АКАДЭМІЯ НАВУК БЕЛАРУСКАЙ ССР
ІНСТЫТУТ ЛІТАРАТУРЫ ІМЯ ЯНКІ КУПАЛЫ
ВЫДАВЕЦТВА „НАВУКА І ТЭХНІКА“
В. А. Ч А М Я Р Ы Ц К І
БЕЛАРУСКІІІ
ЛЕТАПІСЫ
ЯК ІЮМНІКІ
ЛІТАРАТУРЫ
Узнікненне і літаратурная
гісторыя першых зводаў
Мінск 1969
Чамярыцкі В. А.
4-17 Беларускія летапісы як помнікі літаратурі
Узнікненне і літаратурная гісторыя першых зводах
Мінск, «Навука і тэхніка», 1969. 192 с. (АН БС( I’
Ін-т літаратуры імя Я. Купалы). 1000 экз. 49 к.
У гэтай працы на вялікім фактычным матэрыяле разглядаюцца
беларускія летапісы і Хронікі. Галоўная ўвага ўд.-.яляецца высвятленнк-
паходжання гэтых помнікаў. фарміравання асобных летапісных зводаў
і іх далейшай літаратурнай гісторыі.
7-2-2
78-69
8Бе.і 1
Рэдактар
доктар філалагічных навук Я. С. ЛУР'Е
УВОДЗІНЫ
Выдатнае месца сярод старажытных помнікаў пісьмен-
насці беларускага народа займаюць летапісы і хронікі.
Багатыя сваім зместам, своеасаблівыя па форме, яны
служаць для нас каштоўнай крыніцай пазнання даў-
няга мінулага Беларусі і Літвы—краін, якія многія
стагоддзі пражылі ў цесных эканамічных, палітычных і
культурных узаемаадносінах. Выкліканае да жыцця рэ-
альнымі патрабаваннямі рэчаіснасці сярэдневяковаіі
Беларусі летапісанне (хранаграфія) з’явілася вынікам
росту гістарычнай самасвядомасці і культуры нашых
продкаў.
Будучы помнікамі гістарыяграфіі і грамадска-палі-
тычнай думкі свайго часу, летапісы і хронікі складаюць
разам з тым цэлы этап у гісторыі беларускай старажыт-
най літаратуры. Лепшыя з іх—яркія ўзоры беларускан
літаратурнай мовы і беларускай свецкай прозы даўнян
пары. Акрамя таго, гэтыя помнікі — непасрэдныя сведкі
інтэнсіўнасці і плённасці культурных узаемасувязен бе-
ларускага народа з рускім, літоўскім, украінскім і поль-
скім народамі ў эпоху феадалізму. Усё гэта пераканаўча
сведчыць аб вялікім культурна-гістарычным значэнні
5
беларўскіх летапісаў і хронік і паказвае, наколькі важн
і неабходна іх г.іыбокае, усебаковае вывучэнне.
Летапісанне Беларусі мае шматвяковыя традыцьн
У сваім развіцці яно прайшло тры асноўныя этапы: за
раджэнне (XII—XIV стст.), росквіт (XV—XVI стст.) і за
няпад (XVII—XVIII стст.).
У першы перыяд, у эпоху феадальнай раздробленасці
летапісанне Беларусі, як і іншых усходнеславянскіх зя
мель, мела мясцовы характар, паколькі пад уплывам но
вых гістарычных умоў паступова перамог мясцовы пунк
погляду на гісторыю. Кругагляд летапісцаў XII -
XIV стст., як правіла, абмяжоўваўся інтарэсамі таго феа
дальнага цэнтра, які спрычыніўся да адкрыцця свайг<
ўласнага летапісання. Таму ў цэнтры ўвагі тагачасны:
летапісцаў былі пераважна падзеі, непасрэдна ці ўскосн;
звязаныя з гісторыяй пэўнага ўдзельнага княства. Так
выразна мясцовы характар маюць, напрыклад, Кіеўск
летапіс XII ст., Галіцка-Валынскі летапіс XIII ст., науга
родскія летапісы XIII—XIV стст., а таксама першыя лс
тапісныя помнікі, што ўзніклі на тэрыторыі Беларусі: По
лацкі летапіс XII ст. і Смаленскі летапіс XIV — пачаткх
XV ст. Усе яны створаны ў рэчышчы мастацкіх і моўны.'
традыцый літаратуры Кіеўскай Русі.
У XV ст. у сувязі з заняпадам удзельнай сістэмы
ўтварэннем на землях усходніх славян дзвюх магутны.'
дзяржаў — Вялікага княства Літоўскага і Вялікага кня
ства Маскоўскага — узнікаюць новыя палітычныя тэн
дэнцыі, а з імі і новыя гістарычныя канцэпцыі. Паную
чай становііша аб’яднаўчая ідэя, якая знайшла выра
жэнне, з аднаго боку, у агульнарускіх сваім характарам
маскоўскіх зводах 1408 (1409) і 1418 гг., а з другога — \
«Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх» і Смаленскім зво
дзе 1446 г., помніках беларуска-літоўскага летапісання
У беларуска-літоўскіх хроніках XVI ст. пераважаюці
ужо ідэі патрыятызму, дзяржаўнаіі і нацыянальнай неза-
лежнасці.
Беларуска-літоўскія летапісы як жанр развіваліся
спачатку, у XV ст. у цеснай сувязі з маскоўскім і наўга-
родскім летапісаннем і знаходзіліся пад моцным уплывам
літаратурпых традыцый старажытнарускага летапісання.
Аднак пасля, у XVI ст., яны адышлі ад агульнарускіх
узораў і набылі сваю ярка выражаную мастацкую адмет-
насць, стаўшы фактычна хронікамі — гістарычнымі апо-
весцямі («Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жа-
мойцкага», «Хроніка Быхаўца» і інш.).
Агульнадзяржаўнае беларуска-літоўскае летапісанне,
выкліканае да жыцця надзённымі патрэбамі часу, было
адлюстраваннем агульнай палітычнай гісторыі белару-
саў і літоўцаў XIV—XVI стст., іх сумеснай барацьбы за
нацыянальную і палітычную незалежнасць. Яно скончы-
ла сваё існаванне разам з канчатковай стратап у другой
палавіне XVI ст. гэтымі народамі дзяржаўнай самастой-
насці.
Заняпад арыгінальнага летапісання (хранаграфіі) на
Беларусі быў абумоўлены дзвюма галоўнымі прычынамі:
па-першае, надзвычай цяжкім сацыяльным, палітычным
і нацыянальным становішчам беларускага народа ў Рэчы
Паспалітай і звязаным з гэтым агульным заняпадам бе-
ларускай культуры ў другой палавіне XVII—XVIII ст.;
па-другое, трансфармацыяп самога летапіснага жанру.
Традыцыпныя віды сярэдневяковай гістарыяграфіі,
летапіс і хроніка, на працягу свайго доўгага бытавання
не маглі заставацца без змен. Помнікі, створаныя, ска-
жам, у XIV—XV стст., ужо не задавальнялі ўзросшыя ду-
хоўныя запатрабаванні грамадства XVII ст. Само жыццё
выклікала неабходныя змены не толькі ў змесце, але і ў
спосабе адлюстравання рэчаіснасці і ў форме гісторыка-
літаратурных твораў. Адбылася паступовая трансфарма-
6
7
цыя і дыферэнцыяцыя старых жанраў і замена іх нові
мі. Выцясненне традыцыйных жанрау (летапісау і хр<
нік) новымі гісГорыка-літаратурнымі жанрамі па сутн.
сці пачалося ў беларускай старажытнай літаратуры уж
ў другой палавіне XVI ст., калі з’явіліся «Хроніка
М. Стрыйкоўскага, першая гісторыя Літвы і Беларус
элементарна' крытычнага характару, а таксама «Дзён
нік» Ф. Еўлашэўскага і Баркулабаўскі летапіс — творь
гісторыка-мемуарнага жанру. Праўда, у XVIII ст. был
спробы аднавіць старую, летапісную форму апісанпя мі
нулага («Гісторыя горада Віцебска» М. Панцырнага
С. Аверкі і «Хроніка беларускага горада Магілёва.
А. і М. Трубніцкіх), але беспаспяхова.
Такі ў агульных рысах шлях прайшло беларускае ле
тапісанне ў сваім гістарычным развіцці. Гэты шлях пака
зальны ў шмат якіх адносінах. Ен сведчыць аб тым, шт
летапісанне Беларусі развівалася ў самай цеснай сувяз
з гісторыяй нашага народа і, магчыма, мацней за іншы
літаратурныя жанры выразіла галоўныя, вядучыя гра
мадска-палітычныя тэндэнцыі часу. Акрамя таго, жанрп
вая эвалюцыя летапісання Беларусі з’яўляецца наіі
больш тыповым прыкладам, свайго роду люстрам ма<
тацкай эвалюцыі ўсёй беларускай літаратуры XIV
XVIII стст. Вось чаму даследаванне беларускіх летапіса
і хронік мае прынцыповае значэнне як для лепшага разу
мення гістарычнага мінулага беларускага народа, так
для ўстанаўлення асноўных заканамернасцей развіцп
оеларускай старажытнай літаратуры.
Вывучэнне беларускага летапісання пачалося з публ
кацыі у 1823—1824 гг. Ігнатам Даніловічам, прафесарп
права Віленскага універсітэта, аднаго з летапісных сп
ПпДоН0НДЗенага^^ б*бліятэны Супрасльскага манастыр.
даследаваннем беларускіх летапісаў і хронік, пераважп
стст., запмаліся да рэвалюцыі шмат якія полі
скія, рускія і ўкраінскія вучоныя (I. Шараневіч, I. Ціха-
міраў, А. Прахаска, М. Грушэўскі, Я. Якубоўскі і інш ).
Аднак найбольш значны ўклад у іх вывучэнне ўнеслі
С. Смолька, А. Шахматаў і Ф. Сушыцкі. У апошні час,
што асабліва трэба падкрэсліць, да вывучэння гэтых
выдатных помнікаў культуры Беларусі і Літвы, нарэш-
це, падключыліся літоўскія і беларускія даследчыкі
(М. Ючас, М. Улашчык і інш.).
Такім чынам, даследаванне летапісання (хранагра-
фіі) Беларусі мае ўжо амаль паўтарастагадовую гісто-
рыю. За гэты час было выяўлена і апублікавана звыш
двух дзесяткаў спісаў беларускіх летапісаў і хронік XV—
XVIII стст., у асноўным вызначаны склад і крыніцы
асобных помнікаў, устаноўлены час і месца ўзнікнення
некаторых летапісных твораў, праведзена тэксталагічнае
супастаўленне большасці спісаў, зроблены першыя спро-
бы выявіць узаемасувязі летапісання Беларусі з летапі-
саннем і хранаграфіяй суседніх ёй славянскіх краін, рас-
пачата вывучэнне беларускіх летапісаў і хронік як пом-
нікаў літаратуры і г. д.
Тым не менш, нягледзячы на значныя дасягненні да-
рэвалюцыйнай навукі, беларускія летапісы і хронікі вы-
вучаны недастаткова. Многія важныя праблемы беларус-
кага летапісання ўсё яшчэ не вырашаны або нават не
ўзняты, прычым некаторыя з іх патрабуюць прынцыпова
новага падыходу да гэтых помнікаў. Грунтоўнай пера-
праверкі, сур’ёзнага ўдакладнення, а месцамі і карэн-
нага перагляду з новых метадалагічных пазіцый і сучас-
нага ўзроўню развіцця філалагічнан і гістарычнай наву-
кі патрабуюць таксама шмат якія палажэнні і вывады
папярэдніх даследчыкаў. Усё гэта і абумовіла неабход-
насць з’яўлення дадзенай працы.
Наша даследаванне прысвечана вывучэнню толькі ад-
наго гісторыка-літаратурнага жанру беларускан пісьмен-
9
8
насці — агульнадзяржаўнага летапісання XV—XVI стсі
г. зн. летапісання беларуска-літоўскага паводле свайію
зместу. Іменна агульнадзяржаўньгя летапісы і хронік
эпо.хі Вялікага княства Літоўскага — найбольш яркі і
важкі здабытак беларускага летапісання позняга Сярэд-
невякоўя як сваёй грамадска-палітычнай, так і гісторы
ка-культурнай значнасшо. Больш таго, найбольш ран
нія з гэтых твораў, летапісы першай палавіны XV ст..
фактычна з’яўляюцца таксама і першымі арыгінальнымі
помнікамі ўласна беларускай старажытнай літаратуры
Вывучэнне беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік
XV—XVI стст. як помнікаў літаратуры мае багата аспек-
таў даследавання. Аднак на сучасным этапе найбольш
важнан, першачарговай задачай з’яўляецца даследаван-
не паходжання асобных хронік, фарміравання летапіс-
ных зводаў, іх складу і крыніц, а таксама літаратурнай
гісторыі тэксту кожнага помніка. Без высвятлення гэтых
пытанняў немагчыма далейшае вывучэнне ўсяго бела-
рускага летапісання. Таму пераважна іх разгляду і пры-
свечана гэта праца.
Р а з д з е л I
ПЕРШЫ ЛЕТАПІСНЫ ЗВОД
Перш чым непасрэдна прыступіць да аналізу асобных
помнікаў беларускага леташсання XV—XVI стст., мы лі-
чым неабходным спачатку коратка спыніцца на адным
пытанні тэрміналагічнага характару.
Усе даследчыкі XIX — пачатку XX ст., за выключэн-
нем бадай аднаго М. Кастамарава, агульнадзяржаўныя
летапісы і хронікі Вялікага княства Літоўскага называлі,
як правіла, літоўскімі, літоўска-рускімі, заходнерускімі і
нават рускімі летапісамі. Такі погляд быў абумоўлены,
па-першае, памылковымі ўяўленнямі аб беларускім на-
родзе і яго гісторыі; па-другое, чыста палітычнымі пры-
чынамі. У той час, калі ўжыванне самой назвы «Бела-
русь» было афіцыйна забаронена, а масцітыя вучоныя
мужы з сур’ёзным выглядам спрачаліся, ці існуе асобнае
беларускае «племя», ці не, не магло быць і гаворкі ні пра
асобную гісторыю Беларусі, ні пра самастойную стара-
жытную літаратуру беларускага народа. Яна проста
аб’яўлялася абласной рускай.
Акрамя таго, вельмі жывучай была і гістарычная тра-
дыцыя. На працягу звыш чатырохсот гадоў, калі Бела-
русь уваходзіла ў склад Вялікага княства Літоўскага,
назва «Літва» настолькі стала замацавалася за беларус-
кімі землямі, асабліва заходнімі. што часта спараджала
11
і дасюль спараджае тэрміналагічную блытаніну. Адсю.т
узніклі такія недарэчныя геаграфічпыя назвы, як ,'Іі
тоўскае Палессе, Брэст-Літоўск і інш., такія недакла.і
ныя назвы помнікаў культуры, як Літоўскі статут, Лін>\
ская метрыка, літоўскія летапісы і інш. Вось чаму і Адам
Міцкевіч, сумуючы на чужыне па бацькоўскіх краях, і
Навагрудчыпе, усклікаў: «Ьіі'Х'о! Оісхугпо то]а!»
Толькі пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі, калі бела
рускі народ дамогся свайго міжнароднага прызнаппя яі
самастойная нацыя са сваім імем, мовап і тэрыторыяіі,
са сваёй уласнай гісторыяй і духоўнай культурап, спра
вядлівасць была адноўлена. Наш шматпакутны, гераіч
ны народ, нарэшце, атрымаў магчымасць вярнуць саб.
сваю ўласную культурную спадчыну мінулага. Толькі \
савецкі час летапісы і хронікі Вялікага княства Літоў
скага вучоныя справядліва сталі называць беларуска
літоўскімі.
Гэтыя помнікі — прадукт духоўнага генія беларуска
га і літоўскага народаў, іх высокай гістарычнай самасвя-
домасці, іх агульны культурны здабытак. У летапісах і
хроніках XV—XVI стст. адлюстравана багатае мінулаі
гэтых народаў за час іх сумеснага жыцця ў складзе ад-
ной дзяржавы, Вялікім княстве Літоўскім, гісторыя
якога — гэта таксама і гісторыя Беларусі. Не выпадковп
летапісы і хронікі Вялікага княства Літоўскага ў цэлым
з яўляюцца беларуска-літоўскімі і сваім зместам, і сваі-
мі галоўнымі тэндэнцыямі, хоць і створаны яны выключ-
на на беларускап мове і пераважна беларускімі пісьмен-
нікамі. Гаму будзе прынцыпова няправільным лічыць гэ-
тыя помшк, толькі літоўскімі або толькі беларускімі, не
ріпп^ы4^ Ж° П'>а тое’ што. 3УСІМ непрымальнай з’яўля-
сні япмяйЗВа ‘!3аходнеРУскія>>, ужыванне якой па сутна-
. адмауляе існаванне беларускага народа ў XV-
' \ стст. са сваёй адметнай культурай.
12
КЛАСІФІКАЦЫЯ ЛЕТАПІСНЫХ СПІСАЎ
Беларуска-літоўскія летапісы і хронікі захаваліся ў
шматлікіх спісах. Сёння вядомы 22 асобныя іх спісы:
Супрасльскі (1519г.), Слуцкі (пачатак XVIст.)Нікіфа-
раўскі (трэцяя чвэрць XV ст.), Акадэмічны (сярэдзіна
XVI ст.), Красінскага (сярэдзіна XVI ст.), Альшэўскі
(1550 г.), Археалагічнага таварыства (другая палавіна
XVI ст.), Румянцаўскі (канец XVII ст.), Патрыяршы А.
(другая палавіна XVII ст.), Патрыяршы Б. (другая па-
лавіна XVII ст.)2, Ціханравава (1636 г.), Познанскі
(апошняя чвэрць XVI ст.), Еўраінаўскі (канец XVII ст.),
Быхаўца (XVII ст.), «Огіцо ге^із» (пачатак XVI ст.), Ві-
ленскі (канец XV — пачатак XVI ст.), Дуброўскага (ся-
рэдзіна XVI ст.), ЦДАСА № 20/25 (пачатак XVIII ст.) 3,
Пагодзінскі (другая палавіна XVI ст.), БАН № 34.4.32
(XVII ст.) 4, Архангельскі (другая чвэрць XVI ст.) і
ЦДАСА № 365/815 (пачатак XVII ст.).
Захавалася таксама некалькі дробных летапісных
урыўкаў: «Предословпе о велнкпх князех лнтовскпх»5 —
скарочаны пераказ «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх»;
«Сказанне о велнком князе Вптофте»6, заснаванае на
тэксце вядомаіі «Пахвалы Вітаўту»; запіс пра князя Ві-
таўта ў кнізе слоў Ісаака Сірына, перапісанай у 1428 г. у
і Ранеіішая назва гэтага спіса (Увараўскі) чыстз выпадковая.
Паколькі ў XVI ст. ён належаў князям Слуцкім, лічым больш пра-
вільным называць яго Слуцкім.	. ,
2 Тэксты Патрыяршага А. і Патрыярш іга Б. сшсау — гэта дзвс
асобныя рэдакцыі адноіі і тоіі жа беларуска-літоускап хронікі і
змешчаны V адным рукапісу.	. .	. ,м
3 Цэнтралыіы дзяржаўны архіу старадаушх актау (Масква).
4 Бібліятэка Акадэміі навук СССР, бПеііінград).
5 Полное собранне русскнх летопіісен Т XVII. Западнорусскне
летопнсн. СПб, 1907, слупкі 605 —608.
6 ПСРЛ, т. XVII, сл 615—616.
13
Смаленску7; апавяданне пра караля Жыгімонта Аўгуста
і Барбару Радзівіл, надрукаванае А. Муханавым павод.н
спіса Радзівілаўскага архіва 8, і інш.
Большасць названых спісаў беларуска-лггоускіх лета
пісаў і хронік узнікла ў ХУ-ХУІІ стст. на тэрыторыі су
часнай Беларусі, частка (прычым менш значных спі
саў)— у Расіі і на Украіне. Характэрна, што не захавала-
ся ніводнага летапіснага спіса, перапісанага непасрэдна
ў этнаграфічнай Літве, калі не ўлічваць сталіцы княства
Вільні, агульнага палітычнага і культурнага цэнтра лі-
тоўцаў і беларусаў у мінулым, дзе хронікі не толькі
перапісваліся, але і ствараліся.
Хоць гэтыя помнікі былі ўжо добра вядомы польска-
му гісторыку XVI ст. Мацею Стрыйкоўскаму, аднак і\
сапраўднае навуковае адкрыццё належыць XIX ст. Пер-
шым быў адкрыты і апублікаваны летапіс Супрасльскага
спіса (1. Даніловіч, 1823—1824 гг.) 9. Затым на працягх
мінулага стагоддзя вучонаму свету сталі вядомы яшчэ
каля дзесяці розных спісаў. Усе знойдзеныя к пачатку
XX ст. спісы беларуска-літоўскіх літапісаў і хронік былі
надрукаваны або выкарыстаны для розначытанняў у
XVII томе ПСРЛ. Архангельскі спіс, адшуканы пазней,
быў упершыню апублікаваны Г. Бугаслаўскім І0, спісы
Ціханравава і ЦДАСА № 365/815 яшчэ не выдадзены
Намі свядома апускаецца тут так званы летапіс Аў-
рамкі, бо ён не толькі генетычна не звязаны з агулыіа-
дзяржаунымі беларуска-літоўскімі летапісамі, але і нао-
' ПСРЛ, т. XVII, сл. 417—420
Сборннк Муханова. СПб, 1866. стар 140—141.
різагга піікіт 'іегМш ні.'.|)0сг4,І<0 XV хміеко, рггег Ьегіпііеппейо
Іаіорівіес Ко^і оЬеутшасі пгя^ ‘°2|.елп,к. ^ІІепзкі». 1823, I. III,
«Огіеппік \УіІеп5кЫ.У|824?, П I п Ме5,0Га 1 1^60 рггесПіігасгбчл
10 Смоленская старніа. вып.'1, ч. 2, 1911, стар. 5-19.
14
гул не з'яўляецца помнікам беларускай старажытнай лі-
таратуры Як устанавіў яшчэ акад. А. А. Шахматаў, у
аснове зборніка. Аўрамкі ляжыць летапісная кампіля-
цыя, складзеная ў Пскове на аснове наўгародскіх кры-
ніц'2. Такім чынам, летапіс, перапісаны ў 1495 г. Аўрам-
кам у Смаленску, прадстаўляе сабою адзін са шматлікіх
рускіх летапісных зводаў, што шырока бытавалі ў XV—
XVI стст. на тэрыторыі Беларусі.
Вядомыя спісы беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік
вельмі неаднародныя паводле свайго складу. Нягледзя-
чы на агульнасць паходжання гэтых помнікаў, узаемнае
падабенства і блізкасць у асобных частках, шмат якія
іх спісы значна адрозніваюцца сваім зместам, колькасцю
і аб’ёмам звестак, характарам апісання асобных падзей
і нават рэдактарскай апрацоўкай тэксту. Тэксты лета-
пісаў і хронік некаторых спісаў заснаваны на зусім роз-
ных крыніцах. Адзіным агульным для ўсіх спісаў тэкстам
з'яўляецца фактычна толькі «Летапісец вялікіх князёў
літоўскіх», які складае нязначную частку летапіснага
тэксту большасці спісаў.
Неаднароднасць складу летапісаў розных спісаў была
даўно заўважана даследчыкамі. што натуральна вы-
клікала патрэбу ў спецыяльнай іх класіфікацыі. Яшчэ
1. Даніловіч гаварыў пра існаванне прынамсі трох асоб-
ных «літоўскіх» летапісаў: летапісу Супрасльскага спіса
і двух летапісаў, якімі карыстаўся М. Стрыйкоўскі
(адзін з іх — «Хроніка Быхаўца») |3. Як тры асобныя
11 В А Чамярыцкі. Беларускія летапісныя зводы і іх
рэдакцыі. «Весці Акадэміі навук БССР». серыя грамадскіх навук,
1967 № I. стар. 86—88.
і2 А А Шахматов. Неско.іько замсток о языке псковскн..
памятннков XIV-XV веков ЖМНП. ч. XXII, нюль, 1909, стар.
150-151.
13 II. Д а н н л о в н ч. О
ч. XXVIII, 1840, отд. II, стар.
лнтовскнх
70-114.
летопнсях. ЖМНІІ,
15
помнікі — зводы мясцовых хронік — разглядалі агулыін
дзяржаўныя летапісы Беларусі і Літвы I. Шараневіч
і Я. Якубоўскі -5 * *.	п	„
Побач з гэтам тэндэнцыяй у навукован літаратуры
пераважна рускай і ўкраінскай, прысвечанап беларуск.і
літоўскаму летапісанню XV—XVI стст., праяівілася і дру
гая тэндэнцыя, заснаваная на зусім іншым прынцыіп
класіфікацыі спісаў. Так, М. Кастамараў |6, а пасля
Б. Вахевіч 17 бачылі ў іх адзін помнік, адзін летапісны
звод, які захаваўся ў трох рэдакцыях. Падзел усіх вядо
мых спісаў нашых летапісаў на тры групы-рэдакцыі бы\
затым удакладнены і прыняты Ф. Сушыцкім, аўтарам
грунтоўнай манаграфіі пра беларуска-літоўскія летапі
сы і хронікі, атрымаўшы ў яго такі выгляд: кароткая
(старэйшая) рэдакцыя — спісы Супрасльскі, Увараўскі
(Слуцкі), Нікіфараўскі, Акадэмічны, Віленскі і Дуброў-
скага; складаная (пашыраная)—спісы Красінскага,
Румянцаўскі, Археалагічнага таварыства, Патрыяршы,
Ціханравава, Рачынскага (Познанскі) і Еўраінаўскі; поў-
ная — спіс Быхаўца -8.
Былі, праўда, і паасобныя прыватныя варыянты. Так
I. Ціхаміраў падзяляў беларуска-літоўскія летапісы на
14 I. 8 г а г а п і е XV і с г. 0 ІаІорізасЬ і кгопікасЬ гіізкісЬ XV і XVI
х\чекц а гхуіазгсга о Ьаіорізіе «хуеІікоЬо кпіагіхуа ІііохузкоЬо і го-
тодзкоЬо». Когргахх'у і зргахуогдапіа г розіесігегі ХУусігіаІіі Ьізіогу-
С2П°’ 1 ‘огоПсгпе^о Акадетіі 1іт_іе]§іпо5сі. Т. XV. № Кгакохуіе, 1882,
8. 8э 1—413.
„ .'V: ^кцЬо^зкі. 8|ц<іуа па<1 зіозііпкаті пагосіодаозсіочуеті
па Ьіі«’іе рггеб цпі? ЕпЬеІзкд. ХУагвгатоа. 1912.
„ Н- н- Кос.ТомаР°в. Лекцші по русской іісторнн. Ч 1
Нсточнпкн русскоп нсторіш. СПб, 1861 (1862), стар. 53-58
цевского музея.ХОдесса,3іа9П03ДНОРУССКаЯ ЛеТ0""СЬ "° СП"СКу РуМЯН’
як "ам’яткн
іб
два зводы кароткі і поўны |э, а М. Грушэўскі налічваў
нават чатыры іх рэдакцыі2С. Аднак пераважная боль-
шасць даследчыкаў у асноўным прытрымлівалася адна-
го з двух адзначаных івышэй тыпаў класіфікацыі. Пры-
чым найбольшае пашырэнне атрымаў падзел беларуска-
літоўскіх летапісаў і хронік на тры рэдакцыі. Гэты тып
класіфікацыі пануе ва ўсёй рускай, беларускай і ўкраін-
скай навуковай і навукова-папулярнай літаратуры па-
слярэвалюцыйнага часу.
На першы погляд можа паказацца, што існуюць не
два асобныя тыпы, а толькі два варыянты адной і той жа
класіфікацыі, паводле прынцыпаў якой усе спісы бела-
руска-літоўскіх летапісаў і хронік так ці інакш падзя-
ляюцца на тры групы. Але істотнае, прынцыповае ад-
розненне гэтых варыянтаў якраз у тым, што ў адным вы-
падку летапісны твор, прадстаўлены кожнай групай
спісаў, называецца зводам, г. зн. асобным помнікам, а ў
другім — толькі рэдакцыяй аднаго агульнага помніка.
Калі новая рэдакцыя — гэта этап у літаратурнай гі-
сторыі тэксту пэўнага твора, то новы помнік — гэта пэў-
ны этап у гісторыі цэлага жанру. Карацей кажучы, два
розныя тыпы класіфікацыі беларуска-літоўскіх летапі-
саў і хронік па сутнасці выяўляюць два розныя падыхо-
ды вучоных да гэтых помнікаў. I ад таго, прызнаем мы
існаванне толькі аднаго летапісу ці трох, па-рознаму па-
вінна будзе будавацца і сама гісторыя беларускага ле-
тапісання XV—XVI стст. Таму ўстанаўленне аб'ектыуна
правільнай класіфікацыі летапісных спісаў, якая цалкам
19 II. Т П X о м н р 0 в
мых лнтовскпх летопнсеіі.
О составе западнорусскнх, так называе-
ЖМНП. ч. СССХХХІУ, март, 1901, стар.
20 М. Грушевськнй. Історія
економічне, культурне, національне
1907, стар. 357, 360, заўвата 4.
2. В. А. ЧамярыцкІ	1'
Украінн — Русн. Т. VI. Жнте
XIV—XVII віків_. ^ўпів—Львів,
адпавядала б рэальнаму стану рэчау, мае у дадзсн
выпадку прынцыповае значэнне. Без папярэдняга вы,
шэння гэтай праблемы немагчыма даленшае вывучэі
беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік.
Новая рэдакцыя помніка, як правіла, узнікае ў г,
ніку свядомай, мэтанакіраванай перапрацоўкі яго тэкс
Гэта значыць, што тэксты розных спісаў адной і той л
рэдакцыі не павінны істотна адрознівацца адзін ад адн,
го ні стылістычна, ні па сэнсу, ні з фактычнага боку (
выключэннем хіба толькі чыста механічных пропусках
Параўнаем, наколькі адпавядаюць гэтым патрабаваі
ням спісы так званай пашыранай (складанай) рэдакш
беларуска-літоўскіх летапісаў. Возьмем для прыкла.
толькі два спісы: Красінскага 21 і Познанскі (Рачыі
скага).
У тэксце легендарнай гісторыі Літвы (ад Палемон
да Гедыміна) у абодвух названых спісах шмат дзе ш.
супадаюць (овядома зменены) імёны князёў: замес
Скірмонта Красінскага спіса ў Познанскім дзейніча
Эрдзівіл, замест Неманаса — Выкент, Гіруса — Жывіі
буд, Шварна — Скірмонт, Скіргайлы — Транята.
У летапіс Познанскага спіса ўключана таксама невя
лікая звестка пра князя Рагвалода-Васіля, сына полап
кага князя Гінвіла, у выніку чаго некалькі змянілася п
неалогія полацкіх князёў (у версіі аўтара легендарнаі
псторыі Літвы). Калі ў тэксце летапісу Красінскага сіп
са князь Глеб і князёўна Параскоўя — дзеці Гінвіла і>
у Познанскім спісе яны-яго ўнукі і дзеці Рагвалода.’
Дален, пасля пераліку сыноў Гедыміна, у летапіп
Красінскага спіса выклад гісторыі Вялікага княства Л
тоускага працягваецца звычайным парадкам, як і ў тэі-
'I “» «»". "»'
18
сце першага зводу. У летапісу ж Познанскага спіса не-
пасрэдна за гэтым пералікам чытаецца апавяданне пра
Біруту, якога няма ў спісе Красінскага. У апошнім няма
таксама і звесткі пра далучэпне Вітаўтам Смаленска да
Вялікага княства Літоўскага, якая чытаецца ў Познан-
скш спісе пад 1404 г. Акрамя таго, у гэтым спісе ў па-
раўнанні са спісам Красінскага дадаткова скарочана
«Пахвала Вітаўту» і адрэдагаваны некаторыя мясціны
летапіснага тэксту.
Нанбольш значна адрозніваюцца сваім складам на-
званыя спісы ў канцы тэксту. У летапісу Красінскага
спіса самая позняя звестка храналагічна адносіцца да
1517 г. (паведамленне пра смерць сястры караля Жыгі-
монта Казіміравіча). Прычым тут няма ніводнага паве-
дамлення пра падзеі другой палавіны XV ст. і змешчана
толькі некалькі кароткіх звестак пачатку XVI ст. Непа-
раўнальна больш шырока адлюстравана гісторыя Вялі-
кага княства Літоўскага другой палавіны XV — першай
палавіны XVI ст. у летапісу Познанскага спіса, дзе мы
знаходзім вялікую колькаснь звестак за адзначаны пе-
рыяд, запазычаных з розных крыніц. У апошняй звестцы
(апавяданні пра караля Жыгімонта Аўгуста і Барбару
Радзівіл) апісваюцца падзеі 1546—1548 гг. Гэты новы ў
параўнанні з летапісам Красінскага спіса матэрыял
складае ў Познанскім спісе каля адной пятай усяго
яго тэксту.
Больш таго, летапіс Красінскага спіса складаецца з
дзівюх асобных, самастонных частак, якія адпаведна на-
званы: «ЛЬтоппсець Велнкого князьства Лнтовского
н Жомонцьского» і «(3) кронннкн о велнкнх кня-
зех лнтовскых». У Познанскім спісе гэть'я часткі
арганічна аб'яднаны пад агульнай назван «ЛЬтопнсец
Велпкого князства Лнтовского н Жомонтского», але \
тэкст дадаткова ўведзены шматлікія падзагалоўкі, -
2'
19
V летапісу Красінскага спіса няма: «0 княжатн 11
іемоне н о трех сынах его», «О княжатн лнтовском Шін
тооозе сыне Утенусове», «О велнком князе Скнрымоін.
«О мужах латыгольскнх, як прышлн у Жомонть» і ।
Мы ўжо тут не спыняемся на больш дробных разы
джаннях як стылістычнага, так і сэнсавага парадку, я.
мі адрозніваюцца летапісы двух разгледжаных спіс.
хоць многія з гэтых разыходжанняў таксама выклікаі
зменамі пэўнага, свядомага характару.
Прыіведзеныя факты пераканаўча сведчаць, што ГЬ
нанскі спіс прадстаўляе сабою новы этап у літаратурн
гісторыі тэксту таго летапісу, які чытаецца ў спісе Кр
сінскага. Перад намі, несумненна, тэксты летапісу дзвк
розных рэдакцый.
Яшчэ больш здзіўляе тая акалічнасць, што да адш
і той жа кароткай рэдакцыі адносяцца Супрасльскі і В
ленскі спісы — два зусім розныя летапісныя помні
А між тым «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх» — тво;
які чытаецца ў Віленскім спісе,—узнік раней летапіснаі
зводу, што захаваўся ў Супрасльскім і блізкіх да яі
спісах, і складае ў апошнім толькі невялікую частку яі
тэксту.
Такім чынам, недасканаласць найбольш распаўсн
джанап схемы класіфікацыі спісаў беларуска-літоўск
летапісаў і хронік (падзел на тры рэдакцыі), яе неадп
веднасць фактычнаму стану рэчаў зусім відавочньг
Пры больш глыбокім знаёмстве са зместам і склада
кожнага спіса выяўляецца, што дакладна карыстанн
гэтан класіфікацыяй практычна немагчыма, таму што
некаторых летапісных рэдакцыях даволі лёгка вы.г.
тяпТм “е Т0ЛЬК' НпВЫЯ	але нават і новыя .т
помнікь Відаць, не выпадкова такі сур’ёзпы
даследчык беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік, яг
ушыцкі, олытаючыся, часамі называў адзін і тоіі ж
20
летапіс то асобным зводам, то асобнай рэдакцыяй, а спі-
сы адной і той жа рэдакцыі дадаткова падзяляў яшчэ
на лакальныя групы. Але ў яго не хапіла рашучасці
цалкам адмовіцца ад традыцыйнай схемы.
Недасканаласць сучаснай класіфікацыі выразна ві-
даць нават у саміх назвах рэдакцый беларуска-літоўскіх
летапісаў і хронік. Напрыклад, летапіс Красінскага, Ру-
мянцаўскага і Нознанскага спісаў называецца больш
поўнай, пашыранай рэдакцыяй у параўнанні з летапісам
тыпу Супрасльскага спіса, хоць у першым амаль цалкам
апушчаны рускі летапіс — асноўная частка тэксту ле-
тапісу Супрасльскага спіса. Гэты спіс кароткай рэдак-
цыі сваімі памерамі намнога пераўзыходзіць любы спіс
пашыранай рэдакцыі, г. зн. фактычна з’яўляецца больш
поўным. Часткі, запазычанай з рускіх летапісаў, няма
таксама і ў спісе поўнай рэдакцыі,—спісе Быхаўца.
Як бачым, назвы рэдакцый (кароткая, пашыраная і
поўная) няўдалыя. Ужыванне іх было б апраўдана толь-
кі ў тым выпадку, калі б у летапісу так званай карот-
кай рэдакцыі не было рускай часткі, апушчанай у на-
ступных рэдакцыях, паколькі колькасць мясцовага ары-
гінальнага матэрыялу ў нашых летапісах сапраўды
няспынна павялічваецца ад рэдакцыі да рэдакцыі. I ў
тым, што ў дадзенай класіфікацыі існаванне адной з най-
больш важных састаўных частак летапісу кароткаіі рэ-
дакцыі як бы не бярэцца пад увагу, яшчэ адзін сур’ёзны
яе недахоп.
Падзел беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік на
тры асобныя рэдакцыі быў фактычна першым вопытам
іх навуковай класіфікацыі, якая, несумненна, адыграла
станоўчую ролю ў вывучэнні гэтых помнікаў. Аднак на
сёння традыцыйная класіфікацыя ўжо безнадзейна ўста-
рэла: яна не адпавядае нашым ведам пра беларуска-
літоўскія летапісы і хронікі, сучаснаму ўзроўню развіцця
21
філалагічнай навукі. Занадта агульная, прыблізная гэ,
класіфікацыя не адлюстроўвае ўсен разнастаннасш
складанасці літаратурнай гісторыі тэксту кожнага л<
тапіснага помніка і перашкаджае больш дэталеван і д,і
кладнай дыферэнцыяцыі летапісных спісау. Не будз,
псрабольшаннем сказаць, што яна стрымлівае сёння д;>
лейшае вывучэнне беларуска-літоўскага летапісання
XV—XVI стст. Таму надышоў час рашуча ад яе адм<>
віцца.
Галоўны недахоп агульнапрынятай схемы класіфіка-
цыі ў тым, што яе аўтары і прыхільнікі зыходзяць аб<>
павінны зыходзіць з палажэння, быццам усе вядомы
спісы беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік—гэта адзіп
летапісны помнік, адзін звод, які захаваўся ў трох рэ-
дакцыях. Калі летапісны тэкст узнік на аснове аднаго
папярэдняга, то часамі бывае сапраўды цяжка адроз-
ніць, ці перад намі новы помнік, ці новая рэдакцыя ста-
рога. Калі ж новы тэкст узнікае на аснове некалькіх
асобных твораў, то такое творчае спалучэнне, як правіла,
дае новы помнік.
Вядомы тэкстолаг і знаўца старажытнай рускай лі
таратуры Д. Ліхачоў рэкамендуе ўлічваць для адроз-
нення новага помніка ад новай рэдакцыі старога на-
ступныя дзве акалічнасці: «Новы летапісны помнік
павінен або вельмі значна (больш значна, чым іншыя
літаратурныя жанры) перапрацаваць тэкст ранейшага
помніка, або ён павінен аб’яднаць і перапрацаваць не
калькі папярэдніх летапісных твораў»22.
Што ж такое пашыраная рэдакцыя нашых летапісаё
у параунанні з кароткай у святле гэтых крытэрыяў? Так
ваная кароткая рэдакцыя, прадстаўленая спісамі тыпу
ратурыД Х-ХуГіХввЧ м'.-л"°963,"Яста”а з52ТерНаЛе РУССК0Й л,|тс
29
Супрасльскага,—гэта летапісны звод, які ўзнік на аснове
перапрацоўкі і злучэння трох галоўных крыніц: агульна-
рускай, смаленскай і «Летапісца вялікіх князёў літоў-
скіх». У сваю чаргу кожная з гэтых састаўных частак
увабрала ў сябе па некалькі асобных твораў. Так, па-
водле вывадаў А. Шахматава, руская частка гэтага бе-
ларуска-літоўскага летапісу ўкладзена на аснове ма-
скоўскага мітрапалітавага зводу 1446 г., Наўгародска-
га 4-га і Сафійскага 1-га летапісаў 23. Далей у кароткім
зводзе змешчаны Смаленская хроніка, «Пахвала Вітаў-
ту» і кароткі смаленскі летапіс — творы смаленскага па-
ходжання. У складзе яго апошняй часткі, акрамя ўласна
«Летапісца вялікіх князёў літоўскіх», чытаецца яшчэ
аповесць пра Падолле — асобны гістарычны твор. Са-
мая позняя звестка летапісу кароткай рэдакцыі адносіц-
ца да 1446 г.
Летапіс жа пашыранай рэдакцыі адкрываецца зусім
новым творам — «Хронікай Вялікага княства Літоўска-
га і Жамойцкага», у якой перадаецца легендарная гі-
сторыя Літвы ад міфічнага князя Палемона да Гедымі-
на. Акрамя таго, у гэты летапіс дадаткова ўключана
вялікая колькасць звестак за другую палавіну XV —
першую палавіну XVI ст. (у апошняй з іх апавядаецца
пра падзеі 1548 г.). Увесь агульнарускі летапіс, за вы-
ключэннем некалькіх звестак, у спісах пашыранай рэ-
дакцыі апушчаны. 3 летапісу папярэдняй, кароткай рэ-
дакцыі запазычаны толькі арыгінальныя творы мясцова-
га паходжання: «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх»,
Смаленская хроніка з «Пахівалой Вітаўту» і некалькі
смаленскіх запісаў пра падзеі 30 — першай палавіны
40-х гадоў XV ст. Гэтыя творы былі значна перапраца-
ваны і больш цесна і арганічна, чым у летапісу карот-
23 А. А. ПІ а х м а т о в. Обозренне русскпх летопнсных сводов
XIV—XVI вв. М„ 1938, стар. 345.
23
кай рэдакцыі, аб’яднаны паміж сабою, а таксама
«Хронікай Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага
Акрамя таго, аўтар (ці аўтары) пашыранац рэдакці
правялі моўную, стылявую і сэнсавуіо апрацоўку тэксг
запазычанага з папярэдняга летапісу. Наступныя .н
тапісцы апусцілі таксама з летапісу кароткай рэдакцы
асобныя выразы і сказы, скарацілі цэлыя абзацы тэкстс
а іншыя месцы значна пашырылі.
Такім чынам, летапіс пашыранай рэдакцыі таксам
звод, але звод іншы, які ўзнік нс на аснове аднаго ранеіі
шага помніка, а на аснове перапрацоўкі і аб’яднання
адно цэлае рада асобных твораў, у тым ліку і зусім но
вых. У большасці спісаў другога зводу (Альшэўскім
Румянцаўскім і інш.) но.вы матэрыял складае каля пала
віны ўсяго тэксту, а ў такіх спісах, як Познанскі і Еў
раінаўскі,— амаль дзве трэція яго агульнага аб’ёму
I калі да гэтага дадаць яшчэ, што зводы, прадстаўлены
кароткай і пашыранай рэдакцыямі, узніклі ў розны час
і ў розных месцах, створаны рознымі аўтарамі і з роз
нымі ідэйна-палітычнымі мэтамі і да таго ж істотна ад-
розніваюцца паміж сабою характарам выкладання па
дзей (першы звод — у аснове сваёй летапіс, другі
хроніка), то стане відавочным, што перад намі два асоб-
ныя летапісныя помнікі. I кожны з іх—пэўны этап у п
сгорыі развіцця ўсяго летапіснага жанру на Беларусі
і у Літве.
3 двума папярэднімі летапіснымі зводамі генетычн
звязана і «Хроніка Быхаўца» — адзіны прадстаўнік таг,
званан поўнан рэдакцыі. Як паказваюць склад і харак
тар выкарыстання крыніц у «Хроніцы Быхаўца», у ц
лым гэты твор —таксама асобпы летапісны звод, ноны
гісгорыка-літаратурны помнік.
насшНтт',ЦЬппІлК званыя тры рэдакцыі — гэта па суі-
насці тры асобныя летапісныя зводы, прадстаўлены
24
трыма рознымі групамі спісаў. Аднак агульная коть-
касць летапісных помнікаў, што чытаіоцца ва ўсіх вядо-
мых сёння спісах агульнадзяржаўных беларуска-літоу-
скіх летапісаў і_ хронік, не адпавядае дакладна 'коль-
касці традыцыйных рэдакцыіі. Справа ў тым, што ў
складзе кароткай рэдакцыі вылучаецца яшчэ адна чац-
вёртая група спісаў (Віленскі, Дуброўскага, Пагод’зінскі
і інш.), якая прадстаўляе сабою помнік, што ні сваім па-
ходжаннем, ні складам, ні характарам не тоесны нівод-
наму з трох беларуска-літоўскіх летапісных зводаў.
«Д-Ьтопнсець велнкых князен лнтовскых», як называецца
гэты твор у Супрасльскім і Акадэмічным спісах, узнік
незалежна ад першага зводу і ранен за яго, а пасля
ўвайшоў у склад апошняга як яго састаўная частка. Зра-
зумёла, што «Летапісец» — таксама асобны помнік.
Гэта і пацвярджаюць яго спісы —сведкі незалежнага
ад іншых беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік, сама-
стойнага яго бытавання.
Такім чынам, у залежнасці ад сваііго складу, зместу
і апрацоўкі летапіснага тэксту ўсе вядомыя спісы бела-
руска-літоўскіх летапісаў і хронік падзяляюцца на ча-
тыры групы: «Летапісе'ц вялікіх князёў літоўскіх» —
«Огіцо гееів»24, Віленскі, Дуброўскага, ЦДАСА№-0/-о,
Пагодзінскі і БАН № 34.4.32; першы звод - Нікіфарау-
скі, Акадэмічны, Супрасльскі і Слуцкі; друп	ЧР'ў-
скага, Патрыяршы А.. Альшэўскі. Археалагічнаіа та^
рыства, Румянцаўскі, Патрыяршы Ц  Р> •
Познанскі І Еўраінаўскі; трэш -,.еп,с ^“^астойны
пове кожнай з гэтых груп сп.сау ляжыць самасто.шь
а «Огі^о ге^із»— лацінскі
ў аснову «Летапісца вялікіх
турная гісторыя тэксту якога
ГЛГХЛан-'а — —
ДПОІІІН ім.
25
летапісны помнік, што дадаткова пацвярджаецца яш
наяўнасцю ў іх сваіх асобных рэдакцын .
У прапанаваную класіфікацыю не укладваюіша ю.
кі два спісы, Архангельскі і ЦДАСА № 365/815, якія ц
трабуюць спецыяльнага даследавання. Летапіс гэ'іі.і
спісаў, відаць, будзе больш правільным лічыць асобні,
помнікам рускага паходжання, нягледзячы нават на п
што адной з асноўных крыніц яму паслужыў першы ।
ларуска-літоўскі звод новай рэдакцыі.
Неабходна таксама адзначыць, што не ўсе летап
ныя помнікі Беларусі і Літвы XV—XVI стст. маюць св
сталыя назвы. Толькі назвы самай першай беларускп
літоўскан хронікі («Летапісец вялікіх князёў літоўскі.х
і трэцяга летапіснага зводу («Хроніка Быхаўца») даво.
даўно ўсталяваліся ў навуцы і іх можна лічыць агулыі
прынятымі. Другі летапісны звод часцей за ўсё назы
ваецца «Летапісцам Вялікага княства Літоўскага
Жамойцкага» ў адпаведнасці з загалоўкам аднагоз наі
больш поўных яго спісаў, Познанскага, дзе чытаецн.
«Льтоппсец Велнкого князства Лнтовского н Жомон і
.ского». Аднак у некаторых іншых спісах гэты «Летапі
сец» называецца «Хронікай»: «ХУіеІкіе^о кзі^віхуа Бі(е\\
зкіе^о і Хтосізкіе^о кгопіка» (Альшэўскі спіс), «3 кроіі
Н1‘к“ 6 Велнкаго княжства Лнтовского п Жомонтскаго
(Румянцаускі спіс). Ад «кронікі», пэўна, па.ходзіш.
«Лныга Велнкого княжства Лнтовскаго н Жемонцкаго
(Еураінаускі спіс).
ля ± яН"ЛЯД’ СЛ0Ва <<хРоніка» Ў назве другога б<
шаРпачіткпп?СКаГа зводу бш,ьш апраўдана і больш пер-
шапачатковае, чым «летапісец». Гэтьі помнік быў скл.і
радакцыі, стар. 86^-?94 Ц К' Беларускія летапісныя зводы і
" У рукапісу памылкова: «Закронннкн...»
26
дзены з двух асобпьіх творау; «Хронікі Вялікага княства
Літоускага і Жамонцкага» (легендарнай гісторыі Літ
вь1) , «Летатсца вялшх князёў літоўскіх», запазычана'
га з папярэдняга летапіснага зводу. Паколькі тэксТдру-
гога зводу адкрывауся «Хронікай...», а не «Летапіс
цам...», то яе назва аўтаматычна пераншла затым і на
ўвесь звод (Альшэускі, Румянцаўскі спісы) Ате адзін
з перапісчыкаў, свядома ці несвядома, пераблытаў пер-
шыя словы у назвах гэтых дзвюх састаўных частак па-
даўшы спачатку назву «Летапісец Вялікага княства Лі-
тоўскага і Жамойцкага», а пасля — «Хроніка вялікіх
князёў літоўскіх» (гл. спіс Красінскага). Так узнік новы
варыянт назвы другога зводу (Познанскі спіс)
Назва «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жа-
мойцкага» ўяўляецца нам больш прымальнай яшчэ і
таму, што яна цалкам адпавядае жанравай прыродзе
другога беларуска-літоўскага зводу і не выклікае тэрмі-
налагічнай блытаніны: традыцыйную назву «Летапісец»
носіць адзін пэўны помнік нашага летапісання, іменна
«Летапісец вялікіх князёў літоўскіх». Што ж датычыцца
першага зводу, то ён мае ўсе падставы называцца пер-
шым беларуска-літоўскім летапісам27.
Думаецца, што прапанаваная класіфікацыя, якая
ўзнікла ў выніку спецыялыіага вывучэння летапісных
тэкстаў і сінтэзу накопленага папярэднімі даследчыкамі
вопыту, з’яўляецца больш дасканалай, чым агульнапры-
нятая сёння: яна знімае шмат якія недарэчнасці існ>ю
чай класіфікацыі і лепей улічвае літаратурную псторыю
» У «Гісторыі беларускаіі дакастрычшцкан літарапр
Мінск, 1968) тры беларускалітоускія 1с,а"к ІЫГ" а‘“ ц| лета-
намі адпаведна Беларускім 1, Беларускім *г ка6 па
пісамі. Гэтыя назвы ўведзены галоуным ч Новага д.тя «п>
легчыць успрыняцце беларускім чытачом >
матэрыялу.
27
бсларуска-літоўскіх летапісаў і хронік. Акрамя таго, я
пае' магчымасць болып дакладна вылучаць асобныя р
дакцыі гэтых помнікаў, што будзе садзейнічаць бо.п
глыбокаму іх вывучэпню.
НЛРОТКЛЯ ХЛРАКТЛРЫСТЫКА СПІСЛЎ
ПЕРШЛГЛ ЗВОДУ
Першы бсларуска-літоўскі летапіс, які складаеццп
трох асноўных частак, кароткаіі выбаркі з рускіх леташ
саў, смаленскай крыніцы і «Летапісца нялікіх князі
літоўскіх», захаваўся ў чатырох спісах: Нікіфараўскім
Акадэмічным, Супрасльскім і Слуцкім. Усе гэтыя спісі
дэфектныя: у Слуцкім і Нікіфараўскім пяма пі пачатку
пі канца, згублена таксама большая частка тэксту Ака-
дэмічнага спіса. Толькі ў Супрасльскім спісе першы
звод захаваўся амаль нс пашкоджапы часам.
Супрасльскі спіс у параўнанні з іпшымі найболыл
поўны; у ім, за выключэннем пропуску асобных звестак
(за 985, 986, 990, 1329, 1330 гг., частка апавядання 1237 і
і інш.), прадстаўлены ўсе састаўныя часткі першага бс-
ларуска-літоўскага лстапісу. У той жа час у Нікіфараў
скім спісс апушчан рад звестак за другую палавінх
ХІН~ХІУ ст' ' 3УС'М няма «Летапісца вялікіх князёЎ
літоўскіх». Шмат звестак (асабліва пачатку XV ст.) пі
хапас і ў Слуцкім спісе, у якім да таго ж значна скаро-
чаны пачатак першага зводу: выклад гісторыі Кіеўскап
Русі пачынаецца ў гэтым спісе ііе з 854 (6362) г„ як \
,гу,п'’а,сльскім’ а 3 час°У Уладзіміра Святаславіча, ’з 97<>
(о4/о) Г. 28
У беларускім летапісаіші XV ст.
«стварэніві свету», якое адрозпіваецца
джэііня Хрыста» па 5508 г.
летазлічэппе пядзецца а і
ад лстазлічэціія «ад пар.і
28
Названыя спісы не тоесныя і папалк
састаўмых частак летапісу. у Супраслье^ Р:!‘«яшчэіпія
ныМ спісах звод адкрывае выбарка 3	‘ Лка-ьміч-
пасля якой змешчана некалькі твора® г Х летап,саў.
ходжання і «Летапісец вялікіх князёё ’"ле!Іскага па-
сведчыііь вядомая частка рукапісу у УТЛ °уск'х>' Як
пасці размешчаны матэрыял і ў Нікі.ь ‘ паслядоў.
Сваёй яркавыражанай індывідуа*араускім с"ісе
ца Слуцкі спіс. Ен адкрываецц., . і/./а,, '‘ “,''’ іу''ас11-
князёў літоускіх», пасля якога змешчант ВЯЛІКІХ
звестак (за 1395-1418 гг.), заіым - аі'іове'сін п,,РУпІХ
долле (ёю заканчваецца першы бе.-,арч,	’р/
У Супрасльскім спісе), далей чытаецц,, смал.нская , ‘
„іца, і толькі у канцы змешчана выбарка , пус к '
тапісаў, дадаткова скарочаная.
Парадак размяшчэння састаўных частак першага бе-
ларуска-літоўскага летапісу ў Слуцкім спісе ўяўляецца
нам другасным у адносінах да таго, які мы маем у Су-
прасльскім спісе. Такое размяшчэнне з’яўляецца 'менш
натуральным і арганічным, больш штучным’, а значыць,
і больш познім. Усё гэта настолькі відавочна, што, ду-
маецца, не патрабуе спецыяльных доказаў. Таму ўслед
за С. Смолькам 29 і А. Шахматавым 30 мы лічым парадак
размяшчэння асобных частак першага зводу, пададзены
ў Супрасльскім спісе, больш раннім, больш блізкім да
пратографа, чым у Слуцкім спісе. Такім чынам, Су-
прасльскі спіс і сваёй паўнатою і парадкам размяшчэння
састаўных частак з’яўляецца найбольш дакладным ал-
।	,.5- 5 пі о I к а. Ыа)сіам'піе)5ге ропіпікі <Ігі<т•,ч- г -і« .і гн-
І,.шгІСм? рргЬібг кгуіусгпу Раіпіуіпік Ак.тііст ! . 'іт !
кппЛіоп У'*г,П*У: ПІОІОрІсгПу і ІІІЧІОГЧ./ІЮ І||п/ь' I \ к<
XIV А.Л- Шахматов. Обозреіше р\сскп.\ .існ.нн
Л|'-лу| ов., стар 329-330.
29
га
2)
біткам агульнага пратографа, а таму яго тр,Г,;і
Гнайбольш тыповым сярод іншых спісау першаг.,
пуска-літоўскага летапісу.
15 дле ці можна прызнаць Супрасльскі спіс самы
кім да арыгіналу першага беларуска-літоўскага
су самым старажытным і сваім тэкстам? Адка ,
пытанне не складаў бы праблемы, калі б нам <>ы\
мы аўтарскі арыгінал складальніка разглядаема
ду. Паколькі ж арыгінал не захаваўся, нам дав.,
супастаўляць тэкст вядомых спісаў з тымі рускімі ,
пісамі, у якіх непасрэдна ці ўскосна адбілася к;
блізкая да рускан крыніцы першага беларуска-.н
летапісу.
Тэкст агульнарускай часткі пратографа Супрас
спіса, як устанавіў А. Шахматаў31,
Наўгародскага 4-га (звесткі да 1309 г.
Сімяонаўскага, Ніканаўскага і часткова
скага (з 1310 да 1388 г.); 3) Сафійскага 1-га
1418 г.) 32 і 4) Ніканаўскага (з 1419 да 1446 г.)
саў. Супастаўленне тэксту першага беларуска-.іі і тг
га летапісу паводле ўсіх вядомых спісаў з адпаве ,
мясцінамі названых рускіх летапісаў дае вельмі на
для нас розначытанні, класіфікацыя і аналіз які.\
ляюць даволі дакладна вызначыць месца кожнаіа .
у адносінах да тэксту агульнага пратографа.
»азіРанні ,паказваюць, што запазычаная часік.
тяпігяй ‘ФаРаЎскага спіса больш блізкая да рускі
Ў' ым тэкст Супрасльскага і Слуцкага спв :
XIV-ХУ.АОВШ^ПМв- Обозреіше русскнх летоппспы.х
32 Кчп' Р ' Й 1	550-'ІОО.
С1У "4>віапі "^іа^а лЬлЖЫМ‘ ™ Фактычна супвдзс.....
чынаевда „е са 3|₽>™ |38О3)Скага ™таП‘сУ з Сафіііскім I
30
блізкі д4І
уключна),
Васкрасві
(з 1383 д;.
га
Наўгародскі 4-ы летапіс
(Н.-4) і Нікіфараўскі спіс
6488 г. «нам нх не переборо-
тн»
«Стрнбога»
6496 г. «от востока»
6745 г. «князя Володнмеря
Юрьевнча взяша в полон»
(Н.-4), «князя Владнмера
Юрьевнча яша» (Нік.)
6746 г. «княже, обошлн нас
около»
«до Шереньскаго лВса»
«мужество н ум в нем жн-
вяше»
6747 г. «н ведоша н в Глу-
хов»
6748 г. «услышааше шіом
страшен» (Н.-4), «услыша
шум страшны» (Нік.)
«слышавшю ему о Даннліэ»
Супрасльскі і Слуцкі
спісы
«нам нх не перебнтн»
«Днсьтрнб(ог)а» (Супр.)
«Днсотнрьбога» (Сл.)
«на востоце» (Супр.)
«на устоце» (Сл.)
«князя Юря Володіімнро-
внча яша»
«княже, больше нас окол»
«до Шарского ліьса»
«мужество в нем жнвя-
ше»33
«н ведоша н к глухом»34
«услышавшнм страшны»
«н слышавшн о Даннле»35
Мы павінны былі абмежавацца тут супастаўленнем
толькі часткі рускага летапісу да 1240 г. уключна ў скла-
33 Розначытаппі звестак 6746 г. падаюцца толькі паводле С\п
расльскага спіса, бо ў Слуцкім тут пропуск.
31 У беларускіх спіса.х пад 6746 г.
35 ПСРЛ, т. IV. ч. I. Новгородская четвертая летоппсь. вші. і.
Пг.. 1915. Тэкст Нікіфараўскага спіса падаешіа паводле рукавку
(БАН, №45.11.16), астатніх спісаў першага зводу паводле друк
ванага выдання (ПСРЛ, т. XVII).
31
всем»
(С.-І.
дзенашага зводу, бо Слуцкі спіс наступны.х зве, . і „ іГппостеня города
1241—1394 гг.) не захаваў. Але і змешчаныя н,	г- 1
яскрава сведчаць, што Нікіфараўскі спіс бліл іы|.ДереВ'Ьх»
тэкстам да Наўгародскага 4-га летапісу, чым <	'!‘| (;|<І6 г. «Нзяслава в ГІ і. о і-
скі і Слуцкі. Гэта яго падабенства добра відац !І'Е>	"
звестках за IX і X стст., якіх няма ў Слуцкім	г- «Костентнну Ва-
Лмаль заўсёды, дзе Супрасльскі спіс разыхо-і цц, Г-пьевіічю»
танні тых ці іншых мясцін з Наўгародскім 4-м	:!!'г «на землю Разань-
сам, Нікіфараускі спіс паўтарае тэкст апошнш .,	.	(Ак .) 40 «на Рязап-
з тым здзіуляючая ўзгодненасць асобных чы, '''Е ю землю» (Сім.) 41
Супрасльскім і Слуцкім спісах дае магчымасш	'	п •• с
аб якойсьці аўтаномнай іх сувязі паміж ( і'г„ «іі, 690э г. «князь Васплнп Смо-
пацвярджаецца і параўнаннем пропускаў асобі ,'	’е“ьскь'">> (С ''’ Н,К')
стак і выразаў у абодвух спісах	/6906 г. «н на том на
Супастаўленне ўсіх вядомых спісаў пепш,,	,С І’ Нік ’ Сл')
руска-літоуекага зводу паміж сабою і з пускі\,	Р®1-’ г- «прнгороды»
еам. дае магчымасць таксама выявіць у ад ' Нік.) «
сау свае індывідуалыіыя чытямні У	 яяпод 
У Сулраельекін і ааймааш у Нікі’фапаУегы" ,.........'
Рускія і беларускія спісы
6Н5 г. «повоева около
да»
«У святого
С.-І)38 «у
(Нік.) У
«С царевым
«у Коростеня города во
дверех» 38
«Святослава в Полоцку»
«Костентііну
чю» 39
«на землю Рускую»
Нвановн-
«...Московскын»
«н потом на всем»
«трн городы»
чытаннямі ’вызначаецца і Слуцкі
Супрасльскі спіс
гра-
«повоева окол грады
Мамы»
святого
(Н.-4,
папы»
«у старшего папы
мужем»
«с церквп мужем»
“ Наўгародскі 4-ы і і
Звесткі 6415 г V л
а.Рты^е, датаваным
Сваімі адметнымі
спіс. Напрыклад, у ім падаецца: «в Черньш град» замест
«Печернші» (звесткі 6745 г.), як чытаецца ў рускіх ле-
тапісах і іншых беларускіх спіса.х; «побіі трн коробліі»—
•погубн», «бега тын в город» — «б1ь Батын у ™Рода(>.’
«взя богатырскую землю» — «Болгарскую» (6748 г.),
«князь Феодор Патрпкеевнч Волоскіш»— «Волыньскнп»
(6906 г.); «Дмнтрня, Даннля» — хоць правільна «Дмп
трня да Йлью» (6926 г.) і інш.
“ У беларускім зводзе пад 642І г.
’ Звестак гэтага года, якія чытаюцца ў бе.іарускі.
РУекіх легапісах пяма.
Акадзмічны спіс першага зводу.
Сімяішаўскі летапіс (ПСРЛ, т. .XVIII СПб. 1 1,1 цыдап-
нях ііг"І?і"1'к' летапіс выкарыстоўваецна папІ па । л 192.І;
Іігіні ’ т Софнйская первая летоппсь. Вь •
’ 1 т- V. Псковскне п софнГіскне летоппсн. СІ
11 л Чамярмцкі	33
Сафіііскі
32
1-ы летапісы.
спісах чытаюдца ў леілпіспы’
Няцяжка заўважыць. што большасць індыві!. I
чытанняў Супрасльскага і Слункага спісау
,,ЫЯ памылкі. якія ўзніКЛі ад розных прычын.
найчасцей у выніку звычаннап няуважлівасц, ,
каў гэты.х спісаў. Такіх памылковых чытанняу
раўскі спіс амаль зусім не мае, і гэта перакан
чыць аб тым, што ён больш дакладна, чым іцн,
першага беларуска-літоўскага летапісу, адлі,,.
тэкст агульнага пратографа.
Нашы вывады былі дагэтуль заснавапы ,,.
на аналізе розначытанняў рускаіі часткі псрш.
руска-літоўскага летапісу. Аднак супастаўлснш
і смаленскай крыніцы гэтага зводу, паводле \с,
як і трэба было чакаць, дадаткова падмацоўв.,
рэдне выказаныя думкі. Параўнаем толькі адну
гэтай крыніцы, так званую Смаленскую хроніі \
змешчана ў першым беларуска-літоўскім летапі.
6939 (1430) г.
Нікіфараўскі і Акадэмічны
спісы
Супрасльскі і С.іуцкі
спісы
«на память святого апосто-
ла Якова»
«прндоша в свою землю к
Борнсову»
«распустн снлу свою русь-
кую»
«прнде на Руськую землю
ндоша к Мстнславлю н ста-
ша под Мстнславлем»
Розначытанні, якія выяў.'
тэксту Смаленскай хронікі ва
«на паметь святого ‘<і
ва»
«прндоша ко Борш' іс
«роспустн вон свон»
«прнде на Лнтовск\",
лю н сташа под Мстш.
лем»
яюцца пры супастаў.’н
ўсіх вядомых спіса.х, । ;
34
наго боку, пацвярджаюць наша папярэдняе меркаванне
аб лакальнай блізкасці Супрасльскага і Слуцкага спісаў
паміж сабою, а з другога — даюць матэрыял для нека-
торых новых вывадаў. Назіранні паказваюць, што тыя
чытанні, якімі Нікіфараўскі спіс адрозніваецца ад Су-
прасльскага і Слуцкага спісаў, збліжаюць яго з Акадэ-
мічным спісам. Такія ж вынікі дае і параўнанне той не-
вялікай часткі агулыіарускага летапісу, што захавалася
ў Акадэмічным спісе, з адпаведнымі мясцінамі Нікіфа-
раўскага спіса. Карацей кажучы, Акадэмічны спіс сваім
тэкстам бліжэй да Нікіфараўскага, чым да Супрасль-
скага і Слуцкага. Наогул жа спісы першага беларуска-
літоўскага летапісу аддаляюцца ад тэксту агульнага
пратографа ў наступнай паслядоўнасці: Нікіфараўскі —
Акадэмічны — Супрасльскі — Слуцкі.
Важныя ўдакладненні да атрыманых намі назіранняў
дае тэксталагічнае супастаўленне «Летапісца вялікіх
князёў літоўскіх» паводле ўсіх вядомых спісаў. Праўда,
ні ў адным спісе тэкст гэтага помніка не захаваўся цал-
кам. Гэта тлумачыцца тым, што ва ўсіх спісах разгля-
даемага летапісу «Летапісец» заўсёды займаў месца або
ў канцы зводу, або ў яго пачатку. Паколькі ж фізічнаму
зношванню хутчэй за ўсё падлягалі першыя і апошнія
старонкі рукапісаў, то іменна тэкст «Летапісца» і ака-
заўся з цягам часу сапсаваным у большасці спісаў. Так,
у Слуцкім спісе няма пачатку «Летапісца», у Акадэміч-
ным няма яго заключнай часткі, а ў Нікіфараўскім гэты
твор не захаваўся зусім. Нават у найбольш поўным
Супрасльскім спісе «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх»
мае два значныя пропускі. У адным месцы прапушчаны
апісанне паходу Януша Мазавецкага на гарады Ьера-
сцейскай зямлі, а таксама паведамленні пра злучэнне
войск Кейстута і Вітаўта пад Коўна і аблоіу імі Ірок
(ад слоў «п прнязнп цестя своего» і да «первое немцн
з*
35
обонм непрнятелн былн: н «Нязю велнкому Ке< ,
угі очна) Ч У канцы «Летапісца» у Супрасльскі
няма звестак пра сустрэчу князёўны Соф і Вітау
Маскве пра атрыманне Вітаутам віленскага ш
ск'ага с’тала і пра яго барацьбу з Карыбутам і (
гаіілам (ад слоў «н стретпша велнкую княжну (
і ўключна да слоў «Внтовт возма град Вптебск ц
па'кы к Внлнн. Тое ж знмы...»)".
Дэфекінасць тэксту «Летапісца» ў большасці .
першага беларускага зводу ў яконсьці меры камш-і ,,
ца тым. што гэты помнік часткова захаваўся і ў іі..
ры.х іншых рукапіса.х. Асабліва каштоўны Віленскі
«Огі^о ге^із».
Параўнанне ўсіх найбольш важных спісаў «.'1.
ца» дае магчымасць узнавіць самы поўны тэкст, м
мальна блізкі да ар.хетыпу, а таксама выявіць хар
ныя, індывідуальныя асаблівасці кожнага са .,
Прычым даныя гэтага супастаўлення ў асноўны-
падаюць з вывадамі, атрыманымі ў выніку аналі і\
начытанняў першых дзвюх частак нашага летапісу.
Акадэмічны і Віленскі спісы
«...а тон жоншЬ оставнтн бы
в нен, в которых поргбх выіі-
деть вон, іі пак его научііть.
Іі он наряднвся...»
«Сына же его, князя Юрья,
князь велнкпіі Скнргаііло
обрЬтеся у трупех45 много
Супрасльскі і Слуцкі спкк
«...а том жонц-Ь остатн ы
в него. П он нареднвся
Акрамя выдзеленых с.як
астатняя частка тэксту
тут прапушчана
” ПСРЛ, Т. XVII, сл. 75, 145—146, 195—196
.5 5 » жа’ сл' 80’ 93—94, 201—203
У Акадэмічным спісе тут памылка: «у Троцех»,
36
ранена, толко жнва суіца, н
взя его н нача его лЬчнтн
многнмн лЬкарствы н главу
ему пострнже ран радн, за-
не много раненьн, очаявся
бе жнвота».
Вітаўт «сьвЬт сотворн со
многнмн князьмн іі бояры к
Ліітовскоіі земліі»
«...князя Васіілья Костянтн-
новнча»
«Тогда же н-Ьмцн убнша
князя Коргачла»
«...нх же срама радн не пн-
сахом»
«...лнтовскнмн»
«...Глеба Костентнновнча»
«...Скнрнганла»
«...нх же скаредно не пн-
сахом» (Супр.); «...нж
грозы радн не пнсахом»
(Сл.) ”
Пададзеныя прыклады яшчэ раз сведчаць аб блізкай
узаемасувязі Супрасльскага і Слуцкага спісаў. Разам з
тым гэта параўнанне ўказвае на цесную сувязь тэксту
«Летапісца» ў Акадэмічным і Віленскім спісах. Аналіз
усіх розначытанняў паказвае, што ў названых спіса.х за-
хаваўся ў цэлым больш блізкі да арыгіналу тэкст гэтага
помніка, чым у Супрасльскім і Слуцкім спісах.
Даныя тэксталагічнага супастаўлення першага бела-
руска-літоўскага летапісу паводле ўсіх вядомых спісаў
даюць магчымасць сцвярджаць таксама. што нанбольш
сапсаваны тэкст першага зводу захаваўся ў Супрасль-
скім спісе. Мы гаворым іменна сапсаваны, бо пераваж-
46 У Віленскім: «паны».
47 У левым слупку тэкст падаецца
У правым — паводле Супрасльскага.
паводле Акадэмічпага спіса.
37
ная большасць індывідуальных чытанняў гэтага . I
свсдкі якраз не свядомай апрацоўкі тэксту пер.
кам, а яго элементарнай няўважлівасці, або і пр<>.	।
вуцтва. Можна зразумець яго спробы перакласц I
торыя кніжныя словы на родную мову. Аднак ка.
перапісчык замест «непрпятелп поляне» івывеў  ц
нялн поляне», замест «прндоша ко Меньску»
ша ко Смоленску», князя Міхаіла Вяземскага ,’|
перарабіў на Валовіча (Смаленская хроніка).
«Турецкші царь» прачытаў як «ту рускы царь» (• 1;
ла Вітаўту»), замест «местпчп внленьскііп» па.і.і-,
стнть велпкых», замест «прпсла арцпбнскуп бшт
«арцнбпскупа», «латыгалою» — «латыною» і ішп
тапісец вялікіх князёў літоўскіх»), то ён толькі п
памылак.
Трэба адзначыць, што ў Супрасльскім спісе
чым у іншых, самых разнастайных памылак, г
колькасць пропускаў асобных слоў, выразаў і цэ.н.і
заў, шматлікія перастаноўкі першапачатковаі а.
ральнага парадку слоў у сказе. I як да месца гучі.і
парадаксальны на першы погляд вывад англійскаі
столага А. Кларка, што «найлепшыя тыя рукапісп
псрапісаны найбольш недасведчанымі пісцамі»44. I >
праўды, Супрасльскі рукапіс, спісаны ў 1519 г. таю
важлівым перапісчыкам, усё ж захаваў для нас \ м
мальна поўным, першапачатковым выглядзе ін
беларуска-літоўскі летапіс. I гэта здарылася, пі
толькі таму, што гэты кніжнік, будучы простым к
там, не дазволіў сабе або не ўзняўся да свядомаіі і
працоўкі тэксту летапісу, да наўмыснага скарачэшгі
звестак і да перагрупоўкі яго састаўных частак. 1
змены і пропускі ў тэксце, якія выяўляюцца ў Супр
’* Д. С. Л п х а ч е в. Текстологня, стар. 74.
38
• спісе, атрымаліся ў большасці выпадкаў несвядома.
сК,.„аць »олі самога перапісчыка, а таму даволі лёгка
СУ’1 ‘ быць вызначаны як несумненныя памылкі.
м0Гг]араўнанне тэксту агульнарускан часткі першага бе-
пуска-літоўскага зводу з рускімі летапісамі (Ііаўга-
іа₽скім 4-м, Сафійскім 1-м, Сімяонаўскім і іпш.) выяу-
І’°Д таксама розначытанні, агулыіыя для ўсіх ці амаль
дЯпя ўсіх беларускіх спісаў.
У беларускіх спісах
6370 г. «н быша п(е)рвнп на
сшінііцы в Кнев-Ь варязп»
6389 г. «не платячн внна»
6496 г. «еппскоп же рус-
кьш... крестп его»
6525 г. Яраслаў «прпнде же
в Полыню»
6746 г. «от вЬры чнстын
нм'Ьюіце очп»
6748 г. «не пмЬя во серднн»
У рускіх летапісах
правільна — «населннцн»
6415 г. «...внны»
«...Корсуньскнн...»
6426 г. «...к Волыню»
«отверьсты ему очн сер-
дечнып»
«не нм-Ья страха в серд-
цн»
«...до Володавы»
«...у Вожн»
«...новогородьскнм повелЬ-
ннем»
з’яўляюцна другаснымі,
з адпаведнымі мясцінамі
;ау. ырауда, п« ладставе толькі гэты.х пры-
б няправілыіым рабіць вывад, што і ўвесь
ашага зводу больш позняга пахо-
• |.гя
«воевоша до Мольдавы»
6886 г. «у рЬкы у Воложн»
6917 г. «псковнчп взяша мнр
псковскым повелЬнпем»
Чытанні беларускіх спісаў
больш познімі ў параўнанні
рускіх летапісаў. Праўда, на п
кладаў было (
тэкст рускай часткІ нашага зводу
джання, чым тэкст Наўгародскага 4-га і Сафшс
39
петапісаў. Тоіі факт, што гэтыя чытанні аднолы
яўляюцца і ў самым старажытным сваім тэке.ам |,
фараўскім спісе, і ў самым першапачатковым свап,
дам Супрасльскім, сведчыць аб агулыіасці пах<>.,
ўсіх сгіісаў першага беларуска-літоускага летапісу
Такім чынам, даследаванне складу першап,
руска-літоўскага летапісу паводле ўсіх спісаў (ц
раўскага, Акадэмічпага, Супрасльскага і Слуцкаі
пастаўленне і аналіз яго тэксту ў кожным спісе п
і ў параўнанні з адпаведнымі часткамі рускіх .і,
паказваюць, што першапачатковы тэкст першага
не захаваўся ні ў адным з вядомых сёння лста
спісаў. Наіібольш поўным і блізкім да агўлыіага
графа сваім складам з’яўляецца летапіс Супрас.,,
спіса, а самы старажытны тэкст першага Г».і
літоўскага летапісу чытаецца ў Нікіфараўскім спі.
чыць, максімальна поўны і блізкі да аўтарскага .
налу складальніка першага зводу летапісны тэкст м >’.,.
атрымаць толькі на аснове зводнага тэксту ўсіх <
у сукупнасці.
АГУЛЬНАРУСКАЯ ЧАСТКА I ЯЕ КРЫНІЦЫ
Першы беларуска-літоўскі звод складаецца <
асноўных частак. Першыя дзве, агульнаруская сна 
рактарам і смаленская, аб’яднаны агульнаіі на
« зоранне .тЬтопнсання нзложено вкратце», трэня
авана «ЛЬтопнсець велнкых князен лнтовскых». І1<
||1яг„а’ ЯКаЯ складае больш палавіны ўсяго тэксіу
скіх'тртчпУгі.П”Ра\}С-аЎЛЯе сабою кароткую выбарку
Ўсхолніх спяп' еП выклаДаеЦЦа палітычная гі> н
М46 г чктюцп" Эл жначала землЦ Рустен» (854 > ) 
У” чна- АД»ак у параўнанні з іншымі ру<і
40
"явйвІ’ДІ
зводамі першы беларуска-літоўскі летапіс перадае г--™
гісторыю вельмі коратка, няпоўна. Па сутнасці пеоап
намі толькі сціслы «нзложенный вкратце» нарыс гісто
рыі дауняй Русі. Нягледзячы на гэта, даследаванне
рускан часткі мае вялікае значэнне нс толькі для вы-
святлення паходжання і складу першага беіарускт
літоўскага зводу, але і для ўзнаўлення больш поўнага і
аб'ектыўнага малюнка рускага летапісання першай па-
лавіны XV ст„ паколькі ўкладальнік гэтага зводу ніыро-
ка карыстаўся рускімі летапіснымі матэрыяламі свайго
часу. Не выпадкова першы беларуска-літоўскі летапіс
прыцягваў пільную ўвагу такіх выдатных даследчыкаў
рускага летапісання, як А. Шахматаў і М. Прысёлкаў ”
Вялікую цікавасць мае ў першую чаргу рэдактарская
праца аўтара першага зводу над рускімі крынінамі,
а іменна, што і як ён прапускаў, скарачаў, апрацоўваў
і з якой мэтай усё гэта рабіў. Праўда, супастаўляючы
адпаведныя часткі першага беларуска-літоўскага летапі-
су з блізкімі да яго сваім тэкстам рускімі летапісамі
(Наўгародскім 4-м, Сафійскім 1-м, Сімяонаўскім), мы
зможам атрымаць толькі самае агульнае ўяўленне аб
рэдактарскай працы беларускага летапісца, бо не маем
першапачатковага тэксту тых рускіх зводаў, якімі ён
карыстаўся.
Параўнанне першага беларуска-літоўскага летапісу
з Наўгародскім 4-м (звесткі пра падзеі IX- XIII стст.) 50
паказвае, што аўтар нашага зводу не капіраваў сваю
рускую крыніцу. Так, ён поўнасшо апусціў недатаваную
аповесць пра ўсходнеславянскія плямёны, якою звычай-
на пачынаюцца ўсе летапісы, заснаваныя на «Повестн
” А. А. Шахматов. Обозренпе русскнх ле™""с"“х с“°”“
XIV—XVI вв„ стар. 329-345; М. Д. П рнселков. Псторня русского
летопнсаііпя XI—XV вв, стар. 155—158.
» ПСРЛ, т. IV, ч. 1, вып. 1. Пг., 1915.
41
временных лет». Зямест яе беларускі летапісец
кароткае «Сказанне о вЬрных святых князех ру<
а затым зрабіў, пачынаючы з 854 г„ храналагічн,
клад гісторыі Кіеўскай Русі.
Прытрымліваючыся сваёй задумы даць толькі
кі нарыс гісторыі далёкага мінулага Русі, аўтар п
зводу адны звесткі прапускаў, а другія скарач.і
чатку ён абмінаў пераважна звесткі, якія не мелі
срэдных адносін да гісторыі ўсходніх славян (нр.,
візантыйскіх і балгарскіх, пра Кірыла і Мяфодзія ।	,
Аднак заўважыўшы, што яго праца непамерна
стаецца, ён пачаў больш рашуча прапускаць і
па гісторыі Русі (за 992—1014, 1022—1036, 1055 І(
і інш.). Таму цэлыя перыяды праўлення кіеўскіх ;
ад Рурыка і да Яраслава пададзены ў нашым . ।
надзвычай сцісла і ўрыўкава. Больш падрабязна
ны толькі асобныя найбольш яркія і значныя >
дзейнасці гэтых князёў, напрыклад паходы Алега н„ .
каў, Уладзіміра на Кіеў і Корсунь і некаторыя і
Гісторыя Кіеўскай Русі перарываецца ў нашым .і, .
на 1074 г. («В .тЬто 6582 преставпся пгумен Печер<
Яшчэ больш сцісла пададзена ў першым белаі
літоўскім летапісу палітычная гісторыя ўсходніх е.
за XII—XIII стст. Прычым летапісец апусціў усе
за XII ст„ а за другую палавіну XIII ст. скараціі
столькі, што ў тэксце гэтага зводу яны хутчэп наг
юць храналагічную табліцу, чым звычайны летані.
В лЬто 6761 сЬде Александр на столЬ (вь) В.
мерн. (Того ж .тЬта) воева князь Александр е
городцн5|,
61 Першая звестка гэтага года прапушчана ў Супрасаь. к
,п'і™^.,ГаЯ ~Нжіфараўскім. Наступных звестак у Нікіфар.
V111С. с Н Я М Я.
42
В л'Ьто 6766 бысть чнсло на всю Рускую зем^
сТва Батыева (в 21 лЬто).	емлю царь-
В лЬто 6771 преставнся князь Алексанлп сіп„„
княжнв .10 л Ьт во Володнмерн.	ДР Я₽ославнчь,
В л-ьто 6788 Кнрнл мнтрополнт крыл цепков оло™.,
святую Богородпцю во Володнмерн	оловом
В л-Ьто 6791 поставлен бысть Макснм, мнтропочнт
греческып, на третн год ко Суздалню.
В л-Ьто 6793 заложена бысть камена церквіі на Тверн
святы Спас п освешана бысть в лЬто 6798» 52
Вельмі своеасабліва скарачаў і апрацоўваў звесткі
аўтар першага беларускага зводу. Як правіла, ен не вы-
пісвау усе звесткі аднаго года, а звычанна выбіраў
адну-дзве з іх, якія, на яго думку, бы.іі нанбольш важ-
нымі. Прычым ад некаторых занісаў беларускі летапісец
пакідаў часамі толькі па адным сказе. Калі ж у рускім
летапісу чыталася некалькі аднатыпных звестак, ён ня-
рэдка выкладаў іх змест адным сказам. Напрыклад,
у Наўгародскім 4-м летапісу пад 964 г. падаецца падрабяз-
ная характарыстыка князя Святаслава як воіна, а затым
пад 965—968 гг. апісваюцпа яго перамоганосныя пахо-
ды на хазар, ясаў, касогаў, вяцічаў, балгар і печанегаў.
Агульны сэнс усіх гэтых паведамленняў летапісец пера-
даў адным сказам, які заключае звесткі 947 г.: «Князь
Святослав, сын ея (княгіні Вольгі.— В. Ч.) вьзмужав н
бысть храбор велмн н прнклонп под свою руку землн
многы». Вялікія памерам запісы, дэталёвыя апісанні
падзей, дабрачынныя і павучальныя разважанні рускіх
летапісцаў, дыялогі, маналогі і г. д. беларускі летапісен
рашуча апускаў.	, .
Бадай самай цікавай і арыгінальнаіі асаблів.с
рэдактарскай працы ўкладальніка першага беларуск -
62 ПСРЛ, т. XVII, сл. 27.
43
1
літоўскага летапісу з’яўляецца яго імкненне Г>\ ,
на аснове асобных запісаў рускага летапісу
прагматычнае апавяданне. Ен смела зводзіць поб.,,
адну дату звесткі пра самыя розначасовыя пад.ні.
яны блізкія паміж сабою па тэме ці апавядаюць іі|
наго і таго ж героя. Так, у беларускім летапісу п
(6389) г. змешчаны звесткі, якія чытаюцца ў Наўі
скім 4-м пад 881, 883, 903 і 907 гг„ пад 913 (6421)
звесткі 913, 914, 941, 944, 945 і 946 гг„ пад 947 (6455)
звесткі 947, 958 і 964 гг. Вось як, напрыклад, выг.і
ў беларускай апрацоўцы пачатак гадавога арті.і
913 г.: «В .тЬто 6421 начя Нгорь княжнтн по ОлгЬ, і
ревляне заратншас(я) с Нгорем. Нде Нгорь на дерсі
ны н побЬдн я п дань вьзложн па пнх, болшн Олі
II по снх Нгорь ходн на грекы п не одол'Ь нх, но отб
в малЬ дружпнЬ. II по снх пакы ІІгорь сьбрав всю >
снлу, наят ж(е)53 п печенегы н понде на грекы
У Наўгародскім 4-м летапісу паход Ігара на драўі,
апісаны пад 914 г„ першы паход на грэкаў—пад 941
а наступны — пад 944 г.
Адчуваецца, што беларускі летапісец часамі аргаь
на не можа прыняць пагадовага спосабу выкладанн
падзей рускага летапісу, калі падзеі строга заключаш
ў пагадовую рамку, калі звесткі, зусім розныя па сваіі-
му характару, далёкія тэматычна, аказваюцца побач.
наадварот, апавяданне пра адны і тыя ж падзеі ік
біваецца іншымі звесткамі і штучна дробіцца на часікі
Гэта парушае цэласнасць апавядання, разбурае я:
прагматызм. I таму беларускі летапісец спрабуе вы ч
ліцца з пут пагадован рамкі і ліквідаваць нязручп.і
летапіснага спосабу падачы гісторыі. Але ён не змы
5,	тут трэба чытаць «поят же».
Рукапіс БАН № 45.11.16, л. 255; ПСРЛ, т. XVII, с.і. 7.
44
адолець супраціулення матэрыялу. Зрабіўшы некачькі
нялёгкіх спроо, ен гюўнасцю аддаецца стыхіі рускаі ।
летапісу-рэгулярна ставіць даты. I ўсё ж сам факт
гэтага намагання, спрооа карэнным чынам змяніць те-
тапісную форму вельмі паказальныя і надзвычай важ
цыя для нас. Відавочна, укладальнік першага беларуска-
літоўскага летапісу або адчуў моцны ўплыў твораў, на-
пісаных хранікальным спосабам, або сам быў аўтарам
якой-небудзь гістарычнай хронікі. Зазначым, што ў раз-
глядаемым зводзе такімі творамі з'яўляюцца Смален-
ская хроніка, у якой пад адным 1430 г. апісаны падзеі
1430—1436 гг. і «Летапісец вялікіх князёў літоўскі\>.
Далейшае параўнанне звестак першага беларуска-
літоўскага летапісу з іншымі рускімі летапісамі і ў пер-
шую чаргу з Сімяонаўскім (з 1310 г.) і Сафійскім 1-м
(з 1385 г.) дае нам рад новых і не менш каштоўных фак-
таў. Вялікая храналагічная гушчыня звестак за XIV ст.
паказвае, што ўкладальнік першага беларускага зводу
больш цікавіўся падзеямі гэтага стагоддзя, чым папя-
рэдніх. Яго няцяжка зразумець: падзеі XV ст., у якім ён
сам жыў, знаходзіліся ў большай сувязі з падзеямі па-
пярэдняга, XIV ст., чым з падзеямі даўномінулых эпох.
Палітычная дзейнасць некаторых князёў (напрыклад,
Вітаўта) была аднолькава звязана як з XV, так і з
XIV ст. Гістарычны лёс асобных княстваў (напрыклад,
Смаленскага) вырашаўся іменна на грані гэтых двух
стагоддзяў. Таму многія сучасныя летапісцу зявы і фак-
ты грамадска-палітычнага жыцця ўсходніх славян ляі-
чэй былі зразумелы ў сувязі з падзеямі XIV ст.
Павышаная цікавасць аўтара першага зводу да па
дзей XIV ст. была ў сваю чаргу кампенсавана адносііым
багаццем зівестак пра літоўскіх і смаленскі.х князсх,
гісторыі Вялікага княства Літоўскага за другую
ну XIV —пачатак XV ст. у яго рускіх крышцах. Іаму
45
XIV стагоддзе ў першым беларуска-літоускім .н ।
значна больш падрабязна і поўна апісана, чым усе н
рэднія стагоддзі. Тым не менш і у выкладанні гц
XIV ст. беларускі летапісец не пераншоў на поўнае
піраванне рускіх летапісаў. Ен скарачае ўжо ш,
менш, але па-ранейшаму выбірае звесткі, па-ранеГпп
аддае перавагу лаканічным запісам, запісам-павс ।
ленням, а не запісам-апавяданням. А паколькі ін
якія звёсткі за XIV ст. былі для яго аднолькава важ
мі, то пагадовыя летапісныя артыкулы за гэта сіа
дзе, як правіла, атрымаліся ў першым зводзе сціс.п
кароткімі, але змястоўнымі, надзвычан багатымі інфа:
мацыяй. Вось адзін з тыповых запісаў за цэлы ।
«В лЬто 6834 убнен бысть князь велмкын Дмнтріш М,.
ханловнч Тферьскын в Орде царем Озбяком. Того
лЬта заложена бысть церквн на МосквЬ святая Боі <
днца сьборная августа 4 князем ІІваном Данііловпш .
Того ж .тЬта сЬде на велнкое княженне князь Алексап
Мнханловнч. Тое ж зпмы пр-Ьставнся Петр мнтропо.
пас церков лЬт 20» 55.
Характэрны адносіны беларускага летапісца да
стак, што датычыліся гісторыі Вялікага княства Лін
скага і Смаленска. Большасць з іх, нават значных сваі
аб’ёмам, ён выпісаў максімальна поўна, амаль літара.іь-
на паўтараючы сваю крыніцу: напрыклад звесткі, д.п
ваныя 1395 г. (першае ўзяцце Вітаўтам Смалснсі
1398 г. (бітва на Ворскле), 1401 г. (вяртанне Юрыя ( і
таславіча ў Смаленск), 1404 г. (апошняе ўзяцце См
?лі*оКа ^ітаЎтам)> 1410 г. (бітва пад Грунвальдам I.
1418 г. (вызваленне Свідрыгайлы) і інш. Зівесткі ж.
якіх выяўляліся адмоўныя адносіны рускіх летапіспа)
а літоўскіх князёў, а падзеі асвятляліся з непрыязіп 
55 Рукапіс БАН № 45.11.16, л. 242; ПСРЛ, т. XVII, сл. 30.
46
ВялікнМУ княству Літоўскаму пазіцый, ён рашуча ™
раніў. а некаторыя  зусім апусціў (напры ла/ апавя'
ЬТсЖм6у	КНЯЗёЎ Са	"ЗА
(стотна апрацаваў беларускі летапісец запісы маскоу
скіх летапісцау пра паходы вялікага літоўскага князя
Альгерда Гедымінавіча на Маскву ў 1368 1370 і 1372 гг
Так, паведамленне, што Альгерд «волостн повоева п села
н дворы огнем пожже, много хрнстнан посЬче ’а нных
в полон поведе, а нм-Ьнне нх пограбнша, а скоты нну ту
с собою отгнаша, н тако отьндоша, а много зла сьтво-
рнвше хрнстнаном» 56, перададзена ў першым беларуска-
літоўскім летапісу значна карацей: «людііп множество
посЬче н полонн». Асобным выразам нададзена зусім ін-
шае гучанне: замест «Олгерд... убояся н начат мнра про-
снтн»57 чытаем «взем мнр».
Вельмі сцісла перадаў беларускі летапісец і паве-
дамленне рускага летапісу пра смерць князя Альгерда
ў 1377 г.: «В лЬто 6885 умре князь (велнкші) лнтовскнн
Олгнрд, н сіде по нем сын его меншнп Яганло»58. У Сі-
мяонаўскім і іншых рускіх летапісах гэта звестка пачы-
наецца некалькі інакш: «В лЬто 6885 умре князь велнкнн
Олгерд Геднмоновнчь Лнтовскнн, зловЬрньш н безбож-
ньш ц нечестіівыіі; н сЬде по нем сын его меншпн. нме-
нем Ягамло»59.
Агульны сэнс усіх гэтых скарачэнняў і апрацовак
тэксту рускіх летапісаў укладальнікам першага бела-
рускага зводу зводзіўся да аднаго — змякчыць або і зу-
сім зняць негатыўную характарыстыку літоўскіх князёў,
50 ПСРЛ, т. XVIII, стар. 109.
57 Там жа, стар. 110.
58 Рукапіс БАН № 45.11.16, л. 246; ПСРЛ, т. XVII, сл. 40.
69 ПСРЛ, т. XVIII, стар. 118.
47
адмоўную ацэнку іх дзеянняў, пададзеную рУсм
ПІСРуМскія звесткі ў першым зводзе перарыв.ц,,,
1498 г 60 Выпісаушы затым кароткую гідрагр
нататку («РЬка Днішр течеть в море Понепц
беіарускі летапісец звярнуўся да мясцовац г: ,
якая храналагічна ахоплівала падзеі за 1430	ц,-.
Таму рускія звесткі ў межах названых гадоў оы.,
шчаны. I толькі ў самым канцы «Пзбрання л і.іоц,.,
было дадаткова прыпісана некалькі рускіх ін<ч ,
1445—1446 гг. Гэта ў сваю чаргу дае падставы ,
джаць, што звесткі ў рускіх крыніцах, якімі кары,
беларускі летапісец, не выходзілі за межы 1446 г.
Заканчваючы кароткую Характарыстыку р>і;,
скай працы ўкладальніка першага беларуска-лі п,\.
зводу над рускімі летапісамі, неабходна спыніці ,
яшчэ адной асаблівасці. Параўноўваючы рускую ч.
гэтага летапісу з рускімі зводамі, няцяжка заўв:і.і.
частую храналагічную неадпаведнасць іх заніс;і\. Я
правіла, датыроўка асобных звестак у першым .г
разыходзіцца з блізкімі да яго рускімі летапісны.мі
дамі на адзін год. I гэта не простая выпадковасі
можа здацца на першы погляд, а звязана з ты.м,
беларускія і рускія летапісцы карысталіся розным
лямі летазлічэння. Назіранні паказваюць, што беларсск
леташсец лічыў гады з 1 верасня. Таму звесткі іа ш
ЛэмТ,ЖНІВенЬ» кал' яны был' Дакладна датаваны і
імкн\'Р'а*1пЫ У стРога храналагічнай паслядоўнасі
з гэтым н»пДаВаЦЬ пад ,аДНым і тым жа годам. X' ' і
.Рлдка звестКі, змешчаныя ў рускіх леіані' '
п['естав^ісяШкпя3ь3Петпа П?Даіі0Га аРТЬІКУЛ$ 1427 г. («Тое ж
^тапісу, ЯК сведчыць П«™рее-В".ь ,‘іесяЦа февраля») беларуо
>69), фактычна^аХіцца дааГ428 ы”™ (ПСРД ХУ’"'
(«Тое ж зіімі*
48
пад двума гадамі, у першым беларуска-літоўскім летапі-
су чытаюцца ў артыкулах аднаго года і наадварот. На-
прыклад, два запісы, якія ў першым беларуска-літоўскім
летапісу датаваны 17 студзеня і 19 мая 1388 г у рускіх
летапісах (Наўгародскім 4-м, Сафійскім 1-м, Сімяонаў-
скім і інш.) чытаюцца адпаведна пад 1388 і 1389 гг
У той жа час звесткі пра абранне епіскапа Самсона
(11 жніўня) і мітрапаліта Рыгора Цамблака (5 лістапа-
да), аднесеныя ў Наўгародскім 4-м і Сімяонаўскім ле-
тапісах да 1415 г., у нашым летапісу змешчаны пад роз-
нымі гадамі: першая — пад 1415 г., другая —пад 1416 г.
Аналагічна гэтаму ў першым зводзе запісы пра падзеі
вясны і лета 1371 г. датаваны гэтым жа годам, а наступ-
н . д'Д', . і зімы 1372 г.) аднесены да 1372 г.
беларускі летапісец рабіў храналагіч-
ную перагрупоўку рускіх звестак, каб размеркаваць іх
у адпаведнасці з вераснёўскім стылем летазлічэння.
Аднак ён быў не да канца паслядоўным. Таму ў першым
беларуска-літоўскім летапісу можна знайсці рад гада-
вых артыкулаў, у якіх звесткі размешчаны паводле са-
кавіцкага стылю летазлічэння (новы год пачынаецца
з 1 сакавіка), напрыклад, за 1340, 1354, 1360, 1410 гг.
і інш.
3 якіх жа рускіх крыніц рабіў сваю летапісную вы-
барку аўтар першага беларускага зводу? Дакладнае
высвятленне гэтага пытання звязана з надзвычай вялі-
кімі цяжкасцямі, паколькі асноўныя зводы першай пала-
віны XV ст., паліхрон Фоція 1418 г. і звод 1448 г., ад якіх
бяруць пачатак шмат якія больш познія летапісы, не
дайшлі да нашага часу ў сваім чыстым, першапачатко-
вым выглядзе. Акрамя таго, рускія крыніцы былі выка
рыстаны складальнікам першага зводу ў вельмі а0^іе
жаваным аб’ёме, надзвычай скарочана, што дадатк <
ўскладняе правільнае вырашэнне пытання аб с.
4 В. А. ЧемярыцкІ
49
тяга летапісу з рускімі летапісамі свайго часу. Вось ч.
М Поысёлкаў лічыў неабходным заявіць, што яго сп,
ба разабрацца ў йсторыі ўзнікнення гэтых помні,
(зводау 1418 і 1448 гг.- В. Ч.)... хутчэп зыходзпц
надзеі прыцягнуць увагу даследчыкаў да гэтай над.цц.
чай важнай задачы, чым з упэуненасці у правільным
вырашэнні» 6І.
А. Шахматаў, які грунтоуна вывучау періпы бе.і
руска-літоўскі звод, устанавіўшы блізкасць яго тэксту
Наўгародскага 4-га, Сафійскага 1-га, Сімяонаўскш..
Ніканаўскага летапісаў, меркаваў, што агульпарусі
частка гэтага зводу ўкладзена на аснове трох крыніц
мітрапалітавага летапісу, даведзенага да 1446 г. (уст\і
ныя артыкулы, звесткі за 1310—1388 і 1419—'’-у7
а таксама некаторыя звесткі за 1383—
1446 гг.), Наўгародскага 4-га
на) і Сафійскага 1-га (звесткі
саў62. 3 гэтымі вывадамі ў
М. Прысёлкаў63.
А. Шахматаў, прызнаўшы
першага беларуска-літоўскага
(звесткі да 1309 г. уключ-
за 1383—1418 гг.) летапі
асноўным пагадзіўся і
непасрэднымі крыіііпам:
. р ...	• > .	----летапісу Наўгародсм 1
і Сафінскі 1-ы, лічыў, што гэты летапісны звод не мш
ыць укладзены ў 1446 г., на якім абрываюцца яі
апошнія звесткі, паколькі самі названыя рускія летапг
не	б0ЛЬШ позняга зводу — 1448 Г. УзНІКІІСІІ
датаваё пяп-ела₽ "ІТ0-”скага летапісу А. Шахмп:
датавау пачаткам XVI ст.64
XV віг'стзр.П|4’2"сслк0" 11сторня
ХІУ^1АвцШаСІХарМазТ4о50- ОбОв
ХУсвв стДарПГ561168КО“' НсТОр,,я
ХІУ-ХУ1АцвШаХаМат40“. Обозреппе
русского летопнсання XI
русскпх летоппсных сводон
русского летопнсаппн XI
русскпх летопнсных сводч"
50
У сваю чаргу М. Прысёлкаў, не адмаўляючы факта
непасрэднай залежнасці беларускага летапісу ад Наўга-
родскага 4-га і Сафійскага 1-га, у той жа час сцвярджаў,
што беларуская апрацоўка, у аснову якой накладзены
рускі мітрапалітаў летапіс, была зроблена яшчэ ў
1446 г.65 Калі ж нават прызнаць, што беларускія ле-
тапісцы значна пазней 1446 г. зрабілі дадатковую апра-
цоўку кароткай выбаркі з мітрапалітавага летапісу па
адным з наўгародскіх летапісаў, блізкіх да Наўгарод-
скага 4-га і Сафійскага 1-га, то і такі вывад, праясняю-
чы пазіцыю М. Прысёлкава, не аблягчае, аднак, выву-
чэння першага беларуска-літоўскага зводу.
Тэксталагічнае супастаўленне летапісу выразна па-
каіе.іЧ'‘‘Н<э( як і адзначаў А. Шахматаў, у частцы да
пачатку XIV ст. першы беларуска-літоўскі летапіс са-
праўды найбольш блізкі да Наўгародскага 4-га, а не да
Сафійскага 1-га і, наадварот, яго тэкст за 1385—1418 гг.
бліжэй якраз да Сафійскага 1-га першай рэдакцыі, чым
да Наўгародскага 4-га.
I ўсё ж, відаць, недастаткова на аснове гэтага адна-
го хоць і надзвычай важкага факта рабінь катэгарычны
вывад аб тым, што і Наўгародскі 4-ы і Сафійскі 1-ы ле-
тапісы былі непасрэднымі крынінамі першага бела-
рускага зводу, бо тэкставая блізкаснь двух ці трох
помнікаў паміж сабою можа тлумачыцца не толькі непа-
срэднан залежнасцю аднаго з іх ад астатніх, але і агупь
насцю крыніцы. Таму неабходна ўлічыць і узважыць усе
«за» і «супраць», перш чым выказваць канчатковас мср
каванне, тым больш, што параўнанне тэксту н-ІР ‘
беларуска-літоўскага летапісу з названымі вы і
Летопнсанне Западнон У*РН"Н“
ПГУ Сеппя нсгорнческнх на>к. вы"
ЛГісторня русского детопнсання XI-
“5 М. Д. П р н с е л к о в
Ьелорусснн. Ученыс запнскн
•941, стар. 19—20; яго ж:
лу вв., стар. 163.
51
.1 лртапісамі дае магчьімасііь атрымаць даныя .,
Гншага характару. чым тыя, якія упершыню інр,,,.
А‘ТакХМуТчаЎстцы тэксту першага беларуска-літом
летап су найбольш блізкай да Наугародскага 4-г;,.
Хяюцца асобныя чытанні, агульныя з Сафшскім | ,,
петапісам Напрыклад, замест «нмаху дань вара.ш, >
ходяцепз заморня» Наўгародскага 4-га стар. іо,
V першым беларуска-літоўскім (л. 251 адв.)67 і <
скім 1-м (стар. 16) 68 летапісах чытаем — «нма.\\
варязн нз заморья»; замест «кладяху сыпаную пе|
(стар. 80) — «крадаху...» (л. 227 адв., стар. 65);
дязь. пже суть за тобою от востока» (стар. 81),
дязн...» (л. 227 адв., стар. 65); «с намн еднновьр’ніг-к і
дешп); аіце лн сего не хошешн сьтворптн» (стар. 81)
«с намп едпновЬрен будешн; аше лн сего не сьтвор.............
(л. 228, стар. 65) 69; «увЬдавше же нечестнвші» (<і ,
222)—«увЬдавше же окаанніш» (л. 236, стар. 217); «не м<>-
зн страдатн» (стар. 227)—«не мозн стряпатп» (л. і(і.
стар. 220); «іі бнвшнмся нм полком» (стар. 227)- «п
шнмся нм обоам полком» (л. 240, стар. 220); «ченя
тыіі... Мнша», «пятьш... Сава», «шестып... Ратмпр» (сі
224—225)—«четвертын... ііменем Мнша», «пятып.... плс-
нелі Сава», «шестын... ыменем Ратьмпр» (л. 238—238 .
стар. 224)70.
“ ПСРЛ, т. IV, ч. I, вып. 1.
(РУК. БГнС\Г45ТібГОу\ыХе-а-ПаВОДЛе .Ні?іфараўскан'
Сда“ьсХІаспісГ(ПСРЛ Т ХуГпДЛе друкава"аІ а
68 ПСР П ,	Т- л.У11).
м т' V' ВЬІП- 1. Л. 1925.
ка-літоўскім 'летапісчІГгчт?ГІТа,ІНС гэтага выразу ў першым
АакЦыіуСафі,-,скага Іта летапісу™"™ "е Першаіі’ а ДРУ"'"
Ды пастаўлеііа пасГвГ ас\гГГ>а'ТОуСКІМ лстапісу слова «пмсіісм , '!
асабовага .мен,, «Мпша пменем» і г. д.
У выпадку адсутнасці ў гэтым спісс іі ‘
Іа"вл...	... выдаіі'Ы
52
Тое, што ў гэтан частцы тэксту ІндывідуальНымі з’яў-
ляюцца якраз чытанні Наўгародскага 4-га летапісу, а не
Сафінскага 1-га і першага беларуска-літоўскага па-
цвярджаюць даныя іншых рускіх летапісаў. Напрыклад
у Тыпаграфскім летапісу і Маскоўскім летапісным зво-
дзе канца XV ст. у адпаведных мясцінах знаходзім чы-
танні 7|, якія поўнасцю ўзгадняюцца з пералічанымі вы-
шэй чытаннямі Сафійскага 1-га і першага беларуска-
літоўскага летапісаў.
Але можа чытанні Наўгародскага 4-га летапісу, ня-
гледзячы на сваю індывідуальнасць, з’яўляюцца ўсё ж
больш першапачатковымі, чым чытанні Сафінскага 1-га
і першага беларуска-літоўскага? Супраць такога мерка-
вання пярэчаць даныя Лаўрэнцьеўскага, Суздальскага
(Маскоўска-Акадэмічны спіс), Троіцкага, Цвярскога і
Наўгародскага 1-га летапісаў, якія заснаваны на больш
ранніх зводах, чым Наўгародскі 4-ы і Сафійскі 1-ы.
Іменна адзначаныя чытанні Сафійскага 1-га і першага
беларуска-літоўскага, а не Наўгародскага 4-га ідэнтыч-
ны адпаведным чытанням названых рускіх летапісаў71 72 * * *.
Адзінае выключэнне — наступны выраз Сафійскага
1-га і першага беларуска-літоўскага летапісаў: «...н с
намн едннов'Ьрен будешн; аше лн сего не сьтворншн...»
Чытанне гэтага выразу ў Наўгародскім 4-м («...н с намн
едннов!>рннк (будешн); аше лн сего не хошешн сьтво-
рнтн...») супадае з тэкстам Лаўрэнцьеўскага, Троіцкага,
Цвярскога і некаторых іншых рускіх : летапісаў і зяўля
ецца больш першапачатковым. Сафінскі ж 1-ы і першы
71 ПСРЛ, т. XXIV. Пг. 1921. стар. 6, 35, 95; ПСРЛ, т. XXV.
М‘“і?д ' д^'прІІ’селко'в^Тряшкая легоппсь.	Л.. 195®’стар
109; ПСРЛ, т. XV. СПб. 1863, сл. 29, 102 103, З79^0^ ^95М,
первая летопнсь старшего п младшего ііз Д  •
стар. 150, 293; ПСРЛ, т. I М, 1962. сл. 19, 109. 522.
53
Лрваоуска-літоўскі летапісы йадаюць тут чытаіпш ,
позняс якое, відань, узыходзшь да тэксту .х ам.,
КР Такі’м чынам. у першым беларуска-літоўскім
ў частцы, якраз найбольш блізкан сваім тэкстам д, |,
гародскага 4-га летапісу (да пачатку XIV ст.), выяу
ца рад чытанняў, якія зусім не адпавядаюць тэкс । у і
га летапісу, але агульныя з Сзфінскім 1*м і іншы.мі ।
кімі летапісамі. Прычым амаль усе яны эказваю
больш раннімі V параўнанні з адпаведнымі чытанн
Наўгародскага 4-га летапісу. Дакладней кажучы. .,
маныя намі даныя супярэчаць вываду А. Шахматан,
тым, што Наўгародскі 4-ы летапіс быў непасрэднаіі
ніцай першага зводу ў частцы ад пачатку і да 1304
уключна.
Побач з гэтым у частцы за 1385—1418 гг., найбі.
блізкай да Сафійскага 1-га, першы беларуска-лгі.,
звод у асобных мясцінах узгадняецца якраз з і ж.
Наутародскага 4-га летапісу. Напрыклад, Сафійскі I
паведамляе, што Эдыгей «стоя у Москвы 3 недймі
першы ж беларуска-літоўскі (звестка пад 1408 г і
Наугародскі 4.ы летапісы паведамляюць, ШІ„
Ні ў першай'ні ў друго1"' I’'
давня ппа ечетп, - ^етапісу не знаходзім ашш
чынаецца-«аРпРн*ех^в 4™“™' епіскапа Сімяона (н,
што чытаепп, й , а В ’*0ВГ0Р°Д месяца апреля
Ад"а1'
СТарі^П'Т У' ПСК0“СК"С " С0*,,Пс*<не летопнсн. СІІ, н
ПСРЛ, т. IV ц і г, «
5 нДТаМ Жа' СІаР- 415 г'этя Л'’ І925, стар' 406-
го II мГ,я?ДСКІМ |-м летапісу (Ной™„аПавяда,|не захавалася кн.
младшего нзводов. М.^д дская первая летопнсь старіп.
. 1950, стар. 406—407).
51
Характэрна, што паведамленне аб часе аблогі Эды
геем Масквы ў першым беларуска-літоўскім і Наўгапод
скім 4-м летапісах поўнасцю ўзгадняецца з іншымі дата
мі гэтай звесткі. У рускіх летапісах паведамляецца што
Эдыгей пакінуў аблогу Масквы 20 снежня 1408 г. Аднак
летапісы падаюць розныя даты падыходу татарскага
хана к гораду. Так, летапісы наўгародскага паходжання
(Наўгародскі 1-ы, 4-ы, летапіс Аўрамкі), а разам з імі
першы беларуска-літоўскі адзначаюць, што Эдыгей па-
дышоў к Маскве 23 лістапада, г. зн. ён сапраўды стаяў
ля сцен горада амаль месяц, што і паведамляюць назва-
ныя летапісы. У летагьісах маскоўскага паходжання, на-
прыклад у Троіцкім (Сімяонаўскім) і Васкрасенскім,
прыход к Маскве татарскага хана датуецца 1 снежня і,
зыходзячы з гэтага, таксама правільна сцвярджаецца,
што ён «стоя же у города 3 недЬлн» 7е. У Сафійскім жа
1-м летапісу ў гэтай звестцы зроблена памылка: паве-
дамляецца, што Эдыген падышоў к Маскве 23 лістапада
і ў той жа час сцвярджаецца, што ён прастаяў каля го-
рада 3 тыдні, а не месяц.
Такім чынам, пададзеныя прыклады прымушаюць
схіляцца да думкі, што блізкасць асобных частак тэксту
першага беларуска-літоўскага летапісу з Наўгародскім
4-м і Сафійскім 1-м, магчыма, хутчэй тлумачыцца агуль-
насцю крыніцы, чым прамой залежнасцю гэтага зводу
ад названых рускіх летапісаў.
Гэты вывад пацвярджаюць таксама даныя. атрыма-
ныя шляхам параўнання першага беларуска-літоўскаіа
летапісу з адпаведнымі часткамі тэксту Наўгародскага
4-га (звесткі да пачатку XIV ст.) і Сафійскага -га (за
1385—1418 гг.).
« М. Д. Прнселков. ТроіШкая летоппсь, стар. 468-470,
ПСРЛ, т. VIII. СПб, 1856, стар. 83—84.
55
Першы беларуска-літоўскі Наугародскі 4-ы
летапіс
6389 г. Алег ля Царграда
«церквн рассыпашя, акы
прах» (л. 254)
6415 г. Алег «церквн ш,ж
гоша» (стар. 19)
6746 г. Прывезлі забітага
Васілька ў Растоў, «н 6Ь
плачь велнк віэ вс4>м градЬ
іі рыданне неутолнмо, жа-
лостныя бо слезы нзлііваны
быша, яко вода, многа без-
мірна, понеже красен бЬ лп-
цем н умнлным образом, мн-
лостнвне взнрая кь всЬм, н
паче мЬры храбор, на ловЬх
вазннв, сердцем легок, до
всЬх ласкав, а хто у него
служнл, хлЬб его ел, а чашу
пнл, тьн за любовь его не мо-
жнше служнтн ннкоему кня-
зю, нь жаляху вь вся днн
жнвота своего по своем го-
сударн, нзлнше бо слугы
своя любляше» (п 234
адв,—235)
Татары, «вьспятншас(я) у
Нгнача креста, пондоша на
зад. останкы плЬняше» (л
235 адв,—236)	'
«...Н МНОГО МНОЖССТВО II ;.
рода, люден нзндоша цро-
тііву ему, жалостныя , „..
зы нспушаюше, оставш,.
таковаго утЬшенна; не бь
же слышатн пЬнна в пла-
чн мнозЬ. Бь же Васн.іко
лнцем красен, очнма сві,-
тел н грозен, паче мьры
храбор, на ловех вазннв.
сердцем легок, до боляр
ласкав; а кто ему служн.і
н хлЬб его Ьл н чаппо его
пнл, то топ за любовь его
ннкако же не можааше
бытн у нного князя, нн
служнтн, нзлнше бо слу-
гн своа любяаше» (ста:
219).
«...воспятншася у І-Ігнача
креста, прогнанн святым
Кнрнлом» (стар. 221) 77
” ПСРЛ, г. IV « і
' *’ 1у' ч- 1, вып. 1,
Б6
Першы бе.іаруска-.іітоускі
летаігіс
6910 г. «Юже внднхом всс
говенне велнкое, в пятнпцю
велнкую ндяше та же зве-
зда весь день пред солнцем.
Всн мы внднхом ея пдуіце»
(сл. 49) 78
6922 г. «Того ж л-Ьта створн-
ся знаменне в отчннь князя
АндрЬя Дмнтреевнча в Ко-
лочіі: от нконы святыя Бого-
роднца явнлося чюдо —
много прошення слЬпым н
хромым, раслабленым, ея
же не можеть ум человечь
сказатн. П на Москву прн-
ходііла святая та акона ме-
сяца августа 15, ц оттоліі на
Коломну, іі пакы на Москву,
н от Москвы в Можаеск.
Тогда был Цамвлак на
Москві» (л. 261 адв.)
6923 г. «Повоеваша татаро-
ве всю Елечьскую землю н
оттоле запустела» (л. 261
адв.)
«Того ж лЬта месяца нюня
в 7 день на память евятого
мученнка Федота нзгнбе
со.інце н скры луча своя от
Сафійскі 1-ы летапіс
«...юже вндЬхом весь той
мЬсяц» (стар. 252)
«В лЬто 6921. Створнся
знаменне ввотчннЬ князя
АндрЬя Дмнтреевнча, от
Можайска за 15 верст: от
нконы святыя Богородн-
цн явнлося людем много
прошення, слЬпым, хро-
мым, н разслабленым, н
глухнм н нным многнм
нсцЬленне бысть. нже не
можеть ум человЬчь ска-
затн, колнко человЬколю-
бне божне н какова мн-
лость божня на людех»
(стар. 259)
«Воеваша татарове Еле-
цьскую землю» (стар.
259)
«Бысть знаменне по всен
землн в солнцн: мЬсяца
нюня в 7 бысть солнце все
померкло ненамного, н вн-
ПСРЛ, т. XVII. У Нікіфараўскім спісе тут пропуск.
57
,РМ1Я в 4 час днн, в год бо- Д-Ьтн было всі,
жественыя лнтургня, н звЬЗ- акы в ноіцн» (ст ,Ф
ды явншася, яко в нош».
Тогда было князю велнко-
му Васнлью Дмнтрневнчю
26 .тЬт на веляком княже-
ннн» (л. 262)
Думаецца, было б няправільным лічыць, што
заныя розначытанні першага беларуска-літоўскаі ;і ...
пісу належаць яго аўтару, бо, па-першае, уклада.п.,
гэт'ага зводу, як правіла, не пераказваў сваімі словам
адвольна не пашыраў тэкст рускіх летапісаў; па ір\
сам характар большасці з гэтых розначытанняў ін р..,
наўча сведчыць пра тое, што яны не маглі ўзнікнуш,
падкова і тым больш не маглі быць прыдуманы бе.і.іі
кім летапісцам. Есць усе падставы адносіць пададісі
вышэй дапаўненні ў тэксце першага зводу да непаср .
нан яго крыніцы, тэкст якой, такім чынам, некалькі .
розніваўся ад тэксту агульнай крыніцы Наўгародсі.
4-га і Сафійскага 1-га летапісаў — зводу 1448 г. I
дадатковых чытанняў і звестак няма і ў іншых вядо.м
рускіх летапісах, за выключэннем паведамлення 1111
пра ікону, якое ёсць у Сімяонаўскім і Васкрасенск
але ў іншап рэдакцыі: «ОттолТ, же понде к МосквЬ.
коже іі по нным градом»80. Карацей кажучы, часі
першага зводу ад пачатку і да 1310 г. і за 1385- 14 IX
не можа быць непасрэдна выведзена з тэксту Наўгар
скага 4-га і Сафійскага 1-га летапісаў.
гп«’Фс,ДаТК0ВЫМ аРгУментам на карысць гэтага выв.
Фійскі?^9 Э^На акалічнаень. Калі, напрыклад, ’
' летап|с сапраўды быў непасрэднай крыніп
« псоп'т'У'СП6, І851-
- Л. т XVIII. стар. 161; ПСРЛ, т. VIII. стар. 87.
58
псршага беларускага зводу, то тэкст адпаведнай часткі
апошняга (за 1385—1418 гг.) павінен быць цалкам засна
ваны на тэксце пэунай рэдакцыі гэтага летапісу. Аднак
будучы больш блізкім да першай рэдакцыі Сафійскага
1-га, першы беларуска-літоўскі летапіс у асобных месцах
паўтарае ўсё ж тэкст яго другой рэдакцыі81. Гэты факт
добра ўзгадняецца з вывадамі даследчыкаў, што тэкст
другой рэдакцыі Сафійскага 1-га летапісу нельга вывесці
з тэксту яго першай рэдакцыі82 і што, больш таго, шмат
якія чытанні другой рэдакцыі больш старажытныя і пер-
шапачатковыя, чым чытанні першай рэдакныі гэтага л'е-
тапісу 83.
Пасля гэтага лагічна было б заключыць, што адной з
крыніц першага зводу быў звод 1448 г.,—агульная ^рыні-
ца Наўгародскага 4-га і Сафійскага 1-га летапісаў. Аднак
і такі вывад нельга цалкам прыняць, паколькі адзначаныя
вышэй разыходжанні і дапаўненні ў тэксце першага бе.іа-
руска-літоўскага летапісу ў аднолькавай меры адрозні-
ваюць яго як ад Наўгародскага 4-га, так і ад Сафійскага
1-га. Больш таго, першы беларуска-літоўскі летапіс за-
хаваў у частцы да 1310 г. і за 1385—1418 гг. нямала
звестак, якіх зусім няма ў гэтых рускі.х летапісах.
Вось найбольш значныя з іх: устаўка ў апавяданні
пад 1238 г. пра забойства татарамі князя Васілька Кан-
станцінавіча (ад «за вйру хрестняньскую пострада» да
«н душу предасть в рушЬ господевн с конечным покаанн-
ем»); паведамленне 1395 г. пра Цімура («Того ж лЬта
•' Гл., напрыклад, паведамленне аб прыездзе ў Русь мітрапа
літа Фоція (пад 1410 г), якое вык.іадзена ў наніым летапісу згод-
на з тэкстам Сафійскага 1-га другой рэдакцыі, а нс першай.
ю М. Д. Прнселков ІІсторня русского летопнсанпя XI—
XV вв, стар. 153.
83 А. А. Ш а х м а т о п. Обозренне русскнх летопнсных сводов
XIV—XVI вв., стар. 214.
59
нопушеннем божннм ,н-Ькым грел радн нашнх...»);
аб прызначэнні мітрапалітам Фоціем епіскапау ,, , ,,
заньі Каломну, пра ягопаездку у Цвер 1 прызначэн
епіскапам Антонія (1410); паведамленні пра паезд, 
ція V Літву і прызначэнне ім епіскапау на Сма.і,
Турау (1411 і 1412 гг.); звесткі аб прызначэнні ,
паўна Каломну (1414) і Растоў (1418); апісанп,
кі'фоція ў Літву (1415). За выключэннем пав< ;
няў пра Цімура і прызначэнне епіскапаў па ||
Каломну (1414) і Растоў, якія ёсць у некаторых
летапісах (напрыклад, у Ніканаўскім), астатнія і ।
звестак першага зводу цалкам арыгінальныя і г„
нідзе не чытаюцца.
Несумненна, што ў першым беларуска-літоўскім
пісу захавалася б яшчэ больш новых у параўнанні і II.,..
гародскім 4-м і Сафійскім 1-м звестак, калі б склада.і
першага зводу цалкам следаваў сваёй рускай крыніп
не скарачаў яе ў такіх вялікіх памерах.
На наяўнасць у беларускім зводзе значнай ко.іы
дадатковых звестак звярнулі ўвагу і А. Шахматаў, і Ф. (
шыцкі, і М. Прысёлкаў. Але калі апошні не надаў гэіы.і
асаблівага значэння, то А. Шахматаў спрабаваў выг.і.
мачыць гэты факт, справядліва прызнаючы, што
нельга ігнараваць. На думку даследчыка, усе ш<
першага беларуска-літоўскага летапісу, якіх няма ў Н
гародскім 4-м (у частцы да 1310 г.) і Сафійскім 1 м
частцы за 1385—1418 гг.), узяты аўтарам першага
з мітрапалітавага летапісу 1446 г., да якога ўзыхо.і
таксама і рускія звесткі за 1310—1388, 1419—1446 гг н
шага летапісу 84.
Такое тлумачэнне не можа нас задаволіць, бо яно ма.,..
верагоднае. У беларускага летапісца не было ніякай пр-к-
XIV—XVIЭ Х М V™ В' ОбозРе,І"е русскнх летопнсных сію.і
60
тычнай неабходнасці і патрэбы, карыстаючыго
крынінай, звяртацца адначасова і да дпугпй Лг аЭДоП
ЧЬРШЬ адтуль якую-небудзь нязначнукХс’'к
выраз, бо ен не складау поўны летапісны зво “а
усяго толькі кароткую выбарку. Дакладней кажучы с’ м
характар агульнарускан часткі першага беларуска л'ітоУ
скага летапісу, скарочанан да мінімхма, яскрава пакТз
вае, што беларускі леташсец не мог такім спосабам ск >а
даць свон звод, як меркаваў А. Шахматаў. Таму мы
ЛІЧЫМ больш правільным адносіць усе дада'ткопыя 'зве< т-
КІ і дапаўненні разглядаеман часткі першага зводу да
той жа самай крыніцы, з якоіі яго аўтар запазычыў і
астатні тэкст, блізкі да I Іаўгародскага 4-га і Сафінскага
1-га летапісаў.
Такім чынам, прызнаючы несумненную блізкасць не-
пасрэднай крыніцы першага беларускага зводу з агуль-
най крыніцай названых рускіх летапісаў. зводам 1448 г.,
мы ў той жа час не маем дастаткова аргументаў, каб
цалкам іх атаясамліваць.
Прывядзём некалькі новых прыкладаў, якія перака-
наўча паказваюць, што тэкст першага беларуска-літоў
скага летапісу месцамі істотна разыходзіцца з Наўта-
родскім 4-м і Сафійскім 1-м.
Першы беларуска-
літоўскі летапіс
«В лЬто 6377 кре-
іцена бысть земля
Бльгарьскаа пра
царіі Васалап, сы-
ну Мііханлоаіі»
(л. 252 адв.)
Наўгародскі Сафійскі
4-ы летапіс	I -ы летапіс
«В лЬто 6377 кре-
шена бысть зем-
ля Болгарьская»
(т. IV, стар. 12;
т V, 1925, стар.
12)
61
6389 г. «А от кре-
шенна (Русн.
В. У.) до смертн
Владнмеровы лбг
28, от крешення
до убнення Борн-
са н ГлЬба н до
пр-ьнесення мо-
іцем лЬт 57» (л.
253 адв.)
«В лЬто 6750 нде
Александр к Ба-
тыю царю, п Олег
Резаньскын нде
к кановн. А Ба-
тьш, слышя Алек-
сандрово мужь-
ство, а вьзлюбіі н
отпустчв іі с че-
стьют> (л. 240 адв).
«В лЬто 6791 по-
ставлен бысть
Макснм, мнтропо-
лнт греческын, на
треты год ко Суз-
даліію» (сл. 27)
«В лЬто 6811 прп-
ставнся князь Да-
ннло Московскын,
марта 4, а княжчв
літ //» (сл. 27)
6395 г. «А от кре-
шення Рускна
земля до смертн
Володнмеровы н
до убнення Борн-
са н ГлЬба п до
пренесення мо-
шем лЬт 57»
(стар. 14; стар.
13-14)
Тут няма часткі
тэксту, падкрэ-
сленай намі ў
першым белару-
ска-літоўскім ле-
тапісу.
«Поставлен бы-
сть Макснм ГрЬ-
чнн на Русь мн-
трополнтом»
(стар. 245)
«...преставнся
Даннль Москвь-
скнн, марта 4»
(стар. 252)
Тут няма ўсёй
гэтай звесткі
«Того же лЬта
поставлен бысть
на Русь мнтро-
полнт Гречші,
нменем Макснм'
(т. V, 1851, стар
200)
«Того же лЬта
преставнся князь
Даннло Алекс.ін-
дровнчь веліікы"
Московскнй, мар-
та 4» (стар. 204)
62
*В л’Ьто 6898 прп-
ставпся Пумнн
мнтрополнт во
Царыграде» (сл.
45)
6914 г. «Того ж
л-Ьта преставнся
пресвяш.еннын Кп-
прнян, мнтропо-
лпт Кпевьскын п
всея Русн, месяца
семтебря 15 на
нон<ь, а пас цер-
ковь божцю 30 лЬт
без полутретя ме-
сяца. II в 16 день
проводпша п чест-
по весь град, с
Голенаа^ова в го-
род несоша на
главах, а епнско-
пп служаху над
нпм» (л.	258
«В • лЬто 6898
преставпся Пу-
мпн мнтрополнт
в КпевЬ» (стар
368; 244)
«МЬсяца септев-
рна в 16 день
преставнся Кнп-
рнан, мптропо-
лпт Кневскып н
всея Русп, а был
в мнтрополптех
в святнтельствЬ
30 лЬт без полу-
третья мЬсяца.
Й проводнша его
честно весь град,
н епнскопы слу-
жа над ннм»
(стар. 399; 254)
адв,— 259)
Важна зазначыць, што дадатковыя чытанні першага
зводу ў звестках 6377, 6791 і 6811 гг. не захаваліся і ў
іншых рускі.х летапісах, астатнія ёсць85.
*(А от крешення) Русскыя зенля до смертн В.іадпімеровы н
До у)бненна Борпса н ГлЬба льт 28» (ПСРЛ. т XV. Вып. 1. Пг,
мЕ,сл' «Преставнся Пнмнн мнтропо.іпт о ЦарьградЬ» (ПСРЛ,
>. XVIII, стар. 139); Кіпрыян памёр «сем(тября) 15 в I час ношн. яас
церковь божыо льт 30» (ГІСРЛ, т. I. М„ 1962. сл, 538); «н внесоша
е|° во град Москву» (ПСРЛ. т. XI. М„ 1965, стар. 194).
63
• мыа тэксталагічнага аналізу адміп.і
КаД' ю залежнасць першага беларускі,
пасрэдную зал ага 4.га ! Сафінскаі а I
летапісу ад Нау Р 01”, відавочны факт, ,
тад“Хл>УХ (да сярэ^нь' Хіііс..)	;
частка перша г	га 4-Га летапісх, а не Да Сй'
-«> <*• 1385 '"»” -
аДВПРі°кТоіы<і тэкст першага зводу мы прызш,, ., 1Ц
оаннім паводле свайго паходжання, то, лапчн., ,.а.
жаюіы трэба дапусціць, што тыя часткі Нііш,.
4 га і Сафійскага 1-га летапісау, якія аказа.іі
аддаленымі ад першага беларуска-літоўскаі а
былі дадаткова перапрацаваны. Гэта меркаванііе
пацвярджаецца фактамі.
У пачатковаіі частцы (звесткі да сярэдзшы XIII । ц
найбольш блізкай да першага беларускага зводу, II ..
родскі 4-ы летапіс задаваў больш першапачаткові,	.. ;
ны тэкст, чым летапіс Сафінскі 1-ы87. У апошнім і
звестак XI—XII стст. знаходзім рад дадатковых .
узятых з новай крыніцы, з якогасьці Кіеўскага ,і.
што адзначыў і сам складальнік пратографа Саф а
1-га летапісу першай рэдакцыі—«а пнсано в Кш , |
«ншн в Кневском», «в Кневском ншп» і інш. Ві.і;ны..	» ;
тай частцы Сафійскага 1-га летапісу пэўнаіі р .
скай апрацоўцы, дапаўненню і скарачэнню іні.іі.. я
і асобныя мясціны першапачатковага тэкст\ I
праўды так.
“ Тут мы не ўлічваем частку тэксту за другуіо пал.пчь.
пачатак XIV ст., бо яна ў беларуска-літоўскім летапісу вс-і1,м
рочана.
87 А. А. Шахматов. Обозренпе русскнх летоппсных
XIV—XVI вв., стар. 152, заўвага 1.
64
,,белаРУск?'
.іетатс
іііоцс1'‘
63" /'Цвановнча
’ІІ|0Н Васнлен,
?"!°е„т1ін, Дан“-
к‘ Мнханло,
Спмнон;
'«“'"“дХ-
(М. 5)
Наўгародскі
4-ы летапіс
6395 г. «Семеона
Нвановнча сыно-
ве: Васнлнн, Ко-
стянтнн, Даннл,
Мнханл, Нван,
Семеон; Нвана
йвановнча сы-
нове: Дмнтрен,
Нван» (стар.
14) 89
Сафійскі
1-ы. летапіс
«Снмеона Нва-
новнча сынове'
Васнлен, Костян-
тнн, Даннло, Мн-
ханло, Ноан, Сн-
меон; ІЛвана Пва-
новнча сынове:
Ноан; Дмнтре-
евых Нвановпча
д-Ьтен: князь ве-
лнкнн Васнлен,
Юрнн, Андр-Ьн,
Петр, Поан, Ко-
стянтнн, 1-й Да-
ннло; князя ве-
лнкаго Васнлн-
евы дЬтн: Юріш,
Поан, третнн —
князь велнкн Ва-
снлен» (стар.
14) 90
Несумненна, што больш позні тэкст чытаецца ў Сафій-
скім 1-м летапісу, дзе генеалогія маскоўскіх князёў даве-
азена аж да Васілія Васільевіча (1415—1462), у тоіі жа
час у першым беларуска-літоўскім і Наўгародскім 4-м
ПСРЛ,
ПСРЛ
ПСРЛ,
5 В- Л. Чамярыц;Н
т. XVII.
т- IV, ч. 1, вып.
т. V, 1925.
1.
65
летапісах не названы нават сын Дзі’м'трыя Iв;.;
чстапіс як|. нарадз1уСЯ у 1371 г„ а <.Н|
смсрці свайго бацькі ў 1389 г. стаў вялікім к„
КО\іадатковая апрацоўка першапачатковага ,
фійскім і-мдобра відапь таксама і на прыкла.к.
дання пра Неўскую бітву (1240 г.).
Першы беларуска- Наўгародскі	Сафіі,
літоўскі летапіс 4-ы летапіс	I-ч
«В .тЬто 6748
Н'Ькто от запад-
ныя страны, нже
нарнчются слугы
божнн, от тЬх
прпде в Новго-
род, хотя вндЬтн
вьзраст Алексан-
дров днвнын. II
впдЬв АндрЬашь
князя Александра
іі к свонм вьзвра-
тнся, рече: «про-
шед страны н язы-
кы, не вндЬх та-
кова, нн в царЬх
царя, нн в князех
князя». Се слы-
шав король частн
Рнмськыя, от по-
луноіцьныа стра-
ны, таковое муже-
ство князя Алек-
сандра н помы-
«В .тЬто 6748.
Невское побон-
ше. НЬкто от за-
падныя страны,
нже нарпчають-
ся слугн божн,
от тЬх прннде в
Новгород, хотя
вндЬтн вьзраст
Александров днв-
нын. Н віід-Ьв
АндрЬяшь князя
Александра, н к
своіім вьзвратн-
шаяся н рече:
«прошед страны
н языкн, не вн-
дах таковаго нн
в царех царя, нп
в князех князя».
Се же слышав
король частн
Рнмьскыа, от по-
луношныя стра-
«Сего радн црі|. I
нде нЬкто <>т .<>,. I
падныя страт.і. I
еже нарнчаюгся I
слугн божня, от- I
толЬ прнде, хо. I
ТЯН ВНДЬТІІ ,іі|і). I
нынвьзрасі I
же древле царіі- I
ца Ужеска.ч прш I
хода к Соло.но-
ну, хотя слыша- I
тц премудрот
его, тако лт н
саа, аменем Ан-
дрЬяшь, вндЬв
веліікаго князя
Александра Ярос-
лавііма, н вьзвра-
тнся к свонм н
рече: «проходнх
многын страны н
языкн, не вндЬх
такова нн |!
66
сляв, шатаяся ое-
зумнем	свонм:
«понду	ПЛ’ЬНЮ
землю Алексан-
дрову» (л.	236
адв.)
ны, таковое му-
жество его, н по-
мышлн в себ-Ь:
«понду н п.тЬню
землю Алексан-
дрову» (стар.
223)
нар-Ьх царя, нн в
князЬх князя».
Се же слышав
король частп
Рнмьскыя от по-
луноіцныя стра-
ны таковое му-
жество велчкаго
князя Алексан-
дра Ярославача.
н помыслн в себ-Ь
побідата его цлв
рукаміі ята ц ве-
лыкьш Новгород
попл-бнатч а вся
грады цх н людіі
словіньскця к
соб-6 в работу
сьтворатц; «по-
нду м пленю всю
землю велчкаго
князя Алексан-
дра Ярославача»
_____________ (стар. 221-222)
Апавяданне пра Неўскую бітву ў складзе Сафійскага
1-га летапісу ў параўнанні з апавяданнем першага бела-
руска-літоўскага і Наўгародскага 4-га вылучаецца дзвю-
ма асноўнымі асаблівасцямі: па-першае, у ім аб’яднаны
летапісны тэкст з тэкстам жыція Аляксандра Неўскага;
па-другое, самі летапісныя запісы зроблены болып шмат-
слоўна. Напрыклад, у Сафійскім 1-м Аляксандр Неўскі
ўсюды называецца па бацьку, Яраславічам, і толькі вялі-
кім князем. Гэтыя дапаўненні. несумненна, больш позняга
паходжання. 1 тэкст жыція, як пераканаўча даказаў
67
к^ноЎ9' пададзены ў Сафінскім 1-м летапіс\
^новай ДРУгой рэдакньп. Вельм. важны д.зя „
ат!пвы вывад гэтага даследчыка: «Такім чы„.,\,.
АпяксандРа Неўскага не было у наугародскіх
Аляксандра	Цовая, другая рэдакцыі,
3.водаА„„т НеЎскага складзена для летапісу ў 30	.
аНукРладалУьнікам Наўгародска-Сафійскш.,
Гінакш зводу 1448 г.-В. 7.) “ Характэрна....
вяпанні пра Неўскую бітву, змешчаным у першым
руска-літоўскім' і Наўгародскім 4-м леташса.х, ,
няма нават слядоў карыстання жыціем Аляксандр., 11,
скага што дадаткова ўказвае на большую перш
ковас’ць тэксту гэтага апавядання ў названых л
V параўнанні з тэкстам СафіГіскага 1-га.
Параўноўваючы ж тэкст Наўгародскага 4-і,,	(
фійскага І-га летапісаў за 1385—1418 гг., мы іі.
адваротную з'яву. Тут ужо тэкст Сафійскага I-і.,
ваецца месцамі больш першапачатковым. Іменпа \
цы за другую палавіну XIII—пачатак ХУст. у Наўі
скім 4-м змешчана шмат новых звестак, узятых < і
крыніц93. Разам з тым рад звестак гэтага перыядх . .
ш>іх з Сафійскім 1-м летапісам, перададзена ў ІІ.л і.
скім 4-м скарочана 94.
Першы беларуска-
літоўскі летапіс
«В ,тЬто 6918 прн-
нде нз Царяграда ІО. * * * * * *
Сафійскі
1-ы летапіс
«В л-Ьто 6918
прпнде нзо Ца-
Наўгародскі
4-ы летапіс
«В лЬто 6918
прнеха пз Царя-
ІО. К. Б е г у н о в. Жятне Александра Невского в
і'" " Софнйской !-й летопнсей. Новгорп.ьі.
рнчесыпі сборннк, вып. 9. Новгород. 1959, стар. 229—2.38.
9- Новгородскнй нсторнческяй сборннк, вып. 9, стар. 237.
XIV XVI пШахмат°в. Обозренне русскнх летопіісны'
м т вв ' сгаР' >88-186.
Там жа, стар. 212, заўвага 1.
68
фотен мнтропо-
пііт, поставлен на
Кнев н на всю
рускую землю, ро-
дом грФчнн; по-
ставлен патрнар-
хом Матфеем прн
царн МанунлЬ, н
прннде на Москву
прн велііком кня-
зн Васнлнн Дмн-
треевнчн на Ве-
лнк день. Того ж
лЬта преставнся
князь Володнмнр
Андр"Ьевнч месяца
мапя 14 день»
(л. 260)
ряграда ФотЬн
мнтрополнт, по-
ставлен Кневу н
всей Русн, родом
гречнн; постав-
лен патрнархом
Матфеом прн ца-
рн МанунлЬ, н
прннде на Моск-
ву прн велнком
князн Васнлнн
ДмнтреевнчЬ
всея Русн. Пре-
ставнся князь
Володнмер Ан-
дрЬевнчь на Мо-
скве н положен
бысть в сборнон
церквн святаго
архангела Мн-
ханла» (стар.
258)
града Фотпн мц.
трополнт в Русь,
родом гречнн;
поставлен патрн-
архом Матфьем
прн царн Ману-
нлЬ. Преставнся
князь Володн-
мнр АндрЬевнчь
на Москве, а
Юрьн посадннк
в НовЬгородЬ»
(стар. 409—410)
У той жа час у Сафійскім 1-м летапісу ў частцы за
другую палавіну XIII — пачатак XV ст. няма звестак, узя-
тых з іншых, дадатковых крыніц95 96. Іменна ў гэтай яго
частцы выяўляюцца больш даўнія і больш першапачат-
ковыя чытанні, чым ў Наўгародскім 4-м 9". \ гадавых ар
тыкулах Сафійскага 1-га летапісу за друіую палавіну
XIII —пачатак XV ст. сустракаецца нанбольш звестак.
95 А. А. Шахматов. Обозренне русскнх летоппсных сводов
XIV—XVI вв., стар. 212.
96 Там жа, стар. 152, заўвага 2.
69
шт0 не чытаюцца ў Наўгародскім 4-м, але як,,, ,
ТаКДакладней°каж1чы, у Наўгародскім 4-м летапі,
бычаапрацавана Другая палав.на зводу ц,
?п' ыблізна з сярэдзіны XIII ст. 1 да канца), у
V Сафйскім 1-м такі лёс спасц.г яго першую ш
Ідсюль поўнасцю вытдумачваецца такая заг,і.„,
першы погляд сувязь першага беларускага зво.ц
званымі рускімі летапісамі. Яны, як . трэба было „
аказапіся больш блізкімі сваім тэкстам да нашага
пісу тымі часткамі, якія найменш былі апрацаішш
му найбольш дакладна адлюстроуваюць тэкст іх
най крыніцы.
Такім чынам, на аснове тэксту першага беларн
тоўскага летапісу часткова рэканструіруецца зво і,
блізкі паводле свайго складу і тэксту да агулыіаіі
цы Наўгародскага 4-га і Сафійскага 1-га, зводу I
але цалкам не тоесны апошняму. Есць сур’ёзныя іш
лічыць гэту рускую крыніцу нашага летапісу бо.іы
няіі сваім паходжаннем, чым звод 1448 г., таму ш
была больш першапачатковай сваім тэкстам, мі
больш поўнай сваім складам, а часамі і больш дак.і
з фактычнага боку. Да таго ж гэта руская крынііш
выкарыстана беларускім летапісцам у 1446 г., г ш.
да з’яўлення зводу 1448 г.98
Паколькі агульнае падабенства першага белару
літоўскага, Наўгародскага 4-га і Сафійскага 1-га
пісаў рэзка абрываецца на 1418 г., трэба прызнаць.
XIV—стар Э 2І°|В 9.('03Ре""е РУсскнх летоппспых
цу НаўУародскага	датаваць агулыіую '
карысць 30 X гадо XV аф,||скага ''га летапісаў 1448 годіш
дастаткова важкіХУ падстаў 8ДНаК ДЛЯ ГЭТаГа’ дУмаецца’ "с
70
аснове гэтага рускага летапісу, крыніцы першага бетт-
рускага, ляжаў агульнарускі звод 1418 г„ так званы
ліхрон Фоція. Ллеу сувязі зтын што нершы беларускі
звод складауся не у пачатку 20-х гадоў XV ст а ў 1446 г
То і Паліхрон 1418 г. быў выкарыстаны беларускім 'іета"
пісцам у спісе больш позняга часу, у якім да яго былі
ўжо далучаны і звесткі за 1419—1446 гг. Значыць, укла-
дальнік першага беларускага зводу меў перад сабою звод
1418 г. з працягам да 1446 г. Змест часткі за 1410
1427 гг. (багацце звестак пра дзейнасць мітрапаліта Фо-
ція) указвае на мітрапалітава паходжаіше і зводу 1418 г.
і яго працягу да 1446 г. Агульнарускі характар гэтага
летапісу не выклікае сумненняў. Таму больш правільна
будзе лічыць, што непасрэднай крыніцай першага бела-
руска-літоўскага летапісу быў агульнарускі мітрапалітаў
летапіс 1446 г., аснову якога і складаў Паліхрон 1418 г.
Наяўнасць у першым беларуска-літоўскім летапісу ў част-
цы за 1410—1427 гг. звестак, якіх няма ва ўсіх вядомых
сёння рускіх летапісах, сведчыць аб раннім паходжанні
і гэтага зводу, і яго крыніц.
Некаторае сумненне ў правільнасці атрыманых выва-
даў выклікае той факт, што ў частцы першага беларус-
ка-літоўскага летапісу за 1385—1418 гг. ёсць рад уласна
наўгародскіх звестак. Гэтыя звесткі, як прынята лічыць,
маглі быць уключаны ў беларускі летапіс або са зводу
1448 г„ які атрыманы шляхам злучэння палі.хрона Фоція
з Наўгародскім Сафійскім летапісам 1418 г„ або непа-
срэдна з якога-небудзь наўгародскага летапісу.
Паколькі па розных прычынах прыходзіцца адмаўляпь
непасрэдны ўплыў зводу 1448 г. на першы беларуска-лі-
тоўскі летапіс, то трэба думаць, што наўгародскія звесткі
апошняга запазычаны непасрэдна з наўгародскага лста
пісу. Аднак і такое тлумачэнне цяжка прыняць. бо бела-
Рускі летапісец не складаў поўвы летапісны звод, а раоіу
71
тлпікі кароткую выбарку, і ен, несумненна,
рЛьУм неабходным мінімумам крыніц. Гам\
толькі самым аглі спецыяльна зацікавіш,
час ка-Гі ён рашуча апускау значна больш важны
кі па гісторыі Русі за цэлыя дзесяцігоддзі , І|;н,
годдзі Тым больш не маглі быць уключаны у і і, ,
гародскія звесткі ў першы звод і пасля 1446 г. 11.,
літаратурная гісторыя нашага летапісу паказвш
кароткая выбарка з рускіх крыніц не толькі і.
папаўнялася новымі звесткамі, а, наадварот, н,,
скарачалася, пакуль, нарэшце, і зусім не была ап\
Такім чынам, мы не бачым іншага вынсця, як
прызнаць, што ўласна наугародскія звесткі бы.н
Паліхроне 1418 г. і разам з ім праз мітрапа.іі і.।\ .
1446 г. часткова ўваншлі ў склад першага звод\ ,
яны, дарэчы, таксама абрываюцца на 1418 г. (!) Д
першага беларуска-літоўскага летапісу як быцц.і'
пацвярджаюць меркаванне А. Шахматава, які .
што складальнік паліхрона Фоція «карыстаўся, ін
ненна, і Наўгародскім і Растоўскім летапісамі»'
Частка першага беларуска-літоўскага летапіс.
1306—1388 гг. 100 паводле сваііго тэксту і складу н.тік
блізкая да Сімяонаўскага (Троіцкага) летапісу і ;
адрозніваецца ад Наўгародскага 4-га і Сафійскаі., I ।
Гэта акалічнасць, а таксама факт поўнай адс\ ін.
указанаіі частцы першага зводу звестакуласна н. .і,:
скі.х даюць ладставы бачыць тут летапіс нека.іькі гі
ЧЫМ м*тРапал>таў 1446 г„ г. зн. іншую і
у. о пераходзе аўтара першага беларускага ш
XIV—XVI ^вв^стар*116О°В ®®03Ре""е РУсскнх летопнсш.іх
коьа датавш’а” ІЭДхоц™1/ белаРУскім летапі" . .
хоць фактычна адносіцца да । '
72
Новай крыніцы сведчыць таксама паутарэнне ў нашым
чстапісу звестак пад 1305 г„ аб яго звароце да ранеіішай
крыніЦЫ - паутарэнне звестак пад 1384-1388 гг ПпЫ-
чым да мітрапалітавага летапісу 1446 г. беларускі лета-
пісец зноў звярнууся, пачынаючы са звестак 1385 г„ а не
1389 г.
Тэксталагічнае супастауленне часткі за 1306 1388 гг.
дае магчымасць выявіць у першым беларуска-літоўскім
летапісу рад чытанняў і звестак, якіх няма ў Троіцкім
(Сімяонаўскім).
Першы беларуска-літоіц кі
летапіс
6825 г. «...бысть нм сЬча лю-
та на полн БортенЬвЬ 22 де-
кабря* (л. 242)
«В .тЬто 6849 князь велнкын
Семен ГІвановнч понде
ратью к Трьжку, н князь
Ііван, брат его, н князь
Констянтнн Ростовскын, п
всн князн рускые с ніімн:
князь Костянтнн Суздаль-
скын Васыльевач; князь Ва-
снлпн Ярославскып н всн
князн рускын с нііміі, н сто-
яше у Тр-ьжку два месяца н
смііріішася с новгородціі н
взяша чр-ьнын бор. Того ж
тбта сЬде в НовегородЬ на
Г'ородшцы на княженье
князь Костянтын Васальевііч
Суздальскыц» (л. 243 адв,-
л. 244)
Троіцкі летапіс
(па ’Прысёлкаву)
Тут няма выдзеленага
6848 г. «Тоежезнмыбысть
велнк сьЬзд на МосквЬ
всЬм князем русскым, н
понде ратью к Торжку
н взя на ннх чернып бор
князь велнкнп Семен, а с
нпм брат его князь Пван
Пвановнчь, князь Костян-
тнн Суждальскын, князь
Костянтнн Ростовскын,
князь Васнлен Ярослав-
скын, н всн князн с ннмп.
п пресвяшеннын Феог-
ност, мнтрополнт всеа
Русн, с ннмп же» (стар.
364—365)
73
6865 г. «Того ж лЬта царь
Чанебек взя Міісур ч поса-
дн на нем сына своего Ьер-
дебека на царьство, (а) сам
возвратнся во своясн. (I )
разболііся на путп от ваде-
ная н збеснся Н послаша
радцн по Бердебека. Он же
прінііед, отца удавп, а бра-
тню нзбп, а сам сяде на
царьство» (сл. 35)
6867 г. Да цара Науруса
«второе прнде князя велпко-
го сын ІІванов Дмнтрен
Нван, Володнмерь, князь
АндрЬп Костентнновнчь н
брат его, князь Дмнтрен, н
всн князп рускын. II ВНДІІ
царь князя Дмптрея уна
возрастом н посла по101 102
князя АндрЬя Костентпно-
впча п да ему княженпе ве-
лнкое 15 лЬтом. Он же не
яся, соступнша брату сво-
ему, князю Дмнтрею Кон-
стентнновнчь, а сам понде
на Русь н оставн брату сво-
ему вснх бояр на помочь,
Стсфана Алсксандровнча н
нных. Н сяде на велнком кня-
женн Дмнтрен» (сл. 35—36)
6865 г. «Того ж .11,1:- |„.
днбек царь в Орді, , і -,
на царствЬ, а отца сі Г1|
убнл іі братыо свою ।
бнл» (стар. 376)________।
6867 г. «...прнндоша всн
князн русскыя. II ('ысть
ІІМ В ОрДЬ рОЗДІІЛ КІІ,!,|,,.
ннем нх. Й которнц ,і;і.
снх по временом ।। ?
в’ьзвратншаяся вь сноясн,
п коп же пх пріін і! іі
свою отчнну» (і : і
376-377)
101 У Супрасльскім спісе тут памылка: «Дміітреенігн-
|о! У рукапісу памылкова пададзена: «насла на»
74
Г884 г. «Тон же знмы вып-
" нз Царяграда мптршю-
,нт Кнпрнян. І-І не прня его
'кнЯзь велнкын Д.мнтреіі
Пвановнчь. Он же шед на
Кнев» (сл. 40) '0*
6884 г. «Того же Л1уга
Кнпрпан поставлен в мн-
трополнты» (стар. 402) 103 104 105
Акрамя адзначаных дадатковых чытанняў, больш па-
драбязных і дакладных паведамленняў у першым бела-
руска-літоўскім летапісу знаходзім некалькі звестак, якіх
няма ў Троіцкім (Сімяонаўскім), напрыклад звссткі пра
бараньбу князя Сімяона Іванавіча з Канстанцінам Ва-
сільевічам за Ніжненаўгародскае княства (1342 г.), пра
паездку мітрапаліта Феагноста ў Арду (1343 г.), апавя-
данне пра падзеі ў Царградзе (1353 г.), паведамленне
пра жаніцьбу князёў Міхаіла і Барыса (1354 г.).
Тэксталагічнае параўнанне гэтых двух летапісаў пера-
конвае нас у тым, што першы беларуска-літоўскі месцамі
дае ў частцы за 1306—1388 гг. больш поўны тэкст, чым
Сімяонаўскі, на аснове якога М. Прысёлкаў рэканструя-
ваў тэкст загінуўшага Троіцкага летапісу, зводу 1409
(1408) г. Гэта меркаванне цалкам пацвярджаецца Ра-
гожскім летапісам |05. Іменна ў ім выяўляюцца амаль
усе дадатковыя чытанні і звесткі, якія адрозніваюць паш
летапіс ад Сімяонаўскага ва ўказанан частцы.
Як вядома, тэкст Сімяонаўскага і Рагожскага летапі-
саў у звестках за XIV ст. заснаваны на адной і тоіі жа
крыніцы — агульнарускім зводзе 1409 г. «Прычым Ра-
гожскі летапісец лепш перадае гэты пратограф у сэнсе
103 Тэкст звестак, якіх няма ў Нікіфараўскім спісе. падаецца
Паводле Супрасльскага.	.. п іа-п
М. Д. Прнселков. Тронцкая летоішсь. М	,п.>,
105 ПСРЛ, т. XV. П.ід. 2-е, вып I Рогожскніі летопііссц. Пг.. іэ-
75
пеошапачатковасці чытанняу . выкладу»
Г авы адносіць частку першага ое.іару,,
г а а пета ісу за 1306-1388 гг. таксама да ,
ду таму што агульнасць крынтцы тэксту за \|\
Усік тоох гэтых летапісах не выклікае сумнення.
Беларуска-літоўскі і Рагожскі летапісы месцамі
больш дакладны і блізкі да арыпнала тэкст зв,> ц , |..,
чым Сімяонаўскі. Таму больш-менш задавалыіяг,
канструкцыя агульнарускага зводу 1409 г. без у.н
сту нашага летапісу немагчыма.
Такім чынам, кароткая выбарка з рускі.х .
першага беларуска-літоўскага летапіснага зводу. । ...
больш верагодна, заснавана толысі на дзвю.х крі
мітрапалітавым летапісу 1446 г. (звесткі ад пачаію
1305 г. уключна І07, а таксама за 1385—1446 іт.).
якога складаў Палі.хрон 1418 г„ і маскоўскім :
1409 г. (звесткі за 1306—1388 гг.). Да аднаго з і /і і.і
помнікаў узыходзіць, напэўна, і тэкст «Сказання о
ных святых князе.х руськнх», якім адкрываецца н.
беларуска-літоўскі звод у спісах Нікіфараўскім <
прасльскім.
Разам з тым неабходна зазначыць, што нашы г
не прэтэндуюць на канчатковасць. Патрэбны інші.гі
тоўныя і ўсебаковыя даследаванні ў гэтым напрамк\. і
оольш выразна і правільна ўстанавіць склад і і >.
і'шя* РУаК1Х ЗВОдаЎ пеРшай палавіны XV ст„ 1 109. IІЬ
ГГ '6ез чаго немагчыма зусім дакладна вызн
Р [ шшы нашага зводу. Адно несумненн;,: \ і
ІОв Д>^ д
стар. 115. Рнселков. Нсторня русского лет<>н;
выяўляецца паўтаоэіііп?^,,Г' У ,пеРшым беларуска-літоўскім .н ।
іменна пасля запісау гэтягЯЫХ ' ТЫХ Жа звестак. то *’ь|
Другом сваёй крыніцы Г°ДЗ ^зруекі летапісец пераііп
76
цялікай і складанай рабоцс значна шырэЙ і з болыпым
даверам павінен быць выкарыстаны першы беларуска -лі-
тоўскі летапіс, бо ў ім схаваны ключ для разгадкі нека-
торых вельмі заблытаных, але прынцыпова важных пы-
танняў гісторыі рускага летапісання XV ст.
Чаму ж беларускі летапісец сваю кароткую выбарку з
рускіх летапісаў зрабіў на аснове дзвюх крыніц, а не ад-
ноіі? 1 эта тлумачыцца самім характарам яго працы над
рускімі крыніцамі. Укладаючы сціслы нарыс гісторыі
Русі, ён аддаваў перавагу кароткім звесткам і апускаў за-
пісы шматслоўныя і чыста мясцовыя паводле свайго ха-
рактару. Паколькі ж мітрапалітаў летапіс 1446 г. утрым-
ліваў за XIV ст. шмат значных і падрабязных звестак,
сярод якіх, відаць, нямала было і мясцовых, што спецы-
яльна яго не цікавілі, беларускі летапісец звярнуўся да
другой сваёй крыніцы, зводу 1409 г. Гэты звод выгадна
адрозніваўся ад мітрапалітавага летапісу 1446 г. якра;
большай сцісласцю выкладу рускай гісторыі XIV ст.
Вярнуцца ж зноў да сваёй першай крыніцы аўтара
першага беларускага зводу, на нашу думку, прымусілі
дзве акалічнасці: па-першае, звод 1409 г. не меў звестак
за 1410—1446 гг.; па-другое, у зводзе 1409 г. не было
некаторых звестак за 80—90-я гады XIV ст. па гісторыі
Вялікага княства Літоўскага, якая яго спецыяльна ціка-
віла (напрыклад, паведамленні пра хрышчэнне і жаніць-
бу Ягаіілы, пра князёў Сямёна Альгердавіча і Андрэя По-
лацкага, апавяданне пра першае ўзяцце Вітаўтам Сма-
ленска). Асобныя ж звссткі па гісторыі Вялікага княств.і
Літоўскага ў зводзе 1409 г. былі значна бядненшыя сва-
ім зместам, чым аналагічныя звесткі мітрапалітавага ле-
тапісу 1446 г. (напрыклад, апавяданне пра бітву літоу-
скіх князёў са смаленскімі пад Мсціславам у 1386 г. ч
пра бітву князя Вітаўта з татарамі на р. Ворскле у
1399 г.).
77
Характар беларускай выбаркі з рускіх летаір.
разна паказвае, наколькі мэтанакіравана а це чы, , ..
іанічна, як лічыў Ф. Сушыцкі працавау аутар н
беларускага зводу. Выкарыстоуваючы два рускія .
сы ён свядома выбіраў з іх нанбольш важныя зв,
грамадзянскай і царкоўнай псторыі Юеўскай, ,\\
скай і Літоўскай Русі, ствараючы толькі кароік,
палітычнай гісторыі ўсходні.х славян. Прьічым
крыніцы беларускі летапісец скарачаў і апраціцц
таго, каб запазычаная частка ў новым зводзе сп.-г
мерам не намнога перавышала, а сваёй накірав,
рэзка не супярэчыла мясцовым летапісным матэрі,
Далучыўшы да выбаркі з рускіх летапісаў матэрі
гісторыі Вялікага княства Літоўскага, ён уклаў і.,,
нам летапісны звод, па сутнасці агульнарускі
свайго характару. Перад намі фактычна першая сур',
спроба стварыць гісторыю Літвы і Літоўскай Ру,-, ,
ларусі і Украіны) у яе сувязі з гісторыяй Ма, і,
Русі і у яе пераемнасці з гісторыяй Русі Кіеўскан \,
та сведчыць, што аўтар першага беларуска-літоЎск ,,
д- ХагяЗВ°ДУ РЭ'ГЛЯДаЎ гіст°РЬ-ю Вяліка.а і
АНАЛІЗ СМАЛЕНСКАЙ КРЫНІЦЫ
саў, ДатаванымГ'нг'у'Гшб31"1 ВЫбаркі 3 рУскіх '1|
тоўскім летапісу змешчаны У ПершЫм ,,с' ' Л1'1
матэрыялы, пачатак які ,чань мясцовыя леіап
Вдраграфічнай заметкяй* а,д§зелен,р| аД рускан
—_-------_ заметкан («Река Днепр течегі.
літературц, стар.'Ці2|''"3ахід,,Ь0 РУські літопнсн як
78
Понешьское...»). Аўтар першага зводу спецыяльна ўста-
віў іх паміж рускімі звесткамі, каб не парушыць хрант
лагічнай паслядоўнасці выкладу гісторыі, бо мясцовая
крыніна ахоплівала падзеі за 1430-1445 гг„ а апошні
запіс рускага летапісу адносіўся да 1446 г. Гэта мясцо
вая частка называецца смаленскай на тон падставе, што
яна, верагодней за ўсё, узнікла ў Смаленску і падзеі’, пра
якія ў ёй апавядаецца, таксама ў многім звязаны з гэтым
і іншымі гарадамі Усходняй Беларусі.
Разглядаемая арыгінальная частка першага зводу
толькі на першы погляд здаецца звычайным летапісам,
які ўключае рад запісаў, размешчаных у храналагічнай
паслядоўнасці з 1430 да 1445 г. Больш дэталёвае знаём-
ства з тэкстам смаленскап крыніцы выяўляе ў ёй тры
асобныя часткі: Смаленскую хроніку, «ГІахвалу Вітаў-
ту»109 і кароткія смаленскія запісы пра падзеі 1432—
1445 гг. 110
Смаленская хроніка пачынаецца з апавядання пра
падрыхтоўку да каранавання Вітаўта. На ўрачыстую ка-
ранацыю вялікага літоўскага князя з’ехалася шмат высо-
кіх гасцей111. Усе з нецярплівасцю чакалі прыбыцця па-
сланцоў ад германскага імператара, якія везлі карону.
Аднак Вітаўтавы «непрнятелн поляне112,— гаворыць ле-
тапісец, — не пропустнша коруны». Каранаванне было
сарвана. I Вітаўт, гэты адзін з найбольш магутных вала-
109 У некаіорых спісах (Акадэмічны і інш.) «Пахвала Вігауту >
нааываецца «Сказаннем о велнком княлн ВнтовтЬ» Цяжка сказаць,
якая назва больш раішяя, «Сказанне» ці «Пахвала», аднак апошняя
лепш адпавядае характару гэтага твора.
Такі склад смаленскай крыніцы нашага іводі	і
вызначаны польскім гісторыкам С. Смолькам (8. 8 шо к а I
піеіьге ропіпікі іІгіеіорізагаЬма гіізко-ійеімэкіеео. Рапіі?ішк Акааепш
І'пііеіріпозсі, 1. VIII, 5. 1-55).	,.... „ „
111 Гэты каранацыйны з’езд адбыўся восенню 143
1,2 Правільна: «полякн».
79
пяппл таго часу, ЯКІ паустагоддзя не сыхо;.
Да? ЕЎООПЫ, неўзабаве захварэу і у тым ж„ । .,,,
На"/п Пістя яго вялікім князем стау брат по.ц. ,
"Т®ы Свідрыгапла Альгердавіч, але „,„
х 432 г Свідрыгайла быу пазбаулены ізс. і .
тпона «Літва» пасадзіла на вялікае княжанне, „., ,
, Рна Тпокі Жыгімонта Кейстут4віча, брата
Свідрыгайла быў узведзены «рускімі» князямі , <
«на велпкое княженпе на Руское», на Полацк, В
Смаленск і іншыя ўсходнебеларускія і ўкрашсі..
рады. Пачалася грамадзянская вайна паміж ( г
лам і Жыгімонтам.	„	. .
Гэта барацьба за уладу у Вялікім княстве .1,
паміж нашчадкамі Кейстута і Альгерда стаіць \
ўвагі аўтара Смаленскай хронікі. ён падрабязпп
бесперапынныя паходы Свідрыгайлы на Беларусі, і .1 н;,.
бітвы каля Ашмян, Маладзечна, Вількаміра. Каб
мець, на чыім баку асабістыя сімпатыі аўтара х|
дастаткова звярнуць увагу на тое, з якога пункту н
і як ён апісвае гэту вайну.
Свідрыгаііла, гаворыць храніст, «павоеваша Лн і
землн множство, н пожгоша, н в полон пові.дош,
«взя град Крев мурованып н сожже, а ліоднн много і
коша н в полон повідоша», затым «возме град Мсн
сожже, а людн много в полон поведоша, мужп п
нде в свою землю, а много зла створн Лнтовскон н .
Іасля гэтага ён узяў «невннно» ў палон князя Мг
ванавіча Галынанскага і яго «пове.ть утопнтіі в ]'
,е"Не? ш?.РаШЦС’ Па 3агадУ князя Свідрыгайлы бі.іс
1442 г к іебс|<У мітрапаліт Герасім, якога сам
Напгвал УЛУо „ ЯШЧЭ вялікім князем у Вілыіі, адііраі
Царград для пасвячэння ў мітрапаліты
гайлаРпа“ГпоўнаёаД ВількаміРзм У >435 г. Сві.Ц'
Р У оўнае паражэнне, якое трактуецца
тарам Смаленскай хронікі як справядлівая расплата н
„горанейшыя ўчынкі: «н за то бог не пособн Швнтрнган-
’ что сожже мнтрополнта Гераснма, н поможе бог
кііязіо велнкому Жнднмонту н его сыну, князю Мнханлу.
ц побнша князя Швнтрнганлан всю сплу его». На наступ-
ны год «нача князь велнкн Жнкгнмонт княжнтн на велп-
ком княженнн на Лнтовском н Руском» "3, — заканчвае
сваё апавяданне беларускі храніст.
Як бачым, сімпатыі аўтара на баку Жыгімонта Кеіі-
стутавіча. I ўсё ж, нягледзячы на стрымана негатыўныя
адносіны да Свідрыгайлы, гэты князь знаходзіцца як бы
ўцэнтры ўсяго апавядання. Увага аўтара прыкавана спа-
чатку амаль выключна да Свідрыгайлы, Жыгімонт жа —
дзесьці збоку, у ценю. Толькі пад канец хронікі Свідры-
гай.ча зусім сыходзіць са сцэны, а на першы план высоў
ваецца нашчадак Кейстута.
Падобная неадпаведнасць двух планаў апавядання
(у цэнтры дзеяння адмоўны героіі, а дадатны — некалькі
збоку) тлумачыцца, відаць, тым, што факты, звязаныя
з дзейнасцю Свідрыгайлы, былі больш вядомы аўтару
Смаленскай хронікі і сам ён быў некалькі бліжэй да гэта-
га князя, чым да Жыгімонта. Спецыфічная форма нека-
торых выразаў (Свідрыгайла «поіідоша в Лптовскую
землю», «поаде на Лнтву», Жыгімопт «пршіде на Рускуіо
землю») і іншыя факты паказваюнь, што аўтар апісвау
падзеі з «назіральнага пункта», размешчанага дзесьці в 1
Усходняй Беларусі. 1 калі прыгадаць характэрнае тлума-
чэнне паражэння Свідрыгайлы пад Вількамірам, пададзе-
нае ў Смаленскай хроніцы («за то бог не пособп Швптрп-
ганлу, что сожже мнтрополпта Гераснма»), то не прыхо-
дзіцца сумнявацца, што гэтым «назіральным пунктам»
быўдля храніста Смаленск.
.	113 Тэкст СмаленскаП хронікі падаецца паводлс Нікіфараўскаіа
1 Сулрасльскага спісаў.
6- В. А. ЧамярыцкІ	81
Відаць. аўтар Смаленскай хронікі быу іш ,
да Герасіма асобан, калі яго так глыбока іч,,
тоўная смерць гэтага мітрапаліта. Прынамсі	I
нікі (некалькі архаічная, з налетам царкоўнш
у тым ліку і характэрныя выразы («поможе ,	I
непособн»), указваюць на тое, што яе аўтар ц,. .	I
векам свецкім.
Епіскап Герасім, родам масквіч, у 20-я ।	I
быў пераведзены Вітаўтам з Уладзіміра В.,
Смаленск. У 1432 г. Свідрыгайла, будуючы ші
ны ўмацавання Вялікага княства Літоўскага
вы, самастойнай у палітычных і рэлігійных а н
слаў смаленскага епіскапа Герасіма ў Царгпа
свячэння на асобнага праваслаўнага мітран
Русі, незалежнага ад Масквы. У 1433 г. Гера,
Літ вярнууся у Смаленск, які часова стаў ця,
«рускан» мітраполіі. Аднак праз два гады ,
вязь з Жыпмонтам Кейстутавічам мітрапалі I ,
.........
Такім чынам, палітычныя сімпатыі Герат,  .
таксама аказаліся на баку Жыгімонга. I г-ла сугучпікііь
імкненняў Герасіма і аўтара Смаленскай хрон
цоувае меркаванне пра блізкую сувязь апошняі
ленскім мітрапалітам. Адчуваецца, што наш \|
арэсамі вялікай палітыкі, яму былі дэта.іів
‘СяТХЬІЯпГ.ра“ад.зя«кай вайны 1432	1435 гг. \ ।
пая лаліт2.Т.?УСК’-М1 папяРэДнія надзеі. Такая р
чаргу V ВілкЯЯ ІН*а₽маЧЬІЯ збіралася тады \
ску, сталіц'ы мітпяНТрЬ.'. дзяРжавы, а таксама \ 1
літа Герасіма рапол" „Несумненна, што дв<>р
за Ўладу паміж гяе-бЬ'^ абь,якавы да вынік.т\ 1
вапружана жыч V _ ^₽Ыгайлам і Жыгімонтам.
жыу у той час агульнадзяржаўнымі п-'1" ‘
82
нымі інтарэсамі, што і знайшло сваё адлюстраванпе \
„азглядаемым творы.
Таму можна з упэунснасцю сказаць, шго гэта хроніка
СІворана ў Смаленску чалавекам з асяроддзя мітрацаліта
Герасіма, русінам, які быў патрыётам сваёй дзяржавы і
прыхільнікам княскай дынастыі Кейстутавічаў. Асноўнай
перадумовай для ўзнікнення Смаленскай хронікі паслу-
жыла ўтварэнне ў Смаленску мітраполіі, а непасрэдным
штуршком для напісання --канец грамадзянскай вайны і
канчатковае замацаванне ў 1436 г. у сталіцы княства
Вільні /Кыгімонта Кейстутавіча. Верагодней за ўсё, што
і сама хроніка была напісана па гарачых слядах падзей,
у тым жа 1436 г.
На першы погляд можа паказацца не зусім зразуме-
лым, чаму Герасім, які атрымаў пасаду мітрапаліта Кі-
еўскага і ўсёй Русі дзякуючы непасрэднай падтрымцы
князя Свідрыгайлы, неўзабаве ўсё ж аказаўся на баку яго
ворага. Здавалася б, што незалежная, антыпольская па-
літыка Свідрыганлы не магла не імпанаваць мясцовым
патрыётам і тым больш праваслаўнаму ісрарху. Аднак
яго выразная «праруская» пазіцыя, рашучая падтрымка
імкненняў беларускіх і ўкраінскіх феадалаў дамагчыся
палітычнай перавагі ў Вялікім княстве Літоўскім выклі-
калі адмоўную рэакцыю ў літоўскай пануючай знаці, вы-
ступленне якой супраць Свідрыгайлы было таксама інспі-
рыравана польскімі кіруючымі вярхамі. «Звяржэнне
Свідрыганлы з велікакняскага трона,- пісаў Ак Любаў-
скі,— было ні чым іншым, як праявай літоўскан нацыя-
пальна-палітычнай рэакцыі супраць палітычнага ўзвы-
шэння Русі» ІН.
Свідрыгайла і пасля 1432 г. меў нямала магчымасцеп,
каб вярнуцца ў Вільню. Аднак у яго не было дастатков,.
М. Ліобавскніі. Лнтовско-русскнй сейм. М, 1900, стар /0.
83
здолЬнасцей палітыка, дыпламата і военача.ц.,,,. , I
таруска-ўкраінскім феадалам не хапіла паі(
цыянальнай салідарнасш, каб перамагчы. У „ I
Ж'ыгімонт, надаўшы у 1432 і 1434 гг. д,ід,і ,	I
даі князям і баярам праваслаунага веравы
гэтым самым частку феадалау, якія падтрьім.ш
дрыгайлу, на свой бок і моцна паслабіў пазіцы,,, I
га на Беларусі і Украіне 11 .
Таму Герасім, відаць, разумеючы, што рэа.н,„	I
ваць свае функцыі мітрапаліта ўсёй Русі ён <м„,і,
пры ўмове захавання палітычнага адзінства і м.іі \ ,
Вялікага княства Літоўскага і пры падтрымцы
велікакняскай улады, адразу ж перайшоў н.і бок л
монта, як толькі ўбачыў, што ўлада ў дзяржапе \ ,,, .
чаткова пераходзіць у рукі апошняга. Акрамя т.„
пэўна, адыгралі сваю ролю і старыя сімпатыі і анп
Герасіма, яго былыя цесныя сувязі з братам >1ы.
Вітаўтам. Свідрыгайла ж быў пастаянным еаі„’|
Вітаўта, «агульнарускую» палітыку якога горач
трымліваў гэты праваслаўны іерарх. Гэта ўнутрі 1
тычная пераарыентацыя (ад Свідрыгайлы да 'I' 1 I
та) пэўных грамадскіх колаў Вялікага княства ,'Іі
га ў 1434—1436 гг. і выразілася ў пазіцыі
Смаленскай хронікі.
У нашу задачу не ўваходзіць падрабязны і і-мг
стацк| ?нал'3 гэЗага твора. Зазначым толькі, што ,т
я Ц’йя.к' стваРыЎ Смаленскую хроніку, не вызішч
Л1вым талентам ні як пісьменнік, ні як гістарыі
чаіавсі,іВмТлП0ГЛЯДам быЎ яшчэ Цалкам сярэдневя,
адышоё чшл ДНаК У адным гэты летапісец усё ж нек  11
2 0>1Ж° ад стаРых тРадыцый - у форме вык.іп в
115	о і
4і'еіеІІопб»’. Т V 1377"'	^'іеійіедо 1<5І{$1\ча І.ііе" । .
 іадз. \Уаг5гач'а, 1930, з. 204.
84
гтОрыі. Смаленская хроніка, напісаная як суцэльнае апа-
„яланне на адну тэму пра падзеі 1430 - 143-> гг„ хутчэіі
«агадвае кароткую гістарычную аповесць, чым звычайны
" тапіс з яго асобнымі пагадовымі запісамі. I ,Іа форм ,
на беларускай глебе, трэба думаць, узнікла не пад уздзе-
япнем замежных узораў, а самастойна, як вынік пэўнай
эвалюцыі летапіснага жанру на Беларусі ў мясцо'вых умо-
вах таго часу.
За Смаленскай хронікай 1436 г. \ першым беларуска-
літоўскім летапісу чытаецца «Пахвала Вітаўту» —'свое-
асаблівы і цікавы помнік беларускай сярэдневяковап лі-
таратуры.
«Танну цареву тантн добро есть, а дЬ.іа велнкого ос-
подаря повТ.датн добро же есть. Хошю вам повьдатц о
велнком князп Александріэ, зовемом ВптовтЬ, Лнтовском
п Руском н нных многнх земель государ(ц)» "6,- так
пачынае пахвалу свайму герою беларускі кніжнік. Ен
аддае ўвесь свой літаратурны вопыт, усё сваё умельства
пісьменніка, каб уславіць вялікага князя Вітаўта: «Яко
ж бы мошно кому нспытатн высота небьсная н глубнна
морская, то ж бы мошно нспов-ьдатн снлу н храбрость
того славного государя».
Аўтар «Пахвалы Вітаўту» ў захапленні ад ве.іічы і
магутнасці свайго героя, і гэта захапленне ён імкнецца
перадаць чытачу. Валадары наваколыіых дзяржаў, даво-
дзіць пісьменнік, «во велнцнн любвн жнвуше» з князем
Вітаўтам і «честь велнку н дары многн н данн пріМоша-
ху ему не токмо по вся лЬта, но н по вся днн». Вялікую
пашану аддаюць літоўскаму князю нават сам цэзар рым-
екі і цар царградскі. Больш таго, «еже есть цьсарь над
всею землею, н тон прншед поклоннся славному госуда-
~~---------
||с Тэкст «Пахвалы Вітаўту» падаецца паводле Акадэмічнага і
Чпрасльскага спісаў. У Нікіфараўскім яна не захавалася.
85
„ю веявкому князю Александру, зовемому ц
Асабзіва падрабязна спыняецца аутар на
Вітаўттатарскіх ханаў, якія, на яго думку, ..	•
л заіатаардынскі трон толькі з дазволу вял.кц,.
у такім урачыста-ўзнёслым тоне вытрымап.і : ।,
хвала Вітаўту». Пафас у гэтым творы меспімі
надзвычай высокага публіцыстычнага напалу, \,,:
заўсёды аўтар знаходзшь свежыя вооразныя ср
па-мастацку выказаць свае перажыванні, сваю
Праўда, асобныя яго разгорнутыя параўнанні і .
волі свежа, арыгінальна, як уласныя паэтычныя
«Яко ріка, преходяшн всю землю, человекп н , і,
пояюшп, а сама не умаляюшнся, також п слпві
дарь множество царен отпушаеть на Орду, а в неі,
шало цареіі».
Разглядаемы помнік вельмі блізкі да «Пахв ,
ману Астрожскаму», створанай у 1515 г. у гонар ч, : . ...
гі беларуска-літоўскіх войск над маскоўскім
Оршаю ||7. I калі апошняя пераўзы.ходзіць «Пахв; . |;:.
таўту» з літаратурна-мастацкага боку, то ў тоіі ,
яна некалькі слабей сваён папярэдніцы ў прастн
пасрэднасці выказанага ў ёй пачуцця.
Сваім характарам «Пахвала Вітаўту» ярка вы.г,
ца на фоне звычайных летапісных апавяданняў ік ;
беларускага зводу. Яна нагадвае хутчэй усхва.іяі.
эмацыянальную прамову-пропаведзь у гонар кня I'1
та}та, чым гістарыяграфічны твор. Галоўны гер ;і
раскрываецца ў дзеянні, а паказваецца статычн । '!'
«ПяхТвН^Я йКаС-І Пр0Ста АэклаРУ>0ЦЦа як ужо і гі
• а ітауту» сваім урачыстым, хвалебным ।	'
скую	" 1
86
, „ечЫМ ЯШЧЭ большым, спецыфічна жанраш.ц,
„ з вершаванымі панегірыкамі, якія пачалі ,-ях,,
у другоп палавіне Х\ I ст. Таму яе аўтара можна ,
ОЎНЫМ правам лічыць пачыналыіікам панеі ірыч,,.,
нру старажытнап беларускай літаратуры.
Хо'ць «Пахвала Вітаўту» не адносіцца да эпічных тно
раў тыпу Смаленскай хронікі, г. зн. не з яўляецца гіста-
ры'чнаіі аповесцю, сувязь яе з падзеямі першай налавіны
XV ст. несумненная. Дастаткова прыгаднць зак.тючную
частку «Пахвалы Вітаўту», каб пераканацца \ гэтым.
Апавядаючы пра літоўска-татарскія ўзаемаадносіны. а\-
тарпералічае імёны некаторых ханаў (Салтаіп. Даўлал-
Бярдзея, Махмета), якія атрымалі ўладу ў Гі.іатой Ардзе
,от рукн» Вітаўта. Факт прызначэння ў Ардзе вялікім
літоўскім князем ханаў сваёіі арыентацыі, як і імёны н .
званых ханаў, адпавядае гістарычнай сапраўднасці
Такім чынам, аўтар «Пахвалы Вітаў г\ аГіапір.іўся н
гістарычныя факты. Але ў сувязі з тым, што спецыфіка
жанру не вымагала стварэння эпічнай гісторыі князяван-
ня Вітаўта, то гістарычныя факты ў творы бы.ті закрану-
ты толькі ўскосна, каб лепш дасягнуць галоўнай мэты
узвелічэння і ўслаўлення самога князя.
Пахвала як своеасаблівы від панегірычнага ж.інр\ вя
дома і ў пісьменнасці ўсходніх славян эпохі Кіеўскан
Русі. Аднак старажытнарускімі кніжнікамі пахвалы звы-
чайна ствараліся ў сувязі са смерцю якога-небудзь вя.іч
мага князя, таму і змяшчаліся ў летапісах звычайна па-
сля паведамлення пра яго смерць. Адсюль і мінорны топ
гэтых пахвал.
Пасля звесткі пра смерць князя Вітаўіа \ іжсііе
_маленскай хронікі змешчана пахвала яму і у
Г р е к о в, А. 10 Я к V б о в е к ч й Зо.нч.ія "І’-Т' " ў'
аеннс. М.-Л., 1950; II. 15. Грекоо. Очсркіі по ікю
«’РОДНЫХ отношенпй Восточноіі Европы ХІУ-ХУІ вв. М,
87
спісепершага беларуска-літоўскага летапісу. А.і,..	,
поасльскім спісеяна чытаецца непасрэдна ,І;| ,
скай хронікі. Загадкавае размяшчэнне «Пахва.іы .
™ V Супрасльскім спісе выклікала самыя разн.в ,
здагадкі ў першых даследчыкау беларускіх .„,
Сапраўды, месца «Пахвалы Вітауту» у Слуш
здаецца больш натуральным, чым у Супраслыкім | ,,
акалічнасць прымушала некаторых вучоных нав
ваць перавагу Слуцкаму спісу перад Супраслы і.,„	,
чыць першы больш старажытным, а значыць,
важным для правільнага ўяўлення аб пратографе ,
даемага беларускага летапісу "9.
I сапраўды, месца «Пахвалы Вітаўту» ў Слупі
се больш адпавядае ўстаноўленай традыцыі. А.н ж. як
мы ведаем, размяшчэнне ўсіх састаўных частак і
летапісу ў гэтым спісе з’яўляецца больш іюзнім.
далёкім ад аўтарскага арыгіналу, чым у Супр.
Таму можна быць упэўненым, што першапача і ков
сца «Пахвалы Вітаўту» ў першым зводзе -- пас
ленскай хронікі, што і пацвярджае тэкст самоіі \|
У месцы мяркуемай устаўкі «Пахвалы» ў Супрас. і м
і Нікіфараўскім спісах няма пропуску. Усе часп
тут лагічна звязаны паміж сабою: «...преставпся в.
князь Внтовт месяца октября 23 на память святоі
стола Якова, брата господня |2°, н сяде на вс.тіп, 
женье кпязь велнкын Швндрпганло Олгнрдовііч, н
нн н на Троцех, н княжн велнкын князь ПІвнтрі
«Пя»п!.бе3оД-ву* месяЦеч» і г. д. Прымусовая ж у
лы Вітаўту» ў тэкст Смаленскап хропікі, я
1898, 5. 6. Р Г°С а а- Таіоріз ІДІеімзкі. ВогЬібг кгуіу. /н'
таўту*. тэтых слоў у Слуцкім спісе чытаецца «Гіахн.і
88
,р0блена Ў Слуцкім спісе, штучна разбурае ц,
чііЯ0ЯДаННЯ’
‘ у'сё гэта пераканауча паказвае, што «Пахвала Віт і\'
'не з'яўляецца арганічнай часткай Смаленскаі, хрон’і-
 таму яна і дайшла да нас у Супрас.тьскім і \мд,-
мі'чным спісах 121 побач, а не ў складзе гэтай хронікі бо
а самай справе прадстауляе асобны помнік. Гэты вывад
цачкам пацвярджае запіс у адным беларускім рукапісу
XV ст.122 Вёларускі кніжнік, спісаўшы ў 1428 г. \ Сма.теп-
ску кнігу слоў Ісаака Сірына, дадаў ад сяііе \ канцы р\
капісу кароткае апавяданне пра князя Вітаўта. Параў-
цанне запісу з летапіснай «Пахвалой Вітаўі\ выяўляе
амаль поўнае тэкстуальнае супадзенне асобных мясцін
гэтых твораў.
Запіс 1428 г.
«Ть же велнцнн князн всЬх
земель тіх н языков, еже
пнсахом здЬсе в кнпзь сеп,
велпку честь н дары подава-
ху славному господарю, ве-
лнкому князю Александру,
зовому Внтовту, тако жс п
велнкіі дары п данп прнно-
шаху ему не токмо на всяко
лЬто, но н по вся днн. А от
гЬх велнкнх земель которо-
му осподарю повелеваше к
собь бытн, онн без всякого
«Пахвала Вітаўту»
кТые же велпцііп царп н
велнцнн князн н велнцнп
землн, нж пнсахом зде,
ннн во велнцпн любвн
жнвуше с ннм, а нннн
кр'Ьпко служаху ему,
славному государю, н
честь велнку н дары мно-
гп н данн прнношаху ему
не токмо по вся лЬта, но
н по вся днн. й колп слав-
ны государь, велнкын
князь Александр, зове-
111 Пасля Смаленскай хронікі чыталася «Пахвала Віта\т\ ।
Пікіфараўскім спісе.	- у\?п т
_	122 ПБЛ, I. 476, л. 153 адв.-л. 154. I Іадрукаеаііа \ А П
ПСРЛ, сл. 417—420.
89
ослушання прпхожаху к не-
му с свон.х земель. Есть пак
хочеть понтіі на которую
зем.ію, на ннх сам бывашс
коліі гнЬвен. нлн пак снлных
свонх воевод гд1з послатп
хоіцеть іі нс котороп землн
которым государем веляше
к собв бытн. нно тТ.х велн-
кнх земель государн безо
всякого ослушання прнхо-
дять со всЬмн свонмп снла-
мн на помочь п на его служ-
бу» 123
мын Внтовт, Н;і
землю бываше ііц Ру*>
которую землю Дт“ "
сам казннтн ц Іп
снлпых свонх воевоЛ"
слатн где в-ьс.хош,еть ,
которому от ты.х 1аді| *
земель повелевашс к собі
бытн, н онн безо всякото
ослушанна воскоре ц.,н
хождаху со своен іем.1п
ко нему. II коему госу-
дарю нЬ за какую нужю
немошно бытн, іі он вся
своя ратн іі сіілі.і посы-
лаше ко ему на помоць
н на его службу» 124
Пахвала 1428 г. мае больш сціслы і цэласш.і
чым летапісная «Пахвала Вітаўту», якая значпа
на асобнымі тэкставымі ўстаўкамі і ўтварае, такім \і
новую, пашыраную рэдакцыю папярэдняй. «Пахп
таўту», змешчаная ў першым беларуска-літоў скі м
пісу, узнікла на аснове па.хвалы 1428 г., а не па.
што адзначана ўпершыню ўкраінскім д.н
М. Грушэўскім 125.
Апрацоўваючы запіс 1428 г. пра князя Вітыў ,
рэдактар або той жа самы аўтар дадаў у пачаіку
літаратурны ўступ, пашырыў кола «паклоннікаў
та, а ў канцы дапісаў апавяданне пра татарскі .
ш ?аСРЛ’ т- XVII. СЛ. 418.
'к М ГпЭ'	’37—138.
віівукового товаонстпаЬ К11" „?ПохІ>ала В. кп. Вптовту '
товарнства іменн Шевчепка, т. VIII, стар. 1 іь
90
тдобная апрацоука дала два важныя вынікі па-періш,..
гПалоўны герой быу узняты на яшчэ больш вы. „кі „. , .
тал па-другое, «Пахвала Вітауту» атрымала іаконч.Х
ВЫГЛЯД. а значыць, 1 права лічыцца асобным .'іпарапр
„ыМ творам.
" усім сваім урачыста-святочным, мажорным топам
Пахвала Вітаўту» належыць да таго часу, ка.іі яшчэ
быў сярод жывых гэты князь. Значыць яе новая, пашыр ,-
ная рэдакцыя магла быць створана не рапей 1428 г._ к.ілі
ўзнікла першая рэдакцыя, крыніца летапіснай, і не па-
зней 1430 —года смерці Вітаўта.
Няцяжка заўважыць, як добра адпавядае летапісная
«Пахвала Вітаўту» свайму часу, грамадска-палітычнай
атмасферы Вялікага княства Літоўскага якраз перад ка-
ранацыяй Вітаўта (1430). Паказальны таксама і факт
поўнай сугучнасці ўсіх уставак і змен, якія былі ўнесе-
ны ў запіс 1428 г., іменна з гэтай падзеяй.
Калі згодна з пахвалой 1428 г. уплыў Вітаўта абмя-
жоўваўся выключна Усходняй Еўропаіі («тогда бяху
кріпко служаху ему велнцнн князн: велнкнн князь Мо-
сковскн, велнкнн князь ТфЬрьскн, велнкн князь Рязань-
скн, велнкнн Новгород, велнкнн Псков н спроста решн
весь Руськнн язык», а таксама татарскія ханы, магістры
Ордэна, ваяводы малдаўскія і бесарабскія), то ў новаіі
апрацоўцы магутнасці і славс вялікага літоўскага князя
нададзена ўжо сапраўды ўсееўрапейскае гучанне. «Во
велнцен любвн жнвушп» з Вітаўтам. «велнку честь по-
даваше» яму, дадае аўтар, нават сам цэзар рымскі (ён
жа імператар германскі, кароль венгерскі і чэшскі), кар
нарградскі, кароль польскі, а ў Ардзе літоўскі кпязь ма>
практычна неабмежаваны ўплыў. Услаўляючы сваііго гі
Роя, падкрэсліваючы яго вялікі міжнародны аН‘'1’„' ’|к
аУтар, напэўна, імкнуўся давесці, што князь в'та\т '
“аладар роўны найбольш магутным царам і '
91
Еўропы, а значынь, таксама мае поунае права ц,1(,
Тул караля. Леташсная «Пахвала Вітауту» с.ц,І)Ц
бы ідэйна-палітычным і мастацкім абгрунтав,-,,,,,. ...
га важнага кроку літоўскага князя, як яго ]
адкладна прыняць карону.
Найбольш верагодна, што другая рэдакцыя 11
Вітаўту» ўзнікла ў 1430 г. I тое, што яна ака
бач са Смаленскай хронікай і кароткімі сма.н ік
пісамі ў складзе арыгінальнай часткі «IІзбрашія
санпя» першага беларускага зводу, што яна стія.]>,1Н;і
аснове прыватнага смаленскага запісу 1428 і . сіг г.і.іця
аб яе смаленскім паходжанні. Дарэчы, у самым : і.
некалькі разоў упамінаецца смаленскі епіскап Г. ,1м
па загаду якога і была спісана кніга слоў Ісаака Сі,.ына.
у якой захавалася першая рэдакцыя «Пахвалы Іг:
Таму сувязь аўтара летапіснай пахвалы з гэтым см,
скім епіскапам таксама не выклікае сумнення.
Ф. Сушыцкі выказваў меркаванне, што і < 11
Вітаўту» 1428 г., і яе летапісная рэдакцыя, і пав.. < 
ленская хроніка належаць пяру адной і той жа ас < с
Сапраўды, усё, што мы ведаем пра аўтара гэтых п :
час і месца іх узнікнення, пацвярджае думку (і\;
Атаясамліваць аўтара «Пахвалы Вітаўтс і іы .
дакцый з аўтарам Смаленскай хронікі нам да !|
і некаторыя іншыя, больш канкрэтныя факты. I і ;
лад, каранацыішы з’езд у Вільні знайшоў ад.іюсі г |!
X.маленскан хроніцы, дзе выказаны жаль < ш-1' !ЬХ
апянап!" каРананьн Вітаўта. Такое мінорнш
ка які """" "Р3 вын'к' з'езда 1430 г. зразумелаеў і;	1
пр’ава вя.пШІг3 а9гРУнтаваЎ У «Пахвале Вітаўту іп'\ііас
--------_ га ЛІТ°ўскага князя на атрыманне кар<)ІІЬ1’
120 -р с
літературн. стар' Ціз42!.|30^ах'дньо'РУські літопнсн як н і'і
92
Больш таго, супастауленне пахвалы 1428 г. са Сма-
„енскай хронікан выяуляе у адным месцы іх непасрэіну,.,
еувязь паміЖ сабою. Пералічэнне у пахвале	.
Сіавянскіх зямель, падначаленых Вітаўту, , аналаіічп.т,
пералічэнне ў Смаленскан хроніцы зямель, ад якіх пры-
былі прадстаўнікі на каранацыю Вітаўта, пт
падаюць і ў назвах, і ў парадку падачы іэгых н;нва\
рэта падабенства тлумачыцца, нам думаецца, Не за.тсж-
насню Смаленскай хронікі 1436 г. ад «Пахвалы Вітаўту»
1428 г., як лічыў Сушыцкі 127, а хутчэй за ўсё тым. што яііы
папісаны адной і той жа асобаю.
«Пахвала Вітаўту», змешчаная ў тэксце ( маленскаіі
хронікі і некалькі скарочаная, увайшла затым і \ скла.т
другога зводу. Аднак аўтар «Хронікі Быхаўца» палічыў
ужо непатрэбным уключаць яе ў свой летапісны звод. Ві-
давочна, у новых гістарычных умова.х «Пахвала Вітаўтх 
перастала ўжо гучаць надзённа. Ідэйная накіраванасць
гэтага твора, яго пафас, напэўна, не выклікалі ў чытачоў
другой палавіны XVI — XVII ст. адпаведнага суперажы-
вання, не знаходзілі ў іх таго водгуку, на які разлічваў
ягоаўтар, чалавек першай палавіны XV ст.
Пасля «Пахвалы Вітаўту» ў першым бе.іаруска-літо\-
скім летапісу змешчана некалькі летапісных запісаў так-
сама смаленскага паходжання, датаваных 1432—1445 гг.
Гэты кароткі смаленскі летапіс пачаў складацца ў 1440 г.
і працягваўся да 1445 г. уключна. Ў запісу пад 1440 г.
паведамляецца пра забойства ў Літве князя Жыгімонта
Кейстутавіча, а затым апавядаецца пра паўстанне сма-
ляп супраць ваяводы Андрэя Саковіча. 1440 год мы мае.'і
поўнае права лічыць пачаткам новага этапа летаііінын
працы ў Смаленску на той падставе, што папярэднія
Західньо руські літопнсн як пам’яткн
працы ў Смаленску
I» т г
1 С У III II Ц Ь К I! І1.
'^ратурц, СТПр ізз
93
запіеыза 1432-1438 гг. зроблены не у ЗО-х 
а пазней. Напрыклад, паведамленні 1432	1|,,	'
стаўляюць сабою тэкстуальную выбарку аді,,„
сцін Смаленскай хрврйікі, якая узнікла не .. ц
Форма наступнага запісу («В літо 6944, в н,- ./ц- .
д-Ьто 6946 — в тын же л4>та бысть глад вслпк в< і ,
ску») таксама сведчыць пра тое, што ён зроб.і, ,	...,
1438 г.
Запісыза 1432—1438 гг. устаулены, відаш..... ,го
каб запоўніць вакуум, які ўтварыўся ў тэксш	па'
між Смаленскай хронікай, што пачыіш.та. 1;пі
6939(1430) г., і апавяданнем пра смалепскія . ц,,
1440 г. Гэта ўстаўка зроблена, на нашу думк\, ,М;).
дальнікам першага зводу, які дадаў тут толькі ..... каз
(«Того ж л-Ьта Махмет царь побнл москвнч»), а ,\ і лрам
запісу 1440 г. Схіляцца да такога вываду нас іц, : .
наступны факт. Аўтар кароткай выбаркі са Смал.,,і,,п
хронікі і смаленскіх запісаў 1440—1445 гг. кожн созы
год лічыў пачынаючы з 1 сакавіка, у той час як нўтар
гэтай хронікі, як і складальнік ўсяго зводу, новы і . >•
таваў 1 верасня.
Значыць, аўтар кароткага смаленскага летіші. . । і1'-
наваў як прадаужальнік Смаленскай хронікі 1436 г
I перш чым зрабіць свой першы запіс пра падзеі I IЮ 1 •
ен для яго храналагічнай сувязі з першай даіаіі 111
нзо'н',Д’430) УставіЎ некалькі кароткіх звесі ;1
. гг. Аднак ён не заўважыў, што падобнаіі
Р цыяв* была парушана храналагічная паслядоун
звогті’, :0.рмалеяская хроніка фактычна закаіі п 4
•звесткамі 1436 г.
ў	'менна Ў 1440 г. пасля кароткага ін |’ :
прыгадапк^ аднавілася летапісная праца? Туі 11 ' '
важньія гістлІ?0 ГЭТЫ год быЎ надзвычай багатым 1
рычныя падзеі, пра якія і вырашы\ 11 1
94
„бавязкова зрабіць свон пстарычны іапіс. р, ,11>тп
г«“ сотворнся ЗЛО велпко в ЛнтвЬ, апавядае ш
6?4,»11 бысть князь велнкн Жнкгнмонт во град), Тро.нх
• пеобную неделю перед обедом, н быгть мятс.к в,..111іч
В°Піітовскон землн». Але характэрна, што ні пра дэталі
" тяга забойства, ні пра наступныя падзеі \ Вя.тікім
Тястве Літоўскім аўтар больш нічога не паведамляе а
ўвагу сканцэнтроўвае выключна на смаленскіх ші-
'пеях на паўстанні «чорных людзей» (рамеснікау, гарад-
скоіі ’беднаты) супраць смаленскага ваяводы Андрэя С
ковіча.
Звернем увагу на адносіны аутара да іэтьц падтеГі.
Пасля забойства ў Троках вялікага князя Жыгімонта,
апавядае летапісец, ваявода смаленскі Андрэй Саковіч
«поча прнводнтн ко целованню смолнян: «что ж князн
.цітовскн(н) н паны (н) вся земля Лнтовская кого поса
дять на Внльнн на велпком княженн(н), н вам от Лп-
товскон землн не отступатн н (от) велнкого князя Лнтов-
ского, а ко нному не прнступатн, а мене вам в себе дер-
жатп воеводою во себе 128, доколе сядеть на Віілнн князь
велнкын». I ўсе жыхары Смаленска, князі, баяры, «чор-
ныя людзі», мяшчане «целовалн пана АндрЬя на всем
том: Внлнн не отступатн н пана АндрЬя держатн в себе
честно воеводою на Смоленску». Аднак неўзабаве смаля-
не вырашылі Андрэя Саковіча «согнатн снлою с города,
а целованне переступнлн»,— падкрэслівае аўтар гэтага
апавядання.
Як бачым, летапісец не ўхваляе дзеянні смалян. якія
'ырушылі сваю прысягу. У той жа час на працягх ўсяго
‘"'авядання ён не выяўляе ніякіх асабістых сімпатын Д"
"аяводы Андрэя Саковіча. Такая нейтраліснкая. як ||ЬІ
•іваістая пазіцыя аўтара запісу 1440 г. тлумачыцца гым.
«Во себе» тут у Супрасльскім спісе паўгораііа п.імь.п.'
95
што ён не быў прыхільнікам выхаду Смаленск. , „
ду Вялікага княства Літоўскага. Пагроза л •’»•.
праўды існавала ў 1440 г., бо смаляне сііач;11к "
сабёза ваяводу Андрэя Дарагабужскага, ц;і, ..• «лі
стопна «прпзваша к собе государем» князя ІО[н,і .'Іуіве 1
ніевіча. Іх паўстанне супраць^Андрэя Саковіча, (] іМі.сні'|
ка вялікага літоўскага князя ў Смаленску, бы.н, ц, іоль.|
кі выступленнем сацыяльнага характару, а.ю і сп ріэбацв
вярнуць былую незалежнасць свайго горада, [;<,., іам 1
летапісец, ставячьк. агульнадзяржаўныя іптарэсы іч.ііпэііі
за мясцовыя, так хваляваўся за канчатконы іыход па-і
дзей. Гэта, аднак, не перашкодзіла яму, смаляпіцу. 1!ы.I
казаць свой жаль з выпадку таго, што ў час іі.і\ >;, па'|
Смаленск літоўскага войска «многа зла сотворнся I
Яшчэ больш выразна пазіцыя аўтара смалепскіх іа-1
пісаў выяўляецца ў паведамленні 1445 г. пра ваенш., і су-1
тычкі на ўсходніх межах Вялікага княства Ліп... .,!.,•
«поможе бог Лнтвн, н побнша москвнчь, н міюго п\ ноц- I
маша жнвых н прнведоша нх во Смоленеск ко пе.таь «
князю Казнмеру, н учнннша тогды велпкому князю іп іь
н соб-Ь».
Нягледзячы на натуральную зацікаўленасці.
пісца пераважна мясцовымі падзеямі, мы ўсё ж не м<>- ।
жам яго ўпікнуць у абмежаванасці агульнапалітычнні.і I
погляду. Адсюль і смаленскія запісы пра падзеі I 1
1445 гг., вылучаючыся сваён чыста летапіснаіі форм ।
на фоне іншых мясцовых матэрыялаў першага пюду. \
цэлым усё ж блізкія да іх сваімі агульнымі тэн ыіныя-
мі. Аўтарам смаленскіх запісаў быў, магчыма. мана\ М
смаленскага Спаскага манастыра, які двоіічы (на.і I 11 * 1 11
і 1445 гг.) упамінаецца ў нашым летапісу.
Такім чынам, смаленская крыніца першага г» । 1 I
руска-літоўскага летапісу з'яўляецца смаленскаіі н а.. і
дле сваііго паходжання і складаецца з трох чаі
96
I • упонікі, «Пахвалы Вітаўту» і мясіювых ігі
1смаленска''ісаў 40-'х гадоў XV ст. Уваіішоўшы ў першы
творы склалі яго першую арыгіпалыіую
|лод. другой арыгінальнай мясцовай крыніцай наш.і
|«зсТ*у'ыД/стаў «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх»
113	1
I	„ЛЕТАПІСЕЦ ВЯЛІКІХ КНЯЗЕЎ ЛІТОЎСКІХ"
I «Летапісец вялікіх князёў літоўскі.х» як помнік пісь-
іменнасці прадстаўляе сабою літаратурна-гістарыягра-
фічны твор, у якім выкладаецца палітычная гісторыя
Вялікага княства Літоўскага амаль за цэлае стагоддзс:
храналагічна ён ахоплівае перыяд прыблізна ад смерці
г.нязя Гедыміна (1341) да смерці князя Вітаўта (14.30).
Гэтытвор напісаны без даг у форме суцэльнага, прагма-
тычнага апавядання пра падзеі мінулых часоў, што
адбываліся на тэрыторыі сучаснан Літвы, Беларусі і
Украіны. Таму фактычна перад намі не летапіс, а хроні-
мі, невялікая гістарычная аповесць.
Аднак па сваёй будове «Летапісец» не вызначаешіа
нэласнасцю. У галоўнай яго частцы 129 ў храналагічнап
наслядоўнасці апавядаецца пра падзеі, звязаныя псра-
оажна з дзейнасцю вялікіх літоўскіх князёў (пачынаецца
3 пералічэння сыноў князя Гедыміва і закапчваеіша па-
ведамленнем пра сустрэчу ў Смаленску князя Вітаўта з
князем Васіліем Маскоўскім130). У заключнай частцы
гэтай хронікі131 дзеянне пераносіцца на Падоллс. і да.ш
выкладаецца выключна гісторыя гэтай украінскан ЗЯ,'І;1_
3 часоў князя Альгерда (трэцяя чвэрнь XIV стч) дз ‘
чатку 30-х гадоў XV ст. Дакладнсй кажучы. «Летапіс
ПСРЛ, т. XVII. сл. 71—81.
I эта сустрэча адбылася ў 1396 г.
 ПСРЛ, т. XVII, сл. 81-84.
7. В. Л. Чампрыцкі
97
вялікіх князёў літоўскіх» складаецца-з уласн	1
пісца» і аповесці пра Падолле. I этыя часткі
уражанне асобных, самастопных творау.
Змест аповесці пра Падолле коратка такі. ||
ГО як князь Альгерд разбіў на р. Сінія Воды гр,г,
скіх цемнікоў і вызваліў частку Украіны ад ।
няволі, на Падолле накіраваліся сыны Карыята ц ( '
грудскага, роднага брата вялікага літоўекаш і, I
«Тогды, — апавядае аўтар, — в Подолскон землн ц,
нп однн город нн деревом рубленын, нн каменем .	'
нын». 3 цягам часу Карыятавічы паступова асш
Падолле: засялілі яго, пабудавалі там гарады. 1< । |1й.
лікім князем стаў Вітаўт (1392), апошні з Карыя;.. ...,
Фёдар, тагачасны валадар Падолля, не хацеў па п
кавацца новаму князю. Вітаўт паіішоў вайною н.і ||.
дольскую зямлю, пазбавіў яго ўлады і пасадзі. ...,
намеснікаў. Так Падолле было канчаткова далучаі
Вялікага княства Літоўскага. «А добыл (Вітаўі II
ле,— В. Ч.) лнтовскнмн снламн, а ннкто ему нн с
рых сторон не помогалн»,— шматзначна падкр
храніст. Пасля польскі кароль Ягайла выпрасіў у Віі
та, заплаціўшы дваццаць тысяч пенязяў, заходняе II
долле, якое было аддадзена на ўтрыманне полі.ск;
феадалу Спытку Мялынтынскаму. Пасля гібелі Спьі
ў час бітвы з татарамі на р. Ворскле (1399) каро.н, Я
ла вярнуў заходняе Падолле Вялікаму княству .1
скаму. «А как князя велнкого Внтовта в жпвоте не ,
ло, іі прн’Ьхавшн ляхове пана Долкгнрда132 нз город
Каменца созвалн на раду к собт, н, до рады не допусі
шн, самого ннялн н ограбнлн, н Каменец засвлн. п !
тое забралн, што (в) Подолскоп землн держать .
заканчваецца аповесць пра Падолле.
Апошні літоўскі стараста на ПаДоллі пры Вітасш
98
Няцяжка заўважыць, што гэты помнік створаны з М).
тай абгрунтаваць і даказаць гістарычнае права Вялікага
княства Літоўскага на Падольскую зямлю, якую неза-
конна, гвалтам захапіла Польшча. Па той запальчы-
васці, датклівасці, з якою аўтар абараняе тут інтарэсы
свасй дзяржавы, можна з упэўненасцю сказаць, што раз-
глядаемы твор напісаны ў момант найбольш напружаных
адносін Вялікага княства Літоўскага з Польшчай з-за
Падолля.
Асабліва складаным было становішча ў 1431 -1431 гг.
Адразу ж пасля смерці князя Вітаўта польскія феадалы
рынуліся на Падолле і захапілі яго заходнюю частку
з галоўным горадам Камянцом. Настоіілівыя намаганні
Свідрыгайлы вярнуць гэтыя землі Вялікаму княству Лі-
тоўскаму закончыліся беспаспяхова. Больш таго, князь
Жыгімонт актам ад 15 кастрычніка 1432 г. перадаў Ка-
роне ўсё Падолле '33. Аднак фактычна яшчэ да 1435 г.
усходняя частка Падольскай зямлі знаходзілася ў скла-
дзе Вялікага княства Літоўскага. Паколькі ж заключная
частка хронікі прысвечана выключна гісторыі заходняга
Падолля і аўтар найбольш хвалюецца за лёс іменна гэ-
тай часткі тэрыторыі, то трэба меркаваць, што сам твор
быў напісаны да 1435 г., калі ўсходняе Падолле яшчэ
належала Вялікаму княству Літоўскаму, г. зн. дзесьці ў
1431 —1434 гг.
Аповесць пра Падолле ўзнікла ў асяроддзі тых і ра
мадскіх колаў, прадстаўнікі якіх яшчэ цвёрда стаялі на
ьарце дзяржаўных інтарэсаў Вялікага княства • Ііто'СК.
га і горача абаранялі яго цэласнасць і неза‘іе^. '
перад наступам польскіх паноў. 1 хонь гэтыя «лі .
— Русн. Т. VI.
XIV—XVII віків.
Ргіеіе ХУіеІкіедо
133 М. Грушевськнн Історія Хкраінн
Жнн- екопомі'іне, культурне. паціональне
К1ПВ—Львів, 1907, стар. 179; Ь. Коіапкоувкі.
ЬіІе\у$кіе^о ха ЛДБІеІІопд^, і. I, •
99
патрыёты, напэўна. свядома і не ставілі сабе ц
абарону нацыянальных і тым оольш сацыялыц,
воў літоўскага, беларускага і ўкраінскага нарол
відаць, самі належалі да пануючага класа, аднак ..'
дзеных гістарычных умовах іх дзейнасць мела < ।
значэнне, паколькі яна супрацьстаяла агрэсіі ы н.
феадалаў на ўкраінскія і беларускія землі.
Мова і стыль гэтай хронікі вольныя ад кніжн
раславяншчыны і вельмі нагадваюць мову і сты.іі.
і грамат Вялікага княства Літоўскага XV ст. I
падставы бачыць у аўтару аповесці пра Падоллс
га чалавека, які, напэўна, быў блізкі да кіруючы.х <..
Магчыма, гэта быў адзін з пісцоў велікакняскаіі
лярыі, дзе можна было атрымаць падрабязную інф <? <.,.
пыю пра мінулае Падолля. Іменна тут, у Вільні,
білася вялікая палітыка, найболып рэальна і \
ўзнікнуць у тагачасных умовах вострая патрэба у г
ным творы, каб ідэалагічна абгрунтаваць гістарычі
права Вялікага княства Літоўскага на ўсю Падо.іы
зямлю насуперак дамаганням Польшчы. Меркавашв
каторых даследчыкаў, што аповесць пра Падолле
сана на Украіне і з’яўляецца ўрыўкам з якойсьці п< г
домай нам Падольскай хронікі134, думаецца, не м<>.
быць даказаным. Падобнае сцверджанне нс ўзга.тня
і з непасрэдным указаннем самога аўтара разглядін
га твора: «князя Юрья волохове взялн его собіь воевп
н талю его окормнлн, а князя Александра татарове \<
лн, а здь(сь) брат четвертын, князь Федор Коряювг
Новгородок держал».
Трэба сказаць, што наш храніст паспяхова выкаіі
XVI вдДІсі? 2оГ а П ' е * ' с г' О Іаіоріяасй і кгопікасіі гш-і-.ісіі Х\
гусгпо-ІіІо7П^пРГа"'ХІ ’ 5Рга*ог11апіа г роаіесігеп «усігіаіп 1?
' ііогоіісгпеео АкасІетіі б1тіе]?іпо8сі. Т. XV. 1882, 5. 378
100

свой саныяльны заказ. Хоць хропіка Падо.ыя і ств .
,ася з пэунай палітычнан мэтай, аднак яна не стала а<Ьі-
ныйным помнікам у строгім значэнні гэтага слова Аутап
нідзе не перабрау.меры, яго тэндэнцыіінасць не
шае гістарычнай праўдападобнасці: апісаныя ў хроніцц
падзеі Ў асноўным адпавядаюць сапраўдным д.н,
гісторыі Падолля ,35. Маючы несумненны талент гіста-
рыёграфа, шырока выкарыстаўшы свецкую плынь тага-
часнай беларускай літаратурнай мовы, ён стварыў арыгі-
нальны гісторыка-літаратурны помнік, які ўдала дапоў-
ніў «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх». Іменна таму,
што аўтар падышоў да гісторыі Падольскай іямлі як да
часткі гісторыі ўсяго Вялікага княства Літоўскага, ён
і змог напісаць такі твор, значэнне якога выйшла за ме-
жы чыста практычных патрэб свайго часу.
У параўнанні з аповесцю пра Пндо.тле. якая сшарас
ўражанне цэласнага і закончанага помніка, уласна «Ле-
тапісец вялікіх князёў літоўскіх» выглядае творам
фрагментарным, складзеным з некалькіх частак. Неад-
народнасць складу гэтай хронікі выяў.тяецца ў яе знеш-
нян і ўнутранай структуры, у асаблівасцях адлюстраван-
ня гістарычных падзей і апавядальнаіі манеры, у мове
і стылі асобных яе частак і інш.
Калі ў пачатку «Летапісца» падзеі адбываюцца сваім
натуральным парадкам, героі дзеіінічаюць адпаведна
сваёй уласнай волі, то ў канцы ўчынкамі людзей нярэд-
ка кіруе ўжо боская воля, героі ж дзейнічаюць тут ботьш
па законах рэлігійнай маралі. Літоўскія князі высту
паюць супраць Святаслава Смаленскага. '11,11
бога н на хрнстнанскую снлу». Палкі сыход'яшы н-і
ПУ — так «бог сотворн»; Вітаўт і Скірганла пср, 
"  М. Грушевськіпі. Історін Укршіт Д;",
в,к,{—відносннн політнчні. У .Пьвові, 1903, Р-
'»03, заўвага 2.
101
Святаслава — ім «бог поможе»; князь Скірі;і„
гарады Чаркасы і Звянігарад з «божнею помоодш,, Ч',
Калі ў першай палавіне «Летапісца» аўтара „„ \ 1
выключна падзеі грамадска-палітычнага \;і],.
свецкі бок жыцця сваіх герояу, пераважна дуц, . ,'
скага. рыцарскага быту, то затым ен як бы пеР„ „
ляецца і звяртае ўжо ўвагу на дэталі, якія ім,ія;. ,ІЎІН‘ц'
у аўтара заключнан часткі гэіай хронікі асобу „\.
сану, чалавека царкоўна-рэлігійнага свснц
Асноўным крытэрыем ацэнкі чалавека для яго . і. ,
маральны кодэкс хрысціянства, таму нават апісаі'іні г,;і.
тальных сцэн пад яго пяром часамі атрымліваюіп. р
гіііную афарбоўку.
Вельмі цікавая і паказальная ў гэтым сэпсе \<	,.
рыстыка князя Скіргайлы, пададзеная ў канцы
пісца». Аўтар, апісваючы яго смерць і цырымонію
вання, прысвяціў яму бадай што самыя цёп.іыя
хронікі, нягледзячы на свае адкрытыя сімпатыі да нялі.
кага князя Вітаўта, які з’яўляецца галоўным геро, 
ключнай часткі «Летапісца»: «Разболнся (Скірг.чн....
В. Ч.) канон канона креіцення, в суботу вт>еха в гор
Кнев болен, болев 7 днен, преставнся в среду. II ііоі?
ша на главах его свяоденннцн, поюіце пФснн <>і\.
сь свеіцамн нз града Кнева ко святен136 богородннн Ік-
черскон. й положен бысть чюднын князь Скнрган.ю. :
брын, наречены во светом креоденн І-Іран, подле
святого Федосня Печерского» І37. Асаблівыя сімі
храніста да гэтага князя добра зразумелыя: Скірі
не ў прыклад, іншым літоўскім князям, у тым лік\ । С
сам^" ПРЫНЯЎШЬ1 пРаваслаЎе> застаўся яму верпы
137 П0рК||Це,/'уП1??тСльскага сп1са ТУТ памылка: «ко спт ін
т. XVII, сл. 80—81.
102
Мова і стыль другон часткі «Летапісна» ў
( 3 яг0 пачаткам даволі выразна вылучаюцца сваёй цап
коўваславянскан, кніжнап афарбоўкаіі, архаічнасцю
моўных форм. Аутар тут шырока карыстаецца
з кананічнай хрысціянскан літаратуры, ужывае часамі
некаторыя традыцыйныя выразы («преступнв крестное
нЬлованпе») замест новых («забыл правду», «переступіп
правду»). якія ўжо сталі нормай у беларускаіі пісьмен-
насні XV ст. і якія ўжыты аўтарам першаіі часгкі «Лета-
пісца вялікіх князёў літоўскіх». Калі пачатак «Лета-
пісца» сваёп мовай і стылем вельмі нагадвае аповесць
пра Падолле, то яго канец у гэтых адносінах збліжаецца
са Смаленскай хронікай 1436 г. і з «Пахвалой Вітаўту».
Такім чынам, «Летапісец вялікіх князёў літоёікіх»
неаднародны паводле свайго складу. Гэта выснова пад-
мацоўваецца яшчэ адной важнай асаблівасцю разгля-
даемай хронікі. У параўнанні з другой палавінан «Лета-
пісца» яго першая палавіна характарызуецца вялікан
дакладнасцю дэталей і падрабязнасцю фактаў, што да-
тычацца князя Вітаўта і яго бацысі Кейстута, строі'і-
насцю і лагічнасціо выкладу, высокай апавядальнай
культурай. Яна напісана жыва і цікава, як бы на адным
дыханні, і вылучаецца надзвычайнай цэласнасцю і мана-
літнасцю.
Мастацкая структура «Летапісца». характар яго асоо-
ных частак пераканаўча паказваюнь. што гэгы твор бы\
напісаны ўдва этапы і двума рознымі аўтарамі А інак
аднымі тэксталагічнымі назіраннямі дакладна хсгана
віць месца злучэння дзвюх частак «Летапісца» не так
проста. Паспяхова вырашыць гэту праблему Да"а?’агаа
нам «Огі^о ге^із Ла^уеіо еі \УуіЬо!сіі ёііснпі
ІМ Неадпароднасць складу «Летапісца»
с-. Смолька (Ратіуіпік Акасіетіі 11пііеіріпо5сі, I V
103
піе» ім твор, арыгінал якога быў напісаны ц
руск’ай мове і папярэднічаў тэксту усяго «, |,
«Огіео гееіз» прадстауляе сабою асноуную, пер,,,
ковую частку «Летапісца», яго ядро. Аб гэтым п,
тэкст «Оп’ео гедіз», больш правільны ў многіх чі.,
боіьш першапачатковы, чым люоы з самых сп
і поўных тэкстаў «Летапісца». «ОгіВо геёія» .?
асобныя пропускі ў тэксце гэтай хронікі, якія, . і|(
былі ўжо ў арыгінале першага зводу. Парахн,, . '
ўрыўкі «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх».
Першы беларусы ...	,,
летапіі
«Огі§о ге§із»
Князя Кейстута задушылі:
«Ргоха сіісіцз, цні сіаЬаі зіЬі
адцат, еі Віідепу, (гаіег Мо-
зіеху Сесіііо Сгеевіапуп, Сц-
сгук, Ьузгусга, зегАУЗ іііе^ііі-
тцз хх'І^агііег ХіЬіпіЬа»
Князь Ягайла пасля ўцёкаў
Вітаўта з Крэва загадаў ка-
лесаваць двух чалавек:
«цпшп УУупсіітцпсІ, раігцшп
таігіз сіцсіз ШуіЬохесіі, раігіз
ігаігет еіцз §егтапшп, еі
аіішп Вш'ігіт, пероіет ^ег-
тапшп таігіз ешз, цці ЬаЬціі
ІЛіапат» 140
«...Прокша, што воду да-
вал ему, а былн нны: Мо-
стев брат, а Кучюк, а Лн-
снца Жнбентяп»
«...одного Внднмонтн, дя-
дю маткн князя велнкого
Віітовта, отчня брата мат-
кн его, што держал \.ія-
ну» 141
'	Т ,Х\/П. сл. 219—226. Гэты помнік адкрыты А -
<ам (А. РгосЬаека. Рггекіад Іаіоріэса пізкіецо кз. Іііетуэкісіі п.
л„С" к К^аг1а1п^ Ьізіогусгпу, гезг. II. Ьсбсу, 1888. 5. I"
пітло!-нЯГО ТЭКСТУ Ў гіараўнанні з тэкстам «Летапісца вялікіх
л,то>,« псрГ'ГхХб,ў с Смолька-
н, т РЛ' т- ХУІ1. сл. 225—226.
Там жа, сл. 76.
Гэты помнік адкрыты А. Пр-і'-у
104
Адсутнасць у тэксце ^першага беларуц,„..|і1
летапісу .мен Гедкі Краулянша і Бутрыма
І,ыя пропускі. Што ж датычыцца нейкага «Вііеепу»
ён З'явіўся тут, як вельмі слушна тлумачых іэіа .
А. Прахаска142, дзякуючы памылцы перакладчыка. які
выраз «былп нны» прыняў за імя чалавека. Гэтымжа
відаць, тлумачыцца і чытанне «БЬлік» замест «быін
пНЫ» ў Віленскім спісе «Летапісца».
На падставе тэксту «Огі^о гекіь» можна атрымань
поўнае ўяўленне аб помніку, які папярэднічаў узнікнсн-
ню «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх». У прыватнасці,
як паказвае «Огі^о геррз», першапачатковая частка Ле-
тапісца» заканчваецца паведамленнем пра ўцёкі Вітаў-
та з Крэўскага замка. Значыць, астатняя яго частка на-
лежыць ужо другому аўтару.
Што ж выклікала да жыцця беларускі арыгінал
«Огі&о ге^ів»? Каб правільна адказаць на гэта пытанне,
неабходна звярнуцца да самога тэксту разглядаемага
помніка. У цэнтры яго — апісанне барацьбы за ў.таду па-
між Кейстутам і Ягайлам, якая ўзнікла неўзабаве пасля
смерці вялікага князя Альгерда (1377). Аднак каб лепш
падвесці чытача да разумення гэтых падзен, апісанне
якіх, трэба думаць, складала галоўны сэнс задумы, аўгар
пачаў выклад гісторыі Вялікага княства Літоўскаіа ад
падзей далёкага мінулага, ад Гедыміна. Увага храніста
засяроджваецца галоўным чынам на дзвюх асобах, на
сынах гэтага князя — Альгердзе і Кенстуце. якія
У велнкон мнлостп н в ласцЬ». У хуткімі часе яны 1  г
віліся выступіць супраць свайго брата ЯўнУта- я|'1 ў,
на з воляй Гедыміна стаў вялікім князем. . Да
тэрмін Альгерд не паспеў прыйсці на дапамоі .
ска, і Кейстут заняў Вільню адзін. Але ен не скарыстау
н’ Кхуагіаіпік Ьізіогусгпу, гезг. II. 8-
105
гэту перамогу для сябе асабіста, а велікадушна
ленскі велікакняскі трон Альгерду як ста|:,!;1 т
™ «II посадн его (князь Кейстут.-В. У.) ...............	т-
княженн (во) Вмлнн». Браты жылі паміж саб()|(,	„ '
коіі любвн». Фактычна яны сумесна і кірава.іі
жавай.
Перад смерцю Альгерд завяшчау велікакнясі
Ягайлу, свайму самаму любімаму сыну. I князь К
добрасумленна выканаў волю брата: ён «не оставн , .В]
брата своего велнкого князя Олкгнрда..., почнеі 1ііі„К;‘.
тн князем велнкым вь Внлнн сына (его), князя Яі „
ла»'43. 3 цягам часу адносіны паміж дзядзькам । і.,.,.
меннікам пагоршыліся і перараслі ў адкрытую ,
жасць. Відаць, ні славалюбівы Ягайла, ні думны Кііі, ,,
не хацелі ўступаць пальму першынства ў кіраванні ।.
жавай. Ягайла вырашыў сілай вызваліцца з-пад
дзядзькі. Аднак яго намеры сталі вядомы Кейстуту. .
апярэдзіў Ягайлу, захапіў Вільню і паланіў сваіігн
менніка. Свой учынак Кейстут тлумачыць свайму ।1 ! •.
Вітаўту наступным чынам: «Я князю велнкому Яі
нпчего не вчнннл, не рушпв есмо нн скарбов его, ші сн
а самн у мене не в нятстве ходять, толко за малою
рожею..., а то вчпннл есмп стерега своен головы, ію
што на мене лнхо мыслнть». Ягайла вымушаны бы\
карыцца і даць Кейстуту слова «ннколн протнву ею
стоятп, а все у волн его бытн во всем».
Зразумела, Ягайла не мог пагадзіцца са стратаіі і
лікакняскага трона і толькі чакаў зручнага мом ш
Выкарыстаўшы адсутнасць Кейстута, які хадзіў на I'
рыбута, князя Ноўгарад-Северскага, ён з дапамогаіі кр
жакоў захапіў Вільню і Трокі, і Вітаўт не меў сілы шТ
шкодзіць гэтаму. Калі ж пасля войскі Кейстута і Вііа\
1,3 ПСРЛ, т. XVII, сл. 193.
106
на Вільйю, Ягайла прыслаў гаппое ,
Д і'запрасіў іх да сябе ў лагер для перагавора" ' 1С
іўшы некаторыя меры перасцярогі, Кеіістут , вн!. ।
' сё ж даволі легкадумна> давсрліва. ш„,де;,Сі,
равды». ЯК1Я дау Яган.та, паехалі да яго ў стан фр
на, вядомы: яны былі схоплены. Неўзабаве па з-іга
Ягайлы Кейстут быў задушаны ў Крэускім
а Вітаўт паспеу уцячы, пераапрануўшыея ў жаночд.
адзенне.
Перагаворы Вітаута і Кейстута з Ягайлам (да іх
сзду ў варожы стан) апісаны нашым храністам з надзвы
чайнай дакладнасцю і падрабязнасцю. Гэта месца па
сваёй псіхалагічнай напружанасці з’яўляецца як бы куль-
мінацыйным ва ўсім апавяданні. Аўтар абвінавачвас
князя Ягайлу ў парушэнні ім элементарных норм чалаве-
чых узаемаадносін, у незахаванні свайго слова гонару і ў
той жа час імкнецца апраўдань паводзіны Вітаўта \ час
лерагавораў, які зрабіў усё здавалася б неабходнае для
бяспекі свайго бацькі.
Характэрны і некаторыя іншыя мясціны гэтага твора.
Храніст, напрыклад, сцвярджае, што Кейстут «посадн >
Альгерда на велікакняскі трон, а затым ён жа «почнеть
держата князем велнкнм во Внлнн сына его, князя велн-
кого Яганла». Аўтар тлумачыць, што Ягайла і яго баць-
ка Альгерд фактычна атрымалі вялікае княжанне толькі
дзякуючы ласцы і добрай волі Кейстута. Гэта свядомае.
хоць і перабольшанае падкрэсліванне выключнаіі ролі.
якую адыгрываў у Вялікім княстве Літоўскім як вал.ід.ір
князь Кейстут, як нам думаецца, зроблена з аднон мэ
тай: давесці, што Вітаўт з’яўляецца непасрэдным шр ў
емнікам улады свайго бацькі Кейстута, якога Яганла
такім здрадлівым чынам пазбавіў жыцця, а г,м\ >
таксама мае ўсе падставы быць вялікім князем ‘ '
чынам, у першапачатковай частцы «Летапісца»,
107
стаўленай «Огідо гееіз». абараняецца і сцвяр ,I
ппа'ва Вітаўта Кейстутавіча на вялікае княжанш ! 1
Надзвычай цікава паказаны паводзіны кня	I
стута і Вітаўта ў барацьбе з Ягайлам. Нека.н.і
Кейетут паведамляў Вітаўту, што Ягайла зган 
з немцамі супраць іх абодвух, і упікаў свайі<> ,
лішнюю даверлівасць: «ты с ннм горазд жнвепп ,,н
уже запнсался с н-ьмцн на нас». Вітаўт усё ж чам\
верыць сванму бацьку і не падтрымлівае яго навн ,
мы рашучы момант, у час паходу на Вільню. Пр.
так апавядае нам аўтар «Летапісца», хоць на , , .,
справе, відаць, было крыху інакш. Тут выразп.
ваецца імкненне абавязкова давесці, што Вітаўі ।
не выступаў супраць Ягайлы па ўласнан ініцыятыі
прымаў удзелу ў час захопу Вільні князем Кейеі \
1381 г. Таму калі Кейстут проста абараняецца а\
то Вітаўт яшчэ і апраўдваецца перад Ягайлам ы . I
дзіны ў час міжусобнай вайны.
Наяўнасць гэтых дзвюх тэндэнцый (абаропа іц ., , !
Вітаўта на велікакняскі трон і апраўданне яго нав н
іменна перад Ягайлам) дазваляе меркаваць, што .,:
нал «Огі^о ге§із» узнік у той перыяд, калі Віта\ і >
дамагаўся вялікага княжання (1382—1392), або >
калі яго становішча як вялікага князя сур’ёзна пахк . -
лася і абгрунтаванне яго права на вялікае кня/ы.
зноў стала вельмі надзённым 144.
Разглядаемы твор, зразумела, мог быць хутч і1
г • " М;ДушЭІ’скі ДатаваЎ «Огіео гееіз» 1382—1384 гг„ Я„
п??Ст' м , ,,г' Г р у ше вс ь К н іі. Історія украі'ньскоі н
Р п. ' Ч' У’ стаР' '68; 3. ЗаквЬом'зкі. Зішіуа п.і.і
„„кат' паг<х1ошоя:іо»еті па 1_іЫе..„ з. 19). Дату 1.398 г,\іа;
(3 Оа"аьВаНуЮ 0. Смолькам, у апоыні час прыняў і Е. Ахм і
1967 з 79)"П5^* Ні^іогіа Ц1\уу. АУгосІагу—ЗУагзгамчі I'1
108
,г? напісаны ў момант найбольш нацягнутых :і (І|(„ „
ь таута 3 Ягайлам. Такіх нанбольш напруж;„„,ІХ
Т1« вядома два: 1398 г. (Салынскі трактат Вітнус, і
ппдэнам) і 1429 1430 гг. (справа аб кароне). Лдн(іі, ц
, з гэтых дат у дадзеным выпадку не падыходзіць па
|Оіі прычыне, што характар падзей, палітычнае стапо
(іішча Вітаўта як вялікага князя ў тыя часы не адпапя-
даюнь характару першапачатковай часткі «Летанісна...
яе цакіраванасці і асноўным тэндэнцыям. I СалынскІ
,'езд 1398 Г„ і ўся кампанія 1429—1430 гг. гіа падрых-
тоўцы да каранавання — гэта дэманстрацыя магутнасці
і незалежнасці Вітаўта, што добра выражана ў «Пахва-
ле Вітаўту» і чаго якраз і не відаць у «Огі^о геррз».
Нагадаем, з якой уласнай годнасцю і незалежнасіпо.
як роўны да роўнага, звяртаўся Вітаўт да Ягайлы ў
лісце ад 17 лютага 1429 г„ даведаўшыся, што апошні
адмяніў сваю ранейшую згоду на яго каранаванне: «Вы
прыніжаеце нас, нашу дзяржаву і нашых вяльмож, якія
гэтым вельмі засмучаны... Мы ўжо выбраны вялікім
князем і маем цвёрдую ўладу над нашай дзяржаваю і
калі б хацелі, то маглі б і канчаткова яе аддзяліць» (ад
Польшчы. — В. Ч.) 145.
Калі ліст гучыць як абвінаваўчая вымова Ягаіі.іу. то
«Огі^о ге^із» — як скарга чалавека, які апынуўся ў
вельмі цяжкім становішчы і, не маючы сіл яго палеп-
шыць, звяртаецца са сваёй крыўдай да акаляючых.
Відаць, таму і не выпадкова, што ў першапачаткован
частцы «Летапісца» фактычна апісваецца гісторыя стра-
ты Кейстутам віленскага трона, а не гісторыя барацыы
Вітаўта за вялікае княжанне. Большасць ІІІ,ІІ.ДІ1!!д«'
узнятых у гэтым творы, не былі надзённымі ні ў
145 А. Барбашев Вптовт Последнне двадцать жг міі!я
'410—1430. СПб, 1891, стар. 243-244.
109
Ні тым больш у 1429-1430 гг. Малаверагодна, ,	,,
таўт будучы ў зеніце сваен славы і магутнасні.
патр'эбным у той час апраудвацца перад Я,.„, іХ] '
перад кім-небудзь іншым за свае паводзшы \	.	;
мінулым. Значыць, малаверагодна, каб арыпн,,., ()
ео ге§із» мог узнікнуць у самым канцы XIV ,
канцы 20-х гадоў XV ст.
Важна падкрэсліць яшчэ, што гэты твор інііц,
як шырокапанарамная гісторыя палітычнаыі ,Кі ,,
Вялікага княства Літоўскага адпаведнага перыяду |,
адварот, увага храніста свядома сканцэнтраван
кі на адным храналагічна невялікім этапе яго \::
палітычнай гісторыі (1378—1382), на падзеях іглц
характару — барацьбе за ўладу паміж Ксйсіх .,
Ягайлам. Праўда, аўтар пачынае апавяданне ад I ...
міна, аднак багатае падзеямі мінулае сваёіі дзяр,,..,?
эпоха княжання Альгерда (1345—1377) не зацікаві.і
і па сутнасці засталіся некранутымі. Тым не меіііп \
ніст не прамінуў зазначыць, што іменна Кейсту і
дн» Альгерда на велікакняскі трон, што браты ж,... ,
згодзе і дружбе і сумесна кіравалі дзяржаваіі
яшчэ пры жыцці яны «нареклн» сваімі пераемнікамі ;
вялікім княжанні сваіх любімых сыноў Вітаўта і Яі
лу. Адчуваецца, што храніст апавядае пра падзеі ш ,
лекага яму мінулага, якія не страцілі яшчэ свайго н
кага значэння.
Апавяданне напісана вельмі мэтанакіравана і п\
канауча. сцвярджаючы законнае права Вітаўта на
лікае княжанне і асуджаючы дзеянні Ягайлы, хр.нг-
„’ьнсцца ФаРм'РаваЦь грамадскую думку ў піпр "
тыппм"РаМКУ' 8°сь чамУ' нягледзячы на знешні ।
V ₽» Тадая"я'.Увесь тв°р гучыць як палітычпы
ВітаЎтя ?п?ар УпэЎне1,ы ў справядлівасці д ім.пч
к У апавяданні гучыць не ўпэўнены н1'
110
„рпаможчы. а голас пакрыуджанага чалавека, бо ві.
'нь, няпэўнае яшчэ само становішча гэтага князя і не.
„ЯД6МЫ ЯШЧЭ канчатковы вынік яго барацьбы і Ягайлам
вялікае княжанне.
3 усяго гэтага можна зрабіць вывад, што першаца.
чатковая частка «Летапісца», прадстаўленая «Огісо
гееі8», была напісана Ў перыяд паміж 1382 -1392 гг..
калі атрыманне Вільні, сталіцы княства, заставалася
янічэ для князя Вітаўта галоўнай мэтай жыцця.
У свой час С. Смолька 1,6 выказаў меркаванне, што
вусная інфармацыя не была адзінай крыніцай д.ія аўта-
ра разглядаемага твора і што храніст выкарыстаў яшчэ
так званы Мемарыял 1390 г. — ліст Вітаўта да саноўні-
каў Ордэна |47. Сапраўды, «Огідо ге§із» у многім блізкі
сваім зместам, сваёй накіраванасцю да Мемарыялу
1390 г. Аднак гэта падабенства можа глумачыцца і тым.
што два аўтары, перад якімі стаялі блізкія ідэйна-палі-
тычныя задачы, карысталіся агульнай інфармацыяй.
Непасрэднай жа тэкстуальнай залежнасці ад мемарыялу
Вітаўта «Огі^о ге§із» не выяўляе.
Адно несумненна: першапачатков.ія частка «Лета-
пісца» ўзнікла ў асяроддзі, якое непасрэдна акружала
Вітаўта, і напісана таленавітым апавядальнікам, чала-
векам шырокіх поглядаў. Ен не толькі ўмее жыва і зай-
мальна расказваць, але і захаваць пры ўсіх сваіх сімпа-
тыях і антыпатыях знешне спакойны тон апавядання,
яго аб’ектыўнасць. Відаць, у гэтым творы знаншоў вы-
яўленне і пункт погляду самога Вітаўта на падзеі неда-
лёкага мінулага. Шмат якія падрабязнасці і дэталі, па-
дадзеныя ў аповесці, маглі быць вядомы толькі яму
Рашіуіпік Акасіетіі Іітіеіуіпозсі, I VIII. 5. 4.1 45.
' Надрукаваны ў кнізе: Зсгіріогез гегшп Рпіззісапі
,2>е. 1863, р. 712—714.
111
самому і найбольш давераным яго прыг, ,
інфармацыя, акрамя ўласных назіранняу аутнр,,
пэўна, асноўнай крыншан пры напісанні Іл
арыгінала «Огі^о геррз».
Праз пэўны, але дакладна невядомы нам гЧ,,
часу наступны аўтар дапоуніу першапачатковую к ,
«Летапісца» апавяданнем пра пазнепшыя гіп.і [’
б'ыў створаны першы вопыт кароткаіі гісторыі |; .	|;1
княства Літоўскага. Працяг «Летапісца» прш
адрозніваецца ад яго першапачаткован часткі і ,,
тарам выкладу. Ен не мае той маналітнасні, ,,К(ІЙ
вызначаецца «Огі^о ге^із», а складаецца нібы ,т.
кіх навел. Тут і звесткі пра жаніцьбу і каранавп „„
польскі трон Ягайлы, пра выданне Соф’і Вітаі. за
Васілія Маскоўскага, пра атрыманне Вітаўтам пі.іс,
га велікакняскага трона, апавяданні пра ба, гл
Святаслава Смаленскага з літоўскімі князямі і Іі, .
з князямі ўдзельнымі. Аднак апісанне палітычнаіі ,
рыі Вялікага княства Літоўскага чамусьці не бы.і
ведзена да часу працы аўтара над яе працягам I,..,
пісец» абрываецца на падзеях 1396 г. (апошнія знес:
паведамленні пра смерць князя Скіргайлы і пра . .,
рэчу Вітаўта з Васіліем Маскоўскім у Смаленску)
Меншая дакладнасць і падрабязнасш, звесіак
гой часткі ў параўнанні з першай сведчыць як пр..
сутнасць непасрэднай і блізкай сувязі аўтара пр і, , '
«Летапісца» з княскім дваром і самім Вітаўтам. .
пра большую ў параўнанні з першай часткай а :
насць часу яе ўзнікнення ад апісаных у творы пп
калі многае ўжо сцёрлася ў памяці аўтара і тых лі"
ад якіх ён атрымліваў патрэбную інфармацыю.
ас працы другога аўтара «Летапісца» таксамп і
‘ вь!?начь,ць 3 усёй дакладнасцю. Праўда,
« етапісца» дазваляе нам некалькі бо.іып
112
арыентавацца на пэўны прамежак час\ ц ,
к|”ТІяючЫ нб прычынах хваробы і смерні княія і
ы аўтар прызнаецца: «аз же того не свьм, .«ны,
-1" тогды млад, но нецеп глаголють». Для І;1ІО к.„-,
"І’\век адчуваючы ўжо сябе старым і ўснамінаючы пр.
ю 'падзею мінулага, гаварыў, што ён гады бы<
'шчэ маладым, патрэбны значны прамежак у часе, пры-
' 1СІ Не менш як гадоў 25—30 "8. Прычы.м «м.іад \
іадзеным выпадку трэба разумець хутчэіі за ўсё ў с,н.
Се малады мужчына І4в. Таму з найбольшай верагодна-
сцю можна сцвярджаць, што над працягам «Летапісца»
другі храніст працаваў дзесьці ў 20-я гады XV ст.
Задума дапоўніць першапачатковую частку «Летапіі
ца», як можна меркаваць па яго працягу, узнікла, ві
даць, з патрэбы ці з жадання адлюстраваць на паперы
і захаваць такім чынам для нашчадкаў велічныя спраны
і ўчынкі «славнога государя», вялікага князя Вітаўта.
г. зн. стварыць нешта накшталт кароткай гісторыі Вя-
лікага княства Літоўскага, якой яшчэ не было. Адсут-
насць уласнай пісанай гісторыі, натуралыіа, найбольш
магла адчувацца якраз напярэдадні такон важнай гіс-
тарычнай падзеі, як каранацыя Вітаўта.
Значыць, другая частка «Летапісца» створана дзесь-
чі ў 1429—1430 гг. У гэты ж час узнікла і новая рэдак-
ЦЫя «Пахвалы Вітаўту». Усе гэтыя факты наводзяць на
лумку, што ў канцы 20-х гадоў XV ст., мабыць, у сувязі
---------.
Напомнім, што князь Скірганла памёр у 1391’ г.
Гіараўнаем яшчэ адзін аналагічны выра, гэтага л ‘
"яік> Швнтрнганлу, тогда суіцу м.іаду...» Гутарка вядте  !•
як'зчг- 393—1394 гг Князь Свідрыгайла пыступае >, ,ат ,
ібіп?С'М сталы чалавек. які актыўна дабіваецца сабс „,пзыішіа
 Р ецца быць апошнім сярод сваіх братоў Ен не М1 "	,
V лХМкага""Ы ЖЫЦЦм СВа',Г° баЦЬКІ А-ЛЬ1ЭДЗДа'іЗЯ9Кі г' СвіДІ’ь'"""'
6ытп°0Ка стаРаі'Ц| Несумненна, што у 1393—ізш г
"е менен дваццаці пяці год.
6 в А. Чамярыцкі	ЦЗ

з маючым адбыцца каранаваннем Вггаута у |; „
княстве Літоўскім праводзілася штэнсіуная Ш1|, ... '*
мясцовых гісторыка-літаратурных творау і, такім чынам I
фактычна пачалася падрыхтоука матэрыялаў а.н I
шага летапіснага зводу.
Па той увазе, якая ўдзелена у другоіі частцы іс1а. I
пісца» падзеям, звязаным са Смаленскам і іншымі ар',.
дамі Усходняй Беларусі, можна меркаваць, ........ яе	I
аўтар працаваў у самым Смаленску. У апісанні н лI
гэтай часткі «Летапісца» выразна выяўляецца рука I
асобы духоўнага сану. Магчыма, ім і не быў тоіі Я(а 1
самы кніжнік, які напісаў «Пахвалу Вітаўту» і < малец-
скую хроніку 1436 г„ але больш верагодна, што , і.чр |
працягу «Летапісца» таксама належаў да асярод.ня,
блізкага да смаленскага епіскапа Герасіма, і да а.шоіі ।
той жа літаратурнай школы.
Аўтар працягу быў чалавекам начытаным і вы\
ным галоўным чынам на царкоўна-рэлігійнай лііар \
ры, але ён не быў абыякавым і да свецкіх, грамаю ію-
палітычных інтарэсаў сванго часу. У яго асобе мы міюм
шчырага прыхільніка князя Вітаўта, гарачага патрі.нга
сваёй дзяржавы. Да мясцовай смаленскаіі дынастыі ён
ставіцца рэзка адмоўна, нават адкрыта варожа. Прп . .
ючы пад увагу абуральны тон храніста пры апісанпі ім
паходу Святаслава Смаленскага на Беларусь, некаторыя
даследчыкі, напрыклад Ян Якубоўскі |5°, лічы.іі. іпго
падобны твор хутчэй за ўсё мог быць напісаны ў Оршы
або ў Мсціславе, чым у Смаленску.
На нашу думку, наадварот, рэзка адмоўны п -
паходу Святаслава Смаленскага, магчыма, пэўнае ш‘-
раувелічэнне яго лютан расправы над мясцовым іпп
ла ІДКічр V о? ° 8 к *‘ па(1 5І05цпкаті пагоііогы
114
। быць зроблены іменна ў Смалснскх,
I ,іінтвЯ*! м эйшаса пакалення жыхароў не зусім затух.іі
I інр0-1.СГ,Іппа былую волю Смаленска, пра сваіх мясно-
I йлаМ'нь1-« і д3е, пэўна, яшчэ часамі можна было пачуць
I ’ьЛЕНГноткі а’суджэння палітыкі Вітаўта ў адносінах
I '^Гмаленскага княства. Таму для нашага аўтара, які
I :3 мігчыма, і не быў смалянінам па сваііму паходжан-
I йМ'у такіх умовах адначасова стаяла яшчэ і задача
I "шудадь па-літыку літоўскіх князёў у адносінах да
I См.і.іеііска, абгрунтаваць правамернасць яю далучэння
| ц Вя.іікага княства Літоўскага. Аб тым, што такая
I задача была ў той час даволі надзённай, сведчаць падзеі
I |і|.|0 г., калі «чорныя людзі» выгналі са Смаленска лі-
I тоўскага намесніка Андрэя Саковіча і паклікалі да сябе
I асобным князем Юрыя Лугвеніевіча, князя Мсціслаў-
II скага. Вось чаму наш аўтар і апісвае паход літоўскіх
I князёў на Святаслава Смаленскага як мілую богу справу.
Такім чынам, тэкст таго помніка, які сёння вядомы
I над назвай «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх», быў
I складзены паступова, паэтапна. На першым этапе, дзесь-
I ні ў 1382—1392 гг., была напісана яго першапачатковая
частка, якую прадстаўляе «Огір;о ге^із», на другім, у
канцы 20-х гадоў XV ст., яна была прадоўжана. На трэ-
і нім этапе, у першай палавіне 30-х гадоў. была створана
.іповесць пра Падолле і затым далучана да «Летапісца».
Кожную з састаўных частак гэтага помніка выкліка-
11 Да жыцця пэўныя канкрэтна-гістарычныя патрэбы
’ ОХ|, । таму «Летапісец» нясе на сабе адбітак розных.
. 1Ь краналагічна і не вельмі аддаленых часоў, выяўляе
ііым ТР°Х аЎтаРаЎ- Таму ён атрымаўся такім разнастай-
(ВпімПа сва'х ідэях і тэндэнцыях, такім шматфарбным
'Ыо аГ’ТЫ'1е*- ' мова'Т I Ўсв ж У ‘м ёсць нешта агульнае,
патппа яд"°Ўвае ўсе яго часткі ў адно цэлае, г.эта —
тызм яго аўтараў і агульнадзяржаўны падыход
115
па падзей, якія асветлены з пункту погляду цЭ11Т|1,	,
улады, што змагалася з феадальнап раздр,,,,;
Аўтары «Летапісца» выступаюць за захаванне ,
рыяльнай цэласнасці і палітычнага адзшства ўсіх ..,
скіх, беларускіх і ўкраінскіх зямель. Вось чаму х, ,
з прыхільнасцю ставяцца да тых князёў, якія аг>„(	'
дзяржаўныя інтарэсы Вялікага княства Літоў,-, '•
асуджаюць дзеянні, накіраваныя на паслабленн, , хт
насні гэтай дзяржавы.
Далейшы лёс «Летапісца вялікіх князёў .,,,,, , ,Х))
склаўся даволі своеасабліва. Адзін з яго спісаў ,>,,, 1)Ь|.
карыстаны перапісчыкам летапісу Аўрамкі і ўключ ў
канец рукапісу, які захаваўся і да нашага часу (1
скі спіс). Блізкі да Віленскага спіс «Летапісца ,,
на тэрыторыю Маскоўскай Русі, у выніку чаго і, ін,к.-і’і
такія яго спісы, як Дуброўскага, ЦДАСЛ № 20,1’.. ц„.
годзінскі і БАН № 34.4.32. Наяўнасць вялікаіі
сці агульных памылак сведчыць пра тое, што ўс. яны
ўзыходзяць у сваёй аснове да аднаго спіса. «Д, і, ц»
упершыню, відаць, мог з’явіцца ў Расіі не раней 1,11 г„
калі пасля працяглай вайны Смаленск апынуўся \ , !„
дзе Маскоўскай дзяржавы. Натуральна, што ў гэты ;.,с
у рускім грамадстве значна павялічылася цікавасш, і;і
гісторыі Вялікага княства Літоўскага.
«Летапісец» на рускай глебе быў пэўным чынам г
рэдагаваны: у канцы ён быў значна скарочаны (:г : ; -
ецца на паведамленні пра атрыманне Вітаўтам і г
скага^ велікакняскага трона), а ў пачатку неі, ы
дапоўнены. Акрамя таго, рускія кніжнікі ў адпаве "
са сваёй моўнай практыкай і літаратурнымі тра.ты" "
месцамі настолькі значна апрацавалі яго тэксі 11
можна। ўпэўнена гаварыць пра існаванне рускай р <
цыі «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх» (спісы II
дзінскі і БАН № 34. 4. 32).
116
існавання асобных спісаў і р>л;ікііі.іп . І. і.шн
‘Р'‘1КТ падставы разглядаць яю як асобпы ц<1МцІК,
’'' ад іншых твораў, уключаных у перпіы гн.і.ііл
I 'іезаЛтоускі летапіс. Аднак увайшоўшы ў склад ін-рпк!
I скі'--11 • ён стаў яго арганічнай часткаіі. I там\. дсмасц
'а3будзе неправамерным разглядаць гэты' яюдбеі
| “п'етапісца вялікіх князёў літоўскіх», г. зн. лічыць, што
"і спачатку не ўваходзіў у склад першага бе.іаруска-
ігоускага летапісу і толькі пасля быў далучаны да
'іпошняга. У сувязі з тым што А. Шахматаў 151 і М. Пры-
(С.ікаў 152 прызнавалі існаванне і такога першапачатко-
вага ’беларуска-літоўскага зводу, у якім яшчэ не было
«Летапісца вялікіх князёў літоўскіх», мы вымушаны
больш падрабязна спыніцца на гэтым пытанні.
Праведзеныя назіранні над тэкстам першага легапі
су пераконваюць нас у тым, што «Летапісец» быў вядо-
мы аўтару разглядаемага беларускага зводу. Сувязь
яго першых дзвюх частак з «Летапісцам» і сваііго роду
належнасць ад апошняга ўкладальніка гэтага зводу пра-
яуляецца ў наступным. Апрацоўваючы звестку рускага
летапісу пра смерць Альгерда (1377), беларускі летапі-
сец, відаць, таму апусціў пералік братоў і сыноў гэтага
князя, бо падобным пералікам адкрываецца «Летапісец
вялікіх князёў літоўскіх». Свядомы пропуск уклада.іыіі-
кам першага зводу апавядання пра бітву пад Мснісла-
вам у 1386 г. лагічней за ўсё тлумачыць тым, што апісан-
не гэтай бітвы было пададзена і ў «Летапісцы» і аўгар
зводу не хацеў паўтарацца. Беларускі летапісец выпіса.
1,1 сваёй рускай крыніцы звестку не пра смерць Юрыя
XIV 'уі'. А Шахматов. Обозренпе русскпх летоппспых с і 1
' у~~ауі вв„ стар. 331
Велпп М- Д' Прнселков. Летопнсанне Западноп \ гР‘' 1	"
(’арРШ™20 УЧе"Ые запнск" ЛГУ- СеР"я "ст°Р"ческ"х "а> '
117
Смаленскага, у якой са спачуваннем і жалем :
ппа лёс гэтага князя, а звестку пра бандьшм
ві Юрыем Святаславічам вяземскага князя (	'^1:
яго жонкі Ульяны, што добра узгадняецца , 1
ацэнкай дзейнасці Святаслава Смаленска,.,. . і|( "
Юрыя, пададзенай у «Летапісцы»^	,Ьі
Ускосная сувязь, ці, дакладнен, уплыў і . ||(].
праявіўся, відаць, і ў спробах аўтара перніагп ,І1( '
злучыць у адзін гадавы запіс па некалькі запі, ,< ; (
га летапісу розных гадоў, у яго імкненні б\ і.,!; ,,, \
цэльнае, прагматычнае апавяданне тыпу хронікі Л,, ,|Н
розначытанняў тэксту «Летапісца» ў розных спісах п,,.
казвае таксама, што гэты помнік прайшоў сумстц,, (
астатняй часткай першага беларуска-літоўскагп л, ,,,,1).
су адзін і той жа шлях тэкставых змен. Лкрама
трэба думаць, што чалавек, якому было дадзена .., і.,ц.
не ўкласці звод агульнадзяржаўны, а нс мясцові ,ц
свайму характару, не мог не паклапаціцца пра збор \сіх
вядомых к таму часу летапісных матэрыялаў па і історыі
Вялікага княства Літоўскага.
Такім чынам, у нас няма падстаў сумнявацца \ ым,
што склад першага беларуска-літоўскага летапісу. па
захаваўся ў Супрасльскім і падобных да яго сіп .. ні'
з’яўляецца першапачатковым, што арыгінал псршага
зводу не ўключаў «Летапісца». Наадварот, зара іж >пнс
агульнадзяржаўнага летапісання Беларусі і ,'Іітвы не-
пасрэдна звязана з «Летапісцам вялікіх кня гс\
скіх», які стаў асновай, ядром усіх наступных бс.ітрусі ।
літоўскіх летапісных зводаў. Ен быў фактычна ш
хронікай,першай гісторыяй Вялікага княства .ііі""
іа. Яго ўзнікненне ў значнай меры стымулявала
ленне новых гісторыка-літаратурных твораў і садзснн
іала далейшаму развіццю ўсяго беларускага .н 1 1
'-аННЯ.
118
УЗНІКНЕННЕ 1 ЛІТАРАТУРНАЯ ГІСТОРЫЯ
ПЕРШАГА ЗВОДУ
АМІЛЬ ўсе даследчыкі беларускага летапісання пры-
...ваІІі што першы беларуска-літоўскі летапісны івод
',.ў укладзены ў 1446 г. або дзесыіі ў сярэдзінс XV сі
। г'олькі А. Шахматаў адносіў яго ўзнікненне да 149«
1502 гг.153 Гэта дата выведзена ім на аснове наступнаіа
запГсу Слуцкага спіса: «Васнлеп родн ІІоана, (І-Іоан)
п'одп Ноана, Ноан родн Дміпрея» |54.
Сапраўды, Дзімітрый Іванавіч атрымаў тытул вялі-
Кага князя Маскоўскага і ўсёй Русі ў 1498 г., а ўжо ў
1502 г. быў яго пазбаўлены.
Аднак важна падкрэсліць, што прыведзепы іапіс
чытаецца толькі ў Слуцкім спісе і ў летапісных артыку-
лах, якіх няма ў іншых спісах першага беларуска-лі-
тоўскага летапісу. Паколькі склад і парадак размяшчэн-
ня састаўных частак нашага летапісу ў Слуцкім спісе
з’яўляецца, несумненна, больш познім, чым у Нікіфараў-
скім, Супрасльскім і Акадэмічным спісах, што прызна-
ваў і сам А. Шахматаў |55, то няма ніякіх падстаў лічыць
аўтарам цытаванага запісу ўкладальніка першага бела-
рускага зводу. Гэты запіс належыць складальніку пра-
тографа Слуцкага спіса, таму рэдактару, які парушыў
нершапачатковы парадак размяшчэння састаўных чае-
так першага зводу і дадаў некалькі новых летапісньіх
матэрыялаў, у якіх і чытаецца пададзены вышэй пералік
маскоўскіх князёў.
На якіх жа аргументах грунтуецца думка. што пер
уц,'Я„А- А- Шахматов. Обозренне русскнх летоппчіых ч л
вв„ стар. 345.
Х^'^ЛА^ШахмаТов. Обозренііе руескнх летоппспых чюдов
' ‘У-ХУІ вв.( стар. 329—330.
119
шы беларускі звод быу укладзены у 1446 , > у
чаргу на фактычных даных самога зводу. я, , ., 1
апошнія звесткі рускай часткі гэтага помн,,. ;	','М
наіі на рускіх крыніцах першан палавіны ,\\ 'Ша-
1409 г. і мітрапалітаў летапіс 1446 г.).	’“М
1446 г., мясцовыя ж звесткі храналагічна	1а
1445 г. Важна зазначыць, што ў нашым	"
паведамлення пра абранне ў 1447 г. вялікагн ...	. н''
князя Казіміра польскім каралём, хоць пра ў<ч. .,„іЧНЬІ11
падзеі першых год яго княжання ў летапіс зант „ы
паведныя запісы (звесткі за 1440—1445 гг.). Кп.іі
шы беларуска-літоўскі звод складаўся ў канцы \\ ст
то яго аўтар, несумненна, знайшоў бы дастатко,
рыялу, каб запоўніць звесткамі частку за другую пала.
віну гэтага стагоддзя |56.
Больш таго, звод падобнага тыпу, а іменнп
рускі па свайму характару, у якім гісторыя Кі. ,
Маскоўскай Русі была змешчана на першым п.і .,,. а
гісторыя Вялікага княства Літоўскага адсунута н дру-
гі, думаецца, не мог узнікнуць пазней сярэдзіны \\ .і.
яшчэ і таму, што к канцу стагоддзя карэнным н ін.ім
змяніліся знешнепалітычныя абставіны. Якраз у ., ., чі
палавіне XV ст. кіруючыя колы гэтай дзяржавы \ ....ю\
гістарычных умовах вымушаны былі канчатков.і т
віцца ад ранейшай палітыкі збірання ўсходнсс.іні
зямель вакол свайго цэнтра (так званая агу.іьн..,
праграма), аддаўшы ініцыятыву маскоўскім князям
. кажам яшчэ на адзін факт. Узнікненне Нікіфара'
вала^і»«аД„₽,УГ011 "?лаві|1е XV —пачатку XVI ст. на I >.-.і н р>  '
далей І44К г л5гапісІІЫХ Рукапісаў, у якіх звесткі псраход.п.п
частка с®пЯЛ1К’ ЛвТапіс А*Рамкі Мведзены да 1469 г, а
іііЭТ А га р>'капісУ заканчваецца звесткамі І\«' '
Іінй Восточііой гЛ02',ІеРк" по Іісторнн международііых
□осточной Европы ХІУ-ХУІ вв. М„ 1963, стар. Т’н' -,''1
120
які не з'яўляецна арыгіналам першага б,
с"'са,п.„ па ўсіх палеаграфічных прыкметах ццў,
га аВяй чвэрцю XV ст. •"« Такім чынам, 1446 г. трэбЛІ-
яйь цалкам прымальнан і нанбольш вераіоднаіі шгай
нікнення першага беларуска-літоўскага летапісу.
у Месцам працы аўтара першага зводу есш, усе ш,;1.
ставы лічынь Смаленск. Іменна ў Смаленску былі зроб-
іены кароткія запісы за 1432—1445 гг., што закліочаюць
натаваную частку гэтага зводу. Са Смаленска паходзяпь
таксама дзве рэдакцыі «Пахвалы Вітаўту», Смаленская
хроніка 1436 г. і працяг «Летапісца вялікіх князёў літот-
скіх». Смаленск у XV ст. быў цэнтрам беларускага лета-
лісання, а смаленская епіскапская кафедра свайго
роду ідэалагічнай выразніцай палітыкі вялікіх літоўекіх
князёў. Нездарма ж смаленскі епіскап Герасім стаў
першым агульнарускім мітрапалітам з мясцовых пра-
васлаўных іерархаў, а на працягу другоіі палавіны
XV ст. іменна смаленская кафедра ў асноўным забяспеч-
вала праваслаўную мітраполію Вялікага княства Літоў-
скага мітрапалітамі (Місаіл, Іосіф Балгарыновіч, Іосіф
Солтан).
Рускія мітрапаліты, якія звычайна тытулава.ііся міт
рапалітамі Кіеўскімі і ўсёй Русі, імкнуліея аб'яднаць
над сваёй уладаю праваслаўную паству ўсі.х усходне
славянскіх зямель. Таму яны былі актыўнымі правадні-
камі агульнарускай ідэі і прыхільнікамі аб яднаўчан.
пэнтралізатарскай палітыкі велікакняскай улады. Не
выпадкова першыя маскоўскія летапісныя зводы агуль-
"арускага характару (1409 і 1418 гг.) — мітрапалітавага
"аходжання. «Ідэйнае збіранне Рускай зямлі ажыцця-
'* Чсторнческпе сборнмкн XV—Х\ ІІ ка <’шы-.іне,-
"«“а бквлнотекн Академші наук СССІ’ Т 3. вып.
ІВД. стар. Ю7.
рукопмсного
121
ьілася V маскоускім летапісанні раней, чым яц,, I
ся у палітычным жыцці», — справяд.іів;, , 1 'ы.іо.в
Д. Ліхачоў '«'•	‘ 'ача' I
Верагодна, што ідэя стварэння агульнад ,ярЯч;)< I
летапіснага зводу магла ўзнікнуць у асяродд (| ііі,;‘111„ага I
колаў Вялікага княства Літоўскага яшчэ пры Вц.ц.
Герасіму, у канцы 20-х гадоў XV ст. 155 * * * * 160 Такі намер Д'і
ра ўзгадняецца з усёй дзейнасцю князя Вітауы, ,
1430), з яго актыўнай палітыкай на Русі, з ніім.н ;і1]1111чі I
перанесці цэнтр агульнарускай праваслаўнай мі,р,1ІН1іі 1
на тэрыторыю Вялікага княства Літоўскага нб,, СТва. 1
рыць другую мітраполію, цалкам незалежную ад .\\;іск. I
вы. Магчыма, што з’яўленне ў 1429—1430 гг. ц(,[1;і]] I
рэдакцыі «Пахвалы Вітаўту» і «Летапісца вя.і , Кня- I
зёў літоўскіх» і было пачаткам рэалізацыі з.і.дуюі 1В;, I
рыць новы летапісны звод.
Па некаторых прычынах (магчыма, няўдача ві.іен- I
скага каранацыйнага з’езда і раптоўная смерць В . г, I
недахоп мясцовых летапісных матэрыялаў і ііііп.) \ 1
1430 г. не былі завершаны ні першая кароткая гіс рыя I
Вялікага княства Літоўскага — «Летапісец вя.ііыіх мія- 1
155 д. С. Л іі х а ч е в. Русскне летоппсіі н пх ку.іьі\;ч
ческое значенне. М,—Л„ 1947, стар. 422.
Цікава адзначыць, што сучасны рускі гісторык I । '
гаворыць пра гэта як лра агулыіавядомы і несумненны <|нп 1
следчык прама сцвярджае, што Вітаўт, незадаволены пр.і'і
накіраванасцю паліхрона Фоція, даручыў смаленскам\
іерасіму укласці «свой» летапіс. «Пачатая Герасімам у 2"
раца па складанню летапіснага зводу.. прывяла да ствар-лінг
нстоп^,ТОуСКа‘₽уСкаІ'а ЗВОДУ 1446 г.» (П. Б. Греков. О’і'І", ,
вждународных отношеннй Восточноіі Европы
іак катаг^пм І5—116). Хоць у нас і няма дастаткова даных >"
20-х гаіоў^ум'3 адносіць пачатак складання першага іны
сні «еркаванм Сг'грЛэекавеаЛЬГа прызнаць пэўна" "Ра>>да"'''
122
 пўскіх», ні задуманы летапісны звод. Аііоіпні бы\
I 1' 'ы іііы толькі ў 1446 г.
I аЦЬ тагачасны смаленскі егнскап, імя якога нам
В',дна ’невядома (магчыма, Місаіл) атрымаўшы
^ЛедРУ162- пачаЎ Рыхтаваць глебу, каб дамагчыся снаіі
'' поызнач’эння ў мітрапаліты. Прыклад першага мітра
I г°„іта ўсёй Русі з мясцовых епіскапаў Гсрасіма быў
'Х/свежы ў памяці і, трэба думаць, меў для новага
каіідыдата стымулюючае значэнне. Палітычная ж сітуа-
ііыя была для гэтага вельмі спрыяльнай.
Адзін з апошніх агульнарускіх мітрапалітаў Ісідар,
які схіліўся да уніі праваслаўнай царквы з каталіцкай,
пасля вяртання з Фларэнційскага сабору не быў належ-
ным чынам прыняты ні ў Маскве, ні ў Вільні і вымуша-
ны быў у 1443 г. назаўсёды пакінуць Руеь. Паўстала
пытанне аб новым кандыдаце на пасаду мітрапаліта
ўсёй Русі. Масква дамагалася зацверджання сваііго
стаўленіка, разанскага епіскапа Іону, былога канкурэн-
та Герасіма і Ісідара, якога Вільня доўгі час не хацела
прызнаць. Толькі к канцу 40 — пачатку 50-х гадоў
XV ст. у сувязі з мірным пактам паміж Казімірам Ягай-
лавічам і Масквою (1449) Іона фактычна быў прызнаны
чітрапалітам усёй Русі 163. Але не надоўга. У 1458 г. у
Вялікім княстве Літоўскім абралі свайго асобнага міт-
рапаліта, незалежнага ад Масквы. 3 таго часу ўсходне-
сіавянская праваслаўная царква канчаткова распалася
11,1 дзве мітраполіі: кіеўскую і маскоўскую.
„6І У Дакладных крыніцах Місаіл як смаленскі епіскап упершы-
,, Упамінаецца пад 1454 г. (П. Строев. Спнскн нерархов н на-
590)ТСЛ<!Н монастырсіі росснйской церквн. СПб. 1877, стар. э,.
ічііс!..о 31Іамяпальна, што яго папярэднік па смаленскан кафідры
іо 5ІМя,011 памсР У 1445 г. (ПСРЛ, т. XVII. с.і. 70).
ька ічтл С й 0 4 У п і с к і. КовсібІ ргачгавіасспу а Кгесгро р
370 1632. ХУагзгасса, 1934, з. 54—58.
123
Несумненна, што аб сваён кандыдатуры ,,
мітрапаліта ўсёй Русі ў Вільні падумвалі і \ "аУІ
XV ст, яшчэ да афіцыйнага прызнання Іоны. I, ІаЧ
што якраз у сярэдзіне 40-х гадоў правячыя к,।..	|
га княства Літоўскага імкнуліся адрадзіць св.ію . ।а;
цыйную палітыку актыўнага наступлення на Р\. .
Відаць, іменна ў гэты час, у 1446 г., смален. ,.П|
скап. добра адчуваючы спрыяльны палітычны м. „ ;[ц 
ьырашыў укласці вядомы нам летапісны звод, яі
нен быў стаць адпаведным выражэннем тоіі іш.ц 1н.|й
і рэлігііінай праграмы смаленскай кафедры, ,'1Ь|
якой былі закладзены яшчэ Герасімам. Першы , ,1|1Ь.
ска-літоўскі летапіс — гэта фактычна звод мітрап ,
вы. Паколькі ж яго натхніцелі і аўтары сур’ёзна । ,,іч.
валі на тое, што цэнтрам гэтай агульнарускаіі м І0.
ліі зноў стане Смаленск, то, натуральна, і летапісны <нод
задумваўся і складаўся як агульнарускі па сваіімх \а-
рактару, але з абавязковым уключэннем матэрыя. і\ па
гісторыі Вялікага княства Літоўскага і часткова < ма-
ленска.
У адрозненне ад маскоўскіх зводаў XV ст.. \ і.і\
гісторыі Вялікага княства Літоўскага адводзілася пя-
значнае месца, у Смаленскім зводзе 1446 г. яна занял.і
раўнапраўнае становішча побач з гісторыяй Кіеі\ я і
Маскоўскай Русі. Больш таго, характар апрацоўкі р. ы\
крыніц і асабліва змест мясцовых гісторыка-літар
ных матэрыялаў, уключаных у гэты звод, надалі я\і\
накіраванасць, супрацьпастаўленую ў пэўнай ступсні
накіраванасці рускіх зводаў першай палавіны Х\
г .!*, 1-. К 01 а п к ° « 5 к і. Сгіеіе УЛЛіеікіеео кзіезіхча І.ІІе\\’\кі<
К ПОп’ '	8- 247: 2. Зкорібзка. Тгакіаі 31 зіегрпіа 141'- 
\г іі.5ы'е, е Р°ІІІУк' Ьібуу і Мозкм/у XV ІаІасЬ 1440-1453. Акясін
'Уііепякіе, і. V. гезг. 15, 1928, з. 118.
124
.кОўскіх сваімі тэндэнцыямі. Л гэта <жо бі.і.і,,
'І1. ц'гіітычнага значэння.
*ртякім чынам, першы беларуска-літо\. кі .і, Н|,
«гульнадэяржвўны і агульнарускі па свайму харак-
. стаў свайго роду ідэалагічным выражэннем і
'^унтаваннем знешнепалітычнай лініі Вялікага кня
1 „і.Штоўскага свайго часу. Яго з’яўленне ў 1416 і
'кі'звае на тое, што пануючыя колы гэтай дзяржавы ў
сярэдзіне XV ст. яшчэ імкнуліся прадаўжаць здзяін-нен-
|іе агульнарускай праграмы, якая была пакладзена ў
зснову палітыкі вялікіх літоўскіх князёў Альгерда і
Вітаўта |65.
Аўтарам першага летапіснага зводу быў вопытны
кніжнік, які добра ведаў сваю справу і змог паспя.хова
справіцца з такім адказным і нялёгкім сацыялыіым
заказам, даручаным яму. Ен быў асобай духоўнага
сану, бо. нягледзячы на сцісласць выбаркі і рускіх лета-
пісаў, усё ж палічыў неабходным уключыць у свой звод
не толькі багата звестак пра мітрапалітаў і епіскапаў,
але і пра будаўніцтва асобных цэркваў, пра розныя
нуды і г. д. Не выключана таксама магчымаснь, што
пяру гэтага летапісца належаць некаторыя творы, якія
чытаюцца сёння ў складзе першага беларуска-літоўска-
га летапісу.
Тэкст Смаленскага зводу 1446 г. шырока распа\
сюджваўся ў шматлікіх спісах, паступова відазмяняўся
і скарачаўся, асабліва ў частцы, запазычанай з рускі.х
•зетапісаў. Нават у самым раннім спісе, Нікіфараўскім. не
хапае звестак за другую палавіну XIV ст., што захавааІ'
ся Ў Супрасльскім. У самым канцы XV ст., паміж 149
1 1502 гг., была праведзена арыгінальная рэдактарская
. Н- Б. Греков. Очеркп по іісторніі международп1114
 стаР 39—41, 115—118, 136-138.
125
апрацоўка гэтага зводу. Новы рэдактар Ііс
іместу, ні стылю ранейшага помніка, а Н1 "'""іуЯ
іаваў матэрыял. На першае месца быў ц ""Ра-Я
тапісец вялікіх князёў літоўскіх», штым спі, ! ''Іеі|ыЯ
так з рускай часткі летапісу (за 13<)5 1Іі8РаЯ
?й змешчаны аповесць пра Падолле, (
ііка з устаўленай у яе тэкст «Пахвалой і; Кая 
>ткія смаленскія запісы пра падзеі 1432 1-11Г>’ГгУ*’Я
ішце, «Летопнсец о велнком князп Моск<)В1.К(1М>'’ 1
дні прадстаўляе сабою тую ж самую рускую
ірускага зводу 1446 г., толькі значна скар'очаную I
ітку166. Яна тут адкрываецца радаслоўем рускіхЯ
ёў і пералічэннем рускіх епархій. Такога ўсг\пу Цс I
) ў старэйшай рэдакцыі нашага летапісу (Нікіфа.Я
кі, Супрасльскі і Акадэмічны спісы), але ана.іагіч-Я
экст чытаецца і ў летапісным зборніку Аўрамкі, які I
спісаны ў 1495 г. у Смаленску. Магчыма, гэп.і факті
чыць аб смаленскім паходжанні і разглядаемаіі пе-І
іацоўкі першага беларуска-літоўскага летапісу Но-1
рэдакцыя зводу 1446 г. захавалася толькі ў адным
? — Слуцкім.
Ік бачым, перапрацоўка летапіснага помніка бы.іа I
іедзена толькі па складу, але настолькі мэтанакіра- 1
і, што надала гэтаму летапісу ў значнай ступені ію-
ідэйнае гучанне. Калі ў першай рэдакцыі атрі.і мнўся
5ы сімбіёз беларуска-літоўскіх і рускіх летапісных I
эрыялаў, розных па свайму характару, гісторьіі В»;
га княства Літоўскага, Кіеўскай і Маскоўскан 1 УС1 |
і даволі цесна і мірна суіснавалі і ўзаемна ўра.'"'1;
валіся, то зусім іншае назіраецца ў новай рэда|<ц|111
іу 1446 г. На першы план тут спецыяльна вьі1;"'1"
Выклад гісторыі Кіеўскай Русі пачынаецца ў гэтым
сцы» непасрэдна ад Уладзіміра Святаславіча.
126
Вялікага княства Літоускага, якая свядома ал-
д гісторыі кіеўскай і маскоўскай. Апошняя іай-
^'"тновай рэдакцыі выразна другараднае месца.
^р^актарская апрацоўка першага беларуска-літоў-
. ,'етапісу была вынікам новых грамадска-па.тітыч-
'Г'півеваў часу; яна праведзена ў псрыяд абвастрэння
•"'кмаадносін Вялікага княства Літоўскага з узмацнеў-
Маскоўскай дзяржавай. Новая рэдакцыя і’яуляец-
^'пэўным этапам у літаратурнай гісторыі зводу 1446 г.
Атод жа час служыць як бы пераходным мостам, які
звязвае гэты звод з другім летапісным зводам.
На аснове Смаленскага зводу 1446 г. узнік і летапіс,
які чытаецца ў спісах Архангельскім і ЦДАСА № .365 815,
рускіх па свайму паходжанню. Праўда, рускі лета-
пісец выкарыстаў толькі арыгінальную частку гэтага
зводу, але ён зрабіў значную рэдактарскую апрацоўку яе
іювы і стылю, прыстасоўваючы іх да норм рускай літара-
турнай мовы XVI ст. Разам з тым асобныя мясціны бела-
рускага тэксту былі пададзены ў волытым пераказе,
іншыя ж скарочаны або адвольна пашыраны.
Так, у летапісу спісаў Архангельскага і ЦДАСА
№355/815 няма аповесці пра Падолле і «Пахвалы Ві-
ыўту». Апушчана і значная частка звестак, што чытаюц-
ІІа Ў «Летапісцы вялікіх князёў літоўскіх»: паведамленні
пра першы паход князя Скіргайлы на Полацк, пра вы-
ыупленні Андрэя Полацкага і Святаслава Смаленскага
У'праць літоўскіх князёў і бітву пад Мсціславам, пра
"•'ходы Вітаўта на ўкраінскія і ўсходнебеларускія зем.ті.
'Ра смерць Скіргайлы і інш. Вельмі сцісла апісаны так-
‘ІМа і падзеі пасля смерці Вітаўта, хоць несумненна, шго
’га частка летапісу выкладзена на аснове Смаленскан
ронікі першага беларуска-літоўскага зводу.
... Другога боку, у гэтым летапісу мы знаходзім
1 зт Дадатковых звестак, якіх няма ў нашым звод
127
1446 г„ напрыклад: «В л-Ьто 6885 умре
інтовскнй О.іьгерд Геднмановпч, был пос.і
на государствЬ лЬт 30 н пять. Конец же его .
в православной хрпстнанской в-Ьрт. грі,чесі. ’.!об<
іі в нноческом образЬ наречен ннок Алекснс. ц Н('ІКч.
ша тііло его в церквн Пречнстыя в Вн.іііі,, .
супружннца его благовЬрная, велнкая княпі ц’1
ння» |67.
Апрацаваная такім чынам арыгіналыіая ч.юіка п~
шага зводу была яшчэ папоўнена значнай і. .іькасв
новага матэрыялу. Выкладанне гісторыі Вя.пкніа кн>
ства Літоўскага пачынаецца з падзей 1263 і «В м,
6771 был мятеж в ЛнтвЬ: всташа самп на ся кн.пп л
товскнн н убнша государя своего н сродннка, в. шкоі
князя лптовского Мендовга...» 168 Затым падаеш;. кароі
кае апавяданне пра дабрачыннага Вышэлеіа. сыні
забітага літоўскага князя, пабудаванае на аснош апа
вядання пра князя Войшалка Галіцка-Валынскпі ;> ета
пісу. Пасля гэтага змешчаны сказ пра «новопросп .цен-
ного» і «благовЬрного» князя Доўманта, блізкш да
«Сказання» пскоўскіх і наўгародскіх летапісаў.
Разглядаемы помнік заканчваецца вядомым I’ нт
словпем Лнтовского княжества», у якім дынастыя вялі-
кіх князёў літоўскіх выводзіцца ад Гегімініка, канн \а
Віценца, васала аднаго са смаленскіх князёў. Падоон ля
радаслоўі сустракаюцца ў шмат якіх іншых радаслоўш
кнігах і летапісных спісах, што ўзніклі на тэрытор
Маскоўскай Русі. Як вызначыла Р. Дзімітрыева, у асп
ве іх тэксту ляжыць «Пасланне» Спірыдона-Савы; апоі:.
няе ж не мае ніякай сувязі з беларускім летапісаннем 107 * 109 *
107 Смоленская старнна, вып. 1, ч. 2, стар. 9.
168 Там жа, стар. 5.
109 Р. П. Дмнтрнева. Сказанне о князьях владнмнр'
М —Л„ 1955, стар. 87—88.
128
г.в1 безумоўна, не быу аутарам самон
*1ЙыДк лякоджанні літоўскіх князёў ад канюха I е-
;<ты ',,міна) Як адзначаюнь даследчыкі, гэта
К&ыТю ўзнікла ў пачатку XV ст. у Прусіі 17«.
Кч з мемарыялаў Ордэна, які датуецца 1412--
<Ін г было пададзена: «Непі оо <іег аЬ^епапіе Копік
Жппе ^евіагЬ, ёа \чагі іШ2еёо"'ог[еп іпг еіпеп К°пі^к
Кд/ііепіетагіс/чіік. Лесіетап цепапі» І71.
<0()дэн, атрымаўшы ў 1410 г. пад Грунвальдам са-
Ждалыіае паражэнне ад аб’яднаных войск Вялікага
Кяетва Літоўскага і Польшчы, спецыяльна пусціў у свет
’вту версію, каб прынізіць у вачах суседзяў сваіх вора-
Л)'1’1 і такім чынам узяць над імі свайго роду мараль-
Ьірэванш. Гэты крок Ордэна вельмі добра ўзгадняецца
Іазместам і накіраванасцю той прапаганды, якую ён
Іпыўна пачаў весці адразу ж пасля Грунвальдскай біт-
ііі. і.чкнучыся прынізіць перад хрысціянскім Захада.м
віжкасць і значэнне перамогі аб’яднаных славянскіх і
ігоўскіх сіл 173.
I .іегенда, выдуманая ў стане ворага Вялікага княст-
Г'1 Літоўскага, аказалася даволі жывучай і атрымала
І»лней шырокае распаўсюджанне і ў стане яго палітыч-
І1іЫХ праціўнікаў. Яе ўвёў у сваю гісторыю Ян Длугаш 17\
І’е паўтарылі і наступныя польскія храністы (Мяхоўскі,
I——-------
110 3. XV о I Г I. К6<3 Сесіііпіпа. Кгакоп’. 1886, з. 5—6.
I. н К. С Ь о сі у п і с к і. 2е 5(цді6\\' паН с1гіе]орі5аг8І\ует гцзко-
і |‘е"г5кііп... Аіепешп ХМіІепзкіе, I. III, гезг. 10—11, 1926, 5. 392.
172 Гедымін, які пасля смерці брата Віценя (у 1315 г.) атрымаў
“*ленскі велікакняскі трон, даводзіўся дзедам і польскаму каралю
Ягайлу і вялікаму князю літоўскаму Вітаўту.
173 А. Г. СгаЬзкі. Есііа Ьіідуу 6гцп\\'аІсігкіе) \\' 1іізіогіо^га[іі
Хасііосіпіоенгореізкіе]. 2арі»кі Ьізіогусгпе, (. XXXI1. гезг. I. Тогніі. 174
174 Зап І)Ін(то52. Огіеіб\\' РоІзкісЬ кзіа? 6\\’апа5сіе. Т. III,
к8. IX X XV Кгако\міе, І86Н, 5. 377.
9. В. Л. Чамярыцкі
129

Ёапоўскі, Кромер і інш.). I толькі Мацсй і
рашуча адкінуў яе як выдуманую ,75.	Рь,йко^Я
Напэўна, з Польшчы версія аб п;і\<> 1>к .	1
князёў ад канюха Гегімініка (Гедыміна) ін.,,
Маскоўскае княства, дзе была падрабязіін ' і,1,1,1 
на і літаратурна аформлена Спірыдонам-І .'	1 "*
мым «Пасланні». У апрацоўцы Спірыдоіц...........
атрымала выгляд летапіснага апавядання. II /’?"
літоўскай велікакняскай дынастыі было еня ।	'//"Ч
на з рускай гісторыяй, а пачатак дзейнасні іцршагЯ
літоўскага князя Гедыміна быў пастаўлены \ .іе'і.н.,сцЯ
ад добрай волі рускага князя, Аляксандра Мі  . іавіЯ
Цвярскога, які «посла... сего Гегымнннка п .. ыпюеіЯ
сыны обь сю страну НЬмна сьбнратн людп по нспа.іеныці
(татарамі.— В. Ч.) градом н весем». Гэтаму ;ін . ..інннюі
ў «Пасланні» прадпаслана ў якасці супрацыі.і, і.ю.іенмі
радаслоўе маскоўскай правячай дынастыі, пачатак якоііі
выводзіцца ад рымскага імператара Аўгуста.
Пазней радаслоўе літоўскіх князёў у версіі ( нірыдо-І
на было адхілена ўрадам Івана IV '7б. Узнікла афіныйнаяі
перапрацоўка «Паслання», вядомая пад назвай • Сказа-1
ння о князьях владнмнрскнх». У гэтым помніку пахо-
джанне літоўскай дынастыі некалькі прыўзпята ў парау-
нанні з «Паслан'нем». Гедымін тут ужо «муж храбр > ю
п велнка разума». Тым не менш радаслоўе літоўсюх
князёў даволі шырока распаўсюджвалася на тэрыторі’11
Маскоўскай дзяржавы як у рэдакцыі «Паслання» < 11ІІ|1'
дона-Савы, так і ў рэдакцыі «Сказання о князьях в'11 V
мнрскнх». Агульны сэнс гэтых твораў, якія \ і\е 11
31гУІкохмкк!. Кгопіка Роібка, Ыеадшка, 2ін« .'
^‘кпе) ^151' Т- ' ^аг523»а, 1846, з. 353.
ілл Дм11тР"ева. Сказапне о князьях вліідіім'Ч
чар. 1о4.
.1В<1ННЮ неабмежаванай княскай улады, па сутпасні
'ідзін і той жа: уславіш» і ўзвысіць Діаскоускмн
/ яржаву і прыпізіць Вялікае княства Літо\(І,а,
Рпобачз разгледжаным радаслоўсм на г эры пірі.іі .ц!1(..
«оўскай дзяржавы бытавала таксама і зусім іншая гс-
іііеалогія правячай літоўскай дынастыі: род літосскіл
I ціязёў у ёй выводзіўся ад князёў полацкіх |77. Падоішыя
 дыдуманыя радаслоўі, будучы афіцыйнымі паводле свай-
/ гопаходжання, несумненна, мелі палітычную накірам-
/ насць: яны служылі свайго роду ідэа.лагічным абгрун-
I таваннем і апраўданнем тэрытарыяльных прэтэнзій рус-
I кіх цароў на беларускія і ўкраінскія не.ч.іі, што
 зпаходзіліся ў той час у складзе Вялікага княства Лі-
ш тоўскага, былі выражэннем вялікадзяржаўных імкнен-
 няў маскоўскіх правячых колаў XVI ст.178
I Летапіс спісаў Архангельскага і ЦДАСА № 3(>5 81о.
I які з’яўляецца маскоўскай апрацоўкай гісторыі Вя.п'ка-
| іа княства Літоўскага, верагодней за ўсё, узнік дзесыіі
• ў канцы 20-х гадоў XVI ст., паколькі ў ім у пералічэнні
нашчадкаў Гедыміна і Альгерда пададзена: «...Лінхан-
юв сын Феодор, нже прн'Ьехал служнтн на Москв\ к н.і-
| шему царю Васнлню Нвановнчю лЬто 152б>>, а крь|М
• ніжэй — «Жнгнмонт, краль нын'Ьшніін» ‘ < Так01'
роўцы не супярэчыць і сам характар складу Рл ’’ т '
'ага помніка. Яго «Родословпе Лнтовского КІ' '	‘
заснавана не на тэксце «Сказання о князьях
'	Родство
7 Гл., напрыклад, Васкрасенскі летапіс і ' пОікресенскому
«"язей лнтовскнх» (ПСРЛ. т. VII. Летопнсь м
'ПЖку. СПб, І856, стар. І64—165; І1С* ]; 17 ' ц'сі’.Т зрабі.ч гр>.
' Зраэумела, што ўкладалыіікі X'11	,„4лл кНЯН
'Ую памылку, калі далучылі падобпыя раД 
Яа !,3’х«ДНерускага» летапісання. ,,.і.,пнт 1 бы.\ к,'Ра'
_ ' Смоленская старнна. стар. 8 ^,06_|5,8 гг-
шльшчія і вялікім кпязем літоўскім у
131
130
скнх», а на тэксце «Паслання» Спірыд0І1І (
Апошняе ж, на думку сучасных Даследчыкн
дзесьці ў пачатку XVI ст. 180 181 Акрамя таго, ц,
руска-літоўскі летапіс, пакладзены ў аснову ,	''
мага твора, верагодней за ўсё, мог апынутш
пасля 1514 г., калі Смаленск, цэнтр беларускш
сання XV ст., перайшоў пад уладу маскоўскпгн ''
3 гэтым перыядам, надзвычай напружаным ва ..'
адносінах Маскоўскай дзяржавы з Вялікім княств., у
тоўскім і Польшчай, узгадняецца і характар аіц. /
першага беларускага зводу рускім летапісцам. ,'іііі-,. ...
называе паганай, а польскіх паноў — злымі ля.хамі г
сторыя Вялікага княства Літоўскага пададзена \
коўска-праваслаўным духу.
Такім чынам, першапачатковы тэкст беларускн-
скага зводу 1446 г. паслужыў асновай для розных с»,
позніх летапісных апрацовак, і яго далейшае бытаг
звязана ўжо з існаваннем асобных рэдакцый: старэііпый
і новай. Ен быў таксама адной з асноўных крынін .
своеасаблівага маскоўскага варыянта гісторыі Вялікаі
княства Літоўскага (летапіс тыпу Архангельскага спі. .і.
Факт шырокага распаўсюджання першага зводу снс.т-
чыць аб тым, наколькі своечасовым і неабходным бі
яго ўзнікненне.
Літаратурная гісторыя гэтага летапісу цікавая і
казальная. Яна з'яўляецца наглядным прыкладам таі
як зараджалася, фарміравалася і развівалася на працяі
XV ст. агульнадзяржаўнае беларуска-літоўскае летап
180 У «Родословнн Лнтовского княжества», як і ў «Паслаінп
Спірыдона, многія старонкі дзейнасці літоўскіх князёў непасрэдн
звязаны з гісторыяй Цвярскога княства, а ў «Сказаннн» — з гісто
рыяіі Маскоўскага княства.
181 Р. П. Дмнтрнева Сказанне о князьях владнмнрскпх
стар. 109, 154.
132
Слуакі с'пс
АкО^мічны спіс
санне, як яно паступова набывала
мастацкую форму.
Першы беларуска-літоўскі летапіс
нік пісьменнасці, важны этап у станаўленні с„
старажытнай літаратуры і беларуска-лік.., .	"
рыяграфіі. Як летапісны звод ён узнік не б. , у,:
кіх летапісаў свайго часу. I таму гэты лстапіс
ца не толькі помнікам грамадска-палітычнаіі :	.
вы і Беларусі XV ст„ але таксама і непасрэдным
культурных узаемасувязей нашага краю з Расіяя
лёкім мінулым. Штуршок, які даў гэты твор
ступнаму летапісанню на беларуска-літоўскіх
быў надзвычай плённым. Іменна першы звод ск.н .
ву другога беларуска-літоўскага летапісу і пас.іхжыў
адной з крыніц «Хронікі Быхаўца» — летапісных .в.>д11ў
XVI ст.
Раздзел II
ЛЕТАПІСНЫЯ ЗВОДЫ XVI ст.
У сувязі з ростам гістарычнай самасвядомасці бела-
рускага і літоўскага народаў агулыіадзяржаўнае лета-
пісанне атрымала ў XVI ст. далейшае развіццё. Першы
беларуска-літоўскі летапіс не мог ужо цалкам задаво-
ліць чытачоў новай эпохі ні сваёй формай, ні зместам.
Шмат якія яго звесткі, асабліва рускай часткі, не мелі
ўжо ранейшай цікавасці і значнасці. I самае галоўнае,
у першым летапісным зводзе шматвяковая гісторыя Бе-
ларусі і Літвы была пададзена занадта ўрыўкава і
фрагментарна. Узнікла вострая неабходнасць сур’ёзна
дапоўніць гэты летапіс іншымі матэрыяламі і стварыць
такім чынам новую, больш поўную і дасканалую гісто-
рыю Вялікага княства Літоўскага, якая лепш адпавяда-
ла б патрабаванням свайго часу. Сапраўдную ж гісто-
рыю можна было скласці, засноўваючыся на дакладных
гістарычных крыніцах як мясцовых, так і суседніх наро-
даў (рускія і ўкраінскія летапісы, польскія і нямецкія
хронікі і інш ). Аднак беларуска-літоўскія храністы пер-
шай палавіны XVI ст. пайшлі па некалькі іншаму і
больш лёгкаму шляху.
135
„ХРОНІКА ВЯЛІКАГА КІІЯСТВА ЛІТОЎСКАГА
І ЖАМОЙЦКАГА"
Дзесьці ў канцы 10-х гадоў XVI ст. тэкп ц,
беларуска-літоўскага летапісу, які заставаў,-,,
бадай'што адзінай крыніцай па гісторыі Беларусі ,'|,'т
вы для тагачаспага чытача, папоўніўся радам',, ;
запісаў пра падзеі пачатку XVI ст. Самы позні : с. ,'ь.ь
налагічна адносіцца да 1517 г.: «На другос лсі, .
левна умерла, сестра короля его мплостн Жнкп
та» І82. Відаць, адначасова з гэтым была правс.і\
рэдактарская, пераважна моўна-стылявая апргі іь,, ка
арыгінальнай часткі тэксту першага зводу. Што ж ;ып..|.
чыцца яго часткі, запазычанай з рускі.х крыніц, т<, яна,
цалкам страціўшы нават знешнюю сувязь з мясцовызіі
летапіснымі матэрыяламі, аказалася зусім непатрэбіпіі
і была свядома апушчана. Уся гэта праца была зрнй.і,-
на беларускім летапісцам 183 * і, верагодней за ўсё, у ,.,
мой Вільні, таму што апошнія з новых запісаў носяіа
прыдворны характар.
Такім чынам, на дадзеным этапе тэкст перш
беларуска-літоўскага летапісу атрымаў зусім нязначн
папаўненне новымі матэрыяламі. Зразумела, што гэт
не быў яшчэ новы летапісны помнік, а свайю р<ю
пераходны варыянт ад першага зводу да другоі а
Толькі пасля аб’яднання «Летапісца вялікіх князёх
тоўскіх» 185 з новым творам, «Хронікай Вялікага княстн.
182 ПСРЛ, т. XVII, сл. 188.
183 Аўтар новых звестак карыстаўся праваслаўным стылем . к
злічэння «ад стварэння свету», а не «ад нараджэння Хрыста».
188 рэть1 тып леТапісу прадстаўляе Патрыяршы А. спіс.
185 Для зручнасці мы тут называем «Летапісцам вялікіх кня
літоўскіх» усю арыгінальную частку, запазычаную складалыііі
другога зводу з першага летапісу, г. зн. уключаючы сюды «Летапісен
з хронікаіі Падолля, «Пахвалу Вітаўту» і Смаленскую хроніку.
136
дітоўскага і Жамонцкага» (легендарнай гісторыяіі .’іітвы
аД Палемона да I едыміна), якая заняла месца гістоцы’і
Кіеўскай і Маскоўскай Русі першага зводу, і быў утво-
раны новы летапісны звод — другі беларуска-літоўскі
летапіс. Гэта «Хроніка», змешчаная ў пачатку зводу і
дала назву новаму летапіснаму помніку. Самы раііні
паводле сванго складу тэкст другога беларуска-літоў-
скага зводу захаваўся ў спісе Красінскага. ' На жаль,
гэты каштоўны спіс, які адносіцца да сярэдзіны XVI ст '
дэфектны: у ім няма канца «Хронікі» і згублены таксама
апошнія старонкі «Летапісца».
Нават беглае параўнанне агульных частак двух бе-
ларуска-літоўскіх зводаў паміж сабою выразна паказ-
вае, што адной з галоўных крыніц другога летапісу была
новая рэдакцыя першага летапісу. У абодвух летапісах
парадак размяшчэння агульных частак і састаў звестак
амаль ідэнтычныя. Як і ў Слуцкім спісе, у спісе
Красінскага пасля «Летапісца», які папярэднічае Сма-
ленскай хроніцы, змешчаны звесткі за 1398—1418 гг.,
што чыталіся ў агульнарускай частцы першага белару-
ека-літоўскага летапісу старэйшай рэдакцыі. Як і ў
Слуцкім спісе, у спісе Красінскага «Пахвала Вітауту»
ўстаўлена ў тэкст Смаленскай хронікі. У другш лета-
пісным зводзе поводле Красінскага спіса, як і ў новап
рэдакцыі зводу 1446 г„ аднолькава апушчаны звесткі
пра ўзяцце Вітаўтам Смаленска ў 1404 г. 1 пра ргн
вальдскую бітву 1410 г.	„
Разглядаемая частка летапісу Красінскага спіса
выяўляе і ў іншых, больш прыватных месцах вель»
блізкую, генетычную сувязь сванго тэксту •	
тыпу Слуцкага спіса. 3 апошшм у спісе
ўзгадняецца, напрыклад, ПРОПУСС "енскага «V т'рупах
князь Скіргайла знаншоу Юрыя См •	‘ Слуцкага і
мното ранена» і пачаў яго лячьшь. Тэксты слуцк
137
Красінскага спісаў адзінагалосна сцвярджаюць Ш1
Вільняй крыжакі забілі князя Скіргайлу, у Тоц",іі;і;і
у Акадэмічным і Віленскім спісах называеццд Кнр чк
ла. Апошнія спісы паведамляюць таксама, шк, ,,н
бітвы каля Эйшышак быў узяты ў палон нейкі р
Канстанцінавіч, у Слуцкім і Красінскім спісах ;
Канстанцінавіч.
Тэкст другога беларуска-літоўскага летапісу Кр.,ч1.
скага спіса паўтарае некаторыя нават яўна памы.ц..
індывідуальныя чытанні тэксту летапісу Слуцкага сцК1
Толькі ў апошнім «князь Феодор Патрыкневпч», ! ,,,, .
татарамі ў 1399 г., называецца «Волоскнм», хоіц. „,
ўсіх іншых спісах першага зводу чытаецца — «Во.п.іш,.
скнн». Толькі ў Слуцкім спісе ў звестцы пра вызв.і , .,,,.
князя Свідрыгайлы (запіс пад 1418 г.) замест «Дмігі[н-я
да ІТлью» пададзена «Дмнтрня, Даннля». Ва ўсіх ;ід , ,
чаных вьшадках спіс Красінскага поўнасцю следхе
Слуцкім.
Такім чынам, можна з упэўненасцю сказаць, , ,
тэкст запазычанай часткі другога летапіснага зводу г
снаваны на тэксце першага новай рэдакцыі, прадс
ленай адзіным вядомым нам Слуцкім спісам. Адн.ік
Слуцкі спіс не быў непасрэднай крыніцай пратограф
Красінскага спіса, бо, па-першае, апошні парадкам р.і
мяшчэння агульных састаўных частак не з’яўляецца д
кладнай копіяй першага |66; па-другое, некаторых звесі
Красінскага спіса няма ў Слуцкім * І87. Магчыма, што ।
Так, у Слуцкім спісе зпесткі, узятыя з рускага летаііі. г
1395 1418 гг.), устаўлены паміж «Летапісцам вялікіх князёў літо
скіх» і аповесцю пра Падолле, у спісе Красінскага яны змепічат
пасля аповесці пра Падолле.
187 Напрыклад, пра голад у Смаленску (пад 1438 г.), пра ."
тую зіму на Смаленшчыне (у спісе Красінскага чытаецца непасрт.і
на пасля апавядання «0 Жнкгнмонтовон смертн»).
138
„евапісчык Слуцкага рукапісу, і аўтар другога белару-
ка-літоўскага зводу ў розны час карысталіся адным'і
-ыМ жа спісам зводу 1446 г. новай рэдакцыі. Той факт,
ін’то Слуцкі спіс не копія і не аўтарскі арыгінал укла’
 алыііка новай рэдакцыі першага зводу, а толькі адзін
з прадстаўнікоў цэлай групы спісаў пэўнага тыпу, да-
даткова пацвярджае правільнасць нашага меркавання,
пыказанага ў папярэднім раздзеле, што летапіс гэтага’
спіса — сапраўды асобная рэдакцыя беларуска-літоўска-
га зводу 1446 г.
Частка тэксту, запазычаная з першага летапісу, пад-
верглася ў другім значнай апрацоўцы. Аказалася апу-
шчанай (свядома ці несвядома) значная колькасць
паведамленняў, асобных сказаў, выразаў, імён 188. Не-
каторыя мясціны тэксту былі спецыяльна скарочаны,
іншыя ж пашыраны, напрыклад:
Першы летапіс
Другі летапіс
3 Крэва Вітаўт «утечеть у
немцн н прусы» 189 (сл. 89)
Сустрэлі князёўну Соф’ю
«пред градом пред Моск-
«...утечеть до немец, к
мнстру до Марнна город-
ка. Сторожн то вндЬлн н
нЬ догадалнся тому:
творЬлн, (нж) жонка з
жонкою вышла» (сл. 161)
«...перед Москвою, н был
спіса няма звестак пра высылку
і ім
Польшчу да
185 Так, у летапісу Красінскага --- --- -
Кейстутам ганца да Альгерда з паведамленнем аб паланенш
Яўнута пра паездку Канетанціна Карыятавіча у П?-у
караля Казіміра і звязаныя з гзтым фактам падзе., ^ТнЛоіІмз'
сама паведамленне пра пакаранне Яганлам В.дзімонта і Бхтрыма.
сааякоў Вітаўта, і інш.
'•» Правілыіа: «у немцн, у прусы».
139

вою, п сотворн брак честнЬ,
н венча велнкаго князя Ва-
сіілья Д(м) нтреевнча с ве-
лнкою княжною Софею, н
бысть брак чест(е)н н чтн
достонн п веселню многому»
(сл. 93)
«Князь велнкіін Внтовт,
услышав, аж князь Скнр-
ганло преставнся, п послал
князя Пвана Ольгнмонтовн-
ча 190 ко Кпеву п дал ему
держатн Кнев. Мы ж на
пред лежашЬе возвратпмся.
Как выпдЬ пз немец князь
велнкпн Віітовт на велпкое
княженне, так отпустн
(ня)тца своего, князя Гле-
ба Святославнча ко Смо-
леньску на велнкое княже-
нне» (сл. 95)
«Н от(т)оле попдЬ Швнтрн-
ганло во Угры, взявшн Лу-
ческ, а у волыньскпх бояр
отлучнл полтараста конен»
(сл. 99)
190 У тэксце Слуцкага спіса
181 ПСРЛ, т. XVII.
збор в-Ьлнкнн чеспыц
венчанье сталося» ) "
166)	(сл.
«КНЯЗЬ В-ЬЛПКЫП В||Т()ВТ
послал князя йвана Ольк
гіімннтовнча на Кнев, а
князя ГлЬба СвЬтос.і.іно.
внча отпустнл князыіь.іц.
кын Вптовтк Смоленску»
(сл. 169)
«Швіітрпганло оттолі,
сьбравшнся с прнказа-
ннем Внтовтовым шодшн
у в Угорскую землю, мно-
го землн Угорское спу
стошнл н городов побра.і,
н Луцоск ВЬлнкып взял,
а у в(ол)ынскнх князеп п
бояр ПЯТЬСОТ КОНЬіІ ВЗЯ.ПІ
н до Внтовта прнвел
(сл. 176) 191
г апіска: «Ольпімоіітоновіі'іа:
140

Чапазычаны тэкст Першага зводу ў другім беларуск;і-
ітоускім папоўніўся таксама невялікі.мі ўстаўкамі Так,
(ВОдзе 1446 г. няма наступных паведамленняў: «князь
’ь1цКнн Внтовт покору свою учпннл перед старшнм бра-
г0М свопм, князем в-Ьлнкым Якганлом, н прпнял Луческ
с0 всеіо землею Волынскою» (сл. 161 — 162); Цімур-Кут-
чуй «стоял под Кпевом 3 днн» (сл. 173); «там князь
вбліікын мешкал у КневЬ н оттолЬ опять поехал до Луц-
ка до ВЬлнкого» (сл. 178); «много лнхого того году учн-
ніілося по всен землп Лнтовскон п Рускон, н много кровн
пролнтя сталося: брат брата роженого убнл, матка детя
свое зьела з голоду, отец сына своего. Так(о)ж моры
былн страшнып, нж о таком страху людн старын не
могуть пометатн» (сл. 182—183).
Асабліва адчувальна была адрэдагавана ў другім
зводзе «Пахвала Вітаўту». У яе пачатак уключана апа-
вяданне пра каранацыйны з’езд Вітаўта, якім у зводзе
1446 г. адкрываецца Смаленская хроніка, а рытарычны
ўступ апушчаны. Акрамя таго, скарочаны некаторыя
мясціны і парушаны першапачатковы парадак следаван-
ня асобных частак тэксту.
Увесь тэкст, запазычаны з папярэдняга летапісу, быў
значна апрацаваны. Пэўнае ўяўленне аб характары
гэтай апрацоўкі могуць даць наступныя прыклады:
Першы летапіс
«А мы правду даем, штобы
тобе чнсто отьехатп в рать
свою» (сл. 88)
«Градом Лнтовскня землн
ннчего не успе н пакы воз-
Другі летапіс
«а мы прцсягу даднм,
што ж тобЬ чпсто во свое
воыско опять отьехатн»
«городом лптовскнм ннче-
го 192 не моглн учннптіі н
102 У рукапісу Красінскага спіса: «пнчнго».
141
вратНся во своясн» (сл. 90)
Вітаўт «тогда совет сотво-
рн...» (сл. 92)
«Яканло учнеть проснтн Вп-
товта, чтобы есн меж нас
уеднал» (сл. 88)
«То ж бысть богу мерзко
зретн: зовушнмся хрнстпя-
ном, а братню свою хрнстн-
яне не человечьскы н не
хрнстняньскн муча» (сл. 91)
Скіргайла з Вітаўтам «по-
менуша слово божне, еже
рече: в нюж(е) человек ме-
ру м'Ьрнть н отмернтся ему,
а што сееть, то н пожнеть»
(сл. 91)
вернулнся во свою
лю» (сл. 162)
«тогды Вптовт учццІІТ.
собі раду» (сл. 164)
«Якганло начнеть проснтн
Внтовта, рекучн: «БраТе
мнлын, зьеднан нас» (,-,
160) 193
«мнлостнвыіі бог того не
хот-Ьл терпЬтп, што ж
братню свою, кров хресть-
янскую так не по хресть-
янскп мучать» (сл. 163).
Скіргайла з Вітаўтам
«реклн так: «Боже выш-
ннп, поможп нам на
нЬпрнятЬлн нашн, а хто
што сЬеть, тот то п по-
жнеть» (сл. 163)
У другім летапісным зводзе сустракаюцца такса
своеасаблівыя сэнсавыя адрозненні ад першапачаткон.
га тэксту зводу 1446 г. Так, у апавяданні пра вяртаіш.
ў Смаленск князя Юрыя Святаславіча паведамляеіш .
што «князь Роман Брянскнп в тот час был тут тогды, (ш
князь вЬлнкып Внтовт вЬлел того Романа убнтн, а на
мЬстннкіі был своп послал к Смоленску» 194 (сл. 1741
У сапраўднасці ж Раман Бранскі якраз і быў намсен
кам вялікага літоўскага князя ў Смаленску, а забілі яі
смаленскія прыхільнікі князя Юрыя Святаславіча. П.і
нейшы летапісец проста адвольна пашырыў няправілы:
193 Тут цытуецца паводле Патрыяршага А. спіса.
194 У рукапісу: «к Смоленскому».
142
умелае ім паведамленне першага летапісу: «а князь
I Хман Бряньскнн тут бе тогды от Вптовта убнт н\жною
I смсртнк”’ (сл.98).	*
Дналапчным чынам быу перакручаны да непазна-
вачьнасці і сэнс апавядання пра вызваленне Свідрыгай-
I ,|Ы ў 1418 г. Дзеянні князя Дашко прыпісаны вялікаму
вііязю, і таму атрымалася, быццам сам Вітаўт хадзіў пад
Камянен, каб вызваліць з палону сванго ворага, князя
Свідрыгайлу. Падобныя недарэчнасці сустракаюцца і ў
іяшых месцах летапісу Красінскага спіса (гл., напрык-
іад, пачатак апавядання «О Подольскон землн»), Зусім
выпадкова таксама, з-за звычайнай няўважлівасці ле-
тапісца аказалася прапушчаным у другім беларуска-
.іітоўскім зводзе і апавяданне пра першае ўзяцце Вітаў-
там Смаленска ў 1395 г.
Акрамя адзначаных адрозненняў, у другім летапісу
асобныя часткі тэксту, якія мелі выгляд самастойных
апавяданняў, атрымалі падзагалоўкі: «0 Подольскон
землн», «О Швнтрнганл-Ь», «О ЖнкгнмонтЬ, как Лнтву
держал», «О Жнкгнмонтовоіі смертп» і інш.
Параўнанне двух беларуска-літоўскіх летапісаў па-
казвае, што новы рэдактар, за рэдкім выключэннем, не
праводзіў мэтанакіраванай сэнсавай апрацоўкі ўсяго
тэксту, запазычанага з першага зводу. ён толькі свядома
выправіў лексіку і стыль раненшага помніка, наблізіўшы
іх да норм беларускай літаратурнай мовы XVI ст., якая
к гэтаму часу амаль цалкам пазбавілася ўплыву царкоў-
наславянскай мовы і яшчэ больш наблізілася да народ-
най гаворкі. Такім чынам, «Летапісец вялікіх князёў лі-
тоўскіх» і суправаджаючыя яго творы былі загадзя пад-
рыхтаваны для злучэння ў новым зводзе з «Хронікай
Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага».
Як вядома, «Летапісец» адкрываецца пералічэннем
сыноў князя Гедыміна. Аднак больш-менш сістэматычнае
143
выкладанне гісторыі Вялікага княства Літ<>\.1
наецца ў гэтым творы з перыяду пасля сме) 'М
князя Альгерда (1377). Значыць, пс толькі с-.:	, ,.1М
псршапачатковая гісторыя гэтан дзяржавы (	\Н|
але і гісторыя Літвы эпохі Гедыміна і Алыерд 'Л
па-за увагай раненшых гістарыёграфаў, а т;г:. , , ’ІЯ
домы чытачу. Гэты недахоп павінна была ,тіі .4
названая «Хроніка» — твор надзвычай арыгінп.ц,і|Ь1 п
водле свайго зместу і тэндэнцын.	I
Аўтар пераносіць нас у глыбокую старажы I
эпоху рымскага імператара Нерона (I ст. н. , > ( I
жорс'ткасцю гэты дэспат навёў такі вялікі жа.\ н '. 1
лян, што многія былі вымушаны ўцякаць з Іта.і ю. I
чы сваё жыццё і набытак. 1 вось адзін «княжа і	,. 1
цын) Палемон, «каторын же цесару Нерону бы	>, I
нын», сабраўшы пяцьсот чалавек сваіх па.т і	, |
добраахвотнікаў з сем’ямі і скарбам, адплыў :і;і 1	. |
Італіі ў пошуках больш бяспечных зямель. Пра |
час рымскія «эмігранты», абагнуўшы Еўропу, уваііі
вусце Нёмана, падняліся ўверх па цячэнню да рэчі і. '
бісы. Тут знайшлі падарожнікі «горы высокне.
оных горах ровннны велпкне н дубровы роскошны.. ;
маптон офнтостн наполненых, розного рожаю звер< '.
есть, напервен, туров, зубрен, лосен, оленен, серн, |
куннц, лнснц, бт>лок, горнастаев, ласнц», і рэкі, б.
рыбаю. Упадабаўшы гэты край, пасяліліся тут вы\
з Рыма і «почалп размножнватнся». Зямлю гэту н
яны Жамойцкай. Паступова нашчадкі Палемона за<
ўсё ніжняе Панямонне, а затым, выйшаўшы за рак\ !’
лію, асвоілі і новы край — Літву. «П от того часу п.
Лптовское почалося зватн н множнтн от Жомоіітн
падкрэслівае аўтар.
Неўзабаве Русь падверглася спусташальнаму нап.
татарскіх орд Батыя. Даведаўшыся, што «Руская зем.
144
н Кііязн рускмн розогнаны», пачалі літоўскія
I паступова асвойваць і падпарадкоўваш, іахііднс-
КІІЯЗІЯ зеМлі. Прычым паходы літоўцаў на По.іацк, Ту-
(і'і' Пінск і іншыя беларускія гарады, а таксама і.х боііім
^ўгарамі малююцца толькі як перамаганосныя.
Перад чытачом, як ў калейдаскопе, бссперапыпна
ладзея праходзіць за падзеяй, адзін князь змяняецца дру-
іім. Так паступова аўтар даводзіць сваё апавяданне па
гісторыі Літвы да часоў Гедыміна, пры якім да Вялікага
княства Літоўскага былі далучаны і ўкраінскія землі.
«Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага»
заканчваецца паэтычным апавяданнем пра заснаванне
Гедымінам Вільні. Паехаў аднойчы вяліпі князь «в ловы
отТроков за четыре мнлн н нанде гору красну над рекою
Внлнею, на которон нанде зверя велнкого тура н убьет
его на тон гор-й, где нын-Ь зовут Турья гора, н велмн было
позно до Троков ехатп». Прыйшлося заначаваць. I пры-
снілася Гедыміну, што на Лысай гары «стонть волк же-
лезнын велнкн, а в нем реветь, как бы сто волков выло».
Прачнуўся князь і паклікаў свайго галоўнага варажбіта
Ліздэйку разгадаць сон. «Княже велпкнн,— сказаў ва-
ражбіт,— волк железнын знаменует, (што) город сто-
лечнын тут будет, а што в нем унутрн реветь, то слава
его будет слынутн на весь свЬт» |95. Загадаў Гедымін
пабудаваць на гэтым месцы горад, які зрабіў затым ста-
ліцай усёй дзяржавы. Далей гісторыя Вялікага княств.і
Літоўскага выкладаецца фактычна на аснове вядомага
Летапісца» і іншых твораў, што чытаюцца ў арыпналь-
най частцы першага беларуска-літоўскага летапісу.
Як бачым, у аснову гэтай «Хронікі» пак.тадзена леген
спіса Археала-
ў спісе Красін-
1,5 Тэкст гэгага аііавядаііпя падаецда паоод.іе
гічнага гаварыства (ПСРЛ, т. XVII, с.т. 261). лакольы
скага канец «Хронікі» не захаваўся.
10. В. А. ЧамярыцкІ
145
да аб паходжанні дынастыі літоўскіх князёў ад рым, .
патрыцыя Палемона, сваяка імператара Нерона, а 1|н
скага народа —ад старажытных рымлян. Аўтар । ,; ’
івора шырока карыстаўся I аліцка-Валынскім лстаііі,
Аднак ён выкарыстаў яго звесткі не як дакладную к:. і
ніцу, а як дапаможны матэрыял для канструявання Сц „ 1
удаснай гісторыі Літвы. Дадзены факт дае падп, ,
зрабіць вывад, што аўтар «Хронікі» зусім не збір , ,
ствараць сапраўдную гісторыю Вялікага княства ,1ц.
скага ранняга перыяду, заснаваную на дакладных 11,
рычных матэрыялах.
Ствараючы сілаіі сваёй фантазіі багатую і ве.чічі
гісторыю даўняіі Лізвы, непасрэдна выводзячы княск
дынастыю Вялікага княства Літоўскага ад знатпых рі..
лян, храніст імкнуўся даказаць знатнасць і высакарп і-
насць паходжання літоўскіх князёў, а тым самым у.чвч-
лічыць і ўславіць іх, сваю дзяржаву, своіі народ у в.чч.,
суседзяў і ўсёй Еўропы.
Узнікненне легенды аб рымскім паходжанпі літо\і
сягае ў XV ст. Яшчэ славуты Ян Длугаш (памёр у 14К0 і і
на старонках сваёй шматтомнай «Гісторыі Полыпчі.і
(«Орега отпіа») неаднаразова сцвярджаў, што літо\гі.
і жмудзіны паходзяць ад лацінян (рымлян), і спрабашг,
нават абгрунтаваць гэту версію спасылкамі на сугучпасць
лацінскай і літоўскай моў'96, на знешняе падабенсн
язычаскіх звычаяў, абрадаў, багоў у старажытных ры"
лян і літоўнаў.
Цікава прасачыць, як легенда аб рымскім паходжап
ні літоўцаў развівалася самім жа Янам Длугашам, як
196 «Мова літоўцаў,— пісаў Ян Длугаш,—гэта лацінская м».,
з невялікімі толькі адрозненнямі; дзякуючы кантактам з сусс.пі
народамі яна таксама ўвабрала ў сябе нямала славяннма
(Л а п ВІц^озг. Огіею\ч РоІвкісЬ квЦё сіхчапавсіе, к$. IX X
5 446).
'іітаратурна апрацаваную форму. Спачатку хранісг
11	. «пячочсб яб ПЫМСНІМ П Я V/-, Т.Е. , 11 , . I
146
нібывала ад старонкі да старонкі ўсё болей выраз-
?"'1 н'таратурна апрацаваную форму. Спачатку хранісг
“'Тпазы ўпамянуў аб рымскім паходжанні 'літоўскіх
^іязёЎ як бы між іншым: тлумачачы этымалогію назвы
ріыовэ і Ў сувязі з апісаннем карапавання Ягайлы на
польскі трон.
у іншым месцы сваен працы храніст гаворыць, што
літвіны і Жмудзіны з’яўляюцца пакаленнем лацінян, і
калі пе ад саміх рымлян, то прынамсі ад якогасьці лацін-
скага роду паходзяць» |97. Затым Ян Длугаш спрабуе
аытлумачыць, якім жа чынам і калі лаціняне маглі апы-
нуцца на берагах Балтыйскага мора. Ен мяркуе, што, ві-
даць.у часы разбуральных грамадзянскіх войн, якія вялі-
ся ламіж Марыем і Сулай, паміж Юліем Цэзарам і
Пампеем ці іх наступнікамі, група лацінян разам з сем’я-
мі пакінула Італію і падалася на поўнач, «у краіны
вялікія і незаселеныя». I назву той краіне, дзе пасяліліся,
яны далі па імені сваёй прабацькаўшчыны: Ь’Каііа —
Літалія — Літва 198.
Літаратурнае афармленне легенды тут яшчэ вельмі
агульнае, гіпатэтычнае, зроблены толькі яе першы накід,
як бы чарнавы варыянт. Храніст пакуль што толькі будуе
здагадкі, мяркуе. Аднак далей, калі Ян Длугаш яшчэ раз
звяртаецца да гэтай легенды, ён апавядае ўжо пра па-
ходжанне літоўцаў ад рымлян куды больш дакладна і
ўпэўнена, як пра несумненны, сапраўдны гістарычны
факт, і сама легенда набывае больш выразную і акрэсле-
ную літаратурную форму. «Літвіны, жмудзіны і яцвягі...
сцвярджае 'польскі храніст,—былі адным народам, які
паходзйгь ад рымлян і італаў» У час грамадзянскан
 № ЛаТг» III 5« Огіе)'5* РоІ5кісЬ к5І,е СІН'апа5СІе' кз' ІХ~
Х' ’ім'т'ам жа, стар. 44.3. На лацінскан мове - Ыішапіа.
Там жа, стар. 446.
10»
147
вайны паміж ІІампеем і Юліем Цэзарам, працягвае Яц I
Длугаш, продкі літоўцаў былі на баку першага. I |<ад I
Цэзар перамог, яны, баючыся яго помсты, пакіну.іі свап |
Радзіму і рассяліліся на землях паміж Польшчай, І’\, гю I
Прусіяй і Інфляндыяй. Свой галоўны горад яны наміалі I
Вільняй па імені князя Віллі, пад кіраўніцтвам якога і '
выйшлі з Італіі.
Як бачым, Ян Длугаш неаднаразова рабіў спробы
літаратурна апрацаваць легенду аб рымскім паходжаппі
літоўцаў і стварыць гістарычна праўдзівае апавяданпі'.
Ен надаў легендзе навуковападобную форму, чым, гн ;у.
ыоўна, садзейнічаў яе распаўсюджанню. Не выпадкоііа
пазнейшыя польскія храністы (Мацей Мяхоўскі, Марцін
Кромер і інш.) услед за Длугашам прама гавораць аб
паходжанні літоўцаў з Італіі. Такім чынам, дзякуючы
тагачасным гістарыёграфам гэта выдуманая легенда
яшчэ больш умацавалася ў свядомасці адукаваных колас
беларуска-літоўскага і часткова польскага грамадстна
і зрабілася як бы рэальным гістарычным фактам.
Грунтоўны разгляд прычын'уз'нікнення і развіцця ,ь
генды аб рымскім паходжанні літоўцаў не ўваходзіць \
планы нашага даследавання. Таму мы адсылаем чытача
да прац Я. Якубоўскага 200 201 і М. Захара-Ваўжынчык - .
якіх можна знайсці падрабязную інфармацыю па дадзе-
паму пытанню,
Несумненна, што гэта легенда пэўны час ужо бытава-
ла як вусная версія, перш чым Ян Длугаш занёс яе на
старонкі сваёй «Гісторыі Польшчы», і ўзнікла яна ў са-
мой Літве. Яе выклікаў да жыцця цэлы комплекс прьічып
Не выключана нават магчымасць і знешняга ўплыв\
200 ЗакпЬоххзкі. Зііісіуа па<і зіозцпкапіі паго<1о\уоы іохх'С
па ьі!\\'іе рггесі цпід ЬцЬеІзкд. АУаг52а\уа, 1912.
201 М. 2 а с Ь а г а-М а\мггупсгук. Сепега Іекепсіу о гг.упькін
роспосігепіід іі1\уіпо\у. 2е5гуіу Ьі5(огусгпе, 1. 111, 1963, 5. 5—35.
148
110бнымі генеалагічнымі легендамі была напоўнена
"„рэдневяковая гістарыяграфія многіх народаў Еўропы.
.Ііііак яе корані глыбока ўваходзілі ў першую чаргу ў
(Ваю мясцовую глебу, адкуль яна чэрпала жыватворчыя
сокі. Яна была вельмі надзённай і таму мела пад сабою
надзвычай спрыяльны грунт. Аб гэтым сведчыць узнік-
пенне «Хронікі Вялікага княства Літоўскага і Жамойц-
кага», у якой версія аб паходжанні літоўцаў ад стара-
жытных рымлян набыла выгляд стройнай і знешне аб-
грунтаванай гістарычнай тэорыі і атрымала адпаведную
і .іігаратурную форму.
/ «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамоііпкага»
I была выклікана да жыцця надзвычай бурнай і складанаіі
I грамадскашалітычнаіі атмасферай ва Усходняй і Цэнт-
I ральнай Еўропе першаіі палавіпы XVI ст Вялікае княст-
I ва Літоўскае перажыва.іа цяжкія дні. Неадііароднае,
I шматнацыянальнае, аслабленае класавым і рэлігійным
I ннтаганізмам, а таксама саперніцтвам дзвюх пануючых
I груповак, магнатаў і шляхты, яно ў XVI ст. ужо пе мела
I Дастаткова сіл, каб устаяць перад узрастаючым націскам
I суседніх дзяржаў.
3 аднаго боку, польскія правячыя колы, не хаваючы
I сваіх агрэсіўных імкненняў на беларускія і ўкрашскія
землі, прыкладалі ўсе намаганні, каб як найхутчэн зра-
I біць рэальным аб’яднанне (унію) дзвю.х дзяржау і такім
I чынам поўнасцю пазбавіць Вялікае княства , Іітоускае
I Ўсякай палітычнан незалежнасці і самастоннасці. Л дру-
/ гога боку, рост і ўзмацненне Маскоўскан дзяржавы е
/ маглі таксама не закрануць дзяржаўных ,.,,т‘, р	’
I кага княства Літоўскага. Маскоускія князі, здзянсняючы
/ палітыку збірання ўсі.х рускіх і -ярускж зямель у адну
цэнтралізаваную дзяржаву, 1іат.Ураль”а'ра "аСа“ ‘
ппэтэндаваць і на заходшя землі старон Русі-белар)смя
I ' і ўкраінскія. I калі дзяржаўныя межы Літоускага і / Іас-
І49
ІнДава„ЦЬі'

коўскага княстваў непасрэдна сутыкнуліся (калі былі!
ліквідаваны прыгранічныя ўдзельныя княствы-буферух
напружанне дасягнула краю. Канфлікт быў пепазбеж’
пым. У выніку вайны за першыя два дзесяцігоддзі
XVI ст. Вялікае княства Літоўскае страціла больш ч'і:
ці сваёй тэрыторыі на Усходзе.
Таму зразумела, што ў такіх умовах перад аўгарац,
разглядаемай «Хронікі» стаяла задача не толькі пака-
заць, што Вялікае княства Літоўскае мае пе мепш да\
нюю і слаўную гісторыю, чым Польшча ці Русь, а.к- ,
абгрунтаваць права сваёй дзяржавы на беларускія і
ўкраінскія землі, на якія настойліва пачала выстаўляць
свае правы і Маскоўская дзяржава. I гэта тэпдэішыя
даволі выразна гучыць у творы. Храніст недвухсэнсоўна
імкнецца сцвердзіць, што-беларускія і ўкраінскія зем.іі
ўключаны ў склад Вялікага княства Літоўскага вельмі
даўно працай і намаганнямі літоўскіх князёў, а таму
законна належаць гэтай дзяржаве і з’яўляюцца яе
неад’емнай часткай. Тым болын, што далучэнне іх да
Вялікага княства адбывалася нярэдка, як даводзіць
аўтар, паводле жадання мясцовага «рускага» насельніц-
тва: яно само пераходзіла на бок літоўскіх князёў. Нз-
прыклад, самі валыняне «бнлн челом велнкому князю
Кгнднмнну, абы в ннх пановал н государем у ннх был-.
Думаецца, што адным са стымулаў, якія садзейнічалі
ўзнікненню «Хронікі», была таксама патрэба даць раз-
горнуты адказ на вядомую версію аб паходжаіші літоў-
скіх князёў ад канюха Гедыміна, якая абражала нацыя
нальную годнасць мясцовых патрыётаў 202. Гэта версія,
атрымаўшы шырокае распаўсюджанне ў суседніх краі-
202 Паказальна, што Віценю, якога Ордэн тэндэнцыііна назнаў
канюхом (^ріегііетагзсііаііі») Гедыміна, у «Хроніцы Вялікага
княства Літоўскага і Жамойцкага» нададзева годнасць маріча.і’-ч
літоўскага князя Трондзеня.
150
/	. /Цаскоўска1”1 дзяржаве да таго ж бы.іа енядо.ма
. і;іНа ў ідэГпіа-налітычгіых мэга.х. ціто націіяішжа-
|«Пасланне» Спірыдона-Савы і «Сказанне о князьях
/ І1’"ідіімнрскнх», помнікі афіцыйнага характару. Та.мх,
. ; і Хроніка Вя.іікага княства Літоўскага’і
I ^..ццінкага» мела выразную палітычпую накіраванасці,
I Усе ідэі і тэндэнцыі яе аўтара ў падтэксце зводзяцца
/ ІН| сутнасці да аднаго імкнення — абгрунтаваць гіста-
I рцчнае права Вялікага княства Літоўскага і непасрэдна
I Літвы на самастойнае палітычнае жыццё, а тым самым
/ адкінуць як беспадстаўныя і незаконныя ўсякія спробы
I суседніх дзяржаў пасягнуць на яго тэрытарыяльную цэ-
I ласнасць і суверэнітэт.
/ Аднак канкрэтна палітычная праб.іематыка не вы-
I чэрпвае ўсяго багацця зместу гэтай «Хронікі». Аўтар
 апавядае не толькі пра Вялікае княства Літоўскае, але
I і непасрэдна пра Літву і Жамойць, не толькі пра асоб-
I ных літоўскіх князёў, але і пра літоўскі народ у цэлым.
1 Ён свядома аддзяляе літоўцаў ад «русінаў» (усходніх
славян), выразна адмяжоўвае ўласна Літву ад усёіі Русі.
У той жа час ён не супраць прызнаць гісторыю Вялікага
княства Літоўскага толькі гісторыяй Літвы, а дзяржа-
ВУ—выключна літоўскай. Храніст сцвярджае, што
«панство Лнтовское почалося зватп п множптп от 2Ко-
монтн», І называе гэту дзяржаву Вялікім кня”®а“
тоўскім і Жамойцкім, г. зн. свядома апускае з я1;о назвы
слова «Рускае» 203 Такі погляд на гісторыю і сходнян
'	'	.	- ..... „ячве гэтай дзяржавы заўсёды на
203 У поўнай афшь'нкав ас цаПрыклад. Жыгімонт I (1506—
ДРутім месцы став'лася • мо|1т божею мнлостыо король Поль-
1548) тытулаваўся так.	Рускнн, Прускнн, Жомонтскіііі н
скніі, веліікіін кііязь
нных».
151
ніка першага беларуска-літоускага летапісу, які .. I
ваў гісторыю Вялікага княства Літоускага і I’-. , ||'|
неад’емнай, арганічнай часткай псторыі ўсходніх 	1
Са старонак «Хронікі» выразна гучыць голас мясц,1І1а’І
га літоўскага патрыёта, які ўсвядоміў сваё нацыяна п.нае 1
«я» і горача імкнецца абудзіць нацыяналыіую самасвядо- I
масць свайго народа. Каб узняць пачуццё нацыяна іыідіі '
годнасці ў літоўцаў, ён свядома гераізуе і рамантьнуе'
гісторыю іменна Літвы.а не Русі, якая ўваходзіла \ ск.іад
Вялікага княства Літоўскага, абсалютна не зважаючы па
тое, наколькі яго расказ адпавядае гістарычнаіі сапрауд.
насці.
Гэта патрыятычнае парыванне храніста добра ..
мела ў святле гістарычных умоў таго часу, калі гістарыч-
наму існаванню літоўскага народа пагражала не то.н.кі
страта сваёй палітычнай незалежнасці, але і паст\ноная
нацыяналыіа-культурная асіміляцыя з боку больш разві-
тых славянскіх народаў; калі большая частка літоўскага
пануючага класа была ўжо «зрусіфікавана»; калі діяр
жаўнай мовай у Вялікім княстве Літоўскім служыла не
літоўская мова, а беларуская; калі ў самой сталіцы гэі іі
дзяржавы Вільні, цэнтры этнічнай Літвы, вялікі па.чача
пін Францыск Скарына пачаў друкаваць першыя бі
рускія, а не літоўскія кнігі і інш.
Узнікненне ў такіх умовах твора, выразна літоўскн
па свайму характару, было вельмі надзённым. «Хропік 
Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» засведчы.іа
значны ўзрост цікавасці сярод літоўцаў да свайго міну
лага і, больш таго,— рост іх нацыянальнай свядомасні \
першай палавіне XVI ст. Ужо не за гарамі быў час выха
ду ў свет першай кнігі на літоўскай мове — «І\атэ.\і‘
Мажвідаса (1547). Несумненна, гэта «Хроніка» адыгра.і-
нэўную стымулюючую ролю ў падрыхтоўцы літоўскага
нацыянальна-культурнага адраджэння.
152
I Йкія ж крыніцы выкарыстаў храніст, акрамя ўласпаіі
• . нпіі, ствараючы легендарпх ю гісторыю Вя. іікнга
І'^ства Літоўскага ад міфічнага Па.іемопа да часоў
I гсдыміна? „
I Як МЫ ўжо адзнача.ті, у яе аенову оі.і та паклад.існа
I іегенда аб паходжанні продкаў літоўцаў ад старажыт-
I 'іых рымлян, якую храніст напоўніў «плотыо п кровью».
I Дўтар «Хронікі» добра ведаў такса.ма першы бе.таруска-
I літоўскі звод, бо ён давёў гісторыю Вялікага княства
| ,'іітоўскага якраз да таго перыяду (эпо.ха Гедыміна), ад
I якога яна пачыналася ў гэтым помніку. Таму будзе слуш-
I ным прызнаць адпаведную ролю гэтага летапісу ва ўзнік-
ненні «Хронікі Вялікага княства Літоўскага і Жамойц-
' кага».
Непасрэднай крыніцай для аўтара легендарнай гісто-
рыі Літвы паслужыў Іпацьеўскі летапіс, які ён называе
рускай хронікай. У гэтым няцяжка пераканацца, супа-
ставіўшы адпаведныя мясціны названых помнікаў.
Іпацьеўскі летапіс	«Хроніка»
«В л'Ьто 6778 нача княжнтн Трондень «над землямн
в ЛнтвЬ оканьнын н беза- нх (рускіх і ляхаў.
коньньш, прокляты, немнло-
стнвын Тронден. Его же бе-
законья не могохом пнсатн
срама радн, так бо бяшеть
безаконьннк, яко п Антнох
Сурьскын, ГІрод Ерусалнм-
скын н Нерон Рымскын, н на
многа зл'Ьнша того беза-
конья чнняше» 204
В. Ч.) снлные окрутенства
чнннл, што ж вышен опн-
суется в рускон кронннце,
пж горшн был тым зем-
лям, ннжьлн Антнох Снр-
скнн, н Нрод Ерусалнм-
скнн, н Нерон Рнмскнн,
што так был окрутнын а
валечнын»205
2о< ПСРЛ. т 11 м • |962,„
ооо ПСРЛ. т. XVII, сл. 238.
153
3 Іпацьеўскага летапісу літоўскі храніст узяў імі;.
для некаторых сваіх герояў (Шварн, Жывінбуд, "М'
віл, Транята, Троіідзень, Раман, Домант і інш.)  і,ц'
чыў асобныя сюжэты. Напрыклад, апавяданні пр'.і 'р"1’
манта-Лаўрыша і Доманта пабудаваны на аснове ;і ша'
ведных звестак таго ж летапісу пра літоўскіх кня,д
Войшалка і Доўманта. Але запазычаны дакладны гіста-
рычны матэрыял храніст адвольна перарабіў г,1к
Воншалку ён даў зусім іншае імя, яго бацькам ірдсііў
Трондзеня, а першага вялікага літоўскага князя Міндоўта
ье ўпамянуў зусім.
У Іпацьеўскім летапісу паведамляецца таксама, шго
князь Міндоўг пасля смерці сваёй папярэдпяй жопкі
сілай узяў сабе за жонку яе родную сястру, якая бы.та
замужам за князем Доўмантам. Апошні аргані швііў
змову і забіў Міндоўга. Паводле «Хронікі Вялікага кня-
ства Літоўскага і Жамойцкага», падзеі адбываліся н,
калькі інакш: тут Доўмант паквапіўся на чужую жопку
(князя Нарымунта) і забіў Тройдзеня, а не Міндоўг.і
Як бачым, усё пастаўлена з ног на галаву, рэалыіае ста-
новішча рэчаў поўнасцю парушана. Такі падыход храпі-
ста да дакладных гістарычных крыніц тлумачыцца тым,
што ён клапаціўся не пра ўзнаўленне сапраўднай гісюрі11
Вялікага княства Літоўскага, а пра стварэннс сваі й
уласнай, штучна прыдуманай, тэндэнцыйнай гісторыі
даўняй Літвы.
Наяўнасць у «Хроніцы» звестак пра полацкую мананг
ку, якая сама перапісвала кнігі, пра князёў Барыса і
Глеба, а таксама паведамлення пра палачан, якія «вечом
справовалнся, яко Велнкнн Новгород н Псков», паказвае
што аўтару былі вядомы некаторыя матэрыялы па гісто-
рыі Полацка.
Аўтар «Хронікі Вялікага княства Літоўскага і Жа
мойцкага» выкарыстаў таксама асобныя гістарычпыя па-
154
ні і легенды (пра барацьбу літоўцаў з татара-
< і рускімі князямі, пра заснаванне Гедымінам Вілыіі
іінШ-)- .	„
Храніст надзвычан добра ведау язычаскія звычаі і
абрады літоўцаў. Ен часта гаворыць пра іх пакланенне
ба.іванам (ідалам), свяшчэнным гаям, падрабязна апіс-
вае іх рытуал спальвання нябожчыкаў і г. д. Шмат якія
асабовыя імёны аўтар «Хронікі» атрымаў шляхам пера-
нясення некаторых геаграфічных назваў Літвы і Белару-
сі на людзей: Каўнас — Кунас, Кернава — Кернус, Тра-
бы —Трабус, Эйшышкі — Эйкшыс, Граўжышкі- Граў-
жыс, Утэна — Утэнус, Гальшаны — Гольша, Юрбарк —
Борк, Лаўрышава — Лаўрыш і інш.
Такім чынам, з’яўляючыся ў сваёй аснове легендарнай,
выдуманай, «Хроніка Вялікага княства Літоўскага і
Жамойцкага» разам з тым уключае ў сябе нямала каш-
тоўных звестак пра даўнія звычаі літоўскага народа і
некаторыя сапраўдныя, хоць і пераасэнсаваныя па-свой-
му гістарычныя факты, узятыя з дакладны.х пісьмовых
крыніц. Асобныя яе звесткі, безумоўна, маюць навуковую
няй?аСЦЬ’- ГЭТа Датычыцца ў перш\ю чаргу апавядан-
У па псторыі Вялікага княства Літоўскага эпохі Ге-
Дыміна.
Г Гэты помнік хутчэй за ўсё ўзнік у Вілыіі пры двары
Радавітага і ўплывовага літоўскага вяльможы, на што
ўказвае не толькі агульная пралітоўская тэндэнцыя ўсёй
«Хронікі», але і спробы яе аўтара вывесці генеалогію
асобных багатых літоўскіх родаў (Гаштольдаў, Гальшан-
скіх, Давойнаў і інш.) ад знатных рымлян.
«Здаецца,— пісаў Ян Якубоўскі,— што найвялікшую
ролю ва ўзнікненні і распаўсюджанні тэорыі аб рымскіх
продках літоўцаў адыгралі Гаштольды. Гэта сям'я на
працягу амаль цэлага стагоддзя займала самае высокае
сгановішча ў дзяржаве і заўсёды вызначалася вялікан
155
датклівасцю, калі справа тычылася літоускай ц;11ІІ I
най годнасці» 206.
Найноўшы польскі даследчык Ежы т\хмаііьскі, I
маўляючы сувязі аўтара «Хронікі Вялікага княсі ц -с
тоўскага і Жамойцкага» з Гаштольдамі, адн;,.,
звяртае ўвагу на той факт, што ў гэтым творы ш,
відным месцы побач з генеалогіяй роду Калюмнаі. , 1К|).
га выводзіцца дынастыя Ягелонаў, пададзены і ра.швцд
Кітаўрасаў. Кітаўрас жа — герб роду князёў I ;;,-ц,
скіх. У сувязі з гэтым даследчык лічыць, што х\ іч ,;і (,
ўсё хтосьці з Гальшанскіх, у прыватнасці, м;ц.> ......
Павел Гальшанскі, біскуп брэсцкі (з 1522 г.) і ві.і>чікі .
(з 1536 г.), мог заахвоціць каго-небудзь скласці па.т г,
ную гісторыю даўняй Літвы 207. Гэта назіранне 1: Л\ I
маньскага ўяўляецца нам вельмі істотным і важным.
Сапраўды, князі Гальшанскія не паходзілі непаср
ад Гедымінавічаў, хоць і парадніліся з правячай дына-
стыяй Ягелонаў па жаночай лініі: з Гальшанскіх бі.і
апошняя жонка караля Ягайлы Соф’я, маці вялікагп
князя літоўскага і польскага караля Казіміра Ягайлаві-
ча. 3 продкаў князёў Гальшанскіх, наколькі нам вядомп
з дакладных крыніц, ніхто ніколі не быў вялікім князем
Аўтар жа Легендарнай гісторыі Літвы даводзіць, піт<>
Гальшанскія таксама паходзяць з пануючай дынасн.г
1х продкі, знатны род Кітаўрасаў, доўгі час княжылі \
Літве і Жамойці і парадніліся з другім пануючым родам
Калюмнаў, з якога выйшлі Ягелоны. Паказальна, шт<>
Кітаўрасаў, продкаў Гальшанскіх, пры пераліку хранісі
ставіць на першае месца перад Калюмнамі, продкамі
Гаштольдаў і пануючай каралеўскай дынастыі.
206 .1. .1 а к іі Ь о XV 5 к і. 8Ш<1уа па<1 гіобііпкаті паго<іо\чо5сіохусіі'і
па Ш\\’іе.,., 5. 34.
207 3. ОсЬтапзкі. ІМа<1 Кгопік^ ВусЬохуса. Зіікііа ігб<ІІогпа«
сге. Соттепіаііопез. Т. XII. \Уаг5га\ма, 1967, 5. 158.
156
Зразумела, што падобны твор, у якім так прыузняты
д Гальшанскіх, паказана выключная роля іх да.іС'кіх
продкаў У гіеторыі Літвы, мог напісаць толькі чалавек,
іамым цесным чынам звязаны з дваром іменна гэтых вяль-
моЖ і непасрэдна з біскупам Паўлам Гальшанскім. Апош-
(|Яе пацвярджаецца адным важкім фактам: змест разгля-
даемай хронікі, характар асобных яе мясцін выразна
ўказваюць на тое, што аўтарам гэтага твора была асоба
духоўнага сану, рымска-каталіцкага веравызнання.
Е. Ахманьскі, грунтуючыся на розных пабочных, але
даволі пераканаўчых даных, называе 1522—1527 гг. як
пайбольш верагодны час стварэння першай рэдакцыі
легендарнай гісторыі Літвы ад Палемона да Гедымі-
на 2°8 Такую датыроўку разглядаемай «Хронікі» трэба
прызнаць цалкам прымальнай.
Іменна з 1522 г. пачынаецца перыяд найбольшага
ўзвышэння бадай самага магутнага з роду Гаштольдаў
Альбрэхта, канцлера Вялікага княства Літоўскага, якому
Павел Гальшанскі даводзіўся сваяком 209. Відаць, нез-
дарма С. Герберштэйн называў А. Гаштольда намеснікам
караля ў Вільні2|°.	в .
Пэўнае стымулюючае значэнне ва ўзнікненні «Хронікі
Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» магла так-
сама мець і тая акалічнасць, што ў 1518 г. каралеван
Польшчы стала мудрая і энергічная 'таль™ка ц
тоўскія правячыя колы, безумоуна, імкнуліся дамагчыся
яе ппыхіньнзсці і падтрымкі. Таму літаратурная апра-
цоўка версН аб рымскім паходжанні літоўцаў, паводле
якой літоўскія кнРязі і магнаты фактычна аб яуляліся яе
Г ™	Л.'ГашХ1д7 даво^лвсн роднай н-кай П. Га.тьшан-
скам2>'0 Барон Сягнзмунд Герберштеіін. Запнскн о московнтскнх де-
лах. СПб. 1908. стар. 165.
157
суайчыннікамі і аднапляменнікамі, была ў гэты ча, „„.,1
мі дарэчы.	V  . ,
На 20-я гады як на час узнікнення «Хронікі Вя.іі |
княства Літоўскага і Жамойцкага» пераканаўча ўк., ;[іа
яшчэ адзін бясспрэчны факт. У гэтым творы зусім , 13е
на паходжанне Радзівілаў, і наогул іх прозвішча прі,ц[1іы.|
пова ні разу не ўпамінаецца. Такое свядомае ігнар,ціаі|.
не, непавага да аднаго з найбольш магутных літ,,,. кіх
родаў здаецца на першы погляд незразумелым. А 1!1ак
усё становіцца на сваё месца, калі прыгадаць, што якраз
на 20-я гады XVI ст. прыпадае перыяд вельмі шпы,
тых, часамі нават варожых узаемаадносін Гашто.іцціў
з Радзівіламі2".
Такім чынам, другі беларуска-літоўскі звод, які быў
сфарміраваны шляхам адпаведнай рэдактарскай апра’-
цоўкі арыгінальнай часткі першага зводу і наступн.па
далучэння да яе легендарнай гісторыі Літвы, уключ.те
творы неаднолькавай гістарыяграфічнай каштоўнаспі,
самыя розныя па свайму характару: «Летапісец вялікіх
князёў літоўскіх», у якім выкладзены сапраўдныя факты
гісторыі Літвы і Беларусі, і «Хроніка Вялікага княства
Літоўскага і Жамойцкага», твор пераважна літаратурны.
помнік літоўскай грамадска-палітычнай думкі XVI ег.
Паколькі гэта «Хроніка» стваралася як арганічнае дан
ненне «Летапісца», то трэба думаць, што яна адра іу ж
была аб’яднана з апошнім у новым зводзе. Карацеіі к.і-
жучы, узнікненне другога беларуска-літоўскага летаіік
нага зводу таксама адносіцца да 20-х гадоў XVI ст.
Першапачатковы тэкст другога зводу за час доўгаі
бытавання падвергся пэўным зменам. Яго далейшая ,іі


2,1 Пра гэта падрабязпа расказаў сам А. Гаштольд у спеін
ным лісце да Боны ў 1525 г. (Асіа Тотісіапа. Т. VII. Кгакбл', 1921
1925, 5. 258—269).
158
I <:р<ітурн^^ эваліоцыя адбывалася ў папрамку ўтварэння
I ,'ювьіх летапісных рэдакцый. На асповс апраііоўкі гшр-
I ціай, кароткай рэдакцыі, тыповым прадстаўніком якоіі
I ,'яўляецца летапіс Красінскага спіса, узнГкла друтая,
I цашыраная рэдакцыя другога зводу (Альшэўскі, Ар.хеа-
I югічнага таварыства, Патрыяршы Б„ Румянцаўскі і
| Ціханравава спісы).
I Пашыраная рэдакныя другога бе.тархска-літоўскага
I летапіснага зводу ў параўнанні з яго кароткай рэдакцыяй
I вылучаецца наступнымі характэрнымі асаблівасцямі:
I дадатковай моўна-стылявой апрацоўкай тэксту; пропу-
I скам або скарачэннем ва ўсіх спісах гэтай групы адных
I і тых жа слоў, выразаў, сказаў і асобных мясцін тэк-
Сіу2і2; устаўкай паведамлення пра полацкага князя Раг-
валода-Васіля і апавядання пра Біруту, жонку князя
Кейстута; заменай у легендарнай частцы асобных імён
князёў новымі; увядзеннем у тэкст шматлікіх падзагалоў-
каў; наяўнасцю ў канцы зводу так званай «Хронічкі»—
кароткіх звестак пра падзеі XIV—першай палавіны
XVI ст. (пачынаецца: «В'Ьра закона рымского установ-
лена в Лнтв-Ь...»). Акрамя таго, два асобныя творы —
«Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» і
«Летапісец вялікіх князёў літоўскіх»,—як'я Ў кароткаіі
рэдакцыі існавалі як дзве зусім самастойныя, выразна
аддзеленыя часткі, у пашыранай рэдакцыі былі арганіч-
на аб’яднаны ў адну хроніку, захаваўшы назву першан
часткі	о
Апошнія агульныя звесткі ўсіх вядомых спісау пашы-
ранай рэдакцыі адносяцца да 40-х гадоу Х\ I ст„ самы ж
ранні яе спіс (Альшэўскі, на польскан мове) мае
лг Нлпоыклад. у спісах пашырапаіі рэдакцыі дадагкова скаро-
чаны тэкст «.Па.хвалы Вітаўту» і звестка пра бітву пад Оршаю
(1514).
159
дакладную дату— 1550 г.213 Таму мы даволі ўпэўнена ад.
носім узпікненне гэтай рэдакцыі другога беларуска-.іі,, .
скага летапіснага зводу да 40-х гадоў XVI ст.
Папоўненая значнай колькасцю новых звестак прц
падзеі канца XV —першай палавіны XVI ст. і мссцамі
яшчэ раз апрацаваная пашыраная рэдакцыя склала Г!.
тым поўную. Найбольш тыповы спіс поўнай рэдакныі
другога зводу — Познанскі (Рачынскага). Дадатковы
крыніцамі для яе складальніка паслужылі матэрыялы
віленскан велікакняскай канцылярыі, а таксама Хроні-
ка М. Бельскага 214. Не абмінуў новы рэдактар і першы
беларуска-літоўскі летапіс, адкуль запазбічыў, напрык-
лад, звестку пра апошняе ўзяцце князем Вітаўтам С.м.
ленска (1404). У папярэдніх рэдакцыях другога івод\
яе не было.
Да поўнай рэдакцыі другога летапіснага зводу палі
жыць і Еўраінаўскі спіс, які мае свае адметныя асаб.п
васці. Найболып блізкі па свайму складу да Познанска
га, ён разам з тым у асобных месцах выяўляе непасрэд-
нае падабенства да летапісу спіса Красінскага, а
некаторыя дадатковыя яго звесткі можна знайсці толькі
ў «Хроніцы Быхаўца» (напрыклад, апавяданне пра па.ход
Альгерда на Маскву). Дакладней кажучы, гісторыя па-
ходжання хронікі Еўраінаўскага спіса надзвычай скла-
даная і заблытаная, нават загадкавая, і таму можа быць
прадметам спецыяльнага разгляду215.
213 Кобекз Оіягехмбкі СЬопііііэкісЬ. \СіеІкіе^о к5І?5І\са Шеадзкіецо
і гшбсігкіе^о кгопіка. \УІІпо, 1907, 5. VII.
214 М. Оіісав. Ьіеіііуоз теігазііб. Кіізіі кпу§05 эрацбсііпіпю рга-
гігіа іг Ііеічуа. Уііпіцз, 1966, р. 97—118.
215 Тэкст легепдарнай гісторыі Літвы ў Еўраінаўскім спі< с
бо.іыпаіі сваёй часткаіі бліжэй да тэксту кароткай рэдакцыі, чым
пашыранаіі і поўнаіі. Ствараецца ўражанне, піто пратограф Еўраі-
наўскага спіса ўкладзены на аснове злучэння кароткаіі і лоўнаі'
160
у самай апошняй звестцы летапісу поўнай рэдакцыі
Еаведамляецца пра смерць у 1548 г. караля /Кыгімонта
іі ііравіча. Але пако.тькі аўтар гэтаіі рэдакцыі выка-
.’ Хроніку М. Бельскага, псршае выданне якоіі
' : 1551 г., а наступіше ў 1554 г, то і з'яўленш
поўнай рэдакцыі другога зводу нельга датаваць ранеіі
1 як першай палавінай 50-х гадоў XVI ст.
Беручы пад упаіу імеет і.ік.'ііочіі.ііі ч.л гкі другогз бе-
ларуска-літоўскага лстшіп у. ір.оУі г.м.інь. шго і пашы-
I раная і поўная рэдакцыі ўзніклі ў Вільні ў асяроддзі,
якое акружала пануючыя вярхі Вялікага княства Літоў-
скага. Таму можна ў пэўнай ступені гаварыць пра афі-
цыйны характар гэтага летапіснага зводу.
«Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага»
(другі беларуска-літоўскі летапісны звод), якая атры-
мала шырокае распаўсюджанне, мела важнае грамадска-
палітычнае значэнне, асабліва ў XVI—XVII стст., у
перыяд, калі экспансіянісцкія імкненні польскіх феада-
лаў на літоўскія, беларускія і ўкраінскія землі дасягнулі
свайго апагея. Раскрываючы багатае і велічнае мінулае
Літвы і Беларусі, гэты твор сваім зместам абектыхпа
сцвярджаў поўнае гістарычнае права народаў гэтых краін
на самастойнае дзяржаўнае і нацыянальнае развіцце,
садзейнічаў уздыму цікавасці літоускага і беларускага
,	} у м ;	посту іх нацыянальнам
чытача да псторыі сваеіі радзімы» у
СаМуСжаі1раавСььк1адносінах другі беларуска-літоўскі лета-
Г 7	. лоляпгска-літоўскага лстапіснага зводу. Разам з
Вэдакцыіі другога ОЫ.'І.... аі||.іўі:каг;, спіса пяма ў Познанскім, а
тым пскаторых эвест , ж яадзеі пададзены ў гэтых спісах у
I   эашсы пра ад" 10 , апааяданнс нра караля Жыгімонга
розіп.ім выі<лаДЭІ-’ ( • > 6	) Магчыма, Еўраінаўскі спіс саедчыць
Л>' " '''іч'іп'іі'якогасьпі асобнагл, дакладна ненядомага пам варыянта
другога“'летапісн*га зводу.
ц д. ЧамярыцкІ
161
піс прадстаўляе сабою хроніку, вельмі неаднародш,,,
сваііму складу. Калі яе ядро, запазычанае з папярэ । ,,
зводу —гэта гісторыка-літаратурны твор, заснав.ііц.і '
сапраўдны.х гістарычных фактах, то ўступная і .....
ная часткі маюпь зусім супрацьлеглы характар |
легендарная, міфічная гісторыя Літвы ад Палемов.і
Гедыміна, поўная аўтарскага вымыслу, фактычна :Гя\
ецца творам пераважна літаратурным. У той жп
канец хронікі (пагадовыя запісы за першую па.і.п.
XVI ст.) настолькі дакументальны, што месцамі нша.п.
звычайны выпіс з актавых кніг.
Увабраўшы ў сябе такі разнародны матэрыял, «Хрон
Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага» з’яўляецп
іакім чынам, як бы жывым люстрам эвалюцыі летапіс
нага жанру на беларуска-літоўскіх землях. Паступов,
відазмяняючыся і дыферэнцыруючыся, ён, нарэшце, , п
ступіў месца іншым жанрам, гісторыка-літаратурш.і
творам іншага характару. Але перш чым канчаткова ।
няпасці, агулыгадзяржаўнае беларуска-літоўскае летаіп
санне дасягнула сваёй самай высокай вяршыні ў апош
нім, трэцім летапісным зводзе — «Хроніцы Быхаўца».
„ХРОНІКА БЫХАЎЦА**
Летапіс, умоўна названы «Хронікай Быхаўца»210, вя
домы толькі ў адным спісе, напісаным на беларускаіі
мове лацінкаю. Упершыню гэту хроніку поўнасцю выда\
у 1846 г. Т. Нарбут* * * 217. У 1907 г. яна была надрукавана
211 Названа так па імені пана з-пад Ваўкавыска А. Быхаўца, яко-
му ў першан палавіне XIX ст. належаў яе арыгіпал (рукапіс), што
не заханаўся да нашага часу.
217 Т. Н а г Ь іі 11. Ропіпікі <1о 4гіеіб\м ІііехевкісЬ. ХУіІпо, 1846.
162
паўторна 2І8. Нядаўна «Хроніка Быхаўца» выйшла асоб-
цым выданнем у перакладзе на сучасную рускую мову21-'
«Хроніка Быхаўца» 220 — асобны помнік,’ лстапіспы
звод, У якім гісторыя Вялікага княства Літоўскага вы-
кладзена больш поўна, чым ва ўсі.х папярэдніх 'беларуска-
літоускіх летапісах 221. Гэта Хроніка завяршае амаль
лаўтарастагадовы перыяд развіцця агульнадзяржаўнага
беларуска-літоўскага летапісання і св'аім паходжаннем
непасрэдна звязана зпершым і другім летапіснымі звода-
мі. Пачатковую частку яе складае легендарная гісторыя
Літвы ад Палемона да Гедыміна, вядомая па «Хроніцы
Вялікага княства Літоўскага і Жамонцкага» 222. Храніст
выкарыстаў яе цалкам, не падвяргаючы сур езнай апра-
цоўцы запазычаны тэкст. Адзіную значную змену ён унёс
толькі ў самы ўступ легендарнан гісторыі. У Хроніцы
пачатак дзеяння перанесены з I ст. н. э. у V ст. і пададзе-
на зусім іншае тлумачэнне прычын выгнання Палемона
і яго суайчыннікаў з Італіі: рымская знаць уцякае з Рыма
не ад крывавага тэрору Нерона, яна ратуецца ад караля
218 ПСРЛ, т. XVII. сл. 473—572.	. .
2‘’ «Хроннка Быховца» М. 1966. Прадмова. каментары. . пе-
оакіад М Улашчыка. У «Прадмове» да выдання. якое .роблена на
высокім навуковым уароўні. грунтоўна праанал.заваны папярэдшя
= ',= •?=
СКаГк. аПммкаПпреаСЦтоеБештоа’«Хроніка Быхаўца» - гэта летапісны
ппйніі паводіе складу сярод іншых беларуска-літоу-
зпод, наіібольш поу іы паоодле скл ДУ Р ; у а ц ц Ь 0 5 к і.
„іх	па І.Штіе в. 87-88).
5Бьіхаўца дэфектны. Заключная частка Хронікі не заха-
СПачатак жа ўзнаўляецца паоолле Хронікі М. Стрынкоу-
скага як7карыстаўся нскалькімі сйісамі гэтага помніка.
II*
163
гунаў Атылы, які набліжаецца з войскам да «вечн.і
горада 223 *.
У гэтай замене есць элемент крытычнага пады\,
аўтара «Хронікі Быхаўца», але не да самой легенды
рымскім паходжанні літоўцаў, а да яе ранейшага ,н
ратурнага афармлення. Выявіўшы вялікую хран.і.і.ц
пую неадпаведнасць пачатку «Хронікі Вялікага княст
Літоўскага і Жамойцкага» з яе далейшым зместам
храніст для большай праўдападобнасці псрасунуў ч.
жыцця першага міфічнага князя літоўцаў Палемопп
1 у V ст., хоць гэта папраўка і не выратавала становішч
у «Хроніцы Быхаўца» ў параўнанні з«Хронікай Вя.ч
кага княства Літоўскага і Жамойцкага» прапушчніп,
асобныя апавяданні (пра Паяту, пра бітву літоўскі.х і
рускіх князёў з татарскім ханам Курдасам каля Мазыр
і інш.). Аднак верагодней за ўсё гэтыя пропускі — выніі
пазнейшай перапіскі арыгінала разглядаемага помніь.
чым адзнакі евядомай апрацоўкі і скарачэння ягоаўтарам
першапачатковага тэксту. У многіх месцах спіса Быхаў
ца пропускі тэксту — відавочныя дэфекты рукапісу.
Як было адзначана вышэн, аўтар «Хронікі Вялікаі.
княства Літоўскага і Жамойцкага», састаўной часткі др\
гога беларуска-літоўскага зводу, выкарыстоўваючы
якасці сваёй крыніцы летапіс, блізкі да Іпацьеўскага,
чамусьці свядома абышоў князёў Міндоўга і Войшалка,
а звесткі пра іх выкарыстаў у сваіх апавяданнях пра
223 «Рокц Ьоіецо 401 рохезіаі )езі Аіііа, кібгу /\сап )ез( Віс/.
Вогу»...,— так, паводле М. Стрыйкоўскага, пачынаецца разглядаемая
Хроніка.
22, Паводле другога беларуска-літоўскага летапісу, ад часоў
гіерона (І.ст.) да часоў Батын (XIII ст.) у Літве паслядоўіы
змянілася ўсяго тры пакаленні князёў: Палемон — Купас — Кгінбу .
Мантвіл. «М часу пановапя Монтвнлова новстал цар Батын»,-
сцвярджаў аўтар легендарнай гісторыі Літвы.
164
ііязёў Доўманта, Трбйдзеня і Рыманта-Лаўрыша. ГТа-
«ылку папярэдняга храніста выправіў аўгар «.Хронікі
ьыхаўца», ЯКІ ўставіў у свой звод узятыя з Іпацьеўскага
яггапісу звесткі пра названых літоўскіх кпязёў 225. Для
'гаГ0 каб гэта ўстаўка арганічна ўвайшла ў новы тэкст,
храніст князя Міндоўга зрабіў сынам легсндарнага кня-
ы Рынгольта, хоць у папярэдняй хропіцы (другім зво-
дзе) сцвярджалася, што апошпі «умре без плоду». Такім
чынам, аўтар «Хронікі Быхаўца» ўвёў у легендарную ге-
неалогію літоўскіх князёў першага, гістарычна сапраўд-
нага вялікага князя Міндоўга і яго сына Войшалка і
звязаў апавяданне пра іх з тэкстам «Хронікі Вялікага
княства Літоўскага і Жамойцкага».
Сваё запазычанне з Іпацьеўскага летапісу аўтар
«Хронікі Быхаўца» пачаў са звесткі, змешчанай у гэтым
летапісу пад 1252 г. (міжусобная барацьба літоўскіх кня-
зёў і ўзвышэнне Міндоўга), і прадоўжыў звесткамі за
1262 і 1263 гг. (апавяданні пра хрышчэнне ВоГшіалка,
забойства Міндоўга і наступныя падзеі ў Літве). Іх тэкст,
як і пачатак запісу за 1264 г. («Шоузгеік пасга кпіагуіу
Ц'о хуве) гетіі Бііошзкоу, і росга хсгаЬі 5\уо)а ігЫм'а-
іу...»), храніст выпісаў цалкам і давслі дакладна, блізка
следуючы сваёй крыніцы. Наступныя паведамленні
пра князя Войшалка (пра яго вайну з ляхамі і вяртанне
ў манастыр) выкладзены ўжо аўтарам «Хронікі Быхаў-
на» сваімі словамі, але таксама на аспове адпаведных
звестак таго ж летапісу (за 1268 г ). Апавяданнем пра
забойства Войшалка галіцкім князем Львом Данілаві-
чам і заканчваецца ўстаўка, запазычаная з Іпацьеўскага
лстапісу.
225 Залсжнасць асобных частак «Хронікі Быхаўца» ад Галіцкл
Валынскага летапісу (у склад.зе Іпацьеўскага) упершыню .ідзначнп
яшчэ I. Данілопіч (II Даііплопнч. О лнтовсквх лстопіісях
ЖМНП, ч. XXVIII СПб, 1840, стар. 94—95).
165
Чятым аутар «Хронікі Быхаўц’а» вярнуўся да
пеошай крыніцы, «Хронікі Вялікага княства Літоўс.
Гжамойцкага», па якой і прадоужыу даленшае выкла-
ланне легендарнай гісторыі Літвы. Аднак даншоушы
апісання гістарычна сапраўднай гісторыі Вялікага о ,
ства Пітоўскага, ён неўзабаве адышоў ад тэксту гэі
хронікі і звярнуўся непасрэдна да першага беларуска-
літоўскага летапісу, у чым нас пераконвас параўнашк
тэксту ўсіх трох літапісных зводаў.
Першы звод
«Князь велнкн
Кестутн не оста-
вн (слова) брата
своего, велнкого
князя Олгнрда,
как до его жнво-
та в одннотьстве
с ннм былн, поч-
неть держатн кня-
зем велнкнм во
Внлнн сына его,
князя велнкого
Яганла м почнеть
пак прнезднтн ко
старым думам,
как ко брату
прн^зчнвал ко
стареншему» 226
Другі звод	«Хроніка Быхауцч.
«Князь велнкнн «Кпіаг хуеіікі Кс-
Кестутен, не хо- зініеу, ратіаіаін-
течы шлюбу бра- сгу па ргахусіп у па
та своего зменп- ІпЬоху Ьгаіа з\уоіе-
тн, князя велн- йо у па осіупосіхуо,
кого Олкгнрда, коіогоіе 8 піт <1о
н посаднть бра- гуАУОІа Іеііо теі, у
таннча своего на росгпеі сіеггаіу
Внлнн князем кпіагет ууеіікіт
велнкнм, Якге- па ХУіІпі зупа іеію,
нла Олкгнрдовн- кпіагіа суеіікоію
ча» 226 227	Ла^оуіа, у ітеі
ргуіегсігаіу ко зіа-
гут гасіат, как у
ко Ьгаін біагзгоітш
ргуіеггігаі » 228
226 ПСРЛ, т. XVII, сл. 72
227 Там жа, сл. 316.
228 Там жа, сл. 501.
166
Пітоўскія КНЯЗІ
«поменуша слово
божне, еже рече:
в ню же человек
меру мернть н от-
мернтся ему, а
што сееть, то н
пожнеть. Рекоста:
«Мы ннкоего зла
(не) сотворнша
ему, а он, с нам.ч
у докончанпп бу-
да н преступнл
крестное целова-
нне н докончанне,
нашю землю вою-
еть» 229
«...реклн так:
«Боже вышніш,
поможы нам над
непрыятелмн на-
шнмн. Мы зла
ннкому не вчы-
ннлн, а он, з на-
мн в доконаню
будучы н в твер-
дон прысязе, н
переступнл свою
прысягу н нашу
землю воюеть»230
«...ротеппзга зіо-
мо Ьогуіе, іге ге-
сге: \с піы ге тегн
тегуіе, оітігіізіа
іт. I гекозга: «Му
пікоіогоЬо іетн
гіа пе 8оі\уогуІІ,
а оп г паті \у сіо-
копсгапіі Ьысіысху,
у регезінріі кгезі-
поіе суіо\уапі]е і
ЬокопсгапЦе, па-
згн гетіц гуорі-
еі» 231
Моўныя і стылявыя асаблівасці гэтай часткі (пра
падзеі другой палавіны XIV — першай палавіны XV ст.),
а таксама яе склад сведчаць аб тым, что яна заснавана
ьа тэксце першага, а не другога беларуска-літоўскага ле-
тапісу. Амаль усе пропускі і скарачэнні ў тэксце першага
зводу, зробленыя складальнікам другога^зводу і яго паз-
нейшымі рэдактарамі, у «Хроніцы Быхаўца» адноўлены.
Такім чынам, уся запазычаная частка «Хронікі Ьы-
хаўца» выкладзена паводле тэксту двух папярэдніх
зна легендар-
ад Палемона
й з Галіцка-
ад Альгерда
беларуска-літоўскіх зводаў: з другога спіс,
пая гісторыя Вялікага княства Літоўскага
Да Гедыміна ўключна, дапоўненая ўстаўка
Валынскага летапісу, з першага псторыя
т ПСРЛ, т. XVII. сл. 91.
230 Там жа, сл. 323.
231 Там жа, сл. 510.
167
і Кейстута і да пачатку княжання Казіміра Ашн
звесткай «ХронІКі Бы.хаўца», агульнан з першым <
пуска-літоўскім летапісам, з’яўляецца паведамлснш
1445 г. аб ваеннай сутычцы «літоўскіх» войск з м;і.
скімі пад Смаленскам.
Даволі дакладна можна указаць месца, д
«Хронікі Бы.хаўца» пераіішоў ад другога летані.л
першага,—гэта пачатак звесткі пра змову князёў \
іерда і Кейстута супраць свайго брата Яўнута. Пера.і
тай звесткан у Хроніцы змешчаны апавяданне пра Бірі
і паведамленне пра пабудову Вітаўтам у Старых Троі'
касцёла, якіх у беларуска-літоўскім зводзе 1446 г. іія
Агульнае вызначэнне крыніц запазычанап часн,
«Хронікі Быхаўца», зразумела, не можа нас цалкам .
даволіць. Факт існавання асобных рэдакцый першы
двух беларуска-літоўскіх летапісаў выклікае неабхо.і
насць больш дакладна выявіць непасрэдную сувязь р,і
глядаемай Хропікі з гэтымі летапіснымі зводамі, а імен
на: спісамі якіх рэдакцый карыстаўся ўкладалыіік тр ,
няга зводу.
Непасрэдную крыніцу часткі «Хронікі Быхаўца», за
пазычанай з першага беларуска-літоўскага летапісу
вызначыць няцяжка; ёю была новая рэдакцыя названага
летапісу. У гэтым нас пераконвае агульнасць складу
парадку размяшчэння летапіснага матэрыялу ў абодвух
зводах, а таксама агулыіасць тэкставых змен (адполь
кавыя пропускі, падабенства ў чытанні некаторых харак
тэрных слоў і выразаў і інш.).
Спіс Быхаўца выяўляе самую цесную сувязь імепна
са Слуцкім спісам. Шмат якія індывідуалыіыя чытанін
апошняга (нават і памылковыя) паўтараюцца і ў тэксцс
«Хронікі Быхаўца». Так, у спісе Быхаўца, як і ў Слуцкім,
паведамляецца, што Святаслаў Смаленскі ўзяў горад
Мсціслаў «па ігеіеу педеіі ріаіпісн», хоць у іпшых спісах
168
першага летапісу падаецца: «на страснон» або «на
крестнон неделн». У старэйшай рэдакцыі зводу 1446 г
чытаем: Вітаўт «отпустн нятца своего» (князя Глеба Свя-
таславіча), у спісе Быхаўца — «Лу&ііа зхуоіеію», што
ўзыходзіць да «отпустп тца своего» Слуцкага спіса
Ўзнікненне чытанняў «кпіаг Еесіог Раігукіедаісг
і «даоіехеосігі... Ыеніапа роутаі» (спіс Быхаўца) значна
лягчэй вытлумачыць тэкстам Слуцкага спіса («Воло-
скнн» і «Нестака»), чым Супрасльскага («Волыньскын»
і «Нестпса») і інш. Відаць, аўтар «Хронікі Быхаўца»
непасрэдна карыстаўся Слуцкім спісам першага бела-
руска-літоўскага летапісу.
Параўнанне «Хронікі Быхаўца» з летапісам Слуцкага
спіса паказвае, што запазычаная частка была ўключана
ў новы звод без спецыяльнай рэдактарскай апрацоўкі,
калі не лічыць пропуску некаторых звестак (пра вызва-
ленне Свідрыгайлы ў 1418 г., «Пахвалы Вітаўту» і інш.)
і асобных новых уставак. Аднак месцамі аўтар «Хронікі
Быхаўца» зрабіў свядомую перагрупоўку матэрыялу. На-
прыклад, аповесць пра Падолле была значна скарочана
ў капцы і ўстаўлена ў самы пачатак запазычанай часткі
пад 1351 г., г. зн. усе падзеі, пра якія апавядаецца ў ёй,
аднесены да часоў князя Альгсрда. У сувязі з гэтым імя
князя Вітаўта ў аповесці пра Падолле ўсюды заменена
ў «Хроніцы Быхаўца» па імя Альгерда, якому такім чы-
нам аказаліся прыпісанымі ўсе дзеянні Вітаўта па кан-
чатковаму далучэнню гэтай украінскай зямлі да Вялікага-
княства Літоўскага.
Значна больш складана вызначыць, якон дакладна
рэдакцыяй «Хронікі Вялікага княства Літоускага і Жа-
мойцкага* карыстаўся аўтар «Хронікі Быхауца», апісва-
ючы легендарную гісторыю Літвы ад Палемона да Геды-
міпа Бясспрэчна, крыніцан «Хронікі Быхауца» не мог
быць другі звод кароткай рэдакцыі, бо усе дапауненні
169
і змены, зробленыя ў дадзенай частцы тэксту ўк.,.,
нікам пашыранай рэдакцыі і якія адрозніваюць я,
папярэдняй рэдакцыі (наяўнасць апавядання пр.і |,і|,.
і паведамлення пра Рагвалода, замена асобны.х імён к
зёў і інш.), унесены і ў трэці беларуска-літоўскі
Таму застаецца толькі адзін выбар: пашыраная р , ।
цыя або поўная.
Цяжкасць, з якой сутыкаецца даследчык, імкнун
дакладна ўстанавіць тып другога беларуска-літоўск.н
летапісу, што паслужыў адной з крыніц «Хронікі Бы.х.
ца», мае свае аб’ектыўныя прычыны. Па-першае, разі.ьі
даемая хроніка захавалася толькі ў адным спісс, прычьг
дэфектным 232; па-другое, яе аўтар запазычыў з другоі
летапіснага зводу якраз тую частку, якая сваім тэксі.г
нічым істотна не адрозніваецца ў пашыранай і поўн; іі
рэдакцыях.
Наяўны матэрыял дае нам самыя супярэчлівыя фак
ты. 3 аднаго боку, аўтару «Хронікі Быхаўца» засталос
певядомым апавяданне пра апошняе ўзяцце Вітаўта
Смаленска ў 1404 г., якое ёсць у поўнай рэдакцыі дру-
гога беларуска-літоўскага летапісу. Ў «Хроніцы Быхаў
ца» ў частцы за другую палавіну XV — пачатак XVI сі.
няма таксама ніводнага запісу, які можна было б лічынь
запазычаным з гэтай рэдакцыі.
Аднак ёсць факты, якія сведчаць аб бясспрэчнай
сувязі тэксту «Хронікі Быхаўца» з поўнай рэдакцыяй
«Хронікі Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага».
Толькі ў Познанскім, Еўраінаўскім і Быхаўца спісах па-
даецца пералік сыноў Альгерда. У апошніх двух спісах
змешчаны таксама і пералік сыноў Кейстута. Больш таго,
232 У спісе Быхаўца пе захаваліся звесткі амаль за ўсю періііуі"
палавіну XVI ст.і апавяданпе храніста раптоўпа абрываецца па
сярэдзіне сказа пры апісанні падзей, датаваных у творы
170
у «Хроніцы Быхауца» есць адзін характэрны ўдакладня-
ЮЧЫ сказ (Палемон узяў з сабою астранома, «коіогу гпаі-
ЕІа ро гхх'іхсІасЬ»), які чытаецца толькі ў Познанскім,
цайбольш тыповым спісе поўнай рэдакцыі другога зводу'
Значыць, акрамя першага беларуска-літоўскага лета-
пісу новай рэдакцыі (Слуцкі спіс) і Іпацьеўскага летапі-
су, трэцяй шсьмовай крыніцай «Хронікі Быхаўца»
паслужыла поуная рэдакцыя «Хронікі Вялікага княства
Літоўскага і Жамойцкага» (другі беларуска-літоўскі
летапісны звод).
Што ж датычыцца апавядання «Хронікі Быхаўца»
пра паход Альгерда на Маскву, то яго з’яўленне ў Еўраі-
наўскім спісе ўяўляецца нам вельмі загадкавым. Сваён
вобразнай мовай і чыста летапісным стылем яно настоль-
кі істотна адрозніваецца ад сухіх, напісаных канцыляр-
скай мовай заключных запісаў гэтага спіса, што мы ніяк
не можам прызнаць яго аўтарам укладальніка поўнай
рэдакцыі другога зводу. Магчыма, апавяданне пра па-
ход Альгерда на Маскву напісана аўтарам «Хронікі Бы-
хаўца».
Як бачым, укладальнік трэцяга беларуска-літоўскага
зводу не абмежаваўся адной «Хронікай Вялікага княст-
ва Літоўскага і Жамойцкага», а звярнуўся і да іншых
пісьмовых помнікаў, якія выкарыстаў акуратна, бераж-
ліва. Ставячыся з павагай да сваіх крыніц, аўтар «лроні-
кі Быхаўца» аддаваў усё ж перавагу больш старажыт-
ным летапісным тэкстам. У такім выкарыстанні шсьмо-
вых помнікаў можна бачынь «екаТ0Рыя ’Х Іа
навуковага, хоць яшчэ і не крытычнага падыходу да
ГІЙ‘ХЧніка БыхаўІа» не мела б для нас такой вялікай
«Аропіка оь. >	пабудавана толькі на
каштоунасш калі б тіа, б* летапісных помнікаў. доб-
руюяе'палавіну складае зусім арыгінальны тэкст, плён
171
самастоіінай працы новага храніста, у якім ііьі|,
выяўляюцца яго сімпатыі і антыпатыі, шырока р
ваюцца яго здольнасці як гістарыёграфа і пісьмі-п
Багацце і разнастайнасць новага матэрыялу , \,
ніцы Быхаўца» сведчаць аб свядомым імкненні яі<>
ра стварыць максімальна поўную, сістэматы :
гісторыю Вялікага княства Літоўскага. ёіі апісаў ц
больш важныя падзеі пасля 1445 г., на якім заканчва ।
мясцовыя звесткі першага беларуска-літоўскага ,і,-і ,
су, і значна пашырыў увесь запазычаны з гэтага лсіап
тэкст. АІногія яго ўстаўкі і дапаўненні маюць выгл;
асобных закончаных апавяданняў.
Псршымі арыгінальнымі ўстаўкамі ў частцы «Хроніі
Быхаўца», агульнай з першым беларуска-літоўскім . і.-і .
нісам, з’яўляюцца апавяданне пра Пятра Гаштоль.т
які «паурегхуеу ргупіаі туігн гутзкціц у бо Біітуу ргуін
і маляўнічае апісанне паходу Альгерда на Маскву. Г->і
ўстаўкі змешчаны адразу ж пасля апавядання пра II
долле, датаванага 1351 г. У далейшым аб’ём уласнага
матэрыялу храніста няспынна павялічваецца. У гэтаіі
частцы «Хронікі Быхаўца» яшчэ варта назваць: апісанне
паходу князя Ягайлы на Польшчу з устаўленай легендаіі
пра дрэва святога крыжа, апавяданні пра жаніцьбу кара
ля Ягайлы на Соф’і Галыпанскай, пра паходы Вітаута
на Маскву, Пскоў і Ноўгарад, пра Грунвальдскую біі
ву 233, надзвычай характэрнае апісанне гісторыі Вітаўта-
вага каранавання і прыняцця «літоўскімі» панамі поль-
скіх гербаў, а таксама падрабязнае мастацкае апавядап
не пра акалічнасці забойства князя Жыгімонта.
У арыгіналыіай частцы «Хронікі Быхаўца» (за другуіо
палавіну XV — пачатак XVI ст.) адны перыяды гісторыі
Вялікага княства Літоўскага пададзены ўрыўкава, а
233 У «Хроніцы Быхаўца» памылкова датавана 1412 г.
172
іншыя больш поуна. Так, за 50—70-я і першую палавіпу
80-Х гадоў у творы змешчана толькі пяць кароткіх запі
саў, датаваных адпаведна 1453, 1454, 1458, 1470 і 1471 гг
прычым тры з іх (за !454. 1470 і 1471 гг.) датычацца
князсў Слуцкіх. У той жа час параўналыіа падрабязна
апісана палітычная гісторыя Вялікага княства Літоўска-
га канца XV (пачынаючы з 1486 г.) — пачатку XVI ст.
Гэта нераўнамернасць гістарычнага матэрыялу тлу-
мачыцца тым, што: па-першае, эпоха Казіміра (1440—
1492) была храналагічна больш аддаленай ад часу ства-
рэння «Хронікі Быхаўца», чым эпоха Аляксандра
(1492—1507); па-другое, 50—80-я гады былі значна бяд-
нейшыя на падзеі вялікай дзяржаўнай важнасці, на
ваенныя паходы і бітвы, якія так любіў апісваць храніст,
чым наступны перыяд, калі вялася вайна з татарамі і
Аіаскоўскай дзяржавай і ўзнімаў паўстанне князь Міхаіл
Глінскі.
Вялікай стратай для беларускай культуры і для на-
вукі ў цэлым з’яўляецца нястача канца «Хронікі Быхаў-
ца». Гэта страта асабліва адчувальная не столькі для
гістарыяграфіі, паколькі пераважную большасць яе зве-
стак за першую палавіну XVI ст. можна аднавіць на
аснове іншых крыніц, колькі для беларускап літаратуры.
Даныя Хронікі М. Стрыйкоўскага, у якую ам.іль цалкам
была ўключана «Хроніка Быхаўца», і «Хронік, Вял.кага
княства Лі^7-ь-^*°ш^ўа;у^с7^
^Х^ІвХ^оГХрці тэксту даследуемага пом-
НІКЛзякуючы таму. што Стрыйкоўскі. укладаючы свой
Д шыоока і поўна карыстауся беларуска-літоу-
скай’хронікай, блізкай да «Хронікі Быхаўна». думаецца,
м X яго гпора мы можам атрымаць агульнае
ўяўленне аб згубленай частцы нашзн Хронікі.
173
Так, у Хроніцы М. Стрыйкоўскага, пачынаюі
запісу пра падзеі 1518 г. і да.сярэдзіны XVI ст.,
чаны галоўным чынам кароткія паведамленні. К.і,,, ,
«Хроніка Бы.хаўца» змяшчала якія-небудзь падрабя
ныя апісанні падзей гэтага перыяду, то Стрыйкоўскі, ц
пэўна, не прамінуў бы ўключыць іх у сваю Хроніку, там\
што вядомая частка гэтага зводу практычна ўся ўвайіп,і
ў яго твор.
Такім чынам, заключная частка «Хронікі Быха\п
(за 20—40-я гг. XVI ст.) складалася пераважна з кароі
кіх звестак. Прыблізнае ўяўленне пра змест і склад гэтаіі
страчанай часткі «Хронікі Быхаўца» можна атрымаш, н
аснове Хронікі Стрыйкоўскага і поўнай рэдакцыі «Хро
нікі Вялікага княства Літоўскага і Жамойцкага», якія
і ў заключных частках маюць шмат агулыіых звестак
Хроніка М. Стрыйкоўскага дае магчымасць таксама
прыблізна рэканструяваць склад «Хронікі Быхаўца» і \
звестках за першыя два дзесяцігоддзі XVI ст. Безумоўна.
у нашай хроніцы было змешчана апісанне паўстання кня-
зя Міхаіла Глінскага і забойства ім маршалка Яна Забе-
разінскага (у Стрыйкоўскага пададзена пад 1507
1508 гг.) 234, бо сам храніст абяцаў напісаць яшчэ пра
гэтага князя «тпоіто с1у\упо!то»235.
Зыходзячы з характару звестак «Хронікі Быхаўца»
канца XV — пачатку XVI ст., у якіх знайшлі адлюстра-
ванне ўсе значныя ваенна-палітычныя падзеі таго часу,
што адбываліся на тэрыторыі Вялікага княства Літоў-
скага, можна з упэўненасцю сказаць, што ў гэтым творы
былі змешчаны таксама і паведамленне пра перамогу
князя Слуцкага над татарамі пад Кіевам у 1511 г.236, і
234 Масіе) Зігуікодаакі. Кгопіка..., 1. II, 5. 342—352.
235 ПСРЛ, т. XVII, сл. 561.
236 Масіеі 8Ігу(ко\У8кі. Кгопіка..., I. II, 5. 362.
174
апавяданні пра перамоп гетмана К. Астрожскага над
татарамі ў 1512 г.237 і над рускімі пад Оршай у 1514 г.238,
і апісанне ўзяцця маскоўскімі войскамі Смаленска ў
тым жа годзе 239 ] некаторыя іншыя. На жаль, значэннс
Хронікі Стрыйкоўскага для рэканструкцыі канца помні-
ка, блізкага да «Хронікі Быхаўца», сур’ёзна змяншаецца
тым, што польскі храніст замест больш-менш дакладнага
капіравання тэксту сваіх крыніц нярэдка даваў занадта
вольны, у прыватнасці, вершаваны пераказ іх арыгі-
нальных звестак.
Акрамя пісьмовых крыніц, аўтар «Хронікі Быхаўца»,
бясспрэчна, карыстаўся і вуснай інфармацыяй людзей,
якія шмат бачылі і чулі і захоўвалі ў сваёй памяці пера-
дадзеныя ад продкаў апавяданні пра падзеі даўніх ча-
соў. Вусныя паданні магнацкіх і княскіх родаў былі ад-
ной з асноўных крыніц для храніста. Зразумела, што чым
глыбей сягаў у мінулае аўтар, тым менш дакладную
інфармацыю аб падзеях мог ён здабыць. Тады на дапа-
могу прыходзіла ўласная фантазія, тады гістарыёграф
станавіўся адначасова і пісьменнікам. Таму па меры
аддаленасці тых ці іншых гістарычных падзей ад эпохі,
у якой жыў аўтар, як правіла, усё больш і больш літара-
турнымі становяцца ў хроніцы і апісанні іх. Характэр-
ным у гэтых адносінах з’яўляецца, напрыклад, паэтычнае
апісанне паходу вялікага літоўскага князя Альгерда на
аСк7рыстаўшы сапраўдны гістарычны факт 24°. бела-
рускі храніст стварыў арыпнальнае мастл“ка„Дьныя
дапне, дынамічнае. вобразнае, дасцшнае. Хоць рэальныя
МаТкі ЗігуІкооткГ Кгопіка . I. II. 5. 365-3.1
гзв там жа, стар.
239 Там жа, стар. 374	•	* лстапісы, Альгерд двоіі-
чы, у"1368 Н ІЭТО г"., еТпраўДЫ стая? |<аля самык маск0?скага
крамля.
175
пэтапі паходу Альгерда на Маскву і былі невядомы ,\|
нй-ту аднак апісанне манеры дзеянняу літоускага кня
пяладзенае ў «Хроніцы Быхаўца», у цэлым адпавя.і.ь
гістарычнаіі'сапраўднасці: Альгерд быў дальнабачны.м
ўмелым палітыкам і ў патрэбны момант дзейнічаў печ.і
кана рашуча. Нездарма нават маскоўскія летапісцы.
бы ставячы яго ў прыклад сваім князям, адзначалі, нц,і
ён «не толма снлою, елнко уменнем воеваша». А\ і.ір
робіпь экскурс у XIV ст. і як бы прымушае чытача’ а ।
дацца прыемным успамінам пра слаўнае мінулае св . ц
дзяржавы. У воклічы «рашіеіау (о, эх(о корЦе 1і(о\\ А,>і,
зіоіаіо роб Моэк\\'оін», яківа ўсім апавяданні, выкаіаны
гонар аўтара за былую славу «літоўскай» зброі і ра ;.,м
з тым прыглушана гучыць ужо нейкі сум па тым, інто
гісторыя не паўтараецца, што сёння, у XVI ст., ііям.і
асабліва чым пахваліцца. 1 сапраўды, веліч і магутнаспь
Вялікага княства Літоўскага былі ў мінулым. Добра ра-
зумеючы гэта, храніст імкнецца прыкладам продкаў \і-
варушыць патрьіятычныя пачуцці сваіх чытачоў, нат.х-
ніць іх на ратныя подзвігі.
Тэма патрыятызму з’яўляецца асноўнай, дамінуючай
у «Хроніцы Быхаўца». Аўтарам выразна кіруе жаданне
ўславіць і ўзвялічыць гісторыю сваёй Радзімы, пака іаць
яе ў найбольш станоўчым святле. Ен выбірае такія зпач
ныя і яркія моманты з яе мінулага, якія б выклікалі ў яго
суапчыннікаў законны гонар за гісторыю свайго народа,
сваёй дзяржавы і гэтым самым выхоўвалі б у іх пачуццё
патрыятызму. Ен падрабязна апісвае адзін з паспяховых
паходаў князя Ягайлы на польскія землі, вынікам якога
было ўстанаўлепне заходніх межаў Вялікага княства Лі-
тоўскага «г Іасйу ро Віеіпш ЎУосІн, (о іез( ро гекнХУіэІц».
Спецыяльна ўстаўляе храніст і апавяданне пра ваенную
сутычку ў 1408 г. князя Вітаўта з маскоўскім князем Ва-
сіліем Дзімітрыевічам, якая закончылася тым, што па
176
„росьбе апошпяга сапернікі «тегу зоЬоін тіг \усгупі!і у
Ьгапісп гетіат ау/оіт ро ЫЬгіі гекп роіогуіі». Наогул жа
аўТар «Хронікі Быхаўца» асабліва падкрэслівае факты
рассоўвання межаў Вялікага княства Літоўскага. Ен
ухваляе ў цэлым знешнюю палітыку сваіх князёў, у пры-
ватнасці Вітаўта, які расшырыў межы сваёіі дзяржавы
«о<і шога у сіо гпога». Іменна пад яго кіраўніцтвам, зазна-
чае храніст, «літоўскае» войска пад Грунвальдам у
1410 г. нанесла сакрушальнае паражэнне Тэўтонскаму
Ордэну, а «\уоузка ІаскЦе пісгоію іш пе рошоЬаІі, (оіко
па іо зтоігеіі».
Асобныя старонкі «Хронікі Быхаўца» надзвычай вы-
разна выяўляюць ідэйныя пазіцыі яе аўтара, сацыяльна-
палітычныя імкненні пэўных грамадскіх колаўЛітвы і Бе-
ларусі сярэдзіны XVI ст. і гэтым самым дапамагаюць
сёння нам лепей зразумець той бурны, напружаны і пера-
ломны час, калі ўзнік разглядаемы твор.
Так, у апавяданні пра каранацыйны з’езд у Вітаўта
храніст сцвярджае больш старажытнае і высакароднае
паходжанне літоўскіх паноў, чым польскіх. Феадалы Вя-
лікага княства Літоўскага, падкрэслівае ён,— «зіагзгаіа
вгіасіііа у ргесіпіаіа, піг ІасЬо\\'іе». 3 ледзь стрыманым
гневам і нянавісцю да кіруючых колаў Польшчы расказ-
вае ён аб тым, як аднойчы пры каралі Казіміры польскія
паны задумалі вынішчыць «літоўскіх» паноў, а Вялікае
княства Літоўскае далучыць да Кароны. У гэтым выраз-
на праявіліся антыпольскія настроі і самога храніста, і
акаляючага яго асяроддзя.
Разам з тым аўтар «Хронікі Быхауца» лічыць бела;
руска-літоўскіх князёў і магнатаў галоўнан палітычн.ііі
сілай у абароне самастоннасці Вял.кага княства Літоу-
скага якіх называе сапраўднымі валадарамі гэтан дзяр-
жавы’. Дзеючымі асобамі ў заключнан частцы хронікі вы-
стаўляе пераважна прадстаўнікоу радавітап знаш: гет-
12. В. А. ЧамярыЦКІ
177
махаЎ маршалаў, ваявод. князеу і інш. 3 яу.
г/пачым прыхільнікам захавання двяржаунан
Вяіікага княства Літоускага, беларускі хранісі
цыўу польскіх правячых колах яго галоуных вораіаў
алначасова з яўнай прыхільнасцю ставіуся да тых і;
стагнікоў пануючага класа сваёй дзяржавы, якія ,
на яго думку, асноўнай апорай гэтай незалежнасці.
У гэтым праявіліся і сіла, і слабасць пазіцыі ,ч\
«Хронікі Быхаўца». Абмежаваны інтарэсамі свайго ।
са, храніст, зразумела, не мог выйсці за межы сн.і
уяўленняў і тым больш за межы ўяўленняў свайго ч ।
Ен яўна пераацэньваў ролю прадстаўнікоў мясцоваіі
давітай знаці ў абароне дзяржаўнага суверэнітэту Вя
кага княства Літоўскага. Аднак яго рэзка адмоўныя ;
носіны да польскай экспансіі, гарачая зацікаўлеіііі,
мінулым і будучым сваёй радзімы, шчырае імкінчіп
ўзбудзіць патрыятычпыя пачуцці сваіх чытачоў і ііііін ,
факты пераканаўча сведчаць аб тым, што аўтар «Хроніі.і
Быхаўца» належаў да перадавой часткі пануючага к.і.к
Вялікага княства Літоўскага.
Аўтарам «Хронікі Быхаўца» хутчэй за ўсё быў ііра.і-
стаўнік служылага стану, цесна звязаны з беларуска-
літоўскімі арыстакратамі. Яго шляхецкае паходжанпе
выяўляецца ў шмат якіх мясцінах гэтага твора. Ен неад-
наразова гаворыць аб шляхце наогул, сацыяльныя інта-
рэсы якой для яго далёка не абыякавыя. Напрыклад. сн
цалкам ухваляе забойства Жыгімонта Кейстутавіча, бо
гэты князь, паводле слоў храніста, імкнуўся «іх'ез гоха\
згІасЬескі роІшЬіІу у кгохе ісЬ гогіііу, а росіпезіу гоіау
сЫорзкі, рзіц кго\у». У гэтых словах чуваць голас прад-
стаўніка шляхецкага саслоўя, якое ўжо выразна выдзслі-
лася як асобны грамадскі стан і вельмі хваравіта рэага-
вала на ўсякія спробы вышэйшых улад абмежаваць яго
палітычныя правы.
178
Завяршэнне працэсу фарміравання ШляхецКага са-
с10ўя ў Вялікім княстве Літоўскім прыпадае на сярэдзі-
н'у XVI ст„ што і засведчыў Статут 1566 г. На працягу
пёршан палавіны гэтага стагоддзя шляхта вяла ўпартую
і даволі паспяховую барацьбу з арыстакратыян за палі-
тычную гегемонію ў дзяржаве. Аднак прадстаўнікі пера-
давой часткі шляхты, да якой належаў і аўтар «Хронікі
Быхаўца», у гэты час прынамсі ў адным салідарызава-
ліся з князямі і магнатамі —у абароне агульнадзяржаў-
„ых інтарэсаў перад агрэсіўным націскам польскіх феа-
далаў на лігоўскія, беларускія і ўкраінскія землі. Таму
будзе правільным зрабіць вывад, што ў «Хроніцы Быхаў-
ца» адбіліся некаторыя агульныя грамадска-палітычныя
погляды і імкненні беларуска-літоўскай арыстакратыі і


।
натрыятычна настроенай часткі шляхты Вялікага кня-
ства Літоўскага сярэдзіны XVI ст.
У свой час Ян Якубоўскі выказаў меркаванне, што
аўтар «Хронікі Быхаўца» паходзіў з ваколіц Слуцка або
Навагрудка і што дзесьці ў гэтым раёне была створана
сама Хроніка 241. Да аналагічнага вываду прыншоў і
М. Улашчык, пацвярджаючы яго наступнымі аргумента-
мі: 1) у мове хронікі адлюстраваліся лексічныя асаблі-
васці іменна гэтага раёна Беларусі; 2) храніст выдатна.
Да драбніц ведаў мясцовасць Случчыны і Навагрудчыны,
яе рэльеф, тапаграфічнае размяшчэнне населеных пунк-
аў і рэк- 3) у творы сустракаюцца асобныя прыаатныя,
але дакладныя запісы пра князёў Слуцкіх. што сведчыць
аб блізкіх сувязях з апошнімі гэтага храніста, 4) аутар
Хронікі Бьіхаўца» быў чалавекам праваслаўнага вера-
вызнання 242.
-
2*1 1
ЬіЬміе.
2*2 Н.
л а к □ ь о XV 5 к І.
5. 42. 90.
’ц Ул а шн к
5(цсіуа пасі зіозцпкапіі пагос1о\уо8сіо\\'еті
«Преднсловне». «Хроннка Бы.ховца»,
стар.
24-28.
179
Ла гэтага безумоўна, вельмі пераканаўчага вьпш ,
мы Далучаем яшчэ адзін немалаважны аргумент. Пар.
нанне «Хронікі Быхаўца» з тэкстам зводу 1446 г. ппк
вае што адноіі з яе крыніц быў непасрэдна Слуцкі ।
першага беларуска-літоўскага летапісу. Гэты спіс, ш
вядома, у XVI ст. належаў князям Слуцкім.
Месца і час з’яўлення «Хронікі Быхаўца» нельга ц
значыць, папярэдне не прасачыўшы, якім шляхам \ ш
яе арыгінальны тэкст, а іменна быў ён створаны штішс.
аўтарам ці некалькімі.
Ян Якубоўскі пасля некаторых ваганняў схіліўся
вываду, што «Хроніка Быхаўца» — гэта «адна вялікші
аповесць пра падзеі даўніх часоў, якая ўзнікла ў сярэд ।
не XVI ст. з мэтай дапоўніць кароткія, лаканічныя запісы
ранейшых храністаў» 243. Блізкае да гэтага вываду мср
каванне выказаў і М. Улашчык 244.
Разам з тым нядаўна ў навуковым друку амаль адпа-
часова з'явіліся артыкулы Б. Флоры 245 і Е. Ахмапьска
га 246, у якіх гэтыя даследчыкі незалежна адзіп ад др\
гога абгрунтоўваюць зусім іншы погляд на ўзнікненш
«Хронікі Быхаўца». Яны прыйшлі да вываду, што тэксі
гэтага помніка складзены ў тры этапы. Адным храні
стам напісана частка да сярэдзіны XV ст. Яе аўтарам
быў літовец, блізкі да Гаштольдаў. Заключная часік.і
«Хронікі Быхаўца» складзена русінам пры двары князёў
Слуцкіх. На трэцім этапе гэтыя два творы былі аб’ядна-
ны ў адным летапісным зводзе. ГІрычым першую часгк\
243 4. ІакчЬомзкі. 81шіуа пасі зіозшткапіі пагосіотуозсіосееп.і
па кі(\еіе.„, з. 9І.
244 «Хронпка Быховца», стар, 26.
‘ Б. Н. Флоря. О «Летопнсце Быховца». йсточннкп н ін і 
рпографня славянского Средпевековья. М., 1967, стар, 1.35—144.
4. ОсЬтапзкі. ісасі Кгопікд Вусйотмса. Зііісііа хгбсііогпшс
сге. Г. XII. \Уагзга«а, 1967, з. 155—163.
180
Б. Флора датуе 50—60-мі гадамі XV ст. другую —кян
цом XV - пачаткам XVI ст.; Е. Ахманьскі - адпаведна
20—30-мі гадамі XVI ст. і 1550—1514 гг.	Д
Вывад Б. Флоры, што новыя ўстаўкі пра падзеі дру-
гоіі палавіны XIV —першай палавіны XV ст. былі ўклю-
чаны ў тэкст «Летапісца вялікіх князёў літоўскіх» у 50- -
60-х гадах XV ст., беспадстаўны Гэтаму вываду пярэ-
чань самыя разнастайныя факты.
Шмат якія звесткі гэтай часткі «Хронікі Быхаўца»
неверагодныя і не адпавядаюць гістарычнай сапраўдна-
сці. У іх сустракаецца многа розных недарэчнасцей і па-
мылак (блытаніна імён, дат, асобных фактаў і інш.). На-
ват у апавяданнях пра падзеі другой чвэрці XV ст. няма
падрабязнасцей і дэталей, якія б пераканаўча сведчылі,
што аўтару былі вядомы дакладныя гістарычныя факты
і што ён быў сучаснікам апісваемых падзей. Некаторыя
характэрныя выразы («у аш іуі Іюсіу га ІіозроОагзНча
Кахітіга у га хум'оіа ІоЬо сага Асхдлгсўа црокоу ЬуІ» і
інш.) таксама паказваюць, што гэтыя запісы адносяцца
да значна больш позняга часу.
Асобныя дэталі тэксту дакладна пацвярджаюць дум-
ку, што арыгінальная частка «Хронікі Быхаўца» за дру-
гую палавіну XIV — першую палавіну XV ст. не магла
быць напісана ў XV ст. Так, у апавяданні пра Грунвальд-
скую бітву паведамляецца, што івойска Вітаўта непа-
срэдна ўзначальвалі два гетманы. Іван Жэдзевід і Ян
Гаштольд Гэтыя самыя высокія вайсковыя пасады упер-
шыню былі Ўведзены ў Вялікім княстве Літоўскім на
пепаломе XV і XVI сгст. «Му згІасЫа аіага^а гуіпзкар»,
V ‘зіагчаіа вгІасЫа у ргебпіаіа піг 1асЬо«іе»,- га-
попішна ў іншым месцы Хронікі. Так упэунена і з такім
пэнт ім’ аб рымскім паходжанні літоўскіх феадалаў,
дчмаеіша, маглі сказаць толькі ў XVI ст., калі гэта ле-
генда стала >’жо шырокавядомай.
181
Акрамя таго, калі б названая частка «Хронікі Бы-
хаўца» бы.та ўжо напісана ў другой палавіне XV ц,
хоць бы ў першай чвэрці XVI ст., яе, напэўна, уключылі б
у склад адной з трох рэдакцый другога беларуска-літоі,
скага летапіснага зводу. Па характару свайго змесп
і агульнай накіраванасці гэта частка Хронікі (арыгі'-
нальныя звесткі пра падзеі другой палавіны XIV пСр
шай палавіны XV ст.) верагодней за ўсё належыць сяр ,
дзіне XVI ст.
Заключныя запісы «Хронікі Быхаўца» (за другую
палавіну XV — пачатак XVI ст.) значна больш падр.і
бязныя, дакладныя і маляўнічыя за папярэднія, аднак
і яны зроблены праз пэўны час пасля апісаных у іх па-
дзей. Варта прыгадаць адно характэрнаепрызнанне хра-
ніста (у канцы звестак 1499 г.), што ён пра князя
М. Глінскага яшчэ напіша «шпойо сіухепойо», каб пер і-
канацца ў гэтым.
Спроба Е. Ахманьскага абмежаваць час узнікнення
заключнай часткі «Хронікі Быхаўца» 1510—1514 гг. не
здаецца нам удалай і пераканаўчай. Той факт, што аўтар
запісаў канца XV— пачатку XVI ст. месцамі недакладна
ўжыў тытулы некаторых высокапастаўленых асоб Вялі-
кага княства Літоўскага, можна тлумачыць па-рознаму.
На нашу думку, гэты факт якраз дае падставы лічыць,
што заключная частка «Хронікі Быхаўца» напісана паз-
ней, магчыма, таксама ў сярэдзіне XVI ст., калі храніет
мог ужо дакладна не помніць, якія дзяржаўныя пасады
запмаў у розныя гады той ці іншы пан, калі пералічэнне
ўсіх тытулаў нябожчыкаў не мела ўжо асаблівага сэнсу.
Усе даследчыкі «Хронікі Быхаўца» адзінагалосны ў
тым, што яе заключныя запісы зроблены русінам (белару-
сам) праваслаўнага веравызнання. Аднак прыналеж-
насць гэтага храніста да праваслаўя, як пераканаўча
паказаў М. Улашчык, выразна выяўляецца таксама і ў
182
арыгінальных звестках Хронікі пра падзеі другой пача-
віны XIV—першай палавіны XV ст. Прычым надзвычай
паказальна сцверджанне іх аўтара, што Соф’я Гальшан-
ская, чацвёртая жонка караля Ягайлы, была «г рокоіепіа
да-Шо». У сапраўднасці ж род Гальшанскіх паходзіў ад
карэннага літоўца Альгімунта 247. Такую свядомую фаль-
сіфікацыю на карысць «рускіх» ніколі не зрабіў бы пат-
рыятычна настроены літоўскі храніст, тым больш калі б
ён пісаў свой твор пры двары віленскага біскупа Паўла
Гальшанскага (памёр у 1555 г.), як мяркуе М. Ючас 248, ці
пры двары канцлера Вялікага княства Літоўскага Аль-
брэхта Гаштольда (памёр у 1539 г.), вядомага сваёй
ярка выражанай пралітоўскай пазіцыяй.
Уся арыгінальная частка «Хронікі Быхаўца» вылуча-
ецца адзінствам сваёй мовы і стылю, вольных ад уплыву
польскай мовы і дзелавога стылю беларускай мовы
XVI ст„ чым выгадна адрозніваецца ад «Хронікі Вя-
лікага княства Літоўскага і Жамойцкага», твора, са-
праўды напісанага пры двары Гальшанскіх або Гаш-
тольдаў.
Такім чынам, найбольш верагодна, што «Хроніка Бы-
хаўца» створана адным пісьменнікам. Гэты ж храніст,
напэўна, аб’яднаў яе арыгінальную частку з папярэднімі
беларуска-літоўскімі помнікамі ў новы летапісны звод,
час узнікнення якога можна вызначыць то.іькі прыоліз
на. У сувязі з тым што аднон з крыніц « ронікі ыха
ца» была поўная рэдакцыя друтога беларўска 1
летапіснага зводу, якая ўзнікла у першан па авше 50 х
гадоў XVI ст„ складанне трэцяга зводу мы адносім да
другой палавіны 50-х гадоў гэтага ж стагоддзя.
- А В о „ , е с к і. Росееі го^ »	ІШе^іе...
%	ФіеіХ’з теігайіаі. Уііпіііз, 1968, р. 105-118.
183
«Хроніку Быхаўца» яшчэ не ведаў віленскі ім,
Аўгуст Ратундус, аўтар «Гутаркі паляка з літоўпам
(1564 г.) 24в. Аднак гэта не можа быць дастаткова важ
кім аргументам, каб адмаўляць магчымасць узнікшн
нашаіі Хронікі раней 1564 г„ як думаў Ян Якубоўскі
Патрэбны былі не месяцы, а годы, каб твор, напісаііы
ў правінцыі, стаў шырока вядомы віленскім чытач.і
Меркаванне Якубоўскага і Улашчыка, што аўіар
«Хронікі Быхаўца» паходзіў з ваколіц Слуцка або Нана
грудка і што дзесьці ў гэтым раёнс яна была напісапа.
з'яўляецца наіібольш абгрунтаваным і самым верагод-
ным. Сапраўды, храніст выявіў надзвычаіі дакладпае
веданне мясцовасці іменна гэтага раёна. Усе падзеі, якія
адбываліся ў ваколіцах Навагрудка і Слуцка, апісапы
так дэталёва і маляўніча, быццам сам аўтар быў нена
срэдным іх сведкам. Ні пра адных мясцовых князёў і
магнатаў няма ў «Хроніцы Быхаўца» столькі храналагіч-
на дакладных і прачулых запісаў, як пра князёў Слуцкіх,
да якіх храніст, бясспрэчна, пэўны час быў вельмі бліз-
кім. Магчыма, што і «Хроніка Быхаўца» ў цэлым такса-
ма складзена ў Слуцку.
На падставе гэтага было б, аднак, няправільным ра-
біць паспешлівыя вывады і шукаць у творы непасрэднага
адлюстравання поглядаў і імкненняў князёў Слуцкіх.
падрабязнай гісторыі іх роду і ратных учынкаў іх прод-
каў. Аўтар «Хронікі Быхаўца» не быў прыдворным лета
пісцам. Ен глядзеў на гісторыю Вялікага княства Літоў-
скага больш шырока, ставячы перад сабою высокапат-
рыятычныя мэты, абараняючы агульнадзяржаўныч
інтарэсы. Яго погляды не былі абмежаваны ні вузкана-
Когіломга роіака г Іііхеіпет. XV Кгакоччіе. 1890, 5. 67 -70.
4. -ІакііЬоімакі. Зіікіуа пасі зіоыіпкапіі пагосіоя'оісіомепіі
па ЬіЫе..., 5. 58.
184
цыяііальнымі, ні веравызнаўчымі рамкамі. У сваім творы
сн нямала змясціў звестак пра літоўскі.х магнатаў Гаш-
тольдаў, таму што яны сапраўды адыгралі значную ролю
ў гісторыі Вялікага княства Літоўскага 251. Складаючы
максімальна поўнае апісанне мінулага гэтаіі дзяржавы,
беларускі храніст, зразумела, не мог абмінуць і гісторыі
распаўсюджання ў Літве .хрысціянства каталіцкага абра-
ду. Аднак ён нідзе не супрацьпастаўляе «ісК Іаіупсіінш»
веру «свайму» праваслаўю, а супрацьпастаўляе хрысціян-
ства ўвогуле язычаству.
Аўтар «Хронікі Быхаўца» — тыповы прадстаўнік пат-
рыятычна настроенай часткі беларуска-літоўскай шлях-
ты сярэдзіны XVI ст., у асяроддзі якой нацыянальныя і
веравызнаўчыя адрозненні не мелі істотнага значэння і
якая лічыла сваёй дзяржаван, сваён сапраўднан Радзі-
май усё Вялікае княства Літоўскае.
«Хроніка Быхаўца» была выклікана да жыцця над-
звычай надзённымі, у першую чаргу палітычнымі патрэ-
бамі грамадскага развіцця Літвы і Беларусі сярэдзіны
XVI ст., калі было пастаўлена на карту само існаванне
Вялікага княства Літоўскага як суверэннаіі дзяржавы.
Поўнае ж падпарадкаванне гэтан дзяржавы шляхецкай
Польшчы нясло з сабою дадатковае ўзмацненне сацы-
ялыіага і нацыяналыіага ўціску літоўскага, беларускага
і ўкраінскага народаў. Таму барацьба супраць унн з
Польшчаю, якую пэўны час вяла перадавая частк.і па-
нуючага класа Вялікага княства .Птоускага, была пста-
рьічна апраўданай. бо яна аб'ектыуна стрымл.вала агрэ-
сіўны нашск на літоўскія, беларускія . украшскія землі
поль“к х феадалаў. Аднак класавыя штарэсы аказаліся
Ляозчы Гоштолвды даоодзіліся соаякамі кяязям Слуцкім.
“ я?іа Гаітольда (оамёр у 1458 г.) Марыя была замужам н
дачк? , длелькаоічам (А Вопіескі. Росгеі го<І<5\г.... а. 57).
Сямсня»’
185
шэй за ўсё. Баючыся страціць свае экаііамічныа і ц
тычныя правы, мясцовыя феадалы ўсё ж паддаліся а..
ганням польскіх паноў і пайшлі на супрацоўніцтва (
У выніку нацыянальнай здрады сваім народам нанхн,
га класа Літвы і Беларусі сталі рэальна магчымы .
Люблінская (1569) і Брэсцкая (1596) уніі і іх трагічш
вынікі.
«Хроніка Быхаўца» — апошні, завяршаючы
агульнадзяржаўнага беларуска-літоўскага летапісанн
Яна засведчыла высокі ўзровень грамадска-палітычнай
нацыянальна-гістарычнай самасвядомасці беларускаі,
літоўскага народаў у XVI ст„ а таксама значны рост ап.
вядальнай культуры беларускіх храністаў таго часу, і\
прафесіянальнага майстэрства. Надзвычай багатая сваіч
зместам, дасканалая ў літаратурных адносінах «Хронік.і
Быхаўца» і сёння не страціла свайго значэпня як помнік
гістарыяграфіі і як мастацкі твор.
ЗАКЛЮЧЭННЕ
Даследаванне ўзнікнення і літаратурнай гісторыі бе-
ларуска-літоўскіх летапісаў і хронік XV—XV! стст. даз-
валяе выявіць цікавую своеасаблівасць сярэдневяковай
гістарыяграфіі Беларусі і Літвы. Агульнадзяржаўнае ле-
тапісанне Вялікага княства Літоўскага стваралася не
шляхам паступовага накаплення пагадовых запісаў, а
паэтапна. Спачатку з'яўляліся асобныя гістарычныя апо-
весці-хронікі, якія затым злучаліся ў летапісныя зводы.
Гэтыя помнікі на пэўных этапах папаўняліся новымі
творамі і давалі пачатак наступным, больш поўным
зводам. Такім чынам, беларуска-літоўскае летапісанне
XV—XVI стст. не мела рэгулярнага, сістэматычнага
характару, чым вызначалася тагачаснае летапісанне
Расіі.
Усе тры летапісныя зводы — агульнадзяржауныя, бе-
ларуска-літоўскія паводле свайго зместу. Разам з тым
яны адрозніваюцца адзін ад другога сваей непаўторна-
сцю, сваімі спецыфічнымі тэндэнцыямі. Своеасаблівасць
коЖ’нага зводу вызначылі не толькі канкрэтныя ідэйна-
палітычныя задачы свайго часу, якія стаялі перад іх
складальнікамі, але і тое, дзе і ў якім асяроддзі ствара-
;Ііся гэтыя помнікі.
187
Таг V першым летапісным зводзе, складзеным \ (
неяекулры двары праваслаўнага епіскапа, фактыч
поаводзіцца ідэя палітычнага і пстарычнага адзіш
ўсіх усходнеславянскіх зямель. Гэта ідэя была не .н
скаіі а рускаіі (у старым значэнні гэтага слова) н.ч
натьнаіі ідэяй, таксама як і агульнаруская праграм
якая вызначала аснову гістарычнай дзейнасці літоўе,
князёў Альгерда і Вітаўта.
У адрозненне ад агульнарускага па сваііму харакгн
першага беларуска-літоўскага летапісу «Хроніка Вя.і
кага княства Літоўскага і Жамойцкага» (другі зво.н.
складзеная ў Вільні пры двары радавітага літоўца, вы
лучаецца сваёй ярка выражанай пралітоўскай накір.і
ванасцю. Толькі бадай у «Хроніцы Быхаўца» ням.ч
такой рэзкай перавагі якой-небудзь адной уласна лііо\
скай ці ўласна «рускай» (беларускай) нацыянальшні
тэндэнцыі.
Найбольш складаны па сванму саставу першы ле-
тапіс, якім былі закладзены асновы агульнадзяржахнаг.і
беларуска-літоўскага летапісання і які паслужыў ядром
наступных летапісных зводаў. Вось чаму разгляд гэіаі .ч
помніка займае галоўнае месца ў нашан працы.
Зразумела, не ўсе закранутыя пытанні разгледжаны
намі дастаткова поўна і дэталёва. Магчыма, асобныя па-
лажэнні ўсебакова не абгрунтаваны. Спадзяёмся, што
іншыя вучоныя ўдакладняць і паглыбяць нашы выіі '
Аўтар будзе лічыць, што ён дасягнуў сваёй мэты, ка.п
яго сціплая праца павысіць цікавасць даследчыкаў, асаб
ліва беларускіх, да гэтых выдатных помнікаў культу-
ры беларускага і літоўскага народаў і хоць у якойсьці
меры будзе садзейнічаць больш грунтоўнаму іх вы-
вучэнню.
Нявырашаных жа пытанняў яшчэ сапраўды шмат.
I філолага, і гісторыка, і даследчыка грамадска-палі-
188
тычнай і філасофскай думкі Беларусі і Літвы эпо.хі
феадалізму чакае тут удзячны матэрыял.
Неабходна дасканала высветліць сувязь узнікнення
беларуска-літоўскіХ'Летапісаў і хронік з ідэйна-палітыч-
нымі імкненнямі пэўных грамадскіх колаў Вялікага кня-
ства Літоўскага XV—XVI стст., што дапаможа больш
дакладна выявіць прычыны, якія выклікалі да жыцця
гэтыя творы, больш глыбока раскрыць некаторыя важныя
старонкі гістарычнага мінулага беларускага і літоўскага
народаў.
Спецыяльнага даследавання варты і разгляд бела-
руска-літоўскіх летапісаў і хронік як гістарычных кры-
ніц. Нягледзячы на даволі шырокае выкарыстанне гэ-
тых помнікаў у асобных працах па гісторыі Літвы, Бе-
ларусі і Украіны, грунтоўны, усебаковы аналіз усіх іх
звестак з пункту гледжання гістарычнан сапраўднасці
ў супастаўленні з данымі іншых дакладных крыніц усё
яшчэ не зроблены.
Нам у асноўным вядомы літаратурныя крыніцы ўсіх
трох беларуска-літоўскіх летапісных зводаў. Устаноўле-
на таксама, хоць і не ва ўсіх дэталях, сувязь агульна-
дзяржаўнага летапісання Беларусі і Літвы XV ст. з
традыцыямі ўсходнеславянскага летапісання. Аднак не-
дастаткова яшчэ вывучаны, нягледзячы на асобныя ці-
кавыя спробы, уплыў гэтых летапісаў і хронік на бе-
ларускую літоўскую і польскую пстарыяграфію другон
палавіны XVI-XVIII ст. Не даследаваны як належыць
і іх гістарычныя рэмінісцэнцыі ў гворчасш некаторых
польскіх літоўскіх і беларускіх пісьменнікау.
Адна'з першачарговых задач - даследаванне харак-
таоу і спецыфікі эвалюцыі летапісапня Беларусі на пра-
„я у стагоддзяў, раскрыццё ідэнна-мастацкага зместу .
пГтаратУрнаіі формы асобных летапісау . хронік. Гэта
дпіаможа больш правільпа і аб’ектыуна вызначыць
189
месца і значэнне цэлага мастацкага жапру ў .,,,
ным працэсе і такім чынам атрымаць больш і.:
ўяўленне аб асноўных заканамернасцях і ш.іях
віцця ўсёй старажытнай беларускай літаратуры
Настала таксама пара падрыхтаваць і выдаці
поўны, палепшаны збор беларуска-літоўскіх і г„
скіх летапісаў і хронік XV—XVIII стст., бо ц.
1907 г. (ПСРЛ, т. XVII) і няпоўнае, і ў шмат чы-.
ўстарэла. Да таго ж яно даўно стала бібліягр.іф
рэдкасцю нават для спецыялістаў. Акрамя таго, бе.і
скі чытач справядліва чакае і масавага, навукон.і
лярнага выдання найбольш выдатных з гэтых помнік
«Хронікі Быхаўца» і Баркулабаўскага летапісу \ 
ракладзе на сучасную беларускую мову.
Вырашэнне гэтых і рада іншых праблем значпа п.н
зіць нас да таго часу, калі можна будзе непасрэдна іц
ступіць да стварэння поўнай, сапраўды навуковап гіс і
рыі беларускага летапісання.
ЗМЕСТ
Уводзіны...........................................5
Раздзел I
Першы летапісны звод .............................11
Класіфікацыя летапісных спісаў.................13
Кароткая характарыстыка спісаў першага зводу .	28
Агульнаруская частка і яе крыніцы.................40
Аналіз смаленскан крыніцы.........................78
«Летапісец вялікіх князёў літоўскіх» ....	97
Узнікненне і літаратурная гісторыя першага зводу	119
Разд зел 11
Летапісныя	зводы XVI ст. ........................135
«Хроніка Вялікага княства Літоўскага і Жамойц-
............................................136
«Хроніка Быхаўца»................................162
Заключэнне.......................................187
Н а белорусском я з ы к е
Вячеслав Антоновач Чемерыцкнй
БЕЛОРУССКНЕ ЛЕТОПНСН
КАК ПАМЯТННКН ЛНТЕРАТУРЫ
Нздательство «Наука н техннка»
Мннск, Ленннскнй проспект, 68
Рэдактар Н. Ц а р о в а. Мастацкі рэдактар
Тэхнічны рэдактар А. А т л а с. Карэктары
М. К а л я д а.
В. С а ў ч а н к а.
М. Б р а н ь к о,
Друкуецца па пастанове РВС АН БССР
АТ 02199. Здадзена ў набор 27/71-69 г. Падпісана ў друк 9/ІХ-69 г.
Фармат 70ХІ08’/:,2. Папера друк. № 2. Друк. арк. 6,0. Ум. друк
арк. 8,4. Уч.-выд. арк. 8,12. Выд. заказ 818. Друк. заказ. 171
Тыраж 1000 экз. Цаііа 49 кап.
Друкарня імя Францыска (Георгія) Скарыны выдавецтва
«Навука і тэхніка» АН БССР і Дзяржкамітэта Савега
Міністраў ЬССР па друку. Мінск, Леніпскі праспект, 68