^S-etav elvat xaî àÀrp 35
frtvàv èSetxvu ®eôv • où yàp àv T]V yvwatç aùxoû Çwij aîwvtoç, et' ye pi]
T;V aùxàç Oeàç àÀrçfrtvôç, elnep xà xàv àÀ^O-tvàv ytvtbcxetv Oeàv Çwij alwvtôç
èaxtv. | eO Sè Aapaaxïjvàç oùSèv nÀéov npoaxlO-rjatv. Etxa èxet pèv àveu f. 212
xf]Ç npoa{W,X7]ç èxetvTjç, ij Àùet xi;v àp<pta0ip]atv, fj xaxx]yopta èxetvr]
où<at(i)ôr]ç ouaa xaxà toû Oeoû xal Ilaxpôç, tbç at twv ôpüoSoÇoûvTWV <0
248	I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Èyouatv ûnofréaet;, zal xà Xotnà auvetacpépet npôawira- èvrau^a Sè ô rôv
llarépa pÔVOV EÎKtOV atTtOV, eZ^aXXet TX Xotxà XpOOWza, ÈK£t To at itOV
etvat npdç rà ÈvSov r^v àvacpopàv èyov, KpoawTttxôv èart xaî oùx oùatwosç,
xaî àSùvarôv èaxt xpoawntzoü Ttvoç âXXIjXotç Tà D'Eta zpôawxa xotvwvetv.
s IlàXtv Xéyouatv otl pôvoç ÈaTtv atTtoç ô IIaTT|p, Stôrt pôvoç àvatxtôç
ÈaTtv atTtoç. — ’AXXà toüto àSùvaxov. Kaî Tfjç xrtaEWÇ yàp àvatrtôç
ÈaTtv al’xtoç ô llaTifjp, 8 tp;atv o BaatXstoç atTtav npoxaraprtx^v, xaî o
tpitjatv ô rpYjyôptoç àvapyov. Kal aù&tç 8 BaatXetoç ûnôaraatv àpytx^v
tôv IlaTÉpa xaXet, Xéywv èv ÉxxaiSexàrip twv rcpôç AptftXôytov „Kal
io pvjOEÎç otéa-b-w ps 7) TpEtç Xéyetv àpytzàç ùnoaxàaeîç“, xat Tà sEïjç, 6jç
ptàç oüotjç pôvïjç OTjXovôxt tt]ç àpytz^ç vxoaxàaewç. ’AXX’oùx ÈaTtv àXïjHÈç
etzetv Ttva, OTt xÿç ZTtaswç Èart pôvoç atTtoç ô llax^p, prjSèv npoaxt-
Hévra- oùrw yàp ot atperizoî tô St’l'loü Tà rcàvxa ysysy^ailat Èvôouv,
St’ ïtou pèv aÙTà yEvéaO-at ôpoXoyoüvreç, atTtov 8è aùrwv xaî Sr^ptoupycv
15 tôv IlaTépa pôvov stvat, xat toutou yàptv ûrco twv StSaaxàXwv TjXéy-
yovxo Èx Tÿç twv zpOri'ÉaEwv àvTtperaaxàaewç zat àXXotç rpôrcotç àXr,-
8'Èat rcoXXotç, ot ptav àpyijv zat ptav atTtav x^ç xrtaewç tôv llarépa zat
tôv l’tôv xaî tô Ilveüpa tô àytov auprcspatvouatv, et xaî zaH’ aura; at
ùrcoaxàaEtç èzeivat rtp atxttp zat Ttp atrtartp Btaxptvovxat. ’EvxeùD’ev ouv
lo pàXtara oeî auvtévat Aaxtvouç, ôrt ÿ Stà rcpôfl’Eatç, Èv tw ot’Hou tô
IlveOpa ÈzTtopeûeaibat, où OTjpatve: atTtav zaHàrcep èrcî t^ç twv ôvtwv
oryptoupytaç • ô yàp StSàazaXoç outôç <pjatv, oùy wç è£ aùroû, àXX’ wç
f. 213 | ot’aùroû èxrcopeuôpevov• toüto Sè èart -rfjç twv ôvtwv oïjptoupytaç oùx
àv TtOTS etxev Èxetvcç, ÔTt oùx ÈE aÙToü àXXà St’ aÙToü pôvou xà ëvxa
ar, xap^yâ'Tjaav. "llaxsp xotvuv rj Stà où xaùxàv OTjpatvet x^ êx Èv tw toù
âapaaxïjvoû Xôyw, el y£ xaHàira^ Èzstvoç xaûxa xeydiptxev, oûxwç oùSè
xà atxtoç Èxet -tfjv àvatTtov atxtav ar^patvet pôvov où yàp àv ànexXv'i-
pwaev àzXwç oüxw zat ywptç xpoa&^xTjç xtvôç • et Se xaî xôv Ytôv aïxtov
etSwç xpôxtp Ttvt xat tt^v otà taoSuvapoüaav Èx ÈTTiaràpevoç, Spwç
so ÈywptÇé xe xàç TtpoO-éastç xaî àzezXljpou xàv Xôyov oütwç âxXwç, où
zaXwç àpa ^ntaraxo yp^aO-at Ttp Xôytp, cure {teoXéyoç àzpt^ç àv ^v.
AXXà xoùvavxîov à~av ÈaTtv, oxt xat toùç BaatXslou xpoç Ap-ptXôytov
fjSet Xôyouç xaî toùç Tfjç freoXoytaç Spouç oùrwç TjTttaxaro, waxe xat
otSàaxaXoç aùrwv xotç ùarépotç rcàatv ûxàp^at. Kaî pv]v où toüto pôvov
so tpTjaîv ô Aapaazïjvôç, àXXà zat Sxt xàvra 8aa apport mjy^i, aîxttp, yevvv,-
ropt, xtp Ilaxpl pôvtp xpoaappoaxÈa. Et yoûv ràv l'tov atrtov -j^Set xoü
llveûparoç, àvxécpaazev àv xepttpavwç saurw Xéywv oùrwç.
6 yciç om V 20 awtîvai PM 22-24 «ââ’wç — ovx t-S avrov om M
25 Tavrô P 37 arré<p>i<>ev P
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
24U
’AXXà xt zai npôç xoûxô yaatv ot Aaxtvot; "Oxt, ènetSrj où npo-
céilïp/.ev ô StôàaxaXoç xip yevv^xope ri xat npo^oXet, ptàXXov ùnèp
aùxwv èaTtv rj ffjatç- èotze yàp èvxeû&ev èxeîvoç pi] tov Ilaxépa ptôvov
npo^oXéa ntaTeùetv, wanep xat ptôvov yevvrjxopa. — AxoueTwaav xotvuv,
ÔTt pôvtp aîxttp tpaatv. Etnep oùv xj aÎTtaxtxôxxjg èv xô> üaxpl yévvxjatv s
nepteyet xat npo^oX/jv, pôvoç Sé èaxtv atTtôç, zai pôvoç èaxî npopoXeùç.
Kat npôç xoùxotç pôvoç Ilaxxip wv, pôvoç èaxl xaî npopoXeùç • Zlax^p yàp,
yxjat, zafrôXou toü ôvôpaxoç toûtou Xap^avopévou, yevviIjTwp èaxt xat
npo'ôoXeùç. ’Ext, ô llaxxjp Aôyou yevv^xwp èaxtv ô aùxôç xai Stà Aôyou
TtpCjSoXeùg ITveùpaxoç xaxà xouxovl xôv StSàaxaXov. | 'O Sè Ttôç wanep f. 2
oùx èaxt yevvxjxwp, oùte Stà Aôyou npopoXeùç. Oùxoüv oùSè npopoXeùç.
"Oxt Sè tô Stà xoü Aôyou npo^àXXeaO-at xô üveüpa xô àytov oùx èÇ
àvàyxTjg Setxvuat xôv Ttôv aïxtov xoû Tlveùpaxoç xoû àylou, tbç ot Aaxtvot
voptÇouat, zat tbç xj npôO-eatç èvxaüO-a auvà^etav cpùaewç Setxvuat ptàXXov
zai Stàxptatv zat xàiçtv, où t^v aîxîav, tbç aùxot poùXovxat, xaûxa Sé- is
Setzxat npôxepov.
"O Se àvxl nàvxwv àpzet npôç ànoXoyîav, Sxt ô xoû StSaaxàXou
zavtbv oûxoç npôç toùç StSaaxàXouç ànavxaç àva^épexat, xàxetô-ev ëyet
xô zpàxoç, èneî zat nàvxa à çxjatv aùxôç, xtbv StSaaxàXwv èaxlv
ôpoXoyoupévwç, zat oùSèv ïStov. "Onou àv oùv eüpflç, tpaatv, èv xotç 20
StSaaxàXotç aïxtov zat nyyxjV zat yevvrjxopa, xôv Ilaxépa vôet pôvov
zat nàv ô' xt av xatç npoaxjyoptatç xaùxatç àppôxxot, pôvtp Ttp Ilaxpi cpépwv
npôaanxê. ènei zai aùxol oùtw xaXoûat pexà ryç xoû ptôvoç npoaflàjxrjç,
pôvïjV nxjyîjv Xéyovxeç xat ptôvov atxtov xat pôvov yevvxjxopa • àXX’oùBéva
àv eupot xtç xwv StSaaxàXwv pôvov npofjoXéa Xéyovxa xôv Ilaxépa, oï ye 26
oùSè npofioXéa xoûxov etnov ànXûç, àXXà pôvoç ô 0-eoXôyoç Fpijyôptoç èx
TtoXXyç -epl xà xotaüxa ^tXoxtplaç xaùxijv èjçeûpe t^v XéÇtv, wanep tt]V
èxnôpeuatv, npôeatv zai sxneptptv, xoü xaxà r^v Xé£tv éXXigvtapoO cppov-
xtaaç èxàXeaev ’ ot Sè npô aùxoü xat pex’ aùxôv nàvxeç ayeSôv ùnô Ttp
xoü Ilaxpôç ôvôpaxt xai ttjv npoç xôv Ttôv àvayopàv xoû Ilaxpôç xaî xtjv 30
npôç xô Ilveûpa èvôouv, xaxà xtva yevtxrjv a7]paalav xtp ôvôpaxt ypw-
pevot, tbç l'aa Suvàpevov IlaTépa eïnetv xaî atxtov.
Kaî pijv èpoûat Aaxtvot, wç oùSè Fpïjyôptoç ô yptbpevoç xtp xoû npo-
[3oXéwç ôvôpaxt, pôvov npopoXéa xôv Ilaxépa xaXet. — Ilàvu pèv oùv, eî
xat p$) xaxà Xéiçtv oùxwat, prçS’ wç àv xtç tSot Xvjpwv, àXX’ | wç àv xtç f. !
t’Sot xàç ôtpetç ùytetç ëywv. Eî yàp ôptÇôpevoç i^ptv, tbç oùxwç etnetv, xô
xoû Ilaxpôç npôawnov, toûto, cpvjaév, èaxtv vjptv ô Hanljp, yevvtrçxwp xai npo-
^oXeùç, pôvoç Sè üaxijp ô llaxrjp èaxt xax’ aùxôv èv xlp npôç "Hpwva
7 xai nçoQ—xai nçofM.evq om VM 28 n^ô&soiv V 85	A
250
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xôytp, sùStjXov Srt xat pôvov yevvfjropa xat [jiovov npoôoÀéa toütov $o'j-
Àera"t etvat. '’Enetra. xàv p-^oéva eup7t rtç toûto XèyovTa prjrwç oûrwaf, àp-
poTTet Sè èv roîç &etotç to npopàÀÀetv Ttp aîritp xat rÿj TrrjyŸj, wanep to
aÏTtov xat rijv nTjyijv Ttp Ilarpl pôvtp npoaappôrretv vjp,<xç xeÀeùet, oùtw
5 Sàjnou xat tô npofJàÀXetv. Tt Sè npôç èxetvo èpoûat toû AapaaxTjvoû, tô
rijv ùnap^tv oùx èyetv èx toû ï’toû tô Ilveüpa tô àytov; ô Xéywv, àvré-
cpaazev àv éaurtp nàvu, et ye tôv l’tôv àpyljv |jSet toû Ilveûparoç. OùSèv
[jtèv àÀTjB-èç etnetv eyouat- ao^tartxà oé, nàvu noXXà- otov, ort àpvetrat
èx toü ï’toû rijv Onap^tv èyetv, àXXà auyywpet Stà toù ï’toû -rijv ûnap^tv
10 èyetv, inet Xéyet Stà toû Ttoü tout’ èxnopeûea&at.
Ilpwrov pèv oùv tl nore tco StSaaxàXtp fjouXerat tô St’Ï’toû êxno-
peûeafrat txavwç vjpxv SéSetxTat èv èxetvtp Ttp pépet, èv tp nàvra Tà Tot-
aüTa (ÔTjrà ônô xavôat xat rùnotç aùrotç rotç eînoûat StSaaxàÀotç àvenrû-
Çapev, onou SéSetxTat pij voetv èv Ttp St’ ï’toû -rijv aîrc'av ttjç ûnàpijewç
is wç èx npoaeyoüç àpyTjç xaî aîrtarTjç. Toûto oè xat aÙTÔç notée aa^èç
 èxet npoartO-etç- „pôvoç yàp aîrtoç ô Ilarijp", xat aE npôç toûto nàXtv
ànoxpEaetç Aartvwv èvayyoç àSpavetç àmjXéyyihjaav. ”EnetTa et raûrTjv
ttjv è^yrjatv aùrwv ènatvoûatv, ènatvoûat Sè xaî AapaaxTjvôv, oùtw Tàç
npoB-éaetç ànoStaarTjaavra TaÙTaç, Stà rt pèj xaî aùroî àcpévreç tô èx toù
20 l’Eoû tô IlveOpa èxnopeûea&at Xéyetv èv tw aup^oXip, tô St’ l’Eoû èznopeûe-
afrat npoanO-éaat ; Atà rt prj cpeùyouat ptèv ànep èxetvoç tpeûyet, rtpwat
f. 214T Sè ànep atpetrat; | Et Sè jxvjSè péypt toutou poùÀovrat yevéaD-at xaXot
Te zaî Stxatot tptXot Tfjç npôç toùç StSaaxàXouç etpr(VT)ç xaî ijpwv aùrwv,
àvTtnotoujjtévtov twv StSaaxàÀwv, nwç fyiteîç aùrotç npoaé^opev, wç àv
25 poùÀotvTQ nàvTa èiçTjyoujiévotç ;
Kat Itc Tàç iauTwv è^Tjyvjaetç jjtàj aTépyouatv. Olov, ènetSàv aÙTOtç
npoTetvwptev TaÙTTjv toù Aapaaxvjvoû rijv jôf/atv ttjv Àéyouaav èx toû Ï’toû
[il] èyetv rô nveû|i.a ttjv ùnap^tv, àvrenàyouatv aùroî -rijv pîjatv èxetvrjv
ttjv Àéyouaav St’ EEoû èyetv rijv ùnap^tv • oùtw yàp vooûatv aùroî rô
8o St’ ï’toû èxnopeùeaB’at. Eïra raôra [XTjSèv otatpépetv tpaatv Saov npôç ttjv
atrt'av, àÀÀà rijv Statpopàv ttjv èv ratç npo&éaeat raùratç aTjjAatvojjtévTjv
èx roû rf)ç atrfaç àvtaxEtv rpônou, ïjv ourw tptXijv otovrat elvat, ware
jjtTjSè notetv Sûvaaftat Sûo àpyàç rôv llarépa xaî rôv l’tôv. El rotvuv
raûO-’ oùtwç etyev ôç aùroî Àéyouatv, èSet rôv Aa[jtaaxï]vôv xaî à'|j^w raûra
35 Àéyetv xat ôjxoÀoyetv, npoartfrévat Sè jaôvov, Srt Statpopàv rtva êyouat, xaî
ttjv Sta^opàv raÙTTjv npoaStopîÇeaB-at. Nûv Sè Ilveüpia ptèv ï’toû, tpTjaî,
Àéyojtev, èx roû Ï’toû Sè où Àéyopv. Kaî St’ Ï’toû pèv èxnopeûeaS-at rô
Ilveüpa Àéyet • êÇ Hoû Sè ttjv ünapÇtv èyetv àpvetrat. Oùx àpa raùràv
9-10 aÂzà — ii/eiv om M njr vnaÿîiv — 4<à tov Ylov om V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
251
èxeîvoç àptpw TaûTa èvôptÇev et Sè pr;, xaxwç èrcotet /wptÇwv oùtwoI
tà à/wpiaTa- oùBelç yàp àX^tvôç 8’eoXùyoç, Suotv rcpoTàaewv oùowv àXrp
fl-wv, Stacpôpwv Bè xaxà tl, tîjv plav pèv àpvetxat, xijv Sè èxépav ôpoXoyet,
zal toîç àÀXotç oùtw rcotetv oup^ouXeùet, tô rcwç Set O-eoÀoyetv èxxtfré-
pevoç, orcep oùSè èpwTtbpevov àrcXwç àv èSet rcotetv.	s
”E<rcw Sè ràv Aapaœzrçvôv éaurov àyvoŸjaat, -?j Vjpdëç aùxôv àyvoetv,
7| xwcpeûetv rcpôç toùç Èxelvou Àôyouç. Oùxoüv el tôv Aapaaxrjvôv èrcat-
voüot AaTtvot, àtpeXovxeç | êx toü auppôÀou to èç Roû, tô Bt’RoO rcpoaxt- f.
i>ÈTwaav. ’AXÀ’ oùSénoTE toüto rcotTjaouatv • où yàp èrcatvoü-jt tô Bt’ ïtoü,
zat ùrco^taç pèv oùv xaTà toùtou xtvoùot rcoÂXàç. Oùxoüv oùBè tt;V Aa- w
paaxïjvoü Ttpo'jtEVTat yvwp^v, oùBè tt;v eauTwv è^yyjatv aTÉpyouar xaî
rcwç ’^pàç (SoùÀovTat rcet'0-etv è^yrpeatv, (Sv aÙTOt xaTacppovoüatv èpytp
xat àxtpàçouatv ; ’AÀX’wç eotxev, où toüto ozorcouotv Brcwç àptpôxepot tw
Aapaœzvjvw aupywv7''jopev àÀYjfrwç, àÀA’ ô'rcwç pàXXov vjpàç àrcoBtaar^-
aouot toû AapaaxTjvoü, tp povw toooûtov, ôrcôoov rcàatv ô'pou toîç BtBaa- is
xàXotç aèpaç ocpet'Xopev, xat rcoXù rcXéov aÙTo! Ttp AtSaaxàXtp twv àrco-
yà'jEwv àrcovèpouatv, ov rcpo’faxavTat rcavTa/oü.
’AXX’ èrcetBàv navTaxùô’EV auyxXeto&watv etç àrcoptav, Xéyouat Btà
toü rcapà ocptot otoa'jxàÀou ©wpà, oxt Aapaaxrçvèç Neaxoptavôç r^v èv xjj
rcept toü IIveû|JtaTOç B6^yP "Oôev èv TOÙTtp Ttp ptèpst où BeÎ t^ àrcotpàaet 20
toùtou auvtOTaaS-at. KaXwç àpa oùBèv Btacpépetv otovrat Tà èxetvou ao-
ytaTtxwç è^yeta^at, oùBè vopttÇouotv ÈÇaptapTàvEtv, àv oùtw notwatv,
èrcetrcep atpeTtxôv èxetvov vojuÇoutJt, xal twv rctbnoTE yeyevïjnévwv
ptaTov atpETtxâjv, et'rcep -À^ouXeTO apeoB'Etaav XP^votç TO'jOÙtoiç atpeatv
àvaÇwrcupetv xat etç cpwç àyetv. KaÀwç xat Owptàç ùrcô AaTtvwv vûv as
rcào/et, peTà Tàç Brçpoataç àvaxTjpùiçetç xatç ttjç afpèoewç ouacpTjptatç
^aXÀôpevoç ùrco twv tÿjç àvTtS-ÈTOu polpaç rcpotoTapévwv. KaÀwç Vjptv
èXéyeTO rcpÔTepov, ÔTt tï]V rcpoatWpCTjV èxelvwv où xaTà NeoToptavwv, àXXà
xaTà twv ’AvaToÀtxôv èxxXr/atwv rcpoaeTt&ouv, aï ttjç xa&oXtx'îjç èxxX'/]-
otaç xal twv rcaTptwv BoypàTwv èv oùSevt rcape^eaav oùrcw péxpt s»
vûv. Ilwç Sè Tjyvùrpe toüto Owpâç, tbç et pèv xal èv àÀÀtp xtvl npàypaxt
tôv AapaaxTjvèv et^s | Betxvùetv tpeuSôpevov xat rcpôç xàç xotvàç.àrco- f.
paxôpevov BoÇaç, t'awç àv ÿjBùvaxo rcetO-etv Vjpàç St’ ùrcotptaç xôv BtBàa-
xaXov xàv xoùxtp rcotetaftat Ttp péper èrceî Sè èv Ttp ÇrjTOupèvtp povov
aÙTÔv StapàXXet, pv] Bxt y£ rcepî xoü AapaoxTjvoü, où xijv BSÇav èx xot- 35
oùxœv xtvwv rcXaapàxtov BtaoaAeùetv pwpla rcoAXfj, àXX’ oùBè rcepî àXÀou
xtvoç rcpoatbrcou vj SôypaToç twv xuxqvxwv à^tôrctaroç etvat BôÇet.
6 ôè — ayvoiîv om P 37 Après n^oïaraiiévan’, cette note dans P et
aussi dans D, f. 218T, de la main de Scholarios: rorç àno tov Sxotov xal <Pÿav-
T'iioxov Mysi, TÔiv VGTtQWV A/ÔaOXaiMT
252
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Aéyet Sè ô 0w|jtâç xat tô toû Nearoptou xaTaStxaaD-flvat aûpt|3oXov
èv Tfl rptTfl auvôSw. — KaTeStxàafrfl ptèv ouv tô aûpqîoXov à'nav, tva [ifl
aipÇBptevôv Te xaî xflpuTTÔpievov fiXànTfl toùç ànXouarépouç, uni to:;
ûytatvouat SoYptccat xat toû Btecp8,ap|jiévou |JteTaXaptpàvovTaç. Toûto Sè flv
(.fl xaTà toû XptOTOû |3Xaacpflptta • où nàvTa Sè Tà è|inepiexô|Jieva Ttp auji-
PoXcp xaTaSeSt'xaaTat, oùSè toûto yoüv etStxwç, 8 nept toû IIveuptaTo;
NeaTÔptoç elnev. H Betôàxw 0w(iàç noû Tflv nept toû IIveû|iaToç Neaec-
ptou SôÇav ot Tfl; Tpt-flç auvôBou naxèpeç fl xotvwç fl t’St'wç èz^àXXouatv
ô; alpextxflv. Eî Sè Stà tô zaTaStzaa^vat tô aûptPoXov Èxetvo, nàvxa
10 cpeuÇoûp.eiIa xat [jtta^aoptev tbç atpeTtxà Tà èv èxet'vw nepte/ôpteva, àpvfl-
aôpteS’a eva 0eôv elvat IlaTépa àtStov xat àel 0eôv ôvto< IlaTépa, xaî Tà
Xotnà toû aupflBôXou, èv ot; èaTtv eùaepéaraxoç 6 NeaTÔptoç, nXflv évô;
[lôvou Tflç etç Tflv otzovoptiav toû Ytoû toü 0eoû pXaacpflptlaç • not'/jaatTO
S’ àv Tt; ptéya xexptflptov toù [jtflSèv zytt'i àXflfrèç npôç Tàç toû Aaptaaxfl-
16 voû p^aetç AaTtvouç etnetv, tô auxocpavTetv èzetvov xai ôta,3àXXetv • wç
è'otxe yàp Stà tô pjtàj Bûvaa&at Tt [j.fl/avflaeaîiai npôç aÙTà; /pwjjia yoûv
ntilavÔTflToç è^ov, aa^wç oûtwç un’ aÙTwv jjaXXoptévouç, npôç tîjv toû
f. 216 BtBaaxàXou auzocpavTÎav eùxôXwç èTpànovTo. "Olhev xat et t: npôç | aÙTà;
ànoxpt'vovTat, aÙTot jièv npoxaTeyvtbxaat toûtou, flpàç Sè oî’ovTat napa-
20 zpoûaeaîlat • oùtw Sè état npô/etpot nept Tà; twv StSaaxàXwv Sta^oXàç
xat tô toùç auToùç alpeTtxoùç ^yeta^at xat StBaaxàXouç, waTe xaî tôv
AùyouaTèvov aÙTÔv (xat î'Xew; jiot yévotTO ô ptaxàptoç èxetvo; otSàaxaXoç)
oùx àv ôxvflaav Sta^aXetv wç alpeTtxôv, et Tfl; npoa&flxflç flpttv auvé^atve
npwTotç ToX(iflTatç yeyovévat, aÙTot Sè to:ç xotvotç xa&ànep vûv vj|ieîç
26 èvéptevov S6y|jtaaf xatTOt ye vûv èn’ aÙTtp [jtéya cppovoûat, xaî nàvu St-
xatwç- TOTe Sè oùx àv èSua/épavav xat Mavt/atov ÈTt xaî nveuptaToptà^ov
xaî àXXo Tt TotoûTov èntcpflpttaat tw Tflç àXflfl-etaç StSaaxàXw xaxSv, wanep
vûv xaTà toû Aaptaaxflvoû nparrouat.
llept ptèv oùv Aaptaaxflvoû ToaaÛTa àpxettw. — Tt Sè nept Tpfl-
30 yoptou ^flTéov, 8; ^flat nàvTa Tà xoû IlaTpôç etvat xaî toû Yloù, 7tXà(v
ttjç atTtaç; Tt nepî toû Ma^tjiou, oç Tpflyoptw netO-optevoç, tôv YEôv tpflat
pifl elvat alxtav t^S toû àytou ÜveùpiaToç èxnopeûaewç ; Tt nepî Atovu-
atou xat xwv àXXwv, Tà npôxepov exTe&e'.|jtéva XeyôvTWv; *Ap’ où nàvxeç
oûxot auptnXÈÇouat rl/v àvTtcpaatv, et TaûTa XéyovTeç, Sptw; tppovetv tôv
35 Ylôv àp/flv xaî ai’Ttov toû nveûpiaToç ntaTeuiIflaovTat ; TI xt xaî nepi
toûtwv èpoûatv, ènetSfl nape^flyetaB'at toûtouç èHèXovTeç où XavO-àvouat ;
ÜÔTepov wç alpeTtxot xtveç Jjaav xat xà Neaxoptou ècppôvouv; Kaî pjv
evtot toûtwv npô Neaxoptou yeyévflvTat • nàvxeç Bè ôpioû xi;; èxxXflataç
18 iTfiénovro V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
253
StSàaxaXot xai t^$ ôpO-oSo^t'as àxafrai'peToi nùpyot zaî xpetTTous ànàarjs
ûnotpîas yeyôvaotv• et Sè xai p-^ XeyouiJt toutous aîpeTtxoùs etvat, yj tpeùoe-
sfrat, àp’ où/ ëTepov Ttva Tpônov Tà aÛTà TaÜTa Xéyouotv, ènetSàv tôv
pazàptov ’lwàvvijv ttjv toû Nearoptou nenov&évat | vôaov èntSetxvùwotv, f. 216’
o; oùSèv èTepov ?( Tà twv StSaaxàÀwv èxetvwv èntTepwv, aÙTats Xpïv npo- 6
TiO-Tjat Xé^eot, Xéywv Sti tô Ilveüpa èx toû Hou où Xéyopiev, StoTt pij-
ôéva twv StSaaxàÀwv eüpe XèyovTa toûto, pjSè ttjv zafhoXtz^v èxxXr;-
atav oùtw XTjpÛTTOuaav, àXX’ t) pôvov èx IlaTpôs pèv èxnopeùeafrat, St’ Hoû
Sè xopTjyeîaO-at Tÿj XTtaet, xat éz IlaTpôs St’ Hoû npoïévat Stà ttjv twv
O'ôtwv ùnoaTàaewv zaY oùaîav auvàcpetàv te xat eÙTaxTov aupnXozVjv, io
StoptÇôpevos Sè pôvov atTtov etvat tôv llaTepa, StÔTt nàvTas eùptaxe pôvïjv
nr^yr^v Trjç HeÔTr/toç tôv IlaTÉpa XéyovTas xat povTjv aÎTt'av xat Tà
TotaüTa ;
’AXX’ ot pèv AaTïvot togoûtov StSaaxàXwv èapôv cpavepws oùSénoTe
ToÀpfpouat StafiaXeîv, et xaî Tpônov eTepov tout’ aÙTÔ npàTTOuatv ^peïs i6
Sè w; aofptaTwv Ttvwv èxetvwv zaTayvwaôpeO-a Sàptou, et ntaTeùovTes tôv
Ytôv àpx^v elvat xaî atTtav toû üveùpaTos, Spws pôvov atTtov tôv Ila-
TÉpa, zaî p.Y] è^eiv tôv Ytôv ttjv aÎTt'av èv tt, xleÔTTjTt, zaî à^twpa toü
IlaTpôs tt,v dôpx’î’jV xat tô atTtov, xai èx toû Yîoû pô; etvat, xaî TotaûTà
Ttva SXeyov • xaî twv àp)(atoTépwv pàXtaTa zaTat^cptoupé-iba, ô'atp xaî20
Tots ùaTépots aÙTOî tÿJs auvapnay^s yeyôvaatv atTCOt, zaî toû ttjs àvTt-
tpàaew; peTaSeSwzaatv aïaxous, pïjTe èv tw auppéÀw xaTà MaxeSovtou
tt(v èyxezpuppévTjV aÙTOtç Sô^av SrjXwaavTes, ot’ eïnep noTè éSet ^avepoûv
aÔTfjV, pïjTe xaTà NeaToptou ÇtjXov èntSecÇàpevot npénovTa, àXXà xaî 36-
SavTes nàvu auvr(yopeîv, p^Te ot TeÀeuTatot AapaazTjvèv ànoSoxtpàaavTes, »
oùtw cpavepws T^v Nearopfou oôèav peTà ToaoÙTou$ /pôvous StSàaxovTa,
waTe xai ùnô toû 0wpâ xpaTij&fjvat, àXXà xaî napaSôvTes Vjpîv ws tÿjs
| àXïjO-stas StSaazàÀw ^p^aHat xaî pàpwpt,	f. 217
’AXX’ oùx èoTt TaûTa àvTtçaots, æïjaouat AaTïvot. llàvTa yàp Soa
èxet ô IlaTv'p, xat ô l'îôs êx£t ^Xtjv Tfjs aîrtas, TŸjs xaTà tô yevvàv so
SryÀovoTf SùvaTat Sè ttjv aÎTtav è^etv t)]v zaTà tô npofiàXXetv xaî pôvïj
K7iY^ freÔTïjTos ô IlaTïjp, àXX’oùx èaTt pôvos nrçylj toû IIveûpaTos-
èoTt yàp xal ô Ytôs n^yr; toü IIveûpaTOs èx n^yŸjs toû IlaTpôs • xal
iStÔTTjs èaTt toû IlaTpôs àp/^ xat to aÏTtov, àXXà tô àvatTtov aÏTtov
xaî npwTTj àpx^- ’AXX’ aÙTat at ànoxptaets èv toïs tôîots éxàaTïj TÔnots sa
npÔTepov è^XéyxS'Tjoav. Nüv Sè àpxet toooûtov eînetv, ws et pèv ô 0-eo-
Xoyos Tp^yoptos êXeyev àXXoD-t nou tôv Ytôv èx£LV TV’' atTtav toü Ilveû-
paTos, ei ô Atovùotos eXeyé nou tôv Ytôv nïjyljv etvat toù IIveùpaTos,
5-6 TtQOGTÎd-riai V
254
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
rcepî r^ç ùrcâpEewç twv ùrcEpouatwv êxetvwv rcpoawrcwv 8'EoXoywv, oùx àv
êSÉTjaE rcôvwv Aarlvotç, ware Betxvùvat Taûra jatj elvat àvrtcpaatv, zal
ri]V Blatrav àveuptaxetv zal ïjp.tv ùtpïjyeta&at • zal ^ptetç yàp aurai rcpoürco-
B’ép.evot rcàvrwç, wç àSuvarév èart BtBaaxàXouç roaoùrouç èaurotç àvrt-
& tpdaxEtv ô; èx auv^jftaroç, eùpo|iev àv rcàvu paotwç ràv rporcov, <5 rfjv
àvrt^aatv raùrïjv roû Xôyou xal où Tfjç èvvotaç èrctSetareov àv ebj- oùSè
yàp oùrwç Vjptetç xu5alQt) wote rcpôç roûro ôetaô-at Ttvoç rôv rcapà Aart-
votç aotpwv ôBrjyoû. ’Ercel Bè o freoXôyoç ftarspov [tôptov àel Xéyet rfjç
àvrttpàaewç, xal oùôércore ftarEpov, xal Mà^tftoç ôjiolwç xal Atovùatoç,
io fjfiEîç te où pouXopteO-a Xùetv àvrttpàtjetç, Sç elaotyouatv ol Aartvot, oùx
àç ot BtBàaxaXot Boxoûat rcotetv, xal Aartvot ptàrTjV rcovoüat Xùatv rcet-
pwptevot* et yàp xal ràç àvrtcpàaetç raùraç zaXwç Xùouctv, àXX’ oùx ex ou a t
f. 217t Betlçat roùç BtSaazàXouç | Tfjç O-eparceurtzfjç aùrtbv BeoptÉvouç, èrcel [itjBèv
èxetvot Xéyouat rotaûryjç {J-eparcetaç Beoptevov où yàp àvrt^àazouatv BXwç,
is oüre Boxoûat rotç vûv êxouatv.
vE)(et yàp oùrw rô rcpàyfia Aarlvwv. Aéyouatv aùrol rôv Ktôv àp^r(v
etvat roü nveûjjtaroç zal atrtov • àvrtXéyo|Jiev fjp.etç xal Tp^yéptov cpépoptev
xal Atovùatov xal roùç Xotrcoùç BtBaaxàXouç pejJatoüvraç ïjitv rf;v àvrt-
Xoytav. ’Arcozptvovrat rcàXtv aùrot, tbç raûra Aéyovreç ol BtBàaxaXot,
20 8|iwç àpx^v è^povouv rôv l'tov Elvat roû Ilveùjiaroç etr oùv aïrtov • roûro
8è où ^ijrotç rwv BtoaazàXwv Betxvùouatv, tva rfjç êv rtp Xoytp raÛTïjç
èvavrtôrîjroç àrc’ aùrwv àvEyEpB-etafjç rwv StSaaxàXwv, xal rfjç àrcoptaç
rcetpaB-wptev à|i^w xotvfijç rijv Xùatv eùptoxEtv. ’AÀX’otzoB'Ev Xéyouatv
elra rcpàç rù Xùetv t?]v èvreüB'ev àvloxouaav àrcoptav, StatpÉaeat xal è^fj-
26 y^aeat XP“VTac>	aup,tpépet rcpoaSéxea&at • où yàp è^ouat rô
rctarôv 50-ev aùràç roûr’ ë/etv èxpfjv. Ttç oùv aùrotç rcpooé^et Xotrcov:
Otxo'S-év re XéYouaL tôv Ylôv stpxïjv elvat roû IIveùjjiaToç alrtav, xal
èrcetBàv wç rotç BtBaaxàXotç àvrtçàaxovreç èyxaXtbvrat, Btatpéaetç èrcà-
youatv oùBevl rwv BtBaaxàXwv p£patou|tèvaç. Ttç yàp slrce rôv StBaaxâ-
so Xwv ràv ïlôv rcvjyTjV elvat roü nveûjjtaroç êx rcïjyfjç, rcpôç àvTtôtaaToXr(v
rtvoç rcijyfjç rcptbrvjç, vj roû Ttoû ttjv alrtav àtpeXtùv, ttjv xarà rô yevvàv
rcpooêO-ïjze ; MyjBêvôç oùv twv BtBaoxàXwv ij rô Tïjç àvrttpà-jewç èxetvo
ptôptov j3e[3aioüvToç, ttjv Btatrav, Statrwat r^v àrcoplav raûnjv Aartvot,
rcoXXtrç y’ àv elïj ptwpta, [tBvotç aùrotç rcelfreafrat, <î>ç àpa p.éxpt rfjç XéIçêwç
se -f] à'mqaaiç torarat aùrij, èx roû Btatrâv aùroùç ol’zoO-ev. "H oùBè Stat-
petv aùroùç àv êBet, oùBè rcetpàa-Q-at xarà rfjç àvrttfà'jEWç, ijv aùrol rotç
f. 218 BtBaoxàXotç | èrcdyouatv- àXX’ ïjpxet [tôvov oùrwç ôplÇetv, ôarcep voptoO-e-
roûvraç, ort ô Ttôç roû 0eoû àpxij xal at'rtoç èart roû IIveù|jtaroç, xal
3 eiÿloxeu’ V 29-30 /3s/iaiovfxîvttg—itôaoxâ)Mv om V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
255
xô Üveüpa ix£C x'° ûcpearwç etvat èx toû Ilarpôç àpa xai Ttoû, et ye
êpéXXopev aùrotç oùtw paSt'wç nstfreailat. AŸjXov oùv èart navr't rtp [3ou-
Xopévw xplvetv ôpfrwç, Sri xat âvrttpaalç èart rô re yjpérepov Sôypa xat
tô Aartvwv, xaî Srt raùr^v aùroi npàrrouat rrçv àvrtcpaatv, oùx èx rffiv
StSaaxàXwv èyetpopévTjv Xûouat, toû Xôyou pôvov elvat raùrTjv Setxvûvreç, s
<ôanep Sïjnou netpwvrat.
TexpŸjptov Sè èvapyéararov roû roûfr’ oùrwç èxetv> ènetSàv aùrotç
Xéywpev Kat nwç où poûXeafre pefr’ Vjpwv ôpoXoyeîv rô Üveüpa rô àytov
ôpooûatov pèv etvat rô) i’Ecp roû 0eoû, èx pôvou Sè roû üarpôç ûtptarà-
pevov èv rw tStoauaràrwç etvat xat npoawntxwç ; ànoxplvovrat, toûto 10
vearoptavrjv atpeatv elvat, xaî Stà toûto pij Sùvaafrat atpâç r^j oôôv) raùrvj
tj’jvlaraafrat. Oùxoüv àvrttpaatv Tjycûvrat xaî aùroî rô elvat rôv Hôv
àpxljv roû üveùparoç, xaî rô pvj etvat àpx^v xaî rô êxetv rô üveüpa
rvjV ùnap^tv èx roû l’toü, xaî rô pi] èxetv xat T&v üarépa pôvov
atrtov etvat roû üveùparoç xafrànep xaî roû Tloü, xaî rô pi] elvat oùrwç • is
ware xaî atpsrtxà voptÇouat rà ye ^pérepa etvat1 xaî Stà toûto pvjSè
oùvaafrat a^âç roùrotç auvrtfreafrat. Tü rt y’ Sv èxwXuev aùroùç npôç
raûra pefrtaraafrat, etnep oùre àaùpfjara rotç îôlotç Sôypaatv, oùre atpertxà
etvat èvôptÇov, et pi; Stà xevoôo^tav pôvov r^oùXovro rip xotvôv ^Xànretv
eîp^VTjv ; Toûto Sè oùx àv rtç nepî aùrwv ^aStwç ntareûaetev. Oùtw 20
yoüv ^ptv àvrttpàaxovreç oî Aartvot, ênelnep ^petç ràç rwv StSaaxàXwv
npoj3aXXôpefra p-fjaetç, xai raùraç vooüpev xarà r))v SX^frij | xaî npôxetpov f. 218
ëvvotav, xaî t}v aùroî Soxoùatv èv àXXotç pépeatv ènatvetv ol StSàaxaXot,
où xarà rtva PefJtaapévTjv xaî rrjç àvfrpwntvïjç oùaav neptepytaç, eùSvjXov
wç oùx ^l1-7 frùvotç, àXXà xaî rotç vjpwv àvrttpàaxouat StSaaxàXotç. Et as
oè ot ttjç Eùpwnïjç narèpeç rotç ^perépotç StSaaxàXotç où Stecpépovro,
xafrànep SéSetxrat npôrepov, xaî rotç éaurwv àvrt^àaxouat StSaaxàXotç
S^nou Aartvot1 xaî raùraç rfjç àvrt^àaewç aùroî yeyôvaatv alrtot, rùnov
freoXoytaç àvaarrjaavreç àv(frïj re xaî àvŸjxouarov, atrtov xvjpÙTTOvreç roû
üveùparoç rôv Yîôv xat àpx^v xaî Sùo notoûvreç ûnoaràaetç aîrlaç roû 30
üveùparoç- etra eîç npopXvjrtxïjv rtva xaratpeùyovreç Sûvaptv xaî rg èvô-
rïjrt rŸjç fretaç oùataç xpwpevot auvepytp, à nàvra etSôreç xaXwç ol StSàa-
xaXot, Spwç pôvov atrtov Xéyouat rôv üarépa roû üveùparoç, xaî rôv
1 tôv oùx atrtov. TexvoXoyoûat Sè xaî nepî rwv fretwv Aartvot Saa xat
nepi rôv àvfrpwntvwv oùôapéfrev èxet rô pé^atov èv àvfrpwnotç, àXXà 35
xarà SôÇav pév elatv àXvjfrf], xarà oô^av Sè tpeuSfj xaî àôûvara, xaî
ôptarat ntarewç jôttpoxtvSûvwç xafrtaravrat’ Snep ô paxâptoç KùptXXoç
23 ôoxovatv: vootGiv P 25-27 El oï — Ôtôaoxâl.on; om JI
256 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
nàaatç ànoxpénet anouSatç, xat aùv aùxw nàvreç et tw toù Xptaxoû
xaB-apt&ç àyôpevot Hveûpaxt xat toù Hveûpaxoç àÀYphtvot paBrjat.
’AÀÀà Tt xaî npôç xaûxa cpaat; — TijV aùxijV xat ùpetç, w l’patxot,
notetTs àvxîtpaatv ' ntaxeueTe yàp Èx pôvou toû Ilaxpôç Èxnopeûeailat xi
5 Hveûpa to àytov; ntaxeOexe Sè xaî otà toû l’toü èx toû Haxpôç tout’ èz-
nopeûeaO-at, xat Tà xû>v Eùpwnatwv StSaaxàÀwv oùx ànoaxpéçea-ifr prxà.
TaüTa oè àvxîcpaatv neptéxet- et yàp St’ïioù tô Ilveüpa Èxnopeûexa:,
àSûvaxôv èaTtv ex pôvou toû Ilaxpôç tout’ èxnops’fralat.
f. 219 Toûto xaÀwç Àéyouatv ot Aaxtvot, wç ewç àv St' Ttoü | to Ilveüpa
10 ÀéyTjxat ÈxnopeûeaO-at, oùx àacpaÀéç Èaxt tô èx toû HaTpôç pôvou toût’ èx-
nopeûeaô-at Xéyetv ânÀwç oùxwatv- ÛK/j/ît yàp xaûxij ttj npoxàaet ùnouÀôv
Tt xat àvétpïjTov, xat ÈptpwÀeûet Ttç àvxîileatç npàç tô St’ Ï’toû Èxno-
peûeaflar Sôôete yàp àv evxeû'9'ev ev xÿj npoôStp toû IIveùpaToç èx HaTpôç
pijSapwç xotvwvetv tôv ïtôv, prjxe cpuatxwç pfjxe npoawntxwç, àÀÀà
ift zalànaç ànoSteaxàvat Tàç npoôSouç xat àn^pTijaHat Tà npoïôvxa àÀÀï(-
Àwv, Tfl xotvwvta pôvou toù et'Souç évoûpeva- ànep êx{JàÀÀovx£ç ot otSàa-
xaÀot, ot’ l'toü to Ilveüpa èxnopeûea&at etnov, tva tô auvvjppévov xfjç
oùataç napaax^awat xaî xàÀÀa oaa npoÀa^ôvxeç èSet^apev, à nàvxa
àvatpotx’ àv, et èx pôvou toù HaTpôç èxnopeùeaâ-ai tô Hveûpa Àéyotxo
20 t^avepwç oùxwat. Atà toûto oùS’ 7)petç out’ Ènatvoûpev oùxe xijpÛTTOpev
TaÛTTjv ttjv npôxaatv- àÀÀ’ eï Ttç Tàç ônotjitaç Èxeîvaç nepteÀwv, Èxxexa-
O-appévïjv Àéyet xaûxTjv ttjv npôxaatv, xat navxànaatv ÈaTtv àÀïjfW^, xou-
TÈaTtv ÔTt tô Hveûpa xijv atTtav xfjç tSîaç ûnàpÇewç Èx toû Haxpàç ïyv.
pôvou- onep TaÙTÔv Èaxt Ttp tôv llaTepa pôvov atTtov etvat aùxoû xat
as Ttp tôv l’tôv pi) etvat toû HveûpaTOç aî'Ttov. TaûTa Sè cpwvaî twv ot-
ôaaxàXwv eîctv àÀÀ’Spwç ^peîç où vopotleToüpev TaÛTTjv ty;v npOTaatv,
oùSè Sïjpoatqt XTjpÙTTopev, nÀï(v èv Tatç StaÀé^eat pôvatç- oùte yàp àve/ô-
pe&a xrçpÛTTetv à tw xotvtp Tfjç ÈxxÀTjot’aç oùx Tjpeoev, odte fJouXopefra
nàÀtv àpvetaO-at xà àÀTjUvj, oùSè yaptoaîpefha àv noTe toûto AaTtvotç,
so Sti Stà toûto tpaûÀôv ÈOTtv èx pôvou toû HaTpôç tô Hveûpa xijpÛTTetv,
StÔTt xai ô l’tôç ÈaTt toû HveûpaTOç atTtoç npoaex&S> wanep oùSè xaP’-'
219v aaîpeO-a àv kot’aùxotç, OTt St’ l'toù tô Hveûpa) ÀéyovTeç èx toù HaTpôç
ÈxnopeùeaD'at ot otoàaxaÀot, tôv l’tôv évôouv àpx^v xaî aîxîav xoû Hveû-
paxoç- offre yàp àÀT)^ état Taüxa, oûil’ ùnô Ttvoç pepapTÛpTjTat twv
35 StSaaxàÀwv. ’Expfjv Se xaî AaTtvouç oü-w notetv, xaî pi] nîartv etç tô
xotvôv t^ç ÈxxÀTjataç etaàyetv, ùn’ oùôevoç pèv twv àytwv papTupoupévTjv,
noÀÀîjç Sè yépouaav ùnotLtaç, axavSàÀwv Sè àtpoppijv Stxatav napéxouaav.
Et xotvuv à pèv Tjpetç Àéyopev oùx	àÀÀà tôv StSaaxàÀwv
3 i/uetg PVM 12 ti : rt V 29-32 tovto Autivoiç—àr tiot om P
ACCORD DES PERES GRECS Eï LATIN8	257
xaî twv auvôSwv iraawv, à Sè Aaxlvot Xéyouatv, éauxwv état xaî Tfjç
npôç toùç StSaaxàXouç xaî Tjpàç àvxt^àaewç titpîtjtv aùxotç atrtot xafre-
axryzaatv, ^ptetç pèv xàç Tfjç nXàvïjç unotptaç StaStSpàaxo|jt£V ùnô xaÀatç
àantat xatç xwv naxépwv StSaaxaXtatç xaî rotç Xoyîotç toù Hveùpaxoç'
aùxoî Sè xôv xe àXXwv xaî xoù xfjç èxxÀrçataç axavSccÀou, 8 Stà xt(v s
àvxttpaatv rauxïjv èaxt, xtp 0ew xôv Xôyov éxot|jtaÇéaO-waav Sauvai. ’AXXà
pi] yévotro èxetvotç p.xjO’’ ^ptv xotaùxijv ô^etXetv ànoXoytav, xaî Soitj
açîat 0eôç xfjç etp^vijç èntO-uptfjaat Stxaîwç xaî tawç, wç vOv ye xàç
fjpexépaç anapàxxouat tJuvetS^tjetç, fita îrpôç xtjv auvxWjXTjv xwv aùxotç
àpeaxôvxwv èXxavxeç • ôanep aùxoî pèv xfjç èzxXrçataç Xptaxoü xaî xwv 10
B’SÎwv Soypàxwv èÇouatàÇovxsç, fyjttv Sè tbç èxnenxwxôat xfjç àXijfreîaç xaî
cpaùÀotç unoxetpt'otç xptbptevot, xatxot xwv îepwv Xoyi'wv xaî xwv Stôaaxoc-
Xwv, oBç v}|juv f) xoü 0eoü x«P^S ènéaxrçaev, àvxexôpe&a • àXX’aûxoî xà
PoùXsaO-at vôpov notoüvxat, xaî S xi àv aùxotç npoxetvotpev unèp xwv
ijpexépwv Stzat'wv xaî xfjç àXrçO-tvfjç xaî Stxat'aç eîp^vijç, xà |ièv aocpîa- is
paat, xà Sè ànetÀatç Xùetv èB-éÀouatv ènaxfréaxepot Sè vûv eîatv ij npôaô-ev
^|itv | Stà xàç èv çPÀwpevxta auv^xaç xwv 7)|jtexépwv oïovxat yàp ^|iàç f. 22(
Si’ èxetvwv êxetv éaXwxôxaç.
At’èxetvaç ptèv ouv aùxwv SttaxàpteO-a nXéov îj npôxepov i^petç re
yàp xprjiàxwv wvtot xaî xtpwv èxetae èyevopeO-a, xaî êpnecppay|Jiévot xà 20
axo'paxa xotç nap’ èxeîvwv npotJÔoxœjtévotç xaXotç, <ï>v 860 nou xaî xpetç
pôXtç taxuaav ànoXaüaat, xaî ô nànaç xtjv ctôvoSov èxeîvvjv ônèp xoü
auvofcovxoç ènpaxxev éauxw, xaî auvoSov àÀXvjv jSouXôpevoç xaxaXûetv,
xi;v èv nôÀet xjj BaatXetqc xaÀwç xe xa't vo|jttp,wç auaxàaav, ŸjXtç xaî àÀAa
xe noÀÀà èfioüXexo npàxxetv xaî xôv xü^ov èxetvov xaî xàç xpu^àç xafrat- 28
petv, otç oî nepî xôv iràirav èv8tatxtï)|xevot iràvxeç o^sSèv pîov àyouatv
où a^ôSpa ènatvexôv, novijpoü xtvoç èO-ouç êx xtvwv t]8ïj xpôvwv èxetvyj
x^ èxxXijata cpeü £taxw|jtâoavxoç • xatxot xwv èv xatç épi' ptotç àoxoùvxwv
xt]V àpexfjv èxet xaî ^au/aÇSvxwv, èvîwv Sè xaî èv [lèaatç xatç nôÀeotv,
oùSèv èartv eùpetv èyxpaxéaxepov xpfjjia xaî aw^povéaxepov • oùSèv ôta-«0
^èpouat rwv èn’ àpexjj ^epoij|ièvwv naxépwv Svexà ye xoü xfjç àpexfjç XP^’
jiaxoç. ’Exetvij Sè aûvoSoç npwxij xaî xtjv peO-’ i^|jiwv etpifjvrçv îjpÇaxo
TrpayiJtaxeùeaO-at, xàç nepî rfjç auyxpoTïjO-7]ao|jiévïjç auvôSou Stanpa^aiiévîj
auvxHjXaç xaî XP^«™ Soûaa xaî iràvxa fjpttv ènayyetXa|iévTj xaXwç, wv
èôeô|JieO-a npoùpyou • xip aùxfjv yàp xaî Tjpetç èvoaoû|jtev xtp Tràirqc vôaov, ss
xaî xfjç awpaxtxfjç nâpepyov ôcpeXeîaç x^v xfjç àÀrçO-etaç eùpeatv xaî xijv
xwv xP^axtavwv ànàvxwv ôpiivotav ènotoùpeO-a.
19 A partir de rifxsîç re yàp	PM omettent tout ce qui suit jusqu’à:
^ÂÂà rà fï^v xut èxelvr)v avvoSov (p. 260, ligue 38)	20 naÿayevôtieüa V
Œuvres de Georges Scholarios. II.	17
ât)8 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Taûtrçv toIvuv t^v oùvoSov Tpép^iv ô rcdrcaç zat 8e8tôç xaî pouXô-
ptevoç xaTaXùetv, prîj xal tîjv rcap’ Tjptwv «Jjtj^ov rcpo<jXaj3optévTj, cpopTtxw-
f. 22O'r^pcv aÙToü | toîç rcpdypaot XP^^J^at (où yàp etxev, êotxe, rcepî twv
rf^ èxxXTjalaç rcpaypdTwv tôv aÔTdv êxetvij axorcôv), àcptcTTjat pèv èxelvijç
s ^pâç xat twv xaXwv èxetvwv ctuvO-tjxwv àrcoarcâ, ëÀzet Sè rcpôç èauTÔv
toùç Sè Tpôrcouç, otç TaÜTa xaTetpyaOTat, Xéyetv où Set- xal eùO-ùç ï/pttv
rcdvTa è/wpet t^aùXwç xat Sucttux&Ç “à rcpdy|jtaTa‘ oÜTe yàp ^SùvaTO
(JoT^eiV Tà àXXa, xpTjptaTwv èvSevjç wv, oW ïjptîv olxovoptxwTepov xp^^1
xat tw Tïjç etpTjVTjç rcpdyptaTt • où yàp etxe tijv è^ooatav, ttjç èv Baat-
10 Xeta auvoSou TrjpoùaTjç aÙTÔv, et Tt roXptTjaete Tïjç etprjvtjç Xæptv ot’xovo-
petv, àXXà pàj rcàvTa Tjptaç SeiÇeee toîç AaTtvwv xatvoToptrjptaatv ùrcTjxoouç
warcep àvSpdrcoSa.
SuveXTjXuO-ÔTeç Totvuv oùtwç èxet, rcepî jaèv toü p.rj èÇetvat rcpooTt-
O-èvat tw aup^oXip ttjç rctaTewç Tàç èv <l>epapla rcâaaç Tjywvtape&a Sta-
isXélçetç- rcpoCTTtO-Y)|jtt Sè èpauTÔv Ttp Xoytp, ÔTt twv toü Ntxataç Xéywv ô
rcaTTjp 7]V èyw’ èTÙyxavov yàp èyw Ttp paatXet Tàç rcpôç tôv ’Pooou 8e-
Swxwç àrcoxptaetç- ô Sè TaÙTaç tôv Ntxataç Xéyetv èxéXeuae- xat eîrcev,
oùSè rcàvu xaXwç àrcopvrjioveù'jaç. Etç Sè ttjv <I>XwpevTtav aù&tç dvay-
xaa&évTeç èXfreîv, rcept ptèv ttJç pïj'jewç èxetvtjç toû tepoü BaotAetou, vjv
211 ot Tà AaTtvwv rcetppcvvjXÔTeç Stacpfreîpat Soxoûat, TÉTrapaç 8iaXé£etç èrcotT]-
'jâpisiha • dÀÀTjv Sè àrcoptav oW ^pteîç zextvTjxaptev, oùt’ èzeîvot XeXùzaat,
zatTot rcoXÀwv èvoxXouawv tw ÇrjT^ptaTt- àXXà Tàç Ptj&ouç twv tepwv
StSaazâXwv xal twv vewTépwv rcaTépwv, ot xaTà ttjç twv AaTtvwv auv-
eypdtpavTO So^tjç, àx^-oç pàTatov èrcrjyôpeil'a • xalTot Tàç ptèv otxoupevtxàç
f. 221 èxetvaç | auvôSouç wç àÀTjS’wç oôSeptla vjv àvdyxij rcepî rcÀetovwv trxércTe-
a^at xaxhjptévaç  twv yàp vewTeptÇôvTwv ^aav rcpoxaTeyvwxÔTeç rcdvTeç
ctxeSôv àXXà auvflsoav ptôvov xotv^j tt(v xaT aÙTwv cp^çov è^otaovTeç,
xal è8et ptôvov crupqSouXeùetv toîç alpeTt'Çoucrt xal ttjv ttJç êxxÀTjataç Sélçav
acptatv èxTtô'eaS’at, etra jjit] rcetfropivouç àrcoxorcTetv Stxatwç.
so ’EvTaü&a 8é, rcaXatoü ptèv ôvtoç toü axtaptaTOÇ, êxaTépaç oè ttjç SôIçtjç
rcoÀÀrjv ézaTépwO-ev XapoûoTjç auVTjyoptav aotpwv rcXetôvwv auyypàjiptaat,
xal twv ptepwv àpt^OTÉpwv où t^aùXwv ôvtwv oùS’ eùxaTatppoVT'jTWv ’ àXXà
AaTÎvwv ptèv rcXïjO-et xal xpT'jIJ.oca't. xal Xôyotç vtxtbvTwv, ijptwv Sè ToÙTotç
ptèv rcàatv èXaTTouptévwv, rcXijv Ôaov èv tw rcpoxetptévtp ÇTj-rfjptaTt vtzàv
se T^picç àel Seî, toîç twv 8t8aœzàXwv péXeat Tàzelvwv aotpfaptaTa XùovTaç,
à^ttbptaTt Sè vtztbvTwv èx twv àpxatwv xp^'^v xaiWjXOVTt, àXXotç Te Tpô-
rcotç rcXetoat xat tw tô rcXeîaTov ptépoç èzzXTjataç rcap’ Tjpttv etvat,
ô-jov etç ttjv tôv ^TÎjcpwv îaxùv V,xet ' toüwv Totvuv oütwç èxôvTwv, oùx
è8et rcepî pttàç ^irjaewç StaXexô’évTaç ptôvov, ttjv Sè aùptrcaaav toü Çtjt-^-
<o ptaToç ùXtjv xaTaXeXotrcÔTaç àyûptvaaTOV, xal Tàç àrcàvTwv tpuxàç àcpévTaç
ÂCCORD DES PE&ES GRECS El LA.TIN8
259
Èv xaîÇ npoTÔpatç ànoptatç èxelvatç, tpfjçov àve^éTaaTOv, pâXXov Sè tôv
ÈgTjTaapèvwv noXXotç noXepEav, anpopouXeÛTWç oùtwç è^eveyxelv, xaE
toût’ èv noXXtp xpôvtp Taûra npdTTOVTaç, pâXXov Sè àpyoùç xaB^pévouç •
îtapà yàp tô pijôèv twv Seovtwv èxet nenpàxîi'at, nâvTa auyxéyuTat. Kal
gTt p,Èv oùSèv àvù'pwntvov, oùSèv yptaTtavtxôv eùO-ùç àn’apy^jç ûtp’fjpôv &
£ïpyaaTat, | àXXà ndvTa npoSoata Tfjç àXvjMaç aa^rjç rjv xal ©eoû xaTa- f. 221
tppôvvjatç xal Tputp)] xal naEyvta èv où natxTOtç xal èptSeç xal payât xal
^frôvot xal xaT àXXf^Xwv dyeveî; auxocpavTtat xal alaxûvv) xal yéXwç xal
atr/xuotç, èç <bv ot pèv ala/pôç npoeoifrrjjiev, ot Sè xaO-aTtep èv tftXoTrpta
tî]V Tfjç fjpeTépaç èxxXyjataç Soijav npoùntov nâvu paSlwç, TaûTa naptTjpt 10
Xéyetv.
’EpauToü Sè npô nâvTwv xaTTjyopô. OtSaç, @eè jèaatXeû, ôç où
tpeûSopat Tàç èxet TpaytpSôv aupcpopàç • où èntytvwaxetç toùç aoùç, toùç
Tà peXttw xal aupPouXeùaavTaç xal npdiçavTaç àv, elnep èlçfjv z^aav yàp
Tiveç TàjV xaTaXijtpopévijv t^pàç àTtplav xal aûyxuatv npoopôpevot xal is
ànotfpdoaç -^yoùpevot Tàç ^pépaç èxetvaç, èv alç Tà ttjç 9-aupœtJTfjç èxetvjjç
Etp'/jvrjç ènpaTTETO. ’AXX’ ^X^é Ttç i^jjtcv cpépwv èv BeveTtatç ttjv auvoStxfjv
exeîvov ijjfjcpov xal Tà Tfjç etp^vzjç pzjvùpaTa’ èTÙ/opsv yàp oùx SXlyot
npoaneX^XuWTeç èxet, ot pièv t’Slwv xp£!(bv et'vexa, oî Sè Tàç tiupçopàç
èxetvaç oùx àvexGp£vot pXénetv. Kat tjv tSetv, dcvTl Tfjç lepàç auvôSou, 20
npâYjJtaToç Tatç àp/atatç etB"0[jiévou auvoSotç, tôv Ttdnav èxet npoXoYt-
ÇovTa xal StSdoxovTa m'oTtv. Ttva toütov ; Tôv ttjv npoa^xr^v xatvoTO-
piïjaavTa, ov nevTaxoatotç èYYùç èTeatv àrcdfJXijTov èvopttÇoptev elvat, xal
toùç fjiiETépouç où ouvatvoûVTaç, àXX’ énoptèvouç npôç ptav wanep àvSpâ-
71:08a • pâXXov Sè ot pèv ènl tôv ùtprçXoTÉpwv pafrpôv nctVTa paSlwç npoù- 26
StSoaav, oî Sè Xotnol ndvTeç, oî pèv èÇ ànXSTvjToç, ot 6’ ùnô Séouç el-
novTO- Stù xat ttjv è^anstTvjv ùaTepov auvtSovTeç, ènetSvj ts | èaûTôv èYè- f. 22
vovto xal Tàç napà tôv ÊTt owcppovoûvTwv èôéçavTO pèpijjetç, npùpvav
xpouaâpevot, tô toû Xôyou, Tàç ùnoYpacpàç èxetvaç xal Tàç auvtMjxaç ndaaç
àvÉTpetpav xat npôç TfjV npoTépav ènaveXrjXùS-aat SoÇav. — Ttç Sè ^v ô so
tôv nantxôv èxelvwv èntTaYpdTwv xapnôç; l'va ntoTeùowat ndvTeç, ^rjatv,
ÔTt O’eptTôç xal eùXôywç èv Ttp autipôXw Y^Y^^ev àvdnwljtç. IIoû toûto
Set^fl’év ; At y“P èv t^ <I>epapEa StaXè^etç oùx et è^fjv Ttp ndna pévtp
npooTtB’évat xal àvanTUoaetv ^oav, àXX’ et xal oExoupevtxfjv SùvaTat aû-
voSoç toùç Tfjç TplTTjç xaî tôv àXXwv auvôSwv nepl toû aupPôXou frptYY°ùç ss
ûneppatvouaa npoaTt^évat. EIts ygOv èvtxôpev èv èxelvatç Tatç StaXè^e-
atv, etTe xal pv'j, oùx àv èvTeüfrev eïneTo xal tôv ndnav pôvov àveu tôv
àXXwv Sûvaafrat toûto notetv. ’AO-eptTwç pèv oùv xal napà ndvTa Xôyov
14	V 29 Thucydide, Hist., 1, 51
17*
260
I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xaî nàv Bîxatov f] àvànT’jÇtç èxeîvrç yéyove, xaî fjtâXXov Sxt auvxéfretxat
xafr’ Tjptwv xwv ntaxEuôvxwv p$] èxetv ^x toü l’toü tô nveü[ia xi]v ünap-
gtv, oüç aûxot tpaat Neaxoptavoüç.
’Etc Tà Ttantzà xeXeûet npoaxàyjiaxa, t'va nàvxsç ntaxeûwat tov l’iôv
5 àpxl]v eîvat toû IIveu|j,aTcç, xaTà Sè xoùç Fpatxoùç aîxt'av. Kat xaüfr’ ô
nànaç StSàaxet, auvatvoûvxwv tpsü twv Fpatxwv, noù Toüfr’ eupovxwv, wç
ô ï’tôç èaTt toü Ilveôpiaxoç aïxtoç; Tt’vt twv StSaaxàXwv ^yeptovt /pTjaa-
[lévwv xaûxTjç xvjç 8ô^y)j ; kôte netafrèvxwv xaüxa ixtaxEüaat, et xat ptr;
jàijxotç, Xôyotç yoûv xtat xaî èntxetpTjjjtaatv; èv notât; StaXé^eatv èv èxet'vig
10 xjj auvôBtp yEyEVTjptévatç nepî xouSÎ toü Ç7jx-/jjtaxoç;
f. 222’ ITpôç xoûxotç ô nànaç xêXeüei, "va ntaxsüwat nàvxsç, Sxt tô Bt’Ftoü
npôç TauTTjv tpèpet ttjv ëvvotav, wax£ xaî tôv ïîôv vopttÇeafrat toü IIveû-
p.aToç aïxtov. TIoû xaî nSxe Betxfrèv toûto; Ttat Xôyotç: xîat StSaaxàXwv
^tjtoîç; Atà TaüT* àpa tt(v oîxou|aÉvïjv tp^cpoç èxeîvij nàaav èxàpa^ev.
16 ’ExetVï] notet Xotnôv ifyjtàç tt;ç pèv àX^freta; tbç TjStxiQpévvjç ùnEpaXyetv,
tôv Bè StafrévTwv oüxw Ta npày|j,axa noXXà xaTapàafrat, ûnèp Sè ^jawv
aùxwv frpyjvetv, Saot toîç npàyptaatv èxetvotç èxôvxEç t, àxovTEÇ, xaî "fj
xafràna^ 7] èx ptèpouç Ttvôç èveaxéfrirjpiev, vj Suvà|ievot XaXetv, Sptwç èat-
ywptev ôitoaTeXXô|ievot • xtp Bè nàntj noXXà ptépi^eafrat, Sxt Tàç èx ttjç
m exépaç auvôBou BsStwç eûfrûvaç, oùx îarçv oùBè Stxatav (J^cpov è^veyxe,
xat Bti ttjv (Jjîjcpov aùxôç èSt'Bou, tjv et xaî àeî cpépetv TjSùvaxo, àXXà vûv
oùx àv elx£ ÇÉpetv Stxatwç, èv oîxoujievtx^ auvéBto xptveafrat îxpoanotoû-
|aevoç xaî Xôyov ônèp wv è^aptapxEtv èSoxet StSSvat • oùSeîç yàp èyxaXou-
ptevoç tpfj^ou xûptôç èaxtv ècp’ otç èyxaXetxat, àv ptl) fitatSç xtç
as xupavvtxôç. Kat ènî nâatv, Sxt xà pèv ÛTxoayéaeat, xà Sè xatç EÙnpenéatv
àvàyxatç, aîç auyxXeîaaç et)(£ T°ùç xaXatnwpouç Fpatxoûç, ènetas auv-
fréafrat x^ 4»7jtp<p xaî jii] nenetaptèvouç.
'Fnèp St] toûxwv ànàvxwv àXyoüptév xe xaî xonxô|j,efra, Sxt xaûxa
noXXwv ^pttv aupttpopGiv ùnfjpÇEv èç xoBe, xaî Séoç pvj xxjv xeXeuxaîav T^pcv
so xaî àv^xeaxov ènayàyyj nXTjy^v, onoxèpwç àv xà xafr’ ^ptàç Stafrot'|iefra.
f. 223 ’AXÀà tpeîaat, Kûpte, xt;ç xbjpovopuaç aou- Stxvjv | nap’ rjjjtwv Ààj^ç
à^tav pà] xotç aotç àyîotç èyx°psuaàxwaav àvSpeç aîptàxwv oùSeptîa
xaüxïjç xe^Pwv auji^opà- aùxïj xaî Xtptoü xaî rupôç xaî Paaàvwv
xaî ptuptwv fravàxwv êaxat /aÀenwxépa • eî yàp Se^aet xàxetva ptsxà xaûxvjÇ
36 ûtptaxaafrat, xoüxo ptovovoux't xwv npayptàxwv [Sowvxwv nàat voûv è'^ouatv,
àÀX’ xyjç tepàç èxxÀTjataç xat xwv ôpfrwv Soyptàxwv xaxaaxpocpi Ttàvxwv
èaTat xetptaxov xat ôSuvTjpôxaxov.
’AXXà xà pèv xax’ èxetvwv tt(v aûvoSov àXXot xtvèç îawç èpoûat xaî
11 niOTtvoojai V
ACCORD DES PERES GRECS ET LATINS
261
laxop^aouatv • èyù) Sè rcèpaç ÈrctxlO-ïj|jit xtp rcapôvxt auyypà[Ji|iaTt, zal olptat,
pàXXov Sè rcÉrcetqjtat, ptrjSevl twv àv&pwrcwv évl Suvïj^fjvat àv èyyevéaO'at
gç^av rcept twv rcpozetpévwv xaùxfjç fJeXxtw. AXX’ ôç àv ototxo xoûxo Suvfj-
aecO’at, àrcaTTjSàjCTETat, zal rcoXXà [ièv tawç èpet, àXXà rcpoaxpouaet â-axéptp
p,Èpe! twv StSaaxàXwv zal rcàatv aùxotç, zal ùrcoOàjaet rcoXXà xwv Çtjtou- b
[lévwv, 7] auxo^avxtatç ptôvov zal ù^peat rcpôç Tàç àrcoSel^etç àywvteîTat,
ôïtep ol rcXetouç rcercév^aat St’ àrcatSeuatav twv èxaxépwO-ev rcepî Tfjç SXyjç
TaÛTTjÇ rcetpaO-évTwv auyypàtjjaaO-at, 'Evl jaèv ouv oùx àv rcoxe aoy/wp^-
aatptt jôaStwç, ôrcsp strcov, àXïjO'Éaxepôv xt twv èptol auyyeypaiipévwv eùpfjaetv
àv Sè Tïjç eîp^vïjç rcàvxsç Stxatwç te zal i'awç èrct|JteXïjB-èvxeç, AaTtvot te 10
StjÀovôt: zal ol èv ^pttv Stacpepôptevot èxaxépwitev, Tàç tô axàvôaXov xtx-
xoûaaç àrcoptaç Xûaat rcetpa&wat xotvjj zal Xùawat zal |itav xtvà yvwptvjv
àrcocp^vwvxat, zal xpaxfja^ aux?; èv rcàatv tjilv, zal aùxôç ùrcoxeTàEo|Jiat
xaùxfl, xàv xe | aùptcpwvoç fj xaûxïj xfl T^jxerépqc, xàv te xal xal oùôaptwç f. 22
àvTEpw, toû Ilveùptaxoç Etvat xaÛTijv rcetB-ôjjievoç  Sè èv <J>Xwpevxta ib
yey£V7jpév>j auvàO-potatç ôXtyov rctO’avéxijTOÇ fj oùSèv è/et rcoXXwv êvexa*
àpxet yàp eîSSat xoaoôxov etrceîv.
"Ewç àv oùv xotVfl auveX&ôvTeç à’jjtetvov rcepî xwv xotoùxwv Staaxè-
tpwvxat. xaùxïjç èyw te Tfjç yvtbjjtvjç eî|tl xal xotç àXXotç rcàatv elvat aupt-
[SouXeûw • où yàp èaxt yvciiptr) VEOtpavfjç, àXX’ àrcô tô)v toû Xptaxoü xpôvwv ao
xa&fjxouaa, auvôSotç zal StSaaxàXotç ptapTupouptévr] rcoXXotç xal yjptv SXwç
rcàxptoç • SèSta Sè oùSèv [vl] xtç airopptip^ xt t^aûXov rcpôç è|iè xal rctxpôv,
xoû oxavSàXou toùtou xpaxoûvxoç- rcpôç yàp ttjv àvaxoXtxfjV èxxXrçafav
tout’ àrcopptcpet oùprcaaav où rcpôç è|iÉ, rcàvxa ôrcstxetv ottx/_upt^o|jtat,
TouxÉOTt xotç StoaoxàÀotç aùxotç xotç te àpxatoxépotç xal vewxèpotç‘26
à?A’ oùSè xàç xotç ^tXovelxotç xal ùpptxxatç àpnoTxoùoaç rcotvàç ©ùôelç è|iol
rcoxE xàlçEt St'xatoç wv où yàp cptXovEtxwv oùSè ouy/uatv è|xpàAXeiv xolç
èxxXïjataoxtzotç ^ouÀojxevoç rcpàyjjiaot, xô rcapôv ptjSXt'ov èxôèôwxa, àÀXà
xwv èv rcpootpitotç Etp7j|xèvwv atxtwv etvexa. Kal rcpôç xoùxotç rc£tpâ)|xat
[tèv xfjç àÀïjO-Elaç tu^eiv, ôç àv Sùvw[iar xal Saov p,èv eîç è|iè Ÿjxst, àv-so
0-pwrcoç Etvat ôjxoÀoywv xal SÀtya EtSévat, Sûvaxfhat xe xoü rcpércovxoç àp,ap-
xavetv ^yoû|iat, xal tîjv p.exà ÀSyou otop^watv EÙxop.at • eù/op.at te rcoXXà
xat urcèp xoü XuO-Ÿjvat x)]v xfjç èxxXvjotaç oûy^uatv xaùrrçv, ôç àv xtp
@£w cptXov etïj • Saov Sè eîç toùç 7j|jtexèpouç rcpoyôvouç o^xet xal | StSaa- f. 2
xaXouç, àatpaXEOTaxîjv Solçav rcepî xfjç rcpoxetp.ÉVY]ç ùXyjç ê)(etv xe xal ss
Staxïjpetv rcércetajiat. E^ojxat p,èv yàp xfjç xotvfjç ôp.oXoyfaç‘ auvàyw Sè
àXXrjXotç toùç àp^alouç xwv StSaaxàXwv, wç oùx àv xtç fàaxa xaxayvot'ïj
xaî wç xotç ùaxépotç twv ^jtExépwvJ StSaaxàXwv àpéaxet, xal rcàvxaç
ô[iotwç toùç StSaaxàXouç xt|jttB xtp xe auvàyetv rcàvxaç £tç èv xat Ttp aupt-
PoùXotç aùxotç zpTjafhat xal ôSïjyotç Tfjç xotaùxYjç pteO-oSou, xal àv *o
262 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
ôçijYÛvw, TaÙTf; xaî ëîtEaO-aL, xaî véjaco tl nXèov Ttp twv SLÔaaxâXwv
à^iwpaTL xaî Tfj niaTEi ïj Taîç ànô twv Xcfywv àvàyxatç, xafhà Sïjrcou
xaî Ttâat îtpéîm xpt^tavoîç.
Eî Taûf)-’ oùtw Ttotw xaî oùtwç èxw neP^ ^àvTa ttjç irtaTewç ~à ÇïjT^-
6 paxa, oùSeîç èjjtoî voûv ëxwv	«v oùS’àv Ttvaç netaste voûv ê/oviaç’
auyyvotîj Sè 0eôç xat toîç eînoûat xaî toîç èpoûotv t’awç xafh' ^pwv tl
pi] Stxatov, cpwTtoEte Sè xaî ttjv ^pETÉpav Stàvotav, Sti /copiç aÙToû (3Xè-
nstv aÙTTjv twv àpyjxctvwv xaî tixlç èxxXTjotatç tï]v etpTjWjv ftpa-
Peùostev olç av aÙTÔç èntoTatTO Tpônotç • aÛTT) yàp twv àvwO-ev etç àv-
io fhpwnouç ôwpewv èari tô xs^àÀatov. „Aôç t^jjiîv, Kûpte, eîp^VTjv nâvTa yàp
ànèSwxaç ^ptv“, ô psyaç èv Ttpotp/jxaiç xaî paatÀEûatv èneùxsTat tw ttjç
eîprjVTjç TtpuTàvEt @ew • w SSÇa xaî atvoç etç toùç aîwvaç, àpijv.
f ’ETeXetwO-Tj Stà xetpôç èpoü pEyàXou èxxXïjotàpxou Staxôvou toü
15 SuponoûXou èv ÊTet ,ç“^“vë“, pr^vî a£7tTep[Jptq) ’IvSlxtlwvoç SexaTTjç
(== 1446).
Table des chapitres du premier traité.
Vatie. 1145	HINAS APESTHS SYrPPA&HJS THS EN&AAE
f- 1	S0&0Y T1 EK^YSHS TOY 0EIOY SX0AAPI0Y.
Tô napov pt^Xiov StyjpYjTat |ièv etç T|jt7]|jtaTa éxàoTcp Sè Tp.Tj|iaTt
as è|i7reptéx6Tat Tà Sï]Xwth'ja6|ji£va xe^àXata.
TMHMA HPSÎTON.
Ü£pî twv aÎTtwv toû ax^alJiaT0S xaT’èntSpo[iT]V, xaî
Stl Tà xaTà tIjv TpÎTTjv ouvoSov oa^7]ç àTtooeLÇtç ètJTC toû
AaTtvouç xaxwç ^pov£Ïv.	p. 2-43
so a'. JIpootpLov.	p. 2
P'. "Otl àpxaîa èoTÎv Stacpopà auTTj xaî ànc ttjç TpÎTTjç ouvoSou, xaî
tî TtE^povVjXaaL nepî TaÙTTjç oî ttjç ctuvôSou naTépeç èxstvïjç. p. 5
y'. Tt ètppôvouv tôte Ttvèç èv tîj 'Pwpal'xjj èxxÀTjata nspî xoû IIveùpaToç,
xaî pàÀLOTa AùyouaTÏvoç.	p. 8
10 Is. 26, 12	22-25 f Illvaÿ axçiflriç tîjQ itagovotu nvxriôoç. Etç r/i^fiara
to Tta^ov xaflokov /tepiï^etai ftifiXlov ijtoi ro n^côtov xatà Aavlviov, ènel xal deàrepov
s'yÿatpev o Seîoq av^(it tig réaaaga éxeîvo Siffprj/uévov' tov Sè napovtoç tà fùv névte
vno/teÿl'Çovtai av, to d3 é'xtov àfieÿiotioi; <oç elç Zôyoç èxtàSjjv àvayiviôoxetai P,
26 Tà_ h(m5tov ovv T,u>j/aa tbtiy(>â<pecai P 30 eÎTa àÿ^etai tov npoo/tlov
/te& ov vTToôiaiÿeîtai etç SexatéooaQaç P 31 tijç ovvoSov t^ç tqît^ç P
TABLE DES CHAPITRES DU PREMIER TRAITÉ	263
5'. "Ott txùttjç è'vexa Tfjç Sta^opàç noXXàxtç St^péO-Tjaav xaî ^vtb^aav
at èxxXTjatat otxovoptxwç, où SoypaTtxwç, xaî Sri toûto Tfjç èv Ttp
auppôXtp npoa&ïixrjç yéyovev atTtov.	p. 11
e'. "Oti to a^tapa yéyove pàXtaTa Stà ttjv èv Ttp aup^ôXtp npôa&eatv,
xaî ÔTt xaXwç àneaTpà-pTjpEv Toùç AaTtvouç Stà T$jv npôa&Eatv, àno- 5
aTpo^fjç oùaav àiçt'av.	p. 13
ç'. "Oti xaxh’ fjpwv tijv npéa&eatv ènotf(aavTO xaî tôv ètt ôpotppovoûvTWV
tôte fjptv èv aÙTotç, oüç Xéyouatv stvat NeaToptavoùç • xaî STt ônÔTav
Stta/uptÇwVTat ntaTeùetv ôpotwç vjptv, fj ÊauTotç àaùpywva Xéyouatv, vj
NeaToptavoî | fioùXovTat slvat aÙTot, 7} "<pâç è^anaTàv 8-éXouatv. p. 15 f. 1 ’
Ç'. "ÛTt xaTatpEÔSovTat xat Nearoptou xai 0eoSwptTou xat KuptXXou xai
-/jjlùv, ènstoàv t)]v ^penépav Sô£av veaToptaVTjv etvat Xéywat zai tôv
OeoSwptTov tbaaÙTWç veaToptavôv.	p. 19
t;'. ’ExfioXaî ànô tôv npàçEwv Tfjç TptT7]ç auvôSou ^e^atoûaat Tà npo-
etpfjpéva zzt’ èntBpopfjv.	p. 21 u
K "ÛTt 5 cpTjotv ô NeaTÔptoç èv Ttp otxettp aupPôXtp nepi toû ÜveùpaToç
oùx èaTtv atpsTtxôv xai §Tt xàv SXXtjç èjçTjyfpewç èxetvo TÙ/y, xaî
oùtw xaTà AaTtvwv èaTt xaî ùnèp fjpwv- èv $ xaî nepi Tfjç S t et,
STt èv tt; èxnopeùaet toü ÜveùpaToç où aTjpatvet atTtav. p. 27
t'. ’Ex Ttvoç atTtaç ùnonTeù&Tj KùptXXoç xaxoBo^etv, tbç oî vûv AaTtvot 20
xaxoBoiçoüatv.	p. 33
ta'. "ÛTt xaxwç ùnônTEuae ©eoSwptToç KùptXXov aa^fjç yàp vjv S] toü
KuptXXou Stàvota èx twv ùnoTeTaypévwv ^aewv aÙToü. p. 37
Tà pvjTà toû KuptXXou, St’ wv (JaTepov Stà Tàç èx ©eoBwpÎTOu pép-
4»etç xai èvo'/X7]aetç xai aatpeaTÉpav t)jv éauToû Bôiçav ènotTjae- xat ss
STt TaûTa xaTà AaTtvwv stai xai Tfjç vûv {leoXoytaç èxetvwv àXXô-
xpta.	p. 38
ty’. "ÛTt eî pi] oûtwç ècppôvet KùptXXoç tbç BèSetxTat cppovôv, atpeTtxôç
àv ôaTe ot t)]V èvavTtav Sô^av aÙTtp neptTtO-évTeç atpeatv aÙTtp
neptànTouat xai auxotpavToûatv aÙTÔv.	p. 40 so
tB'. ’EXey^oç Tfjç TotaÙTTjç auxo^avTtaç aacpijç èx Tfjç toû Maiçtpou ènta-
ToXfjç npôç Maptvov • èv tp xai nepi Tfjç yvTjatÔTTjToç aÙTfjç, xat
ènavàXTjtptç twv npoanoBeSetypévwv tbç èv èntXôytp.	p. 41
TMHMA 4EYTEP0N.	f. 2
Ilepl toû paxaptou AùyouaTtvou, xai xaB-ôXou nepi toüss
nwç Bet xpfjafrat èxàaTip twv StSaaxàXwv p&ç xaTà àvTt-
2 rtp om P 4 nçoa^xrjv P 14 rpAi/ç ovvôôov om P, 16-17 ovx
f.oriv aliÿ£nxov neçi tov Hviviiutoq P 22 vnoyitTtvoe P 26 ravra navra xarà P
264 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcapàaxaatv èv $ xat rcepî tôv xxtaxôv etzôvwv xaO-oXtxi]
& e w p t a.	P* 44-91
a'. Èuvéxeta T®v rcpovjyoupévwv rcpôç rà ércôpeva xal rcpoxaxàaxaatç
twv Tfjç àvxtrcapaaxàaewç Xôywv rcept AùyouaTtvou, ôv ol Aaxtvot
6 rcpôç àrcoXoytav rcpopàXXovxat.	p. 44
P'. Ilepî xôv Aùyouaxlvou xtvvjxtxôv rcpôç x^v Sôlçav xaux^v, rcôaa 8o-
xoüatv etvat xal xtva.	p. 45
y'. ’EÇéxaatç rôv xeaaàpwv xtvajxtxôv Aùyouaxtvou • xal rcpôxov, xoû
Seuxépou' xal Setxvuxat 8xt èv xf] è^y^aet tôv ^jtôv èxelvwv ttjç
io Tpa^fjç où Set Aùyouaxtvtp rcetO-eaO-at, el Sta^wvoty xaMital; xotç
^pexépotç StSaaxàXotç.	p. 48
8'. Ttva Stàvotav ot rcap’ vjptv S;8àaxaXot rcepî tôv ypacptxôv êxetvwv
et^ov pr^xôv • xal Sxt etrcep àX/v]v Stàvotav efy£V Aùyouaxtvoç wç ol vûv
Aaxtvot toütov ê^yoOvxat, peXxlwv èaxîv vj rcàvxwv xôv àXXwv. p. 51
16 e'. "Oxt oùx èaxtv àSùvaxov, StSàaxaXôv xtva rcepî èxtoûv ü/jxrjjia xâjç
rclaxewç rcXavvjO-îîvat, xal àrcoSetlçetç toutou èx rcoXXwv rcapaSetypà-
xwv, xat Xûaetç xôv Xôywv, wv xtveç etç xoùvavxtov Xéyouatv. p. 54
ç'. Ilepl xôv elxôvwv xal xôv ùrcoO-éaewv, ùcp’ èv Soxet xtvrjBâjvat rcpôç
xaùxTjv Aùyouaxtvoç xi]v Sôlçav- xal rcpôxov rcepî xôv ùrcoO-éaewv,
a» Sxt èrctxtvSuvôv èaxtv aùxatç xtfheafhat rcàvu, xal Sxt Aùyouaxtvoç
xal èv rcoXXotç àXXotç rcXaxwvtxôç èaxt xal rcpôç toùç àXXouç StSaa-
xàXouç Sta^wvet, xal èÇatxtaatç aùxoû.	p. 65
f. 2T Ç'. "Oxt xal Aùyouaxtvoç aùxôç papxupet pi] eùplaxea&at | tpavepôç èv
xatç ypa^atç xô Ilveüpa àyàrcvjv xaXoùpevov xat Sxt xô Ilveüpa
26 àyàrcvjv pèv elvat ôç Oeôv àX^éç èaxtv urcoaxaxtxwç Sè aÙTtp
toüto rcpoaetvat wç àyàrcvjv llaxpôç xal Ttoü oùxe àvayxatôv èaxtv
oùxe ùrc’ oùSevôç xôv àXXwv StSaaxàXwv pepatoûxaf xal Sxt àXXa
xe aup^aexat xat xà tôv IlaTépa xal xàv l’tôv etvat Sûo àp)(àç, el
xô 86ypa xoûxo xpaxoEij.	p. 68
so ij'. Ilepl xf;ç èv i)ptv etxôvoç xoû ©eoü xaxà xe ty]v pvljprjv, xi,v vôvjatv
xal ttjv O-éX^atv, Sxt el xal rcpôç àXXa èaxt xp^atpoç, àXXà rcpôç
ty]v xôv Aaxtvwv vûv Ç^xr/atv oùSeplav àvàyxrçv èxeL» T°
rcàvxa aùxg xat Tatç àXXatç etxôat rctaxeùetv xat etç rcàvxa xp^^t
àvaxpércet xijv rclaxtv xaî Sxt toüto xal Aùyouaxt'vtp xal xotç àXXotç
so StSaaxàXotç oùxw Soxet.	p. 72
{T. "Oxt ol Aaxtvot rcépa xoû péxpou xal xoû tôv StSaaxàXwv axorcoû
Xpôvxat x^ eîxôvt xaùxtr] xal xalç àXXatç, xal Sxt eïrcep Aùyouaxtvoç
4 après Zo/tuv: etç Swôsxa tô okov tfia. Sujÿrmévov, <àv tô ytpcSrov P
13 vvv om P 23 xal om P 27 aZÂtop om P
TABLE DES CHAPITRES DU PREMIER TRAITÉ	265
è'/pfjTO Tfj eîxôvt xaÛTfl xafrànaÇ, nepténtnTev àv nXetoatv atpéaeat,
xaî Stà toûto oùSè aùaôç za&ànaç ê/prjaaTO.	p. 76
t'. "OTt oùx èx naawv twv eîxôvwv atç ot StSàaxaXot /pwvTat, TàXiplèç
auvaO-pot'Çouatv, àXX’ èxetvatç pôvatç npoacpûovTat, xï aup^épetv aô-
Totç npôç ttjv SôÇav | aÙTwv Soxoûat • xaî tîveç elaîv aï àXXat el- f. 3
xôveç.	p. 78
ta'. "Oti fiéXTtov ^petç Tatç etxôat xpwpsfha. xal ônwç fj toü navaylou
HveûpaToç npôoSoç àpp-^TÔç ëoTt xaî àvevvôijTOç, xal Stà toûto oùSè
ëaTtv aÙTfjç etxôva e&peîv xaî Tt ^aatv ol StSàaxaXot nepî Tfjç èx-
nopeûaewç xaî Tfjç Sta^opâç aÙTfjç npôç TijV yévvrçatv.	p. 80 io
tj3'. üwç èxp^avTO Ta-? eîxôat nàaatç oî StSàaxaXot xaî npôç TÎva
Xpsîav, Stt xaTà Tfjç aajîeXXtavfjç auyxûaewç xal xaTà Tfjç àpetavfjç
Statpéaewç, où twv npoôSwv è'vexa- xal ÔTt èij oùSeptàç twv eîxôvwv
toûtwv SetxvuaD’at SuvaTÔv tôv l’tôv atTtov etvat toû HveûpaToç, xal
èntaraala xaT’ èntSpopijv npôç éxàaTijv etxôva.	p. 83 is
TMHMA TPITON.
’Ev d) npoxaTàoTaatç twv npôç ttjv ëvaTaatv Xôywv xal
ëxO-eatç twv ^ïjtwv twv StSaaxàXwv Ttijv nap’fjptv, à xfjv
^peTÉpav (SejSatoüat Sô^av, t)]v Sè twv AaTtvwv èXéy-
X°uCTtv-	P- 91-15120
a'. "Oat àvàyxrj xaî AùyouaTtvov xaî ëxaaTOv tôv StSaaxàXwv npôç ttjv
xotvuv êntanàaO-at nlartv, xaî ÔTt £à5tôv èart toûto notetv. p. 91
p'. Tt xpaTet 7] xaO-oXtxï] nloTtç nepî Tfjç npoôSou toû nveûpaToç1 xaî
ÔTt Tfjç xpovtxfjç npoSSou toü HvEÛpaTOÇ atTtôç èartv ô Tîôç. p. 95
y'. ’Onwç êXëYX°VTat ot tôv axonôv twv StSaaxàXwv où auvopwvTeç, xaî as
Stà toûto ty]V xpovtxljv ànotJToXfjv xaî tîjv àfStov npôoSov ttjv aù-
Tfjv elvat XéyovTeç.	p. 103
S'. "Oti nepî t^ç àl’Slou xal ûnapxTtxfjç npoôSou toü IIveû[jtaToc ot St-
SàaxaXot XéyovTeç, èx toü Haxpôç aÙTÔ Stwptapévwç nàvTeç cpaalv
êxnopeûeoO-at, xaî oùSeîç èx toü Ttoü.	p. 105 »o
e'. "ÛTt xaî èx twv auvôSwv tô aÙTÔ SeîxvuTat, xal pàXtaTa Tfjç Seu-
Tépaç xaî TptTYjÇ.	p. 110
ç'. "Oti xaî èx twv toü Aapaaxrçvoü Xôywv toûto aa^éç èart • xal Xûaetç
twv XaTtvtxwv àvTtfréaewv aûvxopot.	p. 113
Ç'. ’EntaTaat'a etç tô toü eùayyeXtou ^yjtôv, èv tp Xéyexat tô Hveûpa èx ss
toü HaTpôç | èxnopeûea&at, Setxvüaa Sti tîjv cavjv Sûvaptv ëxet 8
13 e'ivtxa P 20 après ètâ‘y%ovotv. vnoôiatQOVfzevov elç tvvtaxaliexa.
23, 24, 28 àytov devant HvetifiaTOi add P  30 ovôelt : ovx P
266 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
^ïjtov, tbç et ëÀeyev èz toû ÜaTpôç pôvou, zai auva-YWYY] nàXtv twv
auvôSwv npôç t^v toû pvjToü toûtou Stâvotav.	p. 115
7]’. ’Ex-B-eaiç twv ^yjtwv, èv otç èz ÜaTpôç St’ Roü èxnopeùeafbat XéyeTat
tô à'ytov üveüpa  zai ÔTt TaûTa pf] vofjaavTéç Ttveç zaXwç, toîç
s AaTtvotç èvéSwzav.	p. 119
B-'. "Oti ei zat SuvaTov èaTt zai TaûTa Tà frpà npôç ty(v xpovtz^v npô-
oSov èzXapfiàvetv àXrpB-wç, àXX’ ènetSi) SùvavTat zai nept Tfjç àt'Stou
npoSSou voeîaB-at ôpB-wç, Set toûto auyxwp-iv toiç AaTtvotç' zat
nepi toü Ttva pèv rwv ^pctTwv à^wptapèvwç SrçXoûat tï;v xpovtzîjv
io npôoSov, Ttva Sè ttjv ât’Stov, zai Ttva etaiv wanep zotvà. p. 121
t'. "Oti ot StSàazaXot èz ÜaTpôç St’ l’toü XèyovTeç èxnopeùeaB-at tô
Üveüpa, tIjV eûaYYeXtzljV npÔTaatv àvanTÙaaouat' zat Ôt: ttjv xaV où-
atav auvàcpetav twv B-eiwv npoatbnwv zai tÿ(v Tà^tv aÙTwv Stà tÿjç
àvanTÙ^ewç Taùrijç naptaTwat zai tîjv twv npoawnwv Sta^opâv. p. 124
15 ta'. ’EntaTaata etç Tà Toü Nûaa^ç pY]Tà, ètp’ otç pàXtaTa B-appoûat AaTt-
vot, Seixvûaa ÔTt TaûTa Tfj npoexTefl-etpévi) pàXXov èvvota auvaywvt-
ÇovTat.	p. 127
t^'. "ÛTt to „8tà toü l’toü" où aijpatvet tô rpeTà toû l’toü" pôvov, àXXà
taov èaTi T(p „peTà tôv Ttôv zat aùv Ttp Rtp“.	p. 133
20 ty'. "ÛTt et Ttç ^oùXotTo aa^eaTepav èÇYjyïjatv ànoSoüvat toü „St’ Roû“,
èpeî „oùx àveu toü l’toü" Stà t)]v èvwatv zai tyjv npoentvotav,
àtpeXwv Tàç àXXaç tStÔTYj'iàç Tàç ûnapxoùaaç nàat toîç oùx àveu
aÙTtbv.	p. 134
f. 4 tS'. "ÛTt et zat npoTÔTazTat toü ÜveùpaToç ô ï’tôç wç npoentvooùpevoç
as aÙToü, àXX’oùSèv y^ttov npaypaTtzwç aÙToü StazptveTat xat où xaT’èni-
votav • xai ÔTt tyjv TotaÙTijv rrjç npoentvotaç Taiçtv prj xaTaSe^âpeyot
oi AaTtvot, àaùppaTOt éauTOtç yivovTat.	p. 136
te'. ’Eti ]3e|3at'watç Stà (5tjTwv peT* èntaraataç twv npoetpïjpévwv nepi Tfjç
Tàiçewç.	p. 138
30 tç'. "ÛTt oi AaTtvot npOTfiCTTOVTEÇ TÔV Ttôv TOÜ ÜveùpaToç WÇ at'TtOV
aÙToü, oùSèv làvayxaîov Àéyouatv, àXX’ èz Ttvwv xoaptxwv ùnoSety-
paTWv toûto Setxvùvat netpwvTar xai OTt oùx èaTtv ô ïîôç èÇ àvàYzrjç
péaoç èv toiç O-et'otç npoatbnotç.	p. 143
tÇ'. KaO-ôÀou nept Tfjç èv toîç B’eEotç npoawnotç peatTetaç, zat nwç pév
as èaTtv ô üaTYjp péaoç, nôç Sè ô ïiôç, nwç Sè tô Üveüpa tô àytov. p. 146
tïj'. IIoTanf] èaTtv toü l’toü peatTeta.	p. 148
tB-'. Bepaiwatç twv nepi Tfjç toû Roü peatTeiaç eipïjpévwv ànô ^yjtwv. p. 149
14 ravTtjç: tavra P n^oocônaiv : n^ooSaiv P 32 après nei^oivrai : ajisp
avôfioia. tâ aQOxti/iévw Silxvviai. add P
TABLE DES CHAPITRES DU PREMIER TRAITÉ
267
TMHMA TETAPTON.
’Ev tp Xûoetç tôv èvaTaaewv, dç èrcotyouatv ol AaTîvot ex
Ttvwv ùrcoSetY|JtdTwv te xaî ^tûv rcpôç pepat'watv Tfjç ùrc’aÙTwv
t t & e p é v 7] ç Taçewç xaî toû tôv Ytôv atTtov toû IIveûpaToç
elvat.	p. 152-184 e
a'. Kaî rcpwTOv eîç tô ùnoOEtyiia twv èvepYetwv toû rcupôç. p. 152
P'. Etç tô prçTôv toû peydXou BaatXetou tô Xéyov, w? êX£L 6 Ylôç rcpôç
tôv IlaTépa, oûtw xaî rcpôç tôv Yîôv tô Ilveüpa.	p. 154
y'. Etç tô ^t]tôv toü ’AO-avaoîou tô Xéyov, OTt TotaÛTTjv Td^tv êj^et xaî
tpûatv tô Ilveüpa rcpôç tôv Hôv, oî'av ô l’tôç rcpôç tôv IlaTÉpa. p. 155 it>
o'. Etç tô pTjTÔv toû NùaoTjç èv tp XéyeTat, oti tô pèv Ilveüpa XéyeTat
toü Yloü, ô Sè Ylôç toü IIveûpaToç où XéyeTat, oùSè | àvTtaTpétpet f. 41
'j/ETtxT] aÛTTj àxoXouO-ta- èv tp xaî rcepî ttjç o^éoewç twv &etwv rcpo-
awrcwv rcpôç àXXrçXa, xaî éXeyxoç ôv ol AaTtvot aotpîÇovTat rcepî Tfjç
oxÉoewç xaî wv xaxoûpYwç è^yoüvTat tout! tô pïjTÔv. p. 157 w
e'. Eîç tô jJrçTÔv toû ’AO-avaatou tô Xéyov èvèpyetav toü Yîoû elvat tô
Ilveüpa tô àytov èv w xaî rcepî toü ptà] àvTt-jTpétpetv xi]v ax£Ttx^lv
àxoXotÆav.	p. 167
ç\ Etç tô ^7)Tôv toû aÙToü ’AO-avaatou tô Xéyov tôv Yîôv" pelÇova elvat
toü IIveûpaToç.	p. 172 so
Ç'. Eîç tô jSijTÔv toù aÙToü ’A&avaatou, èv <p rcïjyîj toü Ilveûpaxoç Xé-
yeTat ô Ylôç.	p. 176
TMHMA nEMÜTON.
’Ev <p SetxvuTat xaî pyjTotç dylwv xaî Xôyotç, pi] etvat
tôv Ylôv toü IIveûpaToç aÏTtov xaî wç èv èrcavaX^tpetas
twv rcpoetpTjpévwv eacp^veta toü St’Yloü tI rcoTè poûXeTat.
p. 184-217
a', ’P'^aetç twv StSaoxdXwv àrco^doxouoat toü Ytoü t)]V aÎTtav toü
IIvEÙpaToç.	p. 184
P'. Aéyot èx twv xotvwv ^ptv xal AaTÎvotç ôrcoO-éoewv SetxvûvTeç [ii] so
etvat tôv 1 Eôv toü IIv£tj|jiaToç atTtov, Srcsp èoTÎ TaÙTÔv tw jii] èx-
rcopeùeoO-at tô IIvEüpia èx toü Yîoû, auveoTaXpévwç Xa|i[3avo|i.évou
toû èxrcopeùea9-at, wç OT]pœlvet ttjv eîç tô elvat EStoauaTCÊTWç xal
xaB-' ôrcôcTTacTtv rcpôoSov èx Tïjç ÎSlaç aÎTtaç.	p. 186
1 après rétaÿTOv: vnoStacçov(itvov ÈTtra/êjç add P 19 rô avro qtitov P
23 après TrèjUJirov: ®7toiuspiÇd1usvov o^ta/wç add P 26 xi note ^ovXerai om P
28 al (itjdf-iQ P 33 oxj(xalvetv P
268 I. PREMIER TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
y'. ’Exfreatç ttjç ^peaépaç xat xotvfjç rwv StSaaxàXwv Sô^tjç aacpljç
juter’ ènavaX^cJiewç tûv npoetprjpévwv, ŸjTtç èaTEv, Sri tô Ilveüpa èx
HaTpôç 8c’ YEoü èxnopeûsTat.	p. 198
8'. "Ort èv tw St’ l’Eoû ênnopeGeaS-at Xéyeafrat x'o Hveûpa to àytov èx
o HaTpôç fj npoentvota toû ï’toû npôç tô Ilveüpa SïjXoûTat. p. 201
t. 'OTt èvTsûD-ev xal yj xaT’ oùatav auvàcpeta toü l’Eoû xat toû Hveû-
paTOÇ SïjXï] ytveTat.	p. 202
ç'. "Onwç xat fj xaT* oùatav auvà^eta twv Tptwv ùnoaràaewv èvTeûHev
cpavepoüTat xal tô évtatov zat povapxtxôv Tfjç 0-eÔTTjTOç. p. 205
io Ç’. "Onwç èv Tip St’ l’Eoû èxnopeûea&ac to Ilveüpa voetTat npôoSôç Ttç
èx toü l’Eoû, où)( ëvexa toû ùnoarfjvat, àXX’ èvexa toû Staxpt^vat
xal xwpta&fjvat pôvov.	p. 208
rj'. "OTt ai èlçrjy^aetç auTat oùx etatv àXXf(Xwv ànà8ouaat, àXX’ èx naawv
toûtwv pta àXTjfHjç Stàvota auvaftpotÇeTat, Tfjç twv AaTtvwv Stavotaç
16 xexwptapévij.	p. 212
B-'. "Otc xaTà Tà npoünoTe&etpéva paStwç xal àXTj&wç ùnèp rjpwv SetxvuTai
ôvTa Ta twv StSaaxàXwv ^tjtx èxetva, èv otç XéyeTat tô Ilveüpa
St’ l'toü eèvat tj èxnopeûeaB'at.	p. 214
TMHMA EKTON H AOTOS EKTOX.
20 ’Ev ip SetxvuTat, Snwç Set aup^tpàÇetv toùç Eepoùç ôt-
SaaxàXouç àXXrjXotç- xal Sti npôç tôv TÙnov twv ’Aata-
vwv xal p e t é p w v StSaaxàXwv Tà twv àn’Eùpwnvjç é X x e -
aB-at Set, xal onwç ô TÛnoç ovtoç aatpéaTepôç Te xal
xuptÔTepoç xal Tatç àp^^tç Tfjç niaTewç aupcpwvÔTepoç'
as xal Stc àXXwç avp^tpaÇôpevot, SelxvuvTat pâXXov àvtt-
cpàaxoVTeç- xal ènEXoyoç ttjç SXtjç npaypaTelaç. p. 217-262
'O èxToç Xôyoç où StijjpTjTat elç xe^àXata, àXX’ èaTtv oXoç xecpaXatdiSTjç,
pâXXov Sè otovet ànàvD’tapa xal xapnôç Tfjç nepl toü èxnopeûeaD-at xat
npox^taO-at xal npoïévat xal cpavepoüaD’at, xal 6Xwç ttjç nepl twv toû
so àytou IIveùpaToç Xeyopévwv D’eoXoyEaç.
1-3 om P, qui par le fait change le numéro d’ordre des chapitres qui suivent
8 onwç: on P 19 tô d’sxtov Tfjtiina àStalÿerov ov, èncyQÙtpeTai ovtcuç P
20-30 om DP
il.
Deuxième Traité
sur la procession du Saint-Esprit (1445).*
f 7’01' SO'PliTATOY KAI AOITQTATOY AIAASKAAOY THS TOY Paris
.YPISTOY ATIAS KAI OP0OAOSOY EKKAHSIAS KAI THS IEPAS f‘6
AYTHS 0EOAOTIAS, KYP TEUPTIOY TOY SXOAAPIOY HEPI THS
EKHOPEYSEÜS TOY ATIOY HKEYMATOS HPOS TOYS HEPI TAYTHS
HY1IK AIA&EPOMENOYS BIBAION AEYTEPON.
Epître dédicatoire.
’En lot oArj Ttpôç tôv ô^TjXôxaTOV zat e ùa-e^é axaxov (SaatXéa f. 1
IpaneÇoüvToç, z 0 p ’I w a v v ïj v tov [t £ y a v Ko|jivt]v6v, Tt p ô ç 8 v
zat tô fh^Xlov àvatpépsTat, èz ptépouç STjXottotoùaa
zat tô to0 ptPXéou TtpooÉjxtov.
f Ttp ûtpt;Xotettcp zai gùaEpeaxàTcp paatXeî TpaTtgÇoOvxoç f.4
xûp Twccvvig Ttp peydXtp KoptVTjvtp, retbpytoç ô 3x°^âptoç
X a t p e t v.
Tô ptèv TtpûTOV ^t^Xtov Ttjpzv èTtt xatç peXÉxatç auvxèB-eixai xwv Ttpôç
xôv èTttazonov èzeîvov àytôvmv, th TtoÀXclxiç èn’ aùxoO ^aotXétüç zal Trjç »
* A = Parisinns 1291, 229 f., copié en septembre 1447 par Syropoulos;
B = Parisinns 1218, XV" s., f. 277-419;
L == Laurentianns Plnt. VII, cod. 27, XVe s., f. 1-103;
0 = Ottobonianus 81, XVe s., f. 1-129.
A est seul à donner, an début, avant le titre même de l’ouvrage, une table des
parties et des chapitres intitulée: HlvaS GvyyçaqAjç dEVTÉÿaç &av/uaalaç I oo<pov y èx
xogyr/i;	S/o/.aolov, On la trouvera à la fin de notre édition avec indication
de la pagination. Syropoulos ne répète pas les titres des chapitres au cours de l’ouvrage.
Nous les reproduisons en les mettant entre crochets.
Tit. A donne ce titre au f. 6, après la table et l’épître dédicatoire. Les autres
ms. débutent par Ihol tetopsiîosmç, omettant ce qui précède.
Tit. de l’épître. Dans BLO simplement ’&tioToltf en marge. Cette lettre a été
publiée: 1° par Constantin Simonidès à Londres, 1858: Tsvvaàlov tov Syolaçlov
àçyiEnufxônov KajvaTavTivovnoIccog xal olxov/xevixov itarptap/ov rô nepl èxnooiv-
otoja roi navaylov Hvev/titTOQ èmoroliuaîov tiqcotov fiiftliov, p. 49-52, d'après le
1 xal Evae/teOTaTg) om BLSV 3 ittr' EvlafteoTttT'rii evvolaç add BLOSV
5 xal : z/ LSV
370 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPkiT
auyxXfjTOU ndzrjç Tflç nàp’ vjpiîv xai twv ô;j,o8o^ouvtwv èxetvo) napSvawv
nàvTwv axeSôv StetXéyp.eO’a • oç xahot aotpôç wv, oùx flpwv àXXà ttjç àXfl-
B-eEaç flTxwv ètpàvfl. ’HSfl Sè xai Seuaepov aoû XflEptv auyyèypanTat, paatXeü
eùaefléaTaTe, nofroùvToç Sé^aa^ac nap’rj|iwv Tt toioOtov npôç yàp toi;
s àXXotç xaXoîç, oîç èxôapiflaaç TÏjV paatXtXflV aou «puxijv ’za^ aÙTflç Tflv
êyxeX£tpt<7|Jiévflv aot B-eôb'îv àpxflv, Xôywv te èpâç, xai xoixttïN èaot O-eto-
Tspot, xat toîç npôç toûtouç exouCTtv cù[ievflç àet xai t'Xswç çatvfl, oEte
OTj twv àv&pwnt'vwv èntTflSeup,àTwv npoeXo|tévotç tô pèXTtaTov- ùnepE^fl-
pflaO-w 8é aou twv ànàvTwv nXeovexTfl(iàTWv y) èv Tfl nt'aTEt PsPatÔTïjç,
10 r;ç evexa tt(v TjpeTÉpav oM’évstav xat Tflç àÇEaç nXéov <ptXetç xaE Ttjiâç,
ÔTt aot SoxoüpEv Tfl auaTaaet twv ôp&wv xat naxpîwv SoypàTwv xaE aÙTot
Tt XuatTsXetv.
Su (Jtèv ouv, xpaxtaxe paatXeü, nepî toü nporèpou pt^Xîou [laS'Wv,
UT èxetvo nep,^O-flvat aot nap’fl|iwv ànflTetç- | flpeîç Sè èxetvo cptXortpÔTepôv
16 nwç è^etpyaa|Jiévov eESôteç xaî noXXà twv Tflv èvavrtav Eovtwv rjjjiîv xa-
S’anTÔpevov, ôXtyotç èx8eStbxa|jiev xat twv èv TflSe Tfl noXet- àXXov yàp
tajiev êaeafrat tov xatpév, èv w Seflaet ^atveaB'at nàat. Tw Sè aw xpàw
xeXéuovTt nàvu npofrùiJiwç è^éXXojiev né|xn£tv àXX’èvô’upifl&èvTeç oti toîç
{JaatXeûatv ot ènE twv àXXwv xe^'^wv oùx ànep àv toîç TU^ouat napa-
20 axeuàawvTat npoacpépouat Te/voupy^iiaTa, àXX’ èÇ èntTflSeç 8ïj|Aioupyo5vTeç
àXXa npoaàyouatv, ^p,îv Se xat noppwfrev £|jteXeTàTo' Tt xat Seüxepov
aôvTay|Aa, noXXà neptéiçov twv èv tq> npoTeptp napaXeXetp.|jtévwv, npo^âaet
Tfl [JaatXtxfl npoTponfl Stxata xpflaàfievot, tout? tô SeÛTepov aÙToa-^eStà-
Çojjiev aûvTaypta, auvTO|iwTepov èxetvou noXü xat aa^éaxepov xat toîç twv
sa StSaaxàXwv [jtàXXov wnXtapièvov Xoytotç, xat otov eîvat npoafjxe Swpov Ttp
[JaatXeï, noXXà |xèv e/ovTt npàTTetv, aa^eîç 8è xai auvTÔpouç èxetv èfré-
XovTt Tàç etSflaetç.
"OO-ev p)] (JtéiAtpeaO-at fioûXou, ÔTt aot pfl tô noXuartxwTaTov èxeïvo
nenô|itpa|jtev • àXXà pâXXov eESwç aoü x«ptv nôvov ûnoarâvTaç SeÛTepov
so toutovE xaE tw toû aoü xpàrouç ôvépaTt tô fkfiXEov xoafJtTjaat npoflpflpévouç,
Xpw xaî TOÛTtp |ieTà noXXwv àXXwv Tflç npôç tô 0-eîov aou xpàxoç eôvotaç
eod. Oxoniensis Seldenus 42, XVII0 s., fol. 15T sq., édition que nous indiquons ici par
la lettre S; 2° par Hergenrother dans la P. G. de Migne, 1.160, col. 665-668, d’après
le cod. theolog. graec. Vindobonensis 275, s, XV, qui contient tont le présent traité,
fol. 1-166 (cf. Lambecius, Comment. 1. V, p. 460), comme si elle servait d’introduction
au petit traité polémique qui suit immédiatement, col. 665-691, d’après l’édition de
Dosithée, Tô/uoç	p. 252 sq. Cette édition est marquée ici par la lettre V.
7 TOvroiQ S 8-9	\^b> S 15 eiTtoviai,! S 16 xai om LS
26 ê^ovra 8
ÉPITRE DÉDICAÎ01RE
271
^[xwv xaî ntatewç àxptpet -csxpiTjptip. “Eatw Sè ptTjSè ri ptpXîov toûto
Kâacv oîç Sv tûxot | xotvôv, àXXà xetp'jXtov ëatw aot xat ànoO-erov, aoû f. 5
jiôvov èvwntov àvotyvûptevov xat cpatvôjievov xaî XaXoüv, xaî nàXtv xpunrô-
|xevov ëveatr yàp noXXà rw auvràyfiart, à Set XavO-àvetv toùç rjjàv Sta-
cppop.évouç, et note nàXtv pteB-’ i^.'.wv auvatpetv Xôyov O-eXTpetav • p.àj s
StSôvat Sè tt(v Sôiçav fyiûv ètépotç xat àXXotptotç tà •fyitv aujitpépovta,
s^op-sv napayyeXtav wç otaS-a, xaî rtp nàvta petà toû xatpoû npàrtetv
tô xatopS'Oûv êvetitt.
Nûv Sè oùSè toùç èx tTjç étépaç yXwtrvjç cpuXàrteaO-at Set [jiôvov,
àXXà xai twv ^petépwv oaot rîjç natptou Sô^ç zarane^pov^zaatv, à|jta-9tav 10
pèv xatayvôvreç noX?<i]v twv ^[tetépwv npoyôvwv, aotptaparîotç Sè ttvwv
ê? ànetpîaç éaXwzôteç, xaî taûfr’ wç St) tt aeptvôv èxovra neptpoptpoûvteç
àvw xat xâtw èn’ ataxûvï, twv ^[xetépwv npoyôvwv, pâXXov Sè éautwv-
où yàp ttjv èvwatv twv èzxXïjatwv àanaÇôptevot taüta roXptfijaf B-au-
[jtaatôv àv '7(v et pôvotç aùrotç ô tr(ç êvwaewç èvéanapro nôO-oç, ^[xetç Sè is
ttjç etpïjVTjç è/O-pot navre; fjpev ot pvj acptat nst&ô|jievot • àXXà atïjXïjv
àvàypanrov xarà rvjç ^(letépaç èzzXtjataç t'araaB’at fioûXovrat ràç èv rfl
<I>XwpevTÎa auv{Hjxaç, àç ïajiev nàvreç onwç yeyôvaatv, aùrwv èXeyxôvrwv
rwv aùràç xaranpa^aptévwv, xaî poùXovrat tourwvl rwv auvfr^xwv [Jtevou-
awv xat ntareuoptévwv, onep TQpîv aùroî npoatptfiovtat ataxoç àSîxwç xat 20
àpta&wç, Neatoptavoùç | ànoxaÀoüvteç, Ôrt pr( ntateûojjtev èx roû ï’toû f. 5v
rô IIveû|jta -rijV ûnapçtv èx£tv> ^oûto xaî xarà nàaïjç tïjç èxxXïjotaç t^ç
S’pe^ap.évYjç ^[xâç xpatetv tov ënetra xpovov oürw Setvot ttvèç eiot (Jtrjtpa-
Xotat xaî nàvroXfiot. Atà toûto xat i^|xetç aùrotç où npo'jéxopev wç rvjç
évwaewç ùnepStzoüatv, àXXà [xtaoûjxev, [xàXÀov Sè ènaXyoOptev aùtoïç, wç as
xîvSuvov tïjXtxoûtov ènav^pTjptévotç zaî rijv àXTj&etav aùrfyv xaî r^v SôÇav
rfjç xaQ’’ ^|iàç èxxXYjotaç ^ttJjoztvSùvwç Staonapàtrouatv, aùrot ye ^|xetç
t]) toû Xptatoû 7,àpttt t^ç àX^ouç zaî B'eo^tXoüç èvwoewç rwv xp^ttavwv
èniB-upwjtœl ovteç zat onouSaorat, et note rotoûtov rt SuvrçB'etYjjiev.
Toûtwv totvuv tt]v àptaO-tav xaî tT|V nponéretav tfoXàtreafl'at Set ‘ so
ot yàp xarà rwv StSaaxàXwv àtptévreç tà péXyj ttJç àypotztaç, rt oùx àv
nè|xtpetav za& ^p,wv ; tt 8’ oùx àv àStxv^aetav toùç re Xôyouç ^[Jtâjv xaî
TQpâç roùç toùrwv natépaç; ’Exeîvvjç yàp eiat tTjç npoatpèaewç, ^ç xai
ot xatà rvjç àXïjO-eîaç auyyeypacpévat toX[W[aavteç. OlaO-a yàp noXXoùç
xaî xatà twv tepwv eùayyeXtwv Xïjp/pavtaç • àXX’ è’wç pèv Çwptev, yXôrrig ss
npôç nàvtaç àpzoü|jiev ànoXoyetaO-at • à yàp èv à[icporépotç rotç ^t^Xîotç
xaréarpwtat, raüra zaî roûrwv nXeîw xaO-’ v^épav npôç toùç àvttSoiçoûvraç
StaXeyôptefl-a- ot Sè oùz èxovreî ànavràv eùXôywç, àXXov ttvà tpônov tô
1 àxçifâgS 6 xai: z/LSV	11 rioiv S 22 xaî om LS 36 anoXoyEiâa&ai S
Î472 ü. deüxiemë 'tiiA.iîÉ sür La procession du saint-esprit
aujicpépew aùxotç Soxoûv rcpàxxouat • xeS-vtjxoxwv Sè yj|iwv noie xà pcpXcac
f. 6 xaûxa XaXfjast. Et Sé xtç épet xt xaî xax’ aùxwv, | àX^O-fj ptèv xaxà àXïj-
{hùv'; àSùvaxov èaxtv èxElvov sttreiv xwv Sè ao^taptàxwv xotç voüv ë/ouat
Stbaet xàç Stxaç, npîv ànoSoîr] xù otxat'tp xptxf, nàvxwv ëaovxat yàp
rcoXXoî xÿj xoü Xptaxoü /àptxt, xafransp xal vûv etatv, ol xtjv àX-r^stav
s fjiExà xoû xaxonaO-Etv àau:aÇ6|iEvot xat p.77 npàç xà aocptafiaxa xaî xtjv
xwv npoaxatpwv npayptàxwv xex’jvôxeç ànàxyjv. Ilapà xoùxotç oùv xpîatç
xôv 9'’ ^[jtexêpwv Xôywv XEtaExat xat wv èxepot aotptoüvxar èytb Sè àXXou
Stxaaxoü v6|iotç xaî t^çotç èxxetaojjiat. Toùxwv oùv yapiv pjSevî xôv
è/O-pwv StSoaO-w xà aùvxay|ia, ëwç àv èv xotç Çwatv àxoù^ç ôvxaç fyjtàç,
10 ij ëwç àv ptàO-y(ç aùxà irap’ fjpiwv ixôvxwv xaî àXXotç xtatv èxSoB-fjvat. f
PREMIERE PARTIE.
Introduction à tout le traité.
TMHMA nPüTON.
Tfjç SXtjç StaXèiçewç npoxaxaaxaxtxô v.
a'. <Toùxou xà npwxov xeçàXatov SfjXov xalHaxTjat xt xolç
aolepotç StSaaxàXotç Soxet îxepi xwv x^j àvfrpwntvyj aocpta
xXèov xoû eîxSxoç îitaxeuôvxwv èv x§ axepî xwv B-stwv
èpeùvijj' xal Snwç èaxîv èxatvexè; àa^ àXe t a • xaî otôv
èaxt xà xatvoxojietv èv xotç O-etotç, ij xà ènî x^j StaXéÇet
cppovetv.>
26 ’EnEtSï] xtveç xîj àvO-pwntvïj aocpla nXéov xoü etxàxoç ntaxsùouatv èv
xfl nepi xâjv S’EÎwv èpeùvfl xaî xjj oSïjyta xoü Xoyou èv xotç xfjç nlaxEwç
ënovxat Soy^aat xaî xwv ptr] |3ouXo|jièvwv ôjJtotwç a^îat notEtv oùx énat-
voüat xf)V àacpàXstav, àXX’ àypotxîav xaxatxtwvxat, ônoaov èaxtv èv xotç
f. 6Txfjç ntaxewç npàyiJtaatv ènatvsxi) ’fj àatpàXsta, xal | ôç èntxtvàuvoç èaxtv
30 èv aùxotç xàXpj, xal xt xotç tspotç StSaaxàXotç nept xe xfjç fjfisxèpaç
àa^aXetaç xaî àxptftetaç xal xfjç èxEtvwv èntxtvSùvou Tteptepytaç Soxet,
6fjXov èx xwv ùnoxexayiJtEVWv yev/pExat, xaî otov èaxt xà xatvoxo|iEtv èv
xotç O-etotç, vj xà ènî x^j StaXèiçet ^povstv.
Fpijyoptou xou 0eoX6you èv xtp irepî xfjç èv xatç Sta-
aeXé^Eatv EÙxa^taç- „Sù PaSîÇetç xtjv àxpt^fj xaî ànpoatxov èyw, xi]V
3 éxeîvo S 8-9 éycù Je — èxxelao/uai om S 18 Après nçoxataatarixov, au
début de la table, f. 1, A ajoute: ro 6è toioviov Æià Q^TÔiv rô xa&ôlov ov/u-
n^çovrai. 35 P. G., 36, 204 A
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ	273
TSTpipipièvr^v xai noXXoùç ëawaev. OùSèv àv yv Tfjç ntGTewç ^ptwv
àotxwxepov, àBeXcpoi, etye £i? toùç aoçoùç èntnTe ptôvov xaî toùç neptrtoùç
àv Xôytp xat Taîç Xoytxatç ànoBet^eat, toùç noXXoùç Sè ëBet xaO-ànep
ypuaoû xai àpyùpou xat twv àXXwv ônôaa xQjua xàxw xai neptanoùBaaTa
to:ç noXXotç, oùtw xai txùtïjç ànoTuy^àveiv, xai to ptèv ôtpïjXSv Te xai s
eiç ôXtyouç çfràvov tpc'Xov rjv rw 0ew xai otxetov, tô Bè èyyurèpw xai
toîç noXXotç ètptxrôv, ànônruarov xai ànopX-qrov oùBè yàp tôv àvfhpwnwv
ci [j.erptwrepot toûto nàxlotev àv, mare [itj xàç xarà Bùvapttv ànatretv
Ttptàç. àXXà x«tpeiv piôvov raîç npoex°ùaatç, ptfjTot ye 8i) 0eôç- où noXXwv
ovrwv ècp’ otç S-auptàÇerat, oùSèv oûtwç, wç tô nàvraç eùepyeretv, ÎStat- 10
Tarov. àrtptaÇe tô eiwfrôç• pii] O-fjpeue tô xatvôv, îv’ eùBoxtprçjç èv toîç
nXetoat- ,Kpeiaawv pttzpà ptepiç [Jterà àatpaXetaç îj pteyàXrç pterà aafrpô-
TïjToç£, na'.Seuérw ae ?/; auppouXf; SoXoptwv, xa!- ,Kpeiaawv ànopoç
nopeuôptevoç èv ànXÔTTjTt aùroû4 (ptta xai | aùvq twv napotpuwv aotpwç f. 7
e^ouGa) ’ 6 névîjç èv Xôyqi xai yvwaec xai toîç ànXotç ^fjptaatv énepetSô- is
jievoç, xai èni toûtwv ôanep èni Xenrîjç a^eBcaç StaawÇôp^voç, ônèp
TTp£|3X6)(etXov àvSpa à^pova, tôv ànoBetiçet Xôyou frappoüvra aùv àptaO-ta
xai xsvoüvra tôv araupôv toû Xptaroû- npâyptà tc Xôyou zpetrrov Stà ttjç
èv Xôyotç Suvàpiewç, evS-a tô àaO-evèç Tfjç ànoSeiiçewç rfjç àXïjétetaç èaTtv
èXàTTWatç11.	2»
Toù aÙToü èx toù npôç "Hpwva Xôyou’ „Kpetaaov xaptetv èv
toîç Xoyttjptoîç [JteTà Tfjç ôSvjyiaç toù IIveùpiaTOç t) npoxetpwç àaefifjaai
Tà/V paaTwvr^v otwxovTa. Atànxuè [iot Tàç èvaTàaetç xai Tàç àvTtO-éaetç
zai tïjV véav eùaé[3etav xat tÏjv pttxpoXôyov aocptav, xai StànTue nXéov vj
Tà twv àpa/vtwv VTjfuzTa, [luiaç [ièv zpaTOûVTa, acpïjôi Sè pïjyvù|jteva, 25
oùnw Xèyw SazTÙXotç oùSè àXXtv Ttvi twv papuTépwv awjiàTwv • ev StSaaxe
ijtovov, tô Xûetv t)]V ntartv èv toîç ao^iajiaatv. Où Betvôv ^TTïjibfjvai
Xôyqj- où yàp nàvTwv 6 Xôyoç- Betvôv Sè Ç-qiJttwO-fjvat Oeor^Ta- nàvTwv
yàp fj èXntç“.
Toû aÙTOù èx t0û auvtazttjp10u „Mwaj3iTatç ptèv xai ’Ap,ptavt- 30
Tatç (ii]8è eitJtTïjTÔv ëaTw etç èxxXirjatav 0eoû, Xôyotç StaXexTtxotç tê xai
zaxonpàyptoatv, ot yévvrçatv Oeoü noXunpayptovoOvTeç xai npôoSov àppiycov,
zaTe^avîaTavTat ToXpjpâjç rqç B-eÔTYjTOç, wç Sèov -xj è^tXTÔv ptôvotç etvat
Tà ùnèp Xôyov, ?j ptijSè etvat, Sti pif] aÙToi zaTetXfjtpaatv ^pteîç Sè Tatç
freiatç ypa^atç énôptevot xai Tà èyxeipteva axwXa Totç TUtpXÔTrouat | XûoVTeç, f-
t^ç awTYjptaç éiçôpieO-a, nàv ToXptwvTeç npÔTepov xaTà toû Oeoü Tt vea-
vteùsa9-at“.
12 Prov. 16, 8	13 Prov. 19, 1	21 P. G., 35, 1224 B 30 tx tov ovv-
Tttxrtjçiov om BLO P. G., 36, 480 A 33-34 wç 6iov — xarei^rpaaiv om BLO
36 rov om L
Œuvres de Georges Scholarios. II.	16
274 II. deuxieme traité sur la procession du saint-esprit
Toü aÙToû èv tô TptTtp wv etpTjvtxôv- „Où Staip^oQjiev
yjp.t v aÔToîç ttva ptèv oô ÇïjTTjTéov navTànaat, riva S’ ùnèp t5v [j.erpfwç.
Ttva Sè cn>YX<i>pTjTéov xaî napatTTjTéov toîç cptÀéptatv, ônwç àv ex°h ^ç
oôSèv tov Àôyov ^ptwv napafJÀànTOVTa ; xaî Ttva [jtèv T-f( ntOTet Sotéov (lévTp
b Ttva Sè xaî toîç Àoyt<j|ioîç ; ùnèp Sè tivwv xaî noÀepjTeov êxB'ùjjtwç, Àoyt-
xtôç, àÀÀ’où/ ônÀtTtxwç; To yàp xaî y^etpaç àvTatpetv navTeÀtôç è£w
rfjç TjieTÉpaç aùÀfjç, xaî toîç i«aoûatv 7jp.àç ànopptnTéov“ (wpàvvotç Sr;-
ÀovôTt xaî Baîpoatv).
’Afravaatou èv Ttp nepî ttj; oapxwaewç- nTfjv p,èv àxpt'Betav
io èntÇrjTeîv ôÀtywv èaTt’ TÎjv Sè ntaTtv xaTe^ew, ànàvTwv twv npàç tov
8eov eùnet&ôv, ot xaî pteytaTov enatvov ànoçépovTat tt(ç ènt8'U|J.taç • ô
ptèv yàp Çtjtwv Ta ùnèp èauTÔv, IntxtvSuvoç • o Sè toîç napaSoâ'eîatv èpptévwv,
àxlvSuvoç. napatvoOptev Sè xat û|jttv onep xaî èauTotç napatvoüptev, ttjv
napaSo&etaav nlartv cpuÀaTTetv, èxTpèneaO’at Sè Tàç (3e[3/|Àouç xatvocpwvtaç.
16 xaî toûto nâat napeyyuàv, çopeîofrat ttjv nepî tou TrjÀtxoÙTOv [waTTjptou
Çf(TTjatv“.
AùiHç toü OeoÀôyou Èv TptTtp twv e î p 7] v t x G) v • „TaûTa œç
èv ppa^èat, BoyjxaTtzwç, àÀÀ’ oùx àvTtÀoytzwç • àÀtsuTtzwç, àÀÀ’ où xaxo-
npayjwvtztbç • èxxXigGtaaTixfôç, àÀÀ’oùx àyopatwç’ tbtpeÀtpwç, àÀÀ’oùz
20 èntSetXTixwç“.
f. 8	Toü Nùaaïjç èv Ttp nepl	„Tà zaTà ttjv StaÀexTtxi'iv
tôxvtjv Stà auÀÀoytaTtxfjç Te xat àvaÀuTtzïjç èntarf||X7]ç fJe^atoûafrat xat
Tà ^[ièTepa SÔYpara, tbç aa^pSv Te xal Snomov etç ànôSet^tv àÀr/9-etaç
to tocoütov elSoç toü àôyou napatTT|atbp£'8,a- nâat ytxp èoTt npôSifjÀov, tô
26 tÿjv StaÀexTtxijv neptepYtav tar^v ècp’ éxàTepa t^v ta^ùv èx£lv TCP°ç tî
t)jv Tïjç àÀTjO-elaç àvaTponvjv xaî npàç ttjv toü ^eùSo’jç xaTr^optav  3S-ev
xaî aÙTŸjv Tîjv àÀ^S-etav, STav perà Ttvoç TotaÙTTjç té^vt^ç upoaYTjTat.
St’ ùnoùtaç noÀÀàztç notoùpeô-a, tbç Tfjç nepî TaÙTTjç SetvÔTVjToç napa-
zpouoptévvjç Vjjjtûv ttjv Stàvotav xat Tfjç àÀïjfretaç ànoacpaÀÀoùa7jç“.
so BaatÀeîou èv TptTtp twv àvTtpprjTtxwv „Tt oùv i>au[iacjTàv
zaî nepî toü ày^00 ITveùpaTOç àvenatoy^ùvToiç fjpàç ttjv àyvotav ôpoÀo-
yetv, ttjv [jtévTot àvavTtppTjTtoç aÙTCp npoa|xapTt»pou[iêvr(v ooÇoÀOYtav àno-
StSovat11.
Toû aÙToû èv SeuTÉptp Ttov aÙTûv „Où y^p onsp àv lz tt(ç
as twv pvjjjtàTWv àxoÀouB-taç ùno^atvvjTat eùxôÀwç èntnvjSàv TOÙTtp tôv y£
1 P. G., 36, 1144 B 7-8 tv^üvvoiç ôr/Xovon xal ôatfiooiv om BLO. C’est
vraisemblablement une glose de Syropoulos 9 P. G., 28, 92 A 17 eî(><»vixwv L
P. G., 35, 1264C 21 Tov. yiootjc: Cette citation est omise en entier par BLO
P. G., 46, 52 B 30 P. G., 29, 668 B 34 P. G., 29, 584 D
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ	27b
TÊ> ô-e£<p <p6j3tp rcercac8eu[ièvov rcpcaflxet, àXX’ àyanàv toîç èv Tfl Fpatffl
zet|iévotç ôvô|iaatv èrctptévovTa, Stà toûtwv fteorcpercwç xflv So^oZoyiav
ànonUl?ow“-
’Ev tw aàT^»1 ^Atércep XP'G T^v KP^ ècpO-aJ^wv exovtsc tô toû
Xptotoû 8txaaxflptov xal elSÔTa Saoç ô xtvBuvoç àcpeàeîv Tt fl rcposfreîvat s
toîç napa8eoo|jtévotç ûrcô tou IIveù|jtaTOç, ptfl rcap’ èauToû tptXoTtptafrat
xatvoTopeîv, àÀÀà toîç rcpoxaxflYY®^70^ Ttapà twv àYtwv è^ïjau^àÇetv.
"O xolvuv | oûts fl xotvfl auvflO-Eta, oûte fl twv ypatpwv /pflotç rcapa- f.8v
SèSezTat, toùtou xaTaTokptâv, rcwç oùxl tflç èaxàxv]ç àrcovotaç èaTtV';
Aî)'avaatou Èv rcpwTtp tw xaTà Apetavwv- ,,’Eaxt ptèv Y<*p 10
Ttâat toîç y£v,3to^> pt^axa Sè flpîv toîç àv&pwrcotç, àSùvaxov èrca^lwç
ecrceîv rcepî twv àppflxwv xoXptflpôv Sè rcàÀtv, ptfl Buvapèvouç ÀÈYetv,
èrctvoeîv èrcl toûtwv xatvoxépaç XÉiçEtç rcapà Tàç xwv YPacP®v ' ^XXceç xe
xat ptavtôSflç fl xotaûXT] èrctxetpïjatç xoü xe èpwxwvxoç xoü te SXwç èv-
frupouptÉvou àrcozptveaO-at“.	i6
’A yà Ê w v oç rcàrcaTwptflç è v t fl tcpôç [3 a a t X è a ç èntatoXfl'
StéXXojiêv toùç rcapôvxaç auvSoûÀouç flpwv“ tôv Seîva xal tôv Ssîva, etxa
ÈnaYEf „IIapà y^p àvfrpwrcotç èv ptéatp ÈEvwv Tuyx^vouat xat ànô aw-
ptaxtxoü {iox^ou xflv xpo^flv pexà pteYâXou StaxaYptoû rcoptî'opévotç, rcwç
elç xô nXflpEÇ Suvïpexat EÔps&flvat fl xwv Ypaiwv etôflatç, si p,fl Sxt xavovt- 20
xwç ànô xwv àYtwv xwv nporjY^aajièvwv xal xtbv àYtwv ttèvte auvôSwv,
ànep ti)pta|.LÉva Etatv èv ànÀôxflxt xapStaç xat àvap.r.ptpôÀwç ànô Tflç napa-
Sofretaflç rcapà twv rcaTÈpwv rctaTewç ^uXàxTO|jt£v, èv xal è^atpsTov Stà
rcavTÔç èx£tv EÙxûjiEVOt xal arceûSovTEç, ïva pSèv rcapà Tà xavovtxwç
<bptap.èva a7j|jiEtwi)-fl, p;S’ ÈvaXXaYfl fl rcpoaTeS-fl, àXXà xaûTa xal ^flptaat 26
xal voflptaatv àrcapàTpwxa cpuXaxS-watv
Baad et ou èv EtxoaTw twv rcpôç ’Ap^tXôxtov „"Oaot y&P
ot eùaTà'S’etav Tpôrcwv tô Tflç àpxatôxrçxoç asptvôv xoû xatvorcpercoûç rcpo-
ETtpjaav, xat àrcaparcotYjxov twv rcaTèpwv SteçûÀaÇav | Tflv rcapàSoatv, f. 9
xaTà x^potv xal nôÀtv TaÛTfl zÉxpTjVTat Tfl t^wvfl- ot Sè Staxopeîç twv s»
auvflO-wv xal twv rcaXatwv ôç èwÀwv xaTercatpéjxevot. oûxoé etatv ot xàç
vewTEporcottaç rcapaSe)(6p,Evot, ôarcep èrcl xflç èaB’flxoç ot tptÀôxoajjtot xflv
èÇvjXÀaYixevTjv àel xflç xotvflç rcpoTtptwvTEç. ’lSotç àv oùv twv p.èv àYpolxwv
ÈTt zal vûv àpjfatÔTporcov Tflv cpwvflv, twv Sè èvxéxvwv toûtwv xal xaîç
ÀoYopta/tatç êvTefrpapjtévwv, èx xflç vèaç ao^taç xexauTflptaapva Tà sa
pfl;xaTa“. * 32
4 P. G., 29, 585 B	10 t<5>> devant 'AÿEiavwv add B 16 ‘’Ptv/ir^ om BLO
<-x BLO Mansi, 11, 236 CD 17 tov dsïvci xoû. tov ôeîvü om BLO 27 P. G.,
32, 93 CD 33 i’ôoi L
18*
276 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Toû aùxoü èv xplxq) wv ’AvxtppTjxixûv- „Eù<a£[îoùç saxe
Stavolaç rà ànoatwnYj&évxa èv Taîç ypa<fatç eùXapeta^at ènttpjpc'Çetv xij)
àyîw nveùpaxt, nenetaO-at Sè xijv epnetplav aùxoü xaî àxpt^ xaxàXtj4>iv
etç tôv Oaxepov fjptv ànoxetaB-at aîôva, Sxav ota^àvxeç xà St’ èaônxpou
s zat aîvlypaxoç ôpâv xrjv àX^&etav, Tfjç npôç npôatonov 0-ewplaç à^tw&wpev“.
jf. <Ilep: xwv pexanocoûvxwv Xéijetç xaî pexanTjowvxwv è?
èvvotaç etç ëvvotav, î'va tyjv otxetav Sôôav zpaxùvwatv->
’EnetSfj xtvÊç pexanotoüat xe Xéiçetç £qt3twç, tva xtjv otxelav SôEav
10 zpaxùvwat, xaî pexanvjSôatv èiç èvvotaç etç ëvvotav, otov èz pèv toü npo-
/etaHat xô Üveüpa xop^yeïaô’at eîç xô û^taxaaO-at pexa^atvouatv wç
oùSèv Stacpépov. xaî èz xoû ^opvjyôv elvat xoû Ilveùpaxog xôv Flôv, eîç
xô atxtov xaî àpyjjv elvat, xat èx twv nept xfjç 0-etaç oîxovoptaç Xeyo-
pévwv, eîç xfyv aî'Stov xoü üveùpaxoç ùnapiçtv, xaî oùSèv Setvôv otovxat
16 aupnepatvetv noXXà p,)] xaxà Xèiçtv èv xatç ypa^atç za't xotç xwv àytwv
eûptaxôpeva Xôyotç, àxouaxéov xt ^aatv ot StSàaxaXot.
f. 9t BaatXetou èv Seuxéptp xwv npôç Eùvôptov „IIpwxov xotvuv
èxetvo Setxvùxw xtveç xôv àytwv yévvrçpa xat nottjpa xôv Xptaxôv npo-
aetpxjxaat; notaç ëx£t ^wvàç xwv ypacpwv etç ànôSetiçtv; Eî yàp
20 xoû pazaptou llèxpou ^wvfj Tg èv xatç Dpà^eat xwv ànoaxôXwv àvaye-
ypappév^ axvjptÇotxo, èvlla ^vjat- ,Ftvwazéxw nâç olxoç ’lapavjX, ô'xt Kùptov
aùxôv za't Xptaxôv ènotrpev ô ©eôç xoüxov xôv ’ltjaoûv, ov ùpeîç èaxau-
pwaaxe ‘, npwxov pèv oùSèv oîzetov ë^et xtp Çtjxoupévtp papxupta • ènay-
yetXàpevoç yàp Setçetv napà xwv àytwv eîpfjaO-at noîvjpa xôv l’iôv, xfjv
26 papxuptav napè/exat nepî xoù ©eoü xaî Ilaxpôç, Sxt ènoîïjaev • où yàp
èxetvo y’ àv etnot, Sxt ëfçeaxtv aùxw èv xotç nept xïjXtxoùxwv Xôyotç
napaywyàç xtvaç xaî napaa^Tjpaxtapoùç xwv ôvopàxwv èntvoetv • eî yàp
xaî àpyoû Xôyou eù&ûvaç ùtpè^opev èv yjpépqt xfjç xptaewç, noù ye xô
nepî TïjXtxoùxwv zatvoxopetv àveùD-uvov fjptv dcpeO-^aexat ; Tcc^a yàp nou
30 xô pèv <bç npènov ènî ©eoü xat Ilaxpôç XèyeaO-at napà xoù 0-eîou SeSt-
oàypeUa Xôyou' xoüxo Sè où^ àppôî^ov tw Movoyevet St’wv àneattoniçae
xô Üveüpa xô àytov èveSet'Çaxo. üwç oùv àatfaXèç xxjv ènoîr^ae tpwvfyv
pexappuO-ptÇovTa noîrçpa Xéyetv xôv nofjjxfjv xtùv oXwv; Eî yàp ënpenev
aùxtp npoaigyopta xotaùxïj, oùx àv èatwnrjO-T) napà xoû IIveùpaTOÇ, àXX’ènî
s» pèv xfjç xxîaewç eupopev ànô xoû è n o î yj a e xijv xoü notfjpaxoç npoavj-
yoptav pexaXïj^iletaav, ènî Sè xoû l’toü xoû ©eoü, oùxéxt“.
1 tv rp4Tç> Tiïiv àvt. om BLO P. G., 29, 669 C 17 P. G., 29, 573 C 24 x;,
après yàp add L 21 Act. 2, 36	23 ovr devant ovàj-v add L 27 cf. Matth.
12, 36
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ	277
Kat [jter’ôXtya' „’’Ev. oùSè y; toù ànoarôXou Btàvota npô
aiüvoç ùnôaraatv ‘ nepî toù Movoyevoùç | rjpit v naplaTTjat, nepî fjç ô Àôyoç f. li
Êv rtp napôvrr où yàp nepl tyjç oôataç aÙTfjç roù Geoù Aôyou toù èv
^PX'(i ^VT0’ nP°S ©£°v, àÀÀà nept toù xevôaavroç èaurôv èv t$ toù
SoùXou jiopcpÿ, xai yevo|xévou aup,|jiôp^ou Tcp awjiart Tfjç TanetvwaEwç T^p-côv 5
zaî araupw&évToç è§ àa&EVEtaç, aatpwç BtaXéyeraf xal toûto navrl yvtî)ptp.ov
Tâ> xai ptxpôv èntanqaavrt rfjç ànoaroXtxfjç Xé^ewç rô PouX^art, ort
oû/J 8'cOÀoylaç Yjpitv napaStSwat Tpônov, àXXà toùç Tfjç olxovojitaç Xôyouç
TtapaSïjXot. Kùptov yàp, tpyjatv, aÙTÔv xal Xptarôv ô 0eôç ènotTjae toùtov
rôv ‘hpoùv, Sv ûjjiêÎç èaraupwaare, r-{j Setxrtx^j cpwvjj npôç tô àv&pôntvov 10
aùroù xat ôp<ü)|Jievov nâat npoS'fjXwç ànepet8ô|ievoç. ’AXXà auvEnatp'j)
roîç vooup,êvotç xal ytvwaxstç Ttç ptèv tpûaewç Àôyoç, rtç 8è Xôyoç otxo-
voptaç“.
y'. <, llspi rôv xpwptÈvwv napa8ety|jiaat xoajitxotç npôç ànôoet^tv w
toù tô ITveù|xa tô àytov xal èx toù Ï’îoù èxnopsûea&at, onwç
èarlv èntatpaXèç nXéov toù êIxôtoç ènl tôv freluv roùrotç
ntaTsûeiv. >
’En£t8-/( rtveç napaostypiaat xoapttxotç ptàXtara xpôvrat npôç ànôSetÇtv
toù tô llveù|xa tô àytov xal èx toù Hoù èxnopsûeafrat, xal Taîç rotaùratç so
Etxôat nXsov toù eîxôtoç ntareùouatv • où yàp npôç ànôSet^tv ^Touptévou
Ttvoç, àXXà npôç tpavèpwatv ànoSeSetyptévTjç àXïjB-Et'aç 8eï TaÛTatç xs/p^aô-at •
xal oti èntacpaXéç èart rat; ànô tôv XTtarûv npayptàTtùv Etxôat nXèov
toù EtpïjfJiÉvOD vé[XEtv ènl tôv &Et(üv, oacpÉç èartv èx tôv StSaaxàXwv wSt.
Tpïjy0p10u toù ©EoXôyou èv Ttp nepî toù àytou IIveû-26
[laTOç- „"QaT£ eywys noXXàxtç StaaxEtpàjJtsvoç èpauTÔv t^ tptXonpay-
|ioaùv(, toù Zôyou xal navra^S^-sv tôv Xôyov EÙfrùvaç xal Çïjtôv EÎxôva
rtvà toù ToaoÙTou npàyptaTOç, oùx èa^ov $ Ttvt T“v xàrw tijv frfitav
cpùatv | napa^aXetv • xàv yàp [Jttxpà Ttç ôjjtolwatç îùpeDv;, cpeûyet tô nXfîov, f, 10
àcpÈv {xe xàrw |XETà toù ùnoS£t'ypaTOç“.	so
Kal nàXtv „Où8èv èartv S ptot ttjv Stàvotav îaTYjatv ènl rôv
unoSfitynàrwv S’Ewpoùvrt rô tpavraÇôp.£Vov, nXrjv et’ Ttç èv rt Xa^ôv rfjç
etxôvoç ùn’ EÙyvwpoaùvYjç rà Xotnà ^ttpetE. TèXoç oùv eSoîçè piot xpàrtarov
£Îvat ràç jaèv Etxôvaç xatpetv èàaat xat ràç axtàç wç ànarïjXàç xal Tfjç
àXr^etaç ànoSeoûaaç, aùrôv Sè rfjç eùaEjkarèpaç èvvotaç èx^^evov, èn’ôXfywv se
^vj|iàrwv Earà|ievov, ôSïjytp rô llvEÙ|iart xpw^vov, fjv èvrEùô-ev èXXa|itptv
1 Kal ,ufr’ o’Z/ya om BLO P. G., 29, 576 D 2 vïov après ^oroysroïç add L
5 ijfùv B 8 Zo’j'ot ç ; Tpdnotç L 11 tov avtov après «nepsido'^eî’oç add B
ovvanalçTt L, avrana/ÿii B 23 n:Âl-ov ri L ’ 25 P. G., 36, 169 A 31 Ibid., 172 A
278 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èSeJàpirjV, TaÛTTjv etc xéXoç Sta^uXàxxovxa (b; yvfjatav xotvwvàv xat auvo-
puXov tôv aîwva toOtov StarcopeuEa^at 8taT£|jtvovxa“.
Toü aùxoO- „Aoç ptot 0eôv àXXov xaî ^uatv 0eoü, xaî Swaw aot xi]V
aÙTTjv xptàSa ptexà xwv aùxôv ôvoptàxwv te xat rcpayjjtàxwv et Sè etç
s 0eSç [ita cpiÔCTtç Ÿj àvwxàxw, rcôfkv rcapaaxTjaw aot. ttjv Sptotwatv ; r; ÇïjTStç
rcàXtv èz twv xàxw xat arept ae; Xtav ptèv ata/pov, xat oùx aîo/pov
ptovov, àXXà xat ptàxatov èrctetzwç èz twv xàxw tTjV etxaatav xwv âvw
XaptjîàvEtv, xaî xwv âxtvïjxwv, èz ttjç peuaxŸjç cpùaewç, za't o cpïjatv 'Haat'aç
xà Çwvxa Ç^XEta^at èv xotç vexpotç“.
10 BaatXetou èv EÎxoaxtp twv rcpôç ApttptXé^tov „”Q ttjç
SetvTjç xvxXyrjatx;- u> tïjç èXEEtvTjç àcpofltaç xwv xaOxa Xeyovxwv Tt
rcXéov aùxwv ô8ùpw|jtat; xà àptaB-èç tj to pzâatprjiov: o? ye xà ttjç 9-EoXoyta;
Sôyptaxa àv9,pwrctvotç rcapaSstyptaat zaO-upptÇouat xat xàjv <l>8s auvr^etav
f. 11 rcapTjXXayptévTjv ë^oucav I xwv àEtw|jtàxwv Staçopàv xîj làela xat dcpp^xw
16 œùaet rcpoaapptoÇetv èrct/eipoîiaiv11.
rpTjfoptou toO NùaarjÇ èv tw Ttpôç Eùvôpttcv „'O Kûpto;
f/ptCôv ’bjaoüç Xptaxèç èrcî x^ç yfjç co-pB-rj xat xotç àvfrpdircotç auvaveaxpàpT;,
tva piTjxÉTt ot àv&pwrcot xaxà xàç éauxwv yvwp,aç rcepE xoû ôvxoç SoijàÇwat,
xàç ytvoptévaç aùxotç ârcà axoxaqxwv xtvwv ùrcovotaç Soypta rcotoùpevot,
20 àXXà rcetaO-évTeç. Sxt àX^ôç 0eôç è^avepwOa] èv aapxt, èzetvo ptôvov xfjç
£Ùa£p£t’aç àXrçti’tvèv ptuaxir(ptov Etvat TxttJTEijawjJtEV, o St’ aùxoO ^(xïv toû
Aôyou zat 0£oû TtapESôO-Tj, xoû St’ èauxoû toîç àuoaxô/.otç ÀaXï]aavTOç“.
S'. <"Ott zaXwç zat EÙospûç notoOjiEv oùx àvEX^l1370'-
a?, e ~ £ o f} a : xotç xotaùxY/ ô 8 tp Ttpôç xà T'/jç n t a x £ w ç xpw|jtèvotç.>
’EnetSi] èvtwv TotaÙT^ SSw Ttpôç xà x^ç rct'oxEwç /pwjjiévwv xaî ^ptâç
à^toùvxwv aùxotç ErcEoO-at oùx àvEXoptEila, oxt zaXwç xaî EÙaEpwç rcotoOptev,
SfjXév èaxt Stà twv StSaaxàXwv aùxwv.
Atovuatou xoû ’Ap£o#aytxou ev tw rcepî ^vwptèvTjÇ xaî
so 81 a x £ z p t p, é v vj ç s o X o y î a ç • „Et ptèv yàp eaxt xtç SXwç ô xotç Xoytotç
àvxavtaTâptevoç, rcôppw rcou rcàvxwç èaxai xaî xîjç zafh’ ^|iàç ^tXoaocptaç-
xat £t ptij ttjç èx xwv Xoytwv aùxtp B-eoaocptaç {jtéXet, rcwç vjpttv pteXrpet
TŸjç èrcî tt/v 9‘EoXoytx^v èrctaxTjpjv aùxoO ^etpaywytaç ; Eî Sè eîç t7]v
twv Xoytwv àXv^Etav àrcoaxorcet, xoÙTtp xaî ^ptetç xavôvt zat cpwxî /pw-
35 pisvot, rcpôç ttjv àrcoXoytav wç o*ov te àzXtvwç |3a8toùpte&a, œàazovx£ç“,
xal xà è^ç.
Kupt'XXou èv TpetazatSexàxtp xwv 0Tjaaupwv ,,’ESEt ptèv
2 P. G., 36, 144 B z«i <pwiv 6eoi om L 9 Is. 8 19	10 P. G., 32, 160 CD
16 P. G., 45, 468 A 29 rovèlpj io:tayh:ov om BLO P.G.,3, 640A 37 P. G., 75, 208 D
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ
279
Tatç oûtwç ànatôeÛTWç Ttpoçepoptévat; Èpwrfjaeat pjSôXwç ànoxptveaO-at 
ëytl'a yàp | fj ànôxptatç navTaxoü to S6acpTj|iov ê^Et, èxet xpetTTWV fj f. 11
sMitf".
Toù aÙToü èx ttjç xa.D'oXtxfjç en loto Xfjç. „Kat f;v p.èv àptetvov
toioûtwv fyjtâç ÇïjTïjptàTwv etaàrcav ànotpotTàv, xat à ptôXtç èotîv wç b
èv èaiîTTptp xaî aîvîyptaTt 9'ewpoûjjteva, Totç àpTtotç t^v cppéva xat [te[3Tjx6at
7ÔV voûv [IT'j àvOpÛTTE'.V O/.WÇ ‘ Tà yàp LO/vÔTEpa TWV VOY)|ltZTWV TÔV TWV
ixspatoTÈpwv UTtepvfjXovTat voûv“.
e’. <Ilspi twv îTOÂUTtpayuovoûvtwv ttjv toû àyl'ou IlveûjjiaTOç m
npoooov ûTtèp (1 £tpov wç Suva|jtévï)v Sfj0-ev [JieD’ôSotç
à v 0-p w n î v a t ç z aT a X api jî à v e a fr a t. >
’EtEElSŸ, TtVÊÇ TïjV TOÛ àyîou HvEÛptaTOÇ npôoSov UTtèp ptETpOV TtoXu-
^paypiovoüat xat oÈov etneiv pt^oztvSûvwç StaaptXeûouatv, wç SuvaptÈVTjç
etxôat Ttat xTtaraîç xat pteO-ôSotç àvS'pwirtvatç xaTaXapjîàveafhat, àxouaTÉov is
twv StSaaxàXwv tl nepi aÙTfjç Xéyouat, xat to èxeivwv ëpyov oFov aÙTotç
Soxet.
Tfjç EXTfjç auvôoou- „Twv aipETtxtüv l'Stov tôv Tpônov, neptepyà-
^eaO'at xat Çt^telv twv npoôSwv Ytoû xat nvEÛptaToç“.
TpTjyopîou toû îieoXôyou- „Oùz av Tjv peyàXrj f; yévvTjatç, et 20
ao; xaTeXapt{JàvETo“.
Kaî aùB-tç. „BoûXet aot napaaTr(aw TÔnwç; 'Qç oISev ô yevvfjaaç
HaT^p xat ô yEVVTjS-elç ï’tôç • tô Sè unèp TaûTa véœet xpûnTETat, tt(v arjv
StacpEûyov â|jtpXuw7tfav“.
Toû aÙToü' Etiré aù tï]v àyEWTjaîav toû IlaTpôç, xàyw ttjv yév-as
vrjatv toû Roû tfuatoXoyfpw xaî tIjV Ixitopeuatv toû Hve6(iaToç, xat
Ttapa7tXïjXTtaop,£v àpttpw, eîç 0eoù pucT-^pta 7tapax67tTovT£ç“.
Toü aÛTOD- „Et OÈ TÔV Tpôîtov ÈTttÇïJTeèÇ, TÎ XaTaXEÎt^EtÇ TOIÇ jlôvotç
ytvôaxEtv àXXï]Xa xat ytvwaxEafrat ôk’ àXXïjXwv [jtapTupouiiÉvotç14 ;
’A fi'avaatou Èv SeuTÈpcp twv zaaà ’Apetavwv- ,,’AXX’oùSè f. 12
Ttpéitet ^TjTEtv Ttôç Èx toû 0£oü 6 Aôyoç, 7j rwç à7taûyaa|jtà ÈaTt toü 0eoü,
ttwç yEvvâ ô 0eôç, xat tlç ô Tpônoç Tfjç toû l’toü yevvfjaewç- [jtatvotTO
yàp àv Ttç TotaûTa ToXpttüv, STt Ttpâypa dcppr^Tov xat tpûaEwç t’Stov 0eoü,
pôvq) te aÙTw xaî tw ïttp ytvwaxôptEVOv, à^tot Xôytp aÙTÔ EpiJt^VEuO-fjvat •
taov yàp ÈaTt toùç toloôtouç ÇvjTetv noû ô 0eôç, xaî ttwç ÈaTtv ô ©eôç, as
xat TtOTanôç ô IlaTTjp. ’AXX’ wanep tô toloûtov ÈpwTàv àae^éç ÈaTt xai
àyvooûvTwv 0eôv, oûtwç où B-Èptç oùSè nepî Tfjç toü Roû toü 0eoO yev- * 28
1 tiTtaiÿevTotç BLO 20 P. G., 36, 84 A 22 Ibid., 84C	25 Ibid., 141 B
28 P. G., 35, 1221 C 30 P. G., 26, 224 A 37 ov: orât L
280
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
vfpewç TotaüTa ToXp^tv, oùSè t^ éauTWv tpùaet xaî vq àa^eveta aup^ieTpetV
tov 0eôv zaî ttjv toutou aocptav".
KuptX?,ou èx toù nepî Tfjç toû Kuptou èvavB-pwnTpewç’
J,Ilaucw|i.Ei)'a Tïjv yévvTptv neptepydÇea&at toû Movoyevoùç, zaî àYEVVÏPf!’
s xaî yevVïjTô) StatTâivTeç xat pieTpoüvTeç Tà àpléTp1gTa• nau'jwpefha xaxfoç
âvtXVÊÛovTeç ttjv toû IIveùpiaToç npoooov xat Çijtoüvteç [laikîv, à povip
llaTpî xat l'îtp xat âyt'tp lIveûpiaTt yvéptpia ‘ èppietvwpiev otç èXâ|3o(iev
ôpotç1 |t7] ôpta [xeTÊvèYxa>p,ev, à ë^evTo oî naTepeç fjpiwv • àpxeaS'W|iev tt(
ôo^etoT, StSaozaXta napà toû IIveùpiaToç • p] PouXr^œjiev ûnep^fjva’,
10 HaûXou ttjv yvûaiv, oç èx piépouç êçpig ytvmoxeiv xaî èx piépou; npotpr/Teûetv
zat èv ItJÔnTpcp ^Xénetv zaî èv aîvt'ypiaTi Tfjv àXfj&etav • avapieîvwpiev twv
êXntÇopièvwv ayatkov ttjv ànôXauatv tote Tà TéXeta p.aHï]<o6p^{l'a, ots
ot’ àXaÇovet'aç ou pXa[k]a6pie8'a, ôte ot’ ùnepr^avtaç où netJoûpieila, otô
f. i2v èv | ànafreta piwacixeila. Oùxoûv èv tw napôvTt Tatç twv naTÉpwv 8t5ao-
m xaXtatç è(i|xetvwpievA'îva pif; petçw ^toûvteç, xat twv èXaTTÔvwv èxnéawptev,
8 nénovlkv ô nponaTwp ’AScfyr xat yàp szetvoç èntilupifpaç yevéafrat
0eûç, xaî to etvat eîztbv 0eoû npoaancôXeaev.“
BaotXôtou- „EôaejJoùç èart Stavotaç Tà âno'j'.wn'ïjD'évTa èv Tatç
ypatpaîç eùXajüetoO-at ènttp^ptîÇetv Tto dyttp ÏIveûpiaTt“.
20 Toù aÙToû npôç Euvopitov „Kat pif; piot Xèye- Ttç Sè fj '[év-
vqaiç xaî noranàj xaî nwç àv yévotTO auT-ç; OùSè yàp êneto’/j ô Tpônoç
dppvjTOÇ xaî àvevvÔTjToç navTêXwç, fjSrj xaî tô navdytov Ilveüpia Tfjç etç
llaTepa xaî Tîôv ntareto; èxj3aXoù|iev et yàp pé/.Xotptev TtccvTa Tjj zaTa-
Xfy^et pteTpeîv xaî to toiç XoyttJJiotç àirsptXrçrcTov, ptrjSè etvat tô Ttapânav
26 ûnoXaptpdvetv, ot/j^eTat ;xèv ô tt^ç nîoTewç. ot/^aeTai Sè ô ttjç èXntooç
pttaB'ôç. Ilfijç 5’ àv âtïjptev ëTt twv piaxapiapuov dÇtot twv ènî t^ ntaTe:
twv àopotTwç ànoxetptévwv, ot piôvotç toîç xaTà tôv Xoyttjptôv èvapyéa:
netWptevot ; HôD’Sv èpiaTatwIhj Tà ëB’vr/, xaî èaxoTttjDr, fj àœuveToç aÙTôv
zapSta: Oùz ènetSi] toiç Ttp Xoytapttp cpatvopévotç àxoXouiloûVTeç tw
so xïjpùypaTt toü IIveùpiaToç dnetO-oûaiv“ ;
Atovuotou- „”OTt ptèv ëaTt Ttïjyata HeÔTijç o IlaT^p. ô Sè l’tôç zaî
tô Ilveüpia Tfj; D’eoyôvou O-eÔTTjToç. et outw XP’l Tâvxù flXaaTOÎ O-eô-puTo:
xat otov àv^ï] xaî ùnepoûata ipwTa, npôç twv îspwv Xoytwv napetPJjtpapiev'
f. 13 Snwç Sè TaûTa èoTtv, oùte | eînetv, oûte èvvofpa: ouvaTÔv“.
36 Twâvvou toü AapaaxYjvoû- „"OTt pèv èart Stacpopà yevvï,aewç
xai èxnopeûaewç, piepialWjzapiev • Ttç Sè ô Tpônoç Tfjç Statpopâç, oûoapiwçk
3 èx tov — èrav&ÿaimiaeax; om RLO 4 P. G., 75, 1476 BC 4-5 Havcii-
/nOa — rà cc/téiÿi]Ta om BLO 10 I Cor, 13, 12 18 P. G., 29, 669 C 20 t’r
toîç avroîç après avrov add BLO P. G., 29, 628 A. 31 P. G., 3, 645 B 35 P. G..
94, 824 A
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ
281
T oü aùroû. ,,Eî yàp xaî rô Hveùpia êx toû Harpe?, àXX’ où yevvrjrwç
Xèyoptev, àXX’ èzrcopeurwç • àXXoç rpôrcoç ûrcàp^ewç oûroç, àppyjroç xal
àvéxf.fpaaToçu.
Aûyouartvou èv elxoarôp é^Sôp.w toû Sexàrou rcépircrou
rcepî TptàSoç- „AXX’ èrcetOTj èv rf, auvatSttp xaî taortpttp xal àauyxptrw 5
xa: àrpêrcrq) xal àStatpèrtp TptàSt \a).£Tt&ratà7 èart rrjv yévvrçacv roû
fioù xat ~7jV èzrcopeuatv roü àytou nvetaptaro; StaaréXXetv".
ç'. <Hepl twv èxXa|jtpavc vrwv rcpôç tôv otxetov axorcôv rà
te ypatpczà xal rà rôv StSaaxàXwv àÇtwptara, pti] rcpoa-10
ï/ôvtwv Sè raîç èv rtp Xéyeafrat raûra ï auveÇeuyptévatç
rceptaraaeat xal râ) otxet'w rwv Xeyoptévwv azorcqj.>
’ErcetSi] èvtot rcpôç rôv otxetov axorcôv rà re ypacptxà xat rà rwv
StSaaxàXwv Xaptpàvouatv àÇtôjiara, rcoû ptèv tV) Xéijet ptôvv) rcpoaéxovreç,
oùx èpt^afrûvetv èfréXovre; rw twv Xeyoptêvwv axonép, rcoù Sè rà? auveÇeuy- 15
péva; rceptaràaetç rceptoowvreç, rt xal arepE aùrtbv Set cppoveîv, ot rfjç
êxxXijafaç StSàaxaÀot rcapîrwaav StoptÇôjjievot.
Toû pteyàXou Atovuatou- „’Eart rôv ptT] rà fréta cppoveîv èfre-
Xôvrwv t'Stov, ri {atj rfl Suvàptet roû axorcoû rcpoaêxetv, àXXà rat? Xè?eatv“.
’Afravaatou èv rtp xarà ’Apetavôv rcpwrw- „Aet Sè, ôç èrcî 20
rcàa-^ç rfjç fréta; Tpatp^ç rcpoaàjxet rcotetv xat àvayxaîôv èartv, oùrw xàv-
raûfra, zafr’ Sv etrcev ô àrcôaroXoç xatpôv, xat rô rcpoawrcov xat rô rcapà-
Setypta St’ orcep èypa^e, rctarwç èxXaptpàvetv, ïva rcapà raûra xal
rcap’ è'repov rt roûrwv àyvowv ô àvaytvwaxwv e£w r^ç àXrçfrtvTj? Stavofaç
YévT,rat“.	26
Kat pter’ôXtya- „"Orav ptèv oùv rwv rotoûrwv ëxiQ reç rijv yvœatv f. 13
zaXâ)ç. opfrljv èx£t xa^ oytatvouaav rfjç nt'arewç tï]v Stàvotav èàv Sè
rcap’ è'repov Ttç èxXaptfiàvTj rt roûrwv, eùfrù; et; atpeatv èxntrcret“.
KupfXXou èv etxoarw rtbv Orjaaupwv „Aet rôv eîç èpeuvav
rwv fretwv etafJatvovra ypacpwv, rôv xatpôv èrctrTjpetv, xafr’ Sv Xéyerat rô 30
SïjXoûpievov, zat rcpôawrcov, rcap’ oû î) rcepî où 7^ St’ où Xéyerat • ourw yàp
àv àrcXavijç 7] Stàvota cpuXa^frefïj rotç opfrôç èfrèXouat voetv“.
Ma^tptou èv Tj) et; r^v Xuxvtav frewpta- „Où rcàvrore xat
rcàvra rà r)]v aùrrjv èxtpôvTjatv èxovra xafr’ è'va zat rov aùrôv rcàvrwç
voTjfrïjaerat rpôrcov, àXX’ ëxaarov rwv Xeyoptévwv rcpôç rljv ôrcoxetptèvTjv sa
1 P, G., 94, 816 C 4P. L., 42, 1095 B 16 rcspwràosiç om L avraiv n B
18 tov //tyccÂov om B, add kçeionaylrov P. G., 3, 708 C 20 P. G., 26, 124 B
21-22 xa! s-viavSa B 26 P. G., 26, 125 A 29 P. G„ 75, 337 B 33 P. G.,
90, 672 A
282
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
StjXgvôti Ttp TÔnw Tfjç àyt'aç Fpacpfj; Sûvaptv vot/Tsov, et péXXotpev ôpfrwç
xoü axonoù twv Xeyopévwv xaTaaToxàÇeafrat11.
Toû XpuaoaTÔpou èv etxoaT^j rexctpr^ éptXta Tfjç ttpàç
'Pwpaîouç1 TaOra Sé, et pi] tôv axonôv nàXtv xaTt'Swpev toû IlaûZou.
r> jjouXopévou pi, npô xatpoû toü npoaijxovToç èntTtpâafrat auToùç acpôopa,
àvàEta Tfjç xPtCTTtav<xç npenoûaijç x^Sepovîaç èarfy àXX’ onep àeî Xéyw,
xi,v yvwpTjv èijeTàÇeiv Jet, psfr’ ^ç XéyeTat, xa’ tï]v ùnôfreatv, nepi i]Ç
XéyeTat, xai Tt anouBàÇwv xaTopfrwaat Xèyet11.
10 Ç'- <Hepî twv napa^Xenôvtwv tt,v xoivtjv ôpoXoytav Tfjç
ézxXijataç, é v ôç Sé Ttvoç StoaaxàXou npoaex^VTWV àÇtto-
paTt pôvou xat Tatç xavovtzaîç ypa^atç taov aÙTtp aépaç
ànovepôvTwv. >
’EnetSi] ëvtot Tàç otxetaç Sôiçaç [JouXôpevot ^e^atoûv, t^v pèv xotvôv
15 ôpoXoytav Tfjç èxxXijaîaç napapXénouatv, évôç 8é Ttvoç StSaaxàXou npoa-
é/ouatv à^twpaTt pôvou, xat TOÙTtp Tàç nept Tfjç àXr(fretaç éXnt'Saç
t. 14 aaXeûouatv, taov aÙTÔ) xat Tatç xavovtzatç ypaçatç ànovépovTeç | aépaç,
ànavTTjTèov npôç aÙTOùç Tf] yvcbpTr; toü tepoû AùyouaTtvou, rjv nepî twv
TotoÛTWV ôatwç nàvu xaî freoçtXwç è^'jveyxe’ Tà aÙTà Sè aÙTtp xat nàvTeç
a» ot StSàaxaXot Xéyouatv. ’AXX’ enet nept twv Aùyouartvou pàXtara aup-
patvet TaÛTTjv tvjv àpçta^Trjatv vûv ytvea&at, èx twv aÙToü pàXtaaa xat
Tàç papTupt'aç èntçépeaB’at Set Tf]Ç àX'/jS-tvfjç tjjïfpou- Stà toûto noXXat
npoç Tijv aÛTÎ]v /petav toü Afryouartvou pïjaetç xaî oûoevôç àXXou xaaa-
aTpwwuvTat.
25 AôyouaTtvou npôç ’fepwvupov „M6vatç Tatç xavovtxatç Xeyo-
pévatç twv ypacpwv [tiîfiXotç TaÛTTjv ànoStSôvat pepàôijxa tv^v Ttp^v, waee
prjSéva nXavzjB’fjvat twv èxetvaç auyypatjjapévwv pefJatwç ntaTeûetv • toùç
S’ àXXouç oûtwç àvaytvtùazw, waTe xàv ônoaigoûv àytwaûvT] StSaaxaXta
Stfjveyzav, pi, Stà toûto àX^èç voptÇetv, St; oûtwç ezeîvot èypa^av i]
30 évoptaav11.
Toû aÙToü èv npootptqi toù nept TptàSoç TptTou- ,,’Enet
S’ èv nàaatç Tatç ëpauTOÜ ypatpaïç où pôvov eùae^fj no&w tôv àvayvwaô-
pevov, àXXà xai èXeù&epov tôv Btop&waôpevov, noXXtji pàXXov èv ToÛTOtç,
évfra to peyaXeiov aÙToü toû ÇijTïjpaToç el'y wtpeXev oùtw noXXoùç toùç
85 eùpeTà; è)(£tv Sûvaa&at, wç noXXoùç toùç àvTtXéyoVTaç n^i]v xafrànep
tov èpôv àvayvwaTTjv où j3oûXopat èpot xaptÇeafrat, oùtw tôv StopfrwTrjV
où ^oûXopat éauTw • o pèv yàp pi] èpè cptXetTw nXéov i) Tijv xafroXtxijv 3 *
3 P. G., 60, 630 A 16 /tovor B 22 anoipiÿeo&ai B 25 P. L., 33, 277 A
31 P. L„ 42, 869 B
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ
283
ntOTtv, S Sè [xtj éauTôv aTepyÈTW nXéov Tj -cŸjV xaB’oXtxïjV àX^fretav • zat
éianep èxetvtp | Xéyw- Mt, &éXe toîç èjjtotç tJtiyypàiinatJiv waavet ypacpatç f. 14
So'jXeûetv xavovtxatç, àXX’ èv èxetvatç ptèv xat o jivj ènlaTeueç, ènetSàv
e’jp’flç, àvevSotàoTwç ntaTeue; èv Se Toûxotç, ô pefialwç ptr) etyeç, et jxÿj
péiatov vœ'iaetç, p iléXe crceppwç zaTÈye'.v oùxw xat TOÛTtp Xéyw Màj 5
ftéXe rà èjxà ypàppaTa èx ttjç ot;; èntvotaç tpcXovetxfaç, àXX’ èÇ tepwv
àvayvwa|xàxwv àxXov>(TOu Xôyou StopB-oûaO-at • xàv xt àXij&Èç èv aùxotç
zaxaZà^Tfjç, oùz èpv toûto npôç xô yevé-jfha:, npàç Sè tô voeîv aùxô xat
ytXetv, zat aôv xat èjxàv èaTw“.
’Ev xtp npôç Ntxt, tt/ v tw v v txti) vtw v • ,,’ApvrpaaS-ac où oùvaptat, io
otixe ptipi ôçetXw, wanep èv aùxotç xotç elç p.éyefl’oç npoeJ^oüatv fyieTépotç
aoYYpàpxaat, oùxw xàv xotç [itxpotç nàp,noXXa etvat, wv àv xtç Stxalqt
zptoet xtxl ouSepâ. napanXij^ta entXa|j,pàvea3’at Sûvaxat“.
’Ev xfj npôç rIepwvu|Jiov éy3ày ènttjxoXff ,,’Eytb jiôvotç èxet-
votç xwv auyypa'péwv, ot t/Stj xavovtxoî npoaayopeûovxat, jieptàôrjxa xoOxov io
xôv tpôpov xal xaÛTTjV tt/v Ttpà/v ànovépetv, wç p/Séva toûtwv xoX|iâv
ntaxeûetv, èv tw ypàtpetv nXavTj&ijvat- xal et tco Sè npoaxô’4>at|jit xwv èv
xotç aùxwv auyypà|ipaat Soxoûvxwv èvavxtwv elvat tî, àXïj&ela, oùSèv
àXXo ùnoXaptpàvw, et pr, t} tpeuSent'ypatpov etvat tô ^t]3Xtov, r/ jjtTj napij-
zoXoufhïjzévat xôv éppjvéa xotç elpijjjtévotç, i) épie r^xtaxa voetv oùx à[i- 20
tptfJàXXw xoùç oè àXXouç oùtwç àvaytvwazw, waxe xav oaitjS^noTe âytw-
aûv’fi xat StSaaxaZla StaXàjjinwatv, où Stà toûto àXijfrèç ûnoX^tpO|iat, Sxt
oùtwç è^pôvijaav | aùxot, Sxt pot xô xjj àXr^sta [E] àvTtrp8’eYy6p.evov f. If
ànoSetJçat oùz 7jSt>v^3-T(aav, i] St’ àXXwv auyypa^éwv Stà zavovtxwv xal
ânoSetxxtzwv X6ywv“.	as
’Ev xfl npôç NcxijtX(v twv vtxwvxw v a5{) tç• „MX( freXe, àoeXtpé,
xaxà xwv B-etwv papxuptwv oùtw [ièv noXXwv, oùxw Sè Xaptnpwv, oùxw
oè àvaptcptapTjT^xwv, àyetpetv auxotpavxtaç èx tôv auyypapt[xàxwv xwv ènta-
zônwv, V/ xwv Tjjiexèpwv, ôanep 'IXaploo, Kunptavoû zat ’Ayptnnlvou
npà xïjç Acvàxou aîpéaewç, npwxov ptèv oxt toûto tô yévoç xôv auyYpap.- so
jjtàxwv Staxéxptxat tt)ç aepaap,t6Tï)Toç twv tepwv ypacpwv où yàp oùtwç
àvaytvwaxovTat, wç [jiapwptaç èÇ aùxwv npo^épea&at, zal ptr) è^etvat
ànevavxtaç cppovetv, èvB’a tawç àXXwç tppovoüatv àX^O-eta ànatTeî’
èv xoÛTtp yàp 7j|Jietç êaptev Ttp zaTaXôytp ot èntaxonot, wç p] ànaçtoûv
xal ^jjttv XéyeaO-at tô ànoaToXtxôv èxetvo- ,Ka: et Tt Sè àXXo ^poveîxe, so
zal toûto ùpiîv à Oeôç ànozaXûtpat‘“.
10 Ttpoç Nutr/rtiv râv vixojvtw = Ad Vicentium Victorem P. L., 44, 523 D
12 n B 14 o/do'î/: txtij B P. L., 33, 277 A 17 el’: 0 L 25 Citation
tirée de la lettre 93 ad Vincentium episcopum Cartemensem, P. L., 33, 338 D
31 le(>âiv: xavovcxôiv B 35 Phil. 3, 15.
284 H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
’Ev xf( npôç ^oupxouvdxov èntaxoX^- „Oùoè rà; wvxivwvoùv
otaXélçeiç, xàv za&oXixot xtveç àvSpeç ibat zai neptpÔTjxot. wanep rà;
zavovtxàç ypa^àj èx£tv ôtpet'Xop.ev, ô; [it, èEeîvat xa’. '^p.îv, awÇo|tév7jç
Tfjç S<petXo[uv7]Ç aùxoîç "ctjjifjç, xl xwv èv toîç aùxwv <TJYYp<£|xji,aaiv âno-
s 8oxt[tdÇetv zai Btaîxxûetv, et noté xt tpwpdaat|jiev, o àXXwç tppovoûatv i\
fj àX^O-eta èxet, T'j toù 0eoO porj&etqc 7) nap’ àXXwv v( nap’ vor;-
fbeîaa. ’'Ey<i>y’ oùv xotoûxôç etjit èv toîç twv àXXwv auYYpâ|i|iaatv, o’îou;
elvat fréXw roùç xà Tjitéxepa |xeTtôvxaç“.
Kal ô N û a a tj ç èv x fj nepi x ç éÇaTjpèpou à n 0 À 0 y t x '
10 „Tà Sè T7|iéxepa wç èv yu|ivaatqt xtvl axoXaaxtxwç èntxetpoûfteva toîç èv-
xuyxàvouai npozelafhw. [nj8eptâç p;8evl Stà toûtwv pXd$7jÇ npoaytvojjtévTp.
eî Tt napà xf,v zotvïjv ûnôXrfjuv èv xoïç Xeyo|tévotç eûpîazoïxo’ où yàp
ôôy|Jia tov Xôyov noioùpeS-a, côaxe à^oppjp Soûvai toîç ôtapdXXouaiv.
dXX’ ô|ioXoyoûp.ev èyyufivdÇetv [jiôvov éaux&v xt,v Stâvotav toîç npoxet[tévoiç
16 voïjpaatv, où oiBaaxaXi'av èç^yrjXizfjV ttjtç è^eEfjç ànoxî{),ea9,ai“.
f. 15v ’Ev tw nepî toû [xovaB’.xoû janxiattaxo; Seuxépw fJqSXtw-
„Ttç oùx 010e ttjv zavoviz-};v âylav rpa^ïjv, wç pièv xfjç naXaiàç Stalh'jXTjç.
wç 8è xai xfjç véaç, èni xwv èauxfjç ôpwv jjSjSatwç èaxtbaav, oùtw ts aùxijv
npoxîfte-jfha: nâvxwv xwv (texà xaûxa auyypaçèvxwv napà xwv èniaxônwv.
20 wç nepi ptèv èxetvTjç [i^oéva oùvaaO-ac nâvxrj àfjKfipâXXeiv zai 8iaxplvea9-ai.
nôxepov àXrçfrèç ?j nôxepov ôpB-ôv e<rci xô èv aùxjj YPaT£V, T'’)V YPacP'
jiévwv xai Ypa'ATj'jojiévwv napà twv èniaxônwv Ypa(Apâxwv 'jtexà tôv
(3éj3atov xavôva xai 8tà Xôyou ïawç aoipwTèpou Ttvoç xwv èv toîç toioutoiç
è|xneipoxèpou ànoBetxvujièvou xai papuxépa èniaxônwv àno^âaet zai 01-
26 SaaxaXtxwxépa tppovVjaet zai auvôôotç zupoufJtévwv [ié|jt’|>£tç èlçeîvai y^vs-
af)-at“.
if]'. < Ilepl twv oiop.évwv p.ig8éva StoàaxaXov èv oùôevl 8û-
vaaO-ac xijç àXïjO-eiaç 8ta|Aapxeîv, el xai xwplÇ tôtav yvtb-
30 p.7)v el'not xai StacpuXàxTOf èv xai Sxt t 1 vèç xwv Sioaa-
zdXwv éxôvxeç ûcpTjxdv xt x^ç azp^elaç, où BoYpaxtzwç
toùç Xôyouç noioûjjievot. .>
’EneiSrj xtveç oïovxat, ndvxa ôaa àv xtç el’not ôtBâazaXoç XWP^> îSiav
YVW|i7)V Bta^uXàxrwv. ndvxa etvat àXTjO-T], xat [iT/Bèva otBdaxaXov èv oùSevl
se oûvaafrat Tfjç àXTj&et'aç 8iap,apxetv, 8xt toûto où)( oûtwç èxet, àXX’ èvtot
xwv StSaaxàXwv èv Ttat Tfjç àxptpet'aç St^papxov ônwaÔTjnoxoùv, zai Sx:
1 tov avrov avant tv rÿ add B P. L., 32, 628 9-15 BLO omettent tout ce
passage 10 P. G., 44, 68 C 16 tov avtov avant w xcô B 17 De baptismo
contra Donatistas, 1. Il, P. G., 43, 128 C 24 «ù-to^dazsi B
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ	285
Ttvèç tôv StSaaxàXwv àywvtaTtxwç, où SoypaTtxtbç toùç Xôyouç Ttoioùpsvot,
éxôvteç ùqrfjxàv rt tÿjç àxptPsfaç, oùtwç àpéaav ap£at tov Xéyov oïxovo-
pg-v, xaî Srt TtoXXotç ptpXEotç xaE rfjç xavovtxîjç TpatpŸjç xat twv Stoaa-
xàXwv èyxEtvTat Ttva Ttapà tivwv ÈTtEtaaxttévTa, ot Tàç twv àXXwv (Jt'pXouç
voUbùovteç, TT,v Mav Stxïjv où Tpépouat, Taüfr’ èxaaTa Stà tôv ûno- 6
TETaypévwv cpavepà ysvljaETat ^aswv.
BaatXet'ou Ttpôç Màgtpov tôv cptXôaotpov „'A Sè èîttÇijTEtç f.
twv Atovuatou, ^XTev stç rjjtàç xat nàvu TtoXXà- où TtàpearE ye p-y; Tà
ptpXta, St’ oitsp oùx àTteaTsEXapsv. ”Exopev Sè yvtùprjç oùtwç- où navra
üaupàÇopev toû àvopôç, àXX’ èartv à xat naVTeXwç Staypàtpopsv • aytSàv 10
yàp TaDTTjal rfjç vûv neptfl’puXXoup.èvigç àtjefJetaç, rfjç xaTà tô Avôpotov
Xéyw, outôç èartv, Saa ye TjpEtç tapev, 6 npwroç toîç àvO-pwTtotç Tà
aTtéppara Ttapaax&v atTtov Si, otpat, où Ttovvjpta yvwprçç, àXXà tô ayoopa
^oùXea&at àvTtTEtvetv Ttp Sa^eXXtw1'.
Kat per’ôXtya- „Totoûrôv Tt xaî TtEpi tôv àvSpa toùtov yeyevrjpévov 15
eùpopev- àvTtpatvwv yàp apôopa rÿj àae^eta toû AEfJuoç, iXafrev éaurôv
etç TOÙvavTtov xaxôv ùto rvjç à'yav ytXortptaç ÛTtevcX’E'7 8^ ' <f) ye roaoürov
èçapxoüv Setçat, 8rt où TaÙTÔv tw ÙTtoxetpévw IIarf(p xat ô ï'tôç, raûtTj
s/Etv xaTà toû pXaapigpoüVTOç Tà vtxï]Tï]pta- ô Sè ïva Ttàvu èvapywç xat
èz Tteptouat'aç xaraxparÿj, oùx êrepÔTTjTa pôvov twv ûzoaràaewv rtfrerat. 20
àXXà xat oùataç Stacpopàv xat Suvàpewç ùcpeatv xat Sô^ç napaXXayTjv •
(-me èx toùtou ouvépY) xaxtô pèv aÙTÔv xaxôv BtapettpaaS'at, -rfjç Sè
ôpO-ÔTTjToç toû Xôyou StapapTEtv“.
Toü aÙToü, nspt Fpïjyoptou toû ©aupaTOupyoû’ ,,’EîtEtTa
pévTot tôv "EXXrçva neEB'Wv, oùx ^ysîTO XP^vat àzptpoXoyet'jfhat irspE Tà 25
p^paTa, àXX’ èaTtv 8te xaE auvBtSôvat tw ÈS-et toû Èvayopévou, wç av ptj
àvTtTEiVfl rcpôç Tà xatpta, Stô Sij xa! TtoXXàç àv eùpotç Èxet cpwvàç Tàç
vûv Totç aEpeTtxotç psytaT^v TTapexopèvaç taxûv, wç tô | XTtapa xat Ttofypa, f. 16
xat Et Tt TOtOÛTOV“.
Tà aÙTà <fï]at xat Ttsp't toü jjazTtapaTOç twv IlETtouÇTjvwv.	s»
Kat èv Totç àaxïjTtxotç Tà aÙTà (pyjatv. Où p^v S’àXXà xat rcpôç tôv
NsoxataapeÊaç ùnèp Tp^yoptou toü OaupaToupyoü àTtoXoyoùpsvoç, o'ùtw
pyjat- „KaO-fjxav Sé Ttva netpav Bt’ èntaToX^ç xat npôç tôv ôpô'|uxov ^pwv
’Av&tpov tôv twv Tuàvwv, 6jç àpa TpïjyopEou eticôvTOç èv ’Ex&èast
nttJTEWç, IlaTépa xat Hôv èravotot pèv Etvat Btio, ÙTtoaràaEt Sè èv-ss
toüto Sè ÔTt où SoypaTtxwç stpïjTat, àXX’ àywvtaTtxwç èv vfj Ttpôç TeX-
7 P. G., 32, 268 C 15 Ibid., 269 A 18 <5 om B xal devant ravr^ add BLO
19 t/ei B 24 P. G., 32, 776 B 33 Ibid., 776 A
286 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xtavcv ScccXé^EC, oùx ijSwfjihjaav ouvtSEtv a', ènt Xenxôxïjxt tppevwv èauxoùç
jjtaxaplÇovxes".
Toû 0eoX6you npàç KXrçSôvtov „Tt O-aDptaaxôv, el xai toùç
OùïxeÀtov XSyo'jç fj|jteîç [xèv ènl xô EÙaE^Éaxepov è8e^à|jte3’a, oùxw toû
o H'éXetv netfbovxoç, àÀXot Sè npôç tôv twv yeypapiiévwv voûv àyptalvouatv,
5 [jtot Sozst xat Aàjjtaaoç aùxèç ptexaStSa^Elç zal tô ypapt|JiaxEtov àva-
TETpacpivat xfjç ntaxewç aùv avaS-Eptaxtapiw, xal npôç t^v ànàxrjv aùxfjv
oua/Epavat, t)v ënaO-ev êl; ànÀôx7jxoç“.
’Hv Sè ô jtèv Aàjjtaaoç Twpjç àp^tepeûç, ènl aotpta zal àytôxr,-:
io (jtéya e/wv àEtW[ia’ Atovùatoç 8é, AXslçavSpetaç naxptàp^Tjç xal [jtàpwç-
rpryôptoç Sè, NEOxataapElaç èntaxonoç, nspl où cp-yjatv èv toîç npôç ’Apcpt-
Ào/tov XEcpaXatotç ô BaalXetoç- „rp7jy6ptov Sè tôv [léyav zal xàç exeîvov
'çjwvàç noù ih'cïo[iev ; ’Ap’ où)(l |iîxà twv ànoaxôÀwv xal npo^Tjxwv àvopa
tw aùxw Ilveùpiaxt èzetvotç neptnaxfjaavxa zal toîç twv àytwv t^vsat
f. 17 Stà navTÔç toü ,8to'j axot)(7pavTa xal Tfjç | eùayyeÀtxfjç noÀtxelaç tô àxpt^èç
otà nàoTjç xfjç eauxoü Çwfjç zaxopO-waavxa“ ; Kat àXXa noXXà nepl xfjç
ootplstÇ èxEtvou zat àpexfjç zat Tfjç èx Geoü xàptTOç toü flauijtaTO’jpyeîv
ôté^Etatv èv èzstvtp tw [Jtépet.
’AÀXà [jtfjv xal fj xaxà llaùXou xoû Saptoaaxéwç aûvoSoç, npoaxàxaç
20 ë/ouxa TpïjySptov xovxovl tôv 0au(iaxoopyôv zal ’AS^vôSwpov tôv ptap-
Tupa zal Atovùatov tôv ’AÀeçavSpstaç tôv ëvay^oç wvo|iac|jtèvov, ptàpxupa
zal aùxôv, oùx àzpt^wç Sleté^t) nepl ttjv toü ô|jtooualou tçwvrjv, nept fjç
cpryatv ’AO-avàatoç ànoZoyoû|jisvoç • ,,’Ensl yàp ô Sa(ioaaxEÙç ècppôvEt p,
Etvat npô Mapt'aç tôv Tiév, àXX’ an’ aÙTfjç tt(v àpx^v èaxijzèvat toü elvat.
26 toùtou ëvexev ol tôte auvEÀO-ôvTeç xa^EtXov jaèv aùxôv zal alpsxtzôv
ànÉ^ïjvav. nspl Sè xfjç toü Ttoü fl'EÔTTjToç ànXoûaxspov ypàçovTSç, où
zaTEyévovTO nepl t)]v toü ôptoo’jalou àxptpetav“.
Kupt'XÀou èx xwv auvoStzwv npàlçEwv „AtEnuv$’àvovTÔ [ioo,
el àpa auptcpwvw toîç ypa^eîat napà toü Tfjç àotStjjiO’j ptvvjtJtT^Ç ’AO-avaatov
so toü Tpc<J|iaxapt<JTOu ^(iwv naxpôç npôç ’Ent'zTTjxov èntazonov xfjç Koptvfl-oo •
èyw Sè ë^Yjv • et atpÇexat nap’ ùptîv où yevoB-euptévov xô ypdp,p.a (napanenotT/Xa:
yàp xwv èv aùxw noXXà napà xwv xfjç àXTjO-Etaç è/0-pwv), auvatvéaatp.’ àv
nàvxïj te xal nâvxwç“.
Kal nàXtv nepl xwv aùxwv „Kal Stj XajJtbv (è[ioü Si^aSij Sovxoç)
35 àvxtypa^a naÀatà, xal oîç auvEcpépexo aujifJaXwv, EÜptaxs xaûxa vsvo-
&£U[jtéva, xat npoéxpetpev èx xwv nap’ fj[j.îv j3t|3Xtwv taa notfjaat, néjitpat
f. 17? te vq ’Avxtoxèwv èzzXïjat'a- o 877 xal yéyove“. | Tà taa xal nepl xoü
3 r^riyo^lov add B P. G., 37, 200 A 7 airâv B 12 P. G., 32, 205 B
28 P. G., 77, 200 C 34 Ibid., 200 D 37 xal après ài, om L
INTRODUCTION A TOUT LE TRAITÉ	287
iiazaptou yéyovs SûaTOir èrctaxorcoç Sè oûtoç Tïjç 'Pwpatwv èzxX^ataç,
eu! rfjç TpÎT/jÇ Eysyôvet auvôSou. ,,’Eàv Sè rcapaxoptÇwaî TtVEç èrctaTOÀàjV
vpatpsî'arav rcapà roû sôXapeaTàTOu rcpEapurcèpou rfjç 'Pwpaîwv èxxXTjataç
<l>:Xtrcrcou, waavEÎ toû ôatWTaTOU èrctaxôrcou Eûarou '/aXercïjvavToç èrcî rf(
toû Nsaxoptou zaS-aipèast, |1ï] rctaTEuÉTW toüto stj ôatoTïjç- aûptpwva s
xaî yàp T-(j àyta auvôSw yéypaçE xaî rcàvTa èpepatwae Tà rcap’ atjrîjç
rcpa^ii'èvTa, "za‘ ^CTTtv ôpôtppwv fyitv“.
Ilepî Sè twv èaoToû tpjjatv „Et Sè S)] xaî wç rcap’èpoü ypaysîaa
rcapaxopîÇotTo rcpôç Ttvwv èrctaroX-^, wç psTavooûvToç è<p’ olç rcercpà/apEv
xaTà Tijv ’Ecpeatwv, yEXdafl’W xaî toüto- Èapèv yàp Stà ttjv toû SwTfjpoç 10
yâpiv èv 'MÛ.ÿ cppevî xaî toû eÎxotoç oôx Exrce^op^pieO’a Xoycapoû“.
Kaî EXT7] aûvoSoç Tàç AtaxàiçEtç twv àrcoaTÔXwv w[3ÉXtae, zatxot
yvïjaîaç oüaaç KXïjpEVTOç, àXX’ Üarepov urcô twv aîperctxwv Sta^S-apEtaaç,
xaî rcoXXà TOtaûxa èv Totç twv àytwv Xôyotç ^wpàaaaa tpatvEXat.
15
DEUXIEME PARTIE.
Exégèse des textes controversés.
TMmi.i /JEYTEPOy.	20
rQv rcapei^y oûvxat pvjaewv ol cppovoûvTsç tôv l’tôv àp/ïp
T'/jç toû IfvEÛiJtaToç ôrcoaTàaewç È^ïjyijTtxôv.
’ErcstSïj oî cppovoûVTsç xaî ôp,oAoyoûvTEÇ tô IIvsû|ia tô àytov èx
IlaTpôç xaî ÏÉoü èxrcopEÛEofbat. rcstpwvTat -rijv éauTwv Sôîçav TaÔT^v xaî 25
pïjTotç StSaaxàXwv Ttvwv 8=[3atoûv, xaî etc piàÀtaTa Tfjç xavovtx^ç Fpa^fjç
àÇtwptaat, Seî TaûTa ëxtJ-EjiÉvouç ^p.àç, otç pèv èx twv | ypatptxwv àiçtw- f. 18
pàTwv rcopi'ÇovTai, Tàç twv StSaaxàXwv ^astç IrcsçayayEtv, St’ &v tîjv
àX7j{kvï]v twv ypacptxwv èxetvwv Stàvotav Tjpâç èxStSàaxouat- toîç Sè twv
StSaaxàXwv Xôyotç Stàvotav àrcoSoüvat Tatç te rîjç rctaTEWÇ ûrcoO-èaEat 30
xat Tatç ÎEpatç ypatpatç aôpœwvov, xaî aÙTotç éxàarotç Totç StSaaxàXotç,
<bv àXXo&t Xéyouat xaî Tàç tô>v àXXwv ptatouç xaî zatvorcpErcstç èÇrp
y^astç wç èrctxtvSûvouç xaî ToXpvjpàç Stt&aaaO’at xaTà Tà rcpoürcoTE&Et-
péva. Kaî rcpwTov èrctaxErcTÉov àrcsp èx Tfjç tepàç èrct^EtpcOat Ppacpfjç.
a'. Etç TTjv rcèptjHv.	s>
AÉyouatv oTt tô tlvEûpa tô àytov, tôarcsp èxrcopsûeTat èx toû IlaTpô;,
oütw rcèprceTat èx toü Yfoû rcapà Tfj Ppacpîj • )?''Ov yàp èyw, ^Tjat', rcèpipw
1 yt-yors: poii.tTai BLO 2 P. G., 77, 201A 6 yàp om BLO	8 Ibid..
tavTcvv L 25 avTcûr B 37 loh. 15, 26
288 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ùptv napà xoü Ilaxpôç, tô Üveüpa ri;; àX^&etaç, ô napà xoû llaTpô;
èxnopeùexat11. AXXà xà népnea&at xxl xi èxnopeûeaD-ac xaûxôv èaxtv,
ènei xxl napà xoü üaxpôç népneailai Xéysxat x'o Ilveûpa tô àytov • „"Ov
•rcéptpec S Ilaxljp èv xw ôvôpaxt pou“, tpaatv. Oùxoüv zai èz xoü l'ioû
5 èxnopeùexat xô &ytov üveüpa. Kaî Xôyou; Sé xtva; auvànxouat, St’ wv
netpwvxat Setxvûeiv xrjv àîStov xoü llveùpaxoç npôoSov xxl x^v xpoviz^v
ànoaxoXïjv xaûxôv etvat, Saxe Selv èvxeü-S’ev, nap’ où népnexat xpovtzùç.
zat àïStwç èE aùxoü npotévat. "Oîiev xaî xà xwv StSaaxàXwv pr,xà, ot
Xéyouatv èz üaxpôç p.èv èxnopeùeaO-at, St’ ïtoû Sè xopTjyeîaS’at xf/ xxtaet
10 xô Ilveûpa, ùnèp éauxwv èxXap^àvouatv, wç xoü x°p^ï£î^at *«’ çave-
poüa&at 8l8oaB-at t'aov Suvapévwv x<;> êxnopeùeaB-at.
18v llpôç Sïj XY|V xotaùxTjv | aùxwv ûnôHeatv aùxoî aatpwç ci StSàaxaXot
ànavxwatv. èErjyoùpevot xrjv néptptv xaî ttjv yoprrflxv, tbv xatç èçTjyïjaeat
nàaàv ne àXXïjv ûne^laxaaS’at èE^y/jatv Set xat nàvxa Xôyov ûno/wpeîv.
is KuptXXou èv O^aaupotç- „"Oxt oè xô xoû Ilaxpôç Üveüpa nveüpa
yatvexat xoü l’toü, xaî xoü Ilaxpôç népnetv fjxo: Stavépetv ènayyeXXopévou
xotç àytotç, aùxô StaStSwat nàXtv wç tStov ô ïlôç Stà xÿv xaùxôxvjxa xf(ç
oùataç, éx£t npôç xôv üaxépa, xaî xà èçvjç.
Toü aùxoü èv xw nepî xvjç xoü Kuptou èvavD-pwnïpewç-
20 „’AvaXijçI>etç xotvuv et; oùpavoùç ô ôeanôxTjç Xptaxôç zat èauxov wanep
eXéyfuov xrjç xwv àv&pwnwv eîpr(V7jç npoaayaywv xw üaxpt, népne: toîç
àvO-ptbnotç xàjV x^P’-'î t°ü Ilveùjiaxoç wanep xtvà xwv èn7]YyeX[xévwv àya&C)v
àppajBwva11.
Toü aùxoü- „Ttvt yàp àv npénot xô x^p^YSI'î SuvaaHat xàjV xoü
25 Ilveùjiaxoç X^Ptv, ^X-^v Sxt tw cpùaet xe za't àXïjHwç ovxt 0ew“;
Toü aùxoü- ,,’Avayxatwç ijS^ Xotnôv xqj xf(ç ànoaxoXÿ]; à^tcbitaxt
napeÇeuyptévxjv Sexovxat xvjv xoû üveû[jtaToç X^Ptvi StSôvxoç aùxoü xoü
Xptaxoü, xaî oùx	éxépou tptXoxtpitatç Stazovouptévou xuxôv, x^Pù'
yoûvxoç Sè [AàXXov èÇ èauxoü- StT|Xot yàp àv oùx £Tépwç et; vjptàç napà
so Ilaxpôç, et pà; St’ I’îoû“.
Toü aùxoü- ^’EnTiYyelXaxo pèv yàp xaxanéjitpetv vjptv èÇ oùpavoü
xôv HapàxXrçxov, Sxav àvw yévr/Tat napà xff> ©eép xaî Ilaxpt- 8 Sr^ xaî
nénpaxev, ànoSijpf(aag npôç xôv Ilaxépa xaî oatptXeaxàxïjv xotç èS-èXouatv
f. 19 èXetv xrjv xoû | Ilveùpaxoç ëxxuaiv èntSoùç“.
as Toü aùxoü - „Oùxoüv Sexovxat pèv xà(v xoü àylou llveùpaxoç pé-ilôEtv,
oxe zat ève^ùavjaev aùxoîç Xéywv- ,Aàf>exe Ilveûpa àytov
15 Kvpi/.}.ow. Le texte est tiré du Commentaire sur S. Jean, 1.XI, P. G., 74,
541 A 19 P. G., 75, 1473 C 24 P. G., 76, 1316 A 26 tov c'.vtov om B
P. G., 74, 712 B 31 Ibid., 713 BC 35 Ibid., 717 A 36 }.éy<uv om BLO
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	289
Toû aÙToû- „Atà toûto I] Tpacpl/ ,ô 0e6ç, cpïjotv, è^éxee
Swpeàv toü àytou IIveùpiaToç 0eÔT7jç oùz ëx-xetrac, àÂX’vj Swpeà. Acà
toûto tva Setx^'îi S- t° èzxeôpievov où Ilveüpia àytov, àXÀà IIveùpiaToç
àytou xapiç, Xéyet Aauîo tiô Xptarip- ,’EÇexû^ Z#-S èv xs&eaî aou‘.
Xàptç êzxeîTat, oùx $ Swpoùpievoç ttjv x®Ptv“-	s
BaatÀetou èv toîç npôç Eùvoptov ,,’AXX’oùte vj xTttotç oùtwç
àxIÀta, oùtô o 0eôç oùtwç àSùvaxoç, wote t^v àytav [xeTàSoatv jx-/j 5ta-
TCÉjXTCEtV ènî Ta XTtapiaTa“.
Toü aÙToû èv Ttp ttpô; Eùvôpitov TETàpTtp- „05tw St] toc-
outou ayailoü xat S’eîou ovtoç XTïjpiaToç toü IIveùpiaToç, ntOTeû'oaç r^oï; 10
tw TotouTii), XptaTov tôv toutou x°p7jyôv ènt^TjTeîv p,)] ôetXîa“.
’Ev tw aÙTcp Xoyw- „'O Tiôç 0eoü xapnoç, àytoç è§ àytou, à'fStoç
èÇ àîStou, nveô|xaTOÇ àytou x°Pr/Y°i ùnôoTaatv xat piôptpwtjtv XTt'aewç“.
AHavaaîou èv npwew tw xavà ’Apetavwv „'O 8è SwTijp tô
épinaXiv 0eôç wv xat T{j paaiXeta toü HaTpôç àel paatXeùwv, toü te 10
IIveùpiaToç toü àytou aÙTÔç wv X°?7ÏÏ':S ptovoç, opiwç XéyeTat vûv xpls^O-at,
tva nccÀtv wç àvMpwnoç Àeyôpievoç Ttp lIveûpiaTt xptoaOat, T^pitv toîç àv-
S'pwïtotç, zaO-ànep tô ù’^w^T/vai xaî àvaar^vai, oùtw zaî ttjv toü Ilveû-
(xaTOç èvoîzrptv zaî oizetoT^Ta xaTaaxeuàay/1.
AuIHç Baat'Xetoç èv tw npôç Eùvôpiiov TCTapTW* „Ttç Sè 20
ô Tponoç T'/jç x°p7jytaç voü elvat tô üveùpia tô àytov èv te toiç nôtoi xaî
èv toîç zaH’ ëxaaTov, axonetow Stàvota, à£îa toû axoneiv yevoptéwj, zaî
voetTw Tà nàvTa irÀrjpoù|xeva zaî TràvToIIev etç aÙTà éaT&ç | tô IlveOpta, 119’
otov eîapéov zaî etaxuO-èv xaî TràvToilev etatôv zaî eîaXàptnov • , Ilveüpia
yàp Kuptou 7ïeirÀI(pwxe tyjv oîxcupièvTjV, zat tô auvèxov Tà uàvTa yvwacv 26
lys-t- 0eoù£. EtaXàpmet oè èv iràat toîç â^t'otç- xaS-ànep r^tou jtoÀaî ^wtî-
Çouaat vécpoç xaî Àâptuetv Ttotoüat, xp’ja0Et5rj ôtptv îrotoûaac, oùtw xaî
Ilveüpia àytov, èîreÀH'ôv etç àvO-pwîrou awpia, ëSwxe pxèv Çw7(v, ëSwxe Sè
àO-avaalav, èSw/.e Sè àyiaapiôv14, xaî Tà éÇ^ç.
Toü aÙToû èv exTip twv npôç ApicptXSxtov „'H pièv napà so
toû IIv£Û|xaToç X^P^» otxoûvToç èv toîç à^toiç xat èvepyoûvToç Tà éauToü,
xaXwç èvunàpxEtv toîç Sextixoiç aÙTOü ZéyeTat • Sè npoatwvtoç ùnap^cç
xaî ànauaToç otapiovlj, pieTà HaTpôç zaî l’toü Hewpoupiêvij, Tàç t^ç àt'Stou
auvaçeéaç npotrrçyoptaç èntÇ^Tet“-
Kaî [xeT’oXtya- „"I2ot£ ôTav pièv ty,v àiçt'av toû IIveùpiaToç èvvowpiev, so
1 Act. 10, 45 4 Ps. 44, 3	6 Trpôç Evvôutov: avTiçÿt]rixoîç BLO P. G., 29,
724 B 9 B omet le titre P. G., 29, 772 B	12 Ibid , 736 D	14 P. G., 26,
108 AB 20 P. G., 29, 769 AB 24 Sap. 1, 7 30 îwçi: rf/mw B P. G„ 32,
184 B 35 Ibid., 184 C
Œuvre» de (àoorges Scholarios. II»
19
290 II, DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
|X£Tà IlaTpôç aÙTÔ xat ïloû àpii>|jioü|iev • orav Sè T7,v etç toùç pieTÔxouç
èV£pYQU|léviJV X^?Lv êv8’U|ATjO’W|l£Ÿ, èv vjfJLLV Etvat TÔ IIveÛ|ia XéyO|l£V“.
Toû aùTQû auB’tç èv toj zpôç Eùvôfitov TETàpTip- „ Toüto
tô nveû|jia tô àytov è^éx^ev èçp’ v;pàç rcXouatwç 6 0eôç Stà Tvjaoù Aptaroû-
5 èEéxsev, oùx èxTtaev • èSwxev, oùx èS^pttoùpyTjaev. ’Ex irapaXXilXou Tà
aÔTà Xéyw, âTreio-rj as navTaxô&ev ÉSpatov etvat 8ei“.
AùyouaTtvou èv Ttp ttspl TptàSoç- „AüTïj I] èvépyetà ôpaxwç
yavepwHetaa xat toîç àvfrpamtvotç Xoytap.oîç Kpoaevexilelaa, ànoaToX^
toü àytou IIv£6|jtaTOÇ et’pTjTat, oùx wote tpavfjvat tïjV oùatav aÙToü, xaH’ïjv
io xaî aÙTÔ àopaTÔv te xat àTpeîTTÔv èaTtv, wazep Sffca xal ô ïtoç, àXX’tva
f. 20 Tatç ÈçtnTïptxatç otjjeat twv àvO'ptùzwv j at xapStat napaxtvr/B'Eîaat T'fl
Xpovtxj) cpaveptbaet toû èpxojjtévou llveùjiaTOç Ttpôç tI/V xexpu|j,jj,év^v àtStô-
TTjTa toû àel napôvToç èntaTpatpwat“.
rprjyôptoç Sè ô 0eoX6yoç èv tw nepl toû Hveû|jiaTOç tô àTroaTéXXeaiIat
to Totç Tanetvwç Xeyop,évotç rcepî toü lIveù|jiaTOç tjuvaptfrfjiet Xéywv- „"0aa yàp
TcspL toû àytou IIveûpaToç TanetvÔTepov XéyeTat, tô ot'Soafrat, tô aTéXXe-
aD’at, tô |i£ptÇea'ÏIat“, zal Tà é^ç- tô Sè èx toû IlaTpôç èxîropeûeaO-at p,éya
xal ûrcèp tô ptéya Soxet Xéyetv- tpvjal yàp- „Et (iéya Ttp IlaTpt tô |i7]ôa[i63-£V
wp^aO-at, oùx èXaTTOv Ttp ïtw tô ex toioùtou IlaTpôç yeyevvf;a9,at.
20 Oùxoüv oùSè Ttp Hveù|JtaTt èXaTTov tô èx toioûtou IlaTpôç èxnopeùeaO-at1'.
KuptXXou èv ©Tjaaupotç- „Et à; oùat'a toû Oeoü où Stà Tt Xéye-
Tat - êaTt yàp St’oùSèv rj Sè àyévvTjToç ywvï, Stà tô nàvTtnv aÙTÔv etvat
zpetTTO) xal ùnepexetv- oùx êaTat àpa TaÙTÔv jjitj Stà Tt Xeyoptévîj tw
St’ atTlav Xeyo|iévtp“.
26 'QaauTwç vj |j,èv èxitôpeuatç où Stà Tt • etç Tà èvSov yàp èart xal
ànoXeXu|jiévïj navTÔç XTtaToû TtpàyjjtaToç xal vo>j|iaToç- Sè 7cé|itptç St’atTtav
èartv, Srt axeTtxy èart xai etç Tà èÇw. Oùx àpa TaÙTÔv xaTà tôv O-etov
KùptXXov èxnôpeuatç tÿj né|j4et, pà] Stà Tt t^ St’atTtav /.eyoïtévy-
xal SXwç aatyéç èaTtv èx twv pv]Twv twv àytwv, à vûv èxTéfretTat, xal
so xtop^S Ttvoç îrXetovoç ènelçepyaalaç, Tt vooüat Stà Tvjç Tîép^ewç xal t^ç
^opyiytaç toû IIveùpiaToç ot StSàaxaXot, oTt t)]v X^Plv t0(:* nveùptaToç, où
tt;v çùatv aùroû xal ûnoaraatv oùSè t!]v npoatwvtov ûnapçtv.
Et Sè Xéyotev- Kal jxijv rpTjyôptoç ô OeoXôyoç èv Ttp npôç "Hpwva
Xôytp yijat'v- ^IStov oè IlaTpôç [jtév, àyevvigata- Hoû 8é, yévvr/Jtç-
f. 20t lIveù|xaToç Se, t] èxxepc]xç“, TrpoSïjXwç Sè èvTaôO-a t^v | èxnôpeuaiv tpvjatv
ëxnep'ôtv- àXXaxoû yàp tpvjat- ,Kotvôv Elyi xal àyttp TIveùptaTt xô èz toû
3 B omet le titre P. G., 29, 772 D 7 dsrTt’ptp après TpiàJoç add BLO
P. L., 42, 851 C 10 xal devant avrb om L 15 P. G., 36, 168 C 21 P. G.,
75, 33 B 30 après xal om B 34 P. G,, 35, 1221 B
EXÉGE9E DES TEXTES CONTROVERSÉS
291
Ilaxpôç ‘ IStov Sè ïfoü {j.èv yévvrçatç, üveùpaxoç Sè ?j èxnôpeuatç", —
et xaûxa Àéyotev, auyxwpoûpev xï^v eznep'ÿtv èvxaüB-a àvri ttjç èxnopeûaewç
e’vat, où pévxotye àvxi Tfjç nép^ewç, xjxtç èaxtv -i] xpovtxi] ànoaxo/.-q • oûxe
yàp /povtxw xtvt Staxpiverat xi üveüpa xoû Ilaxpôç xai xoü ïtoO tbç
iStaÇôvxwç ônàpxovxt, oûxe ïStôv èaxt xoû üveùpaxoç xô /povtxâjç népne--*
afhat eïx’oùv ànoaxéXXeafl’at • zai fj xoü ï'toû yàp ùnôaxaatç xpovtxtbç
àneaxàXîj • àXÀ’ ëznept^tv xi]v àtStov npo[JoXi]V xoû üveùpaxoç ànoxaXet ô
StSàaxaÀoç, wanep àÀXa/oû npôeatv xaûxîjv npoaayopeûet, xoü rfjç èx-
nopeùaewç ôvôpaxoç xauxi xà ôvôpaxa nportpwv wç èXX^vtxtbxepa • xoü
yàp xaxà xt]v Xéiçtv éXXijvtapoü nàvu ne^pôvxtzev ô O-aupaaxàç oûxoç 10
Ilaxïjp- rjxoXoùO-ïjae Sé, wç Soxeî, xa! rpvjyopfqj xtp ©aupaxoupyw* èxetvoç
yàp oûxw tp^aiv- ,,’Ayevviqxou pèv ôvxoç xoü Ilaxpôç, yevvTjO-évxoç Sè xoû
ïioü èx xoû Ilaxpôç, xoü xe üveùpaxoç èx xfjç oùataç xoü üaxpôç St’ïïoü
àtStwç èxneptpO’évxoç". ’AtStoç Sè ëxneptjjtç x! àv àiÀXo fj f] èxnôpeuatç
eïïj; ’A/A’ néptjjtç oùx èaxtv àtStoç ëxneptjjtç- oùxoüv oùS’ èxnôpeuatç. is
©aupàÇetv Sè où Set, ei xa! x-qv èznôpeuatv ëxnept^tv Xéyouatv ot StSàa-
xaXot- ïj xe yàp èvépyeta xai X^PLS £Z xfjç oùataç èxnépnexat, V] xe
ùnôaxaatç èx xfjç ùnoaxàaewç èxnépnexat StazptvopévT) xax’ èx^avatv, tbç
aùroi tpaatv, iStzfjV. CO Sè KùptXXoç xai xô èx^àXXeaftat SXwç fj Staxptve-
a&at èxnépneaO-at Xèyet, ibanep | nou tfTjai nept xwv atpextxôv, Sxt èx- f. 21
népnouat xôv Ttôv xfjç oùataç xoü üaxpôç* xai àXXaxoü, Sxt è^éXxouatv.
Oùxoüv pij èx xwv xotoûxwv npoOTqyoptwv ènt^etpeixwaav vjjjtxv Setx-
vùvat xijv Sôiçav, aï SrçXoüatv ônwç èv fjptv èaxt xô Üveüpa fj eiç Vjpàç
IpXExat xô Ilveûpa, àXX’ èÇ èxetvwv xwv npoarçyoptwv, aï xtjv àfStov aùxoü
auvâ^etav npôç xôv üaxépa xai ï’tôv oîxetôxepov arjpaivouatv, otov xô as
ùtpeaxàvat èari, xô elvat, xô npoàyeafrat etç ùnôaxaatv, iq àvxi xoùxwv
ànàvxwv, xô èxnopeùeaO-at, Snep àvxi xoùxwv ànàvrwv tbptaxat xotç StSaa-
xàXotç xfjç nt'axewç, tbç pexà xaûxa ^avepwIMpexat, àXX’ oùx Sv èx^tev.
P'. Eiç xô „üàvxa Saa ?X£t üax-qp, èpà èaxtv". »»
’Entxetpoûatv èxt èx xoû eùayyeXtxoü èxet'vou ^Tjxoû xoü „üàvxa Saa
êX£t ô üaxljp èpà èaxt", xai xoû ,,’Eyw xai ô üarljp èv èapev", xai xoû
„üàvxa rà èpà aà èaxt, xai rà aà èpà". Ei yàp xô npopàXXetv, tpaatv,
ûnàpxet xtjj Darpi npoS-qXwç, xai npo^oXeùç èaxtv ô üaxïjp xoû Ilveùpaxoç,
xat ô ïiôç xoûO-’ ë^et Stà xà ^xà èxetva.	36
Et pèv oùv èv xw nàvxa Set voetv xà ônwaoûv ôvxa èv xip Ilaxpi,
etxe oùattbSyj, eïxe npoawntxà, xat üaxx^p êaxat ô ÏIôç xai yevvTjxwp- ei
Sè nàvxa, xà oùattbSiq, xà 9'eonpen'q, xà xfjç Heiaç tpùaewç àijtibpaxa
12 P. G., 10, 1117 C 18 ïxgiaoiv L 31-33 loh. 16, 15; 10,30; 17,10
19*
292
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Seî voEtv, tô npofjàXÀEtv npoawntxôv ètrttv, of Xoyot nàvTe;, ou; ànô
TÔV ^TJTWV TOÛTWV nÀÉXOVTS; EanEpatVOUOtV atTtOV EtVat TOÛ IIvEÙ|JiaTO;
TÔV l’tôv, CTOCptCTTlXOt Etatv.
"(ht Sè oi otoâ'jxa/.ot nàvTe; Tà toü IlaTpô; èxetv xa- tôv
's ànotpatvovTat nàvTa, ooa oùatwSij xat ^uotxà xat ihEonpenfj xaî Tfj; ileta;
f. 21T | È^atpsTa tpûaewç, xat oùtw; evôouv Tà; eùayyEXtxà; £fjaet; èxetva;, SfjXov
èx twv ùnoTETayptÉvwv yevfjaeTat.
Atovuatou toü ’ApeoTtaytTOu- „Kai ïva auXXTjpSvjv Tt; ^atij,
aùxô; ô 0-eapxtxô; Aôyo; s^ij ' ,’Eyw xaî ô üaTT]p èv èaptev*, xai ,IIàvTa
io oaa s^et ô üaTTjp èptà ètrct ‘, xat ,IIàvTa Tà èptà aà èoTt, xaî Tà aà, èptà4.
Kat au&t; • "Oaa ètrcl toû IlaTpô; xat aÙToû, Ttp Heapxtxtp Ilveûptart xotvw;
zat rjvwpiévw; àvaTtxhjat, aà; 0-eoupyta;, tô <jé[Ja;, ttjv nvjyatav xat
àvéxXetTtrov atTÎav xat StavoptTjv twv àyaO-wv Swpwv, xat oùSéva twv
èv rot; O-Etot; Xoytot; àStaarpStpot; èvvotatç èvTeO-papt|jiévwv otptat npô;
15 TOÛTO aVTEpetV, ÔTt Tà 11'EOnpEnfj nàvTa SXfl T7( {teap/t'a npÔCTECTTt xaTà
tôv O-eoteXt] X6yov“.
Kupt'XXou èv tetàpTtp xat SsxàTtp twv ©ijaaupwv „"0aa
npoaEtvat XéysTat Tip llaTpt cpuatxw; te xai oùatwSw;, TaûTa nàvTa ècrctv
ô ïtô;, otov à)^0-Eta, tpû;, àO-avaata, Çwf/‘.
20 ’Ev TptaxooTw SeuTÉptp twv aÙTtûv „'O àpvoûptevo; tôv
IlaTÉpa xat tôv l'fôv àpvstTat • xai ô àpvoû|jtsvo; tôv 17ôv oùSè tôv IlaTÉpa
è^et. ’ApvrjOETat Tt; tôv ÏEôv oùx èTÉpw;, et pv, Stà toü notijpa Xéyetv aÙTÔv
xat Tfj; toü IlaTpô; èxTcéjjtrcetv optoouatÔTijTo; • ôptoÀoyfpet Sè nàXtv, àno-
atp^wv aÙTw yvfj'jtôv te xai àXïjO-è; tô Tfj; uiôtïjto; àÇtwpta xat Tfj; npô;
26 tôv IlaTÉpa ô[iotÔTijTo; 'pu'jtxfj; oùx ànooTEpwv aÙTÔv. Oùxoûv onep Sv
nepi toü IlaTpô; XÉyrçTat, toûto nàvTw; xai nepl toû l'toü, 8ixa pwvou
toü OTt IlaT^p èart- xat ônep àv èç’ Tioü tSttoito, toûto xpaT-tpst zat
nepl toü IlaTpô;, Stya ptôvou nàXtv toü ÔTt 176; èoTtv otov 6 IlaiAjp
Oeô; xaTà ^ûatv, navToxpàTWp, SvjiJttoupyô;, zûpto;, paatXEÛ;, à^IlapTO;,
f. 22 àHàvaTOç, | Çwfj, ^PX^V ’c°ù e^vat ^Xwv,	ovtoç Et; tô
etvat napsvexiletç. TaûTa xai ô 17ô; ànapaXXàxTw;. Et Sè SiSw; ptèv
TaûTa npoaetvat tw llaTpt', xai oùtw; êxetv aÙTÔv ôptoXoyetç, èxjîàXXet;
Sè aÙTtûv tôv Tiôv, notijpta Xéywv, xai tôv SijiJttoupyàv èv t^ twv XTto-
ptàTwv Tà^et xaTa^épst;, sçtn DàjaEt; aÙTtbv xai tôv IlaTÉpa, xaTa-
35 StxàÇwv àiiaD-tü; tôv l’tôv xai toü B-Eonpsnoû; àÇttùptaTo; àXXÔTptov
stvat cpàoxwv tôv toü yEwfjoavTo; xapax^pa> si? ov èvopwvTe; TTjV toü
IlaTpô; cpûotv xaTaO-EtùpiEO-a xaTà tô nap’aÙTOü toî; pta^Tat; eipi]|iévov
, O swpaxw; èptè éwpaxs tôv IlaTÉpal. Oùxoûv àyevfjTou tuyx^vovto?
2 GVfinsÿttivovGiv L 8 P. G., 3, 637 BC 20 P. G., 75, 512 CD
EXÉGE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS
293
toO IlaTpôç, àyévrjxov etvat /pij T^v Yîôv àyévTjxov Sè <pjpt tôv jjitj
TçenOtrjpévoV11.
’Ev xG) aÙTtp npô SXîyou- „EÎ Sè èni ptovou ^èpexat toù xarà
tpûoiv YÎOÛ TÔ TOtOÜXOV, nWÇ àv EtTJ TOÎÇ àXXotç ÔptOyeVTjÇ Ô TOaOÜXOV aÙTWV
ùnôpzeîpevoç, tbç ptôvov ixetv aÙTÔv ttjç naxptpaç cpùaewç tô fheonpenèç 5
àgfwpta xat xotvonotetaO-at Tà xrjç oùaîaç Ttp ÎBÎtp yevvr^xopt11.
’Ev Ttp aÙTÇj’ „Tf)ç Sè toû IlaTpôç oùataç è/wv & éauxtp cpuatxâjç
ts xai oùatwBwç Tà èjçatpexa, nwç àv et'r; npôç aùxôv éxepooùatoç, xat
ptàXXov ôptotpu^ç te xat è£ aÙToü, oùSevôç èntxpénovxoç Xôyou npoa-
Etvat toîç xxîaptaat tpuatx&ç Tà ttjç O-eôttjxoç tôta“ ;	10
Kaî aùfrtç • „IIàvTa Sè npôaeaxt xw Ytw Tà toû ÜaTpôç tSta, xaî rj
ttjç O-eôxTjxoç tpûatç èv aùxtp Staypà^exat“.
Toû aÙTOû • ,,’Exet Sè ô IlaTTjp tô SùvaaO-at Sïjpttoupyeîv, ôptot'wç xaî
tô àytàÇetv, tô atbÇetv, xat Saa npènet ©etp, nàvxa St’ Yîoû • aûveaTt yàp
àet | Ttp cpwxî, tbç xw cpwxî tô ànaùyaapta11.	f. 22»
’AB-avaatou èv xîj npôç Sepanîwva nepî toû Yîoû- „Kaî
SXwç oùSèv èaTtv wv è/et üaxrjp, 8 ptTj toü Yîoû èaxtv11. Etxa ènàyef
„AvàyxTj oùv pG] xxtaxxjv etvat tIjv oùaîav toü Yîoü, àXX’ ôptooûatov Ttp
üaxpî  àXXwç te Sè xaî xaTà toûto oùx àv eïit) xTtarl) oùaîa Sexxtxï] twv
ÎSÎwv toü ©ecü1 tSta Sè aÙToü èaTtv, è^ wv ytvwaxexat ©eôç, olov tô nav- 20
xoxpàxwp, tô wv, tô àvaXXoîwxov, xaî Tà ëxepa Tà npoetpijptèva“.
KuptXXou aùO-tç èv ©ïjaaupotç- „Eî nàvxa Saa èxet Ilax^p,
xaüxà èaTt xaî toü Yîoû, npôSvjXov Sè Sxt toîç cpuatxotç toü yevvijaavxoç
àijtwpiaatv èvafipûvexat, npôaeaxt Sè Ttp üaTpî pteTà twv àXXwv ileonpenwv
àyaO-wv xaî tô etvat àyevrjxwç, ë^et toûto xaî ô YEôç11.	25
f Kaî nàvxeç ànXtôç oî StSàaxaXot npôç Tàç ^rjaetç èxeîvaç Tàç eù-
ayyeXtxàç êauToùç àvacpèpovxeç, ùnô ptèv xtp „üàvTa Tà xoù üaxpôç41
vooûat xaî Xéyouat xà 9'eonpen^ àiçtwptaxa, Saa npénet ©etp, xà èjçaîpexa
ttjç toû üaxpôç oùaîaç, êÇ wv ytvtbaxexat etvat ©eôç, xà tpuatxà à^tto-
ptaxa xaî xotau^’ èxepa ttjv aùxyjv è^ovxa xoûxotç Sùvapttv ’ xaxaptU- so
pioùpevot Sè xat xaûxa, xô ©eôç ènàyouat, xô navxoxpàxwp xaî xà
xotaüxa1 xô Bè npopoXeùç oùBénoxe, ôanep oùSè xô üaxïjp. "Saxe
BtjXôv èaxt xàvxeOlIev, Sxt nàvxa, nXrjv, t^aat, xwv ùnoaxaxtxwv tJ npoawnt-
xwv xoû üaxpôç.
’Evaxaatç. ’AXX’ô KùptXXoç Xèyet, t^aaîv, Sxt ônep àv nepî xoû ss
üaxpôç XéyTjxat, xoüxo nàvxwç xaî nepî xoü Yîoû, St\a ptôvou xoü, oxt üax’fjp
3 kqo oÂ/yot) om B P. G., 75, 508 C 7 P. G,, 75, 501 C 13 tov avrov
om B 16 P. G., 26, 612 A 18 Ibid., 616 C 22 avfftç om B P. G., 75, 557 D
25 ayevvr]TO)<; L
294 H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 23 èCTTL • toüto Sè èv Totç èvayyoç | èxTefretat xetTat ^TOtç. KaE èv TptaxoaTtp
SeuTÉptp tôv 0r;aaupwv ô aÙTÔç tpTjaf IIwç àv eîij twv yevyjTWv eEç,
ô pôvoç tô> cpûaavTt xaTà tôv StppaaTOV Tïjç oùat'aç Xôyov SptXXtûpsvoç,
xaE toüto wv xaTà cpûatv ôrcep èaTtv ô IlaT^p, Stya pôvou toü stvat
s Tla-rfjp. Et toEvuv Stya pôvou toü stvat IlaTijp rcàvTa èyst Tà toù IlaTpôç
ô FEôç, TaÙTÔv Sè efrcetv, Stya pôvou toü yevvâv (ô yàp Ilar^p tôv yev-
vûvTa pôvov aijpatvst), ércôpevôv èaTt, xaTà tôv KûptXXov, éyetv tôv Hôv
tô rcpofiàXXetv tô Ilveüpa psTa twv àXXwv twv TtaTptxwv.
ArcoxpÊvovTat rcàXtv aÙToE oE âytot, 3ti tô Xéystv Stya pôvou toü
io stvat rcar/jp, oùSèv èaTtv ëTspov ij tô Stya pôvou toü stvat rcaTijp xaî
rcpopoXeûç. KûptXXoç yàp aÙTÔç èv 0T]aaupotç oùtw Xèyst- „Oùy wç
tStov èywv Tt xaE xa-fl’ èauTÔv, Ô pi] Ttp sTèptp rcpôaeaTtv, àXX’wç èrc’Sp-
cpotv ywpetv Suvapsvou rcavTÔç, Srcep Sv ètp’ évôç XèyotTo, S£ya pôvou tt]Ç
toü IlaTpôç xaî FEoü rcpoaijyopEaç te xaE rcpàypaT0ç“. TE Sè èaTt tô toü
15 IlaTpôç rcpfiypa, Fpijyôptoç ô ©soXôyoç rcaptarrptv ^ptv èvapywç. $7)aJ
yàp- „Toütô èaTtv ^ptv ô Il art,p, yevvfjTwp xat rcpopoXeûç“. AfjXov yàp
èaTtv, wç ô StSâaxaXoç èvTaüO-a tô rcaTptxôv rcpâypa ôpEÇeTat ij Staaa^st,
où Tijv rcaTptxijv rcpoaijyopt'av (rcaTijp yàp xaTà Tijv rcpooTjyopEav tôv
yswwvTa pôvov SijXot), xaE oXwç eErcetv, où tô rcpâypa tô ûrcô tt]ç Xè^ewç
20 tpïjaî aîjpatvôpsvov èv rcaTpE, àXXà tô rcpâypa, w èntxetTat y; Ttpoaijyopta
toü rcaTpôç, TOUTÉaTt TÎ]V ùrcôaTaatv, 7]Ttç oùtw xaTovopâÇsTat, et xaî pi]
f. 23v tbç èv èaTt rcpâypa peTà toü ÏEoü, xaTà t)]v oùat'av S7)Xao7], àXX’| wç
rcpaypaTtxw; aÙToü StaxéxptTat, xaTà tï]v npoawîrtxijv EStÔTijTa SijXovÔTt.
’Eti ô aÙTÔç StSàaxaXoç Xèyst • „IISvTa ôaa syst ô IlaTTjp, toü EEoü,
as ttXtjv Tïjç àyevvY]aEaç“ • àysvvijaEa Sè xat naTpÔTr(ç xaE avaEnov xat atTEa
eEç TaÙTÔv tpèpst toîç StSaaxàXotç, ènt toü IlaTpôç S’swpoùpeva. Oûtoç
yàp ô freoXôyoç Fprçyôptoç, ô stnwv nàvTa Tà toü IlaTpôç èyetv tôv ÏEôv
7tXi]v Tïjç àyevvïjaEaç, SXXoEIt Xéyef „n:Xi]v ttjç a?TEaç", oùx SXXyjv EStô-
TvjTa toü IlaTpôç toüto Xéywv, SXXà ttjv aÙTrjv, SXXwç pévTOt vooupévijv,
so xaTa^aTtxôç SïjXovôti xaE ayeTtxwç. 'O Sè KûptXXoç saTtv ou Xèyst • TtXijv
TfjÇ naTpÔTTJTOÇ.
BaaEXstoç Sè èv npwTtp twv ’AvTtppYjTtxwv „Ti]v toü IlaTpôç
tpwvijv i'aov Sûvaa&at tw SyevvrjTtp rcpôç Ttp xat t)]V rcepî toü ÏEoü
evvotav auvijppèvwç éauT^j Stà Tfjç ayèaewç auvetaâyetv“.
so CO Sè ye Nûaavjç Fpit]yôptoç xat Si] aa^èaTepov fjptv t)]v àpcptap^Tijatv
StaXùwv rcàaav èv Totç rcpôç Eùvôptov, cprçaEv, ÔTt „tô Ilveüpa tô à'ywv
Ttp IlaTpl xaTà tô âxTtaTov auvarcTÔpevov, rcâXtv Src’ aÙToü Ttp pi] IlaTijp
5 narÿôç: Yïov BLO 16 P. G., 36, 76 B 24 Ibid., 4410	32 P. G., 29,
517 A 36 P. G., 45, 336 0
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
295
elvat xaB’ànep èxetvoç Sta^æpLÇsrat". Et xotvuv xwP^£Tat üveûpia toû
IlaTpôç Tcp |j,t] Flat^p elvat xaxà tôv StSàaxaXov, tô Sè naxfjp tôv yev-
vtbvxa piôvov aïjptaivec, où tôv atTtov ànXwç, xaxà toùç oûtwç èÇ^youpié-
vo'jç và xoû KuptXXou, xô Ilveüpia où /wptÇsTat xoû üaxpôç Ttp piY, npo-
jôoXeùç sîvat, àXX’eaxt xat aùxô npo^oXeùç. ’AXXà xoùvavxtov èaxi ptàXXov s
ÆXtjS’Éç, oxt tô Ilveûpa wanep où yevvœ, oûtwç oùSè npopàXXet, ànep àpcpw
xô toû üaxpo? Èaxt npâyi^, xai Stà toûto nàvxa xà toû üaxpôç ë)(et ïï
0eôç xat Stà toûto xwpEÇexat aùxoü xtp (Jtr( na-rfpp etvat. Oûtwç oùv xai
ô Ï’tôç, wa~ôp où yevvâ, oûtwç oùSè npofiàXXEt, ànep àpttpw xà xoü üaxpôç
èaxt npâypia | xat Stà xoüxo nàvxa xà xoù Ilaxpôç it^et I) 0eôç èaxt nXipv f. 24
toû etvat naxljp- xat Stà toûto tô Ilveûpa /wptÇexat xoû üaxpôç xtp par}
elvat naxr^p.
Toûxotç npoaxeia&w xai xà toû MaÇtpou èx xrjç eiç tôv àytov Ato-
vùatov èç^yfjaewç • „S7)|j,etwaat xà aefjàaptta xat t^ptxxà èni xfjç àxpàvxou
TptàSoç ôvôptaxa, Sxt nr^yata freôxTjç ô Üax7]p, ô Sè ï’tôç xai xô Ilveûpa
xô àytov jftaaxot état xf/ç O-eoyôvou 9'eôxTjxoç fxouxÉ'jxt xoû üaxpôç) &eô-
t^uxot xai ôcvïh) xai cpwxa ùnepoûata- pàXXov Sè ^Xaaxoùç çprjatv èv tt;
rpacp-fl eîpfja&at ànô Tfjç xwv èXatwv ônxaataç Za%ap(ou xoû èvSexàxou
xwv npoçTjxwv. Aùo xXàSouç èXataç cpaaiv ot cEpSo|A7(xovxa • of Sè àXXot
èppt7)veuxat axà^uaç xai f>Xaaxoûç • ^wxa Sé, èv oFç elpijxat Ilaxpôç xwv 20
^tbxwv, xai tpwç èx tpwxôç“.
y'. Eiç xô ,,’Ex xoû èpoü Xljtpexat".
*Ext xô eùayyeXtxôv èxetvo prjxôv xô ,,’Ex xoû èpoû X^t|)exatu oûxw
vooüatv, tbç xoü üveùpaxoç Xappàvovxoç xô elvat àtSiwç èx xoû Roü, noû 25
pèv Xéyovxeç, oxt tô „èx xoü èpoû“ taov Sûvaxat xtp „èÇ èpoû“, noû Sè
auXXoytÇoptevot, oxt nàv àrcZoûv Àapt|3àvov èx xtvoç ànXoû, xà etvat Xapt-
(JàvEt, xat xtva xotaûxa xepaxeuôpievot, où auvopwvxeç x)]V jtpetav twv
Xôywv èxetvwv xai xôv axonôv, à npoùpyou Set axonetv, tbç èSetjpO-îjaav
oi StSàaxaXot Xéyovxe; xai vopo^evouvoeç, oùSè XoytÇôptevot toûto, tbç ei 30
npôç tt]V àxoXou&iav xoû Xôyou xà èv xatç ypatpatç nàaatç êXxetv pouXot-
pteO-a, xa ptèv oùSè ët^exat ôXwç oùSè auptcpwvetv Suvlpexat, xà Sè xai etç
èxxônouç èvvoiaç zat àXXoxptaç Tfjç ôpéâjç Sô^ç ànoxuXiaet toùç toûto
npàxrovxaç, xai nàvx’ àvw xai xàxw Stà xr(v xotaùxijv xoû | Xôyou napà- f. 24
Xpr/atv eaxat. ’Expfjv Sè aùxoùç xr^v xe /petav twv Xôywv, Snep etprfat, 35
auvopàv xai Staxptvetv xtva ptév eiat xà 8-eoXoyiaç xpônov fyxtv napa-
StSôvxa, xtva Sè xà napaSTjXoüvxa toùç t^ç oixovopiiaç Xôyouç xaxà xôv
10 xai ôtà tovto — 0eo<; om A 10-11 îori — naT^jg om’L 14 P. G.,
4, 225 A 19 dvo: Sto AB 31 àv&gconlvov devant kôyov add B
296 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
9-eîov BaatAetov, xaî ytvwaxetv Ttç pèv yjosmç Aôyoç, rlç oè Aôyoç otzo-
voptaç xaTà tôv tepôv ilEoAôyov Tp^yopcov xal Ttpôç roÙTOtç tô „AT,^e-
aB-at“, oTt npôç ttjv tïjç otxovoptaç ÛTtôfreatv cpépet, zal tô „àcp’ éautoü
AaAfjaat àv“, ott Ttpôç to „èx toû èpoû Aipperat zat àvayysAst“, yvT(alav
s ocvttilsatv êyet, d'iar’Et tô jxt; àcp’ éauroû AaAetv oùx ütpsatv Ttva BrjXoï toû
•9-EoîtpôTtoûç àÇttbparoç, àAAà pàAAov tô prjSèv àAAtSrptov pr(Sè çévov pTjSè
àtrapsaxov èpeîv, à/.Awç yàp zal àtf’éauroü AaAetv èpeAAsv. ott SecTtortzwç
zal èÇouataartzwç, (SaTtsp zat EpxsaHat etpTjzev, où rcé|jiTteCTxhat. pôvov zal
Ttvstv ÔTtou B-éXet, où pôvov Ex/Eta^at te xal èpirvetafrat, — Et rotvuv
10 toû9’’ oùrwç l/st, zal tô èx toû ï’toû XfjtpEail’at tô Tà SozoüVTa rtp l’îô)
èpstv aTjpat'vst, zal oaa eittev àv ô ïtôç, Et Ttapïjv tbç Ttpwrov awpattzwç-
et Sè ô pèv l’tôç Aèyst, à’Ttsp ijxouas Ttapà toü IlaTpôç, tô Sè Ilveüpa
àxoÙEt Ttapà toû l'toü, Taüta Sè ttjv üïtapçtv toû üvsùparoç èz toû l'toü •
toü Sè l’toü èz toü IlaTpôç SijÀot, ïawç Tt xal MazsSôvtoç oôçsts ÀÉystv. —
16 ’Ejtw Sè ÔTt tô A^tpsathai xal àvayyeAetv Sùvarat xal rcpôç tô stvat pera-
f. 25 zsvrptÇeaD'at xat pi; Ttpôç ttjv otzovoptav pôvov, àAAà Stj zat | Ttpôç ttjv
çùatv toü ÜVEÙpaToç àvatpépECilat • Ttç àyvost Srt TtoAù Stacpépst sIttsiv,
Srt èz toü èpoû AapfJàvet tô stvat, zat ott èlç èpoû Aapfiàvet tô stvat1 tô
pèv yàp Ssùtspov fjv àv tô tôv l'îôv atTtov aùrtp Tfjç ÙTtàplçEwç stvat, tô
. 20 Sè ttpotspov tijv toû Elvat zotvwvtav pôvov èpcpatvst, wç èAeysv ÔTt tô
elvat aùroû èx toü èpoû elvat èart, toutéatt tô elvat aùtoû xal tô èpôv
sv èattv èx toü üarpôç Aap^avôpevov. "Eatw Sè Srt zal Ttap’ èpoû Aap-
flàvetv zal àvayyèAAetv èAèysto1 oùSè toüto ^aAETtôv àv ’yv eùaspwç vostv
zal zatà Tàç ûîtoO’êaEtç Tïjç Tttatswç1 àïtsp yàp ô l’tôç Aappàvet èz toü
25 IlaTpôç, Taûra xat tô ÜVEüpa tô àytov èx toû IlaTpôç Aapjlàvst irpoSv'jAwç,
zal toüto oùSeIç àv àpVTjaatto. — ’EAèyero S’ àv oùx àitstzôtwç xal Ttapà
toü Hoû Aap^àvstv aùtà, wç Si] toü l’loû ôvta, zal pTjSèv ô&vstov pijSè
àAAÔTptov, zal <bç èv T<p ïttp àïStwç ov aÙTÔ1 où yàp èzrôç èaTt toû
Aôyou tô üveûpa, xarà tôv îspôv ’A-flavàatov, oùS’ èzrôç toû Aôyou Aap-
so pàvet napà toû üarpôç, à Aap^àvEt, oùSè itpotôv èz toü üarpôç auvaTTTjpTT)-
psvrjv sxet Tîî ÙTtoaràaet tï;v ^ùatv zal rà rfjç tpùaewç àya&à àttô roû
l'toü, àAA’ èv aùrtp zat St’ aùroû irpoetatv èz roû üarpôç, ilsoTtpETrtbç
pèvrot ye roü St’ aùroû vooupévou, oùx tbç Stà auvex^ûç rj ôpyàvou, àAA’tbç
St’ SAtjç ttjç roû ïtoü çûastüç aupzsçuatœpèvov aùrtp Tttüç xal igvœpévov
35 àet, si zal àel aùroû xafl-’ ùitôataatv Stazplvsrat, roü KuptAAou Aéyovroç
èv é(3S6ptp rwv Ttpôç 'Eppstav, Srt xal èv ézàartp ttjv SAtjv vostaO-at cpùatv
f. 25v psrà roû Ttpoastvat zal ro ïStov aùroû. Asyw Sè rô | zafE ÙTtôaraatv • psvst
yàp ëzaarov toûH’ ÔTtsp èartv évtbaet rfj Ttpôç rà è’rspa cpuatxîj, zàzetva
18 ro elvai om B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	297
nAouxoüv èv lotœ tpùaet. ”EaTt yàp ô IlaTT.p ëv te tw ïlw vmI Ttp àyttp
HveûpaTr ôpolwç Sè zal o Vis; xal tô Ilveüpa ëv te tw llaTpl xal èv
àAA7'(Aotv, At’ aÙToû yoüv toû Ttoü npoïôv oùtw tô Ilveüpa zal èv aÙTw
ov, và toû l’toü AapPàvecv AêyeTat zat napà toû TtoO’ Aapfiàvet pévTot
ye napà toû üaTpôç pôvou, tbç èx npsayoua-/;; zal ôtpetJTtbarjç aÏTtaç. 5
AXXà TaûTa pèv St’ àxptpetaç ëv toîç ëpnpoaHev èlçeTaalWjtjeTat • vüv
S’ àpzeî Set^at toùç StSaaxàAouç tô cùaYyeAtzàv èxëïvo pïpôv oùtwç
è^youpevouç, üç nàvTa pàAAov èx twv èfytfipeuw a.ùzû'j SuvvjO"?jval Ttva
Aafietv, 7j oti ô l’tôç toü 0soü aÏTtôç èaTt tt}; toü ÜveùpaTOç ùnàplçewç
zavà toùç aÙTÔ napeçr/youpêvouç oùtwç, zal oTt où nepl t^ç i^ùaewç toü 10
IIveùpaToç TTjV Aî/Kv èzelvifjv èvô^aav ot StSàozaAot, oùSè nepl rfjç àtStou
toutou ùnàp^ewç, àAAà nàvTa Tà èv èzelvw tw eùayyeAtxw ^7)Ttp npôç
TŸjV TŸjç otzovoptaç ypetav elp^aS'at xaAwç èEeAàfiovTo • àpelvouç Sè è^Tjyïj-
Tàç oW vjpàç aÙToùç etnotpev àv èxetvwv noné, oût’ e* tivsç àAAot nepl
êauTwv toüt’ â^toüat, auyywpl|aatpev àv, è'wç àv wpev èv tw xaB’EtmjxÔTt. is
Toû XpuaoaTÔpou èv tw nepl toü àytou ÜveùpaTOç-
„ ,"Oti èx toü èpoü Aty^eTat?. Oùx etnev ,è£ èpoû:, àAA’,èx toû èpoü-
èx toû èpoü Swaet ûpîv‘, àAAà . Av^ntat ‘ • Aapfiàvet où oavetÇopevov.
’AAA’ ènstSlj ènA^pwae ttjv nrçy^v wç àp/^v twv /aptcjpàTWV, ànô T-yç
SeSapévYjç àvTAet | xal napè^et nàatv èx twv tSlwv. Kal nô&ev toûto, f. 26
oTt tô AapEtv, èx twv ISlwv èot: Aafîelv; ’Azous' ’EnA^pwaev ô Oeôç
tôv Mwüavjv nveùpaToç, zal Aéyet Mwûaîjç41. Kal peT’ôAlya' ,,’Ex toü
è|jtoû Aî'^ETat • èÇ tûv èyop^y^oé pot pôvtp Ttp zuptaxtp àvtl'pwnw, A^cpeTat
aÙTÔ tô Seowzôç, tô èAB-ôv, tô petvav èv èpot, tô xpîaàv pe, tô àytàaav,
tô àvayayôv etç tt,v èpr/pov, tô ùnoaTpé’pav pe vtzrjT^v. ,’Ex toü èpoü as
A^'peTat zal àvayyeAet ùptv‘“. Kal ïva oetç-f( OTt où toû àytou IIveùpaToç
èpvTjpôveuaev, àAAà twv owpewv, ènàyet penà tô etneïv , èx toü èpoü
AïjipETat • nàvTa oaa ë/et ô IlaT^p, èpà èantv ‘ • j/EAa^ov aùnà èx toû
àytou IIveùpaToç' Stà toûto etnov ÔTt èx toü èpoü A-f^eTat14. ’EnetSi] ô
Oeôç tt]v aàpxa rjytaae HveùpaTt àytw xal ànéaretAe TYjv Swpeàv toû 30
IIveùpaToç ô üaTï]p etç tvjv aàpxa toü XptOToü, èAHoûaa Sè
rà Swpa èvéS’Tj’Xe Ttp XptaTtp, Aèyet- ’Ex toü èpoü Amenât xal àvay-
yeAet ùptv“.
Toü aÙToû èz Trjç épprjVelaç toû xaTà ’lwàvvïjv èv oyj'
optAla- „"Qanep oùv tô Hveûpa toû àvilpwnou où pavfràvov nap’eTépou ss
otSev, oùtw zat tô Üveûpa tô àytov ,èz toû èpoü Al/penat1, «yrjaé, tou-
TèaTt auvwSà toîç èpoîç èpet. ,üàvTa ôaa ëjtet ô lla-rf-jp èpà èaTtv1. ’Enel
6 è^tTaaS-riaovTai BLO 16 Zoytp après 17>'et'fz«roç add B 17 P. G., 69,
822 A 22 Num. 11, 14	35 P. G., 59, 423 C
298 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
OÔV èpà èaTtv èxEîva, èxetvo; Sè èx tôv toù ÜaTpôç èpet, èx twv èpwv
èpeî. Atà toûto, cprjatv, èx toù èpoû X^cpeTat, TOUTÉaTtv ànep av e'tnw
èyô, TaûTa zàxecvo èpet“. Kal ;aet’ ôÀcya- „Tè oè , èz toü èpoû‘, èÇ <bv
o!8a èyd), èx ttjç èpTjç YVinaeœ; • pc'a yàp èpoû zat toû ÜveùpaToç yvotat;1'.
5 ’Ex toû aÛTcü ÀSyOD- „Tô Sè ,èx toü èpoû X'/^eTat6, TjTot èx
f. 26 T toû /apîapaToç T°ù £Êç ttjv aàpxa rljV èpr/v èXD-ôvtoç, | ÿj oti ànô
tt]ç Yvwaea); r(ç è^tn, oùx <î>ç Seop,£vog oùSè wç nap’ eTÉpou paD'Wv,
àXX’ w; ptâç oùaTjç xat tt]; aÙTTjç. Kaî StaTt oûtwç eîne zat oùx
eTÉpwç; "ÛTt pyjSénw tôv nepî toû ÜveùpaToç igSeaav Xôyov, Stônsp
io ev xaTaaxeuàÇet pôvov, waTe niaTEuHTjvat aÙTÔ xaî Se^&ïjvat nap’ aÙTÔv
xaî pr,1 axavSaAtaS'^vat. ’EnecSèj yx? £XeYev ' >Etç èaTtv 6p,G>v ô ScSàaxaXoç,
ô Xptaréç1, ïva pi] voptawat napaxoûetv èxeîvtp netO’ôpevot, pta épïj
zat ï) èxsîvou StSaaxaXîa, cpvjatv, ëaTW • èÇ wv ëpeXXov èY<i) StSàaxetv, èz
twv aÙTwv xat aùxôç èpeî. Mt] Sè] vopîatjTe eTepa elvat Ta èxeîvou • xat
16 yxp xaî èxetva èpà èaTt xaî ttjv èpèjv Sôçav auYxpoTEï- èv y^P 'ô'èXTjpa
llaTpô; xat Tîoû xaî aYÎou üveùpaxoç44.
KuptXXou èv ©Tjaaupoîç- „Où y^P Tot cpùaewç èSè(Xcu Statpopàv
éauToû nèpt xaî toû aYÎou üveùpaxoç, Xéywv S ïîôç, ÔTt ,èx toü è(ioû
XïjtpeTat xaî àvaYY£Xet ùptv 3 4 *, àXX’Stc Xôyoiç ze/p^aeTat xotç aÛTOû Stà
20 tô tt]ç oùataç xaùxôv zat etaànav îao^uèç, îaoupYÔv te xaî taoenéç, wç
etnep Tt xaî èv/p/eïv toîç àYÎotç eXotTO, Xôyo'j etvat toûto XptaToû11-
Toü aÙToü-èv èxTtp twv npôç'Epptefav „IIpoaO-eîç Sè ÔTt ,èx
toû èpoü Xè]tpETac‘, t?]v oùatwSr] xaî çuatxàjv oîxetÔTïjTa SéSei^sv èvapYWç,
xatl'’ r(v ëv èaTt npôç aÙTÔv tô etvat aÙTOü“.
26 BaatXetou èv ô y S 6 <j> twv npôç ’ApçtXôxiov /'ÛTav oùv
Xéyï ,’Ey& è^ èpauTOû oùx èXàXijaa4, xaî nàXtv jKaO-wç eïpïjxè pot S
IlaTTjp, oùtw XaXô‘, xaî' ,'O Xôyoç, ov àxoùeTe, oùx èaTtv èpoç, àXXà
toü nèptpavTÔ; pe‘, xaî eTèpw&t- ,KaO-ôç èvsTSÎXaTÔ pot ô IlaTTjp, oütw
f. 27 nota)1, oùx ànpoaîpeToç wv oùSè àvôppijToç | oùSè tô èx twv auv&TjpàTwv
so èvSôatpov àvapévwv, Tatç TotaÙTatç xéxpï]Tat ^wvatç, àXXà StjXwv tt]V
otxetav Yvd)pTjV i^vwpévwç xaî àotaaTaTwç toü IlaTpôç èxopévï]v“.
KupîXXou èv Xe'twv ©rjaaupwv „’Enet8T] yxP èpeXXe ttjv peTà
aapxôç ànonXTjpwaaç otxovoptav àvafJatvetv npôç tôv IlaTépa, nép^etv Sè
ûnéa/ETo tôv IlapàxÂTjTov toîç éauToû palhjTatç, ?va p-r; Ttç ônoXà^ Tà
36 prj xaTà Y^wpTjv aÙTôi noTe StaTccÇetv tô Ilveûpa tô Æyiov, Setxvùç te
3 et 5 P.G., 59, 424 D 8 ov/: B 11 Mat. 23, 8	17 sv ©^oavpoîç:
non, mais dans Dial. VII de Trinitate, P. G., 75, 1120 D 22 tzin : im Ttsunivi B
P. G., 75, 1012 A 25 P. G., 32, 104 B 26 loh. 12, 49, 50 ' 27 loh. 14, 24
28 loh. 14, 31	32 P. G., 75, 593 C
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
299
aacpwç ôrt ®eoü IIveû|jia urcàpyov. rà èÇ aùroû rcàXtv Staxovrjaet pï]jj>ara-
Où XaXrjaet, cpvjafv, àtp’ éauroû, àXX’ oaa àv àxoùav) XaXf;aet“.
'E-z tou aùroû- „Où yàp Stôrt àreXèç tô Ilveupia tô Sytov, Taûra
rcepî aùroû cprjatv ô Swrfjp, àXX’ tva ptâXXov rcXTjpo^opfjaig roùç àxpowpté-
vouç, wç rrjç oùataç ùrcàpxov aùroû, où/ érepôv rt XaP^aet rcap’ Srcep aùrôç e
f3oùXeraf za't voüç ùnàp^ov aùroû xarà ràv ptazàptov IlaûXov, , 'Hpeîç
Sè voûv Xptaroô êxoptev' Xéyovra rcepî roû IIveùpiaToç, èxet va rcàvrwç
Xoytetrat xal StarJet, dtrcep Sv xal aùrôç, oùrcép èartv ô voüç, Stà roûro
[jtYjSèv èE éauroû XaXf^etv ri IIveû|ia taxupt'aaro, [jtovovouxl Xéywv ’Ey6
el|jtt rcàXtv ô XaXwv, warcep Sv et zal ô èv àvO-pwrcw voûç Xéyot rcepî roü 10
rcpoxùrcrovroç èlj èauroû Xôyou, où XaX^aet dtp’ êauroû oùSèv, àXX’ Saa Sv
àzoûaï] XaXï]aet“.
Kal fier’ ôXlya • „Noûç yàp ùrcàpxov Xptaroü, rcàvra rà èv aùrtp
StaXéyerat rotç |jta&7jratç, oùz èv ÎSta rtvl O-eXïjaet oùSè pifjV èv àXXorpta
^ouX^aet roû èv w zal èlj ou èartv ôpttXoûv, àXX’ wç èx Tfjç oùataç aùroû is
puatxwç rcpoïôv xal ôXnjv aùroû rfjv poùXTjatv | ê^ov warcep xal tijv f. 27
èvépyetav“.
’AXXà tpaatv Srt rô Ilveüpa xarà rôv KùptXXov rcpôetatv èx roû Yloü,
xal Srt rcpoxùrcret è^ aùroû, xaî oùatwSwç rcpôetatv è^ aùroû xal puatxwç.
’Exo|xev oùv, tpaalv, è? aùrwv rà Ç7)TOÙ|xevov. ’Ert paalv wç ’AO-avàatoç 20
èv rw rptrw rwv xarà Apetavwv aùroû Xôywv wSl Xéyef „El pr, àpa
roXpwatv, wç èv rcâat, xal vûv eîrcetv, Srt ô Ylôç |ieroxfj roû üveûparoç
zal peXrttbaet rcpà^ewç yéyove xal aùrôç èv rw Ilarpt. AXXà xal roûro
rcàXtv ùrcepXlav èarlv àae^éç, xàv 8Xwç etç èvfrùpjatv XafJetv- aùrôç yàp,
warcep eïpTjrat, rô Ilveüpa StSwat, xal 8aa êx£L T° Ilveüpa, raûra rcapà 25
roû Aôyou êxet<i- ’Exopev oùv xàvreûfrev (Xéyouat) rô Çr/roùpevov, Srt
ô'aa èxet rô Ilveüpa, raûra rcapà roû Aôyou êx£t, ware zal rô elvat.
Av rotvuv èzetvo èvO-uixr^wixev rô roû Eepoû Xpuaoarôjxou, Srt r)]V
yvt!)|xïjv èlçeràÇetv 8et petl’ rtç Xéyerat, xal ttjv ùrcôO-eatv rcepî ^ç Xéyerat,
xal rt arcouSàÇwv xaropilwaat Xéyet, roùç lepàv Ttva ypa^ïjv ?j StSàaxaXôv 30
rtva rcpo'fara[iévouç è^yetaO-at, xat ràXXa rcpôç roùrto XoytatbpteO-a, ôaa
roùrtp rtp StSaazàXtp zal ol Xotrcol rcàvreç aup,cpwvwç àlçtoOatv, oùSèv èv-
reûB’ev xepSalvouat rcXéov ol rôv Ytôv àrco^atvôpevot àt'Stov rcpopoXéa etvat
xal ùrcoaràrTjv rfjç roü IIveû|iaToç ùrcoaràaewç- oùSè yàp àpvetrat rtc
^ptâjv rcpoïévat rô Ilveüpa èx roû Yloû1 èrcel rcwç àv xaî Sofrehj xal ss
[jteraXi^D’etTj rcapà roû Yloü xal Sta^atïj rcpôç roùç èrctrrçôelouç slç rô
Xapetv, [xvj | xarà rtva rcpôoSov voou|xév>jç raùrïjç rfjç Sôaewç I] X^’IÏ^S 28
3 P. G., 75, 584 B 6 1 Cor. 2, 16	8 ô om B 13 P. G., 75, 584 C
21 P. G., 26, 376 A
302
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xwv xaî tôv Xôyov nàvTa xaXiBç cTUjjtnspàvaç, èniTÜhjaL TeXeuTaiov •
„TaûTa àxoûovTaç tou; O-eopàxouç eSsl XoLnôv èvTpèned}aL xaî [atjxôtl
éauTOÙç àvanXaTTEiv î'aa 0etp, oùtê Sè vooûaiV ,'O yàp àae^ç‘, cpijoLv
où vorflet yvwatv1, oùte Xôywv eùasfJwv àvéx0VTat' P«peîç yàp aÙTOîç
s eîctl xal Xey6|A£Voc“.
SacpTjj Totvuv èoTÎv ô toü SiSaaxotXou oxonôç toîç èneXO-oüOLV ànav
tô jjtépoç toûto twv Xôywv. Et ToX|jtïpouat, ^ijctl’v, scttelv, Stl |ietq/-{; toü
Hveû|jtaToç xal fteXTiwae’. npàçewç yèyove xaî aÙTÔç ô TEôç èv Ttp llaTpt,
f. 30 àXXà TcpootaTaTat aÙTOîç, Stl tô Ilveüpa SÎSwatv ô Ytôç’ nwç | oùv peO-é^eL
toü ÜVEÛjiaTOÇ, Si’ ov pâXXov nàvTeç [ietexocol toû nv£Ûp,aToç ot p£TÉ-
yovTEç: Aùtôç yàp ècmv ô toûto '/opxywv ànaui. Sa^oûç yàp Svtoç èx
TŸjç ÎEpàç Fpatpfjç, Stl tô Hveûpa napà toü Aôyou StSoTaL, TOÙvaVTLOv
pàXZov è/pf;v av aÙToùç <^pov£LV, sïnep tjPoûXovto tt; Epa^^ npoaè/eLV
Soxelv ônwooûv, Stl Sotl e^eL T° Ilveüpa, TaûTa napà toû Aôyou è/EL •
16 Saov yàp èx toü npotpaivopévou, tout’ àv T/V eùXoywTepov ünoXap^àveiv
aÙToùç, àxoùovTaç otl to Ilveüpa SlSwctlv ô Ylôç, ï; tppovEÏv Stl peToyj;
toù üveùpaTÔç ècttlv èv Ttp IlaTpî ô Elôç, pijSeptav npôç tout’ eyovTaç
napà ttjç rpa^Ÿjç à^op^v, àXX’ otzo-flev àoepoûvTaç.
’'EXeyxoç oùv àpaO-taç tô eîpr(pévov ôctt’lv ùnô toû SiSaoxàXou, où
20 O-EOÀoyLaç èxloslIçlç • noLoç yàp rjv èvMSe toloûtwv Xôywv xatpôç, otç Sv
ÔEiX'S'str; tô Ilveüpa Ttva tSîçiv e/el npôç tôv IlaTÉpa xaî tôv l’tôv èv Ttp
ÎStwç ù^toTaaO-aL, xaO-ànep xàxeîvo tô toû ^peTépou AeanÔTou IXsyxoç
f;V àpaO-taç, où O-EoXoytaç è^yijOLç; Oùte yàp àpVEtTai éauTÔv èx£L ô
AfianÔTijç ^[jlwv àyaS’ôv eïvai, oùt’ èvTaüO-a ô SLSàaxaXoç ànocpatvETaL
as TaÙTTjv ELvaL ttjv SiavoLav toû tô IIvEü|jia SISoaB’ai xaî xop^yELoO-aL napà
toù Ytoù, Stl nàvTa Soa ê/el, napà toù Aôyou E^eL. Kaî S ^ïjolv ô
Ba-jiÂSLOç nfipî rpTjyopLou toû @au|jtaToupyoû, toûto xaî ^piîv nfipî AO-a-
vatJiou vüv e^eotl XéyELV, Stl où SoyiiaTixwç TaüT EÏpijXEv, àXX’ àywvioTLXwç
èv t^ npôç toùç atpETLXoùç SiaXéiçEL, ènsî pjSapioû cpatvsTaL toloûtôv tl
so Xéywv SoyptaTLXwç àXÀoO-L, àXXà piàXXov oÙTwal Xèywv èv npôç Sspa-
f. 30*n:wva- | „Oùxoûv xaxwç tppovoûVTEç nepî toû IIvEÙpiaToç toû àytou, oùSè
nepî toü Etoû xaXwç cppovoüaiv el yàp ècppôvouv ôp&wç nepî toû Aôyou,
ècppôvouv àv ùyLwç xaî nepî toû IIve6|AaToç“. Etna npo-jrtfheîç tI èaTi tô
ûyièç nepl toü fIveû|JiaToç cppôvajjaa xal ttjv t^ç èxxXijataç ùnoTÛnwoLv
36 èxTLO-épiEvoç, tpijalv „"O napà toû IlaTpôç èxnopeùeTai xal toû Etoû ISlov
Sv, nap’ aÙToû StSoTaL tolç jjia&ïjTaLç xaî nàoL tolç nLOTeijouoLv elç aÙTÔv“.
"Qctte tô àXXwç cppovsLv t) oùtwç nepî toû IIvÊÛpiaToç, où^ ùyiwç èaTL
cppovELv, xat’ aÙTÔv. Oùx àpa èSoy|iàTLÇev èxeî tô Ilveüpa tô eivat xaî
3 Prov. 29, 7	13 av om B 22 ixtïvo B 31 P. G., 26, 538 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
303
ünapÇtv ë'/jtv ^x toû l’îoü wç àn’ alxlaç npoaxxtxfjç, et ye ûytôç
ejisÀXe çpovetv, oùSè vcspt xoû Hveûjiaxoç ftv npôHeatç aùxw, àXXà
piàA?.ov rcept Tf/Ç ileôiTjxoç toû ïtoü. Kat èAéy^et ptèv èx neptouaîaç toü;
aîpextxoûç, Soxwv Tt xat nepî toû IIveû|xaTOç Aéyetv • fj Sé npô^eatç aùrtp),
Ôetëat xôv fîôv oùxe [texéxovea toü Ilveûpwxoç, oùte xxtapia Stà toûto, b
unnep èv xtp Seuxépw xôtv Xôywv èxetvwv Tà aùxà Xéywv àvxtxpuç ^atvexat.
<J>7jaï yàp èxet- „Tô Sè ptex’è^ouataç Stoôvat to Ilveüpia où xxtaptaxoç
oùSè notfj[Jtaxôç èaTtv, àXXà 0eoü Sôpov Tà pièv yàp xxtapiaxa àytàÇexat
napà toü àytou llveûptaxoç • ô Sè Ttôç où/ àytaÇô|xevoç napà toû Ilveû-
piaxoç, àXXà ptàXXov aùxôç StSoùç aùxô toiç nâat, Setxvuxat pxàp xxtapta, 10
àXXà ï£ôç àX^S-tvo; toü Ilaxpôç wv“. Eîç xfjv aùxY]V Sè tw ’Afhavaatou
^TjTtï) cpépet ëvvotav xat ô cpjat KùptXXoç èv rexàpTip xe^aXattp tôv
07]aaupwv- „Eî xotvuv 0eoü pteTé/ovxeç xaTà /àptv uîoî xexX^pte&a,
Ttvoç àv SoÉTjptev ptexé/eiv tôv Aôyov, ïva y évitât Ï’tôç Ï) 0eôç: 'Hptetç
[jtèv yàp, toü àytou IIveûpiaToç- | èni Sè toû Aôyou toûto vopuÇetv, àptafhéç- f. 31
aÙTÔç yàp tpjat nept toû IIveûpiaToç, ÔTt , èx toû èpioü Xaptt8àvet‘. Ttvoç
oùv àpa pœxé/et“ ; 'Opàç oti etç àptaîMav ànoaxwnxet xaî aùxôç Tfjç
Tpacpfjç toùç Xéyovxaç piexé/etv toû IIveûpiaToç tôv ÏIov; llapaxpé/ouat
yàp, tpTjat, tô èv eùayyeXîotç ûn’ aÙToü toü Swxfjpoç Xeyôptevov, Sxt tô
Ilveüpia ptàXXov èx tôv toû l’îoü Xaptjjàvef xat eî ye toûto xaXwç èÇ?j-so
ntaxavxo, oùx àv ëXeyov tôv Ttôv ptexé/etv toü IIveûpiaToç.
"Oti Sè nepî Tà toû AO-avaaîou pfjptaxa ptàXXov fjpiàç etvat Beî npoa-
exxtxwxépouç xat eùXafJeaxépouç àxpoaxàç fj nept Tà xwv àXXwv Stôaa-
xàXwv, OTt Satp npôç xf)v àXfjB-etav àxptpéararôç èaxt, xoaoûxtp nept xrjv
Xéiçtv xaî xt]V aû|t^paatv ànXaaxôç èaxt xaî àveniXYjOeuxoç, eî jxàp ptéXXotpiev as
xaî fjptàç aùxoüç xaî aùxiv àStxetv, SfjXov èaxtv • aùxôç yàp ëv xtvt xetpaXattp,
q) èntyéypanxat- „IIepî xfjç eîç xô Ilveüpia xô àytov pXaacpïjpitaç“, cpja'tv wç
„o Xptaxôç xrjv xoû Aôyou O-eôxïjxa (xouxéaxtv éauxoû) Ilveüpia àytov
SvoptàÇet". Et xotvuv àpnàaet xtç xoüxo Steaxpaptptévrjv e^wv Stâvotav,
auXXoytetxat, Sxt fj 9-eôxTjç xoü Aôyou èaxt xô Ilveüpia xô àytov xaxà xôv st>
tepôv AO-avàatov xô Sè Ilveüpia xô àytov oùx vjvwD-ï] npoawntxwç x^j
àvO-pwntvyj cpûaet • ^eôxyjç àpa xoû Aôyou oùx npoawntxwç xfl
àvO-pwneta cpûaet, xaî 3ô£et xt Àéyetv Stà xôv ’AB-avàatov S ye xotoûxoç.
Ilàktv ô aùxôç ’A&avàatoç èv xecpakaîtp xwv nept xfjç xaxà cpûatv xotvwvtaç
xwv {let'wv npoawnwv cpïjatv Sxt- „Eî Sè èx xoû 0eoù èaxtv ô YEôç, Staxt ss
pii] auvopwatv, Sxt xô ex xtvoç ùnàpxov uîôç èaxtv èxetvou èÇ ou xaî ëaxt“.
Kaî nàXtv • „OùSév èaxtv ëv npôç xôv Ilaxépa, eî pti] xô è^ aùxoü. | Tî f. 31
S’ av eïij xô è^ aùxoü f) ô ïîôç“ ;
7 P. G., 26, 184 B 8 ovâi ot; B 13 P. G., 75, 45 A 28 P, G., 28, 76 B
304
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Et xotvuv rcàv xô èz xtvoç urcap/ov, uîôç èaxtv èxetvou èÇ où xat
èaxtv, ùrcàpyet Sè xà ilveüpa èx xoû (“)eoù, xà IlveOpa l’tôç èaxt xoû 0eoù-
xaî e£ oùSèv èaxtv èz xoû llaxpôç et p^ 6 Ytôç, xouxéaxtv, et rcàv xà èz
toû llaxpàç utôç èaxt, xà 3è IlveOpa oùx èaxtv Ytôç, xà Ilveüpa àpa oùx
5 èaxtv èx xoû llaxpôç- à/./.o rcàXtv ^aaçxjpîaç auprcépaapa. ’AXXoç pèv
oùv àv xtç èxaxoùpyijaev êxwv rcepî xaûxa- Tjpetç Sè xàv axorcôv xvjç
rctaxewç zat èxxX^ataaxtxTjV, tbç aùxôç tprpiv AB’avàatoç, Stàvotav è)(ovxeç,
èrctytvwaxopev à xtç àv oteaxpappévoç StevofyBà] xaxwç, ôpB^v è/ovxa xtjv
Stàvotav. Oùxwç ouv xat xy(v xoû StSaazàXou prjatv xi]V vûv vjptv rcpo-
io xetpévTjV eùaefôwç za’t èxzl.Tjataaxtxwç vooùpev, zat où xw xwv prjpàxwv
ixp°<^X°P£V, xTj rcpolléaet xoû Xéyovxoç zat xÇ ypeta xôiv Aoycov,
aùxô) xat xotç àÀXotç StSaaxâÀotç ooxoûvxa rcpàxxovxeç, tbç èSetyB-ïjaav
ùçrffoùpevot èv xw rcpà xoùxou xpi^paxt, rcffjç Set xà xvjç rpaçfjç è^yetaîl-at.
AÂXwç Sè oùS’ àv f;v àX^B-éç, o’pat, zat xaxà xijv xwv ’ÿptv àvxttpepo-
15 pévwv Stàvotav xà xô Ilveüpa èyetv rcapà xoO Aôyou Saa è'yef èyéxw
yàp xc èz llaxpàç St’ Yîoû rcpo^àXXeafhat xax’ aùxoùç Ÿ| èz llaxpôç zat
Ytoû rcpojôâXXeaB’at, tbç èx rcpoawrcwv Suotv ùcptaxtbvxwv è'xepov rcpôawrcov.
ïoûxo 8’oùx àv èyot rcapà xoû Ytoû- où yàp èaxtv aùxtjj rcapà xoO Yîoû
zat Stà xàv Yîôv xi èz xoO llaxpàç zat xoü Ytoü êxrcopeùeaB-at, et ye pi/
20 èaxt rcpwxov rcpôawrcov S Ytiç èv xotç B-etotç- rcapà xoû llaxpôç yàp pôvov
f. 32 xat 8tà xov Ilaxépa xoùB-’ SXov oet rcpoaetvat xw Ilveùpaxt, | èrcet za’t o
l’îôç Stà xàv Ilaxèpa ëyot av xà xô Ilveüpa rcpo^âXXetv. AXX’etrcep apa,
wç xaî Soypaxtxwç xoûxo eîpyjpévov oé/eallat yp/j, Stà xoûxo rcapà xoû
Aôyou Xéyexat èyetv xô IlveOpa oaa èyet, ôtôxt a èyet xoû Aôyou èaxtv,
25 àXX’ oùxe ô Ytàç e/et xaûxa rcap’ éauxoü, àXX’ èz xoü llaxpôç, oùxe xà
Ilveüpa éxépwB'ev tj èz xoû llaxpôç - èx Sè xoû llaxpôç Àapflavov, èv xtp Yîtp
zat aùv xw Ytw xaûxa Xappâvet zat ëyet, xaî Stà xoûxo xà xoü Ytoû rcapà xoû
Yîoû Xéyotx’àv èyetv. aùB-tç- axe Stà xoü Ytoü rcpoïôv pexà rcâvxwv
tov èyet rcapà xoû llaxpôç, àrcep àrcapaXXaxxwç èaxt zat èv xw Yîtp, Xap-
3t> pâvetv Xéyexat rcapà xoü Ytoü, za't èaxtv -tj X^iptç aùxvj zotvwvtzx] pàXXov,
wç àv xtç eïrcot, i] atxttbSrçç • èz yàp xwv éauxoü Xap^otvov xo Ilveüpa xaî
xotç àv&pwrcotç rcapé^ov, ex xwv xoû Yîoû Xappàvet xat StSwat, otôxt xtjv
aùxijv àpcpw yvwatv xe xal Sùvaptv è^ouat • xat a otowat xà Ilveüpa, xoû
Ytoû St'Swatv, oùx aùxô pexaayôv èxetHev, àXX’ tbç xaî tbv StSwat, xwv
35 aùxwv ovxwv oîç ô Ylôç StSwat xaî <bv èyet, xw Ytâ) rcpoaôvxwv àrcàvxwv
xaî xtJç Séaewç oùaxjç ptàç- xaî tbv aùxô SiSwatv, oùSèv ^xxov xaî xoû
Ytoû xaûxa StSôvxoç, ôpotwç zaî èv xaùxw, tbç évàç Soxvjpoç xal yopxjyoû
xwv xotoùxwv xaXwv, aùxoO xe SvjÀaST] xaî xoû üveûpaxoç ovxwv.
19 tov devant JZaxpôç om B tov devant Yiov om B
EXÉGESË DES TEXTES CONTROVERSÉS	305
Kal xaÙTTjç ttjç yvtbjjfiQÇ ^yejJtwv fyjtîv 6 jiaxàptoç KùptXXoç èv év-
Sexàxw twv etç tô xaxà ’lwàvvxjv èÇ7jyï|aewv Xèywv- H’EnEt8ïj yàp ôpto-
oùatôv te êaxl xtp Etqj xal npôetat 9,eonpenwç 8t’ aùxoû, nàaav aùxoû ttjv
êtp’ ànaat xeXstnxâxrjv è)(ov èvépyetàv xe xal Sùvapttv, Stà xoûxo (prçatv,
Sxt , èx voû èpoü ?J|'^£xat‘ “. Kaî pex’ôXtya- „’AxaxTjy6p7]Tov oùv àpa s
navxeXwç xal XotSoptaç | ànàaïjç ëEcn xetaexat xà Xafktv Xéyea^al xt f. 32’
napà xoü Movoyevoûç xà Hveûpa aùxoû- npotôv yàp St’ aùxoû cpuatxwç
wç tStov aùxoû pexà nàvxwv wv e/et xeXetwç, Xappàvetv Xéyexat xà aùxoû".
El 8é tw Soxet j^tala nwç etvat vj toû jStjtoû toutou è^yïjatç, èv-
frupetaS’W npôç xotç etpïjpévotç xat toûto, Sxt àna^ •fj xotaùxTj npôraatç 10
zat èv xotç ’A-fravaatou auyypàppaat Xéyexat xal èv xotç xwv àXXwv otoaa-
xàXwv oùS’ àna^, xal où /pïj xoùç noXXoùç StSaaxàXouç àcptévat xoùç
èlçTjyoupévouç aa^>wç, wç npoezxé&etxat, ttjv eùayyeXtxijv pÿjatv èxetvwv,
Ÿjxtç f(v ’AHavaatou tfjç npoxàaewç xaûxrjç O-epéXtoç, xaùxTjç Sè rrjç npo-
xàaewç é^ea^at pôvTjç, xat evxeû'ô'ev oteallat aupnepatvetv xô nâv. "Oxt is
yàp xwv xotoùxwv où acpôSpa Set è^eaU'at, àxoùetv Set xl yijsc Baal-
Xetoç èv xotç npôç Eùvôptov- ,,’Kyùi Sè noXXà è/w eînetv nepl ttjç cpwvfjç
raùxTjç- npwxov pèv oxt ànaç èv nàaatç xatç ypacpatç EÏpTjxat- InetO-’Sxt
èv pipXw noXù rô xexpuppévov ttjç Stavotaç èxoûarj, (Saxe pjSèv àvap-
çtajW(TT]TOV prjxe TTjXauyèç an’ aùxr(ç etvat Xapetv“. El Sè xal ^petç xô 20
ànalç elp7ja{>at xal àaatpwç e/ovaeç nepl xôv xoû ’Afravaalou cpwvwv xoù-
xwv eînetv, ojjtwç xal npoaié^eB’a xaùxaç, xal wanep yvtbfxovi xal xavSvt
x^ xwv àXXwv StSaaxàXwv yvwjjtT; npoaàyovxeç, tô pepiaa^èvov aùxwv xal
àaacpèç èx t^ç twv àywvwv /p£taç èxetvwv Xeuxatvojiév xe xal ôfJtaXEÇofxev
eSae^wç, eùaepéaxepov Sifjnou npàxxojj,ev xal ao^tbxepov xwv Stà [jttav xaûxrjv 26
i^wvijv npùç xàXXa nàvxa | xwcpeuovxwv.	f- a3
8'. Etç xô ^xapaxxàjp xvjç ûnoaxàaewç“.
’Enel Sè xal èx xoû ànoaxoXtxoû èxetvou ^tjxoû, èv w Xéyexat ô Tlôç
„XapaxxT]p x^ç xoü JTaTpoç ùnoaràaewç“, èntxetpoûat Setxvüvat xôv ïlôv so
aïxtov x^ç xoü àyîou IJveû|jiaTOç ùnoaxàaewç, <bç oùx Sv Svxoç xoû Eloû
XapaxxTjpoç xrjç narptxîjç ùnoaxàaewç, et |xtj nàvxa npoaetT) xal rw El^
rà ttjç naxptxTjç ùnoaxàaewç yvwpta|j,axa, Sxt [jtèv àXXwç où8é èaxtv SpxlSv
i?pôv7)|jia to xaüx’ àlçtoûv oüxwç, àXXrjç av eït; npayjiaxelaç- npôç 8è ttjv
vüv èvtaxajJtévTjv àpxet xoùç StSaaxàXouç èntaxé^aafrat nwç èxeîvo xô ss
pîjrôv èxXa|i(3àvouat, xat el èÇ wv ot StSàaxaXot Xeyouat, auvàyexat nàaatç
àvàyxatç xôv Etôv aïxtov etvat xfjç xoû nveù|j,axoç ùnoaxàaewç, Stà xô
etvat aùxôv xapattTîjpa ttjç naxptxÿjç ùnoaxàaewç, 7^ pp
2 P. G„ 74, 449 B 5 Ibid., 449 C 30 Heb. 1, 3
CFznvrfts de (reorges Scholarios. Tï.
20
306 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Toù XpuaoaTÔfiou èv rÿ	Tfjç npôç 'Pwp,ai'ouç • ,,’EnetSiq sial
rtveç «Tond riva èx toû ûnoSet'YJJtaToç èxXajjijîolvovTeç, oî XÉyouaw oti tô
ànaÔYaofJia IvunôaTaTov oùx èaTtv, àXÀ’ èv éTépw èy_et tô elvat., ijltj toûto
èxXàjîigç, àv&pwne, [jt^Sè tt^v MapzéÀÂou xaî $wTetvoû von^a^ç vôaov.
s ’EyYÛ&ev è/etç ttjv ftepanetav • mots yàp |ir( eîç èxetvwv èp.neaecv ttjv
Stdvotav, oùSè à^tijat ae eîç tô ôÀétlptov èxetvo vôaTjpia zaTeveyB^vat,
eû&éwç èndYWv ,zal yapazT^p ttjç ûnoaTaaewç aÙToü1, ovjÀtôv Stà Tfjç
ènaYWÏ^S» Stc wanep èaTlv ô IIaT7]p èvunôaraTOÇ xat npôç ûnôaTaatv où-
Sevôç Seôptevoç, oùtw xat ô ï’tôç. ’EvTaûtla tô ànapàX.ïaxTOV Seczvûç,
10 toûto etne, npôç tôv IStdÇovTa yapaxT^pa toû npwTOTÛnou napanéjjtnwv
f. 33v ae | xat StSdaxwv, oTt èv ûnoaTàaet èaTt xat xa^’eauTÔv“. Kat aùihç-
„Atà oè toû ànauYaaptaToç tô taov èaTjpiave Tfjç oùataç zai ttjv npôç tôv
IlaTépa èYYÛT^Ta êSet!çev“.
0eoSwptTou èntaxônou Kûpou- „Kat yapax-c^p rïjç ùnoaTà-
16 aewç aÙToü. KaO-’ éauTÔv yâp, tpaatv, ûcpéarTjxev, oXov èv èavtTtii Setxvùç
tôv IlaTépa- toùç y^P naTptxoùç neptxetTat yapaxT7jpa?“. Kal napaxa-
Ttwv • „Ttôv pèv aÙTÔv npoaïjYÔpeuaev, dÀ/.ov aÙTÔv napà tôv IlaTépa
Setxvùç xaTà tôv t^ç uîôtt^toç Xôyov twv aîtbvwv Sè aùrôv etpTjxe
not7]TT;v, tô àîStov aÙToü Stà toûtou StSdaxwv wvôpaae Sè aÙTÔv za't
2oànaÛY«apa Tfjç Sô^tjç, xai tô auvaîStov Stà toûtou zai tô txûtôv
rfjç oùataç èpcpatvwv èz yàp Tvjç toû nupôç cpûaewç tô ànaûyaapa. ITpo-
aéifajze Sé, 8ti xai yapazr^p èaTtv ûnoardaewç, àpcpSaepa zarà
TaÙTÔv ytvü<TX.(ùv, xaî OTt za&’ éauTÔv û^éaTTjxe zat èv éauTà) Setzvuat
toùç naTptzoùç yapazT7jpaç“.
as BaatXelou èv T^j npôç tôv àBeXtpôv èntaTOÀ^- „Oût<dç
ol’êTat Setv ô ’AnôaTOÀoç, Kàv ô ttjç nlareœç )>.6yoç àaûYyuTov xat St-/;-
pTjp-évTjv TTjv twv ûnoaTGtaewv StSàazTj Stacpopàv, àXÀà zat tô npoaeyèç
xat oîovel aupcpuèç toû Movoyevouç npôç tôv IlaTépa Stà twv etpTjpévwv
naptaTTjatv, oùy wç oùx ôvtoç èv ûnoaTàaet toü Movoyevouç, àÀX’ wç où
30 napaSeyopévou peaoTïjTa Ttva Trjç éauToû npôç tôv Ilaaépa évwaewç • waTe
tôv rtp yapaxT^pt toû Movoyevouç Stà twv ttJç t^uy^ç ôppctTwv èvaaevt-
aavaa xaî ttjç toû IlaTpôç ûnoaTdaewç èv neptvola Y£Vôa^’3:t) oùy wç
ènaÀÀaaaopévTjç oùSè auvavaptYvU|tév7)ç ttjç èntiïewpoupévTjç aÙTotç IStÔTïj-
toç, wç 7) tw IlaTpl tt(v y£vv7jatv Ttp l’tw TÎ]v àYevVTjalav èntpopcpdÇetv,
f- 34 àÀÀ’ tbç oùx èvSexôpevov tô èeepov toû ÉTépou | StaÇeûçjavTaç, ècp' éauToû
pôvou xaTaXappdvetv tô Xetnôpevov- oùSè Y®P SuvaTÔv, 1 tôv ovo-
1 Ttpoç Pwjialow c’est c£/9pa/oi>ç qu’il faut P. G., 63, 20 BC 12 Ibid.,
22 B 14 P. G., 82, 681 A 17 Ibid., 681 C 22 devant VTtoorâatcuç add L
25 P. G., 32, 337 D
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	307
p.âaavra, pà] xal Ilarpôç èv xeptvota yevéaS-ac, axErtxwç ttjç TtpoavjYoptaç
xautr/ç xal tov llarépa auv£p.'patvoûaijç. ’Exetor] rotvuv ô éwpaxwç tôv
ïtàv ôpâ ràv Oarépa, xaHwç tpjatv èv eÊtay^eXtot; ô Kùptoç, Btà roûro
Xapœxr^pà cpiqatv stvat tôv MovoyEVfj rŸjç roû üarpôç Ù7toarccaewç“. Kaî
itoôç Ttp rsXst  „ tiare 7/ roû Ïtoû ÔTroaraatç otovst ptopçl] xal Ttpôawirov e
Ylvetat rrjç roû üarpôç èxtYVioaewç, xat roû üarpôç ùnoaraatç èv rf(
toû Ï’toû ptoptpfl èntYtvdiaxerat, pievoùaTjç aùrotç TTjç èTtt&ewpoupiévïjç ÎStô-
ty)toç £Îç Stàxptatv èvapyT] rwv Ù7toarâaewv“.
Toû aùroû èv nptbrtp rwv ttpôç Eùvopttov „Atà roûro y^P
ànaÛYaapa etp^rat, ïva rô auvijptptévov vo^atoptev, xal yapaxrfp rfjç ùxo- 10
arâaewç aùroû, tva rô ôpooùatov èxpavEâvwpev“.
KupîXXou èv rpcaxoartf) Seuréptp rwv 0ïjaaupwv „OùSe-
ptàç rotYapoüv èÇaXXaY^ç psraEù xetpévTjç ôaov eîç B-edr^ra xat cpùatv,
nwç àv eïij y£VÎJt^S ° Tîdç, oùx ôvroç roûro roü üarpôç, où xal èartv
etxtbv xal yapaxz^p à7rapàXXaxroç“.	u
’Ev rtp aÙTtp1 j/'Qazêp ouv ènetSlpep èx Çwvroç èart üarpôç, Çwv
èart xat aùrôç, oùrw rrjç epuatx^ç ôpotôrïjroç ànoawÇwv rôv yapaxt^pa
roû Ilarpôç xavra/oû, èrtetxep èartv è^ ^yev^tou üarpôç, àYévïjroç Ëarat
xal aùrôç- xal èmiS^nsp èx 0eoû toû xarà àXr^stav, àXïjO-tvôç Ëarat
0eôç, xat où Ttotïjrôç T] xrtarôç Y] xpôacparoç14.	20
Tà aùrà xaî nepl ttjç etxôvoç- CO ’Aftavâatoç èv rtp xarà ’Apetavwv
Ttptbrtp- „<l>épe rotvuv, ïSwpev rà roü üarpôç, ïva xal rljv Etxôva ènt-
Yvwpev, et aùroû èartv. ’AfStôç èartv ô Ilarrjp, àxMvaroç, Suvarôç, tpüjç,
fiaatXeûç, | Ttavroxpàrœp, 0eôç, xùptoç, xrtarTjç xal xotîjrrjç. Taûra Setv f. 34T
Etvat èv r^ sîxôvt, ïva àX^O-wç ô rôv Hôv êœpaxùç tSfl rôv üarèpa“. 25
„Et èv Htp 9’EtüpEtrat ô üar$|p xat sîxtbv èartv àzapct?J<axroç rfjç
roû Ysvv/jaavroç oùataç xarà rô J.SYÔptEvov irap’ aùroû • ,'O èwpaxùç èfj,è
éwpaxs rôv üarépa1, îrpoastvat irotvrœç àvaYxatov aùrtp xarà <pùatv Saa
xal rip üarpt- èarat Y&P oùrwç àxptpijç ô /apaxa^p- àtStoç Sè ô üarïjp,
àMvaroç, [JaatÀEÙç, xrtarôç, TtavroxpGtrwp, 0eôç	 raûra xal ô so
rtôç“.
ISoù XèYOuatv ot StSàaxaÀot etxôva elvat rôv Tlôv roü üarpôç xat
XapaxrŸjpa, ôaov eîç ftsôrTjTa xat <pùatv, eî xat stxwv r^ç ÛTtoarâaewç
roü üarpôç X^YErat, Srt xal aùrôç ôpotwç ùipèar^xe- r$]v Sè îStôrïjra ptévetv
èv aùrotç eîç Stàxptatv rwv ùxoarâaswv, àptB-jj,où|jtevot re rà oùattbSïj roû so
üarpôç, oùSapoû rtO-éaat rô Ttpo;WJetv rô Ilveupia, ware oùS’ èvreufrev * 13
3 loh. 14, 9	5 P. G.. 32, 340 C 9 P. G., 29, 556 C 12 P. G., 75, 521 D
13 rijv devant Sortira add B 22 P. G., 26, 56 A 26 Avant El sv Yïû add
BL: Kv^iX/.ov èv 6j]oavÿ0i<^
20*
308 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
auvayeaD-at SuvaaD-at xôv ITôv tou üveùpaxoç aïxtov etvat. “Otc Sè tStôxTjç
toû üaxpôç tô npoSàÀÀetv, ùaxepov oeiyjh'tjaêxat îzavwxepov • et Sè fj etxwv
zal ô xapaxxijp xaxà xtjv opotôxTjxa xwv ùnoaxaxtxwv voeîxai, ôpotôxepoç
èaxat ô üaxi]p xtp Tiff» vj xtp Ilveûpaxt, Sxt ô ptèv Ttoç xotvwvet Oaxépo’j
s xwv npoawntxwv xtp üaxpî 7] xat àpcpoxépwv pàÀÀov xaxà xoùç èxelvTjç
èiçTjYOupèvouç' xô Sè Ilveüpia, oùSexépou- xaî oùxw pâÀÀov èaxat ô l'tôç
etxwv xoû Ilaxpôç 7) xô Ilveüpa xoû Ttoü, ènei „zal aùxô eîztbv noxe xoû
Ttoü Àéyexai“.
io e'. Elç xô „üveüpia Etoû xal Üveüpia Xptaxoû
Où pfyv B’ àÀÀà xaî xà ànoaxoÀtxà êxeîva p'^xà, èv otç Àèyexat xô
Ilveüpa xô Sytov üveûpa Xptaxoû xaî Ilveüpa Etoü, oùxw vooûatv wç xoû
f. 35 üveùpaxoç xaî èx xoû l'toü | xô elvat e^ovxoç atxtaxtxwç, xat xaùxôv
vooûat xô xe xoû Eloû elvat xaî xô èx xoû l'toü npoàyeaO-at xaî aïxtov
16 aùxôv lxetv éauxoû ùnoaxàaewç. "Oxt Sè àÀÀwç xoîç StSaaxàÀotç nepl
xoùxou Soxet, xaî ônwç xà ànoaxoÀtxà vooûatv èxetva, aacpèç èaxtv èx
xwv ùnoxexaypévwv.
Tfjç npwxvjç auvôSou. 'ü npwxTj aùvoooç- Aé^ou, ^7]at, ptav
ibeôxTjxa xoû üaxpôç xoü Y£V'^aavxoç xôv l’tôv àvexçpàaxwç, xaî xoü l’Eoû
20 xoü Y£Y£vvïi!-l^vou aùxoû, xaî xoü âylov üveùpaxoç xoü èxnopeuopévou
èÇ aùxoû xoû üaxpôç, iStou Sè ovxoç xoü l’îcû, xa-B-à tpTjatv S AnôaxoÀoç •
,Eï xtç üveûpa Xptaxoû oùx è/et, oûxoç oùx èaxtv aùxoû4
BaatÀecou èv S e x à x w à y o ô tp xwv npôç ’A p cp t À ô /1 o v 
,,’AÀÀà xat üveûpa Xptaxoû \iytxat. wç tiizetwpévov xaxà cpùatv aùxwK.
2b Toû aùxoû èx xfjç npôç xôv àSeÀçôv „Kaî ô xô Ilveüpa
pôvov etntbv aupneptéÀa^e xf; ôpoÀOYta xaÙTTQ xal xôv où èaxt üveûpa-
xoû Xptaxoû yàp xai xôv è^ ou èaxtv- èx xoû 0eoü ydp, xaO-diç ^vjatv
ô ’AnôaxoXoç“.
Toü X p uaoaxôpou èv xtp nepî xoü üveùpaxoç- Ilveüpa
so 0eoû xal üveûpa xô èx xoû 0eoü- xal ïva py.noxe àxoùaavxeç itjpeîç
' üveûpa 0eoû, voptawpev St’ olxetôxTjxa Àéyeaxlat üveûpa 0eoû, eïaàyet 7)
Tpa^I] xô Üveûpa xô àytov xaî npoarlBajat xtp 0eoù xà èx xoü 0eoû-
àÀÀo Sè xo 0eoù, xai àÀÀo xô èx xoü 0eoü.
’Avaaxaatou èv xtp nepl xwv ôpUwv Soypàxwv „Tô üveûpa
sa xô àytov Àéyexat üveûpa 0eoû xal Ilveüpa Xptaxoû xaî Ilveüpa Tloû,
Setxvùvxoç ot’ SXwv xoû Àôyov xi]v ^uoixtjv auyyévetav xfjç O-eôxTjXoç14. 18
18 T7;ç	ovvôôov om B P. G., 85, 1288 C 22 Rom. 8, 9	24 P. G.,
32, 152 B 25 P. G., 32, 332 C 29 P. G., 52, 813 D 32 rû &eoî -, tov &t?ov L
34 P. G., 89, 1325 AB
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	309
Kat nàXtv ô aùrôç- „Totç jjièv ànoorôXotç tjûvetjrtv àeî peO-exrwç- rtp Sè
Swrrjpt Xptarw xaî 0etp ^pwv, wç ôpooùatov xaî ôpô&eov. Taùr^ rot
XéyzvM- Ilveûpa 0eo’j xaî Üveüpa Xptaroû11.
KuptXXou èv ©Tjaaupotç- „Aéxou pot nàXtv èvreuftev àpO-àç nepî
toù àyîou üveùparoç | Tàç èvvotaç, tva 8^ èxpàfhr,ç aùrô ttjç toü IlaTpôç f. 35?
ùnàp/ov oùaîaç xaî rŸjç ptâç B-eÔTijroç oùx àXXôrptov- Ilveûpa yàp àno-
xaXèaaç aùrô 0eoû, eùB-üç aùrô xaî Üveüpa Xèyet Xptaroû, Setxvùwv Srt
rà roü üarpôç ’t'Sta nàvra StafJaîvet cpuatxwç ènî rôv èÇ aùroû Yevvïj&évra
Ytôv- Xptarôv Sè nàXtv eôD’üç rô Üveüpa xaXet, Xéywv- ,Eî Sè Xptarôç
èv ùptv oùx àXXôrptov aùrô Setxvùwv rfjç roû Aôyou tpûaewç',i.	ï0
’lwàvvou roü Aapaaxïjvoü èv rw eîç tyjv 0-eôawpov ra-
tf'/|V- „Toüro ^ptv rô Xarpeuôpevov- Il art, p Hou yevv/jrwp àyévvrjToç- où
yàp èx rtvoç- Ï’tôç roû Ilarpôç yévvTjpa, wç èÇ aùroû yeyevv7]pévoç- üveüpa
àytov roû 0eoû xaî ÜaTpôç, wç èÇ aùroû èxnopeuôpevov, Snep xaî roû
Ytoû Xéyerat, wç St’ aùroû cpavepoùpevov xaî rf( xrtaet p,era5t5ôfj,evov, is
àXX’ oùx è§ aùroû e/ov ttjv ünapEtv".
Toû aùroû- „Kaî Ytoû Sè Üveüpa, où/ wç Ig aùroû, àXXà St’aùroû
èx roû üarpôç èxnopeuôpevov- pôvoç yàp atrtôç ô üar/jp“.
Toû aùroû- ,,’Ex roû Yîoû Sè rô Ilveûpa où Xéyopev, Üveüpa Sè
Ytoû ôvopàÇopev“-	20
BaatXeîou- „Tà pèv èx 0eoü etvat rô üveüpa, rpavwç èxïjpuiçev
ô ’AnôaroXoç, ôrt ,rô Üveüpa rô èx roû 0eoü èXà^opev'- xaî rô St’Yîoû
neçïjvévat aacpèç nenotrjxev, Ytoû Üveüpa ôvopàaaç aùrô xaO-ànep xaî
0eoû“.
Kup£XX0u èv Hïjaaupotç- „üwç oùx èarat rô Üveüpa 0eoç SXrjv as
è’/.ov èv éaurtp oùatwSwç ttjv tStôrïjra roû üarpôç xaî roû Yîoû, où xaî
üveüpà èart, St’Yîoû r^ xrîaet xop^yoùpevov*;
’EvraûD'a rpta axonîjréov- èv, ônwç voet rô üveüpa roû Yîoû aup-
tfwvwç rtp BaatZettp, wç àpcpotv aufrtç ènopévwç ô Aapaaxijvôç- Seùrepov,
Srt tStÔTTjra | Xèyet ttjv cpuatxljv, où ttjv ûnoarartxTjv- àXXwç yàp I5et f. 36
nàvrwç rô Üveüpa rô àytov àpa àyévvTjrôv re xaî yevvrjrôv elvat xaî
yèvvijpa, xaî ô'nep èarlv èxnôpeupa- rptrov, Srt et ÎStônjç çutJtx^j èart
xaî oùattbSTjç toû üarpôç àpa xat roü Yîoû xat rô npopàXXetv, Set xaî
toûto npooetvat rtp üveùpan, ènei ÔXtjv è/et xarà KùptXXov rijv ÎStér^ra
roû üarpôç xaî roü Yîoû“.	bs
1 P. G., 89, 1328 B 4P. G., 75, 563 C 5 avzo : àno B 11	B
12 P. G., 96, 605 B 17 P. G., 94, 849 B 19 Ibid., 832 B 21 P. G., 29,
733 AB 22 I Cor. 2, 12	25 P. G., 75, 576 C 28 to elvat après voeî add BL
32 xai devant oîtep om L
310
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Toû aùaoü èv SeuTéptp twv eIq tô zaTà ’lwdvvrjv
yvpswv „Oô yàp Sï'pou npôç ToaaÙTijv àXoylav zaTap^aôpefha zzi
^p,£?ç, wç ol’eaD-at pieO-ezTôv èv Ttp xaTà cpôatv ÏEtp tô Ilveüpia ùnap/eiv,
xal oùxl pâXXov oôatwSwç èpine^uzSç, ôanep ouv àpiéXet xat aûTô Ttp
5 llaTpt. "Qanep yàp toû üaTpôç, oùtw xat toü Ï’toû èaTt tô Ilveüpia tô
àytov oütw xal àvéyvwpiev napà Tatç 0-elatç ypa^aîç11.
’ISoù aa^wç èSet^ev onwç tô IIv£ü|jia XéyeTat toü l’toü napà Tjj
rpay7( xal Tt [SouXopiévou toü Xcyou.
10	ç'. Elç tô„i3iov toû ï’toû tô Üveüpia“.
’Eti xaî èv. toü tô Ilveüpia XéyeaO-at „t'Stov toü l’Eoû" tô aiiTÔ
nàXtv SelxvuTar t’Stov yàp toü XEoü Xéyouatv wç ôpiocpuéç, wç oùx àXXô-
Tpiov Xéyouac Sè oütw tô Ilveüpia Ttoü naptpSoûVTeç pieratppàÇovTeç.
'O pièv yàp KuptXXoç è^yoôpievoç tô /ÛTav èXiIfl ô üapàxXiqToç",
« (pyjatv ,/Iotov elvat cpapièv toû l’Eoû tôv IlapâxÀTjTOv, toutsoti tô Ilveüpia
tô àytov, wç oôx ènetaxptvSpievov êlçœll’ev oôSè ènlx'OjTOv èv aÙTtp, xaD-ànep
èatlv èv toîç ttjç àytÔTTjToç SexTtxotç“.
Kal AB-avàatoç èv tw xaTà ’Apetavôv nptliTtp tô ÏStov ènl toü ïioü
oùtwç êÇeXàpeT0‘ ,/O Sè Hôç, tpijaEv, è? èpioû èart xal Tfjç èptîjç oùalaç
20 ’t'Stoç xal Spiotoç®.
Kal au&tç- „Tfjç toû IlaTpôç oôataç IStoç xal ôjjio^u^ç".
f. 2i4v Kal aufriç’ „:O piôvoç l'Stoç xal yvrptoç èx ttjç oôalaç aÔToü wv
uE6ç“.
Kal aufl-tç èv Tpktp xaTà ’Apetavmv  ,,’Ex pièv toû Xéyetv SéSwxe,
26 a7)p.atvet éauTôv pii] etvat tôv üaTépa1 èv Sè tw Xéyetv oùtwç, Setxvuatv
ttjv npôç tôv llaTepa toû l’Eoû IStÔTTjTa cpuatxijv xal ôpiotoTTjTa".
’EnetSî) yàp oôx -îjpzei toîç alpeTtxoîç tô tôv l’tôv toü 0eoü, ToüT’aÔTÔ
l’Eôv elvat, npôç êvSet^tv ttjç voit:’ oùatav èv IlaTpl xal l’Etp évÔTTjToç,
àXX’ ïlôv ptèv etvat ôpioXoyouv aÙTÔv xat èx toû 0eoü xal IlaTpoç tô
so etvat è^eiv éTépaç oùalaç piévTOt, ôç xal Tà ovTa, èx toû 0eoû ÔVTa, oùx
elalv èx TŸjç oùalaç aÙToû, êx tivwv ypacptxwv àvayxatwç Selxvuat xal
toûto énôpievov, Snep TjpvoüVTo êxeîvot, TOUTéaTt tô ÏStov aÙToû elvat l’tôv
xaî yvrjatov xaî ôpiooùatov.
Oùxoûv xal toû rioü IStov XéyeTat tô Ilveüpia xaTà tt(v npdiTTjv
3S aûvoSov xal tôv KûpiXXov, wç ôpio^uèç aùaw, wç t^ç aÙToû oôalaç ôv,
wç auyyevéç, wç yv^atov Sè aûvoSoç àvaï toû eîneîv Üveüpia HoO, t'Siov
toü ï’toû etnev, wç StjXSv èart. Kal AB-avâatoç noXXâxtç toût’ etne xaî
2 P. G., 73, 208 C 10 to IIviiiM om B 14 P. G., 74, 420 B 15 loh. 15, 26
18 ?&oç B 21 P. G., 26, 133 B 24 P. G., 26, 401 A
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
311
KûptXXoç èxstikv Xapwv àjjtcp oTépwO-ev • wciTe xaî èvaeüHev tô IIvEÜ|ia ÏEoü
XéyeaB’at tô nvefjp.cc tô àytov, ôp.otputav o^Xoï xaî auyyévetav.
"Etc ô KûptXXoç èv Tÿj Ttpôç ’lwàvvïjv tôv AvTtoxetaç èrctoToXfj, eî-
rctov „KaT oùSéva Tpôrcov aaXeûea&at ave^S^eD-a11, £tTa èrcayet- „’AXXà
tô Ilveüpa toû 0eoO xaî IlaTpôç, 6 èxrcopeûeTat p.èv è!ç aÙToûj èaTt SÈ 5
oùx àXXÔTptov toû ïtoû xaTà tôv ttjç oùataç Xôyov“. "Qote xaTà tôv
-crjç oùataç Xôyov etvat cpvjat. tô IIveü|jia toû ïtoû, toüto 8é èaTt tô oùx
àXXÔTptov toû ÏEoü.
’AXXà tpaatv ÔTt, et to TlveOpta ÏEoû XéyeaD-at tt,v TaÙTÔTYjTa rj îaô-
TirjTa | ttjç oùataç èar(|xatvev, àvTéarpE<pev àv, xaî èXéyeT’ àv xaî ô ÏEôç f. 37
toü nvEÙjjiaToç. Nüv Sè oùx àvTtarpÉcpst S]	auT/j àxoXoufrîa xaTà
tôv Nùaar(ç FpT(yôptov, xa; ToÛTto StaxpEvet tôv ÏEôv toü IIveû|iaToç ô
StSàaxaXoç oûtoç. Oùx àpa èotî a^éatç îoôtyjtoç, àXXà |xàXXov a^èatç
aÎTtaç, t, èaTtv ùrcepS’éoEwç èx toü aÎTtou rcpôç tô è£ aÙToü, xaî Stà toüto
oùSè àvTtaTpéiyouaa.	is
KaTà TaÙTTjç ttjç èvaTàaswç rcpwTov Xéyop.ev, §Tt xaî StrcXàatov ùrcép-
xetTat toü ï)p,taewç. ’AXXà aÙTÔ te Tjjiîaewç XéyETat xaî èxetvo StrcXaatou-
xaî SsarcoT^ç rcoXXw [lâXXov ùrcépxetTat SoùXou, xaî àvTtarpéçouar xaî
Tà a/éatv atTÎaç è^ovTa àvTtarpètpet rcoTÉ- rcaTÏjp yàp uEoû XéyeTat, xaî
uîôç rcaTpôç. TaûTa Sè Tà ôvôjjtaTa àva^opàv Ttva atTtaç 'j-rjiatvouatv. 20
Oùx àpa twv Svo|jtàT(i)V toûtwv àxoXotÆa, toü ÏEoü ÔTjXaÔT] xaî toü
IIvEÛjjtaToç, Stà tô atTtav aij|tatVEtv xaî ùrcepO-éaewç Etvat, oùx îaônjToç,
OÙX àVTtaTpÉCfEt.
AeÛTEpov, OTt Et ptèv ô ÏEôç toü üveû[iaT6ç èaTtv atTtoç St’ àXXaç
atTtaç, eotw • oùyj Sè Tex^ptov rcotetaO-at Set toû tôv ÏEôv aÏTtov etvat as
toü IIveùjjiaToç tô p.àj Xéyetnla!. tôv ÏEôv aÙToü. 'O IlaT^p yàp où XéyeTat
toü IIveû|jiaTOç, àXX’ oùSèv tJttov aÏTtôç èoTtv aÙToü. Ttvoç Sè èvexev oùx
àvTtoTpé^et; ’Ezeè p,èv ô Nûaavjç où Xéyef &<rt£ oùSèv piccXXov to aî'Ttov
elvat toü IIv£Ûp.aToç tôv ÏEôv v) tô jxàj Etvat Set voetv Stà ye tôv Nûaarçç.
CO Sè AùyouaTtvoç ttjv atTÎav aaçwç èxStSàaxer ^T]aî yàp èv SwSe- 30
xàTtp toü rcepl TptàSoç Sexàwu rcéjjtrcTou- „Aéyo|j,ev yàp tô Hveü|Jia
tô àytov toû IlaTpôç, àXX’ où^î xaî èvaXXàÇ Xéyojjiev tôv IlaTépa toü
IIveû|jiaTOç toü àyEou, ïva ÏEôç aÙToü voTj&eîïj tô Hveû|jia tô àytov.
Kat aùO-tç Xéyofxev tô IlveOpa tô | àytov toü ïtoü, àXX’ où/î Xéyo|xev xaî f. 37T
tov ÏEôv toü àyîou IIv£Û|JiaToç, tva rcaTàjp aÙToü voy]0-£Îy) tô IIveü[ia ss
tô à'ytov“.
Oùxoüv xaî 'fyjteîç 'juji'fwvwç AùyouarEvtp <pa|ièv ÔTt IIveü|jia p.èv
XéyeTat toü ÏEoü tbç (pxetwjjtévov aÙTW xaTà tpûatv où XéyeTat Sè xaî ô
4 P. G., 77, 180 D 27 ëvexa L 31 P. L., 42, 919 D
312
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT'
rièç TOÛ üveùparoç, xatrot ^frèv àv oùrwç, Saov Stà rijv tt(ç cpùaewç
êvôrijra, ïva pi; VQ7]fretïj tô Üveüpa üari(p elvat. ’AXXà tt]Ç npoeépaç
ànoSôaewç àXXwç ytvopévrçç, sJjectte. Sè xaTà ’AptaToréXTjv èv KaT7]yo-
p t a t ç, xai Set toûto notetv, v.txl fj àvranôSoatç xxImç; ytverat. Eî yàp
5 tô üveüpa Ytoû èart üveüpa wç ôpooùatov tw Ytw, Xeyéaflw tô Ilveûpa
ôpooùatov tw Yttjj. Oùxoüv xat ô Ylôç ôpooûatoç êorat tw Oveûpart, xaî
àxoXouiHa éxarépw&ev êarat àX^O-^ç.
Kal pïjV, yaalv, Aùyouarîvoç 6 toûto Xéywv Xèyet xai èx toû Ytoû
tô Ilveûpa tô àytov èxnopeûeaO-at, w é'nerat Sijnou tô tôv Ylôv aîrtov
io etvat toü ÜveùpaToç xai àpy^v- Oùxoüv wç èv ri; èÇ^y/jaet toû pi; àvrt-
arpé^etv àpéaxet, àpeaxérw xaî èv èxetvotç.
üepl Aùyouarîvou rolvuv peTà TaûTa axenréov, pâXXov Sè xat nept
Ttvwv àXXwv Surtxwv StSaaxàXwv, Snwç oùre Xéyouatv atTtov I] àpyi(v
toû ÜveùpaToç tôv Yîôv, oùt’ èxnopeùeaO-at Xéyouatv èx toü Ytoû, àXXà
16 npotévat • oûtw Sè rotç ’Aatavotç StSaaxàXotç auvaSouat xai aùrot. ’AXXà
vûv àpxet i^pîv, ÔTt xat Aùyouartvoç Xèyet, Srt tôv Ylôv où Xéyopev toû
àytou ÜveùpaToç, ïva pi] IlaTTjp aÙToü vovj-S-efr) tô üveüpa, xai oùy tva
pi] i; è£ àXXijXwv Tà fréta npôawna, wç vooûat tov Nùaaijç üp^yoptov-
pàXXov Sè wç aÙToü xaTapavTeùovTat ol tô üveüpa Xéyovreç toû Ytoû,
f. 38 wç èx toû | Yîoû èxnopeuôpevov Te xai ù^taràpevov.
Ç'. Eîç tô èp^ùaïjpa xai eîç ttjv èÇeXfroûaav èx toü
Xptaroû Sûvaptv.
’Enet Sè xat èx toü Si’ èpcpua^paroç So^vat tô üveüpa tô àytov xai
26 èx toû eùayyeXtxoü èxetvou pïjroû toû ,,’Eyvwv Sûvaptv è^eXfroûaav è£
èpoü“ netpwvrat Setxvûvat t!]v Sô^av aùrwv, Sûvaptv èxnopeuopévrjV èx
toû Yloü vooûvTeç rijv oùalav i; ri]V ûnôaTaatv toû ÜveùpaToç, nept ijç
Si] xai Çi]Tï]alç èaTtv, Sfrev npoàyerat xafr’ ûnôaTaatv- Taûrrjv Sè elvat
oîôpevot xai Ti]v St’ èp^uaijparoç SvjXoupévrçv xai tô èptpùarjpa r^ç ûnap-
30 XTtxijç npoôôou etvat arçpetov, évt ^îjtw aatpeaTaTw npôç éxàaTrjv aùrwv
ànavTTjTéov TijV è^Tjyijotv. Aùtôç yàp ô ^pérepaç KùptXXoç, ov xai ijpwv
xat êauroû netpwvrat ànàyetv, èv pèv évSexàTtp Twv0v]aaupwv xecpa-
Xalw nepi toû èpçuaijpaTOÇ oùtw ^Tjat- „Merà tî]v èx vexpwv àvapt'watv
àvaxatvt'Çwv èv xjpîv ô SwTi]p tîjv àpyatOTaTTjv toû üveùparoç yàptv,
35 ève^ûarçae rotç palhjTatç Xéywv jAà^ere Ilveûpa àytovKal tô jôtjtôv
èxetvo è^yoûpevoç’ „’Avayxatwç -qSt], ^>jat, tw tt]ç ànoaToXfjç à^ttbpaTt
napeÇeuypévïjV Séyovrat Tijv toû üveùparoç yàptv“. Kat aùO-tç- „’Epeî Sé
16 ovxl L 24 Atft<V/L 25 Luc. 8,46	33 P. G., 75, 164 D 35 loh. 20, 22
86 P. G., 74, 712 B 37 Ibid., 712 D
EXÉGE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS
313
rt; taw;, cpïjaé, not 8t( xal nôre tïjv toû Ilvetoparo; èxopt-javro ol
pab-Tjrat. "Ort aùroî; èntarà; perà r)]V àvàaraatv etne- ,Aàpere üveûpa
àytov' rj èv tÿ Ilevvrçxotrc^". üepl Sè rfj zrjç ouvàpew; oùtw Xéyet èv
SwSexàrw rwv etç rô xarà ’IwàwTjV è^Y^aeœv, èl^yoùpevo; rà ,,’Arcè-
aretXev oùv aùrôv 6 ’Avva;"- „Koptcàpevot oî ànoaroXot | SijXovôrt ttjv f. 36
otà üveùparo; /àptv, V' ù’|ou; Sûvaptv wvôpaaev ô Xptaro;". Tà
aùrà Sè xal navre; oî StSàaxaXot Xéyouat.
BaalXeto; yàp èv êxxatSexàrw rwv npà; ’Apqs lÀoxtov
,,’AvaxatvlÇwv, tov avS’pwnov ô Kûpto; xal ïjv àntbXeae /àptv èx
toû èpcpuar^paro; toû 0eoû, Taùrrjv ànoStSoù;, èpcpuœfjaa; el; rô npôawnov io
rwv |iaB’7)Twv, ri cpoocrt : ,Aàpere üveûpa àytov àv rtvwv àtpfjve rà; àpap-
rta;. àtplevraf àv rtvwv xparvjre, xexpàTTjvrat"'.
Kal ’lwàvvïj; ô XpuaSaropo;1 „Oùx Sv Sé rt; àpàprot xal
rôre elXtjçévat toù; pafhjrà; Xéywv è^ouatav rtvà nveupartxïjv xal /àptv
ware àçetvat àpapr^para- 8to xal èn^yayev- ,‘Qv àtpŸjre, àipèwvrat', is
Setxvù; TTOÎov elSo; èvepyeta; StSwat. Kal yàp àtparo; roû üveùparo; rj
Xàpt; xal noXuetOTp Swpeà. Toûto Sè ytverat, ïva pàlhr]; Srt IlaTpô;
xal ï’toû xat üveùparo; àytou pta rj Swpeà zal v; è^ouata".
Kal A&avàato; Sè èv rtp nepl TptàSo; Xôytp• „Atà toûto,
cpïjalv, èpcpuaà aùrà; el; rà npôawnov rwv ànooroXwv Xèywv ,Aà^ere 20
üveûpa àytov', ïva pàO-wpev Srt èx roû TtXrjpdjpaTOç rij; freorrpS; èart
tô StSôpevov üveûpa rot; pa^rat;- ,èv Xptartp yàp, cptjal, xarotxet',
rouréartv èv ryj aapxl aùroü, ,nàv rô TtX-qpwpa TŸj; B-eôrtjro; awpartxw;'".
Kal ô B-eoXoyo; Tp^yopto; nepl toùtou oùtw ^ïjat1 „TS perà r)]V
olxovoptav èp<yûa7jpa aatyw; Sv epnveuat; S-etorépa".	as
Kal Aùyouartvo; Sè oùtw „Où yàp to awpartxôv èxetvo èp-
^ùavjpa f; oùata toû àytou üveùparo; tjv, àXX’ èvSet^t; Stà xaraXXïjXou
SyjXwaew;, Srt xal èx toû ï’toû npôetat tô üveûpa rà àytov".
'O Sè Xpuaôaropo;. „Aèov, cpôatv, èvvovjaat toù; alpertxoù; | Ttva f. 3!
rà ôvôpara rà rr^v cpùatv Sr^XcOvra toû àytou üveùparo;, xal Ttva rà 30
ttjv X^P1V èppTjveùovra ; Oî Sè èxartrjXeuaav rrjv àX^-9-etav, auvéxeav
navra, èljwxetXav ttj; SX^U-eta;- àXXo yàp üveûpa àytov, xal àXXo x“*
ptapa- àXXo paotXeù;, àXXo rô Swpov roû fJaatXèw;. ’Eàv àxoùoig; Xè-
yovro;- j’AnoureXw ùptv rô üveûpa rô àytov', prj r^v S’eôrîjra èxXàjBy/S’
4 loh, 18, 24 5 P. Q„ 74, 609 D 7 Après iiyovoi BLO omettent tout ce qui
suit jusqu’au chapitre?/ (L7ç rô tov ilS-avaolov p^rôv) et ajoutent: AXXa ovvTOo,lac
/àoiv. elç àvrl rtàvKov -rlfiïv 0 KvgM.oç èi-açxeî 9 P. G., 32, 140 D 13 P. G.,
59, 471 B 19 P. G., 26, 997 B 23 Col. 2, 9	26 De civitate Dei, XIII, 14
29 P. G., 52, 814
314
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
yàp oùx àxoaTÉXXETat • ôvoptaTà èart ttjv evÉpyetav arçptat'vovTa". —
Kat raûra ptèv Tcept toûtwv.
t]'. Eîç tô toù Afravaatcu ^tôv, èv w Soxet ptetÇwv ô ïtôç
6	TOÛ lIVEÛptaTOÇ XéyEtjfrat.
’Ex Sè twv Ttap’ ^pttv Espwv StSaaxàXwv Tïjç éxxXrpEaç, ctav tï]v
-juppa/’av Ttopt'ÇovTat, xaToitTÉov fyjttv, Tà xuptwTaTa aÙTotç EÎvat SoxoüvTa
èxXeiçaptévotç, tn-j-sp xaî wv èx ttjç tepâç Fpacp^ç dYpotcEiv rstpwvTat,
Tà SpaoTtxuiTaTa twv àXXwv tpatvô|i£va èçelHpEia.
w IIpwTov toEvuv tov ’AO-avàatov itpoxoptEÇouat XéyovTa tôv ÏEôv stvat
[lEt'Çova toû IIvEÛpiaToç, wç aÙTotç Soxst’ cpjaî yàp èxstvoç èv TtpwTtp twv
xaTà ’Apstavwv- „TotaüTa ptèv ouv toîç ’louSatotç wç àv^pwxoç sXeysv
ô Kûptoç- toiç Sè ptaftajTatç t^v 9,£OT,/jTa xat ttjv pteyaXEtÔTtjTa Setxvùç
Eauxoü, oùxÈTt èXaTTOva sauràv toù ÜveûpiaTOç, àXXà ptetÇova xaî taov
15 ovTa aïjpatvwv, èSESou ptèv tô Ilveupia xaî EXsyev. ,’Eyw aÙTÔ ànoaTÉXXw,
xàxetvoç èpiè SoçàaEt, xaî ô'aa àxoûaet, XaX^aEt111. SuXXoyîÇovxat Totvuv
oùtwç. "QaTtEp ô IIaTi)p Xéyexat ptet'Çwv toû ÏEoü, oùtw Seî xaî tôv Ytôv
XéysaO-at ptsi'Çova toü IIvEÛpiaToç, et Xéyotxo, xaî où xafr’ ETEpôv Ttva
TpôîTOv. 'O Sè IlaT/jp XéyeTat toû ÏEoü pteE^wv wç atTtoç aùxoû’ xaî ô
f. 39 v ÏEôç àpa | wç atTtoç toü IIveùpiaToç ptst'Çwv aÙToü XéyeTat. Kaî tô ptèv
Xéyeafrat tôv l’tôv ptEÎÇw toü IIvEÛpiaToç èx toû ’AfravaaEou Xaptpàvouatv,
wç eïpijTar TTjV Sè àxoXoufrtav [tepatoüatv èx tÿ)ç twv frettov îrpoawTtwv
îaÔTTjTOç xat toû Seîv wanep Tà ïaa èv te Ilaxpî xaî ïtcp, xaî ÏEtp Ttpôç
llveOpta àveu Ttvôç Stacpopàç EÎatv, oûtw xat eï Ttç èv aùxotç voeîTat
25 uîrépO-eatç, TaÛT^v ôptot'wç etvat xaî èv àptcpotv tô Sè tôv IlaTÉpa ptet'Çw
etvat toü ÏEoü xasà tt(v aÎTtav èx toû KuptXXou nopt'ÇovTat XéyovToç
outwç èv evôexaTw twv ©Tjaaupwv „”Iaoç Totyapoüv xaTà tôv ttjç
oùataç Xôyov ùnàp/wv ô ÏEôç Ttp IlaTpî xaî Sptotoç xaTà nàvTa, ptEtÇova
aÙTÔv cprjCTtv wç àvap^ov, é)(OVTa ttjv àpx'îjv xaTà tô è£ où ptovov, eî xaî
so aùvSpoptov aÙTtp ttjv unap^tv ëx£t“-	AùyouaTt'vou Sè toioütôv
Tt ^tjtôv èntSetxvùouat. IIpwTov ptèv oùv nwç vooûatv oE àytot tôv IlaTÉpa
[UtÇw toü ïtoü etvat X^yea^at, Set^opev Totç èxetvwv Ê^toiç cXEyotç èx
kXeEstwVj sîra xaî ty]v toû ’AftavaaEou pfjticv Tt ko te |3oùXeTat StaXsuxa-
voüptev.
so f "Oxwç vooüatv oE StSàaxaXot toû ÏEoü pst'Çova etvat tôv IlaTÉpa.
MeîÇova toEvuv toü ÏEoü tôv IlaTÉpa nàvTeç pTjS’^vat mareûoutJt Stà t^v
àvO-pWTtÔTrjTa xaî ttjç oîxovopttaç etvexa- aÙTtxa yàp S Eepôç ’A&avàatoç
11 xal devant avroîç add L 12 P. G., 26, 116 B 15 loh. 16, 13-14
17 ataitfp yaç L 27 P, G., 75, 141 D 37 o ïcqo<; À&avctoioç om B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
315
àv xqj xarà ’Apetavwv xai nept Tfjç aapxwaewç Xôytp ^r.alv oûtwç- „Kat
ôte Xéysf ,'O Ilar/jp jiou 6 népupaç pie pietÇwv piou èartv1, ènetSij àvB-pwnoç
yéyove, ptelÇw aùroû Xèyet tôv TTarépa- Aôyoç Sè wv toü IlaTpôç, taoç
aùroû èartv • ,’Eyw yàp, tfrçat, xat ô Ilar^p ëv èapiev1 • xat • ,'O éwpaxwç
èpè êwpaxe tôv Ilarépa1".	B
Kaî KùptXXoç èv ©Tjaaupotç oùtw Xèyet- „Otxovo|jitxwç Sé | tpjatv f. 40
èauroü ptetÇova tov Ilarépa, rt xaO-ô yéyovEV àvBpwnoç, napa/wpwv qj
rfjç D-EÔTTjTOç cpûaet tô ûnepé/eiv twv yevvTjrwv11. Kaî nàXtv „*Iaoç yàp
ûnàp^wv ô ï’tôç Ttp üaept, tô ëXarrov ècp’ êauroû Tt-9-ijatv olxovopitxwç,
tbç SéSetxrat".	10
BaatXetoç Sè èv toiç ’AvrippTjTixoîç- „Tô pistÇov 7) peyéD-et fj
Xpovtp ï] ài;twp.aTt 7| tbç atTtov piEiÇôv èaTtv. ’AXXà pieyéB-et pièv où pietÇwv
ô IlaTTjp toü ï’îoû- ànfjXtxoç yàp- àXX’oùSè Syxtp- àatbpiaroç yàp-
àXX’ oùoè xpovtp- S yàp ï’tôç aùrwv notTjrfjç- oùSè àîçttbpiaTf oùSè yàp
èyévsTO ô ï’tôç ô oùx ^v nors • oùSè wç at'rtoç, ènei ôpiolwç êarat xaî is
aùroû xat fjptwv pielÇwv, Etnep aùvoü xaî fjpiwv atrtôç èartv".
Twàvvvjç Sè ô Xpuaôaroptoç- ,,’Eàv etnig, cpujatv, ô népitpaç pie IlaTTjp,
pistÇwv piou èart, roüro pii] B-pofjarjre- où yàp B-eor^ra npôç B-sér^ra Xèyet,
àXX’ ôrc B-eôttjç àvB-pwnÔTTjroç pietÇwv".
Kal nàXtv „Méyav Etvat rov Ilarépa êvôpitçov. Aéyet yoüv El so
nspî èpioü SeSolxare, wç oùx àpxoûvroç êauroû npoarfjvat, oùSè B-appetre
on nàXtv perà rôv araupôv ûpiàç ôijjopiat, àXX’ àxoùaavraç Srt npôç rôv
Ilarépa piou nopEÙopiat, sSet yalpeiv Xotnôv, ort npôç rôv piet'Çova ànetpit
rôv SuvàptEvov nàvra Xüaat rà Sstvà11.
Kal 0 Nûaaïjç TpTjyôpcoç èv rip etç rôv 'Ajèpaàpi Xôytp- „Oùxoüv as
St’ àpicporépwv àXTj-B-EÛEt Tj B-ela Tpacpr), xaî rô piEtÇov ôpioXoyoüaa xaî rô
taov pii] àpvoupévï]. "Orav yàp npôç rô àvB-pwntvov ô Aôyoç jSXénfl,
pietÇova ôpioXoyet roü Stà aapxôç ôpwpiévou rôv pd] ôptbptEvov • ôrav Sè
npoç rô Beîov ystpaywyf] rfjv Stâvotav, àpyet roû (xeIÇovoç xai roü èXàr-
rovoç | a'jyxptrtXT'] aürrj napàBeotç, xai àvrî toûtwv evôttjç XTjpùrrerat • f. 40
,’Eyw xai ô Ilarïjp ëv èapiev1. Tà Sè napyjXXaypiéva xarà rô àvtaov ëv
où Sûvarat etvat".
’ApicptXôxtoç Sé- „"0rav ttjv xàrw Xoylay( yévvïjatv, pielÇw ràv Ilarépa
etnè toü àv&ptbnou* ôrav Sè eîç -njv àvw àntS-jjç, tô taov vôet".
Kaî Tatowpoç- „Tivoç yàptv etp-rptev ,'0 naTfjp piou pteiÇwv piou ss
1 P. G., 26, 989 BC 2 loh. 14, 28	4 loh. 10, 30 loh. 14, 9	6 ovta>
i.syei om B P. G., 75, 149 D 8 Ibid., 152 C 11 P. G., 29, 693 CD 17 Tcoa'wt/e
âè om B P. G., 62, 768 CD 20 tcal 7id2.iv : 0 avroç B P. G., 59, 408 A 22 axov-
aavieç B 25 P. G., 46, 565 A 26 âfofîevetv B 35 xai ’lolSatÿot; om B
P. G.. 78, 992 BC
316 IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
âaxfv'; Où StSaoxaXfaç EÏvexev àXXà rcapaptufHaç toi; àrcoaTÔXotç toûto
etprjxe Teô-vrjxoat Ttp Séet, wç aÙTtxa ptàXa âXwaoptévotç, rcopeuoptévou rcpôç
tôv SoxoûvTa aÙTOîç ptetÇova- où yàp èv ÆXXtp zatptp tout’ Ecrcev, fltXX’èv
Tfj VUXTt f rcapeSlSoTO“.
5 Oùtw [jièv oùv ot StSàaxaXot tô EÙayysXtxèv èxetvo SoyptaTtxôiç è^yoù-
jjtevot Xéyouat xaî Tatç rctaTatç àxoatç, ttjv otzet'av xat zupt'av Stàvotav
toû ^yjtoü rcpoTt&évTeç- xat et Ttç àXXwç tout’è^yslTat, zat toîç StSaa-
xdXotç zal Tfj àXTjfrela Staqjwvei.
El Sè KùptXXoç Xéyet. ptet^ova tôv IlaTÉpa toù ï’toû xaTà tô è£ où,
10 TOUTÉart ttjv aÎTt'av, taov Sè zaTà ttjv cpûatv, èv TOtaÙTfj /psla zal pteTà
TotoÛTOu axorcoû toûto Xéyet, wç zat ô ptaxdptoç rpr,yôptoç ô ©EoXôyoç •
zat yàp aÙTÔç ô Fpïjyôptoç èv TSTapTW twv B'eoXoytxwv TOtoÜTÔv Tt Xéyet.
<I>r;at yàp • „Tô ptetÇov ptèv èoTt Tfç aWaç, tô Sè ïaov, ttjç cpùaewç“.
AXX’èrcàyef „Kat toûto ùrcô rcoXX'/jç eùyvwjxoaùvijç ôptoXoyoùptEV Tjptelç“.
15 Kat rcàXtv èrcàyet auptrcepalvwv- „TaùTa ptèv oùv etpfja&w npôç toùç tô
ptetÇov zo|indÇovTaç“. ’Ercel yàp, cp-rçatv, ot atpeTtxol jaéya cppovoûatv èrcl
f. 41 Tfj toû ptetÇovoç | Xéiçet zat otovTat Stà TaÙTTjç fjptàç êx£tv éaXwxÔTaç,
auy/wpoûvTeç aÙTOtç ptij Stà ptôvov tfyv olxovoptlav Xéyeaflat tôv llaTepa
jjtet'Çw, àXXà xal èv rg àtStw TaÇst twv ùrcoaTàaewv rcpoaetvat tw IlaTpl
20 tô pteyaXetov npôç tôv Etôv, oùSèv tjttov tXjv cpuatxrjv èv aÙTOtç Staçopàv
ànwO-oùjiE'ô'a • oùSèv yàp èaTtv àrcetxôç eva oVTa tôv TlaTÉpa pteTà toû
Etoû xal ïaov Tfj tpùaet, tbç atTtov aÙToû zat yevvitjTOpa ptelÇw nwç Xéye-
aO-at, èyxetptévïjç àet tw toû aÎTtou Xo'ytp TT;ç èvvotaç toû ptet'Çovoç zat
npoTÉpou npôç ye tô èÇ aÙToû, xàv TaÙTÔv fj Tfj tpÙGEt. El Sè rcàaatç
sè àvàyxatç TaÙTÔv ttjv Stàvotav fjSet piôvTjV ènaXTjB'eùouaav Ttp ptEtÇovt rcepl
toü IlaTpî Xeyopièvcp, oùx àv ùrcô rcoXXïjç eùyvwjjtoaùvijç TaÙTTjv wjjtoXôyet,
àXX’ où8’ è^Tjv àv aÙTtp èTEpôv Tt Xéyetv, aocptp Te ôvTt xat ôpHàjv yvtbjjtvjv
èX°VTt.
’AXXà xat KùptXXoç aù&tç èv évSEXaTtp twv ©vjaaupwv oùtw cpTjatv
30 (oïptat Sè toutî tô pïjTôv xat rcpôç ttjv xaTavÔTjatv ttjç ’A^avaalou aupt-
PâXXeaO-at ^aewç, rcspt tjç t}{jûv rcpoùpyou rcé^uxev vj azéi^tç vûv)- ,,’Ap’oùv
Stacpépetv rcpôç éauTÔ tô llvEüjjta èpoûatv rj oùj( Sptotov éauTtp xaTà tXjv
oùatav etvat, srcetSTj [itxpôv ptèv èv pttxpotç, ptetÇov Sè èv ptetuoat cpalveTat
ttjv twv Sexoptévwv ëÇtv rcXïjpoüv ; ’AXX’ oÊptat par; tocoùtov êçw cppsvwv
35 yevéaO-at xtvà wç ToXptfjaat xat toûto elrcetv. Oùxoûv Trjç àawptàTOu <pù-
aewç où Sexoptévijç ètp’ éaur^ç St’ éauTTjV tô ptetÇov xal éXaTTOv, ÔTav Xéyfj
2 Ttoçsvôfievov B 12 o rtyrj-yôpioç èv om B. Un blanc après sv dans AL.
Nous indiquons la source: P. G., 36, 112 C 15 Ibid., 113 A 26 lïarpôç B
31 P. G., 75, 141 A
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSES	31Ÿ
Xpiatc; éauroû tôv llarépa petÇova, èarat rcàXtv ri) àvüpwrcôrïjrt rcpércwv
ô Xoyoç, où Tf(ç ll-elaç oûata; aùroû zar^yôprjjta, wç èv èXàrroat xetpévïjç
| 7] èv otç èartv 6 yevvfpaç aùrôv“. "Qare et pi| èartv è£ àvàyxTjç ô Ilarijp f. 41
toû Yloü petÇwv Stà rip atrtav, oùSè ro auprcépaapa aùrwv àvayxatôv
èart- zat et petÇwv pàXtara Xéyerat Stà rip aàpza ri]V rtp Ytw rcpoaetXrji- e
jxévTjV, rà Sè Ilveüpa où rcpoaet'Xrjtpe aàpza, rcwç àv Xéyotro petÇwv roû
llveûparoç ô Ytôç ; Kaî et auyxwpoûvreç °'1 ®ïLot ^kô rcoXXijç eùyvwpo-
aûvrp, ôpoXoyoüat rôv llarépa jj,e[Çuj roû Ytoü etvat xarà ri]v O-eôrrjra
wç atrtov, rcwç AHavàatoç Soypartxwç Xéyetv ijpîv rctareuôàjaerat rôv Ytôv
petÇw roü llveûparoç, Srcep oùS’ èv rg Tpat^ pïjrwç eùptaxe xetpevov, io
warcep ô Ytôç éauroû pelÇovà cpajat rôv llarépa èv eùayyeXlotç ;
fY. ’Ottraç Set voetv rip ’AO-avaatou ^fjatv.
Tà Sè roü ’AS-avaatou p?;rôv, et zat àXXotç rcoXXotç rpôrcotç eùaej5éat
voetv èart Suvarôv, èv oÈç èart xat rà rôv Yiov pet'Çova roü llveûparoç is
Xé^eoUat rv) àrcopXé(J;et rwv roü llveûparoç /aptapàrwv, wv xal aùrô
peïÇov àv Sïjirou vootro, taov Sè rij rcpôç rip cpûatv roü llveûparoç àrco-
pXétpet, àXX’ Tjptv rtp azorctp roü StSaazàXou xal rfl Suvàpet roü ^wplou
SXou zaXwç èp^XétJjaat rf(8é rc-/, pàXXov Soxet.
Ot afpertxol rô „TTveûpa Kuptou èrc’ èpé, où et'vezev è)(ptaé pe“, rcepî 20
roû Xptaroü Xap|3avôpevov, èrcl ûcpéaet roü 9-elou Aôyou zaXwç è^evôouv •
ouroç Sè ô StBàazaXo; auy^wpet pèv rarcetvip elvat rîjv roü prpoû roûrou
Stàvotav- rô yàp ^ptôpevov zal àytaÇôpevov rcpoSijXwç roü àytàÇovroç
èXarrôv èart. <J>r(ac Sè rip ü^eatv raûryjv rcpooàjzetv rtp Yttp roû ©eoû
Stà rip rcpoaXijtp&etaav aàpza. Etra Setzvuatv wç où pé^pt rwv rarcetvwv 26
t'ararat Ypacpi), àXX’ warcep etaàyet ràv Ytôv | roü Oeoü roûro Xéyovra f. 42
rcepî éauroû, oürw rcàXtv Selzvuatv ?jptv aùrôv rô Ilveüpa rotç àrcoarôXotç
StSôvra- 0 Sijrcou oùzért ù^eatv, àXXà pàXXov ûrcepo/Tp rtva arçpalver
ôarcep zal aùrôç ô Xptaràç rc^ pèv èXàrrova éaurôv roû llveûparoç Xéyet
çàazwv- „El èv Ilveûpart Oeoû èzflàXXw rà Satpôvta“, ïva èXéy^ïj roùç so
TouSatouç fJXaatprjpoûvraç, rc-7( Sè Xéyet • „’Eyw aùrô àrcoaréXXw (SïjXovôrt
rà Ilveüpa) xàxetvoç èpè Solçàaet“, zal rà rotaüra, wç àv Stà roûrwv
éaurôv èrctSetlçTj oùzért èXàrrova roû llveûparoç, wç St’ èzetvwv rwv rcpo-
répwv èSetxvu, àXXà pàXXov petÇova, zàvreûO-ev rip laôrïjra Selè’o rcept-
tpavwç- èrcetSi] yàp àSûvarov rôv aùrôv roû aùroû xal pelÇova etvat xal so
èXàrrova, zal pelÇova Selzvuatv éaurôv roü llveûparoç zal èXàrrova aûD’tç
où rcapatretrat Xéyetv, où/ ïva rà àSûvara (palvîjrat à^ttbv, àXX’ ïva
pàXXov rip laôrvpa Stà roûrwv Set^, zàvreüO-ev rô rcotxtXov xaî rcoXu-
1 i’tfTt B 10 tiçi'axsTtti BL 20 Is. 61, 1	30 Mat. 12, 28
318 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
etSèç Tfjç xaxà ttjv npôç i^pàç oîxovoptav aocpt'aç toû 0eoû tpavepwxepov
StaXàpipv; Si’ àAXVjXwv, tô taov èv nàat ôetxvuoûaijç àpçoxépwv tov l’toü
xaî toû üveùpaxoç.
Et Sè auy/wpet ptèv AHavàatoç exàxepov éxaTepou petÇova etvat, auy-
6 /jnpst Sè npoSïjXwç toîç npoaé^ouat xaXwç Ttp pépet xwv Xôywv èxetvwv,
voeî Sè to petÇov xaTà xi)V atTtav, wç oî arpôç ^pàç Btacpepôpevot poû-
Xovxat, xat àXXrjXwv atTta elvat poûXexat STjnou. — ’AXX’ ànetv; ye toûto
TŸjç ôp&oxàxijç èxetvou Stavotaç etvat. "Oti oè zaXwç ’AO-avàatoç auy/wpet
Stà toü èv üveûpaxt èxfiàXXetv Tà Satpôvta peyaXetôxTjTa Ttva xtp üveû-
10 pax; npôç tôv riôv papTupetafrat, xat KùptXXoç èv xptaxoaxw TexâpTip
f. 42Txwv| 07jaaupwv i^ptv naptaxaxat pàpxuç xaî A-flavaaîtp pâXtaxa npô
vjpwv • cpija: yàp èxeî • „Et Stà x^ç èvepyetaç toû üveùpaxoç 0eôç è^eXaûvwv
Tà Satpôvta SoJçàÇexat, xxtaxôv Sé èaTt xaî yevTjxôv xarà Ttvaç twv ànat-
Seûxwv to Üveüpa tô àytov, èv notTjpaxt àpa èaTÎ tô Sûvaailat xw 0etp.
16 Kal nwç oû petÇôv èaTtv aùxoü tô èv (p Soçà^exat ; ’AXXà toûto Suaaefièç
vovjaat te xaî SXwç etnetv (tô etvat Tt SijXovôxt zxtapa peîÇov ©eoü).
Oùx àpa yevvjTÔv tô Ilveûpa, tô èv tp 0eôç St’ l’toü Tà nàvTa èpyàÇexat,
xaî Stà toûtou SoÇàÇexat11.
“ÛTt Sè f) Btàvota nap’ vjpwv ànoStSopévr, xfj ’A&avaatou piqaet où
20 pôvov oixetwç è^et tw axontp aÙToü, xatbànep eîpTjxat te xaî SéSetxxat
àXXà xaî àX^earaTT] xaî èxxX^ataaxtxT] tô aûpnav etnetv èaTt, xaî wç
èx toû pelÇova pèv tôv ï’tôv toü IIveûpaToç, petÇov Sè aûB’tç tô Üveüpa
toü Ttoû èpipatvea-9-at Tfl Tpatp^, 'fj toûtwv îaôxvjç xaxaaxeuàÇexat xotç
ôpS’tûç auvtévat xà xotaüxa Suvapévotç xaî pàj B'ïjpoXexxoüat xaî nàvxa
ae npôç tt]V JStav èntHuptav eXxouat, xat Aùyouaxtvoç pàpxuç. ’Ev yàp
Texàpxtp xeçaXatw toü Seuxépou fitfJXtou nepî TptàSoç cpyjaîv èxetvoç •
„Auvaxôv yàp èaxt xô Üveüpa xô àytov So^àÇetv xôv l’iôv, Sv So^àÇet
ô üaxr(p ' waxe eî ô SoÇàÇwv peîÇwv èaxt xoü SoiçaÇopévou, auy^wpefxwaav
l'aouç etvat xoüç àXX^Xouç 8o^àÇovxaç“. KaO-ôXou Sè pv; pôvov ’A&avà-
30 atov èv xoûxtp xtp pépet xaî navxajtoû, àXXà xaî nàvxaç toùç StBaaxàXouç
oûtwç àv t'Sot xtç xpwpévouç tw Xôytp npôç toùç aîpextxoûç, ot Xé^etç
xtvàç {hjpeûovxeç èx ttjç Fpaç^ç, noxè pèv xôv Ttôv èXàxxw xoû üveû-
f. 43 paxoç, noxè Sè | xô üveüpa èXaxxov xoû l’toü auvfjyov xaxwç, xaî où npôç
SXïjv ôpoû tt]V Stâvotav x^ç îepàç Tpacpfjç xàç ot^etç èJçéxetvov, ènetSàv
36 èxetvot xà Setxvûvxa xôv Ylôv èXàxxw xoû üveùpaxoç npoipépwatv, oûxot
12 P. G., 75, 616 D 0eôç om B 13 âoÇaÇttai: s^eAavverai B 17 d? Ylov:
xai dt3 ov ABL 18 tovto B 25 A porte en marge cette note, qui manque
dans BLO:	oti ^cazà tov AvyovoTÎvov âvvaictt Afyeo&ai xat to IIvEVfta
fâtQov tov Ylov 27 P. L., 42, 848 D
ExÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	319
xà SstxvûvTa tov Ytôv [jtetÇw toü IIv£Û|jiaTo; àvTtnpocpépouatv, oô/ tva
tov l’tôv pfit'Çw toû IIvEÛpaTo; èntoEt'Çwatv àÀïjB-wç- toûtou yàp TOÙvavTtov
aM'tç anouSàÇouatv, ènEtSàv npôç toù; nvEupaTopàxouç aÛTotç 6 nôÀepoç
•7;, àÀÀ’ ïva pôvov èÀéyçwat toù; atpsTtxoùç tpeuSopévouç, Sti Tà SoxoüvTa
Ttp HvEÛpaTt t^v ûnspox^v Tcpôç tov l’tôv papTupEtv àpnàÇovTE;, Tà tô s
ccùtô toûto zaî nepî toû Ï’toû npôç tô Ilveüpa xaTaveûetv SoxoüvTa attfl-
ntbat xai napaTpèxouat. Kal oùto; àptaTÔç èart Tpônoç àywvoç" tôv yàp
npoTelvovTa t& aÙTÔ toûto 4>£uSfj npoTetvovTa Set SteÀéyx£tv.
To Sè xat ttjv àÀT^Etav xaTaaxeuàÇetv StSaaxaÀtxw; ÔEUTÉpaç npay-
paTeta; èotl, zal toûtou pàXtaTa Seî toü Tpônou npôç toù; eùaEpwç 10
àzpowpèvouç xal eùnetilw;- toü 8é y£ npoTÉpou, npôç toùç tptÀovetxwç
àvfhatapévouç. "OiIev zal ot StSàaxaÀot toîç EuaEpeatv àxpoaTatç navTa/oû
-rf]v t’aÔT7]Ta twv O-et'wv npoawnwv Z7]pÛTTouatv, zal tô peïÇov xal tô eÀaTrov
èÀaûvouatv èzeîB'fiv nàaq Suvàpet • toùç Sè zaTà txûttjç tt]ç àÀrjB-elaç
àvataxuvToüVTaç, àn’ aÙTTj; fiàÀÀO’jat tÿ)ç rpatpfjç, àtp’^ç èxetvot xaxà ttJç w
àÀTjO'Elaç ÈntaTpaTEÛouat' tô yàp notzlÀov xal noÀuetSèç, wç npÔTepov
sïpïjTat, t^ç xaxà ttjv 0-stav èxelv^v otzovoptav ao^laç, TOtaÛTaç r^piv
| àxoÀoû'9'w; ÀéÇetç npotaxstat, èÇ <5v toîç pèv zaxoupyetv ^ouÀopévotç f. 43’
noTè pèv ô npôç tôv Yîôv toû 0eoü nôÀspoç èpcpÛETat çpeü, noTè Sè rj
npôç tô IIvEûpa tô àytov pax^j pf] ^ouÀopèvot; rt p.v) Suvapévotç êxa- 20
TÉpW'9'EV ÇuyoaTaTEtv Tt(v àÀïjO-etav- toï; Sè suae^wç zal èxxÀïjataaTtxwç
êÇaxoûouat tô tt); cctott]to; ÈÀÀà|in£t awr^ptov Sôy|ia zal npôç 5À?]V
ttjv {Mav cpûatv EÙÀàpEta.
0au|iàa£t£ 3' àv Ttç twv àvTtSo^oûvTwv v, STt ppE ’AB-avàatov
|ji7]t’ àÀÀov Ttvà StSàaxaÀov Ë)(ouatv èntSetxvûvat ^[iîv ÀÉyovTa 7) ÔTt èx- 26
nopEÛETat tô IIvEOpta èx toü Ttoü, ?] ÔTt ûyé-jTry/.EV èÇ aÙTOü, ïj ÔTt èxet
t))v atTtav t^ç ûnocrcaOEw; èÇ aÙTOü, ï) ÔTt ô l’tôç èoTtv atTtoç aÛTOÜ, 7]
ÔTt àpxr(' èaTtv auToü, vj Tt TotoüTov, ofç ptôvotç eÏàov àv T'jpiâ; nàvu St-
zatwç, aacpwç tô npoxEl|jtEvov Àéyouatv èx Sè twv npôç toùç atpeTtxoùç
àywvtajjtaTwv XéJçetç Ttvà; ÔTjpsûovTeç, wv àÀÀ<7j Ttç -f/ xpeta xat ô axonôç, so
zal napelç7]yoû|ievot TaûTa; zal aup,nÀ£xovT£ç àÀÀaç O-éoEtç, à|Jitpt[36Àouç
xal TaÛTaç, otovTat <ju[inepatv£tv, âansp èvTaûO-a, ÀafipàvovTEç, ÔTt ’AO-a-
vàatoç Àéyet tôv Ytôv [islÇw toü IIvEÛ|jiaTOç xal [JtEtÇw xavà tô aÏTtov,
ênel xat ô IlaTTjp |j,etÇwv toü Ytoû ÀÉyeTat zaTà p,6vov tô aÏTtov, àno-
t^atvovTat ÔTt ô l’tôç èaTtv aÏTtoç toü IIv£Û|jiaToç. Kal TaÛTTjv |ièv ti]V ss
ènt^elpïjatv otovTat ta/upav etvat, xaÎTot [irjSèv àÀ^O-èç pàO-pov èxoûarçç
pjS’àvayxatov • Tàç Sè twv StSaaxàÀwv ^a£tç, at Àéyouat Scapp^Sïjv pi]
3 toi'ç rt» Hveiiiari fia^ofih'ovi; B 8 tà om B 10 Stl". XQtfa L
36-37 xaltot — avayxaîov om BL
330 II. DEUXIEME traité sur la procession du saint-esprit
elvat ràv Ytôv toû IIveûpaToç atTtov, ànopptirrouacv, wç v/jç Totaùrrçç
èTtt/etpïpetnç àSpaveaTepaç.
f, 44t'. Etç to ToûBaathiou ^tôv ,,'Qç è^et ° EJôç rcpôç tôv
s	IlaTépa, oûtcd tô üveûpa ttpdg tôv Ylôv“.
’ËTt tôv Baat'Xetov èv toîç npôç’Ap^iXo^tov XéyovTa TtpoxoplÇouatv '
,,‘Qç é/et 6 Ytôç Ttpôç tôv üarcépa, oûtw Ttpôç tôv Ytôv tô Ilveüpia xaTà
ttjv èv Ttp fSarcTiapaTt rcapaSeSopévijv aûvTaÇtv“. ToÛTtp auvàiTTOuatv
ÔTt' ô Sè Ylôç èx£t ftpcç tôv IlaTépa tbç atTtaTÔç rcpôç atTtov r\, tbç aùtot
io pàXtaTa Xéyetv etwB-aatv, tbç tô èx ttjç àp/Tïç Ttpôç ttjv ÎStav àpyj'p/, xaî
auprcepatvouatv, ÔTt tô Üveûpa atTtaTÔv èaTtv toû Yloü, tj àp^ijv t^ç ÎStaç
ûrcoaTàaewç tôv Ytôv è/et, taÛTÔv ô’ iaTtv etrcetv, ÔTt è)(et tô etvat rcapà
toû YloO. ’'Eotw Totvuv, §Tt oùx t;v aaqtijç t) toü StSaazàXou Stàvota èx
twv rcpoijyoupévwv èxet xaî ércopévwv • àp’ oùv èJjfjv èv Ttp <b ç è x e t zat
leoÜTtüç èet, rcàaav ôpotÔTïjTa èvvoetv, oùSeptav èzzXeletv, :î] pïjSèv Sta-
tpépetV T’fjVOe, T] èxetVTjV tV]V ÔpOlOTTJTa VOetV ÙrcÔ TOtÇ ÔpOttflTtXOtÇ TOÙTOtÇ
èrcippr/paat ; Kat pi|V ToÛTtp Ttp TpÔTttp zat tô IlveOpa sert ai yévvijpa toû
Ytoü, warcep xaî ô Ylôç toü IlaTpôç, xaî tô Ilveüpa èz pôvou toû YtoO
êaTat, wç ô Ylôç èz pôvou toü Ilatpôç, zat rcoXXà TotaÜTa e^eTat. Et
20 toîvuv pi] rcàaav ôpotÔTrjTa SuvàpeB-a eùaepwç èvvoetv èxet ûrcô Totç èrctp-
pr(paa:v èxetvotç, àXX’ èart Ttç zal àSûvaToç ôpotÔTTjç, t]v àv Ttç B’elï]
cppovwv oùx ôpD'tbç, Ttç àvàyzïj voetv, ÔTt xaTà ttjv aÎTtav zat zaT àXXo
pTjSév, ô'aov èz toû Tepa^tou ttjç pïjaewç, èÇ où pôvou auprcepat'vetv otovaat
àpzoûvTwç; Nüv Sè zaî aÙTÔç ô StSàazaXoç Selzvuatv i^Xtou tpavepéTepov
as rcepî Ttvoç TaUTOv TtO-yjat tt]v ôpotwatv zaî xaTà ti'voç ôpotÔTïjToç ùnô twv
f. 44T alpETtxtbv xatvoTopoupév7)ç• | twv yàp alpeTtzwv zaB1’ tbv ^v aÙTtp zal ô
Xoyoç, ùnaptB-peîcjfhat XeyovTwv tô IlveOpa Ttp Yttp, xal Stà toüto aÙTÔ
xaî tpûaet ùnoSeéaTepov etvat ^XuapoûvTwv, aÙTÔç èpwTà Sûo Ttvà, xal
St^oB-ev alpet toùç Xïjpouç èxetvouç, pàXXov Sè èzaTépwB'ev. <I>7]aî yàp-
»o „Kaî tôv Ylôv ûnapiB-pelaB-at tw IlaTpî XéyeTe, xaî tô Ilveüpa Ttp Yttp,
i) Ttp üveûpaTt pôvtp t!]V ûîraptB-pïjatv àtpopl^eTs; El pèv yàp zaî tôv
Ylôv ûnaptB’petTe, nàXtv tôv aÙTÔv Xôyov t^ç àae|3etaç àvazatvîÇeTe, tô
àvôpotov Tijç oùataç, ttjv toû àiçttbpaToç TaîretvÔTïjTa, tÿjv èv ûaTéptp
yéveatv, xat àna^anXwç nàaaç ôpoü Tàç etç tôv Movoyevî] pXaaçrçplaç
36 8t’êvoç toutou £ï]paTOÇ àvazuxXoûvTeç èntSetxB’ijaeaB'e • olç àvTtXéyetv
pazpÔTepov xaTà tIjv napoüaav ôppijv, àXXwç ts xaî èv àXXotç xaTà
Bùvaptv ûcp’ ijpwv tt]ç àae^elaç SteXeyxB’etaïqç  et Sè Ttp ÜveûpaTt povtp
npénetv ol’ovTat Tijv ûnaplB-pr^atv, pavB'avéTwaav ÔTt xaTà tôv auTÔv Tpôrcov
7 P. G., 32, 148 A 10	: nâi.kov BLO 20 voeîv B 30 P. G., 32, 146 D
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
321
auvex^wvetxat tw Kupt'w tô llveü(Jia, xafr’ ôv xaî ô Yîôç Ttp Ilaxpî- tô
yàp ovopta ÜaTpôç xaî Yîoû xaî àytou llveûptaxoç ôpiotwç èxoéSoxat. 'Qç
rotvuv e/et à Ytôç npôç tôv IlaTépa, oùtw npôç tôv Yîôv tô Üveûpia xaTà
-rrjv èv Ttp PanrîtjpiaTt napaSeôoptévTjv toû Aôyou aûvraEtv Eî Sè tô
Ilveüpia Ttp Yftp auvTéxaxxai, ô Sè YEôç Ttp IIotTpf, xa’ tô Ilveüpia tw b
Ilaxpi SijXovôxt, Ttva oùv éxet X(î)Pav l^v auvaptflpie?afhat) tô Sè una-
p-a-fieî'aB’at Xéyetv, èv puâ xaî r/j aùrTj auaxotxta zaraTerayptévwv twv
ôvopjtàxwv : "OXwç Sè xt twv nàvxwv è^éaxrj noxè T7pç éauToû tpûaewç
âptï)-|ioû|ievov“ : Kaî xà é^ç. ’Ap’ où npôôïjXoç ô toù StSaaxàXou azonôç,
ot: t^v ùnô twv atpertxtùv | elaayoptévijv Jnap'frpiTjatv toù Ilveûpiaxoç f. 45
àvatpeï, auvaptUptetaO-at Xéywv toûto tw YEw, xaS-ànep aùxôç rw üaxpt
où npoôoouç èvxaüO-a xat Tàç èE aùxwv àvtax°ôCTaS oxéaetç àvt)(veûet xai
Staxptvet, ènei ptrjoè nept toûtwv npôfleatç ^v, àXXà ptôvov nepî toû
auaTfjvat tï( toû IIveûpiaToç Heôxrp xtvouveuoûayj Te xaî noXepiou|iévy( -
Toioûtôv èaTt xat tô toû AHavaatou èv npôç Sepanîwva Xéyov-15
toç 1 „TotaÛTï]V Totvuv raÇtv xaî cpûatv èjpovxoç toû IIveûpiaToç npôç tôv
ï’tôv, otav exet ô Ytôç npôç tôv ilaxépa, nwç ô toûto zrt'apia Xéywv où
tô aÙTÔ xat nept xoù Ytoû èE àvàyxvpç cppov^aet11; üpôç yàp toùç atpext-
xoûç, ot tï| ptèv îi'eoxyxt xoû Ytoû auvex&pouv, TTjV Sè xoù üveûptaxoç
7/pvoûvTc, tôv Xôyov notcûpievoç, xà eùayysXtxà prpxà xaî ànoaxoXtxà xt'O-Tj- 20
atv, èE wv 7[ toû ITveûptaxoç npôç tôv Ytôv auvàcpeta Setxvuxat, Stà xô
xà aûxà zat nepî roû Ytoù XéyeaB’at npôç ye xôv üaxépa, wv xipv évôxrçxa
x?|Ç oùataç wpioXôyouv èzetvor elxa auptnepatvet, oxt ènei xà aùxà piexaEù
flaxpôç xaî YIoù Xéyexat xr( Fpacpf,, xat nàXtv xà aûxà piexaEù Yîoû xaî
llveûptaxoç, ô tô Ilveüpia xxtapta Xéywv xà aùxà xaî nepî xoü Yîoû èÇ a->
àvàyxTjç çpov^aet. ’Oxt Sè zai oûxoç 6 StSàaxaXoç èv Ttp rotaûxijv ei-
netv où)(t xai nàaav ôptotôxrjxa St'Swatv èvvoelv, aa^éç èaxtv- où yàp
Sïjnou zat uîov etvat xoû Yîoû xô flveupia poûXerat, ôanep èxeîvôç ècJTt
toû Ilaxpôç. "Oxt Sè ptexà toûtou zaî tô npopàXXetv ànoxXetet, aÙTÔç
èv aÙTtp SïjXoi xtp ptépet, Xéywv wSt1 „"Qanep yévvTjpta jiovoyevèç ô Yîôç s«
èaxtv, oùtw xat xô Ilveüpia napà xoü Ytoû Stoôpievov xaî nepinôpievov,
zat aùxô ev èaxt zat où noXXà“. Kat oùx elnev | èxnopeuôpievov v) npo- f. 45’
pJaXXôpuvov :q ù^taxàpievov ?) xô elvat èxov	îaoSuvàpiwv, Saa xfjç
àïSlou xoû llveûptaxoç ùnàpEewç npoarjyoptat vevtxrjxaatv elvat.
’AXXà noXXoùç xô ttjç xàijewç Svopta auvapnàÇet, xaî olovxat tôv sb
Aüavàatov Xéyetv, Sxt xaî Staxpîaewç oûtwç è^et xaî évtbaetoç npôç tôv
Ytôv tô Ilveüpia, wç ô Ytôç npôç xôv üaxépa, Sxt xaî npôeWtv tbç àn’aîxtàç
1 7£vp/w: Yzoï BLO 16 Hveviiatoa-. IIi.itol>ç BL 28 vïoc B 30 P. G.,
26, 577 C
Œuvres de Georges Scholarios. II.	21
322 II. DEUXIEME traité sur la procession du saint-esprit
aÙTOÙ- Stô Si] StaxéxptTat Te aÙToü xat rcpôç aÙTÔv àvatpoptxôç
xaE aùfrtç oùSèv yjttov êv èart xarà ttjv ^ùatv piex aùxoü. IIoXù oè àrcéy_e-.
toioütôv rt poùXsafrat èxet ô BtSàaxaXoç- àXXà twv atpeTtxwv, ô; elpijxat,
cwjpietov TTjç èXaxxcbaewç toû IIveùpiaToç tô TpÎTOv xaTaptfrpietafrat rcotou-
□ pdvwv, ôarcep Eùvôpitoç uaxepov, àrcaTwpiévwv Sè xal toîç Tarcetvôxepov
eîprjpiévotç rcepî toü IIveùpiaToç èv t$ Fpatpjj, aÙTÔç ttjv pièv àxoXoufrtav
èxelvwv oùx àpvetTat, xafràrcep ô Baat'Xetoç ùaTepov, àXXà auy/tnpeî Tÿ,
rcpo)'topTj'jst èxelvwv, ôç TeTa^axat SïjXovôti Tà fréta rcpôawrca, oùtw xaî
rcetpuxévat rcpôç àXXrçXa • Texà^frat 8é ^Yjatv aÙTà auaTol/wç xat ùrceprçvw-
jo piévwç, xat elppiôv Ttva twv fretwv rcpoaôrcwv Bté^etat fraupiàatov, Xa^wv
aÙTÔv àrcô Tfjç Tpa^fjç xaî Stà toûtS cpvjat. aupircepalvwv • „TotaÙT>jç Sè
ouaTot^iaç xat évoTvjToç xfç èv t^ TptàSt o-ùaijç, Ttç Sv etrj Xotrcôv tôv
Hôv àrcô toü IlaTpôç ij tô Ilveupia àrcô toü Ytoû aùxoü toû ilarpiç
^wplÇwv; Ttç oûtw ToXptïjpôç, ôç etrcetv àvôjiotov xat éTepo^uf tt(v
15 Tptàoa rcpôç éauTTjV, v] àXXoxptooùatov toü IlaTpôç tôv Hôv, rj ijévov tô
IIveü|jia toü Ytoü“ ; Kaî rcàXtv ê'vta rcpoafretç, ttjv aùxijv xotç rcpoetprj-
f. 46 ptévotç ë/ovxa | Sùvapttv èrcàyet • „Totaùxï]v Sè xà^tv xat cpùatv ë^ovraç
toü IIveùpiaToç rcpôç tôv l’tôv, otav ô Ytôç èyjt rcpôç tôv IlaTépa, ôç èx
xwv Ypaçtxfiiv SïjXovôti SéSetxTat rcapaSetypiàxwv, rcwç ô toüto xxtapia
20 Xéywv, où tô aÙTÔ xat rcept toû Yîoû èÇ àvàyxTjç cppov^aet“ ; ôrcep elrcs
rcpôxepov auaxotylav, vûv xà^tv Xéywv, xaî Srcep rcpÔTepov elrce tpûatv, vûv
Xéywv évÔTïjTa. Atô xat rcpotwv èvapyéaTepov Xéyet- „Ataxl tô Ilveüpia
tô àytov tô TYjV aÙTTjV èyov évÔTiyca rcpôç tôv Ytôv, vjv aÙTÔç êyec rcpôç
tôv IlaTépa, xxlapia Xéyouai; Kat fyvôïjaav Sxt, ôarcep ot StatpoûvTeç tôv
25 l’tôv àrcô toü IlaTpôç où aôÇouat tô êva 0eôv eîvat, oùtw xat ot Stat-
poüVTeç àrcô toû Aôyou tô IlveOpia, oùxéTt |Atav ttjv èv TptàSt freÔTTjTa
atpÇouat14. AtTfjpouv Sè Bïjrcou ôt ptèv tôv Ytôv àrcô ~oü naTpôç, ot' Sè tô
Ilveüpia àrcô toû Ytoü, oùx àpvoûpievot tôv Ytôv èx toü IlaTpôç ù^eaTàvat,
ij tô Ilveüpia pxàj XéyovTeç ùtpeaTàvat èx toü Ytoû. ’Ex toû Ytoû ptèv oùv
so aÙTÔ ùtpearàvat èXeyov, àXXà Sïjpitoupytxwç • tô S’ aÙTÔ xaî rcepî toû Yîoû
è^Xuàpouv êTepot. "QaTe rcpoSvjXwç où rcepî rfjç aÎTtaç vûv ô Xôyoç aÙTw,
àXXà rcepî xfjç xaTà ty;v tpûatv évônjToç, -fjv ot atpeTtxot Staarcàv èrcet-
pwvTO xaxwç xe ttjv xà^tv twv rcpoawrcwv vooûvTeç, xaî Stà toüto TaÙTïjv
ttjv ^ùatv auvStaTépivovTeç. Atpet Sè aÙTobç eù^uâjç rcàvu, èÇ wv ôpioXô-
36 youv rcepî toû Yîoû, xat etç tôv xfç àpetavtxfjç atpéaewç àrcàyet xpïjpivôv,
àv |jit] Tà aÙTà xat rcept toü IIveùpiaToç ôpioXoy^awatv • ô yàp aÙTÔç xaî
èrc’àpicpotv Xôyoç- ot' Sè rcpoarcotoùpievot piàj elvat ’Apetavct, opiwç ^aav, à
11 P. G., 26, 576 D 14 mÿo<pvâ BLO 17 P. G., 26, 580 B 36 o.woZo-
yÿoeiav BLO
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	323
-£pl toû ïloû zal toû IIveùpaToç èxetvoç èXïjpet, TaûTa nepl toü üveû-
naTo; aÙTol pôvou | SuOTEpoûVTeç, xat ty]v TptàSa oùSèv iXaTTov 8ta-f. 46v
Xùovteç ’ w-jt' oùSè èx toûtwv twv [ôrjfijv àvayxatwç SùvaTat aupnepalve-
a&at. OTt ô ïlôç peTà toû üaTpôç StSwat tô etvat Ttp üveùpaTt xal èaTtv
atTtoç TŸ]G toù IIveùpaToç unoarâ-jEWÇ, tbç êartv aÙTOû toû ïtoü o üaTTjp s
atTtoç zal àpxï].
ta'. Elç to ,,TptTov tÿ, edlçet zal Ttp à^twpaTt“.
[IpÔÇ TOÙTOtÇ p7]TOV Tt npOXOptÇouCTt TOÛ BaatXelou èv TptTtp TtÜV npÔÇ
Eùvôptov Xèyov Sti „tô Ilveüpia TptTov èoTÎv ànô üarpôç xal SeuTepeûov 10
toû ïtoü Tpj T<x£ei xal Ttp à^twpaTt11- èv tp p?;Ttp npôowetTat, Sti xal
napà toû Hoû tô elvat èx£t Ilveüpa. ’AXX’ ÔTt pxèv napà toû ïfoû
?X£tv to etvat XéyeTat, Uarepov vûv 8’àpxet, tpaalv, Srt Tphov aÙTÔ tppt
Tpj Tà?;et xal Ttp à^ttbpart, oùte Sè àXXrj Ttç TâÇtç SùvaTat elvat èv toiç
B-etotç, et pi] Tfjç atTlaç, oùte àXXo à£lwpa, wctte SeuTepeûôv ètrrt toü is
Hou tô üveûpa Ttp ye èx toû YEoû elvat • ènel Totye ô aÙTÔç otoâaxaXôç
tprçatv èxet - zal tôv l’tôv SeÙTepov elvat tpj Tdlçet toü üaTpôç, Sti àn’èzelvou
zal St’ oùSèv àXXo • zaî àlçttbpaTt SeuTepeûov ôpolwç, Sti àpxi] xal atTtôç
èartv ô IlaTTjp aÙToû, xal St’ oùSèv ETepov. "Onwç oùv un’ aÙTÔv àva-
ytvwaxeTat xal npoxoptÇeTat tô ^ïjtôv toûto, aÙTOt xal XeyÉTwaav xal 20
YpatféTtn'jav • wç 8’ ijpetç ol’Sapev xal nenXïjpo^op^peB-a Setv aùeô xal
XÉYeoO-at xat nt<rceûeaO-at yvïjatwç èxetv> èxTtS-epev. EùB-ùç yàp àpxôpevoç
toû nepl IIveùpaToç Xôyou BaatXetoç, oùtw Xéyet • „MôXtç noTè xopea&elç
tôv elç tôv Movoyevi] pXaa^ptwv, ènl tô Ilveüpa tô àytov peTeXï]Xuô-ev,
àxôXoufha | Tpj SXtq aÙToû npoatpéaet xal nepl toûtou StaXeyôpevoç. Tpcctpet f. 47
Sè oùtwç- — ’ApxoùvTwv Sè rjxtv toctoùtwv nepl toû Movoyevoûç, àxô-
XouO-ov àv etï] xal nepl toû üapaxX^TOu Xotnôv etneîv, où Tatç àveljeTda-
TOtç twv noXXwv àxoXouO-oûvTaç Sôlçatç, T-rçv Sè twv àytwv èv [ânaat
tpuXâTTOvTaç StSaoxaXlav, nap’ wv TpÊTOV aÙTÔ à^twpaTt xal Talçet paB-ôvTeç,
TpÎTov elvat xal t^ yuast nenttjreùxapev. — "ÛTt pèv y^P °l£Tat 30
Setv ipj ànXÿ] zal àvEntTïjSeÙTtp ntaTet twv noXXwv èppévetv, àXXà Texvt-
xotç Ttat xal aeaoçtapèvotç Xôyotç nàXtv npôç tô Soxoûv éauTtp napa-
zpoùeaB-at tï]V àXï^etav, Ixavwç wv elnev èSïjXwoev • àTtpdÇwv yàp
ttjv twv noXXwv Sôlçav, So^dÇouot tô Ilveüpa tô àytov, npoanotetTat
ttjv twv àylwv yuXâo-jetv StSaoxaXlav, xal toùç TaÛTYjv aÙT$ napaSeSw- ss
zÔTaç otwnâ, xal vûv, ànep xàv Totç nepl toü Movoyevoûç Xôyotç notwv
2 (lovoi B oidsi» fjTTOv B 8 etç to qt)tÔv tov HaoiAei'ov t(5 agaô/taTi fier
yàp àevTspsvfiî’ B 10 P. G., 29, 653 B 18 ôevTf^ov BLO 19 n'ev après
oîttug add B 23 P, G., 29, 653	25 ïavTOV B
21*
324
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àneSety^. Elra cpflat napà pièv Tfôv àytwv pie[iaO-i}xévai tô TptTov elvat
Tfl xàÇet zai Ttp àÇttbpiaTt, nap’ éauToû Sè nentareuxévat zat TptTov elvat
Tfl cpûaet. Tt'veç Sè ol àytot, xat èv nolotç Xôyotç Tflv StSaaxaXtav nenocijv-
Tat; Apa yéyovev oütw ToXpiflpôç àv&pwnoç, Tàç nepi twv S’elwv xat-
s voTopuaç eîavjyoûpievoç ; Ttç yàp àvàyxij, et Ttp àétwpaTt xat Tfl Tàiçet
TptTov ûnàpxet xô Ilveüpia, TptTov etvat aÙTÔ zai Tfl cpûaet; ’A^ttôpiaTt ptèv
yàp Seuxepeûetv tou Tloû napaSt'Swatv t'awç ô Tflç eùaefietaç Xôyoç- pûaet
Sè TpiTfl XPflCT^a- °^T£ ^apà tov àytwv SeStSàypteO-a ypapûv, oùSè èx
f. 47 v twv etpvjpiévwv xaTà tô àxôXouO-ov SuvaTÔv auXXoylaaaD’at. | ’Qç yàp ô
10 ï’tôç Tàlçei pièv SeuTepeûet toû ÜaTpôç, 8ti an’ èxeîvou, xai à^twpiaTt. 8ti
àpxfl zai aÎTt'pt Ttp etvat aÛTOù IlaTépa, zat Sti St’ aÙToü fl npôoSoç xat
fl npcaaywyfl npôç tôv 0eôv zat IlaTépa • ^ûaet Sè oùxéxc SeÛTôpoç, StÔTt
fl D-eÔTflç ev ezaTéptp pila • oùtw SïjXovôti xai tô üveûpia tô àytov, et xat
ûnopé^flxe tôv l’iôv Tfl Te xàÇet xat Ttp à?tw(iaTt, flv oXwç zai auyxwpfl-
is awpiev, oùxéx’ àv etxÔTWç wç àXXoTptaç c^ûaewç àxoXoufl’olfl, èxetfrev Sè
cflXov“. Kat pieTà Ttva ènavaXap$àvwv fl aupinepalvwv ^igat- „IIpèç Tt
oùv ô Xôyoç cpépet ; "Otc oô nàvTWÇ, et tc Tfl Tà^et xai Ttp à^twpiaTt oeû-
Tspôv èaTt xat TptTov. toûto xat Tflv tpûatv éTépav èxetU-
20	t(3'. Eiç tô „SeuTepeûetv à^ttbpiaTt“.
’Ev TOÛTtp toIvuv Ttp ^flTtp npwTOv pièv èvtaTaTat npôç tô Tplrov elvat
Tfl Tccijet xai tw àçttbpiaTt tô üveûpia. Toûto Sé èaTtv fl npéaXfltptç toû
ûnofreTtxoû auXXoytapioO, fl fl èXaTTWv toû xarrçyoptxoü, xai piijSéva twv
àytwv oûSapioü cpflatv èxetv àv tôv Eûvôpitov èntSet^at tout' elpigxÔTa, zai
as ToXpwjpôv xai xatvoTÔpiov ànoxaXet TaûTa oi'xofrev elaijyoûpievov. Eha
Tflv àxoXoufrlav àvatpet fl Tflv piet'Çw npÔTaatv xai xafr’ ûnôô-eatv, wç èO-oç
Tfl àvTtnapaaràaet, tôv Xôyov nepatvef "üaTe èz twv TotoÛTwv Xôywv où
SetxvuTat àvayzaiwç tô üveûpia SeuTepeûetv toü ïtoü Tfl Tàiçet zat tw
àÇttbpiaTt. "Oti Sè oütw Set yeypàcpfrat tô ^vjtôv toûto, tô Te nXfl&oç
3o twv PtpXiwv zai fl àpxatÔTTjç aÙTwv piapTüpet, èv olç oûtw yéypanTat,
zai fl twv Xôywv àxoXouih'a • Tfl S’èvavTlwç èxoûafl ypatpfl TàvavTla
toûtwv npôaeaTtv. ”EaTW Sè xat oùSeTépotç PoïjO-oûv tô ^ïjtôv àç àpicpt-
jSoXov Stà tô vevoD-eûalIat èx twv éTépwv ôrtoTepwvoûv, xai piàXtaTa noXXa-
f. 48 x°^ev I flptôv Suvapiévwv àXXoftev àveuptaxetv Tà àXflO-fl • ^?;pii Sè xai
sa àp^oTépwv. "Aveu toIvuv toûtou toü ^jtoû, oùSapioü, cpalveTat fl aÙTÔç
BaatXetoç fl àXXoç Ttç XP^pievoç Tip toû àijtwpiaToç ôvôptaTt èni twv 0-etwv,
eî [Tfl ànoXeXupiévwç àvTÎ toû Tflç HeÔTrçTOç pieyaXet'ou, xai Stà toûto oùSè
10 ôsvrepoç B 14 w om B flï: 7va xai BLO 16 P. G., 29, 657 BC
23 fl om B
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
325
auY^wpoùatv èv xotç B-elgcs ûrcEpoxfjv riva ù^eatv à^tôptaxoç xtâeailai
Èv T'fi àÀÀyZa rcapafl-éaet • aùxôç yàp ô BaatXetoç èv oexàxtp épSôptcp
rcpôç AptcptÀôxtôv tprjatv oüxwç • „AXÀ’ ol tà éXXigvtxà voaoüvxeç (ot rcept
tôv Eùvôpttov SïjXovôxt) otovxat xaxà paUpôv àÇtwjjtàxwv ïj xaxà oùalaç
(Jçeatv ÔTto^atvovxpt, xat xaûxa ùrcaptO-ptetaD-at. Jlaxèpa xaî Hôv xat s
àytov Hve-opta rcapaotooùç ô Kùptoç, où ptexà xoû àptS-ptoü auveÇéôwxev
où yàp etTtsv oxt ,eîç rcpwxov xat oeûxepov xaî xptxov’, oùSè ,eîç èv xaî
5ûo xat xpt'a‘, àXXà ot’ôvoptàxwv àytwv xt;v yvfîjatv xfjç rcpôç awxrçplav
àyoùarjç rclaxewç èxapt'aaxo. "Qax£ xô |ùv atpÇov Vjptâç >j nlaxtç èaxtv ô
Sè àptô-ptôç a^ptetov yvwptaxtxôv xoû rcoaoû xwv ùrcoxetptévwv èixtvevÔTjxat11. 10
Kat ptexà xtva rcâÀtv oüxw tpjatv „Ot Sè xi]v ùrcapt&pirçatv èv xtp
rcpwxov xaî ôeùxepov xat xplxov elvat Xéyetv xtfréptevot yvwptÇéaS-waav xô
TtoXûfreov xfjç èÀÀ^vtxfjç rcÀàv-^ç xjj à/pavctp B-eoXoyt^ xwv yptaxtavôv
ènetaàyovxeç • etç oùSèv yàp èxepov cpépet xfjç ùrcapt&ptifjaEwç xô xaxoùpyypta
ÿj ôoxe rcpwxov xaî Seûxepov Oeôv xaî xplxov ôptoXoyetv. AXX’^pttv àpxoüaa is
f[ rcapà xoû Kuptou èrctxeO-Etaa àxoXouB-t'a, vjv ô auyyèwv oùx èÀaxxov
xfjç xoûxwv àaefietaç rcapavoptfpet‘‘.
Kaî aufl-tç 0 aùxôç- ,.Tô ptetÇov vj pteyéD-ei y Xpôvtp ïj à^tôptaxt fj
wç atxtov ptetçôv èaxtv. ’AXXà pteyéfret ptèv où ptelçwv S Ilaxfjp xoü Yloü •
àrcfjXtxoç yàp. AXX’ oùSè ôyx<p ‘ | àawptaxoç yàp. AXX’ oùSè ypôvtp ’ Y^P 48 v
l’îôç aùxwv rcotY)T7]ç. OùSè à?twp,aTf oùSè yàp èyévsxo ô l’tôç o oùx zjv
rcoxE. Oùoè &ç atxtoç, èrcsî ôfioîwç eaxat xaî aùxoü fjjjtôv [jtetÇwv, Et'rcep
aùxoü xaî r^wv atxtôç èaxt“.
rpigyôptoç oè ô OeoXôyoç èv rcpôç KXijSôvtov èrctaxoX^ cprjatv. „3xt
’AnoXtvàptoç [ièv xà xfjç freôxvjxoç ovopta xtp àyttp llveuptaxt StSoùç, xijv 25
Sùvapttv xfjç (beôxitjxoç oùx ètpùXa^e • xô yàp èx (lEyàXou xaî ptEtÇovoç xaî
|ieytaxou auvtaxàv xijv Tptàoa, warcEp èE aùyfjç xaî àxxtvoç xaî ^Xîou,
xoü IIveùptaToç xaî xoû l’foü xaî xoû llaxpôç, SrcEp aacpwç èv xotç èxetvou
yéyparcxat Xôyotç, xXt'pta^ eaxî 9-eôxTjXoç oùx etç oùpavôv àvàyouaa, àXX’ è^
oùpavoü xaxàyouaa. Hptetç Sè Qsôv ytvwaxoptev xôv Haxépa xaî xôv Ytôv 39
xal xô àytov Hveupta- xaûxa Sè où x/.fjaetç tptÀàç, xejivoùaa; à^twptàxwv
Suvaptewv àvtaôxvjxaç, àÀÀà [itav xaî xljv aùxijv ôarcep rcpoaïjyopîav,
oùxw xaî S-Eox^xa xal tpùatv xat oùatav xal ôùvapttv“.
CO Sè Nûaarçç èv è'xxw xax’ Eùvôpttou • „OùSÉnœ xal vûv xaùxïjç fptoû-
aajxev, tprçat, xfjç ao^laç, vj xô Seùxepov zal xptxov ex xtvoç àxoÀou&taç m
Aeyô[ievov stç xv’v xwv urcoystpiw-/ xaî ûrcoxexayptèvwv àrcwB-etxat xattv.
3 P. G., 32, 148 C 11 Ibid., 153 C 15 âçxàoet B 18 èv roîç àvriç-
add B P. G., 29, 693 D 21 avmv B 24 P. G., 37, 192 B
34 P. G., 45, 312 A
326 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Sirep oùtoç [JoûXeTat TYjv t^ç napaSôoewç twv npoaiîinwv àxoXouD'tav, àçtwjxà-
Twv zat cpùaewv ônepoxàç te "zai èXaTTwaetç zaTaazeuàÇwv èvSetxvtfoD-a'/.
AXXà rprçyôptoç b ©eoXôyoç, cpaaiv, à^t'wpa Xéyet tov Hôv êxetv
tô üveûpa tô àytov, ènetSàv aÙTÔ népin-pj. Toûto Sè XéyovTeç, tô èv Ttp
o nept toü üveùpiaToç Xéyw etpTjpévov aivtTTOVTat. ’E^et Sè oùtwç • „Kat
ùnô ’bjaoü zaT ôXtyov èxtpatveTat Tptàç StjXovôti), ô; èntoTTjoetç xal
f. 49 aùràç èvTuyxàvtov èntpeXé'jTepov. .’EpwTïpw, | ^Tjat, tôv üaTÈpa, xat
àXXov üapàxXrjTOv néptpet ùpitv, tô Ilveüpia t^ç àXïjO-etaç ‘, tva pi] àvTt'O-eoç
elvat oôijfl Ttî xa'L &S ^XXrçç Ttvôç iEoualaç notetaO-at toùç Xôyouç.
w Eïra néptpet pév, èv Sè tw ôvôpaTÎ pou. Tô èpwT^ow napetç, tô
népitpet TeTïjpîjxev. EtTa nép'ÿw, tô oizetov àijtwpa. Eîra ?j£et, vj
toü IIveùpiaToç èÇouata. ’Opâç tpwTttjpoùç xaTà pépûç vjptv èXXàpnovTaç
xat TaÇtv B-eoXoytaç“ ;
Üoü cprjatv èvTaûila o otoâ'jxa/.oç, ÔTt èxet ô l’tôç à^twpa npôç tô
15 Ilveüpia, 7) Sti ùnépzetTat toü IIveùpiaToç à^twpaTt, ij ti toioûtov; ’AXXà
zaTà puxpôv àvaxaXÙTTTet, cpigtJi, xat eÙTàxTwç "<ptv t^v TptàSa ô’lijaoûç-
îva yàp [tTj àvTtO-eoç ùnepoyjjV pxèv ànoSiSwat tw üaTpl xai eauTÔv
ùnOjôtpàuet Stà xfjç èpwTïjoewç eïx’ouv ixeoîaç zat napaxXïjaewç • et Ta ttjv
èxetO-ev ùtpeatv àvatpet, elnwv ÔTt néptpw à^ttbpaToç yàp c Xôyoç xal
so ùnepoxvjç, ôoTtep Stj xat ènt toü ÜaTpôç r^v. Kal Xotnôv èvTôûO-ev 8et-
zvuot tô à^twpa ttjç HeÔTïjTOç xat ttjv ûnepoy^v. Mé^pt ptèv oùv toûtwv
ûneptfiàÇeTo tô Üveüpia Xeyôpievov TtépmeoO-at. Erra xat aÙTÔ toü fcou
àjjttîipiaToç xotvwvet- Stà yàp toü r^etv èlçouata aÙToû xal aùO-evTeta
xaTaarçpiaîveTat- tô aÙTÔ yàp àiçtwpia zal tô Üveü(ia lxsl TT TÊ Tlarpt
ss xat Yitp, auptpiapTupoûVTOç tw Xôytp toü BaatXelou èv évSexàTtp npôç
’ApttptXôxcov. «ïhjal yàp nept toû üveùptaToç- „Kal èv Ttîi éauToü à^ttbpiaTt
Tijv pieyaXwaùvïjv èpi^atvet t^v toû SO-ev npo^XO-e", toü ÜaTpôç SrjXaSï].
Kal nàXtv „nap7jXXaypiévwv yàp twv oùatwv, napvjXXayptévaç ISet etvat
xai Tàç èvepyeiaç xaTà tôv àoepéaTaTOv Eùvôpttov • ttjv Sè aÙTljv è£ouatav
3o xal aùD-evTetav piapTupwv Ttp lIveûpiaTt ô Swr^p, tô Üveüpia. ëcpvj,
f. 49T|Snou D-éXet nvet. '0 Sè ptèyaç ’AB-avàotoç èv Ttp nept ttjç aapxwaewç
toü XptaToü • ,, 'Onou ôpioTtptoç, tpijatv, Vj àÇta, .ôpiÔTtpio; xat fj npoaxù-
V7)atç“. ’Ev tw t'acp àjjttoptaTt oùx ÈUTt ptàxv tô àvtaov èyetpet piàx>jv,
to t-jov ppajèeùet tt(v etp-fjV7jv“.
35 Ei Sè ànoaTÉXXeTat ptèv otxovoptxwç tô Üveüpia, èvepyet Sè aÙTe-
Çouatwç xaTà tôv îletov BaatXetov èv tw nept ntarewç Xôytp, zaTà Sè tôv
XpuodoTopov B-eÔTTjç oùx ànooTéXXoTat, xaTà Sè tôv Fp^yoptov 0 Hôç
5 P. G., 36, 164 A 7 loh. 14, 16,17	21 uiv om L 23 B 26 Èv
T(ô trj' B 30 loh. 3, 8
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
327
néjjtTverac napà toû Ilarpôç wç àvO-pwnoç. 3v rpônov néptnerat zat napà
toû üveùptaroç, noû x^Pav ÊX£t èvraûD-a rô ttjç atTtaç àÇtwpta auvayô-
ptevov, zat r£ç èvreùD-ev tôv TIôv atTtov toû üveùparoç èxXoyt^ôptevoç, oùx
zEw Xôyou toûto npàrretv Sôiçetev tbç àXrjB’wç, xat napà toùç xotvoùç
zavôvaç Tfjç freoXoytaç: Axoûetv Sè Set xat nàXtv toû I’pr;yoptou Xéyovroç- 5
..Et Sè zaî wç ©eôç népwerat (StjXovôti napà toû ÜaTpôç ô YEôç), ttjv
eùSoxtav toû ÜaTpôç ànoaroXijv elvat vôpttaov“. Oùxoüv xat ènetSàv tô
[lveü[ia népmTjrat napà toü IlaTpôç, tfy eùSoxtav toû Ilarpôç ànoaroXijv
oei vo|jtt'Çètv. xat Stà toûto népinerat xat napà toü ÏIoü, xat Stà toûto
vjxet aùxô, otort xotvfj èartv rj eùSozta etr’ oùv rt àyaSàj B-éXtjatç twv rptwv, 10
zat -fj ànoaroXrj eïr’ oùv V] npôç rijv XTtatv ^avépwatç xat rj St’ aùrîjç
peZTt'watç yevoptévrz rotç ùno3exo|iévotç xotvôv ttjç TptàSoç èpyov èartv.
Oïovrat Sé rt xat pttxpôv etvat rtp ÏÊw toü ©eoû, ôaov etç à^ttbptaroç
Xôyov zat pteyéO-ouç tô néptnetv rô üveüpa rô àytov. Kat rt toûtou petÇov
àv etïj roü àçttbparoç: Et yàp aùrôç èpteXXe népwtetv rô nap’êauroû 15
êXsuaôptevov wç aùroxéXeuaTOV xat ©eôç, zdcvreOftev tt^v jierà roû üveù-
paroç ôptojJouXtav | êauroû ntaroûaO-at rotç oexop-évotç re xat ntareûouatv, f. 50
eùorp.ov ort ©eoç ôjv zat rô rŸjç freÔTrçroç àiçtwpia neptzetjjievoç, tt,v aùrïjv
àv et/e [îouXtjv rtp 0et;>.
AXXà tpaat nàXtv, ort FprçySptoç ô HeoXôyoç ty(v àpx^v etr’ oùv tô 20
aïrtov àÇt'wptà tpijatv etvat roû Ilarpôç npôç rôv Ttôv xat rô Ilveûpa,
Xéywv • ,,'ü rô Tijç àpx^S xaraaptxpûvetv àÇtwpa r^ç tbç llarpt xat yevvïj-
ropt“. — llpwrov ptèv oùv SetEàrwaàv nou xat rôv Ï’tôv àpx^v zat aïrtov
xat npojioXÉa roû ÜveùpiaToç Xeyôpevov, xat rôre auyxwpTjaopev aùroîç
à^twpa èxetv rôv Hôv npôç rô üveûpia. ’AXX’ oùx àv èxotev Setijat. Tô 26
o’ àXtjO-èç oùrwç èx£t» ^x- TOÙ üarpôç ^Tjatv à^twpta etvat rrçv àpx)]v
ô {J-eoÀôyoç Tprjyôptoç wç tStàcigTa' yàp iStôrrjç éxàarou npoawnou
àxtVT(-roç oùaa zar’ aùrôv xaî pt^ pterantnTouaa ptïjSè pteO-taraptévïj npôç
àÀ?.o npdawnov, à^twjia àv sitj roû ex°VT0? xùr^v npoawnou. TStônjra
Sé tpaatv aùrôç roû üarpôç tt^v àpx^v, noû ptèv Xéywv „At Sè t’Stônyteç 30
üarpôç jtèv àvàpxou zaî àpx^ç èntvoouptévou xat Xeyoptévou, àpx^S Sè
àç atrtou zat wç n^yïjç xat wç àtStou tpwrôç1', noû Sè ^àaxwv- „üàvra
Saa èxet ô Ilarijp roü l'toù èart nXfyv rfjç atr£aç“, xat rà rotaüra. 'O
aùrôç Sè xaî roû l'îoû à^fwpta nentareuxe ttjv tScér^ra aùroû, ^rtç èarl
tô yevvâafrat napà Ilarpôç. „Et yàp ptéya, tprçal, Ttp üarpî rô pwjSaptQttev
tbpptfjafrat, oùx èXarrov rtp ïtw rô èx rotoûrou üarpôç yeyevvTjaO-at“.
6 P. G., 36, 328 D 22 P. G., 35, 1072 C 26 Ibid. 29 Tavri/v B
30 P. G., 35, 1075 A 32 uctl eiç avant aiôiov om B, qui porte ovya'Mov P. G.,
36, 252 A
328
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Tocoüxov Sè àrcéxet ’i ° Ï'^S à^twpà rt èxeLv ^P^S Ti Hveüpa, w; xtveç
otovxat, i] o llaxfjp rcpôç xôv ÏEôv xaE xô Ilvsûpa àStwpaxtxôç xtç elvat
f. 50’Stà xŸjV àpy^v xaE ~b atxtov, Saov | Stà ttjv toü Fpigyoptou StSaaxaXtav.
oxt xaE xoôvavxtov aùxôç tpigatv. ’Ev yàp Ttp etç xô pàrcxtapa Xôytp cpijaEv
soûxw „@éAw xôv riaxépa peEÇw etrcetv, èÇ où xaE xotç taotç tô taotç
elvat Èaxt xaE tô eîvaf xoûxo yàp rcapà rcàvxwv Sofr^aexat, xaE Séootxa
xijv àpx^v, pà, èZaxxôvwv àpx$]v rcotrjaw xaE xafru^ptaw Stà TTjç rcpo-
XtpvpewÇ".
<I>avepôv xotvuv èz toûtwv xaE xôv ôpotwv, ôç xaE et' rcoû xtç Àéyot
m xôv llaxèpa petÇw xoû ï’toû xaxà ~\v freôxTjxa ôç atxtov aùxoO, xaî et
rcou Àéyot xtç xàv l’tôv Seûxepov toû Haxpôç etvat tÿj xàiçet xaE xw àttô-
paxt, t} xô Hveûpa xptxov x^j racket xat xtp à^tôpaxt, xaûxa Stà t^v twv
àvxtZeyôvTWv ûrcôXxpJrcv ûrcô rcoXÀTjç eùyvwpoaûvïjç xotç fretotç rcaxpàat
rcpôç x)]v ToÛTWv'èrcïjpetav xafr’ ôrcôfreatv rcapeXTjtpfrrjaav - xat où Set xaüfr’wç
iô t'opoXoyrjpéva rcapaÀap^àvovxaç, Stà toûtwv -exvâafrat rcapetaàyetv tÿjv
pijSércoxe XaXrjfretaav rcapà xtbv àytwv Sôijav xaE rcpôxaatv et yàp rcàvxa
xà xafr’ ùrcôfreatv etpijpéva xotç StSaaxàXotç xaE xax’ àXXigv àa^okiav
Xaptpàvetv alpofpefra, rcôXX’ àv e^ot pèv èv rcoXXotç rcapaaaXeûaat xwv
àxtv^xwv frepeXtwv xfjç rctaxewç. ’AXXà Set pàXXov xàç àiçtoÂôyouç rcepî
au xwv fretwv ûnoXvjtpetç è? aùxwv xaE xaûxaç xwv StSaaxàXwv àfrpoEÇovxaç
StatpuXàxxetv ^pàç* atç S’ eptpwXeûst xt aafrpôv xaE ûrcouXov zat atç rcoxe
et atpextxot xéxpïjvxat, xaûxaç àrcwfretafrat, et xaE èyxaEpwç rcoxè xaxà
Tijv xwv àywvwv /petav auvexwp^frïjaav • otov xwv aîpextxwv rcoxe Xeyôv-
f. 51 xwv, Set ô rcèprcwv ) àStwpa rcpôç xô rceprcôpevov è/ît • oùxoüv ô llaxqp
26 Eyet àijfwpa rcpôç xôv Hôv wç rcèprcwv aùxôv- xàvxeûfrev auprcepatvôvxwv
èrcopèvwç xô TTjç àae,8eEaç auprcèpaapa, oxt xaE ùrcépxeixat cpûast toû ïtoü,
auvexwpouv pèv ot àytot xtp à^twpaxt, àXX’ èXeyov aùxô Sûvaafrat xat
xaxà ttjv atxEav voetafrat • ôaaûxwç Sè xaî xô peyaXetov, xaE tout’ SXeyov
èx neptouataç ÔouXôpevot toùç èxfrpoùç t^ç àXvjfretaç èXéyxetv, wç eïpïjxa:.
so 'Hpâç Sè vûv où XP^I toüto Sôypa rcoteîafrat, àXXà pàXXov oiarcep
tpfràaavTsç efrcopev, èxetvo xoû GeoXôyou xaxéxstv xô" „Et oè xaî w; ®eôç
rcéprcexat, xt xoûxo; Tt;v eùôoxtav xoû üaxpôç àrcoaxoAàjV etvat vôptaov'-1,
xaî xô xoü Xpuaoaxôpou, Sxt „@eôx7;ç oùx àrcoaxéXXexa:" • xaE xô xoû
BfltatAeEou. oxt „àrcoaxéXXexat otxovoptxwç“ • xaE tô toû AùyouaxEvou èv
>5 rcéprcxtp toü rcepî TptàSoç Seuxépou, Sxt xaxà toüto àrceaxàXfrat xô Ilveüpa
xô àytov e't'pijxev 17 Tpacpi] rcapà llaxpôç xaE l’toü, xafrôaov xaE aùxô aw-
paxtxip etSet vûv pèv wç rceptaxepà ô’xpfrv) èv Tcp [SanTtapaxt, vûv Sè wç
rcûp, oxe xal ^oç ^xoûafrv) xafràrcep <pepopév7jç rcvofjç ^tataç èv xjj ïlevr»;-
2 rtç om B 5 P. G., 36, 420 B 31 P.G., 36, 660C	35 P.L., 42, 851 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
329
zoaxf/ xaûxa yàp olzovop,7jU'£VTa ànoaxoÀïjV ëôet^av toû àytou Ilv£Ùp,axoç,
zat ô tpijatv 6 KùptÀAoç èv sizoaxlp npwxtp tôv Grjaaupwv, ort tô taov
tatj) noÀXàztç otzovojxtxwç unoxàaaExat • xat npoaxtitagatv • „Où yàp èv xw
ÛTtoTâaaeafl’at xrjç oôataç aùxoû tôv Àôyov ôptoùptefla  ouxe [xijv èv Tfj
ônoxayfj èart xoû l'toü tô £tvat“.	s
Taùxa Totvuv nàvxa Stev^uptouptévouç 7j|j,âç où xpv] paSîwç àno^at-
vsaflat. o~t ô ITaTîjp wç népnwv tôv l’tôv è/st | à^twfta npôç aùxôv, t) ô f. 51
llaxijp |1e!Çwv àÇtwjaaxt toü ïtoü xat toù Ilveôjtaxoç xaî [téytaxoç, ô Sè
Hôç [xetÇoiv toû ÎIveujJtaToç àÇtcô|iaxt ptôvov, xaî Stà toûto èÀàxxwv àijtô-
[iaTt toû HaTpôç • tô Sè Hvîû]Jta oùoèv é/ov àÇîwpta, 7] Sti ô Hax^p [xsEÇoùv io
èaxt toù Hoû àtoi'wç tg) atTt'tj), v) ÔTt npwxôç èaxt, xaî Ô HÔÇ SeUTEpEtiet
aÙToû -q à^t<l)|jiaTt vj xàiçst • à Sr; nàvxa xîjç npôç toùç atpeTtzoùç StaÀÉ^ewç
svExa auyxey/ipijTat • xàv Ttç àvntÀéy^; Tfj ntaxet, nàÀtv aôxà Set auy^to-
pet allât, â>ç àv èx nsptoualaç oùtoç ÈÀsyxotxo. 'Tnoxetp.Évwv yàp twv npô
tr.xpoù /.ex^vtwv toi; StSaaxàÀotç nepî Tfjç ànoaxoÀfjç 7j -fjç nèpttpEwç, is
TaûTa Tà SsÙTEpa oùz àv è^ àvàyzrjç auvàyotvxo- àÀÀà Set |iàÀAov xaxà
tôv tspôv ’AO-avàatov faov àçtw|ia xtHévat èzst, ènsî xaî |iaxapîa Tptàç
èzstVTj oô npayjiàxwv àvtawv èaxtv ànapt'S-|xr(atç“ zaTà tôv B-EOÀôyov Tp^-
yôptov. Kaî au&tç xax’ aùxôv  tppovstv oè Set tt]v p,fav O-eÔTTjTa xaî
Sôvajjttv èv xptaîv sùptaxo|tév7jv èvtxwç xat Tà xpta auÀÀa|i^àvouaav 20
fuptOTWç. 0‘jte âvôjjtaÀov oùaîatç 7} qjùaeatv, oùxe Sè aô£o|j,£V7;v ônep^oÀatç
xaî ôcpéasat, nàvxoHev taTjv. xvjv aùxTjv nàvxoO-ev, toutéotiv àtp’oùnep àv
Ttç aÔTTjv àptfljjistv poùÀotTO zat npôç onfip àv àvfinaôaatTO, tô aÔTÔ zal
taov èaTÎ zaî xax’ oôSèv -/^àxTwxat xoü npoaptO’jiTj&'évxoç. Kaî nàXtv
xaxà tôv Xpua6aTO|iov ÈntaxaToûvTa tô ànoaToXtxôv èxftvo prjTÔv „ûtà 20
’lTjaoù Xptaxoû xaî ©eoù Tlaxpôç. dîvjaî yàp- /'Sîanep oùv oôx àv £tnotp,ev
vjp,£tç (.tEtÇova xoû Ilaxpôç tôv Hqv. ènetSàj toù l'toü npôxov è(xviQ|iôv£ua£v • f. 5g
èajtàTTjç yàp toûto jtavlaç zat àa£p£taç unep^oÀfj • ouxwç oôS’ èxst Stà tô
[jtExà tôv Ilaxépa ZEta&at xàv l’tôv, èXàxxova XP^i voptîÇEtv 7jp.âç xôv Hôv
xoü Haxpôç11. Kaî npô ndtvxtov rijv èv Ntxatty aùvoSov èvvostv ôt’ Axla- 30
vaatou EÎnoüaav • „Kaî èv xaôxfl Tfj TptàSt oôSeîç npwxoç i] èaxaxoç,
oôSeîç ptéyaç vj [itxpôç, àÀÀ’ ai xp£tç aùxat ônoaxàaEtç aîdivtot te xaî taac
eîç ànavxa11. Eî oùv oôtoj nàvxoltev taz] Tptàç zaî at xax’ aôxijV xpotç
ônoaxàaetç, xaî oô [làXAov xaxà xvjv oùatav ïj xaxà xàç ônoaxàaEtç 7;
|iaxapt'a Tptàç Etprjvata xal àaxaat'axdç èaxt npàç éauxfjv, nwç ^(XEÎç Soy- 35
fiaxîaojtev xô npGjxov xaî ÔEÔTEpov èv aôxoïç xat xô xpÎTov, xaî xô [isîÇov
17 P. G., 35, 1161 B 25 Gai. 1, 1	26 P. G., 61, 615 B 31 On remar-
quera la citation du symbole Quicumque mis au compte de S. Athanase, au concile
de Nicée
330
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
-zat xô èXaxxov 5ï(nou, zat rô àçtw|jta zai ttjv ütpeatv • àvàyxrj yàp frr.w
tô pràÇov, zai tô èXaxxov etvat, zat onou rà àEt'wpa zat ônepox^, zaî
t^v ütpeatv èxet elvat • zat Snou rà npwxov, zai tô èax«xov. Toûtwv oè
ôvxwv, à|xr/xav^v ^xt T^v èvûxTjxa xtjç ]j,eyaXet6xi)T0ç zai {Hot^to; Staaw-
5 ÇeaO-at. Kat TaûTa [ièv nepi toü àStainaxoç.
ty'. Etç tô „xptxov Tÿ( xàEet“.
Aèyouat oè zat xptxov etvat xj/ xàEet rà Ilveüpia, zat èz toûtou
auXXoyt'Çovxat tô riveO^a èz toû l’ioü tô elvat è^stv npoaex®?, zat oütw
10 ttjv èv Ttp pïjxtp Ttpo'j!Hyz7]v êxelWjV pepatoüat xat p,i] npoaQajXïjv etvat
ottaxupiÇovxat • ènavaxetvovxat 8è zat xi]V Baatzetou ànécpaatv Xéyovxoç'
„"Qare v) nept xi)V rà£tv xatvoropta aùxTjç Tfjç ùnàp^ewç àxHxigaty
eX^- zai SÀrjç ttjç nlarewç èaxiv àpvr)atç“. 'Onotav [tèv oûv xàiçtv
ànoxpénet xatvoxoptetv èzetvoç, aùxlxa Seix^aexat. ènetSàv Setx^
16 Ttç èaTtv 7]v èzetvoç rlB-rjat xà^tv. ’AXXà npwxov ÔTt xaTà Tà npoetpi^ptèva
f. 52v nept toü àEtdôpiaxoç oùSè xptxov Set | Xéyetv tô Ilveüjia t^ xàiçet. Setz-
vuptev • àXXà ptâXZov, oxt vooüpev xai Âéyopev ^p.etç aùrà èv r?j àptO-ptïjaet
TptTov Stà ttjv xàiçtv Tïjv rjiîv napaSeôoptévrçv  Sè napaoeôopév/j xà£tç
T^pxv twv 9'etwv npoadinwv où St’ aùrà toûto [ràvov eùXa^xéa Stà xô oütw
20 napaSeSôaO-at, àXXà xai Stà tô àvayzata etvat xat xijv àxoXou&lav twv
iletwv ônoaxàaewv StaadiÇouaa, vjv àxoXouO-tav èv aùxatç a npoawntxôç
aùxwv ànatxet XSyoç • (Sot' elvat xptxov tô Ilveûpa Stà xt(v xàiçtv, où pévxot
ye ÔTt TÉTazTat TptTov, zat èv xv( Totaux]/ xà^et Terayjiévov èaTtv S Si]
XanPàvovTeç èvtot netpwvrat èvxeûB'ev xai aïxtov aÙToü xôv Ï’tôv àno-
26 tpalvetv, wç ô Ilaxvjp èaxtv aùxoü xoû l’toü atxtoç, ôç àv ?] rrjç atrtaç
xàÇtç |iéxpt xoü èaxàxou Sta^alv/; xaxà rô npoaexéç, wç èx xoû npwxou
SrçXaSi] npôç xô Seûrepov, oùtw xai èx xoû Seuxèpou npôç rà rptrov, wç
èni xwv ^uatxôv èartv, elxe xaxà rà/V yéveatv èv xotç ytvoptévotç, etxe
xaxà x))V xtvijatv èz xotç oûatv, èv otç xe ^ûatç xat S-éatç xat xpévoç
3o xat xà xotaüxà état xe zat xtjç xàÇewç atxta ylvovrat.- xoüxo yàp oüx’àÀïjO-éç
èaxt xat àp.a unô xôv StSaaxàXwv èvapywç npoavj(pigxat.
Aùxôç yàp ô BaatXetoç èv SySôtp xat Sexàxw npôç’Apt^tXôxtov „’AXX’w
aocpwxaxot, tpxjat, jiàXtaxa |ièv ùnèp àptfrjjiôv è’axw xà àvècp'.xra, wç
naXatà twv 'E^patwv eùXà^eta JStotç a7]|ietotç xô àvexywv'/jxov ôvcpa xoû
35 0eoû Stexàpaiçe, xai èx toûtwv rà/V xaxà nàvrwv ùnepoxlp naptarwaa'
et’ S’ àpa Set xai aptBjjtetv, |A7jT0t ye zat èv xoûxw xaxoupyetv ràjv àX'fj-
f. 53 fretav rj yàp atwny, xt|iàaO-w xà ànôppïjxa, eùaepw; | àvuptveta^w xà
7 tlvat après rp/ror add B 12 P. G., 32, 396 C 29 ri- :	B 32 P. G.,
32, 149 A
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
331
zy.a. Etç 0eôç zat llarijp zat etç MovoyevvjÇ zat êv Ilveüpa àytov.
’Exàarîjv rôv ûnoaràaewv povaywç è^ayyéXXopev • èrtetSàv Sè auvaptf)-
petafta: oéï(, oùxl ànatSeûrq) àptfhpï'aet rcpôç rcoXofl-efaç ivvotav èxtpepô-
pe&a  où yàp xarà auvUeatv àpt&poûpev, à<p’ évôç etç rcXïjfhoç rcotoûpevot
t^-v rcapaûiçijatv, èv zat Sûo xat rptrov“.	B
Etra pierà rco/.zà èrcàyer „IIarpt Sè xat l'tô xarà roaoûrov ïjvw-
rat. xaHôaov s/et povàç rcpôç povàôa tï;v otxetôrîjra11. Etra rcàXtv èrcàyet
auprcepatvôpevoç rà xetpàXatov Oî Sè rip ûrcapîfhpïptv èv rtp rcpôrov xa?
Ssûrepov xat rptrov Xéyetv TtD-épevot yvwpt'^éaO’toaav ro rcoXû&eov rfjç
éXXijvtxfjç rcXàvïjç Tfl àypàvcw OeoXoyta tôv xpisrtavôv èrcetoàyovreç“. 10
Toùvtp auptpôvtoç xat KûptXXoç êv Tptaxoarô Seuréptp tôv Qrt-
traupôv- „Ourw yàp, cpr^tv, etc ësrat 0eôç, r-7, Tfjç çûaew; raùrôrïjrt
rcpôç HeoTTjTa ptav auvrpexoÛCTïjç Tïjç àytaç TptàSoç, si xat èv rjj
xaâ-’exaarov tôv ôvopàrwv fl'éoet zat îStaÇôvrwç èv ùrcàpçet povaôtx'ç
vooupévïjç, tôv rptrov eùpûfrpwç àpt-il'pôv èrctoé/otro11. Kat aù&tç ô aùrôç ia
èv épSôptp rôv Tcpiç 'Eppetav oùrw ^ïjat'v, àptara xat aa^éarara Xéywv •
..Totyàprot Stà ro tfjç oùataç raùrôv ècpïjppoarat pèv tô 0eô xat Ilarpî,
zatrot rplrjj xarà pôvrp rôv ôvopàrwv r))v aùvraiçtv èxcpepopévïj rcap’ ^pwv
y( roù üveûparoç xXfjatç- è^ïjppoara: Sè zat Ttp Tfô“.
'O Sè Nûaaïjç èv rcpwrw rôv rcpôç Eùvôptov oùrw Tcspè roû Ilveù- 20
paroç Xéyef „'Arcàa'{] rjj reXetôrijrt rcpôç rô àxpôrarov èrc^ppévov
rà Ilveüpa rô àytov perà ilarpôç xat ï’toû ôewpetrat, [jterà llarépa
zat Etàv àptfyieîrat, zat St’ éauroû ttjv Trpoaaywyïjv irpôç rô | npoent- f. 53
vooùptevov cpôç rô èv Ilarpî xal ï’ttp nàat toîç pieTaaxetv Suvapiévotç
XaptÇerat“. Merà llarépa xat l’tôv aptUptetrat, tpïjatv, àXX’oùz sine" 25
rérazTat ptevà llarépa xat ïîov.
"Qairep ô Baat'Xetoç èv rr( npôç ràç Kavovtxàç êntaroX^' „Tô
IlveOpa, ^T)ot, rô àytov Ilarpt xat l’tô auvaptO-petrat, Stô xat ôzcèp ryp
zrtatv èart • révaxrat Sè wç èv eùayyeXtw oeotoàypeO-a napà roù Kuptou elraiv-
roç. ,llopeuB'évreç paTtriÇere eîç rô ôvopa roû Ilarpôç xat roû ï’toû xaî roû 30
ayîou IIveûpaToç’Ecpeîaaro xat ouroç réraxTat rptrov eîîretv, àXXà
pôvov rérazrat wç 8e8 tSày peUa. àcpetç vjptv ànô rfjç StSaaxaXlaç
èxetvïjç rôv Xôyov Tïjç rà^ewç èvvoetv, Srt oïjXovôti rpîrov ïjpt'D’pTjrat xarà
rïjv tôv ôvopàrwv aûvraÇtv, rptç oùSèv fjrov xat npaypartxl] rôv npo-
ownwv àxoXouO-îa èartv, èx roü Xôyou rôv ûnoaràaecov àvtaxouaa àvay- sa
xatwç- oùrw yàp ô Nûaaïjç rô Seûrepov èv rotç O-etotç xat rô rptrov Xeyô-
6 P. G., 32, 152 A 8 Ibid., 153 C 12 P. G., 75, 529 C 15 rÿiw sic
eodd. 16 P. G., 75, 1085 A 21 P. G., 45, 416 C rg om B 28 P. G., 32,
396 B 30 Mat. 28,19
332	I!. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
p.£'jc>', èz xtvoç àxoXouHlaç Xéyeafrat otiDplaaxo xôv npoaônwv, zaî fj
£fjatç èxxefretxat npôxepov. ’AXXà zat nàXtv èv xw aùxip Xôytp auppwvwç
éauxtp zat toîç npôxepov etpijpévotç xoû BaatXetou Xôyotç oùxw tpvjatv •
„Et ptèv yàp eîç rô Sôypa xfjç àXijfretaç éwpa (ô Eùvôptoç StjXovôxi) zaî
5 jiôvfl xÿj xàiçet xaxà xô àxéXoufrov xôv èv xfj àyta Tptàôt nentaxeupévwv
npaypàxwv ttjv Stapopàv èXoytÇexo, xfjç auptpuoûç xaûxïjç, ôç <pi;at, xà^ecoç
àaûyxuxov notoupévijç xtjv xôv ûnoaxàaewv xptatv tfiaxe zat zotvwvetv
xaxà xfp oùatav zat St^pfjafrat xaxà xàv xfjç ûnoaxàaewç Xôyov oîeafrat,
oùx àv nàvxwç èv xotç èvavxtotç èxéxaxxo“, xaûxa Xéytov, ôv xaî fjpeïç
f. 54 npoïaxàpefra. ’ISoù nàvxeç àzoXoufrîav xtvà xwv npoatbnwv | xaî aùvxaîjtv
ôvopàxwv xai auvaptfrprjatv ttjv aetpàv èxetvfjv zaXoüatv  è£ ôv Èaxt SfjXov.
wç àpa èzetvot ttjv xàEtv xwv freîwv npoaônwv xoûxtp xt;» xpônw napa-
oeoôafrat èntaxeuov, xai oûtwç aùxoî xaùxTjv xaî èvôouv xaî IXsyov Stà
xô toùç xwv fret'wv àvopàxwv èxeîvwv e’tx’ oùv ûnoaxàaewv Xôyouç, xijv
u xotaûxrjv etaàyetv è^ àvàyzTjç àxoÀoufrtav xai xàiçtv, àXX’ oûy oxt xà fréta
npôawna xenà/frat oùxwaî npoünoxtfrévxeç, xaî npwxov zat oeûxepov xaî
xpîxov xaûxa efvat ntaxeùovTeç èx xfjç èpcpatvopévTjç aùxotç xauxTjat xà^ewç
xat xàç èv aùxotç npoôoouç frTjpeùouat, xafrôç àv xjj xotaùxf; xàiçet aup-
pépot, — otpaSeiypaat xotç èv xtp xôojjttp xexaypévotç xpôpevot, èv otç xt
20 auvôéov aùxà zaî auvxexàjçfrat notoüv eùxàxxwç an’ àXXou pexapaîvet
npôç àXXo • xoùxo yàp Maxeoovtavfjç zaî Eùvoptavfjç fréaewç elvat pàXXov
fjyoüvxo, xaî xfjç nap’ aùxôv etaayopévTjç zazwç xotiçewç aysSàv Statpépetv
oùoév. Ttç Sé èaxtv ijv aùxot tpaatv ot StSàaxaXot xôv ifreîwv npoaônwv
àzoXoufrîav; AùxT).
w 'O ©eàç àet xe èaxt xat àet yevvà zaî npoflàXXet, zaî xo yevvwpevov
zai xo npoj3aXXô|ievov ©eôç èaxtv, éxàxepov èv x^j aù-fl xfjç oùataç évôxrjxt
piexà xoû yevvôvxoç xat npojiàXXovxoç ©eoü. Toûxo xfjç ntaxewç èaxtv
ûnôfreatç. 'Apa xe oùv èaxtv ô ©eôç yevvôv xai npo[3àXXwv, xai à'pta èaxt
Aôyoç zaî Ilveüpia, xô xe yevvwptevov xaî xô npopaÀXôptevov èÇ aùxoù.
so ’AXX’ ènetnep ô ©eôç riaxïjp Xéyexat xaî npôç àptcpw |ièv yevtzwç, npôç
Sè xôv Ï’tôv etotxôç, xafrô a^ptatvet xô IlaxTjp ovopia xôv yevvôvxa* xô
yàp npopoXeùç Oaxepov ùnô xtvwv StSaaxàXwv /àptv aatpfjvetaç èntvevôïjxa'.
f. 54 v xaî otaaxoXfjç | èv x^j StaXéçet, wç àv •rç xôv ôvopiàxwv aùvxa^tç àxôXoufroç
rt, npoXéyexat pèv ô lïaxrjp, oxt xai npoentvoetxar énexat Sè xô xoû î’'oû
ss ôvopa, Stôxt xaûxa àvatpoptzà èaxt xà ovôpaxa zat èv xÿj xafr’ ^ptâç
auvijfreîqc’ Xotnôv Sè xô xoû llveûptaxoç àxoXoufreÊ’ où yàp olôv xe xaûxa
à'pcpw voeîafrat àpa, Sûo ôvxa, èj àpa Xéyeafrat, ôanep xai àpa eîatv-
àAÀà etvat pèv àpa Sûo ovxa zaî àpa àv?a)(£tv èx xfjç aùxfjç àpxfjç, 'ô
6 eiç om BLO 14 to oui B 24 âxoXovS-ia
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
333
tî èvôtïjç aùrwv Tfjç tpùaewç xat ànopta otowotv ùnepçuwç- àpa Sè
zat XéyeaO-at xat voeta&at ô rpdnoç toû voetv "ïj toü Xéyetv ^pwv oùSapôç
Tjy/wpet ‘	‘(à? P-£T’ vooûpév Te xal Xéyopev àvO-pwnot.
'ïnozetpévou toIvuv toû tov 0eôv llaTepa Xéyeafrat pâXXov npo-
poXéa, et xat npopoXeûç èaxtv ô aùxôç, el tô üveûpa npooeyw; wvôpaaro s
perà tôv llarépa, èvoetx’ Sv etvat tô Ilveüpa Hôç, otoTt e? xal ô üaxTjp
tôv yevvâjvra xat npopàXXovra StjXoî, ènetSàv npôç àpcpw axonfjrat Tà
npoayôpeva npôawna, àXX’ ènetSàv npôç èv ôptafrjj rtpôawnov àva^épeaô'at,
etc TTjv et’StXTjV auvéXzeTat èvvotav toû yevvtùvroç, ènetSrj èv èart npôawnov
tô yevvwpevov, B-àxepov Sè npopaXXôpevôv èaTtv èv roîç alxtaxotç- xal w
oùtwç el tô üveûpa npoaex®? èXéyexo perà tôv llarépa, èvoetT’ Sv Hôç
etvat, xal ô Hôç perà tô Hveûpa Xeyépevoç èvoetT’ Sv xat toü üveûpatoç
elvat Hôç. Kat wanep vûv alxtoç xal alTtaTÔç ô aùxôç voetxat Hôç
ûn’ èvtwv, St’ Tjv Xéyouat xàljtv, oùtw xat tôte tô üveûpa xal Hôç àv
etvat tô aÙTÔ toü ÜaTpôç èvoetxo xat toû Hoû natTjp aùD-tç, xal yjv àv is
/] TOtaÛTïj aôyX’jatç oùz èv rotç ôvôpaat pôvov, àXXà 8$] xal èv | toiç f.
npàypaat- tô yàp toù üveùpaxoç npàypa, rotcéSe ùnôaxaatç frela èaxlv,
où tô yevvï]TÔv elvat èartv, àXXà tô èxnopeuxôv toü Sè Hoû tô jjlovo-
yevwç èx toü ÜaTpôç elvat, Srt Te SïjXovôxt pôvoç xat ort èx pôvou- rot-
aûTat yàp slatv al xfjç ntaxewç nepl aùxâjv ùnoD’éaetç. alç Set t’ àXXa ao
onwç Sv auppalvot axoneîat>at.
üpoentvoeèxat pèv oùv ô llaxfjp xal àpcpoxépwv wç alxtoç, àXXà
npoaexwç ptèv toü Hoü npoentvoetrat, d)ç toût’ aÙTÔ üarrjp wv xal Xeyô-
pevoç, ônôxe npôç tôv Hôv Xéyerat- St’ aÙToû Sè xal toû üveûpiaxoç
npoentvoetTat • xivreOfl’év èartv, Sri npoentvoetrat pèv ô üarijp toû Hoû 26
wç alrtoç aùroû, npoentvoetrat Sè o Hôç roû üveùpaxoç oùx &<5aùrwç,
àXX’ wç Hôç, et xal toûto oùSèv fjrrov ùnô rtp ttjç alxlaç neptéxerat
Xôytp • ô rtveç pf( vofjaavreç èx toü Xéyetv tôv Nûaarçç Fpïjyôptov, Sxt
npoentvoetrat roû üveùpaxoç ô Hôç xarà rôv ttjç alrtaç Xôyov, otovrat
nentareuxévat rôv àytov ptT] àpa ô Hôç aïrtôç èart roû üveù|jtaroç- où so
yàp Sùvavrat vj où poûXovxat auvopàv, Srt ô StSàaxaXoç èxet xarà pèv
rôv rfjç çùaewç Xôyov èv elvat xat àpa ncévra Xéyet, frewpeîafrat Sè àXXo
àXXou npôxepov xarà xtva Stacpopàv èx roû Xôyou rfjç alrtaç àvlaxouaav
ènt nXéov Sè Sfjnou ô rfjç alxlaç Xôyoç roü alrtôv rt elval èart, Stôxt xal
tô alrtarèv elvat xal rô d)Sl nwç alrtarôv etvat ùnô rôv rfjç alrtaç Xôyov se
èaxt, xal navra xaûxa ôpoû xoü Xôyou xfjç tpùoewç ànoStaoréXXovrat,
zafh’ Sv oùôepla otâxptotç oùxe àptB-pôç oùte npo^swpetaêat oùxe ènt-
9-swpetoB-at èaxtv èv roîç 8-etotç.
16 xal èv. xàv B 19-20 toiavta BLO 34 ti om B
334 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 55'- "Ort Sè TaûTa àÀT)^ èaxtv wç BtéaTtxxat | Ttap’ vjjjifbv, aùxôç ô Baal-
Xetoç ptdpruç èv xfj rcpôç Tà; Kavovtxàç èrctaroX^- „Tô Bè Ilveupia ri
Æytov, ipyjat, Ilarpt [jièv xal Ytw auvaptB-pieÎTac • 8tô xal ùrcèp tà|V xxtatv
èart • Téraxrat Sè wç èv eùayyeXlw 8eStSdy(ieB'a rcapà toû Kuplou elrcôv-
sxoç- , üopeuO-évreç parcrtÇere etç tô ovopia toû Ilarpàç xal toû Yloü xal
toü dtylou IIveùpiaToç1. 'O Sè rcpoxtO-Elç Yîoû vj rcpea^ûrepov Xéywv IlaTpôç,
oûtoç SvMararat pièv xfj toû 0eoû 8t8axfj, SXXôrptoç 8è rfjç uytatvouar^ç
rctarewç, fJivj Sv rcapéXafie Tpôrcov SoljoXoytaç StatpuXaTTWv, àXX’ éaurw
xatvo^wvlav eîç àpéaxetav àvO-pwrcwv èrctvowv. Et yàp àvwrspov 0eoû,
-to oùx ex toû 0eoü. réypaitTat Sé- ,Tô Sè üveûpia èx toü 0eoü‘- et Sè èx
toü 0eoü, rcwç rcpeapûxepôv èaxt toü è^ où èart; Ttç Sè xal fj rcapàvota,
évôç Svroç toû àysvvTjTou, SXXo Tt Xéyetv toü àyevvTjrou Svwxepov ; AXX’ oùSè
toû Movoyevoüç rcpôrepov  oùSèv yàp piéaov Ytoû xal IlaTpôç. Et Sè pir;
èartv èx Oeoü, Stà Xptaroü 8è èartv, oùSè eari tô rcapdrcav • ware rcept
15 t))V rd^tv xatvoxopita aùr^ç rfjç ùrcdp^ewç àD-érrçaiv ix£t X®1 TTpç
ntarewç èaxtv àpvïjatç11. Et pièv ouv oûSév èaxt piéaov Yloü xal IlaTpôç,
Btôrt où Suvaxôv èaTt tôv llarépa yevvâv, rouréart rcpodyetv rî]v ùnôara-
atv toü Ytoû St’ SXXïjç ûrcoardaewç, rlç àrcorcXfjpwatç yevvàv pièv pur,
SûvaaO-at St’ SXXïjç ùrcoardaewç, rcpopdXXetv Sè St’ SXXïjç, èntarçç te oùawv
20 twv èvepyetwv toûtwv èv rtp Ilarpî xa! rwv xar’ aùràç rcpoayopiévwv
rcpoatbrcwv tawv rs ovrwv rcavrdrcaat xal èx Tfjç aÙTfjç alxtaç ôptorl|jiwç
xal aupi^uwç rcpoïôvrwv, rcXïjv xaxà Std^opov xpôrcov àppfjTWç. Kal xaûxa
f. 56 rwv StSaaxàXwv èv rcoXXotç, Wç Sarspov BEt/^aexat, | npoae^wç Xéyetv
Soxoûvrwv xal dpt^w rcpoïévat èx roû üarpôç, èrcetSàv ttjv àpt^orépwv
25 xdÇtv, alrtard état, rcpôç r)]v ÎSlav B-Ewpwatv alrtav • et Sè Stà roûro
oùSèv èart ptéaov Yloü xat üarpôç, Stôrt üarfjp, aïjpialvet rôv yevvwvra
xal Xéyexat rcpôç rôv Ylôv, xal Ylôç àvrava^epôpievd état, xal Tot-
aux!] ax^atç oùSèv rcpoaterat ptéaov àXXwç te xal et pteairsuaetE rà Üv£ü|i,a,
xoûx’Sv Ylôç et7] xal rà npôxepovi etpijptéva èrcotro. Ttç èvrEuHev àvdyx!]
so xôv Ytôv rctareûetv roü üveû|jtaToç atrtov otà rô oùrw rcpoO-ewpeîaB’at
toütov toû üveûjjtaTOÇ ; IIwç Sè xal BaalXetoç, et rotaûrïjv yvtùptïjv elx£
rcepî roù rcporerdxilat rôv Ylôv roû üveûptaroç, yjv aùxot è^ouatv, oùx
etrcev, Srt rcwç èarat rcpôrspov roü è£ ou èart; üoXù yàp roûro Spaart-
xtbxepov av ïjv, etrcep rjv SXrçD’éç, xat àpta oîxetSrepov, wç rŸjç aùrfjç atrla;
os xwXuoûaïjç rcpoxexdxfrat tô üveûpia xoü te üarpôç roû re Yloü. ’AXXà
SfjXov, Srt wç Ylôv rcpoerctvoet roû Ilveuptaro; rôv Ytôv ô BaalXetoç, où^ wç
atrtov, auv^côwv Tp^yoplw xtp rcàvu Xéyovxf „0éXw rôv üarépa ptetÇw
elrcetv, è^ où xal rô ïaotç elvat rotç ïaotç èarl xat xô elvat- roûro yàp
2 P. G., 32, 396 B 6 nÿon&elt Yiàv BLO 37 P. G., 36, 420 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	335
napà nàvTwv ôoiWjSETat, xal Béootxa TTjv àp^v ptij èXaTTÔvwv àpy^v
notf(aw, xat xafrupptaw Stà TfjÇ npoTtprjaewç. OéXw tôv ïfôv npoTtptîjaat
toü IIveùpiaToç (bç l’tôv, xat où -juy/wper !1C- T° pânTtapta TeXetoüv pie
otà toù IIveùpiaToç1'. Kat oùtoç yàp èpteXXe ptév, tprjal, tôv üaTépa ptet'Çw
tbç atTtov Xéyetv xal wç tôv èÇ où xat | tbç àpyjjv, àXXà xwXûet aÙTÔv f
ô tpïjat Séoç. ’EpteXXe Sè xal tôv l’tôv Xéyetv ptetÇw v; npoTeTayptévov toü
IIveùpiaToç, àXXà xwXùet tô IBànTtupta.
Oùte yoüv Xéyet, ÔTt èjjteXXe npoTtpwjaat tôv l’tôv toù üveùptaTOÇ wç
àpyj/V Y] atTtov toù IIveùpiaToç, àXX’ tbç Hôv, oÙTe OTt ùnô toù aÙToû
Séouç xextbXuvrat, ûcp’ où xal tô TtpÔTepov, àXXà xwXùet, tpïjatv, aÙTÔv n
xàvTaùa-a tô toù IIveùpaToç à£tw»ta. ’EyyùO-ev 3’ àv fjv ÿ) Tfjç àpyfjç xal
Tïjç aÎTtaç ùnSpwTjcnç, etnep è^oùXeTO Xéyetv xal tôv ïlôv Beîv Sv xaTà
ttjv àpxTjV npoTeTtptTjaO-at toù IIveùpiaToç, xat tô aÙTÔ Sv rtv Tîjç toù ïloù
npoTtjjiTjoewç npôç tô üveüpia xwXupa xal Séoç aÙTw Ttp BtBaoxàXw, et
ye xal ô aÙTôç èpieXXe TtU-eaS-at Tpônoç ttjç npoTtptïjoewç • twv aÙTtbv yàp i
“t-frepiévwv, Tà aùvà éneoO-at Set. Toûto Sè xat yXacpupôv àv rjv àXXwç
xal yâptev, wç vûv noXXotç Soxet, ùnô twv ÿjpitv àvTtBo^oùvTwv neptaSé-
pievov, et ô TpTjyoptoç èXeyev, Sti ^oùXeTat tôv ïlôv npoTtpt-^aat toù üveù-
ptaToç tw aÙTw Tpôntp, SéSte Sè [il] 36^ xat aÙTÔv èXdtTTOvoç àpxljv
notfjaat xat xafrupptoai Stà ttjç npoTtjjiïjoewç • àXXà StSvt ttjv TOÊijtv 2
TaÙTTjv, xatTot yapteoCTav oùoav xal ùnô noXXwv Stà toûto àonaÇopiévTjv,
oùx èytvwoxev oùaav àX^Tj, Stà toûto nap^TilpaTO Snep xat £àov xal
âx6Xou9-ov wç èx toû npotpatvopiévou Soxet, xat àxof) /àptev ^Xwç eînetv-
àXXà xal npoTt|iTpewç alvtav xal Séoç, ônep aÙTÔv èxwXuev, àXXa napà
Tà npoetpïjpiéva t£8-vjat, Tfj nap’ ^|iôv ntaTeuoptéviij ouvàSovTa Talçet. 2
'H[ietç Totvuv xavà tôv ptéyav BaotXetov oùve toû ÜaTpôç tô Ilveùfjta
npoTtO-epiev, oÙTe | toû Ttoü, àXX’ Sv napeXapoptev So^oXoytaç Tpônov Bta- 1
’puXaTTopev, wctt’ oùSè xatvoTO[ioû|iev nepl ttjv Tàlçtv. O't Bè Stà tô oùtw
"juvTeTà^b-at Tà 0-eta SvéptaTa xaTà TïjV twv un’ aÙTOtç arjiatvopévwv
npayptaTwv àxoXouB-tav, é'Tepàv Ttva TaÇtv èntvooûVTeç oïxoO-ev, f]v ànô s
Tîjç ô|xot6T7jToç tôv ^uotxwv npayjjtccTwv Xapfjàvou'jtv • tbç ô oùpavôç ptèv
SïjXovÔTt nepté^et nàvTa ôn’ oùSevàç neptexSptevoç, al Bè èv aÙTtp atpaîpat
nepté/ou-jt te xal neptéxovTat, f; Bè yfj nepté)(eTat ptévov xal wç xtvet
[lèv ô oùpavôç xtvoùptevoç tôv TjXtov, ô Bè xtvoùjjtevoç toiç Çwat nàot Tfjç
ÇwTtxfjÇ xtv-fjaewç a?Ttoç ytveTat • xal wç yevv# (ièv ô ’ABàpt tôv ô 3
Bè Sr^-ô- yevvâ tôv ’Evwç xal ô ’Evtbç oùBéva àXXov, el Tuxot ùoTaToç
wv 7) tbç ô ’ABàpt ptèv t!]V Eùav, Bè Eùa pteTà toû ’ABàpt aùfrtç tôv
tb Bè] napaBetyptaTt 0wpt<2ç xéxprjTat. Ol Totvuv TaûTa XéyovTeç xat
17 v(aîv B
336 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ttjv npoaxTtxijV freîou npoawnou Sûvaptv zaî èvèpyetav èx rfjç naTptxfjç
ûnooTàaewç ôtapatvouaav npôç tôv l’fôv Stà t^v xotvwvîav Tfjç tptûaew;
k'> aÙTotç, pié^pt toûtwv taxaafrat St’t’axuptÇopevot xafrànep vopofreToûvTeç,
tô Sè IlveOpa TaÛTTjç ànozXeteafrat Stà tô éa/aTov etvat. o5toi eîatv ot
5 nept Tïp Ta^tv xatvoTOpioüvTeç xat nàvxa cpûpovTeç.
’AXXà Xéyouatv, §Tt f) Ta^tç fj xaTà tï,v npoentvotav oùx èaxt npay-
piaxtxf(. àXXà Soxet pàXZov etvat èx Tfjç nap’ fjpwv fréaewç • xotaûxa yàp
état xà xaaà xfjv fjpexépav ènîvotav. ’O Sè fretoç BaatXetoç rîjV ènmexij-
oeujxévTjv Tj frextxfjv xà£tv ànô twv fretwv èXaûvet, àXXà cpuatxïjv Ttfr^ac
w xat npaypaxtxf(v. — <J>ap.èv Totvuv npôç toûto, Sxt BaatXetoç xat àpcpôxepa
L 57- Xèyet, Sxt xaî tpuatxfj | èaTt xaî npaypiaxwST;;, xaî ÔTt èx xrfi twv ôvopà-
twv s?t’ ouv npoawnwv àxoXoufrîaç àvîa^ouaa. ’frijaî yàp • ,’EaTt Tt xàçewç
eîSoç, oùx èx Tfjç nap’ fjpiwv fréaewç auvtaxàpievov, àXX’ aùxîj x^j xaxà
cpûatv àxoÂoufrt'a auppatvov“. Kaî nàXtv „Ilwç ouv eùXoyov àpveîafrat
i.i ttjv TaÇtv, è<p’ èv èaTt npÔTepov xat Seûxepov, où xaTà xtjv fjpiexépav fréatv,
àXX’ èx TfjÇ xaaà cçûatv aùxotç èvunap^oua^ç àxoXoufrtaç" : Elxa xaî
napàSetypta xtfrrçatv, wç Tt>> nupt npôç tô tptôç èaTt tô èÇ aÙToü • ëv TOÛTOtç
yàp npôxepov tô atTtov Xéyopev, Seûxepov Sè tô ân’ aùxoü. où Staaxïjpax:
/wptÇovxeç àn’ àXXïjXwv xaûxa. àXXà tw Xoytapw toû atTtaToû npoentvo-
2o oüvneç tô atxtov. Kaî tô napàoetypa toûto nept Tfjç npoentvotaç Vjv o
IlaTTjp toû l’toü npoentvoetTat èaTtv  èxet yàp nepî Tfjç xàEeoiç toû l’toü
npôç tôv IlaTépa npaypaxeûexat npoùpyou" èÇ wv Sè àXXofrt Xèyet. xaî
nepî Tfjç npoentvotaç, fjv ô IlaTTjp npoentvoetxat toû ITveûpaxoç, àXijfré;
èart. Atà toûto yàp IXeyev èv "rjj npô (itxpoû piv^oveufretaT; èntaToXÿy,
25 p,)] 8etv àvwTepov toü ©eoü Ttfrévat tô Ilveüpia, ènet ô ©eôç èE où èaTtv,
aÙToü npoentvoetTat • S] Sè aÎTÎa toû npoentvoelafrat tôv Ilanépa Ttou ne
xaî IIvetjpiaToç aÙTTj [xèv oùx èaTt xaî toü npoentvosîafrat tôv l’îiv toû
IIveû|xaTOÇ' où yàp St; wç atTtôç npoentvoetTat- ùnô tôv aÙTÔv ptévTOt ye
xafrôXou Xôyov èaTtv- èç yàp ÏEôç npoentvoetTat, TouTéaTtv tîiç ùnôaTaatç
se npoae^wç npoentvooûptevov è^ouca tôv IlaTépa Stà tt]v àpteaov twv ôvoptà-
twv toûtwv a^éatv, <i>ç elpr/Taf toûto Sè èx toû Tfjç atTtaç Xôyou au[i-
[jatver ôaTe Ÿjv cpaptev ^pteîç Tàiçtç twv fretwv npoawnwv Ttp Te BaatXetto
f. 58 xaî rpïjyopttp Ttp ©eoXôytp ènôjjtevot, | npayjjiaTtx/| èaTtv èv toîç fretotç xaî
àvayxaîa, à'xe npay|iaTtxiv frepéXtov ëx°uaa- tô yàp tôv pièv ï’tôv Seû-
35 Tepov àptfrpietafrat pxsTà tôv IlaTépa ôç èÇ èxet'vou yeyevvijpiévov, tô Sè
Ilveüpia, et xaî npoae/wç èaTtv èx toû llaTpô;, àXX’ àç pii] ïïôv, p.exà
tôv l’îôv àptfrpteîafrat xaî Xéyeafrat, xaî St’ aÙTOû xaî aÙTÔ npôç tôv
8 âiïoxvÿiÇ,ofj.eva L 7 nap1 îjfûv L 12 P. G., 29, 557 A n om B
14 P. G., 557 B 35 y&yevtjfiévov A
EXÉGE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS	337
llarépa àvatpépeaD-at, rouréart pi)] StelpYeafl-at toû lïarpôç Stà rî]V toû
Ytoû [neaoXà^atv, TaûTa Ttàvra TtpaYptartxôv O-epiéXtov s/ouot ttjv TtpaY"
ptartzT,'/ twv fj-etwv TtpoaÔTtwv Stàxptatv • et yàp ptf] TaûTa )]pT7]TO TTjç
twv TtpoaÔTtwv Staxptaewç xal twv ISiorf/twv aùrwv, àarap oùx èceart
pteraTtoteîv, èÇf]V àv TtposTttvoetv raûra xaî àXX^Xwv w; éxàarore tû^oi. b
Nûv Sè T, re twv TtpoaÔTtwv Stàxptatç àTtapaTtot^rôç èartv, tj re ràljtç
aùrwv àvaYxata èart xat ôaaûrwç àel èxouaa.
tS'. KaS’ôÀou Ttept ~t}ç èv toîç B-etocç ràlçewç Ttç èartv.
'Qç àv Sè auveXôvreç rôv rcept rfjç rà^ewç Xôyov xarà rô xotvôv 10
Tf(ç èxxXïjalaç cppôvijpia àiroStbptev rotç eùaefleîv où çtXovetxetv flouXopiévotç,
Stort xafhâzep àpvvjatç èart rrjç Tttarewç rà ri]V oùaav rà^tv àvatpeïv,
oùrw xal rô tt]v pii] oùaav xatvoropteîv oùSèv ^trôv èart xarà rôv Baat-
Xeiov, eîSévat Set, Srt f) rwv 0-etwv TtpoaÔTtwv IStôrrçç xal ÙTtap^tç àxtvijrwç
éxàartp <puXarroptév7], roûr’ èartv rrjç 0-etaç TptàSoç ràlçtç, rà Sè XotTtà, w
ort xarà rôv Tfjç atrtaç Staxptvovrat Xôyov xal ôSé ttwç xal. Srt aWo
àXXou TtpoD'ewpeïrai Stà raûra, tÿjç Seurépaç raûra S’ewptaç èart1 xal Stà
roûro tprçatv ô BaalXetoç, wç 7] rapl rr]v rà^tv xatvoroptta aùr^ç rijç ÙTtàp-
Içewç àS'érîjatv éxeL I H Sè rwv fhet'wv TtpoaÔTtwv IStôrTjç xal Oraiplçtç f. 58T
StaxexptjièvT] toîç rptal roùroiç ôvôptaat xat piôvotç xal àpxoûvrwç xal 20
oùrw auvreraYptévotç ôç TtapaSeSopiévov èart, xaraçatverat.
'O Y“P Atovûatoç, Sv pierà IlaûXov i) rwv /ptartavwv èxxXïjala Ttpôrov
iTrtYtvôaxet StSàaxaXov, èv rtp rcept yjvwpiévr/ç xal StaxexptpièvTjç freoXoYtaç
Xôy<P Ttpôrov ptèv rlO-y]at rôv rcept tt]ç èvwaewç Xôyov, xal toütov Ste^eXO-wv
txavwç, ènàYet auptrapatvôpievoç  „Kal oùSéva rwv èv roïç Oetotç Xoylotç 26
àStaarpô^otç èvvotatç èvrefrpapipiévwv otjjiat Ttpôç roûro àvtepeîv, Srt rà
O-eoirpeTtf] iràvra ôXy] t^] fteap^ta Ttpôaeart xarà rôv fheoTeXf] Xôyov
Elra Ttpôç rôv àvreTtàYOvra rijv aÙYXuaiv (èSolçe yàp av Ttvt, tt]ç xot-
vwvtaç èttl navra Stapatvoûarçç, toîç 8-etotç TtpoaÔTtotç ptTjSèv aùroîç ùno-
XeÎTteaO-at EStàÇov, xal oùrwç aùrà ouY^ze/Oaihat) îtpoartft-Tjatv Srt O-eo- so
XoYta rà pxèv fy/wpièvwç TtapaStSwat, rà Sè Staxexptpiévwç11 • Kal Ttpôrepov
etTttbv rà ^vwptèva, eù&ùç èTidyet' „Tà Sè Siaxexptptéva rô roû Ilatpôç
ÙTtepoùatov ôvopta xat XP’^lJia z0“ ï"tQù xa^ UveùptaTOç, oùSepiiàç èv roùrotç
àvrtacpo^Tiç ôXwç xotvôrTjroç èrataaYO|iévT]çu • ôare rwv pièv O'eoîtpexwv
àitàvrwv ôXpj r^ 0-eapxla xotvwv ôvtwv ôç aùrôç çirçatv, êxàarou Sè rôv so
rptwv roûrwv ôvopiàrwv re xal xP^pt^vwv àxotvwvTjrou Ttpôç rà àXXa
^uXarropiévoD, ptT]Sepitav YlveaO-at aÙYXuatv-
9 jrpoaoJjtoiç après fMoiç aâd B Le titre est omis par L 25 P. G., 3, 637 C
26 3iaarpo\poiç L 30 P. G., 3, 640 A 32 Ibid., 640 C
Œuvres de Georges Scholarios, II.	22
338
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
’IoUtTttVOÇ 8è èv Ttp rcepl ’TCt'jTeWÇ oùtw Xéyet • „Tô àyévvïjTov xaî
yevvTjTÔv xai èxrcopeuTÔv oùz oùtjt'aç 8rl\amv.â, OTjjjiavTtxà Sè twv (ntoa-
f. 59 Tàaewv eiolv • Ixavà yàp Zjpii v Staxptvat | rà rcpôawrca xal ttjv ÜaTpôç
xai Etoû xal àyîou nveû|jiaTOÇ SStaÇôvTwç Setxvùetv ùrcouTa<otv“.
5 Toùtoiç àrcapaXXàxTwç ércépevoç ô freoXôyoç FpTjyôptôç cpïjatv • ,Aùtô
Sè to p,Tj yeyevvîj<ifrat xal tô yeYsvv^afrat xai tô èxrcopeûeafrat tôv p,èv
ÜaTépa, tôv Sè l’tôv, tô Sè Toûfr’ Srcep XéyeTat Hveûpa àytov rcpotnjyô-
peuaev, ïva tô à'jûy/uTov atûÇiycat twv Tptwv ùrcoaTàaewv“. Kai rcàXtv ô
aÙTÔç èv tw rcepl üveûpwToç • ,,’ESet yàp Tàç tStÔTTjTaç pietvat üarcpl xat
io ritp xal àyltp üveùpaTt, tva pi] oùyxuotç rcapà Tÿ(. freÔTijTt, ttj xal Tà
àXXa elç Tàlçtv àyayoûoi[)“.
Kal Stà rcàvTwv twv StSaaxàXwv, àXX’àpxoûatv oùtoi rcpôç tô rcapôv,
SetxvuTat, Sti Tà^tç twv frelwv rcpoatbrcwv èaTtv àxotvwvrpcwç aÙTOtç
èprcoXtTeuopévïj xal àauyxuTwç twv IStwpàTwv Stàxptatç, xal tô xafràrcep
is èv aÙTOtç tô xotvôv àStàTpijTÔv èaTtv, oùtw xai tô tStàÇov àverctptxTOv
elvat- StaxptvovTat Sè tw p.àj yeyevvTjo&at xai yeyevvTjofrat xal èxrcopeùe-
afrat, xal fréta ^uotç jute-ü’ éxàoTou toûtwv ètrciv yj ùrcôaTaatç. "Qare
tô ttjv Stàxptatv atbÇetv twv fretwv ûrcooTàoewv xai tô toü ÜaTpôç ovopia
xat xpîjBa> toûto Se ètni tô yevvàv xal rcpofiàXXetv, Sti toûtô ètJTt üaTrjp
20 yevvTjTwp xai rcpopoXeùç, toûto Totvuv tô ovopia xai /pîjpa PjSevl twv
àXXwv ôvopàTwv ts xai xP’JP^twv èrctxotvwveîv Tifrévat- woaÙTwç Sè xat
rcept twv àXXwv ôvopàTwv Te xai ypr'paTWv, toüt’ èart tô ttjv TàÇtv Sta-
Tr;petv ^pàç • àpxeî yàp oùtw Xéyetv, àXXà p-?, Sti TBTà/aTat rcà freîa
rcpéawrca oùtwç - èxetva yàp ol'Saat pôva rcepl Tfjç èv atptat TàÇewç àxptpGjç-
f. 59T?jpiàç Sè poùXovTat [jiôvov ttjv èx twv freorcveûaTwv Xoylwv | èpi^atvopiévrjv
rà^tv aÙTOtç, xafrôaov àjpiîv auyxexwp^Tat, TaÙTÔv xal StaTTjpeîv àxtvrjTwç
xai SpioXoyetv.
Où cpapjièv Totvuv ^jietç oùSè tpalTjpiev àv rcoTe, Sti ô IlaT^p èart rcpwToç,
SeÙTêpOÇ Ô l’tôç, 7] TptTOV TÔ Ilveüpia TÔ àytOV, WOT£ xal Stà TÔ TptTOv
io elvat, xal è^ àpi^otv toûto rctareûetv atTtaTtxwç, wç Srj rcpoTépwv, Æ»ç Ttveç
rcaxÛTepov Stavooùpievot Xéyouotv, oïovTat Sè XercTÔv Tt Stavoetafrat- àXX’èv
Tfl àxpa xai àrcXouoTàTig Tîjç freiaç oùotaç evÔTTjTt Tpla rcpàypiaTa etvat
rctaTEÛopiev, bit’ oùv Tpetç t’8iQT7;Taç, epyw xat àXirjfreta Staxexptptévaç
àxotvwvT[TWç, xal tô auptrcav etrcetv, ùyecjTïjXutaç, xat TaûTa t] TaÛTaç
35 elvat Xéyopiev Tàç fretaç Tpetç ûrcoaTàaetç, àç xal àptfrpietv xal opioXoyetv
èStSàxfrïjpiev- xal wç èStSàxfr^ptev, oùtw Set xal àptfrpietv i^piàç xai ôpioXo-
yetv xai StSaaxôptevoç rcpwrcov, Sti Set pie rctuTeùetv elç tô ovopia,
àxoüoat pièv àvapiévw toü Oeoû- Ttp Oetp yàp ttjv rctartv àrcoStSoafrat
1 P. G., 6, 1212 A 5 P. G., 36, 141 D 9 Ibid., 165 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	339
Set’ fj Sè yàptç tôv 0eôv xat Ilarépa etvat StSâazouaa. toù Ilarpôç;
tpjatv àxoùaaç Sè toù Ilarpôç, oùte p-é^po rourou ri]V Stâvotav t'arfjpt,
àXX’ èxSéyopat rôv ï’tôv, oùr’ ènetSàv àxoùaw rôv ï’tôv, Tïp êvixÔTTja
roù ôvôparoç ànoXeînw, àXX’ èxetvfj auvéyet pe nàvrwç, Saxe ptav èv
àjicpotv rfjv 'p'j'jtv xat ro Tfjç S-soTT/Top ôvopa auvopâv ùnô oè rw Seapw 5
toù êvôç ôvôparoç xat roù àytou Ilveùparoç ènayopévou, nept pèv Tfjç
npôç ï’tôv xaî Ilarépa evôtTjTOç aùroû, oùx àptptyvow. fQç Sè yvoùç oXov
rô rfjç TptàSoç puarfjptov, Xotnôv àvaarpéçwv àvaStSâaxopat ro ôvopa
toù Ilarpôç xat npôç ro Ilveûpa rô àytov àvacpépetv. Nooùpev yàp Xotnôv
| rov Ilarépa, où xarà rvjv Xéttv, wç fj àvlïpwntvf) eyet «JuvTjô’eta, àXXà f. 60
xarà tï,v StSaaxaXtav rfjç /âpirop- xaî où xwXùet (te ô ï’tôç rô Ilveüpia
ntareùetv Èx roû IlaTpôç, tôanep aùrôç èartv èÇ aùroù1 ëv yàp otSa pterà
roû Ilarpôç rôv Ttôv, oùSè ntareùw rptrov rô üveüpa, àXXà pterà rôv
Ttôv èntytvwazwv roùro wç àreXfjÇ, <nç reXetoupevoç auvànrw roùro r^
àpy^j rtp Ilarpt, zat Si' ï’toù ptèv aùrô xaî ntoreuw xat Séyopat xat 15
auvànrw rtp Ilarpt cpwTtçôpevoç • cpwTtaO-etç Sè zaXwç xaî rtp zàXXet rfjç
âppïjTou &eoXoytaç raùraç zarauyaaS’etç, ôaov ptot auyzeydfprjTat, ntareùw
roùro, pterà xoù ï’toù, rfjç B’Etaç tpùaewç, Xéyw Sè rfjç narptxfjç ùnoarà-
aewç ànavtayetv • èv aùrtp oè rtp ï’îw elvat, npoeXD-ôv re zaî npotôv êx
Ilarpôç, xat otov etnetv aùroû Strjxetv xaî Stïévat xaî ouvotfpzetv fheo- 20
npenwç, xaD-ânep ô ï’tôç zai rô Ilveûpa èv rtp Ilarpt état zai èE aùroû
re zaî èv aùrtp npot'aatv- oùrw yàp fj àzpa rfjç fl-eiaç ^ùaewç évôrfjç xai
ànetpta zat 7) àXfjtltvl] rwv D-etwv npaypàrwv roùrwv Stâzptatç cppovetv
àvayzàÇouat, zai vôfjia rtzrouatv èv èpot, ôSr/yta Xôyou zai yâptroç
^wrtaptp auvappoXoyoupevov ’ zai oùrw xarà tôv B’ôoXoycv Tpïjyôptov evî 25
cpwrt neptaarpânropat zat rptatv à'pa.
Oùre Sè vow rfjv TptàSa xar’ eùD-eîav ypapprjv avjpetotç ôptÇopévfjv
xai népaat xetpévotç ètpeEfjç zai àXXïjXa StaSeyopévotç, oùr’ èv ay^patt
zùxXwv èp^eplXTjpévwv, oùr’ èv pt'Çifj xaî xXàSotç àXXfjXwv ànTjprrjpévotç,
rîj àpxjj Sè povov ivoupévotç, r^ pic/;, ouS’ ùnô TOtaùxatç rtalv etxôat ttjv 30
àpprjov èxetvïjv ëvojatv tpavràÇopat xaî Siàxptatv  roùrwv yàp è'zaarov
oùy SXov fjptv napt’arTjat rô puarfjpto >, oùSè | npôç nàaav fjpîv èiçapzeî f. 60T
Ttjv roû Çïjroupévou xaràXrpitv, àXXà npôç ptav ypetav XuatreXoûvTa, npôç
àXXryv noXepoùat xat pXànrouat xat rfjç àÀr^et'aç àno^ouxoXoûat. Atô
zat npôç pèv oS^ytav xwv ânXovarépwv fj rwv àvfharapévwv t^ àXr^eta so
npoSTjXôrarov eXeyyov xoùrotç èypvpavxo rotç napaSetypaatv ot StSaa-
xaXot, à?Joç Sè àXXotç, xat où xotç aùroiç ànavxeç oùSè navrayoû rotç
aùrotç. ùtà roûrô pot xarà rôv HeoXoyov rpfjyéptov fjpsae ràç pèv etzôvaç
30 xai après èvovtuévoiç add BLO
22*
340 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
yafpetv èàaat xaî xàç; axtàç tnç àîraTTjXàç xaî Tïjç àXTjfteîaç àîroSEOùaaç-
aÙTÔv Sè ttJç E-ùaE^saTÉpaç èvvotaç è'/ôn^oV, ôdrffÿ Ttp Ilv£Ù[jtaTi /pai-
ptEVov, t)v èvTEüS’EV ÈXXap^tv sSs^ccijuiqv, TaÙTTjv eîç TèXoç StaçuXàTTOVTa
tnç yv7jatav xotvœvôv xaî auvôpuXov, tov atûva toütov StanopEÙEaB-at
s SiarÉ|ivovTa.
iltjTôûü) tolvuv sîç IlaTÉpa xaî Ytôv xaî àytov IIvefj|ia, xat oùtioç
ôptoXoyw. Kat npwTov ptèv ô|xoXoyw tov HaTÉpa, oti IFar^p èaTt- SsÙTepov,
TÔV YtÔV, OTt TOÛ IlaTpÔÇ EOTf TptTOV, TÔ I fvEÛpa, OTt OtJTE IIaT7]p OÜTE
Ytôç èaTtv, àXX’ èx toû llaTpôç èxKopeuTÔv èart. Kaî où Sùvajxat à/./.wç
10 ôptoXoyav, StÔTt Taûxa i)jMç èyst'j àSùvaTOv ô UaT^p yàp àet llaT-^p
èaTt xat piôvoç llaTrjp- Stà toùto où TïpOT^fxt tôv Ytôv toü llaTpôç- ttwç
yàp èaTat llaTr^p Etç, àXX’ où ptàXXov èç àz./.yZwv 6 üaTTjp èaTat xaî ô
Ytôç; Kat Ytôç £Èç èaTtv èv toîç S-stotç, xat Stà toüto où TipoTtD’Tjpit tô
IIvEüpia toü Ytoû- tüwç yàp èaTat Xoikôv etç Ytôç xaî Movoyfiv^ç, toü
15 nvEuptaToç; Etç T7(v toû Ytoü TOtiçtv pte-B-taraptÉvou ; 7j ntôç oùx èvteO'9'ev
naT^p èaTat toü Yîoû tô IIvEü|xa irpoeirtvcoiiptevov, wairsp vûv ô Yîôç
f. 61 ÎTpOpoÀEÙÇ TOÜ ÎTvEÙ|xaTOÇ Dlf ÈVttÜV KtaTEÙETat, | TOÛ IIVEÙptaTOÇ zpoext-
vooùptsvoç :
Aéytü ptèv oùv rcpWTOv tov IlaTépa • àXX’ où z.éyw OTt TtpûTÔç èaTtv ô
20 llaT^p, àXXà piôvov OTt lIaT7]p èaTt. Kaî peTà tôv IlaTépa tôv Ytôv ôpto-
Xoyâ», àXX' où z.éytn §Tt SeÙTEpôç èaTtv ô Ytôç, àXX’ 3ti ptôvov Ytôç èaTt
toü TTaTpôç. Kat ptETà tov Ytôv êptotwç tô HveOp-a ôptoXoywv, où Xéyto
OTt TÔ IIvEüpia TptTOV èaTtV, 7] ÔE'JTEpOV TOÜ YtOÛ, àXX’ OTt TIvEÙptà èaTt
toû 0eoü xat èx toü 0£oü. Et Sè XÉyotptt tov Yiôv toü nve'jptaToç atTtov,
26 xat TtpûTÔv fj,e Set Xèystv aÙTOv toû IIv£Ù|xaTOç, Etirsp xaî ô IlaT^p TtptôTÔç
èart toü Ytoû, xat oùx o’Sa Tt [làXXov èaTat, irptnTOç ïj ÔEÙTEpoç. Eî yàp
oeÙTEpov ovo|xàaat[jtt, aiwitâ) tô TTpùTov aÙTÔv Etvat, xat tt^v ùtt’ èvicov
Tt[iu)|xÉV7jv àStxw Tà^tv Et yàp [jltj eitj xaî irpÛToç ô Ytôç, oùxÉTt TptTOV
èaTat tô IlveOpta, |xy] ôv SsÙTEpov toü YtoO- Et Sè ôvo|iàaw tôv Ytôv
so TTpûTOv xat SsÙTEpov, EÙXafJoüptat, év^Ev ptèv, tôv tspôv ’AO-avàatov XéyovTa,
OTt èaTat tô aÙTÔ aÏTtov xat atTtaTÔv, xat ysvvwv xat yevv(l)|iEvov, OTtsp
àTOTTOV evâ-EV 5é, TÔV -S-EtOV FpTjyÔptoV TÔV 0EO?.ÔyOV tpàaXOVTa ÈptTtatXTl-
xœç toîç aîpETtxoîç, ïv’f, Ttç xatvà] ptt^tç yevvr/ToayÉvvTjTov • taœç yàp xat
ttiv èptàjv xatvrjv ptt^tv, o pxxj yévotTo, EÎpœvEuaETat Ttç, tô SsuTEpoirptoTov.
tw TaûTa pièv où cpTjpxt, àXXà ptàÀÀov xrj itptoTT] auvôotp netO-optat ÀEycùa^ •
„OùSEtç èv t^ TptàSt irpûTOç ï] èa/aTOç- oùSsiç ptéyaç 7] pttxpôç“- xat
tw KupîXXtp iTEpî pièv toü Ytoü XéyovTt èv t^ è^yfjaEt toû ,,’Ev xpx^l
rjv ô Aôyo;“ • „Kàv yàp èx IlaTpôç vof(Tat xaî XÉyrjTat, àXX’ oùx exçdXoç
38 «ÂÂ3 om L
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
341
yjpiîv zal Çévoç, t] wç lier’ aùxôv Seûxepoç Ela^aExat, àXX’wv èv aùxtp xal
auvunàpxwv aùxtp ) zal èÇ aùxoû necpTjvwç xaxà xôv dpprjmv xfjç 8-etaç f. 61'
yEW^aswç xpônov  nepl Sè xoû llveûpiaxoç Xéyovxt, oxt xplxr] xaxà [jtévir]v
tov ôvoptàxwv Tïjv aùvxa£tv èzcpépexat npôç ^ptôv ») xoû ÜVEÛpiaxoç xX^atç'
àXXwç Sè èçîjppioaTat xtp 0ecp zal Haxpt, xafrànep xal xtp Tttp“,	s
’Azoûstç; Oùxéxt cp^al xpt'xov xô Ilveüpia. âÀÀ’tf xoû Ilveùptaxoç zXfptç
xptXT; nap’ ^(rôv npocpépexat xaxà jjiôvtjv xwv ôvopaàxwv xi]V auvrahv y^àptv
Sè StaXéïetoç zal xô npûxov auy/wpw xat xô pietÇov zal xà xotaüxa, tbç •
xal ot StSàaxaXot auvE/œpouv ‘ Et yàp xtç ùnepxi9,Évat fioùÀotxo xôv Hôv
xoû Ilaxpôç èv xf( xàlçet xwv ovopiàxwv, àvxepw, 8xt où Set xoû npwxou io
xal àyEW^xou xt npôxepov elvat- waaùxwç Sè xal et xô Ilveüpia Xéyot xtç
elvat àvwxepov xoû 0eoü, oùSè xoû Movoyevoûç Setv àvtbxepov aùxô xtO-e-
aO-at Sellçw, pii] Sxt ye xoû TlaxpSç. Kal xoùxotç ènaywvtoûpiai yevvatwç,
d>ç àv otôç xe w, ïva àsl IlaxTjp àpi^pi^xat npôxepoç wç naxijp, xal
ptex’ aùxôv ô l’tôç wç uiôç, xal xô Ilveüpia Xotnôv piexà xôv l’tôv, xal pii) is
x^j xwv ovopiàxwv xoùxwv àvxt[iexaaxàaet ij xwv npoawnwv EÙStàxptxoç
xàÇtç àvatpEtafrat 8oxr], zal xà xcûxwv lotwpiaTa peDtaxàjjieva xô xtjç
àX'zjH'tvŸjç TptàSoç (luaxtjptov àvaxpènwat. Taùxirjv etvat xyv xwv àylwv
ntaxtv nEnelapiEU-a1 xaùx7]v napetP^çapiEv zal çuXàxxEtv ôcpEt’Xopiev pié)(pt
xsÀEuxataç ^piwv àvanvofjç • xaûxTjv ol StSàaxaXot x^ç xafl1’^ptâç èzzÀT]-so
ataç, ol za&TjyEptôveç i^piwv, napéSoaav ijpitv èv xouxotç xotç D-ptyyotç
pièvetv ^piàç èxa^av xal piij ùneppatvetv.
Taûxa pièv oùv nepl xoû àÇtwpiaxoç Etpijxat xal xtjç xàlçEwç ’tjpitv, xwv
pièv | xotvwv Soypiàxwv xfjç ni’axEwç è)(opiévoiç, xàç Sè neptxxàç xe zal f. 62
àxp^axouç napa^uàSaç zat napeçôSouç xwv vûv ÇTjxoupiévwv èvtotç wanep 26
xt vôaïjpia xotvôv èxxôtpaat xe xal àvEÀoûat xaxà xôv B'EoAôyov Tp^yôptov.
tez. "Oxt Ê^atç xoû BaatXet'ou aux»] ^0-opàv uneSèlçaxo
wç ùnô xwv àvxtStacpepopièvwv ijpûv npoxopttÇexat.
’ËnEÎ Sè ènt/etpoûatv aù^tç zal àn’ aùx^ç xaùxTjç xrjç ^aswç xoû tepoü so
BaatXet'ou, nepl r;ç èvay^oç ènpaypiaxeuôpieS’a, Setzvùetv xôv l’tôv aïxtov
xîjç ùnoaxàaewç xoü àytou Ilvsùpiaxoç (cpaal yàp Sxt npôazetxat xtp fyvG)
xoùxtp, Sxt xô Ilveüpia ë/et xô elvat napà xoü fîoü, zal oxt xijç atxtaç
èxetvaç è^7][ji[iévov èaxt, xouxèaxt ttjç xoü Ttoü), xal npôç xoûxo ^Tjxèov
•fyjitv èaxtv, Sxt xaûxa wç àÀTjO-wç npoaxèHetxat ùnô xwv xi]v 0-et'av StzTjv 35
où SeStôxwv ëÀeyxot yàp noXXol xoü Ste^S’àpO-at xi]V ^atv ùnô ye xwv
6 ovxéri: ovx eort B 18 xal tovroiç : rovta) ye BLO 20 r/Jç devant
àvam^iiç add B 22 Après vnefi^alveiv L donne immédiatement le titre ; "Ort
il Q'ijfiiQ xr>..	27 èSé^aro B 30 av&iç: en B
342 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rotoûrwv, tô re ttà-TJO-oç twv naXatwv ptpXîwv, èv otç àStàcpO-opoç f[ ô^otç
àvsü TO’jTWvi twv npoofHjxwv aw^erat, xa! rj twv Xôywv àxo).oufl-ta. wç
noôrepov etpTjrat, xai àXXa uoXXâ' àXXà (jtàXtara nàvrwv èvteûO’Ev èXey-
jrovrat ot oùrw npotpépovreç tô [Ôtjtôv. Kar’ aùroùç Xèyet ô p,éyaç Baat-
6 Xetoç, Srt napaôt'Swatv ô rfjç eôoe^staç Xôyoç, Su to IIveûp.a tô àytov
e/et tô etvat napà toû Etoü, oti nap’ aùroû Xaptpàvet xaî àvayyèXXet
f(|itv, xat ÔTt rrjç atTtaç èxetvaç èç7j[i|j,èvov èart. IIoü rotvuv raôra Tà
Tpta napaSi'Swatv ô ttjç eôae^etaç Xôyoç; où3a|j,oû, et |j,Ÿ] tô ev ptovov,
rouréartv Su nap’ aùroû Xa’i^àvEt xaî àvayyèXXet. Et Sè etnotev, wç èx
i. fô' toûtou toû êvôç èxetva enerat, àXX’|où)( ùnô rctoûrtp a^ptart tôv Xôyov
npo-qveyxev ô StoàazaXoç  où yàp etnev, oti toûto jjlèv napaStSwatv ô
t^ç eùaepetaç Xôyoç. exetva Sè toûtou xet|j,Évou ÈnovTat, fj ou raûra
napaStSwatv ô ttjç eùaspetaç Xôyoç, S-.ôr: tô nap’ aùroû Xap^àveiv xat
àvayyéXXetv eîç TaûTa yépet, èxetvo Sè napaSéSorat, oùSè xàv npoèra^e
16 tô nap’ aÙToü Xap.pàvetv, èE où rà àXXa tawç ive/dipEt ouvàyetv, àXXà
tpaatv oTt SeuTEpeûe’.v aÙTÔ toû Etau napaSfowatv ô tfjç eùae^etaç Xôyoç1
etTa npoart&r^t tô nwç xar’ aÙToûç, wç nap’ aÙToü tô etvat e'/.ov, tSoù
tô npwTov- wç nap’aùroû Xa^àvov xa: àvayyéXXov 3j|j,tv, ÎSoù tô Seû-
Tepov xat SXwç TŸjç atTtaç èxeiv'Zjç è^y;|x|iÉvov, :Soù to rptrov. üoû raûra
20 oùrwat otaxexpt|j,évwç èv Tÿ Epay-fl napaStSorat, wç aùrôç Staxexptp,éva
raûra Xèyet xar’ aùroùç ; AtSàaxaXov Sè TijXtxoOTOV napaSeSôafbat Xéystv
rà |jtr( napaSeSojiéva rtç àv cpàvat ToX^^cete ; xa: raû9; oùrwç eùXapéaraxa
nepî rà ToiaOra StaTE^etfièvov, <3ote Xéystv èv npcbrw twv ’AvrtppTjTtxwv
rôv aùrôv ,/ivyà> Sè tïjv roû àyevvîjTOU npoaTjyoptav, xav rà ptaXtaTa
es ooxT; Tatç evvotatç ^ptwv aup.(3atvetv, àXX’ oùv wç oùSaptoû ttjç Tpaç^ç
xei|xév7)V xat npwrov oroi^etov oùaav rîjç pAaacpr;|i:aç aùrwv, atwnàoH'at
àv Stxatwç à^tav etvat çTpat|ii“. Et yàp |itàç êyctrarc Xéiçewç Stà rô
pj3a|jtoû Tïjç rpacpîjç xetp,ÉV7jv eûpfaxeaQ'at, nwç ëvvotav T7]XtxaÙT7(v xat
rooaÛTatç XéiçEct S7jXoup.ÉvTjV àneil-àppTijaev àv aùrôç EÎaayayetv, oùx e/wv
f. 63 Sei^at, onv) rfjç Tpacp^ç xetrat, xat o ^etpcv èart, xa: | r^v Epa^r/v aùrijv
auxo’favT^aat, napaoeSéafrat ç-àoxwv aùrîj rà [iTjSoXwç napaSeSojièva ;
Et yàp xat àXXofh' nou rà rotaùra roXfiâv epieXXev, àXX’ oùx èv w rôv
Eùvép.tov ToXpiporarov àneXéy^e: nàvTwv àvfrptbnwv, wç ràç nept rwv
B-elwv xatvoropitaç otxoS-ev etai)yoù|j,evov • oùrw yàp où rov Eùvôjitov
os ptàXXov ri éaurôv toîç aùràç aùroû nrepotç dtXtaxetv av Èp.eXXev • àXX’ànet'ïj
ye rà rotaùra xarà r^ç EÙXa(3oûç xat tepàç èxetVTjÇ èvô'Uptrj^vat
rtva rwv aw^povetv pouXoptévwv.
2 tovTiüvl om B 9 rjfûv après «vayyÉÂÂEi add L 10 Snovrai B 11 o
dida'azaÂoç: o BaiïiÀmiQ BLO 24 P, G., 29, 517 A
EXÉGE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS	343
AeÛTepov, oùSapoü àXXoO-t toioûtôv Tt Xéyet.
TptTov, ÔTt rcavTayoü pàXXov ex toû llaTpôç ücpeaTàvat, xal èx toû
llaTpôç tt]v atTtav êyetv T0° elvat, xat èx toü llaTpôç eyetv ‘rîjv atTlav
t^ç ûrcoaTàaewç xal Tà TotaÜTa çprjCTtv, wç SaTepov oetyJWpeTat Tatç
aÙTOÛ ^CTÊCTt.	5
TéTapTov, ÔTt ’lwàvvïjç ô Aapaaxijvôç, ô péyaç ttjç èxxXïjalaç cpwaTTjp,
Tà toû BaatXetou xaXwç etSwç xal aÙTÔ etrcep Ttp twv àXXwv ércôpevoç,
qrjal' „TIvsüpa àytov toû ©eoü xat llaTpôç wç èÇ aÙToü èxrcopeuôpevov,
ôrcep xal toû Tloü XéyeTat tbç St’ aÙToü tpavepoûpevov xal Tj) xTlaet
peTaStSôpevov, àXX’oùx è£ aÙToü e/ov ttjv ürcap£tv“. llwç ouv elStbç.àvio
tôv Baat'Xetov XéyovTa, ÔTt eyet tô IIv£0p,a tô elvat êx toü Hou, elrcev
àv aÙTÔç ToùvavTtov, ÔTt oùx èyst ttjv ûrcap^tv èx toû Hou; xaÎTOtye
èrcayyeXXôpevoç Xéyetv à toiç àytotç Soxet Totç rcpô aÙToü • àXX’ rcou
peTà tôv AapaaxY)vôv toût’ elrcev, oùy ô BaalXetoç, àXX’ ol tôv BaalXetov
àStXOÜVTêÇ.	16
üéprcTOv, ÔTt NtXTjTaç ô ©eaaaXovlxijç èv rcpoay^paTt StaXé^ewç toîç
AaTtvotç auvrçyopwv, p,ép.vr)TOtt pièv Tfjç ^pewç TaÛTTjç Stà tô à^lwpa xal
ttjv TOÈljtv, èxTtO-ïjat Sè aÙT^v àveu tt^ç rcpoaO-^xïjç Taûnjç xat xaO-tbç | èv f. 6
toîç àStacpS’ôpotç twv pt^Xtwv eûptaxeTat. IlaXatôç Sè r,v oûtoç, woTe t)
xal aÙTÔç xaTeyvwxwç rjv ttjç rcpoa^xïjç TaÛTYjç, t) xal peTà toùç èxelvou 20
ypôvouç toû BaatXelou ^vjatç ^SlxijTat.
“Extov, ÔTt ttjç p-lpewç TaÙTTjç 3trcXtbç ypa^opévïjç, rcpoôïjXwç eTÉpa
twv ypa^wv vôfroç èarl xal ^euS^ç- où yàp olôv Te vjv xat àpcpoTépwç
èxSoüvat TaÙTïjv tôv àytov. Et toivuv àXTjO-ïjç èaTtv f] ^aewç aûv-
freatç, t]v ol àvTtSta^epôpievot vjjjiîv xopttÇouatv, oùxoüv ^ptetç àtpet'Xo|jtev as
èxetva t^ç ^aewç, à auxo^avToüVTeç aÙToùç ^apièv ùrc’ aÙTtbv rcpoaTe-
O'et'jfhat, wç àv aÙTol tpalev. ’AXXà tô pièv à^eXeîv ^ptàç, oùx êaTt rctaTÔv
oùSèv yàp à^eiXopieO-a toü aupqSôXou- tô Sè rcpoafretvat toùç àXXouç èarl
rctO-avôv, oti xat tw aupifiôXtp rcpoaéO-saav xal rcpoafr^xi!) rcpoaxWjxïjv èrct-
xupoüat. Tôv Sè àrcaÇ xaxôv èv Ttp aÙTtp yévst toü rcTalapiaToç xaxôv 30
elvat rcoXXàxtç rctaTeûopiev pàXXov 7] tôv ptrçô’ àrcal; èxetvo rcercotïjxÔTa.
Eha ^[Jitv pèv rcoXXayôB’ev àXXoO-ev ttjç ^peTépaç Sô^ïjç auvigyopla, èx
twv fepwv eùayyeXlwv, èx twv auvôSwv rcaawv, êx tôv [3l[3Xwv twv StSaa-
xàXwv ot’ Sè èx toûtwv ŸjxtaTa tt;v èrctxouptav èyovTeç, eùXoytbxepov àv
rcpôç prçyavàç TOtaÛTaç àrceîSov.	ss
’Erct ToÛTotç, el t)]v BaatXetou ^ïjatv èpéXXopev àStxetv, oùSè ttjv
’AO-avaatou rcapfpcapev av àvôO-euTov, è<p’ pàXtaTa rcenotfraatv ot àvTt-
SoÇoüvTeç ^ptv, oùSè Tàç àXXaç, Sç Vjptv èrcavtaTwat rcape^yoûpevot.
8 P. G„ 96, 605 B
344
IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 64 ’AXX’ otite nept èxelvaç yeyôvapév note novrçpat, oùte nepî TaÙTÔv | pôvTjv
ôcpi)à)vac totoùtotç auv^veyxev àv ^ptv, et zaî toXpâv tô Setvàv npor,poùpei)’a.
npàç totç etprçpévotç tô tpltov èxetvo zecpàXatov twv npotjfhjx&v, tà
„zaî SXwç f/]ç atttaç èzetVTjç è^ppévov“, et pèv nept toû üatpôç Xéyetat,
5 tt toûto npàç tà Seutepeùetv toû Eloû tô üveûpa ttp àiçtwpatt; Ei Sè
nept toû l’Eoû Xéyetat, Stt tïjç toû ï’toû SijXovôtt aittaç è^ntat tà üveûpa
tà àytov, àXX’ oùte àX^O-éç èattv, el' ttç tà èÇVJçS-at xaXwç voet- xal aùtôç
tprçatv ô BaatXetoç, ott Tfjç toû üatpôç aîttaç è^ppévov èxet tà etvat tà
üveûpa, oHev xat èxnopeûetat • t&ate oùSè voO-eùetv eùtpuwç i’oeaav ot
w vofreûaavteç ttjv ^atv èxetvijv.
tç'. Elç tà toû Nùaaijç j5ijt6v,èvt{) Xéyetat tà npoae/^Ç za‘
Stà toü npoaexwç.
’Ett Fpiyyôptov napàyouat tàv Nùaarjç Xéyovta èv tôj npôç ’A^Xà^tov
16 Xôytp, Stf „Tà ànapàXXaxtov tt(ç 0-et'aç cpûaewç ôpoXoyoüvTeç, ttjv xatà
tà atttov zaî alttatov Stacpopàv oôx àpvoùpeD’a, èv w pôvtp Staxptvea&at
rà èrepov toû ètépou zataXappàvopev, rtp tà ptèv atttov ntateùetv elvat,
tà Sè èx toû atttou. Kaî toû èiç aîttaç ovtoç nàXtv àXXvjv Stacpopàv
èvvooûpev tà pèv yàp npoaex^S ^°ü npwtou, tà Sè Stà toû npoaextôç
20 èx toû npwtou“.
’Ex toutou totvuv toü jàïjToü Sûo ttvà Xap^àvouatv, wç otovtat, npàç
tà atplat npozetpevov • npwtov, Stt tà -fie ta npôawna ttp attt'w zaî ttp
alttattp Staxptvovtat, è!ç où ënetat tov l’tôv xaî to üveûpa, el pi] Sta-
zptvotvto ttp attttp xat tw alttatw, toutèartv et pi] ftàtepov èx -flâtepou
f. 64 T eïï] Te | xaî npot'ot, oùz àv noTe aùtà StazptD-^vat àXXŸ|Xwv. Kaî oùtoç
èattv ax^Sàv totç nepî tôv 0wpàv 6 aùpnaç tfjç SôÇrjç taût^ç O-epèXtoç,
SoÇâÇouat tôv Hôv ahtov xaî àpxi]V elvat Tfjç toû Ilveûpatoç ônoatâ-
aewç. Aeûtepov, Xappàvouat xat ti]v tà£tv twv npooSwv, ott npoaexû?
pèv npàetatv èx toü ïtoû, Stà Sè toû ÏEoû xaî èx toû üatpôç, xattot
30 plav elvat ttjv npôoSov Xéyouat tt]v èx Ilatpàç St’ l'toü, xai ànXwç ptav,
t] tijv tà£tv ttbv npoayouawv ûnoatàaewv tà üveûpa, Toutéatt toü Ilatpôç
zat toû ï’toû, xattot ptav àpxèjv Xéyouat tôv üatepa xat tôv Etôv toü
ÜveùpaTOç. Kaî èvtaOO-a cpépovteç npoaappôttouat nàvta tà twv StSaa-
zàXwv p7]tà, èv otç eùptaxetat tà üveûpa èx üatpôç St’ Etoü èxnopeuôpevov
as v; npojlaXXàpevov Yj npo'tov- xal ô aùpnaç D-epéXtoç tîjç auppàaewç twv
’Aatavwv StSaaxàXwv xai twv Eùpwnat'wv totç oùtwç aùtoùç aupfkfiàÇouatv,
wate ntateùetv nàvtaç Soxetv tôv Etôv àp^v xai attlav etvat toû üveù-
patoç, t) êx£tv tô üveûpa tà etvat èx toü Etoû xa&ànep èx toü üatpôç,
15 P. G., 45, 133 B 23-24 Sian^ivoiTo B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
345
outôç èazi'j, Srt npoae^wç ptèv e^et T° elvat èx toü Yloû. ’Eneî Sè 6
Ytôç ê)(et "& etvat npoae/tî): èx toû IlaTpôç, Stà toû Ytoû xaî tô üveûpia
tô elvat èx£t £Z T°ü llaTpô;. Oûtoç yàp, tpaatv, ô vôptoç twv npoae/wç
npoayôvxwv, xaî ptr] npoae^wç àXXà ot’ àXXou, èaTt. KàvTeûIIév èaTt,
çaalv, oTt Ttvèç àytot ànapvoüvxat tô IlveOpa etvat èx toû Ytoû, auyyw- »
poûvxeç toût’ etvat St’ Yîoû.
IIpwTOv Totvuv t’Swpiev è!j ûnoyutou ttjv toû ^toû toûtou Stâvotav,
nôxepov èntTuyyàvouat Taûxvjç r; Staptapxdvouatv ot Taux’ à^toûvxeç. Ot'
[jtèv ouv | otovxat Xéyetv tôv àytov, oxt èzàaxTj ûnôaxaatç èv xotç 9-etotç f. 65
exàax^ç Staxézptxat p,6vy; zïj 7.az’ atTtav àva^optxÿj àvTtS’éaet, wç Sv tô io
TOtoûTov etSoç xfjç Staxplaewç xaî tôv Yîôv xaî tô Ilveüpia Staxptvj),
xa&ànep zaî tôv IlaTépa zaî xôv Ytôv. ’AXX’ ô StSâaxaXoç tô éxepov toü
éTépou yrjsl Staxptveaîlai • {Wxepov Sè ènî Suotv Xèyexat Sfjnou. Oùxoüv
tôv IlaTépa wç aïxtov Stazptvet xotvwç toû Ytoû zai toü üveùptaroç wç
atTtaTwv- wç èv Sè Xapifiàvet TaûTa, fj aixtaxà ànXwç, Stôrt èpteXXev ùno- is
Statpet v zat Stazptvetv Ttp Tpô-w toû nwç eîatv aixtaxà’ 6rt ô p,èv xpôntp
yevvijaewç, ô Ytôç S^Xa8ï(, zai toût’èaTt tô npoaeywç' tô Sè xpôntp éxéptp,
oùx wptapévwç xaî etStxwç zaraXaptfJavoptévcp, àXXà povov Stà Tfjç yevvfj-
aewç yvwptÇopiévtp, 8rt àXXoç èaTÎ xpônoç napà -rîjv yévvrçaiv, àvàyxïjç oùaïjç,
èz ye xfjç ntarewç, jjtovoyevfj etvat tôv toû 0eoü Ylôv. Kat ouTot ptèv otovxat, 20
OTt tô npoaeywç elvat èx toû IlaTpôç zaî Stà toü npoae/wç TaÙTÔv èart tw tôv
Yîôv atTtov elvat toû llveûjjtaxoç npoaeywç. Tô 3’ oùx oûtwç ëx£t' °ù yàp Sta-
zptvet ô StSàaxaXoç tôv Ytôv toû IlaTpôç zaî Ttp w8t nwç aÎTttp, àXXà tw
atrtarîp ptôvov tôv Sè Ytôv zaî tô üveû|jta Stazptvet xtp wSt nwç airtarÇ.
’Ert Te où Statpet ô StSàaxaXoç etç Sûo tô atTtov, wanep Statpet tô atxtarôv, as
àXX’èxetvo àStalperov zaxaXetnet, ÔTt ptôvtp npôaeaTt tw naTpl* tô Sè
aÎTtaTÔv ptôvov Statpet, OTt zotvwç èaTtv Yîw xaî üveûptaTt, nXrjv xaTà
Stà^opov Tpônov. ’Eoet Sè ptàXXov xat npÔTepov tô atTtov Statpetv, etnep
xai àXXtp npoatbntp napà tôv IlaTépa xotvôv r;v- ànô toû nptî)Tou yàp
| StatpéptaTo; zai toü ^ûaet npwTOu Tfjç unoStatpéaewç èxpfjv oîxetwç f. 65
àpxeaO-at. ’ETt Te ÆXXtjv tpjaîv elvat Sta^opdv, ttjv toû Yîoû xaî toü
IIveûpiaToç • S npîv SteXetv, zotvwç npoaayopeûet atTtaTÔv. El Sè xat aÛTT)
•fj Sta^opà ôptota ^v Tÿj npoTepa, TouTeaTt xaTà tô aïxtov xat aîxtaTÔv,
oùx àv éXeyev àXXij, àXXà ptàXXov èXeyev àv, Sxt aÙTi) Statpopà èaTt
pteTaiçù Ytoü xaî IIveûpiaToç, ÿj èaTt ÜaTpôç npôç aÙTà1 wç yàp èxetvoç ss
xaî àptcpotv èaTtv atTtôç, oûtwç ô Ytôç toû üveûptaTÔç èaxtv alxtoç. Kaî
èv xtp TéXet toü Xôyou tpaatv ô StSàaxaXoç- „’Enet8i] xotvuv xàç ptèv
ûnoaxàaetç èni xfjç àyîaç TptàSoç ô toü atTtou StaxptveTat Xôyoç, tô ptèv
37 P. G., 45, 133 D
346 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
àvatrlwç elvat, rô Sè èz roü atTtou rcpeapeûwv“. ”0 yoûv rcpôrepov elrcev
alrtav, roûro vûv elrcev -àvatrtov, ôç oùSèv Stacpépov àptcporépwç elrcetv •
tSare rô àvalrtov èv rotç fretot; ptôvov tout’èartv atrtov êvSov- ô Sè l’tôç
alrtarôç ôv, oùS’ av atrtoç elïj S^rcou. "Apia Sè SfjXov, on xat ro àvatrtwç
s etvat ûrcô tov toû aîrtou Xôyov èartv • ôare xal ro atrtarwç elvat xat ro
tbSt rcwç atrtarwç.
"Gare orav 6 Nûaaïjç aùrôç Xéyïj rcou rôv ï'iôv rcpoO’ewpeta&at roû
üveûpiaroç rtp r^ç alrlaç Xôycp, rôv Tïjç rcpoôSou rpôrcov atvtrrerat, ort
yevvïjrwç èartv èx roû ITarpôç, rô Sè Üveüjjia ou yevvïjrwç xat Stà roûro
io ô l’tôç aùroû rcpoftewpeîrat, ôç xaî rcpôrepov eïpTjrat. Tt Sè Srt Xéyet rô
Ilveüpia Stà roû rcpoaexwç elvat èx roû rcpwrou, xat où tprptv, ort èx roû
f. 66 rcpoaexwç èart xal St’ aùroû èx roü rcpwrou • ] oürw yàp Xéyetv èxp^v, eî
djv aùr)]V aùrotç efye Stàvotav àXX’èSeStet p^rcore S6£fl auvàSetv rcwç
rtp MazeSovttp. Tt Sè o'rt xal éaurôv è^ïjyoûptevôç rcwç cpyjal rà rcpoae^èç
15 èvraûO-a xal Stà roü rcpoaexwç. èrcâyet  „f'Gare xat rà piovoyevèç àvapi^l-
poXov èrcl roû ï’loû piévetv, xal rô ex roû üarpôç etvat rà üveûpia px7j
àpicptpâXXetv, Tfjç roû ï’toû pieatretaç xal éaurtp ro piovoyevèç ^uXarroûarjç
xat rà üveûpia rfjç cpuatxfjç rcpôç ràv üarépa axéaewç jjit] àrcetpyoûarçç".
El yàp pi)] vjv, tpvjatv, ô Ttôç èx roû Ilarpôç rcpoaexwç, rô Sè üveûpia èx
20 roû üarpôç St’ aùroû, àXXà xal aùrô rcpoaexwç èx roû Ilarpôç èvoetro,
àpi^t'poXov àv vjv rô piovoyevèç èrcl roû ï’ioû, àre xal roû üveûpiaroç eîç rrjv
roû Tloü èvvotav pieUtarapiévou. Nùv Sè rô rôv Tfôv pieatreûetv aùrô pxèv
cpuXàrret rô piovoyevèç, ôç àv piôvoç Tîôç elvat rctareûotro- rô Sè Ilveüpia
Tfjç tfuatxfjç rcpôç ràv üarépa axèaewç (aSrïj Sé èartv Srt èÇ aùroû èart
2» ^uatxôç), oùx àrcetpyet, àXX’ oùSèv fjrrov xal rcpoaexwç èartv èÇ aùroû •
rcpoaexwç Sè ôv èx roü üarpôç ôç arc’ aîrt'aç, àSûvarov etvat xal èx roû
ïloû rcpoaexwç etvat aùrô ôç àrc’atrtaç- ware oùx Sv rô Stà roû rcpoaeywç
raùrôv àv eïîj rq> rcpoaexwç èlç aùroû f) râj èx roû rcpoaexwç, ôç ot ràç
rcpoô-éaetç raûraç raùrtÇovreç poûXovrat.
so “O Sé cpjatv ô StSàaxaXoç oûroç pxà] àrcetpyea-9-at, roûii’ è'repot Xéyouat
auvàrcreaO-at vj auvrirreaS-at • tprçal yàp ô piéyaç BaalXetoç èv Sexàrtp
SySôtp rcpôç ’ApuptXôxtov „"Ev Sè xal rô üveûpia rô àytov St’ évôç ïloû
12 Le diagramme manque dans L
Tcôv êv rÿ &ela givast nÿoaioniov
HaTrjÿ 	1 1 1.
ro fjïv èorlv alriov	rà dè alriarov.
ïiôç -	"	—  TIvev(ia ayiov
rà n'ev rtpoiTe/eïç rà de Sià. rov Tipoae/iSç
rx rov atrtov.	èx rov atrtov.
15 P. G., 45, 133 BC 32 P. G., 32, 152 A
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	347
Ttp êvl llarpl auvanrôpevov xai S'.’ éauroû aupnÀTjpoüv Tr(v noÀufjpvYjrov
zat paxaptav | TptàSa“. Twv yàp nepl MaxeSôvtov xat Eùvôptov rô f. 6f
Ilveüpa to àytov rfjç fretaç êxetvrjç cvôttjtoç èx[laÀÀ6vTWv xaî etç r^v rwv
xrtapàrwv ytbpav Tarrôvrwv aùro, twv Sè nepl MaxeSôvtov ÎStwç xaî
pôvou roû Ttoü Xeyôvrwv etvat nolïjpa toûto, wç èÇ aùroü Tcejjt.7T6p.evov s
npoaexûs, Z7- raûra cpÀuapetv npoitjypévwv Stà rô rôv pèv Etôv roû ê)eoü
wç Etôv xarà tpûatv auvànreafrat rtp Ilarpt, toûto Sè oùx Etôv ^vra pvjSè
t'q cpûaet S^nou auvànreafrat ('auve/wpouv yàp S^nou rr( freôntjrt roû Etoû,
jxàj roÀpwvreç vaèç ùnèp roû Eloû r^ç èxxÀr(aîaç i^Tppotç àvrt^atvetv xafràna!;,
àÀÀà ttjv roû IIveùpaToç pôvov àvfjpouv freor^ra), èxelvwv Totvuv oûrw 10
JvTjpO’Jvrwv, ô BaatÀetoç npwra jxèv Setxvuatv, ônwç auvànrerat toûto tw
Etw xarà tpùatw ènetra oùBè xwf't'Çeafrat cp^at rô Ilveûjxa roü Ilarpàç
otà rôv Etôv ttjv npôç rô9 llarépa xarà cpûatv otxetôrYjra xafrànep àpnà-
Çovra pôvov xaî St’ éauroü aupnÀTjpoüvra ràç fretaç ùnoaràaetç èxelvaç,
àÀÀà jxàÀÀov Stà roû Etoû roüro auvànreafrat rw llarpl, xal tïianep Spov i«
rtvà aùrà etvat TŸjç paxaplaç TptàSoç ànô Ilarpàç àpxojxévYjç àptfrpelafrat •
et yàp ô Etàç auvànrerat rtp Ilarpt, rà Sè IlveOpta auvànrerat rtp EEcp,
eùÀôywç xat rw Ilarpt auvànrerat. Toûto yàp xat ènl nàvrwv èartv
àÀTjfréç, [xi; ort ye ènl twv fretwv, ont rà rw aùrw rà aùrà, xal àÀÀ7(Àotç
etvat Set rà aùrà • xaî el rô [E rtij a' raùrôv èart xarà tpùatv, rà Sè y' 20
rtp P', xai rà y' rw a' raùrôv êarat xarà ttjv cpùatv ôpolwç. Kal nàÀtv
ô aùràç èvapyéarepov toûto Àéyet • et Sè ri Ilveüpa rtp Etw auvréraxrat,
ô Sè Etôç | rtp Ilarpt, xal rô Ilveüpa r<p Ilarpt Sijà.ovotc' wafr’^ roû EEôû f. 6'
peatreta xaÀwç etnev ô Nùaa-^ç, Srt ttJç tpuacxfjç npàç rôv llarépa ax^aewç
oùx àiretpyet. Suvànret pèv oùv rà xafl-’aùrà auvîjppéva- èart yàp rà 20
Hveûpa rô àytov rtp Ilarpt auvrjxpévov oùSèv t^ttov t) rtp Eltp, xaî oùSèv
^rrov aùroç ô l’tôç auv^nvat rtp Ilarpt, r^ç roü Etoü peatretaç oùSèv
àÀÀo Suvapévïjç i) rà rôv Etôv voû Qeoû povoyev^ etvat èvSetxvupévijç’
to Bè Ilveüpa é'repôv riva Tpônov npoàyeaO-at èx roû 0eoü, xaî où rôv
rfjç yevVTjaewç, àppïjrov pévrot xat àxarovôpaarôv re xat àvevvÔYjTov, xat so
rtp pèv 1 tw rà povoyevèç cpuÀarro'jaTjç Stà roüro, rjj Sè npàç rôv llarépa
otxetÔTTjrt roû IIveùpaToç pij Àupatvopévrjç. "liar’ oùSè peatreîa xuptwç
èartv. 'Anav yàp peatreüov xat Statpet rà aùrà xat auvànrer S Sè Elôç
auvànret pôvov, où Statpet- rà yàp Ilveüpa rà àytov, xàv npoae/w? voTjO-jj
xaD'àna^ èx roû IlaTpàç npotôv, oùSèv ^rrov St^pTjpévov earat roû llarpôç ss
xafr’ ùnôaraatv, wanep xal ô Etôç. Oùxoûv xal àpéawç earat auvigppévov
xarà rijv tpùatv, xal oùSèv Sel roû Eloû npôç rô auva^frfjvat rtp Ilarpl,
18 xal devant ênl om B 20 tljv <pwtv B 21 rç>	BLO
34 xav : xal L
348
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
wanep xai ô Yiôç npoaex&S Stazexpipévoç roü üarpôç, xat npoaexûç
Sijnou auvànrerat, xat où Bt’ àXXou péaou. Oùxoüv ô Ytôç auvànretv rà
xaS1’ aura auvïjppéva Xéyerat, Sri où Sûvarat Statpeîv aùrà, àre xat aùrôç
ôpotwç auvijppévoç exatépcp roùrwv eùràzrwç, rtp pèv tbç àpxfj, T<P °è wç
s auvatna rG> xaî èx ttjç aÙTfjç àpxvjç érepôv rtva Tpônov ûneptpuwç npo-
tovrt. ’EvreüO-ev SfjXôv èart zaî onwç Set voetv tô toù AHavaatou èv
rptrw xarà ’Apetavwv, Srt où tô üveüpa auvànret tôv Aôyov Ttp Ilarpt,
àXXà pàXXov tô Üveüpa napà roû Aôyou roùro Xapfiàvet, rô auvànreaS-at
f. 67T | rtp Ilarpt StjXovôti, àvrî roû eineîv ,,àXXà pàXXov rô üveüpa Stà roû
10 Aôyou rw Ilarpi auvànrerat11 • npôç yàp rijv rwv aîpertzwv ûnôXijtptv vûv
StaXéyerat, ot rôv Ytôv èXeyov Stà roû üveùparoç rtp Ilarpt auvàneea&at,
wç xat ^petç r^ roû IIveûpiaToç jaero}^*^ auvanrôpe&a, tpjat. rfi O’eôttjti.
Tô ptèv oùv rov Ytôv auvànreaxlat rw Ilarpt Stà Ilveûparoç àpvetrat,
rô Sè Üveüpa auvànreaO-at Stà Aôyou rw Ilarpi StSwar xai Soxet ptèv
te SoypartÇetv oaov èx rfjç roû Xôyou npoxwpi]aewç, on wç èxetvot auvànrouat
rôv Ytôv Ttp Ilarpt Stà llveûptaroç, oùrw zat aùrôç rô Ilveüpia ptàXXov rtp
Ilarpt auvànret, Stà roü Aôyou SïjXovôrr rô S’oùz èartv -yjv yàp àv
’AHavàatoç oùSèv /etpwv èxetvwv. AXXà vûv où nept roû nwç auvànrerat
axone: rô Ilveüpia rw Ilarpt St’Ytoû, àXXà ptôvov Sri roür’èart Xèyet- o
20 5é tpaatv èxetvot oùSapiwç èartv- où yàp otov r'èartv etvat àXïjHèç o ^aatv
èxetvot, toûtou npoSïjXou ôvroç, Sri rô üveûpia pàXXov Stà Aôyou tw
Ilarpt auvànrerat, eî xai àXXwç auvànrerat, t) èxetvot Xéyouat auvànre-
afhat rôv Ylov rtp üarpi Stà üveùparoç, peroxü SijXovôrt- àXX’oùre peroxÂ
roü Ytoû auvànrerat rô Ilveüpia rô àytov, war’ elvat rô auvànreaO-at rtp
26 üarpi pi] roû llveûptaroç, àXXà roü Ytoû roü èv rtp Ilveûpiart ovroç, ôanep
Si] xai èni rwv xrtapiàrwv aupfJalvet rwv roû ©eoü perexôvrwv- xai wç
èXeyov èxetvot ràv Yîôv auvànreaD-at rtp Ilarpt Stà ÜveùpiaToç, ouH’ oùrw
auvànrerat, wç oùx àv àXXwç Suvaptévou roû üveùptaroç èv rtp 0etp etvat,
eî pii] Stà roü Aôyou, wç èvreuHev èv rtp @eép xai üarpi rô Ilveûpa eîvat
30 Stà rôv Aôyov roùvavn'ov yàp pàXXov èartv àX^O-éç, Sn Stà rôv Ilarépa
èari ro üveüpa èv rtp Yltp.
f. 68 AXXà raûra nàvra tt]ç aupyutaç rwv npoawnwv xat r^ç eùraiçtaç
napaarartxà xai roü prjBèv pïjSevôç | noppwrepov elvat 1] èyyûrepov ot
StSàaxaXot Xéyouatv, ènetnep oî atpertxoi ex roü rptrov àptfl-petaüat xai
36 rptrov etvat rÿj cpûaet, zai roû Ilarpôç àntpxtapévov zai rijç Hetaç ^ûaewç
elvat auvijyov xaxwç. Taûra pèv oùv npôç èntaraatav roû ^roü toü
Nùaarçç àpxetrwaav.
"Ort Sè oùx èartv àXïjO-éç, wç oùz àv Stazptvotvro ô Ytôç zaî rô
25 Ilvev/iaTi'. Uai(>l L
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	349
Ilveüpa, Et ptj 8'àxepov èz B-avépou npotot, èvïjv pèv xaî aùxotç '/pf^aaHat
xotç cppovoûat tôv l’tôv xoû üveûpaxoç atxtov xtvèç yàp èÇ aùxfljv, oùxot
Sè ot Tcspt xôv Sxôvov etatv, èTttvtpwat Otn[17. tout’ à^toüvxt. "Ofhev xaî
xaûxaç xrjç j-ofhé'jôw; wç àpaftoùç xat ’^euSoüç xaxeyvwxÔTeç, èÇ àXXou
HepsÀtou TTjV Sôiçav auvtaxàvetv netpwvxat xaûxïjv, toutécttiv ànô xwv èv
IlaTpt yovtpoxljwv xat ttjç; èv aùxatç xàEewç. ’AXXà nepî p.èv xTjç xot-
aÛTTjç ’JTto-if'é'jsw: tiaXEpov è^exanB-rjaexat oùv 0etp • vûv Sè totoOtov Ssî
Xéyetv, oxt xat ot vï^ XeTtxoxépaç, wç aùxol cpaat, Stavpt^ç StSàaxaXot
auyxwpoüui Staxplvea&at Sôvaaflat tô IIveù|jia tô àytov toû Yloü, xaî eî
[jtïj npotot èz toû Ytoû, wv Tà ent/etp^paxa où Set xtO-évat vûv, àpxoùarjç
ttjç èx xwv StoaaxàXwv auvTjyopt'aç vjj.lv xat wv aùxfl Xéijet PoïjB-oüatv
i^p,îv wcitep è^ èTrtxrjSeç.
'0 pèv yàp ’louaxtvoç èv Ttp nept raaxewç XSytp • „Tô àyévvrjxov,
çtjoI, xat yevvr/TÔv xaî èxTtopeuvôv oùx oùataç SujXwTtxd, aTjpavxtxà Sè
xwv ùîroaxàaewv etatv • txavà yàp T^ptv Staxptvat Tà irpSawita xaî xtjv
llaTpôç xat ïtoü xaî àylou Ilveùpaxoç ÎStaÇôvxwç Setxvùetv Ô7tôaxaatv“.
'0 Sè Nùaaïjç èv xotç npôç Eùvôptov oüvw tprjatv • „'H èntfrewpou-
pévr( éxàaTTj Tt&v ÛTtoaxàaewv tStÔTîjç xpavwç xaî xaB-apwç tô êvepov
àîrô toü éxépou StfaT>jatv“.
'0 Sè O’soXoyoç rpïjySptoç • „Aùtô, tô p)] yeyevv'îiaO’at xaî xô
yeyevvTjaO-ai xal tô èxnopeùeaB-at tôv pèv IlaTépa, tôv 5è Ylôv, tô Sè
toüB'’ Snep XéyeTat IlveOpa àytov npoavjyôpeuaev, ïva tô àaùyxuTOv atbÇïj-
xat twv rptwv ùrcoaTdaewv41, ïaov Xéywv tô p)] auyxEXüafrat Ttp Sca-
xplveaO-at.
tÇ "Oxt xô „8t’rioü“ où vaÙTÔv èaxt xtp „èx xoû YloO“.
"Oxt Sè to ex üaxpôç St’ Yloü xpoïévat xô Ilveüpa XéyeaB-at oùx èaxt
vaùxôv xtp èx xoü Ytoû Ttpotévat, voutéaTt xtp tôv Ytôv alxtov xoû Ilveù-
paxoç etvat, StjXov èvxeüO-ev.
c0 Mà^tpoç èv Tfj Ttpôç Maptvov èirtatoX^ ènatvet toùç ènî xôv xat-
pwv aùxoü 'Pwpalouç xaXwç è^youpévouç xà xwv Eùpwitatwv itaxépwv
xat xoû KuptXXou jôrjxà, èv otç eôplaxexat xô Ilveüpa itpoïôv èx xoü Yloü"
’AiréBetÇav yâp. tp^atv, éÇ aùxwv xwv ^tjxwv éauxoùç oùx aîxtav îtotoûv-
xaç xôv Ytôv xfjç xoü àytou Ilveûpaxoç èxitopeùaewç  ptav yàp ïaaatv
Yloü xaî IIveûpaToç xôv IlaTépa atTtav, xoû pèv xaxà yévvTjatv, xoü Sè
xat’ èxTtôpeuotv, àÀÀ’ tva xô St’ aùxoü npotévat ST)Àwawotv“. Et Sé xtç
8 oï rijç ÂsjrroTÉ^aç	ÿiôaaxaXoi: il s’agit des docteurs Franciscains,
disciples de Scot. Singulière dénomination !	17 P, G., 45, 336 B 20 P. G., 36,
141 D 23-24 iianty.iilnttai L 32 P. G,, 91, 136 A
350 IL DEUXIEME TtlAtTÉ SUR La PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rijv êntoroXl/v TaÙTÔv vevoO-eûaB-at Xéyot, zaTà tÿJç éauToü Xéyet •
-^peîç yàp toû àXijiH) elvat zaî yv^ata Tà twv Eùpwnalwv naTépwv £r/Tà,
àv olç XéyeTat tô Ilveüpa èx toû Roü èxnop£ÙEoB-at, tbç aÙTot cpaatv oc
TaûTa npoxopt'ÇovTEÇ- toûtwv toîvuv ty(v papruplav e£ aÙT^ç jxovtjç ttîç
6 èntOToX-îjç toü MaÇtpou ex^tv ôuvàpefra- TaÙT^ç Sè èzpaXXopévijç un’aÙTWv
tbç vôO-ou, nôô-ev è^ouat ouuT^oat ty]v twv pijTWV yvTjUtÔTrjTa ; OùSapôHev
f. 69 T) ànà ttjç ôpoXoytaç twv | Eùpwnatwv naxépwv èxelvwv, -rçç tbpoXôyouv
çpavepôç èv Ttp aupfSôXtp TŸjç ntaTEWÇ, toûto napaa-c^aat SuvïpovTat- noZ-
Xoû ye xaî Set. OùSè aÙTOtç oùv uupcpépov tt]v èntaToXrjv tocùttjv èz^àX-
10 XeoO-at. Hauéaflwv XéyovTeç x<zt’ aÙTvjç • èanéov Sè tô y£ vûv ëxov
àXXaç Tcspî aÙTTj; auaràaetç.
'O Sè Aapaaxïjvôç ’IwàvvTjç èv TptazaiSezàTw twv OeoXoyiztbv •
„'O üaTr,p, ^7)OÎ, TTïjyT] zaî aÎTca Roü zaî IIveùpiaToç- ô l’tôç, utôç,
Xôyoç, ooçîa, Sùvaptç, etzwv, ànaùyaapa, x^pax^p toû üaTpôç zaî èx
n toû üaTpôç, oùx utôç Sè toü IIveùpaToç- tô Sè Ilveüpa tô àytov nveûpa
toû üanpôç xaî ex toü HaTpôç èxnopeuôpevov • oùSepta yàp ôppi) àveu
IIveùpaToç- xaî l’toü Sè Üveûpa, oùx aÙToû, àXX’tbç St’aÙToû èx
toü üaTpôç èxxopeuopevov • pôvoç yàp atTtoç ô üaTïlp“. 'O aÙTÔç èv
ôySôtp twv aÙTwv „Tô Ilveüpa tô àytov zaî èx toû HaTpôç Xéyopev xaî
20 üveûpa HaTpôç ôvopàÇopEv- èx toü Roü Sè tô Ilveüpa où Xéyopev,
üveûpa Sè l’toü ôvopàÇopev zat St’ Ï’toû ne^aveptSufl-at zaî peTaStSoaS-at
Xptv ôpoXoyoüpev". Et toîvuv TaÙTÔv èaTt tô „8tà toû Roû“ tw „èx
toü Roû“, nwç etnev „oùx wç èç aÙToû, àXX’ tbç St’ aÙTOû“ ; où yàp oùtw
nepî twv laoSuvàpwv Xéyetv eîtbb-apev. Eî Sè zaî I] Stà a?;patvet aÎTÎav,
26 nwç ,,pôvoç aÏTtoç ô IlaT^p41 etnev, xaî nwç ô l’tôç oùz èotlv aÎTta TŸjç
toû ÜveùpaTOç èxnopeùaewç, St’où toût’ èxnopEÙeaD-ai XéyeTat; H nwç
àXïj&eùet rpujyôptoç ô ©eoXSyoç Xéywv „üàvTa Soa èx£t & üaTï,p, ex£t
xal ôRôç, nX-ijV T-îjç aiTtaç1', nepî twv èvSov tôv Xôyov nocoùpevoç; Kaî
pïjv oùSè nepî Tfjç Sijptoupylaç twv ôvtwv ToXp^aetEv àv tcç etnetv, wç
so Stà toû Roû Tà nàvTa ùnéuTT;aav, oùx èx toü Roû • pôvoç yàp atTtoç
f. 69T twv ôvtwv | ô üaTïjp. Oùxoûv oùx ^ç èxet taoSuvapet Stà T(j èx,
oùtw xaî èvTaûO-a, Snou èx toû Roü pèv où XéyeTat, St’l’toü Sè XéyeTat
tô üveûpa èx toû üaTpôç npoïévat.
ÀXXà nwç çaatv Stl ô üai^p npdiTij aÎTta XéyeTat; nàvTwv yàp
se èoTt npwTïj atTta, Stl nàvTa St’ Roû, oùxoûv tbç zaî toü Roü ovtoç
aÎTÎaç- waTe Stà ev tw St’l’ioû atTtav tjrjpatvet. — Aet toîvuv Xéyetv
npôç toûto, ÔTt ô üaTijp atTta pèv ètrct twv ôvtwv oùx àXXïj napà tôv
4 tovtcov: tovtov BLO 13 P. G., 94, 848 CD 19 Ibid., 832 B 26 àylov
devant nvei/iaroç add B 27 P. G., 3(5, 262 A 34 Sri om B
EXEGESE DES TEXTES CONTROVERSES	351
Ytôv zaî tô IIveû|jia, àXX’ aux)] xxl plx' 8xt Sè àyév'zjxôç èart xaî
àvap/oç, xouxéaxtv àvatxtoç ô Harfjp, zaî Stà toûto npoentvoetTat xôv
Xotnôv Sûo npoaônwv, oùSèv Sè aùxôv aùxoü npoentvoetTat, Stà xoüxo
xaXeîxat npwx?] at’xt'a wç ùnôaxaatç % npoafptet 7) aîxtaTtxôxrçç aùeij
àyevvïjTwç xe zaî àvatxtwç, où/ Sxt ô Ytôç Seuxépa aîxEa èaxîv èjitpatvo- s
|j,évr) xtp Xôytp Stà xŸJg npoO-éaewç Tfjç Stà- xî yàp Stotaoptev 'EXXrjvwv
Apetavôv, npwxov atxtov xoû navxôç xaî Seûxepov ùnoetO-éptevot, èÇ
àvàyzTjç Sé nou zaî xptxov ; “Enetxa xtç oùz otSev, Sxt npôç p.èv xi]V
zxtatv pita àpx^ èaxtv -fj Tptàç zaî ànZwç p.ta, Stôxt zaî xaxà xôv Owptfiv
ànô xoû ’Axtvou xxtatç npôetatv èx twv fretwv npoawnwv ècp’ Saov êv 10
eîat xax’ oùaîav xaûxa; xaî Stà xoüxo i) Sta^opà èptcpatvoptévï] xatç npo-
IHaeat xaùxatç èv xtp XéyeaB-at èx llaTpèç St’ YEoû èv Ilveuptaxt xà nàvxa
nap^/frat, où npôç ttjv Sijpttoupytxijv èvèpyetav ànepeîSexat, àXXà xt;v
xàÇtv twv fhet'wv npoawnwv èpt^atvet, i}v è/ouatv èv éauxotç, Stà xà Setv
xàjv ptaxaptav TptàSa eùxàzxwç Tjptàç àvuptvetv, xaî Sxav wç Sïjpttoupyôv w
^ptwv àvu[ivoû|jtev. ’AXÀwç Sè ô IlaTTjp xaî ô Ytôç xai tô Ilveüpia eîç eîat
Sï|p.toupyôç xat p,ta npwxïj nàvxwv | aîxîa. Oùtw Sé nou xaî eî Xéyot xtç f. 70
tov Ilaxépa npÔTTjv aîxîav zai npôç xà ëvSov, xô npwxov èxet où npôç
xà èz toû Ilaxpôç èiçet ttjv àva^opàv, wç àv vooîxo eïvaE xt Seûxepov aïxtov
èv xotç Xotnotç B-etotç npoawnotç- èSet yàp nou npoaStopîÇeaO-at, Sxt tô 20
Seûxepov atxtôv èaxtv 0 YEôç, ïva pii] voïj&etT) xaî tw IIveû|jtaTt toûto
npoaetvat, àXX’ ànoXeÀupiévwç èxet [jiàXXov xô npwxov Xéyexat, ïva vofjxat
ô Ilax^p atxta npwxïj twv è£ aùxoü, Touxéaxtv àvaîxtôç xe xaî àvapxo?>
xai tva xàXXa ptèv nap' aùxoü, aùxôç Sè èz pjSevôç etvat ntaxeuotTo.
’Ext cpaaîv Sxt rj Stà npôfl-eatç èni xtjç 9'eoXoyEaç xaxà tôv ptéyav 26
Baat'Xetov àvxi tvjç èz npoO-éaewç zetxat. — Toüxo Sè xaî '^[jtecç aùxotç
auyxwpoû|jtev • àXrç&èç yàp èaxt, xat ai xoü Baatzetou ^iF(aetç aayetç eîat
toutî xaxaveûouaat. ’AXÀà ^aptev Sxt 8'eoXoyt'a où ptôvov y) nepî xfjç fhetaç
êvÔTïjxoç 7] xyç TptàSoç zaî xwv èv aÙTT) npoôSwv xaî àvatpopwv B-ewpta
XéyeTat, àXXà xai fj nepî ttjç npoôSou twv Svtwv èz toû 0eoO xaî xwv »t>
àva^opwv xfjç xxtaewç aùO-tç npôç aùxôv xai Saa npôç tï]V tôv xxtaptàxwv
àvoSov npôç tôv Oeôv Ÿ] Stà ttjç cpuatzŸjç yvwaewç ij èxt ptàXXov Stà xfjç
Xàptxoç ytvop,évï]v àvf)xet- xaûxa yàp nàvxa xai xà xotaûxa xjj Eep^t B-eo-
Xoyta npoaxjxouatv. ’Enei xoivuv tô Stà xoû Ytoû yeyevîjaS-at xà nàvxa,
xaî Saa eîç ttjv Totaûxr/V ëvvotav ^épet, en’ èXaxxa)aet xoü Movoyevoûç oî s»
aîpextxoi è^eXà|jt^avov, Statpoûvxeç xà xôv atxtwv yévT) xai toùç xpônouç,
otç Àéyexat Tt npotévat napàyea&at è£ aùxôv, Snou Si] xaî xô Stà Ttvoç
XéyeaO-at xt ytveaôat, t)]V ôpyavtxijv aîxtav SyjXoûv èXeyov, ô tepôç Baaî-
Xetoç où npôç xi;v xexvoXoytav èxetvwv | ànXôç ptà^exat, Sxt àxexvôç èaxt f. 70’
zaî (JjeuSijç xaO-ôXou xai èn’ oùSevôç àXiy9^ç, àXAà pttxpoXôyouç aûxoùç *0
352 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àrcoxaXeî Trepï ràç auXXa^à; zaî ràç Xé^etg, a>; êv rcàat rcpày|iaatv àvxt-
rcotouptévou; twv auXXa^ôv xat twv XéÇewv, zaî XercxoXoytav rcsp't Tà;
Xé^st; xaî twv e^w&ev rcapax^pTjatv, ttjv Statpeatv èxet'vwv rcpoaayopeùet,
ûcp’ ffi aùxoù; ûnaX'B’fjvat ï] zazoûpyw; éppiT]8^vat rcpô; ttjv àaépetav, &aze
& auyxwp^t Tî) Statpéast èzetvwv àXrjO-et stvat rcepî rcàvxa Tà àXXa rcXr(v
tôv rcpozet|iévwv • xal 8Ÿ] |iexà to 0-etvat Tà; Statpéaet; èxet'vwv zaî -ri^v
è^arcàxrjv, -qv ^rcaTf|BT)aav, èrctXoytxôç t) èrcavaXTjrcxizô; oùtw Xéyet •
„Taûxa (JtafrôvTe; oûxot, Tà èz tt); p,axatÔTïjTo; zaî xevfj; àrcàxrj; rcapa-
TT]pr([jiaTa xaî èrcl ttjv àrcXvjv xa! izeyyokôyryo'/ toû nveùptaTo; StSaa-
10 xaXtav ptexazo[jttÇouatv, et; èXàxxwatv ptèv toû 0eoû Aôyou, àfréT^atv Sè
toû O-etou IIv£U|jiaTo;. 'Hp,eî; 8’ (èrcàyet ptexà pttxpôv) xexpfjaS’at ptèv rcoXXa-
Xoû xat; t^wvat; xaûxat; xaî tôv tt); àX^^eta; Xôyov ô|jtoXoyoû|jtev, où
piYjV TTjv ye toû üveûptaTo; èXeuO-ept'av SouXeûetv rcàvxw; cpaptèv tt) puxpo-
rcperceta tôv Xé^ewv, àXXà xaxà xô àel rcpoaxuyxàvov otxet'w; xat; xpstat;
w ûrcaXXàxxetv xà; êxtpwvfyjet;1'. Etra 8et£a; rcXouatw; Sxt xal èrcl Ilaxpô;
Xéyexat xô St’ ïtoû xaî èrcl xoû ïloû zaî xoû Hveûptaxo;, rcpoaTt&Tjatv
ô; où [jiôvov èrcl xf(; 0-eoXoyta; ai xpïia£'-; tôv ^wvôv èrcaXXàaaovxat,
àXX’ rpS-rj xà ôrc’ àXXrjXwv ar^atvôpœva rcoXXàzt; àvTtpteO-taxavxat, Sxav
éxépa xà;v xfj; éxépa; arjptaatav àvxtXa|jtpàv'j[j, otov „’Exx7]aàpir]V àvO-pwrcov
f. 71 Stà | xoû 0eoû“, tpajaîv ô ’ASàpt, l’aov Xéywv tw „èx toü 0eoO“ • zat éxé-
pw&t • „"0aa èvexelXaxo Mwütnj; xô ’lapavjX, Stà xoû rcpoaxàyptaxo; Kuptou“ •
xal nàXtv „Oùxl Stà 0eoù -q Staaà^ïpt; aùxwv èaxtv“ ; ô ’IwoTjcp rcspî
xôv èvunvîwv xot; èv xG> Se<j|JtwxT)pî(p 8taXsyô|jtevo;, aa^w; xal aùxô; àvxl
xoû „èx 0eoû“ etiretv, ^Stà xoü 0eoû etp^ze1 xat àvàrcaXtv ttq „è^ oû“
as rcpoB’éaet àvxl x^; „8t’où“ xéxpvjxat • ô; Sxav Xéyfl IlaûXo; „yevvw|Jtevo;
èx yuvatxô;“ àvxl xoû „Btà yuvatxô;“ • xoûxo yàp ^[jttv aa^w; éxépwO-t
SteaxelXaxo, yuvatxt ptèv rcpoCTïjxetv Xéywv xô èx xoû àvSpô; yeyevvŸjafl'at,
àvSpî Sè xô Stà tt); yuvatxô;, èv of; ^ïjatv, 8xf „"Qarcep yuvrj èÇ àvSpô;,
oùxw xal àvijp Stà r/j; yuvatxô;1'. ’Ercî xaùxïj; xolvuv xfj; XPe^aS ^£0'
so Xoyta xà; rcpofhéoet; xaûxa; àvx’ àXXrjXwv ptexaXaptpâvet xaxà xôv StSàa-
xaXov xoüxov xat aùxTjv xyjv àX^O-etav.
"Oxt Sè xal èrcl xwv {>etwv rcpoawrcwv, èrcetSàv O-ewpôvxat rcô; é^ouatv
èv éauxot; xaî rcpô; xtjv tSt'av atTtav, àStà^opô; èaxtv xôv rcpoB-éaewv
xoûxwv XP^ot;, oùx’àvayxatôv èaxtv, ouO-’oXw; êvSéxerœf ôarcep yàp Stà
sa xô èrcî rcccvxwv etvat xôv Svxwv àXïjO-Tj ttjv Staîpeatv èzeîvïjv xwv atxt'wv
xal xwv rcpoO-éaewv oùx fy àvayxatôv xal èrcî x^; 8-eoXoyta; àXr^"^ elvat,
8 P. G., 32, 76 C 11 Ibid., 77 A 14 tcôv	tü>v eÇat&cv BL
19 Gen. 4,1	21 Num. 34, 13 oaa: on L 22 Gen. 40, 8	25 Gai. 4, 4
27 clvdÿôg: nmçÔQ L 28 I Cor. 11, 12	31 i^v om B
ËXÉGE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS	353
Sflev oùSè auy/wpet t«ûtt)V èni rfjç freoXoytaç 6 StSàaxaXoç oûroç, tôv
aùrôv Sà( rponov oùoè StSrt èrcî toûtou toû pépouç tt); freoXoytaç ai xP'iCTe[S
rwv npofréaewv EnaXXdrrovTat ’/j àvrtptEfr-taravTat Tà toûtwv aïjptatvôpeva,
èÇ ou St/ rfjç freoXoytaç (lépouç xai Tà napaSetypara navra ei'Xryyev ô
StSâaxaXoç, otà toûto xai èni nàa?jç QXr/ç, xaî frewptaç freoXoytx^ç oùtwç 6
È^Ef ouïe yàp | npocStoptÇerat toûto ô BaatXetoç èxet oùSaptoû, Sti navra- f. 71
voû rfjç freoXoytaç oürwç èartv, oùre napàSetyptà tl StSwatv ànô ttjç êv-
Sorépaç xaÛTTjç freoXoytaç, xatrot ye nàvrwç at rfjç xavovtx^ç Tpacp^ç
fï'iaetç npôSrjXot rjaav, èv atç eip^rat to üveüpia èx toû llarpôç Stà ’lrçaoü
Xptaroû èx^eiafrat xat rô etvat tô Üveüpia èx HaTpôç SC ï’toû xai ttjç io
àvanvo^ç aÙToû auvTjfrèaTEpôv èartv waaûrwç xat tô St’ ï’toû rcetpjvévat,
xai rà rotaûra, à xai npôç auvr^yoptav ttjç eaurwv Sô^tjç xafr’ Tjpiwv
tpépouatv ot npôç yjpiàç Statpepôpievot oùrof rj Sr^ov, Srt oùx ^Set, Sèov
ènt nàa^ç r^ç freoXoytaç tout’ aùrô àiçtoûv.
Sacpèç Sé èart xai aùrôfrev rtç yàp etnwv èxnopeùeafrat tô Ilveüpia is
Stà toû üarpôç èx roû Yioû, oùx àv piafveafrat Sô^etev, r; Stl tô üveûpa
èxnopeûerat Stà toù üarpôç ànXwç, ei rïjv atrt'av rrjç ûnàpçewç fJouXocro
roû üv£Û[jiaToç StjXoôv xai oùSèv erepov. ’ESet Sè xai roüro oûvaafrat
Xéyeafrat, et'nep vj Si oc taoSûvapiôç èart Tfj èx1 où yàp ènt ptèv roü Tioû
iaoSûvapioç ëarat t/ Stà rpj ex Stà rô poùXeafrat toûto rtvaç’ ènl Sè roü 20
üarpôç oùx èarat yj èx taoSûvajjioç r$ Stà Stà rô jjitj aupt^èpetv toûto
rotç aùroîç. Ei Sè èpoûatv Sri f/ èx èni ttjç nptnr^ç atrcaç âpiiôrrou'ja,
oùx àv nore [jteTaÀTj^fretïj etç rr^v Stà, Sè otà rotç Seurèpotç atrtotç
cuvraTTO|Jièv7} etç v^v èx Sûvarat iJteTaÀapipàveafrat, npwrov pxèv xai toûto
<]>eûS6ç èartv tbç yàp	npinrir] at’ria oùx àv nore yèvotro Seurèpa ewç ss
àv npWTY] aÙTT] y(, oùfr’	Seurépa npwrY) yévotr’ àv, ewç àv ttjv npô
aùvfjç, &are xai ai exarépa toûtwv àppSrTouaaL TTpofrèaetç àpt£TaW)iïTwç
àv ë/otev.
’ETtetra nàXtv rwv atpertxwv èxetvwv Statpeatç àvaxûnret, ^v ô f. 72
BaaiXetoç ànô rwv fretwv npoatbnwv ànoPouxoXet- rô yàp npwrov èxeî so
xai Seûrepov atrtov y&pocv oùx è)(£t> °ùoè xuptwç atrt'a xat f] SpxocviKf/ •
ai Seûrepat Sè airtat nâaat, ônotat nor’ àv watv, ev rotç Teray^èvotç
notvjTtxotç, xàv xafr’ aura notwacv àvoptoetSwç ptèvrot, ôpyavtxwv ràiçtv
ÈXûuat npôç ràç npô aùrwv èv Sè rotç ôptoetSfijç notoüatv ï) npoàyouat
pterà Ttvoç ràlçewç rô npoae^wç notoûv xai xuptwç èartv atrtov xarà ss
auji.[5£^7jxôç Sè xai St’ aùrô atrtôv èart roû npoayopièvou xai 8 nore rô
noi7]Ttxôv èxetvo npoTjyayev oîov ô ptèv èptôç narrjp xuptwç èptoù èartv
atTtoç, ô Sè èxetvou nar^p xuptwç èxetvou rjv, àXX’ oùx èpxoù, ei ptf] Stà
9 îx rov llarpôç om L 27 i-xavépai B 33 xatC avràç L
Œuvres de Georges Scholarios, IL
23
354
lî. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIt
ràv èpôv naTépa- xai Stà toûto oùSénoTe àXrjO-éç ÈaTtv ènitwv toioùtwv
XÈYEtv, ÔTt ô ’ASàp tôv ’Evwç y£ï^VV7]xs Stà toû 2-fjS-. ’AXÀ’ ô üaTTjp
npopoXeùç toü ÜveùpaToç XÈYETat Stà toü Aôyou, xat tô Ilveûpa èx toû
ÜaTpôç Stà toü ï’toü èxnopeùeaD-at. — Tzùtt; Te ouv oùz êotxe toîç
5 ôpoetSwç npoàYOuatv è^e^îjç tô npoxetpevov zat S Tt twv auvwvùpwç npo-
aYÔVTwv êxatJTov wç aÙTÔ noTe tô Tfjç ^ûaew; eîSoç èXapev èx Tfjç iSiaç
aiTtaç, oùtw xai Ttp nap’ aÙToü npoaYopévw tô etSoç toûto èvStSwatv. 'O
Sè ï’tôç Àappàvet ptèv ttjv fhet'av cpüatv èx toû IlaTpôç Stà Y£vvfjaewç,
àXÀ’où SlSwat tô etvat tw üveùpaTt Stà Y£vvï(aewç- St’èxnopeùaewç [Jtèv
10 ouv xaTà toùç ÀèYOVTaç, ÔTt tô Ilveüpia tô elvat eysi èx toü Tioü. ’Enei
toivuv èv Totç TOtoÙTOtç aiTtotç Tà npoaey^ zai xuptwç èaTiv atTta, toü
f. 72T Sè navaYtou IIveùptaToç | ToùvavTtov xuptwç èaxiv atTtôç ô Ilar/jp, xai tô
Ilveüpia xuptwç èx toû ÜaTpôç IxnopeùeTat xaTà AüYouaTtvov, èneTat tô
üveûpia tô ^Ytov ~poae/wç èx toü ÜaTpôç etvat xai npotévat, xai tôv
16 Ttôv pij etvat npoae^fj atTtav toü IIveùptaToç, àXXà tô St’ l’toü npotévat
tô Üveüpa èx toû ÜaTpôç àÀÀTjç atTtaç eîvexev etpfjaH-at xai àXXo Tt
PoùXeaO-at, 8 ÇTjTetv Set.
’Enei Sè nàXtv èv toiç zafh’ aÙTà notTjTtzotç tô Te àvopoetSwç notetv
eôptaxeTat, éxàaTou xaTà ttjv éauToû tfùatv Sowvtoç eiç tô Ytvôpevov xat
20 àXXou àXXo Tt èntppéovTOç f] xivoûvtôç nwç xai StaTtO-évTOÇ tô èntppéov,
àXXà Stj xai fj ûnepoxl] xai rj Stpeatç èv toîç TotoÙTotç eôptaxeTat, xai
tô xaO-oÀtxwTepôv Te xat peptxwTepov, xai tô npoae^Èç xai tô nôppw,
xai tô i'Stov xai tô xotvôv, TaûTa Sè nàvTa ànô toü npoxetpévou àneXfj-
XaTat, ÔTt évoetSwç npoaYOuatv ô IlaTTjp xai ô ï’tôç tô üveüpa, xat pta
as àp/Tj aÙToü eiatv, wç Xéyouatv ot XéYoVTeç oûtwç, ÈnsTat pTjSè xa{>’ SpotÔTTjTa
toûtwv npoae/ôç etvat tô Ilveûpa èx toü ï’toù, St’aÙToO Sè èz toû IlaTpôç-
zai pàXta-9-’ Sti èni toûtwv pèv twv notTjTtzwv at npoS-étJetç aÛTat ènaX-
XàTTOVTat, èni Sè toü npoxetpévou àSùvaTÔv èaTtv aÙTàç ènaXXaTTeaO-at •
ènetSi] Y“P xaTà AptaTOTÈÀTjv tôv àvO-pwnov àvS-pwnoç y£vvS zai fjXtoç,
30 ô pèv wç peptxôv notoüv zai t’St'wç, o Sè wç xaO-ôXou zai zotvÔTepov at-
Ttov, eiwO-apev ÀÈYetv, ÔTt ô àvO-pwnoç Stà toû fjÀt'ou y£vvà tôv àvO-pw-
nov, xai ô fjXtoç Stà toü àv&pwnou y£VV1? tôv àvB-pwnov, StÔTt outb ô
àvO-pwnoç TjSùvaTO ysvvàv tôv àvO-pwnov àveu ttjç Çwoyôvou nàvTwv twv
f. 73 Çwvtwv ônwaoûv | O-épp-zjç toü ^Xtou, oÔTe ô fjXtoç SùvaTat Y£vvàv tov
35 àvO-pwnov àveu toü peptzoû notoûvToç, ûcp’ où Tt etooç où St'SoTat • wç Sè
xat tôv pèv ènap^ov notetv èv Tfj nôXet ttjv eûvoptav cpapèv Stà toû
^aatXéwç, tôv Sé y£ JÔaatXéa Stà toü ènàp^ou, tôv pèv ÔTt ttj toü jlaat-
Xéwç Suvàpet, tôv Sè oti t^ toü ènàp)(ou ùnoupYia., tô Sè üveüpa tô
7 tovtiü B	15 Sià tov Ylov B	35 n. xo BLO ov diiorai: èvÔiüoTai B
EXÉGÈSE DES TEXTES CONTROVERSÉS
35à
àytov èzrcopeûeofrat èz roü Aloü Stà toü llaTpôç oùSelç eîrce pé^pt zal
vûv, wç êx llaTpôç St’ Hoü rcpoïévat auvïjfrwç Xéyouat rcàvreç. â^Xov
rotvuv, <i)ç oùx èartv àXrpfréç, ÔTt èrcl tffr freoXoylaç -f/ Stà raùrôv
aTjpat'vet r^ èz rcpofréaer èv rtp St’ïtoü àpa Ttpoïévat tô Ilveüpa ô l’tôç
voetrat toü Ilveuparo; atTtoç  t) ort èrcl rcàvrwv rwv cpuotzwv oùrw; èxet» 8
tô St’ 0'5 Tt XéyeTat ytveafrat, atTtov etvat toü ytvopévou' xal èrcl toü rcpo-
zstpévou àpa oùrwç 'é'/et.
tr[. Tt poûXerat „Stà“ èv Ttp Bt’Ttoü Xéye-jfrat rôIIveOpa.
Tl Sé rcorè ^ouXerat rcpôfreutç aùrïj èv Ttp St’ l’toü tô Ilveüpa Xéye-10
afrat, prçréov. Où/ àrcX-^v Ttva tt)ç rcpofréaewç raûr>jç eùpî'jzopev tïjv
Sûvaptv, àXXà notztX^v rtvà zal rcoXûrporcov xaTà Tàç Sta^ôpouç xpetaç
twv Xôywv xal rcpofré-jetç rotç StSaaxàXotç Tfjç rct'arewç. Ilàaat Sè al
Stâtpopot rÿjç rcpofréaewç raûrigç èvvotat rcpôç êv Tt xafroXtzôv retvouat
oôyjxtx, TTjV évÔTTjTa Tïjç oùataç xal rà(v auvàcpetav èv Btaxexptpévatç Tatç is
ûrcooTàaeot. IIpôç toüto yàp xal àrcavra ret'vet ttjç xafr’ Vjpàç lepàç freo-
Xoytaç Tà Bôypara xal rcàvTa Tà àX-yfrf; rcpôç toüto xplveafrat Set. '0
rolvuv frepéXtoç twv rotoûrwv Xôywv | toîç StSaaxàXotç, èv otç tô Ilveüpa f. <
XéyeTat St’ Ttoü ôrctùarcore, tô àrcooroXtxôv èxetvov ^rytov èartv, èv $
Xéyerat, Srt ê^éxeev ô ©eôç tô Ilveüpia èrcl toùç àrcoorôXouç Stà ’bjtjoü 20
XptoToü • èrcl toùtou yàp éocarfrévreç toü frepeXtou, tô Ilveüpa rô àytov
Stà roû Ttoü rcoXurpôrcwç freoXoyoüot xarà tt,v ûrcoxetpévïjv rotç Xôyotç
Xpelav, xal rcavra^oü ôpfrwç re xal roü rcpoetpïjpévou oxorcoü xaî réXouç
àrcrôpevof tïjv yàp àX^etav t^ç àrcotJroXtxTjç èzetwjç pv'pewç oùrwç eù-
pùxwpov rjoe-jav oùaav, ware rcpôç Stacpôpouç èvvotaç aùrotç èrcaxoXouO-etv. as
Ilepl roü St’Tloü rcpoxEtoH-at xat /opr^yetofrai xal rwv
TOtOÙTWV.
Aùrixa rotvuv àxoXoufroûvreç aùr^ rÿi Xé£et roû ’AtcootoXou Xéyouot
rcoXXaxoù rô Ilveüpa rô àytov èx Ilarpôç St’Tloü rcpoxetafrat, èx Ilarpôç 30
Bt’ltoü xop^yetafrat zal rà rotaûra- zat rcàXtv èx Ilarpôç pèv èxrcopeûe-
afrat, St’lloü Sè x°P7iT£tofrat r§ xrtaet. Tpijyôptoç pèv yàp ô ©aupa-
roupyôç’ „TéXetov Sé, tpujat, rô Ilveüpa rô àytov St’ Ttoü xopviyoùpevov rotç
utofre’oupévotç“. "Qarcep ô aùrôç rcàXtv- „"Ev Ilveüpa àytov èz ©eoü
ri(v ùrcapçtv è^ov zal St’Ttoü rce:p(v6ç“, S^XaSv; rotç àvfrpcbrcotç. '0 Sè ss
KûptXXoç rô „év èxetvijj rîj r(pèpa yvwaeafre“ è^yoûpevoç, oùrw cp^crtv
4 ciÿa om BLO L laisse an blanc 9 8ià n^oD-eoii; B 19 Tit. 3, 6
27-28 xal -/nÿtjyfîô >at xal ràfr toiOvtwv om BLO 33 F. (3., 10, 1120 A 34 Ibid.,
9«4 D 36 loh. 14, 20
23*
356	II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
EE yàp xaî npôetatv èx llarpàç tô üveüpa tô àytov, àXX’èpxexat ot’l’toü
xat t’Scôv èaTtv aùxoü • nàvxa yàp St’ l’toü napà toû llaTpô;". Kat èv
rptazoartp népnrtp xâiv 07jaaupwv 6 aùxôç- „0eàç àpa tô Ilveûpà ÈaTt
tô uiç èv ràÇet 0eoü èv rjptv xaxotxoüv, xat tv' oûxwç etnw, r^ç àvwxàTW
s naatbv èEépnov oùataç, Èv tSta te ôv ûnàpEst xat èx Ilarpôç vooùpevov,
ot’ Ttoû Sè xv, xetast ^opTjyoùp,EVov“. 'O aùxôç nàXtv èv Ttp xarà ’Iou-
Xtavoû • „Tô Ilveûpa xà àytov àppïjxwç èx xoû IlaTpôç èxnopeÙExat, ot’l’toü
Sè xop’JÏE-™- xÿ( xxtast“. Oùte rotvuv oûxot oî StSàaxaXot nàvreç oü&’ ô
f. 74 ’AnôaxoÀoç | Stà -yjç Èz/ùaEtriç ^opy,ytaç roû rivEÙparoç ttjv toû llveû-
io para; OnapÇtv èvôouv, oùte Ilveûpa àytov èxet tTjV ôncaraatv èS^Xouv toû
Llveûparoç, tnç àv rô xop-^yeta-ô-at xat otcoallat xa: èx^etaQ-at îrpôç xîjv
ùnôaraatv aùrrjV àva^épotvro, èartv ùnôaraatç 9-et'a, ànpotewç èz toû
Ilarpôç npotoûaa xat èv ÏEtp pévouaa, àXXà npôç t^v Swpeàv roû Hveù-
paroç xaî ttjv /àptv, St’ î-ç toû ÜVEÛparoç ûîtôaraatç èçavepoüro toi;
15 npoaéxetv È&éXouat • yvwptaxtxi] yàp xf/ç éxàaxou ouvàpewç xat oùataç
xat xarà npopoX^v st’ç rà èçw ytvopév-r) èvépysta • Stà toûto yàp ô pèv
AnôaxoXoç ëXeyev • „“O vûv ùpstç fJÀénexe xat àzo6exe“ • r^v yàp x^ptv
roû HvEÙparoç è^Xettov èv rot; ànoaxôXotç èvepyoûaav, St’^ç ïjSûvavx’àv
vostv, ei'nep r^oùXovxo, freoçtXetç àvSpaç xaî ty,ç àXTjfletaç zljpuxaç toùç
20 tt); roû üveùpaxoç /àptxoç peraa^ovraç oùtw; ùnàp/stv xat xf; nap’aùrwv
xTjpurxopév^j ntaret npoaé^eiv, ïjxtç ^v eîç Ilarépa xai Ttôv xai Ilveûpa
àytov. Oî oè StSàaxaXot nàXtv aÙTO: rtp ’AîroarôXtp aupcpwvwç xat Éauroùç
è^Tjyoûvrat.
CO pèv Xpuaôaropo; Xéywv „Atà toûto, tva SEt/^fj Srt tô èxjpjvo-
25 pevov où Ilveûpa àytov, àXXà IIveùpaToç 9-etou /àptc, Xèyet AautS rtp
Xptatcp- ,’E^e)tù&Y] xàptç èv /sEXsaî aou‘ xat xà é^ç“.
'O Sè KùptXXoç t^àaxwv • „’Eîr7)yyetXaxo pèv yàp xaxaîrép^stv T^ptv
è§ oùpavoû xôv napàxXrçxov, oxav àvw yÉvrjxat irapà rtî) Ostp xai Ilaxpi •
o Sij xat îréîrpaxEv àiroSTjp^aaç npôç xôv Ilaxépa xaî SatptXeaxàxTjv xotç
30 èiléXo’jatv éXstv ràp xoû üvEÙpaxoç èx^uatv èîrtSoùç“.
Kat nàXtv ô aùxôç • „Ttvt yàp àv npénot xô /op^yEiv Sùvaa^at XTjV
xoû llveûparoç /àptv, nXljv oxt xtp tpùaet xe xat àXyjii'ûç ovxt 0etj>“ ; Eî
Sè nvsûpa àytov xoû Ilveùpaxoç /àptç zaXetxat, où xaB'ôaov èiçtç èaxtv
f. 74 T ^pExépa | (xôxe yàp ânXwç Ilveûpa Xéyerat), à?,Xà xafi-ôaov êxetHev xaretatv
35 eîç T,pàç xaî otov eînstv èntppsï, B-aupàÇetv où ost- yàp ~/âpt.ç xoû
üveùpaxoç oùxœat vooupévij, à^wptaxtoç auvoûaa xw Ilveùpaxt, tï]v xÿjç
paxaptaç èxetvaç ûnoaxàaewç npoar;yoptav Xap^àvet.
1 P. G., 74, 281 A 3 P. G., 75, 600 BC 7 P. G., 76, 725 C 17 Aet. 2, 33
26 Ps. 44, 3 B omet ee texte 27 P. G., 74, 713 BC 31 P. G., 76, 1316 A
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	357
’AXX’ warcep èv xtp xoû Ilveùptaxoç ôvàpiaxc rcoxè ptèv xf,v oùatav xoû
Ilveùptaxoç âzXaptfiâvoptev àveu xfjç IStàxTjXoç, et xat püj Sùvavxat xaûxa
/wptÇeafrat. èrcetSàv àxoùwpiev oxt ô Ilax'^p xat xà üveüpia ëv èaxt, rcoxè
oè ttjv ùrcôaxaatv aùxfjV, xouxéaxt xtjv oùatav ptexà xfjç IStàxTjxoç, Sxav
àxoùwpiev Sxt xà üveüpia èx xoû üaxpôç èxrcopeûexat, vj Sxt ô Ilaxijp xat
xô üveüpia Sûo etatv f) otaxexptptéva, xat où auy^éopiev xàç èvvotaç Stà
X7(v évéxTjTa xoû SvSptaxoç, oùtw xat èrcetSàv àxoùwptev xoû ’ArcoaxàÀou
Xèyovxoç- „Tptetç Sè où rô üveüpia xoû xôaptou èXa^exe, àXXà xô Üveüpia
tô ex xoû 0eoü“, où Set vapitÇetv èxelvouç Xapetv xtjv ùrcàsxaacv xoü üveû-
ptaxoç, et xat fj xoù üveûpiaxoç ûrcoaxaalç èaxtv èx xoü 0eoû, àXXà xipv
X^ptv xfjç ûrcoaxâaewç, aùxwv xwv àrcoaxàAwv è^Tjyoupiévwv xô „àpYÙptôv
acu aùv aol el'rj etç àrcd)Àetav“, ^Tjalv o Iléxpoç xtjj Slpiwvt, Sxt xrpv Swpeàv
xoû 0eoû èvàpitaaç Stà ^pYjptàxrov xxàafrat • èÇ’tpxet Sè xô üveüpia xô àytov,
wç èxet Àéyexat.
Kat o Aouxâç èv xatç üpà^eatv aùfrtç1 ,,’Ercérceae xà Üveüpia xà
àyiov ènt rcàvxaç, ^rjat, xoùç àxoûovxaç“, xal èrcàyef „Kal èÇéaxTjaav ot
èx rceptxopifjç rctaxot, Saot auvfjXfrov xtp üêxptp, Sxt xat ènt xà ëfrvîj fj
Swpeà xoû üveûptaxoç èxxèxuxat". Kal où Set pityvûetv ^ptâç xà àpitxxa
Tfl êvÔTTjxt xoü ôvopiaxoç, Srcep eÈrcov, rcpo^àaet xfjç xaxoupylaç xaûxïjç
Xpwpiévouç- et yàp pii] xal etyopiev xavôva xal yvtbpiova xfjç | xotaùxïjç
è^T/y/jaeioç, aùxoùç Sv ëSet xà Séov oïxofrev auvopàv xtp xùrctp xwv StSaa-
xàÀwv auvepyip /pwpiévouç rcpôç xtjv xaxavoTjatv. Nüv Sè auxàç ô Baal-
Xetoç xavôva rcapaSt'Swatv fyjitv rcâvu aatpfj- xal Sxav, cpïjalv, àxoûa^ç,
Sxt tô Üveüpia fjpitv SISoxat, fj Tjpuv rcèptrcexat, vj èv fppitv èaxtv, r; SÀwç
xxtaxôv xtva npoaxelpievov Spov eüptpjç, xtjv X^Plv ^vvàet xoû üveûpiaxoç •
Sxav §è piïjSèv xoioùxov rcpoaxéTjxat, ttjv freôxrpxa xoü üveûpiaxoç vàet- èv
yàp ëxxcp xwv rcpôç ’ApicptXoxtov xs^aXatwv oûxw (pyjatv „"Qaxe Sxav
pxèv xfjv àlçt'av toû IIveùpiaToç èvvowjiev, pieTà üaxpôç aùxô xal ïloû àpt&-
[xoûpiev oxav Sè t^v etç xoùç piexà^ouç èvepyoupiévijv /àptv èv&uptïjO-wpiev,
èv Tjjxtv stva: xô Ilveüpia Àèyopiev". Kal xt 9,aupiaax6v, Srcou ye xal
aocpta toü 0eoû, aÙToaocpla, Àéyet rcepl éauxfjç, Sti • „Kùptoç ëxxtaè pie
elç èpya aùxoû" : Toûto yàp Xèyei Stà ttjv èv vjptîv aocplav, î^xtç elxtbv
èaxt xat xûrcoç xfjç fretaç aotplaç- aùxfj Sè àxxtaxoç èaxt xal àiStoç xal
àxotvwvTjxoç fjpiîv xafr’ aûxïjV. "Oxt Sè xoûfr’ oùxw Sel voetafrat xô rcpo-
ipTjxtxàv, xat oxt [xeyàZt; StSaaxaXla xal rcpôç xijV rcpoxetpiévTjv ÇïjXYjatv fj
xoü ^Tjxoû toûtou èÇfyTjatç, aÙTÔç ’Afravàatoç SïjXtbaef èv yàp Seuxèptp
xwv xaxà’Apetavwv Xôytp oùtw pyjat- „Totoùxou xotvuv xùrcou xfjç aoplaç
8 I Cor. 2, 12 11 Act. 8, 20 15 Aet. 10, 44, 45 31 Prov. 8, 22 37 P. O.,
26, 312 C
358 H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xrtaO-évroç ev ^|itv te xat èv nàat toîç ëpyotç ovroç, etxôrwç vj àXTjfltvàj
xat S7j|j,'.oupyôç aoytx rà toû tûtcou éauTTjç etç éauT7]V àvaXaptpâvouaa,
cpr(a£ rô „Kùptoç èxrtaé fxe efç èpya aùroû11 • à yàp yj èv r^iv aoyt'a eîne,
xaûTa aÙTÔç ô Kûptoç wç tSta Xéyet- zat oùx èart [ièv aùrôç xrt^ô|jtevoç,
f. 75v xtîottjç wv, Stà Sè tyjv èv aùroîç toîç êpyotç etxôva | XTta-9-etaav aÙToü,
TaûTa aÙTÔç wç nepl éauroû Xéyet- xat wanep aùrôç ô Kûptoç eïpijxev
„'O Seyôjjtevoç ùfiàç èpè Séyera:11 Stà tô tôv rûnov aùroû èv ùjjitv etvat.
ourw xat'rot |jit] wv twv XTtÇopiévwv, optwç Stà tô T7,v etxôva aùroû xat
tôv rûnov èv toîç êpyotç xrt'ÇeaO-at, wç aÙTÔç <ï)v, Xéyet • „Kùptoç ëxrtaé
10 |ie àpyy]V ôSwv aÙToü etç êpya aùroû-1. „Oùrw Sè yéyovtv ô èv rotç
êpyotç TŸjç aoçt'aç rûnoç, tva, xa-flà npoeinov, ô xôa[ioç èv aùrw ytvwazrj
tôv éauroû STjpttoupyôv Aôyov xat St’aùroû tôv IlaTépa. Kat toût’èartv
8 éXeyev ô HaûXoç- , Stôrt tô yvwarôv toû 0eoù cpavepôv èartv èv aùroîç •
ô 0eôç yàp aùrotç ècpavépwae- rà yàp àôpara aùroû ànô xrtaewç xôa|iou
15 toîç 7TOtT([ia(Jt vooù|ieva xafropàrat‘. "Qare oùx èart xrtapta r^ oûata ô
Aôyoç, àXXà rcept ttjç èv yjpttv oùaTjç xat Xeyo|jtévrjÇ aotpt'aç èaTt tô èv
Tatç IIapot|u'atç pTjcôv. Et Sè zat roûrotç àntatoûat, Xeyérwaav ^piv aùrot,
et êaTt Ttç aotpta èv toîç xrta|jtaatv vj oùx èartv. Et (ièv oùv oùx èart,
nwç ô Atto'jtoXoç atrtàrat Xéywv ,’EnetSi] yàp èv rif( aocpt'a toû 0eoû
20 oùx êyvw é xôajioç Stà ttjç aocpt'aç tôv 0eôv‘; 7] nwç, et [J-VÇ èart aotpta,
nXïj&oç aopwv èv Tîj rpatpfj eùpt'axerat; xat- ,aocpôç yàp cpofJTjfleîç eçé-
zXtvev ànô xazoû1, xat- , Merà aocptaç otzoScpteiTat otxoç1. CO Sè ’Ex-
xXTjataarijç Xéyet- ,Soçla àvflpwnou cpwrtet npôawnov aùroû1, zat jjtéjji-
cperat rotç nponereuopévotç Xéywv- ,Mr; etn-jjç rt èyévero, ort at ïjptépat
2& at npôrepov oùx r;aav àyaO-at ûrcèp raûraç, ort oùx èv oocpta ijpwr^aaç
rcept toùtou1. Et Sè èart, warcep oùv zat ô roû Stpày cpy(atv ,’EÇéyeev
aÙTTjv ènt navra rà êpya aùroû (jterà nàoTjç aapxôç xarà r^v Sôatv aÙTOù
f. 76 xal èyopifjYTjaev | aùrX(v rotç àyanwatv aùrôv1 • et Sè rotaùrTÿ ëxyuatç
où Tr(ç oùataç TTjç aùcoaoptaç zat Movoyevoüç èart yvwptajia, àXXà TT/Ç
so èv zôapw èÇetxovtaftetaTjç, rt àntarov et’ aÙT7( vj àXyjB-.vrj zat Sr(ptoupyôç
aocpt'a, ^ç rûnoç èartv -îj êv zoapiw èzyufretaa aocpt'a zal èntor/^T], wç
nepl éauTTjç èart, xaB'à npoemov, Xéyouaa- ,Kûptoç éxrtaé pie etc è'pya
aùroû1 • où yàp èv xôajiw .oocpta xr’Çouaà èartv, àXX’ èyxrcÇo|tévT( cotç
êpyotç, zafh’ vjv ,ot pièv oùpavol Str^youvrat Sôêav 0eoû, notr^atv Sè yetpwv
36 aùroû àvayyéXXet rô orepéwpta. Ot Sè àv&pwnot, et raùrôv èv eaurotç
cpépotev, èntyvtbaovrat Ti]V àv^TjfbtvTjV roû 0eoû aocptav xal yvwaS-'(aovrat
àXyjH-wç, St; réxva 0eoO yeyovaat11.
3 Prov.6, 22 7 Mat. 10, 40	13 Rom. 1, 19 19 I Cor. 1,21	21 Prov. Il, 16
22 Prov. 24, 3	23 Ecole. 8, 1	24 Ecole. 7, 11	26 Eccle. 1, 10	34 Ps. 18, 1
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
359
Kaî |xst’ ôXîya • „Où Set 8è nàXtv ÇevtÇeaxIat, eî xàv èv yptv xûnov
ôvxa, wç rcepl éauxcû èaxt Xéywv ô TEôç, Snou ye (tô aùxô yàp Xéyetv
oùz ozvtjtéov) zaî SaûXou tôte Stwxovxoç ttjv èxxX-/]atav, èv rj xûnoç rçv
aùxoû xaî eîxwv, wç aùxôç Stwxàpevoç èXeye- ,3aüXe, xt pie Stdi>xetç‘;
Oùxoûv t&anep etp^xat, et eXeyev aùxôç ô xûnoç xfjç aocpîaç, ô wv èv toîç b
èpyotç, tô , Kûptoç ëxxtaé pe eîç spya‘, oùx àv Ttç è^evîafta], oùtwç èàv
zaî aÙT)] t; àXrjO-tvT] zaî S^jjttoupyôç toû 0eoû aoyta, ô ptovoyevèç aùxoû
Aôyoç, Xéyfl xà t^ç eîxàvoç éauxoû wç nepî éauxoû xô /Exxtaé pie eîç
epya‘, pjSeîç àyeiç ttjv èv xôapiw zaî toîç èpyotç èyxxta&eîaav, vopuÇéxw
nepî Tfjç oùat'aç TfjS aùxo-joytaç eîpfjafrat xô ëxxtaev, ïva [ri] xôv oïvov 10
QSaxt ptaywv xXénxetv Soxÿ vijv àX^S-etav- aux?] ptèv yàp xxîÇouaa xai
Sx/piioupyàç èaxtv ô Sè xaùvïjç xûnoç èyxTtÇexat xotç èpyotç, ôanep xaî
xrjç eîxàvoç tô xax’ eîxàva“.
'Onôxe xotvuv àxxtaxoç xaî àfStoç xoû @eoû | aotpîa xà xoû xûnou f.
éaux^ç etç Éauv7]v àvaXappàvouaa, cpïjaî xô ,Kùptoç èxxtaé pie eîç èpya is
aùxoû4, nwç où xôv aùxôv xpônov xaî ^piàç Set voetv, Sxt xà Ilveüpia xô
à'ytov xà twv èvepyetwv aùxoû xai xaP^TWV twv eîç i^piàç àvaXapipàvov
etç éauxo xai èz/etalhat xai ^opïjyetaS’ac xaî SESoa^at çpijaiv éauxà - aùxô
yàp èaxt tô Stà twv ànoaxôXwv XaXfjaav- xat wanep xfjs aotpîaç èx-
yuatç xai yopTjyta xaxà xàv ’AO-avàatov où xfjç oùaîaç xfjç aùxoaocpîaç ao
xaî Movoyevoûç èaxt yvtbptapa, àXXà xfjç èv xôapitp è^etxovtaâ’eîaigç, oùxw
xaî fj toü IIveùpiaToç èxxuatç où xfjç oùaîaç xoû IIveùpiaToç èaxt yvwptapia,
àXXà Tfji y^âptToç aùxoû, nepî ^ç Àéyexat, fret - „IIvÊÜpia Kupîou nenMjpwxe
TT]V OÎXOUpiÉV7]V“.
tO-'. "Oxt xptwv aîxiwv ëvexa XéyExat StTiofi napà naxpôçss
èx^sta^at Tj xoû IIveùpiaToç	St'Soa&at.
Aùtt] xotvuv Z^ptc toû IIveùpiaToç èx toû üaxpôç Stà xoû Hoû
èx^etaO-at xaî SÎSoaüat Xéyexat, xpt)(wç voouptévou toûtou toû Xàyou- tô
pièv Sxt Stà xi]v oîxovopiîav pteatTTjç ^pifljv xai xoû üaxpôç yéyovev ô ïfôç
xoû 0eoû xaî StaxopttÇetv t^jjicv Soxeï xàç napà toû üaxpôç Swpeàç, xatxot so
xùptoç àv aùxwv xaî auy/opijyôç toûtwv xaî auvSoxijp Ttp üaTpt'- npoa-
e^éaTepoç yàp Tjpiîv ô Hôç xoû 0eoû otà xijv èvavD-ptbnïjatv yéyove xai
t^avspà xtç àpxi] xwv xf(ç ftei'aç t^ûaewç Sbjç eîç vjpiàç eùepyeatôv, Tfjç
naxptxfjç ùnoaxàaewç TTjç àvàpyou toûtwv twv Swpwv aîxîaç àtpavoûç
oùaïjç àet. Kai Taûxr/ç Tfjç èvvotaç fjyepiôveç ànavxeç piîv o£ StSàaxaXot • ss
àpxéaet Sè vüv àvxi nàvxwv ô KùptXXoç noXXaxoû ptèv toûto Xéywv,
1 P. G., 26, 316 B 4 Act. 9, 4	17 âvai.a/z^avo/iévaiv B 20 ovalaç'.
Goiplaç B 23 Sap. 1,7	30 llarpôç : IIvevftaTOç BLO
360 IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àXX’ èv tÿ, toû xaeà. ’IwàvVTjV êjpjy^aet tô „îva nâv o SéSwxaç aÙTip“
f. 77 àvantùaawv ‘ »’Enei 8é, cprçat, xaO-à noXXàxtç | etpvyzap^v, nàvTa TeXeïTat
Kapà ÜaTpôç St’ ï’toù èv HveûjJtart, nXàTTeTai twv àyaQ'wv etç vjptàç TTjV
aî'Trjatv tbç pieaÎTijç xat àp^tepeûç, xatTOt aovSoT^p xat auyxopTjyèç ùnàp-
6 /wv Ttp tSttp yevvr(Topt Ttôv &etwv re xaî nveupiaTtxwv )<apta|iâTwv- Statpet
yàp xar’ IStav poùXïjalv re xat èÇouatav otaxep àv è-S-éX-yj tô Ilveüpia
XptaTÔç“. Kat tô „où nepî toûtwv Sè èpwTw |jiôvov“ è^yoùpievoç aùBrç,
oùtw „ Oùxoüv wanep Ttç àp/ï( xaî SSàç toû xaî ïjpiàç ÜveùpiaToç
àytou pieTaXa^eîv xat Tfjç npôç ©eov évtbaewç tô èni XptaToû xaTÉaTT;
10 |J,U<7T^pt0v“.
AeÙTepov, oti ô ï’tôç toû ©eoü Sùvapitç êcTt ^uaixi] Te xat èvunôaxaToç
toû 0eoû xat ÜaTpôç xat nàvTa St’ aÙToü noteï wç Stà ^uatxfjç Te xat
èvunoaràTOU aÙToü Suvàjjiewç xaTà tôv Aapiaaxrjvôv, xat xaTà tôv Ku-
ptXXov X£-P ^Tt toü IlaTpôç S ï’tôç. filial yàp è^yoûpievoç tô „èy<I) eîpit
15 •fj àptneXoç“ • /'Oti yàp St’ ï’toù nàvTa xaHànep Stà ^etpèç toû ÜaTpôç,
aÙToü XéyovTOç dtxouaov nepî twv xTtqiaTwv • ,'H Xe-P JJ-ou ènoirpe TaûTa
nàvTaxatTot twv nàvTwv yeyovÔTWv St’ï’toù xaTà Tàç àytaç ypacpàç“.
’Enei Totvuv nàvaa St’ ï’toù oùtw noteï ô üaTi(p, etxÔTWç xaî tvjv toù
üveüfiaToç exxuatv Te xat ^op^ytav eîç ûnôaTaatv xaî [lôpçwatv xalaewç
2» ytvoptèvT/v xaaà tôv KùptXXov, tbç npÔTepov etpr^at, St’ ï’toù èvepyet.
'Eneî Sè xaî tô üveûpia tô àytov xaî ©eoû SàxTuÀoç xaî Çwaa xat èvun-
ôaTaTÔç èaTtv èvépyeta toû IlaTpôç xaaà tôv A&avàatov xaî auTcv
KùptXXov, eùXôywç xaî Stà toû ÜveùpiaToç Tà aÙTà noietv ô Ka-c^p voeîTat
xai XéyeTat, Saa noteï Stà toù ï’toù, xaî tt^v àvànXaatv t) fîeXTlwatv Tfjç
25 xTt'aewç èpyov ÎStwç oùaav toù ÜveùpiaToç noteï Stà ÜveùpiaToç- aÙTÔç
yàp S KùptXXoç tô „nàvTa Saa è/et & Ilai^p èpiâ èaTtv“ è^yo'>ptevoç •
f. 77v | „’EnetS7] Totvuv, tpjalv, èvunàpxov tpatveTat Ttp 0etp xaî üaTpt tô èv
üveùpiaTt àyftp rotç àiçtotç ànoxaXùnTeafrat, èvepyeïv Te xaî St’ aÙToü Tà
oaanep Sv poùXijTat, xàpioî Sè toûto npôaeaTt ^uatxwç, Stà TaÙTTjv etpïjxa
30 Tï]v aÎTt'av, oti èx toû èpioù Xapifîàvei xaî àvayyéXXet ùpitv“. ToaoûTov
ànéxet àX^S-éç eîvat, Sti Stà tô èxxetail'at tô üveûpia StTioû atTtôç èaTt
TÎjç toû ÜveùpiaToç ùnoaTaaewç ô l’îôç • oùtw yàp xat éauToû àv rjv atTtov
tô üveûpia, Saov îjxei etç ttjv 8 t d npô&eatv, ènei piï( ptôvov Sià toù ï’toù
Tà B-eîa xaî nveupiaTtxà )(aptapiaTa SÎSwatv "/jj.îv ô llaTïjp, àXXà xaî
36 St’ aÙToü toû ÜveùpiaToç.
TpÎTOv, ÔTt Ta etç toùç àylouç ^aptapiaTa r^xovaa xa't ànXwç iq
1 loh. 17, 2 2 P. G., 74, 481 A ènettâ BL 6 ÈDtXoi B 7 loh. 17, 20
8 P. G., 74, 500 A 14 loh. 15, 1	15 P. G., 74, 365 A 26 loh. 16, 15
27 P. G., 74, 452 C 28 xai om B rà om B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
361
npôç nàaav zrtutv eùepyeata zat npôvota roû 0Soù ytvoptévïjv re xat auv-
T7îpou(iév7;v xaxà xà aùroû jïoûZTjpa, SXtjç r^ç B-etaç -pùaewç ëpyov etatv.
’Enei oè èv raùr'/j Tîj l'et'a <^ucts: Tpetç; ùnoaràoetç état xaî twv ùnoarà-
aecov ànaawv ôptoû al frétât npoép^ovrat ^àptreç, wç ànô jjttàç atTtaç xaî
àp/^ç toûtwv, èxet xat aurai èv état xaxà ttjv cpùatv al ùnoaràaetç, xat
oùSèv pxâXXôv èaxtv ô üart/p Sviptoupyàç ô Yîcç zat xô üveO[jta, oùSè
StaveveptTjfxévwç orpjttoupyoûotv oùo’ èz Ttvoç 8ta<jTt||iaTOç, ôç Sv wanep
aùrai Staxexptptévat vooûvrat zat ntareûovrai toîç tBtœptaatv, oùrw xaî
xô Tfjç Sujpttoupytaç 7) npcvotaç èpyov Stazexptpivwç in aùrwv vofjrat
ytvôptevov, àXX’ èv èart Stà twv rptwv ùnoaràaewv rô Tfjç freîaç cpùaewç i,
ànoréZeapta rîj ôSw ttjç fJouXïjaewç ànoreXoùptevov, toûto ot/oûv rà Êepà
fjouXTjfrévra Xôyta, è^ aùroû cpaat xaî ot’ aùroû xat eîç aùrôv rà nàvra,
èÇ aùroû | xoû IlaTpôç xat St’ aùroû roû Ytoû xat eîç aùrôv rô Ilveûpa f
rô àytov tpaatv êiçTjyoûpievoç Afravàatoç- xaî xafrànep fréta ^ûatç Stà
rwv rptwv ùnooràaewv pta èaxtv, àpxopévr] pèv otov etnetv èx xoû üarpôç, 11
npapatvouaa Sè St’ Ytoû, rw Sè üveùpart otov eînetv èvtrnjptÇopévï), oùrw
xaî rfjç fretaç cpùaewç rj npôç rf)V xrtatv eùepyeaca èz üarpôç St’ Hoù
èv llveûpart voetraî re xaî ntareùerat pta oùaa- xat aî npofrèaetç aurai
où xîjv xàptv ajttÇouatv, où rôv x^ptÇôpevov Statpoûatv, àXXà pàXXov eù-
ràzxwç auvànrouaat ràç ùnoaràaetç xarà rr;v àxoXoufrcav rfjç àïStou at
auvaçeîaç aùrwv, pitav fjpîv r^v èxetfrev /àptv èpcpatvouat rtp aupyuet
rwv ùnoaràaewv èxetvwv etppw xaî raÛTTjv aupnÀéxouaat, xaî oùrw rfjç
freôfrev TjxoùaTjç /àptroç pxtav aîrtav vooüpev rôv Ilarépa xaî rôv Ytôv
xaî rô HveOpta xaî npwxov aîrtav navra ôpoû, et xaî èv àPA^Xotç raûra
raîç npôxepov etp7)|Jiévatç Staxptaeat Staxptvovrat.	as
’AXX’ où npwTTjv aîrtav rôv Ilarépa, ôeurépav Sè rôv Ytôv, t'o; êvtot
poùXovrat, Stà rr(v Stà, rptrTjV Sè Xotnôv xô Ilveüpia Stà ttjv èv,
pwjS’ atrtav SXwç Stà rô [tïj Sùvaafrat r^v èv npôfreatv èvapywç aTjptatvetv
atrtav, et ptV; rtç rôv èv roùxotç xavova piaÇotro- raûra yàp àptafrtaç
etutv èa^àxTjç yevvï^ptara, où avvoptbvrwv rwv raûra Xeyôvrwv, wç at so
npofrèaetç aùrat èv roùrcp rffj Xôytp oùx atrfaç Sta^opàv, àXXà ptàXXov
évôxTjra xaî atrtaç xaî èpyou ar^piatvouatv, eùràxrœç ràç fretaç StanXé-
xouaat ùnouràaeiç xat xotvôv aùratç èpyov ànoStSoûaat Tfjç ànapaXXàxrou
xai pttàç èv acptat pouX^aewç- roùrwv yàp twv npofréaewv riÿ pxèv èx rô
atTtwSeç SrjXoûrat, TTj oè rwv àXXwv èntnXox^j zotvwvta rîj; aîrtaç st
xarao^ptatvexât ùnô r<p rotoûxw roû Xôyou Seupup | pt'.àç atrtaç voouptevïjç f,
rwv Svrwv, rfjç paxaptaç èxeiv^ç êvàSoç re xaî rptàSoç.
32-33 SMnkfxovaaç B 34 èx om BLO
362 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Toûtwv p^pws ô A&avàatoç Xéywv êv rip .... „Mta yàp ^âptç
êx üarpôç 8t’ ïtoû êv Ilveûpart StSopiêvr;1' • zat KûptXXoç êv Oijaaupotç
ToÛTtp auvtpSà çpaaxwv „Ti]v Sè êvÔTijra toû üarpôç zaE toü ïloû ttj-
pvjaaç aacpwç, rô zareuO-ûvat TÉ&etxev évtx&ç, où/ wç ISlx pièv toû
6 Ilarpôç, tStqt Sè toû ïtoû X°P7ü°ûvtoç, àXX' wç napà Ilarpôç St’ ïtoû êv
àyttp üveûpiart êx ttjç pitàç S'êotïjtoç nepinopiévwv twv xap:a|j.àrmv Etç
toùç àytouç“. Kaî aûO-tç ’A&avàatoç êv r^ rcpôç Sepantwva èntaroXÿ/
/O yàp üarijp Stà toû Aôyou êv ÜVEÛpiaTt àyltp Tà navra notât, xat
oùrwç 7) êvÔTïjç -rijç àyt'aç TptàSoç atpÇerat, xat oùrwç efç @eôç êv tt;
10 èxxXirjata zïjpÛTTETat, „o ênt nàvcwv xat Stà nàvrwv xaE êv nâatv“' ênt
nàvrwv ptèv wç Ilarrjp, wç àp^i] xal nijyéj- „81 à nàvrwv Sè Stà toû
Aôyou’ èv nâat Sè êv tw ÜVEÛptart tw àytw“. Kat nàXtv’ ,,'H yàp
StSoptévïj X^PL? xal §wp£à êv TptàSt SlSorat napà Ilarpôç St’ ïtoû êv
ÜVEÛ|iart àyttp • wanep yàp èx toü llaTpôç èaTt Stà ïloû SiSopiév?]
is X®PCS) oùrwç oùx Sv yévotro xotvwvta ~7)ç Sôaewç èv ’^ptiv, st pii] êv tw
IIvEÛp>ari Ttp àyttp“. Kal KûptXXoç nàXtv è^yoûpevoç tô „ntareûeTE Srt
èyw êv tw üarpl“ - „’'Eart pièv yàp, cpigat, tô Ilveupia êx toû ©eoü toû
xarà ^ûatv àXigil'WÇ, àXX’ oùoaptôffev piepieptapiévov ttjç oùalaç aùroû, npotôv
Sè piâXXov è^ aÙToü xat êv aùrw piévov àet, x°piîyo’Jpi£vov Sè rotç àytotç
20 Stà XptaToû ‘ nàvra yàp St’ïtoû ev IIveûptaTt àyttp. Taûrijv ijpiâç ri]v
twv SoypiàTwv ôp'S'ÔT^Ta xal àXrjO-etav êSISaiçev rj twv àylwv narépwv
aûvsatç  oùrw nenatSeûpteB-a XaXstv te xaE ^povstv zaE St’ aùrwv twv
tepwv ypaptptàTwv14. Kal ô Nûaarçç rpijyôptoç êv tw npôç ’A^Xà^tov Xôycp-
f, 79 | „IIàaa èvépyetà, cpijalv, ij 0-eôHev ênt rijv zrtatv Stïjxouaa zat xarà ràç
as noXuTpônouç èvvolaç SvopiaÇopiévT], èz llaTpôç àtpoppârat xal Stà toû ïloû
npôetat xal èv IIveûpiaTt tco àyltp TsXetoûTat- zal Stà toüto Etç tô nXïjô-oç
twv èvEpyoûvTwv tô ôvopia rîjç êvEpyetaç où StaaxlÇsTat, ort oùx àno-
TÊTptvjpiêvT) sxàarou xat tStàÇouaà èartv nept rt anouSï], àXX’ SnEp Sv
ylvïjTat twv site Etç t))V ^piETÉpav npôvotav tpO-avcVTWV, eïte npôç rijv toü
so navrôç oîxovopitav zal aûaraatv, Stà twv Tptfiiv pièv ytvETat, où piipv rpla
èarl rà yivopisva". KaE pisr’ oXtya  „Et Si] nâv aya^ôv npàypia zaî
ôvopia Tïjç àvàpxou Suvàptswç te zaî pouXfjç èartv è^piptévov èv rig Suvà-
ptet roü IIvEÛpiaToç, Stà roü piovoysvoüç ©eoü àxpôvwç re zaî àotaaràrwç
elç reXetwatv àyerat, oùSspttàç naparàaewç èv rj) roü ftetou pouX^piaroç
1 Après sr r<ÿ tous les ms. ont un blanc. La référence omise doit être Epist.
ad Serapionem, P. G., 26, 600 C et 633 B, mais la citation n’est pas textuelle
» P. G., 75, 192 B 8 P. G., 26, 596 A 10 Rom. 11, 36	12 P. G., 26, 600 C
16 loh. 14, 11	17 P. G., 74, 216 C èx 0eov B 22 te xal giçoveîv om B
24 P. G., 45, 125 C 31 Ibid., 129 AB
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	363
xtv/jtJEt ànô toû HaTpôç otà toü Etoû ènt tô Hveûpa ytvopévitjç voou-
péV7jç“.
'O Sè Baat'Xetoç èv SezaTto ôySotp npôç ApcpiXé/tov „'H tolvuv
Ô0''ç, ^pTjcc, tTJç S’Eoyvwalaç SotIv ànô toü évoç HveûpaToç Stà toü évôç
J’ioû ènt tov ê'vaHaTÉpa- zal àvànaXtv 7) tpuatxl( àyaO-ÔTTjç xal ô zaTà 5
cpûatv àytaapôç zat to paatXtxàv à£twpa èx toü IlaTpôs Stà toû Movo-
yevoûç èni tô Hveûpa Sti'xEr oùtw xat at ûnoaTàaetç ôpoXoyoûvTat xal '
to eôaEpèç Sôypa ttjç povapyta: où StanlnTEt1'. ’AXX’ oùte f] ôôoç àvt-
pev npô: tov 0sôv èyet Tt x.otvôv npàç Tàç ûnàp^stç twv t+elwv npoatbnwv,
oute fj Stà nàvTtov twv npoawnwv St/jXouaa yuatxïj àyaO-ÔTTjç xat çuatxl) 10
âytÔTTjç xat cpuatzlj à£ta Staxptvet Tàç unoaTàaEtç èxetvaç Ttp atTttp xal
T<y atTiatoatTttp zat Ttp aÎTtaTtp, wç èvtot floûXovTat. | ’Enl Tfjç TOtaÛTïjÇ f. 7!
tolvuv xpétaç ànàavjç al npofréaetç aûTat tîjv aupt^ufav twv B-et'wv ûno-
a-àaswv zal tt(v àpp7(XTov èxetvtgv nXoxrpv ^pâç èzStSàaxouatv tbç otov
te zal Tfjç wç èx ptâç fbeônjToç toûtwv xaTanspnopévTjç Vjpîv yàptToç u
TT;V évÔTTJTa.
’laov Sè SùvaTat to eînetv, §Tt èx HaTpôç St’ Eloû yopTjystTat qj
XTt'aet to Ilveüpa tô àytov xal ÔTt èx HaTpôç St’Eloû èv HveûpaTt àyltp
Tà toü IIvEÛpaToç yapt'apaTa elç TljV XTt'atv IpyovTat, eIte xopTjyetaiIat
qj XTt'aet oùSèv èaTtv ÊTEpov -q tô èpysa&at St’ Ttoü, toû KuptXXou Xéyov- 20
toç èv TptTtp twv etç to zaTà ’lwàvvïjv èlçTjYTjTtzwv, ôç el xal npôetatv
èx HaTpôç tô Hveûpa tô àytov, àXX’èp/ETat St’l’toü • tô Sè IpyeaD-at tô
Ilveüpia oûSév èaTtv è'TEpov q tô psTaStSôvat vjpîv aÙTÔ twv àyaô-onpenwv
aÙToû Swpwv xal St’ aÙTwv npôç ttjv èçtxTfjV aÙToû [léO-e^tv èntaTpe^etv
Tjpàç. Et Sè èpyeTat aùB’evTtxwç xal nveî ônou O-éXet xal éauTÔ StSwatv se
ov etpTjTat Tponov, TaûTa Sè TaÙTÔv Tt arçpalvet Ttp etç ttjv IStav ünap^iv
Ipyea^at àtSi'wç, zat êaurà S/^nou npo|3aXetTat xal ûnoaTtjaet tô HveOiia’
ô Ttveç èToXpiTjtJav elneîv, àxoùaavTeç KuptXXou èv êxtw twv npôç 'Epptetav
XéyovToç, oti „to Hveûpia otovet Ttç notÔTïjç ètytl ^uatxTj Tfjç àytaç xal
aocffjç tHqtt;toç Tfjç wç èv IlaTpî xat Ettp vooupèv7]Ç zat aÙTtp Hveûp.aTt“. so
Oütwç cXt'ywv èaTtv eÇ^yetaH'at te zat voetv toùç StSaaxàXouç xal Tàç
ypaçàç ûytwç' ot Sè noXXoî npàç Tàç éauTwv npoXi^etç ànavTa xplvouatv.
Elte yoüv èx IlaTpàç St’ l'toü èv IIvEuptaTt wç èx pttàç O-eot^tos al npôç
tt(v zTtatv yàptTeç èpyeaS’at XéyovTat, site èx HaTpôç St’Ttoü tô HvEupia
XopTjyeta&at •qj XTtaet, ézàTEpoç toûtwv twv Xôywv ôpolwç t^v | pilav f. 80
0-eoTTjTa atTtâTat twv TotouTwv yaptTwv, eÙTàxTwç Tàç 0-elaç ûnoaTàaetç
StaXapPàvouaav, tbç àv ànaawv pta fj tl E^vaL V0,ûTat' Y“P
3 P. G., 3‘2, 158 BC 4 àroô tuôç BLO 18 rô devant Ilvevfia om B
29 P. G., 75, 1012 C 37 t] rj aal B
364 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xop^yetaflat tô Ilveüpa ttjv toû IIveûpaToç X^P’-V alvlrrêrat èv Ilvsûpart
ôt3opévr,v. Kat St’ évôç ovôparoç roû llveûparoç vîy te yipty aùroû
vooüpev, èE aùroû StSopÉVTjv zat êx narpàç xaî l’toü, zat r/]V aûroü
ûrcôaraatv, tJ Stà r-ï/ç rotaûrTjç x“P-T0? zz’t Srçptoupyet xat auve/st zal
5 âvarcÀârret tt,v zrtatv, Ti'jv oè àv^ptOKEtav cpûatv xat àvarcXârret xal
{jt,erap.opcpot rcpôç rà {JéXrtov, perà Ilarpôç êv zat raùrôv èpyov rcpârrouaa,
toü KuptXÀou Xéyovroç èv t^	roû „èyw elpt vj à'prceÀoç“, ort 
„IIâvTa St’ àpcpoïv êv Ilveûpart tbç èz ptàç $-e6ti]toç èrct?eZetrat“.
Kal roaoürov àrcéxopev èrcl ttjç rotaûr^ç XP£^a? roù Xôyou àpvetaB’at
10 èv rw St’ ïtoû tov l’tôv atTtov voptÇetv toü OTjpatvopevou Ttp Àôytp rcpây-
paroç, ware xal tô èv Ilveûpart pyjoèv ërepov otjXoüv Xéyopev t) tô tô
Ilveüpa aÏTtov etvat, Waaûrwç Sè xal tôv llarépa, oùx oaov etç Tàç rcpo-
9'èastç ^xet TaÜTaç, â\k' Saov elç tt^v ptav cpûatv twv rptwv ûrcoarâaewv,
ïjrtç alrta twv ôvtwv rcàvrtov èart • Stà Sè riôv rcpofl’éaewv toûtwv, aï
16 tôv rcpwrov Spov xal tôv	zat tôv péaov stwfl-aa; av^patvstv vjptv,
ttjv évÔTvjTa rfjç TotaÛTYjÇ atTtaç 'ij èvepyetaç a^palvopev èv “otç &Etotç
rcpoawrcotç àzoXoûSwç rjj râEet zat otaxptaet, ïjv âtSt'wç èv éaurotç ëxouatv.
Oùrw pèv ouv èz Tlarpôç ot’ ïtoü Xéyerat x°PïlYEtaO'at tô Ilveüpa za't
npo/strlhat xal Tà TotaÜTa. 'A?.Àà toûtwv oùSèv rcpôç tïjv rcpoxetpévTjv
f. 80 T Çï'jTrçatv 7]p.Ôv auvTEÀet, 7jTtç êaTtv, st tô stvat tô Ilveüpa è/st xaî | èx
toü TtoO aÏTtaTtxwç àïSt'wç, wote zat tôv Ytôv SijÀovoTt npopoÀéa eÏt’ ouv
atTtov zal àpxvjv stvat toü IIveûpaToç xat ptav àp/^v psTà toü JlaTpSç,
wç èvtot XÉyouCTtv.
26 x'. "Oti tô St’ïtoü X°PÏ]yetallat tô Ilveüpa ileonpenéç
èoTtv, warcep ^v àv xaî tô St’ l’toü ôtptaTaaftat, eïrcsp rpt.
’ËvTaüO-a Sè x^Pav EX£L za^ ^oplav Xûetv Ttvwv, ot ^éycuai •
Kat Tt rcXéov ëarat tw Yttp toü 0soO twv àytwv àvô’pwrcwv, si tô IlveOpa
pi] rcpopaÀetrat aùrôç àtSt'wç zal ôrcoarvjaet Etç IStav ûrcôaraatv tbç ô
30 IlaTïjp, àXXà pôvov aùrô xop’îï^'351 Tîj ZTlaet, TouréaTt Stavepeîrat ràç
aùroû Swpsàç, 3 xpovtzôv rt zat oùx àtStov rcéçuxev; ’Eytb Sè Suvàpsvoç
rcoXÀtp Stzatôrspov aùrotç èrcarcopetv Kat ri rcÀéov ô Ilarr/p ëÇst roü
l'toü, et rô B’eoyôvov aùroû xal rtp ïltp rcpoaetTj, èrcet rà àXXa rcâvra èv
eîatv, 7] Start rcXéov eEet roü IIveûpaToç 0 Ytôç, èrcel rcâvra èv état rcXi'jv
36 roû yevvâaO-at xal èxrcopeÙEa&at : "Opwç aùrotç rcpôç ttjv àrcoptav eù^uwç
àrcozptvopat, Srt ^opr^'a roû IIvEÛpaTÔç èartv rcercXrjftuapévT] zat àxé-
vwroç xal Sat|)tÀi]ç aùroû Sôatç' oùrw yàp xal xarà ttjv àvO-pwrctVTjv
auv^-9-etav x°Pir]ï£^v £z ™v olxetwv zal oùx èrcetaâxrwv Sa^tXwç
8 P. G., 74, 336 D
exégese des textes controversés	366
àvaXtaxetv ?j StBôvat èaTtv. Oütw yoüv oô5e[j.coc xTtaet npoayjxet tô x°-
pijyw toû -Mou IIveûpaTog etvat, ènei oùSepita cpûatg ê/et tô Ilveüpia
oinoS-sv xat rcap’ éauTf|Ç. Kat toûto nXéov è/et ttjç xTtaewç èv toûtoiç
ô ïtôç toû ©eoû, 6“t tô üveûjjia To àytov t-}jv pitav ûnôaTaatv rijg 9-eoTTj-
to; è/et cpuatxwç oùtw auvoûaav xai èvunàpxouaav, ware Tà; St’èxetvou 0
naputXTjfheîç xat SvaptB’piTjTOu; ^àptTa; otavèpieiv xaî	SatptXwg
) xat xa< è^ouatav w; ÎStag aVTtzpug fj npoa^xet ©eq>. 'Qg èotxev ouv, f. 81
aÙTot oùôèv otovTat piéya tô tov Ttôv toû ©eoü Stacpépetv Tfjç XTtaewç ttJ
8'eoTTjTt, xat Stà toûto toût’ ànopoûatv. AXX’ et tôv KùptXXov èiçTjntaTavTO
xaXwg, fjSeaav àv Tt èaTt tô xopiJT£tv, xat ôti toûto Ttp TEcp toü ©eoü 10
fjiovcp npôaeaTtv, oùSevt twv xtiotwv èxetvo; yàp èv Ttp npoatpwvr/ttxw
Xôytp Tatç paatXtatv oùtw Xèyet • „"Opa aacpw; te zat èvapyw; èv toûtoiç
tôv Kûptov vjpiwv ’lrjaoûv tôv Xptavôv Sex^lJl£V0V ptèv àvD-pwntvwç tô
Ilveüpia Stà ttjv (utevà aapxôç otxovopdav (,nXoûatoç yàp (nv ênTth/euae
St’vjpiàç‘), pazTtÇoVTa Sè M’xfijg èv Tip àytcp üveûpiaTt. Ttvt yàp Sv is
npénot tô /oprjyetv Sûvaa&at vèjv toü IIveûpiaToç /àptv, nXèjv 8xt Ttp cpûaet
te xat àXrjIlwç ôvTt 0etp“ ;
'O S’ aÙTÔ;, ètgTjyoûjjievo; tô oùx „èx piÉTpou StSwat tô üveüpia“,
tpaatv • „Où yàp àytoç àyttp noTè IIveûp^To; àytou yéyove xop’jyôg • ^opïjyet
oè nàatv ô Ï’tôç tbg è£ iStou nXijptbpaTog. Oùxoüv oùx èx piéTpou StSwatv 20
oùSè tSanep èxetvot [itxpàv Ttva jjiotpav è/et toü IIveûpiaToç, xat toûto
pteTaXTjnTfijç, àXX’ èTtetS’/jnep àveSet^^ xa^ XWp;, SfjXoç av etTj SïjnouO-ev
ôXov è/tov oùattoSwg èv êauTtp“. ’ISoù aatpùg tout’ etvat ^oûXeTat tô xopïj-
yetv, tô oùattüStûg e/etv oXov, ôaTe Sa^tXtng xaî àxevwTwç oûvaaO-at Sta-
vèptetv. Kat zàXtv ô aÙTÔ; • „Oüxouv ètgwD-ev oùSè etarcotïjTov aÙTtp 25
SeoôaO’at cpaptèv toü IIveùptaToç ttjv èvèpyetav, xatlà xat "/jjKv aÙTot; ijyouv
toîç àytot; àiroarôXotç. OtxoD-ev oùv xat nap’aÙToü tô üveûpia aÙToü-
xat toûtou aacpèjç ànôoetçtg àv et’7] tô xat eTèpotg SûvaaD-at /op^yeiv
aÙTÔù. | ’AXX’ ot ttjv ànoptav ànopoûvTeg èxetvijv, tô ttjv àytav pieTcéôoatv f. 81
èxetvTjv Sa^tXw; Stanépnretv èni Tà xTtaptaTa, puxpôv ^yoüvTat xat Suvà- so
pievov npoaeîvat Ttvt tôv xtiotwv ô Setypta aacpèg etvat KùptXXoç Xèyet
toü tô Ilveüpia npoaeïvai tw ïttp oïxofrev zat nap’ aÙToü, oùx IÇwD-ev
oùSè etanotTjTÔv aÙTtp SeSôaB'at toü üveûpiaTog ttjv èvèpyetav • xai ônep
où Sevt twv xtiotwv tprjai npénetv 7] Tip cpûaet Te xat àX^D-w; ôvti @eip.
"Iva Sè xai aa^èaTepov yèvTjTat ÔTt Tip ©etp pxovtp npoaïjxet X°P,3Ï'P T0® 88
IIveûpiaToç etvat xat Tt navTaxoü poûXeTat tw KuptXXtp tô Xéyetv, oti
èxet tô Ilveüpia xai ô Vtôç xafrànep xat ô üaTifjp, aÙToü àxouaTèov toü
12 P. G., 76, 1313 B 14 II Cor. 8, 9	18 loh. 3, 34	19 P. G., 73, 280 B
25 P. G., 76, 173 A
$f)6 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR La PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
KuplÀÀou ÀéyovTOç èv TptaxatSezàTw twv ©ijaaupwv „Tà èx pteToyjjç toû
àytàÇetv nE^uzÔToç 0eoû rcpôç àyi.<XCTp.àv zEZÀypiéva a-tpÇet pièv Stà v,'(tj>£wç
Èv ÉauTotç tè Sofrév, ÈTÈpotç Sè (leTaStSôvat Tfj; èvrEilEtarjç aÙTOtç âytô-
zr^oç, où SùvaTat- oùSetç yàp àvfrpwnwv èx ptero^C tô Hveupia Àa'wv
6 ÈTÈptp TOÛTO XOpT/y/jGêt nwnOTE, ÈîTEt zat aÙTÔÇ XEZCptiaTat napà TOÛ 0£OÛ •
ptôvvj Sè àpptôÇet t-7( ttjç âytÔTTjToç nijyf; yop^ysiv è^ ÈauTvJç oîç àv |3où-
ÀTjTat tôv àytaaptôv. Kal yoûv ot xaT oùpavôv ôvteç àyyeÀot àytot ptèv
etatv èv. iJteToyfjç zat pteTaÀï/^EWç "rfç, toû àytou 0eoû • àytaup.ôv Sè SeSw-
zôteç àvfrpwrcotç où tpavoûVTat rcwrcoTE. 'Optot'wç Sè zat ô |iaxàptoç
10 Mwüaîjç, npo(3Xïj{HvTWV ÈpSo^zovTa rcpea^uTÉpwv Stà Tàç àrcapatTï|Touç
ypelaç Tfjç auvaywyrjç, oùz aÙTcç ÈStSou tô HvEûpia, àÀÀà 0eôç àtp-flpEt,
zafrwç yéypaiTTat, ànô toû ovtoç èv aÙTtp zat ÈvETt'O-st toîç npozE/îtpta-
f. 82 piévotç. Oùxoûv toiç èx ptEToy^ç | àylotç çopetv ptèv ÈçeaTt tt,v So^etaav
napà 0eoû yàptv, Stôôvat Sè ETÉpotç oùSaptwç. CO oè l’tôç oùy oùtwç•
15 tbç yàp àytÔTTjToç ûnàpywv rc^y^. toùç ptaô'ryàç àytà^et Àeywv , Accoste
IIvEûpia àytov1. Toûto Sè notwv zal ô Ilarfyp tpatvsTat. ’0 Sè vtyv tarjv
È/wv tw IlaTpl zaTà tô àytàÇetv èlçoucjtav te zat Sùvapttv, nwç oùz àÀv]-
O-tv-rçv e/et "rïp rcpôç aÙTÔv SptO'.OTTjTa1'; Hepi pièv oùv toû St’Ttoü yopT)-
yetaH-at tt, XTt'aet tô IIvEûpia tô àytov ez ITaTpôç, site pteTà tt,v otxovopttav.
20 etTE zal npô Tfjç otxovopttaç eùfrùç èv t^ toû zoapiou auaTàaet, Toaaûra.
za'. Ilept toû „3t’rioû ne^Yjvévat xpovtzffiç“.
Elç ttjv aÙTTjV Sè evvotav ^èpst zal to St’ Ttou Xéyeafl-at neçpijvévat
tô IIvEûpia tô àytov, ônou npôazstTat ztiotôç Spoç, ôç èv èxEtvw Ttp toû
as Fpijyoplou £ïy<p- „Kat St’Ttoû nE-prjVôç, S^ÀaSrj toiç àvi+pwnatçu • <I>wç
yàp èaTtv ôvtwç tô HvEûpia tô àytov, çavepoûpevov ùnô toû l’taû zal
i^avepoüv aÙTÔ tôv l’tôv, ècpôaov vq napà toû IIvEÛpiaToç tpwTtÇô-
piEVot, aÙTÔ te tô O-etov èntytvwazopiev Ilveûpta, tô cpwTtÇov ’^ptàç, zat
St’ aÙToû tôv ttjv TOtaÛTijv vjf-xîv ÈnayyEtZàjiEVov x^ptv11. Oùtw toû Kupt'AXou
so XéyovTOÇ èv TptTtp twv etç tô zaTà ’lwàvvrjv E^yi'iaewv- „’Ear,piEtw8'7;,
tpjaîv, ètp’l'jpiàç tô cpwç toû npoawnou aou- nptawnov pèv yàp toû Oeoû
xal naTpôç tôv l’tôv etvat çvjatv, Snsp èoti nàÀtv ô xapaxn'(p • cpwç Sè tô
ÈÇ aÙToû, Tijv Stà toü IlvsùpiaToç ènt ttjv XTt'atv St('(xouaav x^ptv“.
so	x|3'. Hepl toû „St’l’toû ne yjvj ve va t àtStwç“.
’Enet Sè ÀÉyexal noTe ùn’ èvtwv zat Stà toû Ttoû neqn,vévat, pi]
npoaTtfreptévou Spou zTtaTOû, àÀÀà piàÀÀov nept Tfjç àtSt'ou twv xl'Etwv
1 P. G., 75, 232 CD 5 napà 0iov B 15 loh. 20, 22	26 vno : anô L
30 P. G., 73, 485 B Ps. 4, 7
ËXÉGESE DË8 TEXTES CONTROVERSÉS	367
rcpoawrcwv Staxptaewç te -zat | auvacpetaç xaî SXwç ôrcàpijewç èv éauxolç f.
ôvxoç toû Xôyou, ot pèv rco/J.oî voptÇouatv èvraûHa xat	rceptcpavfljç
xàv ïtav àvaxTjpÛTxeatlat r'ÿç ùrcàpçewç toû IIveûpaToç atTtov, tô Stà toû
l'toü rcetprçvévat TaÙTÔv xw Stà toü ïloû ûcpearàvat voplÇovreç, tô Sè Stà
xoû ïtoû ûtpsaràvat -ÿj stvat raùxôv Tt XéyovxEÇ rtp èx toû ïloû ûcpEaràvat, &
xijv Sè Stà rcapetXxjcp&at, wç àv 7) ràEtç toû ïtoû xal toû üarpôç èv tco
tô IlveOpa rcpopàXXetv èxcpalvrjrat.
TaûTa 3’oùx ^ûrtvç èxet- °ûte yàp tô rce-f^vévat raùxôv èaxt Ttp
stvat rcavxaxoô xat èÇ àvàyxTjç- cpavEpoûvxat pèv yàp rà rcpôawrca St’àX-
XtjXwv, xat toùtou rcXIjpïjç tj za-fl’ fjpàç •9-eoXoyla* àXX’oùx etatv èÇ àX-10
Xt'jXwv, oùxe tô Stà toû l'toü elvat raùxôv èart tw èx toû ïtoû ûcpearàvat,
tbç àv Btà TTjV rfjç alxtaç èwotav êxib EtpTjxac yàp rcpôrepov orcwç
àoûvarôv èartv èv rtp et’ ïloû tt]v rcpôO-eatv raÛTïjv xaxà xijv xoû àvfrpœ-
rclvou Xôyou auvr^etav èxXap^àveaS-at, tbç etw&apev yp-^alhat xaûxfl èrcî
xwv reraypévwv atatwv, xat Sxt, wç èvtot poûXovrat xôv ï’tov atxtov xoû io
IIveûpaToç etvat rcpoaexwç, oùx eîwD-apev aùâ-tç x^ npolléaet xP^a^’at
xaùxfl, <Saxe aup^atvetv x^v XP*ïatv rcpoO-éaewç raÛTTjç rtp rcpàypaxt
rcepî où ô Xôyoç èaxtv, wç ûrc’ aùrwv rcerctareurat xafràrcaij Statpwvetv xal
p^oapwç Xéyetv eùaùvera toùç raûra Xéyovraç.
Ot ptèv oùv rcoXXot raûra voptÇovreç àrcarwvrat- rwv Sè xjj àX^elaio
rcpoatpxetwpévwv evtot xat pr; rcpoaxstpévou ô’pou xrtaroü rw Xôytp, oùSèv
’rçrrov rô Stà roû ïloû rce^Tjvevat àvrî roü St’ ïtoû netpavepW'jilat rolç
àv&pwrcotç vooûat rtp àrcaÇ rcorè etpTjaO-at Sxt St’ ïloû rcétpjve xotç àv-
ô'pwrcotç | xat rcpôç rcàvxaç roùç ôptolouç Zoyouç àpxoûpevot. Tô Sè roùç f. 1
StSaaxàXouç rcspt Tfjç twv O-etwy rcpoatbrcwv rcpoôSou xaî Staxptaewç rcpay-
pareuaaiièvouç oùrw XÉyEtv, Srt St’ ïtoû rcé^Tjve xal èxXàptrcet xô IlveOpa
rô àytov, où Seî D'aupàÇetv, cpaat, Stôrt xaî xôv ïtôv xoû ©eoû où pôvov
rw àtSttp aùxoü tSttbpart, àXXà xaî rip rcpoaXïjppart xpovtxw ye ôvrt xwv
àXXwv D’Etwv urcoaràaewv ô tepôç Staxptvet Atovùatoç, xaî rcàvu xaXwç.
OùSèv ouv àrcetxôç zat xô IlveOpa rwv àXXwv 0-elwv urcoaràaewv Staxpf- so
veallat rtp St aùxwv rcecpTjvèvat rotç àvftpwrcotç ^povtxtp ye ôvrt rcpôç xtp
àt'Sttp aùroû îStwpart. Taûra pèv oùv eî xat àXr^wç Xéyexat xaî oùSèv
àrorcov ê^et auveÇeuypévov, àXX’ où rcàvu xw axontji xâjv StSaaxàXwv
otxstwç è^et  Set Sè èrcî rcàvxwv où xô àXvjO’èç pôvov axorcetv, àXXà rcpôç
roùrtp xaî rô otxetov. ’Evxaû&a Sè xaî èvép^erat pot frpïjvetv èwooûvriso
ttjv xoû fjperépou Tévouç raXatrcwptav, è^ ^ç etç xoaaÙTrçv ôXtaô-ev ÎBtw-
relav, ôaxe pr; èrcaïetv xwv StSaaxàXwv x^ç rctaxewç, àXX' àrcXotxwç oûxw
StaxEtafrat, waxs rcpoxetpouç elvat rcavxl xtp [tauXopévtp acpàç èÇarcarâv
28 yt: re L
368
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
xaî aotptÇeaiIat napaxoXoufreîv • ofov ofl Tt xaî nepi toûto rà ptépoç ne-
nôvâ-aatv, ùnô tûv aocptaTwv èÇflnaTflptévot, Stà to pifl SuvaaHat oïxofrev
auvopàv à Xéyouatv oî StSaazaXot, où ptôvov àyvota Tflç tteoXoytxflç ènt-
arflp^ç, ccXXà xaî ànetpta Tflç êÀXflvtzflç aurfl; cpwvflç, oî Sè npôç toûtoiç
s xaî àSta^opîa xaî iitujûq. xaî cpauXÔTflTt auvetoflaewç,
Tt toivuv ^oûXeTat tô Stà toû i toû nerpflvévat tô Ilveûpta, ènetSàv
at'Stwç toûto voflTat ; OùSèv ETepov fl oti eîç Tflv tStav ûnoaraatv opinât
f. 83v ^avepwç aÙTÔ, | npoentvoflDévTOç toû Tioû- fl yàp toü Ttoû ûnoaTaatç èx
tïfi toü npoae/wç etvat Ttjj IlaTpt îotÔTflToç èntyvwa^elaa, èvapyfl napta-
10 Tflatv flpttv Tflv toü IIveûpiaToç îStÔTflTa, fl toû Hou StaxéxptTat, wç ô
Nûaaflç cpflaîv èv toîç xaV Eùvopttou rpflyoptoç, oti- „'H èniQ-ewpoupévfl
éxàaTfl twv ùnoaTâaewv totÔTfl-ç Tpavœç xaî zaïlapwç tô èTepov anô toü
STÉpOU StfaTflatv". OÜTW TOIVUV né^flVE Stà TOÛ Ttoû tî>ç St’ èxeîvou SptÇô-
ptevov eîç Tflv tStav ÛnôaTaatv, flv èz toü IlaTpôç ë^et, xaî yvwptÇôptevov
16 èvapywç, Tflç toû Ttoû npoentvotaç tpavept'nepov flpttv ànoStSoûaflç tôv
nept toü IIveûjjtaTOç Xôyov. llô&ev è/optev toûto; ’Ex toû tepoû BaatXetou
toû&’flpttv aacpwç xavovtÇovToç èv SeuTÉpto twv npôç Eùvépttov „At yàp
IStÔTflTeç, TpvjCTÎV, oîoveî ^xpaycT^péç Ttveç zaî popcpaî èntilewpoûpievat Tfl
ouata, Statpoûat ptèv tô xotvôv toîç t’StaÇouat xxpxwtf]pvi, tô Sè éjjtocpuèç
su Tflç oùataç où StaxônTOuatv ‘ oîov xotvfl ptèv fl O-eÔTflç, tSiwjjiaTa Sé Ttva
naTpÔTflToç xat uîÔTflToç ’ èz Sè Tflç êzaTÉpou aupinXoxflç, toû te zotvoû
xaî ÎStou, fl xaTâÀflt^tç flpttv Tflç àXflUeîaç èyytveTat, ôaTe àyévvflTov ptèv
cptbç àxoûaavTaç tôv IlaTépa voetv, yevvflTÔv Sè ^wç rljV toû Ttoû Xapt-
[javetv è'vvotav, xa^ô ptèv cpwç xaî ^wç, oùSepttâç èv aÙTotç èvavTtGTflToç
as ûnap^oûaflç, xaD-ô Sè yevvflTÔv xaî àyévvflTov, èntS-ewpouptévflç Tflç àvTt-
3'éaewç- aÙTfl yàp twv îStwptoÊTWv fl cpûatç èv Tfl Tflç oùataç TaÛTÔTflTt
Setxvûvat Tflv ETepÔTflTa- xat aÙTà pèv npôç àzJ.flXa àvTtStatpoûpteva noX-
Ààxtç Ta îSttbpaTa npôç tô èvavTtov pte&taTaaO-at, Tflv ye pflv évoTflTa
f. 84 Tflç oùataç pifl Staanàv, wç tô nTflVÔv | xaî tô neÇov, xat tô êvuSpov xaî
3o ^epaatov, xaî Aoytxôv xat àXoyov ptàç yàp oüaflç oùaîaç Tflç nàatv ùno-
xetptévflç, Tà ÎSttbptaTa TaûTa oùx àÀXoTptoî Tflv oùatav oùSè oîoveî auaTa-
atâÇetv éauTotç àvaneWet- Tfl èvapyeta oè twv yvwptaptaTwv ôanep Tt
tpwç Tatç tpu/atç flptwv èvTttlévTa, npôç Tflv ècptXTflv Tatç otavotatç aûveatv
68flyet“. Kat [xet’SXtya cpflatv „Et yàp ptflSèv etfl tô Tflv oùatav xaPax-
36 Tflpt^ov, oùSevt àv Tpônto npôç Tflv aûveatv flptwv 8ttxvotTo“.
’AxoXoûiIwç toÎvuv Ttp pteyaXw StSaaxâXtp toûtw ntaTeûoptev tôv Ttôv
toü ©eoü èx toù IlaTpôç necpflvÔTa ptovoyevwç wç ^wç yevvflTÔv è£ ayev-
4 ànoçlq B 11 P. G., 45, 336 B 17 P. G., 29, 637 B 23 àxovoa^ta ABL
33 rrjv om L 34 P. G., 29, 640 A
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
369
vtjtoü tpwvôç, eùB'ùç Sè St’ aÙToû xat tô èxnopeuTÔv cpwç èvvooüpev tô
üveûpa xà àytov xaî ènetSf) [1)] è/opiev auvtSeîv rtç Sv ô Tpônoç efr)
Tfjç èxnopeùaewç èxelvyjç (àppyjToç yàp èart xaî àxaTavôïjToç), Spwç
èvàpyeta toü yvwplapaToç toü ïloû, 8tc SïjXovÔTt cpwç èart yevvy]TÔv xaî
povoyevéç, olôv rt tpffiç èvTt'B-yjat Taîç fjpwv Stavolacç npàç ttjv ècptXTTjv r>
fjpîv Tfjç èxnopeùaewç aùveatv el yàp xaî prjSèv àXXo, toûto yoüv Suvà-
pe&a auvtSetv, 8ti oùx Elôç èaTtv oùSè Ttp Tpôntp Tfjç yevvïjaewç npôetat
(nwç yàp Sv t(v povoyevijç ô Et8ç;), àXX’ ÊTepôv Ttva Tpônov èx Tfjç aÙTfjç
nyjyfjç àvlaxet aupcpuôç. Outw Sè xaî toùç àylouç vooûpev XéyovTaç
St’ ïloû netpyjvévat y èxXàpnetv tô üveûpa tô àytov, xaî pàXta&’ 8ti, 10
ènetSàv TaûTa Xèytootv, èx toû IlaTpdç aÙTÔ Xéyouatv u^ecTcévat xal tt;v
aÎTÎav èxetv T0® e^vat za^ TotaüTa, St’ Hou Sè yvwpcÇea{}at 7) xaTa-
Xap^àveafrat, àXXo Tt | XéyovTeç tô yvwpt'ÇeaO’at fj xaTaXapfîàveafhat ot’ï'loû f. 84 v
xaî tô St’ ïloü ù^eaTàvat- f) yàp “v £^n°v èxet Stà toü Eloû èx toü
üaTpôç ù^eaTàvat, f) è? àptpotv ùcpeaTavat, f) è^ àp^otv ttjv atTÎav èxetv is
Tfjç ùnoaTàaewç. ’AXX’ oùSelç oùSapoü TotoÜTÔv Tt tpalveTat elpyjxwç • aÙTal
Sè T^pxv al twv StSaaxàXwv ^aetç auveTtbç te xaî ànaB-âjç axonoupévotç,
wç àpa xaXwç aÙTàç vooûpev, auppapTupi^aouatv.
'O pèv yàp BaatXetoç èv t$ npàç tôv àSeXtpôv èntaToX^- ^’EnetSi]
toîvuv, tpyjal, tô àytov üveûpa, àç’ ou nàaa èn't tàjv xTÎatv fj twv àya&wv 20
Xopyjyta nrçyàÇet, toü Eloû pèv YjpTTjTat, tp àStaaTàTwç auyxaTaXappàveTat,
Tfjç Sè toü IlaTpôç aùclaç èfçrjipévov £xeL x'° £-vat, 8&ev xaî èxnopeùeTat,
toûto yvwptaTtxôv Tfjç xaTà Tfjv ônoaTaatv ÎStÔTTjToç arçpetov éxeL>
peTà tôv nôv xaî aùv aÙTtp yvwptÇEaO-at xaî èx toü IlaTpôç ô^eaTavar
ô Sè riôç, tô èx toü HaTpôç èxnopeuôpevov ITveOpa St’éauToû xal pefr’éau- 26
toü yvwplÇwv, pôvoç povoyevwç ex toü àyevvfjTou <^wtôç èxXàpcpaç, où-
Seplav xaTà tô ÎStàÇov tô>v yvwptapctTwv ttjv xotvwvlav êxet KP^S T^v
IlaTépa fj npôç tô üveûpa tô àytov“. SxoneÎTW nàç ô Suvàpevoç napa-
xoXou&etv, npwTOv pèv Sti xal tô üveûpa tô àytov rtrçyfjv ànocpalveTat
Tfjç xopy]ylaç twv àyaO-wv, el xaî toûto npôç ttjv napeXB-oüaav twv Xôywv s®
Xpelav àppÔTTEf InetTa toü ïloü pèv fjpTfjafrat çprjCTiv, tbç èxetvtp auy-
xaTaXap[3avôpevov, Tfjç Sè toû üaTpôç èjçfj^éat aÎTÎaç toûto, tbç èxetfrev
èxnopEuôpevov, toûto Xèywv, Sti toü pèv Hoü ijpTYjTat Saov npôç tô
yvwplÇeafrat, toû Sè üaTpôç, Saov npôç tô elvat. Kai nàXtv peTà tôv
ïlôv xal aùv aÙTtp yvwpîÇeaO-aî tpyjatv, | èx Sè toü üaTpôç ùtpeaTàvat, f. 85
TaÙTÔv Xèywv Ttp npÔTEpov eîpyjpévtp xal ^aveptbTepov. Kal nàXtv, ÔTt ô
rièç tô èx üaTpôç èxnopeuôpevov el/r’ oùv ùtptaràpevov, tbç aÙTÔç Xéyet,
üveûpa yvwplÇet St’ èauToû xal pefr’ èauToû. Kal nôç St’ éauToü ; "OTt
9 Æ om L 19 P. G., 82, 829 C 31 on après èreetra add BLO
QSuvrei de George* Scholario*, II,	24
370 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rw Sëauroü Aôytp zal ôvôpart • aùrôv yàp pôvov povoyevwç èz roû üarpôç
ÈzXdSjptJiat rctareûopev, zavrcü-iiev elzôxwç tô IIvEûfxa tô àytov oùre l’tôv
Xéyaipev, oùre rpôrctp yevvxjaewç èz toù üarpôç, àXX’ éréptp nvt rcposXB'Sîv •
zal £rcsp eîrce rcpôrepov psrà tôv Ytôv, üarepov eîrce St’éauroû  zat zaftarcEo
5 èzet rcpoaé&rjze rip perà tôv l’tôv to oùv aùrtp, oùrw zàvraüO-a tw Ôt’éau-
toù ro pefh’ éauroû rcpoaéxhjzev, ïva pi] voTj^Â vxrepov toü ïtoü tô Üvsüpa
zal zaTà tô stvat, tnarcef Si] zal perà tôv Ytôv Ttap’ ^pôv ytvtbazexat.
'O Sè Nùaaïjç èv toîç rcpôç Eôvôptov, èv f] tpTjat- „IIaTi]p p.èv àvap/oç
zal àyévïjroç zal àel üarijp voetrat- èÇ aùroû Sè zarà tô irpoae^è; àStaa-
10 TàTÇjjç ô povoyevéç Ylôç Ttp Ilarpî auverctvoeïrar St’aùroû Sèzal per’aùroû,
TTpl\j Tt zevSv te zal àvurcôararov Stà péaou rcapeprceaetv vôrçpa, eùflùç
zal rô Ilveüpia tô àytov Stà toü l’toü auvrjppévwç zaraZapfiàveTai, où/
üsT^plÇ0V xaxà ttjv ûrcapÇiv peTà tôv Ytôv, ôç rcorè tôv Movoyevi] St/a
toü ÜveûpiaTOç voTjtWjvai, àXX’ èz pxèv toü 0eoû twv SXwv zal aùrô ttjv
i5alTLav g^ov toü Etvai, ôfhev zal tô piovoyevèç èaTt <pwç, Stà Sè toü àXij-
flxvQû tpwrôç èzXàp<Jjav“. Kal rcàXtv „"ExEpov toioütov ywç zaTà tôv
auTèv Tpôrcov, où "/povizip Ttvt Siaar^part toü yevvîjtoü ipwrôç àrcorepvô-
P£V<ov, àXXà St’aùroû pièv èzXàprcov, ttjv Sè Tïjç ùrcoaràaewç alrtav è/ov
etc -roû rcpwrorùrcou <pwrôç“. Kal rcàXtv èv toîç aùroîç- | „Tô yàp Üveûpia
20 tw üaTpl zarà tô atTtov auvarcrôpevov, rcàXtv àrc’ aÙToü rtp pi] üarijp
f, 85T etvoet zaüàrcep èzeîvoç oia/wp^srat, Tïjç Sè rcpôç tôv Ytôv zarà tô àzrtarov
ouvacpelaç zal èv rip ri]v atTtav T7]ç ùrcàpçewç èz toû Oeoü twv SXwv
£X£tv àtplararat rcàXtv Ttp IStàÇovrt èv tw pijre povoyevwç èz toü üaTpôç
ùncsarfjvat zal èv tw St’ aÙToü toû ïloû rceyr;vévat“.
2» ’Ev toûtoiç Totç fïjTOtç tawç rapàÇet xtvàç f] alrta -rijç ùrcoaràaewç
xaè y atTia toü elvat, vopilÇovTaç tô üveûpia tô àytov tô pèv elvat è^^tv
èz toû YtoO, Tijv Sè atTÎav toü elvat èz toü üaxpôç Stà to tôv üaTÉpa
ttptjjTTjV aÎTtav etvat. ’AXX’ àrcaXXàTTet t^ç TotaÛTrjç xapa^^ç aÙToùç aÙTÔç
à BaatXetoç rcept xoû ïloû Xéywv èv xoïç rcpôç Eùvôptov, Sxt „ut6ç èartv
so ô èÇ érépou yevv^rwç toü etvat ri]V àp/jp; èaxxjzibç11. Kal rcàXtv èv xotç
autolc* jj’Arcozptvôpieiia toivdv, Sri èrcetSij yeyévviQTat, ijv, oùz àyévvrçTov
£Xtjov tô elvat, wv Sè zal àel auvwv rtp üarpt, èE oû zal rijv alrtav rijç
UTCcàpÇEwç èx£t“. Kal rcàXtv- „AXXà rô pèv yeyévvTjza rip? alrtav
^ç éx£L T^iv ^PX^V T0® £tvat axjpatvEt- rô Sè rjv, rijv à^povov aùroû
os zaj rcpoatwvtov 3rcapljiv“. OùSelç S’ àv çàvat roXpipetev, ort ô l’tôç où
"poae/wç èartv èz roü üarpôç, zal Stà roûro où Xéyerat Srt è^et tô elvat
£x roû üarpôç, àXX’ Sri ê/ei rijv alrtav toû elvat y] rijv atrlav e^ç ùrcàp-
8 P. G., 45, 369 A 16 Ibid., 416 C 19 Ibid., 336 CD 21 axnotov BLO
et P. G. 31 P. G., 29, 605 C 33 Ibid., 608 A yeyivvrjxe B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	371
<j£toÇ,	Sv e/r^ Ttvà Xôyov aùrotç xai /) nept roû HveùpiaToç ànopla.
Avfr’ 8rou Sè nept te toû ïloû nept te toû Hveôpiaroç [xôcXXov et'Xovro
Xéystv, Sri £)(£L èxàrepoç ttjv aîrt'av Tfjç ûnàpljewç èx toû Harpôç xat TTjV
atTtav toû etvat, rj Xéyetv ort ê/et tô elvat xal ttjv (Jnaplçtv xal rijv
ônôaraatv èx toû IlaTpôç, aurol netpàafrwaav | èvvoetv • èytb yàp olSa f. 86
xaXfijç, àXX’ oô pouXofiat, ôrt npôç TÎjv napoûaav xpslav oô Stacpépet, xal
oTt où Set dxpeXetv toùç tbçeXetafrat pii, pouXopiévouç • àXX’ ènetSàv toîç
napoüat nâat netafrwat, tôte xal nepl rwv unoXotnwv ànoptrôv £aôlwç
açttJt xafrtbç Sv xopïjyotîj tô freîov ànoxptvoôptefra. ’Apxeî Sè vûv piôvov,
ÔTt Tà gpiota xal nepl toû Ttoû XéyeTat • oôxoûv ou poûXerat TaûTa rijv 10
nptoTYjv aîrtav npôç StaaroXijv Tfjç npoae^ouç àpx^s èntôetxvuetv fjpitv.
Toûto jiôvov Set npoartfrévat roîç elpïjpiévotç, nôfrev Sx°UCTt Xapôvreç
tô netfïjvévat nepl toü Yloü xal toü Hveôptaroç ol StSàaxaXot, oï Te àï-
Slwç aÙTà XéyovTeç èx toü HaTpôç necpyjvévat, tô Sè Hveüpta xal Stà toû
Tloü, o? Te xpovtxùç aôrà necpïjvévat freoXoyoüvreç ôpuxwç. Kal Sfj aacpéç w
èartv, Srt napà Atovualou raûra Xapôvreç èx°uatv èxetvoç yàp iva ptèv
rpônov npoôSouç xal èxtpàvaetç xaXet ràç elç tï]v unepTjvti)|iéwjv TptàSa
twv ônoaràaewv Staxplaetç, ware ï] ëxaarov éxàarou Staxéxptrat èv r$
fréta TptàSt, raurT] xal npoïévat f) ne^rçvévat Xéyerat è£ aôroû St’aôroû,
xaî Stà toûto xaXwç ot StSàaxaXot Xéyouat Stà roü Tloü ne^jjvévat rô 20
Hveüpta rô àytov fj yvwptÇeafrat, Sri voetrat aôroû Staxexptpiévov èv rtp
pif] ptovoyevwç wanep aôrôç, àXX’ ërepôv Ttva rpônov èx rfjç aôrfjç àp^fj?
npoïévat • aÜTT] yàp àpxoûaa Ttoü xal Hveôptarôç èart Stàxptatç, xal oô
Seî Çïjretv érépav, wç èptnpoafrev rotç rwv àylwv ànoSéSetxrat Xôyotç*
àXXov Sè rpônov exç>àvaetç xal npoôSouç xaXet ràç Srjpttoupytxàç npo- a»
votaç xal àyafrôrTjraç, xotvàç oôaaç rfjç rptaunoararou StaxexptptévTjç
évàSoç, xat Stà toûto ne^Yjvévat roîç | àvfrpwnotç Xéyouat St’ïloû rô f. 86 T
Hveüpta rô àytov Sè roû HveûpiaToç rotaûrï] tpavépœatç xotvôv Sf^nou
rfjç SXïjç TptàSoç ëpyov èart, roû yévouç ouaa rfjç Srçpitoupytxfjç npovolaç
xai àyafrôriycoç xal ûnô raurit] neptexoptévï] npoSijXwç. El Sè xal pii] so
Atovôatov ^yeptôva rfjç rotaÛTTjç èax^xaat yvajptïjç piTjôè npô toûtou tôv
piaxaptov HaüXov, àXXà rô rfjç àXiyfretaç StôàaxaXov Hveüpta, rà rotaûra
atplatv èvïjxet, ô xal Atovùatov xal HaüXov èvénvet xat npô aôrôv • oô
yàp otôv re fjv àXXa pièv toùç nporépouç, àXXa Sè toùç ôarépouç rtSv
StSaaxàXwv piuetafrat napà roü HveôpiaTOÇ- oô yàp ^aav, tpigatv, aôrol ss
„ot XaXoûvreç, àXXà rô Hveûpia roû 0eoü“, S èxnopeôerat pièv èg aôroû roû
©eoû xal Harpôç, èart Sè oôx àXXôrptov roû Ttoü xarà rôv rfjç oôalaç Xôyov.
22 avrô L 35 jtapà tov avtov L cf. Mat. 10, 20	36-87 o èxitoçeve-
rni — ovalaç kôyov om BLO
24*
372
II. DEUXIEME traité sur la procession du saint-esprit
xy'. Ilepî toû „Bt’ Floü èxnopeûeafrat".
’AXÀà jjltjv xaî Stà toü Ttoû èx toü üaxpôç èxnopeûeafrat xà Hveûpa
Xéyexat, npwxov p.èv ùnô Fp^yoptou xoû ©aupaxoupyoü Xéyovxôç nou, Sxt
àyevvfjxou pèv Svxoç „xoû Ilaxpôç, yevvTjfrévxoç Sè xoû Flou èx xoü üaxpôç,
s xoü Sè Hveùpaxoç èx xfjç oùataç xoû Haxpôç St’ Flou àtotwç èxnepyfrév-
xoç“. Tô Sè èxnepcpfrévxoç àvxi xoû èxnopeufrévxoç elnev èvxaûfra, wanep
xai ô freoXôyoç FpTjyôptoç, èx xoûxou Xapwv, ïôtôv tpaatv elvat xoü Hveû-
paxoç xf;v èxneptptv • xaxà yàp xôv éXXigvtapôv xôv èv x'jj cppàaet où xaXwç
è^et xoü èxnopeûeafrat Xé^tç, wç xotç nepi xà xotaûxa èanouSaxôat
10 Soxet’ Stà xoüxo àvxi xfjç èxnopeûaewç xfj èxnéptpet ^pôvxat ol necppovxt-
xôxeç xoü xaxà xtjv Xé^tv éXXïjvtapoû. ’Enetxa xai ’Afravàatoç ouxw
f. 87 <pplv ,/Hv Sè àôûvaxov èv x$ xfjç TptàSoç SôÇ’j) | xô nveüpa SoEàÇe-
afrat, pf) npooStxwç Sv èx ©eoü St’ Floû“. 'O Mà^tpoç ôpotwç’ „Tô
Hveûpa xô àytov wanep pûaet xax’ oôaiav ûnap^et xoû ©eoü xat Ilaxpôç,
16 ouxw xai xoû Flou xax’ oùalav èaxtv, wç èx xoû Haxpôç oùatwSôç St’ Floü
yevvïjfrévxoç àcppàaxwç èxnopeuôpevov". Toûxotç aupcptbvwç ànaatv ô
Aapaaxïjvôç èv Sexàxtp xplxw xwv ©eoXoytxwv aùxoü pïjatv oùxwç- „Aùxôç
oùv èaxt Aôyou à^uaaoç, Aôyou yevvrjxwp xai Stà Aôyou npopoXeùç èx-
cpavxoptxoü Ilveûpaxoç". Kat nàXtv ô aùxôç èv xtp aùxtp xepaXattp • „Tô
20 Hveûpa xô àytov, èxcpavxoptxf] xoü xpucptou xfjç freôxvjxoç Sûvaptç xoû
Haxpôç, èx Haxpôç èaxt St’ Floü èxnopeuopévv]". Tapàatoç Sè ntaxeûetv
cpïjal „xai eîç xô Hveûpa xô àytov, xô èx Haxpôç St’ Flou èxnopeuôpevov,
xai aùxô ©eôv elvat yvwptÇôpevov".
’Ex xoùxwv xolvuv xôv ^tjxwv xai pàXtaxa nelfrouatv éauxoûç, Sxt ô
26 Flôç èaxtv alxtoç xai àpxi) toü Hveùpaxoç ol xaûx’j) xefretpévot xÿj oôç^’
xaûxa pèv yàp où Sûvavxat, tpaal, voetafrat nepi xfjç xpovtxfjç ànoaxoXfjç
xoû Hveùpaxoç, ènei npôaxetxat xô èxnopeûeafrat, 8 xaxà xoùç àvaxoXt-
xoùç StôaaxàXouç xèxaxxat îôlwç npôç xô avjpalvetv xtjv etç xô etvat ÎStwç
xai xafr’ ûnôaxaatv npôoSov xoü àylou Hveùpaxoç • xô Sè Stà xoû Fioû
so xaùxôv elvat voplÇouat xtp èx xoü Floü, nXfjv Sxt pèv Stà èxetvtp xw
ôvôpaxt auvxàxxexat, Snep voetxat npoaeyjjç atxla xoû npotôvxoç, èx£t
nap’àXXou xô npoàyetv f) Sè èx èxetvtp auvxàxxexat, Snep voeïxat àp^i]
nptbxv) xai nap’ oùSevôç è^ouca xô npoàyetv. ’Evxaûfra SI] xai pàXtaxa
f. 87T Set npoaéxetv pf] xt xaxôv èx xfjç ànpoae^taç aup^atY) xai xfjç où | xaXfjç
so xptaewç. IIpwxov pèv oùv èxetvo Àêyopev, 8 xai npôxepov etpTjxat, Sxt xô
èx xtvoç Stà xtvoç npotévat xt èni xwv auvwvûpwç xai ôpoetBwç npoayôv-
1 tx Hatçài Add B. Ce titre manque dans L 2 A Haxpôç L 12 P. G.,
28, 88 C 13 P. G., 90, 672 C 17 P. G., 94, 848 D 19 Ibid., 849 A
22 P. G., 98, 1469 C
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
373
twv |aêt(z xtvoç TccÇewç oùx eïwfre XéyEofrat, oùtb àXrjfréç èaTtv • ô t&tltlqç,
pèv yàp 6 èpôç npoijyaye tôv è[xàv naTèpa, xal ô naTi^p, èpé • à XX ô
nànnoç où npo^yayev èp.è Stà toù naTpôç, àXXà xaTà aupPep?jxôç èaTtv
atTtoç èpoü, xafr’ aÙTÔv Sè ô naTïjp. ’AXXà XéyeTat tô St’ où pàXtaTa ènl
Ttvwv TSTaypévwv atalwv, ànep aÏTtà etatv àXXou Ttvôç xafr’ aÔTa, wv 5
npoaex^lS “^la fxôvvj notet ôpoetSôç • al Sè Xotnal àvopoetSôç, ùtpïjXÔTepat
oùaat èv Ttp yévet xal xotvÔTepat rfjç npoaexoûç ahlaç Tuyx^vouaat, &aK£P
ÔTav Xéywpev, Sti ô îjXtoç Stà toü àvfrpônou yevvqc tôv àvfrpwnov xal Stà
toù anèppaToç motet tôv xapnôv èv alç atalatç al npoaexeîç xal peptxal
ôpyàvwv èxouat TflÊlçcv npôç Tàç ùipTjXoTÔpaç alxlaç xal etatv ôamep ôpyavt- w
xal • XéyovTat Sè xal al npoaexetç atalat Stà tôv ôtfn’jXorépwv noteïv, ÔTt
t^ Suvâpet èxetvwv notoûatv 7) mpocEyouar nàvTa yàp Tà peptxôç not-
oùvTa Tf Suvctpet notoûai tôv xafréXou nowjTtxôv. Oùte toIvuv ëotxev
ô IIaT7]p xal ô ïlôç Totç àvopoetSôç npoàyouatv îj notoûatv, d>ç àv oùtw
XèyrçTat ô Hanijp St’ ïloû npo[3àXXetv tô üveûpa, ôç al ôtpTjÀôrepac xal i»
xotvÔTepat atalat notoOat Tà npôç i^jaîv ànoreXéapaTa Stà twv peptxôv
notyjTtxôv ToÛTtp yàp nXetara àv eïneTO àTona, oùts aù-ci] Tàljtç ènl
Te twv frelwv npoaônwv xal twv ÔpoetSôç npoayôvTWv SùvaTat elvat •
eïneTo yàp èvTeûfrev xuplwç p.èv aÏTtov toû ÜveùpaTOç elvat tôv ï'fôv, Stà
Sè tôv ïlôv xal tôv IlaTÉpa elvat toû ÜveùpaTOç aÏTtov. Oùtw Sè oùx so
àv èXéyeTo tô üveûpa èx HaTpôç St’ TloO | npoïévat ij tôv IlaTépa St’ Hoû f.
npo^àXXetv tô üveûpa, ôanep oùSè èn’èxelvwv TotoûTÔv Tt eïwfre Xéyeafrat.
’EnetBi] toIvuv Tà xafr’ aÙTà aÏTta oùtwç ?xet a,JVTÔpwç eînetv, xal
elnep olôv Te ^v tô üveûpa St’ Tloû elvat 3j npoïévat ôç èx npoaexoûç
atalaç, xafrtbç aÙTol Xéyouatv, vjv àv xafr’ ôpotÔTrjTa Ttôv npoetpTjpévwv  so
cpalveTat Sè àSûvaTov Sv ôptolwç èxetv èxelvotç Saov xaT’ aÙTÔv tôv ttjç
atataç ?] Tccljewç Xôyov, nepl où xal ô Xôyoç èart1 XelneTat ÇrjTetv, eï Ttva
àXXigv ëx£t XP^CTtv npôfreatç aÙTYj èv Tfj toû XSyou auvrjfrela xafr’ fjv Si]
Xpfjatv xal ènl toü npoxetptévou xabvQ xpriatéov xal voyjTéov aÙTrjv. "Oti
|ièv yàp ôç èv Tf toû Xôyou xP^a£L SùvaTat a7]|ialvetv atalav, oùx àpptÔTTet so
ay)|Jta(vetv ènl toû npoxetpévou, aa^éç tô èaTt T<j> pouXoftévtp axonetv,
|itxpàç àpx^jç Spa^aptévtp twv elpYjpÉvwv xal ëxaaTa Stà toû TotoÙTOu
xavôvoç ène^tôvTt’ oÙTe 8è Stxatôv èaTt xaTacpeùyetv pèv elç Ti]v toû
Xôyou auvijfretav • tô Sè àtpappôÇov tôv te npaypàTtùv è<p’ ôv xal nepl
ôv elôfrapEV, oùtw xP^a^a^ xi? Xôytp xal tôv fretwv npoaônwv pi] ènta- so
xonetv, xal àpa Ttp Xôytp ToÙTtp auwjyopoûatv ol àytot ol XéyovTeç, ndvTa
EXetv tôv ïlôv nXijv rfjç atalaç Tà toû IlaTpôç, xal pôvov aÏTtov elvat
tôv IlaTépa xal pi] elvat tôv ïlôv atTtav Tfjç toû àyîou ÜVEÙpaToç èx-
34 nçayimàttüv : nertÿay^évaiv L
374 IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
nopeûaewç xaî [rfy è/ecv 'rt)v SnapÇiv èi; TEoü, xai èx toû Hou pj] Setv
Xéyeatl’at, àXXà Stà toû ÏEoü ptôvov, xaî Tà TotaüTa. Et yàp o!ôv te ^v
èv Ttj> St’ Eîoü ttjv npôO-eatv TaÔTYjv arjpiatvetv atTtav, oùSèv àv twv toioûtwv
fjv àXrjB’èç, àXX’ èSet y’ àv ptàXXov tôv ïfàv nspt^avwç xïjpÙTTEtv aÙTOùç
s toû ÜveùpiaToç aÎTtov xaî èx toû Ttoû Xéyetv tô üveûjjia xaî Tà TotaüTa,
f. 88v ôv oùSèv Xéyouat, TàvavTta p.èv ouv toûtwv. ’Enei Se | prîj ptôvov Tà
àaûvfhETa StmO-Etafrat, àXXà xaî toû oixetou xaî àXïphoüç aTO/atea-ila:
Set toùç èvTeXfj ttjv StSaaxaXtav nept ôtouoüv j3ouXo|iévouç noteta^at, Set
TtpoaTtô’Évaî Xotnôv nota Ttvi XP^aeL npoO-éaewç TaÙTijç èv t^ toû
io Xôyou auvrç&etqt àcpoptottéaopiev tô npoxet'pievov xai ttjv ôptotÔTigTa ttjv euprj-
[jtévTjV ni’aTtv ànotpatvetv èÇ aÙTfjç Tfjç twv StSaaxàXwv 0-eoXoyt'aç.
EûptaxsTat toEvuv èv t^ toû xaO-’ ^ptàç Xôyou /p^aet f) S t à npô-
D-eatç èvwaîv Ttva xaî tô StôXou aïjptatvouaa, wanep ènetSàv Xéywpev, St:
cp’fjj.vj toû Setvoç Stà nàarjç rjXâ-E t^ç y^ç, 'ô ô't: v; ôôùvtj Tfjç nXijy^ç
io Stà navxôç ^XB-e toü atbptaToç, fj wanep ô Arjpioa&évTjç èv tiô nspî npea-
[Jetaç Xôytp tpaatv „’Anîjpav Stà toû noXeptîou arpaTeûptaTOç eîç Tàç üa-
yaaàç“- xaî rprjyôptoç ô ©eoXôyoç1 „Eî Ttç èaTt, çprjof, noiapiôç St’ àXptvjç
^éwv yXuxûç“ • Ÿ[ tbç ô BaatXetoç èv	twv zaT’ Eùvoptîou Xèyst
nepî twv àyîwv Suvàptewv, ot: St’ oXtjç Tfjç aÙTtbv ûnoaTàaewç xe^wp^xoTa
20 vîSvj xaî auptneqjuatwptévov tôv àytaaptôv èxoua: • xat e? Ttç oùx èntytvwaxsi
nXaTEt'av ttjv TotaÛTTjv ttjç npo&éaEWç yp-rjatv, xaî tbç èvTEû-flév èaTt tô
StïjXEtv, tô Sttévat, tô SttxvetaB’at xaî Tà TotaüTa, outoç tôv SXX^va Xôyov
naVTsXwç àyvoeîv lotxsv îj npoanoteta&at. KaTà TaÛTijv toivuv ttjv XP£t,(Xv
xat tô riveû|Jia tô àytov èx ÜaTpôç St’ Hou èxTtopEÛea^at Xéyouatv, ïva
as tô auvacpèç Tfjç oùataç xaî ûnEpïjvwptsvov èv Tatç ùnoaTàaeat TaÛTatç
SstxvÛYjTat. Kaî àvàyxrj toû toioûtou Xôyou yéyovEv aÙTïj.
Twv aîpETtXÔV èvtot Tjj (Jtèv O-EÔTÏJTt TOÛ EÎOÛ auvexwpouv, T7]V Sè
toü ÜVEÛptaToç YjpvoüvTO xaxwç, ot ptèv toû Eîoû notijpta slvat XèyovTEÇ
f. 89 xai | xaO-ànaÇ ànOTéptvovTEç aÙTÔ toû ÜaTpôç, nXfjv ô'aov sXEyov tôv Téôv
so ttjv toû SrjpttoupyeEv tô te ÜVEÛpia xaî ià àXXa Sûvapttv èx toû ÜaTpôç
EXEtv ànoTETpwjptèvTjv èv èauTtp, xaî Stà TaÛTTjç Xotnôv ôç tSîaç àpxoptEvov
Sïjpttoupyetv tô te Ilveüpta xat ptEi’ aÙTÔ t)]V aùptnaaav XTtatv- o'î Sè èz
toü 0soü xaî ÜaTpôç ptèv eîvat toüt’ èXsyov, àXX’ wç xTtatç èx toû ©eoü,
où auvwvûptwç xaî ^uatxwç, xaO-ànep ô YEôç, noXXotç te àXXotç ànaTtn-
36 ptEvot xai 5)] xaî Ttp pti] XèyEaO-at tô üveûpia Ttôv tôv yàp Ttôv toû
©eoü auvwvûptwç xaî tpuatxwç npoïévat èx toû ©eoü IXEyov, xaî Stà
toûB-’ EEôv XeyeaB’at. Kaî èv àvO-pwnotç yàp ô uîôç èx toü naTpôç xaià
18 Après èv les manuscrits laissent un blanc pour la référence, qui manque
êv .... tâ B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
375
ouvôvupov alrlav npoàyerat xal ôpooûotôç èart rtp YSYevvijxÔTf eï rt
g’ àv pfj etï] roü àv-fl'pônou utôç, àXXà àXXwç nwç ê£ aùroû ylvotro, oùx
àv auvwvùpwç npoàyotro, àXX’ ànoréXeapa àv etïj Tïjç ré/vrjç aùroû, zal
gXwç Tfjç 9’eXfpewç, où rrjç cpûaewç èpyov.
Oùrw yoûv zal ro llvsûpa èx roû ©eoü pèv êXeyov elvat, o^Xaofj 6
toû Ilarpôç, àXX’ ôç rà navra èx roü Oeoü, not-^rtzwç SïjXovôrt, xal
oùrwç r^pvoüvro rà IlveOpa elvat èx roü Oeoü Stà roû Yloü tpuotzôç,
àXX’ èÀeyov pôvov elvat Stà roû YtoO oùrwç, wç xat nàvra yèyove St’ Yloü,
xal ttjv ypappljv èxelvwv, ïv’ oùrwç et’nw, rrjç npoôSou roû llveûparoç èi;
SXïjç Tfjç D-eôrijroç èvôouv, rjv èx roü üarpôç elç rôv Ytôv ôplÇovro pôvov, io
èçto S^irou rfjç oXï]ç D'eôrïjroç rîjv TOtaûrijv vooûvreç ypappTjV, ôç xal
7/petç vüv ttjv YpappîjV Tfjç rwv zrtqjtàrwv npoôSou èx roû Oeoü èÇw roû
Oeoü cpavraÇôpeB’a ànô ptâç àp^fjç àp/opèvrjv rfjç SXïjç O-eÔTîjroç, r^j pèv
alrta fjptTjpévijv aùrfjç, | rfj Sè tpûaet oùx ïjprîjpévîjv. Ol rfjç èxzXïj'jtaç f. 8!
rotvuv StSàaxaXot zal npo nàvrwv ’AD’avàotoç (èxetvoç yàp rotç àXXotç is
raûrïjç rfjç yvôpijç nporàoewç yéyovev ^y^&v) toùç alpertxoùç èzelvouç
èXéyxovreç, rà üveûpa rô àytov, ènetSàv èz roü üarpôç èlçtyj, cpaalv oùx
èçw roû Yloü rljv aùroû ytveaO-at npôoSov, àXXà St’ aùroû roü Yloü xal
èv aùrtp, wç àv auvïjppèvov pèv oùrw rô üveûpa vootro rw Yltp xal Oeàç
etvat ntareùotro, Staxexptpévov Sè nàXtv aùroû wç elç rijv tôtav ônèoraotv ao
ôptÇôpevov, ènetSî] voetrat xal aùroû roû Yloü Stexxùnrov oùx alrtartxâjç,
àXXà Stazptrtzwç. Aet pèv yàp aùrô Stexxùnrov roû Yloü voeta&at ànô
Tïjç èv èzetvtp povfjç, ôç àv àXXï] napà ttjv toû Ytoü ûnôaraatv ûnô-
araotç aùroû voïj&^ zat tôtotç ôptapévïj yvwplopaat • Set Sè tïjv èx üarpôç
etç éaurô npôoSov èv rtp Yttp xal St’ aùroû voetoO-at, ôç àv auvrjppévov as
~tp Yttp xarà rï]V cpûatv etvat ntoreùrjrat, ouvavaxexpapévov aùroû rjj
tpùaet, ôç oùrwç elneîv, xat SXov SXou Stfjxov auvatStwç, yvwplopaotv
tSt’otç pévrot neptyparp6pevov oùrw yàp àv xal etïj rptàç ô Oeôç- àXXwç
Sè Suàç àv ftv pôvov, üarrjp SrjXovôrt xal Ylôç.
"Qonep Sè xrlotç, xatrot èx Oeoü St’ Ytoü oùoa (navra yàp èx so
Ilarpàç St’ Ytoü), Spwç où ouvaptD’ptôç èart rÿj TptàSt, oùrw xal rô üveûpa
rà àytov oùx àv aùrô ouvenXfjpou rîjv paxaptav TptàSa, àXX’ aùrô pèv
èrérazro àv èv rotç xrlapaatv, Sè O-eôrïjç èv ouolv ùnoaràoeot pôvov
àv rçv, et rà rôv alpertzwv èxet'vwv zûpta fjv. Kal vûv el pèv Stà rfjç
npoO-éaewç raûrïjç rj zarà yûatv vootro cîuvàyeta roü Yloü xal roû üveu- ss
paroç, àXX’alrta pôvïj, ztvSuveûoet roûro rô üveûpa naO-etv Saov yàp
Stà rô | alrtôSeç rfjç Stà npoHéaewç xal r)]V tooSuvaplav aùrfjç npôç ri]V f. 9C
èz, ôç ol raûra zatvoropoüvreç vooüat, xal rà üveûpa rôv XTtopàrwv
14	L 22 yàp om L
376
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ëv èaxat, ènel xal xà n^VTa èx ©eoü elat 5c’ TtoO, xat Stà npô&eatç
èvxaD&a atTtav a7)pialvet xal laoSùvapiôç èaxt x$ èx xax’àX^etav. ’AXXà
5eî xô auvacpèç xal ùnepyjvwpévov xal xô StôXou voetv èv x^j Stà xoü ïloû
èx xoû üaxpôç npoôSw xoû üveùpiaToç, tva xô Üveüpia xwptafh'ft -rfjç xxl-
6 aewç, fjTtç alxiaxtxwç ptév èaxtv èx ©eoû St’ïloû, àXX’oô Sti^xouaa St’ïloû
fj napà IlaTpô; èv Hep, wç ô KùptXXoç nepl xoû üveùptaxoç Xéyet, xou-
xéaxtv où xax’ oùatav èxelvtp auvanxopévï).
El Sè èpoüatv Sxt xat àptpw xàç xfjç npoO-éaewç ay^aalaç Set auv-
ànxetv, àXX’ oùx è^eaxtv aùxoïç, éwç ptèv Sv ptrySèv xtvSuveûwatv ànô xoû
to ar^piatvoptévou xfjç alxlaç, ènl xoûxtp p.éya cppovetv xal oïeaB-al xt Xéyetv
xat voptt'Çetv, p.vj av Sùvaafrat SXXo xt av]|jiatvetv xîjv S t à npô&eatv el pii;
aixlav • ènetSàv Sè xat àXXo xt ptàô-wat, xô Sè xfjç alxlaç ptôvov ànoSoxt-
piaÇôpievov xal aùxol auvala&wvxat, xôxe noXXàç aïjpiaalaç auptnXéxetv.
’AXX’ oùS’ Vjp,îv ê^eaxtv aùxotç tout! auyxwpetv • ènel xwptçouat xàç allia-
is at'aç xaûxaç ol StSàaxaXot, Sxt ptèv Stà xï)v xfjç oùalaç évôxigxa Xéyexat
St’ ïloû, auyxwpoüvxeç nàvu aa^wç1 Sxt Sè Stà xô èx xoü ïloû ttjv
ûnap^tv éx£tV aùxô xai T^v ^ôv atxtov elvat aùxoû, xoüx’ àvaveùovxeç,
ôç xotç xwv StSaaxàXwv (Svjrotç SfjXov aùxlxa yevfjaexat. üwç xolvuv aùxol
auvàtpouat x^v aixlav xal xijv auvà^etav èv xrj aigpiaalqt xfjç npoô-éaewç,
f. 90 T xwv StSaaxàXwv SnoStatpoùvTwv; "Oxt Sè ttjv évôxïjTa | Tfjç oùalaç èv Tiw
xal üveùptaTt, vj |iâXXov èv SXtq xï( ptaxaptqc TptàSt poûXovxat naptaxàv
ol StSàaxaXot, St’ ï’toû tô üveûpa Xéyovxeç èxnopeûeaB-at xaxà xwv x^pc*
Çôvtwv aùxô xfjç 0-elaç oùalaç, oùx èlj àXXwv nw papxuptwv, àXX’ èÇ aùxwv
twv £ï]Twv BfjXôv èaxtv. è£ wv ot xvjv èvavxtav vjjjttv yvtbjxvjv èxovxeç
25 auvapnàÇovxat.
’Hv Sè àôùvaxov, ^yjalv ’AIIavàatoç, èv x^ xfjç TptàSoç 86^ xô üveûpa
ôoÇàÇeaD’at pii) npooStxâjç Sv èx Oeoû St’ Eloû, àXXà notigxtxôç, wç aùxol
Xéyouatv, ol alpextxol SigXovôxt. Kal ô Tapàatoç elnwv xô èx üaxpôç
St’rioü èxnopeuéptevov, npoaélhjxe- „xal aùxô ©eôv etvat yvwptÇ6|ievov“,
30 Sxt Stà xoû ïloû npôetat SrjXovôxt xal oùx èxxôç toû ïloû xaxà xôv
’A&avàatov, èvxeûB-ev ©eôç- etvat yvwplÇexar ènel Stà ye xô èx Ilaxpôç
St’ ïloû npoeXO-etv xe xal ùnoaxfjvat, xfjç alxlaç ptôvov vooupiévTjç èv xjj
Stà, oùx Sv Vjpttv èyvwptalh] xà üveû|ia ©eoç • xoûxo yàp Sfjnou xal x^j
xxlaet xotvôv. “Oxt Si] fj npôoôoç xoû üveùpiaTo; xe/wptaxai xfjç Srçpttoup-
35 ylaç, xatç ptèv twv SpO-oSô^wv yvwptatç aacpéç èaxtv ol Sè alpextxol xal
ty)V Sïjpttoupylav xwv ovxwv npôoSov xtva aùxwv èx xoû Oeoü Xéyovxeç
etvat, àStaxplxwç xoüvopia xfjç npoôSou èXàptjîavov xal Stà xoûxo xô
npoïévat xô üveüpia èx xoû Oeoû oùx ènetflev aùxoùç xwv notigpiâxwv
26 P. G., 28, 88 C
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
377
aùroû toûto xwptçetv. ’AXX’ ’Afravàatoç où npôç r^v èxeîvwv ùnôXr/tptv,
àXXa npôç tt]v èxxXrjacaartxfjv xaî àXîjfrfj rwv ôvoptàrwv j^pfjatv tô npo-
oStxwç toû notvjrtxwç Statpet, npôoSov Xéywv tt,v ëvSov èv tï, freor^rt Tfjç
S’Efaç yovtptÔTYjroç ëxcpavatv, noîïjatv Sé, tfjv eîç Tà ëcçw Tfjç àyafronpenoûç
toù ©eoü ftauXïjaewç xtorçatv, <î>ç oùrwç etnetv, eîç ttjv npwrîjV | aùrwv f. 91
ûnôaraatv, wv fj p,sv noîïjatç, èx roû ©eoü St’ Yîoû oùaa èv Hvsufxart, rà
roû ©eoü êpya ëçw rfjç tpùaewç rfjç TptàSoç ùtptawjaiv fj Sè npôoSoç, èx
rfjç narptxfjç ùnoaràaewç oùaa, otaxexptpiéva pièv aùrfjç xafr’ ûnôaraatv,
èv Sè rfj aùrfjç cpûcret xat àXXfjXwv rà npoïôvra ùtptarTjatv. Atà roùro
xat o YEôç èx roû Harpôç yevvtbptevoç èartv èv rtp Harpî xaî èv aùrîjj io
xaî St’ aùroû yevvàrat, xaî rô Ilveüpia èx Harpôç èxnopeuôptevov npôetaî
re St’ àpupoïv, xaî èv àptpoîv èartv oùSèv fjrrov où yàp èxrôç èart roû
Aôyou xarà ràv aùrôv ’Afravàatov, xaî St’ àptpoîv npôetat xarà rôv Kù-
ptXXov èv rw npôç ràç ^aatXtSaç npoapwvYjrcxcp. Oùrw Sè Sv èx Harpôç
St’ Ttoû, 8 èxetvot auvexwpouv rfjç fretaç tpùaewç elvat, nwç àv ofôv re fjv u
xrtapta etvat rô ëvSov èv rf; rfjç freô'njroç tpùaet Xaptpàvov rijv ùnap^tv;
Kaî et ptf] oùrw npofjet èx Harpôç St’ YEoû, àXX’ tbç rà xrtaptara èx Ilarpôç
St’ Yîoû, nwç àv èv rÇ rfjç TptàSoç èSojçàÇero SôÇtj  Où Yàp Sfjnou fj
xrtatç auvSo^àÇerat rfj TptàSt.
’AXX’ ô ©wptàç cpeû ! où arépywv ttjv roû ’Afravaaîou Statpeatv, rtfy 20
ptèv Xèyet, Srt ô IlaTTjp xaî ô YEôç STjpttoupyoûat ttjv xrtatv, xafrôaov ëv
eîaf noû Sè Xèyet, Srt ô Harfjp xaî ô YEôç ùcptarwat rô Hveûpta, xafrô
ëv eîat, r^j ptèv Xéiçet Statpwv ptôv^, tQ> Sè rpôntp rfjç npoôSou rôv xrta-
ptàrwv re xaî roû llveûptaroç auvànrwv eî yàp waaùrwç npôetatv î] re
xrîatç rô re Hveûpta rô àytov èx Harpôç St’ Yîoû xaî waaùrwç npôetatv 26
è£ àpttpoîv xafrôaov ëv eîat, rE Xotnôv àvàyxîjç fjpttv fj rwv Xé^ewv Statpeatç
ë^et ; nXaTrérw yàp xaî aùrôç xaî nâç ôartaoûv Tjvrtva fJouXerat Xè^tv,
ëwç ô rpônoç rfjç npoôSou eîç wv évîÇet ttjv cpùatv | rwv npotovrwv rà f. !
yàp èx rfjç aùrfjç aîrîaç rtp aùrtp rpôntp npotôvra xaî Xôytp, àvàyxïj xaî
rà aùrà etvat Sfjnou xarà cpùatv.	so
Eî Sè fj xrîatç ptèv èx rfjç freXfjaewç roû ©eoû, rô Sè Hveûpta èx rfjç
aùroû tpùaewç, toût’ ëartv è Stàpopoç rfjç npoôSou rpônoç, Sv ^ptetç èntÇîj-
roüptev nap’ ùptwv xat 8v aùroî npeafteùoptev • rî yàp èart roûfr’ ërepov fj
Stc ptèv frela tpùatç xarà t^v ùnepàyafrov aùrfjç fréXîjatv ttjv xrtatv
ànoreXet, fj Sè roû Harpôç ùnôaraatç xarà rfjv éaurfjç cpùatv ràç Xotnàç ss
fretaç ùnoaràaetç npoàyet, èv êaur^ re xaî èv àXXfjXatç oùSèv t^rrov oùaaç
Stà rijv àxpav xotvwvîav Tfjç pùaewç, roû Hveùptaroç St’ Yîoû Xeyoptévou
3 SiaïQtîv B 9 avrÿ B 22-23 nov <5è — xa&o é'v eitri om L 24-25 ? re
ktIoiç — nçôtioiv om L
378
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
[lôvov èx toü llaTpôç npol'Évat, xal pi) toû ï’toû Stà roû IIveûpaToç, oti
TÔ pÈV St’ YtOÜ tpuXaTTEt TÔ pOVOYSVÈç Tir) YtW, to es Stà ÜVSÛpaTOÇ où
nàvu tpuÀctTTSt toîç xaxoupfEtv àv pouXïjB'Etat r/j npotpàaet twv XeÇewv.
’AXXà TaûTa pèv Etç aacpf(vetav ttjç ’Afravaalou pjaew; àpxslTwaav. Tà
s Se toü Aapaaxïjvoû Ttv’àv s-/_otev è^yt)tt)v aÙToü toü EtnôvToç ^eXtIw;
oç Stà toû ïtoû pèv szitopsuecibat tô FlveOpà tp?)tjtv, àXX’ oùx èx toù Yloü
Ti]v ünapïtv È'^etv, xaî pôvov atTtov stvat tôv HaTÉpa tpïjafv àXX’èv tw
St’ ï’toû fivéafrat Tà oVTa oùx àv slnè tcote, ÔTt St’aÙTOû YÉyovEV, àXX’où
nap’ aÙToü (pôvoç yap atTtoç ô TTa^p), ij ÔTt oùx èx toû Ytoû tt)v oûaTaatv
10 èa^ov, àXXà Stà toû Yloü pôvov- oùSèv yàp àv ’Apetavwv Ÿj MapaB’WVtwv
3t^V£YZEv.
Où pôvov oè toùç atpETtzoùç èXéyxovteç ot StSàaxaXot Taù&’ oùtw
cpaatv, àXXà xaî ïjptv Totç otxEtotç àXrçfkv^v èxTtftévTeç xat àxpt^ 9>eo-
XoYtav, xal Sfrev etxôç èoTtv vjpàç ôXtaSïf)aat, èxet Ti)v àaçàXetav Tjpîv
f. 92 nàaatç prjxavaîç | noptÇôpevot • èirstS^ yàp tôv Ytôv zat tô Ilveüpa èz
toû ©soû Stacpôpwç àvtaxEtv, nXijv cpuatzwç, àzoùopev twv tepwv XoYtwv
StSaaxovTwv ^paç- ô pèv Yap Ylôç cprat nepl EauToû - ,,’Eyw èx toü llaTpôç
è^fjXB'ov6' • nepE Sè toû IIveûpaToç XèYet, ÔTt napà toû llaTpôç exnopeûeTat,
xaE Stà toüto ot tecoE StSàaxaXot tt(v npwTTjv xaE àpeaov èx Tfjç 0-elaç
>20 oùataç npoaYWY^v twv B-etwv toûtwv ûnoaTàaewv àxoXoûD'Wç toîç Xoylotç
èpçatvetv ïjpîv xaE Stà xTtaTwv napaSetYpàTWV jôouXôpevot, ô pèv Ato-
vûatoç pXaaroùç 9’eotpÛTouç xat o’ov àvO-T] xal ûnepoûata cpwTa Tfjç 8-eoyôvou
xal nTjYalaç 0-eÔTT;TOç TaÛTaç Tàç ônoaTaaetç zaÀst- ô Sè 9'eoXÔYOç TpTj-
YÔptoç àxTîva StSupov toü tjXIod xat noTapôv SExpouvov ànô Tfjç aÙTfjç
so TCTjYfjç ànopXûÇovTa. Kal Tà rotaüTa xaXoüatv, tva prj vopta^ nàXtv
tô IIvEûpa StTjpTT]pèvov, wç etnsîv, toü Ytoü xaTà ttjv ôpotÔTTjTa toutwvE
twv napaSetYpàTWv xaE auvanTÔpevov aÙTtjj pôvov èv Tj| àp)pîj.
BoûXeTat Sè àpa ô Tfjç etXtxptvoûç {ïeoXoYtaç vôpoç pè] ttj àp/fj pôvov
auvànTsoihat Tàç ùnooTàaetç èxet'vaç, àXXà xal eauTatç ttjv auvàçetav
so lxetv ’ toüto YaP oupcpÉpEt zal Tjj napaSsSopévTj twv O-etwv npo'jwnwv
àxoXouO-t'a xat Tàiçet • àXXwç S’ àv évooüvto auvànTEaS’at àXXf^Xotç xaTà
v/]v xotvwvtav pôvov Tfjç œùaewç, wanso àSeX^ol Sûo eÇ Évôç naTpôç
npoïôvTEÇ xotvwvoûat pèv àXXrjXotç, ÔTt npotaatv èx ptàç àpxfjç auvwvûpou
xal ptav Ttp EtSst tpûatv XapjSàvouatv • àXXwç Sè St^pTTjVTat àXXfjXwv xal
36 OÙSÉTEpOÇ èv OÙSETÉptp ÉOTt. IIpÔÇ ànOCpUY^i7 TOÎVUV TWV TOtOÛTWV ôXtaO-wv,
èx toü llaTpôç èxnopEÛeafl'at tô llvsûpa XéYouat xaTà ttjv toû SwTfjpoç
f. 92T otoa'jxaXtav, St’Yloü pévTOt y£, I £v aÙTtp ÔTjXovÔTt xal àpa aÙTtp, xal
oùx éxtôç aÙToü, tbç àv fj te npôoSoç Tfjç npoôSou pi) vooito StTjpTTjpévT],
6 (iïv èxnoQeveoüat — éx tov Yïov om L 17 loh. 8, 42	20 Zoyotç B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	379
àXXà tw et’Set Sta^épouaa pôvov, pTjTe t) ùnôaràatç Tfjç ùnoaTàaewç àn?jp-
rrçpévTj, et [ù; rcp t’SiwpaTt ptôvov BtaxexptpévT) • àXXwç Sè zat èv Ttp ï’tw
elvat zat àpa aÙTtp npotévat to Ilveûpa ntaTeùotTt • pàXXov Sè e? ye Set
TàXïj^ Xéyetv xaî év àXXifjAotç etvat zat àXXfjXotç aupnpoïévat ntaTeù-
otvTO- àXXà vtztpTj pàXXov èv Ttp Xôytp to tô üveüpa èv Ttp Titp elvat s
xaî Stà toû Ttoû npotévat, toûtou t^ twv npoathnoiv àxoXou&t'a aup-
;pépovToç, VjTtç èv aÙTotç àzoXoùO-wç toîç îStoûpaat O-ewpeîTat.
„Mévet yàp è’zaaTov toû&’ onep èaTtv, ô paxâptoç Xèyet KùptXXoç èv
éfjooptp twv npôç 'Eppeîav, évwaet Tjj npôç Tà êxepa cpuatxfj xàxetva
nXouToûv èv I8fy cpûaet’ èaTt yàp ô üaTŸ,p év Te Ttp ITtp xaî Ttp àyttp 10
UveûpaTt, ôpotwç Sè xat ô ïlôç xat tô üveüpa èv te tw Ilanpl xaî èv
àXXïjXotv14.' Kat napàSetypa Tvjç TOtaÙTTjç èvvoîaç àpxoüv pèv ànXwç oùx
é/ouat Setiçat (où yàp èaTt SuvaTÔv), àXX’ oaov npôç ttjv napoûaav toû
Xôyou xpstav àpxoûv • wanep yàp èx toû ^Xtou, cpaat, tô te qtwç xaî
B'éppij npotaatv àpa, où xe/wptapévwç, àXXà Stà toû ipwTÔç xat y; Déppy] is
auvTjppévwç • nàXtv èz toû ’/jXt'ou te àxTÎç xaî éXXaptptç oùx ànïjpTT)-
pévvj Tfjç àzTtvoç, àXX’ èv aÙTÿj te xat ot’ aÙTfjç, y év. toû -/jXt'ou ànaû-
yaapa xaî èv Ttp ànauyàapaTt cpwç, ÿj èx twv èvSoTÉpwv toû àvO-pwnou
ô Xôyoç xaî St’ aÙToü tô tôv Xôyov èztpalvov nveüpa, xaî Tà TotaüTà
tpaatv, oùtw zaî tô Ilveûpa tô àytov èz toû ÜaTpôç npôetatv àpa tw 20
Ttw zaî èv aÙTip, xaî tout’èart tô | St’ aÙToü npotévat • ô yàp Aapaa- f. 93
xtjvôç èv tt; auXXoytaTtzjj ànoSet'Çet nepî toü àylou ÜveùpaToç • ,,’Enî Sè
toû Oeoü, pïjatv, wanep ô Aôyoç où xaTà tôv ^pénepov Tpônov, àXX’ où-
atwSwç ùcpeaTwç xaî Tfjç aÙTfjç oùataç zaî tpùaewç Ttp yevv^TOpt, oùtw xaî
tô üveüpa tô àytov oùatwBwç ùcpeaTÔç xaî ttjç aÙTfjç Ttp 0etp oùaîaç xai 25
tpùaewç xai TeXetÔTrjToç èx toû ÜaTpôç npotôv xaî èv aÙTtp Sv xaî Ttp
Aoytp zat Tiff» aupnapopapTOûv zaî èxtpavTtxôv ùnàpxov aÙToü". Kaî
nàXtv èv tw nepi ttjç àyt'aç TptàSoç'1 „Ka! xa&ànep èn’èxetvwv tÿ àxTtvt
aupnapopapTOûaa eXXaptJjtç St’ èxeîvijç ^ptv penaStSoTat, oùtw xaî tô
üveüpa to àytov Ttp Tttp aupnapopapTOûv St’ èxetvou peTaôîSoxat toîç so
àÇt'otç xaaà tI]v penàSoatv twv /aptapaTwv ,èvepùay;ae yàp, cpTjat, xaî
eîne* XàjôeTe Ilveûpa àytovTaûTa Sé tpaatv oùtw, toîç àp/atoTépotç
StSaaxàXotç énôpevoç, tSanep zat navTa^oû xaT’ t'xv°S àxoXou&et.
TpTjyôptoç pèv yàp ô OeoXôyoç èv Ttp nept toü ÜveùpaToç Xôytp’
,,’Ew yàp, pyjat, XptaTôv eînetv, ip napfp, oùx w? èvepyoüv, àXX tbç ss
ôpoTtptp aupnapopapTOûv" • ô Bè NùaaTjç èv Ttp zaTrpxrjTtztp Xôytp’ „Oùtw
xaî tô Üveüpa pepathjzÔTeç @eoü, qrpl, tô aupnapopapTOûv Ttp Xôytp 8 *
8 P. G., 75, 1092 D 22 P. G., 94, 805 quoad sensum 28 cf. Pseudo-Cyrille :
P. G., 77, 1145 A 31 loh. 20, 22	36 P. G., 45,17 B
380 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xal tpavepoüv aÙToû ttjv èvépyetàv, où nvoTjv àailpaToç èvvooüpev • yàp
av xaO-atpotTO npôç TanetvôrqTa tô peyaXetov tt,ç fhet'aç Suvàpewç, et
xafr’ ôpotôvqTa toû vjpeTépou xal tô èv aÙTtp Ilveüpa vootTo, àXXà Sùvaptv
oùattbSïj aùrqv êçp’ éauTijç èv t8taÇoûay( ùnoaTàaet O-ewpoupévrjV, oùts
s xwptd^vat toü 0eoü èv tp êaTtv, t; toü Aôyou toü 0eoO tp napopapTet
ouvapévqv, oÙTE Trpdç tô àvûnapxTOV àvaxeopéwjv, àXXà za-fr’ ôpotÔTrjTa
f. 93v | toû 0eoü Aôyou xaO-’ûnôaTaatv oùaav“.
Kaî ’AO-avàatoç npô aùtwv èv Ttp zaTà ’Apetavwv TpÎTtp- „0ù8è
Tptwv ^Xlwv ùneO-épeO-a ttjv elxôva, ^ïjatv, àWà rjXtov xal ànaûyaapa
10 xal ev tô èlç ^Xtou èv Ttp ànauyàapaTt <p(ôç“. Kat où pôvov èzet-9-ev
npôetatv oùtw tô Üveûpa tô àytov, àXXà zal ûcp’ ^pwv èv tû> 0etp zal
èx toû 0eoû elvat ntaTeùeTat Stà toü Aôyou- ô pèv yàp ’A&avàatoç • „Où
yàp èxTÔç èatt, tpïjal, toû Aôyou tô Ilveüpa, àXX’ èv Ttp Aôytp Sv, èv Ttp
0etp St’aÙToû èaTt“. Kal nàXtv „Toü Sè ÜveùpaTOç Svtoç èv Ttp Aôytp,
« StjXov àv eti], wç xat èv tw 0etp rjv Stà toû Aôyou tô Ilveüpa". "Qanep
tpigalv ô BaatXetoç xal peT’ aÙTÔv 6 Aapaazrjvôç, Sti tô üveûpa St’ ïloû
auvànTeTat Ttp ÜaTpt. Tt SïjXoüvTeç ; Ttjv twv ùnoaTàaewv èxetvwv auvà-
tpecav, ÔTt àpa Té elatv èx Tïjç aÙTrjç àp/Tjç xal nap’ -/jpwv oùtwç elvat
vooûvTat- et yàp zal i^peTépa voqatç ànô twv aÎTtaTWv àp^etat xal
20 Stflp^pévY) è<rclv, àXXà tô aupnépaapa Tfjç TjpeTépaç vorjaewç, àv ùytijç vj,
Ttp npàypaTt aup’pwvet. Atà toü Aôyou toIvuv tô üveûpa vooûpev èv Ttp
0elp, ènel xal aÙTÔ Stà toü Aôyou èx toû 0eoü èatt • xal ^avepot pèv
yjptv tô üveûpa tôv Aôyov, ô Sè Aôyoç ^pâç cpwTlÇet npôç ttjv toü Ilveù-
paToç xaTavôïjotv, tï>are xat aÙTÔ ntaTeùetv èx toü 0eoO tpuatxwç, zaO-ànep
m xal aÙTÔç ô Aôyoç è<rclv èx toü 0eoû.
El Sè aùclav è'jqpatvev ?] 81 oc npô&eatç èvTaûO-a, xafrà Ttveç poû-
XovTat, Tt àXXo ij ènlateuev ’Afhavàatoç, Sti ô Hôç èaTtv aÏTtoç tw 0eip
toü elvat xal èv aÙTtp tô Üveûpa, ?j ÔTt ô l’tôç tw üveùpaTt ouvanTÔ-
pevoç npwTwç zal zaH’ aÙTÔv, elTa St’ eauToü ouvànTet xal toûto Ttp
f. 94 ÜaTpt; Où yàp Xéyouat vûv èv TOÛTOtç Totç £iycotç | ot StSàaxaXot, ÔTt
èx toü üaTpôç Stà toû l’ioü npôetatv, àXX’ ÔTt èv Ttp Aôytp Sv zal oùx
èxTÔç wv toü Aôyou, Stà toü Aôyou èaTtv èv Ttp 0eip, xal Sti Stà toü
Aôyou Ttp üaTpl auvànTeTat, ôaTe toü auv^S-at tô üveûpa Ttp üaTpl 7)
toü elvat aÙTÔ èv Ttp ©etp atTtoç àv elïj ô ïlôç, St’ où toûto yt'veTat, elnep
as zaTà toùç oùtw XéyovTaç xal èv Ttp St’ ïloû npoïévat tô üveûpa èx toû
üaTpôç elç IStav ùnôaTaatv voetrat ô l’tôç aktoç Tîjç toû ÜveùpaTOç
ünoaTàaewç, St’ où toûto ylveTat • xal elv; y’ àv oùtw tô Üveûpa èv Ttp
ÜaTpl Stà tôv ïlôv.
8 P. G., 26, 862 C 12 Ibid., 633 A U Ibid., 683 C 16 P. G., 82, 152 A
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
381
’AXXà roùvavrtov ànav èarlv àXrçttèç xaxà rôv KùptXXov êv rptaxoartp
rptrcp twv Birjaaupwv, Sxt „rô IIveOp.a èv ïî(p napà üarpôç cpuatxwç
ônàp/et, xal Sri èv rtp ÏEw ^uatxwç re xal oùatwôwç Btfpcet napà üarpôç
tô üveûpa, 8t’ où rà navra xplwv àytàÇet“. Kal aùB-tç xar’ aùrôv èv rjj
èîjTjyfjaet roü „xa'9'à)ç èpè ànéaretXaç etç rôv xôapov" • ,,’EneEnep èx üarpôç s
xal èv llarpl xarà tpûatv èartv ô ÏEôç, xapnôç ùnàp^wv àXïjD-tvôç Tfjç
oùalaç aùroû, rà èx roû üarpôç tStov üveûpa xarà tptiatv ènàyerat,
Xeôpevov p.èv èx üarpôç, St’ aùroû 8è roû ïtoû rf; xrlaet x°P^y°ûpevov“.
El yàp ènàyerat rô Ilveüpa ô ÏEôç èx roû üarpôç, xal e? Btfjxe: èv rip
ïtqj rô üveûpia napà toû Ilarpôç, oùx àv el'Tj èv rw llarpl tô üveûpia w
Btà roû ïloû, oùS’ àv auvànrotro rw üaxpl oùrwç, ware rôv ÏEôv aÏTtov
elvat Tfjç rotaÙTTjç auvatpelaç 7) èvunàpÇewç, tbç oùrwç elnetv àXX’ wanep
xal npôrepov elpïjrat, raûra Xéyouatv oE BtBàaxaXot, Betxvùvat ^ouXôpevot
wç rô rplrov àpiUpeia^at rô Ilveüpia xal rô peatreùetv nwç rôv ÏEôv èv
rjj rwv npoatbnwv àxoXouO-ta xal rô Xéyeaftat rô üveûpia üveûpia ÏEoü u
xal èv rw ÏEtp oùx ànetpyet raûra rô üveûpia rô àytov Tfjç çuatxfjç npôç
rôv üarépa axéaewç • àXX’ oùBèv f^rrôv èartv èv | rtp ©etp, tbç xal ô ÏEôç f. 94
èartv èv aùrtp, xal npoaex®? èartv èÇ aùroû xal àBtaaràrwç. Atà raûra,
tva auveXthv àno8â> ràv Xôyov, oE Tfjç èxxXrçalaç ôtBàaxaXot èxnopeùeaâ-at
rô üveûpa Xéyouatv èx üarpôç xarà ttjv roû Swrfjpoç cpwvfjv, èvrt&éaat 20
8è rff) Xôytp rô Bt’ ÏEoü èartv, 8re ri]V oùatwôïj auvàtpetav ôetxvûvreç rôv
B-elwv ùnoaràaewv xal ttjv TptàSa BXtjv neptXapfiàvovreç xàv rw rfjç èx-
nopeùaewç Xôytp, ènetB’ Sv pi] XP£-7- xaXÿj roûrouç xal nepl rfjç roü ÏEoü
yevvtqaewç noXunpaypovetv, àXXà nepl rfjç èxnopeùaewç pôvov. Kal rtp-
ôvrt npàypa npàrrouat ôtBaaxàXotç npoafjxov èv oùBevl yàp Xôytp, rô se
ye eîç aùroùç ^xov, èxpfjv eÇw rtyà xaraXelnetv ùnôaraatv, èvôv èv navrl
ax^Sùv Xôytp rijv SXtjv TptàSa neptXappàveaO-at • e? yàp xal ô Xôyoç pi)
roûro fjSùvaro, ô voüç ùytatvwv xal àxwv roûro nelaerat Sfjnou. Nüv Sè
xat ô Xôyoç rfj Stavolqc ôuvarat nwç napaxoXouO-etv xal è^opotoûaîlat.
Tt yoûv ànâSov, pàXXov Sè nwç oùx àvàyxr) xal rôv Xôyov èxtpalvetv, so
ôînep ô voüç èvSoO-ev auXXapfjàvet;
Aéyw yàp vûv, Srt rô üveûpa napà roû üarpôç èxnopeùerat, el
ùytalvw xarà rôv voûv, xal rôv ÏEôv eùO-ùç auventvow- ri)V aùrijv yàp
àptO-pip ^ûatv Hyet üarpl xal üveùparf xal aùrôç pèv èart roü üarpôç
ÏEôç, rô Sè Ilveüpa aùroû èart roü ïtoü üveûpa. ’AXX’ oùx “S TUX1Î>38
toütov aùrotç auventvow, wç èEçeart Bè xal tî>ç rà 0-eîa auyxexwp?]xe Xôyta •
el yàp rà üveûpa xal ÏEoü üveûpa èart, nâjç où Bet pe xal rôv ÏEôv
auventvoetv ; 'Apa re yàp àX^D-efaç üveûpa tbvôpaarat xal èx roü üarpôç
5 loh. 17, 18 P. G., 74, 540 C 20 Aéyonreç B
382 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
êxnopeûealïat EÏpTjrac, 6; àv èx toû IlaTpôç ptèv àvaaxetv, èv Sè Ttp Rw
elvat cpuatxfàç xat àScaaTàTwç ntaTôÛTjTat. KaE et ô Rôç èz toû ÜaTpôç
f. 95 | YêYévvïjTat, àvàYxrp pie èv Ttp Xôytp toûto zat tôv Ttôv auventvoetv, xat
npoentvoetv aÙTÔv toû IIveûpiaToç- xxl etnep èv àXX^Xotç état Tà 0-eta
s npôawna, è? àvàyxTjç xai npoàyoVTt Ttp IlaTpî auventvow tôv Rôv, xaE
npotôvTt tw üveûpiaTt auventvow tôv ï’tôv, et zat pxàj vow toûtov aupjinpoà-
yovTa Stà tô voetv toûtov aupircpotovTa- ntbç yàp àv sir] aupinpotwv Ttp aÙTtp
xai auixnpoàyœv pten’ àXXou nàXtv aÙTÔ ; ’Ev tw rîjç èznopeûaewç toivuv Xôytp
xat auventvooüat xat npoentvooüat toû IIveûpiaToç tôv ï’tôv Stà tï^v tï]ç
io oùaîaç auvàcpetav • xat BtjXoüv èO’éXovTeç tîjv xaa’ oùatav toûtwv auvàipetav,
toanep àXXaxoû tô aÙTÔ notoûatv éTÉpo'.ç Tpônctç,xal ttjv TptàSa aupineptXap-
fiàvouatv ù<p’ êv't toû Xôyou Seapiw, noû pèv XéyovTeç, ÔTt èx ÜaTpôç ô ï’tôç
yevvàTat xat tô Ilveûpa tô àytov èznopeùeTat, noû Sè ^àaxovTeç, ô’tc tô
Ilveüpia àpp^Twç pièv èx toû ÜaTpôç èznopeùeTat, St’ Roû Sè xopijyeîTat Tîi
lôxTtaet- xxl èx ÜaTpôç ûcpéaTTjxe, St’Roû Sè nétpvpve toiç àvS-pénotç, xat
Tà TotaüTa- xxl toioûtoiç Ttat Seapiocç nàatv àXrçfréat xat npôç ëva axonôv
tpépouat, TTpv ptaxaptav TptàSa StanXézovTêç.
Kat Sti T$pv xxt’ oùatav èvTeûïbev naptaTtûat auvàcpetav, où tôv Rôv
toû ÜveùpiaToç atTtov jSoûXovTat, ippxet pièv xat Tà eîp7](iéva- aÙTobç Sè
îo xxl vûv napéçw toùç àyîouç toûto XéyovTaç èvapywç. O pièv yàp KùptXXoç
èv ëxTtp twv npôç ’Eppiet'av outw cpipatv ànopôv „Ttvoç tStov eîvaî tpapjiev
tô Ilveüpia tô àytov ; nÔTepa Sï( ptovou toû (ïeoü zaî ÜaTpôç, r; yo0v x0^
toû Roû“ ; Etra Xûwv ènàyet- ,,'ü zat àvà pjièpoç szaTepou xaî àpitpotv,
wç ëv, èx ÜaTpôç St’ Roû Stà Trpv TaÙTÔrrçTa Tvjç oùaîaç". 'O aÙTÔç aufrtç,
as è^TjYOÛpievoç tô ,,’Exetvoç èpiè So£àaet“, (pvjaîv ,,’EnetSï] Sè ôpiooûatôv tô
f. 95 T èaTt Ttp Rtï) xaî npôetat | fteonpenwç St»’ aÙToü, nâaav aÙToü TÏjv ècp’ ànaat
TeXewTàTTjv ëxov èvèpyetav". Kat àXXaxoû Bè Bttèvat Stà toû Roû toûto
Xèyet, xaî Btïjzetv èv tw Rtp napà toü IlaTpôç, wv ëvexa tô 0-eonpenwç
npoaTÎO-rpatv, <î>ç av pxrj St'oSoç èxetvîj napoStx/p Ttç xat ôanep Stà awXîjvoç
8o t) axeûouç Ttvoç voypU-^, àXXà St’ SXtjç tÿjç ^ûaewç toü Roû, nàaïjç èvvotaç
awpiaTtxŸjç Te xaî xpovtx^ç xat navTÔç àvotxetou Tfl Heîa <pûaet voI(piaTOç
ôneÇ^pijpiévou. Kal toûto aacpèaTepov èv Ttp TéXet tï)ç npoeipTppiévTjç Xéyec
^fpaewç- „Dpo’tôv Y“P St’aÙTOû cpuatxtbç wç tStov aÙToü, pieTà nàvTwv, d>v
ëX^t TeXelwç, Xapiflàvetv XèyeTat Tà aÙTOÛ“.
as 'O Sè MàÇtpjioç èv Tfp npôç Maptvov èntaroXÿf ,,’AXX’ "va tô St’ aÙToü,
cpTjaî, npotévat SïjXwawat zaî TaÛTip) tô auvaçèç ttjç oùataç xxl ànapàX-
XazTov napaaT/pawat‘‘. Kal piazpôv àv elïj Tà TotaüTa xaTaptO-pietv.
21 P. G., 75, 1009 B 25 loh. 16, 14 P. G., 74, 449 B 33 Ibid., 449 C
35 P. G., 91, 136 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	383
Texpti]ptov 8è ènî nâat àvavTtppïjTOV napé^optat xaî ptôvov àpxoüv àvTÎ
rtdvTWV- <5 yàp KùptXXoç elç tô ,,’Ev èzeiv^ vÿ ^^P<f ùpteîç yvthaeaù'e4',
où-ci) qrpl• „Tt 3è to tt]ç àX^O-etaç napwS’oùpievot xdXXoç, tô SuastSèç
7j(uv àvanXaTTETe tpeüSoç, è^éXxovTeç ptèv TYj; toû HaTpôç oôataç tôv èÇ
aÔToü xat ot’ aÙToû l'îôv, aaB’poùç Sè Xtav èntvooôptevot Xôyouç xat avpocpàç s
àTÔnwv èntvoouvTeç auAXoytaptwv“ ; ’EpwTw toIvuv èvTaüfra toùç -rfjv
èvavTtav fyttv ëyovTaç yvtbptTjv, nwç ô otSdaxaXoç Xéyet tô èÇ aÔToü xat
St’aÙToû àpta; nÔTepov ôç èx napaXX^Xou ; AXA’ où StSaaxàAwv oùtoç ô
Tpôuoç, uotTjTWV oè ptàXXov• olev OÔSÈ eîto&aat ypipil-at, àAAà nXelovoç
svExa aatpïjvelaç, oti H'ànepov 0-aTÉpou aacpéaTEpov. Kat nÔTepov aacpéaTepov 10
tô è!ç aÙToû; Kat’ [Jtyjv èypîjv etnôvTa tô àaacpéaTspov tô St’aÔTOû npÔTEpov
ènaYaysîv aÔTÔv tô e!ç aÔToü, ouy oùtwç àTÈyvwç xaî àptaîlwç àvTtaxpétpac
t)]v | Tdiçtv. ’AAAà aacpÉaTepôv èart tô St’aÔTOû; Kaî ptèv toûto ij;eü8ôç f. 96
èaTt xaî xaT’ aÔTOÙç • ènt yàp tt(ç nptbTTjç atTÎaç oîxetorépa xaî aa^eaTépa
•fj èx npôO-eatç, ènî Sè Tfjç SsuTÉpaç xaî énoptévrçç f] 8 ta, $ts npoent- is
voouptévïjv eyouaa rrjv èx xaî auventvoouptévijv• ô Sè Rôç oùx èaTtv èx toû
IlaTpôç oùtwç, wote St’ auTOû Etvat, toutéotiv èyovTOç toû IlaTpôç ETspav
Ttvà atTtav éauToü npoT/youpiévT]V, wanep ènî toû l’toü vooüat tô St’ aÙToû
oî npoaeyjj toütov atTtav cppovoüvTeç toü IIvôùptaToç. ’AAAà ToôvaVTtov
èSet ot’ aÙToû xaî èç aÔToü ptâAAov eînetv, elnep èpteXXe Tatç npoO-éaeatv, 20
wç aÙTOÎ àiçioüai, ypfja&at- wanep yàp otxetOTÉpa xaî aat^eaTèpa Tfjç èx
npoO-éaewç rt 8 tel ènî toü ïtoü xaV aÙToûç, wç èxeîvot êÇijyoüVTat toü
KuptXXou tô èç dtptcpoïv, rffouv èx HaTpôç St’ Roû npoyeôptevov Hveüpta,
oùtwç ènî toü HaTpôç xaî xaV aÙTOÙç, aacpeavèpa àv Etïj ttjç Std èx.
Etra xaî èauTotç àaûptçwva Xéyouat xaî Ttp KupîXXtp’ eî yàp èvTaüO-a 25
S t i ttjv atTtav ar/ptaîvet xaî èx napaXX^Xou èarîv, ïva ptàj Xéyw tô yetpov,
ÔTt xtvSuveûet ptr;Sè ô HaT^p eîvat dvapyoç, Tt nXéov àvùet KùptXXoç Xèywv
tô èÇ àjji^otv, fjyouv èx HaTpôç St’ï’îoü npoyeSpievov Hveüpta; TaÙTÔv
yàp Aéyet nâÀtv, oTt àptcpotv, eïnsp Stâ xaî èx TaÙTtSv èaTt nav-
Ta^oû zat oôSeptîav èyst Stacoopdv.	30
AXXà TaûTa nâvTa àoûvaTd te zaî àvaxôXou&a. Aotnôv oùv èaTtv
èv tw St’ auTOü Xéyetv àXXo Tt tôv StSâazaXov pouAeafrat, où tô èÇ aÔToü
nàXtv. Tî Se èaTtv èxstvo; Ttjv ttjç oôataç évÔT7]Ta, r]v àv^pouv èxetvot 
èÇetXxov yàp, cpit)at, zaî ànéanwv tïjç toü HaTpôç oôataç aÙTÔv, è? aÙToû
ptèv elvat auyywpoûvTeç zaTà tôv tt)ç atTtaç Xôyov, Tpônov Sè Ttva ttjç sb
aÎTtaç tôv nàat toîç ouat xotvôv | ànoStSovTeç auTtp’ xaî Tà ndvTa yàp f. 96
èx toü 0eoü elatv aÎTtaTtzwç • oùtw Sè xal tôv ïlôv èvôpuÇov elvat èx
toü ©eoü, St’ aÔToü Sè pii] elvat, ôanep oôSè Tà XTlaptaTa Stà toü ©eoû
2 loh. 14, 20	3 P. G., 74, 269 D 28 yyovv : 7/ B
384
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
£fatv oùSè Btfjxouatv ij Btïàat Stà rrjç oùalaç toû 0eoû, ôç oùrwç elnetv,
èpxôpeva elç TijV ISlav ûnôaraatv, àXXà tô etvat aùrôv èjçw ttjç 0-elaç
oùataç Xapt^àvcuat nap’ aÙTfjç. ’AXX’ ô KûptXXoç xal xaihoXtxij nlartç
tôv ÏEôv toû 0eoû xat èÇ aÙToü etvat tpijat xat St’ aÙToü, rouréartv oùx
b èçw aÙToü, àXX’ èv aùrtp rô IlaTpt Xaptfjàvovra xat ë^ovra tô elvat
Ttap’ aÙToü toü llaTpôç xal ëv ôvra rjj tpûaet.
El Sè Set Tt xat èpi^aiiOvat rw ttjç àXïjB-elaç Sôypart xat tôv toü
KuptXXou xal nàvrwv twv StSaaxàXwv axonôv àvaxaXû^at rotç Buvapié-
votç napaxoXouO-eîv Xoytxôrepôv Te à pta xat /aptéarepov, navra ptèv Tà
io SvTa èx toû 0eoü XéyeTat elvat * èÇ aÙToü Sè xal St’ aÙToü ô Tlôç pôvoç
xal tô Ilveüpia tô àytov- èE aùroû ptèv Btà ttjv toü llaTpôç ûnôaraatv
SXtjv, St’ aùroû Sè Stà ttjv oùatav aÙToü. 'H ptèv yàp ûnôaraatç toû üarpôç
èartv npoàyouaa tôv Ylôv xaî rô Ilveüpia, Srt at èvépyetat twv ôno-
xetpévwv elatv* àp^i] Sè St’ ijç npoàyet fj rotaûrvj ûnôaraatç fj oûata roû
is üarpôç èart xal ï] tpûatç, tyç xotvwveï rotç éÇ aùrfjç npotoûat xal Spiota
npoàyet - où yàp xotvwvet r-îjç IStôrrjroç, I] notet ttjv ûnôaraatv aùroû,
oùSè üarépa érepov npoàyet yevvôv ij npopàXXwv, àXXà pôvov 0eôv* ô
0eôç Bè pterà rfjç roü npopàXXeafhat ij yevvâaO-at IStorïjroç èvfhev pév
èartv S Ylôç. êvB-ev Sè rô Ilveüpia rô àytov, ôanep èxet pierà rfjç roü
20 yevvàv xal npopàXXetv IStônjroç fy ô üarijp. Kal roûr’eùXôywç * ànav
yàp npoàyov Stà roü el'Souç éauroû npoàyet* roûro Sé èartv fj oûata
f. 97 | etr’ oùv ij B-eôrïjç, èv rw üarpl «àpx^î x.otvwv^rij ouaa, xal Stà roûro è£
éauroû ptèv npoàyet rôv Ytôv ô üarijp ôç alrla toùtou, St’ éauroû Bè Srt
Btà rfjç oùalaç aùroû- xàvreûO-év èartv, Sri rô Bt’aùroû aïjpalvet rô ôpooû-
26 atov, xavreO-fl-év ^ïjatv ô KûptXXoç, 8rt rôv èÇ aùroû xal Bt’ aùroû Ylôv.
Toüto Bè xal 0wpâ Soxet rip ànô roû ’Axtvou Xéyovrt péXrtov elvat
Xéyetv Srt ô üarijp yevvà rôv Ylôv Stà ttjç oùalaç aùroû i) èx Tfjç oùataç
aùroû* ij pièv yàp èx npôO-eatç npoarjxet r?J àpyjj èxelv?;, ^rtç èarlv ij
ûnôaraatç ij npoàyouaa BijXovôrt  Sè 8 t oc npoaipzet rtp etSet, <p BïjXovôti
30 npoàyet rô irpoàyov. Taûra yoûv rô è^ aùroû xat Bt’ aùroû èv pièv rip
üarpl npôç re rôv Ylôv xal rô üveûpia auvànrovrat- où yàp èÇ aùroû
piôvov eîatv. àXXà xal St’aùroû* rôv yàp aùrôv Set xat nepl roû üveû-
piaroç elvat Xôyov, xal àXXwç è^ety àSûvarov* èv Sè rtp Ylcp npôç rô
üveûpia Statpoûvrat, xal Mrepov roûrwv piôvov àppiôrret aùrtp rô St’aùroû,
so Btôrt ô Ytôç roü Oeoü oûata pxév èart roû üarpôç xarà rôv lepôv ’Afravà-
atov,	Bè ùnôaraatç roû üarpôç oùx èartv* èart yàp ô Ylôç, Bnep ô
üarijp, àXX’ oùx èart üarïjp, ôç ^vjat MàÇtpioç èv rtp nepl xotvoû xal
IBlou Xôytp. Atôrt yoûv èartv ô Ylôç roû 0eoû oùala roü üarpôç xal
10 uôvov L 24 to après on om L 33 tv om L, qui laisse un blanc
EXÉCE8E DES TEXTES CONTROVERSÉS	3g5
oTcep ô ILxTfjp, èart ri IIveû|jia Stà roû l'toû, rouréartv ôptooùatov tw
ïîtp- Stôrt Sè ô Ttôç oùz ëart narr(p, oç èariv àpxi] npoàyerat rô
|Iveû|jia rô àytov, Stà toûto oùx ?rav èx toü ÏEoü, àXXà Stà toü Ïîoû
p.ôvov wç ôpooùatov S^XaST]  oütw yàp èartv ôpiooùatov rw Harpî cpuatxwç
è£ aùroû npoayôjjievôv to xaî ôcptaTàpievov, wç èartv ôptooùatov rw Hw, e
-ri(v aÙTTjV Ttp Hw Xap,pàvov oùatav xaî cpùatv, èx toû Jlarpôç èxnopeuô-
pevov, t)v I èxetvo; Xappàve: yevvwpevoç- xaî Stôrt èv rw ïtép at npo- f. 97T
fréaetç aurai ^wpîÇovrat, Stà toûto Xèyet Aapaaxijvôç, Srt Ilveûpa oùx
w; è£ aùroû, àXX’wç St’aùroû èxnopeuôpevov- pôvoç yàp aîrtoç ô Ilar^p.
Kat Stà roüro tpaatv, Srt roû ïtoü Xéyerat wç St’ aùroû cpavepoùpevov xaî 10
-f; xrtaet peraStSôpevov, àXX’ oùx èÇ aùroû è^ov r^v ùnapçtv. Kaî Stà
toûto Mà^tpoç Xèyet, Srt oùx aîrtav notoüvreç rôv ïîôv rfjç ‘roû àytou
I Iveùparoç èxnopeùaewç èx roü ïtoû npotévat aùrô èXeyov ot rôre 'Pwpatot,
àXX’ ïva rô Se’ aùroû npotévat SijXwawai xai raùro ro auvapèç rfjç oùataç
xat ànapàXXaxrov napaar^awatv.	15
’Evôouv yàp oùrot nàvreç xaXwç rov re KùptXXov xaî roùç Eùpw-
natouç narépaç- oî 8è àXXwç vooûvtoç rà roü Aapaaxijvoû xaî Maiçîpou,
èrt Sè xat KuptXXou prfà zaî aoçtÇovrat, xai oùSèv èxxXrjaiaartxôv
ë/ouac cppôvtjpa, zaî noXXotç àrSnotç èvé/ovrat, xaî nptbratç xai Seurépatç
âp/atç SouXeûouat, zai npoae^éat xaî nôppw, xai cpuatxvjç rtvoç Suvàpiewç 20
èvepyeîaç 7] ÎSiôttjtoç rà Üveüpa èx^àXXouatv, ànep etç ttjv ’ApetavtXTjV
pavtav Tj èxzXïjaîa xaî ànépptt^e xaî ànopptnret nàvu xaXwç- xai èni
nàat ràv KùptXXov aùrôv aapéararov xar^yopov ttjç zaxoupyîaç ènavta-
rwatv aùroîç, tt(v 81 à npôO'eatv, wç npoeipTjtat, aapwç èiçTjyoûpevov. Oùx
àpvoùpeB-a 8é, ort Xéyeraî nore rô üveüpa Stà roû üarpôç xat Stà roû 26
Hoû npotévat, Sto to nrwrtxèv èxetvo rff npofréaewç raùrTjç atrtov vooüptev
roû rfjç npoôSou èxetvïjç ànoreXéaparoç, wanep xat ôrav pterà ttjç èx
npofréaewç ff àXXà xaî rôre aîrta rtç èxet aijptaîverat, oùx ®CT0V	T^v
npSfreatv ïjxet, àXX’Saov etç ttjv ûnops^Xryfxévzjv | ûXr^v rw Xôytp- Srav f. 98
yàp ô KùptXXoç èv rtp npoatpwvTjrtxtp Xéyy; Xôytp rô „àvaar^vat rôv Xptarôv 30
èv Suvàptet roû IIveù|JiaTOç“ è^yoùptevoç, ort „npôetat Sè St’ àpipotv xaî
rô ITveü|jia rô Çwonotoûv“, xaî Srav Xéyi;]- „nàvra St’ àpipotv èv llveupart
wç èx [jitàç 9'eÔTTjroç èntTOXeafWjaerat1', ènei nepî rwv etç ttjv xrtatv eùep-
yeatwv roû 0eoû Xèyet, at xotvôv ëpyov etai Tfjç SAtjç 0-eÔT7)roç, rôre
vooûptev xaî ttjv Stà npôO-eatv xai r^v èv xai ràç rotaùraç nàaaç npo-ss
0-éaetç ùnô rtp r^ç atrtaç Xôytp, Stôrt pitav àpXT]v rwv rotoùrwv eùep-
yeatwv vooüpiev xai ntaTOÙoptev ràç rpetç ùnoaràaetç, et xaî àXÀTj àXXfl
npoB'éaet auvéÇeuxrat ÆXXtjç etvexa xP£^aS To0 ^you, oùx ôare SteXetv
18 tov KvçlD.ov B zaî devant oo<pi^oviai om L 30 Rom. 1, 4
Œuvres de Georges Scholarios. 11.	95
386 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ttjv pt'av èxetvTjv apy/jv z.xl ptav èxetvrp/ èvèpyetav • Saov 8è eîç ràç
npoB-éaetç ^xet, évôrTjra pàXXov vooüpev zàxet 5'.à rwv npo{lèaewv toûtwv
Tfjç ôta xaî riÿç èv xaî auvàtpetav twv rptwv ûnoaràciswv èv t? èvepyeta
èxeîvij Stà tô xaî xar’ oùatav ànXwç èv aùràç etvat.
5 ’Erc’ èxet'vwv pèv oùv twv pvjrwv oùrwç • èrct Sè twv ôtjXodvtwv v'ptv
t^v àt'Stov toû llveûparoç OnapÇtv, t)v èx toû iiarp'ç èyet. oïç noôazeirat
tô èxîTopeûeaO’at :ij npopàXXeoBat 7/ etvat, oùoapfj oùoapwç t^v Stà uni
xtp rf)ç atTtaç Xôytp, 7) pàXXov ûîtô rf, Stà tov vffi atTtaç Xôyov vooûpev,
àXX’ évôrTjra pôvov t^ûaewç xat auvàçetav ÙTcoo'ràoewv zaTà cpûatv, Totç
io Ttpoetprçpévotç p^rotç Te xaî Xôyotç xat noXXtp nXetoat toûtwv netB'ôpevot,
à auvropîaç eïveza TrapeXetcp&Tpav. Kaî Stà toüto zaXwç etpTjrat, ort
tt]v XpTjàtv rrjç Stà TtpoO-éaewç nXaretav èntytvwaxopev• otjXov yàp
yéyovev èx twv eîpTjpévwv, ort xaTà r^v irpoxetpévr/v ùnôirectv, raûv/jv
f. 98 v exX^irréov èartv, o xaî noXXatç àXXatç | npolféaeai zaî CTuXXapaTç opwpev
16 auppaivov, uianep tt;v èv npôB-eatv àvr't r^ç xarà ô XpDaôoropoçèçeXàperô
zou rôv etç toùç tpaXpoùç èÇ^y^aewv zaî ô BaatXetoç àvrl r-Tjç zat
auXXa^ç, zaî ttjv zat âvrî ttjç aûv auB-tç êv toîç npôç ’AptpiXoxtov
ze^aXatotç1 zaî rip/ Stà npôB-eatv àvrî rrjç per à ô Xpuaôaropoç zat
BaatXetoç aSB^ç* oûtoç oè zaî otzetorèpav nou T7jv per à ttJç Stà npo-
2o B’éaewç ànotpatverat. Tô Sè Travra^oü rà aura Ttpôç eva axoxôv èxXapjSà-
vetv T'îjç ’AvaÇayôpou auyyûaewç èartv, où ’.'7,ç ôp&ooôçou zat xezavovta-
péVTjç "^ptv àxptfietaç- ô yàp Màçtpoç, o zat npôrepov etp^rai, èv rrj etç
T7(v Xuyvîav O-ewpîof Où xavrore xaî navra cp^at „rà tïjv aùràjV ezcpwvr^tv
ÈXovra zaO-’ êva zaî rôv aùrôv iràvrwç vor^aerat rpôïtov, àXX’ èxœarov
25 rwv Xeyopévwv npôç ttjv ùnozetpév^v ÔTjXovôrt rtp rônop rfjç àytaç fpacp^ç
Sûvaptv vorjTÉov, et’ péXXotpev ôpfrwç roû cxonoû rwv Xeyopévwv zaraoro-
XàÇeoB'at1'1. Oùrw Sè zaî rà rwv StSaaxàXwv ùcp’ Vjpwv ôpB-wç vooûpeva
vo7]0ï)aerat.
so xS'. Eîç rôv frepeXtov, ov ùnopàXXovrat rr; ScEr, ot nepîrôv
Szôrov, Tjyouv ràç ôûo yovtp6t7]raç.
’Eneî Sè è^erœÇovreç rô toü Kùacrjç pTjrôv zàxetB'ev pexpt ^ù vûv
rôv nepî Trjç Stà npoB’écewç auvucpàvavreç Xôyov, rôv re BepéXtov, ov
ÔTOTtfhjat ri] SôîçTj raùri[] 0wpàç, SteaaXeûaapev, xaî tôv f/jç atiptpwvtaç,
36 wç oïovrat, rwv àytwv B'epéXtov, ov è^eüpov ot ttjv èvavrtav i^ptv èxovreç
14 Syropoulos ajoute ici la note suivante : Et-yt s>oi ti'it ày.ttilielat xc.l tov àf.ij-
&ovç ovirnTQàoi.iaTOi Ü3 P. G., 90, 1336 C 28 Après vojjÿt'joerai, vient dans
B, fol. 366-371, l’élTtop/a’ „Zrjtoval TLVt:'\ placée dans ALO à la fin du traité.
B continue ensuite par le chapitre nà’' Elç rl>v dtui-Àiov zrz.
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	387
56>av, àvO-unoPaXôvTeç àXXov (J'EpéXtov, Sartç zat èx twv peta Taüta
ôv,tHjaopévwv pâXXov fisfiatwiHjaeTat’ auvïjyopoüat Sè fjptv | npôç ttjv toü f. 99
D’speXtou toû 6wpâ xafralpeatv oî ànô ttjç toü ïzatou StatptfWjç, àXX’etepov
ûno^àXXovtat tyj aûtft oôlçr] frepeXtov oûtor Set xal Tcspè toûtou napepywç
[jiizpôv ti StaXa^ecv. Ttç Sé Èatt toîç Ttept tov Sxôtov ûno^àS-pa Taûtrçç s
tfjç SôEtjç; IIoü (lév coaatv, otc tô üvsûpa tô àytov èpwç àpotjèatôç èart
Ilatpôç zat l’toü zaî npôstatv èx tfjç ôpovoïjttz^ç ÈzatÉpou -9-EÂTl'je«ç,
StSôpsvov te zal àvtanoStSôpevov. üpô Sè toûtou àljtoüat Sûo ttvàç
yovtpôt^taç etvat èv ttp 0Etp xal llaTpt, tïjv vôyjatv SvyXaSà] xat ttjv
DéX^atv • etvat yàp poûXovtat zat tov voûv yôvtpov zat ttjv frÉXrptv etç 10
rà èvSov, xat tà^tv ttvà notoüatv ev Tatç yovtpôtTjat taûtatç, t^v pièv
npOtàtTOVtEÇ 7} npOEntVOOÛVtEÇ, TT]V SÈ ÛnotàtTOVTeÇ, XaB'ànep, tpaOtV,
èv tatç tou nupôç èvepyelatç t) Suvàpsac cpûaet npotêpa f] toü Q’eppalvetv
tfjç toü Ç’JpalvEtv èatt, zat St’ aÙTfjç èzEtvij nàvtote ylvetaf t^v aûtïjv
oè tàôtv zal èv totç npoayopévotç O-etocç npoawnotç ttO-éaatv élç àvàyxiqç, is
TjTtÇ Èatt zat TWV yoVtpOtfjTWV èv Ttp ÜaTpt, xàvtEÛD’EV TÔ ÜVEÛpa xal
èx toü 0eoü TtpoàyeaO'at àljtoüat. (Paat yàp wç ènetSfjnep ô üaT’fjp Ttp
Tfjç atttaç Xôytp npôtepoç èyet T*)v èvépyetàv ttjç yovtpÔTYjToç toü voû te
xat Tfjç [SouXfjaEWç, èv èxelvtp ttp npoTeptp xotvwvettat xal ttp l’itp aûtà|
yovtpÔTTjÇ, r/ttç èutlv èv ttp ÜaTpt1 Stôtt èv èxelvtp ttp Tfjç atTtaç aïjpettp, so
èv tp ô Tlôç npoàysTat Stà tfjç toü voü yovtpÔTïjtoç, xotvwvetTat aÙTtp
napà toû Ilatpôç, et tt pv; payôpevôv èattv aûtip • totoütov BÉ èatt xat
f) tvjç freX^tJEWç yovtjjtoT-vÿç. ’Ev ttp Etéptp àpa tfjç atttaç OTjptettp, Stav
npoàytQTat Ttpôawnov ètepov, tfl èvepyeta rfjç | Seutèpaç yovtptÔTTjTOç, Saj- f. 99T
Xaôfj tfjç D’eX’fjaewç, npoa^O-r^Etat èx toü üatpôç xal toû ï’toû îtavtà- so
naatv wç ànô pttàç àpyjjç Stà tôv ëva Xôyov t'Tjç npoaztcxfjç àpyîjç èv
aûtotç. Kat totaûtà ttva Xèyouatv.
’AXX’ ôtt pèv V) ànô tvjç èv Tjptv etzôvoç tfjç paxaptaç TptàSoç ànô-
SetÇtç oû no?Ar;v ènàyetat t^v àvàyzTjv- oû yàp Set xal nàvta ôpolwç
ÊXEtv xal wç tà totaüta xal àppTjtà état, xat àppttjta pÉypt tèXouç <puXàt- so
teaO-at Sef, èv tfj àpyÿj toü napôvtoç auvtàypatoç napïjyB’Tjaav ol StSàa-
xaXot Xèyovteç, "Ott Sè el xat Portée nwç ^ptv ô toü Sxôtou O’EpèXcoç
oùtoç xal eûnpEnèatepoç etvat Soxet toû npotèpou èxEtvou, oùSèv fjtTov
èntzlvSuvoç èatt xat aûtoç zat noXXrjç àpcptfioXtaç àvànXEWÇ, SfjXov èv-
teüÔ’Ev. llpwtov pèv oûSevôç fjxoûaapev twv àôtwpattztôv StSaaxàXwv ss
Sûo yovcpÔTujTaç etnôvtoç èv ttp üatpl, tetaypévaç oütwç, wç aùtol
tàttouat’ ptav Sè pâXXov yovtpô-njTà cpijatv ô tepôç ùtovûatoç, Xèywv Èv
Ttp nepl fretwv ôvopàtwv „'£>ç TptàSa Sè Stà -rtjv tptaunôaTatov Tfjç
38 P. G., 3, 592 A
388 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ônepouatou yovtpôrïjroç ëzçavatv, ê? nàaa narptà èv oùpavtp xat ènî
yijç ôvopàÇerat" • ônou cpùatv o MàÇtpoç èjçrçyoûpevoç • „rovtpôrïjrà ç?;at
rfjV narptxfjv û?uèp ëvvotav npôoSov, etç ëxçavatv toû l’îoü xaî toû âyt'ou
IIveûpaToç". 'ïnèp ëvvotav cpùatv èxetvwv Etvat rfjV npoooov, za’t
s èartv ùnèp ëvvotav, Srt pita oùaa èv rtp Ilarpt xai évoetôwç xaî auvetX7;p-
pévwç èv aùrtp vooupévï), ôtrrà ^Xaaràvet ^Xaar^para, xarà otâçopov èÇ
aùrfjç àvta/ovra Tpônov, xaî vft npôç aùrà napaftéaet Strrïjv Xappàvet
npoaïjyoptav, ëvfhev pèv yévv^acç, èzet&ev Sè npojîoXfj nap’fjpwv ôvopaÇopèw/j,
f. 100 ônotov àv | rtç ùnoXàpot xaî ro Srjptoupytzôv èv to> 0ew xarà rov
io KùptXXov èv ëxrtp rwv Oijaaupwv, ort „noXXà xaî Stàcpopa Srptoupytôv,
oùx etç ëxaara twv ytvopévwv pepîÇerat xarà rfjV oùatav, zatrot Stacpôpwç
èvepywv èv ezàarw, àXXà Stà ptàç xaî àppf(rou ouvàpewç rà navra Stj-
ptoupyet“. Kaî nàXtv „"Qanep ro Ilveûpa rô àytov xar’ aùrôv où peptapôv
ùnopëvet nepî rfjV oùatav, Stacpôpouç èxnépnov roùç èv rotç /aptapaat
io rpônouç xaî npôç rà èzàarov pérpov rotç àëtotç /opr^youv, àXX’ ëartv ëv
xaî ro aùrô notxtXwç xaî àna&wç xaî èv nàatv èvepyoûv“. Kal yàp eî
xat rô yôvtpov xat rà Syjptoupytzàv àXXo xaO-âna^ etatv, àXX’ ôaov npôç
rèjV ëvoTYjra Tfjç re yovtpou rÿç re Sïjptoupytzfjç ouvàpewç èv rw 0ecp,
oîzetwç àv ë/ot, Stà 0-arépou nepî ézarépou rt cppovTjréov èartv eùpetv.
20 ’Ayàmj Sè noû rfjç Tpacpfjç Xéyerat prçrwç ourwat, fj o xaî pàXXov
èart ÇtjttjtÉov, àyànrj üarpôç xaî Hoû, oùSè ô paxâptoç Aùyouartvoç ë/et
SetÇat, àXXà auvàyet roùro. Toûto pèv oùv ëvoocçôv èartv Èzetvw pôvtp,
xaî Set pvTjpoveùetv rwv èv r^ àp/fj roû auvràyparoç roùSe nept rtnv
StSaaxàXwv npoünoTefretpévwv • î’awç Sè xaî npôç ànoSet^tv roû puarijptou
26 rfjç TptàSoç èx rfjç èv Tjptv etxovoç rotç nàvra fiouXopëvocç xarà rov
àvO-pcbntvov açtat Xôyov èxrt&ealbat, rfjV pyj^av^v èxetvwv è^eüpe, xaî
nàvu xaXwç re xaî eùtpuwç. Tà Sè npôç rfjv npoxetpévïjv fj xaî nàaav
ônô&eatv ttjv ôpolwatv ëXxetv èxetvr/V, où Xtav èarîv àvayxatov rotç rvjv
rerptppévijv xaî j3aatXtxfjv ôSôv répvouatv ènî twv O’etwv Soypàrwv, noXXw
f. 100T Stxatôrepov f] ènî rwv àXXwv nàvrwv | npaypàrwv xat XuatreXéarepov •
xtvSuveùet yàp èz rwv rotoùrwv èntvotwv rô rfjç TptàSoç puarfjptov cpuat-
xatç ùnonînretv àvàyxatç xaî rjj çùaet aùarot^ov elvat xaî rfjv eùnoptav
où)( ùneppatvetv roû voù. AXXà roùro pôvov etvat Sua/epèç ortpoûv fypwv,
èx r^ç tpuatxfjç fj rtvoç érépaç peO-ôSou rô xafl-’ rjpàç roùç àv-H-puinouç
sa npàypa eESèvat xaî rôv voûv xaî ràç toutou auXXv^etç Wç ylvovrat èz-
paO-etv, zaî tfjv voépav vjpwv ^éX^atv, f/vrtva Tijv ràiçtv ë^et npôç re ràv
voùv xaî rfjV vÔ7)atv zaî rà rotaùra • roùrwv oè èyvwapévwv, aùrlza xaî
tô xarà r/jv TptàSa t^v paxaptav èzeîvrjv Xpfjpa etSévat, wç nXïjv rfjç
1 Eph. 3, 15	2 P. G., 4, 196 B 10 P. G., 75, 81 B 13 Ibid.
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
389
Èv "W Y^ast Staçopàç, twv àXXwv nàvrwv ôptolwç è^ôvrwv zal àptS-ptoû
v_yÀ npoôSou xaE ràÇewç, xa! a^sSov raùrà ye nept te èxEtVTjç Tfjç àppfjrou
za! àvEVvo/jou cpûaewç xaE Tfjç ^jisrépaç xat àyvoeîv zal elSévat.
’AXzà roûrotç oùSstç fjpiàç acpï^Et toîç pn^avit'ptaatv • ïaptEV yàp Sta-
xolvstv yvtbpwÿv ctSaazàXou xaE Sôçav xotvfjv, zal ànozccXu^tv 0-etav xal s
aro/aaptôv àv^pôntvov. zal Sôyjjta àztVTjrov xaî Sôyptaroç ô^tjXoO xal
àppïj'o’J napaptuiltav è<ç àvtbpwTttvr/ç rtvèç [X7j)(avfjç. "Ot: Sè to IlveOpa
zb àytov èx rfjç 8,EÀ7(a£w; npostot toû 0soû, fj zaTà rpônov fheXfpewç,
-jj T?/ yovipôrrjTt rfjç &eXI(a£wç, T} Snwç Sv aùrol poûXotvro tôv Xôyov
èntxoapetv, Ttç fjptwv auvUéaflat {J-EX^tretEV, Hpetç yàp èz Tfjç tpùaewç 10
toù 0eoü zaî tôv Ylôv zal tô Ilveüpa tô àytov rcpofj'/Jhat ntareûopev,
onwç àv Ttç jtoûXotro rfjv yovtpôrzjta Tfjç cpûaewç èzetVTjç xaXetv, être
vcf,atv, Etre xal àXXtnç nwç xal tijv S-éXTjotv fj rfjv poûXïjatv npôç rfjV
cpùatv àvrtStatpoupévTjV àxoûopev èv Talç | àp/aîç êv te toîç àXXotç zal f. 10
èv aùrw rw 0ew, où^l Sè zat npôç tôv voûv ij ttjv O-éXTjotv • Tà yàp èx is
toü voû npotôvra xat èx Tfjç S-EX'fpewç Ttpotévat pàXXov ytvôaxopev èv
toîç e/ouoi voûv, npooSonotoûoTjç, otov etnetv, rfjç D-sXfpewç • xal TaÙTÔV
èartv èpyov toü te voû zat ttjç O-eX^oewç èv toîç Stà voû notoûatv ôlnaar
tô Sé Tfjç cpûoEWç aùtwv èpyov àXXo nap’aùrô zaB-àna^ èartv Snou Sè
t; cpûatç toü npcàyovroç fj notoûvroç aùrô toüto voûç èartv, oùSèv,ôta-m
tfépEt • xàxetvoç yàp ô voüç rà pèv npoàyet zarà rrjv éauroû yûatv, fjrtç
nor’ èart, rà Sè zarà 0jv B’éXrptv ttjv aùroû ûnoar^aet. Kal raûr’ oùx
èz rfjç fjperépaç Etat Stavotaç, àXX’ ùnà rtbv StSaaxàXwv x^pOrrerat.
CO yàp KûptXXoç èv 07jaaupotç- „0ûz èz ^ouXfjaewç <pfjal, rôv
èz rfjç oùataç aùroû TrpoEXH’ôvra Aôyov, àXXà ^uatxâjç“. Kat aùfrtç ô as
aùrôç- „Et Sè tout’ Soe^éç (où yàp èx jôouXfpewç èarlv roü üarpôç
ouata xat ÙTtôataatç), àvàyxïj nàaa jjitjSè tôv l’iôv toû 0eoû èx poûXîjaswç
stvat çpovstv zal Xéyetv1'. Kal aùS-tç ô aùrôç - ,,’AvàyxTj rotvuv rà roaaÛTïjv
EX°vra npôç àXXïjXa rfjv Stacpopàv ptTjSè jjttav ex£CV ^PX^v> ^XXà rà ptèv
t'oç Ttot^iJtara èx jôouXfpewç yéyovev, ô Sè Ylôç, wç aùrôç ôv fj poûXïjatç, so
r;v at'Stwç èv rw llarpl11. Kal ô Aaptaaxrjvôç- ,,’Epyov B-Etaç lleXïjaswç
zrtatç, cpyjatv, àXX’où)( -q &eôttjç, àTtaye“ • Kal nàXtv ô aùrôç- „Où
yàp rfjç O-eXfjaewç àXXà rfjç ô-etaç cpûaewç èpyov npoatôvtoç xal àfôtoç
yévvTjatç re zal èznôpeuatç“. Kal SXwç rtç oùx otSev, Srt ô 0eôç ô-èXei
xal voet xal éaurôv zal rà érspa éauroû xal Saov npôç rijv vôïjatv xal ss
rrjV B-éXïjtJtv, sv àv fjV nàvra xarà yûatv rà èx roû 0eoü npot'ôvra ônôa-
noTE, | àXXà StevTjvôxaat vûv, Srt rov ptèv Ytôv aùroû xal rô àytov üveûpa f.
npoàyet ô 0eôç xal üatTjp rtp nEyuxévat, rijv Sè xrtatv, rw jôoûXeaO-at •
24 P. G., 75, 89 C 26 Ibid., 93 B 28 Ibid., 92 D
390
II. DEUXIEME TRAITÉ 8ÜR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xàxet ptèv voyjtôv zaî O-eXïjtôv	lie t'a cpùatç èarlv, èvxaûîla Sè ôptotôxTjç
etç àptTjyémj Tîj; B-etaç cpùaew; xarà ttjv Tzof/J.lr^	tt); pouÀT,-
aewç. Oùxw toîvuv xaî voet ô 0eô; xaî B’éÀst tov te i’Eôv aùxoû zaî xù
Hveûpa xf Èvooxépa aùxoû vofpEt te xaî HsÀ^aEt, ï] voet xaî S’ÉÀst Éauxôv '
5 àÀÀ’ oùx êvxEûO’EV toû Etoû xai xoû Hveupaxo; otatpopà (nwç yàp, xaî
votjtwv xai 9'EÀïjtwv ôvtwv àp/poxépwv ô|jtot'w; àÀÀ’Ëxépa xtç Èaxtv, ijv
oùx Èaxtv sùpetv oùSè nstpaaO-at eûplaxEtv ô’atov xaxà toù; tspoûç, tbç
stp^xat, StSaaxàÀouç- àpp^xoç yàp Èaxt xaî àvEWÔTjXoç xax’aùxoùç zat
Yjfitv oùxw; elvat o^stÀet. AÀÀ’ ô pàÀÀov SteuÀapeîaSat XPvb oxt llxoÀe-
10 piatôç xtç xai BaÀevttvoç, wv rcoÀÀàxt; Ailavàatoç pÉpvïjxat, Sùo Etvat
auçuytaç xtp rcapà acptat 0ew èÀeyov, Èvvotàv te zaî B-éÀ^pa, xat rcpwxov
[jtèv èvevorpHj, çïjaîv, ô 0eôç, stra r^ÈÀijaE' xat Séoç p^rcou xt SôËwpsv
èxetvoç; xf( xotaÙTTj B-éaet auvàôetv, ot cpaûÀot xw xotvtp x^ç èzxÀTjalaç
zàvxaû&a zaO-àrcep èv noÀÀotç àÀÀotç èSoîçav. ’AÀÀ’ Èrcavixéov Èaxt rcpôç
15 T7]V è£ àpx^; rcpôî>Eatv.
zs'. Et; xà pïjxà xoû KuplÀÀou, èv oî; Àéyexat èx xoû Eîoù
npoïévat xô Ilveüpa.
’Ext Setxô’èvxo; p,vj auptpépetv aùxotç xot; rcpôç fjpâç Sta-pEpopévot;
ai xàç ^aetç èxetvaç xà; St’ Eloû Àeyoûaa; èxrcopeûeaB'at xô Hveûpa èx xoû
Ilaxpôç rcpôç xô xaî xôv Etôv atxtov àvaxxjpÙTxetv xoû Ilveùpaxo;, rcapà-
youat xoû KuptXXou p^oetg Ttvàç, èv al; Xéyexat èx xoû Etoû elvat -7;
f. 102 npoïévat xô Ilveüpia | xô àytov èaxt Sè xaî nepî toûtwv ûytvjç xptatç
rcpô)(ecpo$. KalhoXou pèv yàp oùx àeî rt èx npôileatç, wç àv auvàrcxr(Tat
25 xijv x^ç atxtaç Èntxtthjatv èvvotav • aùxtxa yàp èx xoû 0eoù xà ptèv Xéyexat
xax’aîxtav rcotïjxtxTjv, xà Sè xax’aîxîav çuatxl/v, xai xaûxa ot/jo;- w;
ôrcôaxaatç urco<Tcàaewç, v) w; èvépyeta èx tt); oùataç. 'H Sè ûrcôaxaat;
èÇ ùnoaxàaewç St^w; 7] xaxà yévvrjatv 7^ xaxà npôoSov àppijxov „Tô [ièv
yàp yevvàaD’at, cprjaîv ô AaiiaaXTjVÔç, oùz èaxt t^ûaewç àXX’ ùnoaxàaewç11 •
30 xaî ô Nûaaïjç- jjlveupta xô xvjç naxptx^ç èzrcopeuôptEVOv ùnoaxàaewç1',
Aéyexat Sé xt etvat èx xoü 0eoù où xt\x’ atxtav àXXà xaxà Àôyov otxEttù-
aewç, xatxot nàvxwv xôv 0eôv èjpôvxwv àtxlav, wç éxetvo xô èv xtp xaxà
’lwàvvijv „'O wv èx xoû 0EOû xà pïjptaxa xoû 0eoû àxoûet", Kaî aùlhtç-
„Atà toûto ûpiEtç oùx àxoûexe, Stôxt èx xoû 0ecû oùx èaxé“. 'O aùxôç
35 ’lwàvvrçç èv Tptxfl xwv èntaxoÀwv „'O àyaîlorcotwv, çx/alv, èx xoû 0eoû
èaxt" • xat au roùvavrlov xai ô Kûptoç • „T|jieïç èx xoû IlaTpô; ùptwv
xoû Sta^ôÀou èaxé“. Ei yoüv xaûxa nàvxa tt^v atxtav Èafj|jtatvEV, ^v àv
àÀTjiHj; fj |jtavt)(aiwv aïpeatç, Sùo Xéyouaa xà; àpj(àç. Kat ô XpuaSaxopo;
33 loh. 8, 47	35 III loh. 11	36 loh. 8, 44
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	391
ànoaroXtxôv ÈÇT|Yo6|jievoç, Snou xéyerat èv rfj npôç Koptvfrtouç • „’EÇ
j>,în-oj Sè ûpetç èo'Tè èv Nptarw Tr;aoû“, Xèyet „Tô è£ aùroû èvraûfra
où nepî Tfjç eîç rà elvat napaywyîjç otpat Xéyetv aùrôv, àXXà nept rfjç
7,-;arewç“. Toûto Sé ècpeç'îjç aacpTjvîçwv „Touréart, cpùatv, oîxetwfrévreç
{-k(û‘:. IiàXtv ô Kùptoç èv tô xarà ’lwàvvnjv eùaxyeXîw- „Oi>x ÔTt tôv 5
Kavéoa Ttç étopazev et [n; 0 tôv èx roû 0eoû“. Toûto oè ô Xpuaôaropoç
èS'.ypoûpevoç èv ôpit/.ta reaaapaxoar^ éxrvj rotàSe cpvjaîv • „Où xarà tôv
t/ç aîrtaç Xôyov èvraûfra Xèyet, àXXà xarà tôv Tpônov ttjç | oùataç - f, 102
ône't et toût’ èXeye, nàvTeç napà toû 0eoù èaptév“. 'O Sè rfjç oùataç
TpSno: tS xarà cpùatv wxettbpevov poûXerat S'^nou. Oùxoüv oùx èartv 10
à'.'/^îiÇ ~ij àxoXoufrta aùrvf ô KùptXXoç Xèyet ro Hveûpta etvat èx roû
Vicû • S KùptXXoç àpa Xèyet ràv Ï’tôv atrtov etvat roû IIveùpaToç. ’AXXà
vljV rfjç cpùaswç oîxeîwatv ’t'awç [îoùXerat. 'Ort Sè xat àvayxafwç toûto
|3oùXerat xaî oùSèv è'repov, fj npôfreatç twv Xôywv naptarïjatv.
Ot yàp nept Nearôptov rôre rov Ttôv roû 0eoû àXXov etvat xaî rov 15
Xptarôv Xéyovreç, xat où npoawntxwç auvfjcpfrat rf( fréta cpûaet rvjv àv-
frpwntVTjv èv rw Xptartp ntareùovreç, àXXà xarà X^P:v Ttv^ za- frÉfre^tv,
etxôrwç xaî rô Ilveüpia rô àytov ëXeyov èx roû Xptaroû SeSôafrat rotç
ànoorôXotç, où cpuatzwç xaî oùatwSwç, rouréartv oùx aùrôv etvat rôv
èvtévva toûto rotç ptafrTjraïç rôv Xptarôv èÇ êauroû xafrànep è^ tSîou 20
nXïjpwijiaToç, àXXà pteraa/ôvra nXéov rwv àXXwv àvfrpwnwv Tfjç toü
Hveùptaroç x^ptroç, xat toûto ayjtv èx rfjç àvwfrev ^àptroç tô rotç àXXotç
lieraStôôvat oûvaafrat twv èv aùrtp nveuptartxwv xaptajiàrwv, war’ etvat
ri nàv aùroû re roû ITveûptaroç xaî roû Hoû roû 0eoû roû ràv Xptarôv
èptnvéovroç xaî ÔeXrtoûvToç rÿ( xarà /àptv èvotxvjaet- aùrôv Sè rôv Xptarôv 26
ûnoupyoù xat Staxôvou ràÇtv êj^etv, rô npoaôv aùrw [jteraXTgnrwç re xaî
ëîçwfrev xarà r^v àvwfrev ëptnveuatv Stavéptovra. ’AXX’ 6 KùptXXoç rôv
Xptarôv aùrôv eîvat rôv ï’tôv roû 0eoü ^povwv xaî où^ ërepov, èv éaurtp
rï]v àvfrpwnetav ûnoar^aavra cpùatv xaî ûnoarartxwç aùrqj auvTjjxptévyjv,
Touréari xarà p,tav ûnôaraatv, rà aùrà xaî nepî roû Tfoû roû 0eoû xaî 30
roü Xptaroû Xèyet., wç oùSèv Stacpépov éxarépwç eînetv. Kaî Stà toûto
xafrànep cpuatxwç èveart | rtp Tiw toü 0eoü rô IIveü|jia xaî oùatwSwç, f. 103
toûto tt^ç èxxX?jaîaç npôrepov xupwaàavjç, oùtw xaî rtp Xptartp ^uatxwç
xaî oùatwSwç èveart xat oùatwSwç èîç aùroû npôetatv, ènetSàv npotot rotç
(jtafrTÿratç xat toîç ntareûouat St’èxetvwv ànXwç- èv aùrtp yàp èart cpuatxôç 36
f] n^yv) rwv nveupartxwv xaptapàrwv xaî xar’ oùatav raùri;] auvvjnrat,
ôaov eîç r)]V freér^ra ^xev aùroû, ptàXXov Sè ïjxet. Atà roùro xaî aùrôç
otxeta xaî yvTjata xaî cpuatXT] n^yl] rwv Swpwv roùrwv èarî. Totoûrov ô
1 I Cor. 1, 30	2 P. G., 61, 42 A 5 loh. 6, 40	7 P. G., 59, 258 D
392 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
KùptÀÀoç xat oûxwç eùaepèç ê/wv cfpôvvjpa, ëx xoü Yloü npotëvat xô
Ilveüpa cpuatxwç Xèyzt, xai nap’ aùxoû SiSoaO-at, zal oùatwSwç è£ aùxoû
Ttpoxeî5®’^ *ai §t’ ®ùwd - xai fj pèv npôfreatç aùxtp xwv Àôywv ÔTrèp xifi
npoawntxfjç évwaewç xwv cpùaswv èariv èv Ttp Xptaxw xai toü Set^at tôv
5 Xptaxôv oô pexaa/ôvxa toü üveùpaxoç oùS’ èntxTTjxov i) etaxptvôpevov
ëiçwilev èxovTa tô üvsûpa tô àytov, <5ç Ttva tôv àytwv àvlptîurwv,
àÀÀ’ oùatwSwç èvunàpxov xai auvôv xai aupnecpuxoç, tbç aùxôç tpvjatv,
è/ovxa, xaO-à npoafjxe ^ùaet 0eô.
Aoxet Sè nept toü ï’toû toü 0eoû xàç ànoSet'Çetç notetallat• tô S’où/
io oiixwç èx£t>	aùxoû pàÀÀov toü tôv Ylov toü 0eoü cpuatxov Soxfjpa
xai yopt}ybv xoü üveùpaxoç etvat èÇ aùxfjç xfjç xoû xôapou zaxajloÀfjç
xai xôv Xptaxôv axe xtp Yttp auvvjppévov npoawntxwç, tpuatxàv Soxfjpa
xat ypffîybv xoû Ilveùpaxo; etvat- xat xïjv pèv npoawntxijv è'vwatv aùxôç
Sstxvuat notxtÀwç xe xai xaÀwç- xô Sè oùatwSwç ex toü Xptaxoû npoïévat
io xô IIvEûpa Selxvuatv àxoÀou&wç 8t* wv exetvot auyxwpoüatv èz xoü l’toü
xoü 0eoü npoïévat oùatwSwç • où yàp ^aav ’Apetavot, waxe xai xôv l’tôv
xoü 0eoû pexÉ^etv tppoveîv xoü Ilveûpaxoç e^wllev. Kai xoûxo aa^éaxepov
f. 103v è£ èxelvwv èaxi xtbv £vjxwv, èv oîç | eùtlùç xat àStaaxàxwç Xptaxôv ôvo-
pàÇet, Ytôv npoetnwv xoû 0eoO, ïj xô àvànaÀtv, àpa Sè xai x'^v npôoSov
so xoü üveùpaxoç ônota xtç èaxt xai npôç xt cpépet, cpavepoî- èv yàp npwxtp
xwv Etç xô xaxà ’lwàvvxjv è^yTpEWV ^ïjaiv oùtwç- „llveüpa Xptaxoû xô
xaTotxoüv èv Tjptv ovopàaaç, ènfjyayev eùO-ùç • , et Sè Xptaxôç èv ’/jpiv -,
ànapàÀÀazxov eta^èpwv xïjv ôpotôxxjxa xoû l’toü npôç tô iStov aùxoû xai
nap’ aùxoû xaxà cpùatv npoxsôpevov ÜVEüpa“. 'Ev aùxip Sè xtp SwSexàxtp
as xaùxTjç TTjç Ttpaypaxeiaç xô èvecpùarjaev è^yoùpEvaç- ,,’Avayxaîwç ïjSï),
tpïjai, xtp xfjç ànoaxoÀ'tjç à^ttbpaxt irapEçeuypèvT/V Séxovxat xr^v xoü üveù-
paxoç /àptv, StSôvxoç aùxoû xoü Xptaxoû, zal oùx tbç xatç êxèpou t^tÀo-
xtptatç Staxovoupévou xu^ùv, yo^yo'ôvxQç, Sè pâÀÀov è? èauxoü- St^xot
yàp àv oùx ixépwç elç x/pâç napà üaxpôç el px; St’ Ytoü“.
so ’Ex xoü Xptaxoû yoüv elvat yuatxwç xat èv xtp Xptaxw xat èÇ aùxoû
cpuatxwç xai oùatwSwç npotévat xô üveûpa xà àytov, xaùxôv Sè etnetv
xoû Yioü xoü 0eoü, xaxà xà xfjç èxzÀYjataç cppovïjpa, xtç fjpwv où cppovet;
Où yàp xat fjpetç auppepfjvapev xtp Nsaxoplcp, waxe ènEtaxptvôpevov èv
xtp Xptaxtp xal èntxxijxov xoûxo ntaxeùetv, xaHinep èaxiv èv xoîç xfjç
so àytôxTjxoç Sszxtzotç xai xtjv ànôppïjxov èxetVTjv nâaav Haupaxoupytav etç
xt]v xoü üveùpaxoç àvacpépstv Sùvaptv èvepyoüaav tbç ëv xtvt Staxôvtp xai
pexé^tp xaùxv]ç xtp ^pexépw Aeairox^, prçS’ àÀÀoç xtç oùxw ~oxè pavetïj-
5 («Exè/ovra L 6 àyt'tov: àÂÀtov B 20 irptoroj; il faut ôsvréÿio : P. G.,
73, 212 B 25 loh. 20, 22 P. G., 74, 712 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
393
rrjv p^vrot /pstav "twv Xôywv êrctytvibaxopiev roü KuptXXou, zaî Srt où
rcept Tfjç àt'Slou roù Ilveû|iaroç ùrcàpÇewç èartv oùBè nepl rfjç rcpoôSou
ixEtvTjç, xa&’ >}v àïStwç ûçéaTTjzsv èv Ilarpî re zaî èz Ilarpôç, àXXà rcept
rrfi roû üveûptaroç èvepyetaç, rjv wç [xerô/tp toùtou Ttpoa'/jpjxoTre r<o
Xptartp, où yvTjalav | zaî ëpttpurov èvurcàp/etv ô Nearôptoç ëXeye. ro xEtpà- f. 104
Xatov Tfjç Ihelaç otxovopttaç rotç rotoûrotç àvatpwv cpXuaprjpiaatv.
"Oaov ptèv ouv Etç ttjv rwv Xôywv Êzetvwv rcpôileatv Ÿjz.Et, rcàç rtç
av auvtSot zaXwç, ùytetç l'/uw ràç cppévaç, zaî ô zaXwç auvtSwv StèXot
àv STjrcou zaXwç otxovopttaç zat B-eoXoytaç ûrcô9-eatv, zaî rîjv cpûatv rwv
roù KuptXXou aujtirepaaptârwv èv èxetvotç rotç Xôyotç èz rwv tpeuSfôv 10
au|jtrcepaa|iàrwv roû Nsaroptou xartSot, wv arc’ èvavrîaç Syjrcou raùr’ èrce-
patvero. IIapè)<o|xat Sè xaî èjçwitev [jtaprûpta Sùo roû rôv KùptXXov ptrj
fioûXea&at Stà rwv pvjrwv èxet'vwv, èv otç cpvpt rô Ilveûjia èx roù Yloü
etvat f] rcpoïévat, StjXoûv Srt rô llveûjia rljv Qrcap^tv èx roû Hou l^et,
wç ê!ç aùroù rcpoawrctzwç uqjtarà|ievov.	is
"Ev ptèv, ort ô Aapiaax^vôç ro cppovvjjxa rfjç èxzXïjalaç rô zotvov èzrtO-etç •
„IIvEù|ia, cpvjaé, roû ïtoû ptèv Xèyoptev, èx roû ïtoû Sè où Xéyo|jt£v“ - rà Bè èz roû
ïtoü XéyeaB-at rô üveûpia Kupt'XXw rcavrôç àXXou ct^eBôv auvTjO-éarepov.
üwç yoûv Tjyvô-^aev av ràç èzEtvou roaaûraç pvjaetç 4 Aapiaaxrjvôç ; üwç
Sè oùz àv fjZoXoùB’TjaEV èz rfjç èzxX-^aîaç rcàvu Soxtpiaa&etaatç, eî jjitj ^aÎTj 20
rtç aùrôv stvat Nearoptavôv ; ’AXXà roûro rpèrcotro xarà rwv roXptwvrwv
Xéyetv rô jjXàryrjiov. Oùxoùv où xarà rrjv aùrïjv a»jpiaalav àrcocpàaxet
AapiaaXTjvôç ô zara-pàuzEt KûptXXoç rcavra^oû, àXX’èzetvrjv p.èv r^v aTjpta-
otav rrjv èz roù ïtoû èrctytvwaxEt zaXwç 6 Aaptaax^vôç, ort rcpôç ttjv r^ç
oùataç êvôrTjra cpèpet zaî zrtv oùctiwBïj zaî çuatxïjv Stà Xptaroü Y^vojjtèwjv 25
roû IIvEÛpiaToç StàSoatv tj pisraSoaiv '/opt^iav rcaptanjatv, wç oùz
èçwfhev àXX’èvBoD'ev | Y^vojièvTjv ôtà roûro zaî opooû'jtov roù ïtoü roû f. 10
0eo5 rô IIvEùjxa zaXet zat vljv rcpoawrctzijv èvwatv èv Xptarw rwv Sûo
Y’j'jewv, ôç Set rct'jTEÛEtv 'ûptàç zarà rôv rrjç èxxXijataç rûrcov, xaXtôç
è5v/YE‘r0!1'	àtStou rcpoôSou rwv 0-et'wv rcpoowrcwv zaî rcpôç so
àXXrjXa àvatpopâç tj tàiçEwç O-eoXoy&v, „tô IlvEÛ|ia, ^rjat, zat roü üarpôç
XÉYO|jtev zal èx roü Ilarpôç" • êxstvo, rîjç zar’ oùatav èvôrrjTOç • roûro,
rrjç atrtaç- „HoO Sè Xéyo|4£V Ilveüpia, àXX’oùz êx roû ïtoû“, rouréartv
ôptooùatov ptèv rw ïttp ôptoXoyoüptev aùrô, at'rtov Sè aùroû rôv ÏEôv eîvat
où Xèyoptev, àrcocpàaxwv Srcsp zat KûptXXoç àrcotpàaxetv Sozet, xal rtOelç 35
orcep EXEtvoç rtthjatv.
"Il rtvoç ëvEza rcpôç ttjv OeoSwptrou ptépujjtv ànoXoyoûptevoç KûptXXoç,
où floâ oùSè XTjpûrTEt Xaptrcpwç, Srf „@eoSwptTS, rô Ilveupia èzrcopEÛErat
37 tov devant &soôa>()hov add B
394 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
[Jtèv ouv -zat èx toû i’foü  -zaî où piXaatpT/pietç, wç çaûXôv Tt toûto zaxa-
p,e(x^6p.evos tôiv èptwv ooyptàxwv zat Xôywv, aùxôç ptàXXov œjptcpwvwv
Nearoptq) 6 xax’ èptoù zpocpépetv èmyetpe:;. ’AXXà xô xtvfjoav aùrôv zcpôç
xôv àvafl'£[Jtaxtap.ôv èxeîvov Tcpolhetç, slzix, X7(v inrJ.o-'t.Z'/ xtS-^ot Xéywv •
5 ’Ezixopeûexat jtèv yàp toû Oeoû zat ilaxoS: ~o îiveûpta xaxà tï|v toû
Swxrjpoç cpwvqv oùx àXXôrptov oé èort toù i'toû  ndvxa yàp ëyet pterà
toû TIaxpôç“, 8t’ 5XXwv ^|tdxwv aûxo toûto Xéywv oirep aùrôv ànTjxet
0eo5d)ptxoç Xéyetv. -zaî xf( toû Oeoowptxou Statpéoet ouyywpwv êvapywç
Xéyovxoç, tbç- „E2 ptèv tStov xoû i’.-.û Xèyet to Ilveü|jta KùptXXo; œç
m ôptocpuèç zai èx Ilaxpôç èxnopeuôptevov, ç»uvoptoXoy-rirO|tev, xaî wç eùaepfj
oe^épteD-a tïjv cpwvTjv et S’wç êç l'toü 7j ot’ Vcoû ttjv unapftv ëyov, w;
pXâatpTjptov xoüxo -zaî S'jaoepèç ànoppt'Jjoptev". ’Ap’ où tI(v aùr?(v 0eo-
f. 105 owptrw nepi | xoù llveûptaxoç Süjav eywv tpatvexat KùptXXoç, enet ptv,
èvtoxaxat îrpôç xr(v èxetvou Stdort^tv, àXXà Guyywpet zat xaùxov xt ôpto-
16 Xoyet, ixXijv St’ dcXXiyç auptcppdoeaiç, dXXo&t Sè zat aaœéarepov xoüxo cpatvexat
Xéywv, ptàXXov oè navrayoü xoüxo • zat onep ûirônxeuae nept aùxoü ©eo-
Stoptxoç zat onep çpovoûatv ot àvx’.Stacpepôptevot fjpttv, oùSap.oü; Kat xô
èxt xoûxou pteiÇov, Sxt zat xoü IXeoxopîou Xéyovxoç cpavepwç, p.Y] è/etv tô
Hveûpta xà àytov xr(v ûnapôtv St’ Itou, ëv eiyov npoûpyou navxôç xafreXetv,
20 xat xà toûtou Sôyptaxa xà ptuaapà, Snwç npôç toûto oùz a/D'Ovxa'. oùxe
KùptXXoç oùre HeoSwptxoç où^’ 'q xax’ èxetvouç aûvoSoç, àXXà Séyovxat
ptàXXov ' Stwptaptévœç Sè xà nepî x^ç otxovo|tîaç zat èvavS'pwirÿaewç xoû
Kuptou ûn’ aùxoü zaXwç ooyptaxtaS'évxa StwS’oüvxat xaî avaHeptaxtcouatv,
èxetvïj Sè x^ -B'êoXoyîa âpzoûvxat, ptàXXov Sè xat aupttpœvoüat xat xippur-
26 xouatv aùxxjV Stapp^S^v, o Sip xat wç xûptov zat ûytèç xîjç èxxXïjataç
Sûypta zat ô AaptaaxTjVôç üatepov noXXotç ypôvotç xvjpûxxet neptcpavwç.
Aeûxepov xezptïjptov napéyojxat xoûxOu xôv ptéyav BaatXetov Xéyovxa
èv xexàpxto xwv npoç Eùvopttov, Sxt èç aùxoü Sè xoü Haxpôç SijXovôxt xô
Ilveüpia, zat oùy exépwiKv- êvxaûtla yàp èpwxw xoùç àvxtStatpepoptévouç
so ip|tîv, nwç vooüat xô è^ aùxoü. Et [tèv xaxà x-^v tt]; aîxtaç a-/j|taatav,
èyw xô npoxetpievov, oxt è; aùroû xoù üaxpôç sert rô TTveû|ta atxtaxtxwç,
oùy éxepw&ev ‘ toûto oè xaùrôv èart xtp rov Ilarépa ptôvov roû llveûptaxoç
atxtov etvat. Et oè xoüxo où poûXovxat, cp^aouatv, on pioûXexat 6 Baat-
Xetoç Xéyetv xô Ilveüpia etvat èz xfjç oùataç toû Ilaxpôç, oùx è!j àXXvjç
se oùataç, wç ot atpertzot ëXeyov. Oùxoüv xaî ywptç wv ^ptîv xwv xoû
1 ovv om BLO 2-3 avtoç — èm/jiÿtîç om BLO 5 P. G., 76, 433 BC
to nveï\ua om L 9 P. G., 76, 432 D tov om B 17 Après ovôafiov, BLO
sautent ce qui suit jusqu’à : Jtwfpop, 1. 27, et le remplacent par ces mots : .’4ÂZ’ o’pzfcî
xat ravra nçoç ro naçôv.
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS
395
KuplÀÀou Àôywv TrpôB-scriç utp^yeiTac. gÿ-oç èaTt tolç StSaaxàÀotç „tô èlç
aôToû“ | àvTl ,,toû èz oôataç aÙToû14 ze/pyjaB-at, zal où^ ÉTépw&ev f. 105
ToÛTtp Sè xal KûptÀÀoç ^xoÀoÛiTtjoe. âuotv Sè oùaûjv twv toû Àôyau toûtou
yp->'(a£(i)V, /pyjafrai zaD'toç àv aÙTol poûÀotvTO xan’ èçauatav xal ^aStwç
ovtw peTan^oàv, où xavôva notetav-at t^v twv Àôywv ûàtjv zal npôS-eatv n
toû noTépwç Set tocç Àôyotç ZE/p^a3-at. où/ ùytatvovTtov èoalv, oüte notetv,
oôte auyxwpetv toîç notoûatv.
xç'. Elç Tà pTjTà toû KuplÀÀou, èv oïç ÀéyETat èx Tfjç oùalaç
toü ï’toû tô IIveü|jta tô àytov.
’Etc xal tout’ aÙTÔ tô èx Tfjç oùalaç Etvat ÀÉyeaB-at toû Ï’toû tô w
Ilveüpa to àytov npôç auv^yoptav TŸjç ÊaUTWv ooEtjç àpnà^ouatv, otôpevot
TaÙTÔv etvat tô te èx Ttvoç npoàyeaS-at tl yevvôpevov 7] ônwanoTE npoïôv
xal tô èz Tfjç oôataç xùtoû elvat. AavMvet oè xùtoùç, otc tô èx Ttvoç
npoïévat nîj pèv ènl nÀéov èotI toû èx Tfjç oôataç aÙToû npoïévat - SùvaTat
yàp Tt èz Ttvoç npoïévat rt ytvsa{)-at, zal {jcvj èz Tfjç oùalaç aÙToû Etvat, m
TouTÉaTt [iTj xotvwvetv Tfjç toû npoàyov .oç oôalaç - nyj Sè èn’éÀaTTov èaTt'
twv yàp ô[jiooualwv Ttal zal èx Tfjç aÙTWv ôvtwv oôataç, Tà pèv xal
alTtaTà aÔTWV état, Tà oè (jiôvov opooûata. Kal toûtou Àôyoç èarlv, Stl
tô (Jtèv npoàyetv t) npoàyeaS-at ùnô ttjv t^ç èvepyeiaç zal toû nà&ouç
zaTTjyoplav èaTt- tô Sè ôpooûatov etvat. TOUTéaTt zaTà ttjv oôatav, TaÙTÔv 20
xal ev èv T^j zaTTjyopla TfjÇ àvaçopàç èaTt- Tà Sè oùtwç è/ovTa oôSèv
xwÀûst àÀÀTjÀa unepfiàÀÀetv nwç zat ûn' àÀÀ^Àwv ûnep^àÀÀea&at. ’Ev
èzetvotç ptivotç wptaTat zùtt( rj toû ûnsp^àÀÀetv zat ùnep^àÀÀeafl-at tclIçlç,
oaa èv Ttp aÙTw elat yév?j, olov Çwov zal àvfrpwnoç- toûtwv yàp àel
B-aTEpov ènt nÀéov èaTÎ toû ÉTepou, | otov àvfrpwnou tô ypov, zal oôSé- f. 106
noTE àÀÀwç. Tô Sè Stnv^u àÀTjH-èç pév nwç èaTtv slnEtv ènl nÀéov etvat
toü Àeuxoü - oô yàp nàv oln^u Àeuxôv- àÀTjSèç Sé nwç èn’ EÀaTTOv etvat
aôTo toû Àsuzoû Àéyetv où yàp nàv Àeuxôv 8lnrj)(u' El Sè TaûTa au|A-
|3epï;zÔTa ovra toûto nàa^ouat zal èv yéveatv à toü aujjtPepTjxÔToç etatv,
èv Sè Ttp Estp oùSèv èotc au|j,^E^rjZÔç, toûto oùSèv npôç tôv Àôyov oôte 30
yàp yévoç èaTtv èv Ttp (H)etp, oüte eiôoç, oôte xaB-6Àou, oûts (leptzôv, oôte
aujji^EpTjzôç èaTtv èv aÔTw, oôte ùnczel|ievov, oüte oôala, ûnepouattp te
ôvTt xat nàvTwv è^p7j|j,évq> zal ànÀouaTaTtp xal ànetptp xat Saa àÀÀa
nspl aÔToü olzetwç nsnt’aTEUTat. ’AÀÀ’ 8(iwç noÀÀà nepl aÙToû Ttp toû
yévouç xaî toû eïSouç Tpôntp vooûjjiev zal Ttp toû xatlôÀou xat toü xaTà 35
(jtépoç xal Ttp toû ùnoxetjjtévou zal toü èv aÙTtp, StoTt àÀÀwç où SuvapteO-a
navTstnaat npoTaaetç auvTt'ô'évat Ttvàç ènl toü 0eoù zat auÀÀoytTsaO-at,
37 navrànaai om L tov om B
396 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
et ptT] Ttp TpÔTtq) rrtç ÆvHpwnlvrçç vorpewç, w yptbpteila ènl nàvrwv rwv
ÔTttbanore ùcp’ rjptwv voou|révwv. ToÛTtp Sè Ttp rpôntp vooüvreç tôv 0eôv
xal nepl aùroû, Spwç àcpatpoûpev an’ aùroû nàaav auptpeffyzoroç ëvvotav
zal ûnoxetptévou xal yévouç zat et’Souç xat rwv rctoûrwv. Kat TaÛTa
5 rotvuv, OTt tô êx TTjÇ oùataç etvat rtvoç xat to èx rtvoç npotevat, érepoyevT]
ôvra, Èrcî nXèov nwç àXXïjXwv état, xat Stà roûro oùx àvrtarpéçouat.
KaTà tôv rpônov ttjç Tjjterépaç vc^aewç ètp^ppoarat xal rj napoùa^ /pela,
rwv Xôywv rcepî Oeoü ytvoptévwv, àXX’ où rlD’epiev Srt érepoyevfj ré etatv
èv ?<p 8etp Ttva xa! àXXa àXXwv èrcî nXéov re zat en’ èXarrov. "Ort Sè
f 106* r; rfjç èxxXrjataç auv^eta oùrwç, tbç | Vjtitv eïprpat, rw èz r^ç oùalaç
etvat ij npotevat eyp^aaro, o^Xôv èaTt Ttp tîj twv StSaaxàXwv O-eoXoyta
npoaé/ovn.
II Tt fJoûXerat tt] TtpWTit] auvôow eînoûa'f, tov èz Ilarpàç yevvTjOévra
npoa-fletvat, rouréartv èz ttJç oùataç roû Ilarpôç ; Et [ièv yàp vooûat ttjv
ta oùalav roû Ilarpàç yevvwaav rov l’tôv, wanep èvôouv rôv TTarépa yev-
vwvra, tpeûSoç av i;v zat àpa àSôXeayov et Sè npoç StaaroÀTjv roûro
ènf;xrat rwv èx roû B'eXrjjtaroç roû @eoû yevvwptévwv, otov etvat xal ràv
ï'Eôv toû 0eoû è^Xuàpouv ot rcepî ’Apetov, nwç oùx èart aaçéç, ort ro
èz ttjç oùataç elvat t) npoïévat èvraûHa tbç peptxtbrepov roû èx roû Ilarpàç
20 yevvTjilT]Vat xal SXwç roû èx rtvoç etvat èSéyovro, xat ort npcaxet’pevov
èxet, où ty]v atTtav, àXXà rr]V êvôrTjra Tïjç oùataç naplaTTjat : Atà roûro
v] rwv StSaaxàXwv auv^Heta Statpoûaa xéypT]rat r^ xar^yopla raÙTT] àvrt
roü ôptoouatou xat ècp’ wv oùz èyet ytbpav ô rfjç atrtaç Xoyoç, ware raùrov
etvat êx tt]ç oùataç re elîretv etvat ro Ilveüpia roû Ttoü xat ôptooùatov
25 aùrtp, Ÿ| tt(ç oùataç aùroû etvat, aùrôv oè ràv KùptXXov 7rape^ô|jte0-a
éaurôv è^Tjyo6|revov, ôç Sozet Xéyetv noXXàxtç êx Tïjç oùataç roû ïtoû
rà Ilveûjjia ro àytov xaî Tïpwrov, ort rà èx rrjç oùataç àvrt roû ôpto-
ouatou TrapetXrfspev.
Aùrôç yàp èv népnrq) Xôytp rôv rpàçewv r^ç rptTTjç auvôSou, où rà
30 npooQuov • „Ba&ù ptèv ptéya xat à^toHaù[jtaarov“, r^Sé ^Tjar „Kat oùrwç
carat Xotrov àXTj&éç, Srt 8'eorôzoç yéyovev r; âyta rap&évoç àrorexoûaa
rapaoôtçwç ëva Xptarôv, irapairXïjatwç Tjjxtv ptercayT/xora aapxôç xal
atptaroç xat ôptcouatov aùr^ re xal •fyjttv xarà rà àvHpwîrtvov, wç elvat
f. 107 ttjv aàpza êz r^ç S-eorozou Mapt'aç ’ où yàp ôptotooùatov, | wç ëSolçé rtat
35 rwv atpertxwv, àXX’ ôptooùatov, rouréartv èx r^ç Tjpterépaç oùat'aç“. "Ort
Sè xal raùrôv èartv aÙTtp rô „èx rrjç oùataç elvat“ xal rô „tï;ç oùataç
elvat", onep TrpoSïjXwç ar^patvet rô ôptooùatov, S^Xov èvaeùHev. ’Ev yàp
rptaxoarw Tréptnrw rwv ©Tjaaupwv aùrôç oürw Xéyet’ „Où yàp àreXèç rô
30 P. G., 77, 1093 B 34 buooioi.ov BL 38 P. G., 75, 584 B
EXÉGESE DES TEXTES CONTROVERSÉS	397
Ilveüpa tô àytov Setxvûwv, txQtx nepl aôroû ^r(atv 6 Ewrfjp, àXX’ tva
pâXXov nX^pcaop^a^ toù; àxpowpévouç, d); r^ç oôataç ûnàp/cv auroû,
où/ ërepôv ti XaXfiaet nap’ônep aôroç {JoûXerat“. Kat nàXtv sv Ttp aôrtp-
„"Ore toîvuv ô Aôyoç pév èart tô -pwç tô àXiyfrtvôv, èXXàptpet Sè tô Ilveüpa
tô àytov, àvàyxi] nàaa ri}; oùalaç toù Aôyou xat tô Üveûpa auvopoZoyetv, s
St’ ou tpwrlÇet nàvra àv9-pwnov, ôanep Ttvà Tfj; otzetaç cpûaewç àxrtva
nporetvwv rijv Stà toû üvsûparoç èXXapt^tv“. Kaî nàXtv- ,,’Avàyzï] tô
üveûpa rfjç oôalaç unap/siv ôpoXoyetv rfjç toü Ttoü toü 0eoü“. Kaî
nàXtv- „Et rotvuv pôvov npô; èXeufreplav xaXoûvroç ^pàç toü Ttoü, çat-
verat tô Ilveüpa tô àytov toûto notoüv, nwç oùx êarat Tfj; oôataç aÔToü m
to wç aùrô; nàvra npàvrov psT’ è^ouataç xaî Suvàpewç freonpenoü;“.
Kat nàXtv • ,,’AXX’ etnep rjv notïjpa tô üveûpa tô àytov, xal pi] Tfj; fréta;
oôataç ùnàpxov, üarpî xaî ïllp auvfreoXoyoûpevov, nwç el; aùrô Sua-
tpyjpîa ToaaÛTijv e/et ri]V zôXaatv“ ; ’Enet toîvuv noû pèv aupnepalvet,
ort lx Tfj; ouata; èarl toû Hou, noû Sè, Sti Tfjç oôala; èarl toû l'toü it
xat ort Tfjç fretaç èarlv oôataç, aa^éç èartv, ôrt wç caoSuvàpotç roùrotç
Xpfjrat- oôSepta Sè àvàyxir], el péXXot ôpooùatov elvat rip Tito tô üveûpa,
xaî atrtov aùrov e^etv rfjç ÎStaç ûnàp^ewç. Toûto Sé tpaat xat rucpXtp SfjXov.
’laréov Sè xat ort rà pèv roû KuptXXou prpà, | èv ol; Xéyerat rô f,
üveûpa èx rfjç oôataç roü l’ioû npoïévat, èx rwv Xôywv èzelvwv nàvrwv 21
Xap^àverat, èv ol; ùnèp rfjç roû Xptaroû freôrïjroç àywvlÇsrat, rô êÇ
aôroû npoïévat rô Ilveüpa rô àytov rôre èv rip tfjç otxovoptaç zatpép,
rouréart )(op7jyeîafrat xat StSoafrat freonpenwç è^yoûpevo;, vjyouv oùatwSwç
re xat tpuatzfi»;, oô xarà péfreÇtv, w; è^Xuàpet Nearôpto; àvfrpwnonpenwç-
SeSetypévij; Sè Tfjç àiçtaç roü Xptaroû èx rwv Xôywv èxetvwv, zaî nepî as
roû àytou üvsûparoç Xotnôv àywvlÇerat. ”En yàp fjvw/Xet rg èxxXrjatty
Xeîtpavôv rt Ilveuparopà^wv neptawÇôpevov' xaî rôre aupnepalvet Stà
nàvrwv rwv èxet Xôywv, Ôrt rô üveûpa rô àytov rfjç oôala; èarl roü
l’toü, xaî Tfjç frsla; oôataç Stà toûto- xaî oôSapoû aupnepalvet, ôrt rô
Üveûpa èxnopeôerat èx roû l’toü, vj Sri ô Tîôç àp/fj èart xaî alrtoç aôroû, s<
zafrànep zaî ô llarfjp' oô yàp èXeyov èxetvoç pi] èxnopeûeafrat rô üveûpa
èx roû Ttoü, war' etvat nepî toûtou rijv rwv Xôywv xpcatv èxetvwv, àXX’Srt
rà üveûpa zrtapa rjv, zaî oôx èx rfjç oôataç roû ©eoû- Stà roüro
xar’ èxetvwv aupnepalvet euXôywç, Sri èarlv èz Tfjç oôataç roû 0eoû, xat
rà rocaûra. Kal SXwç Sè àronôv èartv oïeafrat, Srt raôrôv èart rtp èx si
roû ïîoû èxnopeûeafrat rô èx rfj; oôala; roû Ttoü etvat- el yàp raüra
raôrôv, xal rô ex roû üarpôç èxnopeûeafrat rtp èx Tfj; oôataç roû üarpôç
4 P. G., 75, 589 B 7 IMd., 608 B 9 Ibid., 609 C fiovoi’ sic ms. 12 P. G.,
75, 592 BC 13 Allusion à Mat. 12, 31	37 tov devant Ilarçot om BLO
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èxnopeûeafrat Taùriv sîtj o^nou, aupp^aerat xafrànep èxnopeûeTat xar’aù-
roùç npoae/wç pèv êx toù Ttoû, St’ aùroû Sé, rouréartv èppéawç, èx roû
Ilarpéç, otirw zai èz pèv rfjç oùataç roû Ilarpôç npotévat èppéawç, èz
v/jç oùataç Sè roû Ttoû npoaeywç, xat èx râjç aùr^ç oùataç (pta yàp èartv
f. 108 oùat'a sv ITarpl xai Tttjj) zat npoae/wç etvat ro Iiveûpta | xat où npo-
aeywç, À 'V1' aùrîjV etvat oùatav. Kat àXXa Sè rotaùra e^erat.
AXX’ àpzoùatv ijpty SïjXwaat erjV nepi twv p(aewv èxetvwv àXr(fretav aùroû
nàXtv at pv'jae’.ç roû StSaaxàXou at npoezrefretpévat xat ÿ rwv Xôywv
npôfreatç aùrw, o navra/oû noXù Sûvarat.
10
TROISIEME PARTIE.
Accord des Pères orientaux et occidentaux.
15	T TMHMA TPITOiï.
Twv ourtxwv ô t o a a x à X w v npo^etpwç xai à X Tj fr w ç npàç
roùç Aa t a v oùç zai ràv xotvôv zavova rfjç n tarewç
è cp e X x u a r t x 6 v.
20 ’Enei Sè reXeuraîov àvrenàyouat ràç ^aetç rwv Eùpwnaiwv StSaa-
xàXwv, Aùyouartvov SijXovôrt zat rwv rotoûrwv, rà ptèv àçt’wpa rwv
StSaaxàXwv èxetvwv xafrôXou où Suvàpefra napaypàcpeafrat • àytot yàp
eiatv ûnô r^ç èxxXrçac'aç àvazezijpuypévot • àXX’ eiStxtbr onep Xéyouat nepi
rîjç npoôSou roû üveùparoç Suvàpefra napaypàcpeafrat, si ptà] auvaSot rtp
as zotvtp zavôvt rrjç ntarewç, neptawÇopévTjÇ èni rîjç èxetvwv rtp^ç • où yàp
auveXfrôvreç auvoStxwç Tj pterà rwv ’Aatavwv StSaaxàXwv, yoûv zafr’éau-
roùç tout’ ànetp^vavro, àXX’èxaaroç /wei; iStav StecpûXarre yvwptvjv. cQpto-
Xôyouv Sè nàvreç èzetvot cpavepwç rà ùnô rŸjç èxzXijataç zotvwç wpo&erïj-
ptéva, oùS’ àvréXeyov oùSè a^tapta ènot'ouv • oùrw zat rwv vjpterépwv
so StSaaxàXwv SôÇaç rtvàç rotaûraç où npoatépteO-a, atpÇoptévTjç rvjç roùrwv
rtptvjç, ota èartv I] nept tt(ç ànozaraaràaewç xai roû tt)ç xoXàaewç réXouç
SôÇa Tpr^yoptou roû Nûaayjç, Sç àvaxexT(puyptévoç èart StSàaxaXoç- ptàXXov
Sè netB-ôpsB-a aùrw Aùyouartvtp èv Tatç pVpeatv èxeivatç, àç èv rtp npo-
f. 108T réptp Tp'jptaTt | è^eSépeO-a, otSàazovrt aatpwç nwç xpî] npoacpépeaO-at xatç
so xavovtzaîç ypacpatç Tatç auvôootç xat nwç rwv StSaaxàXwv ézàartp, zat
oütw rô ptèv et zat èz roû Ttoû èznopeûerat. rouréartv ûeptararat ro
Ilveûpa rô àytov, tbç Ç*/jrr(pa Seiv cpapev xaraXetneai)-at xat oùz èXaûve-
a&at wç aïpertxcv Stà rà etnetv rtvaç twv àytwv toûto, et Xéyouat • rijv
38 tovto om L
ACCORD DES PERES ORIENTAUX ET OCCIDENTAUX
399
Sè èxzÀ^atav à^toûpev xotvwç xijv xotvuv xat. xExptpÉvrjv rctaxtv xaxéxetv
ts xat ôpoÀoYetv xat xotç a)Xo xt fiouXopévoiç $) xptvouat pr, rcpoaéyjtv •
warcep Si] xat xaXwç rcotoûvxeç oùSè rcpoaexopev.
Aüttj Sè ÿ] à^twatç rcpôç toîç àÀÀotç StSaaxàXotç xat xotvi] x^ç xaO-o-
Xtxr^ èxxÀ^ataç t^Tjtpôç èaxtv, eÇÔTou xtvèç Stà ttjç npoaô'éaewç xaûxrjç s
àïtoppaY£V~eç aùx^ç, atxtot Y£Y°va<7t xoû rcoXÀàxtç auveÀO’oûaav aùxr;v
aveu aùxtbv xwv àrcoppaYÉvxtov rcepî ~û' xotaûxïjç rcpoafrèaewç xaî toû
Tcpooxeiletpévoi) côyI-ixtoç, xaî axétJjaaS-at xat xupwaat xà aXrj'tHfj xaî
raôvft TŸj xotvfi cpŸf’1.0 za^’ "'taî ’taD'oXtx^ç èxxXrçataç ércôpevot,
oùve tpXaûpôv xt xaxà AùYouaxlvou npoaYÔpe&a ÀÉYetv, oûre x^j rcpôç 10
ÈxEtvov atSot, (SouXôpe-Q-à xt twv xa&r/xôvxwv xtvetv xtpôvxt yxP °ùSè
rcàvxaç ^ptv ë/ouat toùç àrcô xrjç Eùpwrcrjç rcaxépaç xopîÇetv xotoüxSv xt
ÀéYoVTaç rcepttpavtbç, o!ov aùxot [JoùXovxat ot npôç r^pàç Stacpepôpevot vûv,
àÀÂà pôvov AÙYouaTtvov èv rcXàxet xaî èrce^etpYaapÉvwç aùxotç ooxoûvxà
xt auv^yopelv vjptv èrctaeîouatv. 'lepwvupoç Sè oùSevàç èÀàxTwv eîç Sô^av io
xwv àrcô x^ç Eùpibrrrjç rtaxépwv ttjç aÙTTjç èaxt Y^wprjç rcavxa^oû ajçeSov
xtp rjpexéptp rpTjyopttp xtp x^ç O-eoZoylaç èrcwvûptp, tb xat | tfotxrpat XéYS'cat f. IC
xaî noWà, xrjç S’aupaar^ç èxEtvrjç kïjy^ç àrcapÛTacjfî-at, xatrot xal 'leptn-
vupou xaî 'IXapîou xaî aùxoü AùYOuaTtvou xaî xtbv àXÀwv Eùpwrtalwv
otSaaxcD.wv xoaaûxaç v’jptv |ôïp£tç npoxEÎvouatv, oaat npôç rà cpatvôpsvov 20
cpépouat T^ç èv xw aupPôXq) Ttpoa^xTjÇ- aùxoî Y“P eîat twv ^t^Àîwv
xùptot, àvekéiçavTO S’ àv an’ aùxwv xat rtoX/.à aupcpwvoûvxa xotç twv
^pexépwv StSaaxàXwv pr/xot^, EÏixsp rjftoôÀovxo. Taûxa oè xaî pÿj pouXo-
pévwv aùxwv, fyietç ^oetpev àv, et xtç vjptv èxetS-ev npoaxeB’etpévoç xàç
rcap’ aùxotç aaB’poxTjxaç TjXeYX£» xa-vbà SljTCOU xtvèç nap’ ^pwv èxeîvotç 26
TcpoaxeB’EtpÉvot xrjv •/jpexépav ëvaxaatv èx xtbv rcap’ T^ptv StSaaxàXwv
ènetpàB'Tyaav àveÀetv, KuSwvrjç orjXaSï] xaî KaXéxaç, xatxot rxpôxepov xaxà
Tïjç npoa0à]X7]ç xaûxaç ècpépovxo xaî oùS’ ùaxepov éxôvxeç xatix^ npoaet/ov,
àXX’ àxovxeç nàvu npoasnotoûvxo. AeStwYpévot y&P rcapà xrjç xaO-’ r^pàç
èxxÀTjataç Stà x^v xibv ’AxtvSuvtavwv zaî BapXaaptxwv atpeatv, ènetnep so
àpexat)-éxwç et/ov aùxfjç, rcpàç xoùç àarra'Çopèvouç xaùxrjv xijv Sôiçav xaxé-
cpEDY°v xaî pta&ôv aùxotç xrjç ûrtoSo^ç xaî àpa xrjç pexa^oX^ç aùxôv
è^atxtaatv, xà rtotztXa exetva xaî paxpà xaxà tt^ç rtaxptou Sô^rjç aocptapaxa
auveaxeûaaav, àrcep "pptv èv xw rcpô toùtou auvxexaYpèvtp pot rcepî x^ç
èxrcopeûaewç xeu/et eîç [rt[3Xta ctr(prjp£vtp àxoXoùO-wç xj) Sô^rt) xfjç so
xa&’ rjpàç tepàç êxxJ^ataç è£r)XÉYX&1'|C>av rcàvu zaXtbç. ’AXX’ oùxot pèv
warcep ècpoSioiç xrjç peTaS’éaewç xat xatç èxet&ev èXrctÇopévatç xe xal
Stoopévatç xtpatç èxp^aavxo, nap’ r^ptv Se oùSevôç à'B-Xou xotoûxou rcpo-
7 ;Tpo&Éastuç B 9 xal devant -xa&<»/.ix^ 0111 B 15 i-neioctyiwoiv BLO
400 n. DEUXIEME traité sur la procession du saint-esprit
f. 109T zetpévou ôtà -rfjv twv npaYpàTwv orevÔT^Ta, ouSelç | êÇ èxetvwv àtptxero
upc; ïj-iàç, ëç àv eî/ev èntSetxvûetv àjij.tv ex tfôv nap’ èxetvotç StSaaxàÀwv
aà t7j •/jpsTépa yvwpYj xat Sô^'fj auvïJYopoOvTa • zat Stà toûto Toaaüra
twv Eôpwnatwv StSaaxàÀwv à/|ùv npoxojitÇouatv ot vüv Sta^epô(Aevot npôç
s Tjptàç, oaa aÙTOtç èxYpàcpetv zat otSôvat au|j,cpépet • rà 5’ àÀÀa atwnjj
xpu’^avreç e)(ouatv.
’ISoù Totvuv ptta xptatç nept twv ^tjtwv toûtwv, ànep èxYpàcpovTeç
^p,tv napé^ouatv, AÛYOuaTtvou [làÀtaTa, èvta Sè xaî twv àÀÀwv nap’aÔTOtç
StSaaxàÀwv’ xetpiévou y&P xaüTa YV^atœ etvat twv StSaaxàÀwv èxetvwv,
io ènel Ttp xotvcp xavëvt tt(ç nt'aaewç oô auvàSouatv, oô arépYO|iev npô tt(ç
xotvfjç ntaTswç, f( twv zzl!-’ fj^àç StSaaxàÀwv ô xûxÀoç àzptpwç auvaSet
xat napaxoÀouO-et ’ xat ôjawç tô npôç toùç StSaaxàÀouç èxelvouç aé^aç
eux èÀaTToü|jtev oôSevt Tpônw • oüte Y^p aÔTOtç toûto tpépet |jté[i4tv Ttvà,
et y£ Iat) TtÀoveiztoç Tfjç Yvt^!Jl7ÎS tzût^ç àvTet\ovTO, oôre Tfj auptnàa^
15 êxxÀTjata • où yàp è'xaaToç twv àytwv tû; èxxÀrjata toùç tt;; nlaTewç
TtS’ïjat v6[iouç, àÀÀà pàÀÀov fj èxzÀ^at'a zotvwç StSwatv êxàaTW tôv Tfjç
ôpÔ-oSo^taç xavova- xai yjpietç oùz etç AÔYOuaTivov ntare^optev, oùS’elç
tôv Nuaaïjç, oùS’ etç âa|xaax^vôy, àÀÀ’ etç tÿjv toü 0eoû êxxÀTjatxv, fjv
Ta toû XptaToû euaYYÉÀta zal ai zavovtxa’t nàaat Ypatpxl zal twv iepwv
20 auvôSwv twv ôp&oSôëwv zaTà twv t(; àÀTj’Wa èvavTtoujjtévwv atpéaewv
at <J;fjcpot auYzpoToüatv àpxoûvTw; te zal eCiÀô-pti);- otç toùç p.èv aûpçtnva
StSàaxovTaç aÙTOûç Te xat à StSàazouatv enatvoüpev xat aTépYOfiev. Et
Sé Ttç èv Ttvt jj,ï] aTO/àÇatTo xaÀwç toû tt(ç ézzÀTjaîaç TaÙTTjç azonoü,
ttjv Yvt'>lJL7jv aÙToû axonoüvTeç xal èÇeTàÇovTeç, et ptèv eûptaxoptev çtÀo-
f. 110 vetxwç | àvTtnenotïjptévov t^ç Sôçïjç aÔToü zaî npôç SÀïjv ttjv èzxÀïjalav
àvTetnévTa, nelB-ouaav aÙTÔv TàvavTta xal aujjt^ouÀeûouaav, atpeTtzôv
r;Yoô|A£0-a • et Sè piTjnw rrjç ézzÀTjataç cpavepwç StoptaaiJtévTjç rçepl wv Ttç
necppôvîjxe, xaT è^ouat'av eÔYVWjAovwç Ttç aTO/a^ôpievov euplaxoptev xat
t)]V nepl toutou toîç àÀÀotç xaTaÀetnovTa xptatv, ônep AÔYOuaTtvoç ptà-
30 ÀtaTa nàvrwv eaplazerat npàrcwv èv TOtç tSt'otç wç aÙTol zaÀoüat aT0)(aa-
|iotç, toûtou Tïjv [jtèv Sôçav oô aTé’pYoptev, ÔTt jat] Soxet tw zotvw xavôvt
xal tâ twv àÀÀwv StSaaxàÀwv Yvt*’lJl13 ouvàSet, t?;v Sè npoatpeatv toü
SoÇàaavTOç oôx ë^ovaeç èYzaÀetv oùS’ èntrtptàv, ttjç ev àYtwauvfl xal Sp^o-
So^ta Sô^tjç aÔTÔv oux èx^àÀÀoptev. Oütwç Tjpàç AÙYOuaTtvoç StSàaxet
35 XP^CT^at T0ÎS StSaaxàÀotç, zat oùtwç aôaôç èxP^T0»	zôtoü,
zal f] xaB’oÀtzàj èxxÀTjata toü XptaToû oùtwç êxàaTW twv StSaaxàÀwv
è/P'^aaTo.
10 ntÿl riis L 14 àvri'/oivTo BLO 30 t vp/axerat : (pah eiat L 32 ovva-
Setv BLO
ACCORD DES PERES ORIENTAUX ET OCCIDENTAUX
401
’AXÀ’ ènetS^ rive; ttjv rotaùrTjv xpîatv, xairot ye ânÀrjv oùaav na.1
Stxatav xat aùrotç àpéazouaav rot; [BtBaazàÀotç, où arépyouatv, àÀXà
aopçwviav ànatroû-jt rwv StSaazàÀwv nàvrwv xotvwç, npwrov pièv eî pi)
tjupjkpàÇetv ijBuvàpefra toîç ’Aatavotç StSaaxàXotç roùç Eùpwnatouç, raùrôv
Sè eînetv rtp xotvw xavôvt rîjç ntarewç (roùrtp yàp oî ’Aatavoi npooi/wç 6
ënovrat), è^v àv Vjpîv napaypàrfeaO-at rà ^rà rwv Burtxwv, ànep aùroî
npoxopt'Çouatv wç où yvà(ata ovra èxetvwv, àÀÀà xaî raûra npoaiW/z^v
ovra twv ri)V èv rtp aupfiôÀtp npoa{H|XT]V èpyaaapèvwv. 'PàBtov Sè r^v
roùç toûto xexwXupévov Sv npàrrovraç, prçS’ èxetvou ] àcpîaraa'frat, xaî f. 110
raÙTTjv TTjv ùnotptav efyov nepî rwv ^ijaewv èxeîvwv xaî twv raùraç npo- io
cpepôvrwv ijptv, rwv nap’ ijptv StSaaxàXwv oî nÀetouç  xaî pterà roùç
àXÀouç ô T7jç paxaptaç pvi(pT)ç zaî ôataç Màpzoç b tepôç ttjç ’E^eatwv
èxxÀTjataç npôeSpoç- oùrot yàp nàvreç rô pièv ÎStwpa r^ç rwv Aartvwv
yXwrrijç oùx è^ovreç èntytvtùaxetv xaÀwç, ri,v Sè npoetprçpévr/v nepî rwv
StSaaxàXwv xptatv etSôreç oùz àvexrijv oùaàv tcctc <peyopévT)Ç èvezev eù- is
Àapetaç, xaî roû ^eXrîw pèv roû etxôroç nepî évôç rtvoç rwv StSaaxàXwv,
yetpw Sè nepî ttjç aupnàaïjç èxxXrçataç ^poveîv, zaî èntztvSuva xaî àaùa-
rara, <î)ç èv érépw auvràypan nÀarùrepov rjptv ànoSéBetxrat, xaî àpa
xaî aùroî pi; ^aStwç auyxwpetv èB'éXovreç roùç èv r^ Eùpwn'r; narèpaç
çpovfjaat rt napà rôv xotvôv zavôva ttjç niarewç, Stà raûra nàvra nap- so
eyypànrouç zaî vôfrouç etvat ràç rotaùraç ^aetç ùnônreuov, et xaî pi)
è/ovreç ri)V ùnotptav raùtTjv ànoSetzvùvat, roùç nept rwv pï(aewv èxetvwv
Àôyouç èÇézÀtvov, èv pèv rotç txÀÀotç àywvtÇopevot xaÀwç, èv Sè roùrtp
rw pèpet atwnijv pâÀÀov atpoùpevot zaî tpuyf(v.
’AÀÀ’ ènetnep èvB'ev pèv toûto tpèpet pèptjttv oùx ôXEy-yjv rotç Stà ri)V as
npoa{H)X7]V yevopévotç atrtotç roû ax-aPaT°S xa‘ vOv ànaat rotç npoa-
éxouat r^ re npoa{M)xfl xaî roîç raùryjv èntxupoûat pt^Àîotç, êvO-ev Bè
aùppa^ov ëxouct ttjv npôç Maptvov êntaroÀT)V roû Maiçtpou, xatrot ye
tïjV an’ aùrŸjç p6vr]ç auppa^îotv napatroûvrat, pôvov tva pvj arèp^wat rôv
Eîôv pi] efvat roû üveùparoç alrtov i) èv rw St’ Ttoû rip auvà^etav r^ç so
oùataç, où ttjv atrtav a^patveaS-at, Spwç i;petç | xarà auvetSTjatv SpSàjv f. 111
zaî raùraç Se^épeO-a tt]ç èntaroÀ^ç ripv nepi rwv ^rôv twv Surtzwv
papruptav zaî à ^vjat nepî roû atrîou xat tt]ç Stà, xaî ntareùopev xaî
Sexôpefra yv^ata etvat roû StSaazàÀou, ôç r^ xotvfl rwv xptortavwv rôre
aup^atvovra ntaret, pâÀÀov Sè àSùvarov etvat oîôpeO-a rôv Màiçtpov àÀÀwç sa
àv nore nepî roùrwv neçpovigxévai, Stôrt xaî rijv èxxÀTjaîav oùrwç eù-
ptaxev ôpoÀoyoûaav zotvwç xaî StSàaxouaav xaî roùç npô aùroû StSaa-
xàÀouç oùrw rà nepi roû üveùparoç ne^povvjxôraç aùpnavtaç, ènetSi]
32 tmv ^tû)v om L
Œuvres de Georges Scholarios. II.	^6
402
II. deuxieme traité sur la procession du SAINT-ESPRIT
xotvuv xaüfr’ oùxwç èxet, auyxwpoû!J,ev, Stl Aùyouaxtvoç y xaî àXXot xtvèç
ànô xfjç Eùpwnijç BtSàaxaXot Xéyouatv aùxi]v xi]v Xé^cv xtjv èv xw aup-
pôAtp npoaxefrstpévijv ôpoXoyoupévwç re xaî àvap<pt|J6Xwç • àXX’è^exàÇovxEÇ
eûptaxopev, w; fj toù npoxéôepe Xé^tç aôxoîç toîç npôç ^pàç Btacpepo-
s pévotç tô npoïévat ôXwç SrçXot, xaî Stà ptàç xaûxaç xfjV xe xpovtx)]v
ànoaxoXijv toü Hveûpaxoç, ?]v ot nap’ Vjptv StSàaxaXot Tfl xe xop’jyta xaî
Tjj oôaet xat xÿ( èxxùaet xaî xoïç xotoûxotç etStxûç zaxaaT(patvouat xaî
tt]V àtStov xoü IIvEÔptaTOç npôooov eîç xi]v îStav ùnoaxaatv èp^atvouat
Stà xaûxijç ôpotwç xfjç Xé^ewç- olov xàv péXXwat Xéyetv, Sxt xô Ilveüpa
10 tô à'ytov npo^Xfrev èx toü Hoü npôç tô àytàaat xtjv xxîatv Vj npôetat,
xaûxfl xÿ( Xéiçet xéxpijvxat, xàv péXXwat Xéyetv Sxt ô ÏEôç yevvâxat èx
xoû llaxpôç àïSîwç, tô Sè üveûpa xô àytov èznopeûexat, xfj aùxf] nàXtv
Xéiçet '/pôioxat, ôanep ô KûptXXoç èxp^xo xi, Xéiçet xoû npotevat- xéxpijxat
f. 111T yàp xaûxifj noxè pèv ènî xfjç àtStou ûnoaxàaewç xtbv | fretwv npoawnwv,
« noxè Sè ènî xfjç ^avepwaewç aùxtbv xaî xfjç èzetfrev fjptv yevopévrçç
eùepyeataç Ÿj peXxtwaewç.
Toüxo Sè aup^^vat xotç StSaaxàXotç èxetvotç St^œç ^yoûpefra, xô
pèv Stà xt]v xfjç yXtbxxijç axevôxvjxa, rjv Si] yXwxxrçç axevôxijxa xaî xoü
npoxépou axtapaxoç èxefvou xatç èzxXijatatç yevéafrat atxtav, Snep àvéaxev
so ànô xŸjç oùataç xaî xfjç ûnoaxàaewç ô xe péyaç Afravàatoç xaî ô frjoXôyoç
rpijySptoç Xéyouat, xô Sè Stà xô èv èxetvotç èntxpaxfjaav èfroç- xatç yàp
xafroXtxwxépatç etx’ oùv yevtxwxépatç xéxpijvxat Xé^eatv ènî xf]Ç 0-eoXoyîaç
navxaxoû ptâXXov t) xatç eîStxwxépatç, St’ èxetvwv xà fréta ^avepoücfrat
[lâXXov ^yoû|Jievot • xoûxtp Sè xw êfret xat KûptXXov eôpt'axo|Jiev xe/p^ptévov.
as Atà xoûxo xaî noXXàxtç napet/e Xapàç où xotç àXXoxptotç jjiôvov xt]ç
nîaxewç, àXXà xaî xotç otxetotç, Saot xijv aùxoü Sôiçav xoXoùetv t^oûXovxo •
oî Sè Xotnoî nàvxeç xijç nap’ •fjiJttv èxxXijaîaç StSàaxaXot xaî xi]v ànô xfjç
yXwxxïjç eùpu/wptav eôpovxeç CTuvijyopov, éxàaxijv êvvotav èv xjj freoXoyîa
St’ éxàax7]ç SijXoüat Xéiçewç, t) xéxaxxat npôç xô aïjjjtaîvetv èxetvwv ttjv
so èwotav napà x^j Tpa^Â, i) êxaÇav aùxoî xàç éxàaxYjv êvvotav etôtxwç
[xeAXoûaaç ai]|iaîvetv.
"Qanep ènî xoü nveû[iaxoç ànô |ièv xfjç rpa^fjç ttjv xoü èxnopeûeafrat
Xéiçtv xexay|iévY]V eùpovxeç npôç xô tnj|ia(vetv xr^ ùnôaxaatv etx’ ouv ùnap^tv
xoü àyîou IIveû|jiaxoç, xaûx^ npôç xoûxo àeî xéxpijvxat, xaîxot xotvfl oùafl
36 èv tq auvijfreta xwv àÀXwv Xôywv- àcp’éauxtôv Sè Stà xi]v xpeîav xfjç
StaXéiçewç xr]v xoû npopàXXeafrat Xé^tv ixaiçav, wç Sv èvxeüfrev xôv Ilaxépa
f. 112 | npopoXéa xaXwatv, ènetôàv SÉOfl aùxôv ôç èvepyoüvxa npôç xô IIveû|ia
Xéyetv, ènetSfjnep ànô xoü èxnopeûeafrat oùx àv ijôûvavxo xotoûxov Svo|ia
8 £T«ÇopTtç L 9 xav: xal L 30	BLO
ACCORD DES PERES ORIENTAUX ET OCCIDENTAUX	403
nXdTretv èxp^aavTO Sè toûtco rtp èfret oî BtBdaxaXot oÙTOt pdXtara pév,
wç et'p7]Tat, Stà ràç èz twv atpeTtxwv ènrçpetaç- où yàp t^oûXovto napé^etv
aùrotç Xa[3dç- rfaav yàp ëTotpot toîç StBaaxdXotç ènttpûeafrat âito toü
àStoptoTou twv Xéiçewv. ES Bè xaî àXXwç ^Beaav toütov elvat àxptpéaTepov
Tpônov toü Xéyetv èv Te tJ freoXoytxîj ùX'g xaî èv ndaatç Tatç èntaTïjpatç s
àn/.wç, tov Stwptapévov Bï]XaBî] xaî auveaTaXpévov, toîç àXXotç Staxplvetv
naplepev îjpetç yàp oùSè fîouXcSpefra <Jj7]cptÇeafrat nepî toûtwv, pi) xal
BS^wpev Bt’ oîxetÔTijTa tô twv ^peTépwv êfroç aepvûvetv- èôpev Bè xai Bti
ot xaTà Tîjç àntaTtaç xaî twv atpéaewv arpaTeuadpevot xaî BtBaaxaXlatç
xaî auyypdppaat xat xtvSûvotç xaî atpaat xat ol Tijv BtSaaxaXtav toîç àXXotç 10
ànavTaxoû /ptaTtavotç èxTtfrépevot, oÛTOt rjaav ndvTeç où pôvov èv BtBaa-
xdXwv, àXXà Si] xaî papwpwv Td^et yeyevvjpévot Tjj èxxXvjata XptaToû •
toîç Bè àXXotç dylotç xaî StBaaxdXotç àpxoüv r^v TOÛTOtç auptpépeafrat
xaî t))v SpfrÔTïjTa twv auyypappaTwv èxetvwv èx Tîjç npôç Tà toûtwv
èpya xaî toùç Xôyouç è^appoyîjç, xaî èxptvov ndvTeç npÔTepov xat vüv w
oùtw xptveafrat Bel.
Toûtwv ànâvrwv oùtwç è/ôvTWV, ènetSàv oî ànô Tîjç Eùptbnrçç Bt-
SdaxaXot Xéywat tô Ilveüpa tô àytov npoxéBepe oùtw xaTà Ti]v XéÇtv
XéyovTeç naVTa^oü, Bnep èaTÎ tô npoïévat, toùç eùaepetç toûtwv àxpoaTàç
xal [JouXopévouç ôpfrwç aÙTOùç aupptpdÇetv | toîç àXXotç, Beî tô àStôptaTov f. 11
Tîjç Xé^ewç Staxplvetv xaTà Ti]V ûXyjv tôv Xôywv xal ènetSàv nepl Tîjç
toü IIveùpaToç Bôaewç ij xop^Y^S ô Xôyoç èxetvotç pi] voetv prçBè
éppïjveùetv àvTÎ toü npoxéBepe tô èxnopeûeafrat, StÔTt xal twv ^peTépwv
BtBaaxdXwv oùBelç ènl TaÛT7]ç Tîjç èvvolaç twv Xôywv tt; toü èxnopeûeafrat
èxp^aaTO Xé£et, àXX’ ij npo^etafrat xal /opr^yetafrat Xéyetv y Tt TotoûTOV, se
yoüv eîç tô npoïévat éppïjveûetv, $ xai KùptXXoç àvTÎ yevtx^ç è/pTpaTo
Xéljewç, ènî nda^ç èxBo/îjç Tîjç npoôSou. ’EnetSàv Bè Xéywatv ot 6tBda-
xaXot èxeîvot èx toü üaTpôç npoxéBepe tô üveûpa, tôte épprçveûetv
tIjv Xéijtv etç tô èxnopeûeafrat- xàv toûto notwpev, àXïjfrwç xal èntarT]-
povtxôç toùç BtBaaxaXouç èxetvouç toîç àXXotç toîç ànô Tîjç ’Aaîaç aup- so
pt^daopev. Tô Sè Tà Btwptapéva ëXxetv eîç Tà auyxexupéva xal àôtôptaTa
xaî xavôva noteîafrat Tà àaa^îï twv aa^wv, xal twv auvearaXpévwç Xeyo-
pévwv Tà è^nXwpévwç Xeyôpeva, xaî Tîjç èntaTijpTjç Tîjç nepî Tà TotaûTa,
où pôvov nôppw Tîjç ùytoûç èaTt xptaewç. Toûto xal ènl toû KupîXXou
notoûpev, tô npoïévat èxelvou Btacpôpwç èÇaxoûovTeç xaTà Ti]v Btacpopàv so
Tîjç ùXy]ç twv Xôywv toûto notoûpev, xal ènetBàv Xéffl èxnopeûeafrat tôv
Elôv èx Tîjç oùalaç toü üaTpôç, xal oùtwç aÙTÔv xai éatrrtp xal toîç
6 xÿlveiv L 18 xal om L 23 xal t<5v : xal yàp ovâè BLO
26*
404 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
AXXotç StSaaxàXotç xai rotç xotvotç auptptpàÇopev Sôypiaat. <Y>rjoî yàp èv
x^j êÇijyfjaet toû xarà ’lwàvvrçv eùayyeXtou tô „Srav ouv èXfrij ô üapà-
xX1]toç“ èÇijyoûpievoç • „Et yàp oùx èx toû ÜaTpôç èxnopeûerat, rouréartv
f. 113 èx rfjç oùataç | aùroû ô Ytôç xafr’ ^ptàç, nwç oùx èv àpietvoat vootr’ àv
b tô üveûpia napà tôv Ytôv“ ; ’ISoù rotvuv aÙTÔç ntareûet tôv ï’tôv èx tou
IlaTpôç èxnopeûeafrat, xat Stà toûto èXéyxet toùç aîpETtxoùç Xéyovraç oùx
èxnopeûeafrat tôv Ytôv èx toü IlaTpôç, rouréartv èx rfjç oùataç aùroû.
CO Sè KùptXXoç àvaxexrçpuyptévoç BtBàaxaXoç râjç èxxXijataç èart xaî
pieyàXatç un’ aùrfjç èarejjtjjiévoç rtptaïç, xaî oùx àv rtç xtvSuveùaetev aùrtp
10 arot/yîiv. ’E/èafrw rotvuv rtç toûtou toü Xôyou roû KuptXXou, xat ntareu-
érw Srt ô Ytôç èxnopeûerat èx roû üarpôç, xàvreûfrev xaxoûpywç aupi-
nepatvérw, Srt ô Ytôç roü ©eoü rô Hveupà èart roü ©eoü, Srt rô Hveûpta
Ytôç èart roû ©eoü, xat auvaXettpérw ràç ùnoaràaetç èxetvaç xat roùç
àXXouç ànavraç StBaaxàXouç, ot Xéyouat rôv pièv Ytôv yevvàafrat èx roü
io Ilarpôç, rô Sè üveûpia rô àytov èxnopeûeafrat’ ptïj^avatç rtatv éXxérw
npôç rî]v roü KuptXXou XéÇtv xat ttjv èx roü npoqpatvoptévou raûrijç Stà-
votav. TAp’ oùx àaef^aet S ye rotoûroç, xat npôç re r$)V àXïjfreiav npôç
re roùç àXXouç àytouç xat npôç aùrôv rôv KùptXXov novijpôç èarat xat
àyvwpiwv: OùSè yàp aùrôç ô KùptXXoç oùrw ^oùXerat aupt|Jt{JàÇeafrat.
so ’AXX’ ènetnep ô KùptXXoç oùx ^v atpenxôç, ware ntareûetv Srt ô Ytôç
roû ©eoü npôetatv èx roû ©eoû rw rfjç èxnopeûaewç où rw rfjç yevvïjaewç
rpôntp, Set voetv fjpiàç, ort rfj Xétçet roü èxnopeûeafrat è^ijnXwptévœç èxplj-
aaro, xafrô a7]piatvet npôoSôv rtva ànXwç, oùx't xat rôv Tfjç npoôSou rpônov
auvep^atvet. Kat oùrwç aùrôç re xaXwç à'naç nou Xèyet rôv Ytôv èx-
25 nopeûeafrat èx roû Ilarpôç, xat ot Xéyovreç rôv Ytôv èx roû üarpôç
f. 113v yevvàafrat, oùx èxnopeûeafrat, rô Sè üveûpia èxnopeûeafrat, où | yevvàafrat,
xaXwç Xéyouat’ piàXXov Bè ot pxèv ràXïjfrfj xat xûpta Xéyouat xat ttjv
paatXtxïjV ôBôv répivouat xat rfjç rwv ypatpwv Xéiçewç ôpioû xat Stavotaç
èÇéxovrat' 6 Bè ttjv ptèv aÙTTjv èxetvotç Stâvotav è/wv, àXXov Sé rtva
s» rpônov Ttp Xôytp xpwp^voç ôntnanore toûto aupi^àv aùrw, où Stà roüro
ànôpXnjroç laraf àXX’ oùBè pitpirçréoç ptàXXov aùrôç èart rotç àxptjlwç
jlouXopiévotç freoXoyetv, fj ot rà xotvà xat auVTyfrïj xat nàaïjç ûnoijjtaç
àn^XXayptéva Xéyovreç’ oùSè xfjpuypia Seî notetafrat rfjv toü KuptXXou
Xé^tv, Stôrt Sûvarat xaXwç épptïjveuopiévij npôç rôv rfjç àXïjfretaç axonôv
35 eùyvwpiôvwç pteroxereùeafrat.
Ilôrepov oùv èart fraupiaarôrepov, et Aùyouartvoç Xèyet rô üveûpia
npoxéSepe èx roü Ytoû xaî pità raûri;] xéxpit)Tat Xé^et, xàv rfjV èx
2 loh. 15, 26	3 P. G., 74, 420 A
ACCORD DES PERES ORIENTAUX ET OCCIDENTAUX
405
Ilarpàç ûnapÇtv aùroû rijv àtStov SrjXoüv poùXrjrat, -xàv rî]V èx üarpôç
xaî Hou xaî éauroû Siljnou npôoSov et; àvO-ptbnouç, rouréartv éx^avatv
Xpovtx^v xaî /opr^t'av aùroû xaî Stavoprp rwv aùroû x^ptapàrwv, aï SI]
xaî àpqtw al roü llveûparoç npôoSot nepî roü aùroû Xéyovrat üveûparoç1
aùrô yàp èart rô üveûpa rô xaî àïStwç ûcptaràpevov èx roü rwv SXwv s
Oeoü xaî èv -rjj freor^rt pévov xaî XOP7ÎYOÛP'£VOV V éx.X£Ôpevov t) cpavepoû-
pevov, £Î xaî àXXo jxév èartv f) ûnap^tç aùroû, àXXo Sè yj cpavépwatç,
roûro rotvuv èarî O-aupaarôrepov Y] el KûptXXoç Xéyet ràv l’tôv èx roû
üarpôç èxnopeûeaB-at xaî rrp; Xéçtv èxetvyjv, t] réraxrat elStxwç npôç rô
ayjpaEvetv ri/V roü üveûparoç ûnoarartxrjv npôoSov èx üarpôç, ètpappôrret 10
cpépwv xaî rtp KEtp, 8ç érépa rtç èartv ûnôaraatç xaî àXXov rpônov èx
roü üarpôç npo'twv, | SfjXov ort nXetwv èarîv roü KuptXXou peràflaatç f. 11
xal pàXXov aùrôç Çevt'Çet roûro notwv, oatp xat èv eùnopEçc noXXwv Xéiçewv
xaî ÎStwpart yXwaayjç noXXwv éxovTt T*lv sùpu/wptav, roûro nenoEijxev
àXX’ opwç eùyvwpôvwç ruyx^vwv àxpoarôv, oùSèv àStxet Stà rô EçevtÇov i5
aùroû rfjç XéÇewç, et p'/j rtç Stearpappévoç &v, npotpàaet rfjç novïjpîaç
aùroû r^ roû KuptXXou xéxpîjrat Xéjçet xaî rtp roü StSaaxâXou à^ttipart
xaraxéxpîjrat. Oùrw Sè Set xat npôç roùç ànô rfjç Eùpànrçç narépaç
t^pàç otaxetafhat xaî rljV arevôryjra rfjç èxetvwv ^wvfjç rw nXàret rôv
yjperépwv StSaaxàXwv îàaO-at, àpa xat ràjv xotvuv rfjç èxxXyjaEaç yvtbpTjv 20
aûppa^ov è^ovraç, npôç "fjv wanep rtvà xavôva xaî yvtbpova rà éxàarou
rwv StSaaxàXwv àva^épetv XP^l ' xaî t&anep rô èxnopeûea&at roû KupEXXou
Statpoûpev eîç Sûo, eîç re rô npoïévat SXwç xaî etç rô wSî npoïévat, rou-
réartv où yevwjrwç, xaî ènetSàv àxoûwpev aùroû Xéyovroç, ort èx roü
üarpôç èxnopeùerat rô üveûpa, ri]V Seurépav ayjpaatav vooüpev roû èx- se
nopeûeaO-at, Srav Sè Xéyit) rôv Hôv èx roû üarpôç èxnopeûeaO-at, rï(v
nporépav, xaî oûre Stà rôv rotoûrov rpônov roû Xéyetv èv rw KuptXXtp
Xéyopev rô üveûpa yevvàaO-at, Srt nou aùrôç rô èxnopeûeaO-at ènî roü
yevvwpévou napeîXïjipev, oûre Xéyopev rov ÏEôv èxnopeûeaO-at, SitjXaSI] pi]
yevvâaO-at, Stôrt nàXtv raûrfl rjj Xéiçet ènî roü àyevvïjrou xe/p^rat üveû- 30
paroç, oùSè pouXôpeO-a ptyvûetv rà àptxra, oùrw xaî rô npoxéSepe
roû Aùyouarîvou Statpetv xp^‘ olov napaSeîyparoç x^Ptv> 7:e?®
TptàSoç Xéyet orf „0ù yàp èx roü üarpôç eîç rôv l’tôv npoxéStr rô
üveûpa rô àytov, | elra èx roü Ttoü npoxéStr ènî rtp àytàaat r^v xrt- f. 11
atv, àXX’àpa è^ àp^orépwv npoxéStr’Ap’oùv èv roûrtp rîp Xôytp 35
navra^oû rô npoxéStr eîç rô èxnopeùeaO-at épprçveûaopev; Kal nôç
oùx àronov ëarat rfjv ànoXeXupévijv èxetvwv xaî àtStov roû üveûparoç
33 Srj après yàp add B yàp: ieï L
406 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
npôoSov, i)v oTjpiaôvEt xô èxnopeûeafrat, Stà xt Xéyetv elvat xal St’aixlav;
AXXà nwç éppjveuxéov ; Oûxwal- Où yàp èx xoü üaxpôç elç xàv Etàv
npôetat xô üveûpa xà àytov, elxa èx xoü ïloû npôetatv ènl xtp àytàaat
rijv xxlatv, àXX’ àpa èÇ àpyoxépwv npôetat. Tà yàp npoïévat yevtxx] xtç
s èaxt tpwvè] xaxà xoùç nap’ 7/pïv StSaaxàXouç, xal nàaatç xaïç èzoo/at;
xŸjç npoSSou àppôxxouaa. "Qanep aûfrtç éppTjveuxéov aùxoû xà èv xô
’EyxetptSltp Xeyôpevov, ôxf „Elç ©eàç àXijfrtvôç, ô Ilax^p, ô Elàç xal xà
Üveüpia xà àytov, xà xpta ëv ô pèv oùv Tlàç èx xoü üaxpàç yevvrçfretç,
xà Sè Üveüpia xà àytov êÇ aùxoû xoü üaxpàç npoxéSevç“. ’Evxaûfra
10 Si] /wpav £Xet elç xà èxnopeuôpevov éppijveûetv xal navxaxoû xwv
Aùyouaxtvou Xôywv xouxovl xàv xavôva xijpetv Set, el ye péXXotpev aùxàv
éppijveûetv xotç àXXotç StSaaxàXotç aupcpôvwç- àXXwç Sè éppTjveuôpevoç
oùSapôç auvwSàç èaxat xoîç àXXotç, àXX’ oùS’ éauxtp, wç pexà xaûxa
Set^frijaexat.
io Oùxwç Tjpetç xoùç StSaaxàXouç auptpôvouç ànoSelxvupev • xaùxôv
rijv aupcpwvtav ^yoûpefra xal xw eùayyeXttp xal xaïç lepatç xwv naxépwv
auvôSotç xal xoîç ’Aatavoïç StSaaxàXotç xal xtp xavôvt XTjç àpü-^ç xptaewç
elvat auptpépouaav- ijv Sè aùxol ptàÇovxat, oùSelç voûv ë/wv noxè àno-
Séljexat, xouxéaxtv Sxt xà Stà xoû Eloû èxnopeûeafrat xaùxôv èaxt xtp èx
f, 115 xoû Etoû èxnopeûeafrat | xal xw xàv Elàv atxtov etvat xoü üveùpaxoç-
el yàp èXéyexo xà üveûpa xal èx xoü Etoû èxnopeûeafrat, ôanep Stà xoü
Eloû Xéyexat èxnopeûeafrat, ôpoXoyoupévwç xaùxàv àv ^v- vûv Sè èxetvo
pèv où Xéyexat, St’Eloû Sè èxnopeûeafrat Xéyexat- t) et ye Set xàXnjfr^
Xéyetv, oùSè St’ Eloû Xéyexat èxnopeûeafrat, àXX’ èx üaxpàç St’ Eloû. Taüxa
96 Sè noXXijv ë/et Statpopàv, ôç npôxepov ànoSéSetxxat. ’Epoûat nepl xwv
Suxtxôv StSaaxàXwv, Sxt Xéyouatv èx xoû Eloû èxnopeûeafrat; AXXà
xal nepl xwv Suxtxôv StSaaxàXwv ànoSéSetxxat xàXijfrŸj, oùSè Stxatôv
èaxtv aùxoùç éppvjveuxàç etvat xwv ^aewv èxelvwv, àXX’ àpcpoxépouç ôpoû •
aùxol yàp Sijnou npàç xi]V npoafrrjxijv nàvxa fkàaovxat. Kal xt fraupaaxôv,
so el xal xàç ^ijaetç xôv nap’ vjpcv StSaaxàXwv oùxw ptàÇovxat; AXX’ rjietç
pèv où pouXôpefra vûv StxatoXoyetafrat- freoXoyetv yàp npoetXôpefra- 8t-
xatotç Sè Statxvjxatç oôSè xaxà xi;v àvfrpwntvijv xptatv Stxata npàxxetv
7] nenpa^évat Set)(frrjaovxat, ènetSàv xtç npàç aùxoùç àXXtp Xôyov àyôvt
xal ax^paxt napaaxeuaaàpevoç ŸpCQ.
as AXXà pijv xal xà St’ Eloû nôç xaùxôv èaxt xtp xàv Elàv aïxtov xoû
üveùpaxoç etvat; Aveu yàp xwv elprjpévwv, npôxov pèv vjpetç èapev
ntfravôxepot èv xjj è^yijaet xoû St’ Eloû • aùxol yàp ol xijv èvavxlav ^pïv
11 (iéUjt>nev B
ACCORD DES PERES ORIENTAUX ET OCCIDENTAUX
407
ëxovzeç SôÇav oùS’ ëx^uat npoxopîÇetv vjpxv ^aetç xwv nap’ aùxotç StSaa-
xàXwv, St’Tîoû Xeyoùaaç tô Üveüpa tô àytov èxnopeûeafrat- plav tawç
pôvTjv, tbç ëywye otpat, npoBijXwç Tatç nap’ ^pwv eîpïjpévatç êÇ^Y^aeacv
àxôXoufrov ëx^t Stâvotav • àXX’ oùS’ ëaztv aùxotç èv Xpvpet 7j npôfreatç aux»]
èni ttjç TOtaûxvjç èvvotaç, etç i}v ràç twv ^pexépwv StSaaxàXwv [StàÇovTat 6
^aetç. üwç ouv | yévotvT’àv aùxoî peXzîouç è^yiycaî xwv àXXoxptwv Xôywv f. lis
*?, ^peîç ot toùç Xôyouç exovtsç xaî zijv XP^CTtv ènty tvwaxovxeç ;
’Enetxa oî pèv Suxtxoî Xéyovxeç èx toü Tîoû npotévat tô üveüpa, S
^aatv aùxot èxnopeûeafrat, xaxwç eppïjveûovxeç, où Xéyouat tôv Ttôv atxtov
t) àpx^v xoû àytou üveùpaxoç, i) Sxt xô Üveüpa xô àytov ëxet elvat 10
èx xoû Tîoü xi]v ünap^tv ttjv aîxtav xrjç ûnàp^ewç- oî Sè Xéyovxeç
Stà xoû Tîoü toût’ èxnopeûeafrat, Xéyouat xôv Eîôv [xà] elvat atxtov xfjç
xoü àytou Hveùpaxoç èxnopeûaewç, javjSè ëxetv ê£ aùxoü tô Üveüpa xijv
ünapÇtv. üwç oùv aî pijaetç aî St* Tîoü xe xaî è£ Tîoü auvàaovxat ëv
xtp xôv Tîôv aî'xtov xoü üveùpaxoç elvat xaî àpx^v, Snep oùSéxepot pëv is
Xéyouat xwv àyîwv, oî Se ëxepot xa! cpavepwç, ànapvoüvxat ; yjpetç Toaoûxov
ànéxopsv auptpwvîav xaûxTjv xaXetv, Sxt xaî àvaxponijv pàXXov oîôpefra
xwv StSaaxàXwv elvat nàvxwv ôpoü. Tà Sè ^péxepa Sxt xaî xotç xavôat
auvaSet xfjç nîaxewç xaî nàvxaç auvàyet npôç ôpôvotav toùç StSaaxàXouç
cpavepàv xaî àptaaxov xaî îjv àv Ttç èxxXTjataaxtxijv auptpwvîav àç àXrjfrwç 20
cpaîï], noXXà xaî àXXa npôç xotç etpTjpévotç xexprçptot, ot auvxopîaç X®PCV
napetxat ^ptv aùxoaxe8tàÇouatv,^àpa Sè xaî xoü aatpoüç xaî npoxeîpou
nàat axoxaÇopévotç.
’Eaxw Sè Sxt xaî tô npoxéSepe àeî eîç tô èxnopeûeafrat éppvj-
veùeafrat Set. Eî xotvuv prçSè KùptXXoç èxnopeûeafrat Xèyet tôv Tîôv, 26
xouxéaTt yevvàafrat, àXXà xôv xoü üveùpaxoç npoàyeafrat xpénov, xtç
àvàyxrj ntaxeûetv ^pàç, Sxt èxnopeûeafrat Xéyouatv oî Suxtxoî StSàaxaXot
xà üveüpa èx xoü Tîoü etx’ oùv ütfîaxaa&at; | ’AXXà p)] àvxî toû npo’tévat f. 116
SXwç Xap^àvouat toûto ôanep ô KùptXXoç- 8 Si] yevtxôv Sv, xaî fxtqc Ttvt
èxSox^ TŸjç npoôSou auvaXrçfreùaet, xaî elnep xoû èxnopeûeafrat cpwvi) w
Sùvaxat xaî xô yevvàafrat nepté^eiv, Snep oùSapôç àppôxxet tw üveûpaxt
xaî xü xoûxou npoôStp, Staxt pi] xai xijv XP°vtxijv ëxtpavatv 7) npôoSov
xoü üveùpaxoç neptéiçet, ^xtç àppôxxet xîp üveûpaxt nàvu, Sxt aùzô xô
üveüpa tô àytov xaî atSîwç èx xoû 0eoû ôtptaxaTat xaî èv xîp Hetp xaî
Xpovtxwç èx üaxpôç St’ EEoü tpavepoûxat xaî xtvetxat npôç eùepyeaîav xi^ç ss
Xoytxfjç tpùaewç, 7) pàXXov eînetv, xatç èÇ aùxoü xe xaî xijç SXrjç freÔTTjxoç
npotepévatç x^ptatv èntaxpétpet xijv Xoytxijv xxîatv npôç éauxô.
10 to ayiov om B 14 ovvayovrai L 21 xai om B 36 rçç om B
408
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
QUATRIEME PARTIE.
Les arguments positifs de l’opinion grecque.
TMHMA TETAPTON.
T f] ç ^perépaç S ô £ ;, Srt S ô £ a x o t v t; twv StSaaxàXwv tvjç
ntorewç èartv, àn o S e c x r t xô v. <At Sè ànoSet^etç toùtou
Stà auXXoytapûv £ a e a t v t e p a t ç eSpatoupèvwv. >
s At’ wv rotvuv otovrat poïj&etaB'at, roaoùrwv ôvrwv rwv àçtoXoywrépwv
xat rotaûrijç nap’ T^jjitbv ru^ôvrwv entaraaiaç ànX^ç xaî Stxata; xaî pvjSèv
è^oûaTjç aocptartxôv jxvjSè fitatov, àXXà navra èÇ aùrwv ànooeoetypéva rûv
StSaaxàXwv, Xotnôv èartv ^ptv xaî rrjv ^perépav auarTjaat SôÇav, zatrot
ye àno^pwv àv e’t'ij rotç xarà rwv xatvoroptwv larapévotç aùrô roûro
io xatvoroptaç èntSetxvùetv raûraç xat jjiTjSèv àvàyxïjç épousa;, xaî Srt
eùXôywç raûra; où npoatépeS-a, xaî Srt rwv àp/at'wv èxôp.et)’» pôvov
Stxatwç- àXX’èx nXetovo; rrjç neptouataç, ènetS^nep xaî ^pwv xatvoro-
f. U6v pîav aùrot xaratrtwvrat, Srt tppovoüpev èx pôvou roü üarpôç | èznopeùe-
afrat rô üveûpa rô àytov, ànoSetzvupev roür’ àXrjO-èç Sv, el xal pi]
15 xïjpûrrerat nap’ Y'pwv, wanep nap’ aùrwv èxexrjpuxro npôrepov rô èx roü
Yloü, xaî vûv rô rôv l’tôv atrtov elvat roü üveûparoç xaî àp/^v, àXXà
pôvov èv ratç StaXéjçeat Xéyerat- ônep et xaî aùroî enoîouv ev rip èz roü
Yîoû, rpav àv tawç ^ptv àvexrôrepot. SuaréXXovreç rotvuv ri(v roü èx-
nopeùeaihat Xé£tv et; rr(v roü ùtptaraaO-at èvvotav xaî rô èx pôvou eîç rô
20 èx pôvïjç atrtaç xat àpxfjç, Xéyopev xaî 8tïaxuptÇS|jt£0-a, Srt rô üv£û|Jia
rô à'ytov èxnopeùerat èx [jiovou roü Ilarpôç, rourèart [iSvoç atrtoç aùroû
èortv ô Ilarrjp, rourèart [jiSvo; ô Ilarv-jp napapàXÀerat npôç rô Ilveupia
rô àytov wç ûnôaraatç npoàyouaa érépav ûnôaraatv, Stà roü Tîoü pièvrot
ye, Srt oùx àveu roû ïloû, àXXà auvôvroç SïjAovôrt aùroû xaî auventvoou-
26 piévou rw re üarpl xaî rw Ilveûpiart, ôanep xaî aùrà aûveart xaî eveartv
àXÀrjXotç xarà rtjv tpÛCTtv xotvwvoüvroç jiévrot ye rtp üveùpiart r^ç roü
npoàyeaO-at xaî atrtarôv elvat tStôrrjroç, où rtp üarpî r^ç roü npoàyetv
xaî ûtptaràvetv 0-etav ûnôaraatv tStôrïjroç- xal oùrw vooûvreç rô èx pôvou
roü üarpôç èxnopeùeaO-at, vooûvreç Sè xaî rô St’Yîoû èxnopeûeaO-at xarà
so rà npoanoSeôetypéva, oùSapÇ oùSapwç àvrtcpàaxopev eaurotç, wç rtveç
àpaO-et; rwv rotoûrwv otovrat, àXXà pàXXov xaî eaurotç xaî rotç StSaa-
xàXot; auvàSopev.
7 ovJè L 15 cuimep: à>ç BL 22 Tovriozi: ijyovv BLO 28 vipiaTÛv L
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
409
TaûTa Sé, ôç etprçxat, yâptv x^ç èv xaïç StaÀéÇeatv aÀïjfrefaç -^piâç
aùxoùç èntSelxvu|iev àÀïjfrôç cppovoûvxaç, SXX’où x)]puypia pouXépiefra etvat •
SXko yàp Siyjia xal àXXo xrjpuypia xarà toùç StSaaxàXouç xfjç èxxÀTjalaç.
"Oxt Sè xat àÀïjfrèç ov | où fiouÀôpiefra toûto xvjpûxxeafrat, oùSè npoTj/frrjjtev f. ir
xoûxo [SouXijfrfjVal noxe ùnô ttjç npôç xoùç àvxtSô^ouç vjpitv cptXovetxlaç, s
xô peyàXw Afravaatto aupipé^xe xoûxo netfroptévotç • èxetvoç yàp- ,,Aet,
-pjat, xà fréta ^uÀàxxetv àvàvexà xe xaî àvenlxaxa, Yjyouv àptelwTa xe
xat àvenaûÇijxa. El Xptaxôç xoùç neptxeTpwjptévouç oùSèv ôtpeXet, x(ç
Xptaxtavôç xàç aùxoXéxxouç àfrexôv aùxoû cpwvàç |3orjfretav èÀntaet xô
napânav eXéafrat zat xŸjç xotaùxYjç napapàaecoç àfroitnatv, xat où xfjç xoû 10
Sta[3ôXou xaxazpt'aewç, el xat pi)) ènéxetva âlçtoç xptfrr]aexat“ ;
’Afréxijatç Sè xwv aùxoXéxxwv aùxoû ^tovôv où xô xaxacpÿpat piôvov
èxetvou àno^àaxovxôç èaxtv, t) xô ànotpfjaat xaxa^àaxovxoç, ôç aùxol
Xéyouatv ol npôç ^piâç Sta^epôpievot, xoùç xŸjç xplxijç auvôSou napejçijyoû-
[jtevot opouç, àÀÀà xal xô àveatv èntvoTjaat ij èntxaatv, xouxéaxt npoa- 15
fr^xijv tj à^alpeatv Àélçewç t) vofjptaxoç, ôç o piéyaç oùxoç Àéyet StSdca-
zaÀoç  Tjyouv ôç èvxaûfra èntxaatç pièv xat npoafrïjxv] èarl xà èx xoû Eloû
yevoptévï] ùnô xwv 'rjp.cv Stacpepopœvtov npôç x^ aùxoÀéxxtn xoû Xptaxoû
^wvjj • àveatç oè, xouxéaxtv àtpatpeatç tJv àv, elnep èxeTÔÀptijxo nap’^ptuv
xô èx ptôvou xoû Ilaxpôç npoaxtfrépievov • el yàp xal npoafrfjxij xaxà ttjv 20
Àéçtv èpieÀÀev etvat, àÀÀà xaxà tt(v evvotav à^atpealç xtç Sv etvat èSôxet
xatxot xtpovxt xô pièv èx toû ïloû xal ÀéÇtç npoaxtfrepiévir] èaxt xat vôrçpia
auptnpoaxtfrijatv oùSelç yàp etné noxe xôv l’tôv aïxtov xoû àytou üveû-
ptaxoç- xÿ Sè èx ptôvou xoû üaxpôç e? npoaéxetxo nap’^ptwv, voïjpiaToç
pièv oùx àv rjv npoa{W)xij • atxtov yàp ptôvov nàvxeç ot x^ç àXïj&elaç 26
| StSàaxaXot xal nijyîjv ptôvïjv xôv Ilaxépa xaXoûat xal xôv Hov oùx aïxtov f. U’
xoû üveùptaToç, àXXà Xélçewç rjv Sv npoa&^XT]. 'Hptetç Sè ttjv xotaùxT]V
àO-éxTjatv xôv xoû Xptaxoû cpwvôv èxxpenôptevot, xal napà^aatv xoùxwv
elvat voptt'Çovxeç xô xal pxtav napap^vat auXXapT]v t) npoaxtO-évxaç t) àçat-
poûvxaç, xal T7]ÀtxaÙT7]v napàpaatv ôaxe t)]v toû StapôÀou xaxàxptatv so
xaûxij npoafjxetv, xavxaûO-a xatç napà ttjç èxxXxjataç notvatç ôç èv xaïç
auvoStxatç èxxetxat t^cpotç xoùç napajSalvovxaç ùnoxetaO-at, oùS’ Sv aXïj&èç
tô èx ptôvou xoû üaxpôç èxnopeûeafrat tô üveüpia xô àytov, àXrçfrèç Sé
èaxt auveaxaXptévwç Xeyôpievov, ^ouÀôpiefra npoaxtfrévat xal xïjpûxxetv oùtü)
neptcpavôç. ’E£ ôv toIvuv è^opiev elXïjtpôxeç xe xaî ntaxeûopiev Sxt èx se
piôvou xoû Üaxpàç èxnopeûexat xô àytov üveüpia, xouxéaxtv Sxt ptôvtp xtp
üaxpt npoa^xet elvat xoû üveûpiaxoç àpxî xal alxltp xal pxôvrj xoû
1 om L 2 avtovç om BLO 4 ot om L 29-30 rj nÿo&éaei rj
aipaipéoei BLO 36 Hvev/ia om L
410
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ÜaTpôç ûnôaTaatç ûtplanjai ttjv ûnôaraatv toû ày£ou üveùparoç sv Ttp
Î6tw etvat, roaaûrà èart pàXtara.
a'. < A n ô toû àytou Atovu<otou.>
e Merà ttjv àXIjfretav aûrijv elnoüaav, oti èx toü ÜaTpôç èxnopeûerat
tô üveüpa tô àytov xa! rôv paxàptov ànôaroXov stnôvra tô üveüpa tô
àytov tô èx toü ©eoü, npwroç twv àXXwv nàvrwv ô tepôç Atovûatoç toiç
elprçpévocç Xoyfotç énôpevoç fjyepwv ^ptv rfjç Sô^ç raùrrjç xafrfararat.
<I>7jat yàp èxetvoç èv Ttp nept ^vwpévijç xat Staxexptpévvjç freoXoytaç-
10 „,'EoTt Sè xa! Stàxptatç èv Tatç ûnepouatotç freoXoyîatç, oûx tjv ecp'vjv
ptôvov, oTt xar’ aûrfjv ti]V ëvwatv àptywç ÎSpurat xa! àauyxûrwç éxàarïj
f. 118 twv èvap^txwv ûnoaràaewv, àXX’ | ort xa! Tà Tfjç ûnepouatou freoyovtaç
oûx àvrtarpé^et npôç àXXvjXa • pôvvj Sè nijyî] rfjç ûnepouatou freôrijroç ô
üaTï/p, oùx Svroç Yteû toü ÜaTpôç oùSè ÜaTpôç toü Yteû, tpuXarrôvTWV
n Sè Tà olxeta r&v ûpvwv eùaywç éxàar^ twv freapxtxwv ônoaTàaewv“.
"Onou ^ïjaîv ô Màçtpoç èÇïjyoûpevoç • ,,'Ynepoûatov freoyov£av xat nrçyijv
tôv üaTépa xaXet“. 'O aùrôç Sé cpvja’t Atovûatoç. Srt nrçyata xat
àvéxXetnroç atrfa xa! Stavopi] twv àyafrwv Swpwv xat Tà freonpenfj nàvra
SXï) rfj freapxta npôaeartv“. ’Evreüfrev ouv ëxopev, Srt rwv l^v frelwv
20 Swpwv èv üveùpart ytvopévwv nijyf) èartv fj SXij freônjç, fj pta xa! npibritj
nàvTwv àpxfj ' aùrfjç Sè Tfjç freÔTiyroç n^yf] èaTtv ô IlaTTjp pôvoç. Atà
toûto oütw auXXoytÇôpefra.
OùSèv Snep ë^st ô üarijp pôvoç, SûvaTat toûto ëx£tv za- Ytôç-
àXXà tô etvat n^yf) Tfjç freôrïjroç ô üaTTjp pôvoç ëxet- °ux ^Pa SûvaTat
as ô Ytôç elvat TTTjyT] Tfjç freÔTrçroç. ”H xai àXXwç- IlàvTa Saa àvfjxet Ttp
elvat nTjyl] Tfjç B’eÔTrjToç Ttp üaTpl pôvtp npoaîjxet • oùSèv Sè twv Ttp OaTpî
pôvtp npoaijxôvTWV ô TEôç ëxÊLV SûvaTaf ô ÏEôç àpa où SûvaTat ëx£LV
tô elvat n^yf] Tfjç D’eÔTiycoç. 'H petÇwv aÛTÔ&ev tpavepà* fj èXàTTWV èx
toû Atovuatou né^uxe SïjXrj xat toü AapaaxTjvoü àxoXoûO-wç Ttp Atovuaftp
so XéyovToç, STt nàvTa Saa àppôÇet nrjy^, atet'w, yevvïjTopt, Ttp üaTp! pôvtp
npoaappoaTéa. TÔTe nàXtv èntauXXoYtÇ6peOa• "Onep èaTt nTjyf] toû üveu-
paTÔç, èart rtTjyî] Tfjç D-eÔTrjTOÇ’ àXX’ô Ytôç oûx èaTt nTjyf] Tfjç IheÔTrjToç 
ô Ytôç àpa oûx ëaxt rtTjyi) toü ÜveùpaToç. ’H et poûXet ye oûtwç- üàv
Snep èaTÎ rtïjyf] toü üveùparoç, èaTt mjyij Tfjç D’eônjroç • àXX* ô Yfôç èaTt
f. 118» Tt, Snep | oûx ëaTt rtïjyf] Tfjç HeÔTTjroç- ô YEôç àpa èaTl Tt, rouTéaTtv èaTt
Ttç fréta ûnôaTaatç, f]Ttç oûx ëaTt nTjyfj toû ÜveùpaToç. 'H pet'Çwv
àçp’ éauTfjç tpavepà. 'H èXàrowv rjv roû npoTépou auXXoytapoü tô aup-
6 TO ayiov om B 10 P. G., 3, 641 D 16 P. G., 4, 220 D 17 P. G., 3, 637 C
37 ijv: jj L
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
411
rcépaapa- rcrjyï] Sè xal alxtoç xal àpxi] xaùxôv èaxtv, oaov npôç ttjv
rcapoûaav ypetav • oùxe rcïjyT] àpa, oùxe alxtoç, oùxe àpxi] àylou üveù-
paxôç èaxtv ô Ylôç.
üpôç Si] xaûxa xpta Xéyouat pàXtaxa ol Ttpôç ^pâç Statpepépevot •
rcpwxov, Sxt ô Ilaxijp rcijyij xfjç SXtjç èaxl O-eôxrjxoç, xal Stà xoûxo rcpoi]- s
veyxev S StSàaxaXoç xôv Xôyov èxetvov pexà xoû àpB-pou. Oùxw Sè oùx
àrcoxXelexat ô Ylôç elvat rcijyi) xoü üveùpaxoç- où yàp èaxt xô üveûpa
SX?] fj fheôx7]ç- Seùxepov, Sxt xal xôv Hôv rcY]yi]v xoü üveùpaxoç AO-avàatoç
Xéyef xplxov, Sxt et xal pi] èaxtv àrcXwç rc-rçyij xoû üveùpaxoç ô Ylôç,
àXX’ èaxt rcTjyi] aùxoü èx rcrçyfjç xoü llaxpôç.	10
üpôç xô rcpwxov AB-avàatoç àrcoxplvexat xal èXéyxet xoùç àvSpaç,
àvàp&pwç slitràv xôv Haxèpa pôvov rcrçyijV 9'eÔTTjxoç. «Ihjal yàp èv xtp
nepl xfjç àtôlou ùrcàp^ewç Yloü xal üveùpaxoç Xôytp • „XwptÇôpeô-a Sè
xal xwv îouSatÇôvxwv xal xôv xpw^tavtapôv èv îouSatapqi rcapatpfretpôvxwv,
ot xôv èx ©eoü ©eôv àpvoûpevot, ©eàv èva rcaparcXrçalwç ’louSatotç Xé- is
youatv, oûx Sxt pôvoç àyévrjxoç xal pôvoç Tevjyà] •9-eôxïjxoç, Stà xoûxo
tpàaxovxeç aùxôv pôvov ©eôv, àXX’ tî>ç àyovov Yloü xal àxaprcov çwvxoç
Aôyou“. ’Elçfjv Sè xal àXXwç Sellât xi(v èvaxaatv aùxwv àxonov àXX’àpxet
xi]v èx xoû àpfrpou aùxwv èrctxstprjatv àvaxpètjjat xw xoü ’AB-avaalou prjxw.
üpôç xô Seùxepov, rcTjyijv èxeî xoü üveùpaxoç xàv Ylôv xaXet xô ypa- 20
cptxôv èxetvo è^yoùpevoç, xô „rcapà aol rcijyî] Çwfjç“ • xal SfjXôç èaxt xotç
xaXtôç xtp axorcû xal xf; xwv SXwv èxelvwv Xôywv | Suvàpet rcpoaéxou- f. 11!
atv, Sxt xwv xoü üveùpaxoç ^aptapàxwv aùxôv Xéyet rcvjy^v, xouxéaxtv
àvéxXetrcxov xal rcXfjpij alxlav aùxwv, wç oùatwSôç èxovxa éauxtp xô
üveûpa xijv xoùxwv nijy^v, oùx èx xtvoç pexoyjjç, wç èXeyov ol alpextxot. 26
Toüxov Sè xôv xpôrcov SXrjv xï]V B-eôxvjxa Ttr/y^v elvat xoû üveùpaxoç ol
StSàaxaXot Xéyouat, xouxéaxt xwv Stà xoü üveùpaxoç Swpewv, xal paxpôv
àv et?] xàç ^ïjaetç èxet'vwv, xal àXXwç neptxxôv, yvwptpwv oùawv nàat
xaxapt&petv. El Sè ’Afravàatoç oùxwç èlçrçyetxat xô „napà aol nïjyi] Çwfjç“,
ÊX£t xal KùptXXov ùaxepov ènaxoXouO-oûvxa x^ yvwpfl' èxetvoç yàp xô so
„Melvaxe èv èpol xàytb èv ùpîva èÇïjyoùpevoç, oùxw Xéyef „"Oxt , rcapà
aol rcïjyij twfjç, xal xôv xetl^PP0Uv rputpvjç aou rcoxtetç aùxouç‘.
üïjyi) yàp Çwfjç 0-et'aç xal nveupaxtxfjç xscpàppouç te xpuçfjç, ttç àv Sxepoç
vootxo rcapà xôv Ylôv, 8ç xaxarctalvet xe xal xaxapSeùet xj) Çworcotip xal
IXap^ xoû üveùpaxoç /àpixt, xafràrcep èvxaüfra xXijpàxwv rcpoarcecpuxôxwv 35
aùxtp St’ àyàrcïjç xaî rctaxewç, xàç ^pexépaç	Tfjç 8è ôrcoaxàaewç
6 ôiSâoxaXoç: diovvoioç BLO 13 P. G., 28, 97 C 16 o HairjQ B
après deorîjïoç 21 Ps. 35, 16	31 loh. 15, 4 P. G,, 74, 361 D Ps. 35, 16, 9
34 oç yàp malvst B 35 èvravS-a: èv ra^ti BLO
412 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
toû àytou Hveûparoç oti mrfffy ànocpalvovrat nàvreç tôv Harépa, SfjXôv
èart rotç èxetvwv ^rotç. Kal ort oùSelç elne xàv Elôv tcvjy^v Tfjç roü
Hveûparoç ûnoaràaewç, ofjXov ôpolwç èartv.
’EvreûS-ev xal fj npôç rà rplrov ànôxptatç cpavepà- Ôrt et ô Harf.p
6 èart TC'jjyrj xal jJIÇa toû ïloû xal roû àytou Hveûparoç xarà rôv Baat-
Xetov, ôanep oôx èart pi'Ça èx pi^rjî ô Elôç toû @eoû, oùtwç oùSè nijyïj
èx nTjyfjC. ’AXX’ oùS’ fjxouaé noré Ttç ptÇav èx pltjjç Xeyopévijv ïj
èx nïjyfjç èv Ttp aûrw SévSptp èv Ttp aûrcp üSart, wanep èxet pta xal
f. 119T aùri; S’eÔTïjç èartv, yç rô pév èart | ptÇa xal nTjyi^, rà Sè xXàSot xat
io àvO-ij xarà rôv lepôv ’A&avàatov. ’AXXà 7tr]y^, norapôv xal ùSwp Xéyouat
rôv llarépa xal rôv Elôv xal rô Hveûpa rô àytov ot StSàaxaXot nàvreç,
xal npô nàvrwv y npwrij aûvoSoç. <Ihjal yàp èxetVTj npôç rôv Stanopoüvra
cptXôaocpov- „Mt'a pèv y cpûatç, rpta Sè npôawna Xexréa, nyyfj, norapôç,
5Swp“. Kal npoart'{ht]at Staxptvouaa • /AXX’ oùSelç xaXet rôv norapôv
te nTjyyv % rijv n^yijv norapôv“. Oûre toIvuv ô norapôç yévoir’ àv nore
mtjyfj, éwç àv norapôç, oûre rô àvO-oç ô ^Xaarôç yévoir’ àv nore jJIÇa,
o'jiF ô Elôç yévotr’ àv nore nvjyfj, rouréart npofioXeùç rfjç roü àyîou Ilveû-
|iaroç ûnoaràaewç, éwç àv Elôç f]. Atà toûto oùSè nijyijv èx nijyfjç eîné
rtç oùSapoü rôv Elôv rfjç roû IIveùpiaToç ûnoaràaewç, oûS’al'rtov èÇ atrtou,
20 oùSè ^tÇav èx ^IÇtjç, oùSè àpyï]v èÇ àp/fjç, el py rwv xrtajiàrwv pôvwv
ô Q’eoXôyoç Ep^yôptoç. Aùtïj Sè ràlçtç rfjç àpyfjç oùx èartv èv rtp
Sïjptoupyetv, àXX’ èartv èv éaurotç • èv Sè rtp Sijptoupyetv pila elalv àpyÿj
ô IlaTTjp, ô Elôç xal rô Hveûpa- àXXà Xéyerat ô Etôç àpyf] rwv xrta-
pàrwv èt, àpyfjç, Stôrt àpyy rwv xrtapàrwv ûnàpywv wç ô Haryp, ôpwç
26 aùroç èart xarà rfjv àt'Stov ûnap^tv aôroû èÇ àpyfjç roû Harpôç, nap’où
xal rô etvat êyet cpuatxwç, xal nàvra ôaa àv rtç etnot, rà rfjç {lelaç
cpûaewç à^taipara rouréartv, è/wv yeyévvïjrat. "Ort Sè àpyljv rwv xrta-
pàrwv Xéyet rôv Elôv ô OeoXôyoç, où roü Hveûparoç, SfjXov- ô yàp Xèywv
rôv Elôv àpyljv è^ àpyfjç, aùroç nou Xéyet nepl roü Eloû- àvàpyou pèv
so oùSapwç, àpyfjç Sè rwv oXwv. “tiare ol Xéyovreç rôv Elôv àpyljv roü
f. 120 Hveûparoç, rotç SXotç, rouréart rtp navrl roüro | auvràrretv àvayxaaMj-
aovrat, Saov êx ye toûtou toü Xôyou.
ff. <Kal aûO-tç ànô roû aùroû.>
so “En ô aùrôç oùtoç Atovûatoç èv rtp aûrtp Xôytp tpijalv /'Ort Sè xal
rijv xupelav èyet rwv SXwv SXyj D’eôrujç, nepl pèv rfjç 0-eoyôvou O-eôrïjeoç
rfjç utt’xfjç, oùSè eînetv èartv, àç otpat“. ’EvreüO-ev éyopev, Sri ô Elôç
oùx èart {Koyovoç S’eôrTjç- où yàp àv xaXwç StéareXXev ô StôàaxaXoç, et
13 P. G., 85, 1296 A 29 oti devant avâ^xov BLO 35 P. G., 3, 637 B
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE	413
xaî fj utïxî) •9-eÔTïjç -ileoYÔvoç fjv où yàp nepi toû raùroû rîj rotaô-q;
StaaroXîj ^ptùjjteO-a, àXX’ èni rwv Sta^ôpwv. ’EvreOfrev auXXoytÇôpeiIa
oùtw üàv 8 StaaréXXet tôv IlaTépa xat tôv ï’tôv, totaÇôvrwç npôaeartv
ônoréptp toûtwv npoaetr;, xat oùx lart xotvôv àpcpotv • àXXà tô 0-eoyôvov
èart Tt StaaréXXov tôv üarépa xai tôv ï’tôv, xai Xéyerat npoaeîvat Ttp s
llaTpl ôpoXoyoupévwç • tô àpa D-eoyôvov èctt£ Tt iStaÇévrwç npoaôv Ttp
üarpi, xat où xotvôv IlaTpi xai Yt(p. Totê èntauXXoytÇôpe&a oûtwç  'O
Ttôç oùx ëaTt 0-eoyôvoç 0-eôrr]ç- àXXà tô npoàyetv tô üveüpa ^eoyovta
èaTtv ô ï’tôç àpa oùx êart toû üveùparoç npofioXeùç. 'H èXàrrwv fjv
ànoSeBetypévy) npôxepov. 'H pet'Çwv Setxvurat Stà toû Atovuatou Xéyovroç, 10
STt ô ï’tôç xat tô Ilveûpà état pXaaroi Tfjç frsoyôvou fl-eÔT'rçroç • ware fj
freoyovta xai npôç tô üveüpa êaTt- xat oùx ànô toû yevvâv, àXX’ànô
rfjç yovtpÔTYjToç napet'Xijnrat, rouréart Tfjç npoaxrtxfjç Suvàpewç. ’Ev-
reOU-ev èXéyxovrat xat ot Xéyovreç xotvonotetaâ-at Ttp ïttp napà toû
ÜaTpôç ttjv toû npofJàXXetv yovtpÔTTjra, fjv aùrot tpaat Seurépav xai éno- is
pévïjv fj yàp TotaÙTV] yovtpôrïjç 0-eoyovta oùaa, et’nep èaTt tô üveüpa
©eôç, oùx Sv npoaetij xai Tip ÏEtp Stà Tà etprçpéva. ES rotvuv | ô ï’tôç f. 120’
oùx ëaTt toü üveùparoç npofioXeûç, eïr’ oùv atTtôç xat àpxf], ènerat àvay-
xatwç tôv Ilarépa pôvov etvat atTtov aùroû xai àpxrjv xai npofioXéa xat
è§ aÙToü pôvou tout’ èxnopeùeaO-at eïr’ oùv ùtptaraaO-at.	20
y'. <’Anô toû àytou ’louartvou. >
’ETt ô paxâptoç ’louartvoç èv rotç twv ànoarôXwv xatpotç Btanpétpaç
xai Tfjç àXiyfl-etaç xai StBàaxaXoç xai pàpTuç ànotpavO-eiç àxptpéararoç
xai peytarou à^twparoç Stxatwç Stà raOrcc te xai ^tXoaocptaç et'vexa 26
t£tux>JXwç • „'Qç ô ït'ôç, ^Tjatv, èx toû ÜaTpôç, oùtw xai tô ÜVEûpa èx
toû IlaTpôç, nXfjv ys Stj toû Tpônou Tfjç ùnàp£ewç“. Tpônov Sè Tfjç
ùnàp^ewç Xèyet tô tôv pèv Ttôv yevvïjTwç èx toû ÜaTpôç npotévat, tô Sè
Üveüpa èxnopEUTWç1 xai ToÙTtp pôvtp Sta^épetv ^vjai tI]v toû Ttoû xai
toû ÜveùpaToç npôoSov èx toû ÜaTpôç, Tà Sè àXXa èv elvat xai ôaaÙTWç. 30
’EvTeüO-ev auXXoytÇôpeO-a oûtwç- Et ô ï’tôç èaTtv èx pôvou toü ÜaTpôç,
xai tô Ilveûpa èx pôvou toû ÜaTpôç èaTtv àXXà pf]v ô Ttôç èx pôvou
èart toù ÜaTpôç- xai tô Üveüpa àpa oûtwç. eH npôaXvpptç aa^fjç èartv-
ô Ttôç yàp povoyevfjç Xéyerat. 'H Sè àxoXouO-ta Sr^vj Stà roû âtovuatou,
Srt neptatpoupévou roû pôvou Stacpépovroç èv aùrotç, SrjXovôrt roû rfjç ss
ùnàp^ewç rpônou, rà àXXa xotvà Set elvat. ’Evreû&ev èXéyxovrat ot Xé-
yovreç, Srt ô Ytôç npoaexf)? èaTtv atrta roü üveùparoç, St’ aùroû Bè ô
Ilarfjp èartv atrtôç aùroû’ xai tt]V npôD-eatv Taûrrçv èv râ) St’Ttoû oùrw
26 P. G., 6, 1224 A
414 H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rcape^yoùjjievot. Tô Sè èrcty^lp^pta pepatoûxat Stà xoû Atovualou Xéyovxoç,
Stl „èx tou àûXou xat àpiepoûç àyaB-oû (SijXovôxt toû üaxpôç) rà èyxàpSta
f. 121 xfjç àyaQ’ôxijxoç ègécpu cpwxa“, xouxéaxtv èçejîXàaXTjaay rj | èç^vlkpav, xaî
où StSôvxoç xà^tv xtvà èv x^ twv ^tbxwv rcpoôSw, otav xtvèç Xéyouatv.
B ’Ext Stà rpijyoptou toû ©eoXôyou Xéyovxoç èv xotç èrceatv „Etrcep àxoù-
aatç rcept ïtoû xal üveùptaxoç, ô; pa O-eoto xà Seûxepa üaxpôç éx0U(3LV>
oùxw voeîv xéXopial ae Xôyouç aocpt'aç paO-uxôXrcou44. Aeùxepa yàp xal
àptpw Xéyet xà rcpôawrca xoû llaxpôç, tbç èxelvou alxtaxà rcpoaexwç, où
xôv Hôv Seùxepov, xo 6è Üveüjjia xplxov tbç èx xoû ïloû, xa&tbç aùxol
io xt]V xoü BaatXelou ^fjatv èxetvijv rcapeppirçveùouacv. ’Ext St’ aùxoü xoü Ba-
atXelou Xéyovxoç, Sxt „xuplwç 6 Hôç èx xoü 0eoü xal xô üveûpia èx xoü
0eoû, èrcetSrj ô ïlôç rcapà xoü üaxpôç èÇfjX^e xal xô üveûpia rcapà xoû
üaxpôç èxrcopeùexat' àXX’ ô ptèv Tlôç èx xoû llaxpôç yevvrçxtbç, xà Sè
Ilveüpia àppfjTwç èx xoû 0eoO“. ’Ext Stà Fprçyoplou xoû Nùaavjç Xéyovxoç •
16 „"Ev xal xà aùxô rcpôawrcov xoû llaxpôç, ê£ ourcep ô l’tôç yevvàxat xal
xô üveûpia xô àytov èxrcopeùexat. Atô xal xuplwç xôv ëva atxtov ptexà
xwv aùxoü alxtaxwv èva 0eôv tpapiev xeO-appijxôxwç“. ’Ext Stà Tpijyoplou
xoû ©eoXoyou rcàXtv Xéyovxoç' „IIveûpia àytov àXrçD-tijç xô üveûpia, rcpotôv
ptèv èx xoû üaxpôç, où/ ultxwç Sè (oùSè yàp yevvijxwç), àXX’èxrcopeuxwç“.
20 ’AXX’ ot rcpôç ^ptàç Statpepôpievot, xà xotaûxa rcaptévxeç xwv StSaa-
xàXwv jôijxà, èv otç rcepî xfjç àtSlou ùrcàp^ewç xal xàÇewç xwv ihetwv
rcpoatbrcwv rcpoùpyou StaXapi^àvexat, àrcô xwv prjwv xoû KuplXXou ^pttv
èrct^ùovxat, èv olç àywvt'Çexat xaxà xwv atpextxwv, oî xtjv ùrcôaxaatv xoü
0eoü Aôyou èxwptÇov xfjç ùrcoaxàaewç xoû Xptaxoü, xal xà rcap’ aùxoü
25 yeyevijpiéva èv llveùptaxt ihaujuaxa Sté^aXXov, tbç oùx èx xoû Xptaxoü
yeyevYjptéva xuplwç, aùxoü ôvxoç xoû rcpoatbrcou xoü ihetou Aôyou piexà xfjç
f. 121T àvO-pwrcôxr^xoç, àXX’ûrcô xoû ftelou Aôyou èv üveùptaxt | xeO-aujjiaxoupyïj-
piéva, Stà xoû Xptaxoü piévxot tbç Staxôvou xat àvB-ptbrcou tptXoû, ûrcô xfjç
llelaç èvepyoupiévou /àptxoç, xafr’ ôpiotôxijxa xwv àylwv xal rcpo^ijxwv, el
30 xal èxelvwv rcXrçpéaxepov • xal oùxw xô üveûpia xô àytov oùx èXeyov oùxe
elvat oùatwSwç èv xtp Xptaxw, oùxe rcap’ aùxoü St'SoaO-at yvijatwç xal
t^uatxwç, àÀX' èrcetaàxxwç xal xaxà ptexox^v, tbç ipieXXov xoû üveûpiaxoç
piexé^eiv xal ol rcap’ aùxoü xoûto Xap^àvovxeç. Kal Stà xoûxo KùptXÀoç
eùaepwv xal èx xoü Xptaxoü etvat xal èv xtp Xptaxqj cpuatxwç xal oùatwSwç
36 èÇ aùxoü rcpo'févat 8-eoXoyet xe xal Selxvuat, xôv aùxôv Xéywv Xptaxôv
xal Flôv xoû 0eoü xaO-’ ùrcôaxaatv, xal xà aùxà Xéywv rcept xe xoû Flou
2 P. G., 3, 1033 A 5 P. G., 37, 412 A 11 P. G., 31, 616 C. A propos du
texte de saint Basile, cette note dans A: "Orcwç ovvaâei tû> Avyoïxitlvio èv t<ô xv-
çlco? 15 P. G., 45, 180 C 18 P. G., 36, 348 B
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
41B
roû ©eoü liai toü Xptaroû, Stôrt rôv Xptarôv èÀeyev elvat ttjv toü 0eoü
Aôyou ûnôaraatv aùrijv npoaetÀïjtputav rijv àv&pwnelav cpûatv xat ùno-
arrçaaaav. ’Ex toûtwv toIvuv twv ^ïjaewv roû KuplÀÀou, wv àÀÀy) xpela
xat ozone; ërepoç, ïjpitv èntrlO-evrat, à npà; rà Çïjr>jpia yvïjatwç cpépet
pYjrà naptèvreç, où rwv à'ÀÀwv [jiôvov, àÀÀà xal aùroü KuplÀÀou, ôç ùarepov s
âzre-fl'ï'/'jSTat • wanep et rtç yewjjieTptzàv Àûot Ç-^T?jp.a, cpuatxoüç Àôyouç ïj
StaÀezrtxoüç xopuÇwv, toùç Sè otxetouç rg èntarïjpt^j zal Si] npoxetptèvouç
7) pii] auvopwv Y] éxwv naptet'ç.
8'. ’AnÔT^çnpwTïjçauvéSou.
’Ert npwrvj aûvoSoç ourwç eûpt'axerat Àéyouaa npôç rôv rôre Sta-
nopoûvra tptÀôaoçov „Aé/ou pitav O-eér^ra roü IlaTpôç roü yevvïjaavToç
rôv Elôv àvextppàarwç xaî roû Ttoü roû yEWiQpjtévou è£ aùroü xal roû
àytou üveûpiaroç roü èxnopeuojjiévou èÇ aùroü roü üarpôç, IStou Sè ôvroç
roü Yloû, zafhà cpûatv ô ’AnôaroÀoç- „El rtç üveûpa Xptaroû oùx è/et is
oüroç oùz èartv aùroü“. ’Evreufrev èxojiev, | Srt y) aûvoSoç oùx èn^vet rô f. 122
èznopeûea&at rô Üveüpia èx roû Eloû- offev xat SeStuta ijlTj nore napàaxfl
ùnotjjtav roû roüfh’ oùtw cppoveîv, eînoüaa è^ aùroü, npoaéS-yjxe roü üarpôç,
etç rijv narptzTjV ûnôaraatv rô àva^optxôv èxetvo auvéÀxouaa xal oùx èwaa
tpépeafrat npôç rô npoaexèç npôawnov rôv Ytôv ï] àStoptarwç npôç àpi^w. 20
’Evreü&ev auÀÀoytÇôpieD-a oùtwç. 'Anav àva^optxôv, p.£x>’ oû ènava-
Àajjtpàverat, Suotv nporerayp^vwv ôvoptàrwv, rô npôrepov èxpàÀÀet rô
Seûrepov ovopia ànô r^ç èvepyetaç èxetvijç, nept rjç ô Àôyoç èarl xal àno-
xÀïjpoî, el pii] xazwç ô Àôyoç, ïj piàryjv auvrèrazTat • àÀÀ’ èvraüO-a toûto
tô àvaçoptxôv rô „èÇ aùroü“ ènavaÀapijôàvet rô roü üarpôç ôvcpia, ùnep- as
patvov rô npoaex^Ç ovopia roü Etoû- ànozÀrçpoî àpa rôv Elôv rfjç roû
èxnopeûeafrat èvepyetaç tout! tô àva^optzôv, xal raùrôv ànapaÀÀàxrwç
Sûvarat, wç el èÀeyev èx ptôvou roü llarpôç. 'ü ptelÇwv roû Àôyou aacpïjç
èart'- yéptet yàp rwv rotoûrwv napaSetypiàrwv i] roû Àôyou auvr^eta, èàv
àÀïjfHjç f( xal àxpt^Tjç, wç ô TTjç auvôSou SVjnou Àôyoç àxpt^wç elx£V ’30
olôv cpaptev, Srt ô véoç ’ASàpi èx roû naÀatoü ’ASàpt yeyévvTjrat xarà rô
àvO-pôntvov • éÇ aùroü Sè roû naÀatoü ’ASàpi	àptaprla elç rôv xôaptov
eîaîjÀB-e, rourèartv Srt èx piôvou aùroü, xal oùx èx roü vécu- Stà toûto
yàp Vj ènavàÀTjtptç yèyovev. "H àÀÀwç - ’Ex roü üarpôç ô Elôç yeyévvT'îTat •
aùrôç Sè ô üarïjp àyévYjrôç èartv, et Sè [xvj npoaéxetro rô üarïjp, èvoetr’ àv 35
nept roû Ytoû ô Àôyoç, xat rjv àv tpeûSoç xal àvrl^aatç- èvoetro 8’àv
ourwç elxôrwç, Stôrt rô àvacpoptxôv, pt); ènavaÀap^avoptèvou roû nporèpou
12 P. G., 85, 1288 C 15 Rom. 8, 9	16 èn^vet :	BLO 17 rô
devant IIvtv/j.a om B
416
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 122 v ôvôparoç, npôç tô npoaexèç ovopa | ptôvov ttjv àva'popàv èx£L % àStopfarwç
npôç ézàrepov èaTtv Ôte. KaE oütw; è'xopev ànô TTjç npwrvjç auvôSou,
ÔTt tô Ilveûpa tô àytov èx pôvou toû IlaTpôç èxnopeûerat, rouréartv o
IlaTTjp pôvoç èartv aûroü aïrtoç.
6	e'. Anô TTjçSEurèpaç auvôSou.
’ETt ?j Seurépa aûvoSoç xaTà MaxeSovfou tô nept toû üveùparoç
àp&pov àvanrû^aaa, ^ïjatv oürwç- „KaE et; tô Ilveüpia tô àytov", péxpt
toutou etxev XéÇtç tt]; npwrTjç auvôSou • èvreû&ev Sè ttjç Seurépaç
avanruét; • „tô xûptov, tô Çwonotôv, tô èx toü IlaTpôç Èxnopeuôpevov, tô
io aùv Ilarpt xaî ÏEtp aupnpoaxuvoûpevov xat auvSoÇaÇSpevov". Toû yàp
MaxeSovfou tô üveüpa tô àytov zrtapa Xéyovro; etvat xaE èz ptôvou toû
YEoû npoaex&ç, xaE àpcpôrepa aûvoSoç IxeEvtj àvatpet, tô pèv, e'noüaa
oti llaTpE xaE TEtp aupnpoaxuveirat, tô Sè èx toû YEoû, eEnoûaa Sti èx
toû ÜaTpôç Èxnopeûerat. ’Evreü&sv èntxEtpoûpev oûtwç. üàaa xaràtpaatç,
15 àvatpoûaa xarcc^aatv ÈTÈpav xaî npôç tô àvatpetv XeyopévTj, nepté/et
auvenruypévwç xaE ttjv àvrtxetpévijv ànôyaatv T't( xaracpàaet èzetvy(, tjv
àvatpet, el ptï] xaxwç xat àvotxeEwç ènàyotro. ’AXX’ Vj zaràœaatç aürrj
„tô èx toû ÜaTpôç èxnopeûea&at" àvatpet ttjv toü MaxeSovtou xaràcpaatv,
ttjv ÔTt „èx toû Ytoû èaTt tô Ilveüpia npoaexwç", xat xaXwç xaE vouve-
20 x°vtwç ûnô twv TŸjç auvôSou narépwv èzeEvïjç àvren^xfrvj Ttp MaxeSovt'tp.
AÙTYj àpa vj zaràœaatç „rô èx toû ÜaTpôç èxnopeûeaS-at" neptèyEt xai
TTjV ànôcpaatv rïjv àvrtzetpévTjv rfj xaracpàaet toû MaxeSovtou, r^v Sti
„oùx Èxnopeûerat èx toû YEoü“. Otovel yàp V; aûvoSoç èzetVT] Xèyet, toû
f. 123 MaxeSovtou | Xéyovro;, Sti èz toû Ytoû napTjzrat tô Ilveûpa • Où^E, Maxe-
25 Sôvte (toûto t; ànôcpaatç), àXXà ptàXXov èx toü ÜaTpôç èznopeûeTat. 'K
èXaTTWv toûtou toü èîTtxetp'fjptaTOÇ aatpfjç èaTt toîç eESôat Tàç MaxeSovtou
xaE twv àXXwv Mapallwvtwv te xaE üveupaToptàxwv ^XuapEaç zaî Tà
xaTà TïjV aûvoôov èxetvvjv ànavTa, wç èy/wpEt. 'K pteEÇwv aacpfjç èaTtv
èx TTjç toû Xôyou auvïjB’etaç èv ànaat npàyptaatv èyyûO-ev Sé èaTt xaE
30 tô napàSetypa. 'K xaTà^aatç aÜTïj, Sti tô üvEÜpta tw Yttp zat Ttp üaTpE
auptnpoaxuvEtTat zaî auvSo^àÇsTat, nepté)(et tt]v ànôcpaatv, tjtiç r;v àvTt-
zetjjiÉvïj tt] xaTa^àaEt toü MaxeSovtou • èzEtvou yàp XéyovToç, ÔTt tô
Ilveûpa notïjpà èaTt toü Hou, Xèyet aûvoSoç' o&Xb MaxeSôvte (toûto
fj ànô^aatç), àXXà pàXXov üaTpt xaE Ettp aupnpoaxuvetTat xaE auvSoÇà-
36 ÇeTat. üpôç Sè fie|3atwaiv toü èntxetpfjpaTOç txavtinaTÔv èartv vjplv
npoaWjXYj roû aùv Ilarpt ïjSï; yàp ô MaxeSôvtoç eXeyev, Srt rô Üveüpa
nofvjpà èart roü Yîoû • xaî aûvoSoç àvrtXéyouaa Xèyet, Srt aupnpoaxuvetrat
23 êxelvrj om B
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
417
Ttp ïltp, oùx Sait SïjXaSf] nolvjpa. Toüto pôvov yjpxet npôç àvarponfjv
roû MaxeSovlou- àXXà npoarlflojat tô oùv Ilarpt, ïva [il] 86fg rw ït(p
pôvov aupnpoaxuvetaHat.
E? rotvuv aùvoSoç ^Set Srt xa! èx roû ïloû èxnopeùerat, elnev
àv 8rt xal èx roû ïtoû, ïva [xtqSeïç voptafl, Srt èx pôvou roû üarpôç s
èxnopeùerat, tbç fjpetç vûv vopt'Çopev • àXX’ ôvrwç fjjJoùXero voplÇetv fjpâç
oùrwç, Stôrt xa! aùri] oùrwç èvôptÇe- pàXXov Sè eïnep $Set roOr’ àXïj&èç
elvat, rô üveûpa èznopeùe'j&at oùrwç èx roü ïloû, ptâ Xé^et rÿj roû ïloû
rô nâv SvjXoûv èpeXXev àv nwç yàp épeXXev etvat | Syjptoùpyrçpa roû f. 123’
Hoû rô napà roû ÏEoü èxnopeuôpEvov ôç èx roü Ilarpôç, xaB-’ 8v àùrî] 10
rpônov v) aùvoSoç rô èx roû üarpôç èxnopeùeaâ-at rô üveûpa èvôet ;
’EvreûB-ev èXéyxovrat Xéyovrsç, Srt ènetSàv Xéyïjrat èxnopeùeaô-at èx
roû üarpôç rô üveûpa èv rtp eùayysXltp, voetrat Srt xa! èx roû ïloû-
Bcôrt e! oùrwç ^v, àvénru^ev àv ÿ) Seurépa aùvoSoç. ’EXéyxovrat Sè xal
ot rijv npoaO-Ÿjxïjv raùrïjv àvànru^tv Xéyovreç • roùvavrlov ptèv oùv èart i->
aùpnru^tç, Srt cpO-opà èart Tfjç àvanrùÇewç rfjç npenoùaïjç- oùrw yàp èSet
ttjv npôraatv raùrïjv àvanrùaaeafhat rô èx roû Ilarpôç èxnopeuôpevov• „oùx
èx roû ïtoû", Srt -f] xaràcpaatç, ôç etpijrat, aùrYj ttjv ànôyaatv raùrrjv
Suvaptzwç neptÉXEC-
ç'. ’AnàrfjçrptrïjçauvôSou.	20
’Ert fj rpttv) aùvoSoç è^aû/aaE rfj rfjç Seurépaç àvanrù£et, xalrot
roü Nearoplou àxoùouaa Xéyovroç, Srt rô üveûpia oùx è^et ttjv ùnap^tv
èx roû ïtoü, xa! àvanrùaaovroç oùrw ttjv npôraatv èxetvrjv, wç fjpetç
aùrfjv ^apev Setv àvanruaaEafrat, xal où npooèÔTjxe xarà roû Nearoptou
rô „xaî èx roû ïloû", wç àv àvanrùiçEt àXïjO-et tpEuSfj Xùaetev àvànruljtv, se
ôç Seurépa xarà MaxeSovtou rô „èx roû üarpôç èxnopeùea&at" xal
rà êijfjç. Eïpyet ptèv oùv npoartB-évat, à^atpetv, r) SXwç pteranotetv rô
rfjç ntorewç aupt^oXov, ôç réXetov ôv xa! oùSepitàç npoa&^xîjç Seôptevov,
8-jov èv roïç àp&potç Tfjç ntarewç. Oùx àpa ^aùXïjv ^jSet ttjv toû Nearoplou
àvànruÇtv. Où ptôvov Sè où npoaé^igxev èv rtp aupqîôXtp, àXX’ oùS’ éÇw so
roû auptpéXou àvretne rtp Nearopîtp nepl rfjç roû üveùptaroç ùnàpÇewç,
oùS’ èptépttparo Ttp èxelvou aupi[36X(p, nXvjv ôv elç r^v frelav | olxovopdav f. 124
ÿjpàprave. Toùvavrlov pèv oùv ol ttjv KuplXXou SôÇav xoXoùovreç IStov
aùrôv Xéyovra roü ïloû rô üveûpa, ùnônreuov pfproTE oùrw Xéyet ïôtov
wç èx roû ïloû èxnopeuôpevov, xa! èvexàXouv. "O Sè auxotpavreïaô-at se
cpTjotv, ôanep èv nàat xàv roùrtp, xal ïStov pèv ôpoXoyet, ôç oùx àXXô-
rptov rfjs oùalaç aùroû, èx Sè roû Ilarpôç èxnopeùeaô-at Xéyet, xal SSetÇe
9 âij).ovv om B
Œuvre» de George» Scholarios. IL
27
418
IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
n&ai xexp.r;pîotç auxotpavxoûpievoç- xal ol nplv èyxaXoüvxeç piexà ràç
ànoXoylaç elpijveùouatv, ûaxe SôÇat èxelvouç oôx àyvooüvxaç tô toû
KuptXXou poûXïj|ia npôxepov, àXX’ èvoxXoüvxaç xaxoùpywç xtjv ptè|iiptv
èneveyxetv aùxtp. Ata toûto xal xà xaxà xt&v àva-&'ô|iaxta|ià)v èxelvou
s xetpdXata, tbç auxo^avxtxi]v npoat'peatv ëyovxa xal novrjpàv xtp Kupt'AXtp
npocxpi^ôpieva Sôlçav àSlxœç, al piexà xaûxa aùvoôot SvaO-eptaxtÇouat,
Setxvûaat Sfjnou, Sxt KùptXXoç ô|jioXoyou|xévii)ç ôp&à ètppôvet iel nepl xfjç
xoû üveûpiaxoç ûnâp^ewç xal tbç aùxol ot StapâXXovxeç fjpoôXovxo xal tbç
àn^xouv aùxôv tfpovetv • èauxo^avxetxo Sé, xal êSo^e [Aèv piexà xàç ànoXa-
10 ylaç etvat Sexxôç, àel Sè xal npô xwv ànoXoytûv ôpâàjv xal tïjv aùxip
etxe Stîljav, tppovtbv èx p.èv xoû üaxpàç èxnopeùea&at, xoû ïtoû Sè elvat
tStov xaxà xôv xfjç oùalaç Xôyov, Sxt oùx àXXôxptov, àXXà aupicpuèç xe xal
ôpiooùatov. Kat xoû ©eoSwplxou Sè xtjv pitxpoij;uxlav, xalxot x’ àXXa aocpoü
ôvxoç xal piaxaplou, oùx ànatSaytbyijxov TcapfjXO-ev Stxr)' xatxot yàp
io auvetSôxeç aùxtp ol xfjç xexapxigç auvôSou naxépeç ôpfrà ne^povijxôxt nepl
xfjç èvav&pœnfjaewç xoü ©eoü Aôyou nàvxoxe xal pwjSénoxe auvaSovxt xtp
Neaxopltp Setvôv, ptïjxe elnôvxt, pifjxe auyyeypacpôxt, tbç xal KùptXXoç aùxtp
f. 124 T xal xotç | nepl xàv ’lwàvwjv ànaat piapxupet, Spiwç àxptpwç Sxt pidXtaxa
Çïjxoüatv aùxôv ava&ejjiaxtaat ^avepûç xàv Neaxôptov xal Xéyovxoç Sxt
so oùSénoxe ne^pôvigxe xà xoü Neaxoplou Sôypiaxa, oùS’ êvavxtioç èSôÇaaé
noxe xfj èxxXijata, oùx àvéxovxat oùS’ àpxoüvxat, àXX’ el pii) tpavepûç "va-
B-eptaxtaat pouXijfrg xàv Neaxôptov, èxpaXetv t^aatv tbç Neaxoptavôv  atç
yàp ùnot^latç xàv KùptXXov aùxàç ùnépaXe npôxepov ènl xfjç npà aùxfjç
auvôôou, ôaxe xal SevjO-fjvat xàv àytov èxetvov StSàaxaXov xrçXtxoùxwv
26 ànoXoytôv xai èlçatxtàaewv, xatç aùxatç xal aùxàç un^O-n) xaxà xàv xfjç
xexdpxrçç xatpôv, èyxatpwç aùxàv atixppovtÇoûaijç xat iio|ièvï]ç xfjç St'xijç
tbç yvfjatov, el xat ôcpé.
'rnonxeùexo Sè ©eoStbptxoç xà Neaxoplou ^poveïv, xatxot pjjSénoxe
éaXtüxtbç ptrjS’ ëxovxôç xtvoç aùxàv è^eXéy/etv elnôvxa rj auyypatpdpievôv
«o xt x$ xoû Nçaxoptou j3Àaacpit]|j,ltÿ auvâSov, Stôxt ptôvov xt;v xoû KuplXÀou
SôÇav èxôÀouev tpovxo yccp xtveç aùxàv xôv ©eoStbptxov pii) xoXptrôvxa
tpavepwç Neaxopltp auvijyopetv xat KuptÀXtp StapidxeaS’at, SôÀtp xtjv xoû
Netjxoplou npaxxetv pe^altoatv, St’ tbv èvèanetpe nàat novrçpàç ùnotjjlaç nepl
KuptXXou nept Soypiaxtiiv àXXtov, tbç Sv yvôvxeç nâvxeç xàv KùptXXov èv
so àXXotç xfjç nlaxetoç Sôypiaat xfjç àxpt^etaç Stapiapxdvovxa, pnt]S’ èv xotç
xaxà xoü NeaTopt'ou npoaé^etv aùxtp pouXijO-ûat, xal oüxtuç fjauxdaavxoç
xoü KuptXXou Xotnôv, oç piôvoç èneaxpàxeue xtp Neaxopltp yevvalwç, Neaxô-
ptôç xe xat èxelvou xatvoxoptla Sôlçfl vtxâv. Totaùxatç xtalv ùnotplatç
è&pàxxovxô xtveç nepl GeoSwptxou, xoü KuptXXou, St’ tbv àneXoy^aaxo,
16 ovvtüôovTi A
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
419
xaùxaç xar’ aùxoü xàç ûnovotaç àvxeppepXïjxôxoç xatç ànàvxtov tpuxafç,
ènetnep | éauxtp ptèv auv^Set pj5a|ifijç àpapxàvovxt xai auxocpavxoupévw, f. 1
xàv Sè ©eoôtbptxov oûx elxev	oûxwa! cpaveptbç tbç aipextxôv, è^
tbv éSoypàxtÇev, àXXà pôvov tbç auxotpàvx7]V é^Xeyxe xa^ xaxoûpywç
pextôvxa xt]V auxotpavxfav, tbç pouXôpevov xtp Neaxopiou tpeùôet auvvjyopetv s
ûnô xfjç ôpD’oSoijtaç xtp npoxaXùppaxt.
Toùxtov xotvuv xtbv ônotjjttbv ànaXXàxxetv pouXôpevot xaXtbç oi xfjç
xexâpxijç auvôSou naxépeç xôv ©eoôtbptxov, urcèp aùxoü xoüxo npàxxovxeç,
oùSèv ^xxov 7] xoû KuptXXou, àvaHépaxt xaiiunopaXetv aùxôv àn^xrjaav
Neaxôptôv xe xai xà; èxetvou novïjpàç Sô^aç • xat St’ tbv pèv àve&epàxtaav io
xà xaxà KupiXXou xe^àXata, xtp xXéet xoû KuptXXou auvéaxrjaav • St’ tbv
Sè xôv ©eoôtbptxov ànfjXXacjav xtbv ûnotptibv, xat xi]V àn’ aùxoü tbcpéXetav
ànéStoxav x^j éxxXrçata Xptaxoü. Kat vûv ànep efnev éxetvoç xa! & auvé-
ypatpe xa! netfpovr/xîv àn’ àpxfjç à/pt xéXouç, fj xoü ©eoü èxxXïjata xa&ànep
Ihjaaupôv àauXov éaux^j StacpuXàxxet xa! xtpà xa! xotç éauxfjç xpocpipotç is
npoxi^ajatv, tbç àv é£ aùxtbv StSaaxôpevot xeXetotvxo' xat xvjv pèv Sôijav
aùxoü npoatexat xaùxyjv nept xoû Hveùpaxoç tbç otxetav éauxfjç, fjç yépouat
nàvxa xà éxetvou auyypàppaxa  xà Sè xaxà xoü KuptXXou xe^àXata, tbç
àvB’ptonivïjv xtvà npoatpeatv è/ovxa (Set yàp oüxto cpetSopévwç eineïv) xai
ûrcèp xfjç àp^oxépwv xtpfjç à/P^axta navxeXet xaxeStxaaev. ’EvxeüB-ev 20
èntxeipoûpev oûxu»;.
Et novïjpàv fjSet xijv Sôijav xaùxïjv xoü Neaxoptou fj aûvoSoç, Sxt
BrjXovôxt xô Ilveûpa xô àytov oùx e/et SnapÇtv ïioü fj St’ ïtoû,
àvayvtoaO-évxoç xoû | Neaxoptavoû aup^ôXou, éneXàjSexo àv xai xaxà xaûxYjv f.
aùxoü, ôanep xàv xotç nepi xfjç èvavfrpwnfjaewç xoû Movoyevoû; cpXuapfj- 26
paatv aùxoü Si] xoû Neaxoptou, ànep ptapà xat Steaxpappéva aùxoü xaXet
Béypaxa xai ûnoxàxxouaa àptfrpel, xai auvéxa^ev àv xoûxotç xàxewjv
xijv nepi xoû üveùpaxoç SûÇav xeïP0V Y^p fjpàpxavev àv év xaùxfl, einep
fjpàpxavev. ’AXXà prjv oùSèv xotoüxov cpatvexat nenotTjxuîa f] xtbv naxéptov
IxetvT) aûvoSoç, oùSè ô KùptXXoç xaxà ©eoSwptxou. Oùxe aûvoSoç àpa so
oùB-’ ô KùptXXoç novïjpôv etvat Bôypa fjyoüvxat xô pi] êxeLV T^v unapipv
xô Ilveûpa Èx xoû ÏIoü. 'H npôaXipptç ex xtbv npà^eœv xtbv auvoôtxtbv
xai xtbv xoü KuptXXou auyypappàxwv tpavepà. 'H àxoXoufrfa àvavxippTjxoç
xoîç eiôôat xijv xfjç auvôSou xaxà Neaxoptou anouSip xai xoû KuptXXou
xaxà ©eoôœptxou xai xô péyeO-oç xoû Çïjxfjpaxoç, Sxt où xô xuxôv ^v. se
’Evxeü&ev oùv éXéyxovxat xai o! Xéyovxeç xoùç tppovoûvxaç xô üveüpa
xô àytov pi] éx£tv T^v ûnap^tv èx xoü Roü, Neaxoptavoùç elvat • Neaxoptavi]
yàp SôÇa èaxt, xonxéaxtv iôta Bôiça èxetvou xat ànôpXïjxoç f) ùnô xf]ç
auvôSou xaxaxptO-eîaa- xai oi xaùxrçv xaxéxovxéç état Neaxoptavot. 'H Sè
6 rtp om L
27»
420 II. DEUXIEME TRAITÉ 8UR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àXT){H]ç Sô^a tou Neaxoptou oùx èaxt Neaxoptavi^, àXXà pàXXov Sôiça xfjç
èxxXrçataç xotvij. Totaüxa Sé état xà èyxelpeva rcàvxa xtp aupfjôXtp xoO
Neaxoplou, nXijv wv eîç xi]V &etav olxovoptav fjpàpxavev, & v.a.1 àvefre-
pàxtaev fj aùvoSoç elôtxwç.
5 „ütaxeûopev yàp, cpyjatv, ieîç éva @eôv üaxépa àtStov, oùfr’ Oaxepov
àplçàpevov xoü etvat, àXX’ àvwfrev Svxa @eôv àtStov, oùxe pî]v ùaxepov
f. 126 yeyovôxa naxépa, èrcetSrjrcep | àel ®eôç xe f]V xal üaxijp. ütaxeùopev
xal eîç Sva @eôv Ytôv povoyevfj xal èx xfjç oùataç Ôvxa xfjç rcaxptjjaç,
ôvxwç Yîôv xal xf)ç aÙTfjç oùataç ovxa, oûrcép èaTt xal rctaxeûexat Ytôç •
10 xal etç tô üveûpa tô àytov, èx Tfjç toû 0eoü xuyxàvov oùataç, oùx Ylôv,
@eôv Sè ôvTa Tj} oûata, tîiç èxet'vvjç ôv Tfjç oùataç, ^arcep xal ô ®eôç xal
üaTTjp, èîj oû-ep xax’ oùatav èaxtv IBtàÇovxt Xôytp napà rcàaav xfjv xxlatv,
fjv où xax’ oùalav, àXX’ aîxla ÔTjptoupylaç èx 0eoû voplÇopev eîXijtpévat •
xal ouxe Ylôv voplÇovxeç, oùxe Stà toû Hou rfjv OrcapÇtv eîXïj^évat. 'Opo-
« Xoyoûpev Sè üaxépa xéXetov rcpoawncp xal Hôv ôpotwç xat üveûpa àytov,
pi] xpetç Ttvaç oùalaç Sta^ôpwç voplÇetv, àXXà plav xf] TaùxôxijTt Tfjç
freÔTTjToç yvwptÇopévrjv. Xpi) Sè xal nepl Tfjç oîxovoptaç, fjv ùrcèp Tfjç
^pexépaç awxrjplaç èv x^ xaxà xôv AearcôxTjv Xptaxôv olxovopla ô Aearcôxijç
è^sreXsae @eôç, e£Sévai“, xal xà éiçfjç, èv olç Sïjrcou xal àpapxàvet xal
20 èXéyxsxat.
"Qarcep oùv oùx êaxt NEaxoptavôç ô cppovwv xôv Ylôv xfjç aùxfjç oùalaç
etvat xtp üarpl, Stôxt Xéyet xoûxo Neaxôptoç, àXXà pàXXov aùxôç pèv ô
Xéywv toüto ôpfrôSoljôç èaxtv, ô 5’ àvxtXéywv atpextxôç, xouxéaxtv ’Apetavôç,
oûtw xat ol XéyovTEÇ tôv Ylov pi] elvat aïxtov xfjç xoü àylou üveùpaxoç
26 ùrcàpÇewç oùx étal Neaxoptavot, àXXà pàXXov SpS-ôSoÇot, Stôxt Xéyouatv
à Xéywv ô Neaxôptoç oùx èvexX^O-T] xaî wv xàvavxla Xéywv èvexXfj&rj àv
pàXXov Tj xwv àXXwv êvexa • èXéy/ovxat Sè xal ol Xéyovxeç SXov xaxaôt-
xaaô-fjvat xoü Neaxoplou xô aùppoXov- xaxeStxàa&Tj yàp, Saov rcpôç xô etvat
xfjç rctaxewç aup^oXov • où yàp ï$oùXexo èxxXïjala ûrcô xoîç àX^fréat xoü
f. 126 T auppôXou èxelvou Sôypaat | xal xwv ànrjXXoxptwpévwv xtvàç pexaXapPàvovxaç
^^elpeafl-at, oùS’ oXwç fj{3oûXexo auppôXou xùnov xtvà èv xfj èxxXïjala àXXov
rcapà xôv èv KwvaxavxtvourcôXet pé^pt xôxe xpaxfjaavxa rcoXtxeûeaO’at.
"Oaov Sè rcpôç xfjv Ivvotàv xtvwv pepôv xoû auppôXou, tpeûSôç èaxtv, Sxt
SXov xaxaSeSlxaaxat, Stôxt xà pi] xu^ôvxa àvxtXoylaç rcàvxa eîalv àXTj&fj,
so xal Saa etalv àXTjB’fj oùx èxu^ov àvxtXoylaç aùxtp xoùxtp xtp àXijBqj etvat •
xal Saov rcpôç xaûxa xà àXTjiifj, où xaxaxéxptxat napà xfjç auvôSou xfjç
xi]v àXfptetav ûrcepStxoûaTjç.
5 Mansi, IV, 1348 A ajoute cette note : To tov Nc&ioqIov ov^oXov 13 tlk^-
tpivar. elvat BLO, qui donne un sens plus saisissable. On peut même croire ici à une
distraction de Syropoulos, à cause du second eiï.t]<pévat, qui vient à la ligne 14
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
421
Ç'.’ ’Anô Tfjs TeTfiJpTïjs xaî tâ>v è cp e i; fj ç auvôBwv.
’EtL, f] TETSpTTj aÛVoBoÇ, •f] TtéfJLTtTTJ, fj èXTT) xaî épBÔp] T7]V aÙTYJV
Sôijav e’xov K£pl wO Hv£Û|iaToç, ijv xaî Seurépa. Aià toûto tô èxelvTjç
aû|Ji|3oXov XTjpÛTTouaat nàaai, xal téXelov ànoxaXoûaiv aùxô Tfj; nlaTEWç
|idih)[Aa xaî pjSepitâç npoa^xvjç Seopievov üj àtpaipÉaewç f) SXwç èvaXXayfjç, s
xaî toùç toloûtôv tl ToXpi^aovTaç xaTaBixàÇouai. Toûto Sè xaî nocaTjç
àvàyxigç èaxlv îaxupôxepov, Stl ènlaxeuov aùxai tô IIveû|ia èx toû IlaTpôç
èxnopeûeaô-at xaTà x^v Beuxépav, xaî p.T] è^ecv xtjv ùnap^iv èx toû ïloû
xaxà xtjv xplxijv, xaî Stl ttjv xp(xv]v èn^vouv pjSèv èvavxiwô’EÎaav Tfj nepî
toû Hv£Û|iaxoç SôÇig toû Neaxoplou • si yàp èvôp.tÇov aùxrjv àjiapxeiv oùtw io
cppovijaaaav f) àpiEÀfjaaaav àveÇéXeyxxov èv xoûxtp KEpttBetv tôv Nearôpiov,
aùxai y’Sv al |i£xà ttjv xplxrjv ècppôvxtaav xal Tfjç àX^elaç xal toû
àveniXfjnxou twv èv èxelvfl x^ auvôBtp naxèpwv. Kal toûto SfjXôv èaxtv,
Stl Tfjç toû KuplXXou SôÇïjç ècppôvxiaav, xal Sià toûto Tà xax’ aùxoû
auxocpavxixà xecpSXaia àvefreiiocTiaav • noXXip Sè piàXXov Ecppôvxtaav Sv io
Tfjç SXtjç èxxXrjataç, vjv fj xplxig naplarave aûvoSoç | xal toû pcrj Soxelv f. lj
NeaToptav^v EÎvat, cpaûXov Sôypia toü Nfaxoplou aiwnfl napEX&oûaav xal
|ifj èXéyÇaaav fjôûvavxo S’Sv aùxat al oûvoSol x^j tôte yevopiéviQ auy/jjaet
tô àvemaxâxrjxov elç nàvxa xà toû NeaToplou Tfjç auvôSou, èntypàtpaaat
£Ùnp£nwç tô èvSéov èxelvigç àvanXyjpGiaat xaXwç, f) èv Ttp au|Jt{jôX<p notfj- 20
aaaat xtjv àvocnxuljtv, vj èÇw nou, xal SoypiaxtaaaaL, Stl tô HveOpta ëxeL
xïjv ùnapÇiv èx toû ïloû. ’Eneî Sè toûto oùx ènolouv, êùStjXov Stl xal
olç è|ié|npaTo toû Nearoplou xal olç oùx è|iépnpaTo aûvoSoç ëxelvrç, ècpvj-
aûxaaav afrcai, Tà aÙTà xal auvenaivoûaaL xal auYxaTa|Aejitpô|ievaL orpou,
ware nàaai al olxoup.6VLxal aûvoBoL ènlareuov tô IIveO|jLa |ii) èxrtopEÛEafl-aL 2s
eït’ oùv ëxetv Tfjv ùnap^Lv napà toû ïloû.
El Sè fj èpSo'|iT) aûvoSoç ènaLveî tôv Tapâaiov èv êauTjj XèyovTa, Stl
tô IIv£ü|ia tô àyLov èx HaTpôç Si’ ïloû èxnopeÛETai, aÙTÎj xal tôv Aa-
|iaaxT)vôv èxD’eiâÇei, 8ç IXeYev Stl tô HveOfia èx toû HaTpôç Stà toû Yloû
èxnopeûeTat, àXX’oùx „èx toû ïloû’ |iévoç yàp aÎTioç ô HaTfjp, xal Stl so
toü ïloû HveOpia Xéy£Tai, wç St’ aÙToû cpavepoû|i£vov xal t$ xtIoel |i£Ta-
SiSé|ievov, àXX’ oùx èl; aÙToû èxov Snap^iv". Kal ô |ièv Tapâaioç
elnwv Sti èx HaTpôç Si’ ïloû èxnopeÛETai, oùSèv npoaélhpie nXéov • ô Bè
AafiaaxTjvàç toût’ aÙTà npoTiô'elç, eha xal tyjv Stâvoiav àvanTÛaaec toû
Xeyo|iévou nàvu xaXôç • fj Bè aûvoSoç xal àpicpOTépouç ènaivel xal tolç so
xfjç BiBaaxaXlaç aTÔ|ji|xaatv àyàXXEi Bixaîwç, ware -rf]V àvânTuÇiv toû
Aaiiaaxigvoû, toû Tapaalou Seî vo|aIÇeiv elvat. Oùx àpa f) toû Tapaalou
12 y’ av om L aÂ^^elaç xal om BLO 15 av om L 19 ^my^atpav-
tsç B 34 jtpooTidf/ç BLO
422 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 127 T àvànruljtç ëxet I TL ^otviv rfl vûv àvanrû^et rtvtbv, vjv aùroi rô aûptjSoXov
àvanrùaaouat, Xéyovreç Sri ô Hôç èartv àpxi] xai aïrtoç rfjç roû àytou
IIveû|xaroç èxnopeûaewç, xai Srt rô Ilveûpta ro àytov è/et ûnap^tv
èz roü l’toü xai rà rotaùra. AéSetxrat Sè zat npôrepov txavwç, Srt
s Stà npôD-eatç èv rtp St’Ttoû, oaov npôç rôv rflç alrlaç Xôyov, oùSèv rfl
èx Ilarpôç èxnopeûaet npoarlO-flatv, àXXà St* àXXaç alrlaç Xéyerat" oùrw
Sè aûvoSoç èxelvfl rôv ptaxàptov Aaptaaxflvôv ènatvet, Srt ^warfjpa etvat
Xèyet „roürov StaXàptnovra èv rtp xôapttp, Xôyov Çwfjç èné^ovra". Kat
nàXtv • „Aùrôç ouv, tpflal, rôv araupôv êauroû àpàjievoç xai àzoXouxHjaaç
io aùrtp, ûnèp Xptaroû xai rwv roü Xptaroû è£ àvaroXwv Stà Xptaroû
èaàXntae, ptfl ^oprçrTjv ^yoûptevoç rfjv èv àXXooanfj yevopiévflv xatvo^wvtav
xai rvjv xarà rrjç àylaç roü Xptaroû xaB-oXtxflÇ èxxXflataç àO-eaptov
auaxeufjv xai Xuaawôfl ptavlav, àXXà raûrflv O-ptaptpeûaaç, nàvraç napat-
vertxâjç xai vou&ertxwç flacpaXlÇero pifl àna/&fjvat pterà rwv èpyaÇoptévwv
io rfjv àvopilav".
’Evraü&a xatpèv àv èxot xai rôv rfjç ép3ô|jiflç auvôSou npoa&etvat Spov-
„Merà nàaflç àxpt^etaç, tpflatv, èpeuvfjaavréç re xai Staaxetpàptevot
xai rw axontp rfjç àXfl^elaç ôptoXoyïjaavreç, oùSèv àtpatpoûptev, oùSèv
npoarl&eiJtev, àXXà nàvra rà rfjç xaB-oXtxflç èxxXflataç àptetwra StacpuXàr-
aoroptev xai énôptevot raîç àytatç xai olxouptevtxaîç ê£ auvôôotç, nptôra
pièv rfl èv rj; Xaptnpà Ntxaéwv ptflrponôXet auvaO-potaB-elay/, èrt ye p.àjv
xai rfl |ier’ aùrflv èv rfl O-eotpuXàxrtp PaatXISt nôXet, ntareûoptev etç é'va
8eôv Ilarépa navroxpàropa“, xai rà éjçfjç roü auptjSôXou, wç ûtp’ fjptûv
f. 128 ôptoXoyetrat re xai ntareûerat. Ilept Sè | rà réXfl roü Spou • „'Hpietç, tpflat,
as roùç ilea|jioùç rôv narépwv ^uXàrroptev Tjptetç roùç npoart&évraç fl à^at-
poüvraç èx Tflç xaB-oXtZflç èxxXflalaç àvaB-eptartÇo|Jiev“. Meralçù Sè roû
Spou roùrou, évO-a ènavaXaptpàvet ràç rwv npô aùrfjç auvôSwv ànocpàaetç,
cpflalv Srt „ô[ioXoyoû|iev Sè xai rljv Séanotvav ^ptwv Tflv àylav Maptav
xuplwç xat àXfl&wç Georôxov, tbç rexoûaav, aapxl rôv ëva rfjç àylaç
so TptàSoç Xptarôv rôv ©eôv fj[iwv, xaO-à xai f] èv ’Ecpéatp rô npôrepov
èôoyptàrtae aûvoSoç xai rôv àaejlfj Nearôptov xai roùç àpttp’ aùrôv wç
npoawntxfjv Suàôa etaàyovraç rfjç exxXflalaç èÇtb^flaev“.
’Axouérwaav ol Nearoptavoùç tfyjtâç Xéyovreç" rôv àaejSfj Nearôptov
tî)ç npoawntxijv SuàSa elaàyovra xaî St’oùSèv èrepov èljwatlfjval ^Tjatv
36 épSôpj aûvoSoç, ôare xat aùrf] rô IlveOpta rô àytov oùx èxÊtv ùnap-
Çtv èx roû Eloû è^pôvet, e? xai rôv Tapàatov ànoS^xe^at Xéyovra èx
8 Mansi, 13, 356 A 9 Ibid., 355[ B 12 Xÿiatov : 0eov B 17 Mansi,
13, 376 C 20 olxoviisvLxaïi om B 24 Mansi, 13, 397 D <paal B 28 <pa</l B
Ibid., 377 A
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
423
üaxpôç St’ ïloû xoüx’ èxnopeùea&at, xaî oùSèv àlçtot npoaxtO-évat xô aup-
p6X(p xfjç èv Ntxata xaî èv KwvaravTtvounôXet auvôSou, oùt’ àtpatpeïv •
xal npô aùxrjç fj èxTïj aùvoSoç ènavaÀappâvouaa xà èv xatç npoxépatç
auvôSotç yeyevTipévtr xaî nepl Tfjç èv ’E^éatp pvTjpoveùoutJa, dxoXoùâ-wç
xotâSe Xéyet xaxà Neaxoplou- „Kaî tt;v XtjpôSt; Neaxoplou Stalpeatv ôç s
ântpxtapévTjv fretaç polpaç ànoStôxovreç, âvB-ptnnov ÎStxôç xaî 8eôv
îStxôç xôv èva Xptaxôv SoypaxtÇovxoç xaî ttjv îouSaïxèjv àvaveoûvtoç
Suaaé^etav". üepl Sè toû p.vj Seîv npoartO-évat xotâSe Xéyet • npoxâTxexat
xô aùpfJoXov, ôç ucp’^pôv XTjpùxrexat, elxa èv Ttp xéXet toü Spou Xéyexat-
nToûx(üv xotvuv pexà nâaTjç àxptfJelaç xaî èppeXelaç | nap’^pôv Staxuntü- f.
•9-évxtüv, ôplÇopev étépav nt'artv pTjSevl è^etvat npotpépetv èj yoûv auyypâcpetv
fj auvxt&évat f) tppovetv y; StSâaxetv éxépwç- toùç Sè toXpôvxaç ij auv-
xtO-évat nlartv êxépav t) npoxoptÇetv vj StSâaxetv f) napaStBôvat aùpfjoXov
êxepov xotç èS’éXouatv èntaxpécpetv etç èntyvtüatv àXïjO-elaç è£ éXXTjvtapoû
Tj ê£ touoatapoû v} yoüv alpéaetnç ofaaoûv, rj xatvotptnvlav Tjxot Xéljewç »
ècpeùpeatv npôç àvaxponfjv elaâyetv xôv vuvî nap’ ^pôv Stoptafrévxtiiv,
xoùxouç, eî pèv ènlaxonot elev t) xXîjptxot, âXXoxptouç elvat toùç èntaxô-
nouç xfjç èntaxonfjç, xaî toùç xXïjptxoùç xoû xXxjpou- eî Sè povâÇovteç
elev ij Xaïxot, àvaB’epaxtÇeaB’at aùroùç“. ’E^opev xolvuv èvapyôç èx xtbv
auvôôtüv naaôv xtbv olxoupevtxôv, xaî St’ ôv àvénxu^av, xal St’ ôv oùx so
àvénxu^av, xaî 8t’ ôv âvxelnov xotç aEpextxolç, xal St’ ôv oùx àvtelftov,
xal nâaatç 68otç, Sxt ènlaxeuov èx pôvou xoû üaxpôç èxnopeûeaâ-at tô
üveûpa xô Sytov, xouxéaxtv aïxtov xoû üveùpaxoç xôv üaxépa etvat, où
xôv riov tôv Sè nôv ôpooùatov elvat pôvov xtb üveùpaxt, xal Stà tf]V
xotaùxTjv évÔTTjxa xxjç oùalaç Stà xoû ïloû xoûxo Xéyea&at xal elvat xal se
npoïévat, ôç oùx èxxôç xoû ïtoû ôv npoïôv, àÀX’ àpa aùxlp xal èv
aùxîp, xal Sxt xijv eùayyeÀtxfjv çœvxjv tô „èx xoû llaxpôç èxnopeùêoô-at“
oùxtoç èvôouv, ôç fjpetç vooûpev.
Taùxatç xatç oîxoupevtxalç énxà avvôSotç xaî ènî Otnxlou ôySÔT)
olxoupevtxf] auvâSet aùvoSoç, èv KœvctavtivounôXei auvaO-potaB’etaa, no* s»
pôvxtov xortot7]p7)Ttbv xoü xfjç 'Pôp7]ç âpxtspétoç, üaùXou xaî Eùyevlou tôv
èntaxôntov xal üérpou xapStvaÀlou xal npea[3utépou, èv toû fjpetépou
| aup^ôXou âvayvwaô-évxoç, aùxol ot tonoxTjpTjxal toû nâna ftoXÀà ipôTjaav f.
ùnèp Toü pi) xatvoxopeîafrat pTjSevl xpôntp tô aùpPoXov xal ftoAXà npotïé-
ô-7)Xav xatà rôv toüto ToXpôvtinv î) toXpTjaôvtwv noté, ètp’ olç al StaÀ- es
Xayal xôtî yeyôvaat, nlaxtv Exav-Jjv SeSœxétûç toü tôté nâna ’ltoâvvou
xal St’ èntGxôÀfjç aùxoü xal Stà tôv xortotTjpTjtôv aùtoü, Stt oùSèv npoa-
xllhjai tfy auppôÀtp oùSè poùÀexat âÀAov Spov èv t$ èxxÀTjalqc toü 0èôS
10 Mansi, 11, 640 B 14 ^ékovdiv B
424
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SA1NT-E8PRIT
yEvea&at te xat ôvopàÇea&at, xat toùç pouXigaopévouç noxè xoüxo xatç
aîwvEotç ùnopàXXet notvatç.
THv Sè xô a/tapa Stà xô Staxptô-évxaç xtvàç èv xtp xfjç Sùaewç xXt-
p,axc ntaxeuetv xàv FEôv atxtov xoû üveùpaxoç etvat xa! xfjv èxxXrjatav
s Soxetv aùxotç ouyX'opeîv ‘ t°i»ç xotç àpxatotç èppévovxaç èxàXouv
Neaxoptavoùç, aùxoî ôn’ èxetvwv Apetavot pèv Stà xtjv ôeuxépav aîxtav
xa! xt]v àpx^v, AnoXtvaptaxaî Sè Stà xoùç pafrpoùç xtbv àiçtwpàxwv èv
xf] TptàSt xaXoûpevot. Kaî ëwç pèv xwv xoü <I>wxEou xatpwv xa! ptxptp
pex’ aùxôv xà peXxîw èxpàxet, xaî ol Sfjfrev NeaxoptavoE, xtpôvxt Sè SpB-ô-
10 Soijot xat rjitv aùpcppoveç ^yxov toùç àXXouç, xaî Stà xoüxo xaî oE fjpé-
xepot StrjÀXàxxovxo xauxî nuvS-avôpevot • ùaxepov Sé noxe xà Xe ^Pw vevExijxe,
xaî xô xpaxfjaav ôôypa npoaexé&ï] xai xw auppôXtp, xaî xôxe Xotnôv
àvEaxov 7}V xô xaxôv xaî cpavepwç aùxotç wç àneppwyôatv xafr’ Vjpàç
èxxXrçaEa xaî xaO-oXtxf] xoû Xptaroû npoae^épexo.
io Mexà xaûxa xaî peptxaE xtveç aùvoSot xaO-oXtxwv pévrot xà^tv èv
fjptv eîXïjtputat Stxatwç, wanep xai napà Aaxtvotç xa&oXtxwv auvôôwv
àÇtwpa cpépovxat r; xe xtjv npo<Æjxïjv èpyaaapévv] XWP^ tfjç àvaxoÀtxfjç
f. 129 T ànàoïjç xaO-oatwaewç xaî aE pex’ aùrfjv | èntxupoûaat xtjv npoaxMjxrçv
èxeEvTjv aurai rotvuv at peptxa! xaî xaô-oXtxaî nap’ fjptv aùvoôot xai
20 noXXotç Xoytapotç Stxatotç xaO-oXtxwxepat xtbv napà Aaxtvotç, ouç èx-
xtfrévat vûv nôppw xfjç napoùaïjç èvaràaewç nétpuxev, ànetpijvavxo xt;v
npoafhfpz7]v èxetvwv ànôpXyjxov etvat xaî pjSéva ostv ntaxeuetv, Sxt xô
IlveOpa xô àytov ùtpéarigxev èx xoû ïtoû, rouxéaxtv ô ÏEôç èaxtv atrtôç
xaî àpj(i] xfjç xoü üvetjpaxoç unoaxàaewç. Feyôvaat Sè xotaûxat noXXaî
as xat ènî xfjç xwv Kopvrçvwv ^aatXetaç xai èv AaEqt Quxepov, xwv Aaaxa-
ptwv paatXeuôvxwv • xeXeuxatov Sè ènî AvSpovExou xoû üaXatoXôyou
xaxà xoü Béxxou, àpt&pw àp^tepéwv xaî èntaxSnwv txavtp auyxexpoxij-
pévTj xaî aocpta Sta^epSvxwv xaî dcper^, fj xaî xépov è^é&exo xà xe xoü
Béxxou aupnepàapaxa rteptéxovxa xai àvaB-épaxt xafrunopàXXovxa xaûxa,
so xai xî)v aùxoü xoü Béxxou SpoXoyEav, 'fjv auO-tç àvéxpetpev ô xptaàô-Xtoç,
oùx aîaxuvfreîç xfjv ôeuxépav àpwjatv xwv naxpEwv ôoypàxwv • oùxtvoç èv
xtp xéXet xôpou xàôe npéaxetxat xaxà Xéiçtv
„Où péxpt Sè napatvéaewç xôv Xôyov taxwpev, àXXà Si^ xt xaî ànetXfjç
xaî ^6j3ou xfjç àatpaXeEaç èvexev xoû péAXovxoç npoaxtô-éapev. Ttç oùv
36 ànetX/|'; ’EnetSfjnep ?] iip npô ptxpoû XP^V<P aupPeffyxuta npâ^tç xt;v
èxxXijatav auyxéaaa eîç xéXoç xaxeXupïjvaxo, vjv xa! oîxovoptav xaî eîpï]VT)V
xàvavxEa Suvapévrjv oùx olB’ Snwç, àvôpaaav • S’ aùxi] xat xà npoava-
xexaypéva àXXôxoxa Bôypaxa, & xôv Béxxov ’lwàvvrçv npoaràxïjv ènXoô-
xijaev, èntatpaXwç xaî XEav èntxtvSùvwç eta'rçveyxe, xoüxo Si] xpavtbxaxa
«o xoîç nàat BtoptÇtJpeô-a, tbç et xtç xwv vûv xe ôvxtov àyfrptbnwv xaî xôv
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE	42g
| ùoxepov èaopiévwv xoXpifpetè noxe xvjv xôxe (ivijpioveuO-etaav npâÇtv xaXôç
èafteap^vijv àvaveôaat, i<i re xaxapYijô’évxa XuatxeXôç ^St; Sôypiaxa èni
xfjç fjpiexèpaç èxxXigalaç àvayopeOaat, fj Xà&pa xaî xaxoùpywç ûnoPaXetv,
Ÿ} ela^y’Ptv xoû xaûxa <^poveîv fj ènatveïv etaevEyxetv, fj rt gXwc
piextévat f»nèp xfjç èv fjpitv xal aùfrtç aùxôv napprjalaç, napà tpaüXov xâ
yvfjata xfjç naxpwaç èxxXijataç frépievoç Sôypiaxa, xal xà vüv aùxfjç xaxs
xôv vôfhwv xal àXXoxplwv, êxt xe xal xfjç St’ fjv xaûxa oîxovopitaç xa
npàljewç napeiae^&àpï] xfj èxxXrçaîa Xptaxoû npoaxàypiaxa, xoûxov xal xèn
SÀwç xoùç èx xfjç 'Pwpiat'xfjç èxxXrçalaç è/ovxaç T£WÇ àpuxa&éxwç ètp’ oL
àvwB-ev napà xfjç èxxXrçataç i^piôv èvexXfj&Tjaav, St’ & xal xô |iexaÇt
èntauptpépijxe o/’apa, SéÇaaô’at noxe auvS’Tjaôpievov xal SéÇaafrat nXèo'
xal yvijattùxepov fjnep etwO-etpiev npôxepov npô xfjç nenXaapièvTjç SijAaBî
xaûxYjç oîxovopitaç xaî xfjç ànopXVjxou xal xô xaXtp noXepilaç eîpfjvrçç
xoûxov aùv xtp ànoxfjpuxxov notfjaat xfjç èxxXigalaç, èxxotpat xe xal àX
Xoxptôaat xfjç VjpUïiv xôv eùaepôv èntauvaywyfjç xe xal xotvwvlaç, xal xtj
xoü àva&épiaxoç èntxtpittp cpptxwSet xaO-unopàXXopiev, ènel pwjôè auyyvwaxô
èv àvfrpwnotç èxetvoç, 8ç ptijSè piexà xoaaùxijv netpav xoû npoXapôvxo
xaxoû, |AY]Se piexà xtjv àpxtwç ènevijveypièvrjv xaxaôtxijv nenalSeuxat pi
èntxoXpiâv xoîç xotoùxotç, pujS’ êyvwxe xotç xetptévotç xôv naxèpwv pi
èntxexvàÇeaO-at Spotç, ptijôè piaDijxfjÇ piévetv x$ èxxXïjaliÿ Stà navxôç xa
ûnfjxooç. Kal xaûxa Sfj cp&eYY^pts^a xal StanpaxxôpieB’a xoü xe àvemj
peàaxou, xafhôanep ècpijpiev, ëvexev xal xfjç xotvfjç xôv «pu^ôv ôtpeXeta
nàvxwv, Saot xe vüv | 6nô xijv fjpiexépav etjaepfj èxxXijatav xeXoûat xo
Saot xô piexà xaûxa xeXèaouaiv. ’AXXà pièvexe ol Yv^atot T0<5 ©eoü-, àne
axpe^ôpievot xal ^SeXuaaôpiÊVOt xà xe àXXa xfjç àXïjfrelaç noXèpita Soypiax
xal aùxà xà xoû Béxxou Y£Vv^!JiaTa) ànoaxpecpopievol xe oùx ^xxov xc
aùxôv xal wv ô Xôyos àvôxepov èpiv^afta] xax’ Svopia xà pXàacpTjpta ai
aùxtp ànepeuÇapiévouç xal pié^pt xoüSe oîxetoupiévouç aùxà xal àptexapiéXrjx
axêpYOvxaç • xal ouxwç èxovxwv, pieveî èv ùpitv ô üapàxXTjxoç, où piôvc
xfjç ànô xôv xotoùxwv, àXXà xal xfjç ànô xwv na&ôv xpelxxouç Stacpi
Xàxxwv XùpiTjç ùpiàç ènî piexouala xôv aîwvtwv àya&ôv xal xfjç xotç S
xalotç i^xotpiaapiévrjç piaxaptôxijxoç.
„Kal ûpieCç pièv oùxwç èxotT£ xa^ axo^*îTe ‘ àvayeYpotlM1^1')
xe xal ànôcpaatç vûv pièv napà xfjç èxxXrjaîaç xaxà xôv xfjç èxxXijatt
ànoaxaxwv xal àô’exTjxôv èfjevfjvexxat, pitxpôv Sè ùaxepov xal napà xt
pteyà^ou xptxoû, eî pif] nplv èXfreïv xfjv fjpièpav aùxoû xfjv pieyà/^v Xi
èntcpavfj, ptexavotqt xal Sàxpuat xal àa/éxtp névfret cpfràawatv éauxoi
èÇeXévxeç’ xal y^p eî piexapAjj^aovxat xal npôç xô xfjç pngxpôç fyil
3 xaxovpyaç: x^v<fl<oç B 19 (iti om BLO 30-31 Sia<f>v).ànttv B
426
H. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION Dü SAINT-ESPRIT
éxxXYjata; tpôç yvïjalotç xaî nàXtv rot; tïjç 4,uX^ èvtBwatv Stpô-aXpotç,
ôonep ëÇw tôv npôç aùxôv èpxôpevov oùx èxpàXXet XptaxSç, èntaxpétpexat
Sè pàXXov èntaxpéyovxoç xaî èvayxaXlÇerat, xàv àawxoç xaî rfy/ naxpqiav
oùaîav xaxa^ayôv, xàv ànoXwXôç npS^axov xaî xfjç atpÇoùaYjç pàvôpaç
5 ànoaxtpxfiaav, xàv àXXo xt tôv noppw yeyovôxwv xfjç X^PtT0?> oùrw Si]
xaî aÙTi] auvà^et xal oîxetwaexat xaî eîç ri]V tôv xéxvwv potpav xat
f. 131 ràljtv aùO-tç ëyxaraaT^aet, | pôvov eî B-prçvijaoual noxe xaî èçp* éauxotç, 8
vûv fjpetç nào/opev, neîaovxat • eî yàp xal Vjjjiôv ànoxônxopev, eî xaî Tfjç
tôv eùaepôv èÇopt'Çopev èxxXïjataç, eî rfj tpopepâ xal peyàX’o xfjç àxotvw-
io vrjataç xal àXXorptôaewç tôv ôpD-oSôijwv zaO-unopàÀXopev zaraS’zT], oùx
ôç ècpijBôpevot xotç aùrôv naOàjpaat toüto Spôpev, oùS’ <î>ç xÿ( àno^oXÿj
rôv àySpôv èntxalpovreç. Toùvavxtov ptèv oùv xal àXyoüpev xaî w; àijBôç
ttjv BtàÇeu^tv cpépopev- nXrjv àXXà rtç ^pàç àvàyxï] ènl ttjv npàtjtv raùrrçv
xtvet Suoîv nàvrwç êvexev, Toü re ôBuvijO-évxaç aùxoü; raùrfl xaî ntzpav-
» B-évxaç ènaveXO-etv Stà peravoîaç, xijg ànovoîaç xareyvwxôraç, xaî r^j
èxxXrçala éauroùç àvaaôaaa&at, xoû xe aw^povtaO-fjvat xaî natSeuS-^vat
toùç àXXouç èvxeûO-ev pi] èntroÀpâv noxe toîç ôpototç prçS’ èntxetpetv xaxà
xôv àO-lxrwv pjSé xaxà rôv àytwv veavteùeaH-at, p-^nwç oüxw 0-paauvô-
pevot, xôv aùxôv àpotpôv xaxà xi ùnôBecypa xù^wat44.
20 Taûra pèv èx rôv îepôv è^0^67 auvôSwv. Eî Sé rtç àXXi] aùvoSoç
üarépa toûtwv xàvavrîa xaûxatç vopoO-eret, S flouXôpevoç, à^elç èxetvaç
nàaaç, xaùxijv arepyéxw pôvijv, aùxôç otperaf eî yàp xaî èaxepyev aùxT]
yoüv ràç îSîaç tpïjtpouç, xa^-£7t^v ^7 aùx^ ixpà tôv àXXwv xeî&eaB’at •
rtoÀXô pàXXov, ôtl xal faf>' éauxfjç àvaTéxpantat • TcXrjv yàp xôv àel arep-
23 yévrwv xôv EÎ6v al'rtov roû IIveûpaToç elvat xaî Ttpô x^ç auvoSou, oùôeîç
rôv netaiHivat Boxoûvrwv, fîrcwç 8’ èneîafhyjaav, nâat BfjXov yéyovev,
èvépetve T^j yvôpfl, àXXà nàvxeç Ôpoü tpuyîj rôv tbpoXoyrjpévœv èxel xaî
f. 131T àpv^aet xal pêravoîqc | xal Sàxpuat rôv pexà raüxa péxpt Tfjç xeXeux^ç
Xpôvov auvéÇijaav, auvêtBôxeç éaurolç aï pèv xaxôç xenetopévotç, oï Sè
so xaî replv rteto^vat auvTefretpévotç àXXatç èçanàxatç xe xal auvapnayatç •
pexà Sè xaûxa 0tatÇ xal cpaùXwv xtvôv auvetSîpewv aùxopoXïjaeat npôç
à vopîÇouatv àXXôxoxa Btà ràç npoxetvopévaç acpîat rtpàç, wv xaO-eaTT]-
xuîaç rfjç èxxXijaîaç oùx àv fjXircaav xeù^eaO-af xaî xotaùxatç xtaîv ôç
aùrol xaXoüatv otxovoplatç aupnépaapa auvtaTfiv xetpôvraî xtveç, olç
as toùtou péXet, ün’ aùxôv xôv ttexotijxSrwv àvaxerpappévov xaî StaPe^Xi]-
pévov noXuetSôç • où yàp xijv êvwatv poùXovrat xpaxùvetv, ftoXXoû ye Sel,
àXXà roùç iauxôv ixpoyôvouç àftotpaîvetv Nearoptavoùç xal nàvrwv àv-
frpôftwv àtppoveaxàrouç, Srt aanpà alpéaet roaoûxov XP^V0V SouXeùovreç,
3 èmaTÿsipovtaç L 28 justà ravra: /tevagv BLO
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
427
TflV SX^fretav ùno rtvwv àXXwv XflputToptévflv où npoalevto, iauroùç Sè
tppovtptwrépouç èxeivwv ànoBetxvùetv, 8rt jjlôvoc auvetoov aùroi rflv àXfl-
fretav, oùSè rà èv noaiv wç àXflfrwç eiSéreç xaXwç.
’AXX’ eùye Tflç npôç toùç npoyovouç àvatBetaç ànoXaùouatv • atç yàp
aùroi rtpiôatv èxeivouç npiatç, xaratpeuSéptevot rflç èxetvwv aotpfaç xai s
àperflç, raÙTatç aùroùç àp^tftavrat oî xàç nap’ aùrwv rtjjiàç àpnàÇovreç
rfl xaxfl npooxwpflaet • Xa^évreç yàp ràç rtpiàç, àvafrénart roùç BeSwxôraç
xafrunopàXXouatv, tva napà rwv àXXwv npoaBéxwvrat xat p/îj wç àyfl
Sttbxwvrat, xai oî StSôvreç, raûra auvetBôreç, àvéxovrat. <I>eü' vûv éôet
y’ Sv rwv Tepepiiou frpflvwv, oùS’ èxetvot Sè ijpxeaav àv rflXtxoùrtp nàfret. 10
Tt yàp av yévotro X£ÎP0V I èxxXflataartxflç raùrflç auyxûaewç; Ti f. 185
freoaruyéarepov; Ti pXafjepwrepov raiç ànàvrwv tpuxacç; 8 Sè x®tp8v èartv,
Srt piflBè poûXovrat dira ùnéxetv rotç Suvaptévotç acpiat oupipouXeûaat rà
[îéXrtara, àXX’ wç ànô 0eoO rà ôéov eîSôreç, oùrw xdcfrflvrat, roùç péXrtov
eiSôraç re xai ippovoùvraç npôç Tflv èaurwv yvtùjiflv ëXxetv à^toûvreç • is
aùrwv yàp èart ptôvov tbç àXflfrwç yvwpiflv xai rôv Stà tàç rtpiàç aùroîç
npoatôvrwv oî Sè auvfréptevot rtp èx roû Tfoû èxnopeûeafrat rà üveûpia rô
àytov nporponàSflv tpx°vro nàvreç, tpuyovreç raùrflV tijv SSijav, tbç eïpfltac,
Suoiv piôvov èpi|jietvàvTWv Tfl SôEfl rwv raiç ûnepopiotç èvaxîfrévrwv rtpiatç.
’Axoûaat pièv oùv oùSèv poùXovrat, à|iùvovtat Sè àXXwç xai Stdixouat »o
xai tflv auvootxflv ènavareivouat £à|3Sov • àXX’ oùx °ûtwç i^pietç àXtnfjptot,
ôare auvSStp Stxata xai rtbv àXflfrtvwv auvôSwv èxetvwv roiç ixveotv
ènoptévfl Staxupirreafrat, oùx °ùrw noXèpitot Tflç ^|iôv aùrwv awrflpiaç,
àXX’ e£86reç aùr)]v àXXwç êxouaav ^XP^V> aipoûpiefra npô aùrfjç raïç
àXflfréat xai noXXatç èxetvatç npoaéxetv. Maprùpopiat yàp ràv ®eôv rfjç sms
fjpterépaç auvetSïjaewç, Srt où tpeuSSptevoç Xéyw, eî xai ràç otxoupievtxàç
èxeivaç <auv68ouç oùrwç èvôpitÇov npoxwpfjaat npôç Sç SeSwxaat 4»fltpouç, tbç
aùvotSa raùrfl npoxwpfloàafl (àpxeî yàp oùrwç eînetv xai pii] xafr’ëxaara
è^eXéyxetv), oùSevt y’ Sv èxeivwv èntareuov. Toùrou ptaprùpopiat rôv ®eèv
xai Siç xai noXXàxtç, eîStbç, Srt où tpeùSopiaf nènetapiat Sè, Srt oùB’àôtxâ) so
ri]v àX^fretav ^povwv oùrw nepi rôv èv r$ auvôStp nenpaypièvwv èxeivfl»
| àXX’ ànavrsç auviaaat xai oùSeiç àyvoet • àpvoûvrat Sè pi6vot, oïç Stéffrope f. 13
rà auvetSèç xai otç oùSèv èart xaXenàv noXXà xai npàrretv xai Xéyetv
napà auveiSflatv.
Taûra Sè Xéywv, où Tflv èvwatv èXaùvw, oùSè poûXopiat ràç èxxXïpiaç so
èaxiafrat • àneùxopiat ptèv oùv raûra, rà B’ èvavria roùrwv et5x°Pai xe
fJoùXopiat. ’AXXà roùç aiaxùvflv roaaùtflv tfl èxxXflataç fj|i&v xai rotç
flperèpotç natpâat neptà^avrâç re xai neptàtpovraç eîç tô ptéXXov, Sv
33 xai ttçarreiv om L
428
IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èvSô[iev, xai xpax^aifl xà xfjç ànatSeualaç aùxôv xai novïjplaç,
toûtouç xolvuv ôç xotvoùç èx^pouç cpeûyt» xal ànoaxpèço|iat • aùxol yàp
npôç ëv [Jtôvov Srcep etnov ôpôatv. El Sè voûv ei/ov xa^ npoalpeatv àya-
{H]V xal ei p,f] xexucpw[iévot ^aav ôç ol veôtpuxot, lawç àv Ttç eùplaxexo
s xôv èxxXTjataaxtxôv toûtwv auy/ûaewv àXewpfj, xoû ©eoû xaûxrjv àvwfrev
xaxanè|jtnovxoç xatç xwv eùaeflôv xal voûv è/ôvxwv alxfyaear xal lawç
ndaatç àvdyxatç npàç xijv toû çyjxfjjiaxoç toûtou tpavèpwatv auvrjXaûvovx’ Sv
ol rcpôç fjjiàç 5tacpepô|Jievot vüv xal xtjv rcâatv àpéoxouaav xoû Sôy|iaToç
xplatv, tôv èxeî npoTveTôç Ôpo9-ex7)|iévwv cpavepôç oùxwal xal xotvjj
10 ànayopeuo|jièvwv • fjfiôv Bè nàvxwv xaùxà tppovoûvxwv ànep xal npôxepov
xal yvôp.7) fxtôc Tfjç naxplou Bô^ïjç ùnepaywvtÇojiévwv, ^xtç èarl tô tôv
nàv [ii] elvat xoû nveûptaxoç atxtov xal àpyjjv pjBè êyetv aùxoû to
Ilveüpia x))V Qnapijtv wç àn’ aixiou, ëwç Sv àptetvov xà xotaûxa èEexaai^
xa! xptfrfj. IIapeax>Jliévwv Sè Vjpxv xà ntaxà xwv vüv tt;v nàxptov èXau-
« vàvxwv Bé^av, wç t^jaîv ptâXXov xal aû|i^poveç èaovxat xoü Xotnoü xal èv
f. 133 tqj npôç toùç àvxtBô^ouç àyôvt auax^aovxat | xal xfjç xôv naxèpwv yjjiôv
Bô^ïjç xal eùxXetaç ùnepaywvtoûvxat xal ttjv xaxôç yevoptèv^jv i^xxav
àvapiayèaovTat • npôç yàp èxetvouç fjpttv èaxt xal f] nâaa anouBf). Oûxot
Sè xaMnep ntfrot xtvéç etatv, àxx’ àv èxetvot tpwv^aetav, àvTTjyoûvxeç xat
20 àvTtné|Artovxeç, xal àxx’ Sv BiBayD-elev èxetfrev, ènlavjç xotç àxtvfjxotç axép-
youat Sàyfjtaat, ptij 8uvd|ievot xaXôç èÇexàÇetv OtfJtat Sè xfjç Çrçx'/jaewç
ônoxépwç ywpoûaigç, èfieXXev àv xt yiveafrat Beijtôv  fj yàp èftepatoûT’ àv
xà nenpay|iéva, Xuàvxwv fj|Atv xàç àfJtcptpoXtaç dnâaaç xàç [léxpc xoü vûv
èvoxXoûaaç xôv xfjç éxèpaç Bô^ïjç è^eupexwv, ïj [la&àvxeç nap’ ^[iôv, tbç
3B àpa eùXoywç èvtaxàp.e&a, fj èv x^j xwv tiù^eXou|ièvwv, yoüv èv xjj tôv
p.î] |xe|A^o|jièvwv èTax^aav (Jtotpqr ôv àpt^oxèpwv ei xal B’dxepov f)|itv
èXniÇexat, |iôtXXov xà Seûxepov, èvé^upa xaûxïjç xfjç àya&^ç èXnlôoç I^ouatv
ixavd, àXX’ oùSè B-dxepov tô npôxepov ànoaxpé^ea&at Set, el |ièXXot|iev
SrçXovÔTt [JtaMvTeç xt xal ^[Jtetç ôcpeX^aeaB-at.
3() Aéov oùv xoûtouç è^ ^|iôv aùxôv Svxaç au|JtnpdTTstv i^|itv npàç xà xotaûxa
Sixata Svxa, o'i Sè xaB-dnep épjxafcp xtvl r?j tp^tpcp xfjç npà [itxpoû auvôSou
XP<ù|xevot, oùSa|jt6ô,ev è^DÛa^ tô péflatov xal ùnô xôv aùxijv èijevTjvoxÔTWV
èÇeXrçXeynévfl, ày^ouat ptàÀXov VjfJtâç xal ptàÇovxat Sô^av rcpoaffxaa&at,
fjv oùx’ ta|iev nôO-ev èaxlv, oùxe Xôyov nw xaux^ç péflatov eùpeîv iij ptaO-elv
o» ?]8uvY){h)|iev, oùx’ èaxt xtç ô nelO-wv eùXôywç- xà Sè xaûxïjv Soxtptdaat
Sô^av auvéSptov oùSe|Jilav è^et napà xôv rtpay(j,dxwv aùxôv toü net&etv
laxûv. ’AXXà xfjç p.èv toûtwv Stopfrtbaewç jjteXfjaet Sfjnou 0e<p • i^|ietç Sè
f. 133r xôv npoxet|iévwv | è/wiieêa. ’Ex p,èv oùv tôv fepôv auvôSwv xoaaûxa
8 nàoav L 9 xotvôiQ BLO 20-21 OTÉÿyovoi : aréçvoiç L
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
429
xaî râjv àpxalwv StSaaxàXwv èxet'vwv, oùç èv xj] rà^et twv àrcoaxôXwv
Seurépouç etvat xptvopiev eîç eùXàpetav èxopiev Sè xà aùxà xaûxa xaî èx
x&v StSaaxàXwv xjç èxxXvjalaç xwv pierà xaûxa xj) xe xavovtxjj Fpacpjj
xaî xotç rcpoppïjO-etat StSaaxàXotç xal xatç xotvatç auvôBotç aupttpfreyyo-
piévwv èv rcâat xotç ÎSlotç auyypàpipiaatv.	B
t;'. <’Arcô xoû pieyàXou BaatXelou. >
'O pièv yàp O-etoç BaatXetoç èv xotç ’Avxtpprçxtxotç rcàvxa xà xotvà
Ilaxpî xaî Yltp cpïjat xotvà xaî xtp üveùpiaTt, Atovualtp ércôpievoç èv xtp
rcepî ftelwv ôvopiàTwv Xéyovrt xaî aùrtp- r"Oaa toû üarpôç xaî aùxoü
(SïjXovôxt xoü ïloû), Ttp O-eap/txtJ) üveùpiart xotvwvtxwç xal i^vwpiévwç it>
àvaTt'Oajatv ô B-etoç Xôyoç“. ’EvxeüB-ev èrctxstpoûpiev oùrwç- Eî rô rcpo-
jiàXXetv xotvôv èart Ilaxpî xaî Tiff), xaî rip üveùpiart xotvôv eaxat• àXXà
piijv où Bùvaxat etvat xotvôv xtp üveùpiart • oùBè tw ï’ûp àpa xotvôv èaxt.
Kal Srt ptèv oùx èaxt xô rcpopàXXetv xotvôv xaî tw Ilveupiart, aatpéç èaxtv
aùxôO-ev xaî où Set rcoXurcpayptovetv. CH Bè àxoXouD’ta èx toü BaatXelou ts
xaî xoü Atovuatou pepatoürat rcàvu aacpèarara, wç rcpoetprçrat • ôaxe xaî
tô aupircépaapta àX^O-éararov èart. Kaî oùrwç ëwXà eîat rcâvra rà èrct-
XetpïjptaTa rwv ^piîv Statpepopiévwv, St’ wv netpwvrat aupircepatvetv, Srt xô
rcpopàXXetv xotvôv èaxt Ilaxpl xaî Ftw- toùtou yàp xetpiévou, aupircepav-
tHjaerat xô àSùvaxov xaî rô rcpopàXXetv ùrcàp^et xtp Ilveupiart eî xaxà so
rôv Atovùatov rà xotvà Ilarpî xal Hw xotvà èaxt xaî rep ÜveùpiaTt, xaî
xô àSùvaxov où Btà xà râjv StSaaxàXwv àÇtwptara, àXXà Btà xi]v èxelvwv
B-èatv àxoXouIMjaet. Kal àXXwç èntx^tpoûpiev. Tà xotvà eîrcwv ô Atovùatoç
Ilarpt xal ITtp, elxa èrce^épxexat | xarà piépoç Xéywv • ràç 0-eoupytaç, rô f. 134
aéflaç, rijv rc^yalav xaî àvéxXetrcxov alrtav xaî Stavopiijv xwv àyaO-ftv as
Btbpwv. Etra auveXwv Xéyet „rà O-eorcpercij rcàvra“. Oùxoüv rà O-eorcpercf;
rcàvxa, wç SXfl xjj O-eap^ta rcpoaôvra, où/ ôptÇovxat èv rtp rcaxptxtp rcpo-
atbrctp, àXXà xaî rcpôç xôv Ftôv Sta^alvet' Saa S’àv pii] eo; freorcpen'îj
ptïjSè tü SX^ O-eap^ta rcpèrcovxa, raûra oùSè rip Ytw rcpoaeartv. ’Ev roùxotç
Sé èart xaî rô rcpbpàXXetv rcpoawrctxôv yàp èaxtv, oùx ^Xifl B-eapxl? 30
rcpércov. Kaî ptopipoûpiev oùrw xôv Xôyov • OùSèv 8 pii] B-eorcpercéç ré èart
xaî SXfl r^ O-eap/la rcpoaôv, Sùvarat etvat llarpl xal Hep xotvôv àXXà
rô rcpopàXXetv xô Ilveüpia rô àytov rotoüxôv èaxtv • où yàp èart 8,eorcpercèç
oùSè xj] SXfl freapxla rcpoaijxov • rô rcpo^àXXetv àpa oùx fart xotvôv Ilarpî
xal ITw. ’H piàXXov oùrwç- Ilàv 8 rip llarpl rcpoaôv oùx êart 8,eorcpercéç, »s
rouréartv 8Xtq xj) 0-eapxta rcpoai]xov, roü üarpôç èaxt piôvou- àXXà rô
7 P. G., 29, 712 A 9 P. G., 3, 637 C 19-20 ovun^alvecai. BLO 28 oaa
à'e (iri L
430
II. DEUXIEME TRAITÉ 8ÜR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
npoPàXXetv xô Üveûpia xô àytov èaxt xt npoaôv xip üaxpi où O-eonpen&ç
oùSè xfj ôX-g ô'Eapxta npenôvxwç • xô npopàXXetv àpa xô üveûpia xô àytov
gaxt xt xtp üaxpi piôvcp npénov.
Aéyouat pièv ouv npôç xaûxa, Sxt npoaôv àv xal xtp üveùpiaxt xô
o npopàXXetv, e? ptrj èvavxtov r^v xtp Xôytp xoû üveùpiaxoç x^j IStônjxf
àXXà Stôxt Tip Xôytp xoü Roü t, xÿ( IStôxTjxt où npoataxaxat, Stà xoüxo
xotvôv èaxt xtp Rw. Dôxepov oùv èvavxtoûxat xtp Xôytp xoü Roû 7] xoû
üveùpiaxoç xô npopàXXetv xai xôv Rôv f) [atj, ùaxepov èÇexaalHjaexat  vûv
Sè àpxet S cpaat nept xoù ÜVEÙp^xoç è^exàÇetv. <I>aaiv Sxt npoaôv Sv xai
io xw üveùpiaxt xô npopàXXetv, si jjitj àSùvaxov r^v xoüxo Stà xô npoataxaaO-at
x^j xoü üveùpiaxoç tStôxTjxt npopXrjXOÜ ôvxoç. ’AXXà xoüxo oùx èaxtv
f. 134v | àvaaxeui] xwv ^piexépwv èntxecpTjpiàxwv, pspalwatç ptèv oùv. *Eaxt yàp
àSùvaxov xat xax’aùxoùç rcpoaetvat xip üveùjjiaxt xo npo^SXXetv • xoüxo
Sè xô àSùvaxov ènexat xip xôv Rôv npopàXXetv x^j Suvàpiet xtbv xoû Ato-
15 vuatou xai BaatXelou Xôywv. Oùxoüv Stà xoüxo xai xô xôv Rôv npo-
pàXXetv àSùvaxôv èaxtv <p yàp àxonov ènexat xai àSùvaxov, xai aùxô
àSùvaxov èaxtv àSùvaxov Sé èaxtv ànav, Snep rjv àv, si |1ï) xt èxwXuev,
ewç àv fj xô xwXùov • xai xà àôùvaxa nàvxa Stà xt xwXùov aùxà elvat i)
èvoe/eafiat etvat, etaiv àôùvaxa, ènei el pii] xt èxtbXuev, fv àv Suvaxà.
20 Aùxoi Sè èotxaatv àiçtoûv, Sxt xà xotvà Ilaxpi xai Rio, Saa npôaetatv f]
npoaetvat Sùvavxat xip üveùpiaxt, xotvà eiat xat xip üveùpiaxt. ’AXX’ aux/j
npoaSajXTj xai ô npoaôtoptapiôç oùxe xtbv StSaaxàXwv èaxt, xai oaov xô
ècp’ éaux’Â àSôXeaxov noteï xôv Xôyov • oùSèv yàp àXXo Xéyouatv i) Sxt xà
npoaôvxa xw üveùpiaxt, xip üveùpiaxt npôaeaxtv.
as	B-'. <’Anôrp7jyoptouxoû@eoX6you. >
’Ext rprjyôptoç ô ©eoXôyoç. „Toûxô èaxt, cpùatv, vjpitv ô üaxijp xat
ô Rôç xai xô Ilveüpia xô àytov 8 piév, yevviffcwp xai npofioXeùç, Xéyw
ôè ànaO-tbç xai à^pôvwç xai àawptàrwç' xwv Sè xô ptèv yévvrçpia, xô Sè
npépXT]|Jia“. 'O Sè Atovûatoç Xèyet, Sxt „xô xoû üaxpôç ôvopia xai XP^a
so xai Roü xai àytou üveùptaxôç eiat Staxexptptéva, oùSepttâç àvxtaxpocp^ç
èv xoùxotç SXwç xotvôxTjxoç ènetaayopiév7]ç“. Kai T1'!01 T°ü üaxpôç
où ttjv oùatav àXXà xtjv tStôxîjxa, $jxtç notet aùxôv üaxépa etvat xai
ôvopiàÇea&at. Kai ô Fpiçyôptoç Sxav Xéyfl • xoûxô èaxtv ô Üax^p, xô xoû
üaxpôç ôvopia è^Tjyetxat, où xijv ùnoxetpiévTjv vq IStôxijxt cpùatv, wç oùxwç
f. 135 einetv, StjXoüv poùXexat. ’EvxeûO-ev xotvuv auXXoytÇôpiEiIa oùxwç' | Tô xoü
üaxpôç ôvopia xai XP'*^ Èaxtv àxotvtbvrçxov xotç àXXotç Hetotç npoaànotç
xai ôtaxexptpiévov XP'^lJta ^art T0° üaxpôç ùnô xip roû üaxpôç ôvôptaxt
3 -ti om BLO 26 P. G., 86, 76 B 29 P. G., 3, 640 C 31 èv rovrotç om L
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
431
tô yevvi]ropa Etvat xal npopoXéa’ tô yevvïjopa àpa elvat
xat npopoXéa Staxexptpévov èartv èv rip llarpl xal àxotvtûvrjrov.
’Ev raûvfl r$ npo/wp^aet roü Xôyou navra elalv àvavrlppTjra • St’tov
yàp ênerat rà aupnépaapa, rà pév èartv èx roü Atovuatou, rà Bè èx roü
Fprçyoptou roû OeoXôyou. ’EXéy/ovrat Sè èvreûfrev xal ot Xéyovreç, Srt 5
rà npo^oXéa elvat 7] npo^àXXetv où Staxplvet ràv llarépa xal ràv ïlôv.
’ünàrTjvrat Sè Stà rà roü üarpôç Svopa, Srt efotxûç ràv yevvôvra arjpatvet
xat Srt oùrwç npà; ràv Hôv ri]V àvrlO-eatv e/et P^vov, xal ô Flàç xarà
roüro pôvov ri]V àvrlO-eatv ë/et npà; ràv llarépa. ’E/prjV Sè aùroü; èv-
O-upjO-vivat, Srt où rà ovopa roü üarpôç etval tprçatv àxotvtùVTjrov, àXXà 10
xal rà xpijpa’ rà Sè narptxàv XP’Gpa tô yevvàv elvat xal rô npopàXXetv
ol StSàaxaXot Xéyouat. Atô Sijnou où pôvov ô Elôç Staxplverat roü Ilarpàç
rip pi] üarijp elvat, àXXà Si] xal rà Ilveüpia, oùrto Xéyovroç roü Nûaaijç,
w; xal npôrepov etprçrat, èv roîç npàç Eùvôpitov, Srt nrtp llarpl xarà rà
àxrtarov auvanrôpevov, nàXtv àn’ aùroü rip p)] üarijp elvat xafrànep is
èxetvoç 8taxwptÇerat“. "Oanep oùv Staxptvôpevov rà Ilveüpia aùroü rip
pi] üarijp etvat, où rw pi] yevvàv pôvov, àXXà noXXip piàXXov rip p); npo-
PàXXetv Staxplverat’ roûrcp yàp IStwç à üarijp npàç rà üveûpa rijv àvrl-
üeatv èxet, oùrw xal ô Elôç aùroü Staxplverat rip pi] üarijp elvat, rou-
réart pijre yevv^rwp, pijre npofioXeùç. Et S* èv rip Ilarijp ôvopart rà 20
yevvàv neptet'xero pôvov àet, | tpeüSoç àv rjv, Srt rà üveûpa ^wptièerat f-13
roü üarpàç rcp pi] Ilarijp elvat i^youv rip pi] yevvàv où yàp roùrtp npo-
Tjyoupévwç, àXXà rip pi] npo^àXXetv pàXtara Staxplverat, xe^ôpiarat Sè
xàxelvw. ’Exopev oùv npàç roîç àXXotç xàvreû'frev, Srt ô üarijp pôvoç
èarl npofioXeùç roü Hveûparoç elr’ oùv alrtoç xal àpyjj rfjç aùroü ûnoarà- 26
aewç xal èÇ aùroü pôvou èxnopeûerat etr’ oùv ücplararat npoawntxwç rà
Üveûpa rà àytov.
'Opolwç èntxetpoüpev xal nepl roü Etoû’ OùSèv Set nXèov ^povetv
nepl roû Eloü roü Oeoü 7] Snep Xèyouatv ol StSàaxaXot elvat aùràv ràv
Hôv àXX’ol StSàaxaXot Xèyouatv aùràv roüro elvat, yévvTjpa pôvov xarà so
rijv IStôrTjra xal oùSèv ërepov  oùx àpa Set roürov xal npo]3oXéa elvat
ntareûetv. El Bè yévvîjpa pôvov elval çaat, BîjXov èx roü npoxetpévou
ÊTjroü roü rpTjyoplou’ „Toûrô èart, tpïjat'v, rà üarijp, yevvijrwp xal npo-
PoXeûç, xal roûrô èartv ô Flôç, yévvTjpa, xal roürô èart üveûpa, npô-
[JX7]pa“. El Bè ^Set ràv ïlàv xal npopoXéa etvat, ôanep elnev Srt ô se
üarijp yevvijïwp èarl xal npopoXeûç, otirwç elnev àv, Srt roûrô èartv Flôç,
yévvTjpa xal npo^oXeûç • xal et roûr’ éXeyev, oùSèv àv 7]V Suaxepèç voetv
3	L 11 to devant Ttpo^àZÂe^- om BLO 14 <ûj npôrspov L
P. G., 45, 336 C
432 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
aùxtxa, 8xt tô Üveûpia Tcp6pX7jp.cc ov, xoü ce üaxpôç èaxt zal xoO ïtoû,
npopoXéwv ovxwv xal àpi<poxépwv vûv Sè Xéyovxoç xàv pièv üaxépa yev-
vïjxopa xal npopoXéa, xwv 8è xà p.èv yévvrçpia, xà Bè npôpXijpia, ôanep xà
yévvzjpia piôvov èaxl xal piôvou xoü yevv^xopoç Yévvrjpa, oûxw xal xà npô-
& pXrjp-a piôvov xal piôvou xoü npo^oXéwç elvat voetv Set nàaatç àvdyxatç-
npopoXeùç Sè xal yevvïjxwp pôvoç èaxîv ô üaxïjp aùxtp tw OeoXôytp xaXwç
èntaxaptévqi StoptÇetv xal àxptpoûv nepl twv xotoùxwv.
f. 136 ’Ext èntxetpoûpiev nepl aùxoü xoü Ttoü xal oùxw;- OùSèv npoawntxàv
Set xaxï]yopetv B-etou xtvàç npoaônou, onep oùx èaxtv èx xoü Xôyou ttjç
10 tStôxTjToç aùxoü  àXXà xà npo^àXXetv èaxîv oùx èx xoû Xôyou xfjç tStôxv]-
xoç xoü Yloü, npoawntxàv ov xal oùx oùatâ>8eç- xà npo^dXXetv àpa où
Set xaxijyopelv xoü Yloü. 'H npwxrç npôxaatç ipavepd- yj Seuxépa Setxvuxat
Stà xoû aùxoü Tp^yoptou- cpajal yàp èv xtp npàç "Hpwva Xôytp • ,,’AXvjO-wç
utàv xàv Ytôv, Sxt piôvoç xal ptôvou xal piôvwç xal pôvov (où yàp Ilaxfjp),
15 xal SXov ufàç xal SXou“. Etnwv xotvuv Sxt pôvov ulôç, oùSèv àtpfjxe
nXéov Çzjxetv etntbv Sè oùSè yàp üaxfjp, xal èxt ptàXXov èjSepatwae xàv
Xôyov • üaxàjp Sé èaxt xax’ aùxàv yevv^xwp xat npo^oXeUç. Oùxoüv oùx
èaxtv ô Ylôç yevvfjxwp xal npo^oXeiiç. üpoaB'elç Sè xal Sxt SXov utôç èaxt,
xà aùxà nàXtv èSfjXwaev, Sxt SXov xà tStxàv aùxoü elvat xal ùnoaxaxtxàv
so èv xtp yevvàaO-al èaxtv. "OXov ouv etnwv, oùSèv àcpfjxev èljw.
t'. <”Ext ànà xoü aùxoü xal àXXwv B-eoXôywv Stà xfjç
npoawntxfjç tStéx7}Xoç.>
vExt nàaa EStôxzjç npoawntxf] èv xotç Q’etotç àxtvrjxôç èaxt, xal où
as ptexanlnxouaa npàç àXXo npôawnov- àXÀ’fj àpx)] za^ tô alxtov SStôxrjç
xtç èaxt Helou npoawnou xoü naxptxoü- fj àpXT] ^Pa zaL Tà aÏTtov àxlvrj-
xôv èaxtv èv xtp Ilaxpt, xat où pœxanlnxet npàç àXXo npôawnov. 'H petÇwv
cpavepà Stà Ypr/yoptou xoü ©eoXôyou Xéyovxoç- ,,'H yàp IStôxzjç àxtvyjxoç-
y nwç àv IStôxzjç pslvoc, xtvouptévT) xal ptexantnxouaa“ ; 'H èXdxxwv tpa-
30 vepà Stà xoü aùxoü Fpïjyoptou’ aùcàç yàp xàç xwv B-etwv npoaônwv
napaStSoùç IStôxigxaç, oùxw tpvjalv • „Al Sè IStôxrjxeç llaxpàç pèv àvàp^ou
f. 136t xal àpxfjç èntvoouptévou xal Xeyopiévou- | àpxfjç Sè ôç alxtou xat niyyfjç
xal wç àïSlou ^wxôç • „Yloü Sè àvdpxou pèv oùSaptwç, àpxfjs Sè xwv SXwv“.
Kal aùxôfrev Sè aacpéaxaxôv èaxtv- ô yàp üaxTjp èv xotç Q’elotç npoatbnotç
so npoentvoetxat ôç atxtoç • navxl Bè npwxtp xà xfjç àpxfjç Svopta xal npâyp,a
npoaéjxet ISlwç- xtp 6’ èx xfjç àpxfjç Svxt îjxtaxa npénet elvat àpxz] twv
7 axpi/îtüç B Après roiovttov, BLO ajoutent: tp rjvvâôei xal o Xiymv' nf^ovoç
amoç ô Ilrtrrir^. Celui-là est saint Jean Damascène 13 P. G., 35, 1221 B
28 P. G., 36, 348 C 31 P. G., 35, 1073 A
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRËCQUE	433
ôjioxaywv, xoû re IlZàxwvoç oùtwç àÇtoùvxoç nàaav apyr^v àyévTjxov,
zal ’AptaxoxéXouç èv xotç piexà rà cpuatzà, Xéyovxoç, otc nàaf) àpyj) ëveaTt
tô npwxov, zat toù KuptXXou èv xpiazatBexàxw twv W^aaupwv• „Ilwç
oùv ô llar^p eùpe^aexat twv nàvxwv apx^j5 aùvB'exoç wv xafh’ ûpiàç xat
oùx ànJ^oûç; xatxot xŸjç àpy^ç oùSèv npoenivoeîoll'at SùvaTat11, xat Baat- s
Xetou èv xotç npôç Eùvôpitov „OijTe yàp àp/ïjç èaxt Tt vofjaat npeapùxepov •
où yàp et’ àv et?) cStpx^j, etnep èyet Tt éaux^ç èlçwxépw11. Et xotvuv tÿjç
àpx^s oùSèv npoentvoetTat, toû Sè ïtoù npoentvoetTat ô Ilaxrjp èvSov èv
t?) tkoTTjTt, ô ïtôç evoov èv t?) freôxTjxt oùx èaxtv àpx^, àXX’ ô llax^p
piôvoç, où piTjSèv npoentvoetTat.	10
’AXXa cpaatv Sxt xal tov l’tôv toû 0eoù àpyl^v Xéyet ô StSàaxaXoç
oùtoç- tpr/al yàp- ,/H èx x^ç àpxÿç àpX*i> to toû cpwxôç tpwç“, xat
Tà TotaùTa èv xtj> etç tô Ilàaya Xôytp, nept toù l’Eoû toûto Xéyœv. Oùxoûv
lotÔTTjxa toû Ilaxpôç ttjv àvapyov àpyî)V etvat Xéyet, où tt)v àpy^v ànXtbç-
Silev Ttp ptèv àpxî) etvat éxàxEpoç xotvwvoûat- Statpépouat Sé, Sxt ô pièv is
llaT^p àvapyôç èaxtv àp/t?), ô Bè l’tôç apx^l «PX^S- Hpôç xoûxo xal
npônepov et'prjxat xat vûv aùHtç ^xéov • npwxov, ont ô ©eoXôyoç où Xéyet
xôv IlaTépa âvapxov àpy^v, àXXà àvapyov xat âpyfjv, ànep et xaî xaùxôv
xt poùXexat àpicpw, àXX’ où xôv aùxôv xpônov- tô ptèv yâp èaxtv | ànoXeXu- f. 13'
jiévov, xà âvapxov • Bè àpxlj àvacpopàv Ttva npoavjptatvet. Kéypirjxat 6è 20
xuptwç xÿj àpy7(, oxt nâaa âpxi] xuptwç Xeyojiévr( àvap/ôç èaxt xal âyévrçxoç.
Kat àpxî]v Sè èlç àp/v)ç Xéyet xàv l’tôv, oùx ^PX^ ^axtv 7)pyptévir],
àXX’ Sxt xwv xTtaptaTwv àpyè) wv xal x^j npôç aùxà napaHéaet àvapyoç
wv wç ô üaxrjp, èv éauxtp ptévxot ye xal v7t npôç tôv Ilaxépa napa&éaet,
èç àpxïjç èaxtv aùxoû xoû IlaxpSç, oxt xw yeyevvfpfl’at nàvxa ÊX£t za‘ 26
yeyévvTjxat nàvxa ëxwv.
CO pièv oùv Ila~7]p ânXwç èaxtv àpxrj, oxt xal àvapxoç xal Sxt nàvxwv
xwv èlçw xe xal èvSov Ô7)).ovôxf ô Sè l’tôç, ptexà npoaStoptaptoü, Sxt xe
èz xoû IlaTpôç yeyévVTjxat zal ort oùz èaxtv àpyj] O-eÔTTjToç, àXXà xôv
ëlçw nàvrwv. Kat oùxwç où xtp àvàpytp xal pti) xà xfjç àpyf)ç ovopia Stotaet »o
èv naxpî xat l’ttp, àXX’ 8 xal ptetÇôv èaxt, tÇ» xe nX7]Het xat x^ çpùcÆt
xwv éxaxépwHev npoayopiévwv- ô ptèv yàp IlaxTjp àpyr) èaxt ttjç B-eôxvjxoç,
xal St’aùxTjç xwv xTtaptâTwv èaTlv apyr/ ô Sè ïlôç xoû 0eoû àp/é) èaxt
twv ôvtwv ptovov, où tt)ç HeÔT7)TOÇ, xal toûto oùSepitav ûtpeatv èv Ttp Ttip
notet toû Oeoû, xoùvavxtov ptèv oùv • tô yàp yeyevvTjaO’at aùxôv nàvxa sr>
éyovxa xà xoû üaxpôç âyafrà xal rà x^ç 0-elaç cpùaewç SSttbjjtaxa oùx èà
aùxôv àpyî'jv {J’edxTjTOç etvat, àpyi)v Sè piôvov xwv ovxwv, Sxt ©eôç èaxtv
àÀTj&Tjç. Et yoüv xô ttjç àpyÿ)ç ovopia èv tw üaxpt ùneppàXÀet xe zaî * *
3 P. G., 75, 225 B 12 P. G., 36, 633 C
(Lùuvres de Georges Schoinnoe. II.
28
434 IL DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ùnepexreîverat, Sti xaî rfjç O-eÔTTjrôç èaTtv àpxf], àXX’ èv tt( npôç rà ôvra
napaftèaet èntav;ç re èartv èv üarpî xaî Tftp xaî pta àpxrj èart nàvrtnv
tûv ovrwv ô üarfjp xaî ô YEôç xaî èv àvapxov. 'Qaaùrwç Sè xaî tô
Ilveûpa, aùroû toû Tpr^yoptou XÉyovTOÇ’ ,,’Avapxov, àpx-^, xaî rô pera
f. 137 v xfjç tèpx^s, eiç 0eôç“. Etra | è^ïjyoupévou • /Ovopia Sè, rtp pièv àvàpXT»
IlaTTjp- rjj Sè àpxü, ïïôç- Ttp Sè perà rfjç àpxfjç, Ilveüpia àytov“. ’ISoù
xaî rà; rpetç ùnoaràaetç àpx^v etvat Xèyet twv ôvrwv. Eî yàp perà rfjç
àpxfjç èart rô Ilveûpa, eùSrjXov Sri oùx èartv èx rfjç àpx^ç- rà yàp èx
rfjç rotaùrTjç *PX% ùarepa Tfjç àpxfjç- xal ô üarr|p àvapxoç ojv, àpx^
10 èart • rw yàp àvàpx<p npoa^zet nàvrwv elvat àpx^v, ware ptav àpx'/
etvat Xèyet rôv Ilarépa xaî rôv Ttôv xal rô Ilveûpa, xaî rf; npôç rfjv
xrtatv napaO-èaet èv àvapxov, Srt où aùarotxà eîat rotç xrtapaatv, oùSè
è’vexev roû ùnoar^vat ttjv xrtatv raûra npofjXô-ev, àXX’ èv éaur^ pèv
Tptàç rtp àvàpx<p xa’t rtp èÇ àpxfjç Stev^voxe* npôç Sè rfjv xrtatv rôv
io Tfjç àpxfjç Xôyov waaùrwç èx^t xaî ànapaXXàzrwç, Srt àpxfj èart raÛTïjç
SXtj, npwTT] re xaî àvatrtoç.
"On Sè raûra ceX-rjO-rj etatv, aùrôç ô Tprjyôptoç fjpâç èxStSàaxet. üepî
pèv yàp roû üarpôç oùrw Xèyet- „Mtzpwv yàp Sv etTj xaî àva^twv àpxfy
pi] 9'eÔTTjroç wv atrtôç rfjç èv Yttp xaî Ilveùpart B-ewpoupèvrjç1'. Kaî
20 nàXtv • „"Oatp rtptwrepov 0eôç xrtaparoç, roaoùrw peyaXonpenèarepov r^
nptbrfl atrta O-eôrTjroç etvat àpxîjv f) xrtapàrwv, xaî Stà iheôrrjoç péaTjç
èX&etv ènî rà xrtapara t; roùvavrtov roùrwv èvexev ûnoarfjvat fheôr^ra-
o Soxet rotç Xîav êEeraartxotç ne xaî pered)poiç£<. üepî Sè roû Tîoû
àvàpxou pèv ^Tjatv oùSapwç, àpxfjç Sè rwv SXwv, npôç SiaaroX^v STjXaSrj
25 roû Ilarpôç, ov etnev àpxîjv 3-eôr>jToç. Kaî aùrô Sè S tpTjat nepî roû
üveùparoç, ort perà rfjç àpxfjç èart, rt àXXo t) tov Eîôv oùx àvatpèpet
npàç rô Üveüpa rà àytov tbç àpxrjv aùroû, àXXà npôç tt/V xrîatv, npôç
fjv xaî rô üveüpa rô àytov perà roû Ttoû wç àpxi] àva^éperat, t) pàXXov
f. 138 eînetv, npôç a fj xrtatç | ôpotwç àvaçèperat ; Eî yàp àpxT]v X)8st rôv Ttôv
30 npôç rô üveüpa, oùx àv tJv eùXoyov etnetv „rô Üveüpa perà rfjç àpxfjç41,
àXXà pàXXov „èx rfjç àpxfjç11. Ttp Sè TpTjyopttp roùrip zaî ’AO-avàatoç xaî
BaatXetoç, ô pèv rô rfjç àXitjO-etaç pèXoç npoavaxpoùerat, ô Sè auvàSet
yvTjat'wç- o pèv ’AO-avàatoç èv reaaapaxoartjj èzrtp zeçaXattp nepî rfjç xarà
cpùatv îaoTTjroç rwv 0-et'wv npoawnwv oùrw Xéywv- „Tt èart 0eôç;
as nàvrwv àpxi] xarà rôv ’AnôaroXov Xéyovra- , Etç ©eôç ô üar/jp, è^ où rà
nàvra1- xat yàp ô Aôyoç èÇ aùroû yevvTjrwç, zaî rô Üveüpa èÇ aùroû
êxnopeurwç. Etra nâaa xrtatç Stà roû Aôyou èv Ilveùpart auvèarr]
4 P. G., 36, 467 A 5 é^yoùusvoç B 18 P. G., 35, 1072 C 20 Ibid.,
1157 C Tiuiwtfÿoç B 34 P, G., 28, 72 D 35 I Cor. 8, 6
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE	435
STjjjitoupytxwç41. ’IBoù yàp èvraûO-a ràv pièv llarépa roû ïtoû xat roû Üveû-
piaTOç <*PX^V [Jtôvov aùrôv Xéyet, rôv Sè ÏEôv xat rô üveûpia pierà roü
üarpôç àpxrjv nàaTjç r^ç xrEaewç- Stô xal àpyjjv nàvrwv rôv üarépa
xaXet, npoe^eXôptevoç aùroû rà l'Stov, Srt YEoü xal üveûp.arôç èartv àp^rj
tpuatxwç. 'O Sè BaaEXetoç èv rotç npôç Eùvôpitov „'O yàp rôv Ytôv e
àvatpôv, ^TjaE, ttjv àp)(Tjv Tfjç rwv oXwv orjitoupytaç àvetXev • àp/et yàp
Tfjç ànàvrwv ûnoaràaewç ô roû ©eoü Aôyoç, St’ où nàvra yéyove1'. üoû
rotvuv ô ÏEôç àp)(T] toû üveûpiaroç Xéyerat; OùSaptoû. Eî Sè rôv ptèv
üarépa àpyjjv ô’eô’njroç Xéyouat, rôv Sè YEôv àp/)jv ttjç nàvrwv ùnoaràaewç,
St’ ou nàvra yéyove, xal àp/j,v rwv SXwv, oE aupinepaîvovreç èvreüO-ev 10
xal rôv ÏEôv àpyjjv £-v«i toü üveûpiaroç xaE ttjv Stà npôO-eatv èv rtp
St’EEoü aTjpiaEvetv atrfav navra^oû, axonetrwaav Snot tpépovraf ^pietç
yàp oùSè pouXSpteO-a auXXoytÇeafrat xar’ aùrwv tpetSot rwv àrônwv, àXXà
npôBvjXôv èart rt àv rtç etSwç auXXoyEÇotro rotç eEBôat, xàv Vjpietç atwnwpiev.
ta'. <Kat aûO-tç ànô roû aùroû xaE rwv àXXwv Stà roû f. 13>
„nXï]V Tfjç aîrtaç“.>
”Ert PpTjyôptoç ô ©eoXôyoç èv rw Xôyw, w ëntyéypanratKarànXouç’
„üàvra Saa èxet üarT|p, ^Tjat, roü ÏEoü, nXrjv rfjç aîrEaç". Taûra Sé
«yrjCTt nepE rwv êvBov rôv Xôyov notoûptevoç, xal ànpoaBtopEarwç Xéyet, jjitj 20
StSoùç nàpoSov rotç ànô twv xrtaptàrwv tj rfjç xarà rà yevvâv aîrt'aç
rôv Xôyov Xûetv èO-éXouatv. Eî rotvuv ô üarijp atrtoç èartv YEoû xat
üveûpiaroç wç yevvwv xal npo^àXXwv, ô Sè Ytôç oùx èartv atrtoç xarà
rôv StSàaxaXov, oûre yevvrjrwp oüre npopoXeùç àv et'rj. Bepatoüat rôv
Xôyov, èvfrev ptèv ô MàÇtptoç Xéywv, Srt oE èn’aùroû 'Pwpiatot oùx ènoEouv as
aÏTtov rfjç roü üveû[JiaToç èxnopeûaewç rôv YEôv, xal XEav roûrouç àno-
Sexôptevoç’ cpTjaE yàp oùrwç èv tt) npôç Maptvov èntaroX^j- „Twv roû vûv
àytwràrou nàna auvoôtxwv, oùx èv roaoûrotç ônôaotç yeypà^are xe^a-
Xatotç oE rfjç paatXESoç rwv nôXewv èneXà^ovro, SuaE Sè ptôvotç, wv rô
ptèv ônàpxet nepE 0-eoXoyEaç, Srt re, ^Tjatv, eïnev èxnopeûeaO-at xaE èx so
roü Ytoü rô üveûpia rô àytov, rà Sè àXXo, nepE rfjç 0-et'aç aapxwaewç,
Srtnep yéypa^e pii] 5Exa Kùptov etvat rfjç nponaroptxfjç àpaprEaç wç
àvfrpwnov. KaE rw ptèv npwrtp aupt^wvouç naprjyayov ’xpl'pst.ç, râjv
Twptatwv narépwv, en ye pty;v xaE KuptXXou ’AXe^avBpetaç èx rfjç novTj-
Marjç aùrw eîç ràv eùayyeXtarTjv àytov ’IwàvvTjv tepàç aùroû npaypiareEaç, 35
èi; wv oùx atrtav rôv YEôv notoûvraç roü üveûptaroç a^âç aùroùç àné-
SetEçav piEa yàp ïaaatv YEoü xal üveûpiaroç rôv üarépa aErEav, roû pxév,
xarà rijv yévvTjatv, roü Sé, xarà ttjv èxnôpeuatv, àXX’ ïva rô Bt’ aùroû
5 P. G., 29, 736 C 19 P. G., 36, 252 A 27 P. G., 91, 186 A
28»
4â6 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-É8PRIT
npotévat StjXwawat, zai xaûxr, tô auva<pèç ttjç oùataç xal ànapàXXaxxov
f. 139 napaaxçawa?1, zai xà | élçrjç. 'O Sè AapaaxTjvôç • „Oùx wç èÇ aùxoü,
tpaatv, àXX’wç St’aùxoü èx toû Ilaxpôç èxnopeuôpevov • p,ôvoç yàp atxtoç
6 IIax7jp“. Kai au-9-tç- „“Oaa âppéxTei nr/y^, atxtw, yevvrfcopt, Ttp üaxpi
s pôvtp npoaappoaxéa“. Be^atoî éauxôv xai aùxôç ô BpTjyôptoç, Srt nauta/oû
aûptpwva éauxtp Xèyet- iptjal yàp èv xw < eiç ttjv Ilevx^xoaxrjv • > „IIàvxa
Saa ex£1 Ha^p, "toû l’toü, nXrjv xfjç àyevv7jat'aç“. Kai èv rtp nepi xoû
àytou üveùpaxoç- „Tt Sè où npoaayopeùexat tô Ilveüpia wv ©eôç, nXvjv
àyevvvjaiaç xai yevv^aewç“ ;
io Et Toivuv Staxptvet xàv ï’tôv xai xô Ilveüpia toü üaxpôç ttj àyevvTjat'a,
oùSèv àXXo tj Staxptvet aùxà aùxoü x^ àpxî) xai Ttp aixiip, xouxéaTt tw
yevvàv xat xtp npopàXXetv xô yàp àvatxtov xat àyévvrjxov xai àvapxov
èni xoü üaxpôç taov Sùvaxat xtp aixitp xat x-{j àpxÂ> z3!'t wç ïaov toûtoiç
xotç xaxacpaxtxotç Suvàpevov ESiôttjç èaxi xal Xéyexai xoû üaxpôç - àXXwç
15 5’oùx àv eïrj • oùSepia yàp ànôtpaatç elXtxptvrjç tj axépTjatç ISiôttjç ettj
xat Xéyotx’ àv ovxoç xtvoç, p-fjXot ye xoü ùnepouatou. Bejlatoî èxt éauxôv
xai St’wv Xèyet èv xtp nept xaxaaxàaewç èntaxônwv, Sxt- „üàvxa Saa
toü TfoO, xai toü ÜveùpaToç, nXïjv rajç uiÔT7jToç“. ’Ev Sè xtp etç ttjv
IlevTTjxoaT-fjv• „llàvxa Saa ô ï’tôç, xoû üveùpaxoç, nXîjv ttjç yevv^aewç“.
20 Taûxa Sè oùx àv àXtjS-wç èXéyexo, et xai ô ï’tôç atxtoç rjv toû üveùpaxoç
tj npofloXeùç, àXX’ èSet npoaxtô-évat tw „nXrjv ttjç uiôttjtoç tj yevvrjaewç"
xal tô „7Ù7jv ttjç a?Ttaç“, î) „xfjç àpx7jç“, $ „Trjç npo|3oX7jç“, f) „toû
npo(3àXXetvu, xt toioûtov. ’Ex nàvxwv toivuv toûtwv xax’ èntSpoprjv
xaXwç ànoSetxvuxat xôv ï’tôv èjtetv nàvxa xà toû üaxpôç, nXvjv xoü npo-
25 pàXXetv xai yevvàv, xouTéaxt nXvjv xvjç alxiaç- xai ouxw pôvov atxtov
f. 139 v | xai àpjQjv elvat tôv Ilaxépa xoû l’toü xai xoû üveùpaxoç, xat àxoXoûD-wç
èÇ aùxoü pôvou xal xôv ïlôv yevvàaO-at xai tô Üveüpa èznopeùeaO-at
eïr’ oùv ù^taxaaO-at.
so tjl' <’Ex x-^ç aùxoü toü àytou üveùpaxoç ISiôttjtoç Stà
pvjxwv xwv StSaaxàXwv.>
"Ext où pôvov èz xvjç ISiôttjtoç toû üaxpôç, èaxtv àp^Ij xai xô
aïxtov, oùS’ èx xfjç iSiôxtjxoç xoû ÏSoû, oxt xô ï’tôç elvat xai yevvàaO-at
èaxt, xai oùSèv àXXo, oùxe xô aïxtov, àXXà xal èx ttjç aùxoü xoû üveù-
36 paxoç tStôxrjToç toûto SvjZôv èaxtv  iSiÔTTjxa yàp tpaatv ol StSàaxaXot xoü
üveùpaxoç où xô èxnopeùeaO-at pôvov, àXXà xô èx üaxpôç èxnopeùeaO-at.
2 P. G., 94, 849 B 4 Ibid., 849 A 6 Les manuscrits laissent un blanc
après tv tiû. Nous donnons la référence omise P. G., 36, 441 C 8 Ibid., 165 B
17 Ibid., 252 A 19 Ibid., 441 C
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
437
'O pèv yàp A&avdatoç èv tw Xôytp, oû vj àp/rj „lltareûopev etç èva @eôv“,
„Tà Sè àytov Hveûpa, èxnôpeupa Sv toû HaTpôç, àet èartv èv ratç
/epat roû népnovroç Harpàç xat toû cpépovroç Ï’toû1'. CO Sè Tpïjyôptoç ô
©eoXôyoç- „Atà toûto, y-rpv, ènt rôv rçperépwv 8pwv faràpevot, rô àyév-
vtjtov eiaàyopev xaî to yevvTjràv xat rô èx roû Harpàç èxnopeuôpevov, s
ôç noû çvjatv aùràç ô ©eàç Aôyoç11. Kat ô Nûaarçç Hveûpà çpTjat rà r^ç
narptxrjç èxnopeuôpevov ûnoaràaewç. Kat BaatXetoç èv vÿ Stayvôaet rfjç
êv àyta TptdSt niarewç- ,,’O^eiXopev, cpTjai, ntareûetv ôç èpanriaôa;-
pev- è^anrfa&ïjpev Sè etç rà ovopa roû Ilarpàç xai roû ïïotj xat' roû
àytou Hveûparoç • àXX’ ô pèv üar^p, àyévvrçroç • ô Sè l’tôç, yevwjrôç, ô; 10
èç rjXtou ^âjç xai èx roü voàç ô Xôyoç • rà Sè Hveûpa rà àytov, èxnôpeupa
roû llarpôç. ’lStov ouv roû Harpôç, àyevvïjata xai ro xaXetaO-at Ha-
r^p’ tStov Sè roü l’toü, ro xaXeîa&at ï’iàv xai yevvâaO-at èx roü Harpôç’
t’Stov Sè roû Hveûparoç, ro xaXetaO-at Hveûpa àytov xai èx roû Harpôç
êxnopeûea&at". Tà aùrà xai Ntxv^ôpoç ô narptàp^ïjç xai ©eôSwpoç ô is
Tpanrôç ot paxàptot Xéyouat xai ùapaaxïjvoç xai nàvreç | ol StSàaxaXot f.
r$jç xaO-’ ^pàç êzxXTjataç xai aupnda?jç opoü. AXX’ àpxet xat rà npoex-
reO-etpéva pïjrà. Oûrot Sè nàvreç rrj npwrig rwv auvôSwv àxoXouO-oûatv
etnoûa'fi, Srt èxnopeûerat rà Hveûpa è!ç aùroü roü Harpôç, ïva prjSeiç
ûnoXàp’o èÇ aùroü Xéyetv aùrljV roû l’toü, Stôrt npoae^wç rô ôvopa roü 20
Ï’toû npoeréraxTO • oûrw xai oûrot, ènetol, rà Hveûpa èxnôpeupà èartv 7]
npôfJXïjpa, Xéyerat oè Hveûpa roü l’Eoû, ïva pr^SeSç ônoXàp^, Srt èxnô-
peupà èart roû Ï’toû rj npô^Xïjpa, Stà roüro npoartS’éaat rôv Harépa,
Xéyovreç èxnôpeupa roû llarpôç, v) èx roû Ilarpàç èxnopeuôpevov. "Oô’ev
xai èXéyxovrat ot Xéyovreç iStôrTjra etvat roû Hveûparoç rà npopàXXeaO-at as
ànXwç è^ ôrouoOv, xai oû àv Xéyotro Hveûpa, roûrou xai npôpXïjpa 1]
èxnôpeupa elvat aùrô.
’ISoù yàp ot StSàaxaXot rô pèv èxnopeuràv etvat ij èxnôpeupa ïBtô-
rijra roü Hveûparoç etvat Xéyouat npôç re ràv llarépa xai ràv l’tôv, ôv
S pév èart llar^p, rouréart yevvrjrwp xat npopoXeûç, S Sé, yévvrçpa xai so
ïlôç, xai oùSérepoç aùrwv èartv èxnôpeupa • ttjv Sè èvépyetàv roü npo-
pàXXetv rô Hveûpa etç ràv Harépa auvéXxouat pôvov. Kat Stà roüro ptav
iStôrïjra auvetXïjppévT]V roû Hveûparoç Xéyouat, rô èx roû Harpàç èxno-
peûeaO-at- èxnôpeupa Sè roü l’toü ij npôpXrjpa oùSeiç elné nore rà Hveûpa
rà àytov. ’EXéy^ovrat Sè oûrot neptcpavéarepov èx roü BaatXeiou xai roû ss
Aapaaxyjvoû, roû pèv BaatXetou Xéyovroç, Srt rà Ilveüpa èx roû 8eoù
èartv, ôç èx roü @eoü npoeXO-ôv oû yevvrçrwç àXX’ èxnopeurôç • roû Sè
Xptaroû Xéyerat ôç tbxetwpévov xarà tpûatv aùrtp’ roû Sè Aapaaxrçvoû
2 P. G., 26, 533 B 4 P. G., 36, 76 B 6 ef. loh. 15, 26	26 rf’ av /.tyei to B
438
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Xéyovroç- „Toüro Vjpxv tô Xarpeuôpevov • üar-fjp, ïtoû yevvYjrwp àyévvrçroç-
f. 140 V où yàp ëx Ttvoç - I Hôç roû Ilarpôç yévvTjpa, ôç ÈÇ aùroû yeyevvïjpévoç •
üveûpa àytov toû 0eoû zat üarpôç, ôç ÈÇ aùroû èxreopeuôpevov, onep
zaî toû Hou Xéyerat, ôç St’ aùroû ipavepoùpevov za't r^ xrtaet pera-
s StSôpevov, àXX’ oùz èÇ aùroû ë^ov T^v ùreapÇtv“.
Aeï Sè xaî toüto Totç StSaaxàXotç àxoXoûiIwç repoaStoptaaaO-at, toùç
reXeîarouç Xavfhàvov xat Stacpeûyov, 8rt tô üveûpa tô àytov, oùx ànô toü
nveta&at pôvov, àXXà St] xaî àno toû revetv reapfjxrat zaî Xéyerat• „Tô
yàp üveûpa, ipyjat, revêt Sreou x>éXet“. üveüatç Sé, ?jv revêt rj ?jv revetrat
io tô üveûpa tô àytov, f] ÇwrtZT] xat auvexrtxl] nàvrwv tôv ôvtwv ï) npôç
ty]V uto&eatav àvazXïjrtzŸ] toû 0eoû voetrat èvépyetà, èv Oveùpart xat
Stà llveûparoç èx rîjç ptâç O-eÔTTjroç ytvopévr]. Atà toüto xaî àytav
peràSoatv xaî àytav StàSoatv xaî peràXrç^tv a/ertzTjV xaî rà rotaüra
zaXoûat ri]V tôv Sôpwv toû llveûparoç ez/uatv oî StSàazaXot. ’EvreuD-ev
m toü IToü Ilveüpa zaî toü 0eoû xaXoûatv aùrô, netB-ôpevot r$ Tpacp^j, Srt
raûra où repôç ttjv unapÇtv roü llveûparoç àtpopà, àXXà pàXXov ttjv epu-
atxijv oîxetôrijra SïjXoî roü üveûparoç repôç rôv llarépa xaî rôv Eîôv xaî
ttjv auyyévetav rfjç &eôrrjToç- rô yàp auvé/ov rà navra xat auvrijpoûv
xat èprcvéov xaî St’où auvé^et rà navra 0eôç, nwç oùx àv e’tY] 0eôç;
20 ’Epeuvàv Sè zaî rà pàDaj roü 0eoü Xéyerat rô Ilveüpa, ôç rô roû
àvO-pwreoD rô zarotzoûv èv aùrtp olSe rà roü àvO-pônou, Stôrt xat ôç
èvSorépa rtç xtvrjatç fj ôppr) voetrat rfjç àyaO-ÔTijToç roü 0eoü xaî rfjç
àya&ajç èxetvou {leXTpeœç • xaî rôre rô üveûpa, eî xaî Svopa rfjç ptâç èv
rfj TptàSt ônoaràaewç èarîv, àXX’ ôareep oùatôSeç ôv xarà r^v arçpaaîav,
f. 141 où Stazptvet, àXXà pàXXov oîxetôrïjroç èart reapaarartxôv, 1 oùSè rîjv èvép-
yetav aùrô èart tpavepof, àXXà ttjv ptav aùroû zaî roü Ilarpôç zaî roû
Ttoü èvèpyetav Setxvuatv, fj rà ôvra xat Çôvra xaî àyaB-à oùataç re zaî
twfjÇ xaî roû àyaO-à etvat peraXap^avouatv. ’AXX’ èreetSI] ïjrtç reoré èartv
-f] roû IIveûpaToç repôoSoç, St’^ç àïStwç è’/et rô etvat zafh’ùreoaraatv àXXtp
30 rpôrecp reapà rôv Hôv roü 0eoû, aùrit) r<p ttjç èxreopeûaewç Svépart SeS/j-
Xwrat napà roû évôç r^ç TptàSoç, xaî Stà toüto raûrïjv rà,v XéÇtv ot
tepo't StôàazaXot rerrçpTixaat t^ rotaur-j] repooôtp, xat oùôapoû àXXo^t
fJoûXovrat Q-tyetv raùrijç ttjç XéÇewç, StSaaxàXwv àzptpearàrwv èpyov
reotoûvreç, èvreûtlev, èreetSàv jSoûXwvrat Setxvûvat reô&ev èxet T° Ilveüpa
35 ttjv OreapÇtv, èx roü Ilarpôç aùrô cpaatv èxreopeûeafrat, xaî èreeî rô èz-
reôpeupa ànô roû èznopeùeaO-at Xéyerat xaî reapôvupév èart Tfjç èvepyetaç
ixetvïjç, St’ fa rô Ilveûpà èartv ûnôaraatç èv O’EÔtyjti, ôtà roûro Xéyouatv
aùrô èxreopeupa roû üarpôç, èxreopeûea'9'at Sè où Xéyouatv aùrô èx roû
1 P. G., 96, 604 D 8 loh. 3, 8	20 ef. I Cor, 2, 10	22 Adorépe) L
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
439
Eloû, oùSè èxnôpeupa xaXoüot roû Etoû oùSè TcpQpX'^|j.<z, Slot: où npoaflxetv
otovrat rtp TEôj, fl èartv ô Etôç rotâSe ûnôaraatç Èv rfl {leÔTflTt, npoâyetv
ÉTÈpav 0-etav ùnéaraatv • toûto yàp jjiôvtp tw âyevvfjrip üarpl niarEÛouat
npoaflzstv, zaî nàvu zaXwç- xâvreOO’év èartv, ort Üveûpa Eloû Xéyerat,
oüte Sè èznôpsupa roû ïloû, oüte èz toû Hoû èxnopeûeaS’at • roü Sè b
üarpôç zaî üveûpa Xéyerat zaî èxnôpeupa, zaî èz toü Ilarpàç èzno-
pEÛea&at ’ zaî npo^oXsùç ô üarflp, xaî npôfJXflpa aùO-tç aùrô roû üarpôç,
èvaXXarropévflç Ènî rfl aùrfl Cflpaata rfjç XèÇewç.
Toûtwv toîvuv ânâvrwv oürw npoünoreO-etpévwv, ènt)(£tpoOpev oùtwç •
| Eî rô Üveûpa rô àytov zal èz roû Ttoü èxnopeûotro, xaxwç Sv Xéyotro f.
totôrflç Elvat roü üvsûparoç rô Èx roû llarpôç ÈznopeÛEoO-at xaî rô èz-
nôpsupa slvat roû üarpôç • SXXà rô énôpevov àronôv Èartv, ort fUaacpflpta
xarà rwv StSaaxàÀwv roûr’ Èart aacpflç, ot nàvra SxptfJwç Xéyouat rà ye
rotaûra, xal npôç àxpi'pEtav nÀEtw oôx àStoplàrwç elnov èxnôpeupa fl
ÈxnopeuôpEVOv, SXXà roû üarpôç èxnôpeupa zal èz toü üarpôç èznopeuo- is
pevov' zaî rô ^yoûpEvov oùxoûv àronôv èart xaî àôûvarov. 'ü âxoXouDïa
aa<p'|ç Èart xal xarà toùç SvrtXéyovraç- aùroî yâp t^aatv ÎStôrflra etvat
roü üvsûparoç rô èz üarpôç xat Etoû nveta^at flyouv npopâXXeaftat
xar’ aùroûç, zal oürw Staxpîvouatv aùrô üarpôç xal Ttoü’ xal elnep
âSûvarôv Èartv elvat rt Sveu toû tStaÇôvrwç aùrtjj npoaôvroç xat Sta- 20
zptvovroç rwv àXXwv, âSûvarôv èartv elvat TflV ûnôaraatv roû üvsûparoç
xar’ aùroûç, eî pfl èyoi raûrflv TflV ÎStôrflra, flrtç Èarl rô Èz roû üarpôç
xal roü Eloû ÈznopeÛEaO’at. Ot Xéyovrsç roîvuv tStôrflra roü üveùparoç
rô èx roû üarpôç èxnopeûeaS-at, zaî pflSèv npoartO-évrEç, âreXfl rflv roü
üvsûparoç îStôrflra Stoôaat, xal oûre xaXwç Staxptvouatv, oûre ûtptar&at 2t
TflV roü üvsûparoç ûnôaraatv Ixavwç • xal raùrôv notoüatv, wanep el zet-
pévou xaî ôpoXoyoupévou nàat rô üveûpa Èx roû üarpôç èxnopEÛsaO-at
pôvou, zaî tout’ elvat aùroü rîjv ÎStôrflra, IXsyov ÎStôrflra roü üvEÛparoç
etvat rà èx llarpôç xaî Etoû èxnopeÛEaD-at • xaî xaO-ânep et ô Etôç xaî
Èx roü üvsûparoç eyEyévvflro, (JjeûSoç Sv flv ÎStôrflra Xéyetv roû Eloû rô si
Èx roü üarpôç yEvvâafrat, eî pfl xa&ôaov xaî rô üveûpa èpsXXsv Sv etvat
üarflp aùroü, oürw (JjeüSoç av flv zaî rô Xéyetv îStôrflra roû üvsûparoç
etvat rô èx roü üarpôç èznopeÛEa&at, eî rô üveûpa xaî | èx toû Eîoü f
èxnopeuôpevov flv, eî p)) xaB-ôaov xaî ô Elôç speXXev aùroü üarrjp voet-
oO-at xal èÇ âp^otv wç èÇ ëvôç llarpôç èxnopeûeo'9'at. ’Ens't roîvuv ô 1 lôç 31
où Xéyerat npopoXeùç roü üvsûparoç, ô Sè üarflp Xéyerat, ènel ô Ilar/jp
Xéyerat âp^l] rflç IleÔTflToç, xaî ô Etôç où Xéyerat’ èneî rô üveûpa roû
Eloû Xéyerat, SXX’ oùx èx roû Etoû, ènsî èxnôpeupa roû üarpôç Xéyerat,
15 ènTtÔQevfia xal ix tov IlaTçoç om L 28 povov B
440
H. DEUXIEME TRAITÉ SDK LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èxnôpeupa Sè toû l’toü où Xéyerat  èrcet tStônjç èoriv aùxoü tô èx toû
IlaTpôç èxnopeûeaDat, SijXôv èartv, ort èz pôvou toü IlaTpôç èxnopeûerat
zaî pôvou aùroû èartv èxnôpeupa. Ot Sè Xéyovreç raùrôv elvat rô re ï’toù
etvat Üveüpa xat tô èç Ttoû elvat, où xaXwç Xéyouat, roü Xpuaoarôpou
s Xéyovroç  'AXXo tô 0eoù elvat zai aXXo rô èz toü 0eoû, zat roû Baat-
Xetou Xéyovroç èv rîj îrpôç rôv àSeXcpôv èntaroXfj, ort • ,,'0 tô Ilveûpa
. pôvov einwv aupneptéXape r^ ôpoXoyta Taûrïj zai rov où èart Üveüpa
(roû Xptaroû yàp-) zat rov è^ où (èz roü 0eoü yàp, zafrà tpaatv ô ’Anô-
aroXoç)"’ zai roû AapaaxTjVoù Xéyovroç Srt’ „llveùpa ï’toù Àéyojjtev, èx
io roû IToü Sè où Xéyopev", wanep zai- nToû pèv Ilarpôç Xéyopev aùrô
zai èz roû Ilarpôç, cpïjat- rôv Sè Ilarépa roü üveùparoç où Xéyopev11.
ty'. <’Anô roû àytou Aùyouartvou Stà roü xuptwç èz roû
Ilarpôç npotévat perà zat Tfjç ànô rwv Xo t n w v StSaazsc-
ia	Xwv auaràaetiiç. >
’Ert zat aùrôç Aùyouartvôç tpijatv, Sri rô Ilveûpa xuptwç èz roû
Ilarpôç npôetat. Tt toûto Xéywv rô „xuptwç npotévat" ; "Onep ot ànô
Tfjç Aataç StSàaxaXot Xéyouatv èxnopeûeaB’at • ôXwç pèv yàp zat èz roü
ï’toù npotévat éxàrepot Xéyouat, xuptwç Se èz roû üarpôç npotévat ô
20 Aùyouartvoç Aéyet. ’AXX’ ènetSf] rwv ànô Tfjç Aataç oùSeiç Xèyet zuptwç
èxnopeûeaO-at èx roû üarpôç, àXX’èznopeùeaO'at nàvreç, rô zuptwç npotévat
roû Aùyouartvou raùrôv èart rw napà rotç àXXotç èxnopeûeaO’at • npôç
S’ô ri nore àcpopwv Aùyouartvoç xuptwç èXeye npotévat èz roû üarpôç;
f. 142v ’AvrtStaaréXXwv | rtp èx toù ïfoü npotévat’ toûto St( tw üarpi pôvw
26 npoafjzetv npôSvjXôv èart. Tô èxnopeûeaO’at àpa rô Üveüpa èz roü Ilarpôç
pôvou xai Aùyouartvoç èvôet. ’AXX’ aùroi ot Stacpepopevot fjptv, xarà r^v
aùrwv O-éatv éppïjveûovreç Aùyouartvov, xuptwç cpaaiv èx roü üarpôç
èxnopeûeaO-at Xéyetv aùrôv, tva fjpàç êXetv SuvijO-wat Xéiçet, ôanep
xùptot ôvreç, oùx è^yeta^at pôvov, Ô rfjç aocptaç àv etij Sfjnou rfjç nept
so raûra. fjç ôXtyot nàvu peréxouatv, àXXà xat éppTjveùetv wç àv poûXotvro •
o St; tô éppijveûetv nàvrwv rwv éxarépav rfjv yXwrrav et’Sôrwv èart, xàv
ràXZa rû^wai pi] nàvu SeÇtot rtveç ovreç.
’E^eraaréov Sè xai rf]v éppijvetav aùrwv, et Sûvarat àÀïpTÏ]ç elvat.
Tô ilveûpa xuptwç èx roû üarpôç èxnopeûerat’ ô raùrôv èartv, on rô
36 Üveüpa xuptwç ë^et rô etvat èx roû Hou, xuptwç ë^et rl]V ünap^tv èx
roû Ttoû, xuptwç atrtôç èartv aùroû ô Ilarijp. Tt toûtou yévotr’ àv àro-
nwrepov, ei rô aùrô elvat eôet pév nofrev xuptwç rô Ilveûpa rô àytov,
0eôç ôv àXij'D’fjç, ëlçet Sè àXXo&év noO-ev où xuptwç • xat et rwv iletwv
6 P. G., 32, 332 C 16 P. L., 42, 1095 A
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
441
èxelvwv ûnoaràaewv t) ptèv Swaet Ttp Ilveûpart rô etvat xuptwç, ÿj Sè où
zuptwç Swaet rô aùrô, xal Taûra wç pla àp/ij npôç to üveûpa àpcpw
KapafiaXXôpevat, wç aùrol à^toûatv ot raûf)'’ oùrw xatvoropoüvreç xal ptà
Suvàpet npojJXTjrtx^ xaî èvepyela toùto npoàyovreç rj ù^taràvreç èv r^
aùrT) rrjç oùalaç évôngrt, xalrot ye ô paxàptoç NùaaTjç tô pi] xuptwç ôv s
oùSè elvat SXwç èv rotç {letotç auy/wpet ; <t>Tjal yàp èv Sexàrtp twv npôç
Eùvôptov „"O Sè xaraaxeuàÇet tôv àXTjb'Wç ôvTa ï] xallôXou pi; elvat,
ij pi] xuplwç etvat, ônep taov èaTt tw pr(8è ôXwç elvat • ô yàp pi] xuplwç
tov, oùSè èaatv SXwç“. Kat nàXtv ô aùrôç- „llwç yàp èartv àXrplwç elval
rt Xéyetv, tb pi] | npoapaprupetrat tô xuptwç elvat; AvàyxT] yàp ètp'tbv f.
où/ ôpoXcyetrat rô xùptov, rotç àvrtStaareXXopévotç twv ôvopàrwv auvrf-
B’eaO’at’ rô yàp pi] xùptov, àxupov nàvrwç- tbare y roù pi] xuptwç elvat
xaraaxeui] rr(ç navreXoûç àvunapEtaç ànôSetiçtç ylverat“. Taûra pèv ô
NùaaTjç, àytoç Sè xat StSàaxaXoç oùSèv ijrrov Aùyouartvou. Tore èpwrw-
el Xéyot ô Aùyouartvoç xuptwç èx roû Ilarpôç èxnopeûeaS-at, nôrepov 16
npôç StaaroX^v rtva elnev Srt xuptwç, rj où/t; et où/t, pàrrjv àXX’ij è£
àpcporépwv xuplwç èxnopeùerat rô Ilveüpa, tj èx roû üarpôç pèv èxno-
peuerat, èx Sè toû ïtoû oùSaprj oùSapwç- ônôrepov yàp àv roûrwv eb],
pàrTjv ro où xuptwç auvTjnrat. ’AXX’où pàrrjv; üpôç SiaaroXijv àpa. Oùxoüv
poùXerat èxnopeûeaS’at toùto xal êx roû Hou où xuptwç, xat Stà roûro 20
StaaréXXet Xéywv ont xuptwç èx roû Ilarpôç. AXX’ô Nûaarjç Xéyet Srt rô
pi] xuptwç oùSè èartv oXwç. rotvuv aup^wvwv AùyouaTtvoç rtp NùaaTjç,
Xéyet Srt oùSôXwç èxnopeùerat èz roû ï’toû xal Sta^wvet éaurw oùrw
Xéyovrt noXXayoû- „èxnopeûeaS-at roûro èx roû l’loû“, wç ol Sta^epôpevot
éppTjveûouatv, t) éaurtp aupcpwvwv, rw Nùaarjç Statpwvet nepl roû xuplwç 26
xal où xuplwç- xat tj ô NùaaTjç àpapràvet oùrw nepl roü pij xuplwç
tppovwv, tj Aùyouartvoç àpapràvet rtp xuptwç xal où xuptwç ètp’ <bv où
Set ypwpevoç. AXX’ ônôrepov àv rtç ü-elx; roûrwv, aùrôç pàXXov roü Séovroç
àpaprijaerat.
üoXXwv rotvuv èx ttJç rotaùrTjç éppyjvelaç re xal è^TjyTjaewç énopévwv 30
àrônwv, Stxatôv èartv oùy oùrwç ippTjveûetv, àXX’ Srt xuptwç èx roû
Ilarpôç npôetatv, wç èlç aùroû STjXovôrt ùy>taràpevov, ènel xal èx roû ïtoû
eùptaxerat npotov | wç St’ aùroû cpavepoùpevov xal r^ xrtaet peraStôôpevov, f. 1
xal oîxetôrepôv èart rw xuptwç xaî où xuplwç ràç npoôSouç Staxptveafrat
t; rijv aùrijv npôoSov èx Tïjç ptâç àpy^ç, tbç aùrol Xéyouat, nàXtv r^ àpyÇ ss
StaxptveaO-at • roûro yàp atvtypa àv et?], xat àXXwç oùx àXTjS-éç. Kal
axonôpev èx roü ôpotou- 'O üarijp xal ô ïtôç pla àpyij tt]Ç xrtaewç,
tbç Sè xal rô üveûpa aùv aÙTotç’ àXX’ô l’tôç àïôlwç perà roû elvat xal
7 P. G., 45, 840 D
442
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
tï]v S^ptoupytR^v ëx£l Sùvaptv zal èvépyetàv napà toû üarpôç. ’Ap’ oùv
èpoûpev Srt zuptwç Sr/ptoupyôç èartv ô üarrjp, où xuptwç Sè ô Ylôç; xal
rt x£lpwv saw- Apetoç; IlàXtv ’O Ytôç èxet tô etvat napà üarpôç1
àp’ oùv êpoûpev, Srt xuptwç èartv ô JlarYjp, ô 8è Ytôç où xuptwç èartv,
sort nap’ àXXou rô etvat èx£t- AXXà xal roüro rfjç aùrfjç pavtaç èart"
xat oXwç nàvrwv rwv rtp Yttp cpuatxwç re xat oùatwSwç ûnapxôvrwv, èx
roû llarpôç ûnapxôvrwv aùrw aupcpuwç re zal auvaïStwç, xat rôv aùrwv
àpcpotv ànapaXXàxrwç, et rip ptèv llarpl raûra xuptwç ànoSwaopev, Ttp
Sè Ytw où xuptwç, oùfr’ éaurotç aupcpwvà(aopev, zat àpa elç ëa^arov àronlaç
10 èaôpefra è^evijveypévot.
"Qanep rotvuv fj xarà rô nap’ oùSevôç etvat êxetv za^ rô ^apà
roû llarpôç etvat fj ë^eiv	Statpopà	où notet	rôv pèv xuptwç	Xéyeafrat	8tj-
ptoupyàv ?] 0eôv fj ôvra,	rôv Sè	Ylôv où	zuptwç, oùtwç	oùSè rôv	pèv
llarépa zuptwç npofioXéa	notfjaet	fj atrtov	f) àpxrjv roû riveùparoç,	rôv
15 Sè l’tôv où zuptwç • t’aov	yàp ènt	nàvrwv rô àronov, ’Hv	8’ àv xal	ènl
rwv nporépwv èxetvwv ôpolwç, et ye xal ènl roùrou roû ûarépou elvat
fjSùvaro. Oùx àpa roüro poùXerat Aùyouartvtp rô zuptwç èx toû üarpôç
f. 144 npoïévat rô üveûpa, ônep aùroî Xèyouatv, | àXXà noXXw pâXXov rô eEprj-
pévov, Sri npoïévat pèv Xéyerat zat èz roû Ytoû rô üveûpa zal Stà roû
20 Ytoû, wç St’ aùroü cpavepoùpevov r^ xrtaet xal peraStSôpevov, zuptwç Sè
npoïévat Xéyerat èz roû üarpôç, ort èx roû üarpôç ëxet T^]v ùnap^tv
Strrfjç yàp oùarçç rfjç npoôSou zal rfjç èxtpàvaewç rwv fretwv npoawnwv
xarà rôv tepôv ûtovûatov, ttjç pèv èv eauroîç, Tfjç Sè npôç ^pâç, rouréart
rfjç pèv xar’ ëzcpavatv rfjç èv rw llarpl yovtpÔTTjroç, rfjç Sè xar’ éxçavatv
26 Tfjç zpucptou àyafrôrîjroç rfjç ùnepouatou TptàSoç, vq nporépa rô rfjç npoôSou
pàXtara ypfjpx za- ôvopa npénet, ort xar’ èxetvrjv npôetatv fj fréta ûnô-
araatç etç rô etvat IStoauaràrwç xafr’éaurfjv, rfjç ôfrev voetrat npoïévat
ûnoaràaewç Staxptvopévrj • raÛTTj Sè Tfj npoôoq) èx rfjç ùnepayvwarou povt-
pôrijroç zat tSpùaewç àveztpotrrjTwç npôetatv elç rô yivwazeafrat notxlXatç
30 otxovoptatç' xat xarà pèv rijv nporépav ëx^avatv èxetvwv Xappàvet
fréta ûnôaraatç, Vjrtç Xéyerat npoïévat, roû Xap^àvetv vooupévou freonpenwç1
xarà Sè rf]V Seurépav raûrTjv SÊSwat pâXXov otç npôetatv, el zal ëartv
ôre Xappàvetv xal & St'Swat Xéyerat olzovoptxwç.
’Enel roîvuv ro npoïévat frelav ttvà ûnôaraatv zuptwç èarl rô ôtpt-
35 araafrat IStzwç èv rfj aùrjj rfjç oùalaç évôrrjrt, oûrw Sè npôetat rô üveûpa
èx roû üarpôç, Stà toûto Xéyet Aùyouartvoç, Srt xuplwç èx roü üarpôç
npôetat, Stôrt eûplazerat èv r^j Fpa^ zal èz roü Yloû rô üveûpa npoïôv •
àXX’fj npôoSoç èxelvij àXXo rt fJouXerat. Üwç àv auptpwvfjaetàv rtveç
15 après xv^ltoç L répète les mots oltoç — nço^oléa noi>îoovoi
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
443
àpietvov ï) Aùyouarîvoç xat Aajjiaaxr/vôç ô ^ptérepoç, o jjièv Xéywv, ort
| xupîwç npôetat tô Ilveüpia èx toû Harpôç, ènetoï] eûptaxerat nou xà f. 14<
Ilveüpia xat èx xoû Tloü npoïôv, 'à Sè Xéywv, ô Aapiaaxïjvôç, Sxt xoû ï’toù
Xéyerat rô Ilveüpia w; St’ aùxoü tpavepoûptevov xaî x^ xrîaet pieraStSôpievov,
àXX’oùx èÇ aùxoü xrjv ùnap^tv è/ov ;	6
Tw Sè BaatXettp où xà aùrà Xèyet npoS^Xwç; ’Exetvoç yàp tpijat 
„Kupîwç ô Eîôç ex roû Ttoû xaî xi Hveûpta èx xoû 0eoû, ènetSî] ô Ytôç
napà xoû Harpôç èÇ^XS-e xat xô Hveûpta napà xoû Ilaxpôç èxnopeûerat44.
Et yàp xaî Xéyerat, tpïjaî, xaî èx xoü Ttoû npo't'évat to Hveûpta, àXXà
xupîwç èx xoû Haxpôç èaxtv, Sri napà xoû Harpôç èxnopeûerat • xaî où io
Xèyet toûto, Stôrt nptbrïj àpyjj èartv aùroû ô Haxïjp- vp yàp àv roùro
xat nepî xoû YEoû èvoetro, oxt xuptwç èx roû Harpôç èartv, ort ô Ilarrjp
aùxoü npwTT] ipyj]" roùro Sè [JXàaipjpiov àv ^v, Srt ô ï’tôç xal xarà
roùç Sta^epoptévouç •yjpitv oùx èartv SXwç èx xoù llveûptaroç wç àpx^ç-
AfjXov oùv ort rô xupEwç xaî en’ àpicpotv Stà ràç àtSEouç èxtpàvaeiç xaî 15
npoôôouç rwv Helwv ûnoaràaewv Xéyerat, èneî xarà ràç xp°vtxàç cpave-
pwaetç xat ô ï’tôç èx roû Hveùpiaroç yeyévvïjTai' nwç xaî xô Hveûpta npo-
rjXïJ’ev èx roû YEoû- xaî où AaptaaxTjvcp piôvov Aùyouartvoç xa’t BaatXeEw,
àXXà xaî nâat rotç StSaaxàXotç auvàSet, wv oùSeîç Xèyet xô Hveûpta èx
xoû YEoû èxnopeûeaO-at. ’AXX’ eîSôreç, Srt piôvoç atxtoç xaî n^yî] ô-eôrxpxôç 20
èartv ô Harljp, èx Harpôç aùrô Xéyouatv èxnopeûeaB-at, rouréartv û^tara-
a&at, et xat piTjSaptôHev dcXXoHev aùrqj roûrtp StSàaxovreç vjpiàç èx ptovou
roû Harpôç aùrô ntareûetv èxnûpeuôptevov, ort èx roû Harpôç aùrô ^aatv
èanopeueaftat piôvov, xaî oùSénore èx roü Tloü.
’OXwç yàp oùx oùSè Sîç ol StSàaxaXot Xéyouatv èxnopeûeaUat as
rô Hveûpta èx roü Harpôç, àXXà (luptàxtç, xaî oùSapioû Xéyouatv èx roü
YEoü èxnopeûea&at. | HpoartB-éaai pièv oùv èxetva, St’ tbv Seîxvurat piàX- f. 14f
Xov àXXïjv rtvà ràiçtv ë/ov rô Hveûpta npôç rôv Ttôv, où ttjv aîriaroü
npôç atrtov, <bv ôXEya èx noXXôv èxO-éptevot, réXoç êniIM]aoptev rtp auv-
ràyptart.	30
’AxIavàatoç pièv yàp èv xjj npôç Sepantwva èntaroX^’ „Oùxoûv xaxwç
cppovoüvreç nepî xoü Hveûptaroç roû àytou, cprçaîv, oùSè nepî xoü YEoü
xaXwç tppovoûatv • et yàp èiypôvouv ôpS’Wç nepî roû Aôyou, ètppôvouv àv
ûytwç xaî nepî xoü llveûptaroç, S napà xoû Ilarpôç èxnopeûerat, xai roü
Ttoû tStov ov, nap’ aùroû St'Sorat rotç ptaO-ïjratç xaî nàat rotç ntareuouatv as
eîç aùrôv44.
CO aùrôç èv xjj xoû ’OpO-oSô^ou xaî Movravtaroü StaXé^et • „ Qanep
oùSèv èaxt, piéaov voû xal Xôyou xaî nvo^ç, oùrwç oùSè piéaov
7 P. G., 31, 616 C 31 P. G., 26, 533 B
444
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
HaTpôç zat Yîoû xal àytou IIvEÛpiaToç- voTjaat Sè Seî to IIvEüpia TÉXetov
èv TeXsla ûrco'jTàuEt rcapà llaTpôç èxnopeuôpievov“.
'O aÙTÔç èv êTÉpa StaXé^et- „llaTpôç Sè xal Yîoû zal àytou Hveû-
ptaTOç oùSèv rcpounapyst, àXX’ èx toû llaTpôç ô Ylôç yevvârat xal tô
b Ilveüpia èzrcop£Û£Tat“.
Kal nàXtv „Où yàp àyyeXov ouvÉTaTTE tt, 9'EÔtïjti oùSè zTta;ia
auvŸjîTTEV aÙTtp xal Ttj> IlaTpt, àXXà to IIvEüpia to àytov, ô rcapà toû
llaTpôç êx7COpEÛ£Tat“,
BaalXetoç Sè èv rp rcpôç tôv àSsX^ôv Tp^yoptov èntaToX^- ,,’ErcetST]
10 toÎvuv, cprjat, tô Hveûpta to àytov, àtp’ où rcàaa èrcl ttjv XTtcrtv f] twv
àya&wv xopr^yta rcTjyàÇet, toü Yloü ptèv rjpTïjTat, ip àStaaTàTwç auyxaTa-
Xapt^àvETat, ttjç Sè toû llaTpôç atTtaç è^japtévov èxet tô elvat, SO-sv zat
èzrcopeÙETat, toùto yvwptOTtzôv ttjç zaTà tŸ]V ùrcôaTaatv tôtÔTrjToç arçptetov
ÉX£t tô pteTà tôv Ytôv zaî aùv aÙTqj yvtnpt'^ôa&ai zat èx toû llaTpôç
f. 145T ù^ecrcàvat • o Sè Ytôç tô èx | toü llaTpôç èzrcopeuô|aevov Hvsûpta St’êauToû
xal pie Y èauToû yvwptÇwv, pôvoç povoysvwç èx toû àyevv^TOu ^wtôç èx-
Xàpttpaç, oùSepttav zaTà tô IStàÇov twv yvwptapaTwv tt,v zotvwvtav l'/tt
rcpôç tôv HaTÉpa r; rcpôç tô Hvsüpta tô àytov, àXXà toîç etp7]|jtèvotç arj-
ptet'otç ptôvotç yvwplÇeTat".
20 Kat fprjyôptoç ô ©eoXôyoç- „Tô Sè èxnopeuxèv noû IMjaetç, elné ptot,
p.É'jov àvaçavèv ttjç afjç ôtatpeaewç xat rcapà xpetTTOvoç % zaTà aè freo-
Xôyou toû SwTŸjpoç rjptwv etaayôptevov : Eî pii] ttjv cpwvijv èzetvrçv twv
awv è^etXeç eùayyeXlwv otà Tr(v TplTïjv aou Sta&rjxrjv tô Hveûpta tô àytov,
o rcapà toü llaTpôç èxrcopeÛETat, S zatlôaov pèv èxetiYev èxrcopsùeTat, où
25 zTÎapa • zaft-ôaov Sè où yevvrjTÔv, oùx ^ç ‘ xa^oaov Sè àyevvrjTou xat
yevvrjToù |AÉtJov, 0eôç“.
rO MàÇtp.oç èv tt; è^yr]CT£t toü Atovuatou • „Toü otxstou àrrauyàa-
ptaTOç etç ùrcap^tv éXO-ôvtoç <i>ç elxôvoç Çwotjç, xat toü navaytou Hveù-
ptaTOç rrpoaxuvïjTwç zat ûrtEpaevvàwç èxrcopeuo|iÉvou èz toü HaTpôç, wç
30 pt’jaTaywyEt ô Kûptoç
'O aÙTÔç èv toîç aÙTotç1 „TouTÉaTt toû [Jtèv Ytoü tôv èz llaTpôç
àvéxtppaGTov àrcauyaqj,ôv, toü Sè àytou IIveùpiaToç t)]V èz HaTpôç àv£V-
vôijTOV èzrcôpeuatv11.
'O aÙTÔç èv Ttp npôç Ttva MazsSovtavôv Xôytp • ,,’AXX’ô ptèv Ytôç èz
36 rfjç ùrcoaTàuEwç toù HaTpôç yeyévVTjTat• Stà toüto ptovoyev^ç Ylôç" tô Sè
Hvsüpta tô àytov èz toü HaTpôç èzrropsÛETat“.
3 P. G., 28, 1304 C 9 P. G,, 32, 329 C 20 P. G., 36, 140 B iptjal après
eim fioi add B 27 P. G., 4, 221 A 28 zifv devant wtaQ^iv B 31 P. G.,
4, 216 C 34 P. G., 28, 1208 D
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L'OPlKlOR GRECQUE	445
'O aÙTÔ; èv rf, ’OpfroSô^ou xaî Mavtxalou StaXéEer „Tô oè Üveüpa
sx -cffi ùnoaràaewç èxnopeûerat roû Ilarpôç1'.
'O KùptXXoç èv rotç etç tôv Aouxâv èE'tjY^rtxotç • „IIXrjv èxetvô çapev
où YUjjtvôç xaî xafr’éaurôv ô Aôyoç è[3anrtÇero xaî üveùparoç àYtou pé-
zo^oç • c’ctjxev y^p OTt zat ©eôç èart | xat àatùparoç xat SyI wv &ftoç  f. 146
ôpoXoYOûat y«P> oti èx roû nXï}p6paroç aùroû <petç navres èXà^opev.
’Exnopeûerat pèv y&P T°û ©eoü xat Ilarpôç rô üveüpa rô ctYtov • èart
Sè xa: t’Stov roü HoO. Kat y0®v etp^rat nXetaraxoû Ilveûpa Xptaroû rô
èx roü ©eoü xat Harpcç èxnopeuôpevov Ilveûpa, xaî paprup^aet Xéywv
S IlaüXoç noxè pév ,,'Tpetç 8è oûx èarè èv aapxt, àXX’èv üveûpart, 10
eî'nep Üveüpa ©eoü otxet èv ûptv et Sé rtç Üveüpa Xptaroû oùx ^et,
oûxoç oùx èartv aùxoü". Kaî nàXtv- „“Ort Sé èare ulol, è^anéaretXev ô
©eôç rô Ilveûpa roü Ttoû aùroû etç ràç xapStaç ûpwv xpàÇov ’A[3[jà ô
naxrjp“. Oùxoüv èxnopeûerat pèv, tbç ècpTjv, èx roü ©eoû xaî üarpôç rô
üveüpa rô Sytav, X'àVl'^ 8s aùrô r^ xrtaet xat StSwat rotç àljlotç wç us
cpûaet re xat àXrçfrwç utôç ô povoyev^ç aùxoü Aôyoç xaî rotç roû üaxpôç
à^twpaat Stanpénwv".
'O aùrôç èv rotç xarà TouXtavoû- „Tô Ilveûpa rô àytov àpprjrwç èx
roü üarpôç èxnopeûerat, St’ Ttoû Sè /op^Erat r^ xrlaet".
'O aùrôç èv è^y^aet roû ôrav IXfr^- ,,(I*:Xto rotYapoûv •yjpîv vj 20
àXrjfreta xal rà èx r^ç àXrçfretaç Sôypara, xaî aùrotç èxetvotç vjpetç oùx
ét^ôpefra, ttjv Sè rwv àytwv naxépwv txvTjXaroüvreç ntartv, IStov elvat
tpapev roü Ytoû rôv üapàxXrjrov, rouréart rô Üveüpa rô àytov, xat oûx
ènetaxptvôpevov è^wfrev oùSè ènlxrijrov èx aùrtp, xafrànep èartv èv rotç
rŸjç àytÔTTjroç Sexrtxotç, olç xat èv pi] Svrwv	àXX’ ôpooùatov 25
aùroû, xafrànep àpéXet xal roû üarpôç. Oùrw yàp àv oùx eîç noXûfreov
yjptv pufroXoytav rwv èxxXïjataartzwv SoYpàrwv oly^aezott Sùvaptç,
àXX’ etç è'va freônjroç Xôyov àYt'a Tptàç àvaacpt'YY^at- ’Ev raùrw
| rotYapoûv xal r^ç oùataç ttjv êvôrijra napaSetxvûç, êauroû re ^rçpl xal f-146
rTjç roü ©eoû xal üarpôç, Üveüpa xvjç àXïjfretaç rôv üapàxXigTov elvat sa
Xôywv, napà roû üarpôç èxnopeùeafral ^vjatv, àneXéYX£t T£ ratpwç xal
àvapçtXÔYwç freopàxov SXoxX^pwç rôv xp^^op^X07 ' Ï®P ^Xwç èpnapot-
vetv èfreXïjaaç rtp Ttôj nenXyjppeXïjxwç Sv eîxôrwç xal eîç aùrôv vootro
rôv è? oùnép èartv. "Orav rotvuv IXfr^ ô IlapàxXrçroç, rô Üveüpa rîjç
àXijfretaç, rouréart rô èpôv, 0 napà roû üarpôç èxnopeûerat, èxetvoç se
paprupyjaet nepi èpoü“.
3 P. G., 72, 521 BC 5-6 ttal &soç — yàp, oti om BLO 10 Rom. 8, 9
12 Gai. 4, 6	13 tj/iâiv B 16 ô vlàç B 17 è/zwpén’tur B 18 P. G., 76, 725 C
20 orav ovv B P. G., 74, 420 C
446 II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
'O aùxôç èv rfl Xùaet xfjç èvvàrïjç pépt^ewç xoû 0eo3wp(rou • „’Exno-
peÛETat ptèv yàp èx xoû 0eoü xat üaxpàç xà Üveûpa xà àytov xaxà xyjv
tou Swrfjpoç tpwvijv, àXX’ oùx àXXÔTptôv èart xoû Hoü' nàvra yàp e/ôt
perà toû üarpôç“.
5 Kaî nàXtv ô aùxà; èv v?j npà; ’lwàvwjv xàv Avxtoxetaç èntaroX^'
„KaT’ oùSéva Sè rpônov oaXeueallat npôç rtvwv àvexopeO-a rijv ôptaO-etaav
nfartv, ?jxot rà rijç ntarew; aup^oXov xà napà xwv àytwv ijpwv naxépwv
xwv èv Ntxata auveXS’ôvTWV xaxà xatpoùç, oùxe pi]V èntrpénopev éaurotç
q érépotç v) Xé^tv àpett^at xwv eyxetpévwv èxetae Tj ptav yoüv napa^vat
io auXXaj^v, pepvigpévot toü Xéyovroç- , Mi] pératpe Spta aîwvta, a iO-evro
ot narépeç aou‘- où yàp ^aav aùxot oî XaXoûvreç, àXX’aùrà xà üveûpa
roû 0eoü xaî üarpôç, S exnopeùerat pèv êÇ aùroü, èart Sè oùx àXXôrptov
roü ïloû xarà ràv rfjç oùataç Xôyov“.
'0 aùràç è^yoùpevoç xà ,,Et Sè èv SaxruXtp 0eoû èxpàXXw rà Sat-
15 pôvta“ • „’Enet5^, cpïjat, rà nap’ ùpwv Xeyôpevov oùx àXïjO-éç, ê’wXov Sè
f. 147 pâXXov xat xare^euapévov èartv, àXXà xaî auxotpavxîaç | e/ov yPaT^v>
npôSTjXov ort èv SaxrûXw 0eoü èxflàXXw rà Satpôvta. AàxruXov Sè 0eoü
rà üveûpa rà àytôv çrjat. Xeîp ptèv yàp aùràç xaî [Spa/twv àjvôpaaxat
roû 0eoû xaî llarpôç' èvepyet yàp rà nàvra St’aùroü' èvepyet Sè ôpoîwç
so xaî ô l'tàç èv üveùpart. "Qanep oùv ô SàxruXoç àn^pn/rat xijî X£LP^?>
oùx àXXôrptoç wv aùrTjç àXX’ èv aùr^ cpuatxwç, ourw xaî rà Ilveüpia rà
àytov rtp Tîjç ôpoouatôrvjTOç Xôytp auvvjnrat npàç évwatv rip ïttp, xàv èx
roû 0eoû zaî Ilarpàç éxnopeÛTjrat44.
Taux?]; rçv evjç yvtbpïjç ô KùptXXoç- zat ot ràç àXXaç aùroü p^aetç
25 napeÇïjyoùpevot xaî npàç ttjv éaurwv {JtaÇôpevot Sô^av, xàv StSàaxaAov
àStxoûatv, wanep xaî en neptôvra, xoüx’ènoîouv Ttvèç àvatSéarepov ' wv
ànàvrwv xijv StearpappévTjV èÇeXèyxwv npoaîpeatv, èv r^ SïjXwO-etaij] npàç
ràv ’Avrtoxeîaç èntaroX^, tpijaîv aùxÇ XèÇet • „"0rav Sé rtveç rwv rà opHà
Staarpécpetv etwS'orwv ràç èpàç naparpénwat ^wvàç etç rà aùrotç Soxoûv,
so p] B-aupaÇérw roüro -q ai] ôatôrvjç, etSuta, Srt xaî ot ànà nàavjç aîpéaewç
èz rijç tleonveûaTou Tpa^f^ç ràç r^ç éaurwv nXàvvjç auXXéyouatv à^oppàç,
rà Stà roû àytou üveù|JiaToç ôpO-wç eîpïjpéva xatç éaurwv zazovoîatç
napacpO-eîpovTEç xaî ratç ÎSt'atç xe^aXatç rijv àaftearov ènavrXoûvreç
tpXôya“. Oùtw xaî vûv xi]v àa^earov aùrotç ènavrXoüat cpXôya ot roü
as ÔtSaaxàXou zara^euSôpievot • rwv Sè voûv èxôvrwv oùSéva netO-etv àv
è'/otev, ^avepwràrïjç oüaijç noXXaxô&ev rijç yvtbpirçç aùroü, Sri ràv ïfàv
1 P. G., 76, 433 BC 6 P. G., 77, 180 D 10 Prov. 22, 28	11 avw om B
14 Luc. 11, 20	15 P. G., 72, 704 AB B 19 oaolw? om B 26 «Jorap
xal—fiaxof-iévaiv (p. 447, 1. 3) om BLO 28 P. G., 77, 181 B
LES ARGUMENTS POSITIFS DE L’OPINION GRECQUE
447
toû ©eoü oùSajjtwç è^pôvet rîjç ùnoaràaewç toû nveùp.aToç atrtov, et xal
ttjv évÔTïjra Tfjç oùataç èv ïlw xat nveùptart nàa?] [jtïjxav^ xx'<- peS’ôSw
Xôyou xaraaxeuàÇet xarà tôv aùr^ jjtaxoptévwv.
Taùrïjç ï/v zrjç yvwpi7]ç ï) aùptnaaa toû Xptaroû èxxXijata, nptv toùç f. 1
'PwjJiatouç npoaD-etvat Ttp auppôXtp tô „èx toû ïloû" • oùrwç inlareue xal s
[lEïà TaûTa ^pterépa èxxXijata, Xéyw Sè toùç réaaapaç twv narptapxwv
0-pôvouç, xal npôç TTjv twv 'Pwpalwv IStôppuO-ptov xatvoropttav où auvïjp-
nàÇero- àXXà xal auvapnaÇojjtévwv rtvwv èÇ aÙTTjç toùç ptèv StwpO-oüro,
toùç S’àvtàrwç èxovraç ànéxonre Tïjç twv yvïjatwv èXapeXslaç. TaÙTïjç
Tijç ntarewç ol ^ptérepot narepeç ùneprçywvlaavro, ot' ptèv Xôyotç, ol tw toü 10
Xôyou xexoaptr^evot xaptapaTt! àt 5è xal aipaatv, oùç xaO-’ vjjjLâcç èx-
xXtjala ptéxpt x^èç xal npôrptra Tatç twv ptaprùpwv xal StSaaxàXwv èrlpta
rtptatç, xal noXXà àXXa r^ç aùrwv àytwaùvïjç £X0Uaa Setxvûetv Tex^pta,
xal vûv oùrw rtptwatv aÙToùç ol voûv èx°VT£? xal p^ narpaXotat ovreç1
otxatot ts rjaav wç àXïjU’Wç ttjç TotaÔTTjç ànoXaùetv rtp^ç, ÔTt toû axta- is
paTOç Tfjç èxxXïjat'aç oùx aùrol yeyôvaatv al'rtot (nwç yàp, ot Tà àpxata
xat xaTeîxov xal éarepyov;) àXX’ot toü xotvoû aupt[J6Xou ttjç ntarewç
àtjjàptevot [lôvot xal ol Sôlçav xparùvovreç, f)v oùx laptev nôD-ev èartv
aùrol Sè ptàXXov ol ^ptérepot xa&ïjyeptôveç xal raÛTTjç ttjç SqJçtjç ttjç àp-
Xat'aç xal àX^ouç ôç xal Tïjç ôXtjç ntarewç érotptwç ûnepanéftv^axov 20
xal twv àvfrpwntvwv xal npoaxatpwv oùSèv aùroùç Inetae tf]v xaXŸp
raÛTïjv èvaraatv ànoB’èaO-at • 860 vj rpetç ànwXovro, ,Jva Ppa^rj, ^ïjat,
nXï)pw^“ • èSet yàp èXB-etv rà axâvSaXa, KuSôvïjç ré rtç xal KaXéxaç
xal Bèxxoç npô aùrwv, ot xat ^il|aetç xal Stavotaç rwv StSaaxàXwv napex^-
paÇav wanep àStxoùvreç ol rpaneÇtrat | rô vô|jtta|ia- oï [Jtèv Stwx^évreç f. 1
àXXwv atpéaewv è'vexa, xal raÛTTjv SIxï]v eîanpaÇàpevot, TTp> Stwljaaav
aùroùç àvtàrwç ëxovraî èxxXïjatav, rô auarfjvat Sôyptart xal nap’ aùrwv
npôrepov pitaou|jtévw • ô Sè Béxxoç, èvexa roû narptapxtxoû f)-pévou- vjXntÇe
yàp, ôç èotxev ô rptaà&Xtoç, 8tï]vexwç ènl Tïjç xaO-éSpaç ao^aeiv 8 Sè
oùSè napà nâaav ràjv Çw)]v èvrpucpfjaat rw S’pôvtp Se86vï]rat, ptàXXov Sè 30
r^ r^ç àvU-pwnt'vïjç Sô^ïjç axtà- rotoûroç yàp èartv ô lepôç D’pôvoç rotç
où xaXwç St^watv aùroû, àXX’ èrt Çôv éaurôv xa&etÀe, auyxa&atpoûvrwv
rwv vôpwv xal rwv Stxatwv nàvrwv, xal Pp^yôptoç ô nàvu ttjv èxxXïjatav
Xptaroü npôç rijv nporépav ènav^yayev eùxXïjplav èxet’vwv Si] rwv ao-
cptarwv rà pt^Xta noXXoùç èv rotç xaB-'^|jiâç xpôvotç neptawO-évra Sté^O-etpe 35
pti] Suvapévouç ràç èv aùrotç ^wpâaat aa^pôrïjraç, xàvreüftev f] vûv èyévero
aùyxuôtç, rrjç àptaO-taç xal ttjv ànô râjv elçw&ev npayptàrwv àvàyxvjv
eôpoûaï]ç aùjjtptaxov xal rijv cpaùXigv èvtwv auvelSïjatv, ware xaraarpé^at
22 loh. 13, 18 Mat. 18, 7
448
11. DEUXIËMË TllAI'Mi SUR La. PROCESSION t)IJ SAINT-ESPR1Ï
ttjv ToaoÛTOtç êaeat xpa-rfjaaaav èv xptartavotç Sô^av xaî npoSoüvat ttjv
twv ïjjieTÉpwv Soy|jtàTWV eùyévetav xaî tô twv Neaaoptavwv ata^oç t7|
xafr’ ^ptâç èxxÀTjala npoaàt^at tJieuSwç te zaî àjjtafrwç.
’AXÀ’ ^pâç ar^aatç, HapàxZrjE àyafré, jieTà twv TaÛTijv StSa^àvawv
s te xaî ^uÀa^àvTwv TijV nlaTtv twv tepwv auvoôwv èxetvwv, twv StSaa-
xàXwv ttjç ntaTewç, twv àytwv xaTpLap/wv ttjç xafr’ Tjpàç èxxXijaîaç, twv
àXXwv àp/tepéwv, nàvTwv ànXwç twv ^ueTÉpwv zafr7]ye|j,ôvwv, ot t^v
ûnepôptov TaÛTYjv SSEav xaî Tcpîv çayfjvat npo^ïjTtxwç npoavéaTeXÀov, xaî
f. 148 ’ <pavetaav ïjÀauvov nàa^ | Suvà|iet, eîSôteç jièv Tà aocp£a|jiaTa, St’ d>v Ttveç
io aÔTYjV vûv xpaTÛvetv netpwvTat, voûv Sè zat npoatpeatv ta^upoTépav Tot-
OÛTWV aocpta[JlàTWV È7TtSetZVÛ|J,EV01 • |1Et’ ÈZELVWV TE aTïjaatÇ 'tylàç zaî TWV
zaTa'J>ïj^toa|jtèvwv toû Béxxou zaî twv èxeîvtp au|Jt!ppôvwv xaî twv toùç
noXXoùç SsÀEaÇôvTwv aocptapàawv frvTjTtôv xaî npoaxaîpwv npayptàTwv
[jtïjSevôç 7j|jtâç auyxwp'fyrr)ç yjtouç ôtpfrfjvat, wanep oùSè [léxpt toû vûv
io fTTfjiefra Tj| af( po7jfroû|i£vot x^piTt • xaî et Sèot ttjç àXijfroûç xaî naapîou
Sôjçïjç ûnepanofrvçaxetv, jit] irapa^wp^aatç Ijpàç SetXoTepouç twv ^[jteTepwv
npoyôvwv ànocpavfrîjvat zaî wanep pt'ÿàamoaç, àÀX’ i) nôppw nè|jtne toùç
netpaqjtoùç xaî p,Ÿj èâa^ç ^[Jtàç rcetpaafrfjvat, t) xapTepfav StBou xat [ùaoç
ttjç napoÙOTjç ÇwŸjç ùnèp àXïjfretaç xaî /ptaTtavtxàv SÀwç ^pôv>j|Jia, xat
20 tïjv aljv èxxÀijatav eîç tt^v àp^atav enavâYaYe twv àÀîjfrtvwv SoyiJtàTwv
eùaTafretav, xaî t^v npoTepav aÙT^ Sèç èÀeufrspîav exeîvïjv, fxajS’ èàa^ç
aÙTTjv àÀÀwç ttjv aijv àvuptvetv .zaî npEapeùetv npooôov xaî ûnôaTaatv vj
xafrwç ot ttjç èxxÀijataç StSàaxaXot napà aoû StSaxfrévTeç èfrEOÀOYïjaav,
toùç xapnoùç twv îepwv èxstvwv xal nveu[iaTocpôpwv naTèpwv èx ttjç
as Ttvwv àpiafrtaç xaî nponeTetaç xaî xoafitxTjç npoatpéaewç ànoÀéaaaav,
àXXà npovôïjaov aÔT^ rrjç dcXxjiHvTjç EÙarafretaç zat Tjj àXrjfrtv^ xal yvirjata
StBaaxaXt'a aou xaTax6a|iv)a6v te xal xaTaacpàXtaat eîç Sôiçav toû IlaTpôç
xaî toù ïloû xaî aoû toû navaytou xat Çwonotoû IIveû|jiaToç -tfjç ptaxaptaç
TptàSoç, npènet nàaa Sôija eîç toùç alwvaç, àptïjv. f
Objections et réponses.
f. 149
AHOPfA.
as tS'. <’Anoptat twv àvTtS ta<pepo|Ji£vw v xaî Xùaetç toûtwv-
TOÛ aÙTOÛ. >
ZvjToûaî Ttveç, eî èv tw St’ Ttoû èxnopeûeafrat tô IIveû|Aa tô àytov oô
vooüatv ot àytot tôv Ytôv toù IIv£6|AaToç aî’Ttov àXX’Stc ô|xooûatôç èaTtv
22 avri/v'. avTtïiv B zaî nçtG^eveiv B
OBJECTIONS ET RÉPONSES
449
Tt Tpnxç, nôç ot Ppatzoî Xèyouatv, Srt SôÇa tout’ èart tÿjs rptrijç auvôSou,
to pvj eEvat tôv l’Eôv toû üveûparoç aïxcov, Stôrt ô Nearôptoç etTtev oùz
gjretv tô üveûpa ttjv ûîrapÇtv St’Hou- xai t) aûvoSoç ènjjvet toûto, ôç
cpaatv ot üpatzol ; H yàp èv r^j 81 i irpofl-éaet ttjv atTtav èafjpatvev •
oùxoûv xat Nearôptoç "EXXtjv wv t^ tpwv^j xat ot Tîjç auvôoou narépeç s
ôpolwç "lôXXrjveç xat aocpo't èv Ttp St’ 1 toû Ttjv atTtav vooüvreç, à^tontorô-
Tspot état tôv àXXwç vûv è^Tjyoupévwv ttjv npofreatv t) èv tô St’l’Eoû
t)(v évÔTTjTa ttjç oùataç èa^patvev ô NeaTÔptoç, wç ot rpatxoi vûv vooûat
tô ot’l'toü- xat Xotnôv ô NeaTÔptoç èfiXaatpjpet xat èv toiç rîjç 0-eôrTjroç
àpfrpotç, cppovôv xat Xèywv jjctj eîvat ôpooûatov ttjv TptàSa, ènel Tjpvetro io
to Ilveüpia è^ecv ttjv ÙTtapÇtv St’ l’Eoû xar' aÙToùç, xaî 7j aûvoSoç èxetvïj,
TCpoateptévï] raûrïjv ttjv Sôlçav toü Nearoplou xat pïj èXéyxouaa, atpertxî; rjv.
TaûTa àîTopoüvTeç, otovtat rteptj3àXXetv rjpàç àvrtçàast- àvrEcpaatç
yàp èart, tpaalv, ort NeaTÔptoç Xéyet tô Ilveüpia pi] e^etv ttjv ùnapÇtv
St’Ï’toû, xai xaXôç Xéyet- cppoveî yàp tôv l’Eôv prj etvat toü üveûparoç ib
aÏTtov- xai ôtt èv Ttp St’l'toü rô üveûpa rtpopàXXeaB'at ô l’tôç où voetrat
toù IIveùpaToç atTtoç, àXXà àXXo Tt.
’Ert érépa àvrlcpaatç, Sti zaXôç Xèyouatv ot àytot tô üveûpa St’ ï’toû-
ôpooûatov yàp tô l’Etp • xal Sti zaXôç è^pôvet NeaTÔptoç, Xèywv 8rt tô
üveûpa oùx iyet ttjv ûîrap^tv St’ Ttoü, Tjyouv oùx èartv ôpooûatov tô so
l’iô- xat ei pvj rîj npôrtj TteptxetpotVTO | àvTt’fàaet, r^j yoüv Seurépqc f. 14
neptnelpea9-at àvàyxrj toùç Tpatxoùç èx toü ttjv S t à irpéD-eatv oùtwç èjçTj-
yetaHat èv tô St’ Ï’toû.
Aûatç.
üpôç toûto Set Xéyetv, Srt pâXXov aùroî neptîtlnrouatv àvrt^àaet, as
evfrev pèv Xéyovreç tôv AapaaxTjvôv àxoXouHîjaat rtp roü Néaroptou aup-
pôXtp, èv tp Xéyerat pîj èxetv rô üveûpa rijv ûnapçtv St’ HoO, èvâ-ev Sè
npoxopl^ovreç aùxôv xaB-’ îjpôv Xéyovra, Srt ô üatrjp Stà Aôyou Ttpo[3oXeûç
èartv èxçavropixoû Hveûparoç- et yàp rô Stà Aôyou npopâXXeofhat rô
Ilveüpa èx llarpôç. tout’ rj^oûXero rô StSaaxàXw èxelvtp, rà rôv l’tôv efvat »o
roû Hveûparoç atrtov, oùx àv f;v Nearoptavôç ô AapaaxTjvôç, eî pîj Xé-
youat tov Aapaaxïjvôv éaurtp pvj auvopâv àvTitpàaxovra- toûto Sè oùS aùrot
nw îrpôç êxetvov àtp^xav rô [ôéXoç, àXXà ouvuna/il^vat tô vearoptavô
aupjlôXtp pâXXov eïXovro Xéyetv aôrôv. "Ort Sè rô T^pérepov oùSepta èartv
àvrttpaatç, SîjXov èvreûtlev.	36
'O Nearôptoç npoSrjXwç èv rtp St’ Ttoü aîrtav èvôet, tbç xat ol ttjç
npoalWjXTjç <ptXot vooûat vüv. "Oilev et xat pîj aup^wvoüatv aurtp xara
3 to Uvsv/ia om L
Œuvres de Georges Scholarios. H.	29
460 II. DEUXIEME traité sur la procession du SAINT-E8PR1T
ttjv SôÇav Taùrrjv, àXXà xarà ttjv Tfjç npoO'éaewç ëvvotav èxetvtp auva-
Souatv tbç yàp outoi vûv, oütw xàxetvoç tôte è^pr^o- xal àpvoùpevoç
ê/etv tô Ilveupia Ti(v ûnapciv Si’ ïtoü, TjpvetTo tov l’tôv aÏTtov etvat toû
Hveùpatoç. Tô Sè xpfja&at oùtw t^ npoB'éaet, Saov pièv etç ttjv ànôtpaaiv,
5 oùSèv xwXùet • èaTt yàp èçp’ wv T) Stà TŸjv atTtav aijpalvet, tnv èx Tfjç
opotÔTTjToç xat ot npôç ijpàç Statpepôpevot vûv tpaùXwç ènt^etpoûat, xat
Stà toùto où/ YjptàpTavev ô NeaToptoç a^SSpa, oùtw t$ Xéiçei xpcbpevoç’
f. 150 Saov Sè etç ttjv xaTàcpaatv, | àSùvaTÔv èaTt, xetpévou toû tôv IlaTépa
pôvov aÏTtov etvat xat àp^v xal nrf/ljv Tfjç HeÔTTjTOç, wç èx twv eîp?]-
io ptévwv yéyove SfjXov. "Ofhev et ptèv ô NeaToptoç èXeyev ev tw otxettp aup-
pôXtp, Sti tô Ilveüpia tô àytov ë)(et t^v ünaptçtv St’ ï’toû, xat vj aùvoSoç
oùx èvexàXet tw Xôytp, où pôvov tout’ aÙTÔ auvécpepev àv toîç npôç ijpâç
Statpepopévotç, àXXà xaî Tj Tfjç npoHéaewç xp-ijatç- fj yàp Tfjç auvoSou
auyxaTàO-eatç ^v àv èjçtrjyzjatç àvavTippijTOÇ twv StSaaxaXtxwv èxet’vwv
16 £fj<jewv, aï Xéyouat ot’ ï’toû tô Hveûpta tô àytov èxnopeùeaU-at.
’Eneî Sè ô Neawptoç tyjv ànôçaatv èXeyev, 8ti tô Hveûpta oùx è)(ei
tïjv ûnapÇtv St’ l'toü, toutéotiv ô l’tôç oùx èaTt toû IIveùpiaToç aÏTtoç, et
xal tt] 8ô^ toû àvSpôç Taù-qj y aùvoSoç auvETtHeTO, àW où 8tà toût’èÇ
àvàyxijç ènfjvet, xat èv tw Si’ ï’toû ttjv atTtav a^patveaS-at, wç àv ijpeïç
20 èvTeû&ev Tjj àvTtcpàaet neptnXezwpefha • où yàp efyev àvàyxijv aùvoSoç
Tijv ÀéÇtv 8top'9'oüa8'at toû Nearoptou, ëwç eùptaxev àpvoùpievov aÏTtov
etvat toû IIveùpiaToç tôv ï'iôv, onep aÙTï] àXïjO-èç etvat ènlateuev oùx
èSeStet te pi'jnoTe ntaTeùet NeaToptoç pi] eïvac tô Hveûpta ôpooùatov tw
Yttp, tbç aÙTij èvôet tô St’ï'îoû èv Ttp xaTa^àaxeaO-at tô Ilveupia oiTtou
26 èxnopeùeaO-at àvd Tfjç xar’ oùatav évÔTTjTOÇ- xal oùx èSeStet toùto, Sioti
eùptaxev aÙTÔv èv èxelvw Ttp aup^ôÀtp tôv ptèv l’tôv SpioXoyoüvTa ôpiooùatov
tw IlaTpt, tô Sè Hveûpta Tfjç aÙTfjç oùataç Ttp HaTpt, xat èÇ àvàyxrjç xaî
Ttp ï'ttp èptooùatov àSùvaTov yàp àv ^v èv Ttp pti] St’ïloû tt]v êvÔTijTa
Tfjç oùataç aÙTÔv àpvetafrat tô Ilveüpa XéyovTa opooùatov Ttp ï'ttp St’ wv
f. 150v npoÙTetve xal t^povoûVTa, xal Stà toût’|èvopttÇov aÙTÔv ot Tfjç auvoSou
rcaTepeç èxeïvijç ttjv aÎTiav èv Tîj Stà npoftéaet SyjXoûv, wanep èv tw
St’Hoü Tà nàvTa yiveaS-at npô&eatç aÙTïj voeÎTat" xal oùtw ntaTeùetv
aÙTÔv ûneXàp^avov, oti o Ytôç oùx èaTt toû HveùptaTOÇ aÏTtoç, wanep
xaî ^pietç vûv, eî twv Tjpîv Stacpepopévwv ïjxoùopev XeyôvTwv wç êx Ttvoç
85 atcpvtotou peTailoXfjç, Sti tô Hveüpa oùx ë)(et t)]v ùirapÇtv St’ ïloû, xatToi
ye ôpooùatov HaTpî xaî l’tip xat aupnpoaxuvoùpevov aÙTotç, toùto Xe-
2 t/jj/joaro L 15 «t: «ç BLO 28 av om L 31 rÿ: tiô L 35 àytov
devant Ilwt aa add B
OBJECTIONS ET RÉPONSES
451
vovxwv èv tfj xfç nt'oxewç ôjjioÀQYfa, oùx àv aùxoîç Sti;véx^|Jiev èv xf]
ànotpàaet TaÛTYj rcept xfjç npofréuewç • zaîxot ye vüv xaxatpaaxôvxwv oùx
àv£X°lxe®’a> xfjv alxtaxtxwç èxÀ.ap$àvouat. Kal ènetSàv npôç ctuvt;-
yapîav éauxwv xàç prpsiç èxetvaç xopilÇouatv, aï Bt’ Ï’toû /.éyouxtv èzno-
peueaffat tô llveû|xa tô àytov, napeErjyetaB'at xaùxaç aÔToùç èXéyxoptev 5
xi Bè auyxtopfjaat Àélçet ènl [fe^atwaei ttjç àÀ^eiaç, xat ouy/wp-f-jat npôç
àvaxponfjv àÀij&etaç, oùx saxt xaùxôv vüv, oüte xaùxôv àv rjv tôte, el
aovépatve tov Neaxôptov pif] ànocpàazetv, àÀÀà xaxa^àaxetv onep ànécpaaxev.
"OÀwç Bè el pièv f,v atTtoç toü IIveù|aaToç ô l’tôç, èvex&pet àv Àéye-
aiïat, oxt èxnopeùexat Bt’ Ï’toû to Ilveüpia- eî Bè èyxwpet noxe tô St’où xt 10
Àéyexat etvat, aïxtov pif] etvat aùxoû, oùx àvàyxTj xat xôv Ylov, Sxt Bt’aùxoû
Xéyexat xô Ilveüpia, atxtov aùxoû xoûxov tppovetv- fj yàp Tîjç npo&éaewç
Taux?;; Xpfxtç nÀaxeta xat eùpùxwpoç etvat xaÀwç àneSeîxB-i)- et Sè xal
f; Stà pjSaptwç xïjV atxtaç ènétpepev ëvvotav, xat oùxw zaÀwç àv èÀéyexo
xô Ilveüpia jif] èx^tv xf(v ùnaplçtv Bt’ ï’toû, | xotç ye pif] ntaxeùouat xôv f. 161
l’tôv aùxoû atxtov etvat- éxaxépwfl-ev yàp oùz àv ëxûL Bt’aùxoû xfjv ùnapÇtv,
oxt xe àBùvaxôv èaxtv àÀÀwç xat ort àSùvaxov ttjv S t à aîxtav aijpialvetv •
waxe etnep -q aûvoSoç èvôet xf;v Stà pif] aTjpiatvetv aîxtav, èvôet Sè rôv
Neaxôptov cppovoûvxa pxàj etvat xoû IIveùpiaToç atxtov xôv l’tôv, wç Sf) xŸjç
B t à aîxtaxixwç un’ aùxoû voouptévi]ç, xaÀwç àneSéxex’ àv aùxoû xô pif] 20
èx^tv rô TTveüpia xf|V unap^tv St’ Yloû • où yào f;xouev aùxoû xaxacpàa-
xovxoç, Ôte èSet y’ àv xfjv ypr^'.y npoO-éaewç noÀunpaypiovetv, àÀÀà
piàÀÀov àno^àaxovxoç, oxe Sf] xal fj napàxprptç x^ç npoO-éaewç tw axontp
xfjç ànoçàaewç piàÀÀov auvéjfatvev. Eî Sè xaî àxptpéaxepov 7]Sùvax’ àv
Àéyetv xà aùxô xoûxo ô Neaxoptoç, àÀÀ’ f) aùvoooç xaÀwç notoüaa oùx 26
ècppôvxtÇev, ëwç eùptaxe xaxà xôv voûv ùytalvovxa- xô yàp àÀÀwç notetv,
aocptaxtxîïç àv fjv ènTjpetaç, où Soyptaxtxîïç è^exàaewç.
Kal àÀÀwç Bè Àùet xfjv ànopt'av ànÀoûaxepov xoü ©eoSwptxou Btàa-
xt^tç, f] KùptÀÀoç oùSapiwç èvexàÀeae. Tô yàp tStov xoü ï’toû elvat xô
Ilveüpia xat xô Bt’ l’toü npoïévat, xal ànep èSôxet 9'appaÀewxepov Àéyetv bo
ô KùptÀÀoç, eî ptèv xfjv ôpioouatôxiyca poùÀexat, cpTjat, xw KuptÀÀw cpuÀàx-
xovxt xoû IIveùpiaToç x^v aîxîav tw Ilaxpt, xaÀwç Àéyexat- et Sè xà èç
ïtoü f] St’Ïloû xfjV ûnapiçtv èxs'.v aùxw (foùÀexat xaûxa, Æ»ç pÀàacp7]|ia
ànopptnxéa • èotxe yàp, oxt xat WeoSwptxw xal KuplÀÀtp xal Neaxopîtp
zal xf] ouvôStp [jita xtç yvwpiïj zotvf] npoafjv, pxf] àv noxe SûvaoB’at xôv ss
l’tôv atxtov etvat toü Ilveùptaxoç. '£2ç Bè xwv t^wvwv xoùxwv, alç ô Kù-
4 aï: aç B 15 ro IIrt-î\aa eu marge, d’une autre niaiu BL 34 xai devant
unoQ(><méa add L
23*
452 II. DEUXIEME TRAITÉ 8UR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
f. 151’ptXXoç êzé/p/co, Suvapévwv | xat ttjv évôxTjxa xfjç oùataç atjpalvetv xa!
ttjv aixiav Tfjç; ûnàpçewç naptaxâv, Strjptptapïjouv xô> KuptXXtp, noxépwç
XpÿjTat xatç cpwvatç xaûxatç • xa! ot [xèv nepi ©eootbptxov ^vé^Xcuv xw
KuptXXtp ptxpotpu^ôxepov • ipavepà yàp t;v èzstvou Stàvota, etnep eùyvw-
s povéaxepov Ijj3oûXovxo xwv cpwvwv àxoûetv èxet'vou' -q Sè aûvoSoç, tô npénov
notoûaa, oùx ^vo'i/j.ïjae xw Neaxoptq) nepi wv ^8et xaXwç- ^Set yàp ex
TTjg ôpoXoyt'aç èxetvou xaXwç, oxt tô Ilveûpa ntaxeûet ôpooûatov xio i’fcô
xat Xotnôv xr(v Xélçtv èxet'vou tbç èni rà Seûxepa cpépouaav è^eXàppave.
Kàvxeûilev StjXqv èaxtv, oxt rô pèv Ytoû XéyeaUat ÏStov xô Ilveûpa
10 xal Bt’Ytoû npoïévat t) ëxnopeÛEafl-at 7;Sûvaxo pèv àv xai ttjv év6x7)xa
xfjç oùataç atjpatvetv- i]8ûvaxo Sè xat ttjv atTtav, ôaov èx ye xfjç Xe^ewç’
en’ èvlwv yàp xaûxa zai xi)v aixiav xt&évat oûvaxat. Atô xat ot enc/et-
poûvxeç ex xe xoû 8t’ Yîoû npotévat xô Ilveûpa xal èx xoû Ilveûpa Ytoû
Xéyeaxlat, où xafrànaÇ àXôywç èntxetpoûatv. AXX’ Y] exx^ata no/.Âoî; xat
16 yewatotç xexprçptotç èni xïjç xpixtjç eoet^e auvôSou, xà; Aéçetç xaûxaç àvxi
ttjç èvôxvjxoç xfjç oùataç XapfJàvouaà xe xat Xap^àveaUat auyxwpoüaa •
àvxi Sè Tÿjç alxiaç oùSSXwç, xouxéaxtv àvxi xoû Stà xoû Ytoû xr]V unaplçtv
ëX£tv v) è<ç Ytoû' xô yàp St’ Ytoû ttjv Onapttv èx£-v S’-IZ S'fYwç Suvàpevov
xai àptpw xàç èvvotaç aïjpaivetv, àXX’ tbç 8$] npo8if)Xwç toût’ aùxô ôv xo
20 xov Ytôv atxtov etvat xoû Hveùpaxoç, è^eXàpovxo. "OS-ev toûto Sï] ot pèv
àpvoûvxat neptcpavwç, oî oè ouy/aipouatv aùxotç xat oùx àvxtXéyouat ' xtôv
Sè StSaaxàXwv otxtveç vj npo twv àytbvwv i) pexà | toùç àywvaç ^aav
f. 152 èxetvouç, oùSeiç etné noxe St’ Yîoû ttjv ünapiçtv è/etv xà Hveûpa, t) St’Ytoû
ôçttJxaaU-at, St’ Ytoû xô etvat ëj^etv, ;i\ xt xotoûxov, oùxoüv ôaa ye ^petç
25 tapev.
f rE x é p a à n o p t a.
'Ext Çrjxoûatv ol aùxot- Et èxnopeûexat èx pôvou toû Haxpôç xô
Hveûpa, ôç tpaatv ol Fpatxot, nwç ot aùxo! ntaxeûouatv, Sxt èx Haxpôç
St’ Yîoû èxnopeûexat ; Aoxoùat yàp àvxttpàaxetv.
so	A ù a t ç.
Ilpàç Si] toûto Xéyetv, Sxt ôpoXoyoupévwç âvxicpaatç àv ^v xaûxa.
et ev xtç St’ Yîoû xo Hveûpa npopàXXeaO-at, xôv Ytôv atxtov èvooùpev xoû
Ilveùpaxoç etvat. ’AXX’ ènetSi] ot StSàaxaXot, Xéyovxeç xô Ilveûpa xô àytov
ex Ilaxpôç èxnopeùea&at xaxà xi]v xoû SwT^poç tpœv7;V, npoaxtfl-éaat St’ Yîoû,
36 Setxvùvxeç, oxt auvsntvoetv Sst xôv Ytôv xoû ©eoü xal èv xÿ, npoôScp xoû
IlveûpaToç, wanep Si] xai èv nàatv àXXotç xai auvS’eoXoystv aùxôv èvexà
4 y devant tatlrov add L 26 BLO om ce titre 30 .'Ivgiç om BLO
OBJECTIONS ET RÉPONSES
453
vs rî(ç eùxàxxou oix'x.pïaeaç twv TtpoawTtwv xat Tfjç xax'oùatav Évôxrftoç •
jupcpépet yàp àpcporépotc xotç Sôypaat roùvopa toû Roû èv tw Xôytp
xtB-épevov per’ èxstvrçç tïjç TtpoO-éaewç, tjTlç àppôxxEt tt] TtapaSeSopévig ràÇet
xtbv D’Etwv Ttpoacbîtwv, èxetol; xaùfh’ oùrwç e/ei, oùz àvxt^àazet tw St’ Roü
ÊZTtopeùeaB'at xô èz pôvou toû llaxpôç èzitopsueaU’a'., rouréart pôvov atxtov s
xoû üvEÛpaxoç Etvat tov HaTÉpa- àvxecpaazs 8’àv zat oùtw, toû St’l’toü
vooupévou wç àXtjD'WÇ xô èz pôvou toû HaTpôç èxîtopeùeaO-at, et oütwç
èXÉyETo, waxe xü,P'-ï£tv T^v To0 Üaxpôç xal xô üveûpa toü l’toü èv
Tfl TotaÙTig xpooSw. ’AXX’ | oùy_ oùtw Xéyet Ttç ^pwv èx pôvou toü llaxpôç f. 152
èxTtcpsùeaflat • èv oùSsvl yàp npàypaxt, oüx’ evSov, oùte ëljw, aiteartv io
âXX^Xtov Tà frôla TtpôawTta, àXXà auvrçppéva xaî èv àXXyjXotç SvTa vooûvxat,
zat oütwç Etal xaxà Tàç ttjç Tttaxewç ùîtofréaetç.
’Qç àv Sè aatpéarepov yévïjrat tô Xeyôpevov, tSoù Xéyopev, ôxt ô l’tôç
toû 0soü pôvoç èaxt, zat tout’ èartv àXrjfréç- pôvoç yàp èartv l’tôç èv rotç
frstotç aÙTÔç, zal toùtou X^Ptv povoyevTjç etpTjrat. llàXtv Xéyopev, Srt 15
oùx èaTt pôvoç- àel yàp perà xoû llaxpôç èaxt zat toû ÜVEÛpaxoç- rot-
oùtov yàp xt xat aùxôç ô l’tôç xoû 0eoû cpïjat Ttepl éauxoü- ,,’EpxeTat
wpa xal vûv èXr(Xufr£v, ïva azopittafrf/te è'xaaroç eîç xà Ï8ta, xal èpè
pôvov àcprjxe- xat oùx etpt pôvoç, Sxt ô TTaxÿp per’èpoû èaxtv“. Oùxoüv
xaî èvxaüfra xat èz pôvou toû llaxpôç èxTtopeÛExat xô üveûpa xô àytov, 20
zat oùz èz pôvou, àXXà St’ ïtoü, èxTtopsùexat pèv yàp èx pôvou xoü
llaxpôç, oxt oùz èaxtv aïxtoç aùxoü ô ïtôç, àXXà tw üaxpl pôvtp xô rfjç
atxtaç zaxTjyôpTjpa Tcpércet Ttpôç ye xô Ilveüpa xô àytov xal Ttpôç SXïjV
xljv '8’EÔryjxa- otà xoü Ï’toû Sè xal oùz èz xoû llaxpôç pôvou, Sxt oùx
èaxtv 6 Ilaxrjp pôvoç èv xtp TtpopàXXstv tô Ilveüpa, et xal pôvoç èarlv 26
aùrôç TtpopoXeùç. àXX’èxet auvôvxa xal èvôvra xôv l’tôv ' èv yàp èart
per’ aùxoü xaxà tpûatv, xal èîtstSàv vofjxat yevvwv xal ènetSàv vorjxat
TtpoflàXXwv- àel xe yàp èaxt per’ aùxoü xal àel yevvà rôv Rôv xat àel
TtpoflàXXet rô üveûpa xà àytov. Atà roüxo et xal pôvoç ô üarijp Ttpo-
PàXXet rô üveûpa Etx’ oùv ùçt’axr/at xail’ ùitôaxaatv, àXX’ oùz èaxt pôvoç 30
èv tw itpofiàXXetv aùrô  oùoè yàp èv rw Ttpo^àXXstv xô üveûpa zex<I>pt<JTat
xoû 1 toû. El rotvuv | Stà xoürô xtat 8ozet	oüxw paSlwç i^pâç f-153
aito^atveallat, ôxt èz pôvou xoû llaxpôç èzitopsuerat xô üveûpa xô àytov,
Stôxt raur^ t^ Ttpoxàaet èpçwÀEÙet xtç ùnoipla rotaùxT], pïjTtoxe Sô^ete
Xwpt'ÇEaO-at ttote toü llaxpôç zal xoû üveùparoç ô Rôç, eùaepoüat pèv, 36
àSeèç Sé xt Séoç SeBtaatv oùSstç yàp ôpoÀoywv èz üarpôç St’Roü Ttpotévat
xô Ilveüpa TŸjç xar’ oùalav évôxrjxoç èvexev xal ttjç àxwptaxou rwv 0-etwv
1 ye: rt L 17 loh. 16, 32	25 rî om L 28 àel après Yïov xal om L
454
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
npoawnwv auvatpeta;, aùfrt; wanep èz |ieTa|xéÀou (xôvov etvat vojxtet tôv
Ilxzépa xat àneppwyôra nw; toü Ttoü èv rw npopàÀÀetv aùxôv rô Ilveüpa
tô àytov, àÀÀ’ éx ptôvou toû IlaTpô; Xèywv èxnopeûeafrat tô üveüpia to
àytov xî]v toû npopàÀÀetv èvépyetàv et; ttjv toû IlaTpô; ûnôaraatv ôptetrat,
o tva r, zat ptôvo; npofioÀeù; ô llarr^p, wanep xal |jtôvo; èarl yeWTjTWp,
xatxot yevvwv tôv 1 tôv Ttp IIveû|xaTt aûveaxt, zat tô Ilveüpa npopàÀÀwv
où zeywptaTat toü ï’toû.
Et 8è cpeuxréov îjyoûVTat tô èz ptôvou roû Ilaroo; èxnopeûeafrat Àé-
yetv, Stôrt zat èx roû Ytoû èxnopeùexat xat Stôrt atxto; aùroü ruy/àvet
io xai ô Yîô;, xat auptnÀéxotr’ àv vj àvTttpaatç, et rt; àpt^w raüra SoÇàÇet,
àvrtcpàaxet [jièv raûra npoSvjÀw;, zal Stà roür’ àauppàxw; ^pteî; è)(opiev,
rot; fràrepa cppovoûatv, 7/youv rà Seùrepa. TI àvTttpaat; Sè aùrr; oùSèv
èart npô; 'tj.tà; • oô yàp -ÿjjjtet; ye tov Ytôv ntaxeùoptev roü IIveû|Jtaro;
atrtov- àvrtcçàazouat Sè éaurot; pàÀÀov oî npô; ïjptà; Statpepô|jtevot oûrot-
is ro [jtèv yàp etvat rôv Ytôv roû üveû|xaro; alrtov tppovoûatv otxofrev ècpeu-
pôvre;, rà S’ èvavrta Toùrtp, oî; aû|x<pwvôv èart rô èz jjiôvou roû üarpô;
f. 153¥ èxnopeûeafrat, xwv StSaaxàÀwv | ovra, cppovetv ôcpeiÀouatv. Oùxoûv àvrt-
cpàaxouatv éaurot;, Tj rot; StSaaxàÀot; Svjnou ttj; ntarewç àvrtÀéyouat •
rô S’vjptéxepov ànav rotoûrôv èart, zat axonetrw tt;, Srt aûpicpwvov nàvrTj
20 xaî nàvrw; zal ûytéç.
"Qanep ô @eô; zat üaTr(p, tpajjiév, où auvrjnro xafr’ ûnôaraatv Tft
àvfrpwnôr^rt, et zat perà roü Ytoû tôt’ T)v, w; aùrô; tpTjatv, àÀÀà (iôvo;
ô roû é)eoû Aôyo; èaeaàpzwro, oùxw; oùSè ô Ytô; roû Oeoû ttj; npo-
awntzrj; èvepyeta; toû Ilaxpô; xotvwvet, eî zal fier’ aùroü èartv à^toptarw;
25 Tï; cpùaet zal èv aùxw- àÀÀà jjiôvo; ô Ilar/jp èaxt xoû üveùptaxo; atxto;.
tp [jtôvcp npoa^zet najyyj zal àpyjj B-eôxTjro; etvat • zat ôanep èxet rô
(jiôvov etvat tôv Yîôv xal où ptôvov, oùx et’atv èvavrta oùS’ àvrttpartzà,
vooùfJteva <b; etprjrat, oùtw; oùS’ èvraüO-à èartv àvrîçaat; rà èz ptôvou roû
Ilaxpô; èxnopeûeaUat rô IlveOpa rô àytov zat rô èz Ilarpô; St’ Yîoü
;o roux’ èxnopeûeafrat- zetpévou, Srt xô jièv èxnopeûeafrat èz ptôvou roû Ilarpô;
StjÀoî tô tôv llarépa atrtov elvat aùroü zat où tôv Ytôv - rô Se St’Ytoû
èxnopeûeafrat èz üarpô; oùSèv ê'repov vj rô ev rtp Ytép, zat oùz èzrô;
roü Ytoû, xal a-jventvoouptévou roû Ytoû rtp re npoàyovrt Ilarpt zal rtp
npotovrt üveûptart, xal oaa àÀÀà vjpttv àneSôfr^ vjj npofréaet raùrTj eSae^vj
se xat rot; otSaaxàÀot; auvàSovra vo^ptara.. f
T é À o ;.
TABLE DU DEUXIEME TRAITÉ	455
Table du deuxième traité.
IHNAZ SYrrP.WHS AEYTEPAX QAYMAXIAS	Paris.
SO'I-OY r' EK KPUNHS BAYSASHS SXOAAPIOY.	f- 1 '
'EntaToXïj npôç tôv û'-pTjXÔTaTov xal eùae^éaTaTov paatXéa Tpane-
Çoüvtoç, xûp ’lwàvvrp; tôv péyav Kopvrçvôv, npôç ov xal tô 0t[JX£ov àva-
tpépeTat, èx pépouç Sr^Xonotoûaa xaî tô toü £t[JXlou npootpcov. p. 269 5
TMHMA nPQTON.
T^ç SX7); otaXéçew; npoxaTaaTaTtxôv tô Sè toioütov
-pfjpa Stà fï|Tüv tô xa&ôXou aupnXTjpoüTat. p. 272-287
a'. Toûtou tô nparcov xecpàXatov SfjXov xa&tarTjat tî toîç lepotç Stôaa-
xàXotç Soxeî nepî twv t^ àvU’pwnlvr/ aoçta nXéov toü eîxoToç 10
ntaTeuôvTwv èv Tfj nept twv {belwv èpeûv^ - xal ônwç èaEtv ènatveTT)
fj àacpàXeta- xal otov eaTt tô xatvoTopetv èv Totç -ô-efocç, 7) tô èni
t^ StaXé^et cppoveîv.	p. 272
[5'. llepl twv peTanotoûvTwv XéÇetç xal peTanTjStbvTwv è£ èvvolaç eîç
ëvvotav, tva ttjv ot’xetav SôÇav xpaTÛvwatv.	p. 276 is
y'. llepl twv xpwpévwv napaSetypaat xoaptxoîç npôç ànôSetÇtv toù tô
üveüpa tô àytov xal èx toü Tloü èxnopeûea&at, ô'nwç èaTlv ènt-
aç>aXéç nXéov toü sîxôtoç enl twv 0-et'wv toûtoiç ntareùetv. p. 277
0'. "Oti xaXwç xal eùae3wç notoûpev oùx àve)(6pevot è'nea&at toîç
TOtaÛTïj ôStp npôç Tà Tfjç nt<rcewç XpwpÉvotç.	P- 278 20
e'. üept twv noXunpaypovoûvTwv ttjv toü àytou ÜveùpaToç npôoSov
ûnèp péTpov, wç SuvapévTjV SfjD-ev peWSotç àv&pwnîvatç xaTaXap^à-
veaS-at.	p. 279
ç'. llepl twv èxXappavôvTwv npôç tôv otxetov oxonôv Tà Te ypa^txà
xal Tà | twv StSaaxàXwv à^twpaTa, p^ npoae/ôvTWV Se Tatç èv Ttp f. 1T
XéyeaO-at TaûTa auveÇeuypévatç neptaTàaeat xal Ttp oîxeltp twv Xéyo-
pévwv axontp.	p- 281
Ç'. üepl twv napa^XenôvTWV t)]V xotvôv ôpoXoytav t^ç èxxXrjataç, évôç
Sé Ttvoç StSaaxàXou npoaeyovTWV à^twpaTt pôvou xal Tatç xaxovtxatç
ypa^atç l’aov aÙTtp aé^aç ànovepôvTwv.	P- 282 3()
v;'. üepl twv otopévwv pijSéva StSàaxaXov èv oùSevt Sûvaafrat Tfjç aXr;-
S’etaç StapapTetv, et xat /wplç SSlav yvwpvjv elnot xal StacpuXaTTOf
èv tp xal ÔTt Ttvèç twv StSaaxàXwv éxôvTeç U^fjxàv Tt Tfjç àxptjôetaç,
où SoypaTtxwç toùç Xôyouç notoûpevot.	P- 284
456
II. DEUXIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
TMIIMA AEYTEPON.
v rcape^yoüvrat p a s w v ol cppovoüvre; tôv Ytôv à p / y, v
tÿJç toù üveùparo; ùrcoarâaewç èÇ^y^rixov. p. 287-398
a'. Etç tï]v rcéptptv.	p. 387
a fl'.	El;	tô	„üàvra Saa e/et ô Ilarv'p, èpà	èartv“.	p.	291
y'.	El;	tô	,,’Ez toû èpoû X^tperat".	p.	295
o'.	Et;	tô	,,/apazT^p ttjç ùrcoaraaewç“.	p.	305
e'.	El;	tô	„üveûpa ïloû zal IlveOpa Xptaroû".	p.	308
;'.	El;	tô	„’IStov toû ïloû tô IIveûpa“.	p.	310
io Ç. El; tô èptpùarçpa zal el; r^v è^eXB-oüaav ex toû Xptaroû Suva-
ptv.	p.	312
ij'. El; tô toû AO-avaat'ou pïjrôv, èv Æ> ooxet pet'Çwv ô Ytôç toû Ilveû-
paro; XéyeaB-at.	p.	314
&'.	"Orcw; Set voetv rfyv ’AHavaalou p-ijatv.	p.	317
16 t'. El; tô toü BaatXelou ^ijtôv ,/Q; è^et ° rcpôç Tôv IlaTépa,
oùtw tô Ilveüpa rcpôç tôv Ytôv“.	p.	320
ta'.	Et; tô pïjTÔv toû BaatXelou tô ,,’A^twpart pèv yàp Seurepeùetv toû
Yloü“.	p.	323
tfj'.	Et; tô Seurepeùetv à^twpart.	p.	324
ao	ty'.	Et; tô TptTov etvat r^ rSlçet.	p.	330
tS'.	KaO-ôXou rcepî trfi èv rot; S-elot; râ^ewç, rtç èarlv.	p.	337
te'.	"Ort 7) priât; toû BaatXelou aùrrj cpfropàv ùrceSéôaro.	wç ûrcô rwv
f. 2	| àvrtStaçepopÉvwv ^ptv rcpoxoplÇerat.	p.	341
t;'.	Et; ri toû Nùaavjç prjrôv èv <5 Xéyerat tô „I[poae^w;	xal Stà toû
as	rcpoaexû?“-	p.	344
tÇ'.	"Ort tô St’ Ytoü où TaÙTÔv èart rw èz toû Ytoû.	p.	349
tv)'.	Tt poûXerat Tj S ta èv rtp St’ Yloü Xéyeafl-at tô IlveOpa.	p. 355
tO-'. "Ort rptwv atrtwv èveza XéyeTat St’ Ytoû rcapà üarpôç èx^etaftat rj
roû üveùparoç yvâpt; r, SlSoallat.	p. 359
so x'. "Ort rô St’ Ytoü yoprp/et-jilat rà üveûpa Oeorcpercéç èartv, warcep r^v
Sv zal rô St’ Yt’oû ùcptaraaO-at, etrcep	-yjv.	p.	364
za'. Ilepl	roû	St’ Yloü	rcetpijvévat ^povtzwç.	p.	366
x^'. Ilepl	roû	St’ Yloû	rcetp7]vévat àïSt'wç.	p.	366
zy'. üepl	roü	St’ Ytoû	èxrcopeùeafbat.	p.	372
so zS'. El; rôv HepéXtov, ôv ùrco^àXXovrat r7j ot rcepî tôv Sxqtôv ^youv
rà; Sùo yovtpôriytaç.	p. 386
xe'. El; rà ^ïjrà roû KuptXXou, èv ot; Xéyerat èx roü Ytoü rcpoïévat rô
üveûpa.	p. 390
TABLE DU DEUXIEME TRAITÉ
457
xç''. Eîç Tà prjTà toù KuptXXou, èv otç XéyeTat èx Tfjç oùataç toû l'toü
tô Ilveüpa tô àytov.	p. 395
TMHMA TPIT01N.
Twv SuTtzwv otôaaxàXwv npoxetpwç zal àXij&wç npôç
toùç Aatavoùç xat tôv xotvôv xavôva ttjç ntaTewç èeX- b
xuaTtzôv.	p. 398-407
Tô Sè Totoûxov où ôtTjpïjrat npoSfjXwç elç xecpdXata, àXXà pérptov
Tuyxâvov, xal npôç tô Séov oô^yet xat aupfiifîàÇet àplarwç xal èxxXyj-
ataartxwç tôv AôyouaTtvov xaî et Ttç xaV èxetvov peTà tôv Aatavwv
StSaaxàXwv.	io
TMHMA TETAPTON-
Tfjç z/p e ts paç Sô§7]ç, oti SôÇa xot vtj twv StSaaxàXwv
Tfjç ntaaewç èaTÎv, ànoSetXTtxôv | at Se ànoSetçetç toûtou f.2T
Stà auXXoytaptov ^fjaeatv tepatç èSpatoupévwv. p. 408-454
a'. Anô toü àytou Atovuatou.	p. 410 is
Kal aùO-tç ànô toù aÙToû.	p. 412
y'. Anô	toû	àytou Touartvou.	p.	413
8'. Anô	Tfjç	npwTïjç auvôSou.	p.	415
e'. Anô	Tfjç	SeuTepaç auvôSou.	p.	416
ç'. Anô	Tfjç	TptTTjç auvôSou.	p. 417	so
Ç'. Anô Tfjç TSTàpTTjç, Tfjç népnTrjç, Tîjç exTTjç xal Tfjç êpSôpjç, ?Tt
Sè xal Tfjç ènl «PwTt'ou olxoupevtxfjç ôySôr/ç zal Tfjç zaTà toü
Bézxou.	p.	421
r/. Anô toü peyàXou BaatXetou.	p.	429
0-'. Anô Tprçyoplou toû OeoXôyou.	p.	430	as
t'. ’Eti ànô toû aÙToû xat àXXwv freoXôywv otà Tfjç npoawntxfjç tStô-
T7JT0Ç.	p.	432
ta’. Kal aûS-tç ànô toû aÙTOü xaî twv àXXwv Stà toû nXîjv Tfjç aÎTtaç. p. 435
tfj'. ’Ex Tfjç aÙToû toû àytou IIveùpaToç tStÔTTjTOÇ Stà pijTwv twv StSaa-
xàXwv.	P- 436 so
ty'. Anô toû àyîou Aùyouartvou Stà toü xupîwç èx toü IlaTpôç npotévat
peTà xal Tfjç ànô twv Xotnwv StSaaxàXwv auaTâaewç. p. 440
t8'. Anoptat twv àvTtStacpepopévwv xat Xûaetç toûtwv. p. 448-454
III.
Troisième Traité sur la procession
du Saint-Esprit (après 1446).*
Dion. 150	EK0E2L2 TH Y. YITOYS KAI OPOOAOaOY
f-1 mzTE&s kypoy rnuprioY toy xxoaapioy toy kai ystepon
TETO NO TOX IIA TPI A PAO Y K<> NZTA NTINO YÜOAEIÎS
HE EN TYIIQ 0M0A0HAS: |
r> redipyto; ô 2/oXdptc;;. tô EÙTEXéaTaTov toû Geoû ZTtapa, eiç àtStov
twv èvTUY/avôvTwv TtXrçpo^opfav.
’EiretSi] /aXenév èaTt toîç Sua’ TEÙ/satv, d nspi toù aYtou llveuptarog
•zaî ttçç èx toù Geoû zaî IlaTpôç; zaP oùatav aÙTOù èxxopEÛaewg ^O’daaç
èzSeSwzeiv, èvTuyxdvEtv noXXoùç, çEÛYovrag St’ ànstptav twv TotoÙTWv
io Xôywv, t) ôxvijptav, tô nXïj&oç twv èv aÙTotç èîçïjTatJpévwv xpïjatjjtwç, zaî
ptdXtaTa ys èv Ttp Seutéow, eîzôç Sé èaTt xat Ttvaç aÙTotç ÉVTUYX^vovTaç,
t) èÇ àyvotaç, 7] nàS-ouç ÉTÉpou Ttvôç ztvoupiévouç, noXXà twv èv aÙTOÎç
etp7;|jiÉvwv auptcpwvwg etç tô oozoûv aùtotç napaTpénetv zai StapdXXetv
wç èvavTtoùj.iEvd nyj npôç ÉauTd, o xat xaTà twv àp/atwv otSaazaXwv (1)
io uttô noXXwv xat tôv npôaO-ev /pôvov èToXpt^Ba] xai vûv, éyw S’ où npôç
(1) Toù KuptXXou • ,/'OTav Sé Ttveg twv Tà SpO-à StaaTpÉ^stv el’wiIo'twv
Tàç èjjtàç napaTpènwa: çwvàg eîç tô oozoûv aÙTOÎç, [xà; {fau|xaÇÉTW toûto
vj av; ôatÔTTjç, eiSuta oti zai ot ànô nda?]ç afpÉaswç èz t^ç •S’EOTtVEÙaTou
rpatpfjç Tàç Tijç éauTwv nXdvrjç auXXÉYouatv dcpoppidç, Tà Stà toû àytou
IIveùptaToç ôpO-wç EtpTjptéva Tatç éauTwv zazovoiatç napa^O-EtpovTEÇ zai
Taîç tStatç xscpaXatç tï]v dapeaTov ènavTXoûvTEÇ i^XÔYa“. P. G., 77, 181 B.
* A = Dionysianus Athonensis 150, fol. l-10v. Copie revue par Georges Scho-
larios et augmentée de nombreuses notes de sa main ;
B = Édition de Dosithée dans le To/wç àyânijç, p. 252 sq., reproduite par
Migne, P. G., t. 160, 665-691 A. Cette édition n’a pas les textes patri-
stiques ajoutés par Scholarios daus le Dionys. 150.
Tit. dans B : *Ese9eoi<; rv/ç 0Q9-ri<; neÿl t'K tov tïyiov Hvtv^mot; vnooTCtatioç
dtigjjç xal tov uÿyalov xal m/xoXoyilfitvov riji; TxxIridiaQ /pQOvfyaroç i»ç iv totcm (sic)
ouoi.oylaç. Hpo'Zoyoç: titre vraisemblablement inventé par Dosithée, qui n’aura pu
lire le titre du Dionysianus.
9 anÔQiav B 11 yt om B ion: ri B 13 oviigmlvaïcyÿ^olfioit; B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
4B9
èpè <^avepwç Tfjç otapoX'qç ytvopévïjç, oùz àv ëx<x|v. SteXÉY^etv pèv aÙToùç
^euBopévouç, èpè 5’ êv îrâat tô aÙTÔ Tfjç àÀT^etaç péXoç àvaxpouôpevov,
zaî pîjSapoü npôç épauTÔv StacpwvoûVTa Betxyjvat, Tijv èvvotav ouvaO-poîoaç,
wç otôv te, eîç ev 'jùpnaaav twv koXÀwv Xôywv èxet'vwv, zat èrt twv
ôtaXé^ewv, twv Ttpôç ootJTtvaaoûv tcote è^ypàt^wç '/] àypàtpwç pot yevo- 5
pévwv, <JUVTO(iWT<£TTjV Tfjç èp'qç SôÇtjç xaî yvtùp^ç ànéSet^tv, zat wazêp
Ttvà SpoÀoytav Tfjç nfoTswç Tfjç èp/rjç, ijv àzoXoù&wç Totç twv üaTêpwv
gpotç xaî XSyotç eïXrçtpa, tÇ toû ©eoû /àptTt TtecpwTtapévoç, zat zafrêÇw
xaî reXeuraîaç ewç àvazvofjç, Ttàot toîç te Tà aÙTà tppovoüat xaî toîç
ÊTepoSojjotç èzTt'frepat. Kaî sîte yêvotTo aùvoSoç, site pi) yévotTO, etTe 10
èz twv ôpoSo^oùvTWV pôvov fjptv, otav ÇrjTOûpev yEVÉCT&at azetpopêvTjv
Ttept twv àvTtoo^oûvTwv zaî BtopS’waopèvrp Tà zaT aÙToùç, etye poùÀotvTO,
xaî Tà TÉxva rfjç pijrpèç ijpwv Tfjç èxzX^ataç oùtw auvaYayeîv, etTe xaî
èx twv ÈTEpoSô^wv, tbç evtot [ioùÀovTat, ènî t-{) Tfjç àÀTjO-oûç xaî naTpt'ou
ccçy(ç xaTaarpo^fj xat fJepattboEt twv èv <J>XwpevTta npWTjv nponsTWç 15
auyxEXwpiîpêvwv, site è£ éxaTÈpwv eïxe zaî ôirwaoüv- zat etTe Ttapéoopat
tZwv, et te xaî reXeuT^aatpt, site Çwv où îtapéaopar xaî ô Tt àv aupire-
pavO-etY), etTS tô nàTptov vjpwv tppôvY/pa, etTe xaî àXÀo Tt TtàTptov, BtBwpt
zaî ©etjj xaî àyyéXotç, xaî nàatv àytotç tï]v ôpoAoytav Tfjç èpfjç raoTewç
OÜTWÇ •	20
lTpoÜÎTOTE'9'EtpÉVOU TOÛ EV KwVaTaVTtVODÎTÔXEt CTUpPôXoU Tfjç 7U<JT6WÇ,
eÏTouv toü èv Ntxat'a, xat twv rcepî aÙToü èv t^ rpit^ auvôSqi Stoptapwv
rcept toü pfjTE TTpoaO-etvat xpfjva’, p^Te àcpEÀEîv àîr’aÔToü ?j xarà Stàvotav
fj xarà XéÇtv • ouç Si] Stoptapoùç xat ai ÀotTtaî oîxoupEVtxaî auvoBot
ènavaÀappàvouoat, xaî epytp BtET^pTjaav • zaî npoüzoTE'fbEtpévwv twv aup- 25
TcepaapàTWv twv oîxoupevtzwv ànaawv auvoBwv, oÊç nàat auvTt'{)-epat wç
O-etatç àîTo^àaôatv eùÀafiwç • ètl ts twv èv Kwv<rcavTtvou7TÔXet npoünoTe-
0-etpèvwv TeÀEuTatwv auvôBwv, Tfjç te xaTà toû Bézzou peyak^ç xaî
xaO-oÀtxfjç èz îràvTwv twv Bp-H-oBo^wv auvôBou, xaî wv èxetvij BtèÇetat zat
àîtoçafvsTat. xaî Tfjç zaTà BapZaàp zaî ’AztvBûvou twv èzxTjpûxTWV, 30
ôv xat aùrwv twv œivSBwv Tatç ànocpaasat TtO-epat oXy] "zat xpo-
O-Éaer è'Tt npowpoXoyïjpévwv nàvTwv, à cppovet xa&oXtxi] Tfjç Kwvaiav-
TtvounÔÂcwç ’ExxXijata, xaî ècppôvEt npÔTEpov aûpnaaa opoû rcepî twv
Tfjç ’ExxXYjataç tepwv puaTYjptwv, Bt’ wv y; èv Xptartp XEzpuppévrj twv
ôpO-wç TttGTeuôvTwv peTà àyàTTïjç TeXetoüTat Çwf), rcepî Tfjç toü àyîou Tlveû- 35
paxoç ÔTtoaTàaewç, rcepî où Btaptpta^TOûpev AaTtvotç nevTaxoaîotç axe^èv
6 ovvrofKÔTarov B 16 xal après txatéçaiv B 18 nàtÿtov après a).Xo vl
om B 19 xal devant &s<» om B 21 HfiovTtoTi^eiitvov B 23 tirj npoa-
9-eîvai B xtwf-ia B 25 nQOvmm&epsviov B 26 aïtaoâiv B
460
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION OU SAINT-ESPRIT
f. 1 t eTectv, — oùtw îttoTEÛw zaî oùtwç ôpoXoyw, | Sti ô Geôç xai HaTïy. wç
TcpoaÊyEt tôv éauToü Aôyov etç tStav ûnôaraatv, oùtw xai tô navàytov
èauroû Hveûpa TCpodyei etç îStav ûnôaraatv (2), arcsp tbç èç aÙToû npo-
tovra àptpw tpuotzibç xai xarà tô npoaeyéç, o pèv l’tôç yevvrywç, tô oè
5 Ilveüpa ërepôv Ttva rpônov, àppvyov T(ptv xai àzaravôïjrov (3), Tti> Sè
èxnopeûea&at aTjpavfl’évTa îjptv ùnô rfjç AXr^et'aç (4j, etç aÙTÔv tôv
Harépa tbç etç ëva aÏTtov, ev ttj aùrft ttjç oùataç évÔTîjTt avacpépovrat (o) '
oùy wanep êrct twv àvO-pwnwv ëyet, èv otç oùx ànô toü aùroü npoatbnou
xarà tô npoaeyèç èyouat nàvreç rô eîvat, xat otà toûto nXïjfl-ûvovrat,
io wç Tà atrtarà, oùtw St| xat Tà atTta (6).
(2)	Toû àytou Ma^tpou èv tt( è^yipet toü àytou Atovuaiou* „"Ortnep
ô 0eôç xat llarfyp xtVTjfreiç àypovwç xai àyanTjTtzwç, npoy/.itev eîç Stâ-
xptatv ûnoaràaewv àpeptarwç xai àpettbrwç, petvaç èv eÿ otxeta ànXôrîjrt
ûnepYjvwpévoç xai ûnEpîjnXwpévoç, toû otxeiou ànauyàaparoç etç ùnapètv
npoeXO’ôvroç, tbç etzôvoç Çtbavjç xat toû navaytou Hveûparoç npoaxwijrwç
xai ûnepaevvàwç èxnopeuopévou èx toû llarpôç, wç puaraywyet ô Kûptoç“.
P. G., 4, 221 A.
(3)	Touartvoç* „cQç ô l’tôç èx toû Harpôç, oûtw xat tô Hveûpa èx
toû HaTpôç, nX^v ye oî; toû rpônou Tfjç ùnàpÇewç“. P. G., 6, 1224 A.
'H è'xTTj aûvoSoç • „Atpertzwv èartv t'Stov, tôv Tpôîtov neptepyàÇeab-at
xai Çijretv twv npoôôwv toû ï’toû xat toû HvEÛparoç^.
'O Aapaoxîjvôç • „"Ort pèv èart Statpopà yevv^aewç zat èxnopeùaewç,
pepalHptapev * rtç Sè ô rpônoç Tfjç Stacpopâç, où8apwç“. P. G., 94, 824 A.
'O aùrôç* „Eî yàp xai tô Ilveüpa èz toü HaTpôç, àÀÀ’ où yevvijTwç
Xéyopev, àXX’ èxnopEurwç, àXXoç Tpôîtoç ùnàpÇEWÇ oùtoç appr/toç v.xl
àvèxç>paoToç“. P. G., 94, 816 C.
AùyouaTtvoç èv etxocTtp é^Sôptp toû îsov • „’Ev TptàSt yaÀenw-
TaTÔv loTt TTjV yèvvijotv toû l’ioû xat ttjv èxitôpeuatv toù àytou HveûpaToç
Staxptvetv t) otaaTéXXetv“. P. L., 42, 1095 B.
(4)	KaTà Twàvvïjv • „"0Tav Sè eXSig o llapàxÀTjToç, ov èyw ntéptpw
ûpiv napà toû HaTpôç, tô Ilveüpa tt^ç àÀTj&etaç, o napà toû IlaTpôç
èxiropeÛETat, èxetvoç papTupT;aet nept èpoü“. lohan. 15, 26.
(5)	Tpryoptou toû GeoXôyou- „<E>ûatç Sè toîç Tptai pta, <'9'eôç>-
èvwatç Sè ô llaTi(p, ê!j où xai npoç ov àvàyovTat Tà éçîjç, oùy wç auvaXet-
tpEcfrat, àXX’tbç ëyeafrat11. P. G., 36, 476 B.
(6)	PpTjyoptou Nûaoîjç- Tà toû àvO-ptbnou irpSawira nàvTa oùz ànô
toü aÙToû npoownou zaTà tô npoaeyèç èyet tô etvat, àXXà Tà pèv èz
toûtou, Tà Sè èÇ Ixetvou, tbç noXXà xai Stàyopa eîvat npôç Totç aÎTtaToîç
xat Ta atTta* èni Sè Tîjç àytaç TptàSoç oùy oùtwç* ëv yàp xai tô aÙTÔ
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
461
llepl [jtèv Sfl toü Hetou Aôyou vüv où azonôç, àXXà rcepl toû nav-
aytou ÜveùpaToç. ’ExnopeûeTat Totvuv oûtwç, etTOuv ùcptaTaTat, to Ilveûpa
to àytov èx Tflç naTptxflç ûnoaràaewç (7J, flTtç èaTtv waavel npweÔTunov
cpwç (8), è£ ou Tip atTtav toû elvat -/.al Tflç ùnoaTàaewç éxàTtpov twv
auvaïStwv xai ôpoouaiwv èxet tpwTwv, o Te Itôç SflXaSfl xat tô Ilveûpa r>
tô àytov Stà Tflv xflç ùnepouatou yovtpÔTflToç ëxtpavatv (9), xat flTtç èaTtv
ùnôaTaatç àyevvflTwç xat àvatTtwç ûnoaTàTtç, èv Tfl aÙTfl Tfjç oùataç evôxflTt,
ûneptpuwç Te xat ùnèp Xôyov toü èauTflç Aôyou Te xat toû ÜveùpaToç,
npôawnov toû ÜaTpôç, èÇ oùnép ô ï’tôç yevvâTat xat tô Ilveûpa tô àytov
èxnopeùeTat • Sto xai xuptwç tôv è'va atTtov peTà twv aÙTOû atTtaTÔv êva
0eôv cpapev TeD’app7]xÔTWç“. P. G., 45, 180 C.
(7)	Toü aÙToü" „üveûpa tô Tflç naTptxflç èxnopeuôpevov ùnoaTàaewç“.
Malçt'pou èv Tfl ’OpO'oSô^ou xai Mavt^atou StaXèlçer „Tô Sè Üveüpa
èx Tflç ûnoaTàaewç èxnopeùsTat toû üaTpôç“. P. G., 28, 1208 D.
(8)	Toû Nûaaflç- ,,’Ex pèv toû ©eoü twv SXwv xat aÙTÔ Tflv aiTtav
eX°v toû etvat, Sfhev xal tô povoyevéç èaTt cpwç, Stà Sè toü àXflS’tvoü
tpwToç èxXàp<Jjav“. P. G., 45, 336 BC.
Kat aù-9-tç- „At’ aÙToü pèv èxXàpnov, Tflv Sè Tflç ùnoaTàaewç aMav
è/ov èx toü npwTOTÙnou <pwTÔçu. P. G., 45, 416 B.
’Eiçflyflatç etç Tà toû Nùaarjç toü paxaptou ©eoipuXàxTou BouXyaptaç •
„Tô pèv oùv èxnopeùeaO’at Tpônoç èaTt, xafr’ ov èx£t Üveüpa tô elvat
èx toü IlaTpôç, Snep Si] xat tStÔTflç aÙToü ytvwaxeTar tô Sè nèpneafrat
xai x°PflYet<jfrat xai peTaSISoafrat où toü nwç èaTt tô Üveüpa SflXwTtxà,
àXXà nXouTtapôç Ttç èv TouTotç SflXoÜTat xal otov x^ç Tflç àyafrÔTflTOç,
Tflç èx toü ÜaTpôç pèv êxoùaflç tô etvat, napà toü I’Eoü Sè etç toùç àlçtouç
èxxsopévflç, otç xat St’ l’toü ne^flvévat XéyeTat. "Oti Sè toîç tôv Xôyov
SeÇapévotç àXX’ où toîç àXoytaTotç tô Ilveûpa èpcpatveTat, xai OTt Tflv
toûtou 9'êÔTflTa, pfl npÔTepôv Ttvt yvwafretaav Tpavwç, Stà toü l’toü pe-
pafrflxapev, tw üaTpl xal éauTtp toûto auvTeTaxÔTOç èv Ttp freonotoüVTt
panTtapaTt . . . ITauawpefra toivuv eiç TaÙTÔv àyovTeç Tà àaûp^aTa,
peTàSoatv xal èxnôpeuatv, xai auyxXtbO-ovTeç Tà àaûyxXwara“. P. G.,
126, 228 BCD.
(9)	Atovuatou • „'£2ç TptàSa oé, Stà ttjv < TptaunôaTaTov > Tîjç ônep-
ouaiou yovtpÔTflToç lxtpavatv“, ônou <pflalv ô MàÇtpoç- „rovtpÔTflTà cpflat
Tflv naTptxflV ûnèp ëvvotav npôoSov etç ex<pavatv toû 1 toû xal toû àytou
IlveûpaTOç“. P. G., 3, 592 A.
1 àtj om B 1-2 à'/iov B 5 rov 0eoi après Vioct add B 6 xal avant
om B 7 rjÿ oin B
462 ni. troisième traité sur La procession du saint-esprit
ôç [5tÇa, zaî ôç nrfffi (10), zat cbg n^yata zaî 3-eoyôvoç Heottjç (11),
zaî ôç tpwrwv Hart(p (12), Stôxt ptôvtp aùrtp Taûra npSaeartv, oûre Sè
f. 2 rtp ïttp, | oùre rtp IlveûptaTt, zaî oùrwç èz roû Ilarpàç ptôvov npoi’évat rà
Hveûpta ntareûopiev xar’ atrtav zaî xaH’ ûnôaraatv, èz roû Ilarpàç ptôvov
s Xeyôvrwv èziropeueafrat roûro nàvrwv zaî û^taraallat ôç atTtou zaî ôç
nTjy^ç (13) zaî ptijÔEvàç èx roû l’toü oùrwç, oùxoüv èE ôv ^ptetç taptev
(10)	BaatXetou zar’ Eôvopttou ‘ ,,'Qç Ilveüpia 6eoû zaî è? aùroû netfïjvôç,
atrtov aùrôv ë^ov ôç éauroû zazetD-ev mftdÇov- nrpp] Sè zaî aùrô
rôv npoetpïjptévwv àyatlwv". P. G., 29, 772 C.
Toû aùroû • „’/Eart yàp à Ilar^p xéXerov ë/wv rà etvat zat àvevSeèç,
£[Ça xaî n^yï] roû Ï’toû xaî roü àytou llvsûptaroç“. P. G., 31, 609 B,
et 28, 116 B.
(11)	Atovuatou- „"Ort pxév èart m^yata O-eôrvjç ô llariqp, ô Sè l’îôç
zat ro Ilveüpia TTjç D-eoyôvou O-eôrTjroç, eî ourw X.P’l f^vat, pXaaroî Heô-
tpurot xaî otov àvthj xaî ûnepoûata cpôra“. P. G., 3, 645 B.
(12)	Toû aùroû- ,,’Ex roû dcûXou xaî àptepoûç àya3’0û rà èYxâpSta
ttjç stYa&ôrit]TOç èÇé^u cpwra“. P. G.. 3, 1033 A.
(13)	KuptXXou- „Et yvôptapta rîjç roû llaxpàç ûnoarâaewç 7) xap-
noyovta etrouv OeoYovîa tpuatzT] rtç èarî nàvrwç t’StôxTjç aùroû xaî oùx
ùarepov èntYéyove".
Atovuatou- „M6vtj Sè TrrjyTj ttjç ûnepouatou B-eôttjtoç ô IIar7)p, oùx
ovroç ïtoü toü Ilarpàç oùSè Harpôç roû ï’îoû, tpuXarrôvrwv Sè rà oîxeta
rôv ùptvwv eùaYôç Izoîar^ rwv fteapxtxwv ûnoaràaewv". P. G., 3, 641 D.
’AO-avaaîou • „XwptÇôpteO-a Sè xaî rôv ’louSatÇévrœv xaî ràv X?ta"
rtavtaptov èv îcuSatqitp napatpO-etpôvrwv, ot rôv èx Geoû ©eôv àpvoûptevot
0eàv ê'va napanXijatwç ’louôatotç Xéyouatv, où/ Srt ptôvoç àyévvTjTOg zal
ptôvoç X7JY7] freôrryToç ô Ilar^p, àXX’ wç àyovov Ttoû xaî àzapirov Çwvroç
Xôyou". P. G., 28, 97 BC.
Aiovuatou- „"Ort Sè xat rr;v zupetav 'rÔŸ SXwv oXtj Heôr/jç,
nepî ptèv r^ç 0-eoyôvou HeôrrjToç t) rfjç utïx^ç oùSè etnetv èartv, otptat".
P. G., 3, 637 B. — "Opa ouv Srt rô StaÇeuxrtxtp où poûXerat rtp Tîtp
npoaeîvat 8Xwç rô B-eoyôvov.
Aa|iaaz7jvoü • „"0aa àpptôÇet îttjy^, atrîw yevv^ropt, rô Ilarpî jaôvw
npoaapptoaréa". P. G., 94, 849 A.
Toü aùroû- „Tà Hveûpta tô àytov èz roü ilarpôç Xèyoptev xat Hveûpta
Ilarpôç ôvojiàÇoptev • èx roû ï’toû Sè rô Hveûpta où Xéyopiev11. P. G.,
94, 832 B.
1 xal après nrjyala om B 3 novov B 6 ty/ztïç om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
463
àytwv. AeX^fle Sè ^[Jiàç twv Tjj èxzXTjata yvwptpiwv oùSetç, wv Tà; jSîjSXou;
ëxojiSV 5tx" T,^v cpwvwv ènatopiev.
AéyeTat |j.èv oùv noTe xat èx toü Ptoü npotévat (14)- àXXà xuptwç
èx toü IlaTpôç npotévat ntaTSÙETat (15), ôti èx toü IlaTpôç èxnopeûeafrat
XéyeTat, TouTÉaTtv è^ aÙToü ûcptaTaafrat (16) xat to ètvat Xapijsàvetv 5
TaÛTTj yàp tt) Xéiçet dçwptapiévwç ttjv toü üveûjjiaTOç (inapÇtv èTa^-ih]
zaTaaïjpiaîveaiïat, xaTà rl(v èv EùayyeXtotç napàSoatv. AéyeTat Sè xal
èx toû ïtoü npotévat, xat èÇ àptcpotv ï]youv èz IlaTpôç St’ ïtoü, wanep
xat nèpneaS-at xat xop7]yeta9'at, xat StSoaô'at, xat nvetaô-at, xaî èz^st-
aB'at (17). àXX’eîç ûnôaTaatv xaî piôpcpwatv XTtaewç (18), oùx etç ttjv 10
(14)	KuptXXou’ „"Ot£ toivuv tô Ilveüpia tô àytov èv f(pitv yevôptevov
auptpiôp^ouç f]ptàç ànoSetzvùet 0eoû, npôetat Sè èz îlaTpèç xat Tloü, eù-
orjXov Sti Tfjç fïeîaç oùataç èaTtv, oùatwSwç èv aÙTf( zat èê aÙTfjç npotôv11.
P. G., 75, 585 A.
(15)	AùyouaTÎvou* „'O l’îôç èx toü IlaTpôç yeyévv>]Tat zaî tô Ilveüpia
tô àytov ex toü ÜaTpôç xuptwç npôetatv11. P. L., 42, 770 et 1081.
(16)	BaatXetou’ „Toûto yvwptaTtzôv tt); xaTà tï]v ûnôaTaatv ÎSiôtyjtoç
arjpieîov éxe: T° Ilveüpia tô àytov, tô pieTà tôv Ttôv xat aùv aÙTtjj yvwplÇe-
aO-at xat èx toü IlaTpôç ùcpeaTàvat“. P. G., 32, 549 C.
(17)	KuptXXou èv tw nept tï;Ç toü Kuptou èvavO-pwnîaewç. ,,’AvaXïjcp-
ffeîç toivuv eîç oùpavoüç ô SeanÔTTjç Xptaràç zat éauTÔv wanep èxéyyuov
tv]ç twv àvfTpwnwv etp^vîjç npoaayaywv tw IlaTpî, néptnet toîç àvfTptbnotç
tt]v '/ip'.'t toü IIveûpiaToç11. P. G., 75, 1473 C.
Toü aÙToü • „Ttvt yàp àv npénot to yopTffE.lv SûvaafTat tï]V toû üveù-
ptaToç /àpiv. nXïjv ÔTt Ttp ^ûaet Te xat àXY]flwç ovTt0etp“ ; P. G.,76,1316 A.
Toü aÙToü xaTà TouXtavoü’ „Tô Ilveüpia tô àytov àppr]Twç èx toü
IlaTpôç èxnopeûeTat, St’Hou Sè ^op^yeiTat ty, zTtaet11. P. G., 76, 556 C.
BaatXetou èv Ttp TeXet twv ’AvTtppvjTtzwv • „Ttç Sè ô Tpônoç Tfjç
/opY]ytaç toû etvat tô üveûpia èv te toiç nàat xaî èv toîç xafr’ ëzaaTOV,
axonetTW Stàvota, à^ta toû ÇrçTetv yevopiévi] xaî voetTW Tà nàvTa nXïjpoû-
]ieva xaî nàvTO&ev eîç aÙTà éaTwç tô üveûpia, otov eîapéov xaî etaXüO’èv
zaî nàvToO-ev eîatôv xaî etaXàpmov“, xaî Tà é^ç. P. G., 29, 769 AB.
KuptXXou • „"Oti Sè tô Ilveüpia tô toü ÜaTpôç çatveTac IlveOpia toü
ïtoü, xaî toû IlaTpôç népinetv t]tol Stavépteiv ènayyeXopiévou Totç àytotç,
aÙTÔ StaSÎSwat nàXtv wç tStov ô ï’Eôç Stà ttjv TaÙTÔTTjTa Tfjç oùaîaç, ^ç
èxet npôç tôv IlaTépa11. P. G., 74, 541 A.
Toü aÙToü- ,,’EnïjyyetXaTo ptèv yàp xaTanépitpetv 7)|itv è^ oùpavoü
8 rjyovv om B
464
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
IScav ûrcôaTaatv, àXXo toûtou zaî àXXo èxeîvou fiouXopévou toû Xôyou (19).
Kal éauTÔ yàp SîSwatv èv ty] ot’ èxeîvwv twv pijpàTwv vooupèvi] rcpoôScp
ts xaî èxcpdvaet tô Ilveüpia tô àytov, xal nvet éauTÔ xaî 7TÉ[j.TCEt. xaî
/opijyeî (20), èv Sè Tÿ] àtèttp rcpoôScp oû rcpéetatv èÇ éauToû, eî' ye p^Sè
s ûtplaTTjatv éauTÔ. Kaî èv pèv t^ àïSttp XapfJavet, èv Sè t?( XPovt-xXÎ àrcoaTOÀ^
StSwatv- xaî èv èxelv?; pèv àrcoÀeÀupévwç, èv TaÛTfl Sè St’atTtav (21)•
zal èxet pèv eî; éauTÔ, èvTaüO'a Sè eî; f]pâç | Te xaî èv rjpîv (22). Où-
xoûv Stà TaûTa tô Ilveüpa tô àytov èx toù HaTpôç npôetat v àtotwç (23),
tôv IlapdxXijTOV, ôrav âvw yèvijTai napà rtp 0ew xal llaTpt, 8 St; xal
nénpa^sv àno8ijpf(aaç rcpôç tôv llaTepa, xaî Sa^tXeaTàTTjv toîç èiléXouatv
éXetv ttjv toü IIveùpaToç ëz^uatv èrctSoùç11. P. G., 74, 713 BC.
(18)	BaatÀetoç èv TSTflcpTip twv npôç Eùvôptov- „‘O l’tôç, 0eoü xap-
tcqç, dytoç è£ àyîou, àtStoç èÇ àïStou, üveùpaToç àyîou x°Pï)yôç etç ûnô-
aTaatv xaî pôptpœatv zTtaewç“. P. G., 29, 736 D.
(19)	AùycuaTÎvou- ,,’Ercel yàp rj toû Hetou rcpoawrcou àrcoaToXi] voetTat
zaTà Tt èv Tÿj XTt'aet ànoTéXeapa, Srcep àcp’ oXtjç èarî tÿ]ç TptàSoç, èv Tÿ(
àrcoaToÀfl oùx aÎTta toü rcéprcovToç voeÎTat rcpôç tô rcsprcôpevov rcpôawrcov,
àÀÀ’ 7) rcpôç tô àrcoTéXeapa aÎTia, xaH’ o àrcoTéXeapa tô rcpôawrcov XéyeTat
àrcoaTéXkeaü'at44.
(20)	Toü aÙToû èv SexaTW èvvaTtp toü Sezarou rcéprcTou nepî TptàSoç"
„Oùtw yàp StSoTat tô Ilveüpa tô àytov ôarcep toû 0eoü Swpov, wç xaî
aÙTo éauTÔ StSôvat wanep 0eôç“. P. L., 42, 1086 A.
’ArcoaTÔÀou- ,.Tô Ilveüpa ôrcou frèXet rcveî“. loh. 3,8.
(21)	KupîXXou èv TptTtp twv ©njaaupwv • „Eî T) oùat'a toü 0eoO où
Stà Tt XéysTat (èart yàp St’oùSèv), t) Sè àyévvrjToç tptovi], Stà tô rcccv-
twv aÙTÔv etvat xpeÎTTW xal ùrcepéxetv, oùx ëaTat àpa TaÙTÔv v) pi] Stà Tt
Xeyopèvi] Ttp St’ atTtav Xeyopèv<p“. P. G„ 75, 33 B.
(22)	BaatXetou èv êxTtp npôç ’Ap^tZo/tov „eH rcapà toü IIveùpaToç
^dptç oixoüvtoç èv toîç àÇtotç xal èvepyoüVTOç Tà éauToü xaàwç èvunapxetv
toiç SexTtxotç aÙToû ÀéyeTat- Sè npoatwvtoç ürcapÇtç xaî àrcauaToç
Stapovi] peTà l’îoù xal llaTpôç O-ewpoupévu] Tàç tt;ç àt'Stou auva^etaç
rcpoanjyoptaç êrctÇrçTet". P. G., 32, 184 B.
Kat peT’ ôXîya • „"Ê2aTS ÔTav pèv t)]v àiçtav toü IIveùpaToç èvvowpev,
peaà üaTpàç aÙTÔ xaî IToü àptâ'poüpev • ÔTav Sè ttjv eîç toùç peTÔ/ouç
èvepyoupévr/v X^PLV èvO’upïjSHôpev, èv rjptv etvat tô Üveûpa Xéyopev“.
P. G., 32, 184 C.
(23)	Aôyouartvou’ „ntaTeùopev xaî eîç tô Üveûpa tô àytov, 8 rcapà
toü HaTpôç rcpôetatv àïSt'wç“.
5 anoGrôXÿ om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
465
xouxéaxtv ûtptaxaTar 8t’àpccpoîv Sè xal ê£ àp^oîv npôstat xP0Vtz®S (24);
Touxéaxt npo/eîTat, xaî xop^Y^™1» xa‘ 8t'8oxat, xat pisTe^at • oùx aùxoü
ptôvou |j,ETÊXO|Jiévou, àXXà 8c’ aùxoü rft nveupaxta^ x^P[Tt, a-jv aùxô 8rç-
Àovôxt xaî xoû Ttoü xaî toü üaxpôç ptexexopiévwv (25), ôç êyxwP£‘ &v-
-fl-pwntvïj cpùaet, xouxéaTtv eîç ttjv ètptxxijv xotvwvtav Tïjç SXrjç B-eôxrjxoç (26), s
x$ xotvjj aÔTTjç x«pcTC xjj àvaXïjnTtxjj xaî tpwxtaxtx^ V)jj,fî>v àvatpepopiévwv.
’Exnopeuôptevov xoîvuv, xouxéaTtv ùcptaxàpœvov, èx llaTpôç, Sptwç ne-
cpîjvévat XéyeTac xaî né^ïjve St’Tîoü, St/wç ûtp’ ïjpiwv voouptévou toü ne-
cpîjvévat xaî ônô tôv etnôvxwv npôxov p.èv xaî p^Xtaxa, Sxt YvwpéÇeTac
St’ ï’toû, TOUTÉCTTC TOÜ TtOÜ YVWptafhÉVTOÇ aÙTÔ YVWptÇeTat • ïj Y^P ÎStÔTTjÇ 10
toü O-et'ou npoaônou, t)v êptcpacvet. tô ôvopta aÙTOü, Staxplvet fat àXXou
0-elou npoaônou (27)  xaî Staxptvouaa cpavEpot ts aÙTÔ xal tô ou 8ta-
(24)	Toü ©wpâ • ,,'H à-oaTO/.Ti xaî ?) Sôatç èv xotç O-etotç /povtxôç
pôvov XéyovTac, Vj 8e Ysvvîjatç xaî -q npopoX-fj, ptôvov àïoîwç • y; Sè npôoSoç
xaî f; èÇoSoç xaî àtôlwç xal -/povtzôç XÉYOvxat“. I P., qu. 43, a. 2.
KuptXXou èv Ttp npoacpwvîjxtxtp, Snou èjjïjYetxat T° àvaax^vat tôv
XptOTÔv èv Suvàpet llaTpôç- ,, II postât Sè 8t’àpttpolv xal tô Üveûpia tô
Çwonotoûv". P. G., 76, 1408 B.
Toü aÙTOü èv xtp xaTà TwâwrjV, Snou èÇîJY£‘rat n’^Y^ £fytt
àpnsXoç"  „üàvxa 8t’ àptcpotv èv üveùpaxt ôç èx ptâç 0-eôt^toç èntxeXea-
frfpexat". P. G., 74, 336.
(25)	KuptXXou èv Sexàxtp TptTtp tôv ©ïjaaupôv • wMeToxi] 8è üaTpôç
8c’ Ttoü èv üveùptaTt xuptwç te xal TrpenôvTWÇ Sv yôvoito, wonsp oùv xaî
^Xîou pt,ETÉ/optev Stà Tïjç èÇ aÙToü TtXTOptévrçç aùyŸjç, où 8t\a frepptÔT’rçTOÇ,
ij Tïjç toü ÜVEÛptaToç èvepYetaç etxôva cpépet“. P. G., 75, 228-29.
(26)	Toû aÙTOû èv TptaxooTtp TpÎTtp- „Oùxoüv et tô Üveûpia tô
à'Ytov utoùç ànooetxvùet 0eoü toùç èv otç xaTOtxet xat B-elaç èpyàÇsTat
^ùaewç xotvtnvoùç, ôç èvTeüB-ev ^ptàç ^vwpiévouç < SvTaç > Ttp ônèp TrâvTa
SvTt 0Etp ptETà Ttappïjataç àvafloàv- ’Appà ô üaTïjp, oùx èv SoùXotç
oùSè èv rotç notïjj.a-jt TeTà?£Tat“, xal xà ê^ïjç. P. G., 75, 569 B.
(27)	Toû Nùoorjç TpïjYopîou npôç Eùvôpitov „'H èntB-ewpouptèvï)
éxàaTit] xôv ûno'jrà'jEwv IStôxïjç xpavôç xal xaO-apôç xô ëxepov ànô xoü
exÉpou Stfaxrjatv". P. G., 45, 336 B.
BaotXstou èv Seuxéptp xôv npôç Eùvôpitov • „Autï] y“P t®v îStwpiàxwv
tpùotç èv t^ Tïjç oùataç TaÙTÔTïjTt Setxvùvat tïjv éTEpôxijTa, xal aùxà
pièv npôç àXXïjXa àvxtStatpoùpteva noXXcéxtç xà îStôpiaxa npôç xoùvavxîov
pLeO-taTaaB-at, tïjv y& P-àjv évôxrjTa xfjç oùataç ptï] 8taanâv“. P. G., 29, 637 C.
3-4 à^Xovon:	B
Œuvres de Georges Scholarios. II.	30
466
UI. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
xptveTat aupttpavepoî (28) t^ lauTfjç èvEpyeEa, ôanep Ttvi cpwTt (29), npôç
t^v è£ ànoza/.û'ÿEtnç i^|xêv èyytvoptévrçv twv D-eEwv ùnoaTaaewv xaTavôïjatv,
tô cpuotzôv ttjç ^piôv Stavotaç oxôtoç èXXà|inouaà te xat ÔSvjyoùaa. Kai
Stà toûto t) toü ïtoü ùnôaTaatç, èx ttjç toû npoaex®? ôvop^Çea&at tw
s IlaTpî iStOTïjToç èntyvwa&etaa, èvapyéaTepov naptanjatv rjj.îv tï|V toü
ÜveùpiaToç tStÔTYjTa, toü pwvoyevoüç ïtoü StaxezptTat- tbç oùv T^Ç TOÛ
Ytoû npoentvotaç te xai npoexcpopàç èv Ttp Jtéyqi, ^avepwTepov yjpttv àno-
StSoûaïjç tôv nepi toü IIveûpiaToç Xôyov, xaT’ aÙTÔ yoüv tô ytvt&axEafbat
^ptv xai nt-jTeÛE-jfhat, àXXov Ttvà Tpônov xat où yevvTjTwç npotévat toûto
io èx toû ÜaTpôç, àppfjTOU xai àvevvorjTou xai oùtw toû Tpônou tt)ç aÙToü
npoôSou cpuXaTTOpiévQU • wç toivuv Stà TaûTa toû ÜveùpiaToç yjpiîv ptETà
tôv Ytôv piàXXov yvwptÇo|iévou te zat xaTaXapt^avopiévou (30), St’ Ytoû
(28)	BaatXetou- „Tô üveûpia tô àytov toûto yvwptaTtzôv ttjç xaTà
ttjv ûnôaTaatv tStÔTijToç lxet a’JIAEtov, tô ptsTà tôv Ytôv xal aùv aÙTfli
yvwptÇeaO-at xal èx toü ÜaTpôç ûtpEtaràvat  ô Sè Ytôç tô èx toü IlaTpôç
èxnopeuôptevov üveûpia St’ éauToû xat p.e-8-’ sauToû yvwpt'Çwv“ (vjpi'tv SïjXovôti).
P. G., 32, 329 C. — SïjpieEwaat Sti tô pie-fr’éauToû êXa^ev wç taoSuva-
pioûv npoSrjXwç tw aùv aÙTtp, oùxoüv xal tô St’eauToû, wç EaoSuva-
|1OÛV Ttp ptETà TÔV Yiôv.
(29)	Kai jaet’ ôXtya • „T^ èvepyeta Sè Ttôv yvwptapiaTwv, wanep ti
tptbç Tatç ipuyacç ^piwv èvTtfrévTa, npôç tt(v ÈcptXTÎjv Tatç Stavoiatç aûveatv
ôÔT]yet“. Ibid., C.
Toû aÙToü |A£T’âXtya- „Tô Sè yevvrjTÔv xai àyévvrçTov yvwptaTtxat
Ttvéç etatv IStÔTTjTeç • et yàp pxrjSèv etïj tô ttjv oùaiav ^xpaxtr/pt^ov, oùSevt
àv Tpôntp npôç tîjv aûveatv v;piwv StïzvotTo“. Ibid., 640 A.
(30)	Toû Nûaaïjç Tp^yoptou- „At’ aÙToü Sè xai |1£t’aÙTOû (toû Yioû
SrjXovÔTt), npt’v Tt xatvôv xai àvunôaTaTov napepineaEÎV vÔTjpia, eùO-ùç xal
tô Ilveüpia tô àytov Stà toü l'toü auvïjpipiévwç xaTaXapipâveTat, où/ ûaTeplÇov
xaTà tIjv Onap^tv pieTà tôv Yiôv, ôç noTe tôv ptovoyevfj 5t^a toü Dveû-
piaToç voïjO-^vat, àXX’ èx pxèv toü 0eoû tôv Sàwv xai aÙTÔ tIjv aÎTtav
è)(ov toû elvat, Silev xal tô piovoysvÉç èaTt tpûç, Stà Sè toü àX^O-tvoû
tpwTÔç èxÀàpitpav“. P. G., 45, 369 A.
'O aÙTÔç- „’A?.Àà St' aÙToü pièv éxXàpinov (toû YEoü SyjXovôti), t^v
Sè ttjç ùnoaTàaewç atTtav e^ov èx toû npwTOTÛnou cpwTÔç“. P. G., 45,416 B.
Toü aÙToü èv èxTtp twv npôç Eùvôpitov „Tè yàp pta&Etv Sti èxetvôç
èaTt tô ôvtwç ôv, tp Stà t^ç axeTtx^ç évvotaç toû YEoü pteyaXetÔTTjç
auvava^atvETat, TeXetoTdTïj StSaaxaXEa ttjç eùaepetaç èaTÎv, toü YEoû,
10	avevo^rcoç B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
467
nEtpvjvévat tô üveûpa xaXwç Xéyexat. ’Aââwç Sé, aùv xw YEtp xe eart xaE
aùv aùxtp npôetatv èz naxpôç (31)- ôanep ô Hàç yevvâxat èx xoû Ilaxpôç,
oürœç aùrà èx xoü üaxpàç npo^aXXôpevov. | 'H Sè xoû Hoû peatxeta f. 3
(oSxo) yàp aùxàv ôpoXoyoûpev èv xtp tleltp Xouxptp, xaî elç xotaùxvjv xôv
ftetwv ôvopàxwv pe^anxlapeO-a aùvxagtv) aùxàv pèv Movoyevfï SeExvuacv- s
tô Sè üveûpa xfjç tpuatxfjç npàç tôv üaxépa axéaewç, xouxéaxt Tfjç àpéaou
npàç xfjv alrlav àvacpopâç oùx ànelpyet (32). Où yàp elpïjrat oüte Sùva-
rat XéyeaB-at èx toû Hoû npore/wç ùtpearàvat tô üveûpa, wanep oE
alpextxol voptÇovxeç etpyeaO-at, rptrov è^Xuàpouv etvat rÇ cpùaet xal xjj
àgla, xal èx xoû ïloû npofj/B-at xal STjptoupytxôç, to xaxà pdvïjv xwv io
ôvopàxwv xïjv aùvxaÇtv (33) xplxov nap’ fjpôv èxcpepôpevov, xal xaxà xtjv
twv ôvopàxwv àxoXouIh'av (34), evexà ye xoû pi] auy^etaS-at xàç tôtôxrçxaç,
zafl-wç EtpTjxat, auvïjppévwç peO-’ éauxoû xà Ilveüpa rfjç Çwfjç xal xfjç àXïj-
0-etaç èvSetxvuopévou, eneto^ aùxôç èaxt Çwi] xal àX-rjU-eta14. P. G., 45,473 C.
(31)	Tp^yoptou xoü GeoXôyou- „ Avapxov, àp^f] xat xà pexà xfjç
àp^fjç, stç @eôç“. P. G., 36, 467 A.
Toû aùxoû- ,,’Ovopa Sè xtp ptèv àvàpxtp, Ilaxfjp- x^j Sè àpyjj, ï’Eôç-
xtp Sè peTà Tfjç àp)(fjç, üveûpa àytov“. P. G., 36, 476 B.
’Avaaraalou èv Ttp nepl twv ôp-9-wv xfjç èxxXïjalaç Soypàxwv • „Aôyoç
yàp xwPt£ üveùpaxoç oùx èaxtv, wç oùSè voüç )(wplç Xôyou • voûv Sé cpapev
xàv üaxépa xoû Aôyou- voûv, èv tl> Aôyoç, peS-’Sv xà üveûpa xà àytov“.
P. G., 89, 1317 C.
(32)	Toû Nùaaïjç- „Tà ànapàXXaxrov xfjç 0-etaç tpùaewç ôpoXoyoûvxeç,
xi]V xaxà rà aïxtov xat atxtaxôv Stacpopàv oùx àpvoùpeO-a, èv tp pévtp
otazptveafhat xà èxepov toû éxépou xaxaXap[3àvopev xw xà pèv aïxtov
ntaxeùetv elvat, xà Sè èx roû alxlou- xal xoû èÇ alrtaç ovxoç nàXtv àXXïjv
Statpopàv èvvooüpev rà pèv yàp npoae/tôç èx roû npwxou, xà Sè Stà xoü
npooEXôç èx xoû nptùxou- wars xal rà povoysvèç àvaptpt^oÀov ènl xoû
l’toü pèvetv xaî xà ex toü Ilarpàç etvat xà Ilveüpa pi] àvapcptpàXAetv,
xfjç xoû Ytoû petjtxelaç xal éauxtjj xà povoyevèç çuXaxxoùtnjç xal xà üveûpa
x^ç tpu'jtxfjç npàç xàv üaxépa oxéoewç pf] ànEtpyoùo7jç“. P. G., 45,133 BC.
(33)	KupîXXou èv ipSôptp npôç 'Eppelav nepl xoü üveùpaxoç- „Tot-
yàpxot Stà xà xfjç oùataç raùràv è^ïjppoaxat pèv rtp 0etp xat üaxpt,
xatxot xplxYj xarà pôv?jv xwv ôvopàxwv xfjv aùvxa^tv èxcpepopévrç nap’fjpwv
f} xoü üveùpaxoç xXfjatç, ècpfjppoaxat Sè xtp TEtp. P. G., 75, 1085 A.
(34)	Toü Nùaarçç èv Sxxtp xax’ Eùvoptou • „’AXX’ oùSénw xal vüv xaùrrjç
ÿjxoùaapev rfjç aocptaç, f] xà Seùxepov xaî xplxov èx xtvoç àxoXouO-laç Àeyô-
4 Trjv toiavti]V B 8 vgjioravai B 11 nap’ rj/ûv B
30*
468
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
rptrov etvat zat rtp ^tz-â-jAcp rfjç cpûaewç ij rfjç àlçtaç ntareùaavreç, ôianep
péatp rtvt rtp Ï’ttp Stetpyôpevov, xat Stà roûro npoaexwç Sv èÇ aùroû- Tt
xar’ èvîouç xal èlç aùroû pôvou, rfjç npoaxrtxfjç f] notïjrtxfjÇ'Suvàpewç,
f] àv npoax^etïj rô üveûpa, eîç rôv l’tôv xevwO-etaïjç ànàaïjç xat àvaXw-
s (betaïjç èx roü üarpôç. Ourto yàp è^Xuàpouv naxéwç ri]v roû ïtoû peat-
retav, xat ri]V roü llveûparoç rptrijv xarovopaat'av, oùx ^ttov ij xaxoûpywç
voijaavreç, tbç ènî rwv ànô rtvoç rptrwv xarareraypévwv rw ij otaar^part
Xpôvou, i) otaarïjiart rônou, ij StaSoxfj rfjç yevéaewç, ij Spaarïjptôrïjrt
Suvàpewç, f] àlçtwparoç peyaXeltp, y rotoûrtp rtvl èv a^tatv àXXo rt peat-
10 reûetv. Où yàp auvetSov à auvtSetv èxpijV roùç péXXovraç Sta^uXàrretv
rà rfjç ntarewç àxtvijra Sôypara. 'O yàp l’tôç roû 0eoO xaî rô üveûpa
rô èx roû 0eoû, tSanep àxrtç rtç è^ fjXtou StSupoç, ij Stppuroç norapôç
èx ptàç mjyfjç (35), $) pXaarol O-eô^urot èx ptÇïjç ptàç, y) Sûo àv9-ij (36),
xat eï rt àXXo auppàXotr’ àv rcpôç rô Set^at rô üveûpa xat rôv l’tôv
15 auvavtaxovra zal rf( àno^Xetpet rfjç xotvfjç aîrtaç è£ f;ç auvavtaxouat rà
Seûrepa ^épovra, ôç atrtarà pôvov, où xar’ àXXo rt rwv nàvrwv oùSèv,
oùrwç èx roû 0eoû xat üarpôç npoïévat vooüvrat. AXX’ oiiit’ ûnoupyel
f. 3v ^ptv t; vôïjatç xal ô Xôyoç perapartxwç àp^ôrepa èvepyoûvra | auvàpa
èxetva voetv re xat Xéyetv, oùSè èv aùrtp rip voetv xal Xéyetv Srt auvàpa,
20 SuvàpeO-a pi] xal 0-àrepov frarépou npovoeîv re xal npoextpépetv, Suoïv
ôvrwv xarà ràç ùnoaràaetç* oùr’ èyxwpet rô üveûpa nporeràx^-at roû
ï’toû èv rtp rfjç ànaptO-pijaewç rwv 0-et'wv npoawnwv etppip. ’Evoeïro yàp
pevov eîç rip rwv ùnoxeiP^wv xa^ ùnoreraypévwv ànwO-etrat ràlçtv, ô'nep
ouroç poùXerat, ri]v rfjç napaSôaewç rwv npoawnwv àxoXouO-tav àÇtwpàrwv
xal cpùaewv ûnepoxàç re xal èXarrôaetç xaraaxeuàÇwv èvSetxvuaO-at".
P. G., 45, 312 A.
(35)	0eoX6you npôç Eùàyptov „OOrw Si] xal otovet rtveç roü üarpôç
àxrtveç ànearàX^aav eîç ^pàç S re ^eyyôSïjç ’Iïjotûç xal rô üveûpa rô
«ytov“. P. G., 46, 1105 C.
Kal napaxartwv • „Tôv aùrôv rpônov xal ô awrijp ô fjpérepoç xal
rô Ilveüpa rô àytov, StSupoç roû üarpôç àxrtç, xal péxptç ^pwv Sttxvetrat
rfjç àXïjO-etaç rô <^wç xat rw üarpl <ruvipwvrat“. Ibid.
Kal per’ôXtya- „Atppurôv rtva roû re Ttoû xal roü üveûparoç ri]v
voïjrijv eîç i^pàç ànoaretXaç /àptv“. Ibid., 1108 A.
(36)	Toü àytou Atovuatou- „"Ort pév èart nïjyata O-eôrïjç ô üarijp,
ô Sè l’tôç xat rô üveûpa rfjç 0-eoyôvou 9-eôrïjroç, eî oùrwç xpi] tpàvat,
pXaarol Q’eôtpurot xal olov àv^-it] xal ùnepoùata ^wra“. P. G., 3, 645 B.
I tô>v [3a9/M>v B. 8 yevvyoeaii B 14 à'ÀÂo om B 17 voovvraQ B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
469
àv etvat üaxfjp, zat ô ÏEôç oùx àv povoyev^ç èntaxeûexo, rouréariv èx
piôvou xe xat piôvoç yeyevvrçpiévoç, xat fj oütw xatvoTopjfretaa àv pteatreca
toû IIveûpiaToç etç pietÇova àv ànenÀàvïjaev àxonlav, et ye fj àÀïjxHjç toü
ïtoü pieatrela npôaxoptpta xotç pif] xaXwç vooüatv èyévexô Te xal vûv èrt
Tpônov êTepov ytvexat (37). KàvxeüHév èaxt tô p^re ^éyea^at tôv ÏEôv toü
ÜveùpiaToç (38), wç tô Ilveüpia Xéyerat toû ÏEoü, pif^e tôv ÏEôv Stà toü
ÜveùpiaToç npotévat XéyeaO-at, oÜTe àtStwç, xatrot ye èv àXXfjXocç etat'v (39) 
war’ oùx àv éxwXue xat St’ àXXfjÀwv Xéyetv aÙTà, èq>’ Saov utérin ptôvov
aùroû Btaxptverat xat yevvfjaec (40), aùxoü ye ôvxoç èxnopeuxoü xal üveû-
ptaroç, àXX’ oùxot ye Tip atxtip xal D’eoyôvtp, oùte xpovtxwç, xatrot ènép^Ihj i
ô ÏEôç toü ©eoü napà toü IlaTpôç xal toü ÜveùpiaToç (41) • ôaxe xal èx
Ilaxpôç Stà IIveûpiaToç elnev àv Ttç aùxôv nept^Dàjvat otxei'wç. ’AXXà Stà
(37)	Tp^yoptou toü ©eoXôyou èv toiç èneatv- „Etnep àxoùaatç nepi
ïtoü xal ÜveùpiaToç, wç |5a 8eoto xà Seûxepa üaxpôç èxouatv, oùtw voeiv
xéXopiat ae Xôyotç aocptïjç fJa&uxôXnou, wç etç £t£av àvapxov àvépxexai,
où O-eÔTTjxa xépivet". P. G., 37, 412 A.
(38)	Aùyouartvou èv Sexàxip néptnxip nept TptàSoç- „Aéyopiev xô
üveûpia xô àytov xoü ïtoü, àXX’ où^l Xéyopiev xal xôv ïtôv xoü àytou
IIveûpiaToç, tva pif] naxTjp aùxoü voïjO-etïj xô üveûpia xô àytov". P. L.,
42,1095 A.
(39)	KuptXXou èv ipSôptip xwv npôç ’Eppietav  „"Qaxe xal èv éxàaxw
TTjV SXïjv 0-etav voeîa&at çûatv, pterà xoû npoaeîvat xal xô EStov aùxoü,
BfjXov Bè Sxt xô za-fl’ ûnôaraatv- ptévet yàp éxaaxov xoüIE Snep èarlv
évtùaet r^ npôç rà érepa ^uatx^j xàxetva nXouxoûv èv tSta q-ûaet- èart
yàp ô üaxxjp êv re xû ÏEip xal rip àytip Ilveùptaxt, ôpiotwç Sè xal ô ÏEôç
xal xô üveûpia év re xtp üarpi xal èv àXX^Xotv". P. G., 75, 1092 D.
(40)	Ppijyoptou roü ©eoXôyou- „üàvxa Saa êxet & üaxTjp, xoû Tloü,
nXvjv ttjç atrtaç- nàvra Saa xoü ÏEoû, xal xoü üveùpiaxoç, nXIjv Tfjç
uEôt7)toç“. P. G., 36, 252 A.
Toû aùxoü- „üàvxa Saa é’/et ô Ilax^p, roü ÏEoû, nXfjv rfjç àyev-
vïjataç • nàvxa Saa ô ïtôç, roü üveùptaroç, nXljv Tfjç yevvfjaewç. P. G.,
36, 441 C.
(41)	Toü àytou ’Avaaraatou - ,,’Enel xal aùtbv rôv ÏEôv ànearàXQ’at
piav&àvopiev où piôvov napà roü üaxpôç, àXXà xal napà xoü àytou üveû-
piaxoç, wç aùxôç ècpïj Stà 'Haalou (48, 16)- ,,Kal vüv Kûpcoç ànéaxaXxé
pie xal xô üveûpia aùxoü". P. G., 89, 1325 A.
Toü Qwpià Sè ’Axcvo- „’AXXà xoùvavxtov xal ô ÏEôç ànoaxéXXexat
4 y<oû: 0eov B 8 ravta B 9 Siaxÿlvovrai B
470
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
Tà etpxjptéva v.a.1 <puyï twv èvxeüiiev àv àxoXouS’Yjodvxwv àxônwv, oô Xé-
yexat, àXXà tw tov l’tôv npoO-empetoB-at xat npoextpépeoO-aî ye tou Hveû-
ptaxo; at xe t’Stôxïjxe; xaî nàvd-’ ôptoü at'pÇovxat xà xfj; nt'oxew; àxîvïjxa
Sôyptaxa. IlpoO-ewpetxat yàp xoû Ilveôptaxo; ô Ï’Eôç (42), oôxe xÿ ôSff) xoû
& Xôyou rfj; ^ùoewç, àXXà xjj 68tp xoû xfj; aîxta; Xôyou, o; xà; Ma;
ônoaxdoet; Stéxptvev èv x$ aôxÿ( xfj; ouata; évôxTjxt. Aéyw Sè ôSôv xoû
x^; atxt'a; Xôyou xô xe àvatxtw; etvat xaî xô aîxtaxw;, xaî xô <î>8t nw;
aîxtaxw;, xaî Saa xfj; xoû atxtou napwvuptt'a; eîatv. Taüxa yàp nàvxa
xoû Xôyou Tfj; tyûaew; ôptot'w; ànoStf/pïjTat, oûxe w; atxto;, àXXà pâXXov
io à; wSt nw; aîxtaxô;, w; ïîô; SrjXaSv], Stôxt xoû Ilaxpô; xaî ï’toû
Û7TÔ xoü àytou IIveû[iaxo;, w; èv xtp pwj' xoû ’Haaîou’ ,Kaî vûv Kûpto;
àné'jxaXxé pe xaî xô Hveüpta aôxoû ‘ I P., q. 43, a. 8.
'O aôxô; iyïjat nepî Aôyouaxtvou, Sxt Aôyouaxtvo; èv xtp néptnxtp
nepî TptàSo; ^tgatv, Sxt ô YEô; ànoaxèXXexat xaî nap’ éauxoû xaî napà
xoû àytou Hveôptaxo;. Ibid., cf. Aug. de Trinitate, II, 5. P. L., 42, 848 sq.
(42)	Toû Nûaav); èv xtp xéXet xoü npô; ’ApXà^tov Xôyou’ „Oô yàp
xôv aôxôv < àv > xt; atxt'a; xaî cpûaew; ànoSofrj Xôyov. P. G., 45, 133 C.
’Ev xtp aôxip Xôytp xoü aôxoû- ,,’Eneî xotvuv xà; {Jtèv unoaxàaet; ènî
xfj; àyta; TptàSo; ô xoû aîxt'ou Staxpt'vexat Xôyo;, xô ptèv àvatxîw; etvat,
xà Sè èx xoû atxtou npea,8eôwv, Sè vbet'a tpûat; ànapdXXaxxô; xe xat
àStaîpexo; Stà natn;; èvvota; zaxaXapt^àvexat, Stà xoûxo xupîw; ptta O-eôxïj;
xaî et; @eô;, xaî xà àXXa nàvxa xwv 0-eonpenwv ôvoptàxwv ptovaStxw;
è£ayyéXXexat“. P. G., 45, 133-36.
Toü aôxoû èv xtp xéXet xoû npô; Eôvôpttov npwxou’ „Et ptèv xtva
Xpovtxi]v èjjnyaatv ônepext&et xfj; xoû Movoyevoû; ônoaxàaew; ô xôv üaxépa
xoü Hoû ptôvtp xw Tfj; atxta; Xôytp npo&ewpwv, eîxôxw; Sv xô xfj;
atStôxvjxo; fjpùv nepî Ttoü Xôyo; èxtvSuveôexo". Eîxa ènàyet’ „'O Sè
aôxô; fjptfv xa! nepî xoû Hveuptaxo; Xôyo; èv {xôvyj xfj xà^et xt(v Stayopàv
èxwv w; yàp auvànxexat xw Haxpî ô Ttô; xaî èÇ aôxoû xô etvat ê/wv
oôx û'jxeptÇet xaxà xrjv ônap^tv, oùxw nàXtv xat xoû Movoyevoû; èxexaL
xô Hveüpta xô àytov, èntvoîa ptôvyj xaxà xôv xfj; aîxîa; Xôyov npoO-ewpou-
ptévou xt); xoû üveôptaxo; ônoaxactew;, waxe xoû Xôyou xfj; aîxt'a; ône^pïj-
ptévou, èv jjtvjSevl xijv àytav TptâSa npô; éauxTjv à-juptywvw; èxetv“. P. G.,
45, 464 C. — STjptetwaat Snw; où tfijatv w;	aôxoû xô etvat êxov<<)
Snep eîne npôxepov nepî xoû Ï7oü, àXXà ànXw; „xaxà xôv xfj; aîxt'a;
Xôyov" • Xôyo; Sè xfjç aîxîa; èaxfv, xô ptèv elvat aîxtaxôv yevvïjxw;, xô Sè
elvat aîxtaxôv èxnopeuxw;.
4 ov Tÿ B 9 (iij.oimz om B 10	xal om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
471
r:poavj'fopîx oùSèv rcpoaEexat péaov Stà xà eîpvjpéva (43). 'O Sè Ilaxijp
zo-j TEoû rcpoerctvoeîxat -cip xfjç atxtaç X6y<p ôç atvtoç, Sri èÇ aùxoü tô
elvat ô ÏEôç l/et, ôaaûxwç Sè xaî toù üveùpaxoç xô aïxtoç aùxoü etvat
£ llaTTjp ôç rcpo^àXXwv rcpoxeB'eôpTjxat. AXX’ S ye ÏEôç rcpoerctvoetTàt toù
üveùpaxoç tô to Ilveüpa où yevvTjxôç ôç aùxôç èx toü llaxpôç aîxtaxôv s
elvat xat ùrcoaxfjvat, àXX’ ëTepôv Ttva xpôrcov, 8 aijpaEvotxo àv Ttp pr;
| peTà tov IlaTépa ôpoXoyetaO-at eùO-ùç rcap’ fjpwv, xaî xaùxv) Tàç EùvopEou f.
xaTà xfjç èv xfi TptàSt évôxïjToç àvxtO-éaetç StaxptvôpeO-a, 8ç xîjv xaxà
xôv Tïjç atxEaç Xôyov xat xpôrcov rctaveuopév^v TptàSa èv évôxvjxt çùaewç
etç tïjV èv xÿj cpùaet Stacpopàv t^épwv èxtO-et, xaî xàç xaxà tôv t^ç aîxEaç io
Xôyov xaî rpôrcov rcpoO-ewptaç re xaî rcpoaptB-pfjaetç, Stà tô tôv ùrcoaxà-
aewv à-jijy/uTOv ytvopévaç, ùrcep&éaetç xaî ù^éaetç à^twpàxwv xaî cpùaewv
âpaB'ôç xe xat xaxoûpywç èXàp^avev xaî xXEpaxa cpùaewv avvttrnj, ôç
àEtwpàxwv éxepot, xaî àXXot aù rcpoôSwv, pvy/avaîç xtat xô àrcâSov èrct-
Xpwvvûvxeç xoü Sôypaxoç.	is
Kaî ëxepov Sé xtva xpôrcov rce^vjvévat xà IlveOpa xô àytov St’ PEof>
cpapev xaî vooûpev toùç Xéyovxaç, Sxt St’ PEoû toîç àvO-pôrcotç ècpavepô^x],
ttjv èvèpyetav aùxoO xaî ttjv /àptv xotç àrcoaxôXotç rcpôxepov |Jtèv Stà xoO
èp^ua^paxoç, etxa xat èv xtp xôv rcupEvwv yXwaawv etSet xeXeôxepov xaî
rcXTjpéaxepov SeSwxôxoç xal rcercop^ôxoç, auvex^éovxoç xaî auvStavépovxoç 20
ttjv xotaùxïjv )(àptv To0 ®£°û xaî üaxpôç xaî aùxoü St( xoü üveùpaxoç,
xaî tt]v xfjç /àptxoç èx/vatv xaî ttjv St’ aùxfjç péO-e^tv xfjç freôxijtoç xoü
üaxpôç xat xoû TtoO xaî xoü üveùpaxoç èvepyoùvxwv xotvjj xaî ôç
évôç ©eoO èvepyoüvTOç. Kaî oùtw yoüv St’ Ttoü rcetprçvévat Xéyexat xal
(43)	BaatXetou èv xfj rcpôç xàç xavovtxàç èrctaxoXÿj • „’AXX’ oùBè xoü
MovoyevoOç rcpôxepov (xô Ilveüpa SvjXaST] xô àytov)’ oùSèv yàp péoov ÏEoü
xaî üaxpôç“. P. G., 32, 396 C.
rpvjyoptou xoü ©eoXôyou’ „0éÀw xôv üaxépa petÇw eîrcetv, où xal
xô t'aotç etvat toîç taotç èaxî xal xô etvat- xoûxo yàp rcepî rcàvxtov SoS-T]-
aexat. Kal SéSotxa x)]v àpx’îjv, pf] èXaxTÔvwv àp^ijv rcotfjaw, xaî xaô-u-
Pptaw Stà xfjç rcpoxtpfjaewç... ©éXw xôv ÏEôv rcpoxtpfjaat xoO üveùpaxoç,
ôç TEÔv xaî où auyxwpet pot xô jlàrcxtapa, xeXetoOv pe Stà xoü üveù-
paxoç“. P. G., 36, 420 B. — SvjpeEwaat Srcwç xôv ÏEôv àkXtp xtvi xpôrctp
PoûXotx’ àv rcpoxtpâv 7) xôv üaxépa xoO PEoü • èxetvov pèv ôç aïxtov, xoüxov
Sè ôç PEôv.
6 vipeoravai B
16 ôi* Yïov : Si’ ov B
8 SiaxçivovfiE&a B 12 sîç avant vjtfp^étretç B
20 ovvsx/Éovioq Tt xal B
472 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
èxXàpnetv, wç toû Ttoû «pavepoûpevov xal rfl XTlaet peTaStôô-
pevov (44).
’AXX’ ènetSi] xat éx toû ÜaTpôç St’Tloü èxnopeûeafrat, e? xal anavtwç
ei’pflTat oûtwç (45), xal toûto voetv eùaepwç àvayxaÇôpefra Stà Tflv npôç
s toùç etnôvTaç euXafietav (46), el xal pi)] notoûpsfra toûto x^puypa oùte
ytveafrat Seï, àXX’ wç Sôypa pôvov eùae^wç voeîafrat (47), oùtw 57] xal
ùnô twv etnôvTWv eîpflpévov. Kal ènei to èxnopeûeafrat, tô Xap^àvetv,
tô etvat xal tô npoàyeafrat eîç ÎStav ûnôaTaatv èzdy&q aflpatvetv (48),
àfStov pév Tt vooüpev ev TOÛTtp Tip Xôyw, àXX’ où/ Sti xal èx toû Etoû
io ûtptaTaTat tô Hveûpa tô àytov, ftanep xal Tà ôvTa XéyeTat St’ ïtoü ye-
yevflafrat, ote pflSèv Stacpépet xal êx toû ï’ioü yeyevflafrat Xéyetv aura.
El yàp tout’ àXflfrèç flv, Stà toû ïtoû èxnopeûeafrat èXéyeT’àv noTe ànXwç
(44)	Fpflyoplou toû ©aupaTOupyoû • „"Ev üveüpa àytov, êx 0eoO ttjv
ünap^tv è/ov xal St’ ï’ioü ne^flVÔç, SflXaSi] toi; àvfrpwnotç“. P. G., 10,
984 D.
Toû Aapaaxflvoü • ,,’Ex toü Tloü Sè tô üveüpa où Xéyopev, Ilveûpa
Sè Ttoû ovopàÇopev, xal St’Tloü neçavepfijafrat xal peTaStSoafrat ^ptv
ôpoXoyoüpev". P. G., 94, 832 B.
Toû aÙTOü- üveüpa àytov toü ©eoü xal ÜaTpôç, wç é? aÙToü èxno-
peuôpevov- Snep xal toü l’toü XéyeTat, tbç St’ aÙToü ^avepoùpevov xal rrt
XTÎaet peTaStSôpevov, àXX’ oùx è§ aÙToü Tflv ünap^tv è/ov“. P. G., 96,
605 B.
(45)	’Afravàatoç ànalç, BaatXetoç ànaÇ, Màlçtpoç anal;, Tapàatoç ànaÇ,
xal Aapaaxflvôç.
(46)	AaTtvou BtBaaxàXou, toü Sxôtou- „Aeî è^flyeîafrat Tà twv àytwv
à^ttbpaTa xal ùytwç voetv- noXXà yàp à^twpaTa twv àytwv, ànep oùx
etalv àXflfrfl Tfl toû Xôyou Suvàpet, è^flyoûpeva ùytwç àXflfreûouat Tfl èvvol^c“.
(47)	EùXoytou ’AXeÇavSpefaç • /AXXo Sôypa xal àXXo XTjpuypa, xal
Sta^opà, Sti <Tà SôypaTa> peP Intxpù^ewç xal aotptaç ànayyéXXovTat
xal Tflv àaàqjetav noXXàxtç ê^enlTflSeç neptfiàXXovTat, wç àv pi] [3efiflXotç
elev Tà àyta âx&eTa xal ot papyapÎTat toîç /olpotç npoxetpevof Tà Sè
xflpùypaTa /wplç Ttvoç êntxpû^ewç ànayyéXXovTat11.
(48)	KuptXXou év Tfl êÇfly^aet toü „"OTav êXB-fl ô IIapàxXflToç“ ‘
„El yàp oùx èx toü ÜaTpôç èxnopeùeTat TouTéaTtv ex Tflç oùataç aÙToü
ô ï’tôç xalF upâç, nwç oùx èv àpetvoat vooît’ àv tô üveüpa napà tôv
ï’tôv" ; P. G., 74, 420 A.
6 S^: ôeî B 7 xal B 8 après to eivai B ajoute xal to tlvai
tTa^&rjaav B OTifialveiv om B 9 u: Tavvy B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
473
oôrwatv, ôarcep xal Stà toù Ytoû yevéa&at rà ôvra. ’AXX’ our’ èartv oùtw
Stà toü Ytoû oüte Xéyerat, àXX’àel toù rcarptxoü auvïjppévou | rcpoawrcou f. 4
te xal ôvôparoç, èx tou HaTpôç St’ Ytoû Xéyerat èxrcopeûeaÔ-at, si xat
OTavt'wç- àXXwç Sè oùSércore, tva [ù] zal ëv Tt twv 3Xwv tô üveûpa
TtapavoTjB-fl twv St’ Yloû yeyovôrwv. Toûtwv yàp pôvov èarlv àpxi] ô e
Ylôç pta perà üarpôç xal üveûparoç, xal npwrt) 'rcpôç ye aùrà, d xal
Stà rô etvat ïE àpx^ç aùrôç où Xéyerat rcpwrr], àXX’ oùSè Seurépa, oüre
rô üveûpa Seurépa t) rptrij- pôvov Sè ô üarvjp alrla Xéyerat rcptbrt] rip
zat ttjç O-eôrtjroç àpxi] xal rcrçyî) elvat, TŸjç rcàvrwv alrtaç (49). '£2ç yàp
èart perà Yloû re zal üveûparoç rcàvrwv atrtoç wç 0eôç, oùtwç èarlv io
Ytoû re xal Hveûparoç pôvoç atrtoç r^ rcarpôrïjTt, etrouv r$ yovtpÔTrçrt.
Aéyopev 37] èv aùrtp rw èx üarpôç ûtpearàvat rô üveûpa rà àytov, St’ Yloû
toûto rcpotévat- toûto S’èarl rô èx üarpôç St’ Yloû èxrcopeûea&at Stà ri]v
tt]ç oùataç évÔTTjra àxpav, wç oùx èxrôç ôv roû Yloû (50), àXX’ èv aÙTtp
rcpot'ôv èx üarpôç, rouréartv èv aùrw rcapà üarpôç ûrcàp^ov, xa! èv aùrtp is
Stapévov, xat èv Yltp rcapà üarpôç Stfjxov, xal Stà roû Ytoû Sttov, B-eo-
(49)	BaatXet'ou rcpôç Eùvôptov „CO yàp rôv Ytôv àvatpôv, t7]v àpXï]V
TTjç rwv ôXwv Srjptoupyt'aç àvetXev àpxet yàp rfjç àrcàvrwv ûnoaràaewç
ô roû 0eoû Aôyoç, St’ oû rà navra yéyovev“. P. G., 29, 736 D.
rpzjyoplou roû ©eoXôyou- „AÊ Sè tStôwjreç, üarpôç pèv àvàpxou xal
àpx^Ç èntvooupévou xal Xeyopévou, àp/fjç Sè wç atrtou xal tbç rctjyî]; xal
wç àïStou t^wrôç • Yloû Sè àvàpxou pèv oùSapwç, àpx'î); 8è rwv SXwv11.
P. G., 35, 1073 A.
Toü aùroü • „ "Avapxov, àpxi] xal rô perà rijç àpxTjç, el; 0eôç“.
P. G.. 36, 476 A. — Szjpetwaat ô'nwç oùx sine „rô è^ àpx^;“, Stôrt oùx
èartv ô YEôç àpxl] npôç aùrô, àXXà pôvov rcpôç rô nâv.
(50)	’AO-avaatou- „Où yàp èxrôç èart roû Aôyou rô üveûpa, àXX’èv
rtp Aôytp 5v, èv rtp 0eip St’ aùroü èartv''1. P. G., 26, 633 A.
Kal	aùB-tç-	„Toü	Sè üveûparoç ovtoç èv	rw	Aôytp, SfjXov	àv	dr],
wç	xal èv rip 0ew r;v	Stà roû Aôyou rô Ilveüpa11.	Ibid., O.
KuplXXou èv XS“ rwv ©Tjaaupwv ,,’Ev Sè rip Yltp tpuatxwç re xat
oùatwSôç	St?)xov	rcapà	üarpôç rô üveûpa11. P.	G.,	75, 577 A.
Toû	aùroü’	„0eôç àpa rô üveûpà èartv,	rô	èv Yltp napà	üarpôç
<cpuatxwç> ûnàpxov xal oXz]v aôroû ttjv èvépyetàv ëxov“. P. G., 75, 580C.
1 yeyev^a&at B 5 apffl èartv B 7 après nptoTtj, le passage «ZZ oviîè
yovtiMTt]ti manque dans le texte du ms. Il a été ajouté de la main de Scholarios à
la marge supérieure 8 to Hlviv/xa ôevre^ov a’âiov •tpltov B 9 «p/qv xal
B 10 [tEvà tov Yiov xal B atvîa B 12-13 ôta tov y tov npoïévat B
14 ov : av B 15 èx tov B
474 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
npsnwç toû te 8G(xetv zat toû Sttévat voouptévou (51), ènei jatj àXXwç
èartv èpupfjvat rfjv àzpav xotvwvtav rfjç ^ûaswç • xxl wç âv Ttç elnot,
o'.aneçotTT'zôç rfjç toû TtoO ûnoaràaewç àauYX’JTWç. Eî pièv yàp atTtôç
^v toû Ilve6|jtaToç ô ï’tôç toû ©eoû, toût’ àv è^pzet or;Xôjaat rfjv xotvw-
fi vi'av t^s cpûcrstijç, tô èÇ aùroû StjXovôti cpuatzwç ûnoarfjvat, xafrànep àpa
xxl rfjv ivÔTTjTa ÜaTpôç zai Ttoû tô èî; aùroû tôv Ï'îov ysy^w^afrat
ostzvuatv, xat toû üveùptaroç ttjv tpuatx^v npôç tôv IlaTépa evôrTjra to
nap’ aùroû tout’ èznopeùeafrat. ’Enei Sè tô üveûpjia èz toü Tloü où Xéye-
rat, èznopeùeafrat StjXovôti zaî ùcpearàvat, àXXwç yàp, wç eïpvjrat, Xéyerat
10 npotévat, oùte yàp èz toû Flou èznopeùeafrat, oùr’ èz toû ïtoü û^saravai,
oùr’ èx toû ï’toù ttjv aÎTtav ttjç ûnoaràaewç êx£’-vî oùte itpo^oXeùç aÙToü
ô ï’tôç etvat, oùt’ àp/TJ aùroû, oùte atTtôç, oùte èxnôpeu|jia aÙToü elvat
tô Ilveüpia, oùte npôpXTjpia aÙToü, oùte rt twv toioûtwv oùSèv, à nàvra
piera^ù toû ÜaTpôç xal toû ÜVEÙptaroç eîwfre Xéyeafrat (52), — ènei toêvuv
io oùSèv twv toioûtwv oàV FpacpTj, oùte tô)v StSaaxàXwv elpijzé Ttç twv
(51)	Toü aÙToü èv rrj èç-^y-rjcret toû ’lwàvvou- ,,’EnetSTj ôpiooùatov
Té èaTt Ttp Etip xat npôetat freonpenwç St’ aÙToü, nàaav aÙToü ttjv
èç’ ànaat TeXewràTTjv èxov èvèpyetav Te xat Sùvapuv, Stà roûrô i^ijatv,
,ÔTt èx toü epioû ÀTjtpeTat ‘ “. P. G., 74, 449 B. — Srjjjiefwaat tô „Bt’ aÙToü
freonpenwç" • eî yàp St’ aÙToü wç è? aÙToü, ri poûXotr’ àv tô „ freonpenwç" ;
piàrtjv àpa napépptnTat, àXX’ àSùvaTov.
(52)	Mupt'ot xal nàvneç, Sti tô üveûpia èx toü ÜaTpôç èxnopeùeTat.
BaaîXetoç xat ô NùaaTjç- ,,’Ex Sè toû ÜaTpôç ûcpéarTjXEv".
'ONùaaTjç- „Ttjv Sè Tfjç ûnoaràaewç aîxtav èx£t èz toû npwTOTÙnou
cpwrôç". P. G., 45, 416 B.
'O ©eoXôyoç1 „Ttp ©etp Sè àXXo Tt pteîÇov t) ïloû Tuyxàvetv üaTépa,
S npoafrfjxTj Sôîçtjç èaTtv, oùx ûcpaîpeatç, wç Sè xxl npofioXéa ÜveùpiaToç“ ;
EùXoytou ’AAejçavSpetaç • „Tô üveûpia tô àytov àpyrjv ptèv èx°v tôv
Oaxépa, St’ Tloü Sè eîç ttjv XTtatv èn’ eùepyeaîa twv àvO-pwnwv èpxSptevov“.
'O GeoXôyoç- „Aî Sè ÎSiôttjteç ÜaTpôç pxèv àvàpxou zai àpx^ç ènt-
vooupiévou zai Xeyopiévou, àpxfjç Sè wç aÎTtou xxl wç nTjyfjç zai wç àïSîou
qswTÔç“. P. G., 35, 1073 A.
AHavaatou zai BaatXetou • „Tô Sè àytov Ilveüpia èznôpeupia Sv toû
üaTpôç“. P. G., 25, 208 A.
'O GeoXôyoç • „Toûtô èartv fjpûv ô IlaTTjp zat ô ïtôç zai tô üveûpia
rô àytov, ô pièv yevvTjrwp xal npopoXeûç, Xéyw Sè ànaB-ôç xal àxpôvwç
xal àawptàrwç- twv Sè tô pièv yévvTjpia, tô Sè npô[JX>jpia“. P. G., 36, 76 B.
1 rov devant düévca om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
475
âpX“lOTàrwv, vewrepot rôv StSaaxàXwv èv rtp St’ Ytoü rô Ilveüpa Xé-
yetv èxnopeuôpevov èz Ilarpôç rô auva^èç ttjç oùataç xal ànapàXXaxrov
naptaràvouatv (53), zal yjp.eï'g tatç aùrôv énôpievot Stavolatç oùrw to
nap’ aùtôv elpTjpiévov Xéyopiev xal vooûpiev. Nooüvreç yàp ôç tôv Ytôv
èx toû üarpôç yeyevvijpiévov, oùrw xal tô Üveûpa èznopeuôpievov àpia, s
xal Tfj aùrjj ràlçet npôç ttjv aùtôv apx^v, xal éxàrepov Tj) ISla alrta
è^ppwapiévov (54), tbç oùrwç elneîv, 8pwç où Strçprijpiévov roù Yloü toùto
vooûpiev, xatà ttjv ôpiotôriyta tôv napaSetypiàrwv èxelvwv & xal npoelpv]-
tat, èv olç tà npotôvra tj) àpx^ ^vwvrat piâXXov t) eaurotç. ’AXXiljXotç Sè
oùx Yjvwvrat, el jav) èv rj) àpxjj" Sûo yàp xXàôot oùx ^vwvrat | àXXTjXotç, f. 5
et |i7j èv rtp areXéxet- oùSè Sûo àzrtveç, et pii] èv rtp ^Xltp, xal ènl rôv
àXXwv tbaaûrwç. ’Qç àv rotvuv jjlt) ànijprijptévov oùrw toû ïloû tô üveûpia
vootro, npôç ptèv rô èx Ilatpôç àpiq-w npoeXfreîv aupi^uôç te xat xarà rô
npoae^èç rôv napaSetypàrwv èxelvwv àpxoûvrwv, rtp Sè xal rà npotôvra
àXXïjXotç St’ oXwv éaurôv aupine^uxévat oùz è^apxoûvrwv, èx roü üarpôç m
aùrô Xéyovreç èxnopeûeaO-at, St’ ï’toû npoare&et'xaatv ot etnôvreç èartv où
rôv éaurôv Xôywv, xal 7)pieïç oùrw tppovoüpiev, wç èv aùrô SrjXovtfrt rtp
Yttp tô etvat Xap^àvov èz roù Ilarpôç, où aûv aùrtp ptôvov, xal npôç ttjv
ISlav ûnôaraatv tj] Suvàpet tïjç npoayoûaTjç atrt'aç, rouréart roù nap’ où
èartv, où roû èv tp èartv, ûnepcpuôç ôptÇôptevov. Atônep oùSè Xaptpàvet rô ao
üveûpia napà roû Yloü rô etvat, raùrôv S’ elneîv Stà roû Ytoü, oùSè npo-
entvoetrat aùroû tbç al’rtoç ô Ytôç pierà roû üarpôç, tbv àpnpotv ôptolwç ô
üarijp wç àp/i) npoentvoeîrat. Oûre yàp elné rtç toûro rôv piaxaptwv,
oùt’ àXrjO-èç etvat Sùvarat, eïre tbç eîç ©eôç npoàyotev, eïre wç ûnootàaetç
Sûo, eïte Suvàptet pità, etre xal ônwaoüv. üavraxô&ev yàp S] piovapxla
xaxôç oùtw rtpiàtat (55), t) auvatpouptéwjç vj neptxonropévjjç 0-eôtïjroç,
ïva naptpSvjaw rô roû rptjyopt'ou puxpôv. Et yàp ttç v) v V) ;j.v)^<xvt] Taûrtjv
(53)	Ma^tpiou- ,,’EÇ wv oùx altlav notoüvraç rôv Ytôv TŸjç toû àylou
üveûptatoç èxnopeûaewç a^àç ànéSetÇav (pilav yàp taaatv Ytoü xal üveû-
piatoç tôv üarépa alrlav, roü pxèv xarà ttjv yévvîjatv, roû Sè xarà t7]V
èxnôpeuatv), àXX’ ïva tô St’ aùroû npotevat SijXwawat xal raûrig rô auvacpèç
ttjç oùalaç xal ànapàÀÀaxrov napaarT)awatv“. P. G., 91, 136 A.
(54)	KuptXXou. — Voir ci-dessus, n° 33.
(55)	Toû ©eoXôyou èv rtp npôç "üpwva • „M7jre ri)v povap/tav xaxôç
rtpii|)7)Ç auvatpôv i) neptxônrwv O-eôntjra”. P. G., 35, 1224 A.
7 è<priQ^.o<jfièv<t)v B ojç om B. Dans A, au dessus de	il y a
KvçlHov, ajouté de la main de Scholarios 16-17 ganv—).o-/o>v om B 20 vreèp
givdtati; B 23 vovvo om B 26 ovvatQoviiévri tj nepixonTO(iévtj B 27 napa-
èrjaw B jUSya'Âov Fpt/yopZov B
476 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
atpÇeafrat m'l nàvxa Srj xàXvjfr^, npô; re ràv Xôyov zaî npô; toù; ttjç
’EzzXrjata; Xaoùç, ol; où Set rà àji^tzpTjjiva zTjpûxxeafrat Sôyjiaxa, oùz
àv wanep àXXou Ttvoç Setvoû, zaî toûtou toû Sôyjiaxoç oî jiazàptot àne-
n^Swv, àXXà Xaji;3àvet jiâXXov tô elvat zaî nàvTa tô Hveüjia napà toû
o HaTpôç. Ato'xt Sè èv tw èz HaTpô; tô etvat Xaji)iàvetv, npôetat St’ l’Eoû,
wç tô aùxô àptfrjitp jjiet’ aÙToû elvat Xaji[3àvov, zaî aujinetpuzèç zafràna^
vooûpevov, nXrjv tt); npoawntzrjç Stazptaewç, zaî où/, tb; Stà azeùouç vj
Ttva Tpônov awjiaTtzôv, àXXà freonpenwç, tb; olôv Te tôv ^ptèTepov voûv
àüXov èzetvTjv ttjv StoSov zaî auvàcpetav ^avTaafrîjvat, zat àveu xp^vtzoû
10 Ttvoç StaaTTjjiaxoç, Stà toûto Xap[3àvetv XéyeTat èz twv toû Ttoû, Tà toû
Ï’toû SijXovôti (56), àXXà napà HaTpôç' nap’aÙToû Sè oùSèv aÎTtaTtzfijç,
àXX’ 7j pôvov èz toû Geoû zaî HaTpôç, 58'ev zaî ô TES; Xap^àvet tô etvat
ùnôaraatç fréta, zaî nàvfr’ oaa è/et. Kaî tbç èotzev, 5 t^aatv oùz ôXtyot
StSàazaXot àgtwpaTtxol, tô Hvsûjia tô àytov èz toû HaTpôç pèv èzno-
15 peùeafrat, pèvetv Sè èv Ttp TEtp (57) 7] Stapévetv, tj àvanaùeafrat, 7j èpcpt-
Xo^wpetv, 7) aupnapopapxetv, Toûfr’ eTèpotç zaî Totç aÙTotç àXXofrt jôoûXeTat,
tô èz HaTpôç St’ Ï’Eoû èxnopeûeafrat, Ttp auvenTuypévtp zaî è^TjnXwpévtp
StatpépovTa jiôvov wanep zaî nepî ttjç toû HveùjiaTOÇ Sôaewç t) ànoaToX-fj;,
f. 5v noTè pèv Xèyouatv, Sxt èz Haxpôç npôetat | zal ëp/exat St’ Ï’Eoû (58), noTè
20 Sé cpaatv, Sti èz HaTpôç St’ Ï’Eoû èp^exat 7] ^opTjyeîTat, jiâXXov auveanet-
pajiévwç Ttp Xôytp xp&pevot. Suvfjnxat xotvuv tô Hveûpa tô àytov xtp
(56)	Toû KuptXXou èv xotç npôç 'Eppetav- ,,’AzaxTjyôpTjxov ouv àpa
navxeXwç zaî XotSopta; ànàarjç èÊw zeEaexat tô Xa^etv Xéyeafrat Tt napà
toù Movoyevoûç tô Hveûpa aÙToû- npotôv yàp St’ aÙToû cpuatzwç tbç tôtov
aÙToû pexà nàvxwv tbv è^et xeXetwç, Xappàvetv XéyeTat xà aùxoû1'.
P. G., 74, 449 C.
(57)	’Ev xatç neptôôot; xwv ànoaxôXwv • „EîpTjvTj ûptv zat nàat xot;
ntaxeùouatv etç ëva ©eôv Harépa zaî eîç tôv è'va l’Eôv aùxoû xôv zùptov
’bjaoûv Xptaxôv zaî eî; ëv Hveûjia àytov èz Haxpôç èznopeuôjievov zat
jiévov èv tw TEtp“. P. G., 2, 1217 A.
(58)	KupEXXou • „Eî yàp zaî npôetatv èz Haxpôç tô Hveûjia tô àytov,
àXX’ ëpxsTat Bt’ ï'toù“, zaî Tà é^fjç. P. G., 76, 556 O.
Toû aÙToû- ,,’Ez HaTpôç vooùjievov, St’ï’toû Sè vfi zxlaet x°PVPÛ-
(ievov“. P. G., 75, 600 C. — "Oxt Sè èz Haxpôç Bt’ Ï’Eoû ^opïjyetxat ïj
néjinexat t) StSoxat, ànavxeç.
1 nàvtec B 6 itexà tov B 11 tov Yïov add B après <5è	18 îtspi om B
20-21 fjàU.ov Sè oweaTtaQ^évios B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
477
Yîw tô) rfjç ôpoouatôrvjroç Xôytp (59), àXX’ où Ttp rfjç atrtaç. Kaî Taùrrjv
tï^v auvàcpetav zaî rrjv ànapaXXa^tav èv àptO'poü raÙTÔTitjTt Tfjç xarà
çùatv évôrïjroç vooupévvjç, tô S t' a ù t o û avjpatvouatv èvtot, napeyrtO-évreç
rip èx TOÛ Ilarpôç èznopeùeaS’at, wç eîprjrat. Suvfjnrat Sè rtp Ilarpt
xat rtp rfjç atrîaç Xôytp, Stô xaî èxnopeùeaO-at èx roû üarpôç eïpijrac s
xaî ntareûerat. Eî yàp xaî wç i/prTjpévov roû Yîoû voetrat, xaî oùrto
npocpéperat, Stô xaî Yîoû üveüpa Xéyerat, àXX’ èrepôv rtva rpônov ïjpTZjrat
toü Yîoû, xaî êrepov roû Ilarpôç, roû pèv Ytoû tbç aùrtp ye auyxara-
Xapjlavôpevov, xaî St’ aùroû xai per’ aùrôv yvwptÇôpevov, tbç xaî npôrepov
et'pïjrat, roü Sè üarpôç, tbç rfjç narptxfjç atrtaç è^ppévov è^ov rô etvat (60)’ io
fjpTfjafrat yàp Xéyovrat, tov re Mrepov Stà Aarépou ytvtbaxerat Stà rtva
ayttîtv èvunàp^ouaav ôpotôrvjra, xal tbv O-àrepov èz 0-arépou npôç roùrw
èartv. ’ASeXtpàç pèv yàp àôeX^oû, tbç t'aov î'atp àXX’/JXwv Tjprrjvrat, Srt
St’ àXX-(Xwv ytvtbaxovrat, roüO-’ô rotç àva^optxotç nàat npôaeart- narïjp
Sè xat ufôç èv àvHpibnotç où raùrrj pôvov àXX-rjXwv ïjprTjvrat, àXX’ Srt is
xat ftàrepov O-aréptp roû etvat aïrtôv èartv. Otç nàat auv^cSet xaî rô rôv
Hetov AnôaroXov üveüpa pèv ©eoü toût’ etnetv xaî èx roü ©eoü (61),
Ytoû Sè üveüpa xat Xptaroû pôvov, tw xaôojyepôvt rfjç tepâç ^pwv àXrj-
D'etaç énôpevov, êauroû pèv elprjxôrt etvat rô Üveüpa rfjç àXrjB-etaç, èx
Sè roü üarpôç èxnopeùea{Iat • xal perà rôv üaûXov xaî roùç àyopévouç sa
èxetvou rcp üveùpart oùrw ràç àva^opàç SteXéa&at, Yîoû pèv Üveüpa
^apévouç aùrô rô Üveüpa rô àytov, wç tpxetwpévov xarà cpùatv (62), wç
(59)	KuplXXou- „“Qanep ô SàxruXoç àn^prrjrat rfjç X£tP°ï> °ùx àXXô-
rptoç tbv aùrfjç, àXX’ èv aùr^ cpuatxwç • oùrw xaî rô üveüpa rô àytov rip
rfjç ôpoouatôrrjroç Xôytp auvfjnrat npôç ëvwatv rip Yltp, xàv èx roü ©eoû
xaî üarpôç èxnopeùrjrat* 11. P. G., 73, 704 B.
(60)	BaatXelou • „Toü Ytoû pèv rjprïjrat, w àStaaràrwç auyxaraXap-
pàveraf Tfjç Sè roû Ilarpôç atrlaç ê^ppévov s/et £ïVa^ SO-ev xaî èx-
nopeùerat“. P. G., 32, 329 C.
(61)	Toü Xpuaoarôpou' „üveûpa ©eoü xaî Üveüpa rô èx roü ©eoû-
xat ïva pvjnore àxoùaavreç vjpeîç üveüpa ©eoû, St’ otxetôrfjra voplawpev
XéyeaO-at Üveüpa ©eoü, elaàyet Ppa^Ij rô Ilveûpa rô àytov xai npoartO-yjat
rw ,@eoü£ rô ,èx roû 0eoü<- àXXo Sè rô ,@eoû£ xai àXXo rô ,èx roü
©eoû£ P. G., 52, 813 D.
(62)	BaatXetou' „üveüpa Xptaroû Xéyerat, tbç tbxetwpévov xarà cpùatv
aùrip‘£. P. G., 32, 152 B.
2-3 év açi&ftov — voov/xév^Q en interligne de la main de Scholarios dam A
11 kéytTai B 14 nâm om B 17 tov om B 18 dè xctl B
478
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DD SAINT-ESPRIT
t'Stov (63), wç oùz àXXÔTptov zarà tôv Tïjç oùaîaç Xôyov (64), wç ôjAooôatov
Yttp zaî ôjjtôO-Eov (65), zaî tô ati|i7tav Et’rcetv, Stà ttjv ^uatxijv auyyèvetav
Tfjç 0-eôtïjtoç (66)’ IlveOpta Sè toû Ilarpôç (67), wç èx toû Ilarpôç û^tarà-
ptevôv t£ xaî tô stvat Xapt^avov ^uatxwç, w Si] xaî rfjç oùataç èvoTTjç
s auvércErat. Atà tt(v Tfjç oùataç rotvuv évÔTTjra (68), èx llaTpôç tô IlveOpta
tô àytov ôpoXoyoüvrEç, tô 81' Y î o û rcapevetpopev, toîç oütwç elrcoûat te
xal tppovijaaat StSaaxàXotç £rcô|Ji£vot zaTà te XéÇtv xat voûv, où [lévrot
y£ wç èx toû Ytoû ttjv ürcapÇtv êxov (69) • ptôvoç yàp atTtoç ô üarijp (70).
'O Sè Yîôç oùx èartv aîrta rfjç toû àytou ÜVÊÙ|j,aToç éxrcopEûaewç (71),
w àXX’ èx£L navra Tà toû llaTpôç TcÀrjv rf/ç atrlaç (72), TOUTÉaTt nXijv toü
rcpoàyetv ftetav ûnôaraatv- àpxi] yàp èartv àXXwç rwv ôvtwv, wç atTtoç
xaî Srjpttoupyôç. üwç yàp àv èxot ri;v atTtav r^ç O-eôtïjtoç, 8ç SXov Ytôç
(63)	'H npwTT] aùvoSoç- „TStou Sè ôvtoç toû Yîoû, xaO-à yéyparcrat-
, Et Ttç rivEû|Jia Xptaroû oùx fyetia. P. G., 85, 1288 C.
(64)	KuptXXou • ,,’TStov Sé, wç oùx àXXÔTptov • èart Sè oùx àXXôrptov
toû Ytoü xarà tôv Tïjç oùataç Xôyov“. P. G., 77, 180 D.
(65)	’Avaaràatoç- „Totç p,èv àrcoarôXotç aûveartv àel jieO-extwç, Ttp
Sè awrfjpt Xptartp xaî 0etp ^pttîiv wç ôjjtooûatov xaî ô|jtôO-eov- eaûrïj rot
Xéyerat flvEûpia 0eoû xat IIvEüpia XptaToû". P. G., 89, 1328 B.
(66)	Toû aùroû- „Tô IIveü|jia tô àytov Xéyerat üveûpia 0eoü xal
Ilveüpia XptaToû xal üveûpa Yîoû, Setxvûvroç St’ SXwv toû Xôyou ri]v
cpuatxi]v auyyévEtav tïjç B-eôtyjtoç". P. G., 89, 1325 AB.
(67)	Aapiaaxrjvoû. — Voir P. G., 94, 832 B.
(68)	KuptXXou èv ç*i’ twv npôç 'Eppietav „IIÔT£pov Si] fiôvou toü
Geoû xal llaTpôç, ij yoûv xal toû Ytoü, i) xal àvà piépoç éxarépou xal
àjjt^otv, ôç ev èx llaTpôç St’Ytoü Stà t!]v raùrôrrjra rfjç oùataç“. P. G.,
75, 1009 B.
(69)	AapiaaxTjvoü • „’AXX’oùx èÇ aùroû exov rijv ùnapçtv“. P. G.,
96, 605 B.
(70)	Toû aùroû- «Où/ wç aÙToû, àXX’wç St’aÙTOü èx toû llaTpôç
èxnopEuôpiEVov- ptôvoç yàp atTtoç 6 IIaTTjp“. P. G., 94, 849 B.
(71)	MajjQjtou- „’E^ <i)v oùx alrtav notoûvraç t^ç toü àytou IIveû-
[jtaroç èxrcopeûaewç a^àç àrcèSfitlçav". P. G,, 91, 136 A.
(72)	Ppijyoplou toû ©EoXôyou- „IIàvTa Saa £/£t ô Ilarijp, xaî ô Ylôç
èx£t, rcXijv t^ç aÎTtaç“. P. G., 36, 252 A.
3 Au dessus de Ilvtv/ta de tov Barpoç en interligne add. de Scholarios: Ja-
fxaoxtjvov 5-6 to ayiov IJvevfia B 10 rà naTÿOTrjTO/; B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
479
èart xai ptôvov (73) xai yÉvvvj[Aa ; 'O Sè Ilarijp jjtôvoç Harïjp èartv, rou-
réan jjtôvoç yevvijrwp xai npopoÀeùç (74)- roûrtp yàp àpjjtôÇec [jtôvtp Saa
npoafjxet airia, yewTjTopt (75)- Stôrt yvôpta|j.a roüro rîjç narptxfjç
ôno|aTàaewç, 7j rwv aujJtpuwv xapnwv èv aùrtp npoaywyi] Stà rfjç èv f- 6
aôrti) yovijjtôrTjroç (76), oùSevôç rwv voûv èxôvrwv raparTopévou (77) s
[.ir(7CQre tpatvotro èvSèwv rt xarà cpùatv roü üarpôç ô Tiôç Stà rô p,àj
Ttpoasèvat roûrtp ro yvôptajia Tfjç roû Ilarpô; ûnoaràaewç xai ri]V iStôrrçra
p,erà nàvrwv Si] rwv êeonpenwv (78). ’E^v àv xai napaSelypaat nXeloat
napaarrjaat (î>ç ot<5v re rô èx üarpôç St’ Ttoû rô üveûpa npoïévat Xéye-
afrat, nwç àv vootro xai Àéyotro’ àÀX’àpxeï roîç rwv àylwv ûnoSetypiaat io
Xpï(aaaO-at. 'Qç roîvuv ij èXXajjtiJjtç èx roû fjÀlou npôetat Stà rrjç àxrtvoç,
rouréart aùv aùr^ re xai èv aùr^, xat aùr^ç SrjÀovôrt Stanepotrrjxuta,
Stô 87] xai elç ijjiàç auvStijxet, xai wç èxelvfl au|inapo|JiapToüaa, St’ èxelvrjç
fjjjtîv peraStSorat (79) ’ r; wç èx roû ijXtou rô cpwç Stà roû ànauyàapta-
(73)	Toü aùroü- „AÀïjB-wç ulôv rôv Tlôv, Srt pôvoç xat [jiôvou xai pôvwç
xai p,6vov (où yàp üarijp), xat SÀov ulôç xai 8Aou“. P. G, 35, 1221 B.
(74)	©eoXôyou. — Voir P. G., 36, 76 B.
(75)	AapaaxTjvoû. — Voir P. G., 94, 849 A.
(76)	KuptXÀou- „Ei yvtbptajxa rfjç roü üarpôç ûnoaràaewç ij xap-
noyovta ei'rouv 0-eoyovta, cpuatxij riç èart nàvrwç iStônjç aùroû“.
(77)	Toû aùroü èx rwv ©rjaaupwv „Oùx àv rtç el'not voûv êxwv>
àvô|iotov patvea&at rto üarpi rôv ïlôv, ènei pi] xat aùrôç èyévvrjae pyjSè
Ttoû yéyove üarijp, àXXà pâXXov Stà roüro 9'aupaarijv Ttva xai àxpt-
pearàrïjv ôtperat roü üarpôç èv rô) Tito rijv etxôva • ôanep yàp ô üarijp
àrpenrôç re xat àvaXXolwroç wv àei pévet üarijp xai eiç l’tôv où pera-
iSàXXerat, oùtwç ô è£ aùroü Aôyoç l’Eôç npoeX’Q-wv, jjtévet toûO-’ Snep èart,
roü üarpôç rô àvaXXotwrov xat Stà toutou Setxvùwv èv éaurtp, Spotoç wv
xai xarà roüro rw üarp(“. P. G., 75, 208 B.
(78)	Toü aùroü- „E? navra Saa èxet & üarijp, raürà èart xai roü
Hou (npô8?jÀov Sè Srt rotç puatxoïç roü yevvijaavroç à^tôptaatv èvappùve-
rat), npôaeart Sè rtp Ilarpt p,srà rwv àÀXwv B-eonpenwv àyaO-wv xat rà
elvat àyevvT(rwç, éijet roüro xai ô Tlôç„. P. G., 75, 557 D.
(79)	Toû AapaaxYjvoü èv rw nept rîjç àytaç TptàSoç’ „Kai xaO-ànep
èn’ èxetvwv r^j àxrïvt auptnapojiaproûaa èXXa[jtt|>tç St’ èxetvîjç ’/jptv jiera-
1 i^ôvov Ilarijp B 2 an dessus de yevv^Tcop en interligne Scholarios add
0eoi.6yov dans A 3 au dessus de 7tpo<j?/\ei en interligne Scholarios add z/a/za-
oxri>>ov dans A Ttî/y?/, alria B 4 èanv wtoisraoew; B 6 iv Stovn B
7 roüro B 11 -/çiiiG&ai B êx om B
480
III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
zoq (80), oùxw Stj zaî xb HveOpta ri àytov èx toû Ilarpôç èaxt 5c’ Ttoü,
xaî ëxt St’ Tloü èaxtv èv Ilarpt (81), rouréartv où xe^wptopévov xoû Hou,
oùS’ èxxàç aùroû, àZZ’ èv aùrtp ye oùSèv /;rxov 5) aùv aùrw, npoïàv zaî
ûcptaxàptevov èx Ilaxpôç- Sxt xtjv aùxîjv rip Ttw cpùatv xaî oùaîav èx xoû
s Ilaxpôç Àa[i[3àv£t rpônov ëxepov, xaî oûtwç Tjvwxat xe aùrtp xaî Staxéxptxat
xaO-apwç, xfjç xaxà tpûatv êvôxïjxoç xaùT oùrw xtOévat xoùç elnôvxaç net-
Hoùa7]ç- où yàp 85] xaî xoû èv Ttp 0etp xaî Ilaxpi elvat xô Üveüpa xàv
Hàv aïxtov epoûpev, Stà xà elpfjtjfrat èv Harpî St’ Ttoû elvat aùxo, t&ç
xtveç àpallwç xyjv npôO-eatv xaÙT»]v àvxî rf(ç èx xal rvjç atxlaç pôvrjç ptà-
io Çovxat navra^oü, xafrànep èv -/p'(paatv ot' nÀeovéxrat xaî pîatot, xàv
xotç vôpotç ot ao^taxaî npàtTouatv • ouxw rotvuv xi)V èx xoû ©eoü xat
Ilaxpôç àt'Stov ntaxeùwv xoü navayîou llveùparoç exipavatv, etrouv ùnôaxaatv,
rà S’ àXXa npôç rip évôxïjxa xrjç oùataç èv Tlû xaî üveùpaxt xàxxwv,
sire nepî x^ç àïSlou ùnàpijewç, etxe nepî xŸjç nveup.axtx^ç vooïvxo xat
io Xéyotvxo x^ptxoç, àno^àÀXopat xo atxtaxoaîxtov èv xf/ paxapta TptàSt (82),
xï]V xatV7]V xaùxïjv pt^tv èv èvî npoawntp (83) • ànoppt'nrw xà [lèytaxov xaî
xà petçov xaî xà péya èv t^ TptàSt, xt]v AnoXtvàpetov xÀtpaxa- àno-
SoxtptàÇw xà ëva ùcpeaxœxa 0eàv etvat xàv Ilaxépa xal xàv Ttôv, è£ où
xà Üveüpa npofjxxat xà àytov, xaî ttjv èvxeüfrev énopévTjv SuàSa èv xf;
20 D-eÔTïjxr où axépyw xà èx oùo npoawnwv ùipeaTWTWv, xotàSe eîatv, xà
üveüpa utplaraafrat xaî npàç éxàxepov aùxtov tbç atrtav npoàyouaav
àva<pépeafrat, xaî x5]v èvxeüfrev enopévrjv 8uap)(lav où Séj^ojjtctt xà npô-
Stooxat, oùtw xaî xà IIv£0|Jia xà àytov xtp Tîw aupxapo|jiapxQÛv St’èxetvou
piexaStSoxat rotç à^îotç xaxà xï]V twv /apt-jiiaxtuv peràoo'jtv“.
(80)	’AO-avaatou èv rtp xarà ’Apetavwv xplrtp- „OùSe rptwv ïjXîwv
ùneô'épte&a ri]v etxôva, àÀXà îjXtov xaî ànaùyao|ia xaî ev rà èÇ tjXÎou
èv xtp àna-uyà-jpaxt tpôç“. P. G., 26, 352-53.
(81)	Toü aùxoü • „Où yàp èxràç tou Aôyou xà IIveü|ia, àÀ?J èv rtp
Aôytp Sv, èv xw 0etp St’aùroû èoxtv“. P. G., 26, 633 A.
Kaî nàXtv • „Toü Sè üveùpaTwç ôvroç èv rw Aôytp, S^Àov àv etv],
wç xaî èv rtp 0etp ïjv Stà roü Aôyou xà IlveOpta. Ibid.. C.
(82)	’AO-avaatou èv xtp nepî xfjç àtStou ùnàpcjewç- „”Eaxat rà aùxà
atxtov xal atrtaràv xal yevvwv xal yevvttyjievov, à'nep àronov". P. G.,
26, 472 A.
(83)	GeoXôyou • „"Iv’ f/ rtç xatvl; pttÇtç, xà yevvïjroayévvïjxov". P. G.,
36, 89 A.
3 éxroç: avroç B 7 riS-évai après nei^ovoriQ B 13 ropôç om B 14 vo-
oîto B 15 XéyoïTo B 18 tov lia ci ça xal rov Yïàv en interligne de la main
de Scholarios dans A
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
481
repov voetv tôv Oeôv, dxa fréXetv, ttjv ÜToXeptatou xaî BaXevTtvou àôôxtptov
auÇuyîav rq> npoTeTay-flat xaxwç xal ùrcoTÊTàxS’at • oùSè ràç rcpWTaç xal
SeuTépa; èvTeXexelaç èv T(P ®£<P £ÎÇ tà èvôov, xal ar^ieîa rcotxt'Xa votj-
a£wv, t) wç àvùrcapzTa xal tpôtpouç xevoùç, pnjSèv etaàYovxa Soypia xal
TtpàYpta, t) etrcep èxotev auvercoptévTjv Ttp XÔYtp ttjv àXTjâ-etav xal ttjv s
ùrcap^tv, oùSèv StatpépovTa twv èxTÔrcwv èxelvwv fréaewv, aï rcôppwO-ev
zaXwç èx T7/ç ’ExxXrjataç èrcepparctaO-Tjaav àrcavalvoptat ttjv Stàxptatv
twv ùrcoaTaTizwv eîSwv èv Tatç 0-eîatç ùrcoaTàaeat, xal twv ôrcoaTàaatç
aÙTatç èrctO-ewpou|jtévwv f] èrcoptèvwv • oùx àpéaxopwt tw prl] àv StaxptO-Tjvat
tôv l’tôv xal tô IlveOpta, eî {atj Maepov èx fraTèpou rcpot’or àrcoooztpàÇw 10
Tàç 7tpwT0TT(Taç xal SeuTspÔTTjTaç xal TptxôxtjTaç xal àxpÔTTjxaç xal [iêcto-
TTjTaç, Tàç àvtaxwaaç tôv Ytôv toü 0eoü toü navaYtou Ilveùpiaxoç atTtov,
zaTà twv aùxaîç àveuXa^wç zal azatwç xexpTjptévwv • àvTptouaxot Yàp al
TctaûTat | B-éaetç xal Çèvat xal rcpôç oùSèv &yL£5 cpèpouaat, àXX’èrctvoTj- f. 6V
9-eîaat ptôvov npôç xaxaaxeufyv SÔYptaxoç, èx rcpoX^tpewç èrcatvouptévou toîç 15
vûv axépYouat ptàXXov 7] zaTà àzoXoutk'av toü ÙYtoüç xrjç rcîaxewç Xôyou,
xal rcet&ouaat ptôvov toùç St’ àrcXÔTTjxa 7] àrcetplav Tj rcovTjptav aùxaîç
TtO-ejjtèvouç, àvxl toü SeSoxtptaap^vou zal rcaXatoü xal rcpwxou ^poVTjptaxoç •
pttaw Tàç rcapelçTjYTpstç, àç Ttveç toîç ^tjtoîç twv àxtwv àrcoStSôvxeç, àrcep
èv toîç npôç toùç atpextxoùç àYwvtqiaatv, otxelwç x^j XPe^ tôv Xôyov 20
pteO-oSeùovxeç eîrcov, SÔYpta rcotoùvxat TaÙTaç xal rctaxtv.
ITetfroptat Ttp pteYàXtp BaatXeltp, èv tw nepl rctaxewç Xôy<P, oùxwat
nepl eauTOü zat àxoXoù'9'WÇ twv àXXwv aYtwv Ste^tôvTf „"Ewç ptèv oùv,
tprjatv, àYwvîÇeoO-at npôç Tàç èrcavtaxaptévaç zaTà xatpôv alpèaetç èxp^v,
ênôptevoç toîç npoetXTjcpôatv àzôXou&ov T^YOùptijv Tjj Sta^opâ Trjç èntonetpo- 20
ptév7]ç ùrcô toü Sta^ôXou àoepetaç Taîç àvTtfréTOtç ^wvatç xwXùetv, 7] xal
àvaTpénetv Tàç ènetoaYOptèvaç (JXaatpTjpttaç, xal àXXoTe àXXatç, ôç àv
Xpeta Ttbv voaoûvTWV xaTTjvàYxaaev, xat TaÛTatç noXXàxtç àYpàcpotç ptèv,
ô'jjtwç S’ oùv oùx àne^evwptévatç ttjç zaTà ttjv Tpa^v eùaefioüç Stavolaç •
tîrarcep oùv xal ô ’AkôcttoXoç noXXàxtç nenotTjxev, 'EXXTjvtxotç ^Tjptaat 30
XpipaaO-at npôç tôv ïStov axorcôv p^] rcapatTrjaàjjtevoç- vûv Sè rcpôç tôv
xotvôv ^jjtwv Te xat ôptwv axorcôv àpptÔTTOv èXoYtaàptrjv èv àrcÀÔTTjTt Tfjç
ÔY^atvoùarjç rcîaTewç tô èrclTaYpta ttjç ùpteTÉpaç èv XptaTtp àYàrcrjç rcXrjpôaat,
xal eîrceïv à èStSàxO-Tjv rcapà Tïjç O-eorcveùaTou Fpa^rjç, cpet36|ievoç ptèv
zal tôv SvoptàTwv zal |Ô7jptàTWv èxetvwv, à XéÇeat ptèv aÙTaîç oùx èpttpèpeTat 35
2	n^oTETa^ai — vnoTsrà^ai. en interligne de la main de Scholarios dans A
7 àneÿÿanioS-tjoav B xal devant t^v add B 8 inoOTtcaeaiv B 12 <tvviciTa>-
caç B 13 xarà: xal rà B xal axait»? en interligne de la main de Scholarios
dans A 17 nov^ÿlav ?/' àneiçlav B 20 rov Adyov B 23 P. G., 31, 677 B
27 ÈTtayofiévaç B 82 v/rwv re xal tifi&v B 35 xal r<î>v QJifiârov B
Œuvres de Georges Scholarios. IL	31
482 ni. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ftetqt Fpatpfj, Stdvotdv ye |1T]V aùxïjv èxetvwv ttjv èyxetptévïjv x^ Fpa^
StaatpÇet • Saa Sè npôç rtp Içévtp xTjç Xé^ewç, èxt xal tôv voûv Çévov yjpttv
ènetadyet, xal 8v oùx êveoxtv ùnô tôv àylwv xïjpuxxôptevov eùpetv, xaûxa
wç Çéva xal àXXôxpta xrjç eù<re[JofJç nlŒxewç navxànaat napatxoùpevoç".
5 Kal pex’ôXlya- „nàoav p.èv oùv àXXoxptav xfj; xoû Xptaxoû StSaoxaXtaç
cpwvïjv xal êvvotav oùxwç ^[Jtetç ndvxoxe xal vüv ànotpsùyetv èyvtbxaptev,
xaî toü axonoû Sè wç npoetnov, toû vüv vjpxv xe xal ôp.E’v npoxetpévou,
xaxà noXù Staçépovxoç xwv ùno&éaewv èxelvwv, ô<p’ tbv àXXoxe àXXwç ènl
xô ypdtpat xt t) eînetv npOTlyJ‘hrjj.ev • Stôxt xôxe pèv atpéaewç èXeyyoç xat
10 àvaxpon)] xfjç xoû Sta^ôXou ptefroSetaç èonouSàÇexo, vûv 6è xvjç ùytoûç
ntaxewç ôpioXoyla xe xal tpavépwatç dnXfj npôxetxat, oùxoûv oüte xoû
Xôyou yapaxxàjp ô aùxôç ^ptv xôxe xat vüv dppôÇet. 'Qç yàp oùx àv Xàpot
piexà yetpaç àvfhpwnoç axeùr) xà aùxà noXEpwv xal yewpywv (àXXa yàp
axeùv] xwv èv àSeta xà npôç xô Çtjv éauxotç èxnovoùvxwv, xal àXXat at
io navonXtat xwv èv noXÉptp napavaaoopèvwv), oüxwç oùx àv et'not xà aùxà,
ô napaxaXwv èv x^ ûytatvoùaij] StSaaxaXla, xal ô xoùç àvxtXéyovxaç
èXéyywv. ’AXXo yàp etooç Xôyou èXeyxxtxoü, xal àXXo eïSoç Xôyou napa-
xXïjxtxoû1 àXXrç f) ànXÔTTjç twv èv etpTjVTj xijv eùaèpetav ôpoXoyoùvxwv,
xal àXXot ol ISpwxeç xwv npôç xàç àvxt'9'éaetç ttjç 4»£u8wvùpou yvtbaewç
20 l'jvapévwv. "Qaxe xoùxtp àv xtp xpôntp xal i^pietç otxovopoüvxEç xoùç Xôyouç
i^pwv, èv xptaet, navxayoû xotç npôç cpuXaxàjV y oîxoSopijv xtjç ntaxewç
àxoXoù&wç ypïjaatpeO-a, noxè pièv xoîç èv peO-oSela xoü StapôXou xaxaXùetv
netpwpévotç aÙTTjv àywvtaxtxwxepov avO-taxaptevot, noxè Sè xoîç otxoôo|iet-
afrat pouXopèvotç èv aÙTvj, ànXot'xwxepov xal oîxetôxepov aùxijv è^r/yoù-
26 [lEvot, xal oùSèv àXXo notoûvxeç v} èxetvo xô napà toû ’AnoaxôXou slpv)-
pévov, eîSévat nwç Set ^[Jtàç évl èxdaxtp ànoxplvea^at".
Otôa xolvuv xal xoûxov aùxôv xôv [léyav BaatXstov auyywpTjaavxa
xw Eùvoptltp xô xplxov etvat xw à£t(ï)|iaTt, wç àv xal oùtw rceptxpé^aç xôv
Suaaeprj, èx neptouataç xaTapdXXfl tô tpEûSoç.
3t> OlSa xal xôv 0-eoXôyov Fp^yoptov nepl toü [jtetÇovoç èv xatç npôç
’Apetavoùç StaXé^eatv oûxwal Xèyovxa1 „’H StjXov Sxt xô piecÇov ptèv èaxt
TTjç atxtaç, xô Sè ïaov xfjç ^ûaewç, xal xoûxo ùnô noXXfjç eùyvwpoaùvTjç
f. 7 auyywpoüpiev ^ptetç, auyxaO-tévxeç | SvjXovÔTt xtp Xôytp, ïva ae xal oùtwç
èXÉy^W|jtev“. Elra èndyef „Taüxa ptèv npôç xoùç tô ptetÇov xoptnàÇovxaç“.
36 Kal xôv péyav Afravdatov eûpot xtç àv noXXayoû x^j ypeta twv àywvwv
ouyxaO-tèvxa. Otç èvxuyxàvovTEç ot npôç ^ptàç Stewjveyptèvot xal xr(v
ndxptov Sôlçav, xaO-ànep al putat xatç àoB-eveaxèpatç aapiçl npoa^ûovxat,
5 utr' o).i'/ov B P. G., 31, 680	6 %àvrote'. navres B 13 te devant xaî.
add B 31 }iev om B 37 SoS,av. àk^&etav B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
483
xai pttxpôv xt nape^yi^aewç Xpôpa npoaxefretxôxeç, elxa xaî tpuatxôv xtva
Xôyov èntjiopcptbaavxeç, ènî xevcbaet xoü xafr’ ?j|iàç [luaxrjptou St,nou, (üovto
tô nâv ?xetv èvxeüfrev  xai noXXoùç x£tPWCJ“ljlevot 5c’ àjiafrtav xôv xotoû-
twv, atx[iaXwxouç àrtTjyayov, aotptaxôv où freoXôywv ëpyov nenotrjxôxeç.
’AAX’ ô |iÉyaç Atovûatoç • ,,’Eart, tprjat, tôv [li] xà fréta cppovetv èfreXôvxwv s
tStov, xô [iTj x^j Suvàptet xoü axonoü npoaéxetv“.
Kai ô |iéyaç ’Afravàatoç èv Ttp xaxà ’Apetavôv nptbxtp- „Aet Sé,
tpTjatv, wç èni nàarjç xfjç fretaç Fpa^fjç npoaïjxet notetv, xaî àvayxatôv
èaxtv, oùtw xai èvxaüfra, xafr’ Sv etnev ô ’AnôaxoAoç xatpôv xài xô npô-
awnov, xaî to napàSety|ia ôtônep eypatpe ntaxôç èxXajipàvetv, tva |it] io
napà xaûxa, ï) xai nap’ ëxepôv xt toûtwv, àyvoôv ô àvaytvtbaxwv, èÇw
xfjç àXrjfrtvrjç Stavolaç yév7]Tat“. Kaî [lex’ôXtya- „"Oxav ptèv oùv tôv
xotoûxwv ^xiQ tt? xaXôç xfjV yvôatv, ôpfrijv èxet zaî ûytatvouaav xfjç
nt'axewç xîjv Stâvotav  èàv Sè nap’ ëxepôv xtç èxXa|i(3àvfl toûtwv, eùfrùç
etç at'peatv èxntnxet“. Taûxô Sè xoüxo xaî KùptXXoç xai Mà^tjioç xai 6 io
Xpuaôaxo|ioç au|ipouXeùouat.
Katxot ye xaî aatpôç eîpTjjiévov xt napà xou twv àytwv, et pfj xaïç
xotvatç ûnoÀTjtpeat auvàSot, eî jtrj xaî toûto Suvàjiefra npôç xôv àxptpfj
xavôva xfjç àXrjfretaç ëXxovxeç Sé^eafrat [iTj/avr/ Ttvt, àtpexéov toûto |iexà
xrjç npôç tôv eînôvxa xtpjç. Oùtw yàp Aùyouaxtvoç èv x^ npôç xàv so
<J>oupxouvâxov èntaxoX^ auptpouXeûet xaXôç’ „OùSè xàç ôvxtvwvoûv, epirjat,
StaXéÇetç, xàv xafroXtxoi xtveç àvSpeç wat xaî neptpôrjxot, wanep xàç
xavovtxàç ypa^àç ë/etv û^eEXoptev, wç ptij èÇetvat xaî Vjjitv, atpÇojiévTjç
xfjç ôcpetXoptévTjç aùxotç xtjirjç, xl xôv èv toîç aùxôv auyypà|i|iaatv àno-
Soxt|iàÇetv xai Stanxûetv, et noxé xt tpwpàaatptev, 8 àXXwç tppovoüatv 7) sa
'(] àXfjfreta èxet> xoü ©eoü porjfreta fj nap’àXXwv r, nap’^fiwv voTjfretaa.
’Eyw y’ oùv xotoüTÔç eipit èv xotç xôv àXXwv auyypà|i[iaatv, otouç etvat
fréXw toùç xà ^[léxepa |iextôvTaç“.
Atô xat Owjiâç, ènei rôv Aùyouartvov eüptaxe Xéyovxa ttjv cpuxijv
xoü npwxou àvfrptbnou STjfitoupyTjfrfjvat jtexà xôv àyyéXwv npô xoü atb- so
[iaxoç, [asTà xaûxa Sè tSta pouÀ^aet ^étjjat aùrîjv npôç xô aô[ia npôç xô
ûnoupy^aat r^ yevéaet, xatxot xal nepi naaôv xôv tpuxôv Soxet i^povetv
èx noXXôv xex[ir)ptwv, àXX’ oùv ô ©wptàç npôç tô péXxtov jierappufr|ilÇetv .
netpâxat ttjv Sôiçav, oùtw toIvuv eûptaxwv aùxôv netppovrjxôxa, xotç àXXotç
4 xal ar/jia}.a>T<t>v B 6 Ï8u>v om B après nçoné^eiv alla raîç AéÇetji add B
7 Jiptorw ; rpZrç) B 10 naQÙSeiYtia : rônov B 12 (ier oUyov B 16 en
marge opa add A 17 xal après y.rj B 18 àx^i/Oj ; B 21 4>ovq-
rovvazov: Il s’agit en réalité de la Lettre à Fortunatianus 15 P. L., 33, 628
27 rotç Ttepî ràv B aÂÂtuv: àyltov B 29 evÿtjoxe B 30 itpwTon om B
32 yeviaei-, (SovlLioti B
31*
484 ni. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
àytotç xtD-exat [jtàXXov, oî xi]V àX^fj SôÇav èSô^aÇov. 'Qaaùxwç xat rcepî
xwv oùpavtwv awptàxwv 'leptbvuptôv ts xaî Aùyouaxtvov oùx ôpflwç ùrcetXr;-
cpôxaç eùptbv, èpt^uxa ïàP aùxà rcecppovrjxeaav, xat pàXXov S ye 'lepdivu-
poç, x^ roü BaatXetou xaî Aapaaxïjvoü twv Yjpexépwv xt'B-exat Boiçg pàXXov,
5 etSwç xaî rrjç xaS’oXtxvjç ’ExxXijaîaç xaûxa Sô^av eîvat. Où yàp èXàvfravev
aùxôv, ô'xt napà xrjç rcéprcxijç auvoSou xaî rcpoÙrcapÇtç twv (pu^wv xtbv
àvfhpwrctvwv, xaî xà èp^v/a oùpàvta awpaxa eîvat, xaî at îSéat, xat
xà ’Qptyévouç àrcXtbç eîrcetv <J;euSfj Sôypaxa, pàXXov Sè xtbv Mavt)(aîwv
xat ÜXàxwvoç àvaO-épaxt xaB-urcepX^ïjaav. Kat b Nùaarçç Sè Fpïjyôptoç
10 Aùyouaxtvtp tw paxaptq) auvàSwv èv x^ rcept tt); 'Eçarjpépou àrcoXoyta,
„Tà Sè ^péxepœ, tprçaîv, ôç èv yupvaaîa xtvî acoxaactxwç èrcf/etpoûpeva.
xotç èvxuyxàvouat rcpozeta&w, p,vjSep.tâç pjSevî Stà toûtwv pXà^ïjç rcpoa-
ytvopévrçç, Et xt rcapà erp xotvuv ûrcôX>j<]jtv èv xotç Xeyopévotç eùptaxotxo.
Où yàp Sôypa xàv Xôyov rcotoùpeB-a, waxe ày>opp)]v Soûvat xotç Sca^àX-
loXouatv' àXX’ôpoXoyoüpev yupvàÇetv ptôvov éauxtbv ttjv Stàvotav xotç rcpo-
xetpévotç vovjiaatv, où StSaaxaXtav ê^yrçxtxTjv xotç ètpeÇïjç ànoTUteafrat".
f. 7V Atà xaùxrçv Sè àpa xijv eù | yvwpoaùvr/V Aùyouaxtvôç xe xaî ô NùaaTjç xatç
xtbv paxaptwv xtpwvxat xtpaîç, xatxot SoÇwv aùxwv èvtwv àrcoSoxtpaÇo-
pévwv. Toûxo S’ oùx àv et/ov yépaç, eî cptXoveîxwç xfjç ÎStaç yvwpTjç
2o àvxet'xovxo.
Toùxcp xotvuv xw xavôvt xat ^petç aTotxoùvxeç xwv StSaaxàXwv,
è?ETàÇo|jt£V xat npôawna xaî xatpoùç xaî xpeî«v TÛV àyt'otç eîpïj-
ptèvwv, xaî xŸjç àXïjO-Etaç, aùv Oetp Sè sîpTjatàw, où StanînxoptEV • SO-sv
xaî xà; ^aet; èxeîvaç xwv StSaaxàXwv, à; nape^yoûvxaî xtveç aoiytaxt-
26 xw; y; àptaO-wç eîç xàv TTjç àXïj&etaç axorcôv ^[Jtetç, xaî eîç x)]V ùrcoxayijv
xoü Xptaxoü xaXtbç xaî àptàaxwç ^xptaXwxtaa|jtev, (làXXov Sè xaî xatç
aùxtbv aùO-tç twv StSaaxàXwv XéÇeatv èvapywç IÇwB-ev pepatoûptev ttjv
^(jtexépav rcepî aùrwv, xaî wv etp^xaat yvwpjv, wv oùx èartv àiçtoXoyw-
répou; ptàprupaç eùpetv èv rotç éaurtbv àpta Sè xaî xàç ^Tjaetç xwv St-
3o SaaxàXwv, aï xoùvavxtov xat; xtvwv rcape^y^aeat xigpûxTouatv èvapywç,
auveBàjxaptev, wç àv rcavra/ôîl-ev èv x<p rcapôvxt xŸjç rctaxewç i^jjtîv warcep
èrcî Xoytxw xtvt xwv rcoXXwv Xôywv xaî àytbvwv XcpéXXtp, rcàvxa
xaXwç, xwv xe àXXoxptwv cppovYjpiàxwv èÇw&ou|jtévwv xaî xwv otxetwv
rcpoaxtO-e|jtévwv, wç èv [itâ xtvt aetpâ àrcoSet^ewç, xîjç Stà twv àyîwv ye-
36 yevTjptévTjç rcpôç éxaxépav xàjv XP£îav. Kaî aùv 0etp oùSèv ^ptéxepov etprj-
xat, àXXà xwv StSaaxàXwv eîaî rcàvxa ^ptaxà xe xaî Sôyjiaxa.
’Ercl roùxotç, S xaî ptetÇôv èaxt rcpôç rcXïjpoipopîav TTjç èjjtïjç auvetS^-
3 après evçùv, o ©to/zàç add B 12 <hà tovto B 15 aÂ/.’: xal B
22 èçEraÇorrEÇ B 28-29 à^ioi.oyixaiTépovi; B 31 avvTE&flxanEv B r)fi<5v B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
48B
aewç, où xvj èptauxoû yvôpro azoex&v, oùtw xàç twv àpxatwv StSaaxàXwv
oÉxo|j,at ^aetç, àXXà noÀÀoïç xaî pteyàXotç npô èptoû StSaaxàÀotç, èv
xoaoùxcp rip XP^V(P T0° axtaptaxoç, oï ràç twv StSaaxàXwv ^aetç oùtw
oe/ôpievot ànw|ioxov ^yoûvxo x^v èv tw Supt^ôXtp npoaOàptrçv. Kat toûto
xotç èauxwv auyypàptptaatv èSetiçav, àa<?aXtÇ6|jievot toùç otxetouç ttjç b
ntaxewç, ôanep npoetSoptevot tt(v èao|jtèv7)V ÎBtwxelav, fj àStatpoplav nepl
xfjv nt'axtv twv èaoptèvwv àvfrpônwv, èîj wv àpttpoxèpwv npo^/Jhjaav vûv
ot noXXoî tô nàxptov Vjptwv Bôypta fj àyvofjaat vj xaxatppovfjaat Setvwç,
’lwavjtp cprjfxt tôv StSàaxaÀov, tôv 'PôBou NetÀov, tô axeûoç Tîjç èxXoyîjç,
tôv ao^wxaxov [JaacXéa xat ),ptaTtavtxwTaTov MavoufjX, tôv ptaxàptov 10
NetÀov tôv ©eaaaXovtXTjç, tôv KwvaxavxtvounôXewç NetÀov, tôv naxptàp-
X>jv KàXÀtaxov, tôv naxptàp^Tjv C&tXSO-eov, tôv Ntxataç Oeo^àvr), tôv
naTptàpxi'jV TpTjySptov, âvSpa oùBevàç tôv àp^atoxàxwv èXàxxw, ttjv
ên’ aÙToû aùvoSov tepàv ùnèp éjJSopt'fjxovTa Àoyàat auyxexpox7)|iév7]v, Sta-
nxùaaaav xavùv èx tôv ^ptexépwv xtalv àvuptvoùpteva, tôv ptaxàptov is
OeaaaÀovtxïjç FpTjySptov, tôv Fepjjtavôv naxptàpxijv, xaî Tà èn’ aùxoû ètpij-
tptaptèva xaî ùn’ aùxoû • (atwnô rrjv èx tôv èx&pwv ptapxuptav, tôv Bap-
Xaàpt,) tôv Ntxataç Eùaxpàxtov. IlaptTjptt tôv Twataç ’lwàvvrçv tôv <^epw-
vùptwç XpijaTÔv. Aèovxa tôv BouXyaptaç, OeocpuXaxxov Tîjç aÙTfjç, tôv
MeO-ôvijç NtxôÀaov, Ntxïjxav tôv oîxouptevtxôv ènovoptaaB-évxa StSàaxaÀov, 20
tôv ùnaTOv twv tptÀoaôipwv WeXXov, àÀXouç àvaptB'p.fjxouç, pté^pt xat èni
tôv aotpwxaxov paatXèa Aèovxa, xai tôv ptaxàptov <J>wxtov, èv nàa^ xà^et
xaî a^ptaxt navxi xaTaTerayiJièvouç, oï nàvxeç noXXotç xal yevvatotç
^tpXlotç èxt vûv atpÇoptévotç èXéyx°ûat toùç tôv Fîôv toû 0eoü ^px^jV 7)
aÏTtov toû àytou IIveù|JtaToç ànotpTjvaptévouç èv tô au|jtp6Xtp Tfjç ntaTewç, 26
xaî ntareùovTaç Tà èv <I>XwpevTta npwrçv wpofreTTjiièva. KatTot tôv Tot-
oùtwv auyypa(Jt|iàTwv xà ptèv, ptexà xô ttjv nôÀtv ànaXXayfjvat rîjç ’IxaÀtXTjç
SouXetaç tt;v ^ptexèpav, xà nXetw yeySvaatv èvta Sè xàç xâjv Aaxtvwv
Staqjuyôvxa j^ecpag, xà xwv àpxatoxèpwv, nepteaôB-Tjaav. Ilôaa Bè elxSç
èaxtv èpyov yeyovèvat nupôç ùnô Aaxtvwv, ùnèp é^xovxa Ivrj xaxexôvxwv 39
xôxe T7]v noÀtv; Où yàp êpteÀÀov aùxà neptnxùaaeaO-at, pteTà noXXvjç
aùxotç èntxtptwvxa SptptùxTjxoç. Toùç Sè pti) auyypa^aptévouç, oùx èneXO-ôv
aùxotç ônwanoxe xotç xotoùxotç è[i^tÀOTt|A7)$"îjvat anouSàaptaatv, xtç àv
aptO-ptr; | aetev ; Où ^Tjptt xoùç naXatoxèpouç èv pteyàXtp yèvet xat pteyàÀTjv f.
xôxe Bùvapttv èxovTL> iÀAà xoùç pttxpw npô ^ptwv xaî xoùç ètp’ ^ptwv, Nt- 35
xôÀaov xôv Ka^àatXav, àvBpa nveù|jtaxt xal aotpta xotç ip^aiorâTOtç
3 om B 9	= Joseph Bryennios 13 ovôiv B 16-17 tôv...
ityTl<pt<i(ilvov B 18 Har>lr]ij.i en interligne de la main de Scholarios dans A
20 ènuivofiadiiévov B 23 xatarerafiÉvovi; B 28 rô»»' om B 34 èv om B
35 s/ovvaç B
486 ni. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
è^taw&évTa, tôv rcaxptàpxrçv EùM|jttov, tôv xa?T0^ûXaxa BaXaaptôv, nà-
OY]ç aocplaç xa^yEptova yeyevTjpiévov èv npwTOtç, MeXtxrçvtWTijv tôv twv
StSaaxàXwv StSàaxaXov, tôv ©eaaaXovlxijç ’lat'Swpov, àXXouç ptuplouç, wv
fjptetç oE vûv ovteç axûfjaXa. EeXotot ouv èaôjiefha, Etrcev ô üXàTWv èv
5 ©eatTvjTtp, fjptàç ptèv ^yoù|jtevot Xéyetv rt cpaùXouç ëvraç, naptnaXalouç Sè
xat navaôyouç àvSpaç ànoSeSoxtptaxÔTeç. ’AXX’ fjptetç pJ|Tot ye eîç Toaoûxov
npototptEV xt'vSuvov. Et Sè KuSwvrçv cpatij rtç xat KaXéxav, oùSèv 0-au-
ptaaTÔv èv tw nveuptaTtxw Xvjï'tp Tfjç èxxXijalaç, xaî xvt'Saç ^XaaTfjaat xat
àxàv&aç, xat novrjpà àXXa anépptaxa. TotoûToç xaî ô Béxxoç èpXàaTijaev •
10 àXX’ ùnèp épSoptfjxovTa XoyàSeç Tfjç ’ExxXigat'aç xaTà Xé£tv aÙTOû Tà ooy-
ptaTa àxupoûatv, wv ÿj «Jjfj^oç èXéyxEt atpÇoptévT) toùç vûv xaî |iet’ èxelvrçv
à^YjvtàÇovTaç, Toaoûxov èxetvotç èotxôxaç, Saov Totç Çwatv oî àvSptàvxeç,
et [x-f] Tt Séot xal X£îp°v eîtceîv, èneî xaî XeXfjB-aatv éauxoùç ôvxeç TotoûTot.
’AcpèvTeç oùv toùç axàxuç, Tatç xvlSatç rcpoaéiçopiev ; ’Atpévxeç tôv EÙavfrfj
16 toû Xptaxoû Xetptôva, xoaoûxotç êxeatv àvih; Strçvexfj npotaxôptevov èx
StaSox^S, B-auptàatôv Tt ôSptfjç ànonvéovxa, Suai Ttatv fj Tptaî toîç àno-
xexoptptévotç te xat xaxanênaxïjptévotç àpxeaB’ijaôpteB-a ; Kat'xot xaî Ku-
Stovijv xaî tôv èxet'vou tpotTY]XT]v KaXèxav, tô Stwx^vat Tfjç ’AxtvSuvtavfjç
aEpéaewç xaî BapXaaptt'xtSoç e'îvexa, toîç AaTtvotç wxelwae xaî toîç èxetvwv
20 nepî Tfjç èxnopeùaewç Sôyptaatv, oùx èxovra? ÆXXoS-E nou xaxatpuyetv.
Eûptaxov yàp xal AaTtvouç ttjv at'peatv èxelvr^v èntetxwç àaptevlÇovxaç,
[jtâXXov Sè xaî KuSwvr/ç èx xâjv toû ©wptà Xaxtvwv atpoSpôxepoç xaÛTTjç
yéyovev èpaaxïjç, Sv ot ‘Pwptatot Tatç xâiv ptaxaptwv Ttptatç èv taw toîç
àpxalotç StSaaxàXotç Ttptwatv. IIpô Sè toûtou, Tà nepî Tfjç èxnopeûaewç
as tôv Twptalwv SSyptaTa oùSèv ùytèç ècpaaxov êx£LV- Tô ptèv oùv èx twv
fjpteTépwv xa^TjYepiôvwv ToaaÙTijv tyjv îaxùv èxeL
’AXX’ ènet Tôt y£ zaî xptTtxfjv Ttva Sûvapttv èôwxev ô ©eôç, xaî
TaÙTTjv yupvàÇovTeç Saov èyx^pEÎ, xaxà toùç xetptévouç ptévTotyÊ vôptouç,
eûpt'axoptev toùç fjpteTépouç pteTà tô AaTtvwv axt'opta üaTépaç ptf] ptôvov
so toîç StSaaxàXotç aupttptbvouç, àXXà xal Tatç tepatç ypa^aîç xaî auvôSotç,
xat oùSèv ànâSov ùtpTjYOuptévouç ^pitv, Sit-ev oùx nP^S toùç ÜaTépaç
ptôvov eùXa^elaç dySpieB-a, xaî t^v èxelvwv aoçplav npotaTàpteO-a ptôvov xat
àpeT^v, wç à'pa XP"Ü îStWTtôv toùç aw<?poveaTépouç StaTe&eîaO-at, Sxt
ptexà xô axlapta AaTtvwv, tô Soyi^a toûto xaXtôç xexplxaatv, xat tt(v
so nepî Tfjç èxnopeùaewç toû navayt'ou üveùptaxoç Sôijav èx navTÔç èvo-
XXoûvtoç àxûpou Staxa&àpavTsç, xal fjpttv [Spwpta Sxotpiov napaSeowxÔTeç,
3 après 'lalSwçov ï'i xal Sv/xiàv add B 6 nèvrot B 7 ït^oaloi/iev B
12 êxelvovç B 19 evtxa B 23 oï om B 25 to : rà B 27 ôsôioxev B
28 vo/uovç: yevo/uévovç B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE	487
aùràpxwç ^yoüvrat npôç rrjv àX^etav xtxl ttjv èv aùrïj awrigplav rotç
oîxo&ev xplvetv pif] Suvaptévotç, àXXà xal roXptwvréç Tt xplvetv nepl aùrwv
rfl B-eôO-ev vjfjûv èxnepttpO-ela^ Suvàptet, pttxpà ptèv àXXwç, ptet'Çovt Sè rfjç
àXXïjç fjptwv rcpoatpéaewç, eùptaxoptev aùroùç Xptaroû X^-ptri, ovrwç
PaatXtxfjv ÔSôv rerptcporaç, fjv ô ^aatXeùç fjp^v xal Seanôrrçç T^aoûç, ô s
rrjç àX^Itelaç êcpopoç xal ot èxetvou ùnoarpàT^yot xal ûnaarctaraî r$
èxetvou üveùpiart fjyptévot épàôtaav, xal oùtw ràç rôv àp^atwv xal rcpôrwv
StSaaxàXwv jôfjtjetç èy^Se^aptévouç, wç Tatç xavovtxatç aupttpépet ypacpaîç,
xal rotç àrcoatôXotç xal Tatç auvôSotç xal rotç èv aùratç Starcpétpaat
StSaaxàXotç rfjç rclarewç.	10
Aùrlxa yàp ô ptèv Tfjç àX^D-elaç StôàaxaXoç xaî rfjç roû üveûptaroç
èxrcopeûaewç rcpwroç xal ptôvoç xal àptaroç xal txavwraroç | èpptigveùç f. 8 ’
fjpttv yevôptevoç ’lrjaoOç, rô Ilveüpia ri àytov rcapà roü üarpôç ptèv èx-
rcopeûeaO-at elrcev, rcéptrceaB-at Sè rcapà roû üarpôç St’ aùroû. Toüto yàp
èartv „"Ov èyà) rcépt’jiw ûpttv rcapà roù üarpôç“. ’EXeûaerat yàp, tpigatv, is
Ô üapàxXïjroç, rceptrcôptevoç è£ èpxofj rcapà roû üarpôç, rouréartv èx Ilarpôç
St’ èptoû • üveûpia yàp rfjç àXrjfhet'aç èart, rouréartv èptoü, xat xotvôv èpyov
~fjç TptàSoç àvûaet, rç St’ aùroû yev^aopiév^ rcepî èptoü piaprupla rcpôç
Tijv TptàSoç èrclyvwatv àvayoptévwv rwv rctareuôvrwv. „Toüro ptévrot ye
rô üveûpia rcapà roû üarpôç èxnopeùerat, Sfrev xal èyà) èijfjXfrov. ’Ex 20
roû üarpôç yàp èjjfjXHov àt'Slwç xat vjxw èv XP°V(p“. El yàp xal àpt-
tpotv népircerat eîç ttjv xrlatv, rcéptnerat Sè <î)ç xaî èpxôptevov oùSèv ^rrov
aùS’evrtxtbç, àXX’ etç tï]V îôtav ûrcôaraatv èx roû üarpôç èxnopeùerat,
àpà	rtp	Soxet	pii] rcapà	ptéXoç àv àaat roùç èxelvou ptaîhjràç yvïjatouç
à^pt	xal	vûv,	eî ttjv toü	üveûptaroç àtStov	èxrcôpeuatv xaî rfjv Xpovtx^v as
àrcoaroXfjv àXXotç xavôat xaî opotç T^paîv èrôXptwv rcapaStSôvat; Atà
roûr’	oùv	oùS’	èrôXpwjaav,	àXXà auvàSouat	rcàvreç rtp xopu^attp • ^Seaav
yàp,	ôç	àXXo	rt àjjtoûvreç rfjç àX^frelaç	Starceaoüvrat. 'O yàp Nûaaigç
rprçyôptoç èv rip rcpôç Eùvôpitov • „'O Kûptoç ^ptwv, tprjalv, ’üjaoûç Xptarôç
ènl yfjç w^O-ï), xaî rotç àvO-pôrcotç auvavearpàcpï), ïva pngxért ol àvô-pwrcot 30
xarà ràç éaurwv yvôptaç rcepî roû Svroç SoijàÇwatv, ràç ytvoptévaç aùrotç
àrcô aro/aaptwv rtvwv ûrcovotaç StSypia rcotoûptevot, àXXà rcetaftévreç Srt
àX^O-wç @eôç ètpavepwlhj èv aapxt, èxetvo ptôvov rfjç eôaepelaç àXïj&tvôv
piuar^ptov etvat ntareûawpiev, 0 St’ aùroû fjpttv roü Aôyou xal Geoû nape-
Sô’Saj, roû St’ éauroû rotç àrcoarôXotç XaXï)aavroç“. Kal axônet ri]v aupt- 35
cpwvîav aùrwv, rcàç rtç voûv êxwv xa^ £^Sôç eùae[3etv. O ptaxàptoç
2 âvvct^evoi B 4 tov Xqkstov B 5 après deonorrii; xal âtâdoxaAoç add B
7 Tjyfiévoi'. Tjyovfievoi B 19 rîjr Ttji Tçidôoç B 21 xal devant om B
24 âoxeî om B 25 sîç B 28 ôiaÇiovvveq B
488 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
ànôaroXoç HaûXoç rà Ilveüpia rà àytov toû 0eoù etvat i^ïjat xal èx toû
0eoü, toü HaTpôç SrjXovôrt, àXX’ oùSénore èx toû ïloû Xéyet, toü Etoû
Hveüjia [ràvov xal toü Xptaroû.
’Ev Tatç neptôSotç toü àytou ’AvSpéou Xéyerat • „Eîpf]Vïj ûptïv xat nâat
5 roîç ntareûouatv elç êva 0eôv narépa, xal elç tôv ëva Etôv aùroü tôv
Kûptov ’lr/aoûv Xptarôv, xal etç èv Ilveüpia àytov, èx HaTpôç èxnopeuô-
pevov xal pévov èv rw Etw“. 'O Pprjyôptoç ô 0auptaroupyôç • „"Ev Hveüpta
àytov, éx 0eoü tyjv ùnap^tv è/ov, xal St’ Etoû necprjvôç, S^XaSi] roîç àv-
fhpwnotç“. 'H nptùTïj aûvoSoç1 „Aéyou ptlav fbeôrrçra toù HaTpôç, toü
10 yevvrpavTOç tôv Elôv àvex^pàarwç, xat toû Etoû toû yeyevvrjptévou èç
aÙToû, xal toû àyîou Hveûparoç toû èxnopeuoptévou èiç aÙToû toû HaTpôç,
t’Stou Sè ovtoç toû Etoû, xafhà cprjatv ô AnôaroXoç- , E’t Ttç Hveüpta
XptaroO oûx é)(ei, oùtoç oôx èartv aùroü
'O ptéyaç ’AHavàatoç aup^wvwç aùrfj, èv tt; npôç Sepantwva èniatoX^
15 nepl toü IIveùpiaToç • „Oùxoûv xaxwç ^povoûvreç nepl toü HveûptaToç toû
àyîou, oûSè nepl toû Eloü xaXwç cppovoûatv et yàp ècppôvouv SpO-wç nepl
toû Aôyou, ècppôvouv àv ûytwç xal nepl toü HveûptaToç, S napà toù
HaTpôç èxnopeûerat, xaî toû Etoû tStov ov, nap’ aÙToû StSorat toîç ptaitoj-
raîç, xal nàat toîç ntareûouatv etç aÙTÔv. AStt; èarlv ïj ôytljç rcepl toû
so HveûptaToç 36£a, elnep toü Xptaroû èartv àvrtxpuç 5t3aaxaX(a“. 'O
aùràç èv tt] ’Op&oSôÇou xal Movravtaroü StaXélçet • „"Qanep oùSèv èart,
cpïjat, ptéaov voû xal Xôyou xal nvoŸjç, oûrwç oùSè ptéaov llarpôç xal
Eloü xal àyîou Hveûptaroç. NoŸjaat Sè Seî rà Hveüpta réXetov, èv reXeta
unoaràaet napà Harpôç êxnopeuôptsvov“. CO aùràç èv érépa StaXéÇer
25 „Harpôç Sè xal Etoü xat àytou Hveûptaroç oùSèv npoünàp^et, àXX’èx roü
Harpôç ô Etôç yevvàrat xaî rà Hveüpta èxnopeûerat“. Kat nàXtv • ,,0ù
yàp.^ àyyeXov auvérarre r-7; HeôrTjrt, oùSè xrlapta auv^nrev aùrtp xal rtp
llarpl, àXXà rà Hveüpta rô àytov, S napà roü llarpôç èxnopeûerat xal
èx roü aùroü Xaptpàvet xal St3orat“. 'O aùroç èv rtp Xôytp, où y; àpX'û’
so Ilt'jreûoptev eîç è'va ©sôv „Tô Sè àytov Hveüpta èxnôpeupta ov roû llarpôç,
àet èartv èv raîç yepal roû néptnovroç llarpôç xal roü cpépovroç Eloû“.
'O aùràç èv ptç' xecpaXaltp twv nept rŸjç xarà cpûatv îaôrrçroç rtbv rptwv
ileltüv npoawnwv „Tt èart 0eôç; 'H nàvrwv àp^îj, xarà rôv AnôaroXov
Xéyovra* , Etç 0eôç ô Ilar^p, è£ où rà nàvra41 xal yàp ô Aôyoç èÇ aùroü
3 après A'pwrotï M add: ov tov oxonbv b tepèç Xptwo'oro^oç xal.iSç ovvoçôiv,
„To ft'tv ÂtyeaS-ai tov 0eov, iptiai, rrjv olxeiôtijTa fMvijv ôij'mï, to ôè èx tov 0eov
xal Tijv aiTlav' ovxovv àl./.o tov 0eov, xal «/.lo to èx tov 0eovu. 4 fïijiïv B
cf. n. (57), p. 476	7	CO om B P. G., 10, 984 D; 46, 912 D 9 P. G., 85, 1288 C
12 Rom. 8, 9 P. G., 26, 533 B 20 avtrj avant SiSaoxa).la add B 34 I Cor. 8, 6
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
489
yevvijxtbç | xaî xà üveûpia aùxoü èxnopeuxwç. Elira nàaa -f] xxtatç Stà f. 9
toû Aôyou èv üveùpiaxt auvéaxij Sijpitoupytxwç“.
CH Seuxépa aûvoSoç xaxà MaxeSovtou, Xéyovxoç elvat xà IlveOfJia èx
ptovou xoû Ttoû Sxjpitoupytxwç, cp^at • „Kat eîç tô üveûpia xà àytov, xà
Kùptov, xà Çwonotov, xà èx xoû üaxpôç èxnopeuôpievov, xà aùv üaxpi xal 6
ftœ aupinpoaxuvoùpievov xal auv8o^aÇ6pievov“. Tà aùxà Sè xat al Xotnat
ptéxpt XTjç éfiSôpirçç, oùSèv oùxe nepi xoù üveùpiaxoç npoaxtfreîaat (txavwxaxa
yàp àvenxû^frij, Saov xe eîç xtjv oùatav xoü üveùpiaxoç, xal Saov eîç xtjv
xoû Sfrev èaxlv aîxtav, xafr’ wv ô MœxeSôvtoç ècpXuàpet), oùxe nepi xôv
èv éxàaxifl èÇijxijpiévwv, àXX’ at piexà xtjv xptxijv nàaat xotç Stoptaptoîç 10
aùxf^ç, xotç nepi xoû |ü] Setv oùSèv npoaxtfrévat xtp Supt^ékip èvèptetvav,
xal ipycp xexijpijxutat,'xal Xôyotç éxàaxij xoûx’aùxà ôpiotwç xjj xpt'xij àno-
cpijvàpievat.
'O rprjyôptoç ô ©eoÀôyoç èv aùxÿj xrj Seuxépqc auvôStp yeyovôç xe xal
napwv- „Tà Sè èxnopeuxôv noû fr/jaetç, eîné piot, tpaatv, piéaov àvacpavèv io
xf(ç arjç Statpéaewç xal napà xpelxxovoç ïj xaxà aè freoXôyou xoû Swxfjpoç
irçpuov eîaayôptevov, eî pt-J] xt;v 'fwvrjv êxetvijv xtbv awv è^etXeç eùayyeXtwv
Stà xïjv xptxijv aou StafrrptTjv- ,Tà üveûpia xà àytov, S napà xoû üaxpàç
èxnopeùexat'. "O xafr’Saov pièv èxetfrev èxnopeùexat, où xxîapia-xafrôaov
Sè où yevvijxôv, oùx ^^ç' xafréaov Sè àyevvfjxou xal yevvTjxoü piéaov, so
8eôç“. 'O aùxôç- „Atà xoüxo èni xwv irçpiexépwv Spwv laxàpievot, xà àyévvrçxov
etaàyopiev xal xà yevvijxôv, xat xà èx xoü üaxpàç èxnopeuôpievov, ôç noù
rprqatv aùxàç ô 0eàç Aôyoç“. 'O piéyaç BaatXetoç èv x'jj npôç xàv àSeXcpàv
èntaxoXf/ ,,’EnetSi] xolvuv xà üveûpia xà àytov, àtp’ où nâaa ènî xt;v
xxt'atv f) xwv àyafrwv xopijyîa mjyàÇet, xoü ïtoü pièv ïjpXTjxat, $ àStaaxàxwç so
auyxaxaXap$àvexat, xâjç Sè xoû üaxpàç aîxtaç è^ïjpipiévov èxei xà etvai,
Sfrev xal èxnopeùexat, xoüxo yvwptaxtxàv xfjç xaxà xtjv ùnôaxaatv ÎStôxijxoç
axjpieîov êx£L> T° ptexà xàv Tîàv xal aùv aùxtp yvwpîÇeafrat, xal èx xoû
üaxpàç ùtpeaxàvat. 'O Sè Tîàç xà èx xoû üaxpàç èxnopeuôpievov üveûpia,
St’ éauxoû xal piefr’ éauxoû yvwpîÇwv pxovoç ptovoyevtbç èx xoü àyevv^xou so
cpwxàç èxXdpttpaç, oùSepitav xaxà xà IStàÇov xwv yvwptapiâxwv xtjv xotvœ-
vlav ex£t nrpàç xàv üaxépa, v) npàç xà üveûpia xà àytov, àXXà xoïç eîpv;-
piévotç aïjpiet'otç piôvoç yvwpt'Çexat". 'O aùxôç- „Kuplwç ô Tîàç èx xoû
©eoû, xal xà üveûpia èx xoû ©eoû, ènetS)) ô Tîàç napà xoû üaxpàç
9 xaS? cùv: xaS-àç B 0 Maxeôovioç tipXvdpei om B 18 Après ano<f»]vaftevai
ttdd B: Tf dè xal iva^yédraTa eSei^ev èx tov Har^oç ExnoÿfveoS-at fJ-ôvov
to Ilvevf/a, nematevxvïa ort, tov ov^pôXov tov Neotoÿiavov avEyvaiOfxEVOv, sv
o) téyEtai fit) 'éystv ro Ilvsvfia tijv vnaç^LV Si Ylov, dvtsïntv ovSèv tavtÿ tÿ SôÇ%
Ttsçd tov Ilvev/ttttoq' toîç <5è TiEp’i t^ç olxovo/tlaç ènayoftévon; ènaiptïxs uovoiç tov
è^fyjfov. 33 povoig B 34 xal rô nvfv/ua: èxnopevEtai B
490 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
êijfjXO-e, xal ri Ilveüpia èx toü @eoü èxnopeùexat • àXX’ ô pièv ÏEôç èx toü
HaTpôç yevvïjxwç, tô Sè üveûpia àppïjxwç èx toü 0eoü“.
'O aùxôç’ „’OcpetXopev ntaxeûetv wç èpanxta'9'ïjpev• èpanxtaO-Yjpev Sè
elç tô ôvopa toü üaTpôç xat toü Ïloû xaE toü àyEou Ilveùpaxoç. AXX’ô
s pièv üaTTjp àyévvïjxoç, ô Sè ÏEôç yevvrçxôç, wç è^ vjXCou cpfiiç, xaE èx toü
voôç ô Xôyoç- tô Bè üveûpia tô àytov èznôpeupa toû ÜaTpôç. ’ISiov oùv
toû ÜaTpôç fj àyevvïpla xaE tô xaXetoO-at Ilar/jp- tBtov toü ÏEoü tô
xaXetoO-at ÏEôv, xaE yevvà'jft'at èx toû ÜaTpôç’ tBtov Sè toü üveùpaxoç
xô xaXetaS-at Üveûpia àytov, xat èx toû ÜaTpôç èxnopeùeoB-at“. 'O aùxôç’
io „Kat ô tô üveûpia piôvov etnwv, aupneptéXafle x^j ôpoXoyta xaùx^, xat
tôv ou èaTt tô üveûpia, toû Xptaxoü yàp, xaE tôv è£ ou èaxtv • èx toü
0eoü yàp, xaB-wç çprjatv ô ’AnôaxoXoç11. 'O Nûaa^ç rprçyôptoç- ^üveûpa
tô xfjç naxptx^ç èxnopeuôpevov ûnoaxàaewç11. KaE aùxi-tç’ „ A t’aùxoü pèv
èzXàpnov, tt]v Sè x-fjç ûnoaxàaewç atxEav è/ov èx toü npwxoxùnou <pwxôç“.
16 KaE auB-tç- „’Ex pèv toü 0eoü twv BXwv xaE aùxà ttjv atxt'av e/ov T0®
etvat, SO-ev xal tô povoyevéç èaTt cpwç, Stà Sè toü àXïj&tvoü cpwxôç èx-
Xàpcpav11.
'O Màiçtpoç èv Tÿj è^ïjyïjaet, toü Eepoü AtovuaEou’ „Toû oExetou ànau-
yàapaToç elç ùnaplçtv èXHôvxoç wç etxôvoç Çwaïjç, xal toû navaytou
20 üveùpaxoç npoaxuvrçxwç xal ûnepaevvàwç èxnopeuopévou èx toü llaTpôç,
wç puaxaywyet ô K6ptoç“. 'O aùxôç èv toîç aùxotç- „Touxéaxt toü pèv
ÏEoü tôv èx ÜaTpôç àvéxtppaaxov ànauyaapôv, toû Sè àytou ÜveûpaTOç,
ttjv èx ÜaTpôç àvevvÔYjTov èxnôpeuatv11. 'O aùxôç èv Ttp npôç tôv Maxe-
f. 9’oovtavôv Xôytp- ,,’AXX’ô pèv | ïtoç èx Tfjç ûnoaxàaewç toü ÜaTpôç yeyév-
26 vijTat, Stà toüto povoyevwç ÏEôç- tô Bè üveûpa tô àytov èx toü ÜaTpôç
èxnopeùexat11. 'O aùxôç èv xvj ’OpO-oBô^ou xal Mavt/at'ou StaXéÇet- „Tô
Bè Ilveüpa èx xfjç ûnoaxàaewç èxnopeùexat toû üaxpôç1,1. 'O XpuaôaTopoç
’lwàvvïjç’ „"Qanep ô ÏEôç èrtïjyayev èauxtp- ,’Eyw napà toü ÜaTpôç
èÇfjXfl-ov xaî iyxw‘, toüto xal x(p àyttp üveùpaxt SEBwatv, ,8 napà toü
so ÜaTpôç èxnopeùexat4 • à yàp oô yéypanTat où Set cppoveîv41. 'O KûptXXoç
èv Ttp xaxà ’louXtavoü • „Tô Ilveüpa àpp-rpwç èx toû üaxpôç èxnopeùexat •
Bt’ ÏEoü Bè /op^yeixat xj) xxtaet11. 'O aùxôç èv xatç elç xôv Aouxàv è^Tjyvj-
aeatv • „OXt]v èxetvô tpapev, où yupvôç xat zaH’ éauxôv ô Aôyoç èpanxt-
Çexo, zat üveùpaxoç àytou péxojtoç fjv. ’lapev yàp ôxt xal ©eôç èaxt xat
36 àawpaxoç xaE àytwv àytoç • ôpoXoyoûat yàp 5xt èx xoü nXrçptbpaxoç aùxoü
fjpetç nàvxeç èXà^opev. ’Exnopeûexat pèv yàp èx xoû @eoü xal üaxpôç
xô üveûpa xô àytov, èaxt Bè xaE IBtov xoü HoO. Kat yoüv etpïjxat
6 ovv : ds B 9 xal ro èx llaTpôç B 12 ‘O Nvoa^i; r^yôÿtoç om B
18 cf. n. (2), p. 460	19 tuç cixÔvoq Çaim/g om B 23 tov om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
491
nXetaraxoû Üveûpa Xptaroû tô èx toü ©eoü xaî üaxpàç èxnopeuôpevov
Üveûpa, xal papruprjaet Xèywv ô KaüXoç, noté pèv ,Tpetç Sè oùx ètrtè
èv aapxl, àXX’ èv nveùpart, elnep Ilveüpia ®eoü olxet èv ôptv el Sé xt;
Ilveüpia Xptaroû oùx è/ét, oùtoç oùx èartv aùroü' • xal nàXtv • ,"0x1 Sé
èare ulot, ê^anéaretXev ô ©eàç rô üveûpa roû ïloû aùroü elç ràç xapSlaç e
ùpwv xpàÇov ’Afîjlà ô üar/jp'. Oùxoûv èxnopeùexat pév, wç ècprçv, èx xoü
0eoü xal üarpôç rà Ilveüpia rô àytov, '/op^yet Sè aùrô r^ xrtaet, xal
SISwat rotç àlçt'otç, wç cpùaet re xal SXyjO-wç Ttàç ô ptovoyevèç aùroü Aôyoç
xal rotç roü üarpôç àlçtiopaat ôtanpénwv".
e0 aùràç èv r^ è^y/jaet roü, „"0rav oùv ëX^“ • rotyapoûv 10
<ptv è àXrpheta za- TlX èx Tès àXr^elaç Séypara, xal aùrotç èxelvotç
vjpeîç oùx ètpôpeô-a, ttjv Sè rwv àytwv üarépwv lxv,AaTo0vT£S nlartv,
IStov elvat tpapev roû ï’toû ràv üapàxXrjrov, rouréart rà üveüpia rô àytov,
xat oùx ènetaxptvôpevov è^wB-ev, oùSè èntxriytov èv aùrtp, xa&ânep èarlv
èv rotç Tfjç àytÔTTjToç Sexrtxotç, otç xal èx pv; ovrwv Vj yéveatç, àXX’ ôpooù- is
atov aùroü xa&ànep àpéXet xal roû üarpôç. Oùxw yàp Sv oùx elç noXù-
freov vjptv pu&oXoylav è TtBv èxxXTjataartxwv Soypàrwv olx^oerat Sùvapcç,
àXX’ elç éva O-eôrTjroç Xôyov ï| àyla Tptàç àvaacplyyerat. ’Ev raùrtp rot-
yapoûv xal Tfjç oùalaç rijv évôrrçra napaSetxvùç, éauxoû ré cprjpt xal rfjç
roü Oeoû xal üarpôç, Üveüpia xfjç àXr^etaç rôv üapàxXrçrov elvat Xèywv, so
napà roü üarpôç èxnopeùeaô-at tpigatv, àneXéyxet re aatpftç xal àvap^t-
Xôywç O-eopà^ov ôXoxXrjptùç rôv Xpcoxopà^ov. '0 yàp SXwç èpnapotvetv
è&eX^aaç rip Htp nenXTjppeXvjxwç Sv et’xôrwç xal elç aùràv vootxo ràv
èlç ounép èartv. "Orav xotvuv eXIl-rj ô üapàxXïjroç, rà üveûpa Tfjç SXr)-
frelaç, rouréart rà èpôv, o napà roû üarpôç èxnopeùexat, èxetvoç papru- ss
pfjaet nepl èpoü". '0 aùràç èv rjj Xùaet rfjç péptpewç roû OeoSwptrou*
,,’Exnopeùerat pèv yàp èx roü ©eoü xal üarpôç rà üveûpa rà àytov
xarà ri]V roü Swr^poç cpwvèv, àXX’ oùx àXXôrptôv èart roû Tloü • nàvra
yàp èxet lI£TX toû üarpôç“. Kal nàXtv èv rotç npàç'Eppetav „Upoifrjat
pèv è£ ISlaç aùrà cpûaewç ô üarèp» X°P’3ï£Î roîç àljlotç xal aùràç ô so
riôç". '0 aùràç èv r^ npôç ’lwàvvrçv rôv ’Avrtoxetaç èntaroXè- „Kar’oùSéva
Sè rpônov aaXeùeaO-at npôç rtvwv àvexôpe&a tt]v ôpta&etaav ntartv èTOt
ro Tîjç ntaxewç aùp[3oXov, rà napà rôv àylwv üarépwv rwv èv
Ntxala. auveXfrôvrwv xarà xatpoùç, oùre p^v èntrpénopev éauroïç xal
érépotç v) X.éÇtv àpettpat rtôv èyxetpévwv èxelae, è P^av yoûv napa^èvaL 95
auXXapèv, pepwjpévot roü Xéyovroç" ,Mï] pératpe 8pta alwvia, S èfrevro
1 rov om B 2 Rom. 8, 9	4 Gai. 4, 6	10 ovv om B et n. (4), p. 460
19 tfji; après tpriiii. ttjv B 21-22 dva(i<pi^.èxT(OQ B 26 om B 30 rxvvov B
32 <fè om B
492 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
0’ üarépeç aou‘- où yàp ’rpav aùroî ot XaXoûvreç, àXX’aùrô tô üveü|jia
roû 0eoü xaî üarpôç, Ô èxnopeûerat pièv èij aùroû, èari 8è oùx àXXôrptov
roû ïtoü xarà rov ttjç oùaîaç Xôyov".
Ot Sè ràç àXXaç roû KuptXXou ^aetç nape^yoûptevot xaî npôç rijv
s éaurwv ptaÇôjxevot 86£av, èv atç xarà roü Nearoptou pt>JXav?j rcdafl arpa-
reûerat, nda^ouatv S cpùatv AO-avaatoç ndayjtv roùç p^re npôawna ptfjre
f. io xatpoùç {xtjTe aîrîaç axonou|ptévouç èv ratç tôv ypacpwv èjçijyfjaeatv. Olç
èntrtptwv xaî aùrôç ô KùptXXoç aùrÿ( Xéçet tpaatv w"0rav Sé rtveç rwv
rà opO-à Staarpé^etv eîwiIotwv ràç èpiàç naparpénwat tpwvàç etç rô aùrotç
io Soxoûv, pxTj O-auptaÇérw toûto ai] ôatôrrçç, eîSuta Srt xaî oî ànô ndai]ç
aîpéaewç èx Tfjç O-eonveûarou rpaçfjç ràç rfjç éaurwv nXaVTjç auXXéyouatv
à^opptàç rà Stà roü àytou IIveûpiaToç ôpB-tbç etprçpiéva, ratç éaurwv xaxo-
vot'atç napa^&eîpovreç, xaî ratç ÎSÎatç xe^aXatç ri(v àa^earov ènavrXoûvreç
cpXôya“. ’Enl roùrotç ô piazaptoç Aaptaaxïjvôç • „Toüro fjpttv, cprçaî, rô
io Xarpeuôptevov, llar-^p Roû yevvTjrwp, àyévvY]Toç• où yàp èx rtvoç Rôç roü
Ilarpôç yévvijpia wç è^ aùroû yeyeWTjpiévo; • Hveûpta à'ytov roü ©eoû xal
Ilarpôç, wç èÇ aùroû èxnopeuôpievov, Snep xaî roû Roû pxèv Xéyerat, wç
St aùxoü tpavepoûpievov xaî rfl xrtaet pieraStSôpievov, àXX’ oùx è^ aùroû
ttjv 3nap£tv èypvu. Ilapfyptt ràç àXXaç aùroû pïjaetç tpavepwrdraç oùaaç.
20 'O piaxdptoç ’AvSpéaç ô Kp^r^ç’ „Ka't yàp oùSè èartv àXXwç ij èv rw
Rtp ràv Ilarépa, ij èv rip Ilarpî rôv Rôv èvonrpîÇeaD’at, vj èv rtp üveù-
piart rtp àyttp, o napà roü Ilarpôç èxnopeûerat ptèv, YEw Sè xar’ oùatav
èpitptXoxwpet zaî àvanénaurat wç ôpiooûatov àptcpotv xaî ôptôO-povov xal
ôptôrtptov". IIaptY]pit ràç roü piaxaptou ©eoSwpou roû Tpanroü, xaî roû
25 àylou Ntxïjçôpou roü narptdpxou ^aetç1 àXX’àvrl toûtwv àndvrwv rwv
èv rîj èpSôpiy] auvôStp àpxéaet aùri]v napaXa^etv tt]v aûvoSov ôanep ènta-
tppayEÇouaav. ’Exfreptévi] yàp èv rtp éaurV]Ç Spw rô Tfjç nlarewç aûp^oXov,
reXeurwad tpaatv • „'Hpietç r^ àpyala D-eapioO-eat'a rfjç xaO-oXtxfjç ’ExxXrçataç
ènaxoXouO-oûpiev • f/pietç roùç D’eaptoùç rwv üarépwv cpuXdrroptev • Vjptetç
so toùç npoartfrévraç rt i) àcpatpoüvraç èz Tfjç xaO-oXtx^ç ’EzxXïjaîaç àva-
O-eptarîÇopiev • raûra roü ^pierépou Aeanôrou xaî rwv aùroû ptaO-ïjrwv xal
rwv oîxoupievtxwv auvôSwv xaî rwv èv aùratç BtanpetJjdvrwv üarépwv, èv
olç re etç rô xotvôv ôpioXôyouv, xal év otç ISEa rr]v âcXvjô-Ÿj ntartv napeStSouv
rotç piaO-ïjratç, wç év taropEaç rpôntp Steiçtôvrwv xaî StSaaxôvrwv ^ptàç“.
36 KaXwç àpa xal ot pterà tijv èv rG> aupipôXtp yeyevrçptévïjv npoaxWjxTjv
üarépeç fjpiwv Stà noXXfjç èv roaoûrotç xp^votç èntaraaîaç, Xôyotç re xaî
7 èv oui B 8 ô om B 12 toîç B 17 //ev om B 20 Kpi/Tî/ç zh’rfpéaç B
24 tov devant 0sod<«pov add B 25-26 rcôr èv rÿ s/9dou?/ ovvôSco om B
26 zrjv Ç' avvoSov B 33	: xoivî/v B 35 T<yü om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
493
ouyypa^atç zaî aïpta-jtv èBet^av aÙTTjV oùx à7ToB£xô[isvot, are p,Tj npôç
tôv aùcôv xotç TrpoEtpïjpiÉvotç cpèpouoav voûv. Tàç Sè ^aetç, dç ol Tfjv
npooO-^XYjv StExStxoûvTEç -EapEptdÇovTO, npôç toütov eùcte^wç tôv xotvôv
zavôva Tfjç ttêstewç EtXxuaav ndvu èxoûoaç, oùx àvTtfiatvoûaaç xat
èXxoptévaç ôaxep èv Tatç twv àXXwv rcapeiçijYfyjajt. ToÙTOtç xaî ô pta- 6
zâptoç cxuve^wvïjae Mdpxoç, ô Tfjç ’E^eckwv n:otpH|V, etçapxoç Tfjç èv
t&XwpEVTta twv fjptETÉpwv auvEXsùoEwç, xat ptôvoç TjY<nvta-p.évoç ùnèp Tïjç
twv IlaTépwv Sô^ç, xat jaôvoç èv Tÿj xaXfj èvtjrdtJEt BtaptEpœvrçxôç, xat
Totç TtsTCTtüxôtJt Tfjç èrcatvETfjç ptETafioXfjç yevôptevoç atTtoç. TaûTa è^pôvouv
ot ètp’ fjfiwv tepoî xaî 'jotfot àvBpeç- wv oùx otS’ ôkwç èv ppa^st xpûvtp 10
Tfjç àTtoSïjpitaç èxstvïjç [AeXsTwptÉvïjç, ndvTwv àpnayÉVTWv elç tôv twv
npoEtXïjtpÔTwv ptaxaptwv X°P^V’ Xotnôv 7;v f) Tà yEysvitjptÉva aup^atvfitv ;
’ApxEt yàp oütwç EtnEtv- oùtw xat aÙTÔç t^povw Tÿ( toû XptaToû /dptTt,
TTjV ptèv ptecà ndvTwv àvfhptnnwv stp-^vïjv Çïjtwv xaî eùxùptsvoç, àXXà ttjv
TcccTptov àX^&Etav ou Trpoleptevoç, xat èv aÙTfj EVoüaO-at nàotv àvfhpwnotç, 15
Et y£ fioûXotVTO, ^ouXôptevoç, àXXwç Bè StaçuXdTTWv èptauTÔv ànô twv ptr;
Tà aùcà cppovoûvTwv, oütwç EtSwç toùç Tfjç ’ExxXyjrfaç vôptouç xeXeùovTaç,
xaî tô crû|A7T<xv eîkeîv, TtpoüîtOTE'ô’EtjiÉvwv àndvTwv èxEtvwv, ôç èv àpxîj tfjS
napoùaîjç optoXoytaç, xlctteûw ’ÿux'tj xaî yXÔTT^ ôpwXoyw tov @sôv xaî
HaTÉpa yEvvàv èx vrjç oùoîaç aÙTOü tôv aÙTOÛ Aôyov àppfjwç, xaî npo- 20
pdXXstv èx Tfjç aÙTfjç oùataç aÙTOÛ tô IlvEüpta tô àytov ùrcspappïjTwç,
auvafSta xaî ôptôSo^a xat ô|AÔ0-£a npôawna, Staxexpt(j.Éva p.èv àXX/jXwv
ùïtOŒTaTtxwç tw ysvvâaO-at xaî èxrcopE’JSOthat, TOUTÉoTt Ttp Stacpôptp Tpôrtw
t^ç èx toü HaTpôç ùnooTàoEwç, | èv àXXfjXotç Sè SvTa xarà ttjv ^ùatv, f. 1
wç Tfjv aÙTfjV àpt&|jwp oùatav Xa^pdvoVTa èx toû HaTpôç xaî àpia xaî t^ 26
aÙTjj -rcpôç t)]v atTÎav àvatpopâ te xaî cà^st. "O St] èv rj) àptB'ii^aet twv
Tcpoatbwv Tÿj Btà xpofré-jEt BtjXw, Xéywv ntaTeùstv etç HaTÉpa, ïtôv èÇ
aÙTOÛ, xaî Hv£ù(ia èx HaTpôç Btà ïtoü, eI'te 8ti ysvvïjTwç npoB-Ewpou-
[iévou toü Aôyou xaî npoEX<pwvou|iÉvou, s’ôte §Tt èv Hw Btà Tijv Tfjç oùaîaç
ÉvÔTïjTa • (Jtôvïjv Bè tt(v ÙTTÔOTaatv toü HaTpôç dpxàjV xaî atTÎav o!Ba Ttoü 30
te xaî IIv£Ù|JiaTOç, xaî èxacÉpou XUP^) Ttî èTTïjpsdÇEt Ttp Xôytp, xaî
à|jttpoTÉpwv ô|ioü xaî ptôvov aÎTtav, toutéotiv àyèwïjTOV xaî àvatTtov tôv
Bè ïfôv TOÛ ©EOÛ xaî tô Hveû|ia tô àytov aÎTtaTà ptôvov ôç èÇ àpx^S
toù HaTpôç • oùSaptôç Bè a'ôrtov oùSÉTepov toûtwv èv Tfl 0-eÔTïjTt rj àp^i]v
zat B-aTÉptp tô sïvrk BtBôv, àXXà pteTà toü HaTpôç pttav àpx^v SvTa twv SXwv • 35
îravTa yàp èx HaTpôç St’ ïtoû èv HvEÛptaTt. AÏTtov Bè toû navaytou
HvsùpiaTOç TÔV YEôv toü 0eoû vj àpx*iv npopoXÉa. où Bùvaptat tppovetv,
18 TtQovTtO'tL&EfiÉvtDV B 27 stal devant Ytov add B 36 tov devant
IJarçà? add B
494 III. TROISIEME TRAITÉ SUR LA PROCESSION DU SAINT-ESPRIT
oQts ôç 0eôv, tô üveûpa ço0oûpevoç, ouïe tî>ç Ylôv, ttjv povap/tav alSoù-
pevoç xaî xfjv èv x<p {>eoyôv(p xal xapnoyôvtp xal yovcjAip naxptxijv lôtSxY]Ta-
oùxe vq évÔTîjTt Tfj ÇvjToupévig êxt xal àvT]Xou<JT(p Tfjç npopXvjTtx^ç Suvà-
pewç, npàç xà aùrà ènavaxapnxoûaiQ xal tô aùxô Séoç èntaetoùa^ xal
5 éxaxépwO-ev ’ oùxe toîç oùtw cppovoüat xotvwvfjaw noxé • àXX’ el Ttç xà èv
<J>Xwpevxla ôpoO-exYjpéva nepl xoû xal xàv Ylôv xoO 0eoO àp/fjV xaî aïxtov
xal npojîoXéa elvat xoû üveùpaxoç, xal tyv ûnapÇtv xal èx xoû Yloû e/etu
ôç àp^fj? xal alxlou xà üveûpa, àxupôv pe^alwç, àvap^tpôXwç, àvuno-
xptxwç, èyypàywç, tbç oùSevl xwv àytwv elprçpéva, oùxe xatç olxoupevtxatç
10 auvôSotç, oùxe xaïç lepaïç ypacpatç, xat ttjv xaxïjv xfjç Stà npoO-éaewç
napeÇ^yijatv, elxa ôpoXoyfjastev èpol Sxt xô üveûpa xà àytov èxnopeùexat
èx naxpôç wç àn’ àpxfjç xal atxlaç ù^taxôatjç aùxô auptpuôç  ivfra Sé
noxe Xéyexat xal èx üaxpôç St’ Yloû npoïévat, vootr) xoûxo Stà xô auvacpèç
xfjç oôataç xal ttjv raûxïjç évÔTTjxa, ôç aùv rw YEép xe xal èv xô Yt(p
io xô elvat Xap[3àvov, xal plav oùalav pexà xoû Yloû Xap^àvov èx xoû üaxpôç
àpa, èv StatpopÔTYjxt ùnoaxàaewv, xoùxw évw^aopat Saov èv xtp nepl xoû
üveùpaxoç Çijxfjpaxr nepl yàp xwv àXXwv (a) àXXoç àv elev Xôyoç.
c£2ç èv auvôtpet xolvuv xt;v ^pexépav yvôpxjv èxxéB-etxa, pâXXov Sè
ttjv nàvxwv xwv àylwv xal twv IlaTépwv fjpwv, Stôxt içjaS’ôp.vjv xtvwv
2o àyvoetv Xeyôvxwv xô nàxptov VjjjLûiv Sôypa. 'Onôanoxe yoüv xoûxo atptat
auppatvot, xtp èpwxt xfjç àXig&etaç xaî xjj àyàn^ xfjç xôv nXïjatov wtpe-
Xetaç xextvT]|iévoç, Setv $p;v aùxoùç pàj nepttôeîv, wç Sv pfj Xôyov ôcpXtqawpev
ùnèp aùxwv xalxot xoîç anouSatoxépotç àpxet xà èv Suai xeù^eatv ènelçetp-
yaapévwç èxxeB-etpéva, xaî npô aùxwv àpxoûat xà xwv ^pexépwv Stôaa-
25 xàXwv pt^Xla noXXà xal yevvata, tpavepoûvxa txavwç xô Sôypa xô nàxptov.
’AXX’ êSet xat xwv jat] xotoùxwv notîjaaaO’at npôvotav, waxe Stà nàvxwv
xô ^|xéxepov àvuaSâjvat xaXwç ànav aùv 0e<p tpàvat, ôç Sv éxotjjit xal
aùxôç eînetv Tt ôy>stXov notfjaac, xal où nenolrçxa x^ 86^ Tfjç àXïjB-elaç,
xal x^j xôv Ilaxépwv xt|i^ ; Tl ôcpetXov xotç èxelvwv natalv ù^T)yï]aaaO-at,
so xal axonw Ttvt àvB-pwnt'vtp îjcpetaàpjv Tfjç ôôïjylaç, ùaxaxoç èv xotç ùaxàxotç
Xpôvotç, èv x^j xàljet xôv Suvapévwv xt Xéyetv nept xfjç ntaxewç ùnô xfjç
(a) *Hyouv nepl xfjç npoB-éaewç xat xôv àÇùpwv • xal èptoO nepl xfjç
oùataç xal xfjç èvepyetaç’ ’AxtvSuvtaxal yàp ot Aaxtvot, f) pâXXov, ot
’AxtvSuvtaxaî Xaxtvtaxal ^aav S xal aùxà oùSèv ^xxov xoû nept xfjç èx-
nopeùaewç Sôypaxoç, ànonepnxéa èaxlv.
4 ènava>ta/Àmov<f>ii B émoeiovotji; B 9 xal devant syypàywç add B
10 xal <J>) xal B 12 tx tov HaTÿoç B v<f>e<H(ôot]<; B 21 nvii/laii'H B
nkriaiiov B 22 lùtpljioaifjitv B 30 vgieiaâfir/v B 31 t^ç avant TtZtrxstuç om B
EXPOSÉ DE LA FOI ORTHODOXE
495
xoü ©eoû npovotaç xaxaxexaypévoç ; Kat et?] ye èn’ wtpeXsfa aùxoü xe èpoü
xai xtï>v oup<pwvoûvxwv. ’Eoxat Sè, Sxt àSùvaxôv èaxt xoùç xijv eùayyEXtxijv
tpwvijv npoxtpâjvxaç xâjv àvO’pwnlvwv aocptapàxwv àvoôtaç ij xtvôùvou
netpaB-Tjvat xtvoç. Toüxo yoûv nEnotTjxôç, xô Xotnôv otwnâj, èwv xtp ©eœ
èntxponeùetv xwv xvjç àXTjd-elaç Soypàxwv xai xfjç ’ExxXrjcxtaç aùxoü, wç s
àv aùxôç àpetvov eîSefvj, nàvxaç napaxaXwv xal nÆatv eùxopevoç pi]
àpeXwç, ij xoaptxwç, ij àntaxwç xà xotaüxa oxonstaO-at 7) pexa^Etpi^eiv,
p,T]xe xotç ôçp’ êvôç xoùxwv xwv na^wv fj xal nàvxwv àyopévotç auvxtxl’eafrat.
ToXpfpet Sè oùSetç Tpatxôç wv, xaxà xauxrpi xfjç vj | p,exépocç ôpoXoylaç f. H
eircelv xt, àv p,)] naxpaXotaç fj xal pjxpaXolaç, xal xotç xt]V ’ExxXrjotav 10
xaxa^àvaat xi]V pTjxépa oo^taxatç èÇ t^pwv, wç pi] wcpetXev àvaax°üatv,
àvxi xwv yvrjotwv xaùxTjç ulwv xwv eùoepwç ùnèp xaûxrjç oxpaxsuaapévwv
xtO-èpevoç, Tj ànXoüç xtç àXXwç xal natSaptwSeat npooeoxrjxtnç cpXuapfj-
paatv àvxi xoü pepeoxwpévou tppovïjpaxoç xwv lepwv üaxépwv Tjpwv. üept
Sè xwv pi] ôvxwv èx Tfjç ^pexèpaç ’ExxXrjafaç noxè oùôèv Xéyw. Oùxe i»
yàp xotç èxetvwv vôpotç 7^pEtç, ouxe èxetvot xotç vôpotç fjpfijv ùnôxetvxat,
èÇ ôxou xi]v IStoppufrptav ïjonàaavTO. Adxtj èaxlv fj xfjç èpijç ntaxewç
SpoXoyta. Ouxw ntaxeùw xî)v èx xoü ©eoû xal üaxpôç xoü navaytou
üveùpaxoç èxnôpeuatv, eïxouv ùnôaxaotv. üept Sè xfjç èxxXrjotaaxtx^ç
Stop-fl'W'jewç àXXoç àv eïr) Xôyoç. Atop^tlraat xà xax’ aùxijv ô Kùptoç, àç 20
aùxôç êxet ^ôÂTjpa, xal eù^ope^a fjpetç, Et xal pi] SuvàpEiia, Sxt aùxtp
npènet Sôlça eiç xoùç alwvaç. ’ApfjV.
4 iteiQao&fjvai B tov ):omov B 9 tf)ç îj : A s’arrête brusquement ici. Ce
qui suit est emprunté à la seule édition de Dosithée, P. G., col. 690 D - 691 A.
Corrections
Page	ligne	au lieu de	lire
3	8		
4	13	avyygâgiavTa	avyyçciipavTa
4	37		
B	24	àneoyl	a-xÉG/s
8	26	èxx}.g(il«	exxfajaty
10	2	/tfzqvéyx&ri	litTiïvfyJhi
14	18	f. 127 v	f. 17
25	24	gsraige	[JlàTOUQE
28	1	O0f.lfl0l.0V	GVfÂpÔXOV
40	11	0£O&<l>glTOV	@EOâû)$lTOV
45	32	àgytïoç	açr/aïoç
48	24	Ttçoyttçaoàgtvoi	XGOyEl^tOdjUEVOl
51	33	OTOflC.	GTO^JX
56	33	aÿ/iéÿfwç	€Cp%£CÇkfea>Ç
59	34	èftSofiïiç	Efidofiqç
98	u. 27	29	329
119	n. 35	132	732
193	32	flOVgV	JWTqv
198	26	aatpjjt;	aatpr/ç
199	5	ôixaaxa).<ov	ôtâaaxalMr
259	34	olxov gfvixrjv	otxovpwxïi
262	23	'Syoôaglov	S/ohaptov
274	n. 17	1264	U6é
313	n. 26	xm, u	XIII, 24
374	14	oàvvg	oôvvy
374	21	Ttl.atelar	nAarr-iar
377	15	S-eïaç	O-Eiaç
379	1	vaoatcaiiç	VXOGTaGiÇ
389	13	yogOiv	vorfiiv
415	13	ytvvrgiivov	yEyEvvri^vov
415	35		
Table des citations patristiques.
A.	Citations avec références aux collections imprimées 1 * 3).
Ouvrage	Référence	Page®)
S. Agathon (Ma)		
Epist. ad imperatores S. Amphiloque (P. G.)	11, 236 CD	275, 16
Ex homilia: qui misit mePater S. Anastase d’Antioche (P. G.)	140, 213 D	174, 28; 315, 33
De rectis dogmatibns	89, 1325	51, 17; 104, 14; 308, 34; 469 (34)8); 478 (66)
	— 1328 B	51, 20; 309, 1; 478 (65)
S. André (P. G.)	— 1317 C	150, 6; 467 (31)
Actes d’André S. Athanase (P. G.) fDe communi essentia Trini-	2, 1217 A	208,13; 476(57); 488,4
tatis 4)	28,	72 D	30, 29; 434, 34
	—	76 B	303, 28
Epistola I ad Serapionem	26, 533 B	34, 21; 302, 31; 443,31; 488,15;
	— 580 AB	152,11; 155, 27; 167, 35; 170,23; 322,17
	— 577 C	155, 33; 321,30
	— 596 A	206, 36; 362,8
	— 576 D	322,11
	— 600 C	362, 1, 12
Epistola II ad Serapionem	— 612 A	293, 16
	— 616 0	293, 18
Epistola III ad Serapionem	— 636 A	206, 30
•J-Dialogi contra Macedonia-	— 633 AC	380,12,14; 473(50); 480(81)
nos	28, 13O4C	109,35; 444,3
	— 1296 B	216, 22
	— 1208D	444, 34
!) Ma = Mansi; Amplissima collectif) conciliorum ; P. G. = Patrologie grecque de
Migne ; P. L. = Patrologie latine de Migne.
c) Le premier chiffre renvoie à la page, le second à la ligne.
3) Les numéros entre parenthèses renvoient aux notes du troisième traité.
Le signe f indique un écrit apocryphe.
Œuvres de Georges Scholarios. II.	32
498
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
Ouvrage	Référence	Page
tRefutatio hypocrisis Mcletii		
et Eusebii	28,	88 C	119, 88; 214, 27; 372,12; 376, 26
De Incarnatione et contra		
Arianos	26, 1005 AB	164, 16
	— 989 BC	174, 14; 315,1
	— 1000 A	176, 27
	— 997 AB	177, 12; 215,28; 313, 19
Oratio I contra Arianos	— 116 BC	172,17; 173,13; 314,12
	— 117 A	173, 27
	— 124 B	281, 20
	— 125 A	281, 26
	— 108 AB	289, 14
	—	56 A	307, 22
	— 133 B	310, 21, 22
Oratio II contra Arianos	— 224 A	279, 30
	— 184 B	303, 7
	— 312 C	357, 37
	— 316 B	359, 1
Oratio III contra Arianos	— 373 B	172, 36
	— 376 A	299, 21
	— 401A	310, 24
	— 352 C	380,8; 480(80)
Oratio IV contra Arianos	— 472 A	480 (82)
t Contra Sabellianos	28, 116 B	179, 32
	—	97 C	180,13; 411,13; 462, 13
De deeretis Nïcaenae synodi	25, 494 A	205,6
fDe Incarnatione Dei Verbi	28,	92 A	274, 9
Expositio fidei	25, 208 A	474 (51)
S. Augustin (P. L.)		
De Trinitate, 1. XV, 17	42, 1080 A	68, 21
17	— 1082 A	68, 28
27	— 1096 A	74, 28
De Trin., prologns ad 1. V	— 911 D	75, 16
L XV, 21	— 1089	77, 23
XV, 27	— 1095 B	82,18; 281,4; 440, 16; 460(3);
		469 (38)
XV, 16	— 1081 A	144, 21
XII, 5	— 919 D	160. 17; 311,31
III in prologo	— 869 B	282, 31
11,6	— 851C	290, 7
H,4	— 848 D	318, 27
11,5	— 851B	328, 35
XV, 19	— 1086 A	464 (20)
De civitate Dei, XIII, 24	41, 400 B	54,2; 313,26
Ad Hieronymum	33, 277 A	48, 34; 283,14
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
499
Ouvrage	Référence	Page
Contra Maximinum, II. 14	42, 770 C	227,19; 463 (14)
•(•De fide ad Petrum (= S.		
Fulgence)	65, 674 B	228, 18
Ad Vincentium Viciorem	44, 523 D	283, 10
Ad Vincentium Cartamensem	33, 338 D	283, 26
Ad Fortunatianum	32, 628	284, 1; 483,21
S. Basile (P. G.)		
De Spiritu Sancto ad Amphi-		
lochium, 18	32, 152 AB	51,16; 150,10; 308,24; 331,6;
		346,32; 380,16; 477 (62)
	— 153BC	151,4; 207,6; 325,11; 331,8;
		363, 3
	— 149 A	330, 32
16	— 140 D	53, 1; 313,9
	— 136 C	109, 29
20	— 160 CD	76,16; 278,10
17	— 148 A-C	152, 13; 154, 28; 156,14; 320, 7;
		325, 3
	— 145 D	320, 30
8	—	96 D	183, 10
	— 104 B	298, 25
7	93 CD	275, 27
29	— 205 B	286, 12
26	— 184 BC	289,30,35; 464 (22)
3	—	76 C	352,8
4	—	77 A	352,11
Epistola ad Maximum	— 268-269	56. 2; 285, 7.15
Ad primores Neocesareae	— 776	56, 21 ; 285, 24, 33
Adversus Eunomium 3	29, 669 C	82,4; 276,1; 280,18
	— 668 B	274, 30
	— 653 B	323, 10, 23
	— 657 BC	324,16
5	— 732 B	119, 35
	— 772 CD	173,3; 179,30; 289,9; 290,3;
		462(10)
	— 724 B	289,6
	— 736 A-D	289,12; 435,5; 464(18); 473
		(49)
	— 769 AB	289, 20; 463 (17)
	— 733 AB	309, 21
	— 712 A	429, 7
1	— 557 AB	141, 27; 336, 12,14
	— 517 A	294,32; 342,24
	— 556 C	307, 9
2	— 584 D	167,22; 274,34
32*
500
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
Ouvrage	Référence	Page
Adverses Eunomium 2	29, 605 C	185,21; 370,31
	— 608 A	185,23; 370,33
	— 585 B	275,4
	— 573 C	276,17
	— 576 D	277,1
	— 628 A	280, 20
	— 637 BC	368,17; 465(27)
	— 640 A	368,34; 466(29)
4	— 691A	174, 23
	— 693 D	325, 18
Epistola ad fratrem	32, 329 BC	98,27; 106,21; 109,27; 132,13,
		16; 214, 3; 369, 19; 444,9; 466 (28); 477(60)
	— 337 D	306, 25
	— 340 C	307,5
	— 332 C	308, 25; 440, 6
Homilia in psalmum 32	29, 333 B	109, 22
Epistola ad canonicas	32, 396ABC	138,33; 330,12; 331, 28; 334,2;
		471 (43)
Contra Sabellianos et Ano-		
maeos	31. 609 B	179, 32; 462 (10)
	— 616 C	414, 11; 441, 7
Epist., 1. II, 125	32, 549 C	463 (16)
De fide	31, 677 B	481, 23
	— 680	482, 5
Capréolus de Carthage Ad syn. Ephes. S. Célestin (Ma, P. L.)	Ma, 4, 1208	10, 25
Ad Nestorium	P. L., 50, 494 C	9,8
	Ma, 4, 1025 B	26, 30
	— 1028 BE — 1036 AB	26, 34, 35 27, 7, 11
Ad clerum et populum Con-		
stantinopolitanum	— 1037 E	27,14
	— 1044 B	27,17
Charisios presb.	Ma, 4, 1345 A	23, 14
Concile d’Ephèse (Ma)	4, 1008 E	23, 20
	— 1009 A	23, 22
Concile de Ste Sophie		
(879-880)	Ma, 17, 316 D	232, 24
	— 525 A	233,2
Concile VIe oecuménique	Ma, 11, 640 B	423, 10
Constantinople (28 concile)	Ma, 9, 201	59, 21, 27
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
B01
Ouvrage	Référence	Page
S. Cyrille d’Alexandrie (P. G.,		
Ma)		
Apologeticus contra Theodo-		
retum	P. G., 76, 432 D	6, 16; 394, 9
	— 388 B	38, 14
	— 433 BC	39,4; 394,5; 446.1
Ad Nestorium	Ma, 4, 1081 D	23,8
	— 1084C	24, 12
Ad Valerianum	5, 372 AO	24,6; 26, 17,25
Ad Evoptium episc.	—	84 AB	24, 27
Contra Theodoretum	— 124 C	24, 35
Ad loannem Antiochenum	— 308 E	25, 20
Apolog. contra Orientales	—	57 C	36, 24
Thésaurus 34	P. G., 75, 585 A	36,19; 52,33; 100, 22 ; 220, 31 ;
		463 (14)
	— 576	37,33; 39,27; 203,31; 309,25
	— 600	39,29; 356,3; 476(58)
	— 581 AB	171,14; 212,15
	— 580 AC	171,17; 473 (50)
	— 593 0	298, 32
	— 584	299, 3,13; 396, 38
	— 616 D	318,12
	— 589 B	397,4
	— 608 B	397, 7
	— 609 C	397,9
	— 592 BC	397,12
	— 577 A	473 (50)
33	— 569 B	39, 24; 465(26)
15	— 149 D	174,18
	— 152 C	174, 20
12	— 192 B	217,17; 362,3
13	— 208 BD	278,37; 479 (77)
	— 217 D	300,12
	— 232 CD	366,1
	— 225 B	433,3
	— 228-29	465 (25)
20	— 337 B	281, 29
3	—	33 B	290,21; 464(21)
32	— 512 CD	292, 20
	— 508 C	293, 3
	— 5010	293, 7
	— 557 BD	293,22; 479(78)
	— 521D	307,12
	— 563 C	309,4
	— 529 C	331,12
502
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
Ouvrage	Référence		Page
Thésaurus 9	P. G., 75,	121 B	300, 35
4	—	45 A	303, 13
11	—	164 D	312, 33
	—	141 AD	314, 27; 316, 31
	—	149 D	315,6
	—	152 C	315,8
6	—	81 B	388, 10,13
7	—	89 C	389, 24
	—	93 B	389, 26
Ep. 39: Ad loannem Antio-	—	92 D	389, 28
chenum	77,	177 C	36, 22
	—	180 D	38, 32; 110,8; 311,4; 446,6; 478 (64)
	—	181 B	446, 28; 458 (1)
De recta fide ad reginas 2	76,	1381 AC	36, 25, 27
	—	1405 A	36, 31; 99,15
	—	1408	465 (24) '
De recta fide ad reginas 1	—	1204 D	39, 33
	—	1313	99, 2; 365, 12
	—	1316 A	288,24; 356,31; 463(17)
In loannem 1. 9	74,	257 C	37, 26
	—	281 A	356,1
	—	216 C	362,17
	—	269 D	383, 3
L 12	—	712 B-D	52, 12; 288, 26; 312, 36, 37; 392, 25
	—	713 BC	52,15; 288,31; 356, 27; 463(17)
	—	717 A	288, 35
1.2	73,	212B	122,27; 392,20
	—	208 C	310,2
	—	280 B	365, 19
1.1	—	44 A	170,18
1.11	74,	541 A	288, 15; 463 (17)
	—	449 BC	305,2,5; 382,25,33; 474 (51); 476 (56)
	—	481 A	360,2
	—	500 A	360, 8
	—	452 C	360, 27
	—	540 C	381,5
1. 10	—	420ABC	310,14; 404,3; 445 (20); 472 (48)
	—	365 A	360, 15
	—	336 D	364,8; 465(24)
	—	361 D	411, 31
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
503
Ouvrage	Référence	Page
In loannem 1. 3	P- G..	, 73, 485 B	366, 30
1.4	— 704 B	477 (59)
De Trinitate dialogus 7	75, 1093 B	37, 28
6	— 1009 BD	39,10; 196,17; 210,5; 382,21;
		478 (68)
	— 1012ABC	39, 12; 212, 7; 298, 22; 363, 29
	— 1013 B	39, 15; 179, 26
7	— 1080 D	39, 20
	— 1085 A	141, 20; 331, 16
4	— 908 D	181,31
0	— 1033D	207, 25
5	— 952 CD	211,16
6	— 1029 A	211, 25
7	— 1120 D	298,17
	— 1092 D	379,8; 469(39)
Adversus Nestorium 1. 4	76, 173 AB	38,2,6; 365,25
	— 180 C	99, 12
Epistola 55 de Symbole	77, 316D	38, 28
In Lucam	72, 704 B	39, 7; 446,15
	— 521 BC	445, 3
j-De Incarnatione (= Théo-		
dore!)	75, 1476 BC	82,6; 280,4
	— 1473 0	288, 19; 463(17)
De adoratione in spiritu ad		
Palladium	68, 148 A	100, 29
Contra Iulianum. L 4	76, 725 C	110,6; 356,7; 445,18
1. 1	— 556 C	463 (17); 476(58)
Apologeticus contra Orien- tales Epist. 40, Ad Acacium Meli-	— 316	122, 29
tinae	77, 200 CD	286, 28, 34
	— 201A	287, 2, 8
fDe Trinitate	— 1145 A	379, 28
De Incarnatione Dei Verbi	— 1093 B	396, 30
Denys l’Aréopagite (P. G.)		79,11; 81,26; 153,17; 180,7;
De divinis nominibus	3, 645 B	
		280,31; 462(11); 468(36)
	— 640 AC	161, 27; 278, 29; 337, 30, 32; 430,
		29
	— 641D	180,3; 410,10; 462(13)
	— 708 C	281, 18
	— 637 BC	292, 8; 337, 25; 410,17; 412, 35;
		429,9; 462(12)
	— 592 A	387, 38; 461 (9)
De caelesti hierarchia	— 149 A	156, 19
De mystica theologia	— 1033 A	414,2; 462(12)
504
table des citations patristiques
Ouvrage	Référence	Rage
S. Epiphane Constant. (P. G.)		
De bapt. contra Donatistas 1.2 S. Fnlgence (P. L.)	43, 128 C	284, 17
De fide ad Petrum Gélase de Cyziqne (P. G.)	65, 674 B	228, 18
Hist. cône. Nicaeni	85, 1296A-D	34,25; 180,18; 412,13
S. Grégoire le Grand (P. L.)	— 1288 C	51, 22; 108, 27; 308,18; 415,12; 478(63); 488,9
Dial. II, 38 S. Grégoire de Nazianze (P. G.)	66, 203 B	208,11
In Pentecosten	36, 444 BC	53,6
	— 441C	294,24; 436,6 ; 469 (40)
	— 467 A	434, 4; 467 (31)
Epist. ad Cledonium	37, 200 A	56, 34; 286,3
	— 192 B	325, 24
Theologica 5	36, 169 AB	75, 22; 84, 3; 87, 34; 88, 31; 154, 5; 277,25
	— 144 AB	76,9; 205,19; 278,2
	— 141 BD	81,33; 146,31; 163,24; 279,25; 338,5; 349,20
	— 172 A	277, 31
	— 168 C	290, 15
	— 164 A	326,5
	— 165 B	338,9
	— 140 B	444, 20
3	—	76 B	108,20; 153,17; 294,16; 430, 26; 437,4; 474 (51)
	—	80 A	246,3
	—	84 AO	279, 20, 22
	—	89 A	480, 83
4	— 112C	316,12
	— 113 A	316,15
In laudem Heronis philos.	35, 1221 BC	81, 36; 279, 28; 290, 34; 432,13; 479 (73)
	— 1220 B	108,15
	— 1224 AB	163,8; 273,21; 475 (55)
De dogmate et const. episc.	— 1077 0	82, 2
	— 1073 A	183,1; 186,1; 432,31; 473(49)
	— 1072 0	185, 29; 143, 36; 327, 22; 434,18; 474, (51)
	— 1075 A	227, 30
De moderatione in disputando	36, 180 B	109,4
	— 204 A	272, 35
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
505
Ouvrage	Référence	Page
Supremum vale	36, 476 AB	143,33; 150,18; 460 (5); 467
	— 467 A	(31); 473 (49) 183, 3
	— 480 A	273, 30
In sanctum Pascha	— 633 C	176, 33; 433, 12
	— 660 C	328, 31
In Aegyptiorum adventum	— 252 A	185, 27; 327, 32; 350, 27; 435,19;
In sancta lumina	— 345 D	469(40); 478(72) 192, 25
	— 348 BC	414,18; 432,28
De pace 2	35, 1144 B	274,1
3	— 1164 C	274,17
	— 1161 B	329, 17
	— 1157 0	434, 20
In Theophania	36, 328 D	327,6
In sanctum Baptisma	— 420 B	328, 5; 334, 37; 471 (43)
Poemata dogmatiea	37, 412 A	414, 5
S. Grégoire de Nysse (P. G.) Contra Eunominm, 1. 2	45, 468 A	76,21; 278,16
	— 473 C	149, 35; 466 (30)
1, 1	— 369 A	107, 18; 131,36; 132,32; 370,8;
	— 416 ABC	466 (30) 107,31; 132,3; 133,11; 331,21;
	— 461 D	370,16; 460 (8); 466 (30); 474 (51) 129, 23
	— 464 0	129,26; 137,6; 470 (42)
	— 336 BCD	131, 16; 294, 36; 349,17; 368,11;
	— 312 A	370, 19; 431,14; 461 (8); 465 (27) 141,15; 325,34; 468(34)
	— 281	157,15
1. 10	— 840 D	246,33; 441,7
Ad Ablabium	— 125 C	102, 14; 362, 24
	— 129 AB	102,21; 362,31
	— 133 BCD	127,9; 128,11,27; 145, 10; 344,
Adversus Graecos	— 180 0	15; 345, 37; 346,15; 467 (32); 470 (42) 144,19; 186,4; 414,15; 460 (6)
Contra Macedonianos	— 1308 AB	150, 25
Ad Evagrium, de Divinitate	46, 1108 A	151, 31
De oratione dominioa	44, 1160 BC	157, 26
De anima	46,	52 B	274, 21
In Hexaemeron	44,	68 0	284, 10
De deitate Filii et Spir. S.	46, 565 A	315, 25
Oratio catechetica magna	45,	17 B	379, 36
B06
table des citations patristiques
Ouvrage	Référence	Page
S. Grégoire le Thaumaturge (P. G.)		
Expositio fidei flbid., pars altéra	10, 984 D	109,9; 122.22; 355,34; 472 (44); 488, 7
(= ApoIIin.)	— 1117 0	291, 12
S. Hilaire (P. L.)	— 1120 A	355, 33
De Trinitate, L 8, 20; 1. 12, 57 S. Isidore de Péluse (P. G.)	10, 251, 472	219, 23
Ischyrioni presb. S. Jeau Chrysostome (P. G,)	78, 992 BC	174, 30; 315, 35
Homiliae in loannem	59, 471 AB	51, 34; 313, 13
	— 408 A	174,35; 315,20
	— 423 C	297, 35
	— 424 D	298, 3, 5
	— 258 D	391, 7
Ilom. in Epist. ad Romanos	60, 559 B	77, 19
	— 630 A	282, 3
fin Annuntiationem	62, 768 CD	174, 25; 315, 17
f De Spiritu Sancto	52, 822 A	297, 17
	— 813 D	308, 29; 477 (61)
	— 814	313, 29
In Epist. ad Hebraeos	63,	20 BC	306, 1
•	—	22 B	306, 12
In Epist. ad Galatas	61, 615 B	329, 26
In epist. I ad Corinthios S. Jean Damascène (P. G.)	—	42 A	391, 2
De fide orthodoxa 1	94, 832 B	18,9; 51,14; 113,4: 162,31; 309, 19; 350,19; 462 (13); 472 (44)
	— 824 A	82. 12; 280, 35; 460(3)
	— 816 C	82,14; 281,1; 460 (3)
	— 848 CD	120,8; 350, 13; 372, 17
	— 849 AB	120,10; 179, 35; 184, 37; 309,17; 372, 19; 436, 2, 4; 462 (13): 478,(70); 479 (75)
Homilia in Sabbatum Sanc-	— 805	379, 22
tum	96, 605 B	51,9; 309,12; 343,8; 472 (44); 478 (69)
Jean d’Antioche (Ma)	— 604 D	438, 1
Ad Cyrillum	4, 1280 C	25, 29
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
507
Ouvrage	Référence	Page
S. Justin (P, G.)		
fExpositio rectae confessionis	6, 1224 A	110, 10; 423, 26; 460(3)
	— 1212 A	338, 1
8. Léon, Pape (P. L.)		
Sermo in Pentecosten	54, 402 A	222,6
S. Maxime le Confesseur (P.G.)		
Ad Marinum	91, 136 AB	42,5; 150,22; 185,4; 204,3;
		349,32; 382,25; 435,27; 475 (53); 478 (71)
Quaest. et dubia	90, 796	55, 27; 93, 12
Quaest. Ad Thalassinm	— 672 A-C	120, 1; 281,33; 372, 13
	— 670 C	216, 15
Capitum centuria 1	— 1180 A	192, 23
centnria 4	— 1336 C	386, 23
Scholia in Dionysinm	4, 225 A	295, 14
	— 196 B	388,2
	— 220 D	410, 16
	— 221A	444, 27 ; 460 (2)
	— 216 A	444, 31
f-Dialogus cum Manichaco Nestorins (Ma)	28, 1208D	461 (7)
Symbolum	4, 1348 DE	6, 13; 22, 4; 28, 29; 29,12; 420,5
	— 1012 A	24, 1
Ad regem Theodosium	— 668 BE	36, 8, 12
	— 1361 D	22, 27
	— 1364 A	22, 35
	— 1344 D	23, 13
	— 1345 A	23, 14
Taraise (P, G., Ma)		
Ad patriarchas Alex. Antiooh. et Hierosol. Praesules Orientis ad Tara-	P. G., 98, 1461 C	120,5
sium	— 1469C	372, 22
	Ma, 12, 1119	120,5
	13, 356 A	422,8
	— 357 B	422,9
	— 376 C	422, 17
	— 397 D	422, 24
	— 377 A	422, 28
Théodoret (P. G., Ma)		
Epistolae	P. G., 83, 1484 BC	6, 26
In epist. ad Hebraeos	— 681 AC	306, 14, 17
In actis cône. Ephesini	Ma, 5, 876 B	7, 1
	— 121	24, 17
B08
table des citations patristiques
Ouvrage	Référence	Page
In actis conc. Ephesini	Ma, 5, 124 B	24, 19
	4,	84 E	25, 34
	— 381 D	26, 2
	5, 384 A	26, 7
Théophylaete de Bulgarie		
De Latinis	P. G., 126, 228	461 (8)
B.	Citations patristiques sans références aux collections imprimées.
Auteur	Ouvrage	Page
Ambroise.	De Spiritu Sancto	219,25; 220,23; 28,38 221, 34
André de Crète		492, 20
Athanase	f-Dialogus cum Montanista 110, 3; 443 36	
	Contra Arianos 1	275,10; 310,18,21; 483,7
	Ad Serapionem	321, 16; 322, 23
	î	409,6-, 488,21,25,29,32
Augustin	De Trinitate	405, 33
	Enchiridion	406, 7
	?	464 (19), (23)
Basile	De fide	175, 32
	Contra Eunomium	305, 17; 433,6
	Epist. ad fratrem	489,24,33; 490,3, 10
	?	437, 8
Concile (Sixième)		279, 18; 460(3)
Concile (Septième)		492, 28
Cyrille d’Alexandrie	Thésaurus	207, 27; 292,17; 293,13, 35; 294. 12; 300,8; 307, 16; 329,2; 381,2
	In loannem	340, 38
	Epistola oatholica	279,12
	Contra luliannm	490, 30
	In Lucam	490, 33
	î	37,31; 122,25; 181,34; 288,24; 385,30; 462(13); 479(76); 491,4,10,27,31; 492,8
Denys l’Aréopagite	?	483,5
Euloge d’Alexandrie	?	472 (37); 474(51)
Grégoire de Naziance	De Spiritu Sancto	379, 34
	Contra Arianos	482, 30
	?	313,23; 327,35; 474(51); 489. 25
Grégoire de Nysse	Contra Eunomium 1. 6	141,8
	1.3	219,17 487, 29
TABLE DES CITATIONS PATRISTIQUES
509
Auteur
Grégoire de Nysse
Grégoire le Thaumaturge
Hilaire
Jean Chrysostome
Jean Damascène
Jérôme
Léon I«», Pape
Maxime le Confesseur
Théodore Graptos
Ouvrage
In Hexaemeron
?
?
De Trinitate
In psalmum 93
P
De Trinitate
?
?
Sermon I in Pentecosten
Ad Thalassium, 62
f Dialogua cum Manichaeo
Scholia in Dionysium
?
Page
484, 11
246, 29; 441,9; 490,12-17
372,4
218, 14
180, 20
356, 24; 490, 28
479 (79)
389, 31; 492,14
243,16
2222, 6
205, 21
445,1 ; 490, 26
490, 18
145, 14
Table des noms propres du texte grec.1)
A
o	215, 16
ylypiJlTtîpoç : 283, 29
fadfi'. 85, 27, 29, 31; 109, 37; 143, 19,
20; 144, 14, 17, 18, 25, 26; 200, 37; 280,
16; 335,35,37; 352,20; 354,2; 415,
31, 32
31 &avdoioq (b ctyioç): 6, 5; 30, 26; 31,
12; 47,4; 59,22; 105. 26; 151,16; 169,
32; 171 sq.; 176; 181,3,23; 183; 208,
3; 209,33; 210,35; 223,4; 237; 244,
4; 286; 296.29; 300,25,32; 301,24,
29; 304,7; 305,11,14,21; 316,30;
317; 318; 319; 326,31; 329 sq., 340,
30; 343, 37; 348; 360, 22; 361, 14; 375,
15; 377; 378,4; 390, 10; 402,20; 409,
6; 412,10; 437,1; 443; 482,35; 483,
7; 488, 14; 492,6
Afl-i/ré Jtupoç : 286, 20
ilxtvâvvoQ : 459, 30
JlÂsgavdpoç (de Halés) : 72, 8
Il/tfl où ma: (d ayioç): 45, 32, 33; 46;
47,7, 11, 35; 48,24; 219,25; 220,23,
38; 222,4; 224,31
51, 15; 53, 1; 76, 15; 101,
28; 109,29; 150,10; 151,4; 152,33;
183,7; 207,6; 248; 275,27; 278,10;
286,11; 289,30; 298,25; 308,23; 313,
8; 320, 6; 325, 3; 326, 26; 330, 32; 346,
32; 357,27; 363,3; 386,17
}lva^ayô()aç: 386, 21
'ivastdaioQ (d veGtoÿiavôç) : 21, 33
Avôpéaç b Kçritriç'. 492, 20
àpjpéaç b ‘Pôâov : 258, 16
Avfyôviseoç b Ilaf.aiotoyoç'. 424, 26
Av&iftoç d t<Sv Tvdvaiv: 285, 34
j4vÔ/m>ioi: 56, 6; 154, 27; 179, 32
knohvdpioç-. 25; 31; 240, 30; 325, 25;
480, 17
'À&81OQ-. 25, 31; 41, 21; 65, 26; 66, 8;
71,26; 78,1; 79,9; 84,24; 89,1,6;
107, 11; 239, 35; 240, 4; 396, 18; 442, 3
itçiOTOtél.tiç : 78, 6, 7, 9 ; 88, 13 ; 244, 10 ;
312, 3; 354, 29; 433, 2
Avyovctîvoç (6 ayioç)'. 8; 9; 10; H;
44; 45; 46; 47; 48; 49; 50; 51; 54;
55,6; 57; 58,1; 59,23; 60; 61; 63, 33;
64; 65; 66; 67; 68; 69; 72; 73,10;
74,2; 75,4,36; 76; 78; 82; 90; 91,
17; 94; 95; 104,23; 159,25; 192,17;
193,21; 223,34; 224; 225; 226; 229;
230; 232, 2; 233; 242, 18; 243, 34; 252,
22; 281,4; 282; 312; 314,30; 354, 13;
388,20; 398; 399; 400; 402,1; 404,
36; 405,32; 406,11; 440,13; 441;
442; 443; 484
B
BajM.àvtoi : 46, 9
Bakevrîvoç : 240, 18; 390, 10; 481, 1
Btt).aaf^(bv (b /a^TOgivlM^) : 486, 1
BttÿXaâ/z'. 459, 30; 485, 17
BaoMa : 257, 24 ; 258, 9
BmIXhoq (d lî/zoç) : 59,22; 99, 10; 101,
27; 104; 108,3; 133; 134,10; 138,
33; 139; 140,29; 141,7; 154,14,17;
155,9; 168,23; 175; 180,23; 183,25;
190, 7 ; 192, 6 ; 206, 15, 22 ; 207, 30 ;
223,5; 228,14; 236,33; 248; 258,19;
296,1; 302,27; 305,16; 315,11; 322,
7 ; 323, 1 ; 326, 25, 36 ; 328, 34 ; 335, 26 ;
*) Le premier chiffre renvoie à la page, le second à la ligne. Les références
faisant double emploi avec la table des citations patristiques ont été supprimées.
Lorsque dans une page le même nom revient plusieurs fois, la ligne de la page
n’est pas indiquée.
TABLE DES NOMS PROPRES DU TEXTE GREC
511
337; 341; 342,4; 343; 344,8; 347, 11;
351; 353, 6 sq.; 357,22; 374, 18; 386;
394; 412,5; 430,15; 433,5; 434,32;
437; 440,5; 443,6,18; 444,9; 482,
27; 484,4; 489; 490,5
Béxxoç	424, 27, 29, 30, 38;
425,26; 447,24,28; 448,12; 459,28;
486, 9
Btvfriar. 259, 17
BtjOoa^lcvv o Nixalaq-. 258, 15, 17
r
rtç/Mivàç B o liaivoTavrivovnoZeaiç'.
485, 16
EÿtjyoÿiOQ o AidXoyoç: 46, 32; 230, 12
Eçtiyôÿiog à Qavfia'tovQyoç'. 56,19; 209,
18; 285, 24, 32, 34; 286; 302, 27; 372, 3
rÿtjyôÿioç o ©soZoyoç: 32, 31; 46, 14;
47,4; 126,15; 137,14; 145,13; 162,
37; 182; 190, 19; 223, 18; 224, 13; 237;
238,6; 239,33; 248,8; 249; 252; 253,
37; 254,17; 266,3; 296,2; 335,18;
336,33; 339; 340,32; 341,26; 366,
25; 372,7; 378,23; 402,21; 412; 431;
436,5; 437,5; 447,33; 475,27; 482,
30; 489,14
Eç^yofiaç o Ma/j.uti.ç: 2,2
EiiryyùijiiiQ o IlalM/MÏç-. 3, 5; 485, 16
F(>fjyo()co<; B (= Feaiÿyioç o Kvtiqioç):
3, 5; 485, 13
Ppî/yopioç o Nîoarji;- 55, 18; 57, 27;
90,31; 93; 94; 98,26; 109,20; 120,
21; 126,37; 134,21; 142,16; 161,8;
162; 167,10; 168,25; 172,7; 183,33;
209; 213,36; 219,18; 223,4; 229,22;
237, 30; 311; 312, 18; 333, 28; 347, 24;
348, 37; 386, 32; 390, 30; 398, 33; 400,
18; 437,6; 441; 484; 487,28; 490,12
A
dtt/^aoxrjvoi; : voir Iwxvviiç
Aà/xaooç o Ilànaç: 46, 33; 56, 33; 57,
1; 286,6,9
o Kviwvijç: voir KvSiuvtjç
diovvotoç o AfaSavÔQelaç', 55, 33; 56;
57,27; 63; 109,20; 286, 10
JtorvaïOj o kÿEiOTtttyitijç : 122, 5; 145,
33; 158,31; 185,33; 190,7; 192,6;
208,23; 209,24; 237,20; 238,5; 243,
9; 252,32; 253,38; 254; 285,8; 300,
2; 367,29; 371; 378,21; 413,10; 431,
4; 442,23; 444,27,482,5; 490,10
JovaTOç: 283, 30
E
’Evwç: 143, 19; 144, 15; 200, 37; 345,
36; 354, 2
'Eiu'str^oç, o KoqIvSov: 286, 30
’Emxovpeioi : 227, 7
Eva: 143,19; 144, 25; 335, 36
Evyévioç à èniaxonaç: 232, 22; 423, 31
60, 37; 61, 1; 64, 15; 68, 4
Ev&v/uoç ô Ka>vGTttvrivov7tô2.ecoQ: 486, 1
EifSiftioç: 65, 26; 66, 8; 119, 31
Evaéflioç o Sa/j.oGarsvç: 214, 27, 37
EvardihoQ : 109, 26
El'GTijànoi: o Nixalaç: 485, 18
”/?<psaoç (Concile): 422, 30; 423, 4
©
0eoSoGtavol: 241, 8
QeoSàçiToç : 6; 8; 18; 19; 20; 21; 31;
33; 37; 38; 39,4; 40; 41; 43,22; 112,
10; 114,23; 120,7; 236,27; 393,37;
394; 418; 419; 446,1; 451; 452,3;
491, 26
©so'rfcuÿoç <5 Jsaurdr^ç: 2, 4
0s6âa>çoç ô SwvSltris-. 145, 14; 238, 11:
437,15; 492,22
08O<pdvt]ç o Ntxataç: 3, 5; 485, 12
@to<pvi,axroç o Bovlyaçtaç: 485, 19
o twv AutIvwv âiàdaxa^.oç (=S.
Thomas d’Aquin): 18, 8, 14; 57, 3;
59,33,36; 94,15; 95,1; 227,5; 229,
26; 251,19,25,31; 252,1,7; 253,27;
335,38; 344,26; 349,3; 351,9; 377,
20; 384,26; 386,34; 387,3; 483,29,
33; 486, 22
I
Tfpcûvijuoç (o ayioç) : 46, 12; 48, 34;
64,5; 67,36; 94,23; 243; 245; 246;
282,25; 283,14; 284,2; 399,18
‘7z«pzoç (o ayioç) : 45, 32; 46, 9; 218,
13,31; 219,23; 283,29; 399,19
512
TABLE DES NOMS PROPRES DU TEXTE GREC
IovKmvÔq’. 110, 6; 445, 18; 490, 31
Iovgtîvoq (6 (Uapwç) : 110, 9; 338, 1;
349,13; 413, 22, 23
’laiSaiçoQ b &eooakovlxrig: 486, 3
‘irMiwioç o KiofliaQ'. 2, 2
’ZcrMopoç o IltjXovaiiottiQ: 174, 30, 34;
315, 35
’lajtavoP. 17, 31; 19, 21
IwàvvTiç Z' (o BaOtÂsôç) ; 2, 3, 7
b Àvrioxslaç: 2, 29; 21, 1, 17;
25, 19, 28 ; 26,1, 18 ; 38, 32 ; 40, 24 ;
311,3; 446, 5,28; 491,31
Imcvvtiç b Attfxaoxtjvbç: 13; 19, 31 ; 54, 8;
55,2; 57; 59,33; 90,31; 91; 92; 95;
114; 145, 28; 163,1; 169; 212,26; 216,
26; 228,16; 229; 236, 35; 237, 21; 243;
247; 248; 250; 251,6; 252; 253; 360,
13; 378, 5; 380,16; 385; 389, 31; 390,
29; 393; 394, 26; 400,18; 410, 29; 421,
28; 422,7; 436,2; 437; 440,9; 443;
449; 484, 4; 492, 14
IioavvTjç b Kofivrivot;: 268, tit., 2
Iioavvtjç H' b nanaq 'Pciat/f: 16, 13;
232,20; 233,1,22; 241,27; 423,36
’/oai'i’rçç b ‘PaMjlctç: 485, 18
b XçvabclTO/Mç: 159, 27; 180,
2,20; 299,28; 326,37; 328,33; 386,
15,18; 440,4; 483,16; 490,28
I<oafi<p b Bçvivvioç: 485, 9
K
KafittisiXaç (NtV.oç): 3, 4; 485, 11
KafiàGÛMÇ (NixoXaoç)'. 485, 36
Ka/.Lxaç (Mavovfa) : 447, 23; 486, 7, 18
A’«Â/.ï<rroç: b li(r:v<}tffVTivov7tô).Kr:q ; 485,
12
Kançêo^oç (6 ènloxonoç) : 10, 25
JïeXiGTÎvoQ b JlaTtaç: 8, 35; 9, 2; 15,
26; 21, 17; 26,29; 27,13
KXtffJ/riq o nânug-. 287, 13
Koin’rii’bç: voir Ia>dvvi]ç
Kofwijvol'. 424, 25
KoçnbvriQ (b) voir Lapacci (Barthélemy)
Kvimvrjç (J^ï/rpioç) : 447, 23; 486, 7,
17, 22
Kvnÿiavôç (o ayiog): 283, 29
KvçMoq b'Ai.sçavÿÿetaç: 7; 8; 10; 11;
17,35; 19; 20; 21; 27,27; 30,16; 32;
34; 35; 37; 40; 41; 42; 43; 51, 26; 63’
28; 102,27; 112; 150,32; 204,37;
206,22; 208,16; 218,20; 222,4; 225;
226; 236; 255,37; 289,1; 291,19;
295,4; 296,35; 329,2; 340,37; 349,
31; 376,6; 377,13; 384; 385; 390;
391; 393; 395; 402; 403; 405; 407;
414; 415; 417,33; 418; 419; 421,14;
435,34; 451; 452; 483,15; 490,30; 492
Kiovatavrïvog b Msfai:rivi<ôvt]<;; 486, 2
A
Lapacci (Barthélemy) 6 KoÿTiàvtjç: 2, 1
Adoxapiç b	424, 25
Aétov <5 BovXyaplaç'. 485. 19
Aè<uv b Ttànaç: 46, 32; 222, 5, 10; 230, 12
Aécov ç' b Sotpôg: 485, 22
M
Maxeôôvioç: 31, 18; 66, 9; 85, 32; 110,
25; 111; 112,34; 118,27; 139; 140;
219, 26; 280, 8; 253,22; 296, 14; 346.
14; 347; 416; 417; 489
AZavï/ç: 46, 8
Mavixaîoi: 66, 33; 240, 5; 241, 5; 252,
26; 484,8; 490,26
MavovijX b UaÂaiôlo'yoi;'. 485, 10
Mdëiij.oi (b «ytog): 12, 26; 41; 43; 45,
17; 47,21; 55,26; 56; 94; 190,19;
205,21; 206,19; 211,4; 213; 218,9;
227,19; 229; 237; 241,27; 247,4;
252,31; 254,9; 285,7; 295,13; 350,
5; 372,13; 382,35; 384,37; 385; 386,
22; 388,2; 401; 410,16; 435,25; 444,
27; 483, 15; 490,18
Mapa&dvioi: 118, 33; 378, 10; 416, 27
306, 4
Màÿxoe Ev-yevixbç b ^Eipéoov. 401, 12;
493,6
MsS-eiî’î/ç (ô): voir Aîxoâkoç
Mt/.iirjvuiiriç: voir Kwva-taVTÏvoç
N
Neîi.oç b &eaoa>.ovixtiQ: voir Ka^àaiXat;
.ZVsîZoç b KiuvotavTivovnôkeaii;: 485, 11
TABLE DES NOMS PROPRES DU TEXTE GREC
513
Ntïï.oÿ o 'Poôov : 485, 9
IVsaTOpjoç: 6; 7; 8; 10, 31; 11. 7; 14,
18; 17, 35; 18; 19; 20; 21, 11; 22, 3;
23; 24; 20; 27; 28; 29; 30,26; 31;
32; 33; 35; 36; 40, 11; 43, 27; 63, 28;
99, 22; 100, 17; 111 ; 112; 113, 15; 114,
23; 115,11; 225,32; 230,2; 236,27;
252; 253; 287,5; 391,15; 392,33;
393; 394; 397, 24; 417; 418; 419; 420;
421; 422,31; 423,5; 449; 450; 451;
452, 6; 492, 5
Nixijtaç; o	343, 16
jVixrl'taç (<> tf'iZoaotpoç) : 485, 20
o JtfovaravTivovTto/.ecvç : 238,
19; 437, 15; 492,25
Nixo)m(>q o KaftMii.aç: voir Kaftâaûaç
iX'ovftiji'io; : 48, 17; 65, 24; 67; 8, 9, 26
E
S'votoç (ô nccnaç lPio/njç): 287, 1. 4
O
lOÿiùoioç: 225, 20
Ovaf.e^iavog (o énîoxonoç) ; 24, 5; 26, 16
n
IlaÂaaà:: voir Pÿtjyôÿioç
IIcMtlâioç'. 100, 29
Ilavï-oç (6 Ènloxonoç) : 232, 21; 423, 31
1/aîizo,’ 6 Sttfiooatevç : 23, 21; 24, 1;
286, 19, 23
IIhtiov^voî: 56. 26; 285, 30
IleçiTtavijTixol : 227, 6
ZMrpoç (ô zaÿ<hvà>.io<;) : 232, 21 ; 423, 32
rP.avovS>]ç (MvSiMç) : 229, 9
IHara>v. 48, 16; 55, 22; 65, 24; 66, 5;
67, 7sq.; 78,4; 433, 1; 484,9; 486,4
ID-ariovixol : 240, 5
Ukiotlvoi'. 48, 17; 67, 9, 26; 185, 18
IhoXt/i.aîoç: 240, 18; 390, 9; 481, 1
P
‘PlseapSor. 223, 29
'Po'dov (ô) : voir IVsîZoç
2
Sa/?6ÂÂ40ç: 56, 9 sp.; 65, 10; 77, 34;
79,8; 84,25; 89, 1 sq. ; 91,27; 92,
2sq.; 107,10; 136,28; 195,33; 203,
7; 210, 15; 239. 30; 285, 14 sq.
—aftfÂXiai'oi: 179, 32
Sf/fyçiavoi; 241, 8
143; 144; 200, 37; 335; 354, 2
Si/taiv o Mâyoç'. 357, 12
Sù>a'/: 358, 26
Sxôvon 223, 29
Sxotoq Çlaxxvvqç, o ÿeoAoyoç) : 227, 5;
251, 39; 349, 3; 386, 31; 387, 3, 5, 32
^okofMav -, 273, 13
StohxoIi 227, 6
SvÿOTtov^os (SItfleGTÿoç): 262, 15
: 160, 4, 5
Saxpçovlaxoç: 160, 4, 5
T
Taçâoioç-. 120, 4; 372, 21; 376, 28; 421,
27,32,37; 422,36
TeooaQeoxatSexftTÏTtti : 21, 34, 35
<D
’PtQUQia : 258, 14; 259, 33
<Ptt.i7titoç à irpso/JrMpoç : 287, 4
’Pii.à&eoç o KaivoravTivovTtôÂf «><; : 485,12
257, 17; 258, 18; 261, 15;
271,18; 459,15; 485, 26; 493, 7; 494, 6
^ÿayyloxoç : 227, 5; 251, 37
<P(i>telvoq: 306, 4
îf'oinoç o narQMQXIS' 11, 33; 12, 33;
16; 17,1; 232,15; 233,1; 241, 27; 424,
8; 485, 22
X
Xaçlaioç o nÿEO^vTSÿOQ : 21, 31; 22, 1;
23, 1, 14, 16
W
IPsÀÂoç (Mi/ai/Â): 485, 21
£2
*£2(>iyévtjç : 55, 21; 65, 25; 66, 8, 11; 68,
5; 71,26; 484,8
Œuvres de Georges Scholarios. II.
33
Index hîstorico-théologique.1)
Conciles: Le concile de Bâle: jugement
de Scholarios, p. 257, 258. Jugement
sur le concile de Florence et ses ré-
sultats, 257, 260. Ce que sont devenus
les signataires grecs du décret d’union
de Florence, 426, 26 sq. La sentence
du concile antiunioniste de 1285 contre
Jean Beccos, 424-426. Le huitième
concile oecuménique (celui de Photius
à Sainte-Sophie en 879-880), 423, 29.
Ce qu’on entend par conciles universels
et conciles partiels, 424, 19. Infailli-
bilité du concile oecuménique, 62 ; 261.
Cydonès (Démétrius) : Honoré, comme
un saint par les Romains, 486, 23.
Marc d’Ephèse: Son éloge par Scho-
larios, 493.
Moines latins: Eloge de leur austérité,
257, 28-32.
Pape: Sa primauté, 233-234, 260; il n’est
pas infaillible, 231.
Photius: Blâme de sa conduite, 11-12.
Pierre (Saint) : La primauté de saint
Pierre et l’infaillibilité personnelle des
Apôtres, 62-63.
Procession du Saint-Esprit: Les princi-
paux polémistes qui ont écrit sur la
procession du Saint-Esprit 2-3,485-486.
Les polémistes byzantins et les Pères
latins, 222-223, 401.
Scolastiques (Théologiens): Sorties
contre les théologiens scolastiques:
223-224, 254-256.
Symbole (Addition au): L’addition au
symbole cause du schisme, 13-14, 231,
233. La défense du concile d’Ephèse
lie les conciles futurs, 15.
Trinité; Origine philosophique de la
théorie psychologique de saint Augustin
sur la Trinité, 48, 66-67. Critique de
cette théorie, 69-72.
!) Les tables des deux premiers traités sur la procession du Saint-Esprit,
p. 262-268, 455-457, sont suffisamment détaillées pour tout ce qui regarde la pro-
cession du Saint-Esprit. Le court index que nous ajoutons ici a pour but de signaler
certains textes intéressants sur d’autres sujets.
Table des matières.
Introduction.............................................................. i-xxx
Les éditions	antérieures	des	traités sur le Saint-Esprit ....	i-iv
Les sources	manuscrites	du	premier traité............................. V-ix
Les sources	manuscrites	du	deuxième traité......................... ix-xii
Les sources	manuscrites	du	troisième traité.......................... xu-xv
Date de composition des traités et leur dépendance mutuelle . . xv-xvm
La documentation patristique.......................................xviii-xxni
Données nouvelles d’ordre historique et littéraire..................xxiv-xxvn
Le contenu dogmatique................................................xxvn-xxx
Note de X. A. Sidéridès.................................................. xxx
C.	Polémique antilatine.
I. Premier traité sur la procession du Saint-Esprit (1444-1445) . .	1-268
Première partie: Les causes du schisme............................... 2-43
Deuxième partie: Doctrine et autorité du saint Augustin. Théorie
générale des images de la Trinité dans les créatures...............44-91
Troisième partie: Doctrine des Pères grecs..........................91-151
Quatrième partie: Les arguments des Latins.........................152-184
Cinquième partie: La formule „a Pâtre per Filium“..................184-217
Sixième partie: Accord des Pères grecs et latins...................217-262
Table des chapitres du premier traité............................. 262-268
IL Deuxième traité sur la procession du Saint-Esprit (1445) . . . 269-457
Epître dédicatoire................................................ 269-272
Première partie: Introduction à tout le traité.................... 272-287
Deuxième partie: Exégèse des	textes controversés................ 287-398
Troisième partie: Accord des Pères orientaux et occidentaux . . . 398-407
Quatrième partie: Les arguments positifs de l’opinion grecque . . . 408-454
Table du deuxième traité.......................................... 455-457
III.	Troisième traité sur la procession du Saint-Esprit................ 458-495
Corrections............................................................
Table des citations patristiques........................................ 497-509
A.	Citations avec références aux collections éditées............. 497-508
B.	Citations sans références .................................... 508-509
Table des noms propres du texte grec.....................................510-518
Index liistorico-théologiqne ............................................... 614
Table des matières.....................................................