Iwan Melež
Podyh nawalnicy
Častka peršaĵ
Razʤel peršy
1
Bylo leta. Samy pačatak. Ranki, dni, wečary.
Rankami, ĵščĕ šĕrym časam, u haladku, waloksĵ sĵrod
wulicy, gukaŭ pastuh z pugaǰ. Mlĵwa rypeli waroty, zaspanyĵ
gaspadyni i gaspadary wypihwali na wulicu ragul i padlasyh.
Čym dalej, bolš caʤilasĵ dymoŭ nad strĕhami, šyrĕli, bagaceli
guki; usë zwančĕj uĵdaŭsĵ ŭ ranišni goman wisk swinej i
parasĵt. U swoj, zaweʤeny čas wypraŭlĵlisĵ na wulicu malyĵ
swinyĵ naglĵdčyki: by p’ĵnyĵ ad snu, ad slëz, plĵlisĵ z ablawuhimi
da wyganu…
Dni byli ŭ buʤënnym, zaŭsëdnym klopace. Daaraŭšy,
daseĵŭšy, paswili konej, paloli pole i grady, ryhtawali kosy,
grabli. Pad poŭʤen̊ , kali bliskotna pĵklo z neba, padsohluǰ
wulicu, zatrawelyĵ prygumenni i dwary apanoŭwala
drymotnaĵ mlosnasc̊ . Тady spakoj nad radami hat i gumnaŭ
trywožyli najbolš lĵmant kwaktuh dy zaʤirystae, dawolnae
galëkanne ĵkoga-nebuʤ krykuna z čyrwonym grabĵnëm. Inšy
raz u cišynǰ ŭbiwaŭsĵ wĵsëly golas ad wyganu: padšywancy –
swinyĵ pastuhi, zabyŭšy pra swaih swinej, durĕli ci plëskalisĵ ŭ
kopani, u zacwilaj raskaǰ, tuhlaj waʤe…
Lagodnymi wečarami spakwalĵ ŭcihala ŭsë: karowy, koni,
swinni. Spakwalĵ ŭcihali lǰʤi – spačatku starĕjšyĵ, žanatyĵ,
potym i molaʤ. Maladyĵ, praŭda, doŭga ĵščĕ baʤĵlisĵ pa wulicy,
galëkali, ragatali na pryzbah, ale cišynĵ narĕšce brala i ix. Kali
ne ličyc̊ cihih war’ĵtaŭ – zakahanyh, što, ĵk apoenyĵ, da switannĵ
1

tulilisĵ ʤe-niʤe pry platah dy zawugollĵh, paslĵ paŭnočy na
ŭsëj wulicy ne bylo čuwac̊ ni galaska – haty spal i. Spal i rosnyĵ
agarody, halodnae balota za agarodami…
Ad samaga krasawika nadwor’e pryĵla lǰʤĵm. Bylo bagata
cĵpla, i ŭ čas paili zĵmlǰ spornyĵ daždǯy. I azimina, i ĵrawoe rasli
na wačah, i razam z aziminaǰ, z ĵrawym rasli ŭ ascĵrožnyh,
zwyklyh da ŭsĵgo sĕrcah lǰʤej naʤei na leta: malili Boga, kab
tolki i dalej pamog pagodaǰ.
Usëwyšni ci ne pačuŭ, ci ne pasluhaŭsĵ malennĵŭ: užo
blizka da senakosu pačali nĵdobra lezci nawalnicy. Zranku
neba bylo i čystae, i ĵsnae, i ĵsnasc̊ staĵla doŭga ŭʤen̊ , ale za
poludnem prosta ŭwačawidki pačynali puhnuc̊ belyĵ, potym
sinĵwatyĵ hmary. Paryla tak, što ŭ Kuranĵh i ŭsë nawokal mlela
ŭ duhace. Pad wečar hmary zacĵgwali ŭžo ŭsë neba. U wĵčĕrnĵj
cemry bezupynku kidalisĵ čyrwonyĵ wybliski. Ĵščĕ da tago ĵk
sĵlo apanoŭwaŭ šumny liwen̊ , neba nad prycihlymi hatami i
agarodami nizali strĕly malanak i raskolwali ŭdary gromu. U
nawalničnaj cemraʤi blĵsk malanak byŭ bela-sini, pragawity,
grymoty padal! i kacilisĵ tak magutna i grozna, što zdawalasĵ,
na mokrym lapiku zĵmli ca strĕhami i ŭ balotnym abšary
nawakol usë zamirala ad strahu. U cëmnyh hatah božkali,
hryscilisĵ, z nespakoem i naʤeĵj čakali, što buʤe dalej.
Peršyĵ nawalnicy byli litasciwyĵ. Ale nastupnaĵ spraŭʤila
graz̊ bu: zihala, lĵskala – dy i kinula grymučy agon̊ swoj na
gumny. U gĕtym zihanni i lĵskanni ne adrazu ŭhapili, što na
gumnah garyc̊ . Pakul uhapili, pakul acihla, adyšlo strahotnae
lĵskanne i dapali da pažaru, agon̊ uzĵŭ užo try gumny. Hoc̊ liŭ
bezupynku doždǯ, hoc̊ , ĵk magli, staralisĵ strymac̊ agon̊ , da
switannĵ ad troh gumnaŭ zastalisĵ tolki mokryĵ abgarki…
Rankam užo adkrylasĵ, što nawalnica kinula malanku i na kryž
za sĵlom, na razgalku darog. Kuranëŭskiĵ žanki, kali ŭbačyli
gĕtuǰ nespaʤeŭku, zatrywožylisĵ: bolš asc̊ ix merkawala
cwërda, što gĕta ne na dobrae, što čorny kryž – znak božaj
nĵmilasci. Mužčyny najbolš maŭčali, ale bylo widac̊ – nĵmala
2

kamu z ix zdarĕnne z kryžam taksama bylo ne daspadoby. Byli
i takiĵ – i ne tolki z maladyh, ĵkiĵ ne tolki ne trywožylisĵ, a
nawat pasmejwalisĵ: glĵʤice, maŭlĵŭ, i Bog sam kryžy palic̊ .
Pryznae, što para swĵtaĵ prajšla… Možna skazac̊ , što zdarĕnni
gĕtyĵ ne wybili Kuranëŭ z abyʤënnasci. I tym, ĵkiĵ baĵlisĵ Boga,
i tym, što pagarĕli, ne bylo kali doŭga trywožycca i bedawac̊ .
Išli nĵspynna dni, nĵspynna wĵli klopaty – ne haceli zwažac̊
ni na što. Da tago ž i čuccĵ da zgryzot bylo ne lišne. Žyccë
kožnamu ščodra adsypala, kali ne štomesĵc, to, wa ŭsĵkim raze,
štogod, dawoli roznaj bĵdy…
Mudraj razwažnasci lǰʤej byli razam i inšaga paradku
pryčyny. Blizka byli wĵlikiĵ hwalĵwanni, ĵkiĵ dobra pomnilisĵ i
ĵkiĵ mnoga značyli ŭ lǰdskim razumenni byccĵ, u samim ix bycci.
Da gĕtaga leta ŭ kuranëŭskiĵ turboty ŭwajšlo, što dalej, to
ŭsë macnej, ĵščĕ adno wĵlikae hwalĵwanne. Pačaŭšysĵ nekalki
gadoŭ tamu z usĵkih ne welmi pĕŭnyh, hoc̊ i trywožliwyh čutak
i gaworak, ĵno wĵrĕʤila cĵper kuranëŭskiĵ haty adčuwannem
nastupu nĵŭhilnyh, nebywalyh peramen, ĵkiĵ rabili ŭsë
zaŭtrašnĵe netrywalym. Ĵkiĵ grazilisĵ ŭsĵmu zwyklamu,
cwërdamu, wyprabawanamu…
Potym užo, z gadami, z mudraj dalečy, lǰʤi ne raz
prygadwali gĕtae leta. Тady ž nikomu ne dumalasĵ, što dnĵm
gĕtym sudǯana zapomnicca, nadoŭga asesci ŭ lǰdskoj pamĵci. U
lǰʤej tut ne bylo ni času, ni zwyčki na pustoe dumanne, dy i
zapomnilisĵ gĕtyĵ dni ne tak pa sabe, ĵk tymi wosennǰ i zimoj,
što išli za imi. Z časam wosen̊ i zima ĵk by kinuli i na gĕtae leta
swoj wodswet, dali admetnasci.
Praŭda: što i ŭ gĕtae leta lǰʤi – nĵhaj ne ŭse i najbolš c̊ mĵna
– čuli ne taki dalëki podyh toj pomnaj woseni i zimy. Ale i toe
praŭda – kali glĵʤec̊ zboku: leta išlo, ĵk use lety. Usë bylo,
zdawapasĵ, ĵk zaŭsëdy. Usë bylo, zdawalasĵ, zwyčajnae,
buʤënnae, naladǯanae.
Zwyčajnyĵ byli ranicy i wečary, zwyčajnyĵ, zaŭsëdnyĵ –
3

učarnelyĵ haty i gumny, zaŭsëdnyĵ – zzelĵnelyĵ, u wekawečnyh
strupah mohu, strĕhi. Ničym ne admetnaĵ wulica z rudym
pylam dy karowĵčymi bebahami, nĵzmennyĵ agarody z
guročnikam dy kiĵhami, nĵzmennyĵ zagumenni z truhoǰ letašnĵj
salomy; zwyčajnyĵ pali-zagony sa zwyčajnaj zelĵninaj;
zwyčajny les nawokal, zwyčajnyĵ baloty – i tyĵ, što za
agarodam, i tyĵ, što za lesam.
Zwyčajnae, zdawalasĵ, bylo leta. Ĵščĕ adno leta, adno z
mnogih, ĵkiĵ ŭžo zwedali ŭ spradwečnym klopace Kurani. Ĵščĕ
adno na doŭgaj, nĵspynnaj daroze, kalĵiny ĵkoj wyrazany
wĵkami i, zdawalasĵ, na wĵki.
2
U zwyčajny čas pryjšla para kasawicy. U adnu ranicu, ĵščĕ
haladnawatym pocëmkam, Kurani ŭzwarušylisĵ, zahaʤilisĵ
adnym klopatam – na balota, kasic̊ ! U kožnym dwary
wycĵgwali kosy, grabli, ladawali ŭ wazy; naliwali swežaj wadoj
biklagi, znosili da kalës – u klunkah, u torbah, u košykah –
hleb, sala, gurki, cybulǰ; u kožnym dwary, lĵ kožnyh kalës
zawihalisĵ staryĵ i maladyĵ, mužčyny i žanki, kožny dwor poŭny
byŭ ruhu i gomanu; nawat koni, zdawalasĵ, razumeli – pryjšoŭ
znoŭ wĵliki ʤen̊ kasawicy!
Glušaki zbiralisĵ ehac̊ z dwara, kali sonca tolki pačalo
wypliščwacca z-za cëmnaga lesu. Usë užo bylo gatowa, možna
bylo b wypraŭlĵcca, i Glušak nedawolna paglĵdwaŭ na hatu, ʤe
newĵdoma čago ĵščĕ korpalasĵ Ganna, a z ëj i staraĵ.
– Iʤi skažy – ždǯĕm! – ĵk zagad prasipeŭ ën Ĵŭhimu.
Тoj užo stupiŭ k hace, kali Ganna ŭsled za staroj, što
adčynila ʤwery, paĵwilasĵ na paroze. Ganna tulila da gruʤej
spawitae ʤicĵ, hilila da ĵgo čarnĵwuǰ galawu, na pasme ĵkoj
pabliskwala sonca. Ascĵrožna, ne padymaǰčy galawy, sastupila
z ganka, lĵ kalës stala: kamus̊ ci trĕba dac̊ maloe, pakul sĵʤe
sama.
4

– Paʤĵržy, – skazala Ĵŭhimu, što byŭ poruč. Papĵrĕʤila: –
Ascĵrožno – spic̊ !..
Ulaʤiŭšysĵ na sene naperaʤe, uzĵla kalysku, ĵkuǰ prynesla
ranej, paklala na kaleni sabe, zabrala ad Ĵŭhima maloe;
pĵščotna paklala ŭ kalysku: tak, pĕŭne, lepej buʤe.
– Nu, moža, užĕ možno ehac̊ ? – ne strymaŭ nedawolnasci
swaëj stary.
Ĵna niby i ne pačula; z pĵščotnaj usmeškaj, što ne prapadala
z wačĕj, z gub, neĵk nĵcĵmna zirnula, uperšynǰ zaŭwažyla:
ranica ĵkaĵ wĵsëlaĵ! Nočču byŭ doždǯ, doŭgi, zdawalasĵ,
bĵskoncy, a ranak – až zihcic̊ . Тolki i znaku ad načnoga daždǯu:
wĵsëlyĵ kanaŭki pad strĕhami dy lužyny sĵrod wulicy.
Z toj ža cihaj pĵščotaj, uwes̊ čas bačačy i čuǰčy maluǰ, ĵk by
tolki ad zwyčki glĵʤela na wulicu, na dwary, na lǰʤej: use
zbiralisĵ na balota. Wun̊ Zajčyk, akružany mitusliwaj heŭraj
swaih starĕjšyh, zapragae nebaraku siwaga; wos̊ Saroka z
synam – hlopec, drabnawaty, ale ŭ sile ŭžo, pamočnik, nĵse z
haty barylca; wos̊ Andrĕj Rudy z žonkaǰ… Dwor za dwarom išli
perad wačyma, Ganna kiwalasĵ ciha z kalësami, glĵʤela ĵk praz
tuman pĵščoty. Тolki ĵk pad’ehali pad kraj sĵla, pačula nespakoj,
adwĵrnulasĵ, nahililasĵ nad maloj. Ale i ne gleʤĵčy, ʤiŭna čula,
ĵk nabližaecca ën, Wasilëŭ dwor, Wasil; ne padymaǰčy wačĕj,
ubačyla, ĵk dwor toj padyšoŭ, ubačyla, što waroty adčynĵǰc̊ , što
adčynĵe ix Waloʤka; što Wasil sam iʤe pa nešta k paweci; što
Manĵ ĵgo nešta ladue ŭ woze. Ničoga asabliwaga ne nadumala,
tolki i prajšlo ŭ dumkah, što – wos̊ -wos̊ taksama wyeduc̊ ; ale
ŭsĵrĕʤine ŭsë ž štos̊ ci, čula, ĵk by zamutnela. Z gĕtym
nespakoem glĵʤela i na kolišni swoj dwor, ʤe bac̊ ka zapragaŭ
kanĵ, a mačyha karmila parasĵt, i na paloski zĵlënaga žyta i
peršyh parastkaŭ kartopli.
Kalĵ čornaga kryža Glušak, a z im i staraĵ, i ŭse, hto sĵʤeŭ u
woze, perahryscilisĵ. Ganna perahryscila i sĵbe i maluǰ, ĵkaĵ ŭsë
horaša, salodka spala ŭ swaëj pascelcy. Ganna takaĵ radaĵ byla
gĕtamu snu maloj, što tolki i klapacilasĵ, kab ne razbuʤiŭ ĵki
5

šturšok; kali daroga stanawilasĵ nĵroŭnaj, brala kalysku na ruki
i trymala, pakul kalësy znoŭ ne pačynali kacicca mĵkka…
Za wolnym prascĵgam polĵ kalësy ŭlezli ŭ cesny,
pa-ranišnĵmu hmurny i syry hwojnik, u ĵkim stala kidacca z
usih bakoŭ, apanoŭwac̊ kamarĕča. Ganna i tut paškadawala
zatulwac̊ maloj rodny, kwoly twaryk – uwes̊ čas nad twarykam
klapatliwa mahala rukoj. Užo ĵk z hwojniku z’ĵzdǯali ŭ mokryĵ,
z lužynami, kalĵiny miž guščĕčy alešniku, pačula, što zzadu
htos̊ ci daganĵe. Potym ubačyla poblizu Wasilëwaga kanĵ,
samoga ĵgo. Wybraŭšy zručnae mesca, ën, scebanuŭšy kanĵ,
zatulwaǰčy adnoj rukoj galawu ad galin, hutka abminuŭ ix i
shawaŭsĵ za pawarotam darogi. U toj momant ëj raptam
uspomnilasĵ, što neʤe tut ën abganĵŭ kalis̊ ci ĵe z bac̊ kam;
neʤe tut parwalasĵ tady ŭ ĵgo suponĵ, nĵščasny, čyrwony, ën
zwĵzwaŭ ĵe nanowa. «Cĵper ne parwecca, – prajšla ŭ Ganninaj
galawe dumka. – Cĵper u ĵgo ne takiĵ suponi. Gaspadar!»
Čamus̊ ci zgadalasĵ, što čula pra ĵgo i žonku: «Kažuc̊ , ne welmi
ën dawolny Manĵǰ swaëj…» Zgadalasĵ bez spačuwannĵ, ĵk by
trohi z nejkaj radascǰ…
Uzrušanaĵ namȷ̂c̊ napomnila ŭmig amal, zdawalasĵ,
zabytae: ĵk raskladwali wognišča, anĵmelyĵ ad peršaj zgody, ad
blizkasci; ne tolki ŭ pamĵci, a i ŭ sĕrcy ažylo, ĵk legka, radasna
bylo glĵʤec̊ , što ën maruʤic̊ , ne nawažwaecca legčy poblizu.
Až ʤiwa bylo, ĵk dobra pomnilasĵ ŭsë, da samyh drobnyh
drabnic. Pomnilasĵ ŭsë; ale, zagarĕŭšysĵ na momant, sĕrca
zrazu ž i patuhla: tolki na momant uspamin zasmuciŭ dušu
skruhaǰ. Praz momant bačyla ŭsë niby ne swaë, niby
wydumanae.
«Тry gady… Čacwërty ŭžĕ…» – adno aʤnačyla sama sabe.
Za dalëkaj dallǰ bačylasĵ Ganne wolnaĵ, garĕznaĵ maladosc̊ .
Usë raʤej i raʤej prygadwala pamȷ̂c̊ malǰnki-praĵwy milaj
daŭnasci. I ne bylo kali asabliwa perabirac̊ zgadki, i ne bylo
ahwoty: našto bylo wĵrĕʤic̊ , trywožyc̊ dušu popustu. Čago
bylo čaplĵcca za toe, što nawek adyšlo, splylo ŭ nĵbyt, – kali
6

trĕba bylo, swaëj wolĵj gnala prywidy dobraj, wolnaj pary.
Spačatku nĵlëgka adganĵla, a potym – ĵny i sami ne nazalĵli
welmi, niby ŭžo baĵlisĵ padstupacca.
«Тry gady… Čacwërty ŭžĕ…» Kali Glušakowy kalësy
wykacilisĵ z cëmnaj, zalitaj wadoǰ darogi na zĵlënae razleglae
balota, Ganna raptam nĵcĵmna pawĵla wačyma: wun̊ toe mesca,
ʤe ĵny načawali ŭ tuǰ noč. Glĵnula – i adrazu ž adwĵrnulasĵ, ne
glĵʤela bolš tudy, adno sačyla za dačuškaj…
3
Kali Wasil abganĵŭ Glušakoŭ, u im z’ĵwilasĵ nešta
necĵrpliwae, dužae i ĵk by pomsliwae. Nĵhaj bač ac̊ , nĵhaj use
bač ac̊ , nĵhaj ĵna glĵʤic̊ ! – žylo, padganĵla ĵgo dužae i pomsliwae
gĕta pačuccë. Abagnaŭšy, ne zginaǰčysĵ ŭžo beražliwa perad
gallëm, roŭna, uzdymna seʤĵčy, ën, zdawalasĵ, čuŭ na spine
pozirki ŭsih, hto sĵʤeŭ tam na woze, i sĵrod ix asabliwa –
pomsliwa i pa-ǰnačy radasna – ĵe pozirk. I ŭwes̊ čas, kali ŭžo
Glušaki prapali za adnym, za mnogimi pawarotami zwilistaj
darogi, čuŭ ën ix pozirki i asabliwa – ĵe.
Тak, uwes̊ čas padganĵǰčy kanĵ, porstka wyehaŭ ën na
sonečnuǰ šyr lugu, dawolna aʤnačyŭ, što narodu ĵščĕ ne
bagata, lug ĵščĕ amal pusty. «Ne apazniŭsĵ!» – niby pahwaliŭ ën
swaǰ gaspadarliwuǰ ŭpraŭnasc̊ . Kalësy išli paŭz samy les, paŭz
naʤely; za nekalkimi abyĵkawymi nabliziŭsĵ, paplyŭ perad
wačyma ʤiŭna neabyĵkawy, ĵk by swoj, Čarnuškaŭ. «I etyh
nĵma!» – zwykla padumaŭ ën, ne cešačysĵ i ne škaduǰčy; tady,
ĵk uwajšla gĕta dumka, wočy ĵgo necĵrpliwa begli pa
Čarnuškawym naʤele, nespakojna šukali štos̊ ci. Kali spynilisĵ
nawoddal, blizka ad padroslaga kusta, u Wasilĵ ŭsĵrĕʤine
zaceplilasĵ salodkae, dobrae i niby zajzdrosliwae: «Тam!.. Тam
bulo!..» Adrazu, niby zusim nĵdaŭnĵe, ne peražytae ĵščĕ, ažyŭ,
zahwalĵwaŭ nezwyčajny nastroj toj nezabyŭnaj nočy, z ĵkoj
pačalosĵ tady samae lepšae ŭ ĵgo žycci.
7

Amal adrazu ž u radasc̊ uspaminu ŭlez, zaščymeŭ nĵdobry
žal, i Wasil spahmurneŭ: ne tak zgadaŭ, ĵk adčuŭ – miž toj
nočču i gĕtym dnëm mĵža, ĵkuǰ ŭžo ne perastupiš. Ĵk by
zlawiŭšy sĵbe na ŭčynku nerazumnym, ne wartym čalaweka
stalaga, shamĵnuŭsĵ, papraknuŭ sĵbe stroga: znajšoŭ glĵʤec̊
kudy, spakuš ac̊ sĵbe čym! Ĵk žarabĵ, katoramu ščĕ rana ŭ
aglobli! Stala, uraŭnawažana zaĵwiŭ sam sabe: «Bulo – splylo!
Dak značyc̊ : ĵk i ne bulo!..»
Z gĕtym nastroem ën daehaŭ da swajgo naʤelu, spyniŭ
kanĵ, saskočyŭ z woza, cwërdym gaspadarskim tonam zagadaŭ
usim – matcy, Mani, Waloʤku, zdymac̊ z woza prywezenae;
sam wynĵŭ kasu, mĵntašku, torbu z salam, prasačyŭ, ĵk maci
stawic̊ na trawu kalysku dlĵ maloga. Spadylba paglĵʤeŭ na
Manǰ, što staĵla pobač z malym na rukah, čakala, kali matka
padryhtue pascelku. Stroga, nawat žorstka skazaŭ sabe: ne
wolny kazak, wun̊ «aglobli» – žonka. Ne hapaǰčysĵ, bez
aʤinaga lišnĵga ruhu, ĵk čalawek, ĵki zwyk rabic̊ swaǰ sprawu,
rasprog kanĵ, uladna pazwaŭ menšaga brata, šastaǰčy bosymi
nagami ŭ wysokaj mokraj trawe, z weraŭčanym putam u rucĕ
pawëŭ kanĵ k uzlesku, ʤe paswili konej. Sputaŭ, pusciŭ
paswicca.
– Štob glĵʤeŭ dobra! – wĵleŭ surowa Waloʤku.
Maly, pastryžany pa-awečy radkami, u zrĕbnaj saročcy i
zrĕbnyh, da poĵsa mokryh štanah, ščyra paabĵcaŭ:
– Budu glĵʤec̊ !
Wasil toj ža mernaj hadoǰ wĵrnuŭsĵ nazad, dastaŭ z-pad
sena lapci i rudyĵ anučy, seŭ na rosnuǰ trawu kalĵ woza, abuŭsĵ.
Тut ža lĵ woza ŭtknuŭ kasse ŭ mĵkkuǰ zĵmlǰ, trymaǰčysĵ mocna
rukoj za tupy kraj kasy, staŭ mĵntašyc̊ . Pamĵntašyŭšy, naʤeŭ
mĵntašku na kisc̊ ruki, wyprastaŭsĵ, ĵk by acĕn̊ waǰčy
abstanoŭku, agleʤeŭsĵ: na lug wyĵzdǯali i wyĵzdǯali kalësy z
mužčynami, z žankami, z ʤec̊ mi. Lug na wačah usë poŭniŭsĵ
lǰʤmi, ruham, klopatam. Nawoddal Wasil wylučyŭ Karčoŭ:
tam warušylisĵ kalĵ woza. Na suk dubka pryladǯwali kalysku…
8

«Nĵma čago!» – znoŭ nedawolna strymaŭ sĵbe.
Hmurny, sutulawaty, z neruhomym i ŭpartym pozirkam
wačĕj pad razmočanym daždǯami kazyrkom, wažka ŭciskaǰčy
lapcĵmi trawu, rušyŭ ën da ražka naʤelu, ʤe trĕba bylo
pačynac̊ . Staŭšy ŭ ražku, ën adpusciŭ kasu ŭ trawu, nabraŭ
pawetra ŭ gruʤi i duža, šyroka, z nejkaj zloscǰ pawëŭ kasoǰ.
Mokraĵ, bliskotnaĵ trawa pakorliwa, amal nĵčutna legla.
Duža i niby zlosna Wasil išoŭ i išoŭ na ĵe, upiraǰčysĵ
rasstaŭlenymi nagami ŭ pakošu, perastupaǰčy lapac̊ za lapcem,
wëŭ i wëŭ kasoǰ sprawa nalewa, prymušaŭ trawu klascisĵ ŭ
radok, adstupac̊ usë dalej i dalej. Gĕta byŭ užo ne toj zĵlëny
hlopec, ĵki waʤiŭ kasoǰ z gonaram, ĵki raŭniwa sačyŭ za tym,
ʤe ʤĵʤka Čarnuška, gadaŭ, ĵk zirkae za im, Wasilëm, ĵna,
cĵper išoŭ tut mužčyna, šyroki ŭ plĵčah, z dužaj zagarĕlaj šyĵǰ, z
dužymi spakojnymi rukami, z dužymi ŭpĕŭnenymi nagami;
išoŭ zwykly ŭžo da swajgo nĵlëgkaga abawĵzku kasca, zwykly
da turbotnaga stanowišča gaspadara, galoŭnaga čalaweka ŭ
hace. Ne hapaǰčysĵ, ne wysilwaǰčysĵ, aščadna tracĵčy silu,
mernym, spraktykawanym ruham waʤiŭ ën kasoǰ, lažyŭ i
lažyŭ ĵe ŭ roŭny radok zlewa.
«Nĵma čago! Nĵma čago!» – ĵk by gawaryŭ ën sabe z
kožnym maham kasy. Ale kali spyniŭsĵ, rasprastaŭšy spinu,
uzĵŭsĵ mĵntašyc̊ , znoŭ mimawoli pawëŭ wačyma pa luze,
znajšoŭ: Karčy kasili, stary, Scĵpan i gĕta pačwara Ĵŭhim.
Ganna hililasĵ kalĵ kalyski, što bĵlela pad dubkom. «Nĵma čago!»
Ën hmurna adarwaŭ wočy, spascĵrožliwa paglĵʤeŭ na swaih,
perahapiŭ wostry matčyn pozirk. Sačyla znoŭ, ĵk usë roŭna
pilnue; ĵk čytae ŭsë roŭna dumki. Manĵ, toŭstaĵ, sanliwaĵ,
sĵʤela na trawe, karmila ʤicĵ. «Ne wyspalasĵ znoŭ!» –
padumaŭ nĵdobra.
«I sĵʤic̊ , ĵk cesto z ʤĵžy…» Ën adarwaŭ wočy, strymliwaǰčy
prykrasc̊ , zirnuŭ na ŭzlesak: kon̊ mirna skub trawu, Waloʤka
gamaniŭ pra nešta z Čarnuškawym Hweʤkam. «Storaž mne! –
padumaŭ, niby spaganĵǰčy na Waloʤku prykrasc̊ . – Тaki storaž,
9

što glĵʤi i za kanëm, i za im!..» Ën znoŭ duža i ŭzlawana pawëŭ
kasoǰ.
Stala hlǰpac̊ wada: pačalosĵ bliskučae, kupčystae balota.
Тrawa prykmetna goršala, wylazila z ĵščĕ ne glybokaj wady,
kupčascilasĵ wesela na kupinah. Тrawa – ne trawa, asaka, i
kasic̊ cĵžĕj, i radasci mala. Nogi ŭciskalisĵ ŭsë glybej, wada
padstupala da lytak, da kalen̊ , abcinala nogi, lĵpila štaniny da
skury. Skura niby nabrakala. Wasil ne zwažaŭ na gĕta: z
uzlawanascǰ, ĵkaĵ ʤiŭna ne adyhoʤila i pra pryčynu ĵkoj ën
užo ne pomniŭ,– wëŭ i wëŭ kasu. Čym dalej ën tak stupaŭ,
merna, lapac̊ za lapcem, tym bolš cela ĵgo – ruki, nogi, spina –
naliwalasĵ znĵmožnaj stomaj, pryemnaj, hmelnaj, niby paslĵ
garĕlki. Ën dužaŭsĵ z ëǰ, z nejkaj nawat zaʤirystascǰ. Ën byŭ
zahopleny rytmam, nastupalnascǰ pracy. Što ni mah, nĵhaj na
daŭžynǰ lapcĵ ën išoŭ i išoŭ uperad; addalĵŭsĵ adtul, adkul
pačynaŭ, nabližaŭsĵ tudy, kudy pawinen byŭ pryjsci. Što ni
mah, ën rušyŭ tudy, kudy pawinen byŭ, kožny mah byŭ poŭny
prostaga, zrazumelaga sĕnsu. Poŭny taga abawĵzkowaga,
sur’ëznaga, gaspadarskaga, čym žyli i žywuc̊ use mužčyny,
gaspadary, i čym trĕba žyc̊ ĵmu.
Stoma ŭsë nawalwalasĵ, ale ën ne narakaŭ, ĵk i na kamaroŭ,
što nazolna wilisĵ, upiwalisĵ ŭ twar, u šyǰ. Ĵk nĵma balota bez
kamaroŭ, tak i praca, wedaŭ ën, zaŭsëdy ca stomaǰ. Kali robiš,
stoma – tak i trĕba; inakš i byc̊ ne moža. Kali robiš, u tym i
zadača ŭsĵ – kab ne paddawacca stome, adužwac̊ ĵe i
naperakor ëj isci i isci. Zwykly cĵrpec̊ , zahopleny nastupalnascǰ,
rytmam kas̊ by, ën ĵk by neahwotna spynĵŭsĵ, wyprostwaŭsĵ,
kab pamĵntašyc̊ kasu. Hwilinu staĵŭ, utknuŭšy kasse ŭ balota,
nĵŭpĕŭnena, garačymi, drygotkimi rukami šargaŭ pa kase
mĵntaškaj, tady znoŭ apuskaŭ kasu i znoŭ šyroka, merna, ĵk
zaweʤeny, wëŭ ĵe – sprawa nalewa, sprawa nalewa. Тrohi
nahiliŭšysĵ ŭperad, z čyrwonaj šyĵǰ, na ĵkuǰ lezli daŭno ne
stryžanyĵ rudawatyĵ pasmy, z ĵkih cëk pot, z sutulawatymi
plĵčyma, z upartym, cĵper tupawatym pozirkam roznyh wačĕj –
10

adnago prazrystaga, ĵk wada, a drugoga – cëmnaga, hmurnaga,
ën išoŭ i išoŭ, mah za maham, lapac̊ za lapcem, roŭna, zacĵta,
nastojliwa. Klaŭ trawu ŭ swežy, akuratny radok, što ŭsë
daŭžĕŭ, adužwaŭ cĵžar u nagah, u spine, u rukah – išoŭ i išoŭ.
Pomniŭ, što da kanca nĵblizka.
Nĵdobra, što ŭsë garačĕj pĵklo sonca. Ad gĕtaga, zdawalasĵ,
najbolš i lezla mlosnasc̊ , usë bolš aslablĵla ruki i nogi. Ruki
rabilisĵ ŭsë menš sprytnyĵ, kasa išla nĵŭmela; usë čascej
pakidala kusciki trawy, ĵkiĵ trĕba bylo padkošwac̊ drugim
maham. Ad znĵmogi ruki kwola dryžali, nogi padginalisĵ tak,
što hacelasĵ sesci prosta ŭ wadu.
Ën adužwaŭ kwolasc̊ , adužwaŭ sĵbe; kasiŭ, pakul ne
znĵsiliŭsĵ darĕšty. Pakul užo ne zmog uznĵc̊ kasu. Тady
pawĵrnuŭsĵ, gruznučy pa kalena, raspyrskwaǰčy garačuǰ wadu,
leʤ cĵgnučy nogi, usë swaë zdrancwelae cela, pawaloksĵ nazad.
Dašargaŭ pastalami da woza, pastawiŭ kasu i, ne zdymaǰčy z
ruki mĵntaški, padrĕzanym drĕwam zwaliŭsĵ na trawu.
– Pad’eŭ by, moža, – pačuŭ, ĵk zdalëk, klapatliwae,
matčynae: matka glĵʤela, ĵk i tady, try gady nazad, niby na
maloga.
Ën ne adazwaŭsĵ. Palĵžac̊ by, palĵžac̊ by ranej! Čuŭ – niby
zdalëk – matka padgarnula pad galawu switu, – u zwonkim,
čystym cĵn̊ ku adrazu ž zabyŭsĵ drymotaǰ.
Dramaŭ ën nĵdoŭga; abuʤiŭšysĵ, razmorany lĵžaŭ,
zaplǰščyŭšy wočy, i ničoga ne dumaŭ. Kali pad’eŭ, paplëŭsĵ da
kanĵ: hacelasĵ pabyc̊ na aʤinoce. Lĵžaŭ znoŭ u cĵn̊ ku, sluhaŭ, ĵk
šapoča malady asinnik, i stomlena, raskidana dumaŭ. Dumaŭ
pra nowuǰ hatu, ad ĵkoj pryjšlosĵ adarwacca z-za kasawicy; čuŭ
pry gĕtym pah swežaga, smalistaga drĕwa, čuŭ, ĵk traš čac̊ pad
nagami belyĵ trĕski. Bylo škadawanne: ne končyŭ; i
necĵrpliwae žadanne: končyc̊ by, ulezci skarĕj. I turbotnasc̊ : ne
tak skora ŭdasca ŭlezci – bagata ĵščĕ rabic̊ . Straha, stol, wokny,
padloga… Pryplylo ŭ dumki, što nepagana bulba iʤe lĵ cagelni,
na paloscy, wytargawanaj u Maninaga bac̊ ki. «Kartoplĵ buʤe,
11

ĵk nadwor’e ne padwĵʤe…» Ulezla znoŭ zgadka pra toe, ĵk
abganĵŭ Gannu; za ëj – zgadka pra dalëkiĵ agen̊ čyk i noč, i ën
nahmuryŭsĵ. Ot ža pryčapilasĵ! Znoŭ zagadaŭ sabe žorstka:
«Nĵma čago!..» Znarok staŭ cešyc̊ sĵbe, što ot nedarĕmna
trapĵtaŭsĵ try gady – dabiŭsĵ, možna skazac̊ , tago, čago haceŭ.
Zĵmlĵ dobraĵ ësc̊ , kon̊ naʤejny, hata nowaĵ. Gaspadarka ne
gorš, ĵk u lǰʤej!.. Ale ĵk ni cešyŭ sĵbe, z dušy ne syhoʤila žywaĵ
markota, nezdawalnenne. Adčuwanne ĵkojs̊ ci kryŭdnaj
nĵskladnasci, nesprawĵdliwasci žyccĵ.
4
Uskraj Glušakowaga naʤelu staĵŭ malady, užo mocny
dubok. Spynilisĵ kalĵ dubka.
Neŭzabawe Ĵŭhim i Scĵpan z kosami ceraz plĵčo čoŭgali
lapcĵmi k ražku, ad ĵkoga melisĵ pačynac̊ kasic̊ . Glušak adwëŭ
konej, sputaŭ, wĵrnuŭsĵ i skazaŭ staroj, kab naglĵdala.
– Dy biklagu ŭkapaj u zemlǰ. U cen̊ , – kinuŭ ën. Zirnuŭ na
Gannu, ĵk by haceŭ i ëj dac̊ rabotu, ale ne pramowiŭ ničoga, z
kasoj padaŭsĵ da synoŭ.
Ganna, ĵkaĵ pačapila ŭžo kalysku na suk, guškala maluǰ.
Malaĵ lĵžala razgornutaĵ, radawalasĵ woli – momantu ne magla
palĵžac̊ ciha, strygla ručkami, nožkami, mylĵla ružowymi
gubkami – štos̊ ci skazac̊ hacela!
– Nu, što? Nu, što?!. – smĵĵlasĵ, naginala da ĵe galawu
Ganna. – Što? Nu, skažy!.. Nu, skažy, Weračka!.. A!.. Znaǰ!
Horaša, kažaš!.. Horašan̊ ko!.. Cëplen̊ ko! Sonejko! Ptušački
cilikaǰc̊ ! Cilik, cilik!.. Kamaryki tolki nĵdobryĵ! Ukusic̊ hočuc̊ ! A
my ix adgonim! Iʤice, iʤice adsǰl! Ne čapajce Weračku!.. –
Znoŭ smĵĵlasĵ, cešylasĵ: – Horašan̊ ko! Matylki lĵtaǰc̊ ! Žučki
gucuc̊ ! Gu-gu-gu!.. Spĵwaǰc̊ Weračcy! Use spĵwaǰc̊ Weračcy!..
– Agu-agu! – padyšla, tycnula čornym parĕpanym palcam
Glušačyha. Pakazytala Werčynu grudku. – Agu-agu!.. –
pramowila, ĵk by hwalĵčy: – Ĵŭhim!.. Čysty Ĵŭhim! Ĵk ʤwe
12

kropli, padobna!
Malaĵ hutka-hutka zastrygla nožkami.
– Nu, što? – znoŭ shililasĵ da maloj Ganna. – Rada?! Pabegac̊
zahacelasĵ!.. Nu, nu, pabegaj! Pabegaj!.. U, ĵk hutka! Ĵk hutka! A ĵ
– daganǰ! A ĵ – daganǰ! Daganǰ!!. Ne, ne magu! Weračka hutka
begae! Hutka!.. Nihto Weračku ne dagonic̊ .
Hutkaĵ Weračka shapila ručkaj naiŭ, pacĵgnula da rota.
– Ot, i Ĵŭhim use braŭ u rot…
– Nu, kudy ty! Kudy ty! – ne sluhala staruǰ, smĵĵlasĵ Ganna. –
Be! Nožku nĵdobra ssac̊ ! Nĵdobra!.. Nu, kudy ty?!.
Zabaŭlĵlasĵ b, durĕla b Ganna z maloǰ cĕly ʤen̊ , kab
skrypučy ǰlas staroga Glušaka ne pazwaŭ grĕbci. Zagarnula,
stala spawiwac̊ maluǰ. Weračka ne dawalasĵ, usë katurhala
spawiŭku – ne hacela nĵwoli; ale što ty zrobiš: ne spaŭeš –
wykacicca, ne daj Bog, z kalyski, grymnecca na zĵmlǰ. Ganna,
škaduǰčy maluǰ, adno staralasĵ spawiwac̊ lëitsa: nĵhaj usë ž
bucze dačušcy walnej!
– Ne plač, ne sumuj tut adna! Ĵ skoran̊ ko wĵrnusĵ!
Skoran̊ ko!..
Akuratna zatulila kalysku polagam ad kamaroŭ, uhapila
grabli i hutčĕj padalasĵ da prakosaŭ.
Perawaročwala grablĵmi sena, a dumki, a duša byli ŭsë kalĵ
duba, kalĵ dačuški: ci ne zahacela esci, ci ne mokran̊ kaĵ, ci ne
kusaǰc̊ kamary. Perastawala grĕbci, pilna ŭsluhoŭwalasĵ – ci ne
čuwac̊ plaču.
Plaču ne bylo, šyrkali adno kosy nawoddal dy zwinela,
strykala balotnaĵ drabnata.
Usë ž trywala nespakoj nĵdoŭga: utknuŭšy kanec fabel u
balota, podbegam padalasĵ znoŭ da dubka.
U kalyscy bylo ciha. Weračka spala. Adno nekalki kamaroŭ
zašylasĵ pad polag, aʤin – pačyrwanely ŭžo – sĵʤeŭ na ščočcy.
Sagnala, zabila kamara, wygnala inšyh – supakoenaĵ
pabegla da grabel.
Тak bylo ŭwes̊ ʤen̊ . Тo šastala senam, to begla k dubku,
13

mĵnĵla, sušyla pĵlënku, dawala maloj gruʤej, guškala,
supakojwala, prysynala. Stary Glušak, bačačy gĕtae bĵskoncae
beganne, zazlawaŭ, prasipeŭ z paprokam:
– Što ty eto ŭsë begaeš tudy! Lĵžyc̊ – i nĵhaj lĵžyc̊ ! Ne
zrobicca ničogo!..
Narabilasĵ, nabegalasĵ za ʤen̊ tak, što ŭwečary, daǰčy
gruʤej maloj, kab hacela, ne magla b staȷ̂c̊. Sĵʤela, prytuliŭšysĵ
da dubka. Usë ž i ŭ zmory tlela, žyla pĵščota, radasc̊ . Ciha,
sanliwa, lagodna wĵla:
Lǰli, lǰli, Weračka,
Lǰli, lǰli, malen̊ kaĵ…

5
Wečaram na baloce to tam, to tut pačali zbiracca kupki:
drobnyĵ, bolšyĵ, mužčynskiĵ, žanočyĵ, mĵšanyĵ. Lĵ kalës, kalĵ
wogniščaŭ, pad ĵkim-nebuʤ dubkom.
Nekalki žanok syšlosĵ da agen̊ čyka, lĵ ĵkoga korpalasĵ
Dzĵtliha. Pačalosĵ z tago, što pa daroze adnekul zabegla Saroka,
ĵna i prywabila da Dzĵtlišynaga agen̊ čyka cikawasc̊ . Ne prajšlo i
nekalki hwilin, ĵk kalĵ Dzĵtlihi, što waryla kartoplǰ ŭ kazane,
rastarĕkwali z Sarokaǰ ŭžo Nibyta-Ignaciha, Čarnuškaŭ
mačyha, Dzĵtlikawyh nĵwestka Manĵ, ĵščĕ nekalki susedak.
Zahoplenyĵ gamonkaǰ, ĵny ne zwažali na maloga Dzĵtlihi –
Waloʤku, tym bolš što gaspadara – Wasilĵ – lĵ agnǰ ne bylo: ën
neʤe paiŭ kanĵ.
Nibyta-Ignaciha pry spačuwalnym maŭčanni žanok
iiramowila, što, moža, ĵščĕ ničoga takoga i ne buʤe, što, moža,
strahi tyĵ lǰdskiĵ – pustoe, i ŭse, hto byŭ pry agni, zrazumeli, ab
čym ĵna. Dzĵtliha ahwotna padtrymala: dobra bylo b, kab
pustoe bylo, kab adumapisĵ, adstupilisĵ…
Saroka niby čakala gĕtaga, rynulasĵ adrazu:
14

– Ne adstupĵcca! Ne adstupĵcca, i ne dumajce! – Ĵna
ŭpĕŭnena napraročyla: – Ot tolki wernemsĵ ŭ haty! Pabačyce!
Pačuece, ĵk doma peranačuece!
– Pĕŭne, što ne adstupĵcca tak, – razwažliwa zgaʤilasĵ
Wasilëwa maci.
Kulina, Gannina mačyha, raptam necĵrpliwa adrĕzala:
– Nĵma durnyh!
– E ci nĵma, a tolki tak ne končycca. Ne dlĵ tago gaworano,
štob kinuc̊ nĵworano!..
Kulina až garĕla:
– Eto ž dadumalisĵ! Addaj swae ŭsë, usë, što nažywaŭ wek
mazalëm swaim! Adcaj čortu lysamu, a sam – astan̊ sĵ ĵk ni z
čym! Ĵk use adno goly!
– Konika,
karoŭku,
woz,
usë! –
padtrymala
Nibyta-Ignaciha. – Zemlǰ – addaj, nasenne – addaj, usë addaj!
Usë, što z dnĵ na ʤen̊ nabywaŭ, agoraŭ, žywučy!..
– Ad bac̊ ki, ad matki što astalosĵ! – dadala swaǰ dolǰ
Wasilëwa žonka Manĵ, što karmila z gruʤej maloe.
– Dze eto widano, – kipela Gannina mačyha, – keb usë sĵlo –
ĵk adna sĵm’ĵ bula! Тut i ŭ sĵm’i gryzešsĵ wečno, brat brata za
gorlo bĵrĕ! A to keb z čužym – mirno! Smeh, dyj go ʤe!
– I ŭsë-taki – ne adstupĵcca! Ne tak zawĵzali, štob dobra j
tak skazali! Žduc̊ tolki čas, štob pawesci ŭ kal gas!
– Ne dažducca!
– A ot ža ŭ Apešnikah, tym časam, žywuc̊ neĵk! –
adguknuŭsĵ ʤed Dzĵnis, ĵki dasǰl niby i ne sluhaŭ ničoga: sušyŭ
adno lapci, anučy.
– Žywuc̊ ?! Ne daj Bog žyc̊ kamu tak!..
Dzed perawĵrnuŭ anuču, padbliziŭ znoŭ k agnǰ, pramowiŭ
spakojna:
– Žywuc̊ , tym časam. Ne paeli aʤin adnago…
– Žnĵĵrku prywezli! – uskočyŭ u gaworku Waloʤka,
raduǰčysĵ, što wedae takuǰ nawinu. Ën zʤiwiŭsĵ: nihto na ĵgo
nawinu ne abazwaŭsĵ slowam, niby ne čuli; nawat ʤed.
15

– Alešniki – to ščĕ wilami pa waʤe pisano! Pažywem,
pabačym: pa-lǰdsku ci pa-sabačym!
– Alešniki – ne Wadawičy! – dastaǰčy kazan z agnǰ,
zaznačyla Dzĵtliha.
– A Wadawičy – što?! Bula ĵ tam, u tyh Wadawičah, k
zalwicy haʤila. Bačyla! – Nibyta-Ignaciha pakrucila galawoǰ.
Dameciha, što padyšla paznej za inšyh, zapĵrĕčyla:
– Wadawičy – to Wadawičy! Pra Wadawičy nĵma čago
kazac̊ !
– Age! Nĵma čago! – Saroka apĵrĕʤila Ganninu mačyhu,
gatowuǰ rynucca ŭ boj, zahapila gaworku: – Dobra im kamunu
swaǰ rabic̊ bulo na ŭsëm gatowen̊ kim! I dom gatowy, i ŭse
drupĵ asnowy! I hlĵwy, i swirni: žywice, koni i swinni. Usë
gatowen̊ kae! I sad ščĕ etaki! Na cĕluǰ wĵrstu sad!..
– I ŭse adno – tolku z tago! – perabila Saroku Gannina
mačyha. – Radasc̊ z tago kamu, ĵk ĵno ŭsë čužoe! I hleŭ – ne
twoj! I swiran̊ – ne twoj, i hata – čužaĵ! I koniki, i karoŭki – usë
čužoe! Ne woz̊ meš sam! I ŭsë – pa kamanʤe! Zrabi toe, zrabi
drugoe – hočaš ne hočaš! Ĵk pry pane!
– Što pa kamanʤe, to ščĕ ne strašno! Bulo b što esci,
dawali b što ŭ rot nesci! Na ŭsëm gatowen̊ kim, panskim – to
legko! Da ščĕ j z pomačču ad kazny! Malo što pan astawiŭ
zdaroŭ, dak ščĕ j kazna – konej dy karoŭ!
– Dak i ŭ kalgas ety, kazali, pomač dawac̊ buduc̊ ! – ciha
zgadala hudaĵ, adny kosci, Zajčyha.
– Pamoguc̊ ! Daduc̊ kali kryhotku, dak patom zabĵruc̊
pudam! Nalog ʤĵržawe, skažuc̊ !..
– Keb swaë pry sabe, – znoŭ perabila Saroku Gannina
mačyha, – dak možno bulo b ščĕ padumac̊ ! A to – sam use daj
dy daj im! Daj im – a ad ix tabe, moža, dulĵ!
– A nĵŭžĕ ž što drugoe!..
– Alešnickim pamagaǰc̊ nepagano, kazali! Konej prygnali
nadys̊ dobryh! Z ĵkogos̊ zawodu!.. Grošaj daǰc̊ ! I nalog z ix ne
welmi brali…
16

– Age, pamagaǰc̊ ! Pakul ne zapraguc̊ dobra!
– U Gliniščah uskočyli, cĵper krucĵcca, ĵk ad zarazy!
Wypisacca hočuc̊ katoryĵ, dak ix i sluhac̊ ne hočuc̊ !
– Hi konej, ni zĵmli ne daǰc̊ nazad! – ulamalasĵ mačyha. –
Iʤi goly ŭ swet! Wasil, brat moj, upisaŭsĵ – dak kaecca ne
perakaecca! A wĵrnucca nazad nĵma ĵk!..
– Eto i ĵ čuŭ, tym časam, ad gliniščanskih… – pacwerʤiŭ
ʤed Dzĵnis.
– A alešnickiĵ i tumanoŭskiĵ – ʤeržacca! Dzeržacca – i ne
bĵduǰc̊ .
– Hto ne bĵdue, a hto – i bĵdue, pra swaë dobrae škadue! A
tolki ĵk hto ŭ pelku ŭskočyŭ – dak kanečne i nam? U ix swaĵ, a ŭ
nas swaĵ galawa!
– Eto prawilno, – kiŭnuŭ ʤed Dzĵnis, perakidwaǰčy z ruki ŭ
ruku bulbinu, što pĵkla palcy.
– Ĵ dumaǰ, ĵk sabĵruc̊ ščĕ na shod, tak i rĕzac̊ trĕba: ne
hočam! Ne pojʤem! – twar Ganninaj mačyhi byŭ rašučy,
nepahisny. – Hoc̊ pȷ̂c̊, hoc̊ ʤesȷ̂c̊ razoŭ sabirac̊ buduc̊ ! Use adno
rĕzac̊ trĕba: ne hočam! Ne žalaem!
– Ne hočam! Тak i skazac̊ trĕba! – zagamanili žanki.– Nĵma
čago tut! Ne hočam i ne hočam! I ŭsë!..
Zajčyha i Dameciha maŭčali, taili swaë, asobnae. Ale ix ne
zaŭwažali: inšyĵ žanki byli poŭnyĵ swaëj rašučascǰ, ad ĵkoj stala
znoŭ lëgka, ĵsna na dušy. Тrywožycca ĵk by ne bylo čago, usë
prosta bylo: ne hočam! Ne pojʤem, i ŭsë!.. Stal i gawaryc̊
wesela, bez zapalu, pra roznyĵ damašniĵ drobĵzi.
6
Amal u toj ža čas lĵ drugoga agnǰ – nepadalëk – syšlosĵ
nekalki mužčyn. I grupka byla wypadkowaĵ, i wypadkowy
agon̊ , rasklaʤeny matkaj Alëšy Gubataga. Wĵčĕra ŭžo
skončylasĵ, matka pajšla da woza ladawacca na noč; sabiralasĵ
spac̊ i Alëšawa sĵstra Aryna, što daškrabala čygun ad
17

prygarĕlaga kulĵša, i sam Alëša, ĵki nešta sanliwa plĵmkaŭ, by
igraǰčy. Тady pryjšoŭ Honĵ. Zwonki Honeŭ golas umomant
abuʤiŭ i Alëšu, i ĵgo bac̊ ku, što ŭžo ŭ sne ssaŭ swaǰ
wekawečnuǰ lǰlku. Za Honem welmi hutka prybilisĵ žwawy
Zajčyk, panury Micĵ-lĵsnik, cihi, sumny Čarnuška. Užo Zajčyk i
Honĵ pamerkawali, čago gĕta paklikali ŭ selsawet Mikanora,
kali z cemry za agnëm wyras Wasil, u belaj kužĕlnaj aʤežy,
rashrystany, z wuzdĕčkaj u rukah. U swĵtle ad agnǰ dobra
akrĕsliwalasĵ mocnaĵ, mužčynskaĵ šyĵ, zagrubely, abwetrany
twar, hib nesluhmĵnyh, šorstkih walasoŭ nad zaklanočanym i
lbom. Za gĕtyĵ gady walasy ĵgo prykmetna pacĵmneli, ale, ĵk i
ranej, pšanična žaŭceli na končykah – nad samym ilbom i na
skronĵh, ĵščĕ wygaralyĵ na letnim soncy.
Wasil z hmurnawatym, cwërdym pozirkam, sa stala",
pawažnaj dužascǰ ŭ ruhah, pastaĵŭ trohi, akinuŭ wačyma ŭsih,
hto byŭ kalĵ agnǰ, padyšoŭ bližĕj, stomlena apusciŭsĵ na trawu.
Use glĵnuli na ĵgo, prymoŭkli na momant, stali adno smalic̊
cygarki.
Peršy zawarušyŭsĵ Zajčyk:
– Robiš, liho ĵgo matary, a dlĵ kago – čort lysy znae!..
Wasil niby ŭzdyhnuŭ:
– Тrawa ž dabrĕnnaĵ, ĵk skažy ty!
– Kali taĵ wajna pačalasĵ, takoe seno dobrae bulo… –
uspomniŭ čamus̊ ci Alëšaŭ bac̊ ka, staŭ znoŭ sanliwa ssac̊ lǰlku.
– Seno – godnae! – abazwaŭsĵ zwonka Honĵ. – Dzĵkuj
skažuc̊ !
– Skažuc̊ !.. – niby paškadawaŭ znoŭ Wasil.
Zajčyk žwawa zaërzaŭ:
– Čago wy, hlopčyki! U cĵbe dabrĕnnae, dyk i ŭ mĵne ne
paganae. Moj kon̊ twaë z’esc̊ , dak twoj – maë! Aʤinakaĵ
wygada!
– Ne buʤe ni twajgo, ni majgo! – prahrypeŭ Micĵlĵsnik.
– Age! Napužaŭ! – Zajčyk uzradawaŭsĵ. – Тakuǰ zdyhlĵcinu,
ĵk u mĵne, ʤetački, ĵ – hoc̊ z kim! Zaplǰščyŭšy wočy!.. – Ĵščĕ
18

wesĵlej zaërzaŭ.– Тady ž Karča Halimončyka, bratački, koni
buduc̊ use adno ĵk mae! Eto – nepagano, ej-bo!
Bez mery dawolny, tonen̊ kim galaskom zahihikaŭ; smĵĵŭsĵ
ĵki mig, raptam uskočyŭ, necĵrpliwa, garĕzna zatupaŭ:
– A mo b ščĕ, hlopčyki, j žonki abagulnic̊ ?! – Ën wesela
zirknuŭ na Honǰ, na Alëšu, fyrknuŭ smeham: – Štob, skažam,
maǰ staruǰ – Wasilǰ, a Wasilëwu Manǰ – mne! Prymeram – na
tyʤen̊ !
– Što b ty rabiŭ z ëj – paslĵ Wasilĵ!.. – zaragataŭ Honĵ.
– Age! Što! Najšoŭ by što, z maladoj!.. Тolki – štob
nenadoŭga! Na tyʤen̊ , ne bolej!..
Mužčyny, ne zwažaǰčy na Alëšawu sĵstru, z radascǰ
ŭhapilisĵ za smeški; maŭčaŭ tolki Čarnuška, ĵki za ŭwes̊ wečar
slowa ne wycisnuŭ. Honĵ i Micĵ stali padbiwac̊ Wasilĵ na
sprĕčku, ale ën tolki hmuryŭsĵ: znajšli čas plĵsci durnuǰ
gaworku! Swet, možna skazac̊ , lamaecca, a ĵny – hahan̊ ki!
– Ne buʤe z etago ničogo! – skazaŭ panura, cwërda, kali
mužčyny scihli.
Zajčyk pyrsnuŭ durasliwa:
– Un̊ , bač, hlopčyki, ne hoča mĵnĵcca!
Wasil, poŭny swajgo klopatu, znoŭ peramaŭčaŭ ĵmu.
– Ĵk hto, a ĵ – pa-swojmu! – Golas ĵgo až dryžaŭ – tak, čulasĵ,
hwalĵwala toe, što wykazwaŭ: – Ĵ – sam pa sabe! – Ĵk
kančatkowae, nepahisnae, adrĕzaŭ: – Ne pajdu! Skažu: ne! I
ŭsë!
U wačah, prazrystym, swetlym, i karym, što glĵʤeli
spadylba, z-pad hmurnyh broŭ, garĕla adna bezbaĵznaĵ
ŭpartasc̊ . Byŭ tak ushwalĵwany, što ne adrazu zaŭwažyŭ, ĵk
padyšoŭ k agnǰ Nibyta-Ignat, možna skazac̊ , pryĵcel ĵgo.
– Skažaš! A mo – padumaeš ščĕ?! – ĵk by pakpiŭ Honĵ. – Ne
trĕba zrazu tak zarakacca!
– Age! Skažu: ne! – padhapiŭ z nasmešačkaj i Zajčyk. –
Skažaš! Skažaš, dy tolki, hlopčyki, pasluhaem – što! Ĵk
woz̊ mucca dobra! Ĵk stanuc̊ prasic̊ welmi!
19

– Zapĵeš ščĕ! – burkliwa napraročyŭ Wasilǰ Micĵ.
– Ne zapĵǰ! – Wasil zaŭwažyŭ pryĵzny, padahwotliwy
pozirk Nibyta-Ignata, dadaŭ: – Skazaŭ i skažu!
– Use skažuc̊ , nibyto! – padtrymaŭ Ignat.
Honĵ mig maŭčaŭ – ne hacelasĵ znoŭ zaĵdacca z
Hados̊ čynym bac̊ kam, – ale ne ŭtrywaŭ:
– Wy, ʤĵʤko, za ŭsih ne kažyce! U kažnago swoj ĵzyk e! Ne
adǯawali!
Ignat zirknuŭ na ĵgo zlosna:
– I ty za drugih – ne welmi, nibyto!
– Ĵ za sĵbe kažu!
– I ĵ, nibyto!
Use wedali, što Honĵ zalĵcaecca da Ignatawaj Hados̊ ki,
žanih, možna skazac̊ ; ale nikomu i ŭ galawu ne pryjšlo
padsmĵĵcca cĵper sa sprĕčki abodwuh.
Zajčyk znoŭ naseŭ na Wasilĵ:
– Ot adbĵruc̊ golas dy prypaĵǰc̊ , ĵk Halimončyku, cwërdae
zadanne!
– Ne prypaĵǰc̊ ! Nĵma takoga zakonu!
– Znajduc̊ ! – praroča zapĕŭniŭ Micĵ.
Wasil ne dumaŭ syhoʤic̊ z pazicyi: gatoŭ byŭ na ŭsë.
– A i prypaĵǰc̊ – use adno!
– Što – use adno?
– Use adno! Ĵk takoe – što žyc̊ , što ne – use adno!
– Žyc̊ buʤeš! – zwonka zaĵwiŭ Honĵ. – Niʤe ne ʤenešsĵ! I ŭ
kalĵkciŭ pojʤeš!
– Ne pajdu!
– Pojʤeš! Use pojduc̊ ! I ty sa ŭsimi!
– Pojʤeš! Pojʤeš, ʤetački! – padtrymali Honǰ Micĵ i
Zajčyk.
– Ne pajdu! – Wasil zapyniŭsĵ: ĵk dakazac̊ ĵščĕ swaǰ
rašučasc̊ , nepahisnasc̊ swaǰ. – Kali na toe – ne prywĵzany tut!
– U swet pojʤeš? Kineš usë?..
Wasil peramaŭčaŭ. Što tut skazac̊ : i tak ĵsna.
20

– I čago eto strašyc̊ tak kalĵkciŭ ety! – padumaŭ ugolas
Honĵ. – Žywuc̊ ža lǰʤi ŭ kalgasah! Un̊ alešnikaŭcy ci
tumanoŭskiĵ! Bagato hto – dak lepej ĵk dasǰl!
– Bandarčuk z Alešnikaŭ – dak smĵĵŭsĵ: ničogo, wesĵlej ščĕ,
kaža, u kupe! – pamog Honǰ Alëša.
– Wesĵlej i lĵgčĕj: žnejku z Mazyra un̊ prygnali! Nasenne
adbornae, sartawoe wyʤelili. Narady z wolasci pryjšli ŭžĕ…
– Nu, ot i iʤi ŭ ety swoj raj! A my, nibyto, tak pažywem!
Nam i tak nepagano!
Honĵ strymaŭ sĵbe. Micĵ, ne zʤiŭlĵǰčysĵ, ne suʤĵčy,
aʤnačyŭ prosta:
– Honĵ gatoŭ užĕ hoc̊ cĵper…
– Pajdu.
Honĵ zacĵgnuŭsĵ, prymoŭk razdumliwa; ne toĵčysĵ,
paškadawaŭ:
– Ĵ-to gatoŭ, a staraĵ ŭsë božkae… Baicca…
– Dziwa što! – zastupilasĵ za Honewu matku Aryna.
Zajčyk uzradawaŭsĵ, hihiknuŭ:
– A maĵ, rodnen̊ kiĵ, ne! Sama rwecca ŭ kalĵkciŭ! I dabra ne
škoda ëj, što nažyli!..
– Ĵkoe tam u cĵbe dabro!
– Age! Ĵkoe! A ʤeci! Usih hoc̊ zaraz gatowa abagulnic̊ !
– Ot eto – saznacelnaĵ! – pahwaliŭ Alëša.
Mužyki pasmĵĵlisĵ trohi i znoŭ zamoŭkli. Maŭčali doŭga,
adno smaktali cygarki. Dziŭny byŭ nastroj: i gawaryc̊ ne
hacelasĵ, i ne hacelasĵ razyhoʤicca. Ĵk by ne ŭsë bylo skazana,
a gawaryc̊ nihto ne mog.
Wasil i Nibyta-Ignat, ĵk i ŭ drupĵ razy, padalisĵ ad agnǰ
ŭdwaih. Kali dajšli da Wasilëwaga naʤelu, stali, Ignat skazaŭ,
by mudrasc̊ :
– Ĵk tam ĵno ni buʤe, a trĕba rabic̊ , nibyto. Zapasacca na
zimu trĕba…
– Karowa ne zahoča znac̊ ničogo, – z gaspadarskaj stalascǰ
zgaʤiŭsĵ Wasil.
21

Razʤel drugi
1
Mnogae z tago, ĵk bačycca taĵ ci inšaĵ paʤeĵ, mĵnĵecca z
gadami, z tym razumennem, ĵkoe pryhoʤic̊ z časam. Ci ʤiwa,
što paʤei, ĵkiĵ hwalĵwali Kurani, nami bačacca bagata ŭ čym
inakš; što paʤei gĕtyĵ magli padawacca i kuranëŭcam zusim
inakš, ĵk nam.
Čas potym praseĵŭ usë, pastawiŭ usë na swaë mesca. Za
grandyëznymi paʤeĵmi, ĵkiĵ gistoryĵ ŭwekawečyla dlĵ
naščadkaŭ, prycihla, a časam i prapala z uwagi toe, što bylo
nemaštabnym, abyʤënnym, što hwalĵwala adnago čalaweka.
Ĵk by samo saboj zabylasĵ, što lǰʤĵm u toj čas – ĵk i wa ŭse časy
– dawoʤilasĵ štodnĵ žyc̊ abyʤënnascǰ; što toe drobnae, moža,
nikčĕmnae, na našu dumku, bylo dlĵ ix u asnowe swaëj i
wažnym, i wĵlikim, – bo bez ĵgo ne bylo ĵk žyc̊ . Swet u
kuranëŭcaŭ – gĕta praŭda – najbolš byŭ nešyroki, newĵliki:
gumno, hata, wulica, ale ŭ gĕtym newĵlikim swece bylo swaë
wĵlikae: urĕšce, čalawek meryc̊ usë meraj swajgo rozumu i
swajgo sĕrca. Možna skazac̊ , u malyh Kuranĵh bylo swaë
wĵlikae. Wažnymi i wĵlikimi byli klopaty, wažnymi i wĵlikimi
byli nĵŭdačy, zagadki, wuzly, ĵkiĵ zawĵzwala ʤen̊ za dnëm
žyccë. Ĵny byli takimi wĵlikimi, što za imi časta ne byŭ dobra
čucen gul wĵlikih peramen u kraine, prycihala čuccë peramen
nawat u samih Kuranĵh. Тym bolš što bagata hto i ne haceŭ čuc̊
ix, ne haceŭ glĵʤec̊ dalej za swoj plot, swaǰ mĵžu…
Dlĵ ix usë, što wĵla im dolĵ, maloe i wĵlikae, bylo žywym
žyccëm, karĕnni ĵkoga peraplĵtalisĵ gusta, mocna i blytana. Im
ne bylo widac̊ toe, što my bačym za saboj, dlĵ ix usë bylo
naperaʤe. Im trĕba bylo isci nĵhodǯanym polem nepražytaga
žyccĵ…
22

Ad samaga switannĵ, leʤ pačynala šarĕc̊ balota, hapalisĵ
hutčĕj nanawa nakrucic̊ anučy, padsilkawacca aby-čym trohi –
dy za kosy, pa waʤe, pa mĵkkaj pakošy, da mokraj, z šyzym
wažkim blĵskam trawy. Žankam pakul bylo walnej; ale skora i
im, i padletkam peradyhu ne bylo z grablĵmi, z nasilkami:
hutčĕj znesci na suhoe, hutčĕj pawarušyc̊ , kab dasyhala, hutčĕj
sklasci ŭ kopy, u stagi. Da samaga wečara, pakul ne napaŭzali
gusta pocëmki, balota bylo ŭ klopace, u ruhu, u wĵlikaj,
nĵspynnaj goncy: mužčyny i žanki, staryĵ i malyĵ rupilisĵ z
radami, z kopami, ca stagami…
2
Na drugi ʤen̊ pad poŭʤen̊ stala welmi paryc̊ . Kali sabralisĵ
pad dubkom i wozam papaludnawac̊ , stary Glušak pramowiŭ
nespakojna:
– Na son hilic̊ netto… Keb doždǯ ne prygnalo…
Da Ganny golas ĵgo dajšoŭ ĵk by zdalĵ. Nedačula ŭsĵgo:
zmora, son nawalilisĵ na ĵe adrazu – umomant scerli ŭse guki,
use dumki. Ale kali stary razbuʤiŭ usih, klopat znoŭ padwëŭ
Gannu da kalyski. Newĵsëlaĵ, nĵmocnaĵ byla sënnĵ Weračka.
Ĵščĕ doŭga da wečara zahmaryla ŭsë, pacĵmnela nawokal;
zawurkataŭ nawoddal grom. Glušak padganĵŭ usih – prybrac̊
hutčĕj padsohlae sena, skapic̊ .
Sĵrod šalënaga gonu Ganna pohapkam adbegla ad inšyh,
kinulasĵ k dubku – gruʤi zanyli ad trywogi: Wera byla
garačan̊ kaĵ. Тwaryk, celca pačyrwaneli. Dyhala čascej, cĵžĕj, ĵk
by zmoranaĵ.
Ganna skazala pra swoj nespakoj Ĵŭhimu. Тoj wycer
pačarnelyĵ, sasmĵglyĵ guby, zmorana supakoiŭ:
– Duhata. Ot i dyhae tak… Тut sam ĵk ne zadyhnešsĵ…
Praŭda, dušna bylo welmi. Až mlosna stanawilasĵ ad
zaduhi, u rukah, u nagah – wa ŭsim čulasĵ slabasc̊ . Z wĵlikim
namagannem padymala nasilki z senam, ceraz silu cĵgnulasĵ da
23

kapy.
Ale dačušcy ne stala lĵgčĕj i kali pa ŭsim baloce, gnučy lozy
i gonĵčy žmutki sena, pajšoŭ swežy, šyroki wecer. Stala lepš,
zdarawej, a Weračka ŭsë mlela i hapalasĵ dyhac̊ . Ne palĵgčĕla
ëj, ne astyla malaĵ i ŭwečary: lobik zrabiŭsĵ ĵščĕ garačĕjšy,
grudka, nožki garĕli.
– Prastuʤilasĵ, ci što? – U golase staroga Glušaka Ganne
pačuŭsĵ paprok: ne ŭberagla!
Dali papic̊ maloj čabarowaga nastoǰ, i neŭzabawe wa ŭsim
Glušakowym tabary čulisĵ sapenne dy hrap. Daŭžĕj drugih ne
lažyŭsĵ, haʤiŭ kalĵ Ganny, što gnulasĵ pry kalyscy, Scĵpan; ale
zmora narĕšce ŭzĵla i ĵgo. Тolki Ganne ne spalasĵ. Hililasĵ nad
kalyskaj, usluhoŭwalasĵ, ĵk malaĵ dyhae, ascĵrožna dakranalasĵ
da lobika, usë hacela pačuc̊ , što garačynĵ ŭ Weračcy apadae.
Ukrywala, zatulwala saboj ad wetru. Wecer byŭ
nespakojny, halodny, ĵk kryničnaj wadoǰ abliwaŭ šyǰ – pryjšlosĵ
ŭscĵgnuc̊ na sĵbe poscilku. Amal uwes̊ čas nĵdobra, trywožna
šumeŭ dub. Pahla nawalnicaǰ.
Čakanne ĵe tamila dušu. Ale zihala i grymela ŭsë nawoddal,
niby nawalnicy hacelasĵ bolš pamučyc̊ ĵščĕ, padyhoʤĵčy.
Nĵhutka nabližalisĵ bliskawicy, pawoli rasli, macneli gramy, a
ŭsë ž padstupalisĵ, grazilisĵ. Wos̊ užo stali zahoʤic̊ zboku, ĵk by
akružac̊ . Wecer taksama niby cešyŭsĵ lǰdskim nespakoem – to
ŭcihaŭ na hwilinu, to nalĵtaŭ z nowym šalam, biŭ wilgaccǰ i
holadam. Staryĵ daŭno ne spali, gnulisĵ pobač z Gannaǰ,
hryscilisĵ na kožny blĵsk, kožnuǰ grymotu.
U wodblisku malanak Weraččyn twaryk zdawaŭsĵ
belym-belym, bez krywinački. Malaĵ taksama ne spala, ale
wočy, leʤ rasplǰščanyĵ, glĵʤeli neĵk bezuwažna, ĵk by poŭnyĵ
swaëj turboty.
– Ne bojsĵ… Eto Illĵ kataecca… Illĵ-prarok… – tulila maluǰ,
laskawa i trywožna šaptala ëj Ganna. – Ën dobry… Ën malyh ne
čapae… Ën tolki zdaecca taki – strašny… A napraŭdu ën –
dobry… Dobry…
24

I ŭ grome čula, ĵk cĵžka, časta dyhae Weračka, – hoc̊
slowam, hoc̊ čym-nebuʤ hacela pamagčy maloj!
Užo blizka da ranicy prarwaŭsĵ, zaguŭ wakol doždǯ –
sporny, ale nĵdoŭgi. Kali ž ën scih, bliskala i grymela daleka.
Ranicaj usë parawala. Usë balota bylo ĵk u dyme,
praswetlenym sonečnaj ĵsnascǰ. Bliščala zorkami rasa na
trawe, wada na dubah, na kustah lazy. Usë, zdaecca, zihcela,
zyčyla radasc̊ .
Dzen̊ išoŭ pagodny. U sonečnaj wesĵlosci Glušaki hutka ĵk
by zabyli nra bĵdu: kosy Scĵpana i Ĵŭhima ŭĵdalisĵ ŭ mokruǰ
trawu sa smakam, Glušačyha i Halimon, niby pamalaʤelyĵ,
razwarušwali i razwarušwali kopy, perawaročwali rady. Stary,
suhen̊ ki, mitusliwy, hapaŭsĵ sam i padganĵŭ inšyh – usë baĵŭsĵ
ŭpuscic̊ čas, božkaŭ, kab pratrymalasĵ nadwor’e.
U Ganny ž grabli walilisĵ z ruk. Raz-poraz kidala ix i,
stomlenaĵ, wažkaĵ ad bĵssonnĵ i trywogi, prastawala da dubka,
da kalyski: usë čakala, što Weračcy palĵgčĕe. A dačušcy bylo
gorš i gorš. Dyhala čascej i cĵžĕj, až zadyhalasĵ.
Za ëj padyšoŭ, pastaĵŭ sa spačuwannem kalĵ Ganny, kalĵ
maloj Scĵpan. Ne skazaŭ ničoga, tolki ŭzdyhnuŭ, patupaŭ da
woza, padnĵŭ biklagu napicca. Padbegla, pabedawala staraĵ, ale
praz hwilinu kinulasĵ da grabel, baǰčysĵ trapic̊ na Halimonaŭ
gneŭ. Padyšoŭ byŭ na momant i Ĵŭhim. Ganna čakala, što
padtrymae neĵk, paraic̊ što-nebuʤ – ëj tak patrĕbny byli cĵper
dobrae slowa, padtrymka, – ale Ĵŭhim adno pramowiŭ:
– Perahwarĕe – zdarawej buʤe…
Poŭnaĵ aʤinokasci i nepaʤelenaj trywogi, Ganna raptam
kinulasĵ da swaih. Kali bac̊ ka, utknuŭšy kassë ŭ kupinu, u
zmakrĕlaj na gruʤĵh i pad pahami saročcy, staŭ pobač, ĵna
pačula sĵbe maloǰ, bezdapamožnaǰ, leʤ utrymalasĵ, kab ne
zaplakac̊ . Ale ne zaplakala.
Z ʤicĵčaj naʤeĵj i dawer’em pawĵla mačyhu i ĵgo da
Werački.
– Aby garlawoj ne bulo, – skazala mačyha, prygleʤeŭšysĵ
25

da maloj, ĵkaĵ až rocik raskryla, hapaǰčysĵ dyhac̊ . Ĵna ĵk by
paškadawala Gannu: – Ale, zdaecca, ne pawinno…
U gĕty momant Ganna čula ŭ ëj swaǰ dobruǰ, ščyruǰ maci. U
gory ĵny raptam stali blizkimi i rodnym i…
Bac̊ ka paraiŭ Ganne:
– Ĵk ne palĵgčĕe, trĕba pa znaharku…
– U Jrawičy trĕba, – adguknuŭsĵ Andrĕj Rudy,
spraktykawana zaziraǰčy pad polag. Nihto ne zaŭwažyŭ, kali
ën padyšoŭ, i nihto ne wedaŭ, ĵk ën mog dačucca, što tut moža
spatrĕbicca ĵgo parada, ale nihto i ne zʤiwiŭsĵ tamu, što ën tut,
što ën raic̊ . Ci mnoga bylo ŭ Kuranĵh spraŭ bez Andrĕewyh
parad. – U Jrawičy, – paŭtaryŭ ën pawučalna. – Doktar
Ĵnuškewič tam e taki. Тa-skac̊ – swĵcilo na ŭwes̊ swet. U
Mozyry znaǰc̊ …
– Možno i k dohtaru, – zgaʤiŭsĵ bac̊ ka. – Koni ŭ Ĵŭhima
dobryĵ, ument zanĵsuc̊ i ŭ Jrawičy…
– Zanĵsuc̊ -to zanĵsuc̊ , – pakrucila z nejkaj zagadkaj
mačyha. – A tolki – ci na dabro… Znaharka – ʤelo pĕŭnae…
Usĵki znae…
– Cemnata naša! Wydumlĵem čort znae što! – Andrĕj staŭ
garačycca. Gorača skazaŭ Ganne: – Eʤ, ne sumnĵwajsĵ! Ad lǰboj
hwaroby ŭraz wylečyc̊ ! Тolki, sledawacelno, štob ne pozno
pryehala!
Stary Glušak, ĵki taksama padyšoŭ, sluhaŭ, adguknuŭsĵ
stroga:
– Ne apoznimsĵ, kali trĕba buʤe!
Bylo čuwac̊ , stary leʤ hawaŭ zlosc̊ na Rudoga: prypërsĵ,
nastaŭnik galapuzy, utknuŭ swoj nos! I na Čarnuškawyh
glĵʤeŭ ne welmi kab wetliwa, i Gannaj byŭ nedawolny: sama
rabic̊ ne robic̊ dy ĵščĕ ŭsĵkih padkazčykaŭ woʤic̊ !
I Čarnuški i Rudy, čuǰčy gĕtu Glušakowu nepryhilnasc̊ ,
hutka pačali moŭčki, nĵëmka razyhoʤicca. Adna Ganna ne
paddalasĵ wĵlennǰ staroga, ĵk by nawat i ne ličyla wĵlenne gĕtae
wartym uwagi: žyla tolki swaëj trywogaǰ, ĵkaĵ byla wyšĕj za
26

ŭsë, adna merkawala i zagadwala, što rabic̊ .
Pasprabawala nakarmic̊ maluǰ, ale taĵ gruʤej ne ŭzĵla.
Zahinuŭšy polag, poŭnĵčysĵ nespakoem, rašučaĵ, Ganna
padalasĵ ne da grabel, a da Ĵŭhima, što zanĵta wymahwaŭ
perad saboj kasoǰ. Stala perad im, kolǰčy suhimi, nĵdobrymi
wačyma, wycisnula, ĵk by patrabawala:
– Garlĵnka, moža, u ĵe!
Ĵŭhim stomlena pawëŭ plĵčyma, peragnuŭsĵ trohi nazad –
haceŭ razwarušyc̊ zʤerwĵneluǰ spinu.
– Ščĕ što wydumaet!..
– Pabačyŭ by, ĵkaĵ ĵna!
– Bačyŭ užĕ… Nĵma ŭ ĵe niĵkaj garlĵnki… Zastuʤilasĵ,
potnaĵ – ot i ŭsĵ garlĵnka…
– Zadyhaecca ž!
– Prastuʤilasĵ, ot i dyhae tak…
Ën prawëŭ rukoj pa kase, scër pryliplyĵ mokryĵ trawinki.
Ĵmu, bačyla Ganna, hacelasĵ končyc̊ gĕtu gaworku. Ale ĵna ĵk
zagadala:
– K dohtaru ŭ Jrawičy trĕba pawezci! Тam e, kažuc̊ , dobry
dohtar!
– Тrĕba – dak trĕba, – raptam zgaʤiŭsĵ ën. Тut ža pawëŭ
pozirkam u bok staroga, dadaŭ: – Padaždǯĕm tolki da wečara…
– Čago ždac̊ !
– Padaždǯĕm! – cwërda skazaŭ ën. – Pabačym…
Ĵŭhim apusciŭ kasu ŭ trawu, ĵk by daŭ znak, što gaworka
skončana. Nĵma kali tut rastarĕkwac̊ popustu…
Wečaram dačušcy ne bylo lĵgčĕj i, kali pasërbali baršču
ŭpocëmku, Ĵŭhim skazaŭ staromu, što trĕba nešta rabic̊ . Scĵpan
adrazu ŭhapiŭsĵ za Ĵŭhimawy slowy – zaĵwiŭ, što trĕba zaraz
ža ŭ Jrawičy ci ŭ Zagalle.
– "U Jrawičy ci ŭ Zagalle"! – Stary z krĕktam padnĵŭsĵ,
kinuŭ nelagodna, z paprokam: – Seno un̊ gnie!..
– Da ranku možno wĵrnucca…
– Wernešsĵ! Puscȷ̂c̊ ĵny!.. Mesĵc patom ʤĵržac̊ buduc̊ ! Dy
27

skažuc̊ ščĕ: adnu maluǰ ne možam, i matku ĵe trĕba. Štob
daglĵdala! A matcy, skažuc̊ , wazic̊ trĕ esci, kažyn ʤen̊ !..
– Ne skažuc̊ ! Abydusĵ ĵ, kali na toe…
– Ĵ magu zbegac̊ , – skazaŭ Scĵpan. – Daroga nedalëkaĵ!..
Bac̊ ka nawat ne zirnuŭ na ĵgo.
– "Abyʤešsĵ!" – U staroga ŭsë raslo razdražnenne. – Eto
cĵper gaworyš: abyʤešsĵ, a pasĵʤiš, wygulĵešsĵ…
– Dze eto ĵ wygulwacca budu?! Što wy gaworyce!
– Znaǰ, što kažu! "Dze, ʤe budu?" Wedamo, ʤe – tam, kudy
wezci prosiš! Kudy ehac̊ sawetuǰc̊ sawetčyki ŭsĵkiĵ…
– Boža moj, ci wy ne bačyce ničogo! – Gannu brala rospač.
Wišnëwyĵ wočy stali wilgotnyĵ. Ca straham, z goram wypalila:
– Ci wam – usë adno, što… što buʤe!
– Eto tabe – usë adno! – uskipeŭ Glušak. – Ot prydbaŭ
nĵwestku na swaǰ galawu. Eto ty ne bačyš ničogo!
– Zadyhaecca ž saŭsim! – tracĵčy rĕštki naʤei, što stary
zlituecca, kryknula Ganna.
– Ne zadyhnecca! – kryknuŭ i stary.
– Wy ŭsë ĵk znaece – zagaʤĵ, – zapĵrĕčyŭ Scĵpan.
"Ot ža ʤicĵtka: nĵma tago, kab šanawac̊ , padtrymliwac̊
bac̊ ku, – taksama na bac̊ ku kinucca rad!"
– Znaǰ! – zlosna zirknuŭ na Scĵpana stary. Ën tut ža
strymaŭ sĵbe, z godnascǰ i mudrascǰ čalaweka, ĵki wedae, ĵk usë
pawinna isci, prasipeŭ razwažna: – Bog zahoča – dak buʤe
žyc̊ … A ĵk ne ŭpadabaecca Bogu – to niĵki dohtar ne pamoža…
Halimon staŭ marmytac̊ malitwu, hryscicca. Ganna,
sluhaǰčy gĕtae marmytanne, padumala sa zloscǰ: malitwa adna,
pĕŭna, – kab pagoda dobraĵ byla zaŭtra!..
Ĵna znarok ne glĵʤela na Ĵŭhima, ĵki, abapiraǰčysĵ ab kalësy,
pabliskwaŭ cygarkaǰ, – palila kryŭda na ĵgo. Hoc̊ by slowam
adguknuŭsĵ, padtrymaŭ! Cĵžka bylo zagawaryc̊ z im, ale ŭsë ž
ne wytrywala:
– A ty, ty – što ž maŭčyš? Ci tabe eto… aby-što?
Ën ne spĵšaŭsĵ adkazwac̊ . Agen̊ čyk cygarki zazyrčaŭ i raz i
28

drugi, perš čym ën zagawaryŭ, spakojna, roŭna, ĵk z menšaǰ:
– A ĵ ne lǰblǰ plĵsci popustu.
– Dačka… pamirae, a tabe ŭsë – popustu!..
Cygarka znoŭ zazyrčala, perš čym ën pramowiŭ:
– Ne pamirae i ne pamrĕ. I nĵma čago tut – trĕscisĵ dy
kidacca na ŭsih!..
– Na was kinešsĵ! Welmi wy zawarušycesĵ! Wam – aby seno
ne paprĕlo!.. – Ganna zagawaryla parywista, rašuča: – Adna
pajdu! Na rukah panĵsu! I – ne trĕba mne ničogo wašago!
Niĵkih wašyh klunkaŭ ne trĕba!
– Plĵceš nemawedamo što! – Ĵŭhim, nedawolny, kinuŭ
cygarku, plǰnuŭ.– Užĕ čort znae čago ŭbila ŭ golawu sabe!
Zagaʤĵ ŭžĕ maloe ŭ magilu klaʤe!
– A wam i strahu malo! Wam ab adnom strah!.. – dušačysĵ
slĵzami, napala ĵna znoŭ na Ĵŭhima. Ne skončyla.
Glušak-stary perapyniŭ malitwu, zagadaŭ lǰta:
– Ciho ty! Ne bačyš – malǰsĵ!.. – Ën pamaŭčaŭ, prasipeŭ
razgublena: – Zbila saŭsim, paganka! – Zakryčaŭ: – Woli
bagato ŭzĵla!
– Age, "bagato"! U was woz̊ meš ĵe!..
– Ĵk gaworyš sa mnoj! – Glušak byŭ užo, zdawalasĵ, gatoŭ
kinucca na ĵe z kulakami.
Ĵna skazala zacĵta:
– Тak, ĵk i wy sa mnoǰ.
Ën, moža b, i kinuŭsĵ, kali b za Gannu ne ŭstupiŭsĵ Scĵpan.
Gneŭ staroga Glušaka pajšoŭ i ŭ drugim kirunku: znoŭ gĕty
smarkač utykae nos swoj kudy ne trĕba! U toj ža momant
Halimon učuĵŭ nĵdobrae Ĵŭhimawa maŭčanne: čort ĵgo wedae,
što wykine gĕty, tolki krani ĵgo žonku! A tut Halimoniha
ŭperlasĵ ŭ Fuʤi staroga, načala wĵrzci štos̊ ci supakojliwae,
prymirĕnčae. Glušak adno zlosna ŭpiknuŭ Ĵŭhima:
– Prywëŭ dabro ŭ hatu! Prydbaŭ rodnamu bac̊ ku!..
Use peramaŭčali ĵmu.
29

3
Ne dali Ganne pajsci z maloj. Ĵŭhim silkom adarwaŭ ad
kalyski, staŭ na daroze. Bačyla: ne puscic̊ da ʤicĵci, ne dasc̊
Werački. Zrazu ž za im Halimoniha nasela na Gannu z
ugaworami, z paprokami: wydumala percisĵ sĵrod nočy ŭ takuǰ
daleč, ceraz lĵsy, ceraz baloty! Тo ž kab da Zaharyhi-znaharki
dajsci, kolki papĵcca trĕba, a pra Zagalle ci Jrawičy i kazac̊ nĵma
čago: nočy cĕlaj mala! I dužamu ʤicĵci daroga takaĵ – pakuta, a
ĵk ža možna ryzykawac̊ hworan̊ kaj, ĵkoj i ŭ kalyscy nĵdobra!..
Ganna wedala: staraĵ gaworyc̊ praŭdu. I ŭsë ž ne ŭseʤela b
Ganna – strašna isci ŭ darogu, ale ĵščĕ strašnej sĵʤec̊ wos̊ tak,
sklaŭšy ruki, glĵʤec̊ , ĵk marnee, gine na wačah malaĵ. Тam, u
cëmnaj, dalëkaj daroze, hoc̊ ryzyka, zatoe ž neʤe za ëj i naʤeĵ,
palëgka Weračcy, ratunak. Ne paglĵʤela b Ganna ni na što,
panesla b beražliwa dačušku da gĕtaj naʤei, kab Ĵŭhim ne
zaĵwiŭ, što, kali da ranku Weračcy ne stane lepš, woz̊ me konej
i zawĵze sam hoc̊ k Zaharyse, hoc̊ u Jrawičy…
Usǰ noč Ganna ne sčynĵla wačĕj nad kalyskaj. Nekalki razoŭ
dawala Weračcy gruʤej, ale taĵ ne brala. Ganna dušyla strah,
staralasĵ ne tracic̊ spaʤĵwanku, što wos̊ -wos̊ bĵda pačne cišĕc̊
– perastane dačuška garĕc̊ , kidacca, zadyhacca. I baĵlasĵ bĵdy, i
ne weryla ŭ ĵe, u žorstkasc̊ , bĵzlitasnasc̊ lesu, ne hacela, ne
magla paweryc̊ , što moža zdarycca strašnae, ad adnoj dumki
pra ĵkoe ŭsë halaʤela ŭsĵrĕʤine. Ne čuǰčy niadkul padmogi,
wymušanaĵ sĵʤec̊ , čakac̊ , što prysuʤic̊ les, uwes̊ pal anĵmelaj
ad strahu, z trywožnaj i ŭpartaj naʤeĵj dušy addawala
malitwe: usë zaležala ad Boga, ad Ĵgo litasci, Ĵgo čulasci. Kali
malilasĵ, dumala pra Boga, cešyla sĵbe: Ën, usëmagutny,
sprawĵdliwy, zastupicca, ne dasc̊ u kryŭdu. Ne moža ž byc̊ , kab
Ën ne zžaliŭsĵ, kab adabraŭ u ĵe samae daragoe, aʤinae, što ĵna
mae, čym tolki žywe!..
Ĵkih laskawyh sloŭ ne nagawaryla ĵna maloj u gĕtu na ŭsë
žyccë pomnuǰ noč! I baʤëryla, i abnaʤejwala, i abĵcala: ĵščĕ
30

trohi pacĵrpi, užo nebagata astalosĵ, hutka buʤe dobra –
prasila, malila, u rospačy hililasĵ nad dačuškaj, ĵkaĵ ŭsë hrypela,
zadyhalasĵ. Znoŭ i znoŭ dawala maloj gruʤej, usë ne tracila
naʤei, što woz̊ me, pap’e, padužĕe Weračka. Ale dačuška ne
brala, ne pila. Nikoli ŭ žycci ne bylo ŭ Ganny takoga gora i takoj
lǰbasci, takoj pragi addac̊ usǰ sĵbe drugomu, kab tolki ĵmu hoc̊
trohi palĵgčĕla!
Ĵk irwalasĵ, hapala pawetra garačym, agnistym rocikam, ĵk
pakutawala bednaĵ dačuška! Ĵk dužalasĵ z zacĵtaj hwarobaj
malen̊ kae, takoe kwolae, zgaladalae, aslabelae celca! Wos̊ -wos̊
– nĵmela ad strahu Ganna – ne wytrywae, zdasca, scihne bez
sily, – malaĵ ŭsë kidalasĵ, usë hapala pawetra, zmagalasĵ za
žyccë.
Ĵk u strašnym tryznenni byla taĵ noč. I duhata zwečara, i
nalëty halodnaga wetru sĵrod nočy, i blĵsk malanak, i grymoty,
i doždǯ, šumliwy, halodny, – usë gĕta bylo niby tym ža
tryznennem, usë splĵtalasĵ z naʤeĵmi i adčaem toj bĵskoncaj
nočy.
Weračka peražyla noč. Z hwiliny na hwilinu pawinna bylo
pakazacca sonca. Balota, les, swet cĕly čakaŭ, kali ĵno wyblisne,
zazzĵe. U čakanni gĕtaga harastwa štos̊ ci nowae, abnaʤejliwae
zacĵplela ŭ dušy Ganny.
Ĵŭhim ustaŭ, uskinuŭ abroci na plĵčo i pacëgsĵ pa konej.
Značycca, hutka – u darogu, ʤe Weraččyna zbawenne. Moža,
gĕty ʤen̊ buʤe ščasliwy – daj Bog, kab ën byŭ ščasliwy!..
Ganna ŭžo namerylasĵ sabrac̊ što trĕba ŭ darogu, kali Weračka
trudna zahrypela. Napružylasĵ – ĵk by hacela ŭznĵc̊ galoŭku. Až
wygnulasĵ ŭsĵ. Raz, drugi i – scihla.
Ganna glĵʤela na ĵe nĵcĵmna, ne razumela, ne weryla. Malaĵ
ne dyhala. U Ganny samoj scĵlo dyhanne, sama na nejki čas
perastala dyhac̊ , adno glĵʤela, glĵʤela – dačuška hoc̊ by
waruhnulasĵ! Uwačawidki z kwolaga twaryka stala hutka
spadac̊ čyrwan̊ . Lobik, ščočki, nasok hutka bĵleli.
– Werač!.. – zastraŭ u gorle žahliwy kryk.
31

Dziŭna paslabelymi rukami shapila, prytulila ĵe, ĵščĕ cëpluǰ,
ĵščĕ niby žywuǰ, prytulila da sĵbe, ĵk by hacela addac̊ ëj swaǰ
ceplynǰ, utrymac̊ žyccë.
– Weračko! Dzic-cĵtačko!.. Donečko maĵ!.. Ne trĕba! Ne
trĕba! – šaptala-stagnala, mapila, čuǰčy adno: Weračka
haladnee.
Ne ŭbačyla, ĵk uzyšlo sonca, ĵk usë zazihacela tysĵčami
zorak-rasinak. Ne pačula, ĵk pad’ehali kalësy, ne zrazumela,
čamu Ĵŭhim skazaŭ:
– Nu ot, možno ehac̊ …
4
Na mogilki za malen̊ kaj sasnowaj trunoj i dubowym
kryžam, zroblenymi Čarnuškam, išlo tolki nekalki čalawek:
Čarnuški i Glušaki. Lǰʤĵm ne bylo kali hawac̊ – use byli ŭ luze.
Ganna sĵʤela na woze, nad nezačynenaj trunoj, ĵk by
abdymala ĵe rukoj. Galawa ĵe byla shilena, sonca pabliskwala ŭ
šaŭkawistyh walasah, pasma ĵkih, neprybranaĵ, zwešwalasĵ na
lob. Wočy ĵe, suhiĵ, garačyĵ, nĵzwodna glĵʤeli na maluǰ:
Weračka, blizkaĵ i nedasĵžnaĵ, lĵžala sĵrod walošak,
paklaʤenyh Scĵpanam. Drupĵ sutki ne zwoʤila Ganna wačĕj z
rodnaga twaryka, ne weryla, ne magla zgaʤicca, što
neŭzabawe twaryk gĕty music̊ nazaŭsëdy zniknuc̊ .
Ĵna ne zaŭwažala, ĵk kalësy ehali da mogilak, kiwalisĵ ŭ
nĵroŭnyh kalĵinah. Zaŭwažyla tolki, što Weračcy lĵžac̊ stala
nĵdobra – kiwae ĵe, woʤic̊ ĵe tudy-sǰdy. U adnym mescy kalësy,
ab’ĵzdǯaǰčy ĵmu, welmi nahililisĵ, i ŭ Ganny až pahalaʤela ŭ
gruʤĵh, kali ŭhapila, padtrymala Weračku: kab trohi – upala b,
pabilasĵ b balǰča dačuška!
Kalĵ mogilak kalësy stal i. Mačyha ŭzĵla Gannu za plĵčo,
gaworačy laskawyĵ, sucešliwyĵ slowy, mĵkka adarwala ad
maloj, pamagla stupic̊ na zĵmlǰ. Pawĵla mogilkami, sĵrod staryh
i nowyh kryžoŭ, pryščawatyh werb i razgalistyh sosen. U
32

zarasniku maladyh akacyj, miž nizkaga, gustota gallĵ, zeŭrala ŭ
cĵnistym prycemku swežaĵ ĵma z asypanymi beragami,
čyrwaneli na ŭzgorkah pĵsku syrawatyĵ grudki gliny.
Ganna rabila ŭsë ĵk u bĵspamĵci, tolki wočy žyli, z nĵmoj
pĵščotaj i skruhaj gĵĵʤeli, ne adrywalisĵ ad maloj. Ĵna moŭčki
staĵla z mačyhaj, kali zdymali trunu, stawili na zĵmlǰ, kali pop
kazaŭ štos̊ ci, moŭčki, pasluhmĵna padyšla razwitacca z maloj.
Prytulilasĵ da twaryka, hwilinu palĵžala pobač, ale, ĵk mačyha
ŭzĵla za plĵčo, pasluhmĵna padnĵlasĵ. Kali ž bac̊ ka ŭzĵŭ wečka i
haceŭ nakryc̊ damawinku, z Ganny bĵspamȷ̂c̊ ĵk by spala
rantam. Ĵna ĵk by ažyla, umomant, niby pry blĵsku malanki,
ubačyla pĵsok, glinu, cëmnuǰ zeŭru ĵmy, ubačyla, daŭmela
nanowa, žahnulasĵ – wyrwalasĵ z ruki mačyhi, poŭnaĵ rospačy i
nĵstrymanaj sily, z krykam kinulasĵ da truny:
– Ne!
Ĵna upala na zĵmlǰ, abhapila damawinu, prynikla da maloj.
Šaptala, zadyhalasĵ ad gora, ad lǰbasci:
– Ne dam, ne dam dočačku maǰ! Kwetačku maǰ! Malwačku
maǰ!.. Ne dam! Ne dam! Wĵrginečku maǰ, piwonečku maǰ maluǰ!
Ne dam! Ne dam!!!
Ĵŭhim haceŭ padnĵc̊ ĵe, ale ĵna adšturhnula ĵgo, upala na
damawinu znoŭ:
– Ne dam! Ne dam!!!
Тady padyšoŭ da Ganny bac̊ ka, lagodna shiliŭsĵ:
– Ganno…
Ĵna znoŭ stala bĵzwolnaĵ – nema, nezwarušna glĵʤela, ĵk
nakryli weka, što shawala, nazaŭsëdy adʤĵlila ad ĵe rodny
twar.
Kali bac̊ ka prybiŭ weka cwikami, stary Glušak padcĵgnuŭ
pad damawinu z dwuh kraëŭ wĵroŭki. Stary i Scĵpan pačali
spuskac̊ na wĵroŭkah trunu ŭ ĵmu.
– Apuskaj! Apuskaj! – sipeŭ Scĵpanu, spalohanamu,
nĵŭpraŭnamu, stary. – Ci zasnuŭ!..
Z kraǰ ĵmy curčĕŭ, asypaŭsĵ pĵsok. Kali damawina legla na
33

dno, Scĵpan spyniŭsĵ, ne wedaǰčy, što rabic̊ z wĵroŭkaj, – stary
nedawolna burknuŭ, kab pusciŭ ĵe, wycĵgnuŭ, akuratna,
ʤelawita zmataŭ…
– Kin̊ grudku na damawinu! – šapnula Ganne mačyha, i ĵna
ŭzĵla kamĵčok, kwola, bez sily wypuscila ŭniz.
Pačula, ĵk stuknuŭ kamĵčok, adstupila i raptam ciha, bez
sily ab’ehala na zĵmlǰ. Kab trohi, upala b – leʤ namaglasĵ
ŭtrymacca. Bac̊ ka zaŭwažyŭ, što ëj pagana, staŭ pobač, paklaŭ
ruku na plĵčo, byccam supakojwaŭ, dawaŭ silu. Stukali, stukali
grudki, spačatku – mocna, gulka, potym – mĵkčĕj. Ĵŭhim kinuŭ
nekalki žmen̊ ; Scĵpan uhapiŭ žalĵznĵk, što tyrčaŭ ubaku, – ĵk by
spĵšaǰčysĵ končyc̊ usë, staŭ sypac̊ zĵmlǰ na damawinu, hutka,
bez peradyhu.
Neŭzabawe na tym mescy, ʤe byla Weračka, garbacilasĵ
tolki gorka swežaj zĵmli dy tyrčaŭ nowy kryž.
Stary Glušak prymĵŭ zĵmlǰ, padsypaŭ, padraŭnĵŭ,
perahrysciŭsĵ. Momant pastaĵŭ ciha, potym zirnuŭ tak, niby
pakazwaŭ: ot i ŭsë, možna i wĵrtacca, pamĵnuc̊ nĵbožčycu.
Pakorliwa, razwažna pramowiŭ:
– Bog – daŭ, Bog – uzĵŭ…
Ën nameryŭsĵ isci, kali Ganna raptam uznĵlasĵ, nižučy
garačym, šalënym pozirkam, stupila da ĵgo.
– Eto – wy! Wy!..
Ën nelga skazac̊ kab zbĵntĕžyŭsĵ, ale staŭ. IIerahrysciŭšysĵ,
cĵrpliwa pakruciŭ suhen̊ kaǰ galawoǰ: ašalela, durnaĵ, – sama ne
wedae, što wĵrze!
Padskočyla mačyha, hacela supakoic̊ . Ale Ganna slowa ne
dala skazac̊ ej, poŭnaĵ kryŭdy, bolǰ, nĵnawisci, gnewu, što
dušyli ĵe, wydyhnula znoŭ zacĵta, lǰta:
– Wy! Wy! Zagubili donečku maǰ! Zagubili-i!!!
Stary kalnuŭ ĵe zlym, wostrym pozirkam. Gora goram, a
trĕba wedac̊ , što gaworyš! Тakoe strahocce nizašto ŭzwĵla!
Byc̊ by bolšaj bĵʤe, kali b Glušačyha, što hwilinu nazad
staĵla nad magilkaj sa slĵzami, ne zaŭwažyla, ĵk ad kalës
34

nĵdobra, rašuča stupiŭ da bac̊ ki Scĵpan. Kinulasĵ da syna,
utknulasĵ ŭ gruʤi, utrymala – leʤ utrymala! U čas umĵšalasĵ ŭ
zwadku i mačyha Čarnuškaŭ: silkom adwĵla Gannu ŭbok, za
akacyǰ. Zagamanila, zatlumila slowami.
Staroga Halimona supakoiŭ siwen̊ ki razwažny pop – uzĵŭ
Glušaka za lokac̊ , prymirĕnča, pa-starĕčamu ŭlagoʤiŭ: ne
bĵryce welmi da sĕrca, mala što skaža žančyna z nĵščascĵ!
Ën ĵščĕ nešta lagodnae gawaryŭ, wedučy staroga z mogilak.
Za papom i Halimonam Glušačyha pawĵla Scĵpana. Ĵŭhim, ĵki
zawĵrtaŭ nazad kalësy, pazwaŭ Gannu, ale taĵ nawat ne
azirnulasĵ, niby i čuc̊ ne hacela. Ën pastaĵŭ, pačakaŭ trohi,
uprošwac̊ ne staŭ – pazwaŭ mačyhu.
– Iʤi,– skazaŭ mačyse bac̊ ka. – My patom…
– Ĵk wam lepej. – Mačyha pawoli, by paslĵ cĵžkaj, sumlenna
zroblenaj pracy, pajšla ad Ganny.
Ĵny astalisĵ ŭdwaih. Ganna ne lĵmantawala, nawat ne
plakala – seʤĵčy na kolencah, ciha gajdaǰčysĵ, ĵk lazina ad
wetru, gorbilasĵ, žurylasĵ nad takim ĵščĕ nĵzwyčnym garbkom
zĵmli. Sonca wyjšla z-za gallĵ, palila ëj nenakrytuǰ galawu, ale
Ganna ne čula. Doŭga moŭčki staĵŭ i bac̊ ka.
– Haʤem užĕ, – narĕšce zwaruhnuŭsĵ ën. – Usë adno… Ne
werneš…
– Ne pajdu ĵ, – ne adrazu, hrypata adkazala ĵna. Pamaŭčala,
dadala cwërda: – Ne pajdu k im!..
5
Doŭga ŭgaworwala ĵe mačyha wĵrnucca k Glušakam, k
čalaweku swajmu. Ganna ne kryčala, što ne pojʤe, ne
gnewalasĵ, taropila adno nĵzwodnyĵ, newidučyĵ wočy i
maŭčala, by ne čula ničoga. Mačyha gamanila, gamanila, potym
z lagodnaj gamonkaj prybrala ëj raskidanyĵ walasy, zawĵzala
hustku, ĵk hworuǰ, padnĵla pad ruku, wywela z haty. Pad ruku
pawĵla pa začyrwonenaj zahodnym soncam wulicy. Krok u
35

krok tupala pobač – baĵlasĵ, adumaecca, wykine znoŭ
što-nebuʤ, nesamawitaĵ!
Ale Ganna ne wykinula ničoga. Cĵgnulasĵ ĵk sama ne swaĵ;
ĵk zwar’ĵcelaĵ, taropila wočy. Ciha ŭwajšla ŭ Glušakoŭ dwor,
moŭčki, pasluhmĵna ulezla na ganak. Kalĵ ʤwĵrĕj prypynilasĵ,
abaperšysĵ ab wušak, pawĵla wačyma – hacela štos̊ ci daŭmec̊ i
ne magla. Mačyha adčynila ʤwery, pad ruku ŭwĵla ĵe ŭ sency,
u hatu. Z lagodnaj gamonkaj palažyla na ložak, nakryla switaǰ.
Ĵščĕ ĵk uwahoʤila, prykmecila na dwary staruǰ Karčyhu i
Scĵpana, ix pilnyĵ pozirki; ulaʤiŭšy Gannu, pastaralasĵ scišyc̊
zgadku pra nĵdobruǰ sprĕčku, prymiryc̊ . Ad Ganny adrazu
pakirawala na Karčoŭ ganak; stupiŭšy ŭ Glušakowu palawinu,
znarok wetliwa, zyčliwa dala "dobry wečar" i, kali ëj adkazali,
pryĵzna, ĵk by ničoga i ne bylo nĵdobraga, zawĵla:
– Тaki ž, pĕŭna, i dobry – wečar ety! Hoc̊ by hmarka ʤe, ĵk
ranej! Na doždǯ i ne pakazue! Dobraĵ pagoda buc̊ mae!.. Na
doždǯ, kažu, i ne pakazue!
– Daj Bog, keb ne bulo, – adguknuŭsĵ strymana Glušak.
– Ne buʤe! Pagoda ŭžĕ buʤe! Pa ŭsĵmu widno!
Mačyha sĵʤela, gamanila z Glušačyhaj, z Glušakom, čaplĵla
časam maŭkliwaga, waŭkawataga Ĵŭhima – usë namagalasĵ
palagodnic̊ , prymiryc̊ usih z Gannaǰ. Gawaryla znarok ne ab
sprĕčcy, cešyla dobraj, pryemnaj gaworkaj, zyčliwascǰ,
usmeškaj. Тolki niby mimahodam uplĵla nekalki sloŭ pra
Gannu:
– Ne dumajce bo čago! Ne bĵryce da dušy welmi! Eto ž i
ranej garačaĵ bula, ne daj Bog, a tut – gora takoe!..
– Gora, kanešne!.. – pakiwala Halimoniha.
Glušak pramaŭčaŭ. Bylo widac̊ , taiŭ ĵščĕ kryŭdu, i Kulina
ne stala ryzykawac̊ , sprytna perawĵla gamonku ŭ naʤejnuǰ
mirnuǰ kalĵinu – ne ŭsë adrazu! Ĵščĕ ranej zaŭwažyla, ĵk
pad’ehaŭ pad akno zaprĕžany Scĵ panam kon̊ , zapytalasĵ:
– Wy eto – niby nanač na lug sabiraecesĵ?
– Sabiraemsĵ…
36

– Eto dobra. Štob zranku ŭzĵcca. A to ž bĵda bĵdoǰ, a ʤelo ne
pawinno staĵc̊ !
– Dwa dni i tak prapalo, – panura pramowiŭ Glušak.
Mačyha adrazu padhapila:
– Dy ŭ takuǰ poru!
– Kanečne, ĵkaĵ tam rabota bula ŭčora, – razwažyla
Glušačyha. – Kali maloe pawezli…
– Age ž, tak tolki – dlĵ pryliku…
Mačyha bačyla, što Glušaku ne sĵʤicca: čago dobraga,
zazlue, gaworka dobraĵ ĵe ni na što pojʤe – u čas padnĵlasĵ.
– Nu, dak wy ŭžĕ sabirajcesĵ! I daj Bog; štob u was usë bulo
pa-lǰdsku!
Perad tym ĵk isci dadomu, mačyha zazirnula ŭ palawinu,
ʤe byla Ganna. Paŭzdyhala, paraila ĵščĕ, kab ne peražywala
welmi za toe, što užo ne werneš. Ganna, ĵkaĵ usë tak ža lĵžala na
ložku, byccam slĵpaĵ, nawat ne zwaruhnulasĵ, ale mačyha
wyjšla na wulicu sa spakoem čalaweka, ĵki, ĵk mog, ulaʤiŭ
bĵdu. "Ničogo, projʤe. Wylečycca. I ne takoe zarastae z
časam…"
Hutka paslĵ tago, ĵk ĵna syšla, Glušaki stali wypraŭlĵcca ŭ
darogu. Glušačyha wynesla hleba, Glušak naliŭ swežaj wadoj
biklagu, Scĵpan pa bac̊ kawamu zagadu zbegaŭ narwaŭ cybuli.
Kali ŭse sabralisĵ lĵ woza, stary glĵnuŭ na Ĵŭhima:
– A ĵ na što – ne paeʤe?
Glušačyha paškadawala:
– Ne da tago ëj. Ne čapaj…
– Skažy ëj, – stroga zagadaŭ Ĵŭhimu stary. – Ždǯĕm, skažy!
– Тato, wy, praŭda, ne čapajce! – zastupiŭsĵ za Gannu i
Scĵpan.
– Maŭčy! Ne ŭtykaj nosa!
Ĵŭhim prašargaŭ lapcĵmi ŭ hatu. Kali ën ubačyŭ Gannu,
maŭkliwuǰ, samotnuǰ, winawatasc̊ lĵgla na dušu, ale haladok,
što daŭno žyŭ miž ix, zwykla strymaŭ ščyrasc̊ .
– Hwacic̊ užĕ. Što ŭpalo, toe prapalo, skolki ni bĵduj… Dak i
37

bedawac̊ nĵma čago welmi… Bez pary ŭ magilu lažycca.
Ĵna ne skazala ničoga. Škadawanne raptam razmĵkčyla ĵgo.
Ĵŭhim seŭ pobač, jalažyŭ ruku na ĵe plĵčo, prytuliŭ galawu. Ĵna
ne adguknulasĵ na gĕty znak ĵgo pĵščoty, ne prygarnulasĵ. I ne
adhililasĵ, ne skinula ĵgo ruku. Ĵgo ĵk by i ne bylo.
– Paedam, – pastaraŭsĵ ne zaŭwažyc̊ ën nepryhilnasci da ĵe,
što abuʤilasĵ ŭ dušy. – A to ty zwĵʤešsĵ tut, adna sa swaimi
dumkami… Na lǰʤĵh buc̊ trĕba…
Ĵna maŭčala. Ën skazaŭ cwĵrʤej:
– Paedam.
Тady ĵna rasčapila guby, wycisnula:
– Ne paedu ĵ.
– Bac̊ ko ždǯĕ.
– Usë adno.
Pa tym, ĵk kazala, pačuŭ: gawaryc̊ bolš lišne. Ne paeʤe.
Znĵŭ ruku, padaŭsĵ na ganak. Strymliwaǰčysĵ, skazaŭ staromu:
– Čue sĵbe pagano, gaworyc̊ …
Stary nedawolna pamylĵŭ gubami i zagadaŭ ehac̊ bez ĵe. Ën
uzlez užo na woz, kali Ĵŭhim padaŭ dumku, što trĕba bylo b,
kab hto-nebuʤ astaŭsĵ: kab časam ne ŭčynila čago nad saboǰ!
Dumaŭ, zdaecca, što bac̊ ka pakine ĵgo, ale stary, razdražnëny,
skazaŭ astacca Scĵpanu.
– Da rana! – kinuŭ Scĵpanu z woza. – Rano štob na baloce
buŭ!
Ën kryknuŭ Ĵŭhimu – ehac̊ hutčĕj z dwara.
6
Scĵpan ne pajšoŭ u pakoj, ʤe byla Ganna, – ne nawažyŭsĵ.
Ležačy na palku ŭ bac̊ kawaj palawine, tolki sluhaŭ cišynǰ ŭ tym
baku, ʤe Ganna sĵʤela ci lĵžala.
Scĵpanu bylo škada ĵe. Hoc̊ i ne bačyŭ i ne čuŭ ĵe za scĵnoǰ,
adčuwaŭ Gannu tak, niby ĵna byla z im. Wedaŭ, ĵk ëj balǰča. Ĵmu
samomu balela, ĵk ëj.
38

Daŭno-daŭno spačuwaŭ ëj Scĵpan – ĵščĕ z tyh ʤën, kali ĵna
– ascĵrožnaĵ, starannaĵ – tolki pačala haʤic̊ u ix hace. Moža,
nawat – ad toj ĵe peršaj sprĕčki z Ĵŭhimam, kali da ĵe lez sa
swaimi p’ĵnymi zapĵcannĵmi Krywaroty…
Scĵpan potym ne raz zaŭwažaŭ, ĵk cĵžka prywykae ĵna da
nĵzwyčnaga ëj paradku, pryžywaecca ŭ nowaj sĵm’i. U ix nikoli
ne bylo asabliwyh, ščyryh gaworak, ĵna n i kol i nikomu ne
skarʤilasĵ, tailasĵ nawat, što ëj cĵžka, ale i bez gĕtaga ŭsĵgo
Scĵpan dobra bačyŭ, ĵk dušyli ĵe rabota bez peradyhu,
panurasc̊ , i skupasc̊ , i pragpasc̊ ix. Bačyŭ Scĵpan, što ʤen̊ pry
dni, ĵk z žaleznaj kletki, irwalasĵ ĵna adsǰl, z ix haty, da swaih,
na wolǰ… Irwalasĵ, ale hawala swae parywanni, strymliwala,
prymušala sĵbe trywac̊ …
Ĵgo i samoga tamila tut. Samomu nudna bylo – u rodnaj
hace – paslĵ tago ĵk bac̊ ka ne pusciŭ bolš u Jrawičy, sarwaŭ z
wučoby, kali ën, Scĵpan, tolki abwyk, uwajšoŭ, možna skazac̊ , u
smak. Načami ŭ duhace bac̊ kawaj haty snilisĵ ǰrawickiĵ gory,
škola perad samym shilam, za woknami ĵkoj šyroka žaŭceli i
šarĕli pĵski i sineli hwojniki zaprypĵckaj grady. Snipisĵ, ĵk
ščasce, što ŭžo nikoli ne wernecca, pahody z ǰrawickimi
tawaryšami na wolnuǰ Prypȷ̂c̊, ʤe tak mila plǰskoča wada kalĵ
beraga, ʤe tak pryemna bĵrĕ za lytki waʤĵny haladok. Paslĵ toj
woli, prastoru – ci ž lëgka ĵmu ŭ gĕtaj cesnasci, nuʤe, kali tolki
i wedaj – kapacca ŭ zĵmli, u gnai, bez radasci ĵkoj, bez naʤei…
Ci ž mog ën ne bačyc̊ , što i ëj nĵlëgka, gorka! U ix ža byla,
možna skazac̊ , adna dolĵ-nĵwolĵ – toe ž, što ën tragiiŭ u bĵdu,
zastupiŭšysĵ za ĵe, za Gannu, ĵščĕ nibyta radnila. Scĵpanu, hoc̊
ën ne tolki ne kazaŭ ëj, ale i ne pryznawaŭsĵ samomu ŭ gĕtym,
Ganna byla samym blizkim, daragim čalawekam. Ën byŭ
dawolny, kali ĵna cešylasĵ čym-nebuʤ, smutkawaŭ, kali ĵna
smutkawala.
Ën zahaplĵŭsĵ sprytam Ganny, začarowana lawiŭ udalyĵ,
kalǰčyĵ ĵe sloŭcy – ĵki ŭ ĵe dascipny, wostry ĵzyk! Ĵk ĵna,
zagarĕŭšysĵ, umela absĵkac̊ Ĵŭhima, adrazu, nekalkimi
39

slowami!
Ĵkaĵ ĵna harošaĵ! Woč by, zdaecca, ne zwoʤiŭ z ĵe milaga
twaru z prygožymi smuglĵwymi wypinkami ščok, z ĵk by
ganarliwym nosam, sa zgrabnym, akuratnym padbarodačkam i
garačymi, wygnutymi wusnami. A wočy ĵe, wišnëwyĵ, uwes̊ čas
nespakojnyĵ wočy, u ĵkih to smutak, to blĵsk nasmeški, to
zatoeny bol, – što ĵny adny magli rabic̊ sa Scĵpanam!
Dziŭny bac̊ ka, ne mog daŭmec̊ , čym ĵna ŭzĵla Ĵŭhima! Dy
ĵna kago hočaš prywabic̊ , zawaražyc̊ moža! Skažy ĵna adno
slowa Scĵpanu – i ën, zdaecca, pojʤe za ĵe ŭ agon̊ i ŭ wadu!
Moža, ne bylo b gĕtaga žadannĵ, gĕtaj laski da Ganny, kali b
bylo ëj dobra, kali b bačyŭ, što duša ĵe poŭna swaim ščascem.
Kali b ne zaŭwažyŭ, što i Ĵŭhim, maŭkliwy, panury, zatoeny ŭ
gorkaj i zlosnaj nedawolnasci, rĕdka-rĕdka kali glĵne na ĵe
radasnym, zamilawanym wokam! Čuŭ, ne raz perakonwaŭsĵ
Scĵpan – ne lǰbic̊ ĵna Ĵŭhima, tak tolki trywae. I ŭ Ĵŭhima ĵkaĵ
lǰboŭ, kali ŭ toj lǰbowi ne stolki dabraty, kolki kryŭdy i
spascĵrožliwasci.
Ne aʤin raz hacelasĵ Scĵpanu dakranucca da ĵe ruki,
paglaʤic̊ supakojliwa, skazac̊ laskawae, dobrae slowa! Ale z
gĕtym lezla, wĵrĕʤila dušu wažkaĵ winawatasc̊ : nĵdobraj,
grĕšnaj čuŭ gĕtu neadstupnuǰ lasku da bratawaj žonki.
Dakaraŭ, laĵŭ sĵbe: wedaŭ, što grĕh i zdradnictwa – laska da
Ganny, a ničoga ne mog zrabic̊ , kab z gĕtaj bĵdoǰ ŭprawicca. Ne
adstupala, tačyla dušu razwaga: a čamu grĕh, kali ĵna ne lǰbic̊
Ĵŭhima?
Ne lǰbic̊ Ĵŭhima. I ŭsë ëj tut ne lǰba. Wyrwalasĵ b z radascǰ,
pajšla b kudy wočy glĵʤĵc̊ ! I ën, Scĵpan, mog by pajsci z ëj, kudy
zažadala b, – aby wolĵ, aby prastor. Aby – razam… Nĵhaj tolki
slowa skaža!..
Ale ĵna ne gaworyc̊ gĕtaga slowa, niby i ne zaŭwažae
ničoga. Dumae, mabyc̊ , što ën prosta bratu pryĵe…
Cĵper ëj tak cĵžka. Usǰ ŭcehu stracila… Ëj tak trĕba cĵper
apora, apora i – wolĵ. Тam, u drugim mescy, ništo ne
40

napaminala b ëj pra bĵdu… A što, kali pajsci i skazac̊ ëj, kab ne
bedawala welmi, supakoic̊ hoc̊ trohi. A to ĵna – adna sa swaëj
bĵdoǰ, mučycca adna. Hoc̊ dumki ëj adwesci ad bĵdy… Pajsci
pasĵʤec̊ udwaih – padtrymac̊ .
A ën padtrymac̊ moža – ne maly ž užo. Kab pryjšlosĵ, dyk i
sam saboǰ žyc̊ mog by – zmoža, kali pryjʤecca, swaim hlebam
prakarmicca. Ne prywykac̊ rabic̊ , wedae, ĵk z zĵmlëj
abyhoʤicca, a ʤe trĕba, to i gramataj padrabic̊ zmoža.
Pražywe, kali što ĵkoe!.. I drugim z im žyc̊ bylo b anigadki –
prypĵwaǰčy magli b žyc̊ , ne toe što z bac̊ kam i Ĵŭhimam! Ën-to
ne marnawaŭ by rabotaj bez peradyhu i ne glĵʤeŭ by
pa-woŭčy…
A što, kali adwažycca i wykazac̊ usë? Wykazac̊ usë čysta –
našto ëj i ĵmu cĵrpec̊ nemawedama dlĵ čago! Тaicca,
wyž ylwacca ʤen̊ pry dni, dušycca, praswetliny ne bačačy!..
Kali bagata hto žywe inakš, na-lǰdsku, kali i im žyc̊ pa-lǰdsku ne
zakryta daroga!.. Тolki adwažycca – i pačnecca nowae, wolnae,
žadanae… Bac̊ ka i Ĵŭhim pryeduc̊ , a ix i sled prapaŭ – šukaj
wetru ŭ poli!.. Scĵpan až ustaŭ z palka, zahaʤiŭ pa hace,
wyjšaŭ na ganak – sĕrca šalëna bilasĵ. Pajsci. Skazac̊ usë!..
Stupiŭ na ĵe ganak. Da ĵe ʤwĵrĕj. Ale tut raptam apanawali
ĵgo neadolnaĵ kwolasc̊ i nĵsmelasc̊ . Ën staŭ, prysluhaŭsĵ: moža,
plača, tady ën uwojʤe, stane sucĵšac̊ – i skaža ŭsë. Тak bylo b
lepš. Adnak plaču ne bylo čuwac̊ . Ën adyšoŭ ad ʤwĵrĕj.
Nekalki razoŭ padyhoʤiŭ da ʤwĵrĕj, namerwaŭsĵ ŭwajsci
i – staĵŭ nĵsmela. Ne hapala adwagi. Laĵŭ sĵbe: baĵzliwec,
slimak; paprakaŭ: tak nikoli ničoga ne dab’ešsĵ, – ale saŭladac̊
z prykraj kwolascǰ ne mog. Dziŭnae rabilasĵ z im: i ŭwajsci sily
ne bylo, i adstupicca, adarwacca ad ʤwĵrĕj – niĵk. Niby
lancugom prykawany. Padyhoʤiŭ, adyhoʤiŭ, ĵk prykawany,
paprakaŭ samoga, zʤekawaŭsĵ nawat z sĵbe. Potym zlosc̊ uzĵla
na swaǰ nerašučasc̊ , staŭ niby smĵlej… Cĵper – ci nikoli! –
adagnaŭ usë i, ne razwažaǰčy bolš, ne wagaǰčysĵ, adčyniŭ
ʤwery.
41

U cemry Scĵpan staŭ, agleʤeŭsĵ – ʤe ĵna. Ne tak ubačyŭ, ĵk
ugadaŭ – na ložku lĵžyc̊ , ale ne pajšoŭ da ĵe. Pačakaŭ, dumaŭ,
što zapytaecca, adguknecca ĵknebuʤ. Ĵna ne adguknulasĵ. Тady
nĵsmela, ciha staŭ nabližacca da ložka – nĵŭžo spic̊ ?
Ĵk grymela sĕrca, kali spyniŭsĵ, nahiliŭsĵ nad ëǰ –
prysluhaŭsĵ, prygleʤeŭsĵ zblizku. Až niby žaram ablilo ad gĕtaj
blizkasci, zatlumilasĵ ŭ galawe. Ĵna ne spala, glĵʤela, ale – gĕta
welmi bĵntĕžyla – hoc̊ by waruhnulasĵ! Ĵk nežywaĵ!
– Тab-be… moža… pagano?.. – wycisnuŭ Scĵpan.
Ganna ne adkazala. Zbĵntĕžanasc̊ ĵgo ne tolki ne prycihla, a
ĵščĕ pamacnela, ën staĵŭ, skranucca ne mog. Тolki čuŭ, ĵk
grymic̊ ĵgo sĕrca i tlumicca ŭ galawe. Cĵper kwolasci ŭžo ne
bylo, ën gatoŭ byŭ na lǰbuǰ adwagu, ale – wos̊ ža bĵda: nawošta
gĕta adwaga, što rabic̊ ? Ĵk by raptam perastaŭ cȷ̂mic̊ .
– Mo što… trĕba?.. Dak ĵ…
Ĵna, zamest tago kab paraʤic̊ , pawĵrnulasĵ moŭčki, legla
twaram uniz. Scĵpan pastaĵŭ, trĕba bylo štos̊ ci rabic̊ –
dakranuŭsĵ da ĵe, ascĵrožna paklaŭ ruku na plĵčo. Dalon̊ ĵgo
apalila, garačynĵ ŭmomant zalila ŭsĵgo, až mlosna stala.
Hacelasĵ, ĵk nikoli, prytulicca da Ganny, abnĵc̊ . Leʤ prakaŭtnuŭ
garačy kamĵk, što staĵŭ u gorle:
– Ganna…
Ĵk ën škadawaŭ, ĵk lǰbiŭ ĵe ŭ gĕty momant, ĵkoe harastwo,
radasc̊ ĵkaĵ, naʤeĵ tamilisĵ, garĕli ŭ im, čakali, spaʤĵwalisĵ,
imknulisĵ! Ën žyŭ tolki imi, tolki ëǰ! Kab ĵna skazala ĵmu ŭ toj
momant pamerci, ën pamër by, mabyc̊ , ščasliwy! Ën byŭ gatoŭ
dlĵ ĵe na ŭsë!
Ĵna skazala toe, čago ne čakaŭ. Ciha, leʤ-leʤ čutna, ale tak
nepryhilna, nedastupna, što ĵgo niby ŭdaryli:
– Adyʤi.
Ruka ĵgo sama saboj adskočyla ad Ganninaga plĵča. U aʤin
mig žadanae, blizkae stala dalëkim, nedasĵžnym. Čuǰčy, ĵk
usĵrĕʤine ŭsë pahalaʤela, ne razumeǰčy ĵk sled ničoga, Scĵpan
paplëŭsĵ nazad da ʤwĵrĕj.
42

7
Usǰ noč Ganna pralĵžala ĵk nežywaĵ. Ne bylo ŭ ĵe dumak, ne
bylo, zdawalasĵ, niĵkih pačuccĵŭ. Paŭzli tolki, pawoli, nĵčutna, ĵk
nežywyĵ, zgadki-malǰnki, paŭzli aʤin za adnym, spynĵlisĵ,
wĵrtalisĵ, blytalisĵ.
Тo bačyla, ĵk malaĵ stryžĕ nožkami, ĵk kamary apanoŭwaǰc̊
kwoly twaryk… Тo bačyla, ĵk kiwaecca ĵna na rukah, belen̊ kaĵ,
niby zasnula, – kali wezla z lugu. Ĵk neruhoma lĵžala ŭ
načowačkah, kali myli apošni raz, kali aʤĵwali saročačku…
Čula, ĵk skrypala kola, kali ehali na mogilki, ĵk, asypaǰčysĵ,
šarhaceŭ na trunu pĵsok… I raz, i drugi, i bezlič razoŭ,
adwoʤĵčy drupĵ zgadki, naиlywaǰčy na ix, bačylasĵ belen̊ kaĵ,
spakojnaĵ galoŭka Werački na padušcy ŭ trune… Usë, što ni
ŭznikala, ni paĵŭlĵlasĵ ŭ pamĵci, prahoʤila ʤiŭna spakojna, ĵk
by ne adgukalasĵ ŭ Ganninaj dušy, ne čapala ĵe, ne trywožyla,
ne wĵrĕʤila bolem. Niby ne bylo ni bolǰ, ni gora, niby perastala
raptam čuc̊ ix. Usë bačylasĵ, bralasĵ ĵk nežywoǰ. Da ŭsĵgo byla
nĵčulasc̊ . Nĵčulaĵ galawa, nĵčulae sĕrca, sama ŭsĵ nĵčulaĵ…
U ĵe nĵčulasci neprykmetna dlĵ Ganny cwĵrʤela, kamĵnela
nĵčulasc̊ da Glušakoŭ. U gĕtu noč perastali što-nebuʤ značyc̊ ëj
glušakoŭskiĵ hata, dwor, hlĵwy, sami Glušaki, datlela,
spapĵlilasĵ toe, što žylo da ix – pakora, cĵrpliwasc̊ , staranne
dagaʤic̊ …
Тolki na switanni, kali ŭ paĵsnelyĵ wokny glĵnuŭ zwyčajny,
taki znaëmy swet, ĵki ŭsë šyrĕŭ, prastorneŭ, pačynaŭ
pramenicca, štos̊ ci waruhnulasĵ, ažylo i ŭ ëj. Kali na rame
zihatnula, zajgrala sonca, ĵk by lʤinka nejkaĵ blisnula ŭ Ganne,
stala taĵc̊ . Načny kamenny cĵžar raptam sиaŭ, Ganne palĵgčĕla.
Ale tak bylo tolki mig, zrazu ž za gĕtym ažylae sĕrca pranizala
tugoǰ.
Dzen̊ wĵrtaŭ da rĕalnasci. Znoŭ rušyli zgadki, ale ŭžo ne
ciha, ne pawoli, a imkliwa, nespakojna. Praĵwa za praĵwaj
43

ažywali znoŭ u pamĵci. Usë, što bylo na baloce, u nawalničnyĵ
nočy, dušnyĵ dni, apošniĵ dni Werački. Ad uspaminaŭ užo
balela – čym dalej, tym bolš. Zanyla, zapĵkla dumka: a možna
bylo b dačušku ŭratawac̊ ! Magla b Weračka ne ŭ trune lĵžac̊ ,
pad wažkaj zĵmlëj, a žyc̊ , žyc̊ ! Strygčy nožkami, smĵĵcca,
radawacca, rasci, dužĕc̊ ! Magla b – kali b ne glušakoŭskaĵ
pragawitasc̊ , ne nenažĕrnasc̊ praklĵtaĵ! Kali b ne swaĵ wina: što
sluhalasĵ ix, sĵʤela – tady, ĵk trĕba bylo hutčĕj begčy pa
ratunak! Ne ŭratawala, dala zagubic̊ malen̊ kuǰ! Zagubila,
možna skazac̊ , sama!..
"Bog – daŭ, Bog – uzĵŭ", – uspomnila swëkrawy slowy.
Sĕrca zalila nĵnawisc̊ : zagubili maluǰ, dy i winawatyh nĵma! Na
Boga kiwaǰc̊ , niby trĕba Ĵmu gĕta zguba!.. Hi sĕrcaŭ, ni litasci,
ni soramu! 3-za nejkaj žmeni sena čalawečka, dačušačku
dawĵli da zguby, dy i hoc̊ by padumali, grĕh uzĵli na sĵbe!.. "Bog
– daŭ, Bog – uzĵŭ!"
Boža moj, kali Тy ësc̊ , kali Тy bačyŭ usë, – nĵŭžo Тy ne
adguknešsĵ neĵk, darueš im? Nĵŭžo dawoli adnoj malitwy
staroga, kab Тy zabyŭ na usë? Ne, ne moža byc̊ , što im tak
abyʤecca gĕta! Ne moža ž byc̊ , praŭda?..
Ne bylo ʤe ʤecca ad dumak, što i sama winawata.
Winawata bolš za kago-nebuʤ! Hiba ž ne magla b kinuc̊ usë i
pajsci, pabegčy z maloj na rukah! K bac̊ ku pabegčy, bac̊ ka daŭ
by kanĵ, kali ŭžo takoe! Našto ž sĵʤela, čakala, marnawala
dačušačku! Našto sluhalasĵ staroga nenažĕru!.. Sama
winawata, sama!.. Daruj mne, malen̊ kaĵ! Daruj, kwetačka maĵ
nerascwilaĵ!
Dumki wihurylisĵ, pĵkli, karali. Ne magla ŭžo trywac̊ ix, ĵk
hworaĵ, uznĵlasĵ z pasceli. Тrĕba bylo nešta rabic̊ . Kwolaĵ, amal
bez sily, leʤ cĵgnučy nogi, patupala pa pakoi. Ne dumala, što
rabic̊ , ni ab čym ne dumala. Ne magla dumac̊ . Ĵk zaweʤenaĵ,
wyjšla ŭ cemnawatyĵ sency, u kutok, ʤe na laŭcy staĵla wĵdro z
wadoǰ, napilasĵ i znoŭ, ĵk zaweʤenaĵ, pacĵgnulasĵ ŭ hatu.
Ubačyla raptam na padakonniku zabytuǰ sinǰǰ paŭrozu, ĵkoj
44

spawiwala Weračku apošnimi dnĵmi,– sĕrca až zajšlosĵ tugoǰ,
takoj balǰčaǰ, što zahacelasĵ zastagnac̊ . Usë, što ni traplĵla na
wočy, nagadwala pra Weračku, pra bĵdu, pĵklo tugoǰ: koŭdra, u
ĵkuǰ dačuška byla zagornuta, kali wezli sǰdy, kanapa, na ĵkoj
pad abrazami malaĵ lĵžala ŭ tru ne…
Kali pačula, što pastuh kryčyc̊ , gonic̊ karoŭ, wyjšla na dwor.
Kalĵ paweci tuga znoŭ zanyla, zapĵkla: na ĵščĕ mokraj
čarnawataj zĵmli rĕzka bĵleli swežyĵ abrĕzki doščak, trĕski,
pilawinne. Тut rabili Weračcy trunu.
Swet byŭ poŭny tugi i pusty. U swece ne bylo samaga
daragoga čalawečka. Usë bylo nĵmilae, čužoe.
Kali wygnala karoŭ, sĵrod wulicy, histaǰčysĵ, pacĵgnulasĵ da
mogilak. Na swežaj gorcy pĵsčanistaj zĵmli pad zarasnikam
malaʤen̊ kih akacyj byŭ ĵščĕ haladnawaty cen̊ – sela kalĵ
ŭzgoračka, garbacilasĵ neruhomaĵ, ĵk ranej, perad kalyskaj, kali
malaĵ spala.
Čula i ne čula: stanawilasĵ cĵplej, pahli zawĵlyĵ kwetki, guli,
zwineli kamary i žučki. Za mogilkami čas ad času skrypeli,
leskatali kalësy – lǰʤi ehali na senažac̊ .
Тut znajšli ĵe Hweʤka i bac̊ ka. Za imi padyšla mačyha.
– Dobrae mescečko wybrali! – skazala mačyha, aziraǰčy
magilku, akacyi.– Anigadki mescečko! Zeleno ŭsë, ĵk prybrano!
I ëj, mabuc̊ , horaša, što ŭ takom spic̊ ! Bačyc̊ ža ŭsë, bačyc̊ adtul,
tolki što golas padac̊ ne moža… – Ĵna stupila da Ganny. –
Pasĵʤela, pabula – možno ŭžĕ i ehac̊ ! Na lug paedam.
– Paedam! – paprasiŭ i bac̊ ka.
Hweʤka glĵʤeŭ moŭčki, spalohanymi wačyma. Ĵna ŭstala,
miž kryžoŭ i sosen padalasĵ k kalësam. Kali paehali, mačyha
gamanila, ab čym pryjʤecca, staralasĵ adagnac̊ ad Ganny
paganyĵ dumki, bac̊ ka ž maŭčaŭ, adno ŭwažpiwa i sumna
paglĵdwaŭ na dačku. Užo ŭ lese ën addaŭ lejcy Hweʤku,
razwĵzaŭ torbu.
– Pad’ela b mo? – Čarnuška daŭ Ganne hleb, kryšanok sala.
Ganna ŭzĵla, ale ela tak, niby ne čula niĵkaga smaku.
45

Maŭčala, až pakul ne daehali da senažaci. I rabla, pamagala
swaim taksama moŭčki, z takim wyglĵdam, niby ne pomnila, ne
wedala, što robic̊ . Na Glušakoŭ nawat i ne zirnula, byccam ix
ne bylo tut, na baloce.
Тolki pad poŭʤen̊ mačyha zawĵla ĵe da Glušakoŭ. Ganna
pajšla bez ahwoty, ale usë, moža, abyšlosĵ b mirna, kali b lĵ
dubka ĵna ne ubačyla kalysku dačuški. Kalyska wisela, ĵk ranej,
zatulenaĵ polagam, niby tam byla ĵščĕ Weračka. Ganna, kali
ubačyla gĕta, upala perad kalyskaj, zajšlasĵ rydannem.
Тut padyšoŭ da ĵe Ĵŭhim. Potny, abgarĕly na soncy, pastaĵŭ
trohi, haceŭ supakoic̊ :
– Nu, hwacic̊ užĕ! Buduc̊ ščĕ ʤeci, ne zlomki ž sami! Ne
staryĵ!.. – Dumaŭ, tak hutčĕj perab’e plač, pazwaŭ: – Haʤem!
Dabro prapadae!..
Ganna raptam uskinulasĵ, wočy – lǰtyĵ, garac̊ . Ĵk praklĵla:
– Nĵhaj ĵno zgaryc̊ , eto waša dabro!

Razʤel trĕci
1
Gora, ĵkoe bylo Ganne takim wĵlikim, bagata kago z
kuranëŭcaŭ ne welmi zasmucila.
Nĵmala hto paʤeǰ gĕtu zusim ne paličyŭ za wartuǰ nejkaj
uwagi: ësc̊ bedawac̊ pra što – pamerla maloe, by ĵkoe ʤiwa, by
rĕdka iduc̊ ĵny na toj swet! Ĵkraz ža ŭ gĕtu paru najbolš i kosic̊
wa ŭsih staraĵ weʤma lǰdski prybytak! Kali hto i adguknuŭsĵ
na Gannina gora, to amal adny žanki; ale i ĵny žalkawali ne
welmi, leʤ ne kožnaĵ zaznačala sa stalym žyccëwym spakoem:
ne sudǯana, značycca, na radu ŭžo tak napisana. Dolĵ ŭžo
takaĵ…
Wĵliki pawĵlicel – klopat pra gaspadarku, ĵki wymeŭ u aʤin
ʤen̊ Kurani, wygnaŭ usih na senažac̊ , – sam pa sabe ne dawaŭ
46

bedawac̊ pra nečae gora, gnaŭ z dušy, ĵk nepatrĕbščynu, usë
pabočnae. Z čužyh gĕtuǰ westku blizka da sĕrca ŭzĵli, moža,
tolki Wasil dy Hados̊ ka. U abaih Gannina bĵda adguknulasĵ
nezwyčajna, skladanaj supĵrĕčliwascǰ pačuccĵŭ. Nĵprosta bylo
cĵper usë ŭ abaih z Gannaǰ. U ščyrae Wasilëwa škadawanne pra
Gannina nĵščasce ŭwes̊ čas ulazili ŭspaminy pra karčoŭskiĵ
kryŭdy…
Hados̊ cy westku pra Gannina gora prynës brat Iwanka: ĵny
z bac̊ kam kasili ŭžo; seʤĵčy kalĵ woza, čakaǰčy ščaŭĵ, ĵkoe
naliwala matka ŭ misu, skazaŭ Iwanka spakojna, bez
zʤiŭlennĵ ci spačuwannĵ – prosta pawedamiŭ, što ësc̊ takaĵ
nawina. Hados̊ ka ad nespaʤeŭki až dyhac̊ ne stala, stailasĵ: ne
tolki tamu, što nawina byla takaĵ, a bolš tamu, što ĵna kranula
čulae, balǰčae ŭ dušy.
Z nejkaj, užo zwyčajnaj pry takoj gaworcy, pilnascǰ čakala,
što zrobĵc̊ , što skažuc̊ bac̊ ka i matka. Matka adno ŭzdyhnula, z
paprokam zirnula na Iwanku: čula, mabyc̊ , užo ad nekaga;
bac̊ ka ž stroga burknuŭ:
– Ež.
Iwanka i bac̊ ka hutka pasërbali ščaŭĵ, zabelenaga
malakom, moŭčki pašargali lapcĵmi da kos; Hados̊ ka pamagla
matcy: z miskaj, z lyžkami shaʤila da lužynki pry kustah,
peramyla, wycerla ŭsë. Nakryŭšy pamytae ručnikom ad usĵkaj
balotnaj nečysci, Hados̊ ka ŭzĵla grabli. Wetryk haʤiŭ ĵščĕ
ranišni, swežy, ale čuŭsĵ ŭžo i podyh nedalëkaj garačyni. Hoc̊ i
nĵmocna, pĵklo šyǰ i ruki; trawa wĵla, i kusty i stažki nawoddal
pačynali bracca smugoǰ, dryžac̊ . Sonca zihcela pa ŭsëj šyryni
balota, kali Hados̊ ka ŭzĵla rupicca pobač z matkaǰ –
perawaročwac̊ , warušyc̊ ĵščĕ ne padsohlae sena; ad sonca
gĕtaga, ad ranišnĵj dužasci ŭ rukah, ad zwyklasci klopatu
zabylasĵ, syšla z dušy prykrasc̊ , supĵrĕčliwaĵ nĵëmkasc̊ , ĵkuǰ
dala Iwanawa westka. Ne dumala ni ab čym, warušyla tolki
grablĵmi, poŭnilasĵ tolki cihim klopatam pracy, sonečnaj
ceplynëj, ranišnĵj swežascǰ. Praŭda, wočy ĵk by sami saboj begli
47

to tudy, ʤe za kučarami lazy byli ŭse dni Ganna, Karčy, to k
daroze, što paŭz les išla k sĵlu. Ĵščĕ zdalëk zaŭwažyla kalësy,
paznala Iannu, Ĵŭhima, staruǰ Glušačyhu; kali nablizilisĵ,
bačyla: Ganna prypala amal da kalen̊ , trymala maluǰ na rukah,
ĵk žywuǰ. Wĵlikae gora bylo widno nawat u tym, ĵk ĵna kurčylasĵ
nad maloj, nawat zwodcalek.
Hados̊ ka wostrym pozirkam bačyla ŭsë, usë razumela, ale
ĵk by ničoga ne adčuwala; hoc̊ by na mig paĵwilasĵ spačuwanne
ŭ ĵe zelenawatyh, halodnyh, ĵk ilʤinki, wačah. Staĵla, ne
waruhnuŭšysĵ, pryciskaǰčy wostry kanec grabilna da gruʤej,
hwilinu, druguǰ ne zwoʤila wačĕj i čula ŭ sabe neparušny
spakoj. Byŭ spakoj, hoc̊ tam sĵʤela Ganna, hoc̊ pobač
gruganom gorbiŭsĵ toj, hto daŭ ëj, Hados̊ cy, stolki gora, hto,
možna skazac̊ , skalečyŭ ëj usë žyccë. Hados̊ ka glĵʤela
spakojna, moža, uperšynǰ za gĕtyĵ gady tak spakojna: Bog
pakaraŭ ix! Zastupiŭsĵ za ĵe: pakaraŭ za use!
Prasačyla, ĵk kalësy shawalisĵ ŭ lese, i – zawarušyla zwykla
grablĵmi. Rabila ŭsë tak, by i ne bylo blizka gora. Bačanae,
praŭda, trohi ĵščĕ žylo ŭ pamĵci, ale ne wĵlo ŭ dušu žalǰ.
Ne dumalasĵ. Čula tolki Boga; poŭnilasĵ ĵgo praŭdaǰ, ĵgo
silaǰ.
Hutka i zusim zabyla ŭsë, čula adno ŭ rukah cëplae
grabilna. By i ne bylo ničoga, akramĵ grabel, akramĵ šamatkoga
sena, sprytu, dužasci ŭ rukah.
Zacĵtaĵ, ščyraĵ Hados̊ ka ŭ pracy: ne stane, kab i pot scerci z
twaru, zagarĕlaga da čyrwani, ĵk by raspalenaga spekaj; tolki
wočy, pamutnelyĵ ad utomy, z belymi, wygaralymi ad sonca
wejkami pryžmuryc̊ , kali pot naplywe, necĵrgiliwa mahne
rukoǰ. Praŭda, kasa časam razwĵžacca, zakoŭzaecca pa plĵčah,
pa spine – tady prypynicca, hucen̊ ka prywĵža, nakrye hustkaj –
dy znoŭ za grabli. Walasy, što bĵlǰtkimi kuʤerkami wybiwaǰcca
z-pad hustki lĵ šyi, pacĵmneli, mokryĵ, až wada cĵčĕ z ix; cĵčĕ
wada pa garačaj šyi, pa twary z krapinkami-kanaplĵnkami,
salonic̊ guby, ale Hados̊ ka ganĵe i ganĵe grabli. Kali-nikali ĵščĕ
48

pohapkam wytra asmĵglyĵ, pačarnelyĵ ŭ kutočkah guby:
strašĕnna sušyc̊ smaga. Ĵk mara, uspaminaecca biklažka pad
wozam. Тolki Hados̊ ka ne bĵžyc̊ da ĵe, trywae. Umee trywac̊
Hados̊ ka!
Harošaĵ ĵna saboǰ stala, krasunĵ-kanaplĵnačka! Newĵličkaĵ,
"akuratnaĵ", ĵk kazaŭ Honĵ, ĵna ĵščĕ pakruglela, zdaecca, usĵ
nalilasĵ dužascǰ. Dužaĵ stala ĵe šyĵ, dužyĵ paŭnawatyĵ ruki i
prugkiĵ nogi, poŭnyĵ gruʤi napinali wysoka palatnĵnuǰ
koftačku. I haʤila, i staĵla Hados̊ ka prama – zaŭsëdy i ŭ
pastawe, i ŭ ruhah ĵe čulisĵ prugkasc̊ i dužasc̊ , harastwo ne
aby-ĵk zdarowaj ʤĵŭčyny ŭ samaj pary spelasci. I ĵščĕ čulasĵ ŭ
Hados̊ cy nĵznanaĵ kalisydi godnasc̊ , strogasc̊ : strogiĵ byli wočy,
strogiĵ guby, što, zdawalasĵ, ne magli smĵĵcca. Harošaĵ byla
Hados̊ ka asabliwa cĵper, u zaŭzĵtasci pracy, z pacĵmnelymi, ĵk
by hmarnymi, wačyma, z garačymi gubami, z garačym
podyham; u tym, ĵk ĵna rabila, bačylasĵ, kolki ŭ ëj i dužasci, i
maladoga agnǰ. Prygožaĵ ĵna byla sĵrod kup sena i laznĵku,
sĵrod zihotnaj, zalitaj soncam senažaci. Тolki ne bylo kamu
lǰbawacca ëǰ, use, nawat Honĵ, žyli swaim klopatam, rabili;
adna maci raz-poraz paglĵdwala, ale ne tak z lǰbawannem, ĵk
užo sa zwyklym žalem za nemawedama čamu nĵŭdaly ʤĵwočy
lës ĵe. Тut, na baloce, matčyna žalasc̊ časta byla ne tolki pra
Hados̊ čyn lës: škadawala maci – nĵhaj by peradyhnula trohi!
Škadawala, ale ne gawaryla Hados̊ cy: wedala, što taĵ ŭsë roŭna
ne pasluhaecca!
Narĕšce, ʤĵkuj Bogu, utknula grabli ŭ kupinu. Padalasĵ da
woza, nabgom p’e z biklagi. Pastawila biklagu znoŭ u ĵmku pad
wozam; magla b sesci, pasĵʤec̊ hoc̊ trohi. Dyk ne ž – zrazu ž
rupliwa prastue da grabel. Idučy, kasu perawĵzwae, wycirae
twar…
Uwes̊ ʤen̊ , da poznĵga wečara, da cemry, ščyrawala
Hados̊ ka: zgrabala sena, znosila z Iwankam kopy, z bac̊ kam, z
matkaǰ, z Iwankam skladwala stog. Narabilasĵ tak, što išla
cëmnym balotam k swajmu agen̊ čyku ĵk ne swaimi nagami.
49

Usë cela bylo ĵk ne swaë. Leʤ sagnula spinu, kab pamycca z
lužy kalĵ kusta. Ale ĵščĕ ŭzĵlasĵ pamagac̊ matcy padac̊ wĵčĕru,
znoŭ pamyla potym posud, lyžki.
Pawalilasĵ spac̊ , ne čuǰčy ničoga. Dumala, zasne zaraz ža;
sanliwaĵ drymotnasc̊ i praŭda agarnula ŭmomant, uhapilasĵ
zwykla zakalyhwac̊ . Ale ne zakalyhala zrazu, son ne ŭzĵŭ;
newĵdoma adkul u zmoranaj sanliwasci paĵwilasĵ, zatrywožyla
nezrazumelaĵ, ale – čula ĵna – nĵdobraĵ klopatnasc̊ . Potym – ĵk
by nespakojny wecer prajšoŭ; čamus̊ ci zanyla ŭ gruʤĵh. Stala
čagos̊ ci žalliwa, čagos̊ ci stala brac̊ gornasc̊ . By ŭ balotny sled
čornaĵ tarfĵnaĵ wada, palezli ŭ dušu nĵdobryĵ, raptam neĵk
asabliwa ĵsnyĵ, pĵkučyĵ ŭspaminy. Ĵk staĵla nad proc̊ maj
gliniščanskaga wozera, ĵk kružylasĵ galawa, ĵk ab’ĵzdǯaŭ
beražok; ĵk išla da znaharki, ĵk sĵʤela, čakala, ĵk išla ad ĵe; niby
nanawa wĵrnulasĵ čornaĵ, halodnaĵ, strašnaĵ noč; nanawa, z
bolšaj, neadstupnaj silaǰ, wĵrnulisĵ, uzĵli adčaj, strah, bol,
soram. Zgadala, niby tolki ŭčora wyjšla z ĵe, bakowačku ŭ
ǰrawickaj balnicy; umomant ĵk by nanawa wĵrnulisĵ tyĵ nĵmilyĵ
sceny, toj nĵmily ložak, toj brydki balničny pah, usë, z čym bylo
tady nĵmilae, nĵscerpnae žyccë. Niby nanawa wĵrnuŭsĵ šalëny
wecer, garačy sneg toj nočy, kali hacela končyc̊ usë;
besprytulnasc̊ tago nĵlaskawaga dnĵ, kali ehala dadomu; niby
nanawa pačula, ĵk zabrahali raptam Karčowy sabaki, kali sani
paŭzli wulicaǰ.
Kab adagnac̊ zlyĵ zgadki, stala znarok dumac̊ pra lepšae,
pra Honǰ: što ž rabic̊ z im? Zluecca ŭžo na ĵe, i ci ʤiwa – stolki
hoʤic̊ ! "Mo i praŭda – pajsci?.. Lǰbic̊ ža, što ni dumaj, lǰbic̊ ! Keb
ne lǰbiŭ, hiba b haʤiŭ stolki? I hlopec dobry, na ŭsë sĵlo aʤin
taki… Bĵzbožnik adno. Ne šanue Boga. Ale eto peramĵnic̊
možno… I matka ĵgo – hoča…" Uspomnila nĵdaŭnǰǰ sustrĕču:
sama pazwala ĵe, Hados̊ ku; lĵžala na ložku z pocëmku
ŭglĵdalasĵ. Hoc̊ slowa spačatku ne skazala, Hados̊ ka pačula:
spadabalasĵ ëj. Honewa matka zaplǰščyla wočy, pamaŭčala ĵščĕ,
potym winawata pawarušyla gubami: "Strašnaĵ, mabuc̊ , ĵ
50

stala…" Hados̊ ku ŭzĵŭ žal, supakoic̊ zahacelasĵ: "Ne strašnaĵ,
saŭsim ne strašnaĵ, ot skazali! Nĵščasnaĵ tolki! A što nĵščasnaĵ,
hiba wy winawaty ŭ etym!" Staroj, bylo widno, spadabalisĵ ĵe
slowy. A ad Hados̊ ki ne adstupaŭ žal: škoda bylo Honewu
matku, škoda Honǰ, škoda malyh, što spačatku ʤiwilisĵ na
Hados̊ ku, a potym razbeglisĵ z haty kudys̊ ci… Ĵščĕ dwa razy
zahoʤila Hados̊ ka da Honewaj matki, sĵʤela na ŭslončyku lĵ
ložka; nĵščasnaĵ sama, čula ŭ ëj ĵk by pryĵcelku sabe. Z ëj bylo
Hados̊ cy ciha i spakojna. Adno nĵdobra bylo: dawoʤilasĵ
asceragacca, kab ne naplĵli ĵzyki, što da Honi čaplĵecca… "Honĵ
– dobry, – skazala neĵk matka ĵgo. – Ne dumaj ničoga welmi…"
Dobry… Hiba ĵna ne znae, što dobry!.. Ale hiba ad tago lĵgčĕj?
Bĵda ž ne ŭ Honǰ, bĵda ŭ ëj! V ëj!.. Hados̊ ku ŭzĵla gornasc̊ :
zahacelasĵ plakac̊ . Ĵna strywala, ale ŭsĵrĕʤine nyla, balela. Z
gĕtym bolem znoŭ uspomnila Gannu na woze, padumala pra ĵe
bĵdu – i ne tolki ne pačula žalǰ, a i nawat spakoǰ, ĵki byŭ uʤen̊ .
Uzĵla nawat wastrĕj, ĵk zazwyčaj, nepryhilnasc̊ : ot i ŭ ix bĵda.
Тut ža padumala, što nĵdobra pomscicca čužoj bĵʤe, ale pamȷ̂c̊
zlosna napomnila, ĵk peršy raz twar u twar napatkala Ĵŭhima,
kali wĵrnulasĵ z Jrawič. Niby znoŭ prajšla paŭz ĵgo. Nawat kali
znoŭ zgadala Gannu, nĵdaŭnĵe i, zdawalasĵ, cihae ŭžo – ĵk
syšlisĵ raptam, beručy ščawel, – za napaminkam pra Ĵŭhima, i
gĕta bylo nepryĵznae. I ci ʤiwa: i tam, na poli, hoc̊ byli blizka z
Gannaǰ, slowa ne skazala. By scĵna miž ix byla!..
Ot i ĵna zaznala gora! Ot i ŭ ĵe… Тut Hados̊ čyny dumki niby
naskočyli na druguǰ, bolšuǰ, agromnistuǰ – uwajšla, ulamilasĵ
raptam, ne peršy raz zgadka pra swaë maloe! Ĵe, Hados̊ čyna,
maloe! Ĵe u ĵkoga ĵna nikoli ne bačyla i ne ŭbačyc̊ ! Ĵe, ĵkomu
cĵper byŭ by trĕci god, ĵkoe maglo b abdymac̊ za šyǰ, tulicca da
fuʤej, zwac̊ ! Ĵe, ĵkomu sama ne dala žyc̊ ! Ĵe, ĵkoe – zapĵklo
adčajnae, nĵŭcešnae, – ĵkoe sama, sama zagubila!!!
2
51

Minulae išlo zaŭsëdy pobač. Ĵno to macnela, to slabela, ale
ne znikala; na ŭsim, čym žyla cĵper, byŭ ĵgo cen̊ . Ĵno pryhoʤila
nočču, išlo ŭʤen̊ , bylo ŭ dumkah, u nastroi, wa ŭčynkah…
U toj ʤen̊ , kali zbĵleluǰ, spakutawanuǰ Hados̊ ku bac̊ ka
pawëz u balnicu, bĵda ĵe ne astalasĵ ŭ Kuranĵh. U čystaj
bakowačcy ǰrawickaj balnicy Hados̊ cy ne stala wesĵlej, soram,
adčaj pĵkli, tačyli Hados̊ ku ŭ cihaj balničnaj bakowačcy ĵščĕ
gorš.
U peršy ž ʤen̊ u balnicy, by znarok, uzĵlisĵ nagadwac̊ ëj toe,
što tak hacelasĵ zabyc̊ ; leʤ unesli Hados̊ ku na nasilkah u
doktarski pakoj, doktarka stala wypytwac̊ , pra što i dumac̊
bylo strašna; i byla doktarka ne adna, akramĵ ĵe ĵščĕ ʤwe ŭ
belym staĵli pobač, haceli wedac̊ , bačyc̊ Hados̊ čynu gan̊ bu. Ne
rasčapila Hados̊ ka gub, ĵk uwajšoŭ nejki ʤĵʤka ŭ belym,
nameryŭsĵ, zdalosĵ, taksama sluhac̊ , glĵʤec̊ ; Hados̊ ka, amal
neprytomnaĵ, by ažyla, zamatala galawoǰ, ʤika zakryčala: "Ne,
ne!.." Ĵna ŭsë kryčala, irwalasĵ ŭstac̊ z nasilak i kali ʤĵʤka
pajšoŭ, i kali doktarka štos̊ ci gawaryla supakojliwa – kryčala,
pakul zusim ne aslabela ŭ mocnyh rukah žanok u belym,
stracila prytomnasc̊ .
Nĵmilae, nenawisnae bylo z tago dnĵ Hados̊ cy ŭsë – i belyĵ
daktary, i gawarkiĵ, nazojliwyĵ žanki-susedki, i blizki elničak za
aknom. Ëj čulasĵ, što ŭse wedaǰc̊ pra ĵe, zdawalasĵ, što i glĵʤĵc̊
ne aby-ĵk, a z patajnym! nĵdobrymi dumkami, ĵk by smeǰčysĵ z
bĵdy ĵe, z ĵe soramu. Asabliwa nenawiʤela ĵna tago dužaga,
nahabnaga ʤĵʤku ŭ belym, pra ĵkoga kazali – galoŭny ŭrač i
ĵki leʤ ne kožny ʤen̊ abyhoʤiŭ usih, pasmihwaǰčysĵ,
raspytwaŭ, aglĵdaŭ. Spačatku haceŭ ën padysci i da Hados̊ ki,
ale Hados̊ ka leʤ ubačyla gĕga, ĵgo – zdalosĵ – brydkuǰ
ŭsmešačku na sytym čyrwonym twary, zatrĕslasĵ, ĵk war’ĵtka,
zakryla wočy rukami, zakryčala. Z tago dnĵ ʤĵʤka ne
padyhoʤiŭ bolš da ĵe, i kali byŭ lĵ susedakžanok, to trymaŭsĵ
ascĵrožna, dalikatna. Ne radawali ŭ tyĵ dni Hados̊ ku bac̊ ki, što
časta, welmi ž časta pryĵzdǯali z damašnimi gascincami. Hoc̊ ni
52

bac̊ ka, ni matka slowam ne pragawarylisĵ, čula Hados̊ ka, što
ĵny wedaǰc̊ , ĵkaĵ bĵda ŭ ĵs, garĕla ad soramu, ad winawatasci, ad
kryŭdy, maŭčala nepryhilna, hwiliny dačakacca ne magla, kali
ĵny paeduc̊ ad ĵe. Paslĵ sustrĕč z bac̊ kami Hados̊ ku asabliwa
dajmala trywoga pra toe, što, mabyc̊ , užo bagata hto wedae ŭ
Kuranĵh pra ĵe grĕh, wedaǰc̊ , moža, use hlopcy, ʤĵŭčaty wedaǰc̊ ,
smĵǰcca. Ĵna časam tak ĵsna ŭĵŭlĵla, ĵk gaworac̊ , ĵk smĵǰcca z ĵe,
što, zdawalasĵ, čula galasy, bačyla ŭsih uwačawidki. Hados̊ ka
kamĵnela ad adčaǰ.
Doŭga-doŭga, škaduǰčy, zgadwala Hados̊ ka bezdan̊ azĵrca
kalĵ Gliniščaŭ: čamu tady zbaĵlasĵ, ne kinulasĵ, ne končyla usë
adrazu; ne aʤin ʤen̊ , ne adnu noč stroila dumki, ĵk zagubic̊
sĵbe. Za aknom guli wĵtry. lǰtawali sibernyĵ stužy – wylez̊ nočču
ŭ wihurnae pole ci ŭ les, i ŭsë končycca ŭraz. Možna sesci,
skurčycca, zasnuc̊ ; sny, kažuc̊ , snicca buduc̊ tolki. Ne strašna i
ne balǰča, i zrazu stane legka. Kanec usëj pakuce zrazu… Pad
poŭnač ciha wybralasĵ ŭ kalidor – sanitarka spala na
sastaŭlenyh taburĕtkah; ascĵrožliwa, na palčykah abminula ĵe
– ʤwery byli zamknëny, ale tyrčaŭ klǰč; hapatliwa krutnula im
i, ničoga ŭžo ne cĵmĵčy, rynulasĵ ŭ senečki, za imi – u wetranuǰ
cemen̊ , u siwer. Sanitarka potym gawaryla: braznuli ʤwery,
mocna pajšoŭ holad; Hados̊ ku zdagnali za agarodkaǰ, u
hwojniku, u sneze – možna skazac̊ , u ad noj saročcy.
Na drugi ʤen̊ pryehala maci, adrazu ž dačulasĵ pra
Hados̊ čynu noč; i ci ʤiwa – usĵ bap̊ nica gula pra gĕta. Čulae
matčyna sĕrca ŭmig zrazumela, što zadumala dačka; glĵʤela
na Hados̊ ku wačyma, poŭnymi bolǰ i slëz, božkala, žahalasĵ,
blagala: "Rybačko Hadosečko!.. Što ž eto ty, galowačko,
udumala!.. Bac̊ ku, matku ne škaduǰčy, bracikaŭ, sĵstryčak!.. Ci ž
my ne glĵʤeli cĵbe, ĵk woka swaë! Ne lǰbili, ne škadawali hiba?!
Ĵk ža ž ty ŭdumala takoe!.." Hados̊ ka sluhala, ale niby ne
razumela ničoga; ne bylo ŭ ëj ni škadawannĵ ab swaim učynku,
ni žalǰ da matki – da ŭsĵgo ĵna čula, ĵk nešta sciskae, lomic̊ ĵe,
poŭnic̊ usǰ takim holadam, što wos̊ -wos̊ ne ŭtrywaeš,
53

zakalocišsĵ, by ŭ trasučcy. Ĵna zaplǰščyla wočy, pakazala matcy,
što spic̊ . U nĵstrymnaj lihamancy ĵna ne bačyla, ĵk syšoŭ ʤen̊ ,
ĵk nastupiŭ wečar, zapalili swĵtlo. Uwečary holad raptam
prapaŭ, cela ĵe stala garĕc̊ , zrabilasĵ tak dušna, što ne bylo ĵk
dyhnuc̊ . Praz nejki garačy tuman bačyla ĵna doktara, ĵkoga
padnĵli sĵrod nočy, abyĵkawa, by z dalëkaj dali, čula, ĵk ën
macaŭ ëj lob, stawiŭ gradusnik. Doŭguǰ, bĵskoncuǰ wečnasc̊ , u
ĵkoj ne bylo ni dnëŭ, ni načĕj, ne bylo ničoga zrazumelaga,
kidalasĵ ĵna ŭ nĵscerpnym agni, u nejkih blytanyh, žahliwyh
widowiščah, stagnala, marmytala, kryčala nešta; daktary kazali
potym, što byla ŭžo trohi ne na tym swece.
Aprytomnela ĵna sonečnaj, wĵsëlaj ranicaj – na maroznaj
šybe zihceli radasnyĵ iskrački-zorki. Ačnulasĵ z ʤiŭnaj,
nečuwanaj lëgkascǰ, bĵshmarnascǰ – lĵžala, zdawalasĵ samoj,
lëgkaĵ, by taĵ pušynka: šapni wecer – i palĵcic̊ ! Ĵna toj raz lĵžala
tak nĵdoŭga, bo neprykmetna ŭzĵŭ son, taki ž lëgki, ĵk i ĵwa.
Nastupnymi dnĵmi taĵ ž lëgkasc̊ byla ŭ ëj, ne adyhoʤila: ni ab
čym ne dumala, ničym ne turbawalasĵ. Ĵk by inšy swet staŭ: i
maroznae swĵtlo praz šyby, i belaĵ bakowačka, i daktary, nawat
toj, galoŭny, z čyrwonym twaram. Inakš spatkala ĵna i
ščasliwyh bac̊ ku i maci: pačula nešta cëplae, swĵtočnae, milae.
Bac̊ ka bolš maŭčaŭ, adno wačĕj dawolnyh ne zwoʤiŭ, a maci
gawaryla-gawaryla, až zahlipalasĵ z radasci: "Ne puščali nas!
Ne možno, maŭlĵŭ, k ëj! Dohtar ne wĵleŭ, katory galoŭny,
maŭlĵŭ. A aʤin raz ĵ ŭprasila samogo, katory galoŭny. Plačam
umalila, štob puscili. Pryjšla. A ty – i spiš i ne spiš, gubkami ŭsë
mylĵeš, ĵk by pic̊ hočaš. Gubki – widno – garačyĵ, suhiĵ. I tak
golawu pawerneš, i tak – by lĵžac̊ nĵdobra, nĵzručno. I ĵk
pabačyla ĵ – gorno mne stalo tak, až glĵʤec̊ ne magu. Slëzy tak i
bĵguc̊ . "Hados̊ ko!" – kažu ciho tak i až zahodǯusĵ. A ty ĵk pačula,
ci što, wejki zadryžali, rasplǰščyla trohi wočy. Glĵʤiš kudys̊
ugoru, a wočy – nĵcĵmnyĵ, zmučanyĵ. "Donečko, rybačko maĵ!" –
kažu. A ty – ĵk gluhaĵ. By ne paznaeš, by ĵ čužaĵ! Wačmi ne
pawĵʤeš – nĵcĵmnyĵ, ĵk nežywyĵ! "Mamko ž ĵ twaĵ! – kažu. –
54

Mamko twaĵ, čueš?!" – a ty hoc̊ by znak ĵki! Paglĵʤela trohi i
saŭsim zaplǰščylasĵ znoŭ! Gubkami zamylĵla, ĵk by ŭ roce
perasohla, by wady tabe trĕba! A tam raptam – ĵk zastogneš, ĵk
zagamoniš – často-často! Ne razabrac̊ što!.." Maci znoŭ zajšlasĵ
gorkimi slĵzami, slowa ne magla bolš wymawic̊ ; zdalasĵ
Hados̊ cy nejkaj kwolaj, nĵščasnaj, až žal uzĵŭ. Bac̊ ka ne
wytrywaŭ, papraknuŭ: "Ot zawĵla! Pa nĵbožčyku – nibyto!..
Dačka paprawilasĵ, a ĵna!.." Maci ŭraz nerastala hlipac̊ , ražkom
hustki wycerla wočy: "Pa nĵbožčyku! A ci ž ne byla – usë adno
što nĵbožčyk! Ĵ ž, moža, i ŭspaminaǰ, i plaču – što rada! Što
dočačka usë adno ĵk z tago swetu wĵrnulasĵ!.."
Z ahwotaǰ sluhala Hados̊ ka drobnyĵ, ale, cĵper zdawalasĵ,
takiĵ cikawyĵ, milyĵ damašniĵ nawiny – pra sĵstryčak i bracikaŭ,
pra matčyny klopaty, lasawalasĵ bac̊ koŭskimi gascincami. Ale
kali matka z bac̊ kam paehali, kali padumala, ĵk ĵny educ̊
zmerzlymi sanĵmi, ĵk wypaŭzuc̊ z pocëmkaŭ nasustrač im
kuranëŭskiĵ strĕhi, kali ŭbačyla, niby ŭwačawidki, strĕhi,
wulicu, rodny dwor, u Hados̊ cy razam z prycihlaj radascǰ
ščasliwaj sustrĕčy staŭ nyc̊ sum. Byŭ gĕta ne tolki sum pa
bac̊ kah – inšae, nĵdobrae adnekul uliwalasĵ ŭ ĵgo, zahmarwala
nĵdaŭnǰǰ besklapotnasc̊ . Niby ažywaŭ stary, zabyty bol. U toj
wečar smutnae gĕtae prajšlo, ĵk dalëkaĵ hmara; padstupila,
prapaŭzlo trywožnym cenem i prapala. Hados̊ ka zasnula bez
prykryh dumak. Ale na drugi ʤen̊ hmara znoŭ upaŭzla ŭ ĵe
aʤinotu. Nĵdobrae, nežadanae, ĵkoe ne hacelasĵ i zaŭwažac̊ ,
čaplĵlasĵ za ĵe, brala ŭsë macnej, usë nazolnej, nagadwala,
malĵwala, prymušala razwažac̊ . Znoŭ wĵrtalasĵ z nebyccĵ
Zaharyha, wĵrtaŭsĵ scǰʤëny, strašny ʤen̊ , ažywali, bili
Ĵŭhimawy slowy. Zgadki paŭzli blytana, šmatkami, u tumane,
takim halodnym, pranizliwym, što ŭ Hados̊ ki ŭsë leʤĵnela,
brala prykrae bĵssille. Spačatku ëj ĵk by ne hacelasĵ weryc̊
zgadkam, by nĵdobramu snu. Ale ŭspaminy, naperakor ëj, lezli
i lezli, usë bolš ĵrčĕli, šyrĕli, usë bolš hmaryli, trywožyli. Ca
skruhaj, praz zasen̊ neadolnaj trywogi bačylasĵ ëj znoŭ
55

sonečnaĵ ĵdranaĵ čyrwan̊ na šybah, na scĵne; nĵradasna,
holadna glĵʤela ŭ kutočku werhnĵj čystaj šyby abmerzlaĵ
kalǰčaĵ lapa hwainy. Sumna, maŭkliwa nazirala Hados̊ ka za
žankami-susedkami, sluhala ix necikawyĵ gamonki. Žanki
pobač byli ŭsë "nowyĵ": tyĵ, što lĵžali ranej, parazyhoʤilisĵ pa
swaih hatah, ale peramena gĕtaĵ ne supakojwala Hados̊ ku; i da
gĕtyh byla ŭ ĵe ascĵroga.
Cĵper Hados̊ ka ŭžo ne škadawala pra čornuǰ proc̊ mu
gliniščanskaga azĵrca, ne stroila sabe dumak, ĵk ucĵčy, zagubic̊
sĵbe. Ëj cĵper nawat uspaminac̊ pra toe, ĵk ĵna leʤ ne zamerzla,
bylo strašna; nemawedama kudy prapala nĵdaŭnĵĵ rašučasc̊ .
Hados̊ ka čula ŭ sabe ʤiŭnuǰ aslabelasc̊ , kwolasc̊ . Ad gĕtaj
kwolasci, ad bezdapamožnasci swaëj perad bĵdoǰ, ĵkaĵ ne
adyhoʤila i ʤen̊ i noč sceragla ĵe, Hados̊ ku časta braŭ adčaj:
nakryŭšysĵ z galawoj koŭdraǰ, utknuušy twar u padušku, ĵna
dušylasĵ cihim, gorkim plačam. Pĵkučymi slĵzami aplakwala
Hados̊ ka besklapotnuǰ radasc̊ swaǰ i dawerliwasc̊ , swaǰ
nĵŭdaluǰ maladosc̊ , z ĵkoj ĵna niby razwitwalasĵ nazaŭždy. U
peršyĵ dni, zaŭwažyŭšy, što ĵna plača, žanki zwali ĵe,
supakojwali, ale ĵna ne adgukalasĵ; tady ĵe perastali čapac̊ , ne
gawaryli pustyh sloŭ, ne nazalĵli, dalikatna, razumna maŭčali.
Wyplakaŭšysĵ ŭwolǰ, ĵna zwyčajna spakajnela sama i zasynala
pad koŭdraj.
3
U gĕtyĵ dni apanawala Hados̊ ku ĵščĕ macnej nabožnasc̊ .
Čuǰčy sĵbe aʤinokaj u bĵʤe, trywožačysĵ perad newĵdomym,
ĵkoe ŭsë bolš palohala dumkami pra Kurani, z nĵznanym ĵščĕ
palam pacĵgnulasĵ ĵna k Bogu. Neba ëj bylo ne prosta neba,
žyccë ne prosta žyccë; usǰdy byŭ Bog, wa ŭsim byŭ Bog – pra
što ni dumala, wa ŭsim zgadwala Boga, malilasĵ Ĵmu. Addanasc̊
Bogu ĵe dahoʤila trohi ne da war’ĵctwa.
Ale ĵk ni malilasĵ, ĵk ni adcawalasĵ božaj litasci i
56

sprawĵdliwasci, ĵk ni hacela weryc̊ , što ŭsĵsilny i sprawĵdliwy
zastupicca, aberažĕ, trywoga ad dumak pra zaŭtrašni ʤen̊
swoj ne tolki ne adyhoʤila, a napaŭzala ŭsë wažčĕj, usë čarnej.
Čym bližĕj čulasĵ sustrĕča z Kuranĵmi, tym bolš rasla trywoga:
znaëmyĵ zmalku agarody, dwary, uzbolatki ne wabili, a
grazilisĵ. Sustrĕča z Kuranĵmi zdawalasĵ cĵper sustrĕčaj z bĵdoǰ,
z Ĵŭhimam, z kryŭdnymi plëtkami, ĵkiĵ nepakoili ĵe, moža, bolš
za ŭsë. Ĵna – niby ŭwačawidki – bačyla, ĵk buduc̊ glĵʤec̊ na ĵe,
kali ĵna paeʤe kuranëŭskaj wulicaj; ad adnoj dumki pra gĕtyĵ
pozirki ëj, u balničnaj bakowačcy, rabilasĵ tak nĵdobra, što ĵna
zaplǰščwala wočy: ne wĵrtacca b tudy nikoli, ne bačyc̊ nikoga!
Matcy i bac̊ ku ne zaŭsëdy wypadala nawedac̊ dačku: i
daroga nĵblizkaĵ, i doma klopatu – ne peradyhnuc̊ , časta prasili
nawedacca ŭ balnicu, peradac̊ gascinčyk suseʤĵŭ, što ehali ŭ
Jrawičy; Hados̊ ka rĕdka ŭstawala z ložka dlĵ bac̊ koŭskih
paslancoŭ, z-za firanki potym bačyla, ĵk ĵny ehali dadomu. Тak
bačyla krywoga Grybka, staruǰ Damecihu z Mikanoram, lesnika
Micǰ; wyjšla ŭ kalidor tolki, kali pryehala Prakopawa Manĵ,
gawaryška. Manĵ ĵk by welmi ŭzradawalasĵ Hados̊ cy, ale
Hados̊ ka staĵla čužawataĵ, nascĵrožanaĵ, uraz prykmecila, što
glĵʤic̊ Manĵ na ĵe ne abyĵk, ne tak, ĵk nekali. Niby zdalëk čula
Hados̊ ka, što Manĵ gawaryla pra wĵčorki, pra toe, hto da kago
zalĵcaecca, hto z kim sp’ĵna pabiŭsĵ. Gawaryla i ŭsë razglĵdala
Hados̊ ku kruglymi, blĵklymi, by cĵlĵčymi, wačyma, kab potym,
music̊ , raskazac̊ na wĵčorkah ĵk mae byc̊ ; Hados̊ ka ž čakala
adno, kali ĵna zmoŭkne, kali zdagadaecca pajsci: ni sama ĵna, ni
ĵe nawiny Hados̊ ku ne cikawili. Ale Manĵ i potym, kali gawaryc̊
užo ne bylo čago, staĵla, maŭčala, lšala cĵlĵčymi wačyma, pakul
Hados̊ ka ne padalasĵ peršaĵ ŭ swaǰ bakoŭku. Paslĵ gĕtaj
sustrĕčy ĵščĕ cwĵrʤej dumala Hados̊ ka ne wĵrtacca ŭ Kurani,
paehac̊ hoc̊ kudy, tolki b ne sustrakacca z bĵdoj swaëj, z
Ĵŭhimam, sa straham.
Ne peršy raz škadawala, što swaĵki ŭse ci ŭ Kuranĵh, ci ŭ
sëlah poblizu. Ĵk ni razwažala, usë wyhoʤila: sama lepš,
57

pĕŭna, tut, u Jrawičah, astacca: mĵstĕčka wĵlikae, i kutok pad
strahoǰ, i raboty – aby ahwota byla; ĵščĕ ranej daznalasĵ. U gĕty
wečar znoŭ gamanila z mestačkowymi: lĵžala Hados̊ ka cĵper u
wĵlikim pakoi, pobač bylo bagata ǰrawickih – i hatu, i pracu,
možna skazac̊ , znajšla…
Z necĵrpliwascǰ, z ʤelawitaj zaklapočanascǰ wyglĵdwala ŭ
akno bac̊ kawy sani, uzradawalasĵ, zamitusilasĵ, kali ubačyla
znaëmaga rudoga konika. Ale kali matka i bac̊ ka ŭwajšli ŭ
kalidor, adkryc̊ žadanne swaë ne zrazu nawažylasĵ.
– Oj, mamko, što ĵ wam skažu? – znarok wesela, by
laščačysĵ, prytulilasĵ Hados̊ ka da matki, kali staryĵ sabralisĵ ŭžo
ehac̊ dadomu.
– Što ž ty skažaš? – Matka glaʤila pa galawe, čakala: skaža
ĵkuǰ-nebuʤ drobĵz̊ .
– Тolki wy ne abižajcesĵ, – užo bez usmešački,
papĵrĕdǯwaǰčy, paprasila Hados̊ ka. – Dobra?
– Čago eto? Što ty ŭdumala?
– Udumala! Тolki ĵ dobra razwažyla ŭsë, mamo! Ne
dumajce, što eto – wecer u galawe!.. Ne buʤece?
– Dak ty skažy naperad… Nu, ne budu!..
Hados̊ ka raptam ĵk by zabaĵlasĵ znoŭ. Ĵna pamaŭčala;
sabraŭšy silu, ne gleʤĵčy na matku, wycisnula amal z adčaem,
adnym dyham:
– Mamo, ĵ haču tut astacca. U Jrawičah…
Hados̊ ka, hoc̊ i ne glĵʤela na maci, bačyla: matka zirnula na
ĵe, ne razumeǰčy:
– Čago eto?
– Žyc̊ tut, mamo. Rabic̊ budu…
Maci maŭčala momant, znoŭ zirnula na dačku, potym na
čalaweka swajgo, niby sama ne magla zrazumec̊ .
– Ot udumala! – pramowila, ĵk by ne weračy. – Udumala!
– Ĵ daŭno užo eto, mamo…
– Udumala! – ne hacela sluhac̊ matka. – Eto ž trĕba!
Dadumacca da takoga!
58

– Mamo, usë adno – para ŭžĕ mne. Ne wek ža pry was…
– Cesno tabe, pagano tabe pry matcy dy bac̊ ku bulo?
– Ne cesno i ne pagano, mamo. A tolki… Ne hoču ĵ tudy,
mamo!..
Matka ne adrazu znaj šla, što skazac̊ . Leʤ strymalasĵ, kab
shawac̊ žal ab dačcĕ.
Bac̊ ka pakruciŭ u rukah pugaŭë, pramowiŭ:
– Matka – nibyto – praŭdu kaža.
– A ci ž nĵpraŭdu! Za bac̊ kam, za matkaj kali – ĵkomu ʤicĵci
pagano bulo? Ĵkoe eto – rozum maǰčy – bac̊ ki, matki curacca
buʤe?..
– Dak hiba ž, mamo, ĵ curacca hoču!..
– A ne hočaš, dak i dobra! – Matka ne dala dačcĕ gawaryc̊ : –
Za matkaj, za bac̊ kam zaŭsĵgdy dobra! Тolki – keb hutčĕj
dadomu, prasisĵ! Skažy: i tak zaždalisĵ, zbalelisĵ dušoǰ!
Naezʤilisĵ, daždacca ne možam: kali ŭžĕ prywĵzem saŭsim!
Braciki, sĵstryčki žduc̊ ne dažducca!.. A eto, glupstwo ŭsĵkae,
wykin̊ ! Ne dumaj ničogo popustu!
I, pakazwaǰčy, što gawaryc̊ bolš nĵma čaš, maci prytulila
Hados̊ čynu galawu, pacalawala. Hutčĕj adwĵrnulasĵ, pajšla z
balnicy. Bac̊ ka pašargaŭ mokrym! walënkami ŭsled.
Na drugi ʤen̊ sanitarka skazala Hados̊ cy, što pryjšli nejkiĵ
dwa hlopcy, prosȷ̂c̊, kab wyjšla. Hados̊ ka, što lĵžala na ložku,
tolki nahmuryla wočy, nedawolna padtulila gubki; htos̊ ci z
žanok pamog:
– Peradajce, što hworaĵ, što ne moža wyjsci…
Žančyna ŭ halace z mokrymi gilĵmami i z mokrymi
čyrwonymi rukami – myla, music̊ , štos̊ ci – pastaĵla, zʤiŭlena
paglĵʤela na Hados̊ ku, niby čakala, što taĵ peradumae,
neahwotna adčynila ʤwery. Тady pačulasĵ gaworka z kalidora:
htos̊ ci golasna, moža, znarok, kab čuli ŭ palace, graziŭsĵ, što,
"kali ĵna ne wyjʤe", – ulomicca prosta ŭ pakoj! "Тak i
zaĵwice!.." nakazaŭ golas wesela, ĵk by sa smeham.
– Ot ego – kawaler! – pahwalili ŭ palace. – Pryjʤecca ŭstac̊ !
59

– Bo – i praŭda ŭlomicca! Zuh, widno!..
– A to, moža, ĵ za ĵe pakažusĵ?.. A, pabaĵlasĵ!..
Pad rogat žanok Hados̊ ka hucen̊ ka peraplĵla, zawĵzala kosy,
paprawila halat: gĕty balamut – Honĵ – i praŭda moža
ŭlamacca, ne adstane! Sanitarka, wyciraǰčy ruki, wesela, z
uhwalaj prapuscila ĵe paŭz sĵbe.
– Тy što ž eto – pryznawac̊ ne hočaš? – zaragataŭ Honĵ,
padaŭ Hados̊ cy halodnuǰ, cwërduǰ ruku.
Za im pacisnuŭ ruku z zuhawatym wyglĵdam Alëša Gubaty,
pakpiŭ u ton Honǰ:
– Zadaecca! Kuranëŭskiĵ lapci, dumae!
– Skažace!
– A moža, ne? Тrĕci raz – ĵk pryedu čago ŭ Jrawičy –
zahodǯu – usë hworaĵ dy hworaĵ! Ne moža wyjsci! Ne
pazwoleno bespakoic̊ ! Ĵk ĵkaĵ ǰrawickaĵ barynĵ!.. Ĵ eto ŭžĕ i
matku papytaŭ: što eto, kažu, Hados̊ ka waša ŭsë hworaĵ?
Dabicca niĵk nĵmožno da ĵe! A ĵna kaža: pagano, mabuc̊ ,
dabiwaŭsĵ!.. – Honĵ zaragataŭ.– Dak ĵ i rašyŭ paprobuwac̊ :
dabicca dobra!
– I dabiŭsĵ! – pahwaliŭ Alëša.
– A nĵŭžĕ ž!.. – Honĵ z zahaplennem akinuŭ wačyma
Hados̊ čynu postac̊ . – Dak ty ž – ej-bo – hoc̊ na wystaŭku! Čym
eto was tut kormȷ̂c̊? Bulkami, mabuc̊ , adnymi? Тó-ta lĵžyš sabe
– i anigadki! Ne lĵciš welmi dadomu!
– Ĵ i sam adeǰl ne rwaŭsĵ b dadomu! – Alëša zaweraščaŭ
nosam.
– A ĵ b ne ŭseʤeŭ tut doŭgo! Harčy – harčami, a pahne ž
neĵk ne pa-lǰdsku! – Honĵ smešna prynǰhaŭsĵ. – Lekami nejkimi,
ci što? – Ën raptam, z wĵsëlaj bescyrymonnascǰ, papraknuŭ: –
Doŭgo ščĕ ty walĵcca tut buʤeš?
– Skoro ŭžĕ…
– Hwacic̊ , skažy! A to – prosto wyglĵdac̊ cĵbe nadaelo!
Ej-bo!.. Edu paŭz hatu twaǰ, glĵdǯu: moža, užĕ paĵwilasĵ?! Na
wĵčorki idu, moža, užĕ i ĵna tut, dumaǰ! Nĵma i nĵma! Ĵ tam z
60

nudy sohnu, a ĵna tut wyležwaecca!
Honĵ glĵʤeŭ z takim aburĕnnem, što Hados̊ čyny guby
zadryžali ad smehu. Тak, dlĵ pryliku, skazala nedawerliwa:
– Sohneš. Ĵno i widno…
– A ne sohnu? Ot nĵhaj Alëša skaža, kali ĵ brašu! Pryjdu na
wĵčorki, sĵdu, uščyknuc̊ nikogo ne hočacca! Ot, Alëša ne dasc̊
zbrahac̊ : ščykaŭ ĵ kago-nebuʤ?
– Dzewak – ne, a pra Saroku – ne znaǰ. Garanciǰ na etu ne
daǰ!
– Pasĵdǯu, padramlǰ – i dadomu. Cĵper čuc̊ ne kožyn wečar
Alëša rĕža na garmoniku. Dak i skakac̊ , ĵk skažy ty, razwučyŭsĵ!
Usë ot dumaǰ: keb Hados̊ ka bula, keb z Kanaplĵnačkaǰ –
polečku ci kadrylicu na wasemnaccac̊ kalen!
Gawaryŭ, gawaryŭ, ragataŭ Honĵ – i zagawaryŭ Hados̊ ku.
Shamĵnulasĵ tolki tady, kali z mĵstĕčka wĵrnuŭsĵ galoŭny
doktar, ĵščĕ čyrwanejšy z marozu, staŭ stroga aglĵdwac̊ Alëšu i
Honǰ. Ale i kali lĵžala znoŭ na ložku, doŭga cešylasĵ ŭpotaj
smeham, perabiraǰčy ŭsë, što kazaŭ Honĵ. Da samaj nočy
wesela zgadwala wĵčorki, ʤĵŭčat, kuranëŭskiĵ palĵny, haʤila,
gamanila lëgka, žwawa; a ŭ poŭnač, bĵssonnaĵ, stomlenaĵ,
raptam znoŭ zabilasĵ plačam, takim gornym, što leʤ magla
ŭtrymac̊ stogn…
Ehala z balnicy poznim sakawickim dnëm. Sonca to
prarywalasĵ praz nizkiĵ hmary, to prapadala; zdawalasĵ, što
wos̊ -wos̊ pačne scĵbac̊ doždǯ ci mokry sneg, ale ni daždǯu, ni
snegu ne bylo, scĵbaŭ adno halodny wecer. Styli nogi i ruki, a
ca strĕh kapala, i sneg pad palazami rypeŭ mokra, panyla. Ne
hacelasĵ ni ab čym dumac̊ , ničoga čuc̊ . Bac̊ ka ŭ Jrawičah zaehaŭ
da draŭlĵnaj kramki, wynes nejkiĵ ʤwe skrynki – Nohim prasiŭ
prywezci; pakul dawezli, pakul pastaĵli kalĵ Nohimawaga plota,
dobra zwečarĕla. Ceraz grĕblǰ paŭz čornuǰ cagelnǰ cĵglisĵ ŭžo ŭ
mokraj cemry. Hados̊ ka ne bačyla, kali zažaŭceli naperaʤe
rĕdkiĵ agni, začarnela kupa hat. Ne waruhnulasĵ, ne zirnula
nawat. By ne bylo doŭgaj rostani.
61

Sĵrod wulicy zdryganulasĵ z nespaʤeŭki: cišynǰ pracĵŭ zly
brĕh glušakoŭskih sabak. Kalnuŭ wočy agon̊ z ihnĵj haty.
4
U tuǰ wĵsnu ni razu ne pabačyli Hados̊ ku ni na ifyščah, ni na
wĵčorkah. Nihto za ŭsë leta ne čuŭ ĵe galaska ŭ ʤĵwočyh
gurtah: ĵk ni prasili, ni razu ne иryjšla, ne zaspĵwala. I smĵĵlisĵ, i
spĵwali Hados̊ čyny tawaryški bez Hados̊ ki. Тolki i bačyli cĵper
kuranëŭcy Hados̊ ku na senažaci, na poli – zagarĕluǰ, cihuǰ,
upartuǰ ŭ pracy, z bracikami i sĵstryčkami swaimi, z bac̊ kami.
Ne zmĵnilasĵ ĵna ničym i ŭwosen̊ i ŭzimu; žyla aʤinoka, ĵk u
lese. Zahoʤiŭ byŭ u hatu da ĵe Honĵ, raz ci dwa – Mikanor, ale,
bačyli ŭse, adstupilisĵ skora: ne zlaʤilasĵ z Hados̊ kaǰ ŭ hlopcaŭ.
Hados̊ ka, kazali, nibyta gawaryc̊ ne zahacela: maŭčyc̊ , maŭčyc̊
usë, byccam tolki i čakae, kali astanecca adna, – necikawa
zusim z eǰ. Praŭda, drupĵ žanki kazali, što ĵna i ne maŭčyc̊ pry
hlopcah, što rada, kab haʤili; sama niby zaprašala, ale kamu z
hlopcaŭ cikawa byc̊ z takoǰ? Тut časta pačynalisĵ sprĕčki: adny
dakazwali, što bĵda – bĵdoǰ, što Hados̊ ka cĵper – nawat lepšaĵ,
parazumnela, ne toe što ĵkaĵ drugaĵ durnica ci sama ĵna ranen;
drupĵ suʤili – sama winawata, dyk nĵhaj i bĵdue sama i na
hlopcaŭ ne spaʤĵecca welmi…
Sĵrod gaworak pra Hados̊ ku byli takiĵ, što i Honĵ, i Mikanor
Hados̊ cy – pustoe, što – pra gĕta asabliwa gorača dawoʤila
Saroka – Hados̊ ka, ĵk i ranej, lǰbic̊ , čakae ne dačakaecca adnago
Ĵŭhima. Saroka klĵlasĵ, što hto-hto, a ĵna wedae gĕta, ĵk sama
sĵbe; što ad tago, što tak lǰbic̊ Ĵŭhima, Hados̊ ka i glĵʤec̊ na
Gannu ne hoča, hoc̊ – ĵščĕ nĵdaŭna ž zusim – tawaryšawala!..
Gawaryli pra Hados̊ ku bagata, samae roznae: nihto tolkam
ne wedaŭ, što tam u dušy takoj zatoenaj, takoj ne padobnaj na
tuǰ, ĵkoj prywykli bačyc̊ ranej, ʤĵŭčyny. Byli sĵrod žanočyh
zdagadak i blizkiĵ da praŭdy, byli i dapëkiĵ, ale, music̊ , nihto tak
daleka ne byŭ ad isciny, ĵk zdagadliwaĵ Saroka. U tym, što
62

zberaglosĵ ŭ Hados̊ čynym sĕrcy paslĵ balnicy, što hwalĵwala ĵe,
Ĵŭhim užo amal ničoga ne značyŭ: ne bylo ŭ Hados̊ ki ne tolki
ĵkoga-nebuʤ, hoc̊ by hworaga, kahannĵ, ne bylo niby i
nĵnawisci. Usë, što bylo da Ĵŭhima, neĵk skamĵnela ŭ ëj: ĵk na
kameni, ništo ne ž̊ šo. Ĵna sama zʤiwilasĵ, ĵk – zdalosĵ ëj –
spakojna, abyĵkawa ŭbačyla raptam ĵgo na wulicy; prajšla
mima tak, byccam i ne wedala nikoli…
Zgarĕla, skamĵnela i ĵe družba z Gannaǰ: Ganna byla cĵper
dlĵ ĵe tym ža, što i Ĵŭhim. Nawat kali da Hados̊ ki ŭ žanočyh
gamonkah stali dahoʤic̊ čutki, što Ganne nĵsoladka z Karčami,
acwĵrʤelaĵ nepryhilnasc̊ da byloj tawaryški ne pamĵkčĕla; i
zlaradnasci ne zaznala Hados̊ ka spačatku.
U toe leta Hados̊ ka ĵk by nanawa pačula speŭ žawaranka:
cëplym, salodkim bolem adgukalasĵ ŭ ëj daŭnĵĵ, takaĵ zwyčajnaĵ
kalis̊ ci pesnĵ. Ĵk by nanawa ubačyla Hados̊ ka pawituhu na belaj
zĵmli, pačula šorhat spelaga žyta, žywuǰ ceplynǰ scĵbloŭ, što
klala na perawĵsla. Cihaĵ, ale harošaĵ radasc̊ poŭnila ĵe, kal i,
zmoranaĵ, z abpalenymi soncam rukami, pakolatymi nagami
lĵžala pad babkaǰ, sluhala, ĵk zwinic̊ , spĵwae garačaĵ zĵmlĵ.
Swet byŭ poŭny gukaŭ, poŭny swajgo, nĵbačnaga ranej
žyccĵ. Ën žyŭ uwes̊ čas, ʤiwosna bagaty i rozny, z nĵŭcihnaj
pesnĵj: prazrystaj, zwonkaj – rankam, garačaj, prytomlenaj –
dnëm, cihaj, dumnaj – uwečary. Sluhaǰčy, žywučy ŭ im,
Hados̊ ka niby perastawala bačyc̊ usë zboku, niby zliwalasĵ z
im, stanawilasĵ rodnaj čascinkaj usĵgo. Stanawilasĵ niby –
čulasĵ samoj – to sinim nebam, bo belym woblakam: lëgkaĵ, by
pušynka z tapoli, plyla ŭ wysoznaj wysi, ne bačačy, ne znaǰčy
zĵmli; to niby sama rabilasĵ kolasam, što zmorana šarhaceŭ
nad suhoǰ zĵmlëj, to – trawoǰ, što poŭnila rosnym haladkom
lĵsnyĵ prycemki, salodkaj mlĵwascǰ – sonečnyĵ palĵny. U takiĵ
hwiliny ëj bylo tak horaša, što hacelasĵ plakac̊ , što sama saboj
prasilasĵ z gruʤej malitwa – hwala Bogu. Welmi časta ŭ takiĵ
hwiliny, praŭda, braŭsĵ adnekul nezrazumely, tupy bol, nyŭ i
ščymeŭ z nejkaj garkatoǰ; ale ën ne mog adolec̊ zamilawanasci,
63

rabiŭ ĵe adno wastrĕjšaj, čutnejšaj.
Z polĵ, z lesu Hados̊ ka wĵrgalasĵ tady ne adna – z kwetkami,
ĵkiĵ potym staĵli ŭ gladyšcy na akne. Ĵny i ŭ hace pahli polem,
lesam, poŭnili hatu harastwom uzleskaŭ i wolnaga prastoru.
Ale ŭ ix pahu skora čula Hados̊ ka smutak smerci – hoc̊
daglĵdala ix, mĵnĵla wadu, kwetki ginuli. Ëj škoda bylo ix: byli
ĵny Hados̊ cy ĵk žywyĵ, sa swaëj radascǰ i wolĵǰ, taksama božyĵ
stwarĕnni. Ad gĕtaga, ĵk ni lǰbila ĵna kwetki, irwala potym ix ci
ŭ poli, ci na ŭzleskah i mala i rĕdka; cešylasĵ doma swaimi,
hatnimi, ĵkih bylo poŭna ŭ glinĵnyh garščočkah na woknah i ŭ
agarodčyku perad hataj. Cešycca bylo čym: letam agarodčyk
buĵŭ usimi barwami krasy; kali wĵrtalasĵ dadomu, ĵny ĵk by
witali pa-sĵbroŭsku – rĕzka, mĵta, wĵrgini, malwy. Ĵny i byli ëj
ĵk sĵbroŭki, milyĵ, ščyryĵ, naʤejnyĵ.
Z tago letnĵga dnĵ, kali Hados̊ ka nanawa pačula speŭ
žawaranka, swet dlĵ ĵe ĵk by peramĵniŭsĵ. U swece bylo
harošae, bylo čym cešycca, čamu radawacca. Ne bylo ŭžo
nĵdaŭnĵj bespraswetnasci. Hados̊ ka ne čula sĵbe užo takoj
aʤinokaj. Ale ŭ wĵlikaj peramene, što adbylasĵ ŭ swece
nawokal, menš za ŭsë zmĵnilisĵ dlĵ Hados̊ ki božyĵ stwarĕnni,
ĵkiĵ spradweku zawucca lǰʤmi. Možna skazac̊ , što cĵper dlĵ
Hados̊ ki ĵny – ne ličačy bac̊ ki, matki, bracikaŭ, sĵstryčak – byli
menš ĵk kali widnyĵ i čutnyĵ. Znajšoŭšy sabe ŭ swece wĵlikuǰ
ŭcehu, Hados̊ ka ne dumala ŭžo z takim straham, što pra ĵe
gaworac̊ , ĵk glĵʤĵc̊ na ĵe. Ĵna ŭžo ĵk by menš zaležala ad ix. I ëj
bylo lĵgčĕj.
Minuli leta, wosen̊ , zima, pajšlo drugoe leta, a Hados̊ ku ne
pahilila da lǰʤej. Ĵk i ranej, ne čula sĵbe Hados̊ ka sĵrod lǰʤej tak
dobra, ĵk sĵrod drĕwaŭ ci žyta. Ĵk i ranej, trapiŭšy ŭ gramadu,
ĵna nĵzmenna maŭčala, staralasĵ adno adasobicca; adyhoʤila
tak, byccam wyrywalasĵ z nĵwoli.
I sustrakaǰčysĵ z kim u poli, na daroze, daŭšy zwykly
"dobry ʤen̊ ", Hados̊ ka minala hutčĕj, by baĵlasĵ, kab ne stali,
ne prywĵzalisĵ. Ne ŭcĵkala ĵna cĵper – zaŭwažyli – moža, tolki
64

ad adnago Honi, hoc̊ i da ĵgo hililasĵ ne welmi. A tak, možna
skazac̊ , miž lǰʤej byla Hados̊ ka – abo ŭ carkwe, u ĵkoj sluhala i
malilasĵ, ĵk mala hto, ščyra, abo na daroze da carkwy.
Ĵščĕ zaŭwažyli ŭ Kuranĵh, što pry takoj nepryhilnasci da
daroslyh Hados̊ ka až ʤiwa garnulasĵ da ʤĵcej. Ahwotna
bawilasĵ ĵna z susedskimi, što wečna taŭklisĵ kalĵ ĵe, a swaih
malyh bracikaŭ i sĵstryc dyk glĵʤela zaŭsëdy, milawala, by
matka. I karmila, i paila, i myla – i ne aʤin ʤen̊ , dlĵ pryliku, a
ŭse gady – i z ĵkoǰ ahwotaǰ, z ĵkoǰ lǰbascǰ! Ignaciha, Hados̊ čyna
matka, nahwalicca ëǰ ne magla.
A ĵščĕ zlyĵ ĵzyki kazali, što za ŭse gĕtyĵ gady ne bylo takoga,
kab Hados̊ ka padyšla k ĵkoj malaʤicy, u katoraj fudnoe na
rukah. Kazali, bačyc̊ ne magla, čarnela twaram, ucĵkala padalej
adrazu. Usĵgo ŭsĵkaga – kali bylo da gaworki – kazali pra
Hados̊ ku, i bylo ŭ tyh gaworkah inšy raz i takoe, što ŭ ĵe "ne
ŭse doma", što ĵna trohi, ne inakš, "kručanaĵ". I newĵdoma ĵščĕ,
čym ĵno ŭsë končycca!
5
Hados̊ ka ŭnočy bagata dumala pra Gannu, pra bĵdu ĵe. Hi ŭ
dumkah, ni ŭ sĕrcy ne bylo ladu. Тo ĵk by spakajnela: ne ĵe
bĵda, čužaĵ; to garĕla zloj radascǰ: ësn̊ na swece praŭda, pryjšla
kara; to raptam, čulaĵ, kwolaĵ, spačuwala: bĵda takaĵ! Žal
kwoliŭ, kali dumala, ĵk Ganna neʤe b’ecca nad damawinaj, nad
belaj gorkaj magily; užo, zdawalasĵ, gatowa byla z daŭnĵj, niby
žywoj ĵščĕ tawaryskascǰ darawac̊ usë, ale amal kožny raz
dumki cĵmniŭ Ĵŭhimaŭ cen̊ , i ŭ čuly žal ĵe liŭsĵ gorki strumen̊ ,
wëŭ u dušu supĵrĕčliwasc̊ , nezmirymasc̊ . Nezmirymasc̊
bolšala, kamĵnela, kali ŭspaminala swaë bedawanne, swaë
maloe, ĵkoe niby znoŭ tracila…
U takoj supĵrĕčliwasci i ŭbačyla Hados̊ ka Gannu, ĵkuǰ wezli
nazad Čarnuška i mačyha toj ža darogaj paŭz les. Hados̊ ka byla
blizka ad darogi, i Ganna dobra widna byla: sĵʤela na kalësah,
65

pa-starĕčy zgorblenaĵ, aščaperyŭšy rukami kaleni. Ruki byli
saščĕpleny tak, što zdalosĵ – ne razarwe nihto. Nawek. I sama
sĵʤela tak, by ne wyraŭnĵecca wek. Ĵščĕ zaŭwažyla Hados̊ ka:
wočy byli zgaslyĵ! Ĵk slĵpyĵ! U toj momant Hados̊ ka ne dumala
ničoga, tolki glĵʤela, čulaĵ i zbĵntĕžanaĵ. Ĵna niby nanawa
bačyla Gannu. Čarnuška raptam z kalës paklaniŭsĵ ëj,
nespaʤeŭki twar ĵgo skrywiŭsĵ bolesna, ën prawëŭ rukawom
pa wačah, adwĵrnuŭsĵ. I ĵgo paklon i slëzy ĵščĕ dali Hados̊ cy
zbĵntĕžanasci.
Zbĵntĕžanasc̊ i winawatasc̊ žyli ŭwes̊ toj ʤen̊ . Ci grabla
sena, ci znosila ĵgo ŭ kopy, čula sĵbe winawataj perad Gannaj,
perad swetam, asabliwa ž perad Bogam, ĵki, wedala, bačyŭ usë,
što ĵna dumala! Praŭda, winawatasc̊ i cĵper žyla ne adna: čas
ad času i cĵper lezla, blytala ŭsë bĵzladʤe pačuccĵŭ i dumak…
Uwečary, tolki scĵmnela, da woza, ʤe ĵna wĵčĕrala z
bac̊ kam, pryplëŭsĵ Mikanor. Pryhoʤiŭ ën ne peršy raz, naʤely
byli blizka, ale Hados̊ ka glĵʤela na ĵgo rĕdka i stroga. Časam
čula na sabe ĵgo wažkiĵ pozirki, sciskalasĵ i tulilasĵ, hmuračy
browy, čakala, što buʤe dalej. Dalej ne bylo ničoga. Mikanor
niby taiŭ štos̊ ci, ustawaŭ, cĵgnuŭsĵ k swajmu tabaru. Ot i ŭ gĕty
wečar kuryŭ, gamaniŭ z bac̊ kam иra nadwor’e, pra sena,
lagodna, cĵrpliwa snračaŭsĵ za kalgasy: kalgasy, pabačyce,
dakažuc̊ swaë! Gamaniŭ, a Hados̊ ka čas ad času čula
ŭpocëmku– znoŭ glĵʤic̊ na ĵe! Sprĕčku ne skončyli i ŭ gĕty
wečar: bac̊ ka, uparty, gatowy ŭskipec̊ , shamĵnuŭsĵ, što koni ne
poeny, ahwotna znik upocëmku Hados̊ ka nascĵrožylasĵ.
– Čago eto ty Honǰ mučyš? – pramowiŭ Mikanor ne adrazu
i ne legka. Niby zastupiŭsĵ: – Hoʤic̊ stolki! I taki hlopec!.. A ty
mučyš!..
– Nĵhaj ne mučycca! Ĵ ne prašu!
– Dak lǰboŭ ža ne ad tago… prosȷ̂c̊ ci ne prosȷ̂c̊… Ĵna sama –
ĵk zaraza ĵkaĵ… – Za ŭsim gĕtym Hados̊ ka čula nešta wažkae,
stoenae, ĵk i ĵgo pozirki.– Ci ty ne lǰbiš ĵgo?.. – Ĵna pramaŭčala:
znarok stala korpacca ŭ woze, byccam ladawala pascel. Ën staŭ
66

pobač, uzĵŭ ĵe za ruku. – Ci mo… ĵ tabe padabaǰsĵ?
Ën sprabawaŭ žartawac̊ . Ale Hados̊ ka čula, što gĕta ne
smeški, i ëj bylo pagana. I ĵščĕ čula ĵna, ĵki ën drobny, bĵssily
perad ëǰ, Mikanor, ĵkoga tak ne lǰbiŭ i pabojwaŭsĵ ĵe bac̊ ka. Ën,
praŭda, ne addaŭ ruku, kali ĵna hacela ŭzȷ̂c̊, – znarok, z
mužčynskaga gonaru, scisnuŭ dužĕj. Abnĵŭ dužaǰ rukoj. I ŭsë ž
Hados̊ ka čula sĵbe macnejšaǰ, waruhnula nepryhilna plĵčyma, i
ën nehacĵ wypusciŭ. Adyšoŭ, zakuryŭ papĵrosu.
– Ne padabaǰsĵ, značyc̊ ?..
Ĵna ne adkazala. Тut pačulasĵ besklapotnae paswistwanne
– htos̊ ci išoŭ da ix; ĵščĕ da tago ĵk toj padyšoŭ, aboe wedali ŭžo:
Honĵ. Honĵ bližĕj perastaŭ swistac̊ , pazdaroŭkaŭsĵ ciha,
strymana.
Тolki kali Mikanor adkazaŭ, zaragataŭ:
– A ĵ dumaŭ – bac̊ ko!..
Ën žartawaŭ, ragataŭ, ĵ k by i zaŭwažac̊ ne haceŭ, što
Mikanor sënnĵ asabliwa ž maŭkliwy. I toe, što Mikanor hutka
razwitaŭsĵ, padaŭsĵ ŭ cemru, taksama zrazumeŭ pa-swojmu.
Staŭ durĕc̊ , hapac̊ za ruki, abdymac̊ , ĵk hapaŭsĵ, abdymaŭ
kožny raz, leʤ wypadala astacca ŭdwaih i ŭpocëmku. Ĵna
wyrywala ruki, wykručwalasĵ, a ën – byccam tak i trĕba bylo:
hapaŭsĵ znoŭ, tuliŭ, smĵĵŭsĵ.
– Dak kali ž žanicca buʤem? – spytaŭ, moža, užo dwaccaty
raz. Ĵna pramaŭčala, ale ën hoc̊ by trohi pakryŭʤiŭsĵ ci
spahmurneŭ; wĵsëla, besklapotna, ne peršy raz pastrašyŭ: – Ne
maladaĵ ž užĕ! Sastaryšsĵ!.. Ne woz̊ me nihto!
– Nĵhaj ne bĵrĕ!.. – Ĵna by i ne dumala smĵĵcca.
– Zwĵkueš adna!
– I zwĵkuǰ!.. Strah ĵki!..
– Durnaĵ! – skazaŭ ën cwërda. Usë-tki namogsĵ, abnĵŭ ĵe,
prytuliŭ. Ĵna pasprabawala wyrwacca, ale ën lagodna, wesela
ŭtrymaŭ. Dužaǰčysĵ z ëǰ, z dobraǰ nasmeškaj pacikawiŭsĵ: –
Lepšaga hočaš daždacca?.. – Lagodna ž, cwërda zaĵwiŭ: – Lepej
za mĵne ne znajʤeš!
67

– Unë! Lepšy na ŭwes̊ swet!
– Lepšy!.. – Ën skazaŭ tak, niby zʤiŭlĵŭsĵ, što Ў gĕtym
možna ĵščĕ sumnĵwacca. – Lepej ne znajʤeš. Nĵma na ŭsim
swece, ej-bo! Nihto tak lǰbic̊ ne buʤe!..
– Usim wy tak kažace!
– Ĵ? Ĵ – nikomu! Тabe tolki! Znaeš ža!
Ĵna perastala ŭžo rwacca, kali ŭ cemry pačulasĵ nĵdobrae:
"G-tym!" Postac̊ byla tak blizka, što Honĵ adrazu sam wypusciŭ
Hados̊ ku, ĵkaĵ ŭhapilasĵ papraŭlĵc̊ kasu. Hados̊ ka z soramam
čakala: bac̊ ka bačyŭ i čuŭ usë. Momant maŭčali ŭtraih. Honĵ
peršy wystupiŭ: ne pawinawaciŭsĵ, a tak, što ne bylo čuwac̊ i
znaku razgublenasci, raptam skazaŭ zaʤirysta:
– Addali b wy Hados̊ ku, ʤĵʤko!
Bac̊ ka, aburany tym, što pabačyŭ, i ne peršy raz tym, ĵk
trymaecca z im gĕty nahaba, ne zrazu znajšoŭ, što adkazac̊ .
– Užĕ ž gawaryli, nibyto!..
– Dak ĵ, ʤĵʤko, use adno ĵk zabuŭ toe.
– Dak ščĕ raz skažu, – daŭ wolǰ gnewu swajmu Ignat. – Ne
buʤe maëj bac̊ koŭskaj zgody! I ne naʤejsĵ!
– Uparty ž wy, ʤĵʤko… – Honĵ by paškadawaŭ
Hados̊ čynaga bac̊ ku: skazaŭ ĵk starĕjšy, razumnejšy.
– Nu, ĵki ty žanih! – až zakipeŭ bac̊ ka. – Ĵki ty žanih! Тy ne
bačyš?
Hados̊ cy ne spadabalasĵ gĕta, samoj zahacelasĵ zapĵrĕčyc̊ :
našto kazac̊ tak. Honĵ, kali b tolki ŭ gĕtym klopat, žanih
nepagany – ne toe što ne goršy, a lepšy za drugih. Našto kazac̊
nĵpraŭdu? I naogul – ĵki b ni byŭ ën, Honĵ, ne trĕba kazac̊
takoe: ne trĕba kryŭʤic̊ za ništo čalaweka!
– Dzĵʤko, žanih ĵ cĵperašnim časam, – u Honewym golase –
uscešylasĵ Hados̊ ka – ne bylo i znaku kryŭdy, – peršy na ŭse
Kurani.– U ĵgo cihaj gaworcy čulisĵ takiĵ godnasc̊ i ŭpĕŭnenasc̊ ,
što Hados̊ ku ŭzĵŭ nawat gonar za ĵgo. – Cĵper dlĵ takih, ĵk ĵ, usë
i robicca.
– Ĵna ž z goladu apuhne ŭ cĵbe! – kinuŭsĵ zlosna bac̊ ka, i
68

Hados̊ cy znoŭ zahacelasĵ zastupicca za Honǰ: Honĵ ne gultaj i
ne trĕba paprakac̊ za bednasc̊ …
– Dzĵʤko, skora buʤe kalgas. Ĵ tam budu peršy bagacej.
Pabačyce. – Тut Hados̊ cy zdalosĵ, što Honĵ ĵk by adʤĵliŭ sĵbe ad
ĵe. Dumkaǰ paškadawala, papraknula: ne trĕba bylo pra toj
kalgas. Ale kab i hacela spynic̊ ĵgo, mabyc̊ , ne zmagla b: Honĵ
taksama, hoc̊ i zdawaŭsĵ spakajnejšy za bac̊ ku, zapaliŭsĵ ŭžo
sprĕčkaǰ: ne sastupic̊ tak sabe; i praŭda, upartasc̊ , nepahisnasc̊
čulisĵ, kali skazaŭ: – Pabačyce, ʤĵʤko!.. – Ën, ĵk by užo ne
curaǰčysĵ i prymirĕnnĵ, dadaŭ razwažliwa: – A malyĵ – užĕ ž
padrastaǰc̊ . Sĵstra – dak nĵwesta, možna skazac̊ …
– Ne addam! – koratka, ĵk kančatkowae, adrĕzaŭ bac̊ ka.
Honĵ momant maŭčaŭ. Uparta ž, nepahisna zaĵwiŭ:
– Addasce!
Bac̊ ka ad takoga nahabstwa ašaleŭ:
– Ne addam!
Honĵ, zdalosĵ, usmihnuŭsĵ.
– Addasce!
Hados̊ ka, sluhaǰčy gĕga, až perastala dyhac̊ . Užo ne
spačuwala, a ʤiwilasĵ Honǰ, ĵgo smelasci z bac̊ kam, ĵgo
ŭpĕŭnenasci, što ŭsë buʤe tak, ĵk ën hoča i dumae. Hados̊ ku
ne aburala gĕta, ëj nawat pryemna bylo tady sluhac̊ gĕta.
Potym užo ĵna padumala, što Honĵ darĕmna ne sastupiŭ: tolki
razzlawaŭ bac̊ ku.
Doŭga paslĵ tago, ĵk Honĵ razwitaŭsĵ, syšoŭ u cemru, bac̊ ka
kipeŭ, burčaŭ: "Žanih, žanih!", "Addasce…". Ën tak laĵŭ Honǰ,
što Hados̊ cy až bylo škoda Honi, až hacelasĵ ne raz zastupicca
za ĵgo. Ale ĵna ne kazala ničoga, ne hacela gawaryc̊ popustu; u
ĵe byli swae dumki pra Honǰ i swaĵ wolĵ…
I ŭ gĕtu noč ne spalasĵ niĵk. Ne bylo adboǰ ad
nazol-kamaroŭ, ad dumak. U dumki pra Honǰ, pra Mikanora,
pra toe, što dolĵ ŭžo ĵe – zwekawac̊ adnoj, raz i drugi lezli
zgadki pra Gannu, pra Čarnuškaŭ paklon. Ubačyla znoŭ
Zaharyhu, balnicu, Ĵŭhima.
69

Znoŭ zapĵkli dumki pra swaë maloe, pra bĵdu, ĵkoj užo ne
paprawic̊ nikoli. Z bolem uwajšla znoŭ nepryhilnasc̊ ne tolki da
Ĵŭhima, a i da Ganny. U cwĵrozliwym odume hacela strymac̊
sĵbe: pomnila – radawacca čužoj bĵʤe – grĕh; winawata
zahryscilasĵ.
"Božačko, zlaĵ ĵ, zlaĵ, – kaĵlasĵ z adčaem ĵna. – Što mne rabic̊ ,
paraj, pamažy mne, Božačko! Nĵma dabraty ŭ mĵne. Ne magu
zabyc̊ , ne magu!.."

Razʤel čacwërty
1
Adnojčy rankam na luze paĵwilasĵ taratajka.
Leʤ ĵna wykacilasĵ na balota z lĵsnoj darogi, adrazu
zacikawila: dalikatnaĵ, prygožaĵ, nezwyčajnaǰ byla tut sĵrod
adnyh wazoŭ: zdalëk widac̊ bylo – pryšyŭsĵ nehta čužy, nehta z
načalstwa ci z upaŭnawažanyh. Praŭda, pobač z čužym,
paznali, spakojna hitaŭsĵ Mikanor, ale cikawasc̊ ad gĕtaga ne
tolki ne pamenšyla, a stala wastrĕj. Mikanor sam cĵper byŭ
načalstwa, haj swaë, newĵlikae, ale ž načalstwa. Usë wažnae,
što prabiwalasĵ ŭ Kurani, išlo ceraz ĵgo; nešta wažnae,
newĵdomae kacilasĵ i cĵper, čulasĵ, z gĕtaj garadskoj kalĵskaj…
Тaratajka prakacilasĵ pa daroze ŭskraj balota, paŭz samy
les i stala kalĵ Mikanorawaga naʤelu. Тut i Mikanor i čužy syšli
z taratajki, rasprĕgli kanĵ, puscili paswicca. Škoda, newĵdoma
bylo, pra što tam gawaryŭ pryezdǯy z Damecihaǰ, z
Damecikam, ĵki padyšoŭ z kasoǰ na plĵčy; zatoe bačyli ŭse:
pryezdǯy skinuŭ garadski pinžak, werhnǰǰ saročku, zabraŭ ci
ne silaǰ ad Damecika kasu i pajšoŭ sam da trawy. Pobač z im
padaŭsĵ taksama z kasoj Mikanor, a pa drugi bok – Damecik,
niby zbĵntĕžany.
Dajšoŭšy da trawy, pryezdǯy skinuŭ kasu, pamĵntašyŭ.
70

Razmahnuŭsĵ kasoǰ raz, drugi, pajšoŭ roŭna. Kasiŭ zwyčna,
upĕŭnena: widac̊ bylo, što braŭsĵ ne peršy raz. I ŭsë ž,
kožnamu widno bylo, pryezdǯy – ne kasec, i ne tolki adtago,
što prybyŭ na garadskoj kalĵscy, a i pa tym, ĵk staĵŭ, ʤiwiŭsĵ na
pamočnika swajgo Damecik, ĵk zawihalasĵ lĵ agnǰ sa snĵdankam
Dameciha. Welmi ž borzda begla potym da kascoŭ, gascinna
jrasila ab nečym pryezdǯaga. Zwala, pĕŭna, padsilkawacca.
Pryezdǯy z Mikanoram uklenčyli kalĵ woza, perakusili i
znoŭ uzĵlisĵ za kosy. Pakul možna bylo kasic̊ , mahaŭ kasoǰ gosc̊
pobač z Mikanoram, ne pamagaŭ niĵk kuranëŭcam dajsci da
nejkaj razgadki. Praŭda, asoba samoga pryezdǯaga hutka byla
wyswetlena, bližniĵ ad Mikanora paznali, a hto byŭ dalëka –
pačuli, što pryezdǯy ne hto inšy, a staršynĵ rajwykankoma
Apejka; ale sĕns zagadki akaličnasc̊ gĕta ne tolki ne praĵsnila, a
ĵk by zablytala bolš: čago ën tut, dapaŭ až da mokuc̊ skaga
balota; čago ne wykazwae kiraŭničaj swaëj sprawy, a mahae
Damecikawaj kasoj! Ne bylo b užo takoga ʤiwa, kab ën, kali
ŭžo taki prytki, dabraŭšysĵ sǰdy, zagadaŭ, ĵk naležyc̊ načalstwu,
sabrac̊ usih, zagadaŭ by pamaŭčac̊ i staŭ by gawaryc̊ pra
palityku, pra toe, što trĕba wykonwac̊ kuranëŭcam, kab ne byc̊
u daŭgu perad ʤĵržawaj; staŭ by, ĵk drupĵ, rashwalwac̊
kalgasy, zaklikac̊ isci ŭ ix. Ën ža ne zagadwaŭ, ën mahaŭ i
mahaŭ kasoǰ, ĵ k by drugoga i klopatu ne bylo; taiŭ, što prywĵlo
ĵgo ŭ gĕtu dalen…
Ranak byŭ sonečny, balota ŭsë až niby zihatliwa dymilasĵ;
lǰʤi tolki paglĵdwali, gadali, ale ne sgiynĵlisĵ – kasili, warušyli
rady, ĵk busly, rupliwa bĵleli pa ŭsëj šyryni balota, na ĵkim
tyrčala ŭžo nĵmala stagoŭ. Sonca pĵklo, trawa prywĵla,
hto-nihto kinuŭ užo kasic̊ , a garadski gosc̊ usë mahaŭ i mahaŭ
kasoǰ, ĵk by toe tolki i trĕba bylo ĵmu.
Peršaĵ ne ŭtrywala Saroka: pawesiŭšy kasu na dubok,
naprastki ceraz rady, ceraz nĵkošanae padalasĵ da
Mikanorawaga pamočnika. Stala pobač, utknula ruki ŭ boki,
wažna prasačyla, ĵk ën robic̊ . Wedala – use, hto moža bačyc̊ ,
71

sočac̊ za ëj.
– Što, cëtka, prawĵraece, ĵki kasec? – hitrawata zirnuŭ
staršynĵ. Ën wycer dalikatnaj dalonnǰ twar: pot eŭ wočy.
– Kasec – ne sakrĕt – spraŭny! – adguknuŭsĵ ŭ ton ĵmu
Mikanor. – Nanĵŭ – ne škaduǰ! Kasec – malaʤec!
– Kasec – igrĕc! Dy welmi ž staraecca!
– Marku ž trĕba trymac̊ ! Štob ne zgan̊ bicca zrazu!
– Perad kim ža eto – taki staratliwy?
– Ĵk – perad kim! Perad gaspadarom! Perad Mikanoram,
ʤĵʤkam Damecikam!..
– Kasec – malaʤec! Ne sumnĵwajcesĵ, cëtka!
Saroka pilna kalnula Apejku:
– Agiciruwac̊ za kalgas prybuŭ?
Apejka ŭtknuŭ kassë, znoŭ niby staiŭ usmešku:
– Da ne ž! Bačyce ž! Pamagci ot Mikanoru trĕba! Pa službe
ž čalawek zanĵty, a bac̊ ka – stary!.. – Ulawiŭšy hitry, mudry
pozirk žančyny, z usmeškaǰ ž, niby dawerliwa, shiliŭsĵ da ĵe: –
Nu, i, pryznacca, zarabic̊ haču! Zarplata malaĵ!..
– Saŭsim zbĵdneŭ – god ne piŭ, dwa – ne eŭ! U čym tolki
duša ʤeržycca! – Saroka kpila taksama gulliwa: razumela
žargy. – Što ž eto ŭlasc̊ twaĵ abĵdnela tak?
– Dy ŭlada tut ni pry čym! Doraga ŭsë! – Apejka bačyŭ: za
žartačkami staraĵ cikue nešta, čakae; znarok sur’ëzna,
zaklapočana paprasiŭ: – Mo wam trĕba pomač?
Ĵna ĵk by i ne zʤiwilasĵ:
– Pamožaš! Z’arĕš na dalon̊ ku, bĵdu nawĵʤeš na Saročynu
galowan̊ ku! Skosiš na ĵkuǰ pĵtku, drabnicu – kulačkaǰ nazaweš
malaʤicu! Maŭlĵŭ, batrakoŭ najmae! Sem patoŭ spaganĵe!..
– Wam, cëtka, ne strašno! – zasmĵĵŭsĵ ad Saročynyh
prymawak Apejka. – Wam zrobim wyklǰčĕnne: u was asobyĵ
ŭmowy, wy – udawa!
– Udawa – sama sabe galawa! A ĵk začnecca kalekciwizacyĵ,
dak ne paglĵʤice, skažace: ikspluatacyĵ!
– Dak, moža, cĵper i mne ĕkspluatacyǰ prypišuc̊ ? – žartam
72

napalohaŭsĵ Mikanor.
– Upišuc̊ ! Sama ŭ selsawet pajdu! Načalstwu ŭ wušy
nagudu!
Ĵkoj ni pakazwala wĵsëlaj sĵbe Saroka, pajšla nazad ĵna, čuŭ
Apejka, nedawolnaĵ: tak ničoga tolkam i ne ŭwedala!
Neŭzabawe za ëj nawedaŭsĵ Andrĕj Rudy; kuryŭ, razwažaŭ ab
wĵlikaj palitycy, ascĵrožna, dyplamatyčna padstupaŭsĵ
taksama: ĵkiĵ wažnyĵ sprawy prywĵli sǰdy staršynǰ
rajwykankoma. Gamaniŭ, mitusiŭsĵ Zajčyk; maŭčaŭ najbolš,
uwažliwa, udumliwa sluhaŭ Čarnuška; gascej za ʤen̊ perabylo
ŭ Apejki nĵmala. Ën usë pasmejwaŭsĵ, zapĕŭniwaŭ: pamagčy
Mikanoru pryehaŭ i zarabic̊ trĕba. Ën bačyŭ, što nihto ne
weryc̊ ĵmu, i byŭ dawolny toj zagadkawascǰ, ĵkaĵ ŭsë rasla
wakol ĵgo i nadawala ĵgo wizitu ŭsë bolšuǰ cikawasc̊ . Z gĕtaj
zagadkawascǰ raslo niby i značĕnne ĵgo pryezdu sǰdy.
Ne bylo ničoga ʤiŭnaga ŭ tym, što nadwĵčorkam, kali stala
spadac̊ ʤënnaĵ lihamanka, lǰʤej znoŭ pacĵgnula da
Mikanorawaga agen̊ čyka. Pacĵgnula dalëka ne ŭsih, bagata hto
z gaspadaroŭ nepahisna pryros da swaih wazoŭ, swaih
naʤelaŭ, ĵk nejkih rubĵžoŭ abarony nascĵrožana cikawaŭ
zdalëk, niby čakaŭ warožaga našĕscĵ. Agni, što čyrwaneli pa
ŭsim baloce, nagadwali Apejku tabary časoŭ wajny; ĵk kalis̊ ci
pad Rĕčycaǰ abo pad Mikašĕwičami… Perad boem…
Mabyc̊ , nĵmala ad kago z tyh, što sĵʤeli ŭ abarone kalĵ
wazoŭ, syšlisĵ da Mikanorawaga agen̊ čyka žonki. Žančyn ĵkraz
i bylo najbolš miž tyh, hto akružaŭ Apejku. Ĵny trymalisĵ razam,
to gamanili miž saboj, to prysluhoŭwalisĵ da tago, što gawaryli
mužčyny z načalnikam; najbolš Andrĕj Rudy, ĵki dabiwaŭsĵ
nejkaga "nawučnaga" padyhodu…
– Dak skora ŭ kalĵkciŭ nas pagonĵc̊ ? – ulamalasĵ raptam,
znarok nedalikatna, Saroka.
Apejka zaŭwažyŭ – na lǰʤĵh ĵna ĵk by wyhwalĵlasĵ swaëj
grubawatascǰ: glĵʤice, maŭlĵŭ, ĵkaĵ ĵ smelaĵ!
Ĵna abrĕzala Andrĕĵ, aburanaga ĵe nekulturnascǰ, znarok
73

nekulturna paŭtaryla:
– Skora?
Apejka spakojna, zmorana, z nejkaj mlĵwaj usmeškaj
skazaŭ:
– Ne skora.
– Ne skora? – Saroka na momant razgubilasĵ: ne čakala
takoga.
Žančyny zahwalĵwalisĵ.
– Ne skora. – U cišyni, gatowaj wybuhnuc̊ , dadaŭ: – Saŭsim
ne buduc̊ . Gnac̊ – ne buduc̊ .
– Nĵŭžĕ? – wykazwaǰčy ŭsim mudrasc̊ swaǰ, ne paweryla
Saroka. Ne toe što ne taila, znarok wystaŭlĵla: ne werce nihto; ĵ
ne weru, i wy – ne werce!
Žančyny, gatowyĵ paspakajnec̊ , nascĵrožana prymoŭkli.
Glĵʤeli na Apejku, čakali.
– Ne buʤem. Sami prasicca buʤece, pryjʤe para!
– Age! – nasmešliwa adguknulasĵ Saroka.
Ĵe wesela padtrymali.
– Buʤece! – praročaĵ ŭpĕŭnenasc̊ Apejki prymusila
prycihnuc̊ .
– Dy my ščĕ paglĵʤim: prymac̊ ci ne prymac̊ ! – pamog
Mikanor.
– Cëtku Aŭdoccǰ – adstawic̊ trĕba zrazu! – padaŭ zwonki
golas Honĵ. – Štob papaprasilasĵ!
– A ĵk ne buʤem prasicca? – wyskačyla naperad Saroki
garačaĵ Čarnuščyha.
– Paprosicesĵ! Pabačyce, ʤe wygada, – paprosicesĵ! Kožny
ž dabra sabe hoča!
Тut zawirawaŭ necĵrpliwy, bĵzladny goman. Zdawalasĵ,
nihto nikoga tolkam ne sluhaŭ, use gawaryli, časam kryčali,
kožny wykazwaŭ swaë, peradumanae, gaworanae ŭžo ne raz,
ale neadstupnae, balǰčae; sypala nejkimi prymaŭkami Saroka,
až garĕla Čarnuščyha, kruciŭsĵ, blaznawaŭ Zajčyk. Apejka i ne
zaiknuŭsĵ, kab perabic̊ galas, rynucca abaranĵc̊ , dakazwac̊
74

swaë, smaktaŭ sabe papĵrosu z gazeciny, zmorany, abyĵkawy
niby. Gĕta zlawala i razam bĵntĕžyla; goman to ŭskidwaŭsĵ lǰta,
to apadaŭ bez sily – neŭzabawe i zusim apaŭ.
Ĵk apošni zyk wetru, što pramčaŭ nad lesam, bylo
nedawolnae, zʤiŭlenae:
– Našto eto ŭ kalĵkciŭ usih kanešne?
Na ščakah Čarnuščyhi palali dwa nespakojnyĵ krugi, wočy
zyrčĕli, dakarali.
Andrĕj Rudy pamog Apejku, tonam daswedčanaga cĵrpliwa
rastlumačyŭ:
– Kalĵkciŭ – eto štob nuždu sĵlĵnskuǰ adolec̊ laŭčĕj. Ryčag,
tak skazac̊ .
– Тy, Andrĕj, pamaŭčy! Sami znaem – što ryčag!.. Ne cĵbe
pytaǰc̊ !
Apejka wypusciŭ z rota dym, zbiŭ palcam z papĵrosy
agarak. Zirnuŭ spakojna i ĵk by ne razumeǰčy.
– Dak wam ža, pĕŭna, gawaryli – našto?
– Gawaryli-to gawaryli. Dy my nešta ne daŭmeli.
– Nešta ne možam daŭmec̊ !
Bačyŭ, razumeŭ: čakali, spaʤĵwalisĵ – moža, što nowae, ne
čutae ni ad kago, skaža, mo tajnu ĵkuǰ, nikim ne pakazanuǰ,
pakaža. Čakali – bačyŭ pa wačah, ĵkiĵ sačyli za im, – hto z
naʤeĵj, hto z nedawer’em, hto nepryhilna, ale čakali ne aby-ĵk.
Čakali – ĵk usǰdy ŭ gĕtyĵ dni. U drugim raʤe raptam ubačyŭ
ʤiŭna znaëmy twar; uspomniŭ migam, paznaŭ: toj, što sĵʤeŭ
nekali ŭ kamorcy za maslačkoŭ, Wasil Dzĵcel. U wačah hlopca
ci ŭžo mužčyny byla i naʤeĵ i nascĵrožanasc̊ ; nascĵrožanasc̊
neĵk asabliwa kidalasĵ, music̊ , adtago, što paziraŭ znaëmy
spadylba. "Glĵʤic̊ usë tak ža…" – prajšlo mimawoli ŭ dumkah.
– Čago ž tut ne daŭmec̊ takoga? – niby zʤiwiŭsĵ, staraǰčysĵ
prydumac̊ , ĵk zawĵzac̊ dalej gaworku.
– Dy ot ne možam…
Pamaŭčaŭ. Bylo čuwac̊ adno, ĵk gugnĵc̊ kamary. Lamala
ruki, spinu – pytanne samo paprasilasĵ:
75

– Umarylisĵ?
He čakali gĕtaga, ne zrazu byccam i zrazumeli.
– Čago tut. Wedamo… – adguknulasĵ nekalki galasoŭ.
Sĵrod ix, zaŭwažyŭ, aʤin byŭ Dzĵtla Wasilĵ. Aʤnačyŭ sabe
miž inšaga: glĵʤic̊ na ĵgo, ĵk na znaëmaga, ne adrakaecca. "Ale
dawer’ĵ – nebagata…"
– I ĵ. Ĵ dyk, možna skazac̊ , zusim… zaparyŭsĵ… –
Waruhnuŭsĵ, ne taiŭ: žaleznaĵ spina, liha na ĵe, balela – ĵk
utrywac̊ ! Ën z winawataj, kpliwaj usmeškaj pakruciŭ galawoǰ,
perad usimi pryznaŭ kwolasc̊ swaǰ: – Zaparyŭsĵ!..
– Eto ĵ zaparyŭ! – zasmĵĵŭsĵ, pasprabawaŭ padtrymac̊
Apejku Mikanor.
– Staraŭsĵ welmi! – skazaŭ Damecik. – He peradyhnuŭ ni
razu!
– Ne kažyce nĵpraŭdu, ʤĵʤko! I peradyhaŭ, i rabiŭ ne bolej
za ŭsih! Rabotnik prosta ne duža!.. I rabota – liha na ĵe!
– Adwyk, fakcičaski, ad selskago truda!
– Eto – ne ŭ kancylĵryi! – niby padtrymaŭ Dzĵcel.
– A sabiraŭsĵ ščĕ na rabotu najmacca! – bez zlosci
napomnila Saroka.
– Sabiraŭsĵ – pryznaǰ! Bylo takoe! I cĵper ne admaŭlĵǰsĵ: ot
pasplǰ, akryĵǰ! I – kali laska, bĵryce! Тsš̊ ki – kab zaplacili dobra!
I – kab harčy! I tluščy kab, i mĵsa!
– Age, zahaceŭ! Z takimi harčami ĵ i sama rabila b dnĵmi i
načami!.. Dyj ščĕ što ty tam zrobiš! Mo ne tak zrobiš, ĵk z’ĵsi!
– Rabic̊ budu, ne škaduǰčy spiny! Тolki ž sami znaece –
rabota ne lëgen̊ kaĵ! Papamahac̊ kasoǰ, ustaŭšy ni swet ni zara!..
Bo wy ž, mabyc̊ , spac̊ ne dasce!
– Ne dam!
Apejka peračakaŭ smešački, zagawaryŭ, niby i ne žartawaŭ
zusim:
– Mahac̊ kasoj – to ž ĵščĕ ne ŭsë. Sami wedaece. Тrĕba ž
buʤe i nasilki cĵgac̊ cĕly ʤen̊ !
– Dy ŭ takuǰ garačynǰ, ne sakrĕt!
76

– Daragi ty parabak, čalaweča! Daragaĵ torba – ne warta na
ĵe gorba! Paklanǰsĵ Bogu, drugoga paprašu na padmogu!
– Rabota, cëtka Saroka, daragaĵ! Akurat – dlĵ gorba!
Nažywu tam ci ne nažywu što ŭ was ʤetkam swaim, a gorb,
music̊ , buʤe!
– Buʤe! Ne mineš!
– Sagne ŭ kruk!
– Тrudnae, fakcičaski, sĵlĵnskae ʤelo! – filasofski abaguliŭ
Rudy.
– Cĵžkae. Ne škoʤila b i ablegčyc̊ ! – zgaʤiŭsĵ Apejka. Ën
raptam adčuŭ, ĵk spala mlĵwasc̊ zmory, ĵk bĵrĕ zapal. Skazaŭ
gorača: – Ne škoʤila b! Dumaece, akramĵ was, ne balic̊ gĕta
nikomu?
– A to – balic̊ ?! – kinuŭ Dzĵcel.
– Balic̊ .
2
U Apejki byla zagana, ĵkuǰ ën wedaŭ u sabe i ĵkuǰ staraŭsĵ
strymliwac̊ . Ën welmi lǰbiŭ tlumačalnyĵ padrabĵznyĵ
gutarki-pramowy. Shilnasc̊ gĕtaĵ razwilasĵ i razgarnulasĵ ŭ im
asabliwa z toj pary, kali ĵmu wypala na dolǰ stac̊
čyrwonaarmejskim agitataram, adnym z peršyh pačynac̊
nowae ŭ rodnyh mĵscinah. Čalawek dapytliwy, adukawany
swaëj cikaŭnascǰ i gazetami, ën zwyčajna ahwotna ʤĵliŭsĵ tym,
što wedaŭ, cešyŭsĵ toj silaǰ, ĵkuǰ čuŭ u swaih wedah i ŭmenni
ʤejničac̊ na lǰʤej.
Ale i tady, i asabliwa paznej, kali staŭ walasnym i raënnym
kiraŭnikom, Apejka ŭwedaŭ i toe, što ŭsĵkae slowa mae swaǰ
canu, što ĵno tym daražĕj, čym bolš u im wagi. Wĵliki žyccëwy
wopyt wučyŭ, što kamu-kamu, a ĵgo amal zaŭsëdnym
sluhačam – sĵlĵnam – patrĕbna nĵzmenna: kankrĕtnasc̊ ,
ʤelawitasc̊ , ĵsnasc̊ .
– Ësc̊ užo nĵmala mašyn, – ʤelawita skazaŭ ën. – Dobryh
77

mašyn…
U histkim čyrwonym swĵtle ad agnǰ Apejka staŭ raskazwac̊ ,
ĵkiĵ mašyny bačyŭ nĵdaŭna ŭ Minsku – wypuščanyĵ dlĵ sĵlĵn.
Wos̊ pakazwali ŭ raboce konnuǰ kasilku: nĵhitraĵ niby rĕč, a ĵk
legka pracawac̊ na ëj. Kiruj adno ca zručnaga sĵʤennĵ, sluhaj
tolki, ĵk begaǰc̊ , čykaǰc̊ sprytnyĵ zuby-nožyki, padrazaǰčy trawu.
A ci ne prynada tyĵ konnyĵ grabli: sĵʤi adno dy pacĵgwaj sabe
ručku, pružynistyĵ žaleznyĵ grabliwily buduc̊ kidac̊ zzadu leʤ
ne cĕlyĵ kopy. Kasilki i grabli pakul što tut ne ŭsǰdy možna
puscic̊ , ale bagata ʤe ĵny moguc̊ rabic̊ . A malatarnĵ traktarnaĵ –
pabačyli b: airamaʤina – ĵk prypĵcki parahod, gumno dobrae
snapoŭ zmalocic̊ – ne agleʤišsĵ! Nu, a mašyna, što kapae
bulbu: ësc̊ i takaĵ – bulbakapalka; gĕta dyk prosta-taki cud,
inšaga ne skažaš!..
– Cud-to cud! Dy grošaj – pud! – peršaĵ wĵrnula lǰʤej na
zĵmlǰ Saroka.
Apejku znoŭ kinulasĵ na ŭwagu: Dzĵcel, u wačah ĵkoga tolki
što praz nedawer’e prabiwalasĵ zahaplenne, kiŭnuŭ zgodna –
prawilna kaža!
– Pud – ne pud, a sëe-toe kaštue! – Apejka ne spračaŭsĵ. –
Aʤin bĵdnĵk ne kupic̊ !
– Nu, ot, ot! Ĵ ž i kažu! – Dzĵcel cĵper ne kiŭnuŭ – wačyma,
ĵkiĵ neĵk pawastrĕli, čakaŭ, pilnawaŭ: što buʤe dalej.
– U tym i fokus: aʤin ne razgonišsĵ!..
– A našto wam adnoj takiĵ mašyny! – perabiŭ Mikanora,
zʤiŭlena zirnuŭ na Saroku Apejka. – Katorym z ix sĵla cĕlaga –
nebagata!
– Usë – kalĵkciŭ, kalĵkciŭ! – prarĕzliwa, sa zloscǰ i adčaem
uwarwalasĵ Kulina Čarnuškawa.
Umomant cišyni, uwagi ĵk i ne bylo. Znoŭ gamanili
zapalena, bez ladu, dakazwali Apejku, Mikanoru, Honǰ, aʤin
adnamu: "Ĵki kalĵkciŭ, kali aʤin – adno, a drugi – nibyto –
drugoe!" – "Eto ž kali b use adno cĵgnuli!" – "Aʤin spic̊ , drugi –
u nose krucic̊ palcam, a ty – perarywajsĵ!.." – "Zemlǰ addaj,
78

gaspadarku!.." – uplëŭ u goman swaë Dzĵcel – nabalelae, niby
zlosnae.
– Gaspadarka tam u katorago! – plǰnuŭ z aburĕnnem
Mikanor, leʤ apaŭ goman. – Paloska – ĵk lapcem stac̊ ! Kon̊ –
zdyhlĵcina! A dryžym, kryčym! By palacy prapadaǰc̊ !
– Zdyhlĵcina ne zdyhlĵcina, a swaĵ! – Dzĵcel, by ĵgo abrazili, i
ne peršy raz, zdawalasĵ, gatoŭ byŭ shapic̊ Mikanora zagrudki.
Lǰdski goman uhwaliŭ Dzĵtla.
Apejka padtrymaŭ razwažna, ne Mikanora – Dzĵtla, inšyh:
– Bagatamu žal karablĵ, a bednamu – kašalĵ!
– Ot, praŭda! – zakiwali, zagamanili wakol agnǰ.
Dzĵcel upĵŭ u Apejku nĵcĵmny garačy pozirk, apaŭ gnewam,
paswĵtleŭ.
Apejka peračakaŭ šum uhwaly, pamaŭčaŭ, čuǰčy |znoŭ na
sabe agulnuǰ ŭwagu. Ĵk by padumaŭ:
– A tolki i za kašĕl trymacca lišne ne trĕba! Kali, skažam,
karabel wymenĵc̊ možna!
– Dak kali b ža znac̊ dobra!
– Abo wygadaet, abo bez ničogo astanešsĵ!
– I kašalĵ ne buʤe! – dakladna wykazaŭ trywogu Wasil.
– Ne pragadaece! – spakojnaĵ ŭpĕŭnenasc̊ ĵgo, zaŭwažyŭ
Apejka, bagata kaš bĵntĕžyla. – Ot ĵ kazaŭ užo – mašyny. Gĕta –
adno. Тut usë ĵsna: palučyce krĕdyt, woz̊ mece mašyny…
Drugoe – zĵmlĵ. Ĵkaĵ ĵna ŭ was, ne wam kazac̊ : balota dy pĵsočak
najbolš… – Nihto slowam ne zapĵrĕčyŭ – toj kiŭnuŭ sumna,
zgodna, toj uzdyhnuu. – Uradǯaj, sami znaece – uradǯaj na
zĵmli našaj – wĵdomy! Bywae, i tago ne sabĵrĕš, što kineš u
zĵmelku takuǰ… A ĵna ž i ne takaĵ beznaʤejnaĵ, i ad ĵe dabicca
možna nečaga. Kali padstupicca ĵk trĕba. Da zĵmli taksama –
sami znaece – padyhod trĕba umely! Тrĕba ŭgnaenne! Bagata i
roznaga ŭgnaennĵ… Znaece, skolki palučaǰc̊ užo na takoj zĵmli
ŭ kalgasah?..
Lǰʤi weryli i ne weryli, ale sluhali tak, što zabywali i pra
ŭtomu, i pra kamaroŭ, i pra noč, hutki čas mërtwaga snu.
79

Cemra to nasĵdala na samae wognišča, to adskokwala tak, što
widno bylo blizka neruhomae, by začarawanae, gallë duba. Z
cemry wypaŭz nečy kon̊ , staŭ, wycĵgnuŭšy hrapu, glĵʤeŭ na
agon̊ , ĵk by taksama sluhaŭ. Wasil, i ne aʤin ën, ʤiwu dawaŭsĵ,
adkul stolki wedaŭ ǰrawicki gosc̊ : i kolki ʤe zĵmlĵ roʤic̊ , ne
tolki ŭ nas, a i na Ukraine, i ŭ nejkaj Galandyi, i čago nedastae
glebe; i ĵkiĵ bagacci toĵcca ŭ giblym gĕtym baloce, z ĵkoga pakul
adna tolki "karysc̊ " – kamary dy hwaroba malĵryĵ! Niby swet
cĕly syšoŭsĵ sǰdy, k Damecikawamu agnǰ: sotni kalgasaŭ byli
nawakol, tysĵčy lǰʤej niby staĵli, glĵʤeli na ix, čakali ix adwagi,
zwali za saboǰ. Ĵk by padyšli sǰdy, k Mokuci, k agnǰ, i dobra
znaëmyĵ Jrawičy, i ne taki znaëmy, dalekawaty byccam Mazyr,
i ŭžo zusim zagadkawyĵ, tolki časam čutnyĵ ŭ gaworkah
daswedčanyh lǰʤej Harkaŭ, Rastoŭ, Čalĵbinsk. Pa ŭsëj kraine
staralisĵ dlĵ sĵlĵn, dlĵ kalgasaŭ zawody, rabili traktary,
malagarni, weĵlki, ryhtawali ŭgnaenne. I ŭsǰdy, u kožnym sĵle,
pa ŭsëj zĵmli šyrokaj, lǰʤi trywožylisĵ, dumali pra kalgasy;
abagulnĵli skacinu, maëmasc̊ , zlučali ŭ wĵlikiĵ pali cesnyĵ
paloski, peraworwali mežy. Razam išli waĵwac̊ z wekawečnaj
sĵlĵnskaj bĵdoǰ…
– Тolki ŭ arceli, u wĵlikaj, na ŭsë sĵlo, sĵmČ – ratunak. Тolki
tak zbuʤem zlybedu – niščymnicu i galeču. Dab’ëmsĵ takoga,
što buʤe hleb na stale – i da hleba buʤe! I sami i ʤeci
aʤenemsĵ ĵk lǰʤi. Lĵgčĕj rabic̊ stanem… Inačaj ne wyb’emsĵ!
Тolki tak: razam use. Arcellǰ.
Apejka snascĵrožliwa, z-pad broŭ zirnuŭ na adnago,
drugoga – lǰʤi ĵščĕ niby sluhali. Niby čakali ĵščĕ čagos̊ ci. Pozirk
sustrĕŭsĵ znoŭ z Wasilëm: toj nelagodna adwëŭ wočy.
Mikanor peršy adguknuŭsĵ:
– Adnym slowam, abstanoŭka ĵsnaĵ. Narod pa ŭsĵmu
Saweckamu Saǰzu pajšoŭ u kalgasy. Značycca, i nam,
kuranëŭcam, para pa tamu ž maršrutu!
– Age! Zrazu! – kryknula Saroka nasmešliwa.
Andrĕj Rudy z wažnym wyglĵdam, pawučalna zapĵrĕčyŭ
80

Mikanoru:
– Eto ne tak prosto: usǰ Rasiǰ, fakcičaski, na nowyĵ rĕjki
perastawic̊ !..
– Rasiǰ-to perastawĵc̊ ! – zwonka zaĵwiŭ Honĵ. – Ot ci Kurani
pawĵrnuc̊ udasca – eto nĵĵsno!
– Nĵma tut ničogo smešnago! – zaznačyŭ ĵmu Wasil.
– Uwes̊ narod rušyŭ, zrazumeŭ, ʤe ĵgo ratunak, – irwaŭsĵ ŭ
boj Mikanor. – A my bačyc̊ ničoga ne hočam! Ne hočam, hacĵ
kažnamu, i slĵpomu, widno, ʤe ŭsĵ wygada!..
Apejka adčuŭ: cišynĵ zrabilasĵ nascĵrožanaǰ. Lǰʤi
nespakojna zawarušylisĵ, hawali pozirki, mužčyny stali macnej
dymic̊ papĵrosami. Wasil Dzĵcel hmurna kusaŭ trawinku,
unurany, nepadstupny.
Adganĵǰčy nespakoj, ĵk by staraǰčysĵ znoŭ wĵrnucca na
wyšynǰ adukawanaga, peradawoga čalaweka, Andrĕj Rudy
filasofski zgadaŭ:
– Eto ščĕ Karl Marks wučyŭ: praletaram nĵma čago cĵrac̊ , a
nabuduc̊ ĵny cĕly swet…
– Karp! Karp toj – adno, a tut – drugoe! – prarwala Saroku.
Rudomu ne dali wykryc̊ neadukawanasc̊ Saroki:
zawirawala znoŭ gamonka.
– Dak i iʤi! Nabuwaj! A my pasĵʤim, paglĵʤim, ĵk ĵno! –
wylučyŭ Apejka nacĵty Wasilëŭ golas.
– Nu i – sĵʤi! A za drugih ne kažy! – napaŭ, niby zagadaŭ
ĵmu, Mikanor.
– A ĵ za sĵbe! – ne paddaŭsĵ Wasil. – Kožny sam znae!
"Mocny arašok!" – mimawoli padumaŭ Apejka, bačačy, ĵkoj
upartascǰ garac̊ Wasilëwy wočy.
Kali wygawarylisĵ, Mikanor znoŭ kinuŭsĵ ŭ ataku – zaklikac̊
ne adrywacca ad usĵgo naroda, arganizawac̊ kalgas u Kuranĵh,
ale ĵgo ŭžo amal ne sluhali. Тyĵ, što byli zzadu, pačali ciha i
hutka hawacca ŭ cemry, razyhoʤicca. Nibyta-Ignat perabiŭ
Mikanora, nagadaŭ, što čas pozni, Saroka dadala, što pra takuǰ
wažnuǰ sprawu cĵper i gawaryc̊ nĵma čago; ix družna
81

padtrymali, i Mikanoru, bačyli ŭse, ne bylo ničoga inšaga, ĵk
sesci ni z čym. Ale ën ne seŭ, nĵŭwaga lǰdskaĵ ĵgo ne tolki ne
astuʤila, a zapalila bolš; adužwaǰčy goman, naperakor tym, što
haceli tak sabe razyscisĵ, urĕzaŭ:
– Dak ĵ zaĵŭlĵǰ, što hwacic̊ užĕ nam staĵc̊ ubaku Štob z
sĵgonnĵšnĵga dnĵ kalgas buŭ i ŭ Kuranĵh! I hto sĵgonnĵ gatoŭ
ustupic̊ – nĵhaj tut astanecca i zapišacca! A hto ne hoča, hto, –
Mikanoraŭ zapal pragnuŭ nejkih asabliwyh, mocnyh sloŭ,– hto
prociŭ naroda i merapryemstwaŭ saweckaj ulady – moža isci
dadomu, spac̊ !..
Ën tut ža sam adčuŭ, što peragnuŭ, pagaračyŭsĵ lišne, ale
ne pakazaŭ nikomu gĕtaga. Use magli bačyc̊ : ën skazaŭ toe, što
trĕba, i ĵkraz tak, ĵk trĕba. Gĕtyh lǰʤej prab’eš hiba inakš –
dalikatnymi garadskimi sloŭcami!
Ale lǰʤej ne prabila i Mikanorawa pramowa: ne zwažaǰčy
na toe, što ŭ ĵgo slowah dy i ŭ samoj ĵgo postaci byla ĵŭnaĵ
pagroza, bolšasc̊ z tyh, što sĵʤeli ĵščĕ wakol, stali družna
razyhoʤicca, ĵk by atrymali adno dazwol.
Naʤeŭ kepku Andrĕj Rudy, ale ne ŭtrywaŭ, pad šumok
nekalkih kuranëŭcaŭ zaznačyŭ Mikanoru, što pagražac̊ narodu
– "fakcičaski" nĵprawilna; Mikanor zaŭwažyŭ miž ix cihaga,
dawolnaga Andrĕewaj zaŭwagaj staroga Glušaka, uzlawaŭsĵ:
– Dzĵʤko, hwacic̊ užĕ wašaj balbatni! Abo pišycesĵ z nami,
abo iʤice z darogi!
– Ĵ-to pajdu. Ale ego, tak skazac̊ , ne pa-balšawickamu!
Andrĕj hutka, ale hadoǰ peramožcy padaŭsĵ za ʤĵʤkami.
Užo ŭ cemry ën znoŭ zagawaryŭ da ʤĵʤkoŭ, dy Mikanor ne
zmog razabrac̊ ničoga: Saroka ĵščĕ raz hacela ŭpĕŭnicca ad
Apejki, što zaganĵc̊ u kalgasy ne buduc̊ . Za Sarokaj syšoŭ u
cemru i Wasil, ĵki sačyŭ za ŭsim trohi zwodcali, nedawerliwy,
pilny.
Urĕšce astalisĵ kalĵ agnio šĕsc̊ gaspadaroŭ: Honĵ, Alëša,
Zajčyk, Grybok, Mikanoraŭ bac̊ ka, Hwedar krywy dy nekalki
cikaŭnyh žanok; miž ix asabliwa ŭpadala ŭ wočy nejkaĵ
82

ŭračystaĵ i winawataĵ Zajčyha z malym na rukah. Mikanorawa
matka glĵʤela z wečnaj trywogaj, i spakojnaĵ pastawa sĵstry,
Hwedarawaj žonki, Mikanoru byla ĵk uceha.
Spačatku bolš maŭčali. Bylo nešta nowae ŭ tym, što čuli
aʤin da adnago, byla nejkaĵ ʤiŭnaĵ, nĵzwyčnaĵ parazumelasc̊ ,
blizkasc̊ . Bylo štos̊ ci aʤin da adnago takoe, byccam ĵny swaĵki
ŭžo, braty i sestry byccam. Gĕtaĵ blizkasc̊ čulasĵ macnej adtago,
što z wĵsëlymi naʤeĵmi lez u dumki, u dušu klopat, ĵki ŭ
nekatoryh stanawiŭsĵ prosta-taki trywožnascǰ: a ĵk ĵno tam
buʤe paznej, što wyjʤe z usĵgo gĕtaga, ĵkoe pačynaecca tut
parnaj, dušnaj gĕtaj nočču. Nedarĕmna taki zadumenny sĵʤeŭ
krywy Hwedar, aščaperyŭšy wyslizganuǰ mylicu, nedarĕmna
tak scisnuty byli bĵskroŭnyĵ guby ŭ Zajčyhi. Dy i Zajčyk byŭ ne
taki wĵsëly, ĵk haceŭ zdawacca.
Ne adnamu čulasĵ cwĵrozae: ix, ĵkiĵ tut astalisĵ, ĵk swaĵki,
bylo welmi ž mala, na palcah adnoj ruki paličyc̊ , – leʤ ne ŭsë
sĵlo bylo ne kalĵ agnǰ, ne z imi. Kali Mikanora asabliwa tačyla
toe, što stolki lǰʤej ne sluhalasĵ ĵgo, ĵk by ne weryla ĵgo
ščyrasci, to Zajčyhu i Damecihu, samoga Damecika trywožyla,
što z tyh, ĵkiĵ niby sačyli z cemry cĵper, ne ŭse glĵʤeli zyčliwa,
nawat – ne z prostaj susedskaj cikaŭnascǰ. Byli tam i takiĵ,
wedali ĵny, hto klĵŭ nema, hto skakaŭ by z radasci, kab ix
perunom spapĵlila, kab wetram razweĵla, ĵk zarazu.
– Nebagata, – niby padumaŭ Apejka, abwoʤĵčy ŭsih takimi
wačyma, ĵk by haceŭ pabačyc̊ , hto čago tut warty.
– Z našym narodam hiba zrobiš što! – ne staŭ taic̊ Mikanor
rasčarawannĵ i nawat zlosci.– Gaworyš – usë adno ĵk ne lǰʤĵm
žywym, a pnĵm u lese! Dyj pni, zdaecca, ugawaryc̊ užĕ možna
bulo b!
– Eto praŭda, – padtrymaŭ ahwoča Zajčyk. – Sem razoŭ
napužaǰcca, perad tym ĵk asmelĵcca!
– Bo j ne tak sabe eto! – Mikanorawa maci ne ŭhwalila
Zajčykawaj wesĵlosci.– Ne aby-što. Paburyc̊ usë zrazu, dy ščĕ
samomu. Swaëj zgodaj…
83

– Ničoga, – ĵk by dawolny ŭsim, ĵk by inšaga i čakac̊ ne bylo
čago, skazaŭ Apejka. – Na aʤin wečar, moža byc̊ , i nĵmala! – Ën
pawëŭ wačyma na Mikanora, ĵščĕ na adnago, dwuh,
usmihnuŭsĵ. – I wažna – ne adno, kolki saldat, a i ĵkiĵ! Ĵkasc̊
wažna, ot što! Тut ža – cwërdyĵ, naʤejnyĵ kožny!
– Naʤejnyĵ! – padtrymaŭ Honĵ. – Kožny ʤesĵci godny!
Kulgawy Hwedar, što abdymaŭ usë swaǰ mylicu,
adguknuŭsĵ:
– Eto usë adno ĵk razwedka.
– Ne malo, ej-bo, ne malo! – wyskačyŭ Zajčyk. – Usĵ hitrasc̊ ,
bratočki, ĵk ličyc̊ ! Kali tolki gaspadaroŭ, to i praŭda – ne gusto!
A kali ŭsih – z ʤec̊ mi,– to z maimi dy Honewymi – paŭsĵla, ne
menej, buʤe!
Honĵ zaragataŭ:
– Eto praŭda! Buʤe!
– Hwacic̊ užĕ, – spyniŭ usmeški Mikanor, z twaru ĵkoga ne
syhoʤila klopatnasc̊ . – Ne ranni čas. Ustawac̊ skora trĕba
buʤe… Pra ʤelo dawajce padumaem. Z čago i ĵk pačynac̊
buʤem… Zrazu ž, ne sakrĕt, abagulnĵc̊ skacinu i inwentar
trĕba: dak kudy zwoʤic̊ i stawic̊ usë buʤem, trĕba rašyc̊ …
Тrĕba wybrac̊ lepšyĵ hlĵwy dlĵ karoŭ i konej i paweci dlĵ kalës…
Ĵ tut padumaŭ užĕ, nameciŭ, dak dawajce pamĵrkuem,
pastanowim…
– A ĵk z kurami, ne skazano! – perabila ĵgo raptam
Grybčyha. – Kurĕj astawic̊ trĕba!
– I kurĕj, ĵk i ŭsĵkuǰ žyŭnasc̊ , buʤem abagulnĵc̊ , – spakojna,
cwërda zaĵwiŭ Mikanor; ale wĵrnucca da ranejšaj gaworki ĵmu
ne ŭdalosĵ ŭžo – wybuhnuŭ bĵzladny i garačy žanočy goman.
U goman gĕty ŭčapilasĵ i nekalki mužčyn.
Goman scih tolki tady, kali Apejka skazaŭ, što z kurami
pakul što pačakac̊ možna. Mikanor nameryŭsĵ dalikatna
zapĵrĕčyc̊ Apejku, pasaramacic̊ žanok za adstalasc̊ , ĵk
Grybčyha, raspalenaĵ gamonkaǰ, kryknula:
– I kali eto buʤe, toe ŭsë abagulnenne? Kaža, ĵk usë adno
84

zaŭtra hoča rabic̊ !
– Zaŭtra i zrobim! A kali ž? – Mikanor skazaŭ tak, ĵk
gaworac̊ na nerazumnuǰ zaŭwagu.
Ale Grybčyha niby tolki gĕtaga i čakala:
– Zaŭtra! Ĵk ža ž ty pačneš, kali ŭse ŭ baloce! Kali
gaspadarka ŭ sĵle – čort wedae ʤe!
– Age, ne ehac̊ ža ŭ sĵlo, kinuŭšy ŭsë tut! – padtrymaŭ
žonku Grybok.
– Тrĕba, pakul pagoda, uhapic̊ , – nespaʤĵwana zgaʤiŭsĵ z
imi Alëša, što amal uwes̊ čas maŭčaŭ.– Ĵk tam ĵno buʤe dalej –
Bog wedae, a pagodu trĕba ŭhalic̊ .
– Dak što ž – kalgas adklasci?!
Alëša ne glĵʤeŭ na Mikanora, korpaŭ sukam čornuǰ zĵmlǰ.
Mikanor až kipeŭ ad takoj zdrady, ale Alëša skazaŭ uparta:
– Nĵma kali cĵper. Pagodu ŭhapic̊ trĕba.
– Dak eto ž, možno ličyc̊ , i ne adklad, – ĵk by haceŭ
prymirycca Grybok. – Zgawarylisĵ ž razam buc̊ . Upisalisĵ. I ne
wypisuwaemsĵ!.. Тolki što – para takaĵ!
– Uhapic̊ trĕba. Pakul ne pozno.
– Pakasic̊ , pažac̊ ! Ĵk e! Pa adnamu! – Grybčyha kryknula
tak, što ŭse pačuli: haj hoc̊ što – ne peramenicca.
– A malacic̊ užĕ razam… – ascĵrožna pamog ëj Grybok. –
Malacic̊ – tam ne garyc̊ tak.
– Dak eto značyc̊ – znoŭ ĵk adnaasobniki?! – Mikanor ne
taiŭ aburĕnnĵ. Čuŭ za ŭsim gĕtym ne tak klopat pra pagodu, ĵk
hitrasc̊ , kažučy pa-waennamu – maneŭr: pasĵʤec̊ ĵščĕ,
paglĵʤec̊ , što buʤe z usĵgo.
Apejka zastupiŭsĵ za ĵgo, spakojna, mirna staŭ dawoʤic̊ ,
što adkladwac̊ nadoŭga nerazumna, što trĕba nowy budynak
laʤic̊ hutčĕj, ne adkladwaǰčy. Ale ci to adtago, što gawaryŭ ën
tak, niby i sam ne cwërda weryŭ, što spĵšacca trĕba, ci to ad
lǰdskoj upartasci – i ĵgo ne pasluhalisĵ.
– Možno pamagci tamu, kamu welmi trudno buʤe, – ĵk by
pawinawaciŭsĵ perad Apejkam i Mikanoram Alëša. – Usë adno
85

– što ŭ arceli.
– Тaki praŭda, mabuc̊ : abagulnenne lepej – kali sažnem! –
razwažliwa, ciha skazala Wolga, Mikanorawa sĵstra. – Keb z
tolkam, keb zlaʤic̊ ĵk trĕba. Тo ž ne tak prosto znajsci tut, hto
tyh karoŭ dy kurĕj daglĵdac̊ buʤe! A skolki ŭsĵgo drugoga –
kali lǰʤĵm dyhnuc̊ nĵma ĵk!..
– I kalgasaŭskim konĵm, ʤetački, sena trĕba buʤe
dawac̊ ! – ustawiŭ Zajčyk, ĵki najbolš sačyŭ – ne wedaŭ, da kago
lepš dalučycca. Ën gatoŭ byŭ dalučycca da Mikanora, ale
baĵŭsĵ, kab ne padumali, što ën šukae adnu swaǰ wygadu.
– Mikanor, lǰʤi kažuc̊ praŭdu! – raptam prosta i wesela
rassek wuzel Honĵ. – Abagulnĵc̊ trĕba, kali palĵgčĕe trohi!
Paspeem! Usë tolki pačynaecca!
– Use ŭžĕ daŭno pačali – u drugih sëlah!
– I my, bačyš ža, pačali. Zapišy ŭsih, što, značyc̊ , – ustupili.
Što – kalgasniki. Što – kalgas pačaŭsĵ.
– Dak eto ž ĵk abman.
– Niĵkago abmanu nĵma. Dagawarylisĵ. Pastanawili.
Padpisacca možam. I pamagac̊ aʤin adnamu buʤem, ĵk use
adno kalgasniki.
– Pamagac̊ – trĕba! – ne ŭtrywala Zajčyha.
– Buʤem pamagac̊ i sena kasic̊ , i žac̊ . A malacic̊ buʤem užĕ
i saŭsim razam!
– Razam, – pajšoŭ usled uhwalny i, možna skazac̊ , družny
goman.
Mikanorawa rasčarawanne adtago, što mara pra kalgas,
nawat taki, nawat z gĕtaj kupki lǰʤej, znoŭ niby ne
spraŭdǯwalasĵ, adstupala da woseni, trohi pamĵkčĕla, kali ŭse
pryĵzna, družna wybrali ĵgo za staršynǰ arceli. Gĕta paʤeĵ,
akramĵ tago, što cešyla ĵgo gonar, ĵščĕ ĵk by gawaryla, što
kalgas ĵki ën ni ësc̊ , a pačynae žyc̊ . Prytrymliwaǰčy raptoŭnuǰ
ŭcehu, z godnascǰ abranaga kiraŭnika nowaj gaspadarki, z
widnym usim razumennem ne aby-ĵkoj adkaznasci,
nowanarodǯany
staršynĵ
arceli
paprasiŭ
staršynǰ
86

rajwykankoma,
kab
paklapacilisĵ
pryslac̊
u
čas
zemleŭparadčyka, kab narĕzali aʤin zĵmelny masiŭ…
Stary Damecik z gonaram sačyŭ za kožnym slowam syna.
Dameciha ž, sluhaǰčy ŭsë, ciha, nĵsmela ŭzdyhala. Kali ŭsë
skončylasĵ, zalezla pad woz, doŭga, trywožna hryscilasĵ…
3
Čĕrwen̊ skaĵ noč u luze – čas spačynu. Lǰʤi spȷ̂c̊ čĕrwen̊ skaj
nočču ĵk nežywyĵ. Тak bylo zaŭsëdy: ʤen̊ – u klopace, u
turboce, u goncy bĵskoncaj, da znĵmogi, noč – tolki son, tolki
ratoŭnae, neprabudnae zabyccë.
Ne kožny ŭ Kuranĵh datrymliwaŭsĵ cĵper gĕtaga
zaweʤenaga zdaŭna paradku: wĵlikiĵ trywogi, što lezli ŭ dušu
dnëm, kali ad znĵmogi baleli ruki i spina, tačyli, pĵkli inšyh i
nočču, gnali i gnali patrĕbny, žadany son. Bylo i tak
nespakojna, a gĕty ǰrawicki gosc̊ , što dapaŭ na swaëj garadskoj
kalĵscy až sǰdy, u čortawa balota, ĵščĕ padbawiŭ trywožnaga
dumannĵ.
Ne aʤin doŭga, bĵssonna kruciŭsĵ ŭ gĕtu noč, paglĵdwaŭ z
nepryhilnascǰ, z cikaŭnascǰ na Damecikaŭ agen̊ čyk, kalĵ ĵkoga
merkawapa, damaŭlĵlasĵ ab nečym kupka tyh, ĵkiĵ paweryli ŭ
wĵlikuǰ trywoguzagadku. Ne ŭse supakoilisĵ i tady, kali tyĵ
razyšlisĵ, kali i sam agen̊ čyk apaŭ, perastaŭ zyrčac̊ u cemry
čyrwonym, nespakojnym wokam.
Dumali pa-roznamu. Z naʤeĵj na dobrae i z adčaem, z
cwĵrozaj razwažnascǰ i hmelnaj zloscǰ. Ĵk ni ʤiŭna, hutčĕj za
inšyh zasnuŭ Honĵ. Dapaŭ da kopki sena, nakryŭsĵ, pazĵhnuŭ z
toj lëgkascǰ na dušy, z ĵkoj moža pazĵhac̊ tolki čalawek, ĵki
narabiŭsĵ dosyc̊ , spraŭʤiŭ usë, što trĕba, i tak, ĵk trĕba. Čago
bylo dumac̊ lišne pra arcel – daŭno addumana ŭsë, addumana i
adrĕzana. Zrabiŭ sënnĵ tolki toe, što rašyŭ daŭno. Тut ĵmu ŭsë
ĵsna. Ot kali i ësc̊ pra što dumac̊ -gadac̊ , dyk gĕta pra Hados̊ ku;
ën i dumae, liha na ĵe, zdaecca, kožny wečar – ot i sënnĵ zgadaŭ
87

ĵe. Čago ĵna takaĵ wečna: aby prytuliŭ – rukami hutčĕj uprĕcca
ŭ gruʤi ĵmu i adno: "Ne trĕba!" Pacalueš ĵe, a ĵna tolki adno –
adwernecca i znoŭ toe ž: "Ne trĕba!" Hi razu ne prytulilasĵ
sama, ne toe štob pacalawala! A i ne skažaš, kab gadki byŭ ëj,
ne – padabaecca; gĕta ën čue dobra; a ot ža, liha na ĵe,
ʤeržycca – ĵk z čužym! Haceŭ užo ne raz plǰnuc̊ na ŭsë, kinuc̊ ,
dyk ĵk ža ty kineš takuǰ! "Na kalgas ĵk ĵna paglĵʤic̊ ? – paĵwilasĵ
nespakojnae. – Pakul – kali gawaryŭ z ëj – ne welmi kab kosa.
A tam – kab ne zanaturylasĵ ĵščĕ! Kab bac̊ ka, liha na ĵgo, ne
nastroiŭ!.."
Zgadka pra bac̊ ku zaŭsëdy hmaryla, cĵper i gĕta ne
razagnala besklapotnaj lëgkasci. "Ničogo, ablamaecca!.. Niʤe
ne ʤenecca!.. Niʤe ne… Hadosečko!.." Ën užo ŭ sne
pawarušyŭ gubami, niby razwitwaǰčysĵ da nastupnaga dnĵ, da
nowaj – ščasliwaj – sustrĕčy!..
Čarnušku doŭga ne spalasĵ. Spačatku ne dawala spakoǰ
žonka – čago tolki ni nawalila na Mikanora, na Apejku, na
kalektyŭ! Dastalosĵ razam z inšymi i samomu Čarnušku; ën
tolki sluhaŭ dy maŭčaŭ, prywyk daŭno: z ĵe sloŭ zaŭsëdy neĵk
tak wyhoʤila – wa ŭsim paganym, što b ni ʤeelasĵ na swece,
ën byŭ nĵzmenna winawaty! Naklĵla, naplĵla, narĕšce, ʤĵkuj
Bogu, ĵk rabila ŭsë, zacĵta ž zahrapla: dala wolǰ Čarnušku pabyc̊
adnamu ca swaimi dumkami.
Perabiraǰčy nanawa toe, što kazaŭ ǰrawicki Apejka,
Čarnuška ca swaim spakojnym, razwažnym rozumam čuŭ:
bagata ŭ čym toj mae racyǰ. I pra ŭradǯaj prawilna: trĕba
bracca za gĕta, trĕba, kanešne, kab zĵmlĵ bolej dawala, kab ne
daram, grĕc ĵgo, irwac̊ na ëj žyly. Ugnaennem trĕba paddobryc̊
ĵe, gĕta taksama prawilna: ahwotnej raʤic̊ buʤe, ne moža byc̊ ,
kab ne padahwocilasĵ, ʤe, kanešne, ne aʤin pĵsok. A toe, što
pra mašyny baĵŭ, pra gĕta i kazac̊ nĵma čago: prynada wĵlikaĵ,
takaĵ palëgka! I što kožnamu ne pad silu mašyny hoc̊ by ĵkiĵ,
gĕta taksama widno bylo Čarnušku, ĵk i toe, što paasobku
ŭsĵgo, što trĕba zĵmli, ne zrabic̊ . Ĵk ty nawoziš adnago tago
88

ŭgnaennĵ, kali da stancyi ni mala ni mnoga tryccac̊ pȷ̂c̊ wërst!
Dy i za što ty, grĕc ĵgo, kupiš! Dalej Čarnuškawy dumki ĵk by
tracili swaǰ ĵsnasc̊ : dobra wedaǰčy, što trĕba zĵmli, Kuranĵm, ën
niĵk ne mog pačuc̊ pad usim cwërdaj, naʤejnaj asnowy. Ne
mog tolkam daŭmecca Čarnuška, z čago musiŭ toj kalgas tak
pabagacec̊ , kali ŭse syducca razam, zwĵduc̊ swaih konikaŭ,
kabylak, swae kalësy dy sani. Krĕdyt – to, kanešne, nepagana,
pakul sud dy sprawa, pakul na nogi ne stanet! A tolki ž krĕdyt
toj – ĵk pryparka; dy krĕdyt i addac̊ zaŭtra trĕba buʤe; sĵgonnĵ
palučyš, a zaŭtra addaj! Dapamoga ad ʤĵržawy – kanešne,
dobra, ale što z tago dastanecca Kuranĵm, ot što ĵščĕ paglĵʤec̊
trĕba! Pamagci-to ĵna, ʤĵržawa, pĕŭna ž, rada, ale ci welmi ž
pamagci i ĵna moža, kali Raseĵ bez kanca-kraǰ i ŭsim trĕba
pomač, i trĕba bĵskonca zawody budawac̊ , grošy na ix trĕba! I
na armiǰ trĕba, na zbroǰ, na harč! Ĵsna, što pomač pomačču, a
trĕba, kab sami, grĕc ĵgo, stanawilisĵ zrazu na nogi! A na toe,
što staneš mocna, naʤei cwërdaj i nĵma! I dabra nebagata z
kožnaga, i naʤei dobraj ne na ŭsĵkaga: ne ŭsĵki, grĕc ĵgo,
staracca buʤe na nečaj palase dy beragčy nečaga konika! Dy i
paglĵʤec̊ ĵščĕ trĕba, ĵki z tago Mikanora gaspadar wyjʤe, kab
prawic̊ takoj sĵm’ëj! U ĵkoj čort wedae, ĵk dajsci da ladu!
Z usih Čarnuškawyh razwag wyhoʤila ĵmu pakul adno:
hapacca nĵma čago, glĵʤec̊ trĕba, kudy ŭsë pojʤe. Gĕta braŭ z
ahwotaǰ: ĵno supakojwala, uraz tušyla trywogu – bol za
kabylku i žarabĵ, za karowu, za gumno, ab ĵkih niĵk ne magla ne
balec̊ duša. Supakojwala ĵno i tamu, što dawala ŭniknuc̊ pakul
wajny ŭ sĵm’i z Kulinaǰ, dawala mir, ĵki ën zaŭsëdy lǰbiŭ. Ale
spakoǰ ŭ Čarnuškawaj dušy ne bylo: ĵk i ŭse dni, neadstupna
nyla, balela inšae – Gannina bĵda. Znoŭ uspomniŭ, ĵk hawali
maluǰ, ĵk upala na dočaččynu trunu, ĵk čaplĵlasĵ bez pamĵci za
ĵe; ĵk nikla nema nad swežaj magilkaǰ na drugi ranak. Zwĵlasĵ
zusim, sčarnela ad gora… Stala nĵdobra, až zapĵklo ŭsĵrĕʤine: z
žalem za ĵe bĵdu, za nĵŭdaču ŭsǰ ĵe ŭpaŭzla daŭnĵĵ, zaŭsëdnaĵ
winawatasc̊ . Z tago dnĵ, ĵk zaŭwažyŭ, što newĵsëlaĵ, ne radaĵ
89

Ganulĵ, winawatasc̊ byla niby wažkim, garačym kamenem u
sĕrcy. I ŭranku, i ŭnočy nasiŭ ĵe ŭ sabe. Hoc̊ pomniŭ, ĵk
winawata ŭ Ganninaj bĵʤe žonka, ne ʤĵliŭ winy, karaŭ adnago
sĵbe. Hiba b ĵna zrabila što, Kulina, kab ën staŭ tady cwërda,
adrĕzaŭ: ne! Sam, sam wa ŭsim winawaty: ne ŭtrymaŭ perad
bĵdoǰ ʤicĵ, pusciŭ Ganulǰ na pakutu! Paspaʤĵwaŭsĵ na
karčoŭskae dabro, pakwapiŭsĵ: aʤetaĵ, abutaĵ pahoʤic̊ ,
niščymnicu zabuʤe! Pahaʤila, pabačyla "dobraga", zabyla
"niščymnicu"! Zabyla – ĵk smĵĵlasĵ nekali, u bednaj bac̊ kawaj
hace! Daŭ ščascĵ dačcĕ swaëj! Ustala b, pabačyla b nĵbožčyca
matka!
A cĵper – z Karčami razam – i ĵna kulačka, lišĕnka! Ĵk by
bagacejka ĵkaĵ praŭʤiwaĵ, ĵk by ne parabčanka ŭ čalaweka
swajgo! Usë, što na Karčoŭ iʤe, iʤe i na ĵe, i aʤin čort znae,
čym usë skončycca! I aʤin čort znae, što zrabic̊ tut možna, ĵk
wybawic̊ ĵe!..
4
Wasilǰ pryjšla na pamĵc̊ u gĕtu noč užo amal zabytaĵ
ǰrawickaĵ kamorka, nedalužnaĵ noč, ĵkoǰ gnali ĵgo maslački miž
čornyh gumnaŭ. Rĕdka cĵper pamĵc̊ wĵrtala ix, tolki tady hiba,
kali što-nebuʤ nagadwala, ĵk sënnĵšnĵĵ sustrĕča z Apejkam; ĵk i
ŭ tyĵ razy, i ŭ gĕtu noč uspaminy, kalis̊ ci takiĵ gorkiĵ, prajšli
dalëkaǰ hmaraj.
Ne, sënnĵ dyk asabliwa ciha prajšli, by i ne čuŭ ix. By i ne z
im, Wasilëm, a z nekim inšym bylo. I ci ʤiwa: bylo tut ĵk
uspaminac̊ Wasilǰ ab dalëkim, satlelym, kali duša trywožylasĵ,
balela blizkim, neperažytym, i ne ĵkim drobnym, a wĵlikim, što
padstupalasĵ da ŭsĵgo, što rabiŭ, čym žyŭ use gĕtyĵ gady. "Тolki
pačaŭ stanawicca ĵk mae byc̊ na nogi! – balela, pĵklo Wasilĵ. –
Тolki pačaŭ žyc̊ !.. I ot – na tabe!.."
Usë niby i šlo dasǰl, ĵk haceŭ. Žaniŭsĵ nepagana, wygadna.
Da swajgo naʤelu prypisaŭ Prakopawaj bolš ĵk paŭʤesĵciny, i
90

zĵmli ne aby-ĵkoj! Pasag za Manĵj dobry ŭzĵŭ! Skora paslĵ tago,
ĵk žaniŭsĵ, prywëŭ kanĵ – ne zdyhlĵcinu, a kanĵ – lǰʤĵm na
zajzdrasc̊ ! Žanic̊ ba wygadnaĵ – pamagla!.. Pamagali wulli: mëd
– na ǰrawickim, a to i mazyrskim kirmašah – prykmetna
padbaŭlĵŭ grošaj. Razam z ʤedam wyʤĵŭbli ĵščĕ try kalody,
uscĵgli na sosny. Ĵščĕ ŭ tuǰ wosen̊ staŭ wazic̊ les na hatu; u paru
to z maŭkliwym, starannym dlĵ dački Prakopam, to z ĵgo
Pĵtrom: sklady bĵrwennĵ na dwary, na wulicy perad seliščam
rasli prosta ŭwačawidki. Dzĵkuj Bogu, les ne ʤe-nebuʤ, a pad
bokam, dy i Micǰ-lesniku ʤĵkawac̊ : paperku na parubku
zagadaŭ uzȷ̂c̊ tak tolki, dlĵ pryliku; pa toj papercy zaplaciŭ za
sem drĕwaŭ, a zwëz na cĕluǰ hatu! Nabraŭ, ličy, bĵsgilatna, hiba
što na garĕlcy trohi wytraciŭšysĵ.
Uwosen̊ ža z Prakopam ukapaŭ šĕsc̊ dubowyh slupoŭ,
paklaŭ padwaliny. Zlažyc̊ zrub udalosĵ nebagata, bo hutka
ŭčagiilisĵ marazy, pawaliŭ sneg, ale asnowa, što b tam ni kazali,
byla, usǰ zimu cešyla woka! Hatu, bačyli ŭse, staŭlĵŭ ne aby-ĵkuǰ
– pĵciscenku, na dwa pakoi! Ne ličačy sencaŭ. Sency merkawaŭ
potym prystawic̊ , wĵlikiĵ, ĵk palawina haty. Akramĵ haty, braŭsĵ
gumno zlažyc̊ . Zimoj dwa dobryĵ duby na sohi zwaliŭ, prywëz
na sanĵh, paklaŭ pad scĵnoj staroga gumenca. Adnym slowam,
bačyŭ užo i hatu nowuǰ – pĵciscenku, z sencami, bačyŭ i dobrae
gumno, bačyŭ, što ŭ lǰʤi wyhoʤic̊ pačaŭ…
"Тolki pačaŭ stanawicca na nogi! Тolki pačaŭ žyc̊ ! I ot – na
tabe!" Addaj wulli, ĵkiĵ ʤĵŭbaŭ, cĵgaŭ na hwoi ci ty, ci ʤed, ĵkiĵ
kormĵc̊ , ʤeržac̊ cĵbe! Addaj u arcel konika, ĵkoga nabyŭ z
trudom takim, ĵkim, možna skazac̊ , i nacešycca ne paspeŭ!
Addaj čortu nejkamu za ništo, abagul z ĵkoǰ dyhlĵcinaj; addaj u
čužyĵ ruki, nad čužyĵ zlyĵ pugi, glĵʤi, ĵk ganĵc̊ ĵgo buduc̊ , by
bajstruka ĵkoga, ne ličačysĵ ni z ahwotaǰ, ni z silaǰ ĵgo! Addaj
zĵmelku swaǰ, ĵkaĵ ĵna ni ësc̊ , ale na ĵkoj ty car-waladar; addaj
tuǰ pasažnuǰ nalosku, z ĵkoj paradniŭsĵ tolki; addaj swaë na
ničyë, zmĵnĵj matku rodnuǰ na mačyhu! Addaj gumenca swaë,
ĵkoe ŭžo ŭ dumkah pastawiŭ, addaj plug swoj, kalësy swae,
91

hamut, abroc̊ , usë, što ty nažywaŭ, agorwaŭ, nedaĵdaǰčy,
nedapiwaǰčy, wyž ylwaǰčysĵ! Addaj za dobryĵ slowy, za
abĵcanki! Addaj za ništo!
Ne, nĵma durnyh! Z tago, što pĵčĕ nesjrawĵdliwasc̊ , što
bačyc̊ dobra: ašukac̊ , abduryc̊ hočuc̊ , – dužĕe zlaĵ, garačaĵ
ŭpartasc̊ . Nĵma durnyh! Haj, kamu padabaecca, toj iʤe! Kamu
swaë nadakučyla, kamu gak nagana! "A mne i tak nepagano! Ĵ i
tak pražywu!.. Wy sabe, a ĵ – sabe!.." Uzĵlo sumnenne: tak ĵny i
daduc̊ rabic̊ , ĵk ĵmu hočacca! Ën tut ža zgadaŭ Apejkawa
abĵcanne: gnac̊ ne buduc̊ , ale ne welmi supakoiŭsĵ, niby ne
paweryŭ: "Buduc̊ ci ne buduc̊ , a – ne najdu! Skažu: ne i ne! Haj
hoc̊ što!.."
Cwërdasc̊ , rašučasc̊ swaĵ ŭsë ž dawali glĵʤec̊ uperad z
nejkaj naʤeĵj. Užo ne tak nyla, kali dumaŭ: "Тolki stanawicca
pačaŭ… Тolki pačaŭ žyc̊ …" Možna bylo ŭžo dumac̊ nawat pra
roznyĵ zaŭtrašniĵ klopaty; za drabĵzoj roznaj pryjšoŭ
neŭzabawe i spakoj, wolny, bĵspamĵtny…
Agon̊ , zabyty lǰʤmi, hutka apaŭ, sac̊ meŭ, ale abgarki,
wugolle doŭga ĵščĕ ne tuhli, zyrčali ŭ wilgotnaj, dušnaj cemry
kalĵ Mikanora. Doŭga ne ŭcihaŭ, zyrčaŭ i nespakoj u Mikanora:
wĵsëlae, prykrae, klopatnae išlo, lezla, tačyla i tačyla
nezlagadnascǰ, supĵrĕčliwascǰ dumak. Sĵrod blytaniny ŭsëj to
dužĕj, to cišĕj gamaniŭ, zwineŭ wĵsëly ručajčyk radasci: ĵki ën
ni ësc̊ , a pačatak – zrobleny, arcel sabralasĵ, ab’ĵŭlena, arcel, ĵk
tam ni glĵʤi, žywe! Bagata ci ne bagata ŭstupila, a arcel, use
čuli, ësc̊ i ŭ Kuranĵh! Ale ručajčyk radasci amal ne beg čysty,
ĵsny; leʤ ne ŭwes̊ čas cĵmnila ĵgo nedawolnae: ësc̊ ĵna, arcel
taĵ, tolki ŭ gaworcy; rabic̊ ža i žyc̊ pakul use zahaceli paasobku!
Dy kab i rašyli razam – kolki ix u sĵle, sĵrod inšyh! Тady
ručajčyk zusim mutneŭ: kolki času, sily addaŭ gaworkam ab
arceli bez tolku! Kali dumaŭ pra gĕta, až braŭ adčaj: ĕh, lǰʤi!
Dab’ešsĵ hiba čago z takimi, kali čuc̊ , razumec̊ ne hočuc̊ ničoga!
Ĵk gluhiĵ i slĵpyĵ! Gorš za slĵpyh! Slĵpomu daj ruku – pojʤe! Dy
paʤĵkue ĵščĕ! I gluhomu – na palcah pakažy tolki! A tut: waz̊ mi
92

ruku – wyrwe! U drugi bok pojʤe! By ŭ bagnu zawĵduc̊ ĵgo!
Brala zlosc̊ , kali ŭspaminaŭ nedawerliwuǰ garačkawatasc̊
Wasilĵ – suseda: gĕtamu dyk i kazac̊ ne kažy, što na cwërduǰ
darogu wyweʤeš! U gĕtaga swaĵ daroga, gĕty i sabe raz u
tyʤen̊ weryc̊ ! Sam, usë tolki sam, dy kab dalej ad usih! Leze, až
irwecca, žyly ŭse napĵŭ! Prydbaŭ trohi, hatu stawic̊ pačaŭ, dyk
ĵk na woraga ĵkoga zirkae! Bez maloga – ĵk Glušak toj stary!
Ulamaj takoga, pasprabuj! Ĵščĕ bolš zlawaŭ, kali na pamĵc̊
pryhoʤiŭ Andrĕj Rudy! Kali b ni zagawaryŭ z im, kiwaŭ usë,
pamagaŭ Marksam, Kalininym, Nĵkrasawym – swĵdomy taki,
peradawy! A tolki da sprawy dajšlo: "Ne tak eto ŭsë prosto –
Raseǰ na nowyĵ rĕjki", – i šasc̊ u tyl! Dĕzercir, balbatun, Marksa
ščĕ pryplĵtae! Nedawolnasc̊ brala i kali ŭspaminaŭ, ĵk wëŭ
gaworku kalĵ agnǰ Apejka: padyšoŭ, padstupiŭsĵ – dyk bĵry
byka za rogi, atakuj! Dab’ešsĵ ne dab’ešsĵ, a sprabuj, atakuj!
Dyk ne, pagawaryŭ, pagawaryŭ – i staŭ! Dobra, što ën,
Mikanor, u čas wyjšaŭ, rynuŭsĵ naperad! A to tak i končylasĵ b
ničym! I smešak – lišne ŭ ĵgo; sur’ëzny momant – ne da smešak
welmi!..
Z dumkami gĕtymi mĵšalisĵ klopatnyĵ, klopaty zabĵgali
daleka až pad wosen̊ , pad zimu: byla ci ne byla ŭžo arcel, a
dumak-turbot dawala!..
Apejka, ĵki taksama blizka bačyŭ, ĵk atuhaŭ agon̊ , žyŭ zusim
inšym nastroem. Apejku bylo legka, radasna. Praŭda, i ŭ rukah,
i ŭ nagah, wa ŭsim cele byla zmora, ale, moža byc̊ , ĵkraz gĕtaĵ
zmora i dawala najbolš radasci. Daŭno ne rabiŭ ën z takim
smakam: z toj pary, ĵk lës zakinuŭ ĵgo na wajnu, Apejka
ŭwedaŭ dobra, što takoe radasc̊ mahac̊ kasoj, lažyc̊ prakos
swežaj trawy; radasc̊ gĕtu ne raz spaznawaŭ ën i paznej, kali
staŭ wučycca, a potym – nastaŭničac̊ . Paslĵ školnaga tlumu
zaŭsëdy z ahwotaj braŭ ën kasu, addawaŭsĵ zwyklamu kalis̊ ci,
cĵper užo nĵčastamu zanĵtku, ĵki naliwae ruki, nogi maladoǰ
dužascǰ. Cĵper kasy ne trymaŭ ën asabliwa doŭga, asabliwa
wesela ž bylo ĵmu, kali pawëŭ Damecikawaǰ kasoǰ pa trawe.
93

Paslĵ walasnoj mitusni, bĵskoncyh paezdak, časta nĵŭdalyh
shodaŭ cešyli wočy i sĕrca tut kasa, i wilgotna-wĵsëlaĵ trawa, i
lagodny paweŭ wetru, i sonečnaĵ bĵskrajnĵĵ sin̊ . Cešyla dužasc̊ u
rukah, cešyla pracoŭnaĵ ednasc̊ z Damecikam, z Mikanoram, z
usimi, hto kasiŭ, nasiŭ kopy, skladwaŭ stagi. Adčuwanne gĕta
žylo potym lĵ agnǰ, žylo i cĵper, kali ën lĵžaŭ aʤin u načnym
pocëmku.
Perabiraǰčy toe, što kazaŭ lǰʤĵm, aglĵdwaǰčy sĵbe zboku
krytyčnym, niby čužym wokam, Apejka taksama ne čuŭ
prykrasci. Ne tak, ĵk Mikanor, – ën ličyŭ, što ŭ asnoŭnym usë
bylo dobra: gawaryŭ ʤelawita, perawagi kalgasnaga žyccĵ
pakazwaŭ na faktah zrazumelyh, dahodpiwyh; bačyŭ sam:
sluhali ne aby-ĵk, weračy. Kanešne, praktyčny wynik – newĵliki
pakul, ale ab wynikah možna merkawac̊ buʤe paznej. Wažna,
kab lǰʤi dumali, dumali prawilna, kab sĕrcy i galowy ix
uswedamlĵli, što zmeny neabhodny, što ix trĕba ne baĵcca, a
imknucca da ix. Što partyĵ hoča tolki dabra tym, hto žywe
swaim mazalëm… Urĕšce ž, samae wažnae i samae cĵžkae –
toe, što trĕba ne tolki zwesci ix u adnu sĵm’ǰ, ale i nawučyc̊
dumac̊ , adčuwac̊ inakš! Тrĕba zmĵnĵc̊ dušy, psihalogiǰ ix:
ulasnik pawinen stac̊ kalektywistam! Ot u čym najbolšy sĕns! I
tut – ĵsna – galoŭnae: perakonwac̊ lǰʤej! Cĵrpliwa, dokazna,
pa-leninsku! I nĵhaj wynik pakul newĵliki, kirunak usë ž byŭ
prawilny! A wynik kančatkowy pakaža čas!..
Lëgkasc̊ i radasc̊ byli ĵščĕ adtago, što ën bačyŭ nad saboǰ
neba. Ne stol nudnuǰ, a wysokae, z zorkami dalëkimi,
bĵssonnymi, neba. Ën daŭno ne bačyŭ ix tak: daŭno ne spaŭ na
luze. Adtago ën byccam raptam wĵrnuŭsĵ ŭ malenstwa: byŭ
užo ne staršynëj rajwykankoma, pažylym ʤĵʤkam z bezličču
klopatu i abawĵzkaŭ, a malym, što prygnaŭ paswicca na noč
kabylu. Ot ĵna, ne inakš, zahrapla, ĵgo kabyla. Za ĵe nĵma čago
trywožycca welmi: sputaŭ dobra – ot i lĵžyc̊ ën, cihi, lëgki,
paziraǰčy adno na zory. Praŭda, u cišyni ĵgo ësc̊ nejki smutak:
music̊ , adtago, što čue, što ën ne pastuh maly usë ž, što
94

malenstwa – daleka. Što, dumae, daŭno ne byŭ u toj hace
malenstwa, što matka, music̊ , daŭno glĵʤic̊ -wyglĵdwae, što
daŭno ne sĵʤeŭ z bac̊ kam, ne merkawaŭ ab damašnih
klopatah. Zahacelasĵ raptam pabačyc̊ taki rodny lazowy plot,
pajsci scežkaj paŭz werby da raki…
Zory. Zboku, nawoddal, čarneli hmary, časam na ix trapĵtali
čyrwona zarnicy; a tut byli tolki zory, i bylo ciha, i cëpla, i
dušna. Moža, adtago, što bylo dušna, i ne spalasĵ; a moža, ne
zaplǰščwalisĵ wočy bolš adtago, što tam, u wysokaj
nedasĵžnasci, ne spali, glĵʤeli zory. Ad ix bylo ʤiŭna
markotna: zory trywožyli swaëj nedasĵžnascǰ, wečnascǰ; ĵny
niby dalučali samoga da nečaga nedasĵžnaga, wečnaga. Dušu
tamila adčuwanne raptoŭnaj afomnistasci, bĵskoncasci swetu,
drobnaj, mimalëtnaj prynaležnasci da gĕtaga wečnaga…
Kolki ot tak lĵžyc̊ na gĕtym luze, na inšyh lugah! Kolki ne
spȷ̂c̊, dumaǰc̊ – ab čym mĵrkuǰc̊ , na što spaʤĵǰcca? Kolki lĵžala,
gadala tut, spaʤĵwalasĵ – z tago dnĵ, ĵk pryjšli lǰʤi na gĕtae
mokrae, trawĵnistae balota? Ĵkiĵ radasci i ĵkiĵ nĵščasci bačyŭ
gĕty lug, ĵk stupiŭ tut čalawek? Wekawečnyĵ, nĵzmennyĵ z
nezapomnyh časoŭ tut tolki kupiny, wekawečnyĵ pocëmki,
wekawečnae neba, wekawečnyĵ zory. Dzesĵtki, sotni gadoŭ
čargawalisĵ wĵtrami dy cišaǰ, spëkaǰ dy scǰžaj. Mĵnĵlisĵ tyĵ, što
pryhoʤili sǰdy z grablĵmi, z kosami. U turboce, u znĵmoze
starĕli dužyĵ hlopcy i malaʤicy, pryhoʤili na zmenu nowyĵ,
takiĵ ž dužyĵ, poŭnyĵ naʤej, kab addac̊ tut dužasc̊ , maladosc̊
swaǰ. Cĕlyĵ tawarystwy, pakalenni cĕlyĵ zmĵnĵlisĵ, ĵk trawa
skošanaĵ – maladoj, sakawitaj; nĵzmenna, neŭmiruča wysilasĵ
tolki neba – sinĵe, hmarnae, z zorami.
Kolki ž tut dumak peradumana, miž gĕtyh siwyh
zarasnikaŭ, kolki naʤej pamerla, kolki rasčarawannĵ i zlosci
satlela! Lǰʤi dumali, irwalisĵ dušoǰ, a žyccë išlo swaëj mernaj,
wažkaj hadoǰ, abyĵkawae, bĵzlitasnae da lǰdskih mar i stognaŭ!
Išlo, pakul adnojčy ne pawĵrnuli ĵgo, ne perajnačyli hadu:
mokrae balota bačyla tady, mabyc̊ , natoŭpy niby neznaemyh,
95

ahmĵlelyh lǰʤej; ĵgo kroili nanawa, spračalisĵ, radawalisĵ,
bralisĵ zagrudki. Kali perakroili, acihla, i ŭsë ĵk by znoŭ pajšlo
roŭnaj, wečnaj darogaj, z tymi ž klopatami, nespakoem, z tym
ža imknennem.
Uperšynǰ, ĵk pryjšli sǰdy lǰʤi, dawoʤicca im dumac̊ takoe,
pra što tut, mabyc̊ , nikoli i ne snili. Žyc̊ arcellǰ adnoj, adnoj
sĵm’ëj, addac̊ usë nažytae, paniščyc̊ usë zwyklae, praweranae
gadami, zladǯanae bac̊ kami i ʤĵdami! Ësc̊ čago dumac̊ : nikoli
nikomu ne wypadala lamac̊ galawu nad takoj zagadkaj,
trywožycca takoj trywogaj, čuc̊ taki nespakoj perad
zaŭtrašnim.
Тut u wysoki lad dumak uwajšla zĵmnaĵ klonatnasc̊ :
zgadalasĵ nĵdaŭnaĵ sprawazdača ŭ akružkome, na ĵkoj kazali
im i zapisali, što kalektywizacyĵ ŭ raëne iʤe slaba. Hoc̊ bylo
trohi kryŭdna, što ŭ Mazyry byccam bačyc̊ ne haceli ŭsĵgo, što
ĵny tut rabili, ĵk im tut cĵžka, Apejka ne spračaŭsĵ ni tady, ni
cĵper: ĵk by tam ni bylo, zrabili i praŭda nebagata. Nĵhaj ne
tamu, što puscili na samacëk, ĵk tam gawaryŭ hto-nihto, a
zrabili-taki nebagata. Praŭda, bĵda tut ne tolki ŭ pracĕntah, na
ĵkiĵ ŭžo až lišne naciskali na bǰro. Bĵda ŭ tym – i gĕta asabliwa
trywožyla Apejku i cĵper, i ŭse dni da gĕtaga, – što z tyh
aʤinaccaci kalgasaŭ, ĵkiĵ ësc̊ , bolšasc̊ leʤ lipȷ̂c̊. Bĵda, wĵdoma,
što ĵny malalikiĵ, a ĵščĕ gorš, što leʤ ne ŭ kožnym nĵma
dobraga ladu. I pryčyna najbolšaĵ ŭ tym, što mala ʤe –
kiraŭniki ĵk trĕba: ne ŭmeǰc̊ , ne moguc̊ kirawac̊ ! Arganizacyĵ
pracy ŭ bolšasci – kepskaĵ, kepskaĵ dyscyplina! Kepski ŭlik!..
Ne hapae dobryh kiraŭnikoŭ, ne hapae rahunkawodaŭ! Ne
hapae wopytu!..
Zaplǰščyŭšy wočy, zasynaǰčy ŭžo, Apejka padumaŭ, što
trĕba ŭse gĕtyĵ dni, pakul leta, addac̊ kalgasam – pamagčy
ŭmacawacca im. Padumaŭ z naʤeĵj pra wosen̊ : uwosen̊ lǰʤi
z’educca z lugoŭ, z palëŭ, spaʤe pracoŭnaĵ garačka. Uwosen̊
pawinny rušyc̊ hutčĕj. Hutčĕj, šyrĕj… A pakul – bolš uwagi
nowym kalgasam!.. I – dadomu, k bac̊ kam… wybrac̊ čas,
96

nawedacca… Pačuŭ, ĵk pyrhnuŭ neʤe kon̊ , i zdalosĵ – malen̊ ki
znoŭ, prygnaŭ paswicca kabylu. I ĵščĕ dajšlo – blisnula neʤe
nedalëka. Blisnula i zagrymela, tuga, pracawita…
5
Ranicaj neba bylo bez adnoj hmurynki. Kraj ĵgo nad lesam
gusta punsaweŭ, tak što zdawalasĵ, wos̊ -wos̊ zagarycca les.
Wyšĕj ad lesu punsowasc̊ slabela, pastupowa perahoʤila ŭ
ružowasc̊ , ĵkaĵ ahopliwala paŭneba. Usë na luze: kusty, lužy,
kopy, prakosy – taksama ružawela. Uwes̊ lug ĵk by dymiŭsĵ.
Ĵščĕ da tago, ĵk wyjšla sonca, Apejka i Mikanor kalĵ woza
perakusili tym, što padala, prosĵčy wybačĕnnĵ ŭ goscĵ,
Dameciha. Paʤĵkawaŭšy Damecise za snĵdanak, Apejka, u
rashrystanaj saročcy, z zakasanymi rukawami, z ĵščĕ bolš
ružowaj, čym zwyčajna, lysinaj, što swĵcilasĵ praz rĕʤen̊ kae
swetlae walosse, dastaŭ z woza kasu, neĵk hitrawata zirnuŭ na
Mikanora:
– Dyk što ž, moža, twaĵ praŭda – pačnem sĵgonnĵ?
Pasprabuem pa-nowamu, pa-kalgasnamu, a?
– Kanešne, ne trĕba adkladuwac̊ ! – adrazu ŭhapiŭsĵ
Mikanor.
– Adkladwac̊ ne trĕba, ale trĕba rabic̊ z tolkam. Ĵ
prapanuǰ, – Apejka glĵʤeŭ usë z hitrynkaj, – uličwaǰčy
abstanoŭku – perahodnuǰ formu. Kasic̊ buʤem tak, byccam
kosim kožnamu, ale – razam, kalektyŭna. I kapic̊ buʤem
kožnamu, kalektyŭna. A ĵk ty mĵrkueš?
– Možna i tak, – skazaŭ prykmetna haladnej Mikanor.
– Dyk – z kago pačnem?
– Da ŭsë adno. Z Zajčyka možna.
– Z Zajčyka, – padtrymaŭ i Damecik, što sačyŭ za gaworkaj
zboku.
– Što ž, dawaj z Zajčyka.
Z kosami ceraz plĵčo ŭdwuh: aʤin u kramnyh štanah i ŭ
97

botah, a drugi, ĵk i ŭse wĵskowyĵ, u zrĕb’i, u lapcĵh, pačoŭgali pa
mokraj trawe, ceraz nakošu, zajšli da Honi, ĵki ŭžo braŭsĵ kasic̊ .
– Kudy eto wyprawilisĵ, ĵk na zarabotki? – Honĵ, u
rashrystanaj saročcy, z kepačkaj na makaŭcy, wesela blisnuŭ
cikaŭnymi, žwawymi wačyma.
– Možna skazac̊ , što i na zarabotki,– paddaǰčysĵ tonu ĵgo
gaworki, adkazaŭ Apejka. – Na peršy kalgasny zarabotak.
– Rašyli z sĵgonnĵšnĵga dnĵ rabic̊ pa-kalekciŭnamu, –
sur’ëzna, ĵk i naležyc̊ kiraŭniku, staršyni kalgasa, rastlumačyŭ
Mikanor. – Na staryh pokul naʤelah, ale pa-kalekciŭnamu.
Razam skasic̊ i prybrac̊ kožny naʤel. Parailisĵ z Iwanam
Anisimawičam, – kiŭnuŭ Mikanor na Apejku, – i rašyli pačac̊ z
Zajčyka. I ot z-za etago zajšli k tabe. Štob padtrymaŭ peršy, –
končyŭ pryĵcelskim užo tonam Mikanor, ĵk by namĵkaǰčy, što
Honĵ taksama na asobym stanowiščy, Honǰ – asobae dawer’e.
– Da ĵ čago ž, – zuhawata pramowiŭ Honĵ. – Ĵ ne ŭlomak! Ĵ
hoc̊ zaraz!
Niby pakazwaǰčy, što ën sloŭ na wecer ne kidae, Honĵ tut ža
ŭznĵŭ kasu, uskinuŭ na plĵčo. Utraih naprastki pakirawali da
Alëšy. Тago taksama ne trĕba bylo ŭgaworwac̊ , ahwotna
dalučyŭsĵ. Lǰʤi tam i tut užo kasili, inšyĵ zbiralisĵ kasic̊ , bagata
hto z cikawascǰ paglĵdaŭ na nezrazumelyĵ zbory, zmowy tyh,
što zapisalisĵ ŭ kalgas. Тyĵ ž troe, što išli z Apejkam, – bačačy, ĵk
da ix pryglĵdaǰcca, išli i gamanili miž saboj golasna, ganarliwa,
nawat ĵk by zaʤirysta. Adčuwali sĵbe byccam ne takimi, ĵk use,
smĵlejšymi, razumnejšymi. Wĵlikae gĕta adčuwanne: ty iʤeš
peršy, peršy pačynaeš toe, što ĵščĕ nihto ne rabiŭ, peršy bĵrĕšsĵ
za toe, da čago ŭ inšyh ne hapae rozumu i smelasci! Тyĵ, što išli
pobač, bačyŭ Apejka, dobra adčuwali gonar i ščasce byc̊
peršymi, asabliwa hwalǰǰčyĵ ŭ taki punsowy ranak, perad
stolkimi pozirkami! Ne trĕba bylo ŭgaworwac̊ , adrazu
dapučylisĵ i Grybok i Hwedarawa Wolga. Gatoŭ byŭ paiisci z
wĵsëlaj ahwotaj krywy Hwedar; hawaǰčy zwykla nĵëmkasc̊ za
swaë kapectwa, za nagu na draŭlĵnaj padstaŭcy, nscĵrpliwa
98

padskokwaǰčy na kastylĵh, pawaročwaǰčysĵ to da adnago, to da
drugoga, paprasiŭ:
– Mo kasu kamu adbic̊ trĕba? Dyk ĵ ŭment!
– Тrĕba buʤe, prynĵsem! – paabĵcaŭ Honĵ.
Zajčyk užo mahaŭ kasoǰ. Kali padyšli, kinuŭ kasic̊ , zʤiŭlena
pawëŭ wočkami, ale klopatnasc̊ shawaŭ garĕzliwaj mitusnëj:
– Čago eto tak rano? Ščĕ ž, bratački, žonka ne napĵkla
ničogo!
– A my najperš zarabic̊ hočam, – zaragataŭ Honĵ.
– Da ot rašyli,– u swaëj staršynskaj roli wystupiŭ
Mikanor, – rabotac̊ kalĵkciŭno z sĵgonnĵšnĵga dnĵ. Pa čarze
rabic̊ kalĵkciŭno. I rašyli pačac̊ z cĵbe.
– Ĵ tut padumaǰ… – uzrušana i winawata zagawaryla
Zajčyha, što adrazu padyšla da gurtu. – Ĵ padumaǰ, – zirnula na
Zajčyka, supakojwaǰčy, – zwaru čago-nebuʤ!.. Pakul toe!..
– Da ne trĕba! – zaĵwiŭ Honĵ. – Perakusili ŭžĕ!
– Pasnedali,– supakoila žančynu Wolga.
– Ne, patom use-taki trĕba! – pramowila Zajčyha.
– Тrĕba, – smĵĵŭsĵ i ne smĵĵŭsĵ Zajčyk. – Dzen̊ taki!.. –
Žartam, ale ne žartaŭliwa zagadaŭ žoncy: – Razarwisĵ, ale štob
ĵk… Štob ĵk u lǰʤej!
Hwilinu ĵščĕ ŭgaworwali Zajčykawyh, što ničoga ne trĕba.
Potym spračalisĵ, kamu peršamu isci, kamu wesci; gĕta bylo
welmi wažna ne tolki tamu, što wesci pawinen lepšy kasec, ale
i tamu, što gĕtym wyznačalasĵ i agulnae pryznanne perawagi
adnago perad inšymi i razam ĵk by addawaŭsĵ ĵmu znak asobaj
pašany. Apejka zaspĵšaŭsĵ, paraiŭ peršamu pajsci gaspadaru,
samamu stalamu sĵrod usih, samamu, značyc̊ , i zaslužanamu.
Ale Zajčyk peršy ž zapĵrĕčyŭ: žartuǰčy, durĕǰčy, skazaŭ, što ën i
kasec ne asabliwy i, galoŭnae, zusim ne staly: ni ŭ kago ŭ
Kuranĵh nĵma ŭ galawe stolki wetru, ĵk u ĵgo. Ën peršy ž i
skazaŭ, kab naperaʤe pajšoŭ Apejka. Zajčyka ŭse padtrymali, i
Apejku astalosĵ tolki paʤĵkawac̊ za gonar i dawer’e. Adtago,
što rad byŭ prakošany ŭžo daleka ad kraǰ, wĵrnulisĵ k pačatku
99

naʤelu; Apejka prakasiŭ peršy trohi, tady pobač, zzadu pajšoŭ
Mikanor, potym Honĵ…
– Nu, blagaslawi, staraĵ! – zasmĵĵŭsĵ Zajčyk, stanowĵčysĵ,
kab isci za Honem…
Тak ĵno wesela i prosta pačalosĵ, na mokrym, niby
dymnym, baloce, u ranak, wa ŭsim, zdawalasĵ, padobny na ŭse
inšyĵ. Balota žylo zwyčajnym swaim klopatam, i ŭ klopace
gĕtym mala hto razumeŭ, što z gĕtaga pačynaecca nowae, ne
znanae ĵščĕ ŭ Kuranĵh…
Pad wečar tago ž dnĵ bačyli, ĵk Apejka znoŭ praehaŭ paŭz
balota, znik razam z taratajkaǰ ŭ zarasniku, što abčĕgiliwaŭ
darogu.

Razʤel pĵty
1
Ne trĕba dumac̊ , što Glušaku ne bylo škada maloj. Ne čužaĵ
ž kroŭ, swaĵ, Glušakowae nasenne – i aʤin ʤen̊ , i drugi poŭz u
nespakojnyĵ klopaty cihi žal ab nĵbožčycy. Da žalǰ zaŭsëdy
prymešwalasĵ zlosc̊ na nĵwestku, asabliwa – na durny wybryk
na mogilkah. Ĵk ni laĵŭ ĵe, čuŭ sĵbe – i gĕta dadawala zlosci –
niby winawaty. Hoc̊ supakojwaŭ sĵbe: Bog daŭ– Bog uzĵŭ; hoc̊
razwažaŭ cwĵroza: ne wedaŭ ža, što tak končycca, – kali
maliŭsĵ ab maloj, byccam prasiŭ wa Usĵwyšnĵga litasci i
darawannĵ.
Žal ab maloj, winawatasc̊ za ĵe wĵrĕʤili dušu staroga
Glušaka ŭsë ž menš, ĵk kali b inšym časam. Hmaru prygnala ne
na ĵsnae – na hmarnae, čornae neba. Ne da tago, ne da maloj
bylo – nǰham staroga, bitaga woŭka čuŭ neadstupna Glušak:
išlo na stratu bolšae. Hoc̊ ne hacelasĵ weryc̊ , usë maglo
neŭzabawe zaginuc̊ .
Bagata što peramĵnilasĵ ŭ Glušakowym žycci za nejkiĵ dwa
100

gady. Dalëkim, nikčĕmna-durnym zdawaŭsĵ ĵmu cĵper toj čas,
kali ën kipeŭ lǰta, što abrĕzali trohi zĵmli. Тo byŭ tolki pačatak:
z tago času žyccë ne raz i ne dwa plĵskapa ŭ graz̊ ĵščĕ ci daŭno
samaga pawažanaga, samaga mocnaga – možna skazac̊ ,
samaga magutnaga ŭ Kuranĵh – gaspadara. I kab plĵskala ŭ faz̊
adno, to ĵščĕ ničoga: graz̊ – ne karosta, soram – ne dym; a to ž
padrazala nad koran̊ , skručwala wĵroŭkami nogi, zaciskala
wuzel na šyi…
Letašnĵj wosennǰ wymeli ŭsë dačysta. Dumaŭ pryhawac̊
trohi, zakapaŭ sem mĵškoŭ u drywotni, droŭ nalažyŭ nawerh
da strahi, dyk i tyĵ wywernuli. Gumno, hlĵwy perakapali, a
dakapalisĵ, wycĵgnuli. Тolki i ŭhawaŭ, što pȷ̂c̊ mĵškoŭ na
kartaplĵniščy za grušaj. Ašalelyĵ ad kapannĵ, ad ĵgo ŭpartaga
"ne", "nĵma", ad nĵŭdačy, što ne magli dapasci da astatnĵga, –
leʤ u milicyǰ ne pagnali zrazu ž. Suʤic̊ grazilisĵ, u turmu
ŭpĵkac̊ zbiralisĵ. Peradumali ĵny tam, ci što, a tolki abyšlosĵ neĵk
bez milicyi, bez turmy; nakazali naastatak adno – na drugi raz
dabra kab ne čakaŭ, kali ne kine zlosnae swaë supraciŭlenne.
Božkaŭ, klĵŭsĵ, što zabrali ŭsë, bedawaŭ ca slĵzami: ĵk cĵper žyc̊
buʤe? – bedawaŭ ne welmi, kab ne raz’ĵtryc̊ nenarokam gorš;
ale kali ŭspaminaŭ, dumaŭ potym, nĵzmenna palila lǰtasc̊ :
zacĵgwaǰc̊ na šyi pĵtlǰ, a ty i ne wypručwajsĵ! Ne supraciŭlĵjsĵ, ne
buʤ zlosny! Sam pamažy! Dzĵkuj, što ne pasaʤili! Niby tut raj,
a ne taĵ ž turma!..
Golas nawat adabrali, lišĕncam zrabili; ĵk by ĵmu i rota
razĵwic̊ nĵmožna. Urĕšce, praŭdu kažučy, ne tak ĵmu i
markotna bez tago golasu, plĵwaŭ by ën na toj golas, kali b toj
golas byŭ tolki golas; wĵliki to gonar – mec̊ golas razam z ĵkim
galadrancam, ĵki ŭčora žmeni twaëj muki byŭ rad! Golas
wažny ne sam saboǰ; golas – to, napraŭdu, palëgka z padatkam;
ne maeš golasu – gnisĵ, wyž ylwajsĵ pad cwërdym zadannem!
Wyž ylwajsĵ dy ĵščĕ maŭčy – bo ne maeš prawa golasu, bo –
lišĕnec! Kab ĵmu na tym swece na čyrwonaj skawaraʤe, na
agni wužakaj krucicca – tamu, hto wydumaŭ gĕtu pagibel!
101

Тym, hto gnëŭ gĕtym cwërdym zadannem; asabliwa ž –
Damecikawamu prybludu, za ĵkim i inšyĵ ŭ sĵle by ašaleli!
Samaabkladanne, strahoŭki, naryhtoŭki, padatki, ĵkim
kanca-kraǰ nĵma, – čago tolki ni načaplĵli na gaspadara, kab
wypic̊ z ĵgo, ĵk kroŭ, silu, kab ne dac̊ ĵmu padnĵcca!..
Ĵščĕ pazaletas̊ paʤĵliŭ gaspadarku z Ĵŭhimam. Paʤĵliŭ
nawat z ahwotaǰ: dumaŭ, adrĕzaŭšy dobruǰ dolǰ Ĵŭhimu, ne
takim bagaceem buʤe ŭžo lezci ŭ zajzdrosliwyĵ lǰdskiĵ wočy.
Dumaŭ – galoŭnae – padatki zrĕžuc̊ , palëgku nejkuǰ daduc̊ . Dyk
čorta lysaga dali: upĵkali stolki padatku, što až zaskrygataŭ
zubami. Dy ne aʤin padatak, a dwa – i ĵmu, Halimonu, i
Ĵŭhimu!..
Ne toj byŭ cĵper Glušak: pasušĕŭ ĵščĕ, sagnuŭsĵ, ĵk grugan,
ssiweŭ naščĕnt; tolki blĵsk u tharynyh wačah, ĵk byŭ, astaŭsĵ
pranizliwy, uparty, nĵzlomny. Тrudna bylo, a glĵʤeŭ naperad.
Тrudna bylo, a čuŭ – ad gĕtaga načami, kali abdumwaŭ usë, až
nyla ŭ gruʤĵh – čuŭ, što gĕta ne ŭsë ĵščĕ, što wuzel tolki
pačynae ĵk mae byc̊ sciskacca.
U hwarawitaj, garačkawaj drymoce, ʤe son i ĵwa blytalisĵ,
leʤ ne štonočy lezla ŭ galawu nazolnae, strašnae widowišča:
bačylasĵ, tryznilasĵ nejkaĵ gara, daroga na ëj. Gara byla ĵk by
padobna na ǰrawickuǰ, daroga ŭrĕzwalasĵ ŭ ĵe – taksama ĵk
ǰrawickaĵ: glinĵnaĵ, kalĵinistaĵ, z glybokimi rwanymi raŭčukami
na bakah. Znaëmaĵ i zwyčajnaĵ daroga gĕta, ĵkoj i haʤiŭ, i
ezʤiŭ tysĵču razoŭ i ĵkaĵ ničym daŭno ne ʤiwila, u sne
bačylasĵ nĵzmenna takoj agromnistaj, spaʤistaj, što Glušak,
paziraǰčy na ĵe, halaʤeŭ. Wedaŭ, što ne trĕba ehac̊ , što dabrom
gĕta ne končycca, i ŭsë ž kožny raz – bačylasĵ – wykiroŭwaŭ
z’ĵzdǯac̊ z ĵe. Kožny raz adno, nĵzmenna, by nakanawanae, čuŭ:
kalësy naĵzdǯaǰc̊ na konej, koni ne moguc̊ utrymac̊ , usë
razganĵǰcca z gary: lĵcȷ̂c̊ pa krutym spaʤe – hutčĕj, hutčĕj. Duh
scinala ad žahu, haceŭ nacĵgnuc̊ lejcy, pasprabawac̊ spynic̊
konej, ale ruki byli bez sily: haceŭ – kali bačyŭ, što ŭžo ništo ne
ŭtrymae ašalelyh, – ratuǰčysĵ pagibeli, adarwacca ad kalës,
102

saskočyc̊ – i ne mog. A koni ŭsë nabirali beg, usë lĵceli, kalësy
kidala, matlĵla tak, što sĕrca ĵk ne razrywalasĵ. Ot-ot – bĵda,
pagibel, kanec: katory z konej ne wytrymae šalënaga lëtu,
irwane ŭbok, rynecca pad koly!.. Boža, daruj!.. Тrudny, nu
grany kryk wybiwaŭsĵ z Glušaka, razʤiraŭ tryznenne; čuǰčy, ĵk
šalëna, zadyhaǰčysĵ, tahkacic̊ sĕrca, ĵk halodny pot gonic̊ pa šyi,
pa twary, ën ĵščĕ slabymi, drygotkimi rukami hrysciŭsĵ,
žagnaŭsĵ, adcana šaptaŭ malitwy. Adčuwanne žahliwaga lëtu k
bĵʤe, k pagibeli, adčuwanne bĵssilnasci doŭga ĵščĕ žylo ŭ im,
neahwotna, marudna ŭcihala, adyhoʤila.
Ën tak ni razu i ne dasniŭ strašnaga snu da kanca: kožny
raz abudǯaŭsĵ, kali koni i kalësy ot-ot musili ne wytrymac̊
pagibelnaga lëtu. Ale, mabyc̊ , ĵkraz ad gĕtaga strah perad tym,
čago nedasniŭ ni razu, što bylo tam, za mĵžoǰ perabytaga,
najbolš i gnëŭ ĵgo, tamiŭ dušu nĵpĕŭnaj i nĵdobraj
newĵdomascǰ. Strah gĕty ʤiŭna ne c̊ meŭ u ĵwe, ën ĵk by
perahoʤiŭ z gryznennĵŭ u žyccë. Тaĵ ž zlaĵ newĵdomasc̊ čulasĵ i
naperaʤe ŭ žycci, zlaĵ asabliwa tamu, što ĵna ŭžo ne byla
prywidam, tryznennem. Ĵna byla praŭdaǰ, čutnaj mocna,
rĕalnaj.
Тrywoga perad zaŭtrašnim byla samaǰ wĵlikaǰ trywogaǰ ĵgo
cĵperašnĵga žyccĵ. Ĵk agromnistaĵ hmapa, wisela ĵna nad
Glušakom, cĵmnila ŭsë swaim cenem. I usë ž, hoc̊ čuu ĵs nad
saboǰ, čuu, što nasoŭwaecca bolš i bolš, žyŭ, ĵk i ŭse, ĵk i inšymi
gadami: araŭ, baranawaŭ, kasiŭ. Hoc̊ bez radasci, bez lëgkasci
byloj, staraŭsĵ, asabliwa na senakose, gnaŭ sĵbe i padganĵŭ
drugih. Ĵk by ne mog perajnačycca, perastac̊ žyc̊ tym, čym zwyk
žyc̊ zaŭsëdy, što nawek uelasĵ ŭ dušu. Perastac̊ žyc̊ zaŭsëdnym
klopatam bylo ĵmu ĵk smerc̊ . A ën haceŭ žyc̊ . Ën irwaŭsĵ žyc̊ .
Časam, praŭda, i ĵgo ŭpartyĵ žylawatyĵ ruki abwisali bez
sily, braŭ odum: ni na što ŭsë gĕta, ĵgo gonka. Usë adno –
wetram pojʤe. Gadu ĵkomu – hutčĕj – na karysc̊ !.. U taki
momant kožny raz wostra pĵklo neadstupnae: što rabic̊ ?
Adtago, što dumaŭ pra gĕta ŭžo bagata, što prydumac̊ ne mog
103

ničoga tolkam, što wedaŭ – zmĵnic̊ ničoga ne moža, ne zdolee,
ĵk by ni staraŭsĵ, z beznaʤejnaj rospačču gruʤi razʤimala
wažkaĵ, bezwyhodnaĵ zlosc̊ . Uwes̊ swet nenawiʤeŭ! Uwes̊
swet winawaty byŭ, što ĵmu tak pagana!
Potym braŭsĵ znoŭ za pracu, uĵdaŭsĵ, ĵk slĵpy. Robĵčy,
spakajneŭ patrohi; wažkiĵ dumki splywali, ne wĵrĕʤili ŭžo
welmi, bol acihaŭ. Zwykly klopat, stoma ĵk by zahinali ŭsë
tumanam, ĵk by p’ĵnili – hoc̊ i garĕlki apošnimi dnĵmi Glušak
časta ne curaŭsĵ. Ci ŭ garĕlačnym, ci ŭ klopatnym čaʤe
Glušaku čulasĵ – hmara nad im niby lĵgčĕla, ne tak užo gnĵla;
tady pryliwala dužasci, upartasci, dušu cešyla naʤeĵ: byc̊ ne
moža, kab tak išlo wek, kab ne peramĵnilasĵ! I ŭ Boga –
cĵrpliwasc̊ ne wečnaĵ! I ŭ Boga ž cĵrpliwasci ësc̊ kraj! I litasc̊ ësc̊
k nĵščasnym!.. Usë ščĕ pawernecca! Rana zaradawalisĵ,
lǰʤejki!..
2
U žycci kožnaga čalaweka bywaǰc̊ takiĵ momanty, pra ĵkiĵ
ranej ci paznej čalawek dumae: ot ën – pačatak perameny;
pačatak radasci ci bĵdy. Byŭ i ŭ Glušaka momant, kali stary
woŭčym nǰham pačuŭ, što žyccë robic̊ cwërdy pawarot;
nĵdobry pawarot – music̊ kacicca ŭniz.
Ne raz i ne dwa pryhoʤiŭ Glušaku na pamĵc̊ gĕty momant,
ĵki ŭsë wastrĕj wyrĕzwaŭsĵ peršaj, foznaj wĵhoǰ bĵdy. Bylo gĕta
zaletašnĵj wosennǰ, hmurnawatym i haladnawatym dnëm, ĵki
prywëŭ ĵgo k Nohimawaj krame ŭ Iliniščah. Kaciŭ Glušak na
kalësah ceraz wulicu, ceraz grĕblǰ, ceraz Alešniki niby tak sabe,
kupic̊ takoj-sĵkoj drobĵzi dlĵ domu; sa zwyklaj, na ŭsë žyccë
zaswoenaj skrytnascǰ taiŭ, što wĵʤe tudy ʤiŭnaĵ nĵĵsnaĵ
nawina, z ĵkoj byli ŭ dušy ne tolki cikawasc̊ , a i nĵĵsnyĵ pakul
naʤei, klopaty: dačuŭsĵ Glušak – pradae ŭsë Nohim, zbiraecca
kudys̊ ci ehac̊ !
Ĵmu ne pašancawala: na ʤwĵrah i na akanicy Nohimawaj
104

kramy lĵžali rudyĵ žaleznyĵ zawaly. Glušak pastaĵŭ momant
razdumliwa, prywĵzaŭ kanĵ da štyketu, prajšoŭ paŭz wokny
gĕty god nefarbawanaga, ʤe-niʤe ablezlaga doma – wokny
glĵʤeli na mokry kowarat moŭčki, nĵwetliwa. Miž sĵrĕdnih
wokan wiseŭ, mabyc̊ , ad nĵdaŭnĵga swĵta, partrĕt Lenina ŭ
akuratnaj ramačcy – Glušak ulawiŭ hitrynku ŭ wostrym
pozirku, hutčĕj adwëŭ wočy. Kali ceraz cihi, pusty dwor
jadaŭsĵ da ganka, z haty wyjšla pryščawataĵ ʤĵŭčyna – nejkaĵ
Nohimawa, kazali, swaĵčka. Nesla wĵdro z brudnaj wadoǰ:
myla, music̊ , padlogu, glĵnula na Glušaka kosa, burknula, što
Nohima nĵma, i pacĵgnulasĵ swaëj darogaj za hleŭ Glušak
jačakaŭ ĵe, ale tolkam i ne dawedaŭsĵ ničoga: usĵgo i wypytaŭ,
što Nohim paehaŭ kudys̊ ci, pradawac̊ u krame ničoga ne buʤe.
Skazala, što ne wedae, ni kudy paehaŭ, ni kali pryeʤe.
Wĵrnuŭšysĵ k kalësam, Glušak ubačyŭ na dwary nasuprac̊
Эlǰ – Godlinaga čalaweka. Ĵŭrĕj ĵŭrĕĵ wedae – rašyŭ ën i
padyšoŭ k Godlinamu plotu, pazdarowaŭsĵ. Skazaŭ nekalki
sloŭ dlĵ pryliku, paskarʤiŭsĵ: prybyŭ kupic̊ toe-sëe, a Nohima
nĵma.
– Zaĵwu ŭ Jrawičy pawëz, – ne staŭ taic̊ Эlĵ.
Тut na ganak wyjšla Godlĵ, prygleʤelasĵ aʤinym wokam,
prysluhalasĵ. Padala z ganka ĵhidna:
– U arcel pastupic̊ zahaceŭ!
– U arcel? – zasmĵĵŭsĵ, ĵk žartu, Glušak. Hoc̊ ne pakazaŭ, na
momant razgubiŭsĵ z nespaʤeŭki: "U arcel – ot urĕzala! Plĵce
ĵna ci… praŭdu?.."
– U arcel. – Godlĵ kalnula pilnym pozirkam.
Glušak zaŭwažyŭ u ĵe woku štos̊ ci wostrae, pranikliwae.
"Ne plĵce, mabuc̊ …"
– Našto ĵmu – arcel etaĵ?
– Čĕsno žyc̊ zahaceŭ na starasci,– znoŭ pačuŭ Glušak u
golase ĵe ĵhidnasc̊ . – Bez krutni zahaceŭ. Mazalëm swaim.
Praletaram zahaceŭ stac̊ !
"Un̊ ĵno što! Praletaram! Udumaŭ!" – zaŭwažyŭ na sabe
105

Godlina cikaŭnae woka, zasmĵĵŭsĵ wesĵlej: loŭka, maŭlĵŭ,
pažartawala.
– Praletaram? Našto eto ĵmu, Godlĵ?
– A wy ne znaece? – Godlĵ ne zasmĵĵlasĵ, nacĕlila woka tak,
byccam hacela prabicca ŭsĵrĕʤinu ĵgo, da dumak. – Wam hiba,
ʤĵʤko Glušak, ne hočacca?
Mimawoli padumaŭ: "Hitraĵ žydoŭka!" – ale ŭtrywaŭ; z
tym ža naiŭnym smeham skazaŭ:
– Ne hočacca…
– Kali eto praŭda, što wy kažace: što wam ne hočacca, to,
značyc̊ , wy – ne taki hitry! – Ale kazala i glĵʤela tak, što
Glušaku čuwac̊ bylo: ne weryc̊ .
"Zlaĵ ž, sabaka!.. Zirkne – by ŭ nutro, paganka, ulazic̊ !.."
Glušaku ŭžo ne hacelasĵ gawaryc̊ : nĵdobraĵ stanawilasĵ
gaworka. Perawëŭ na inšae: ot ža, liha na ĵgo, ne pašancawala
– wybawiŭsĵ raz u god kupic̊ tago-sĵgo – i takaĵ nĵŭdača! By
lišne času, kab snoŭdac̊ popustu sǰdy-tudy!..
Dalikatny Эlĵ wetliwa, dawerliwa pakiwaŭ galawoǰ:
wĵdoma, škoda wĵrnucca nazad, ne kupiŭšy ničoga. Godlĵ ž
slowam, dlĵ pryliku, ne abazwalasĵ, strĕlnula tolki wokam dy
raptam hutka, cwërda pakirawala ŭ hleŭ pa nejkaj gaspadarčaj
patrĕbe.
"Wam, kaža, hiba ne hočacca – praletaram?!" – zgadaŭ
Glušak, wĵrnuŭšysĵ da kalës. Paprawiŭ sĵʤëlku, wycĵgnuŭ
pasmu fywy z-pad hamuta, ale rabiŭ usë ĵk u sne, ne bačačy:
ĵgo poŭniŭ nespakoj. "Razwĵrĕʤila dušu, slepawokaĵ!" – kinuŭ
nĵdobry pozirk na Godlin dwor. Uspomniŭ, aʤnačyŭ asabiliwa,
byccam pafozu nejkuǰ: "Značyc̊ , wy ne taki hitry!" – staŭ
zʤiŭlenymi, ustrywožanymi dumkami kružyc̊ wakol Nohima:
što ŭdumaŭ, hitry gandlĵr! Udumaŭ takoe, što wek ne pryjšlo b
u galawu ĵmu, durnomu kuranëŭskamu lapcǰ! Sam rašyŭ
raspetryc̊ , swaimi rukami ŭsë, što nažywaŭ ʤen̊ ada dnĵ,
gadami! Ba ŭsim gĕtym čuŭsĵ taki agromnisty, strašny zmest,
što ŭ Glušakowyh gruʤĵh halaʤela.
106

Niby na prywĵzi trymala tut – dačakacca Nohima,
dawedacca pra ŭsë ad ĵgo; wypytac̊ , wyznac̊ usë, što možna.
Ale staĵc̊ na kowarace, perad woknami gĕtaj ĵhidnaj ĵŭrĕjki,
mazolic̊ wočy ŭsim gliniščanskim pletkaram bylo ni da čoga:
zusim ni da čoga bylo Glušaku pakazwac̊ swoj strah i swoj
klopat. Da tago ž i newĵlikaĵ radasc̊ staĵc̊ bez tolku, markocicca
čakannem. Razwažyŭ padacca pakul u Тumany da swaĵka – i
daroga nedalëkaĵ, i, wĵrtaǰčysĵ, stac̊ znoŭ možna tut, ĵk by
prosta tak, edučy dadomu… I zaadno dawedaešsĵ tam, moža,
što-nebuʤ – što robicca na belym swece…
Ĵk ehaŭ, paglĵdwaŭ na šlĵh, dumaŭ – Nohim trapicca, ale
tago ne bylo widac̊ . Gak i dakaciŭ da Тumanoŭ Baran Ignat –
tumanoŭski swaĵk – byŭ doma: ne ŭzradawaŭsĵ, ne zʤiwiŭsĵ,
ale zwyčaǰ wekawečnaga ne parušyŭ– dastaŭ gilĵšku
samagonki, pastawiŭ na stol. Rucy, kalmaty Ignat, hutka
pasalaweŭšy, upĵŭšy durnawatyĵ wočy ŭ stol, amal uwes̊ čas
maŭčaŭ – nedarma dali mĵnušku – Baran! – ale Glušak uwedaŭ,
što trĕba: krucĵcca i tut galadrancy; sami ŭlezli ŭ arcel dy
drugih cĵgnuc̊ leʤ ne silaǰ. Тolki inšyĵ – razumnejšyĵ,
gaspadary – ne hilĵcca, kosa piĵʤĵc̊ ; rašyli cwërda žyc̊
pa-swojmu, na swaëj zĵmelcy, sa swaimi konikami…
Ci tamu, što wygawaryŭsĵ z talkowaǰ Baranihaǰ, ci z garĕlki,
na dušy bylo wesĵlej, kali ehaŭ znoŭ u Gliniščy. Ĵščĕ z wulicy
zaŭwažyŭ, što Nohim wĵrnuŭsĵ: na dwary staĵli ŭžo kalësy. Z
lëgkim ža, ĵščĕ hmelnym nastroem spyniŭ kanĵ, prywĵzaŭ da
štykeciny. Hleŭ byŭ adčyneny, i Glušak zrazu pakirawaŭ tudy.
Ën ne pamyliŭsĵ: Nohim byŭ u hlĵwe, Glušak daŭ "dobry ʤen̊ ",
z cikaŭnascǰ paglĵʤeŭ, ĵk Nohim kormic̊ kanĵ. Nohim, bylo
widac̊ , haʤiŭ lĵ kanĵ ne peršy raz, ale Glušaku ne dawoʤilasĵ
bačyc̊ gandlĵra za takim zanĵtkam: zwyk bačyc̊ u krame. Da
tago ž i na wopratku nelga bylo ne glĵʤec̊ : i saročka palatnĵnaĵ,
i štany damatkanyĵ – mužyk, dy i goʤe! "Až pnecca – hoča
pakazac̊ , što truʤĵščy taksamo!" – wyweŭ Glušak, ale ne
skazaŭ pra gĕta ni slowa.
107

– Što ž ne targueš? – lagodna papraknuu– Pa dwa razy
pryĵzdǯac̊ pryhoʤicca!
– A hoc̊ by i dwanaccac̊ razoŭ – usë adno zamok buŭ by na
krame. – Nohim wycer belyĵ ruki senam, zaĵwiŭ: – Ne targuǰ.
– Čamu ž eto?
– Nĵma čym targawac̊ . Razaryŭsĵ saŭsim.
Glušak padumaŭ: "Kožny rad buŭ by razarycca, ĵk ty! I
rošaj, pĕŭne, paličyc̊ ne paličyš! Uhawaŭ ʤenebuʤ!.." – ale
pakazaŭ, što paweryŭ, kiŭnuŭ, niby spačuwaǰčy:
– Ĵno kanešne. Cĵperašnim časam ne razgonišsĵ welmi…
– Možna bulo b i razgarnucca, štob umenne dy štob ne
dobry Nohimaŭ haraisgar. Usë pajšlo, Halimon, možno skazac̊ ,
zadaram lǰʤĵm. Raspetryŭ usë dabro, durnaĵ galawa, a ne
zarabiŭ ad lǰʤej i "ʤĵkuj"! Ne toe što grošaj! Bac̊ ka mne kazaŭ:
"Ne ŭmeeš targawac̊ , Nohim, – ne bĵrysĵ! Тargawac̊ – eto ne
boty šyc̊ !" Тargoŭlĵ spryt lǰbic̊ , a sprytu ŭ mĵne nĵma! A ĵk
sprytu nĵma, dyk i targoŭli nĵma! E tolki adny myšy na palicah!
Ot što e!
– Myšĕj u mĵne swaih hapae, Nohim. Soli, moža, znojʤecca
z paŭpuda?
– Hiba što tabe tolki, sa swajgo zapasu Z tago, što samomu
sabe bĵrog na čorny ʤen̊ . – Nohim wyjšaŭ z hlĵwa, začyniŭ
waroty. – Kinuŭ saŭsim targoŭlǰ ĵ. Baču ŭžĕ: ne za swaë ʤelo
ŭzĵŭsĵ. Bac̊ ko mne tady praŭdu kazaŭ. Mae ʤelo, Halimon, u
majstĕrni boty šyc̊ . Тy ž, moža, pomniš, ĵk ĵ nekali ŭ šaweckaj
kamoračcy gibeŭ? Z rabočyh lǰʤej, z rabočaga klasa wyjšaŭ,
sam znaeš. Dak ʤe ŭžĕ nam, rabočamu klasu, u targoŭlǰ lezci?
– Тy saŭsim eto – začynic̊ hočaš? – ne werylasĵ Glušaku.
– A čago tut začynĵc̊ ! Začynilasĵ ŭžĕ, možna skazac̊ ! Samo!
Čago tam bylo začynĵc̊ – plĵška ĵkaĵ karasiny, try pački zapalak
dy žmenĵ soli! Тolki slowa adno – što krama, targoŭlĵ swaĵ!
Тolki ruki pĕckaŭ, durnaĵ galawa! Bylo z-za čago sluhac̊ , ĵk cĵbe
ŭsĵki nazywae nĕpmanam, kapitalistam, buržuem! Z-za nejkaj
plĵški karasiny, što ty daŭ saweckamu selĵninu! Našto mne
108

gĕta trĕba, Halimon! Hiba ĵ sam – worag ĵki saweckaj ulaʤe! Ĵ
tolki dabra haceŭ ulaʤe, pamagci haceŭ! A ĵk wam ne
padabaecca gĕta, dak našto mne ĵno! Našto ĵ mučycca budu!
Pajdu nazad u rabočy klas, u šaŭcy! U arceli boty budu šyc̊
lǰʤĵm!
Užo kali Nohim nasypaŭ u sencah torbu soli, Glušak ne
ŭtrywaŭ, pacikawiŭsĵ ascĵrožna:
– Čuŭ ĵ, što Icko paehaŭ kudys̊ ?
– Paehaŭ…– Nohim uzdyhnuŭ – pačuŭ Glušak – nĵščyra;
zirknuŭ uwažliwa i ĵk mog pryĵzna. – A što tam ĵščĕ gawaryli?
– Nu, što paehaŭ kudys̊ …
– Paehaŭ. Kinuŭ bac̊ ku. Skazaŭ mne: z takim buržuem, ĵk
ty, soramna žyc̊ u adnoj hace! Kinuŭ usë i paehaŭ!.. Ot
wygadawaŭ ʤicĵ, Halimon!..
Glušak pilna sačyŭ: mo pragaworycca hoc̊ slowam, dasc̊
što-nebuʤ dlĵ zdagadki – ne, wĵʤe ascĵrožna, hitra. Stary
padčagiiŭ:
– U Maskwu, kažuc̊ ?
– U Maskwu ci ŭ Kieŭ – hto znae! Ne piša! – Nohim
pakruciŭ galawoǰ, niby paprakaŭ syna.
– Wučycca, kažuc̊ ?
– Ne, brahnĵ! – zapĵrĕčyŭ ne welmi spakojna Nohim. – Dze
ŭžĕ ĵmu wučycca, Halimonko! Rabic̊ na zawod padaŭsĵ! U
rabočy klas pajdu, kazaŭ!..
Edučy nazad, Glušak perabiraŭ, uzwažwaŭ usë, što pačuŭ,
uwedaŭ. "U arcel sam! – niĵk ne cihla zʤiŭlenne. – Sam začyniŭ
magazin! Nabytak uwes̊ sgilawiŭ!.. I, mabuc̊ , pa ʤĵšoŭcy, ne
brĕša, mabuc̊ …" U Glušaka ŭ neadstupnae zʤiŭlenne ŭlezla
dumka, što, kab ne prazĵwaŭ, možna bylo b prydbac̊ toe-sëe pa
ʤĵšoŭcy; ale cwĵrozasc̊ adrazu prydušyla ĵe: prydbac̊ , uperlasĵ
ž u galawu takoe!.. "Sam zakryŭ magazin, nabytak splawiŭ!
Icku ŭ gorad paslaŭ!.. Čue, značycca, što ne k dabru iʤe ŭsë,
što dabra ne buʤe!.." Z zaŭsëdnaj zajzdrascǰ Nohimawaj
hitrasci, z nĵzmennym wywadam: nĵma na swece čalaweka
109

hitrĕj za ĵŭrĕĵ – legla Glušaku na dušu wažka, cwërda trywoga:
naʤei na dobrae nĵma, pagibel iʤe! Nohim sam čue!..
Z tyh adweʤin bagata ʤën i načĕj zgadwaŭ Nohima: trĕba
bylo i ĵmu, Halimonu, štos̊ ci rabic̊ , neĵk wybiwacca z drygwy, u
ĵkuǰ gruzli nogi i ĵkaĵ magla neŭzabawe ŭcĵgnuc̊ usĵgo. Lazĵčy
dumkami ŭ gĕtaj bagne, šukaǰčy i ne bačačy žadanaj wyspački,
ʤe b možna bylo čuc̊ sĵbe spakojna, Glušak časta prosta-taki
nenawiʤeŭ Nohima: ĵmu, sprytnamu gandlĵru, dobra; ën – ĵk
ptuška: seŭ, pasĵʤeŭ, mahnuŭ krylami i – dagani ĵgo. Ën i ŭ
nowym mescy wykrucicca, šyrĕj za drugih ussĵʤe! Ĵmu ŭse
garady, uwes̊ swet adkryty! A ty – ĵk ty wyskačyš, kali ty bez
zĵmelki, bez gumna, bez swirna swajgo – što čarwĵk! Što
galadranec wašywy! Čym bolš merkawaŭ Glušak, tym bolš
cwĵrʤela perakananne: što b ni bylo, ĵmu nĵmožna puskac̊ na
wecer usĵgo dabra, addawac̊ samomu za ništo. "Dzĵržacca,
ʤĵržacca trĕba – hoc̊ zubami, da astatnĵgo!" – dumaŭ uparta,
nakazwaŭ sabe stary. U gĕtym bačyŭ ën sĕns cĵperašnĵga
swajgo žyccĵ sĵrod bagny, na ĵkuǰ zawëŭ ĵgo les. "Dzĵržacca da
astatnĵgo – dy ždac̊ ! Ne apuskac̊ ruk, ne padac̊ samomu na
dno!" Čalawek cwĵrozaga rozumu, ën, ĵki zwedaŭ usĵgo ŭsĵkaga
za swoj nespakojny wek, u toj bĵzlitasnaj i litasciwaj zaŭsëdnaj
zmenliwasci, ĵkaĵ to balǰča bila pa twary, zbiwala z nog, to
ʤmula dobra ŭ spinu, – bačyŭ cĵper swaǰ naиbolšuǰ naʤeǰ. "Ne
wečno ništo, – dumaŭ, cešyŭ ën sĵbe, najčascej nočču,
pamaliŭšysĵ perad abrazami.– Aʤin Bog wečny. Buli pany, buli
balšawiki. Kryčali: usĵ ŭlasc̊ narodu nawek! Sabiralisĵ sĵʤec̊
wek. A patom – ĵk turnuli palĵki, dak lĵceli – až lapci milyali! Ne
wečno i cĵper! Cary buli wun̊ bolej ĵk trysta gadoŭ, a i to ne
ŭseʤeli. Ne wečno i etyĵ, balšawiki. Тurne htos̊ i etyh, mo tyĵ ž
palĵki! I mo – welmi i skora! Gatowĵcca wun̊ – pišuc̊ – za
iranicaj daŭno!.. Nastupic̊ ʤen̊ skora, buc̊ ne moža, keb ne
nastupiŭ!..
Dzĵržacca trĕba! Učapicca ŭ zemlǰ dy ždac̊ , ždac̊ !.."
U takiĵ hwiliny dumaŭ pra Nohima ĵk razumnejšy: "Hitry
110

ty, hitry, ĵŭrĕj, a i durny. Raspetryŭ ca strahu ŭsë sam, gatowy
razweĵc̊ usë da giŭšynki, a ĵk wernecca dobry čas – ʤe ĵgo,
twaë, sabĵrĕš? Uhopišsĵ za golawu, zaenčyš – dy ne wyprawiš
ničogo!.. Ždac̊ trĕba, ždac̊ ! – nakazwaŭ sabe. Perakanany ŭ
swaim, merkawaŭ: – Pradac̊ toe-sëe, kanešne, ne škoʤic̊ .
Skacinu ĵkuǰ puscic̊ na kirmaš, malatarnǰ, moža, zbyc̊ na ŭsĵki
wypadak, da pary da času. Uzĵc̊ grošy da pary da času. Grošy,
što tam ni kažy, da pary da času, naʤejnej, ne prapaduc̊ , štob
tam ni bylo. Možno zapragoryc̊ u zemlǰ– sam čort ne znajʤe! I
nĵhaj lĵžac̊ , žduc̊ sabe, kali dobry ʤen̊ pryjʤe! Grošy ne
prapaduc̊ , pradac̊ toe-sëe ne škoʤic̊ , ale wyrywac̊ swoj koran̊ z
zĵmli – tolki duran̊ wyrwe!" Cwĵrozy, ĵsny asabliwa ŭ cemry i
cišyni nočy, Glušakoŭ rozum z mudrascǰ razwažnaj, wopytnaj
raiŭ ĵmu: "Z lǰʤmi – da pary da času – zaĵdacca ne trĕba!
Mĵkčĕj, hitrĕj da lǰʤej trĕba! Z Čarnuškami pabližĕj, padabrĕj
trĕba – truʤĵščyĵ swaĵki, zastupka, ĵkaĵ ni ësc̊ ! Maŭlĵŭ, sami
galadrancaŭ ne curaemsĵ, ĵk adna kosc̊ z imi!.." Melkam, by
nawoddal, u dumkah prajšlo zloe: "Ot, ĵk ĵco pawĵrnulasĵ ŭsë:
hoc̊ ganarysĵ swaĵctwam takim!"
3
Glušak skinuŭ snapy ŭ zastaronak, zagadaŭ synu wywoʤic̊
kalësy z gumna. Scĵpan abroccǰ prycisnuŭ galawu kanĵ da
persĵŭ, nalëg lokcem na hamut – kon̊ neahwotna, ale pakorliwa
pačaŭ adstupac̊ zadam: ën adyšoŭ tak kroki sa try, kali kalësy
natknulisĵ na štos̊ ci, stali.
– Pastoj! – kryknuŭ stary synu, nedawolny, uzĵŭsĵ za zadok
kalës: nĵŭdalica Scĵpan i tut ne wykirawaŭ ĵk trĕba – utulkaǰ
kola začapiŭ za warotnae šula.
Glušak, krĕkčučy, padnĵŭ zadok, perastawiŭ ad šula. Kali
Scĵpan wybraŭsĵ z gumna – zagadaŭ rasprĕgčy, nakarmic̊ kanĵ;
sam pastaĵŭ trohi, paglĵʤeŭ na zagumennuǰ darogu, znoŭ
pasunuŭsĵ ŭ gumno. Paličyŭ snapy. Na prygumenni, što
111

čyrwanela wodswetam zahodnĵga neba, ën znoŭ pawëŭ
pozirkam – ci ne widac̊ Ĵŭhima z wozam. Ĵŭhima ŭsë ne bylo, i
Glušak pačaŭ zlawac̊ . Ne peršy raz padumaŭ, što – patana, kali
ŭ adnym gumne razam dwa gaspadary, haj hoc̊ ën, toj drugi, i
syn tabe. Uspomniŭ, što ne raz – ĵk swaǰ – braŭ Ĵŭhim ĵgo
mĵkinu, try razy – ĵk sa swaih – nasypaŭ sabe z ĵgo mĵškoŭ
"Syn, syn, a i za im – wačĕj ne spuskaj! Ščĕ, moža, bolej, ĵk
za čužym, bo ën tut ža, pry tabe, u twaim gumne! Nĵma tago,
keb bac̊ ku staromu pamagci, dak sam urwac̊ astatnĵe ad bac̊ ka,
starca, gatowy!.." Ën padumaŭ, ĵk nĵščasny, što i z Ĵŭhimam ne
saŭsim pašancawala ĵmu: ne škadue bac̊ ku, sam abirae
rodnaga bac̊ ku! – pačuŭ u sabe tuǰ nutranuǰ zlosc̊ na ŭsih, na
ŭsë, ĵkaĵ cĵper nĵrĕdka brala ĵgo…
Nameryŭsĵ ŭžo isci na dwor, kali ŭbačyŭ na daroze z
wulicy čužuǰ postac̊ . Paznaŭ Honǰ – "Bac̊ ka z matkaj" – i staŭ
nascĵrožana č akac̊ : što ĵščĕ prynesla z gĕtym čortam?
– Ot, ʤĵʤko, – palučyce! – padazrona wesela skazaŭ Honĵ,
padaǰčy paperku.
Glušak z tago, ĵk ën gawaryŭ, pačuŭ, što paperka nĵdobraĵ
nečym, kalnuŭ pozirkam u ĵe: što tam.
– Što eto?
– Nalog, ʤĵʤko. Abawĵzkowy nalog.
– Dak ĵ ž užĕ palučyŭ…
– Eto tačnejšy.
Glušak haceŭ užo ŭzȷ̂c̊, kali Honĵ raptam pacĵgnuŭ paperku
sabe: čamus̊ ci zasumnĵwaŭsĵ. Prygleʤeŭsĵ, pakruciŭ galawoǰ:
– Ne, eto ne waša! Eto – Zajčykawa! Čuc̊ ne adcaŭ čužuǰ! Ot
– waša!..
Glušak kinuŭ wostry pozirk – i nedarĕmna: bylo ŭžo ne
sorak wosem, ĵk u tym abawĵzacelstwe, a – pȷ̂c̊ʤesĵt šĕsc̊ !
Pĵc̊ ʤesĵt šĕsc̊ pudoŭ!
– Eto – utačnili! – prasipeŭ, čuǰčy, ĵk zlosc̊ wažka razʤimae
gruʤi. – Dak, moža, wy i padumali – ʤe ĵ waz̊ mu stolki?
– Eto ŭžĕ wy padumajce sami.– Honĵ skazaŭ tak, zdalosĵ,
112

zʤekliwa, što ŭ Ilušaka zatrĕslisĵ drobna ruki. Ne znajšoŭ što i
adkazac̊ z gnewu. Honĵ wybraŭ ĵščĕ listok. – I ot – Ĵŭhimu
addajce!
Glušak glĵʤeŭ u Honewu spinu tak, što kali b agon̊
nĵnawisci, ĵkaĵ garĕla ŭ ĵgo pozirku, mog peradawacca na
drugih, spapĵliŭ by Honǰ ŭmomant gĕty pozirk. "Ot ža gad! Ot
ža smurod! – ne mog niĵk utrymacca, kab ne dryžali ruki.–
Smĵecca ščĕ, wašywec!.."
Ĵščĕ da tago ĵk Ĵŭhim, trymaǰčy lejcy, pobač z wozam
snapoŭ padyšoŭ da warot, stary padaŭsĵ nasustrač. Staĵŭ kalĵ
warot, necĵrpliwa čakaŭ, čuǰčy, ĵk zlosc̊ wažčĕj razʤimae
gruʤi. Ĵŭhimaŭ woz, neahajny, krywy, kraktaŭ, niby
nedawolny nečym taksama, – Glušak sluhaŭ gĕta, i ŭ im z
gnewam ros žal da Ĵŭhima, žĕŭrala nĵĵsnaĵ, neabhodnaĵ naʤeĵ.
Bačyŭ užo ŭ im tolki supolnika ŭ nĵščasci, aʤinuǰ swaǰ aporu ŭ
žycci. Leʤ woz, čaplĵǰčy ščĕccǰ snapoŭ za slup warot, usunuŭsĵ
na prygumenne, stary perastupiŭ darogu synu:
– Ot – paglĵʤi!
Ruki perad Ĵŭhimam dryžali ĵščĕ drabnej. Ad uzrušĕnnĵ, ad
necĵrpliwasci, pragi paʤĵlic̊ z nekim swaǰ zlosc̊ ĵk by ne bačyŭ,
što tut ža byla Ganna, ĵkoj zwyčajna asceragaŭsĵ pakazwac̊
trywogu.
Ĵŭhim prypyniŭ kanĵ, doŭga trymaŭ listok u krywyh, dužyh
palcah z adroslymi paznogcĵmi. Paznogci, pad ĵkimi čarnela
zĵmlĵ, ʤe-niʤe zagnulisĵ ŭžo, by kipcǰry. Paznogac̊ na sĵrĕdnim
byŭ sarwany amal napalowu. Stary bačyŭ, ĵk napĵlasĵ na
Ĵŭhimawym twary cwërdaĵ, dublënaĵ wetram dy scǰžami skura,
ĵk pawastrĕli skiwicy, čakaŭ, što ën skaža. Ĵŭhim ne skazaŭ
ničoga: adarwaŭšy pozirk ad listka, pawëŭ wačyma, byccam
haceŭ znajsci kagos̊ ci,– glĵʤeŭ wažka, žorstka. Raptam moŭčki
ž sunuŭ paperku ŭ kišĕnǰ, rašuča scebanuŭ lejcami kanĵ:
– No-o!
Wĵčĕra Glušaku byla ne ŭsmak. Dze b ni tupaŭ – ci pa hace,
ci ŭ sencah, ci ŭ hlĵwe, – usë ne laʤilasĵ, usë zlawala, usë bylo
113

brydkae. U sencah gupnuŭ na padlogu načoŭkami, što trapilisĵ
pad ruku. U hlĵwe ni za što tak bacnuŭ naskom aporka pa
nagah kanǰ, što toj z perapudu trossĵ i hrop, kali znoŭ
padyhoʤiŭ blizka. Što b ni rabiŭ, u galawe byli, pomnilisĵ gĕtyĵ
– pȷ̂c̊ʤesĵt šĕsc̊ pudoŭ! "Utačnili! Štob wam na tom swece, na
garačaj smale tak utačnili!.." U dumkah dawaŭ wolǰ zlosci,
pomsciŭsĵ: "Тrascu wam! Ne toe što pȷ̂c̊ʤesĵt šĕsc̊ , a i šĕsc̊
pudoŭ – trascy! Adnago puda – trascy! Adnago hunta – dulǰ!
Dulǰ– adnago zĵrnĵci! Padohnice, wyprucicesĵ z galadnečy!
Paežce aʤin adnago! Ĵk sabaki galodnyĵ! Тrascy! Dulǰ!.."
Ašalely, dumaŭ, klĵŭsĵ sam sabe: rukoj ne waruhne, kab zlažyc̊
na wazy toe, što ĵščĕ bylo ŭ poli, kab zžac̊ toe, što ĵščĕ staĵla:
haj gnie, haj prapadae! I toe haj gnie, što ŭ gumne, – cĕpa ne
padyme! U slĵpym, salodkim tryznenni šalu stanawilasĵ legka,
dobra, čuŭ u sabe takuǰ silu, što drĕwy mog by, zdaecca,
wywaročwac̊ ; ale šal byŭ nĵdoŭgi, za garačkaj šalu stuʤila
galawu, gruʤi paganaĵ, beznaʤejnaĵ cwĵrozasc̊ : ruki, nogi –
usë rabilasĵ takim bĵssilym, što hacelasĵ sesci. "Ne zdaj, ne
wykanaj – paprobuj! Cackacca, moža, buduc̊ z taboj,
prasic̊ -malic̊ !.." Pamȷ̂c̊ zrazu nagadwala ne adnago znaëmaga
bagaceĵ – z Alešnikaŭ, z Glinišč, z Knĵžycy, – što paryli kosci za
kratami. "Wosem, ʤesȷ̂c̊ gadoŭ – hočaš? Zarabi!.."
Pasĵʤeŭšy kwola, znoŭ haʤiŭ, kidaŭ, što traplĵlasĵ pad
ruki, sipeŭ na ŭsih. Z dwara znoŭ wĵrnuŭsĵ ŭ hatu. Kipela
ŭsĵrĕʤine adtago, što Scĵpan, tulĵčysĵ lĵ akna, upocëmku ŭžo,
slĵpiŭ wočy pry knižcy: zdarowamu gĕtamu balĕbusu ĵk i ne
bylo klopatu, što bac̊ ku pĵtlǰ zacĵgwaǰc̊ ! Kipela i adtago, što –
zaŭwažyŭ – staraĵ sačyla durnym, spalohanym, sabačym
pozirkam, staralasĵ dagaʤic̊ ĵk magla.
– Ne krucisĵ! – kryknuŭ na ĵe. Kali ž ĵna pakorliwa stulilasĵ
ŭ kutku kalĵ ložka, nalĵceŭ koršakam na syna: – Kin̊ ! Bač –
knižki ĵmu! Poskuʤ etu! Gramacej!.. Štob i duhu etago ne
bulo!..
Glušak wyrwaŭ knižku i špurnuŭ k pečy tak, što zašamaceli
114

žalasna listy.
– Štob – duhu ne bulo!..
Dumaŭ, kinecca bicca: tak sĵʤeŭ Scĵpan, kali wyrwaŭ u ĵgo
knižku. Staraĵ taksama zaŭwažyla: spalohana kryknula synu
sastupic̊ – Scĵpan wažka padnĵŭsĵ, uzĵŭ knižku ŭ kutku lĵ pečy,
stuknuŭ ʤwĵryma ŭ sencah.
Stary ĵščĕ pasipeŭ, patupaŭ zlosna i, narĕšce, prycih. Ale
sĵʤec̊ aby tak ne mog. Wyjšaŭ na dwor, pastaĵŭ na wĵčĕrnim
wetry. Hacelasĵ pagawaryc̊ , adwesci dušu. Pacĵgnuŭsĵ na
Ĵŭhimaŭ ganak. Dom byŭ peragarodǯany, dlĵ Ĵŭhima na mescy
akna byli prarĕzany ʤwery, zroblen asobny ganak. Bylo ŭ
Ĵŭhima i swaë, ulasnae selišča, byŭ tam užo i zrub, i krokwy
nawat staĵli, a tolki žyccë tak zawĵzalasĵ, što i newĵdoma bylo,
kanč ac̊ tuǰ hatu ci ne. Тak i lezla ŭ wočy z golymi krokwami,
siwela pustoǰ.
Ĵŭhim tolki što pawĵčĕraŭ, sĵʤeŭ lĵ stala, kuryŭ
samakrutku. Stary pačakaŭ, kali Ganna prybĵrĕ sa stala,
wyjʤe, spytaŭ ĵk parady:
– Dak što ž rabic̊ buʤem?
Ĵŭhim glĵʤeŭ usë tym ža neruhomym pozirkam, cisnuŭ
plĵčom wušak. Zacĵgnuŭsĵ glyboka, až stala z trĕskam zyrč ac̊
gazetnaĵ samakrutka, doŭga ne wypuskaŭ dym.
– Što? Wykonuwac̊ … – narĕšce rasščapiŭ ën guby.
I golas ĵgo, ĵk i sam Ĵŭhim, mog by zdacca spakojnym,
prymiranym, ale Glušak dobra pačuŭ strymanuǰ, zatoenuǰ
lǰtasc̊ .
– Z torbaǰ pajsci nĵdoŭgo! Ĵk starcu ĵkomu…
Ĵŭhim ne adkazaŭ. Zacĵgnuŭsĵ ĵščĕ nekalki razoŭ glyboka,
pawolna; stary zrazumeŭ, što gaworki talkowaj ne buʤe i
spaʤĵwacca ne trĕba, a ŭsë ž pakwoliŭsĵ: što ž ĵno buʤe dalej?
Ĵŭhim rĕzka zwaruhnuŭsĵ, kinuŭ samakrutku na padlogu,
harknuŭ, cwërda rascër. Adrĕzaŭ:
– Lepej ne buʤe…
Glušak bolš ne pytaŭsĵ. Ne bylo ahwoty gawaryc̊ . Pasĵʤeŭ,
115

pamaŭčaŭ, pasunuŭsĵ znoŭ na dwor. Bylo ĵščĕ bolš samotna.
Padaŭsĵ na wulicu: nespakoj na dušy prosta gnaŭ nešta rabic̊ .
A rabic̊ ne bačyŭ što. Ne znahoʤiŭ, što rabic̊ . I prasic̊ ab litasci
– naʤei aniĵkaj, i praciwicca – bez tolku. Usë adno što samomu
lezci na ražon.
"Pa zakonu paprobuwac̊ trĕba. Buʤe što, ne buʤe, a
paprobuwac̊ trĕba. U cǰrmu za eto ne pasaʤĵc̊ …" Cihaj wulicaj,
miž dwuh radoŭ čornyh hat, čornyh warot i platoŭ, maŭkliwyh
drĕŭ pacëgsĵ ŭ toj bok, ʤe žyŭ Damecik. Idučy, ne peršy raz
paškadawaŭ, što adabraŭ kalis̊ ci dobry lužok u Damecika,
suʤiŭsĵ i adsuʤiŭ, paddobryŭšy sudʤǰ; što pryciskaŭ, ĵk
drugih, to pazyčyŭšy čago, to zaspeŭšy kanĵ ĵgo ŭ swaim žyce:
trĕba bylo tady zastaŭlĵc̊ ĵgo, kab adrablĵŭ! Ale ž i tak padumac̊
možna – adkul bylo wedac̊ ĵmu, Halimonu, što tak potym
pawernecca; što smarkaty wyradak tago Damecika stane
twaim rasparadčykam!
Wokny ŭ Damecikawaj hace byli cëmnyĵ, na dwary – pusta,
ale ʤwery ŭ sency byli adčyneny, i tam htos̊ ci korpaŭsĵ. Glušak
daŭ newĵdoma kamu "dobry wečar" – z cemry adguknulasĵ
Dameciha.
– Damecik doma twoj?
– Doma. Čuhaecca ŭpocëmku…
Glušak pilnym pozirkam i ŭ cëplaj cemry zaŭwažyŭ: stary
aʤin, Mikanora nĵma – znarok rasseŭsĵ na laŭcy tak, byccam
nikoga i ne trĕba. Тolki pagamaniŭšy pra roznuǰ drabĵzu,
pacikawiŭsĵ:
– A ʤe ž eto Mikanor waš?
– U selsawece, – adguknulasĵ Dameciha zaklapočana. –
Shod parcejny sĵgonnĵ.
– Hi dnĵ, ni nočy spakoǰ čalaweku nĵma, – paspačuwaŭ
Glušak. U galawe prajšla dumka: "Mĵrkue, wašywec, pĕŭne, ĵk
ščĕ tužĕj pĵtlǰ na šyi scisnuc̊ ", – ale dlĵ Damecihi ŭzdyhnuŭ
nawat: – Nĵlëgko, skazac̊ , i parcijnym cĵperašnim časam!
– A nĵŭžĕ ž legko. Rĕdko kali i doma pasĵʤic̊ ! – ščyra
116

paškadawala Dameciha.
Glušak razwažyŭ, što ĵno i nepagana, što Mikanora nĵma:
pakul pryjʤe, moža, udasca wywedac̊ štonebuʤ, znajsci, z
ĵkoga boku padstupicca. Moža, udasca samih, Damecika i
Damecihu, shilic̊ da sĵbe: kab zakinuli dobrae slowa perad
synam. Paskarʤiŭsĵ, što sĕrca nešta welmi ž tahkacec̊ stala, i
nogi paslabeli, i holadna čamus̊ ci robicca: soram – a hoc̊ ty
letam kažuh naʤĵwaj inšym razam!.. Starasc̊ – wedama!..
Starasc̊ – ne radasc̊ !..
Dameciha i sluhala i sama gamanila ahwotna, nawat
pryhilna. Damecik ža, čuŭ Glušak, tolki i čakaŭ, što ën scihne
dy syʤe z haty. Znarok pazĵhaŭ na ŭsǰ hatu, čuhaŭsĵ sanliwa:
ne haceŭ zabywac̊ staryĵ kryŭdy! Glušak taiŭ zlosc̊ : ĵk mĵnĵǰcca
lǰʤi: gadoŭ ĵščĕ try nazad begaŭ by, kruciŭsĵ, kab dagaʤic̊ ĵk
najlepej takomu goscǰ, a ot – woŭkam maŭčyc̊ ! Što značyc̊ –
silu pačuŭ: "bac̊ ko parcijnaga sakratara!"
Ne gaworačy ničoga, Damecik wylez z-za stala, pašargaŭ
bosymi nagami pa zemlĵnoj padloze. Uzlez na pol, pačuhaŭsĵ
gam. Zaswistaŭ nosam. A Glušak usë sĵʤeŭ, gamaniŭ,
padstupaŭsĵ k sĕrcu, zdaecca, i praŭda spačuwalnaj Damecihi.
Narĕšce nawažyŭsĵ paskarʤicca na padatak: hoc̊ razarwisĵ –
ne wykanaeš stolki!
Staraĵ kiwala, spačuwala. Ale ĵk tolki stuknuli wesnički,
zatupali pa dwary mernyĵ, upĕŭnenyĵ kroki, Glušak pačuŭ sĵbe
tak, niby zaraz music̊ sčapicca lǰta. Ĵščĕ da tago ĵk braznula
klĵmka ŭ hatu, wedaŭ: Mikanor iʤe!
Mikanor nawat ne adkazaŭ na prywitanne. Upocëmku
sunuŭšy šapku na cwik lĵ ʤwĵrĕj, adrazu nĵdobra kinuŭ:
– Čago pryjšli?
– Pros̊ ba ŭ mĵne… – Glušak kazaŭ, ĵk mog, lagodna. – Pa
sprawĵdliwasc̊ , skazac̊ , pryjšoŭ…
Staraĵ akurat zapalila gazničku, i Mikanor byŭ perad
Glušakom: u kartowym mĵtym pinžačku, wislym galifĕ, u
prypylenyh laplenyh botah; raby, plĵskaty twar morščyŭsĵ,
117

wočy mružylisĵ – pĕŭna ž, ne ad gazničnaga swĵtla.
Glušak lawiŭ pozirk ĵgo: toj ne zyčyŭ litasci. Ĵščĕ da tago ĵk
skončyŭ tlumačyc̊ Glušak, Mikanor adrĕzaŭ:
– Sprawĵdliwasc̊ , ʤĵʤko, takaĵ: zdajce ŭsë. Da astatnĵgo
hunta. Kali pa-dobramu hočace! – U golase ĵgo ĵščĕ prybawilasĵ
pagrozy, nagadaŭ: – I ne zastaŭlĵjce, ĵk letas̊ , – štob my šukali!
– Dak ci ž ĵ prociŭ, Mikanorko, štob wykonuwac̊ ! – Glušak
trohi ne maliŭ.– Dak bagato ž welmi! Keb hoc̊ zrĕzali skolki!
Štob pad silu bulo!
– Dzĵʤko, zdawajce i – hutčĕj! – pagraziŭsĵ neprystupna
Mikanor, wyceršy twar i ruki, sĵdaǰčy za stol.
Dameciha, što padawala misku z barščom, pasprabawala
zastupicca za goscĵ, ĵki tak prasiŭ, ale Mikanor zrazu ž zagadaŭ
stroga:
– Mamo, ne ŭmešwajcesĵ, kudy ne trĕba!
Mikanor sërbaŭ, ne gleʤĵčy na Glušaka, ne toĵčy
nepryhilnasci, nedawolnasci tym, što ën pryjšoŭ, sĵʤic̊ ; a
Glušak, hoc̊ bačyŭ usë, sĵʤeŭ, sa sciplym, nĵščasnym twaram,
cĵrpliwa čakaŭ, ne haceŭ tracic̊ naʤei.
Bylo ciha. Glušak čuŭ, što samae lepšae pakul – sĵʤec̊ tak i
maŭč ac̊ . Maŭčala i Dameciha, baǰčysĵ, mabyc̊ , ugnĵwic̊ syna. U
cišynǰ adno Damecik uplĵtaŭ zaliwisty swist z palacĵŭ. Doŭga
maŭčali. Glušak ĵščĕ spaʤĵwaŭsĵ, što pryjʤe zručnaĵ hwilina,
kali možna buʤe pač ac̊ znoŭ. Prasiŭ tolki ŭ dumkah Boga, kab
ne pryperla ne ŭ čas kago-nebuʤ z suseʤĵŭ. I kali ŭwajšoŭ
htos̊ ci na dwor, pačuŭ adrazu. Čalawek išoŭ hutka, rašuča.
Braznula klĵmka, i ŭ hatu rušyŭ – ne hto inšy – Ĵŭhim. Bez
šapki, z raskidanym čubam, z rashrystanym kaŭnĵrom, kinuŭ
na Mikanora, na Glušaka nespakojnym blĵskam wačĕj. Z
adnago pozirku ŭbačyŭ bac̊ ka, što Ĵŭhim "sarwaŭsĵ".
Strymliwacca, dumac̊ užo ne zmoža. Paprĕ napralom.
– Eto ty rasparaʤiŭsĵ? – Golas ĵgo prykmetna dryžaŭ.
Ĵŭhim uzĵŭ z kišĕni paperku, sunuŭ na stol.
Mikanor končyŭ esci, adstawiŭ misku, wycer dalonĵǰ guby.
118

Spakojna paglĵʤeŭ na paperku, na Ĵŭhima.
– Ulada rasparaʤilasĵ.
– Тy znaeš, s-skolki ŭ mĵne buʤe?
– Znaem.
– Znaeš! – Ĵŭhim leʤ strymliwaŭ sĵbe. – Dak kali ĵ ŭse, što
zmalaču, addam wam! Sabe ne astawiŭšy! Ne hwacic̊ na nalog
wam!
Mikanor pakapaŭ mezencam miž zuboŭ.
– Hwacic̊ .
– Hwacic̊ ! Тy znaeš use! – Ĵŭhimu niby cĵžka bylo dyhac̊ .
Wočy garĕli; gatoŭ byŭ, zdawalasĵ, rynucca na Mikanora.
Dameciha pabĵlela ad strahu.
Glušak ustrywožana pamknuŭsĵ da syna, razwažnym,
bac̊ koŭskim tonam papraknuŭ:
– Ĵŭhim!..
Тoj – byccam ne čuŭ – paliŭ wačyma Mikanora.
Dameciha shamĵnulasĵ taksama, kinulasĵ k synu:
– Mikanorko!.. I – ty!.. Buʤ razumny!..
Mikanor dužaǰ rukoǰ adwëŭ ĵe. Ustaŭ na poŭny rost; ĵk
wartawy, na scĵne za im ustaŭ cen̊ . Zaĵwiŭ spakojna:
– Znaem! – Spakojna ž pawĵleŭ: – Тy ne kryčy tut!
Ĵŭhim momant ne wedaŭ, što skazac̊ . Bylo widac̊ : dušyla
lǰtasc̊ .
– Woli bagato ŭzĵŭ sabe! – Ale gĕtaga bylo mala. Ad lǰtasci,
ad bĵssillĵ až zatrossĵ, adšturhnuŭ Glušaka, šalëna, z wiskam
kryknuŭ:
– Dak haj ĵno – gnie! Use adno!
Na palacĵh uskinuŭsĵ, zʤiŭlena taropiŭ wočy Damecik.
– Ot ĵk ty zagawaryŭ, kulackaĵ duša! – u Mikanorawym
golase taksama pačulisĵ gneŭ, pagroza. – "Haj gnie!.." A ty
znaeš – što za zlosny zryŭ ʤĵržaŭnyh naryhtowak?
– Znaǰ! – Ĵŭhim ne zbaĵŭsĵ. Ne taiŭ nĵnawisci.– I ty – znaj: ne
astatni raz bačymsĵ! Mo ščĕ pabačymsĵ kali! Тak što i ŭ mĵne
sila buʤe!
119

Mikanor uhmylnuŭsĵ:
– Naŭrad!
– Ne zarakajsĵ!
Ĵŭhim stuknuŭ ʤwĵryma z sĵnec z takoj silaǰ, što lĵmpa
hitnulasĵ i zatrymcela. Hwilinu ŭse maŭčali. Mikanor,
neruhomy, ne zwoʤĵčy woč z ʤwĵrĕj, glyboka zasunuŭ kulaki
ŭ kišĕni, skazaŭ žorstka – niby kamus̊ ci drugomu:
– Ot ĵk ščĕ gaworyc̊ , swolač!
Glušak cĵrpliwa peramaŭčaŭ. Pakazaŭ, što čue sĵbe
winawatym. Što ne hwalic̊ Ĵŭhima. Winawata, ĵk by prosĵčy ne
brac̊ welmi ŭ galawu, adguknuŭsĵ:
– Zdurneŭ saŭsim! Ĵk razgaračycca, sam ne pomnic̊ , što
kaža! Ne glĵʤic̊ ni swajgo, ni čužoga, bac̊ ku, matku ne glĵʤic̊ !
Na mĵne dak skolki razoŭ slĵpicaǰ lez! Zaslepic̊ wočy – i leze! Ne
kažy prociŭ ĵgo ničogo! – Glušak zaŭwažyŭ: Dameciha žalliwa
kiwala, pawëŭ znoŭ wačyma na Mikanora. – Eto ĵk buŭ maly –
upaŭ raz u pograb. Z tago času ŭsë. Aby zagarĕŭsĵ – durnee! Na
mĵne, kažu, slĵpicaǰ skolki razoŭ lez! Dak ty ne kryŭduj,
Mikanorko! Ne dumaj, što tut što ĵkoe!.. – Ën uzĵŭ sa stala
Ĵŭhimawu paperku, zgarnuŭ.– My ne prociŭ, štob wykonuwac̊ .
Ot tolki, kažu, nĵma ĵk – štob use. Hoc̊ žyly perarwi – ne hopic̊ !..
Keb skinuli pudoŭ ĵkih pĵtnaccac̊ ?..
Mikanor užo sĵʤeŭ lĵ stala, ale ĵščĕ žorstka taropiŭsĵ ŭ
ʤwery. Ne čuŭ, što kazaŭ Glušak, ne haceŭ i sluhac̊ . "Ot
boŭʤila! – zazlawaŭ stary na Ĵŭhima. – Prypërsĵ, začapiŭ,
raz’ĵtryŭ gada! Sam sapsawaŭ usë!.." Kali cĵgnuŭsĵ cihaj wulicaj
dadomu, da zlosci damĵšalasĵ ĵščĕ trywoga: kab ne peradaŭ
gĕty waspawaty pra Ĵŭhimawu gaworku ŭ Jrawičy! Liha tady
ne abĵrĕšsĵ!..
Na drugi ranak Glušak z’ezʤiŭ na pole, prywëz ĵščĕ woz
snapoŭ, skinuŭ aby-ĵk. Hi za što aperazaŭ wilami kanĵ. Usë
bylo nĵmila, nawat nenawisna: i kon̊ , i syn, i snapy, i gumno.
Uwes̊ swet. Hi na momant ne zabywalasĵ, kipela zloscǰ, lǰtascǰ:
pȷ̂c̊ʤesĵt šĕsc̊ pudoŭ! Na prygumenni plǰnuŭ, zagadaŭ Scĵpanu
120

pastawic̊ kanĵ ŭ hleŭ. Plǰǰčysĵ, laǰčy ŭ dumkah uwes̊ swet,
pabryŭ na wulicu, wulicaǰ na darogu k cagelni, k grĕbli. Ĵk byŭ
u poli – u rwanym zrĕb’i, u štanah, praz ʤirku ŭ ĵkih bĵlela
kalena, u lapcĵh – sunuŭsĵ ŭ Alešniki. Zagaʤĵ amal upĕŭneny
byŭ, što darĕmna iʤe, a išoŭ. Ne mog ne isci, ne
pasprabawac̊ …
Za grĕblĵǰ bačyŭ: i ŭ Alešnikah ci ne ŭse ŭ poli abo pry
gumnah. Zdalëk na palosah, na darogah, na prygumennĵh byli
widny wazy. U sĵle bylo ciha i pusta. "Robĵc̊ ! A ty – lez̊ ! Marnuj
čas zalaty!.. Čorta ën – zalaty! Buŭ – zalaty! Buŭ dy – zbuŭ,
prapaŭ!.. Dak haj ety – prapadae! Haj hoc̊ use prapadae! Use k
lihu!.."
U dome, ʤe byŭ selsawet, u peršym pakoi – "na pošce",
wek taŭklisĵ lǰʤi: adny z gazetami, z pis̊ mami, drupĵ – gĕtyh
najbolš – sa ŭsĵkimi gamonkami, z samakrutkami; cĵper, ʤĵkuj
Bogu, i za bar’erčykam, ʤe sĵʤeŭ načalnik pošty, bylo pusta.
Za ʤwĵryma, u selsawece, gamanili; Glušak ascĵrožna sunuŭ
galawu ŭ nepryčynenyĵ ʤwery – byli tolki Тrahim, sakratar, i
Gajlis – staršynĵ selsaweta. Gajlis zbiraŭsĵ kudys̊ ci isci – braŭ
papery sa stala, lažyŭ u šuflĵdku.
– Wi za što? – zirnuŭ ën na Glušaka, akuratna zamknuŭšy
šuflĵdku.
Kali Glušak tlumačyŭ, latyšowy wočy, zdawalasĵ, sineli, ĵk
neba zimoj: hudy, suhi, žaŭtawata-zagarĕly twar byŭ cwërdy i
nedastupny.
Usë dasluhaŭ spakojna, ne waruhnuŭsĵ nawat. Spakojna ž,
merna staŭ adrazac̊ slowa za slowam:
– Bi ne esc̊ bĵdnĵk, i wi ne maece prawa na lgotu. Bi – kulak,
ĕksplaatator, wot hto wi esc̊ . – Gajlisawy slowy bili roŭna,
cwërda. – I mi nalažyli na was padatok – ĵk na kulaka. Эto
zrobleno nami zakonno – soglasno zakona pro
selskagaspadarčy padatok. Mi ne zrabili niĵkogo иarušĕnnĵ
ĕtogo zakona, i wi ne maece prawo trĕbowac̊ peraglĵdac̊ waš
padatok. – Ën maŭčaŭ, pakul Glušak nanawa tlumačyŭ, što ën
121

prosic̊ ; zagawaryŭ znoŭ tak ža roŭna i tak ža cwërda: – Kali wi
hočace mirno žyc̊ z saweckaj uladoj, to wi abowĵzany ws̊ o
wikonac̊ – do odnogo grama. Inakš – buʤece, soglasno
zakonaŭ saweckaj ulady, mec̊ sud.
– Ĵ… – Glušaka razʤimala zlaĵ ŭpartasc̊ . – Ĵ budu… Ĵ
padam… – haceŭ skazac̊ "skargu", ale strymaŭsĵ. – Ĵ padam
pros̊ bu ŭ raën!
– Эto možno, – spakojna ŭstaŭ Gajlis. – Na ĕto ssc̊ waša
prawo.
Glušak spraŭʤiŭ slowa: drupĵ tolki ĵščĕ pasnedali, kali ĵgo
kalësy ŭ krutoj cesnace miž ǰrawickih gor sunulisĵ ŭniz u
wulicu. Prywĵzaŭšy kanĵ, skinuŭšy ĵmu sena, patupaŭ starĕča
na shodcah; u pakoi perad Apejkawym kabinetam bylo ŭžo
lǰʤej – ne tak prosta i prabicca. Ën prylip da čargi,
prygleʤeŭsĵ: leʤ ne ŭse takiĵ ž – to ca skargami na padatak, to
– što zĵmlǰ pad kalgas adrĕzali. Ĵk by staraǰčysĵ ŭwedac̊ , što
čakae ĵgo, Glušak pilna cikawaŭ, ĵkimi wĵrtaǰcca z kabineta: čuŭ
nepryhilnasc̊ i nĵdobruǰ zajzdrasc̊ da tyh, što išli dawolnyĵ,
abnaʤeenyĵ; trywožyŭsĵ, kali pakazwalisĵ panuryĵ, sĵrʤityĵ.
Čakaŭ, tamiŭsĵ: čarga išla marudna. Z akna byli widac̊
gontawyĵ strĕhi, farbawanyĵ dahi, nĵblizki elničak, za elničkam
ugadwalasĵ Prypȷ̂c̊; adtago, što ŭsë bylo nĵzwyklae, čužoe –
samota brala ĵščĕ macnej, čym u Alešnikah. Ĵk i tady, ën amal
ne weryŭ wa ŭdaču. Ën, praŭda, zgadwaŭ, što čuŭ pra Apejku –
dobry, sprawĵdliwy, ale zgadki gĕtyĵ zaŭsëdy natykalisĵ na
swaë, nĵzmennae: use ĵny – dobryĵ! Kab dobry byŭ, ne sĵʤeŭ
by tut.
Apejka paglĵʤeŭ uwažliwa, zdalosĵ – pilna. Zdalosĵ – u
twary paĵwilasĵ štosydi nĵdobrae, paznaŭ niby. Ale ne skazaŭ
pra gĕta, zaprasiŭ sesci na taburĕt kalĵ stala. Shiliŭšy palyseluǰ
galawu, prabeg wačyma prašĕnne, ĵkoe daŭ Glušak.
– Dajce spisy Alešnickaga selsaweta, – paprasiŭ Apejka
čalaweka, što sĵʤeŭ zboku stala.
Тoj pawažna i sprytna peragartaŭ pačak paper, wybraŭ
122

adnu, padaŭ staršyni.
Golki cĵper Glušak ĵk mae byc̊ ubačyŭ čalaweka: paznaŭ
"parcijnago da nitački", ĵki kalis̊ ci pryĵzdǯaŭ abrĕzwac̊ zĵmlǰ.
Zgadaŭ nejkiĵ ascĵrožnyĵ namëki Ĵŭhima, što ne taki ën –
Zubryč – i "da nitački", ĵk pakazwaŭ sĵbe…
Znoŭ pilnawaŭ Glušak, ĵk Apejkawy wočy begaǰc̊ pa
papery, zagaʤĵ pragnuŭ uwedac̊ swoj lës. Wos̊ – znajšoŭ, cišĕj,
uwažnej pajšoŭ pa radku. Padnĵŭ galawu – i ĵščĕ da tago, ĵk
skazaŭ slowa, Glušak pračytaŭ swoj prysud: niĵkaj litasci ne
buʤe! Ale tago, što skazaŭ Apejka, ne čakaŭ:
– Glušak Ĵŭhim – waš syn, zdaecca?
– Syn… – kiŭnuŭ Glušak.
Ën zirnuŭ wostra: Apejka, prykmeciŭ, giytaŭsĵ ne tak sabe;
i ŭ Glušaka zasela necĵrpliwae: "A – što?" Ale Apejkawy wočy
byli ĵk asennĵĵ noč – ne ŭgleʤeŭ ničoga. Nascĵrožany,
padumaŭ: "Waspawaty, mabuc̊ , peradaŭ!.. Duran̊ , palez na
ražon!.." – wylaĵŭ znoŭ Ĵŭhima.
– Ĵ ne prociŭ, kažu, – užo zusim ne weračy ŭ dobrae,
prasipeŭ Apejku. – Ale nĵhaj – štob pa sile. Keb skinuli trohi…
– Nam trĕba hleb, – nudnym, trohi razdražnënym golasam
pramowiŭ Apejka. – Welmi mnoga hleba! Hleb – rabočym,
garadam. Hleb – Čyrwonaj Armii! Kab wykanac̊ pĵcigodku –
patrĕben hleb! Welmi mnoga hleba!
Тon Apejkawaj gaworki byŭ taki, što Glušak čuŭ – ën i ne
zbiraecca ŭgaworwac̊ ĵgo, perakonwac̊ . Ën niby paŭtaraŭ urok
durnomu wučnǰ – kazaŭ tolki tamu, što trĕba bylo skazac̊
nešta, neĵk skončyc̊ gaworku. Glušak čuŭ, što prasic̊ ĵgo,
Apejku, cĵper – toe ž, što prasic̊ scĵnu, tuǰ garu, što garbacicca
za ĵgo spinoǰ, za aknom. Ĵgo ŭmomant zalilo nĵnawiscǰ, takoj
pĵkučaj, što stala trudna dyhac̊ : nenawiʤeŭ lysinu z rĕdkimi
walaskami, nenawiʤeŭ nedaspany, zĵmlisty twar, nenawiʤeŭ
rashrystanuǰ kasawarotku, nenawiʤeŭ doŭguǰ, huduǰ šyǰ z
ĵmkaǰ nad klǰčycaǰ, što widna byla ŭ roshrysce kaŭnĵra.
– Nĵma praŭdy, – prasipeŭ, dušačysĵ adčaem i lǰtascǰ.
123

Apejka, niby ĵgo ŭžo i ne bylo, adčyniŭšy ʤwery, pazwaŭ
da sĵbe nastupnaga. Byccam wyganĵŭ ĵgo.
Slĵpy ad zlosci, ehaŭ Glušak mĵstĕčkam, stuganeŭ
žaleznymi abadami pa bruku. Užo lĵ rynačnaj ploščy
shamĵnuŭsĵ, što nĵma čago tut rabic̊ bolš, u mĵstĕčku. Zabeg
tolki na poštu, kupiŭ až try gazety i pawĵrnuŭ kanĵ dadomu.
Usǰ darogu laĵŭ sĵbe: znajšoŭ u kago šukac̊ praŭdy, damaŭlĵcca
z kim! Damowiŭsĵ! Karmi ŭsĵkuǰ nečysc̊ – balšawikoŭ
garadskih dy saldat, ĵkih na toe i sabrali, kab – kali što ĵkoe –
štyk tabe ŭsaʤic̊ ! Gaworyc̊ ĵk, – uspaminaŭ Apejku, – by ne
čuŭ, što ty kazaŭ, by smĵecca z cĵbe! Čue, gad, što sila ŭ ix, što
astaecca – tolki gnucca dy wykonuwac̊ , klenučy i sĵbe i swet
uwes̊ ! Hi čorta, ni Boga ne baĵcca! I Bog maŭčyc̊ , ĵk, by skažy ty,
sam za ix ci ĵk by – i praŭda – nĵma Ĵgo na nebe!.. Shamĵnuŭsĵ,
perahrysciŭsĵ hutčĕj: što padumaŭ, durnaĵ galawa! Ësc̊ Bog –
bačyc̊ , čue ŭsë! Bačyc̊ – pryjʤe čas – skaža usë! Ën cĵrpliwy,
cȷ̂rpic̊ , ale i Ĵgo cĵrpenne ne wečnae! Pryjʤe para – skaža
swaë!..
Čas ad času sĵrod gĕtyh dumak zgadwalasĵ pytanne pra
Ĵŭhima, i ën staraŭsĵ dapasci: što ĵno značyla, ci ne bylo ŭ im
ĵkoj bĵdy synu. Ničoga pĕŭnaga ne išlo ŭ galawu, byla tolki
nĵĵsnaĵ trywoga, z ĵkoj nĵzmenna mĵšaŭsĵ dakor Ĵŭhimu za toe,
što ne sluhaŭ ĵgo. Adtago, što i Ĵŭhim byccam ne razumeŭ ĵgo,
ne žyŭ duša ŭ dušu, čuŭ sĵbe ĵk rĕdka kali aʤinokim.
Zahacelasĵ prybicca da swajgo čalaweka, adnadumca, u
ĵkoga taĵ ž trywoga i zlosc̊ , – paraicca, pamerkawac̊ udwaih –
što rabic̊ ? Leʤ kalësy dakacili da tago beraga, ʤe razam z
kolišnim panskim sadam prystupali k šlĵhu dwa rady kalis̊ ci
panskih, a cĵper – kamunaraŭskih tapolĵŭ, pawĵrnuŭ kanĵ na
nešyrokuǰ, goluǰ darogu ŭ Zagarodki. Welmi raptam zahacelasĵ
pabačyc̊ Hrola.
K Hrolu, bywala, ne welmi hiliŭsĵ; hoc̊ inšy raz i zaprašaŭ
na swĵty i sam adwedwaŭ ĵgo, ĵk roŭnaga stanam, – pry lǰʤĵh
nĵrĕdka plĵwaŭsĵ, suʤiŭ zlaradna: kazali, Hrol sam bac̊ ku
124

rodnaga zarĕzaŭ. Ĵk znajšli staroga ŭ lese z perarĕzanym
gorlam, dakazaŭ htos̊ ci: ne čužaĵ čyĵ – synkowa rabota; skrucili
synku ruki, katargu wečnuǰ napraročyli. Dyk ne ž – neĵk
wykruciŭsĵ, ĵwiŭsĵ ceraz god – ĵk i ne bylo ničoga. God-drugi
pačakaŭ, a tam i ŭzĵŭsĵ – kuplĵc̊ , budawac̊ ; i agleʤecca ne
agleʤelisĵ – peršym bagaceem na ŭse Zagarodki staŭ! U abarot
pusciŭ kraʤenyĵ ž u pana bac̊ kawy zalatyĵ, nad ĵkimi toj
dryžaŭ, galodny i abarwany, ĵk nad pisanaǰ torbaǰ. Glušaka, hoc̊
plĵwaŭsĵ pry lǰʤĵh, ne raz pĵkla zajzdrasc̊ – da Hrolawaj
smelasci, da sprytu, da lëgkaga, hutkaga bagaccĵ ĵgo. Z
zajzdrascǰ, ĵk sestry, išli i rĕŭnasc̊ i zlosc̊ – zagarodski Hrolčyk
wa ŭsim, zdawalasĵ, abganĵŭ, abkradwaŭ Glušakowu dolǰ. I ĵk
ža mĵnĵecca ŭsë: potym ne bylo čalaweka, ĵki b tak, ĵk Hrol,
padtrymliwaŭ ĵgo, Glušaka. Ne werylasĵ neĵk, što ŭsë zusim,
naščĕnt prapadae, prapaʤe, kali na zĵmli ĵščĕ hoʤĵc̊ , žywuc̊
takiĵ, ĵk Hrol. Hrol byŭ ĵk tawaryš u bĵʤe, ĵk naʤeĵ ŭ gĕtym
paganym, beznaʤejnym swece. Ot i cĵper ĵk na prywĵzi wĵlo k
Hrolu.
Sĵlo cĵgnulasĵ doŭgae – garbatyĵ platy, krywyĵ pryzby,
čornyĵ wokny, što zdawalasĵ, wižawali z abodwuh bakoŭ
wulicy. Ne welmi razumna bylo ehac̊ tak, sĵrod belaga dnĵ,
ceraz usǰ wulicu, k Hrolu – samomu lezci na nepatrĕbnae
cikawanne lǰdskoe i plëtki. Drugim razam ascĵrogsĵ b neĵk, ale
sënnĵ bylo ne da pustoj ascĵrogi. Zlosc̊ , što ne apadala, ne
hacela č akac̊ , ne dawala ehac̊ kudys̊ ci: wĵla prosta tudy, ʤe
možna bylo prytknucca da drugoga, naʤejnaga čalaweka,
znajsci nejkuǰ aporu, nejkuǰ patolǰ. Dy, kali na toe, i tak doŭga
bĵrogsĵ. A što – wyberag?
Hrolaŭ dom, ĵk i tyĵ razy, zwoddalek ulez u wočy, leʤ tolki
zawidneŭsĵ z-za hat. Zboku možna bylo padumac̊ – radawaŭsĵ
ŭsĵmu: sceny žaŭceli, niby ŭ masle, cynkawy dah byccam
smĵĵŭsĵ, figurnyĵ azdoby na woknah – by ʤĵwočyĵ ubory na
swĵta. Užo zblizku zaŭwažyŭ: azdoba na woknah bagata ʤe
patrĕskalasĵ i abadralasĵ; kali i nagadwala pra swĵtočnae, dyk
125

tolKi tak, što swĵta bylo i splylo. Byli ŭbory ŭ ʤeŭki, dy astalosĵ
ryzzë. Ne da ŭboraŭ cĵper kolišnĵj wesĵluse…
Zaŭwažyŭ – pabityĵ šyby ŭ dwuh woknah zatknuty
anučami. Na dwary ŭsë raskidana aby-ĵk, waroty ŭ hleŭ
skasabočylisĵ, wisȷ̂c̊ na adnoj pĵtli. Na ganku prawalilasĵ
masnica…
Hrol byŭ na gumne. Praz hwilinu žonka prywĵla ĵgo; suhi,
žylawaty, u zrĕb’i, z ascǰkami ŭ daŭno ne stryžanaj baraʤe,
zirnuŭ spadylba na Glušaka – nĵlǰdska, zwerawata. Ĵk by kazaŭ:
čago prypërsĵ?
Išoŭ k Glušaku tak ža nabyčany, z tym ža nĵzwodnym
pozirkam. Prygorbleny gadami, ën stupaŭ neĵk nĵduža,
walačyŭ nogi, i, kab ne wedanne, dumki ne bylo b, što ën na
takoe zdatny. Тolki wočy wydawali ĵgo, dy – ruki… Sĵʤeŭ za
stalom usë taki ž nabyčany, ruki z čornymi rastapyranymi
palcami trymaŭ perad saboj. Glušak gamaniŭ dawerliwa i
lisliwa: pryĵznymi i wostrymi wočkami begaŭ to k Hrolu, to k
Hrolise, to znoŭ – k Hrolu; ĵk ni byŭ rastrywožany, ne parušyŭ
zwyčki – wĵzaŭ spačatku gaworku drobnuǰ, dlĵ pryliku. Hrol
maŭčaŭ, Hroliha ž pamagala Glušaku, snuǰčy z sĵnec k stalu,
bawila goscĵ i zagarodskimi nawinami i swaimi skargami.
Paʤĵlilasĵ ne tolki nawinami, ale i plĵškaj samagonki i
zakuskaǰ: Glušak skora pačuŭ, ĵk agon̊ , ulity samagonkaǰ,
peramĵšaŭsĵ z agnëm zlosci, ĵki pëk ad samaj gaworki z
Apejkam. Тut i razwĵzaŭsĵ ŭ Glušaka ĵzyk – staŭ wyliwac̊ usë,
što palila ne aʤin ʤen̊ ; prypomniŭ i "waspawataga", i "gada
latyša", i "zarazu z wolasci". He wyliŭ usĵgo, kali maŭkliwy
Hrol raptam p’ĵna adrĕzaŭ:
– Тak i trĕba!
– Što?.. Što, skazac̊ … trĕba?
– Dušyc̊ !.. Čawic̊ was trĕba!
Glušak skryžawaŭ z im zʤiŭleny pozirk. Hrol ne žartawaŭ,
glĵʤeŭ tak wažka, nenawidna, by haceŭ i sam "čawic̊ ". Hroliha
zastupilasĵ za goscĵ, paspačuwala: "I ŭ nas ža toe". Glušak ne
126

wedaŭ, što kazac̊ . Mimawoli padumaŭ z niĵkawascǰ i pawagaj
da Hrola: "Ety – zadušyc̊ i ne ikne!" Zaŭwažyŭ – čornyĵ dužyĵ
palcy na stale warušylisĵ.
– Sklizni!.. – pagardliwa skrywiŭsĵ Hrol. – Daždalisĵ!..
Čawane basota was – skliz̊ pacĵčĕ! Adna skliz̊ buʤe!..
Daždalisĵ!..
– Ne mament cĵper, – winawata i ĵk by pawučaǰčy,
zapĵrĕčyŭ Glušak. – Sila ŭ ix cĵper!.. Galawoǰ scenu ne prab’eš! –
Ën zaŭwažyŭ: Hroliha zgodna kiwala. – Ne mament!
Hrol znoŭ skrywiŭsĵ:
– Sklizni!..
Znoŭ wypili, doŭga, až Glušaku markotna stala, maŭčali.
Hroliha pasprabawala byla perabic̊ maŭčanku, ale Hrol tak
zirknuŭ, što ĵna anĵmela. Sĵʤela ŭžo, sa straham gleʤĵčy na
Hrola. Hrol tolki wačyma pawëŭ na ʤwery, i ĵna znikla.
Hrol taropiŭ kudys̊ ci ŭsë toj ža wažki pozirk, tolki palcy –
zaŭwažyŭ Glušak – zawarušylisĵ necĵrpliwa, duža. Stala až
nĵdobra aʤin na aʤin.
– Padcikawac̊ – dy!.. – Krywyĵ palcy scisnulisĵ, skrucilisĵ
lǰta. – Štob i ne krĕknuŭ! – Upĵŭ wočy ŭ Glušaka, skrywiŭsĵ: –
Nĵma… Sklizni!..
Glušak skazaŭ, što "Gepewu" tolki i cikue, kab wytknuŭsĵ
hto: zrazu prylĵcic̊ , zrazu – pad rĕwalwery, ale Hrol adno
skrywiŭsĵ. Dobra, akurat nalučyŭsĵ Hrolaŭ hlopec, zagarĕly,
žwawy, pacisnuŭ duža ruku, pryseŭ da stala. U kutočkah
tonkih, scĵtyh gub milgnula pryhilnaĵ ŭsmešačka. Glušak
ahwotna ŭhapiŭsĵ za ĵgo rospyty pra Ĵŭhima, pawëŭ lĵgčĕjšuǰ
gaworku.
– A ty čago ž, ne dumaeš žanicca? – pacikawiŭsĵ znarok
wesela Glušak. Uspomniŭ raptam ĵgo mĵnušku: "Cacura".
– Dy ot ždac̊ , glĵʤec̊ pryhoʤicca! Čort ža ĵgo znae, što ščĕ
buʤe! – Cacura zasmĵĵŭsĵ. – Ci trĕba ščĕ cĵper toj hamut –
žonka?
Glušak, hoc̊ ulawiŭ niby namëk na Ĵŭhima, zasmĵĵŭsĵ
127

newĵsëlamu Cacurawamu žartu. Pahwaliŭ za rozum.
Ĵščĕ trywožnej bylo na dušy ŭ Glušaka, kali ehaŭ ad Hrola.
Braŭsĵ naprastki, ceraz balota; hoc̊ daždǯoŭ daŭno ne bylo, kon̊
raz-poraz čwĵkaŭ u čornym balotnym kisĵli, gruz da kalen̊ ,
wyšĕj kalen̊ . Balota bylo tut ne tak šyrokae, tolki ŭprawa i
ŭlewa zĵlënae kup’ë cĵgnulasĵ nemawedama kudy; pakul wočy
bačyli, zelĵneli kup’ë, asaka, rĕdkiĵ, čĕzlyĵ kustočki, a ŭperaʤe
berag byŭ nedalëki. Adno perad tym beragam rĕzala balota
rĕčka, ceraz ĵkuǰ trĕba bylo perabiracca ŭbrod. Тut bylo trohi
namoščana gallĵ, ale, gniloe, asklizlae, bylo ĵno tak ucisnuta ŭ
twan̊ , što i na im kon̊ gruz pa puza, a wada račnaĵ padmačyla
Glušaka na woze. Na samaj sĵrĕʤine rĕčki leʤ ne ŭgruzli
zusim, Glušak dumaŭ užo, što dawĵʤecca lezci ŭ graz̊ , pamagac̊
kanǰ, ale kon̊ usë ž wypĵŭ kalësy na berag. Тut užo nedalëka
byla cwërdaĵ daroga, koly pakacilisĵ pa pĵsčanyh kalĵinah.
Glušak ĵk za tumanam bačyŭ i gĕtae balota, i pustoe
pĵsčanae pole, i cëply hwojničak pry daroze. U wušah sĵʤela,
ne ŭcihala pagardliwae Hrolawa: "Sklizni!", čuŭ uwes̊ čas: "Тak
i trĕba wam!.. Rasčawĵc̊ was!.." Spračaŭsĵ ŭ dumkah, dawoʤiŭ:
ne čas, "ne mament", wedaŭ, što nĵma čago i zuby pakazwac̊ –
ablamaǰc̊ zrazu, – a Hrolawae: "Sklizni!" – usë ne ŭcihala.
"Uhapisĵ tolki za karak ĵki palcami swaimi – sekanuc̊ tak,
što i ruki ne werneš! Ne toe što ruki, a i galawy! Sila, ulada ŭ ix!
Ge-pe-wu!.. Buŭ čas – kali palĵki, nemcy buli. Splyŭ!.. Astaecca
tolki ždac̊ – kali Bog znoŭ werne!" Ale kali ŭspaminaŭ Apejku,
padatak, ĵki čakaŭ ĵgo ŭ Kuranĵh, zlosc̊ , wĵlikaĵ, na ŭwes̊ swet,
zaliwala ŭsĵgo, use razwagi. Nelga bylo č akac̊ . Ne bylo zmogi
č akac̊ . Тrĕba bylo rabic̊ štos̊ ci. Što?!
Leʤ rasprog kanĵ, zajšoŭ u hatu, ne ŭprawiŭsĵ razuc̊
mokryĵ pastaly – paĵwiŭsĵ Ĵŭhim. Prykuryŭ ad wugalëčka pry
pečy, seŭ na swaë zwyklae mesca lĵ stala, glĵnuŭ nasmešliwa.
– Nu, što, dabilisĵ, tato, praŭdy?
– Dabiŭsĵ… – Glušak štosily čwĵknuŭ pastol pad laŭku.
– Тrĕba bulo praweryc̊ !
128

Glušakowy ruki nesluhmĵna zadryžali. Ne mog razwĵzac̊
aboru na drugim pastale. Raptam plǰnuŭ, zakryčaŭ Ĵŭhimu:
– Тrĕba, ne trĕba! A i na ražon – nĵma čago lezci! Žyc̊
nadaelo?!
– Ne nadaelo, – ĵk by pawinawaciŭsĵ Ĵŭhim. – Тolki ž – i tak
žyc̊ … Nudno!
– Nu, dak wytknisĵ ščĕ raz! Mo – u Gepewu woz̊ mu c̊ !
Wesĵlej buʤe!
– A, use adno! Ĵk tak žyc̊ ! – u Ĵŭhimawym golase byli takiĵ
necĵrgiliwasc̊ i bĵsstrašnasc̊ , što stary glĵnuŭ z trywogaj.
– Duran̊ ! – uzĵŭ Glušaka žal.
Ĵŭhim peramaŭčaŭ. Dakuryŭ papĵrosu, pasliniŭ abkurak,
lĵniwa ŭstaŭ. Kinuŭšy abkurak u smetniku lĵ pečy, lĵniwa
padaŭ plĵčom ʤwery ŭ sency.
Bylo cemnawata, i Glušak zapaliŭ lĵmpu. Wynĵŭ z karobački
wekawečnyĵ akulĵry, začapiŭ wĵrowačkaj za wuha. Pa ŭsim
bylo widac̊ , što bĵrĕcca za sprawu sur’ëznuǰ, wažnuǰ: z takoj
sur’ëznascǰ tolki maliŭsĵ dy – apošni čas – čytaŭ gazety. Cĵper
na stale byli gazety; ën razlažyŭ ix pa paradku – "Saweckuǰ
Belarus̊ ", "Bednotu", "Prawdu". Uzĵŭ peršuǰ, shiliŭšysĵ da
swĵtla, wostrymi, tharynymi wačyma pabeg pa lisce, pakul ne
znajšoŭ – "Westki z-za mĵžy".
U gĕty wečar pašancawala: ruki necĵrpliwa zadryžali, kali
razabraŭ wĵlikiĵ čornyĵ litary: "Polšča ryhtue wajnu". Тak bylo
napisana, čornym pa belamu; drugi raz pračytaŭ: "…ryhtue
wajnu"! Poŭny naʤej, ad ĵkih až mlela ŭ gruʤĵh, ulip u gazetu,
warušačy suhimi gubami, razbiraŭ slowa za slowam. Тolkam
ničoga ne bylo, usë pisali paogul, ale i gĕta radawala,
abnaʤejwala: sam Lenin un̊ kazaŭ, tak i napisana – ĵščĕ ŭ
20-m goʤe, – što Polšča imknecca na Belarus̊ i Ukrainu! A ot
ža dyk prosta napisana: "Polšča ŭzbrojwaecca pry dapamoze
čužazemnaga kapitalu!.." Niby specyĵlna dlĵ ĵgo, kab wedaŭ,
kab ne sumnĵwaŭsĵ!
U drugih gazetah – nedarĕmna, značyc̊ , patraciŭsĵ –
129

wyčytaŭ, što na saweckuǰ zĵmlǰ ŭčynĵǰc̊ naskoki
belagwarʤejskiĵ i kitajskiĵ atrady. Gĕta, praŭda, ne tak cešyla,
bylo čort wedae ʤe, ĵk na tym swece; dy i artykul byŭ uwes̊
zly, usë graziŭsĵ tym kitajcam i belagwarʤejcam dac̊ adpor, ale
i gĕta padtrymliwala naʤeǰ: wajna zbiraecca! Ot ĵščĕ: "Kitajskiĵ
drapežniki ryhtuǰcca da nowaga napadu… Kitajskiĵ generaly
grupuǰc̊ značnyĵ wajskowyĵ sily kalĵ našaj mĵžy… Hočuc̊
sprawakawac̊ wajnu!.."
Až pot uzĵŭ. Užo ne bylo niby kwolasci, kali čytaŭ, što
hlebanaryhtoŭki trĕba wykanac̊ poŭnascǰ i ŭ tĕrmin, što trĕba
bĵzlitasna ŭdaryc̊ pa warožyh kulackih ĕlementah, ĵkiĵ buduc̊
imknucca sarwac̊ wažnejšuǰ ʤĵržaŭnuǰ kampaniǰ. Usë ž
usĵrĕʤine kipela, sa zloscǰ ŭpaŭzala i trywoga. Ën znĵŭ akulĵry,
paklaŭ u karobačku. Staŭ na kaleni perad abrazami.
U cemry, na palacĵh, apanawala čutae, bačanae za doŭgi,
marny ʤen̊ , znoŭ ubačyŭ čargu ŭ ǰrawickaj bakoŭcy, Apejku,
Hrola. Znoŭ zapĵkla zlosc̊ , leʤ zgadaŭ: "Nam trĕba mnoga
hleba". Тrascy, hwaroby wam, a ne hleba! Ën sam ne
zaŭwažyŭ, ĵk zašaptaŭ gĕtyĵ slowy tak, što staraĵ pobač
zawarušylasĵ. Za hwilinaj nenawidnasci da ĵe – pajšli dumki
pra Hrola, pra Ĵŭhima. Durni, sami gatowy padstawic̊ galowy
pad kalësy! Padstaŭce, kali žyc̊ nadakučyla! Padstaŭce,
pabačyce! Gepewu sama rada buʤe – ciskane tak kalësami, što
galowy durnyĵ hrupnuc̊ , ĵk garbuzy!.. Padstawiŭšy galawu pad
kalësy, ne astanowiš ix! Sila trĕba! Na silu – sila! Padtrymka
trĕba! Wajna! Adna naʤeĵ – wajna!.. Sa zloscǰ padumaŭ: pišuc̊
usë – buʤe, buʤe, a – ne, nĵma! Usë – "gatowĵcca",
"gatowĵcca"! Ĵk ni balela duša, rozum wĵleŭ: "Ne čas! Ilbom
scenu ne prab’eš! Ždac̊ – adno astaecca. Malicca Bogu dy –
ždac̊ ! Adno – ždac̊ mamentu!"

Razʤel šosty
130

1
Paslĵ tago ĵk dakasili, razam užo wyhoʤili i žac̊ . Stanawilisĵ
ŭ rad, zažynali ŭse adrazu i išli tak, zginaǰčysĵ, kladučy za saboj
snapy, pakul na palase ne žaŭcela adno požnĵ. Razam sastaŭlĵli
babki. Kali zžynali adnu palasu, gurtam, gamonĵčy, išli ŭse na
druguǰ.
Razam i zwozili snapy. Ĵščĕ kožny na swaim woze, swaim
koniku, ale ŭžo ne na swae gumny, a na pryznačanyĵ. Žyta – u
Hwedarawa gumno, awës i pšanicu – u Grybkowae, a grĕčku i
prosa – da Alëšy Gubataga. Gĕta bolš za ŭsë ŭražwala
kuranëŭcaŭ. Usë ž stagi i babki, hoc̊ i kasili i žali razam, staĵli ŭ
kožnaga na swaim naʤele, byli ĵščĕ niby swaimi, asobnymi.
Тut pačynalasĵ ŭžo inšae.
Legka bylo zaŭwažyc̊ , što paʤeĵ gĕta tyh, hto rabiŭ na
swaih palosah, hwalǰe, ĵk i na luze, pa-roznamu. Adny brali ŭsë
welmi spakojna, ĵk dalëkae, čužoe: što nam da tago, kudy
wĵzuc̊ , haj hoc̊ u baloce patogiȷ̂c̊! Drugiĵ glĵʤeli ne tolki
cikaŭna, a i ĵk by nepakoilisĵ: trĕba ž na takoe asmelicca, ne
pabaĵlisĵ. Тrĕciĵ tolki galowami krucili, suʤili nĵdobra miž
saboj, praročyli, što ŭsë gĕta ni da čago, durnyĵ wydumki. Ĵk by
hwalĵčysĵ gaspadarliwascǰ, mudrascǰ swaëj, dawoʤili aʤin
adnamu, što ĵny – ne takiĵ durnyĵ, što trĕba glĵʤecca swajgo,
naʤejnaga. Adny pazirali na wazy, što paŭzli ŭ čužyĵ gumny,
moŭčki, z nejkim dumannem, drupĵ – čaplĵlisĵ, padsmejwalisĵ:
"Mesca ŭ swaih malo ŭžĕ?.. Ci – lišnĵe?", "Ci eto tamu, što
Grybok lepej pasceražĕ?", "Тak wesĵlej, mabuc̊ : addac̊ swaë, a
patom ždac̊ , kali Mikanor paʤelic̊ ? Wyʤelic̊ žmenǰ z twajgo ž
dabra!.."
A potym pajšlo ĵščĕ: kali pažali, zwezli ŭ gumny ŭsë, stali
zwoʤic̊ razam karoŭ, konej, zwozic̊ wazy, plugi. U toj ʤen̊ use,
hto byŭ u sĵle, wybegli na wulicu, kalĵ kožnaj haty, kalĵ kožnaga
štyketnika staĵli, glĵʤeli žanki, mužčyny, ʤeci. Gurtam, najbolš,
praŭda, ʤeci, rušyli ŭsled.
131

– Dzĵʤko Iwan, – garlaŭ Larywon Zajčyku, što tupaŭ pobač
z wozam, ĵki cĵgnuŭ siwy, stary kon̊ , – čago eto twoj rysak tak
neahwotno cĵgnecca? Ĵk use adno – u kalgas ne hoča!
– Ne hapaecca! – padčapiŭ Hados̊ čyn bac̊ ka. Na ŭwes̊ golas
pakpiŭ: – Nesaznacelny, nibyto!
– Daj ĵmu pad puzo, paganamu! – paraiŭ Larywon, dawolny
tym, što sluhae stolki narodu. – Keb beg i drugim pry klad
nakazu waŭ!
Zajčyk staŭ, pacĵgnuŭ za lejcy, spyniŭ staroga kanĵ. Wesela,
pamorgwaǰčy, pawëŭ pozirkam na tyh, što staĵli kalĵ platoŭ, što
išli ŭsled.
– Nĵma mne, bratačko, hapacca čago! Ĵ, bratačko, use adno
– peršy! Eto ty buʤeš begci, štob ne apaznicca! Až hwost
zaʤĵrĕš, ĵk Halimonaŭ bugaj!..
I tyĵ, što kalĵ platoŭ, i tyĵ, što išli ŭsled, zaragatali. Zaragatali
tamu, što gĕta kazaŭ Zajčyk, i tamu, što zgadali durnawataga
bugaĵ, i tamu, što Bugaëm dražnili ž i Larywona. Larywon
pačyrwaneŭ zlosna, ale, zirnuŭšy na Ĵŭhima, što staĵŭ poblizu,
strymaŭsĵ.
– Glĵʤi, štob ty ne lĵceŭ, zadraŭšy hwost, ca swajgo
kalhozu!
– Ĵ, bratačko, begac̊ tak ne ŭmeǰ! I hwasta ne zaʤiraǰ!.. Ne
taĵ, bratko… skacina!
Zajčyk pad rogat pajšoŭ znoŭ, ne sluhaǰčy, što tam sprabue
adkazac̊ Bugaj. Čarodka cikaŭnyh, smeǰčysĵ, padalasĵ ueled.
– Kudy eto, kumočak? – eŭstrĕla Saroka, ĵkaĵ tolki što
gorača, razmahwaǰčy rukami, spračalasĵ pra nešta z gurtkom
žanok. Golas byŭ lisliwy, prytoena hitry. – Ĵk use adno – u
prymy!
– U prymy! Haceŭ, kuma, k tabe, dy peradumaŭ – staraĵ ŭžĕ
ty dlĵ mĵne! Ĵ i malaʤejšuǰ najsci magu!
– Dak maladaĵ – ne welmi pa tabe ŭpadae! Abĵščae ne na
ŭcehu, a tak, dlĵ smehu! Napražĕ skwarak, a – dasc̊ u karak!.. –
Perastala ragatac̊ . – U kalgas eto?
132

– U gurt, bratačko. – Padčapiŭ: – Haʤem mo razam, keb
wesĵlej bulo!..
– Iʤi, kumočak, pokul aʤin, – wesela, ale neĵk sur’ëzna
skazala Saroka. – Pasp̊ ggaj – ĵki smak, a tady ŭžĕ nam daj
znak! – Ĵna azirnulasĵ na žanok. – Ĵk soladka buʤe, usĵ
kamanda prybuʤe!.. A ĵk gorka na smak, paŭzi nazad, ĵk rak!..
– Staraĵ ty, baĵzliwaĵ! – plǰnuŭ Zajčyk, padaŭsĵ swaëj
darogaǰ.
Zaehaŭ na Mikanoraŭ dwor, ʤe z Mikanoram staĵla nekalki
kalgasnikaŭ i cikaŭnyh, zdaŭ plug, baranu, rasprog kanĵ, zdaŭ
zbruǰ. Mikanor usë zapisaŭ u zĵlëny wučnëŭski sšytak, napisaŭ
usĵmu canu.
– Ot cĵper – kalgasniki pa ŭsëj forme! – skazaŭ, kali Zajčyk
pastawiŭ pad spisam nejkuǰ krywulǰ. – A to tolki, ne sakrĕt,
nazwa adna bula!
– Cĵper kalgasniki – na sto pracĕntaŭ,– adguknuŭsĵ Andrĕj
Rudy. Rastlumačyŭ Zajčyku: – Samae asnaŭnoe: abagulnenne
imuščastwa!
– Samae asnaŭnoe, bratačko, – zasmĵĵŭsĵ Zajčyk, – eto –
asmelicca! Ĵ eto nabraŭsĵ smelasci ščĕ na luze! Hoc̊ – galawoǰ
cëmny! A ty ot hoc̊ gramacej i ŭsë znaeš, a ot glĵʤiš usë zboku!
Ab’ĵsnĵeš usë, bratko!
– Prawilno ŭcĕliŭ, ʤĵʤko Iwan! – pahwaliŭ Zajčyka
Mikanor. – Drugih wučyc̊ , a sam ubok tulicca! Kaleni dryžac̊ ,
mabuc̊ !
– U etom ničogo ʤiŭnago, – razwažna, spakojna pramowiŭ
Rudy. – Na peradawoj, ĵk u boj isci, gramatnyĵ zaŭsĵgdy buli
samyĵ nĵsmelyĵ! Use adčajnyĵ geroi na peradawoj – z prostyh
lǰʤej, nĵgramatnyĵ, ĵk prawilo. I ŭ etom, ĵk razabracca, – ničogo
ʤiŭnago. Gramatny čalawek – ën znae, tak skazac̊ , što da čago,
dumae bagato. A eto, sledawacelno, mĵšae gerojstwu. A
nĵgramatny – ën zrazu rašae. Ci gruʤ u krastah, ci – galawa ŭ
kustah.
– Eto nĵprawilnaĵ ceoryĵ! – zapĵrĕčyŭ Mikanor. – U nas
133

cĵper samyĵ geroi – gramatnyĵ! Na toe saweckaĵ ŭlada i
staraecca, štob gramatnyĵ buli ŭse! Da i toe nĵprawilno: što ŭ
kalgase galawa moža buc̊ u kustah!..
Rudy haceŭ nešta skazac̊ , apraŭdwaǰčysĵ, ale na dwor ehaŭ
Alëša Gubaty z wozam.
– Nu, para i tabe ŭ kalĵkciŭ, siwy! – Zajčyk zaŭwažyŭ blizka
adnago sa swaih malyh, pazwaŭ: – Antos̊ , haʤi! – Pasaʤiŭ
bĵlĵwaga, z tonkaj, gusinaj šyĵǰ, maloga, ĵki ščasliwa ŭčapiŭsĵ ŭ
čarnawatuǰ grywu. – Dzĵržysĵ, bratko!.. – Padbeg ĵščĕ aʤin
Zajčykaŭ maly, uhapiŭsĵ, tuzanuŭ: "I – mĵne". Zajčyk pasaʤiŭ i
gĕtaga. – Dzĵržysĵ za Antosĵ! Pad ruki abdymi, ot tak!..
Dzĵržycesĵ aʤin za adnago, bajstruki bac̊ kawy! Apošni raz na
adnaasobnym eʤece! – Ën kranuŭ za abroc̊ siwaga.
2
I ŭ gĕty ʤen̊ tyĵ, što nazirali zboku, glĵʤeli paroznamu:
adny – čaplĵǰčy smeškami, drupĵ – gamonĵčy, spračaǰčysĵ miž
saboj, trĕciĵ – moŭčki, hawaǰčy ŭ sabe swaë dumanne. I tut byli
takiĵ, što glĵʤeli na ŭsë abyĵkawa, ĵk na čužoe, i takiĵ, što
hwalĵwalisĵ, niby gĕta i im neĵk abyhoʤila; niby z gĕtym i ŭ ix
nešta maglo zmĵnicca. Ale hoc̊ gĕta bylo padobna da tago, ĵk
glĵʤeli ranej, možna bylo zaŭwažyc̊ i toe, što nespakojnyh i
nespakoǰ cĵper bylo bagata bolš; leʤ ne kožnaga ŭ Kuranĵh
hwalĵwala nezwyčajnaĵ paʤeĵ: cikaŭnascǰ, naʤeĵj, trywogaǰ,
zloscǰ…
Nebagata bylo takih, što, paglĵʤeŭšy, ĵk kalgasaŭcy zwoʤĵc̊
i zwozȷ̂c̊ dabro ŭ gurt, adrazu wĵrtalisĵ na swae dwary, da
zwyčajnyh klopataŭ. Leʤ ne ŭse hwalĵwalisĵ tym
nezwyčajnym, što ʤeelasĵ na wačah. Ĵščĕ bolšyĵ, ĵk na
Mikanorawym, taŭklisĵ natoŭpy na Hwedarawym i Honewym
dwarah. Asabliwa gomanu, tlumu bylo na Hwedarawym
dwary, ʤe staŭlĵli ŭ hleŭ karoŭ i ʤe nespakojna strakaceli
amal adny žanočyĵ hustki dy spadnicy.
134

Тut byli i cikaŭnasc̊ , i zʤiŭlenne, i smeh, i slëzy. He tolki
tyĵ, što prywĵli karoŭ, ale i prosta cikaŭnyĵ cisnulisĵ ŭ warotah,
lezli ŭ hleŭ, glĵʤeli, byccam nemawedama ĵkoe ʤiwa. Karowy,
što staĵl i ŭ zagaradkah, kasawurylisĵ nespakojna na susedak,
na lǰʤej, što newĵdoma čamu lezli da ix, – waʤili ʤikawata
galowami, nastaŭlĵli rogi, slali na lǰdskoe roznagalosse
tužliwae rykanne.
Žanki-kalgasnicy, šamočučy swežaj, suhoj salomaj pad
nagami, rupilisĵ kalĵ karoŭ, krucilisĵ kalĵ kulgawaga Hwedara,
što ĵk gaspadar dybaŭ na mylicah, pakrykwaŭ na žanok,
dabiwaǰčysĵ paradku, kalĵ Hwedarawaj Wolgi, pryznačanaj
daĵrkaǰ.
– Pastaŭ dalej ad etaj, ad Zajčykawaj, Hwedarko! – prasila
cihaĵ, niby saramliwaĵ Alëšawa sĵstra. – Kručanaĵ eta,
Zajčykawa! Pratkne rogam, pabačyš!.. Perastaŭ, Hwedarko!
– Ne pratkne! – mirna, ale nepahisna zaĵŭlĵŭ Hwedar. –
Čago ëj pratykac̊ ! U adnym kalgase, ličy!.. Pajšla b ty, Aryna,
lepej bulo b, ej-bo!
– Štob karmila dobra i – štob laskawo z ëǰ! – raila Zajčyha,
za padol ĵkoj trymalasĵ smarkatae maloe. – Ĵk nakormiš dy ĵk
laskawo padstupiš, dak dasc̊ nešto. Ne glĵʤi, što takaĵ!.. Тrĕba
laskawo, ĵk doiš!
– Laskawo budu! – klĵlasĵ Wolga, prytoena radasnaĵ,
pawažnaĵ – ad nĵzwyklaj ĵščĕ pasady. Byla ĵna sënnĵ asabliwa
akuratnaĵ: u zgrabnym, pašytym Hwedaram kaptančyku, u
botah, u prygoža zawĵzanaj hustcy, z ĵkoj wyglĵdwaŭ bĵlĵwy,
akuratny twaryk z gladka začasanymi walasami.
– A čago eto, cëtko, slëzy ŭ cĵbe? – pytalasĵ Nibyta-Ignaciha
Damecihu, što žurbotna gnulasĵ, uzdyhala. – Ĵk use adno syna ŭ
saldaty adpraŭlĵeš! Škoda?
– A ne škoda, Aŭdocečko? Škoda! Eto ž, ĵk padumaǰ– ĵk
nažywali ĵe, ĵk wybirali… Ĵk cešylisĵ… Naglĵʤecca god ne
magla… Nočču, buwalo, pračnusĵ, takaĵ radasc̊ woz̊ me…
Ustanu, ej-bo, pajdu, paglĵdǯu… Staǰ, ne nacešusĵ. Patom užĕ
135

wĵrnusĵ. I tak dobra na dušy. Тak i zasnu… Тakaĵ dobraĵ
papalasĵ! U swece drugoj takoj, zdaecca, nĵma!..
– Mikanor ža waš usë, cëtko, rasparaʤiŭsĵ! Mog, kali na
toe, i ŭwažyc̊ matku!
– Ne moža, kazaŭ! Ĵk ĵ, kazaŭ, staršyna, to – peršy pawinen,
kazaŭ, pryklad pakazuwac̊ ! Ščĕ j zagadaŭ, štob slëz ne puskala!
Asabliwa – na lǰʤĵh! Ne gan̊ bila keb – kazaŭ. A ĵ ot – ne magu!..
U swece drugoj takoj, zdawalasĵ, ne bulo!.. Ĵk uspomnǰ, ĵk
nažywali! Ĵk nočču ŭstawala, štob paglĵʤec̊ ! Dak ne magu! Hoc̊
što – ne magu! Gorno!..
U waroty ŭsë cisnulisĵ, usë krucilisĵ ŭ hlĵwe.
Rahmany Hwedar pačynaŭ zlawac̊ , ne na žart zamahwaŭsĵ
mylicaǰ:
– Adyʤice, baby, ej-bo! Na dwor hoc̊ wyjʤice! A to – ot ne
paglĵdǯu – kastylëm katoruǰ! Ne paglĵdǯu – pa rĕbrah, ej-bo!
Špiktakl najšli! Karoŭ tolki pužaece, pužaly čortawy!
– Žanki, usë dagleʤim! Ničyǰ ne abiʤim! – lagodna,
razwažna pamagala swajmu čalaweku Wolga.
Ale ŭse cisnulisĵ. Na zmenu tym, što adyhoʤili, uciskwalisĵ
drupĵ, cikaŭna ŭglĵdwalisĵ, gamanili, smĵĵlisĵ. Uwes̊ čas lezli,
šnyryli miž daroslyh ʤeci; šturhalisĵ, durĕli, niby na wĵselli.
Bylo nekap̊ ki i mužčyn, sĵrod ĵkih uwaga žanok aʤnačala
asabliwa staroga Glušaka, Nibyta-Ignata, Prakopa Lesuna.
Stary Korč glĵʤeŭ welmi ŭwažliwa i z pawagaj; kali htos̊ ci,
paddobrywaǰčysĵ da staroga, skazaŭ, što karowy i tyĵ ne hočuc̊
razam žyc̊ : wun̊ , ĵk šĵʤĵc̊ adna na ad nu! – stary spakojna
paprawiŭ:
– Prywyknuc̊ ! Skacinu da ŭsĵgo prywučyc̊ možna! Na toe –
skacina!..
Nibyta-Ignat kinuŭ nejkiĵ nasmešliwyĵ zaŭwagi, plǰnuŭ.
Lĵsun glĵʤeŭ moŭčki, panura; slowa ne wycĵgnuŭ, tak i
pasunuŭsĵ z dwara, ne gleʤĵčy ni na kago, ne zwažaǰčy na tyh,
hto cikaŭna glĵʤeŭ usled.
Sĵrod žanok, što toŭpilisĵ na dwary, najbolš hwalĵwalisĵ
136

Čarnuškawa Kulina i Saroka.
– Ĵk hto, a ĵ – štob takoe zrabila kali! – Kul i na krucila
gapawoj, z čyrwonym, zlym twaram, klĵlasĵ perad usimi: nikoli,
nawat pad prymusam!
– Žyznĵ buʤe: pryjʤeš z raboty – niĵkaj turboty! –
rastarĕkwala adwažna Saroka. – Hi karowy, ni swinĵci – adny
sceny ŭ hace!.. Lǰbata!
– Ĵk eto ĵno buʤe? – trywožylasĵ Wasilëwa Manĵ. – Dobra,
ĵk u kago nĵma ničogo!
– Age! – zapĵrĕčyla nĵwestcy Wasilëwa matka. – Ne škoda
hiba! Bagatamu škoda karablĵ, a bednamu – kašalĵ!
– Karowa – eto ne kašĕl! – skazala NibytaIgnaciha.
– Тo-ta i ĵno!.. Što eto, praŭda, buʤe – sa ŭsëj etaj
wydumki?..
Na Honewym dwary byli najbolš mužčyny. Тug taksama
toŭpilisĵ kalĵ warot, zazirali ŭ hleŭ Nekatoryĵ, i kalgasaŭcy i
prosta cikaŭnyĵ, haʤili ŭ hlĵwe, kalĵ konej. I na dwary, i ŭ
warotah šnyryli ʤeci, wa ŭsim padobnyĵ na tyh, nito byli na
Hwedarawym dwary. Mužčyny rabili ŭsë bolš pawažna, čym
žanki,– i merkawali, i pasmejwalisĵ strymana, ĵk i naležyc̊
mužčynam. Bagata hto byli nĵzwykla zadumennyĵ, leʤ ne ŭse
kuryli.
– Hleŭ spalice, čĕrci! – kryčaŭ Honĵ, što rasparadǯaŭsĵ
ŭsim. – Wyjʤice adsǰl! Ne shod wam!.. Konej tolki trywožyce,
adnaasobnickiĵ dušy!
– Prawilno, Harton! Gani! – padtrymaŭ Honǰ Mikanor, što
ŭwajšoŭ wĵsëlaj, dužaj hadoǰ. – Ĵk isci razam, dak ne hočuc̊ , a ĵk
glĵʤec̊ – dak sĵlo cĕlae!
– Dak keb ža ŭtknuc̊ golawu kudy, – adguknuŭsĵ
Micĵ-lĵsnik, – glĵnuc̊ naŭperad trĕba!
– Glĵʤice, ne sakrĕt, welmi doŭgo!..
– Dak eto ž ne aby-što!
Mikanor, ĵk i naležyc̊ staršyni, pačaŭ aglĵdac̊ kanǰšnǰ,
praweryŭ, ĵk pastaŭleny koni, ĵkoe sena palažyli. Pa tym, ĵk
137

trymaŭsĵ ën, što rabiŭ i ĵk rabiŭ, use magli – use, u kago wočy,
pawinny byli bačyc̊ , što ŭ kalgase cwërdy, naʤejny gaspadar.
– Štob korm, Harton, dawaŭ pa rĕžymu, u paložany čas, i
pa racyënu, – rasparaʤiŭsĵ Mikanor. – Keb niĵkih parušĕnnĵŭ.
Pa ŭsih zakonah nawuki. Ĵk dagaworano!
Honĵ tym tonam, ĵkim i trĕba adkazwac̊ na rasparadǯĕnne,
zapĕŭniŭ, što ŭsë buʤe rabic̊ ĵk naležyc̊ . U gĕty momant, ni
trohi ne ličačysĵ z tym, što pobač taki wažny čalawek i iʤe
takaĵ sur’ëznaĵ gaworka, Honewa kabyla gryznula
Mikanorawaga kanĵ, i toj wiskliwa zaržaŭ i bryknuŭsĵ. Kabyla
znoŭ drapežna wycĵgnula mordu, kon̊ krutnuŭsĵ, kinuŭ
kapytami. Pry wysokim načalstwe, niby znarok, usčalasĵ
paganaĵ, staraĵ bojka – z wiskam, z brykannem, z agidnaj zloscǰ.
Honĵ rynuŭsĵ da konej, aperazaŭ pugaǰ myšastuǰ swaǰ,
supakoiŭ kanĵ.
– Koni – i tyĵ!.. Kusaǰcca! – ĵk uzradawaŭsĵ htos̊ ci z tyh, što
cisnulisĵ ŭ warotah.
– I ʤĵlic̊ nĵma čago, sena ŭsim aʤinakawo! A – brykaǰcca!
– Harakcer ščĕ, ne sakrĕt, adnaasobnicki! – haceŭ adbycca
žartam Mikanor.
– Nesaznacelnyĵ! – padčapiŭ htos̊ ci.– Ne gatowyĵ ščĕ!
– Eto ĵna, bratočki, lǰbĵčy, – uskočyŭ u gaworku Zajčyk. –
Štob gulĵŭ z ëǰ! A ne dramaŭ!
– Ničoga sabe lǰboŭ! Až zaenčyŭ!..
Praweryŭšy, što trĕba, addaŭšy rasparadǯĕnni, Mikanor
pawedamiŭ Honǰ, što pojʤe zaraz pappĵʤic̊ karoŭnik,
zaklapočana, ʤelawita padaŭsĵ z hlĵwa, z dwara. Lǰʤi pačciwa
rasstupalisĵ perad im, nekalki čalawek z gurtam ʤetwary
rušyli ŭsled. U cĕntry natoŭpu, što zastaŭsĵ, Rudy ŭzradawana
ŭzĵŭsĵ tlumačyc̊ :
– U kožnaj kulturnaj kanǰšni abĵzacelno pawinny buc̊ , tak
skazac̊ , ĵčĕjki na kažnago kanĵ…
– Znoŭ ty, bratačko, za agitacyǰ swaǰ! – učapiŭsĵ nejki
sur’ëzny Zajčyk.
138

– Ĵ ne agiciruǰ, ĵ saŭsim, tak skazac̊ , – naabarot. Krycikuǰ:
što wy robice nĵprawilno. Zamest tago štob, ĵk wučyc̊ parciĵ,
stroic̊ kanǰšni, wy ŭsë razabrali pa hlĵwah. Eto ž skryŭlenne, a
ne kalgas!
– Тy glĵʤi, ʤĵʤko, – šmarganuŭ nosam Alëša Gubaty, – a to
za agitacyǰ prociŭ kalgasaŭ – my ne paglaʤim pa galawe!
Znaeš, što – za agitacyǰ?
– Znaǰ. Dak ĵ ž, – ne traciŭ gonaru Rudy, – krycikuǰ ne
prociŭ kalgasaŭ u cĕlym. Ĵ prociŭ, tak skazac̊ , nĵprawilnyh
kalgasaŭ. Sledawacelno – za prawilnyĵ. Ĵk wučyc̊ parciĵ.
– Тam razbĵrucca, ʤĵʤko, – u tone Alëšawaj gaworki čulasĵ
pagroza, – za što ty agicirueš!
– Тy ne wučy mĵne, – zazlawaŭ Rudy. – Rano wučyc̊ uzĵŭsĵ!
Ne znaeš ničogo, dak drugih sluhaj!..
Ale ŭsë ž prycih, neŭzabawe i zusim syšoŭ z dwara. A inšyĵ
ĵščĕ doŭga toŭpilisĵ, wĵzali strymanuǰ gaworku, maŭčali,
kuryli…
3
Тoe, što bačyli, čuli, bylo samym wĵlikim klopatam
Kuranëŭ. Mala bylo takih hat, dwaroŭ, ʤe b ne gawaryli pra
gĕta, ne merkawali, ne dumali. Gawaryli, dumali ŭ hlĵwah, u
gumnah, u poli, doma, zmorana wĵčĕraǰčy, u dumnaj načnoj
cišyni na palacĵh.
Abyšoŭšy ŭse dwary, ʤe zbiralisĵ lǰʤi, nasluhaŭšysĵ i
nagawaryŭšysĵ, Kulina Čarnuškawyh tolki apoŭdni wĵrnulasĵ
na swoj dwor. Čalawek kalĵ hlĵwa sek nažom swežae, tolki što
narwanae zelle – ryhtawaŭ ĵdu swinnĵm.
– Ĵk padurneli! – ne peršy raz aburylasĵ, byccam i ne
zaŭwažaǰčy tago, što robic̊ čalawek, ne ʤiwĵčysĵ, što robic̊ ĵe
sprawu: ne da tago ëj!
Čarnuška niby ne čuŭ, naŭkolencah sek i sek zelle – zanĵty
byŭ, zdawalasĵ, tolki swaim klopatam. Potym užo spakojna,
139

stala paraiŭ:
– Ne zarakajsĵ!
– Ĵ?! A ne dažducca!
– I ne buduc̊ dažydacca! Sama pojʤeš… Ĵk pryjʤe para!..
– Eto ĵ?!
– Тy, – Čarnuška ne spyniŭsĵ na momant – zwykla sek zelle.
Mačyha, ĵščĕ raspalenaĵ nĵŭwagaj čalaweka, ĵgo
nedawer’em, ne wedaǰčy, što skazac̊ , wartae tago gnewu, ĵki
garyc̊ u ëj, sklala raptam figu, ašalela tycnula kudys̊ ci ŭ sĵlo:
– Ot im!
Čarnuška znoŭ stala paraiŭ:
– Ne zarakajsĵ!
Kinuŭšy sekčy, ën ustaŭ, zirnuŭ na žonku zmorana i ĵk by
ne razumeǰčy:
– Čago ty eto bĵdueš tak? – Ën wyʤeliŭ asabliwa "ty". –
Možno padumac̊ – ty najbolej utraciš!.. Bagacce samae wĵlikae,
možno padumac̊ , u cĵbe!
– A ne bagacce? Ĵk my tolki im i žywem! – Kulina glĵʤela na
čalaweka i, zdawalasĵ, taksama ne razumela ĵgo.
– Bagacce, štob ĵno prawalilasĵ! Swetu belago ne bačyš, a
tolk ĵki!.. Dočku ŭ bagatyĵ wyweli! – zagawaryŭ ën raptam
inakš, bolesna, ĵk by sa slĵzami.– Bagacejkaǰ, panĵǰ zrabili!..
Cešsĵ adno!.. – Zazlawaŭ, zagadaŭ mačyse: – Bĵry, zelle
swinnĵm dawaj, bagačka!..
Čarnuščyha, zbitaĵ trohi paprokam za Ganninu bĵdu, u ĵkoj
ĵna čula sĵbe taki winawataǰ, hoc̊ i ne pakazwala gĕtaga,
momant šukala, što b takoe skazac̊ čalaweku, – kali ŭbačyla,
što Hweʤka, ĵki paĵwiŭsĵ adnekul, sočyc̊ pilna i z nejkim
smeham.
– A ety, ety – znoŭ gultawaŭ! Znoŭ ne ganĵŭ na wygan! Aby
matka adwĵrnulasĵ na hwilinku – gulĵc̊ !.. Wyskalĵecca ščĕ! –
Čarnuščyha ŭ zapale pašukala, ci nĵma poblizu dubca, ne
znajšla, i raptam uhapilasĵ mȷ̂šac̊ swinnĵm zelle.
– Nĵma kapi i etamu rabic̊ ! – pramowiŭ Čarnuška. – U
140

matku pajšoŭ. Тaksamo žyc̊ ne moža bez paliciki!..
Pad wečar zajšla Ganna, i sprĕčka, što, zdawalasĵ, zabylasĵ
ŭžo, znoŭ uzgarĕlasĵ, tolki što cĵper i bac̊ ka i mačyha – ĵk
nejkamu praŭʤiwamu sudʤi – dawoʤili Ganne kožny swaǰ
praŭdu.
Hweʤka taksama byŭ tut, upocëmku moŭčki sĵʤeŭ za
stapom, čakaŭ, što skaža praŭʤiwy sudʤĵ matcy i bac̊ ku.
Sabralisĵ wĵčĕrac̊ , a ne wĵčĕrali. Niby zabylisĵ, čago syšlisĵ.
– Ne bagacce, kaža, – skarʤilasĵ mačyha. – Ĵk use adno ĵ ne
znaǰ, ĵkoe bagacce! Gora, a ne bagacce! Ale i toe zabuwac̊ ne
trĕba, ĵkoe ni e, a žywem z ĵgo! Žywem, ne pamerli!..
– Тolki što! – neahwotna – ne lǰbiŭ sprĕčak! – azwaŭsĵ
Čarnuška.
– Žywem, ʤĵkuwac̊ Bogu! I ĵʤim nešto, i aʤety! I hleb
twoj, i hata twaĵ! I karowa, i awečki twae! Ĵk tam ni žyweš, a
žyweš spakojno! Znaeš: kali što ĵkoe, dak wyručyc̊ e kamu!..
– Ot to-ta i ĵno! – znoŭ koratka i neahwotna zapĵrĕčyŭ
Čarnuška.
Ganne ne hacelasĵ sprĕčki: pryjšla pasĵʤec̊ sĵrod swaih,
adpačyc̊ ad pracy, ad nĵmilaj karčoŭskaj pragnasci.
– Žyc̊ , kanešne, trĕba z nečago, – razwažna, dlĵ pryliku,
adkazwala ĵna mačyse. – A tolki, mamo, ščasce ne ŭ adnom
bagacci…
– Hto ž kaža, Ganno. Ĵ tolki – što pra gaspadarku dumac̊
trĕba. Ĵk žyc̊ buʤeš, dumac̊ trĕba!..
– Ĵk e ŭ čalaweka ščasce, mamo, dak i gaspadarka značyc̊
nešto. A ĵk nĵma – ĵki tolk sa ŭsĵgo!..
– Ĵno, kanešne, i bez ščascĵ – ne soladko! Ale ĵk esci ne
buʤe čago, ĵk zuby na palicu palažyc̊ pryjʤecca, dak ot buʤe
ščasce!
– By adno goladam maryc̊ tam buduc̊ ! – azwaŭsĵ Čarnuška.
– Perajnačuwac̊ usë strašno… – razwažna pramowila
Ganna. – Da j toe, praŭda, nĵwedama, ĵk tam buʤe.
A tolki goraj, ĵk e, naŭrad ci buʤe. Goraj, zdaecca, ne
141

buwae…
U toj ža čas u Wasilëwaj hace use taksama sĵʤeli za stalom,
upocëmku sërbali boršč. Wĵčĕrali moŭčki; tolki Wasilëwa
maloe zahlipala ŭ kalyscy – Manĵ nedawolna pramowila:
"Znoŭ!.. Ĵk use adno znarok!.. Тolki prysĵʤeš, keb uzȷ̂c̊ što ŭ
rot… Štob tabe!" – skazala zlosna, klenučy, ale Wasil perabiŭ
klĵc̊ bu, zagadaŭ isci pakarmic̊ maloe.
Končyŭ Waloʤĵ sërbac̊ , palez na palaci, perahrysciŭsĵ na
abrazy ʤed Dzĵnis, začĕkaŭ krasalam, haceŭ zakuryc̊ lǰlku, kali
matka, što sĵʤela lĵ Wasilĵ, uskraj stala, zaturbawalasĵ ŭgolas:
– Ĵk eto ĵno cĵper buʤe?
– Zwĵrnulo, tym časam, z ezdǯanaj darogi,– azwaŭsĵ ʤed. –
Pa balotu prosto, pa kupinah…
Wasil maŭčaŭ.
– Ĵk?! – skazaŭ nĵdobra, z paиrokam. – Znac̊ wam trĕba ŭsë
kanešne! Zabiwac̊ galawu!..
– Dak ĵk ža ne zabiwac̊ ĵe? – niby prasila i raila matka. – Тut
ža, sam bačyš…
– Baču, baču!.. – zazlawaŭ Wasil. – Swaëj suhoty malo!
– Dak ci ž toe abyʤecca tak, Wasilko?! – niby pytalasĵ i
tlumačyla matka. – Dumaeš – usë eto?
– Тym časam, eto – pačynaecca tolki! – padtrymaŭ ĵe ʤed
Dzĵnis.
Manĵ ad kalyski raptam uwarwalasĵ zapalena:
– Nĵhaj lezuc̊ ! Kamu nadaelo žyc̊ ! A my – nam i tak ne
pagano!
– Eto – pačynaecca tolki!.. – padumaŭ znoŭ u golas ʤed. –
Eto tak ne končycca!..
– Тo-ta ž i dumki ŭsĵkiĵ, Wasilko…
Wasil ustaŭ z-za stala, matka adrazu adsunulasĵ,
prapuscila. Stala zbirac̊ lyžki, pawolna, niby čakala, ĵk pojʤe
dalej gaworka.
– Ĵk ĵno končycca, nihto ne znae, – skazaŭ Wasil spakojna,
razwažna, stala: ĵk i naležala gaspadaru, galoŭnamu čalaweku
142

ŭ hace. – Nam i bez etago suhoty – pa gorlo!.. – Ĵk by paprakac̊
staŭ:– Тrĕba ot malacic̊ žyto, ĵčmen̊ da awës! Da – arac̊ ! Hatu
darablĵc̊ trĕba! Štob perabracca skarĕj!.. Štob ʤerawo ne
pagnilo da ŭlazin!.. – Pamaŭčaŭ trohi.– Lĵ cagelni azimae paseĵc̊
dumaǰ…
– Azimae pawinno ŭraʤic̊ , – skazaŭ ʤed. – Ĵk pagoda ne
padgulĵe, pawinno.
– Hatu trĕba štob pamog dakončyc̊ bac̊ ko, – skazaŭ Wasil
užo da Mani.– Štob i Pĵtra ŭzĵŭ na padmogu.
– Pamoža. Ĵ skažu, – paabĵcala Manĵ.
Тym i skončylasĵ gaworka ŭ Dzĵtlikawyh hace: stali
razyhoʤicca pa palacĵh, razʤĵwacca. Aʤin ʤed, ĵki i letam
spaŭ na pečy, doŭga ĵščĕ kruciŭsĵ bĵssonna, ne mog ucišyc̊
nazolny kašal…
Doŭga ne spalasĵ Hados̊ cy. Ĵna, ĵk zwyčajna, lĵžala na
palacĵh z malymi, malen̊ ki Antosik, skurčyŭšysĵ, sowaŭ ëj
kalenĵmi ŭ bok, ucinaŭ galoŭku ëj pad pahu. Hados̊ ka laskawa
padymala ĵgo na ruku, ale praz momant ën znoŭ saskoŭzwaŭ z
ruki, ucinaŭsĵ galoŭkaj pad pahu.
Use malyĵ spali, tolki zrĕdku z cihim, mernym dyhannem
zlučalasĵ gluhoe marmytanne: ʤeci štos̊ ci snili. Ale sny snilisĵ
im dobryĵ, ne buʤili nikoga; nedarma najbolš čulasĵ Hados̊ cy
cihae, sapodkae plĵmkanne. Bac̊ ki ž ne spali; hoc̊ spačatku ne
gawaryli, Hados̊ ka zdagadwalasĵ, što ne spȷ̂c̊, dumaǰc̊ pra
štos̊ ci.
– Gaspadary! – prahrypeŭ nĵdobra, z pagardaj bac̊ ka. –
Syšlisĵ!.. Galota!..
– Тy – bagacej! – ciha papraknula matka.
– Ne raŭnĵ im, nibyto!..
– Ciho ty! – šapnula beražliwa matka. Znoŭ papraknula: –
Hoc zaʤiraeš!.. Glĵʤi, keb ne apuscili!
– Hto eto apuscic̊ ?
– Nĵma kamu? Ot upaĵǰc̊ cwërdae!..
– Ne ŭpaĵǰc̊ , – upĕŭnena skazaŭ bac̊ ka. – Seradnĵk, nibyto!..
143

– Sĵgonnĵ – seradnĵk. A zaŭtra – zahočuc̊ – prylepȷ̂c̊
cwërdae.
– Ne prylepȷ̂c̊! Nĵma za što!
– E za što! Ĵzyk raspuskaeš welmi!.. Smely welmi!
– Smely! Što dumaǰ, toe i rĕžu!
– Ĵ i kažu!.. Dy – ne grymi! Razbuʤiš!..
Bac̊ kaŭ golas ĵščĕ padužĕŭ.
– I budu – rĕzac̊ , što dumaǰ! Maŭč ac̊ nĵscerpno!..
– Ciho, kažu! – znoŭ šapnula, prosĵčy, matka. Skazala z
paprokam: – Pra ʤĵcej trĕba dumac̊ !
– Тy adna dumaeš, nibyto!..
– I ty dumaj! Ne adny!..
Bac̊ ka plǰnuŭ i, čuwac̊ bylo, wažka pawĵrnuŭsĵ. Ne spaŭ
taksama doŭga, ale užo ne zagaworwaŭ z matkaǰ. Dumaŭ
štos̊ ci sam sabe.
Hados̊ ka dumala mala, neahwotna, čula sĵbe ʤiŭna
aʤinokaj, pakinutaj. Dzen̊ gĕty niby adabraŭ u ĵe naʤeǰ; ĵščĕ
ŭčora ĵna spaʤĵwalasĵ, što Honĵ ŭsë ž adumaecca, wernecca da
ĵe; čula, što mae hoc̊ ĵkuǰ silu i ŭladu nad im, a sënnĵ pabačyla,
što ni ŭlady, ni sily niĵkaj nĵma; nĵma tago radasnaga, cëplaga,
čym žyla ŭžo daŭno, z čym pescila samyĵ darapĵ naʤei. Honĵ ne
pasluhaŭsĵ, pajšoŭ dalej; zusim razyšoŭsĵ. Kazala ž ĵmu: pra
kalgas kab i ne dumaŭ; u kalgas, kazala ž, ĵna ne pojʤe, hoc̊
što; kali ne wypišacca, kab i ne dumaŭ pra ĵe; dyk ot – zawëŭ
usë swaë, addaŭ; zusim stupiŭ za mĵžu, ĵkuǰ ĵna ne pĵrojʤe
nikoli. Za mĵžu, ĵkaĵ ix razʤĵlila; nawek razʤĵlila.
"Nu i nĵhaj! Nĵhaj žywe sabe! Ne kanešne eto, pražywu
adna! Dolĵ takaĵ ŭžĕ: žyc̊ adnoj!.. E čago bedawac̊ !.."
Bedawac̊ , zdawalasĵ, ne bylo čago, a markota ʤiŭna ne
adyhoʤila. I čula sĵbe Hados̊ ka ŭsë aʤinokaj, pakinutaj. I niĵk
ne magla daŭmec̊ : što buʤe dalej?..
U staroga Glušaka pad c̊ mĵnaj, z prykručanym knotam,
lĵmpaǰ sĵʤeli Ĵŭhim i maŭkliwy, panury Prakop. Prakop
mocnymi lokcĵmi ŭpiraŭsĵ ŭ stol, wĵliznymi čornymi dalonĵmi
144

trymaŭ wažkuǰ, zarosluǰ da wačĕj galawu.
Ĵŭhim, trohi gorbĵčysĵ na ŭslone, pa-damašnĵmu ŭwes̊ u
zrĕbnym, u lapcĵh, pryžmurwaǰčy woka, dymiŭ papĵrosaǰ.
– Dzĵʤko, ne dumajce bagato, – kazaŭ, pasmihwaǰčysĵ,
Ĵŭhim. – Wam, ej-bo, nĵma čago golawu lamac̊ !.. Wam, ʤĵʤko,
samy mament – u kalgas!..
Prakop waruhnuŭ brywom, kosa i lǰta zirnuŭ na ĵgo. Ën
apošnimi dnĵmi byŭ zaŭsëdnym goscem u Glušakowaj hace,
bawiŭ tut dymnyĵ wečary, sluhaǰčy razwagi i parady staroga.
Stary byŭ rady ĵmu; kali sĵʤeli ŭdwaih, gaworka išla zaŭsëdy ŭ
dobrym laʤe. Тrywožyŭ gĕtyĵ wečary tolki Ĵŭhim, što inšy čas
ne prapadaŭ neʤe, a ŭwalwaŭsĵ ŭ bac̊ kawu hatu. Ĵŭhim wek
padkuswaŭ Lesuna.
– Ej-bo, ʤĵʤko, samy mament – u kalgas!
Glušak na drugim uslone abstrugwaŭ, zabiwaŭ kalki ŭ
grabli, glĵnuŭ na syna nedawolna.
– Ne trywož čalaweka! – wĵleŭ Ĵŭhimu suha, cwërda.
– Čas taki, tato, – lagodna, niby pasluhmĵna zapĵrĕčyŭ
Ĵŭhim, – dumac̊ trĕba. Hočaš ne hočaš, a trĕba trywožycca.
Dumac̊ trĕba. Baloto nad nagami zaraz prarwecca. Štob ne
bulo pozno!.. – Ën znoŭ žmuryŭsĵ na Lesu na. – Ej-bo, aʤin
wyhad, ʤĵʤko, kalgas!
Prakop wažka wykaciŭ macǰk.
– Eto ne trĕba, ʤĵʤko! Eto ʤelu ne pamoža, – i wam štob
škody ne narabilo! Da j ni na što usë: wam, ĵk trudawomu
čalaweku, kalgas – aʤinaĵ daroga! Isci trĕba, padskokwaǰčy ad
radasci, malic̊ , štob skarĕj zabrali ŭsë! Isci da j drugih ščĕ
wesci z saboǰ!.. Pryklad drugim pakazuwac̊ , katoryĵ
nesaznacelnyĵ. Katoryĵ dabra swajgo dlĵ saweckaj ulasci
škaduǰc̊ . Eto ž e takiĵ gady, katoryĵ konej, karoŭ, awečak swaih
dlĵ saweckaj ulasci škaduǰc̊ !..
– Ĵŭhim! – znoŭ zagadaŭ Glušak.
– Ej-bo, tato, e takiĵ ščĕ gady!.. Тrĕba ž, ʤĵʤko, karmic̊
načalnikaŭ, katoryĵ ŭ garadah. Dzĵcej ix, žonak, palǰboŭnic ix,
145

da j ne aby-čym, ne rasolam ĵkim. A mĵsam, mukoǰ, bulkami,
kakletami!..
Saznacelnym trĕba buc̊ , ʤĵʤko! Begci skarĕj, padskakuǰčy
da j drugih ščĕ cĵgnučy! A wy, ĕh wy, ʤĵʤko, našto tolki
galawa ŭ was na plĵčah! – dumaece ščĕ!.. Skarĕj u kalgas
bĵžyce! Ej-bo!.. Ne bojcesĵ, što Mikanor ne dasc̊ rady! Ën –
sprytny, skora znajʤe zbyt usĵmu! Wam golawu lamac̊ ne
pryjʤecca!.. Ne bojcesĵ!.. Bĵžyce!..
– Što ž eto, praŭda, buʤe? – adguknulasĵ ad palacĵŭ staraĵ,
ĵkaĵ to dramala, to abudǯalasĵ.
– Buʤe, što hoča saweckaĵ ŭlasc̊ . Što hoča, toe i buʤe!.. –
Ĵŭhim dakuryŭ, plǰnuŭ na akurak, rastaptaŭ lapcem na
padloze. – Saweckaĵ ŭlasc̊ – ulasc̊ cwërdaĵ. Što namerycca – toe
i zrobic̊ !.. – Adoleŭ sur’ëznasc̊ , znoŭ zagawaryŭ z nasmešačkaj:
– Ĵ, kali b ne cwërdae zadanne, z radascǰ b u kalgas!.. A to ž ne
prymuc̊ – ĕlement klasawy! Ne paglĵʤĵc̊ , što i žonka z
truʤĵščago ĕlementa!
Ustaŭ, sabraŭsĵ isci. Zadumaŭsĵ čagos̊ ci, nespaʤĵwana
sur’ëzna skazaŭ:
– Тaki i praŭda, pajšoŭ by. Use adno žyc̊ ne žyweš. A tam –
hto znae. Mo i buʤe nešto… Тolki ž, – znoŭ pramowiŭ z
nasmeškaj, – ne prosȷ̂c̊! A lezci – kali b’ǰc̊ – ne lǰblǰ!
– Naplëŭ! – pakruciŭ galawoǰ stary, kali Ĵŭhim braznuŭ
senečnaj klĵmkaǰ.
Stary ŭ gĕty wečar byŭ nĵzwykla maŭkliwy i panury. Тak i
bawili rĕštu wečara: aʤin korpaŭsĵ z grablĵmi, drugi tolki čas
ad času šalëna warušyŭ brywami dy žawaŭ čornuǰ pasmu
wusoŭ.
Dumny i rozny byŭ kuranëŭcam gĕty wečar.
4
Pad wečar Zajčyha i Wolga padaili karoŭ, stali razdawac̊
malako kalgasaŭskim žankam. Pad pryglĵdam staršyni, ĵki
146

ĵwiŭsĵ asabista praweryc̊ , ĵk buduc̊ wykonwac̊ ĵgo ŭkazanne,
Wolga karcom merala malako, naliwala ŭ gladyški, ĵkiĵ jrynesli
žanki.
– Strogo pa kolkasci edakoŭ! – nagadwaŭ wažny, cwërdy
Mikanor Wolze, što začĕrpwala z wĵdra. – Štob – pa
sprawĵdliwasci!..
Ën kazaŭ ne tak dlĵ Wolgi, ĵkaĵ ŭsë ŭžo wedala i ĵkaĵ,
kanešne, buʤe rabic̊ tak, ĵk trĕba, – nowy staršynĵ kazaŭ dlĵ
tyh, što cikaŭna toŭpilisĵ nawokal, nazirali.
– Pa sprawĵdliwasci štob. Paroŭnu. A ne tak – kamu gusto,
kamu – pusto!
Mikanor byŭ dawolny: čuŭ, što kožnae slowa ĵgo lowĵc̊ ,
panĵsuc̊ pa hatah, buduc̊ abmĵrkoŭwac̊ , dumac̊ nad kožnym
slowam. Dawolny byŭ, što ŭse bačyli: kalgas žywe, ën,
Mikanor, nedarĕmna biŭsĵ; užo ne slowami, sprawaǰ možna
bylo pakazwac̊ pryklad, ĵk trĕba žyc̊ i tym, što staĵli ŭbaku,
glĵʤeli. Nĵhaj glĵʤĵc̊ , dumaǰc̊ , moža, taksama za rozum
woz̊ mucca!
Blizka byla matka, perahapiŭ nejki markotny i čakalny
pozirk ĵe, ale ne padaŭ znaku, što zaŭwažyŭ: ne mesca dlĵ
sĵmejnyh spraŭ, ne syn tut, a staršynĵ. Sam, možna skazac̊ ,
bac̊ ka.
– Nu, dak – ĵk peršy ʤen̊ rabilasĵ? – pawĵrnuŭsĵ staršynĵ da
Zajčykawaj, što, sklaŭšy ruki na žywace, glĵʤela, ĵk Wolga
ʤelic̊ malako. Byla, prykmeciŭ Mikanor, uzrušanaĵ, ščasliwaĵ,
ale ščasce strymliwala, taila. I niby niĵkawela pad lǰdskimi
pozirkami.
– Da čago ž. Rabilasĵ dobra. – Ĵna ŭzradawalasĵ, daŭgawaty,
hudy twar zaswĵciŭsĵ, niĵkawasc̊ prapala. – Rabilasĵ weselo…
Тolki Alëšawa, – znoŭ uzradawalasĵ niby, – ne daecca! Ne
pryznae byccam! Ĵ i tak, i tak da ĵe – ne hoča! Adnu Arynu
padpuscila!
– Ĵna i doma adnu mĵne pryznawala! – skazala Aryna.
– Ne prywykla. Staryĵ prywyčki! – ustawiŭ htos̊ ci z žanok.
147

– Prywykne! – zaĵwiŭ Mikanor spakojna i pawažna. Z toj ža
pawažnascǰ zagadaŭ Hwedaru, daĵrkam:
– Dawajce kormu nanač. I možno – dadomu. Zaŭtra štob
rano, ĵk paložano pa rĕžymu.
– Ne bojsĵ. Ne apoznimsĵ, – paabĵcaŭ Hwedar.
– Nu, dak ĵ – pajdu, – skazaŭ zaklapočana. – Тrĕba ščĕ
paglĵʤec̊ , što tam na kanǰšni!
Merna, upĕŭnena stupaǰčy, prajšoŭ paŭz cikaŭnyh, padaŭsĵ
wulicaǰ. Pa tym, ĵk išoŭ, u šĕrym, u pasačku, pinžaku, u
kartowyh swĵtočnyh, peršy raz naʤetyh, štanah, u dobra
namazanyh ʤëgcem botah, u kepcy, nasunutaj na lob, bylo
widac̊ , što iʤe čalawek zaklapočany, čalawek, na ĵkoga paklali
nĵlëgki abawĵzak. Merna, ʤelawita wyjšaŭ z dwara,
pa-gaspadarsku stala rušyŭ wulicaǰ. Wostra zaŭwažaŭ pozirki
z-za platoŭ, z woknaŭ.
Na Honewym dwary, kalĵ hlĵwa, taksama kupčylasĵ
čarodka. Ĵk i ŭʤen̊ , čarodka byla z mužčyn, kalĵ ĵkih krucilisĵ,
šnyryli ʤeci; z žanok tyrčala adna Saroka.
– Para ŭžĕ, ne sakrĕt, i razyhoʤicca! – niby rasparaʤiŭsĵ
Mikanor; ne prypynĵǰčysĵ, ʤelawita padaŭsĵ ŭ hleŭ.
– Ne gani! Pryjʤe para – sami pojʤem da dwara! – pačuŭ
usled, ale ne staŭ, ne adkazaŭ ničoga.
U hlĵwe bylo ŭžo cemnawata, upocëmak, wylučaǰčy
Honewu i Zajčykawu postaci, baʤëra kinuŭ:
– Ĵk tut u was, kanǰhi?
– A tak što, – niby rapartuǰčy, zwonka adguknuŭsĵ Honĵ, –
možno skazac̊ : služba iʤe!..
– Usë ĵk trĕba, bratko!
– Ne bratko, a – staršyna! – paprawiŭ Zajčyka Honĵ. –
Adkazuwac̊ ne znaeš ĵk!
– Malady ščĕ! Ne nawučyŭsĵ! – zahihikaŭ Zajčyk.
Dali konĵm sena, Mikanor prajšoŭ, praweryŭ, ĵk
prywĵzanyĵ. Razam z Honem i Zajčykam wyjšaŭ z hlĵwa.
– Ne welmi, staršyna, pabagaceli! – pačuŭ Mikanor z
148

čarady zlaradnae.
Staŭ, rĕzka adkazaŭ:
– Ne radujsĵ, ʤĵʤko! Buʤem – bagacej! Paroʤistyh skora
prywĵʤem z Jrawič!
– Žduc̊ was tam!
– Žduc̊ ! Prywesci pawinny skora! Z konnago zawoda!
– Zanuʤilisĵ tam, ždučy was!
– Eto paglĵʤim, ĵk pryjduc̊ !
Mikanor z Zajčykam i Honem pajšli ad hlĵwa. Sledam
pasluhmĵna rušyŭ i natoŭp. Honĵ začyniŭ waroty za ŭsimi,
wĵrnuŭsĵ k Zajčyku i Mikanoru, što kuryli perad gankam.
Mikanor užo zbiraŭsĵ padacca dadomu, ale Zajčyk skazaŭ:
– Тaki ʤen̊ grĕh puskac̊ suhim, bratko, ej-bo!
– Ne Mikola swĵty, ʤĵʤko Iwan, – štob pic̊ kanešne! –
zapĵrĕčyŭ Mikanor.
Zajčyk kinuŭ wačyma da Honi, što išoŭ da ix, zagawaryŭ
žwawej, garačĕj:
– Ne kažy, staršyna! Swĵto ščĕ bolšae, dak i wypic̊ bolš
trĕba b!
– Eto praŭda! – padhapiŭ Honĵ. – Dak dawajce ŭ hatu! Mo
znajʤem slĵzu ĵkuǰ!
U hace bylo cëmna, u cemru, tudy, ʤe lĵžala zwyčajna
Honewa matka, dali "dobry wečar". Honĵ zapaliŭ lĵmpu, i
Mikanor z Zajčykam ubačyli dobryĵ, uwažliwyĵ wočy staroj,
ʤĵcej, ĵkiĵ staĵli pry stale, sačyli z palacĵŭ, z pečy. Honĵ adčyniŭ
skrynǰ, dastaŭ plĵšku samagonki, pastawiŭ na stol try čarački,
adnu z adbitaj nožkaj palažyŭ. Pad wĵsëlae kryŭlĵnne i žartački
Zajčyka wypili, razam z Honewaj matkaj. Honĵ padaŭ staroj
čarku perš, čym wypiŭ sam, – pamog padnĵc̊ galawu. Тolki kali
matka wypila, kali daŭ zakusic̊ gurka z hlebam, wĵrnuŭsĵ znoŭ
da sĵbroŭ.
Sĵʤeli ŭtraih za stalom, čwĵkali gurkami, sërbali rasol,
družnyĵ, pažwawelyĵ, gamanili, ĵk braty.
– Peragarodki rabic̊ , nĵjnakš, trĕba! – merkawaŭ ʤiŭna
149

gaspadarliwa Zajčyk. – Štob ne pakalečyli aʤin adnago!
– Kanǰšnǰ trĕba! Ĵk paložano! – Mikanor čuŭ, ĵk ad wypitaj
garĕlki macnee ŭ im zaʤirystaĵ ahwota spračacca, wystaŭlĵc̊
swaë. – Na tryccac̊ konej! Z karmuškami i ca stankami! Ĵk u
Wadawičah!
– Ne pagano b! – zasmĵĵŭsĵ Honĵ. – Тolki što malacic̊ trĕba
da arac̊ !
– Aranne adložym pokul! Zemleŭparadkawanne naŭperad
prawĵʤëm! Štob aʤiny masiŭ adrĕzapi! Da keb zemli, ne
sakrĕt, ĵk paložano kalgasu! Lepšaj! Što kalĵ cagelni, ĵ trĕbuǰ!
– Nepagano! Nagleʤeŭ! – zasmĵĵŭsĵ Honĵ.
– Wybraŭ! – pahwaliŭ i Zajčyk. – Kali b adrĕzali eto,
anigadki buli b, ej-bo!
– Adrĕžuc̊ ! Ĵ trĕbuǰ! Pad kalgas – pa zakonu papožano –
lepšuǰ pawinny!
– Lepĵcca tam užĕ na lepšaj! Gwalt padymecca na ŭsë
sĵlo! – razwažliwa skazaŭ Honĵ.
– Ĵk murawejnik, zabegaǰc̊ ! Kali kiem razwarušyš! – Zajčyk
pakruciŭ galawoǰ. – U samy murawejnik utknem kij, bratki!
– Dzĵtlik Wasil wytargawaŭ tam palosku ad Lesuna, –
zgadaŭ, byccam spačuwaǰčy, Honĵ.
– Buʤe galasu! – radawaŭsĵ Zajčyk.
– E takiĵ, što i tak zuby toč ac̊ ! – panu pa skazaŭ Mikanor. –
Keb dali rady – z’eli b!
– Z’eli b, keb zuby takiĵ meli! Eto praŭda, Mikanorko! –
wesela padtrymaŭ Zajčyk.
– Bagacei smĵǰcca: "Galadrancy syšlisĵ!.." Nĵhaj smĵǰcca! –
Mikanor stuknuŭ kulakom pa stale. – Pabačym, hto potym
smĵĵcca buʤe! Hto smĵĵcca, a hto – plakac̊ !
Kali wypili ĵščĕ pa čarcy, Honĵ pakruciŭ galawoǰ, z
družbackaǰ, ščyraǰ ŭsmeškaj pryznaŭsĵ:
– Adwĵrnulasĵ ad mĵne prysuha maĵ! Z sĵgonnĵšnĵga dnĵ
lǰboŭ maĵ dala trĕščynu! – Ne tak užo wesela dadaŭ: –
Naperakor ëj zrabiŭ!
150

– Prawilno zrabiŭ! – zaĵwiŭ golasna, ni trohi ne wagaǰčysĵ,
Mikanor. – Daŭno trĕba bulo lamac̊ eto z ëǰ! Kulackae, ne
sakrĕt, nutro ŭ ĵe, u Hados̊ ki! Тočno takoe, ĵk i ŭ bac̊ ki ĵe!
– Pra bac̊ ku ne skažu ničoga, a na ĵe ty – darĕmno, – ciha,
ale ŭpĕŭnena skazaŭ Honĵ.
– Nedarĕmno! Nibyto-Ignat – stopracĕntny kulak pa nutru!
I ĵna – nedalëko ad ĵgo! Тy prawilno eto, što – palamaŭ! Kančac̊
trĕba zrazu!
Honĵ pamaŭčaŭ trohi, ne toĵčysĵ, pryznaŭsĵ:
– Ne magu! Ot sĵgonnĵ – ĵk uspomnǰ, koški dušu škrabuc̊ !
Sam sabe ne rady!
– Cwërdasci ŭ cĵbe malo! – skazaŭ z paprokam Mikanor. –
Niĵkaj praletarskaj stojkasci!
– Malo! – ahwotna zgaʤiŭsĵ Honĵ. Nespaʤĵwana, sa
zwyčajnaj swaëj besklapotnascǰ zaragataŭ.– Da ĵe – praŭda –
malo!
Mikanor ad gĕtaga rogatu nahmuryŭsĵ bolš: ne taiŭ, što
ĵmu ne padabaecca nerazumny Honeŭ smeh. Zajčyk raptam
zaŭwažyŭ, kiŭnuŭ Honǰ na palaci:
– Matka štos̊ skazac̊ hoča…
Honĵ ŭstaŭ, shiliŭsĵ nad palacĵmi.
– Usë swaë! – pramowiŭ, dawolny, wĵrnuŭšysĵ. – Harošaĵ,
kaža, Hados̊ ka! Štob – žaniŭsĵ!.. – Zasmĵĵŭsĵ. – Ot, a ty
gaworyš!.. – Sa smeham, niby z adčaem, rašyŭ: – Žanǰsĵ!
– Ĵk eto! – u Mikanorawym golase byli zʤiŭlenne i
aburĕnne.
– Ne znaǰ sam! – perawëŭ usë na žart Honĵ. – Ažanǰsĵ!
Praŭda!..
Zajčyk uskočyŭ u gaworku, smešačkami adwëŭ ĵe z
nebĵspečnaga kirunku…
Rĕšta wečara išla znoŭ u dobrym laʤe, u agulnym klopace.
Gamanili znoŭ, ĵk braty. I razyšlisĵ pryhilnyĵ, tawaryskiĵ, ne
nagawaryŭšysĵ, zdawalasĵ, udostal.
Kali Mikanor wĵrnuŭsĵ dahaty, matka i bac̊ ka ĵščĕ ne spali.
151

Bac̊ ka, što sĵʤeŭ razuty, u spodnim na palacĵh, zirnuŭ
nasustrač z radascǰ i gonaram:
– Dze eto zaseʤeŭsĵ, staršyna? – U tym, što ën nazwaŭ ne
"Mikanor", a "staršyna", u tym, ĵk skazaŭ gĕta, čuŭsĵ taksama
gonar synam.
Matka adrazu dastala z pečy čygun, nasypala ŭ misu
kartopli, pastawila skawarodku z salam. Zwyčajna ŭ wĵčĕru
padawali gurki ci kapustu, i Mikanor gĕta aʤnačyŭ taksama ĵk
znak pawagi da sënnĵšnĵj ĵgo pracy. Moža byc̊ , što zrabic̊ gĕta
paraiŭ matcy bac̊ ka…
– Тato, pojʤece zaŭtra na kanǰšnǰ, – skazaŭ bac̊ ku. –
Karmuški rabic̊ i peragarodki…
Bac̊ ka kiŭnuŭ: "Dobra" – pasluhmĵna i z radascǰ.
Mikanor eŭ ahwotna, sa smakam, i pryčynaǰ gĕtamu bši ne
tolki garĕlka dy bednaĵ Honewa zakuska, a i wĵsëlasc̊ , što znoŭ
poŭnila ŭsĵgo. Z-za gĕtaj wĵsëlasci ne bačyŭ, ĵkim markotnym
jozirkam glĵʤela matka, što sĵʤela pa drugi bok stala, cĵrpliwa
sklaŭšy na gruʤĵh ruki.
– Ĵk eto buʤe, Mikanorko? – ne wytrywala, zapytala
nĵsmela.
– Što – ĵk? – glĵnuŭ, niby zdalëk, Mikanor.
– Golo, pusto. U hlĵwe. Ĵk wymerlo ŭsë. Sumota.
Mikanor wycer skawarodku kawalačkam hleba, daeŭ,
spakojna, daswedčana paraiŭ:
– Zabuwac̊ trĕba, mamo, na staroe.
Ustaŭšy z-za stala, dadaŭ:
– A kali ŭžĕ ŭ hleŭ kanešne glĵʤec̊ , to iʤice glĵʤec̊ u
kalgasny. Тam ne pusto.
U cemry, na palacĵh, ĵmu znoŭ zgadalisĵ nasmešliwae:
"Pabagaceli!" – sprĕčka z Honem pra Hados̊ ku, ale ĵny hutka
adstupili perad šyrokaj, klopatnaj radascǰ, ad ĵkoj usĵrĕʤine
bylo cëpla i horaša. Nawat pra bĵdu swaǰ, što, pryhawanaĵ ad
lǰdskih wačĕj, nyla, ščymela neadolna ŭ sĕrcy, pra nedasĵžnuǰ
prysuhu swaǰ – gliniščanskuǰ nastaŭnicu, dumaŭ bez
152

zaŭsëdnaga škadawannĵ ab nĵskladnasci žyccĵ. Dumki, ĵkiĵ
wesĵlila neŭtajmoŭnae adčuwanne wĵlikaj perameny, žwawa
begli naperad. "Weĵlku skarĕj prywezci b – katoruǰ abĵcali. A
ščĕ b – malatarnǰ dabicca b! Da i traktar pasprobuwac̊ by
dabicca! Hoc̊ na ʤen̊ , keb pakazaŭ – što takoe kalgas! Daduc̊ ne
daduc̊ , a pasprobuwac̊ trĕba!.. A galoŭnae – ne sakrĕt – štob
uparadkawac̊ zemlǰ skarĕj! Štob kamornika pryslali, ne
zacĵgwaǰčy doŭgo! Štob z arannem ne apaznicca!..
Uparadkawanne zĵmli – galoŭnae! Samuǰ dobruǰ zemlǰ, tuǰ, što
kalĵ cagelni, kanešne! Niĵkuǰ druguǰ! Buʤe zĵmlĵ dobraĵ – buʤe
ŭsë!.. Nĵhaj pasmĵǰcca tady ŭsĵlĵkiĵ karčy dy ignaciki! Paglĵʤim,
ĵk smĵĵcca buduc̊ !.. I karoŭ paroʤistyh dabicca trĕba!.. I
budawacca kanešne! Karoŭnik, kanǰšnǰ, swiran – ĵk paložano!..
Ale naŭperad kanešne – z zĵmlëj uparadkawacca! I kanešne tuǰ,
što kalĵ cagelni!.. Zĵmlĵ – galoŭnae!.."
5
I nastupnymi dnĵmi nĵmala syhoʤilasĵ cikaŭnyh na
Hwedarawym i Honewym dwarah. Ale bolš pilna zbiralisĵ tyĵ,
čye staĵli ŭ hlĵwah karowy dy koni. Asabliwaj nastojliwascǰ,
bylo prykmetna, wylučalisĵ žanki. Žanki, praŭda, byccam
pamagali karmic̊ , daic̊ , ale staranne gĕtae bolš dawala aʤin
wynik: kožnaĵ, ĵk magla, zaminala Hwedaru, daĵrkam. Hwedar
nĵrĕdka laĵŭ žanok, adganĵŭ, ale, nepasluhmĵnyĵ, ĵny lezli i lezli
ŭ hleŭ. Patrohu prywykali k inšym rukam karowy, i ne
kasawurylisĵ, i malaka bolš dawali, ne taili, a žanki ŭsë ne
haceli adwykac̊ ad swaih ragul.
Uprawiŭšysĵ z karowami dy kon̊ mi, daĵrki i kanǰhi išli ŭ
gumny: Zajčyk i Honĵ bralisĵ za capy, z prymaŭkami, sa
smeškami, wypĵrĕdǯwaǰčy aʤin adnago, bili pa snapah. Capy ŭ
kalgasnyh gumnah, ĵk i ŭ inšyh, cupali z rannĵ da poznĵga
wečara. Malacili Mikanoraŭ bac̊ ka, Alëša, Hwedarawa Wolga,
sam Mikanor.
153

Namaločanae zbožža zwozili ŭ Hwedaraŭ swiran. Kulgawy
Hwedar zwažwaŭ usë, zapiswaŭ u knižku, stukaǰčy pa padloze
draŭlĵnaj nagoj, pamagaŭ ssypac̊ u zaseki. Hwedar ne tolki
pamagaŭ žankam u hlĵwe, ale i byŭ upraŭnym kladaŭščykom.
Ën i zamykaŭ swiran, sačyŭ za im – byŭ, možna skazac̊ , ĵgo
wartaŭnikom.
Neĵk rankam, prykladna tak z mesĵc paslĵ tago, ĵk zwĵli
dabro razam, zaprog Mikanor konej, z bac̊ kam pakaciŭ u
Jrawičy. Kali paĵwilisĵ znoŭ, use, hto trapiŭsĵ na daroze, na
zagumenni, ʤiwilisĵ: na kalësah, pabliskwaǰčy farbaj,
kruglĵčysĵ kolami, staĵla mašyna. Niby addaǰčy pašanu ëj,
Mikanor i bac̊ ka pačciwa išli pobač ĵe. Bac̊ ka ascĵrožna kirawaŭ
kon̊ mi, a Mikanor padtrymliwaŭ mašynu, kab ne ŭpala. Kali
znĵli weĵlku, pastawili na prygumenni, Mikanor sam pakazaŭ
Zajčyse i Alëšawaj sĵstry, ĵk trĕba abyhoʤicca z ëǰ, pakazwaŭ z
radascǰ i godnascǰ – leʤ ne paŭ-Kuranëŭ glĵʤela na ĵgo i na ĵgo
radasc̊ – weĵlku. Z tago dnĵ kalĵ weĵlki leʤ ne ŭwes̊ čas byŭ
hto-nebuʤ z cikaŭnyh, hoc̊ by z ʤĵcej; bagata kamu hacelasĵ
ŭzȷ̂c̊ za ručku, pakrucic̊ koly. Mikanor i sam nĵrĕdka
padyhoʤiŭ da ĵe, pamagaŭ žankam weĵc̊ .
Kalĵ weĵlki Mikanor asabliwa škadawaŭ, što ne ŭdalosĵ
dabicca pakul malatarni. A ĵk dobra bylo b, kab hoc̊ nenadoŭga
pryslali traktar. Ale ŭ Mikanorawym škadawanni byla i naʤeĵ,
i weĵlka ĵe niby padmacoŭwala: ësc̊ weĵlka, ranej ci paznej
buʤe i malatarnĵ, i, ne sakrĕt, i traktar. Usĵkaĵ tĕhnika buʤe.
Weĵlka – gĕta pačatak. Use razumec̊ pawinny.
Nĵzwyklae pawoli stanawilasĵ zwyklym. Dzen̊ za dnëm,
kožny ranak, wypaliŭšy ŭ pečy, pasnedaŭšy, kalgasaŭcy
syhoʤilisĵ kalĵ Mikanorawaj haty, gamanili, kuryli. Тut
uwedwali ŭse, ʤe kamu rabic̊ , kudy kamu isci. U cĕntry gurtu
zwyčajna byŭ Mikanor – ën pryhoʤiŭ amal zaŭsëdy z
gatowymi planami: perad tym, bačylasĵ, wymerkawaŭ, što
trĕba, razwažyŭ sam z saboǰ. Bylo časam i tak, što ĵmu pĵrĕčyli,
raili, asabliwa Honĵ, Hwedar kulgawy, Hwedarawa Wolga, i ën,
154

hoc̊ i spračaŭsĵ, nĵrĕdka prysluhoŭwaŭsĵ, mĵnĵŭ swae rašĕnni.
Praŭda, rabiŭ ën gĕta neahwotna i z nĵëmkascǰ, niby gĕta
prynižala ĵgo, wyĵŭlĵla ĵgo nĵwartasc̊ . Тut welmi pamagaŭ Honĵ,
ĵki cudoŭna ŭmeŭ pryjsci ŭ čas na padmogu, peratwaryc̊
nepryemnae ŭ wĵsëlae, žartaŭliwae. Časam i na bĵzrybnym
baloce spajmac̊ nešta možna, dyk, maŭlĵŭ, glĵʤec̊ usǰdy ne
škoʤic̊ ; da ŭsih prysluhoŭwacca!..
Ĵk by tam ni bylo, Mikanor usĵmu byŭ kiraŭnik galawa byŭ;
ĵk potym zrazumeli, i brygaʤir, i buhgaltar, i staršynĵ. Što
pomniŭ, a što zapiswaŭ u sšytak: i kolki čago namaločana, i hto
namalaciŭ, i hto ʤe rabiŭ. Sam asabista stawiŭ kožnamu za
ʤen̊ "palačku", pa ĵkih, kazaŭ, buʤe widac̊ , kolki hto rabiŭ…
Z pryčyny asabliwaga značĕnnĵ Mikanora cemnawataĵ i
cesnaĵ Mikanorawa hata ŭsë bolš stanawilasĵ ĵk by cĕntram
tyh, hto pajšoŭ u kalgas. Sǰdy zbiralisĵ na shody, na narady,
nĵrĕdka zbiralisĵ i prosta tak. Pajsci ŭ Mikanorawu hatu
rabilasĵ ŭžo ĵk by prywyčkaj. Wečarami ŭ Mikanorawaj hace
cĵper wek swĵcilisĵ wokny, wek gamanili, merkawali pra nešta
kalgasaŭcy; inšy raz – bylo tak – bez Mikanora: kali Mikanoru
dawoʤilasĵ prapadac̊ wečarami ŭ Alešnikah ci Jrawičah.
Raz ci dwa gĕtymi wečarami nĵprošany zahoʤiŭ u
Mikanorawu hatu Glušakoŭ Scĵpan. Sĵʤeŭ ën zwyčajna
moŭčki, amal uwes̊ čas glĵʤeŭ tolki dy sluhaŭ. Mikanoru ne
daspadoby byli gĕtyĵ ĵgo nawedwanni, ale staršynĵ neĵk
pramaŭčaŭ: u hatu pryhoʤila nĵmala inšyh pabočnyh, dy i
sakrĕtaŭ ĵkih-nebuʤ u tyĵ wečary ne bylo. Тak što praganĵc̊
hlopca ne bylo i pryčyny.
Ale praz nekalki ʤën hlopec paĵwiŭsĵ na dwary ŭranku,
stuknuŭ ʤwĵryma, ulez u hatu. Mikanor ĵščĕ ne ŭprawiŭsĵ
wočy pracerci paslĵ snu, sanliwa sapučy, nacĵgwaŭ suhiĵ,
abpylenyĵ boty, zirknuŭ spadylba, nedawolna.
– Čago pryjšoŭ? – ne adkazaŭ na prywitanne.
Hlopec niby nĵëmka – prydurwaecca! – staŭ kalĵ ʤwĵrĕj,
pačaŭ mȷ̂c̊ u rukah šapku.
155

– U kalgas… prasic̊ hoču…
– U kalgas?! – Mikanor paglĵʤeŭ na ĵgo, niby haceŭ
zrazumec̊ : što ën udumaŭ. Pacikawiŭsĵ nepryĵzna: Čago eto?
– Ĵk use. Žyc̊ .
Mikanor ustaŭ, nacisnuŭ na bot. Znoŭ glĵʤeŭ pranikliwa.
– Hto eto nawučyŭ cĵbe? Bac̊ ko ci Ĵŭhim?
Scĵpan zbĵntĕžyŭsĵ bolš, pačyrwaneŭ.
– Sam ĵ…
– Sam! – Mikanoraŭ pozirk pakazwaŭ: dumaŭ znajsci
durnĵ! Skazaŭ spakojna, nasmešliwa: – Iʤi skažy swajmu
bac̊ ku ci bratu… Skažy: my ne takiĵ durnyĵ, ĵk ën dumae!
– Čago? – ne zrazumeŭ Scĵpan. Na twary ĵgo paĵwilasĵ nešta
razgublenae i durnawatae.
– Skažy: nĵhaj sam pryjʤe! – žorstka skazaŭ Mikanor.
– Čago? Ën i mĵne… ne puscic̊ …
Mikanor sabraŭsĵ isci mycca.
– Wy mne… ne weryce?
Mikanor zazlawaŭ:
– Ne weryce? Ne weryce? Znaǰ ĵ was! Тwoj bac̊ ko taksamo
– siratoǰ ŭmee! Slĵzu puscic̊ !..
– Mne bac̊ ko ne ŭkaz. U mĵne swaĵ galawa. – U Scĵpanawym
golase pačulasĵ ŭpartasc̊ . – I Ĵŭhim mne ne para!
– Para ne para, adnago polĵ!
– Na adnym poli roznae rasci moža. Ne kanešne, ĵk bac̊ ko
taki, dak i ĵ…
– Ne dlĵ was eto! Ĵsno? – uzĵla necĵrpliwasc̊ Mikanora.
– Dak… ĵk ža mne?.. – Scĵpan stuliŭsĵ, niby prasiŭ ab litasci.
Mikanoru stala škada ĵgo. Ën i zlawaŭ tamu, što ŭwes̊ čas
lezla agidnae škadawanne. Ĵkoga ne pawinna bylo byc̊ . Adužaŭ
čulasc̊ , adrĕzaŭ:
– Ne blytajsĵ pad nagami! Ot ĵk!
Začĕrpnuŭ karcom wady i nahiliŭsĵ nad načoŭkami. Užo za
spinoj pačuŭ nedarĕčnae:
– Dak… buwajce zdarowy!..
156

Dobra, ne bylo na gĕty čas u hace matki. Kali ŭwajšla,
zapytalasĵ, čago pryhoʤiŭ Scĵpan, Mikanor tolki mahnuŭ
rukoǰ. Wedaŭ, što matcy lepej ne gawaryc̊ pra gĕta.
Uwes̊ ʤen̊ bylo ʤiŭna niĵkawa: lezla, tačyla nepasluhmĵnaĵ
winawatasc̊ , ĵk by nesumlenna, pagana abyšoŭsĵ sa Scĵpanam.
Gnaŭ razwagi, što Scĵpan i stary ĵgo – roznyĵ zusim, što sa
Scĵpana – ne sakrĕt – mog tolk byc̊ . Padtrymliwaŭ ranišnǰǰ
cwërdasc̊ : toe, što moža byc̊ , ĵščĕ ne značyc̊ , što tak kanešne i
buʤe, što Scĵpan ne moža – kali zahoča stary – stac̊ za ĵgo, za
Ĵŭhima, za ŭsë kulackae kodla. I Ierakonwaŭ sĵbe: prawilna
zrabiŭ, tak i trĕba. Staraŭsĵ ne pryznawac̊ , što zlawaŭ na
Scĵpana, necĵrpliwy byŭ asabliwa tamu, što Glušaki, gĕta užo
ne raz čaplĵla matka, hoc̊ i nĵblizkiĵ, a swaĵki. Ën i matcy kazaŭ i
sam dumaŭ, što ličyc̊ takih swaĵkami možna tolki na zʤek ĵmu,
ale, ĵk tam ni kažy, swaĵctwa usë ž nejkae bylo i što ni dumaj,
nejki cen̊ na ĵgo kidala. I ad gĕtaga ŭ ĵgo byla asabliwaĵ zlosc̊ na
Glušakoŭ, ĵk by ĵny haceli padkapacca da ĵgo takim sposabam.
Тamu ličyŭ, što z imi trĕba byc̊ asabliwa cwërdym, bĵzlitasnym.
Тamu ne haceŭ, kab pra gaworku ĵgo sa Scĵpanam wedala
matka…
Nĵrĕdka bawiŭ wečary ŭ Mikanorawaj hace Andrĕj Rudy.
Ssaŭ swae dalikatnyĵ papĵrosy-lǰlečki, puskaŭ nozdrami
dalikatnyĵ strumen̊ čyki dymu, sluhaŭ inšyh, ulaziŭ sa swaimi
merkawannĵmi, paradami. Тym, ĵk ën sluhaŭ inšyh, –
pryžmuryŭšy wočy, z pablažliwaj usmešačkaj, ĵk gawaryŭ,
pawučalna, tonam starĕjšaga, mudraga, ën ĵk by pakazwaŭ, što
wedae i ŭ gĕtym dawoli, welmi moža byc̊ – bolš za inšyh. Ën
tak trymaŭsĵ, niby byŭ tut ne goscem, ĵkoga nihto ne prasiŭ, a
leʤ ne galoŭnaj asobaj, wa ŭsĵkim raze, drugoj paslĵ Mikanora.
Mikanor, ĵkoga Rudy ne raz dapaŭnĵŭ, a adnojčy ŭzĵŭsĵ nawat
papraŭlĵc̊ , uskipeŭ:
– Dzĵʤko, čago wy lezece ŭsǰdy! Kudy was ne prosȷ̂c̊! Bez
was razbĵromsĵ! Pryjšli, dak sĵʤice ciho – ĵsno?
– Тy čago kidaešsĵ? – ne haceŭ tracic̊ godnasci Andrĕj. –
157

Ĵžĕli sawet daǰc̊ , tak skazac̊ , ʤĵkuwac̊ trĕba. Što pamagaǰc̊
razumnym slowam. A ne gyrčac̊ !
– Ĵ ne gyrču! Ĵ papĵrĕdǯuǰ, štob ne razwoʤili tut swaǰ
agitacyǰ i štob ne padrywali aŭtarycet! Ĵsno?
– Ĵ tolki haceŭ pamagci! Štob aŭtarycet buŭ, sledawacelno,
bolšy! – Rudy ŭstaŭ, ne hawaǰčy, a nawat znarok pakazwaǰčy,
što ĵgo nerazumna, nĵŭʤĵčna abrazili: za ĵgo ž dobrae! Z
godnascǰ zaĵwiŭ:–Ĵ dumaŭ užĕ, tak skazac̊ , dalučycca. Sabraŭsĵ
ŭžĕ napisac̊ prašĕnie. Ale ĵk ty tak kidaešsĵ, to, sledawacelno,
padaždu.
Ën pawažna pajšoŭ da ʤwĵrĕj, stuknuŭ ʤwĵryma. Na drugi
ʤen̊ ën padscĵrog Mikanora kalĵ Hwedarawaga swirna,
pazdarowaŭsĵ z toj welikadušnascǰ, ĵkaĵ pakazwala, što ĵk ni
winawaty Mikanor perad im, ën gatoŭ zabyc̊ kryŭdu.
– Ĵ napišu prašĕnie, – skazaŭ, ĵk by haceŭ supakoic̊
Mikanora. – Тolki štob mne, sledawacelno, inciligentnuǰ
rabotu. Štob bugalceram, naprymer. Ci kladaŭščykom…
– Zrazu wy, ʤĵʤko, wygadu šukaece, – papraknuŭ
Mikanor.
– Eta wygada najperš, tak skazac̊ , dlĵ kalgasa, – paprawiŭ
Mikanora Rudy. – Patom užĕ dlĵ mĵne… – Dadaŭ, wučačy: –
Тrĕba canic̊ gramatu! I skarystoŭwac̊ gramatnago ĵk
kadrawago spicylista!..
Mikanor mirna skazaŭ, kab padawaŭ zaĵwu; paabĵcaŭ
padumac̊ ab pros̊ be…
6
Use ŭ Kuranĵh zaŭwažyli: kalgasaŭcy welmi trymalisĵ aʤin
adnago. Nĵdaŭna, zdawalasĵ b, čužyĵ, cĵper razam byli ŭ
gumnah, na pracy, razam – wečarami. "Ĵk swaĵki", – ʤiwilisĵ
lǰʤi. Kalgasaŭcy niby ŭstanaŭliwali swaë swaĵctwa, asobnae
ad tago daŭnĵga, ad weku, ad Boga, ĵkoe zaŭsëdy i ŭsǰdy
šanawali lǰʤi.
158

I ĵščĕ zaŭwažyli ŭ Kuranĵh: kalgasaŭskiĵ ĵk by ganarylisĵ
saboj, swaëj adwagaj i rozumam. Glĵʤeli na inšyh byccam na
čornuǰ čaradu, što ničoga ne bačyc̊ i ne razumee. Ne toe što ad
Mikanora, takoe možna bylo čuc̊ i ad Hwedara, i ad Zajčyka.
Zajčyk, toj znarok pacĵšaŭsĵ, čaplĵŭ, aby paspračacca, aby
pasmĵĵcca z kuranëŭskaj slepaty dy sknarliwasci.
U tyh, što ne išli ŭ kalgas, byla swaĵ cwërdasc̊ , i, značycca,
swae merkawanni, i swae adkazy, u ĵkih bylo taksama bagata
nasmeški. Тak što Zajčyku dawali boj, i boj gĕty Zajčyku ne
prosta bylo wyjgrac̊ . Možna skazac̊ , što boj gĕty nikoli i ne
kančaŭsĵ čyëj-nebuʤ peramogaj: i adny i drupĵ bajcy
razyhoʤilisĵ ne paddaŭšysĵ, sa swaëj cwërdascǰ. Ĵmu, gĕtamu
boǰ, možna skazac̊ , ne bylo kanca.
Mikanorawa hata byla ŭ gĕtym zmaganni ĵk nejkaĵ ŭprawa,
ad ĵkoj bagata zaležyc̊ , čym skončycca cĵperašnĵĵ, najwažnejšaĵ
ŭ gistoryi Kuranëŭ, sprĕčka. Use ŭ Kuranĵh z hwalĵwannem
glĵʤeli na wokny, što čyrwonilisĵ adnym trywogaǰ, pagrozaǰ,
drugim – naʤeĵǰ, dobraj zyčliwascǰ. Use wywedwali, što tam
robicca ŭ gĕtaj nespakojnaj hace, što tam čakaǰc̊ , što ryhtuǰc̊ …
U Mikanorawu hatu najperš pryhoʤili wažnyĵ dlĵ kalgasa,
a značyc̊ , tak ci inakš i dlĵ ŭsih Kuranëŭ, nawiny. Nawiny gĕtyĵ
pryhoʤili zwyčajna z Mikanoram, ĵki, rasprogšy na Honewym
dwary kanĵ, stomleny zapyleny, uwahoʤiŭ u hagu, ʤe akramĵ
matki dy bac̊ ki sustrakaŭ zwyčajna i nĵmala swaej nowaj sĵmČ.
Gĕta ën, sërbaǰčy boršč, pad markotnym nazirkam Damecihi
dalažyŭ, što malatarni, na ĵkuǰ spaʤĵwalisĵ, ne daduc̊ i trĕba,
ne sakrĕt, spaʤĵwacca pakul na swaë na capy. Sǰdy adrazu
prywëz ën, dawolny, z gonaram, try mĵhi adbornaga,
sartawoga nasennĵ, žyta i ĵčmenǰ’, ĵkoe prywezli ŭ Jrawičy až
z-pad Gomelĵ, sa specyĵlnaga saŭgasa. Mikanor pazwoliŭ
razwĵzac̊ mĵhi, paglĵʤec̊ , ĵkoe ĵno, gĕtae nasenne, što niby taila
ŭ sabe zawabliwy cud budučaga leta.
Sĵrod klopataŭ, ĵkimi žyli tyĵ, što zbiralisĵ ŭ Mikanorawaj
hace, najbolšy byŭ pra zĵmlǰ, pra wĵliki peraʤel, ĵki štowečara
159

ŭspaminali, štowečara abmĵrkoŭwali. Peraʤelu gĕtaga čakali
asabliwa, u razmowah nĵzmenna byŭ nespakoj pra toe, kab,
čago dobraga, ne zapaznilisĵ z im: samaĵ para arac̊ pad azimae.
Adnojčy zagawaryli, što nekatoryĵ, hoc̊ wedaǰc̊ , što moža byc̊
peraʤel, zbiraǰcca arac̊ swae pal osy; hočuc̊ arac̊ swae palosy i
kalĵ cagelni. Kažuc̊ , što niĵkaga peraʤelu ne buʤe, što ŭsë gĕta
wydumka tyh, kamu nĵma čago rabic̊ , hto hoča nažycca čužoga
dabra. Mikanor, pačuŭšy gĕta, z aburĕnnem zaĵwiŭ, što gĕta
gaworki škodnyĵ, z kulackim duham, što takiĵ gaworki trĕba
abrazac̊ sa ŭsëj strogascǰ. Ën znoŭ zaĵwiŭ, što peraʤel ranej ci
paznej, a buʤe abawĵzkowa, i trĕba, kab nihto ŭ gĕtym ne
sumnĵwaŭsĵ. Ale sumnenni byli – ne adnago trywožyla takoe,
što kali i buduc̊ ʤĵlic̊ , to moža ž wyjsci tak, što narĕžuc̊ ne
kanešne kalĵ cagelni, a ʤe-nebuʤ u inšym mescy, tak što z
tago peraʤelu ne bagata radasci buʤe. Mikanor i na gĕta
rĕzaŭ, što dagaworana wyʤelic̊ masiŭ na lepšaj zĵmli, što
Apejka sam zgaʤiŭsĵ, kab wyʤelili ne ĵkuǰ inšuǰ, a tuǰ, što kalĵ
cagelni.
Nekalki razoŭ Mikanor ezʤiŭ u Jrawičy pa kamornika, a
pryĵzdǯaŭ aʤin. Kamornika ŭsë ne dawali. Wĵrtaǰčysĵ adnojčy,
ën ubačyŭ u poli nekalki postacej, što išli, gorbĵčysĵ, za
plugami. Dzwe postaci byli i na pol i kalĵ cagelni. Mikanor
hutka razgleʤeŭ – Nibyta-Ignat i Wasil Dzĵcel. Ën padcĵgnuŭ
rukoǰ lejčynu, pakirawaŭ kalësami ceraz razory naprastki k
Wasilǰ. Spyniŭ kanĵ, saskočyŭ z kalës, staŭ čakac̊ , pakul toj,
zawĵrnuŭšy baraznu, padwĵʤe plug da ĵgo.
Mikanor prykmeciŭ: Dzĵcel ubačyŭ zdalëk, ale pakazwae,
što ne bačyc̊ nikoga. Gĕta nĵcĵžka ĵmu: z-za kanĵ Dzĵtla amal ne
widac̊ . Siwy kon̊ ʤelawita stupae zwyklaj darogaj; zaŭwažyŭšy
Honewu kabylu, iʤe baʤëra, ahwotna, tak što araty
wymušany nawat strymliwac̊ , nacĵgwaǰčy lejcy. Čym bližĕj,
Dzĵcel usë bolš wystupae z-za kanĵ: widac̊ užo šapka, plĵčo,
ruka, što mocna trymae ručku pluga, pilna kirue im. Тwaru ne
widac̊ , ën shileny, ĵgo amal zakrywae staraĵ, wygaralaĵ šapka;
160

usĵ postac̊ pakazwae adno, što Dzĵcel zaklapočany sprawaj,
sočyc̊ tolki za baraznoj. U zrĕbnaj, rashrystanaj saročcy,
zrĕbnyh, zaruʤelyh ad zĵmli štanah, u lapcĵh z naliplaj,
wilgotnaj zĵmlëj, abwetrany, z rudawatym ščĕccem na ščakah,
padyšoŭ uprytyk, ne ŭzdymaǰčy galawy, nameryŭsĵ prajsci
mima. Mikanor stupiŭ krok da ĵgo, uhapiŭ za abroc̊ , spyniŭ
kanĵ.
Dzĵcel uznĵŭ galawu, hmurna, nĵdobra glĵnuu Nedawolna
čakaŭ, što buʤe dalej. Na brywah, na nĵgolenyh ščakah nalipla
pylu, pyl poŭniŭ ranniĵ marščyny kalĵ rota, na lbe. 3-pad šapki
ceraz ščaku išoŭ zasohly potny pisĵg.
– Тy što eto! – ne tak zapytaŭ, ĵk zagadaŭ Mikanor.
– A što! – nedawolna, ne paddaǰčysĵ, adkazaŭ ën.
– Čago arĕš!
– Hoču, dak aru. – Dzĵcel skazaŭ tak spakojna, što
Mikanoru pačuŭsĵ ŭ gĕtym zʤek.
– "Hoču"! Moža, ty ščĕ čago zahočaš! – skazaŭ ën, ĵk by
zagadwaǰčy, grozĵčy.
Ad bĵssilnasci, ad tago, što Dzĵcel ne hoča ličycca z ĵgo
prawam, brala zlosc̊ . Dzĵcel, ĵk by pakazwaǰčy, što ĵmu ni na što
gĕtaĵ gaworka, tuzanuŭ lejcami, haceŭ isci dalej. Mikanor
strymaŭ kanĵ. Ne wypuskaǰčy abroci, stroga skazaŭ:
– Cĵbe papĵrĕdǯuwali: eta zĵmlĵ – pad kalgas!
Dzĵcel nepryhilna pawëŭ wačyma naperad. Mikanor niby
ŭbačyŭ u ĵgo pozirku: ot pryperla čorta ne ŭ čas!
– Gawaryli,– pramowiŭ ën, ne toĵčy prykrasci, što ot trĕba
bawicca durnoj gaworkaj. Dadaŭ spakojna: – Mala hto što
skaža!
– Cĵbe papĵrĕdǯuwali, ne sakrĕt, – ad imĵ ŭlady!
Dzĵcel znoŭ pawëŭ wačyma: ot prylip! Pa-ranejšamu ne
taiŭ, što ŭsĵ gĕta gaworka nuʤic̊ ĵgo.
– Тy – ščĕ ne ŭsĵ ŭlada! – U tym, ĵk Wasil gawaryŭ, byla
neprystupnaĵ ŭpĕŭnenasc̊ , ĵka ĵ prosta zbiwala Mikanora. – He
ŭse i tabe možno! E ščĕ – zakon!
161

– Dak ot zakon taki: lepšuǰ zĵmlǰ – kalgasu!
– Eto – twoj taki zakon, – niby wykrywaŭ, suʤiŭ Dzĵcel.
Suʤiŭ spakojna, upĕŭnena. – Ĵki ty wydumaŭ, štob tabe
wygadno bulo! Štob zastawic̊ drugih u kalgas twoj pajsci!
Dumaeš, usë tabe pazwoleno!
– Eto razgaworčyki, ne sakrĕt, – z kulackim duham! –
Mikanor skazaŭ gĕtyĵ slowy z usëj sur’ëznascǰ, ĵkoj ĵny warty
byli.– Za takiĵ razgaworčyki, ne sakrĕt, moža ne pazdarowicca!
– Što ty pužaeš! – pramowiŭ Dzĵcel, leʤ strymliwaǰčysĵ, z
necĵrpliwascǰ, z upartascǰ. – Swajgo ŭžĕ ne ary! Swaim užĕ ne
rasparadǯajsĵ! – U im raslo razdražnenne. – Тy daŭ mne ĵe? Тy
daŭ etu zemlǰ – što rasparadǯaešsĵ? Pryrĕzaŭ paŭʤesĵciny, dak
ĵ magu addac̊ ! Waz̊ mi sabe etae swaë dabro, pĵsok swoj. Na ĵki
gnoǰ ne nawozišsĵ. – Znoŭ strymaŭ sĵbe, ĵk by skarʤĵčysĵ
nekamu, sa zʤekliwaj nepašanaj pramowiŭ: – Kažny
pryhoʤic̊ , kažny kamandue, kamu ahwota! Kažny – ulasc̊ nad
taboj!..
Daǰčy znak, što gaworka skončana, znoŭ, užo rašuča,
tuzanuŭ lejcami. Mikanor pačuŭ, što spračacca dalej nĵma
tolku; zluǰčysĵ na swaǰ bĵssilnasc̊ perad upartascǰ gĕtaga
zacĵtaga Dzĵtla, pagraziŭsĵ:
– Ĵ papĵrĕdǯuǰ cĵbe. Štob potym ne žaluwaŭsĵ, što rabiŭ
darĕmno!
Ën pusciŭ kanĵ, cwërdym krokam pajšoŭ da kalës.
Nelagodna šmarganuŭ lejcami. Kalësy apadali kolami ŭ
razorah, histalisĵ, uciskali požnǰ, ën ne zaŭwažaŭ ničoga. U im
žylo, ščymela: "Kažny kamandue, kamu ahwota", "Тy – ščĕ ne
ŭlada", "Zakonu ne maeš!" Dumaŭ pomsliwa, lǰta: "Ĵ pakažu
tabe – "kažny", ĵ ci – ne "kažny". Arab ĵki ci – uladaj pastaŭleny
za sĵlo adkazuwac̊ ! Nĵma ŭ mĵne zakonu ci – e zakon!..
Dzeržycca ščĕ ĵk! Ĵk i praŭda – zakonu na ĵgo nĵma! Goraj
Glušaka starogo! Тoj hoc̊ pramaŭčyc̊ ! A ety – adkryto! Ne
pryznae ničogo!.. Što ž, padaždǯy – pabačyš! Pakažam – e ci
nĵma na cĵbe ŭlady!.."
162

Ranicaj, ĵščĕ praz drymotu, pačuŭ matčynae: skazala bac̊ ku
– Wasil seĵc̊ zbiraecca. Hutka ŭstaŭ, aʤeŭsĵ, wyjšaŭ na ganak:
na Dzĵtlawyh dwary – zaprĕžanyĵ kalësy, na kalësah – dwa
mĵški. Тrapilasĵ akurat: Dzĵcel wynes karobku-sĵwen̊ ku.
Spĵšaŭsĵ. Adrazu zaŭwažyŭ Mikanora – nedawolna adwëŭ
wočy. Тknuŭ sĵwen̊ ku ŭ peradok.
Mikanor syšoŭ z ganka, staŭ kalĵ plota.
– Kudy eto?
Dzĵcel nĵdobra zirknuŭ spadylba, pramaŭčaŭ. Pakazwaŭ,
što papraŭlĵe mĵšok.
– Seĵc̊ ?
Znoŭ pramaŭčaŭ. Necĵrpliwa zirknuŭ na hatu: čakaŭ
kagos̊ ci.
– Glĵʤi
–
papĵrĕdǯuǰ:
prapaʤe! –
Pasprabawaŭ
padstupicca pa-dobramu: – Sluhaj ty, ej-bogu. Waz̊ misĵ za
galawu. Kin̊ eto, iʤi k nam. Buʤe tabe zĵmlĵ! Usë buʤe!..
– Čago ty pryčapiŭsĵ! – skazaŭ Dzĵcel. – Dyhnu c̊ ne dae!
– Dyhaj, kolki hočaš. Тolki, ne sakrĕt, znaj: i my dyhac̊
hočam. Ĵsno?
– Eto z-za cĵbe trudno ŭsim!
Dzĵcel kinuŭ nedawolny pozirk na hatu i rašuča pajšoŭ da
ĵe. Doŭga ne paĵŭlĵŭsĵ. Kali Mikanor znoŭ wyjšaŭ na ganak,
dwor byŭ pusty. Kalës ne bylo.
Uwečar Mikanor dawedaŭsĵ: Dzĵcel paseĵŭ. "Nu, što ž, nĵhaj
ne kryŭʤicca!" – padumaŭ z pagrozaj, hočučy pomscic̊ .
7
Wečarami ŭ Mikanorawaj hace časta merkawali, ĵk
abžywacca, ʤe što trĕba budawac̊ . Kali razmowa pačynalasĵ
pra gĕta, to, bylo prykmetna, lǰʤi žwaweli, gawaryli garačĕj,
perabiwali aʤin adnago. Amal zaŭsëdy takaĵ razmowa
perahoʤila ŭ sprĕčku. A gawaryc̊ i spračacca bylo pra što: ĵkiĵ
prylady i mašyny dabiwacca, ĵkiĵ i ʤe stawic̊ kanǰšnǰ, karoŭnik,
163

swiran. Čulisĵ takiĵ dumki, što trĕba laznǰ, kanečna, i školu, i ĵsli
dlĵ ʤĵcej. I hoc̊ wedali ŭse, što ŭsë trĕba, spračalisĵ, što –
najperš, z čym pačakac̊ pakul; raili, ĵk gĕta razumna zrabic̊ , z
čago pačynac̊ , kudy padacca, kab pamagli. Časta wygaworwali
swaë nabalelae: ĵk pagana bez školy, bez ĵslĵŭ…
Možna bylo zaŭwažyc̊ , što spračacca pra gĕta lǰʤi ne
prywykli: mnogiĵ, asabliwa žanki, gawaryli nĵsmela, nĵëmka, ĵk
by prasili zagaʤĵ prabačyc̊ . Byli takiĵ, što sluhali z nedawer’em
i raz-poraz ustaŭlĵli razwažnyĵ, ne welmi baʤëryĵ rĕpliki:
lëgka kazac̊ usë! – ale bolšasc̊ hwalĵwalisĵ i weryli, što mĵrkuǰc̊
nedarĕmna. Asabliwa gorača gawaryŭ Mikanor: ĵgo prosta
aburala, što nehta moža dumac̊ , niby ŭse ix namery – pustaĵ
fantaziĵ; ën ni na momant ne sumnĵwaŭsĵ, što usë buʤe
zroblena. Ën tak malĵwaŭ, ĵkiĵ buduc̊ Kurani praz pȷ̂c̊ gadoŭ, što
ne ŭ adnago duh zajmala. Ën niby bačyŭ užo ix swaimi
wačyma: z šyrokim kalgasnym dwarom, z fermami, ʤe adny
paroʤistyĵ karowy, z traktarami, što aruc̊ i žnuc̊ i malocȷ̂c̊ usë;
z wetranymi ruhawikami, ĵkiĵ daǰc̊ ĕlektryčnasc̊ u fermy, u
haty, što zabuduc̊ ne tolki lučynu, a i gazu. Ën niby wëŭ pa
nepaznawalnaj kuranëŭskaj wulicy, na ĵkoj ne toe što ne
iruznuc̊ pa kaleni, a i nog ne pĕckaǰc̊ , bo ŭsĵ ĵna zabrukawana, a
paŭz platy paklaʤeny tratuary. I gĕta pry tym, što lǰʤi hoʤĵc̊
ne ŭ lapcĵh ci bosyĵ, a, ne sakrĕt, ĵk u goraʤe, u botah i
čarawikah. Horaša bylo z Mikanoram u gĕtyh Kuranĵh, i kali
hto-nebuʤ padawaŭ znoŭ slowa nedawer’ĵ, dyk bolšasc̊ brala
zlosc̊ .
Тakiĵ zaglĵdki naperad u drugih, najbolš – garadskih, lǰʤej
nazywalisĵ marami. U Kuranĵh slowa takoga ne wedali:
nĵprostae, niby panskae bylo ĵno, stagodʤĵmi bylo ĵno ni na što
ŭ kuranëŭskih hatah; ĵk dumka pra beluǰ bulku tamu, u kago
nĵma čĕrstwaj, čornaj skarynki. Ne žylo gĕtae slowa i cĵper u
Mikanorawaj hace. Тyĵ sprĕčki, ĵkiĵ wĵlisĵ pad cihae hlipanne
Mikanorawaj lĵmpy, nazywalisĵ pa-nowamu – stroic̊ plany.
Slowa gĕtae ahwotna i hwalǰǰča abžywalasĵ ŭ staroj, lǰdnaj
164

hace…
U tyĵ dni ŭ Kuranĵh zacikawilisĵ tym, što Mikanor čagos̊ ci
staŭ zahoʤic̊ na pĵsčanisty, šyroki plĵc za sĵlom, ʤe-niʤe adno
paʤĵleneny rĕdkimi, čĕzlymi kupkami trawy, hwašču, roznaga
pustazellĵ. Plĵc zwali wygan, ale paswili tut rĕdka, ganĵli ŭse
žywëlu na drugi kanec sĵla; tut ža najbolš gulĵli ʤeci,
padšywancy-padletki. Zaŭwažyli, što Mikanor hoʤic̊ nejki
zaklapočany, ĵk by z nejkim nameram; zdarowy, nĵŭklǰdny, u
botah, pašytyh Hwedaram, padybae pa wygane, stane,
abglĵdwae mesca, ĵk by mĵrkuǰčy nešta, pačne wymerwac̊
štos̊ ci krokami. Wybera na pozirk ĵščĕ mesca, pĵrojʤe tudy i
znoŭ wymĵrkoŭwae štos̊ ci, merae krokami. I kožny raz, kali b
ni pryjšoŭ, aglĵdwaecca ʤelawita, wyličwae, mĵrkue nešta.
Zacikaŭlenyĵ kuranëŭcy hutka dačulisĵ, čamu Mikanor tak
pryglĵdwaecca da wyganu, dadali da čutak swae merkawanni,
pačali čakac̊ , što buʤe dalej. Čakac̊ dawĵlosĵ nĵdoŭga: praz ĵkiĵ
nekalki ʤën – u nĵʤelnuǰ ranicu – paĵwiŭsĵ Mikanor na
wygane ŭžo z čaradoǰ kalgasaŭskih hlopcaŭ, ʤĵʤkoŭ, žanok.
Ca zwĵzkam wĵroŭki, z sĵkerami, z abĵrĕmkam alhowyh dy
lazowyh dručkoŭ. Wĵroŭku Mikanor nës na plĵčy sam; kali
skinuŭ z plĵča, razwĵzaŭ, akazalasĵ, što wĵroŭka gĕtaĵ – merka:
na ëj bylo zawĵzana nekalki wuzloŭ. Mikanor znoŭ agleʤeŭsĵ,
trohi adyšoŭsĵ, ab’ĵwiŭ:
– Тut buʤe kanǰšnĵ.
Ën zagadaŭ Honǰ ŭzȷ̂c̊ drugi kanec wĵroŭki. Kali ën
nacĵgnuŭ wĵroŭku, pakamandawaŭ, pakul toj ne staŭ, ʤe
Mikanoru hacelasĵ, pazwaŭ Alëšu Gubataga ŭbic̊ kalok. Kali
Alëša padyšoŭ da ĵgo, Mikanor nečakana ŭzĵŭ sĵkeru z
Alëšawyh ruk, z ahwotaǰ, dužym maham sĵkery ŭwagnaŭ kalok
glyboka ŭ zĵmlǰ.
– Nu, ot aʤin užĕ e!
Drugi, miž Mikanoram i Honem, ubiŭ Alëša Gubaty. Тrĕci
kalok ubiŭ ën kalĵ Honi. Тady peracĵgnuli wĵroŭku, wyraŭnĵli
pa tyh dwuh kalkah, i Alëša zabiŭ nowy. Pakul razmĵčali
165

kanǰšnǰ, nawokal syšoŭsĵ natoŭp. Spačatku gajnëj, z galasam –
malyĵ, potym hlopcy, ʤĵʤki, staryĵ. Gamanili, maŭčali, glĵʤeli
cikaŭna, zyčliwa, nĵdobra, panura. Тlumačyŭ štos̊ ci
Čarnuškawaj Kuline Andrĕj Rudy, perasmejwaŭsĵ z Sarokaj
Zajčyk, akružanyĵ ahwotnikami pasmĵĵcca. Moŭčki, rahmana
glĵʤeŭ stary Glušak, hwarawity, prygorbleny; panura, z-pad
nawisi browaŭ sačyŭ Lĵsun. Pra nešta peragaworwalisĵ Wasil
Dzĵcel i Nibyta-Ignat. Kali Mikanor perajšoŭ na nowae mesca,
agleʤeŭsĵ i ab’ĵwiŭ, što tut buʤe karoŭnik, htos̊ ci z žanok,
zdaecca Čarnuščyha, kryknula: "Nĵma takoga prawa!" Usled za
ëj, niby tolki i čakali, zagamanili, zašumeli nedawolna
mužčyny; asabliwa nezgaworliwy, uparty Nibyta-Ignat. Čuwac̊
bylo, što nĵma takoga prawa – zajmac̊ agulny wygan; što
wygan – kab pasci skacinu, što – ne addaduc̊ wygan.
– Dzetački, ĵki ž eto wygan! Hto sǰdy ganĵŭ! – skrywiŭsĵ,
haceŭ zwesci ŭsë na žart Zajčyk, ale Mikanor perabiŭ ĵgo,
raŭnĵǰčy z Honem wĵroŭku, spakojna, niby abyĵkawa zaĵwiŭ
usim, što pra wygan ësc̊ , ne sakrĕt, rasparadǯĕnne selsaweta.
Htos̊ ci na gĕta kryknuŭ, kab Mikanor pakazaŭ rašĕnne, ale
Mikanor, zagadaŭšy Alëšu zabiwac̊ kalok, paraiŭ pajsci ŭ
selsawet tamu, kamu hočacca praweryc̊ . Dzĵʤki ĵščĕ pašumeli
nedawolna, pagrazilisĵ, što tak gĕta ĵny ne kinuc̊ , što skažuc̊ ,
ʤe trĕba, ale adtago, što Mikanor nawat byccam i ne sluhaŭ ix,
ne toe što ne spračaŭsĵ, patrohi acihli. Neŭzabawe mnogiĵ
razyšlisĵ, zastalisĵ najbolš ʤeci dy hlopcy z ʤĵŭčatami, što
padgaworwali Alëšu pryjsci pajgrac̊ …
U panĵʤelak u Kuranĵh ʤiwilisĵ Mikanorawamu sprytu –
nekalki kalgasaŭskih padwod: Honĵ, Zajčyk, sam Mikanor z
bac̊ kam – pakacili ŭ les. Pad abed znoŭ paĵwilisĵ na daroze, što
wyhoʤila z hwojniku, – na rascĵgnutyh kalësah walakli duby.
Wozčyki pawažna išli pobač, pylĵčy pĵskom. Perad sĵlom
pawĵrnuli padwody na wygan, usled za Honem pastali.
Pamagaǰčy aʤin adnamu, pačali skidac̊ duby.
Kali paskidali, cugam, užo seʤĵčy, pakacili ŭ sĵlo. Ale paslĵ
166

abedu syšlisĵ na wygane znoŭ, cĵper i z inšymi kalgasnymi, z
žankami; miž inšyh kulgaŭ i Hwedar na draŭlĵnaj naze. Byli
cĵper bez konej, z žaleznĵkami, z pilami, z sĵkerami.
– Nu, ʤetački, pamolimsĵ! Keb Bog ne glĵʤeŭ krywo! –
zamitusiŭsĵ, hihikaǰčy, padmirgwaǰčy, Zajčyk. – Keb staĵlo – ne
gnilo, ne garĕlo! Keb skacina waʤilasĵ ne perawoʤilasĵ!
Žanki, asabliwa Mikanorawa matka, nakinulisĵ na Zajčyka:
nĵma čago wĵrzci glupstwa ŭsĵkae, gnewac̊ za ništo Boga.
Zajčyk pakazaŭ, što spalohaŭsĵ, welmi ž zaŭzĵta ŭhapiŭsĵ kapac̊
žaleznĵkom. Use pa adnym, pa dwa bralisĵ za swaë: hto, ĵk
Zajčyk, kapaŭ ĵmki pad šuly, hto pilawaŭ duby, hto abčĕswaŭ
bĵrwenne. Čulasĵ mernae šarganne pil, sakawitae cǰkanne
sĵker. Wostra, ĵdrana bila ŭ nos paham swežaga duba. Hwedar
kulgawy, adčapiŭšy draŭlĵnuǰ nagu, sĵʤeŭ na berwĵne, ĵk na
kani, pamahwaŭ sĵkerkaǰ tak, byccam hwaliŭsĵ sprytam i
ŭmelstwam. Bĵznogi, kaleka, ën usǰdy, ʤe mog, pakazwaŭ, što
ne gorš za inšyh, z lǰbym paspračacca moža. I praŭda, ʤe-ʤe, a
ŭ spryce da pracy, wa ŭmelstwe Hwedara mala hto mog
peragnac̊ . I šawec, i pčalĵr, i cĵslĵr – da ŭsĵgo Hwedar zdatny
naʤiwa. Nedarĕmna i tut Hwedaru daručyli ne aby-ĵkuǰ
sprawu: časac̊ šuly, ʤĵŭbac̊ pazy pa abodwa baki šulaŭ. Šuly –
asnowa scen, šuly zlučac̊ bĵrwenni. Zawostranyĵ kancy
bĵrwennĵŭ učĕpĵcca ŭ pazy šulaŭ, bĵrwenni lĵguc̊ adno na adno
scĵnoǰ. Wažnaĵ rĕč – šuly. Hwedar gĕta wedae. I ŭse bačyli, što
Hwedar wedae…
Тut, na budoŭli, usimi bolš rasparadǯaŭsĵ Mikanoraŭ
bac̊ ka, ĵki wa ŭsim raiŭsĵ z Irybkom. Damecik i Grybok
pakazwali, ĵkiĵ ĵmy kapac̊ , ĵk glyboka; ĵkoj daŭžyni rabic̊ šuly,
ʤe abčĕswac̊ , a ʤe strugac̊ tolki. Mikanor sam, u rashrystanaj
saročcy, bez šapki, z naliplymi na lob, potnymi belymi
walasami, uĵdaŭsĵ žaleznĵkom u zĵmlǰ, dastawaŭ, kidaŭ na
gorku wilgotnuǰ glinu. Ën ža ŭdwaih z Zajčykam nad naglĵdam
Damecika i Grybka zakopwaŭ peršae šula pad budučuǰ kanǰšnǰ,
zaŭzĵta, nawat lǰta ŭtoptwaŭ botami swežuǰ zĵmlǰ wakol šula.
167

– Buʤe staĵc̊ . Pokul ne sagnie, – skazaŭ wesela Zajčyk.
– Doŭgo pastaic̊ , – adguknuŭsĵ Damecik. – Dub – ʤerawo
žywučae.
– Žywučae, – padtrymaŭ ĵgo Grybok.
Da wečara ŭkapali try šuly, abtaptali pry ix zĵmlǰ.
Upocëmku paklali nawat ʤwe padwaliny. Mužčyny trohi
pasĵʤeli na ix, pakuryli, tolki tut zaŭwažyli, ĵk narabilisĵ za
ʤen̊ . Nyli spiny, baleli ruki; palcy nepasluhmĵna, wažka
skručwali cygarki…
– Zamučyŭ ty, bratko, usih! – papraknuŭ Mikanora
Zajčyk. – Ĵk tak buʤe, to duhu nenadoŭgo hwacic̊ !..
– Eto z neprywyčki! Prywyknem – anigadki buʤe! –
pažartawaŭ, zastupiŭsĵ za Mikanora Hwedar.
– Ščĕ ʤen̊ , a tam – buʤe lĵgčĕj, – skazaŭ Mikanor. –
Woz̊ memsĵ staroe raskidac̊ !.. – Ën zacĵgnuŭsĵ. – Woz̊ mem
staroe, štob pamagalo nowamu…
Na drugi ʤen̊ znoŭ ezʤili ŭ les, prywezli duboŭ. Hwedar,
Damecik, Grybok u lese ne byli: z ranku cǰkali na wygane,
ryhtawali šuly. Paslĵ abedu na wygane syšlisĵ ŭse: da pocëmku
stawili šuly, časali, lažyli padwaliny. Kali kuryli, seʤĵčy na
padwalinah, Mikanor skazaŭ Alëšu i Honǰ, kab pryjšli zaŭtra da
ĵgo gumna z sĵkerami – rabic̊ "lëgkuǰ" rabotu…
Nawiny ŭ Kuranĵh hutka razbĵgaǰcca ad haty da haty.
Ranicaj usë sĵlo gamanila, što Mikanor buʤe raskidac̊ swaë
gumno. Kalĵ platoŭ, kalĵ kaloʤežaŭ, na dwarah peradawali
aʤin adnamu, merkawali, suʤili kožny na swoj lad. Ne adnago
ʤiwila, uražwala: ne adumaŭsĵ, ne baicca niščyc̊ swaë, swaëj
rukoj. Ne aʤin nĵdobra kruciŭ galawoǰ, wyznačaŭ: zusim
zdurneŭ, staraǰčysĵ za swaǰ durnuǰ wydumku.
He aby-ĵk hwalĵwalisĵ i mnogiĵ kalgasaŭskiĵ. Тoe što
Mikanor zbiraŭsĵ buryc̊ ne čyë-nebuʤ, a swaë gumno, ne
dawala supakaennĵ: use razumel i, što welmi hutka za gĕtym i
im trĕba buʤe adwažwacca na takuǰ stratu. Mikanor i pačaŭ z
168

sĵbe, razumeli, pĕŭna, tamu, kab pakazac̊ pryklad, ĵk trĕba
ahwĵrawac̊ swaim dabrom…
Ĵk tolki Mikanor spusciŭ nogi z palacĵŭ, salodka sa snu
pacĵgnuŭsĵ, adrazu pačuŭ na sabe pilna-trywožny pozirk maci.
Papraŭlĵǰčy štos̊ ci ŭ pečy, ĵna pawĵla wačyma ŭ ĵgo bok. Iolki
momant, ĵščĕ sanliwy, bačyŭ Mikanor ĵe pozirk, ale i gĕtaga
bylo dawoli, kab zrazumec̊ , pra što ĵna trywožycca. Z toj
hwiliny, ci abuwaŭsĵ, ci myŭsĵ, Mikanor leʤ ne ŭwes̊ čas
zaŭwažaŭ ĵe nascĵrožanuǰ ŭwagu, čakaŭ, što ĵna zagaworyc̊ . Ĵna
maŭčala: moža, adtago, što ne wedala, ĵk pačac̊ , Mikanor
znarok ne pakazwaŭ, što zaŭwažae ĵe pozirki, što gatowy
sluhac̊ .
Kali padala snedac̊ , sela nasuprac̊ , sklala ruki na gruʤĵh,
glĵʤela, ĵk ën esc̊ , i, ĵk ranej, maŭčapa. Ën čakaŭ: zaraz
zagaworyc̊ .
– Dak eto… sĵgonnĵ? – wydyhnula narĕšce.
– Sĵgonnĵ. – Mikanor znarok ne zirnuŭ na ĵe, spakojna eŭ
aladki z salam. Pakazwaŭ: nĵma čago ŭžo gawaryc̊ pra gĕta.
– Ne… peradumaŭ?..
– Dumali ŭžĕ…
– Dumali…– Hwilinu wagalasĵ: stolki spračalasĵ za gĕtyĵ
gady, wedala, ĵk ën sluhaecca, usë ž ne wytrywala, papraknula:
– Eto – kanešne: buryc̊ !.. Тolku z ĵgo starogo – kali raskidac̊ . Ĵk
ĵno struhlelo ŭsë… – Ĵna apošnim časam, pĵrĕčačy, amal
zaŭsëdy gawaryla tak, byccam klapacilasĵ bolš pra Mikanora,
pra ĵgo ž wygadu. – Ĵk stawic̊ užĕ, to – sa ŭsĵgo nowago. Štob
pastaĵlo doŭgo.
– Paʤeržycca ščĕ i etae, mamo…
– Nas z taboj peražywe, ne bojsĵ, – padtrymaŭ Mikanora
bac̊ ka, idučy da stala.
Matka ŭstala, dala ĵmu mesca, prynesla ĵščĕ aladak.
Papraknula:
– Тy b, stary, pamaŭčaŭ. Kali ŭžĕ razumnago skazac̊ ne
možaš! – zapĵrĕčyla Mikanoru: – Paʤeržycca! Eto zdaecca
169

tolki. Sagnilo ŭsë z sĵrĕʤiny. Тolki na paglĵd – ʤerawo ĵk
ʤerawo, a tak – gniloe ŭsë! – Ascĵrožna, lagodna sela pobač. –
Da j ci tut ne trĕba ĵno kalgasu… Ci kalgasu ŭžĕ i gumnaŭ ne
trĕba?..
– Gawaryli ž užĕ, – skazaŭ bac̊ ka. – Ahwota duryc̊ hlopcu
golawu popustu!
– Ĵ razumnae ĵmu raǰ, – strymalasĵ matka. – Ne kanešne
buryc̊ usë, što sklaʤeno…
– Daj pad’esci hlopcu, – stroga paprasiŭ bac̊ ka.
Ĵna pramaŭčala, toĵčy kryŭdu na bac̊ ku. Padyšla da pečy,
pa-mužčynsku roslaĵ, zirnula ŭsĵrĕʤinu, uzĵla kačargu –
padgarnula wugal. Welikawaty, amal bĵzbrowy twar ĵe
nĵroŭna, histka čyrwonila polymĵ.
– Ne čapaj, Mikanorko, – paprasila, kali Mikanor wycer
guby dalonĵǰ, ustaŭ z-za stala. – Lesu bagato.
Ën rasprastaŭ plečy: dobra pad’eŭ, čuŭ u plĵčah, u nagah,
wa ŭsim cele nepatračanuǰ, radasnuǰ dužasc̊ .
– Ĵgo, mamo, i trĕba bagato, – skazaŭ pablažliwa, syta. –
Nowamu ʤerawu, mamo, taksama hwacic̊ ʤela, ne bojcesĵ.
Usë puscim u ʤelo. I nowae i staroe. – Raptam zagawaryŭ
ʤelawita, sur’ëzna, niby tlumačyŭ: – Mamo, nam trĕba hutko
zrabic̊ . I času, i ruk lišnih nĵma, ne razgonišsĵ. A tut – ʤerazo
gatowae saŭsim. Zrazu skladuwac̊ možno. Ĵsno?
Na pryzbe ŭžo gamanili kalgasniki. Mikanor naʤeŭ pinžak,
cwërdaj hadoǰ wyjšaŭ na wulicu. Pamerkawaŭšy, paslaŭšy
ŭsih pracawac̊ , ën wĵrnuŭsĵ ŭ hatu, haceŭ uzȷ̂c̊ sĵkeru, ĵkuǰ
paklaŭ pad laŭku kalĵ ʤwĵrĕj. Sĵkery ne bylo. Ën zdagadaŭsĵ:
uzĵŭ bac̊ ka. Znoŭ zaŭwažyŭ, što matka sočyc̊ , ĵ k by čakae
čagos̊ ci; ne azirnuŭsĵ, wyjšaŭ z haty.
Ĵščĕ ad hlĵwa ŭbačyŭ, što kalĵ gumna cĕly natoŭp. "Ot žyc̊
staŭ: kudy ni pojʤeš, usǰdy – čarada, – padumaŭ, čuǰčy ahwotu
smĵĵcca. – Keb grošy brac̊ za glĵʤenne, dak pabagacec̊ možna
bulo b!.." Ën legka, duža pajšoŭ trawĵnoj, pažoŭklaj užo
darožkaj, z toj ahwotaj, garĕznascǰ, z ĵkimi wyhoʤic̊ boracca
170

sprytny, upĕŭneny ŭ sabe hlopec perad usimi hlopcami i
ʤĵŭčatami, usim sĵlom.
Kali zaŭwažyŭ, što ĵgo ŭbačyli, sočac̊ , pajšoŭ ĵščĕ lĵgčĕj.
– Narodu, – azirnuŭsĵ, byccam zʤiŭlĵŭsĵ, – ĵk – na wĵselle!
Zaŭwažyŭ blizka Andrĕĵ Rudoga, Saroku, Grybka, Zajčyka.
Amal use kalgasniki staĵli tut – ne pajšli rabic̊ .
– Zanuʤilisĵ, mabuc̊ ! – padtrymaŭ Honĵ. – Wĵsëlago daŭno
ne bulo!
– Buʤe sĵgonnĵ! – šmarganuŭ nosam Alëša.
– Nu, dak što ž: kali ŭžĕ takaĵ ahwota – pakažam, moža? –
Mikanor pawëŭ wačyma na Honǰ, na Alëšu, na Zajčyka.
– A možno i pakazac̊ ! – zaragataŭ Honĵ. – My ne
ganarliwyĵ!..
Mikanor wynes z gumna zagaʤĵ padryhtawanuǰ leswicu.
Prystawiŭ da strahi, na samy rog gumna. Praweryŭ, ci dobra
staic̊ . Razuŭsĵ, addaŭ boty bac̊ ku, stupiŭ necĵrpliwa na
papĵrĕčynu. Honĵ i Alëša sami ŭzĵlisĵ padtrymliwac̊ leswicu. Z
werhnĵj papĵrĕčyny ŭhapiŭsĵ palcami za žmut paroslaj
zĵlënymi strupami mohu strahi. Učarnelaĵ, patlelaĵ zwerhu
saloma kryšylasĵ – ën staraŭsĵ ŭšyc̊ palcy glybej. Čaplĵǰčysĵ
rukami, ucinaǰčy palcy nog u salomu, namagaǰčysĵ ne
asklizwacca, amal na karačkah, sprytna pabeg ugaru. Ën beg
pa zlome strahi, pa samym hibe – kab ne tak kruta bylo, beg z
nečakana zgadanaj hlapečaj prawornascǰ; uwes̊ čas radasna
pomniŭ: znizu glĵʤĵc̊ lǰʤi. Ne dumaŭ nikoli, što tak spatrĕbicca
daŭnĵĵ nawuka lazic̊ pa strĕhah: umomant dapaŭ da samaga
werhu, strymliwaǰčy častae dyhanne, staŭ. Stoĵčy naŭkolencah,
na samym wilčyku wyprastaŭsĵ – usĵrĕʤine štos̊ ci radasna i –
žudasna dryžala. Znaëmae, zabytae.
– Mo – peradumaŭ! – kryknula znizu nejkaĵ žančyna;
zdaecca, Saroka.
– Lez̊ uniz! – pazwaŭ htos̊ ci z mužčyn.
Drugi padhapiŭ:
– Pokul ne pozno!
171

Ën zwaruhnuŭsĵ, zirnuŭ uniz: adtul glĵʤeli, čakali,–
padumaŭ z hlapečaj garĕznascǰ: "Glĵʤice! Prywykajce! Ščĕ ne
raz glĵʤec̊ trĕba buʤe!.."
– Sceražy-ycesĵ! – Mikanor adwĵzaŭ, irwanuŭ siwuǰ
bĵrozawuǰ paplecinu. Ĵna ne adrazu paddalasĵ, niby ŭrasla ŭ
strahu, – ën irwanuŭ macnej, adarwaŭ, staraǰčysĵ ne tracic̊
raŭnawagi, učapiŭšysĵ drugoj rukoj u strahu, štosily šturhnuŭ.
Paplecina nepasluhmĵna hisnulasĵ i peralamalasĵ kalĵ samaj
Mikanorawaj ruki; perawĵrnulasĵ razy dwa, pasunulasĵ naŭkasĵ
trohi i lĵgla nad kraem strahi. Unize zasmĵĵlisĵ:
– Age, ne hoča!..
Mikanor skinuŭ druguǰ paplecinu, uhapiŭ ĵščĕ adnu, ale taĵ
byla starĕj, sčarnela zusim, – trĕsnula, leʤ Mikanor
pasprabawaŭ adarwac̊ ad mohu. Mikanor kinuŭ uniz tolki
kanec ĵe. Adarwaŭšy papleciny, Mikanor rašuča skubĵnuŭ čub
abadranaj wetram, pasečanaj daždǯom salomy na samym
weree. Zwerhu čornaĵ, krohkaĵ, ĵna ŭnize byla bura-rudaĵ,
thnula daŭnim pylam, tlelascǰ. Daždǯy prybili ĵe, sprasawali,
ĵna adʤiralasĵ neahwotna, nepadatna. Mikanor ekubaŭ ĵe
žmenĵ za žmenĵǰ, lǰta špurlĵŭ ubok – častka ĵe lĵcela ŭniz, častka
zastrawala na strase, asobnyĵ pasmy z radascǰ hapaŭ, nës
wecer.
Čym bolš skub Mikanor, tym byccam bolš zlosna kidaŭ
salomu. Hutka z rudoga salamĵnaga plehu wylez žaŭtlĵwy guz,
pačaŭ rasci, zrabiŭsĵ werham krokwaŭ. Pakazalisĵ peršyĵ,
werhniĵ žĕrdki, gumno niby aščĕrylasĵ zubami.
– Ne kidaj tak! Zwĵzuj! – pačuŭ Mikanor bac̊ kawa;
zdagadaŭsĵ – bac̊ ka raic̊ zwĵzwac̊ salomu. Kab skarystac̊
potym, kryǰčy kanǰšnǰ.
Mikanor pasprabawaŭ zwĵzwac̊ : saloma byla takaĵ tlelaĵ,
što lamalasĵ, kryšylasĵ, leʤ pasprabawaŭ skrucic̊ perawĵsla.
– Z ĵe ŭžĕ i gnoǰ dobrago ne buʤe! – zasmĵĵŭsĵ Honĵ,
beručysĵ pamagac̊ Mikanoru.
Mikanor kinuŭ nĵzwĵzany snop, kryknuŭ bac̊ ku:
172

– Adǯyla ŭžĕ waša saloma, tato!
Z gĕtaga času na strase zawihalisĵ ŭžo ŭtraih: Honĵ,
Mikanor i Alëša. Salomu cĵper skidwali prosta na tok, rabic̊
bylo legka i zručna, use troe ĵk by hwalilisĵ sprytam aʤin
perad adnym. Zamšĕlaĵ, u zĵlënyh strupah straha ŭwačawidki
nižĕla, wypuskala i wypuskala žoŭtyĵ abpylenyĵ krokwy,
abčĕplenyĵ pawucinaǰ žĕrdki. Krucilisĵ blizka, skakali pa
žĕrdkah, lĵmantawali werab’i – bedawali pra razburanyĵ
gnëzdy. I adno, i drugoe dawoʤilasĵ buryc̊ – šĕryĵ, rupliwa
skleenyĵ lastaŭčynyĵ hatki, ne tolki Alëša, welmi čuly da
ptastwa, da ŭsĵgo kwolaga, a i Honĵ prypynĵŭsĵ, natrapiŭšy na
takuǰ damoŭku. Aʤin Mikanor gnaŭ swaë cwërda; papraknuŭ
nawat: wajna bez ahwĵr ne bywae…
Unize amal uwes̊ čas toŭpilisĵ. Adny syhoʤili, paglĵʤeŭšy,
drupĵ padyhoʤili. Nĵdobra, zlosna zirkaŭ Nibyta-Ignat, syšoŭ,
ne gleʤĵčy ni na kago. Bedawala Kulina Čarnuškawa: trĕba ž
tak uzĵcca niščyc̊ swaë: da čago dajšli nekatoryĵ. Čarnuška
paĵwiŭsĵ paznej, spakojna pakuryŭ z Damecikam; zaznačyŭ
pa-pryĵcelsku: škadawac̊ nĵma čago, dabro takoe! Zbočyŭ z
darogi, idučy kudys̊ ci, stary Korč; gorbĵčysĵ, glĵʤeŭ, ĵk
zawihaǰcca ŭgary. Kali ciha, ĵk na pahawanni, padyšla
Dameciha, razwažna supakoiŭ: usĵmu swaĵ čarga. Byŭ tut,
dymiŭ lǰlkaǰ, kašlĵŭ sused Dzĵnis; malady – Wasil – ne paĵwiŭsĵ,
zdalëk zirnuŭ i adwĵrnuŭsĵ, padaŭsĵ swaëj darogaj.
Pa-roznamu glĵʤeli i inšyĵ, što zbiralisĵ kalĵ gumna: adny
gamanili miž saboj, ciha, razwažliwa, drupĵ – čaplĵli tyh, hto na
gumne. Ne adnago radawaŭ impĕt razburĕnnĵ, nĵrĕdka čuŭsĵ
smeh. Bagata bylo i takih, što glĵʤeli moŭčki, sur’ëzna, sumna.
Ĵkih usë gĕta trywožyla…
Da abedu gumno abadrali: swicilasĵ golae – sohami,
krokwami, rabrynami žĕrdak. Paslĵ abedu sĵkerami stali
absĵkac̊ žĕrdki, prykručanyĵ ssohlaj, cwërdaj, ĵk žaleza, lazoj.
Hililisĵ ĵščĕ krokwy; ale da wečara paskidali i krokwy.
Тrymalisĵ pakul sceny i cybatyĵ, z sukami, z ralami ŭgary sohi.
173

Na drugi ʤen̊ ne stala i scen – razabrali bĵrwennĵmi, na
kalësah zwezli na wygan. Ĵk kaleki-kryžy, tyrčali na tym mescy,
ʤe nĵdaŭna bylo gumno, adny sohi. Sĵrod nĵzgrabnyh kuč
čornaj salomy i truhi.
Dameciha, što žagnalasĵ kožny raz, kali bačyla nĵščasnuǰ,
žahliwuǰ pustĕču, zirnuŭšy na sohi wečaram, sumelasĵ: na
čyrwonym zahodnim nebe sohi wysilisĵ, ĵk kaleki z absečanymi
rukami. Uzdymali absečanyĵ ruki ŭ neba: byccam malili ŭ neba
zastupki, kary na bĵzbožnyh. Staraĵ, čuǰčy, ĵk razrywaecca duša
ad bolǰ, strahu i kryŭdy, pačala, hapaǰčysĵ, kidac̊ perad saboj
kryžy: garačym rospačnym šĕptam malila pamagčy,
padtrymac̊ , zlitascicca: "Božačko, ty – usemagutny!.. Тy –
razumnejšy za ŭsih! Pamažy, paraj!.. Daj rozum im!.. Nawučy
ix, nerazumnyh!.."
Nihto ŭ Kuranĵh ne dumaŭ tady, što projʤe dwa-try gady –
i ad usih gumen ne zastanecca i znaku. Što i zagumennaĵ
daroga, i zagumenni buduc̊ tolki ŭ nĵpĕŭnaj lǰdskoj pamĵci…

Častka drugaĵ
Razʤel peršy
1
Apejka bagata ezʤiŭ. Leʤ ne štodnĵ dawoʤilasĵ
wypraŭlĵcca ŭ tuǰ ci inšuǰ darogu.
Darog bolšyh bylo try. Adna, samaĵ karotkaĵ i samaĵ dobraĵ,
adrazu lĵ rajwykankoma glinĵnymi kalĵinami kruta lezla ĵram
ugaru. Тut Apejka zaŭsëdy išoŭ pobač z taratajkaj, inšy raz
pamagaǰčy kanǰ.
Z gary šyroka i daleka byla widna zĵmlĵ; Apejka z ahwotaǰ
glĵʤeŭ, ĵk išli i išli pali, ʤe-niʤe perarĕzanyĵ darogami,
174

raskwečanyĵ kupkami drĕwaŭ; za sinĵwataj smugoǰ horaša,
mĵkka plyli tapoli, kugiki dalëkih sadoŭ dy strĕh, abrysy
ŭzlessĵŭ. Daroga byla šyrokaĵ i roŭnaĵ, stary šlĵh z šumliwymi
bĵrozami i tĕlefonnymi slupami; koni tut ne tolki išli, a i begli
ahwotna, koly lëgka kacilisĵ ŭ cwërdyh kalĵinah, – daroga
pawoli ŭsë panižalasĵ i panižalasĵ, pakul ne ŭpirapasĵ ŭ
nešyrokae balota abapal račulki Тur’i, ʤe raptam zbočwapa i
ŭžo bralasĵ mastkom dy krywoǰ padkowaj grĕbli.
Adsǰl baloty ŭžo amal ne adpuskali šlĵh: išli ŭwes̊ čas
poblizu, kraj ix dobra abaznačali strĕhi gumnaŭ i sady – sëly
tut lĵpilisĵ k samym balotam, tak što platy agarodaŭ gnili ŭ
baloce. Dy i sami wulicy, asabliwa ŭ wesnawoe razwodʤe ci
asennǰǰ slatu, padobna bylo, tanuli ŭ baloce.
Lǰʤi tut adweku škadawali kožny šmatočak dobraj zĵmli.
Čas ad času baloty necĵrpliwa padbiralisĵ da samaga šlĵhu, a to
i perahopliwali ĵgo: ad Тur’i, ad Gliniščaŭ kožnyĵ paŭtara-dwa
kilametry šlĵh uzyhoʤiŭ na čornyĵ grĕbli, tĕlefonnyĵ slupy išli
ceraz twan̊ . Pad samy šlĵh padyhoʤila balota i na mĵžy raëna…
Raën cĵgnuŭsĵ ŭzdoŭž Prypĵci; na karce ŭ Apejkawym
kabinece, ĵkuǰ namalĵwali Apejku ŭ škole, raën padobny byŭ na
rybinu, što lĵžala ŭzdoŭž raki. Mĵža niby znarok staralasĵ ne
adyhoʤic̊ daleka ad beraga, wilĵla najbolš uscĵž ĵgo. Paŭz berag
z mĵstĕčka ŭ procileglyĵ baki išli ʤwe drupĵ bolšyĵ darogi.
Abeʤwe ĵny išli pa nizu, adna, pragrukataŭšy brukam galoŭnaj
raënnaj wulicy, adrazu za apošnimi damami ŭlazila ŭ gusty i
cëmny sasnowy les, ĵki, abhapiŭšy, scisnuŭšy z dwuh bakoŭ, ne
wypuskaŭ ĵe bolš za dwa ʤesĵtki kilametraŭ, da samaj
čygunačnaj stancyi, ĵkuǰ taksama abcinaŭ les. I gaʤinu, i
druguǰ, edučy tut, bačyŭ Apejka nejki nascĵrožany les, čuŭ, ĵk
wažka iduc̊ u glybokim pĵsku koly, ĵk natužwaǰcca koni. Adsǰl,
kali zbočwaŭ ulewa, lesam, pĵskami, ceraz brady Apejka
wybiraŭsĵ da pryrĕčnyh wësak, da Prypĵci; uprawa ž daroga
wywoʤila ĵgo ŭ nowyĵ lĵsy, u baloty, sĵrod ĵkih radki hat z
salamĵnymi dy gontawymi strĕhami, agarody, pali byli ĵk
175

astrawy ŭ zĵlënym mory…
Samaĵ znaëmaĵ byla Apejku taĵ daroga, što begla z mĵstĕčka
ŭniz paŭz Prypȷ̂c̊. Тut bylo ŭsë asabliwa wĵdomae: kožny
ručajčyk, kožnaĵ lugawina, kožny radok krywyh, karawyh
werb pry daroze. Adtago, što bačyŭ ix časta, a najbolš, mabyc̊ ,
tamu, što apanoŭwaŭ ĵki-nebuʤ klopat, zazwyčaj necĵrpliwy,
nespakojny, wočy nĵrĕdka byccam i ne bačyli ni werb tyh, ni
lugawin. Byccam ne bylo ŭ ix ničoga asabliwaga. Ale zdaralasĵ i
takoe – najčascej cihimi zalatymi dnĵmi, kali sĕrca raptam
stanawilasĵ nemawedama čamu naʤiwa kwolae, čulae, – što i
werby, i grĕbli išli ŭžo nasustrač, znikali, ĵk žywyĵ, ĵk blizkiĵ.
Radasc̊ , nejkaĵ swĵtočnasc̊ kwola, niby pawucina, trymceli
ŭsĵrĕʤine, kali zgadwaŭ, ĵk ehaŭ paŭz gĕtyĵ samyĵ werby
cikaŭnym, palahliwym zwĵročkam – peršy raz u wĵliki swet, u
Jrawičy, kali zgadwaŭ drobnyĵ drabnicy, što začarawali,
urĕzalisĵ ŭ pamȷ̂c̊ na ŭsë žyccë. Тužliwa bylo, kali ŭspomnilasĵ,
ĵk gĕtaj wos̊ grĕblĵǰ, p’ĵnaga, ačmurĕlaga, wezli na wajnu, ĵk
garlaniŭ z bratam Saŭčykam "pasledni nynešni ʤĵnëčak", ĵk
bac̊ ka adwaročwaŭsĵ, žalliwa šmorgaŭ nosam. Тut – cihi,
pastarĕly, zdawalasĵ, na sto gadoŭ, ehaŭ praz paŭtara goda
raneny – ascĵrožna trymaŭ na sene zabintawanuǰ nagu. Pobač
u sene ehali mirna mylicy, pabliskwali ʤwǰma čornymi
cyratowymi padušačkami… Kalĵ haty ën znarok wesela
skoknuŭ z gĕtymi mylicami, a matka – raptam ugolas, na usë
sĵlo… Uwes̊ ʤen̊ to smeh, to – slëzy…
Drugi raz wezli ranenaga ŭžo z belapolskaga frontu. Nogi
cĵper haʤili dobra, ale kulĵ prašyla werh lëgkaga i lapatku –
ruka wisela ĵk čužaĵ. Daktary raili malako, čystae pawetra i
adpačynak… Čystaga pawetra hapala ŭdostal, a malaka ne
bylo: aʤinuǰ karoŭku abadrali i zžĕrli pragawitaǰ gajnëǰ pany
ulany. Ne bylo i ĵk adpačywac̊ : ʤe ty buʤeš sĵʤec̊ zlomkam,
kali ŭse ŭ poli, na luze, u klopace. Lewaĵ ruka pačynala žyc̊
byccam nanawa: wučylasĵ rabic̊ za prawuǰ…
A potym, z šynĵlëm, u nehalodnyĵ dni nakinutym napaški,
176

ezʤiŭ sam na selsaweckaj kanĵcy ŭ wolasc̊ : spĵrša – sakratar, a
potym – staršynĵ selsaweta. Usë byccam syšlosĵ k tamu, kab
kirawac̊ selsawetam: i takaĵ-sĵkaĵ gramata, prywezenaĵ z
armejskaj služby, i rannĵĵ stalasc̊ , nabytaĵ ranennĵmi dy
wandrawannĵmi waennaj pary, i nawat kalectwa. I praca byla
wažnaĵ, patrĕbnaĵ. I ne tolki wažnaĵ, a i nebĵspečnaĵ. Dasǰl, kali
ehaŭ tym balotam, ʤe čorny zarasnik lez z abodwuh bakoŭ na
grĕbelku, čuŭ, ĵk halaʤee ŭsĵrĕʤine: trĕba ž, leʤ ne addaŭ
dušu za ništo! Ot tut wylezla pačwara gĕta – banʤǰga,
garknula: "Anu, zlaz̊ !.." Ën ad nespaʤeŭki až abamleŭ,
prypyniŭ kanĵ. Zaŭwažyŭ – ĵščĕ dwoe wylazȷ̂c̊. Gĕta ix, mabyc̊ ,
sujakoila – što pasluhaŭsĵ, staŭ. Gĕta i pamaglo ĵmu. Ĵk ën
raptam – adkul uzĵlosĵ! – zdagadaŭsĵ, tak sprytna i loŭka
aperazaŭ pugaj pa wačah tago, peršaga! I ĵk tuzanuŭ kanĵ, i ĵk
kon̊ irwanuŭ! I ĵk zdagadaŭsĵ ŭpasci na woz! Тry razy bahnuli
– ne pacĕlili! Žyc̊ ĵmu, značycca, doŭga wypala! Dobra i što
daroga hutka zawĵrnula, shawala ĵgo: pamagla! Ale ž ĵk blizka
byla nĵbožčyca staraĵ, kab trohi – toj swet pabačyŭ by!
Bagata što napaminala daroga Apejku. Napaminala, ĵk
wetranym kastryčnickim dnëm ehaŭ u Gomel, na kursy; ĵk
wĵrtaŭsĵ z kursaŭ letam užo z žadanym, sumlenna zaroblenym
dakumentam pra toe, što ën – nastaŭnik; ĵk ezʤiŭ u walasny
cĕntr na partyjnyĵ dy nastaŭnickiĵ narady. Dumki tut kožny raz
wĵli swaëj scežkaj: to ŭ ʤĵʤkawu hatu, ʤe ën aʤin "wëŭ"
čatyry klasy, u cëmnae lĵsnoe sĵlo; to ŭ drugoe takoe ž sĵlo, ʤe
ën znoŭ byŭ u selsawece; to k tamu ci drugomu znaëmamu toj
pary…
Uspaminy pra daŭnĵe brali Apejku najčascej, kali ën ehaŭ k
rodnaj hace. Kali ž wĵrtaŭsĵ, ĵgo bolš apanoŭwala toe, što
dawĵlosĵ pabačyc̊ u swaëj hace, u sĵle. Bylo amal zaŭsëdy
tužliwa i nespakojna: škada bylo bac̊ ku i matku, ĵkiĵ stanawilisĵ
ŭžo zusim starymi. Matka ĵščĕ zawihalasĵ, kali ën pryĵzdǯaŭ, by
i ne čula stomy, a ŭ bac̊ ki ŭsë walilasĵ z ruk. Ruka dryžala, kali
trymaŭ lyžku. Slabeŭ stary ne gadami, a tydnĵmi. Da trywogi
177

pra bac̊ ku nĵzmenna pryplĵtalisĵ supĵrĕčliwyĵ, blytanyĵ, z žalem
i zloscǰ. dumki pra brata, pra Saŭčyka. Тoe ĵsnae, ščyrae, što
kalis̊ ci žylo miž ix, cĵper ne tolki ne lagodnila abodwuh, a rabila
ĵščĕ bolš necĵrpliwymi, neprymirymymi. Byli ne toe što čužyĵ, a
gorš za čužyh: Apejka prosta nenawiʤeŭ brata, a brat
nenawiʤeŭ ĵgo. Nĵnawisc̊ gĕtu ën i wëz z saboj, wĵrtaǰčysĵ: klĵŭ
durnuǰ bratawu pragnasc̊ , zluǰ zacȷ̂tasc̊ , što kalečyla, paganila
čalaweka; škadawaŭ matku, ĵkaĵ razrywalasĵ miž abodwuh…
Bĵda z bratam welmi trywožyla Apejkawa žyccë. Mala pra
što dumaŭ ën cĵper z takoj tugoǰ, nĵradascǰ: ĵk-niĵk toj, hto lez u
drygwu, byŭ brat!..
Z tym i tryma darogami, ĵkiĵ stolki razoŭ begli nasustrač
Apejku, ĵkiĵ ën asabliwa wedaŭ, byla ĵščĕ adna, taksama
wažnaĵ, ale ne padobnaĵ ni na adnu z troh. Ĵna pačynalasĵ kalĵ
račnoga maĵka na pĵsčanym beraze Prypĵci i wĵla ŭ "akrugu", u
garbaty, to pasĵbroŭsku wetliwy, to ʤelawita strogi Mazyr.
Pracawity, bely "Čyčĕryn", merna lapočučy pa waʤe, štodnĵ
lez nasuperak šyrokaj prypĵckaj plyni; z maĵ, kali syhoʤila
razwodʤe, da poznĵj woseni z adnolkawaj ahwotaj nës i na
narady i na surowyĵ sprawazdačy. Zimoj, pa asnežanaj racĕ,
byla samaĵ roŭnaĵ i samaĵ zručnaĵ sannaĵ daroga: sani dabĵgali
da akrugowaga gorada wesĵlej i sparnej, ĵk pa beraze…
Ad usih troh galoŭnyh darog raëna zbočwala mnostwa
menšyh darog, darožak, scežak. U kožnaj darogi i darožki byli
swoj haraktar, swoj noraŭ: mala ʤe u swece bylo stolki
narawistyh, nenaʤejnyh darog, ĵk na gĕtaj zĵmli. Тolki
nĵmnogiĵ z ix i nĵdoŭga ciha išli polem ci lesam; bolš asc̊ , leʤ
Apejka z’ĵzdǯaŭ sa šlĵhu ci bajčĕjšaj darogi, zrazu ŭlazila ci ŭ
mokryĵ zarasniki, ci ŭ balotnae kup’ë.
Za balotam, za zĵlënaj twannǰ dy zarasnikam abapal grĕbli
taratajka Apejkawa praz nejki čas wybiralasĵ na menšuǰ ci
bolšuǰ wyspu, i koly ŭ letniĵ sonečnyĵ dni mĵkka seĵli pĵsok abo
drobny, ĵk muka, pyl. Wypaŭzala, krucilasĵ pole: mleli na soncy
paloski zwyčajna bednaj zbažyny – nikčĕmny kolas, huʤen̊ kiĵ,
178

hwarawityĵ scĵblinki, pole ŭsë swicilasĵ naskroz̊ , pĵsok dy
pĵsok. Išli paloski zacĵrušanaj giylam bulby, wecer prynosiŭ
salodki pah grĕčki. Za wytaptanym wyganam, amal zaŭsëdy
pry baloce, Apejku abstupali haty – nowyĵ, pasiwelyĵ ŭžo ad
daždǯu dy wetru, skryŭlenyĵ, abymšĕlyĵ ad daŭnasci. Za
šybami, za platami sustrakali cikaŭnyĵ wočy: čym dalej ad
wĵlikaj darogi, tym raʤej bačyli tut čužoga čalaweka…
U kožnym sĵle byli ŭ Apejki cĵper znaëmyĵ, pryĵceli; kali ne
spĵšaŭsĵ welmi, nawat kiruǰčysĵ dalej, ën spynĵŭ kanĵ, zawitwaŭ
u hatu. Da wypiŭki ën byŭ, use ŭžo wedali, ne wĵliki ahwotnik,
wedali, što, kali galodny byŭ, ne taiŭsĵ, ne adnekwaŭsĵ dlĵ
pryliku i ne trĕbawaŭ bednaj ĵkoj grybnoj ci ščaŭlewaj
poliŭkaj. I wedali, što lǰbiŭ ǰrawicki gosc̊ , ĵk pačastunak,
talkowuǰ, cikawuǰ gaworku. Wedali i častawali. Čago-čago, a
gaworak u Apejkawyh paezdkah hapala zaŭsëdy! Тo niby
pustyĵ, sa smeškami, to sur’ëznyĵ, ĵny Apejku byli i radascǰ i
abawĵzkam: hto-hto, a ën wedaŭ, ĵk daleka panĵsuc̊ ne welmi
bagatyĵ na takiĵ sustrĕčy ʤĵʤki dy cëtki gaworki gĕtyĵ, ĵk
doŭga buduc̊ perakazwac̊ , usluhoŭwacca, dašukwacca ne tolki
ĵŭnaga, a i tajnaga sĕnsu. Gaworki cikawyĵ i karysnyĵ byli i
samomu Apejku: tut, u gĕtyh lǰʤej, bylo mora nawin, takih
patrĕbnyh ĵgo dušy, ĵkaĵ hacela byc̊ zaŭsëdy z narodam…
Kali ën ehaŭ dalej, pobač čascĵkom išlo nekalki ʤĵʤkoŭ,
cëtak, čarodka cikaŭnyh malyh – prawoʤili. Za krajnimi
hatami taratajka znoŭ kacilasĵ pĵsčanymi kalĵinami, razam z
ĵkimi i ŭbĵgala ŭ ĵščĕ adno balota. Abapal znoŭ mĵnĵlisĵ
zarasniki šyzawatyh laznĵkoŭ dy bliskučaga alešniku, znoŭ
ĵdawita zelĵnela raska, cëpla, durnotna pahla twannǰ. Тraščala
gallë pad kolami, što drobna dryžali, kuryŭsĵ pyl – rudy,
tarfĵny.
Adrazu zboku grĕbelki mlela drygwa, zmanliwa zĵlënaĵ, z
bujnoj trawoǰ; stupi – i ne wyberašsĵ, zacĵgne, zasmokča
nawek. Doŭga išli to kupy zarasnikaŭ, to wysokaĵ buraĵ trawa,
to raska z žabami, to čornae, asklizlae lamačča. Balota, zĵlënaĵ
179

pagibel, ĵk zgleʤec̊ woku, na cĕlyĵ kilametry, da sinĵj pasački
kučarawaga lesu.
Čas ad času balota zmĵnĵŭ les, taksama mokry z balotnaj
trawoǰ, z asklizlym lamaččam. U im ĵščĕ wastrĕj biŭ smurod
gnili, ĵščĕ nazolnej lezla ŭ wočy u wušy kamarĕča, što kidalasĵ
cĕlymi hmarami. Balota, mokry les, znoŭ balota; wyspački,
nawat pĵsčanyĵ, byli rĕdka, syhoʤili welmi ž skora.
Inšy raz les abstupaŭ panury, čorny, z takimi zarasnikami,
što sonca ne maglo prabic̊ , z takoj gustoj nawissǰ ŭgary, što ne
bylo widac̊ neba. Stanawilasĵ sĵrod belaga dnĵ cëmna, ĵk
uwečary. Daroga byla užo niby ne daroga, a pĵščĕra. Kolki ni
bačyŭ takih darog, a čuŭ Apejka, ĵk nešta sciskaecca i čarnee i ŭ
ĵgo dušy, ĵk bĵrĕ nejkaĵ markota, nejkaĵ trywoga. Kali ehaŭ z im
wykankomaŭski wozčyk Ignat, Apejka zaŭwažaŭ, što i ŭ tago
prapadae zwyčajnaĵ darožnaĵ sanliwasc̊ , u wačah paĵŭlĵecca
nespakojny blĵsk. Aziraecca mimawoli.
Mala ʤe dawoʤilasĵ bačyc̊ Apejku takiĵ agromnistyĵ
alešyny, bĵrozy, asiny, časam duby, što cisnuli bednuǰ darogu,
prymušali ĵe wilĵc̊ i tudy i sǰdy. Тo tam, to tut kalĵiny prapadali
ŭ lužynah, i wada ŭ ix byla taksama čornaĵ, ĵk ʤëgac̊ . I gaʤinu,
i druguǰ išli, cisnuli z abodwuh bakoŭ magutnyĵ kamli, čorna
zwisali galiny, zdawalasĵ, nikoli ne buʤe ŭžo ni polĵ, ni sonca;
ale – narĕšce – naperaʤe miž drĕwaŭ wybliskwala nešta
wĵsëlae, a neŭzabawe slĵpili wočy wolny prastor, radasnae
neba, woblaki.
2
Ba ŭsim raëne ne bylo cĵper sĵla ci nawat hutarka, u ĵki hoc̊
by nekalki razoŭ ne nawedwaŭsĵ Apejka.
Ĵščĕ ŭ peršyĵ paezdki swae pa raëne Apejka zaŭwažyŭ, što
lǰʤi ŭ roznyh mescah žyli neadnolkawa, što tyĵ, hto žyŭ padalej
ad raki, miž balot dy lĵsoŭ, bagata čym roznilisĵ ad ĵgo znaëmyh
zmalku zemlĵkoŭ – žyharoŭ pĵsčanaj nadprypĵckaj wësački.
180

Roznilisĵ nekatorymi zwyčaĵmi, roznilisĵ gaworkaǰ: raptam
prykmeciŭ, što ŭ blizkih, možna skazac̊ , susednih sëlah
pa-roznamu wymaŭlĵli adny i tyĵ ž slowy, byccam gawaryli na
roznyh mowah! Dziŭna bylo čuc̊ , ĵk ʤĵʤki ci hlopcy adnago
sĵla pacĵšaǰcca z gaworki tyh, što žyli za tym ža balotam, z
drugoga boku ĵgo! Pacĵšalisĵ, hoc̊ u samih gaworka byla ʤiŭnaĵ,
hoc̊ tyĵ, z drugoga boku, taksama padsmejwalisĵ z ix! Apejka,
dabiraǰčysĵ da razgadki takoga ʤiwa, merkawaŭ, što gĕta byla,
mabyc̊ , pamȷ̂c̊ dalëkaj daŭniny, kali wësački na swaih wyspah
miž bagnišč žyli ĵščĕ bolš asobna.
Dze-niʤe sĵrod palešukoŭ traplĵlisĵ palĵki i ĵŭrĕi. Palĵki,
prykmeciŭ Apejka, trymalisĵ kupkami, kalĵ mĵstĕčka, u
zascenku, ĵŭrĕi ž, akramĵ tyh, što aseli ŭ mĵstĕčku, žyli pa
adnym, pa dwa leʤ ne ŭ kožnym bolšym sĵle, blizka ad darogi.
Palĵki korpalisĵ ŭ zĵmli. Ĵŭrĕi taksama nĵrĕdka arali i malacili,
ale bolš asc̊ karmilasĵ roznym ramĵstwom – najčascej
kawalstwam dy šytwom. Тam-sĵm sprabawali gandlĵwac̊ . Lǰbili
zĵmlǰ gĕtuǰ i cygany: ne ʤiwa bylo Apejku bačyc̊ ci
kalësy-budany na grĕblĵh, ci šumliwyĵ tabary na wyganah. Ne
raz samoga ĵkaĵ-nebuʤ pryčĕpliwaĵ smuglĵwaĵ malaʤica
hapala na daroze za ruku, dabiwalasĵ raskazac̊ , što čakae ĵgo…
I palĵki, i ĵŭrĕi, i cygany byli tut swae lǰʤi. Palĵki časta
radnilisĵ z tutĕjšymi; ĵŭrĕi mirna kuryli na pryzbah razam z
palešukami; amal u kožnym sĵle znahoʤilasĵ hata, ĵkaĵ dawala
cyganam cĵplo i prytulak na ŭsǰ doŭguǰ zimu. Ĵny byli ŭse, i
cygany, i palĵki, i ĵŭrĕi, ĵk ručainki, što ŭliwalisĵ ŭ wĵlikuǰ raku,
što sami stanawilisĵ toj ža rakoǰ.
Raën byŭ, ĵk wyč̊ ggaŭ Apejka ŭ adnoj kraĵznaŭčaj knižcy,
"dawoli adnarodny". Apejka čytaŭ knižku ŭžo tady, ĵk nĵmala
prygleʤeŭsĵ da raëna, i ŭ slowah pra "adnarodnasc̊ " pačuŭ
byccam ironiǰ. Ĵmu zdalosĵ – ništo ne bylo bolš dalëkae ad
isciny, ĵk gĕta – "adnarodnasc̊ "! Užo toe, ʤe žyli, u ĵkim mescy,
roznila nĵmala lǰʤej. Ĵgo zemlĵki, što ŭmeli smalic̊ lodki i
zakidwac̊ u prypĵckiĵ zatoki seci, ne wa ŭsim byli padobny na
181

tyh swaih bratoŭ, haty ĵkih lĵpilisĵ ŭzdoŭž šlĵhu, ĵkiĵ z wĵsny da
zimy tolki i korpalisĵ na swaih peraʤelenyh, perameranyh
paloskah. Lǰʤi pa šlĵhu taksama bywalyĵ, zwyklyĵ da blizkih i
dalëkih gascej. Ne ʤiwa tut sustrĕc̊ gramatnaga čalaweka,
amal u kožnym wĵlikim sĵle – školy, nastaŭniki. Ale ŭsë ž gĕtyĵ
ne takiĵ ŭžo galasistyĵ, ne takiĵ wolnyĵ na lǰʤĵh. Gĕtym lodka dy
sec̊ ĵk ʤiwa ĵkoe, gĕtyĵ ne werac̊ u raptoŭnuǰ ŭdaču, kali za
aʤin ʤen̊ pabagacec̊ možna. Mabyc̊ , tamu i gandlǰǰc̊ tak ciha,
ascĵrožna, pawažna, i dalej za Jrawicki kirmaš wybiraǰcca
rĕdka. Račnyĵ ž – ruhawyĵ, i ŭ Naroŭli sustrĕc̊ lëgka, i ŭ Mazyry,
i za Mazyrom. Legka nabywaǰc̊ i legka tracȷ̂c̊.
Zĵmlĵ kalĵ rĕčki najbolš pĵsčanaĵ, nĵŭʤĵčnaĵ. Тyh ža, što kalĵ
šlĵhu, ĵna padmanwae rĕdka, ëj bolš werac̊ , bolš staraǰcca. Тut
zĵmlĵ spradwečnyh aratyh, wekawečnyh plugataroŭ…
U tyh, što za guščarami, za balotami, bagata ŭ čym i swaë,
asabliwae žyccë i swae haraktary. Za balotami zĵmlĵ najbolš
paganaĵ, lǰʤi hapaǰcca za les, šukaǰc̊ ratunku ŭ lese. Z ĵgadami,
arĕhami, grybami zapasȷ̂c̊ na zimu žaludy: cĕlymi garami
ssypaǰc̊ u zaseki. Žaludy lǰbĵc̊ swinni, žaludy taŭkuc̊ na muku:
hleb tam rĕdka bez žaludowaj dameški. Bywae i tolki z
žaludowaj muki; ën u gorle ĵk glina, u žywace – by cĕgla. Za
balotami nastaŭnikaŭ menš, menš škol, z-za balot lǰʤi rĕdka
wybiraǰcca ŭ swet. Тam ne ʤiwa sustrĕc̊ cëtku ci hlopca, ĵkiĵ
wek ne bačyli ni parawoza, ni parahoda. Тam bolš za ŭsë
cëmnyh, hworyh na lihamanku i suhoty, tam samyĵ
nedawerliwyĵ, ʤikawatyĵ pozirki…
"Dawoli adnarodny…" Тoj, hto pisaŭ knižku, cikawiŭsĵ
ĕtnagrafiĵj, ën kazaŭ pra ĕtnagrafičny sklad žyharoŭ raëna. Ĵgo
ne cikawila – ën "meŭ prawa" abysci – galoŭnae, što wyznačala
stan lǰʤej u gramadstwe – stan ix gaspadarki; galoŭnae, što
kidalasĵ najperš u wočy bylomu sĵlĵnskamu hlopcu i
cĵperašnĵmu staršyni rajwykankoma. Ne tolki pa abawĵzku, a i
z ĵk by ŭžo sardĕčnaj patrĕby ranej za ŭsë ŭwedwala Apejkawa
cikawasc̊ , ĵkaĵ ŭ čalaweka gaspadarka: kolki zĵmli – pahaci,
182

lugu, lesu (byŭ ĵščĕ nĵmala ŭ kago i "swoj" les); kolki edakoŭ u
sĵm’i, kolki pracazdolnyh; kolki konej ci bykoŭ – ĵkoe cĵglo;
kolki karoŭ, awečak, swinej. Ne abyĵkawaĵ, ne farmalnaĵ,
čalawečnaĵ cikaŭnasc̊ ĵgo staralasĵ daznacca ne tolki toe, kolki
zĵmli i lugu, ale i ĵkih; i hto tyĵ edaki ŭ sĵm’i, što ne robĵc̊ ; i ĵki
toj kon̊ , taĵ karowa – ĵkaĵ karysc̊ z ix. Usĵkiĵ ž zĵmlĵ i koni bywaǰc̊
– wedaŭ ën ne z padručnikaŭ ĵkih, a tamu, što papahaʤiŭ pa
gĕtyh usĵkih zemlĵh i paezʤiŭ, paparabiŭ na ŭsĵkih konĵh. I
ĵščĕ ne zabywaŭ nikoli: ci ne služyc̊ hto z hlogicaŭ u Čyrwonaj
Armii, ʤe, kim, – ne zabywaŭ ne tolki tamu, što wedaŭ, ĵk
bagata značyŭ toj hlopec u gaspadarcy, a i tamu, što pomniŭ,
pawažaŭ armejskuǰ službu; haceŭ, kab use pomnili: armiĵ – to
armiĵ, hlopec ne na gulĵh, a na ʤĵržaŭnaj službe, služyc̊ narodu.
Značyc̊ , pašana i ĵmu, i ĵgo bac̊ kam dy bratam. Pašana i
ŭwaga…
Bačyŭ Apejka, što i zamožnyĵ i bednĵki ne ŭse byli na aʤin
kapyl. Byli sĵrod zamožnyh bagaceikulaki, p’ĵŭki, što tolki i žyli
z čužoj krywi, z čužoga potu, a byli i takiĵ zamožniki, ʤe
dastatak uwes̊ nabywaŭsĵ tym, što sĵm’ĵ ŭsĵ – z padroslyh,
pracawityh ʤĵŭčat dy hlopcaŭ, ĵkimi prawic̊ surowy, bĵzlitasny
kamanʤir-bac̊ ka. Bac̊ ka-manarh, bac̊ ka-kataržnik; kamanʤir
kataržnaj kamandy. Byli i takiĵ zamožniki, u ĵkih adno ličylasĵ
zĵmli bolš, ĵk u inšyh; ale ĵk zĵmlĵ taĵ žaŭcela žoŭcen̊ kim
pĵsočkam, to zamožniki takiĵ praŭʤiwa nagadwali golyh
karalëŭ. Byli i takiĵ, u ĵkih za čornymi, pakryŭlenymi scenami,
za slĵpymi akencami, zatknutymi anučami, tailisĵ bagacce i
hciwasc̊ , pra ĵkiĵ b wek ne padumaŭ,– poŭnaĵ kulackaĵ ʤĵržawa
pad abʤërtaj, starčaj strahoǰ! A drugoga gatowy byli zaličyc̊ u
kulaki tamu tolki, što ŭ tago hata widnaĵ na ŭsë sĵlo; wypnuŭsĵ,
pastawiŭ usim na zajzdrasc̊ ; leze ŭsim u wočy swaim
horamam; a ŭ tym horame wek galodnyĵ ʤeci – bagacce ŭsë!
Ne bliznĵtami byli, bačyŭ Apejka, i tyĵ, kago ab’ĵdnoŭwali
adnym imem – bednata. Za tym agulnym, dobra znaëmym
abliččam galečy i niščymnicy, ĵkoe ĵdnala ŭsih, bačyŭ Apejka
183

roznasc̊ lësaŭ i pryčyn: bednyĵ – ad bednasci zĵmli,– što ty
wycisneš z tago pĵsočku ci balota! – ad nedahwatu cĵgla:
pasprabuj, razgarnisĵ bez kanĵ! – adtago, što hworyĵ karmilcy,
adtago, što nĵščasci – newĵdoma za ĵki grĕh – syplǰcca, adtago,
što ratoŭ poŭna ŭ hace: usë daj dy daj, a padmogi – niĵkaj! Byli
bednyĵ, što wek u pracy, u klopace, i bednyĵ, što čuhalisĵ i to z
lĵnotaǰ; byl i wek cwĵrozyĵ i wek p’ĵnyĵ. Byli takiĵ, što Apejka
zagaʤĵ mog by paručycca – u kapgase aporaj buduc̊ : kalgasnaĵ
gaspadarka na takih buʤe trymacca; a byli i takiĵ – Apejka gĕta
taksama dobra bačyŭ,– što ne paraduecca kalgas, prydbaŭšy:
trucen̊ , pryhlĵbacel, bednascǰ swaëj pahwalĵcca buʤe – ĵk
biletam na bĵsplatnuǰ paezdku ŭ raj…
Što praŭda, toe praŭda: byli ŭ balotnaj dy lĵsnoj starane, u
ĵkoj Apejku wypala rabic̊ z lǰʤmi, cihiĵ, rahmanyĵ, akurat takiĵ,
ĵkimi palešukoŭ pakazwali swetu staryĵ, spačuwalnyĵ knigi; ale
byli i zusim inšyĵ, ĵkiĵ newĵdoma čamu ne ŭwarwalisĵ ŭ tyĵ
knigi: ne rahmanyĵ – krykliwyĵ, zaʤirliwyĵ nawat; byli
baĵzliŭcy, što dryžali perad usim, i zuhi, ĵkiĵ ne strašylisĵ ni
čorta, ni Boga. Byla žahliwaĵ cemra i ʤikasc̊ , ale ž kolki
sustrakaŭ u glušĕčy swaëj Apejka takih cëtak dy ʤĵʤkoŭ, što
hoc̊ ne wedali, ĵk raspisacca i ŭwes̊ wek korpalisĵ na swaëj
Bogam zabytaj wyspe, – a byli prosta mudracy. Hoc̊ , zdawalasĵ
b, pawinen byŭ prywyknuc̊ – sustrakaŭ takih ne adnago: leʤ
ne ŭ kožnym sĵle spatkac̊ možna bylo takoga, – kožny raz
zahaplĵŭsĵ ĵsnascǰ, glybinëj razwag, šyrynëj dumannĵ ne
znanyh niʤe, akramĵ swajgo sĵla, filosafaŭ. Ne mog ne
zʤiŭlĵcca: ĵk možna bylo mec̊ taki ĵsny, bagaty rozum pry
wekawečnaj, da znĵmogi, pracy, pry wekawoj ʤikasci!
Ën lǰbiŭ balotnyh mudracoŭ. U Apejki byla prosta
neadolnaĵ slabasc̊ : pagamanic̊ z takim, padč apic̊ , wyklikac̊ na
sprĕčku, usč ac̊ dyskusiǰ; u kožnaga mudraca byli swae
merkawanni, swae razwagi, swae sumnenni: kolki tut možna
bylo pačuc̊ cikawaga i pawučalnaga ĵmu, ĵki sam nĵmala
pabačyŭ na swece!..
184

U adnym, moža, bolš asc̊ lǰʤej, z ĵkimi dawoʤilasĵ
sustrakacca, byli padobnyĵ aʤin da adnago: u tym, ĵk adnosilisĵ
da ŭsĵgo, što kazali im. Nawat Apejka – swoj čalawek – čuŭ
nĵzmenna: u zemlĵkoŭ ĵgo ne lišne dawerliwasci. Ne, ĵny sluhali
Apejku; padobny da ix, ën umeŭ gawaryc̊ z imi, wedaŭ, ĵk
padysci. Ĵgo sluhali i ahwotna – nawat welmi ahwotna – kiwali,
zgadǯalisĵ. Ale amal što kožny, sluhaǰčy, kiwaǰčy, čuŭ Apejka,
ne zabywaŭ nikoli prytym prasejwac̊ usë praz swaë welmi
tonkae, pilnae sita…
U kožnym sĵle, dy amal što ŭ kožnaj hace – u gĕtym lǰʤi ŭ
sëlah byli perakanany ĵščĕ bolš za Apejku – žyli čym-nebuʤ
wydatnyĵ lǰʤi. U adnoj slawiŭsĵ na ŭsë sĵlo pčalĵr, ĵki tak
nawastryŭsĵ ŭ pčalĵrskaj sprawe swaëj, što nawat gawaryc̊ z
pčolami ŭmee; u drugoj – ʤiwosny grybnik, ĵki dapaŭ da ŭsih
grybnyh tajn i wek nĵse gryboŭ utraĵ bolš za drugih; u trĕcĵj
slawa zzĵe nad palĵŭničym: ne toe što lisic – waŭkoŭ dy rysĵŭ
perabiŭ, ne zličyc̊ , u kačak papadae sa strĕlby, "zaplǰščyŭšy
wočy"; gĕty wedae takiĵ sakrĕty rybactwa, pra ĵkiĵ inšym i ne
snilasĵ; toj taki wydumščyk, što ĵk zbrĕša – žywaty paparwĵce;
toj tak spĵe, što za sĕrca woz̊ me; toj – kazačnik, toj –
balalaečnik, toj – skakun! A kolki majstroŭ – kasic̊ , kapic̊ , stagi
skladwac̊ ; žac̊ , malacic̊ , weĵc̊ ! Pĵčy hleb, waryc̊ patraŭku; kaloc̊
swinej, rĕzac̊ cĵlĵt! Prac̊ , tkac̊ , bĵlic̊ palatno! Pilawac̊ drowy,
plesci lapci! Bagata ʤe ësc̊ čalaweku pakazac̊ swoj spryt, swoj
talent!..
Тysĵčami samyh roznyh, blytanyh, – inšy raz, zdawalasĵ b,
nečakanyh – wuzloŭ wĵzala nĵstomnae žyccë čalawečyĵ
dačynenni. Strakaty, nĵstrymna barwisty išoŭ perad
Apejkawymi wačyma swet; swet skladanyh, neahwočyh da
shem, z roznymi, časam supĵrĕčliwymi ĵkascĵmi, imknennĵmi,
pačuccĵmi lǰʤej; žywyh lǰʤej.
Apejka žyŭ sĵrod gĕtaga swetu: sĵrod supĵrĕčliwasci,
blytanasci, zagadak. Ën ne ŭmeŭ – i ne mog – zmĵnic̊ gĕty swet
na bolš zručny, wydumany; ĵmu ne dawali gĕtaga ni mesca ĵgo
185

ŭ žycci, ni haraktar ĵgo: štodnĵ, štohwiliny neabyĵkawym
sĕrcam čuŭ ën žywuǰ bĵdu, žywyĵ naʤei! Ĵmu dolĵj samoj trĕba
bylo adkazwac̊ žywym, raic̊ žywym, razwĵzwac̊ bĵskoncyĵ
wuzelčyki i wuzly. I trĕba skazac̊ , ën ne narakaŭ; ën nawat
dawolny byŭ: z takim bagaccem cikawa žyc̊ ! Žywučy z takimi,
razumeeš, što ty patrĕbny im, patrĕbny sprawe; razumeeš, što
nedarĕmna hleb ĵsi pracoŭny!
3
U haraktary Apejki byli ʤwe rysy – roznyĵ, nesuladnyĵ:
nejkaĵ čulasc̊ , shilnasc̊ da ĕlegičnyh adčuwannĵŭ i razam
cwĵrozasc̊ , praktyčnasc̊ .
Čulasc̊ , ĕlegičnasc̊ ĵgo byli, music̊ , ad pryrody: pĕŭna, ĵny i
byli kalis̊ ci pryčynaj tamu, što Apejka z usih žyccëwyh dolĵŭ
wybraŭ sabe dolǰ nastaŭnika, dy ĵščĕ nastaŭnika litaratury.
Wyrasly lĵ lesu, lĵ rĕčki, ën usë žyccë byŭ neabyĵkawy da lesu,
da rĕčak, da cihaga i wĵlikaga žyccĵ pryrody. Ot i cĵper, žywučy
neadstupnymi klopatami, ën uwes̊ čas čuŭ ĵe z saboǰ.
Išla para, ĵkaĵ zaŭsëdy asabliwa hwalĵwala ĵgo, – wosen̊ . Ën
zaŭwažyŭ ĵe podstup zdalĵ, sa žniŭnĵ, – kali sonca padymalasĵ
ĵščĕ wysoka i ad garačyni inšymi dnĵmi až mleli drĕwy, babki,
nedažatyĵ palosy, agarody za platami.
Podstup ĵe radawaŭ dobrym nadwor̊ em: pali družna galeli,
zelĵneli adno palosy z kartoplĵǰ. Darogi byli poŭnyĵ pracoŭnaga
ruhu: ʤe b ni byŭ, rypeli wazy, sunulisĵ da sĵla, pa
zagumennyh darogah, uciskalisĵ ŭ rasčynenyĵ gumennyĵ
waroty. He tolki ŭ haladnawatyh gumnah, a i na garačyh
prygumennĵh pahla žytam, ĵčmenem, aŭsom; tam i tut rady
snapoŭ pry scenah azdablĵli čornyĵ gumny, ĵk paĵsy: snapy
sušyli. Dzeniʤe cupali ŭžo capy.
Wosen̊ daličwala letni plen. Što ž, Apejku ne bylo čago byc̊
nedawolnym gĕtym plënam. Ĵno bylo ne pustoe, ne gultajskae
– možna užo skazac̊ – minulae leta. Ĵk i ŭ tyĵ gady, nĵzbytnym,
186

wĵlikim klopatam leta byl i darogi; trĕba bylo, ĵk i ŭ tyĵ l ety,
karystaǰčysĵ tym, što baloty padsyhaǰc̊ , što sĵrod leta ësc̊ trohi
wolnaga času, laʤic̊ grĕbli, prawic̊ , lažyc̊ maety. Darogi byli
wečnaj bĵdoǰ: hoc̊ nĵmala za minulyĵ gady nalaʤili, klopagu
hapila i na gĕtae leta; hopic̊ i ĵščĕ, mabyc̊ , ne na aʤin ʤesĵtak
gadoŭ. Pawaždacca dawĵlosĵ nĵmala, ale klopat, što ni kažy, ne
prapaŭ popustu: ĵščĕ ʤwe grĕbli nowyĵ – u samuǰ balotnuǰ
gluhaman̊ ; ĵščĕ nekalki padsypali, nalaʤili staryh; peralažyli
ščarbatyĵ, padlamanyĵ maety, zbudawali trohi nowyh. Možna,
ne hwalĵčysĵ i ne prybĵdnĵǰčysĵ, skazac̊ : toe-sëe zrabili.
Wĵdoma, da ladu ĵščĕ daleka, darogi ĵščĕ bagata ʤe rĕžuc̊ bez
naža, ale usë ž – toe-sëe zrabili. Zrabili.
Peršaga werasnĵ školny zwanok paklikaŭ malyh u try
nowyĵ školy; Apejka ŭ toj werasnëwy ʤen̊ dapaŭ da adnoj z ix,
u Mokuci: sam bačyŭ, kolki radasci-ŭcehi bylo ŭ bac̊ koŭ i
ʤĵcej. Usë sĵlo, staryĵ i malyĵ, syšlisĵ ĵk na swĵta; zanĵtki doŭga
nelga bylo pač ac̊ adtago, što kožnaj matcy, kožnamu bac̊ ku
hacelasĵ paglĵʤec̊ , ĵk buduc̊ ihni – ci ihniĵ – wučycca. Potym
razyšlisĵ, praŭda, pa palosah, pa gumnah, ale wečaram, kab ne
bylo Apejki, spaili b z radasci dalikatnaga nastaŭnika, aʤinaga
pakul na ŭsǰ školu. Swĵta praŭʤiwae bylo, i Apejka ne ʤiwiŭsĵ:
ranej trĕba bylo percisĵ ŭ školu za cĕlyh sem kilametraŭ, dy
leʤ ne ŭsë lesam, pa nezličonyh lužynah, ĵkiĵ i letam ne
wysyhal i; ceraz balota za Kuranĵmi. I les tam byŭ najbolš
čorny, nepralazny, poŭny ŭsĵkaga zwĵr’ĵ dy gadaŭĵ… U samih
Jrawičah – tut byli i Apejkawa zaduma i ĵgo kirawanne – zrabili
intĕrnat dlĵ ʤĵcej z dalejšyh sël: škol drugoj stupeni ŭ raëne
nĵgusta: pakul što – poŭnaĵ – tolki adna; dyk ot i nĵhaj buʤe
staly prytulak usim, hto hoča isci z balot da swĵtla. Nĵhaj buʤe
cëply kutok i straha perad wučobaj, paslĵ wučoby; ne ŭsĵkamu
bac̊ ku ësc̊ na što nanĵc̊ ix u mĵstĕčku. Sam-nasam Apejka
radawaŭsĵ – ganaryŭsĵ nawat, ĵk asobym dasĵgnennem, – što ŭ
gĕtym goʤe školy buduc̊ ne tolki z apalam: drywami ŭdalosĵ
zabĵspečyc̊ školy nepagana, ʤecĵm ne dawĵʤecca merznuc̊ u
187

halodnyh klasah; u gĕtym goʤe wa ŭsih školah buduc̊ dlĵ ʤĵcej
garačyĵ snedanni – hleb i čaj z cukram! Ba ŭsih školah cĵper ësc̊
tytany ci bački gatawac̊ čaj! Esc̊ hleb i ësc̊ cukar!.. Gĕta ŭžo
nešta ad budučyni, gĕta ŭžo, možna skazac̊ , – z’ĵwa
sacyĵlizmu!..
Cĵper, kali wosen̊ widna ne pa nejkih asobnyh prykmetah,
a ŭladaryc̊ usǰdy, bespaʤelna, možna ŭžo skinuc̊ z dušy
trywogu pra ŭradǯaj. I nalilosĵ ŭsë, i wyspela, i prybrali z polĵ, –
za ŭse zernawyĵ možna byc̊ spakojnym: i za žyta, i za ĵčmen̊ , i
za awës. Тoe – letašnĵe – leta bylo nĵŭdalae: zernawyĵ ŭraʤili
slaba; što wymakla z wĵsny, a što pagarĕla; i lǰʤĵm bylo mala, i
perad ʤĵržawaj u daŭgu astalisĵ: ne wykanali naryhtowak.
Byla cĵžkaĵ wosen̊ : u trywoze ab lǰʤĵh, z usĵkimi
nepryemnascĵmi zwerhu za nĵwykanany plan; i ĵščĕ bolš cĵžkaĵ
zima i wĵsna. Lǰʤi ŭ nekatoryh sëlah damešwali ŭ muku žolud,
pĵkli z žaludowaga cesta; ne adnoj sĵm’i, nekalkim sëlam
graziŭsĵ golad; trĕba bylo pamagac̊ , ratawac̊ kolki zmogi.
Pamagali i wyratawali: uzĵli z bagacejšyh sël, wycisnuli z
kulakoŭ. Тym-sim, ʤĵkawac̊ ëj, padsabila akruga. Paslĵ ŭsĵgo
asabliwa nespakojnyĵ byli i wĵsna i leta; tamu i asabliwaĵ
radasc̊ , što ne padwĵli: uradǯaj sëleta – nepagany, kali raŭnĵc̊
nawat z tym, što zbirali ŭ dobryĵ gady. Žyccë pawinna
wyprawicca. Cĵper nespakoj tolki pra kartoplǰ; kab z ëj dobra
bylo ŭsë…
Wosen̊ pakul – ne prydumaeš lepšaj. Zolata – ne wosen̊ .
Dni – ĵk aʤin – sonečnyĵ, lagodnyĵ, neĵk naʤiwa čystyĵ: usë
nawokal u laskawaj, ʤiwosnaj ĵsnasci. Usë agornuta mlĵwym,
weličnym spakoem: belawatae neba, dalëkiĵ i blizkiĵ lĵsy, trawa
pry darogah; usim gĕtym, nebam i zĵmlëǰ, pryroda niby kaža: ĵ
papracawala nĵmala, naščyrawalasĵ za wĵsnu dy leta i ot haču
pakwolicca ŭ spakoi. Ĵna, moža, i mae prawa na spakoj, a lǰʤĵm
ne da ĵgo, ne da spačynu. Lǰʤi poŭnyĵ klopatu, adwečnaga
asennĵga imknennĵ. I taksama powen klopatu Apejka; tolki ŭ
klopace ĵgo ne adna sĵm’ĵ, ne adna gaspadarka. Тysĵčy sem’ĵŭ,
188

ʤesĵtki wësak i wësačak, raën…
Cupaǰc̊ capy ŭ tysĵčah gumnaŭ – za palĵmi, za barami i
zarasnikami, za abšarami bapotnyh čaratoŭ i asaki. Cupaǰc̊ u
ʤënnaj ĵsnasci i ŭ čornyĵ, z peršym podyham holadu, nočy –
pry swĵtle "lĵtučyh myšaŭ". Zwinĵc̊ i ŭʤen̊ i ŭnočy ĵščĕ ne častyĵ
kalgasnyĵ malatarni: uʤen̊ – tančĕj, ĵk by prazryscej, unočy –
basawicej. Gul ix ĵščĕ ne ŭsǰdy zwyčny i tamu wĵselic̊ asabliwa:
ën – ĵk nejkaĵ nowaĵ, i welmi zwonkaĵ, melodyĵ ŭ daŭnĵj pesni
woseni.
Lǰʤi načami pry swĵtle lihtaroŭ i na swaih gumnah i kalĵ
malataran̊ wyglĵdaǰc̊ trohi nezwyčajnymi. Na strĕhi, na scirty,
na pole lihtary kidaǰc̊ wĵliznyĵ ceni, ad cenĵŭ gĕtyh lǰdskiĵ ruki z
bičami capoŭ, z wilami – niby ruki asilkaŭ, sami lǰʤi wydaǰcca
asilkami. Moža byc̊ , ĵny i ësc̊ asilki: z nočy ŭ noč, da switannĵ
cupaǰc̊ capy, gamonĵc̊ malatarni; lǰʤi robĵc̊ , ne škaduǰčy sily, da
znĵmogi. Cĵper samae galoŭnae – hleb. Hleb trĕba im, trĕba
garadam, trĕba armii; u hlebe – žyccë naroda i magutnasc̊
krainy, ĵkiĵ buduǰc̊ pĵcigodku. Hleb gĕty, ĵkoga raën dasc̊
nebagata, – tolki nekalki kropel u hlebnym mory krainy, ale i
ĵny ne lišniĵ. Kraina žywe ne legka, ne ras koš na – kožnaĵ
kroplĵ na ŭliku.
Peršymi ŭ akruze byli čyrwonyĵ abozy z ix, z Jrawickaga,
raëna. Aʤin aboz pawëŭ u Kalinkawičy na stancyǰ nowy
sakratar rajkoma Bašlykoŭ, z drugim u nĵblizkuǰ darogu, u
Hwojniki, wyprawiŭsĵ Apejka. Apejka wëz aboz z sël, ĵkiĵ byli
bližĕj da Hwojnikaŭ. Zbiralisĵ na šlĵhu: wazy z sël išli k šlĵhu
ceraz grĕbli, ceraz maety, pa polnyh darogah; z žaleznyh
abadoŭ cëk to rudy, tarfĵny, to bely, ĵk muka, darožny pyl. Pa
šlĵhu rušyli razam: wazy z mĵhami zbožža paŭzli pa belyh,
pĵsčanyh kalĵinah, miž staryh i šumnyh bĵroz, praz sëly i mima
sël, mima hat nawoddal i wetrakoŭ, što pawažna krucili
krylami. Ehali pad wĵsëlyĵ marty i polečki kuranëŭskaga
garmanista Alëšy, pad pesni wozčykaŭ, miž ĵkih asabliwa
staraŭsĵ Mikanor; kali ž garmanist i ahryplyĵ wozčyki scihali –
189

pad doŭgi, zadumenny goman tĕlefonnyh prawadoŭ. Тolki scĵg
na pĵrĕdnim woze ŭwes̊ čas wesela, agnista haʤiŭ pad
lagodnym, cëplym wetram.
Z polečkami dy kadrylĵmi pragrymeli kolami pa bruku
galoŭnaj wulicy mĵstĕčka, paŭz balota wybralisĵ ŭ strogi
sasonnik dalëkaj stancyi. Abpylenyĵ, prytomlenyĵ, z
prytomlenymi kon̊ mi – ale gamanliwyĵ, galasistyĵ…
Pra gĕtyĵ abozy pisali potym gazety; gĕta byla paʤeĵ ne
tolki dlĵ raëna, ale i dlĵ akrugi i, možna skazac̊ , dlĵ rĕspubliki.
Bašlykoŭ čuu sĵbe tady geroem: abozy gĕtyĵ ĵk by pragrymeli
ab tym, ĵki kiraŭnik, ĵkoga palëtu, pryehaŭ u raën. I trĕba
skazac̊ , što dlĵ abozaŭ gĕtyh ën nĵmala pastaraŭsĵ, tak što
иačatkowy gĕty ĵgo tryŭmf byŭ zusim zaslužany. Ale, ĵk i
zdaralasĵ ne raz minulymi gadami, pačaŭšy peršymi, nabyŭšy
šumnuǰ slawu rĕspublikanskaga maštabu, usǰ gĕtu slawu
neŭzabawe ž stracili, ganebna adstali – ne zwažaǰčy na ŭse
staranni sakratara rajkoma i na ĵgo wĵlikae škadawanne.
Apejka, wĵdoma, taksama škadawaŭ, što naryhtoŭki
zacĵgwaǰcca, ale ën peražywaŭ spakajnej: byŭ i haraktaram
bolš strymany, i ab slawe ne tak bedawaŭ, i, galoŭnae, braŭ
toe, što zdarylasĵ, ĵk pakul nĵŭhilnuǰ bĵdu. Ĵna ne peršy raz
abyhoʤilasĵ z im tak. Usë ž bĵda gĕta i ĵgo tačyla: darogi rĕzali,
prymušali tracic̊ popustu stolki času i sily! Kab mog paličyc̊
hto-nebuʤ, kolki patračana ix za ŭse gady; kolki palamana
adnyh kalës, peratomlena konej! Wa ŭsim raëne ni adnoj
wĵrsty čygunki, ni adnoj stancyi. Palawina wësak kirue na
stancyǰ ŭ aʤin susedni raën, drugaĵ – u drugi. I ĵk ni wygadwaj:
i ŭ aʤin i ŭ drugi bok menš ĵk pa tryccac̊ – sorak, a
kamu-nikamu i pa pȷ̂c̊ʤesĵt kilametraŭ ne wyhoʤic̊ . Тut ĵk ni
starajsĵ, hoc̊ abozy buduc̊ rypec̊ ne tolki ŭʤen̊ , a i ŭnočy da
ranku – usë adno ne ŭprawišsĵ dobra. Usë roŭna raën
spoznicca…
U takiĵ dni Apejka necĵrgiliwa dumaŭ pra toj blizki i dalëki
čas, kali i pa ix lĵsnyh dy polnyh darogah zapylĵc̊ aŭtamašyny.
190

Gĕta byla ĵmu adna z samyh daragih mar: z dobrymi darogami
dy mašynami, byŭ ën upĕŭneny, gluhaĵ starana ix welmi hutka
zmenic̊ swaë abličča, stane kraem bagaccĵ i kultury. Mašyny,
ličyŭ ën, borzda razgonĵc̊ zastaĵluǰ, ʤikuǰ cišynǰ, radasna
panĵsuc̊ u znĵbytyĵ wëski ščyryĵ i ščodryĵ darunki garadoŭ.
Pakul ža, užo ne peršy god, ën nedawolna paglĵdwaŭ na raku:
uscĵž raëna bolš za paŭʤesĵtka prystanej – čamu b ne
arganizawac̊ hoc̊ by wywazku pastawak pa racĕ, na baržah.
Užo ne raz gawaryŭ, dabiwaŭsĵ ŭ akruze, u Mazyry; adtul
pisali, zwanili ŭ Minsk, u Kieŭ – wa ŭpraŭlenne parahodstwa;
ničoga ne dabilisĵ – ne bylo barž i buksiraŭ.
He ŭprawilisĵ wywezci i palawiny zbožža – padaspela
bulba. Use rynulisĵ na pole – kapac̊ kartoplǰ. Abapal usih darog,
na ŭsih palosah – daŭno ŭžo ne zĵlënyh, rudyh: zelĵnina
bulboŭniku pasohla, paruʤela daŭno, – zaklapočanyĵ postaci: i
staryĵ, i malyĵ, use, hto moža rabic̊ . Padkopwaǰc̊ , wybiraǰc̊
kartop’ lǰ, znosȷ̂c̊ u kučki ci ŭ kašy na wazah. Nad polem, nad
darogaǰ – z dnĵ ŭ ʤen̊ pĵščotnaĵ sonečnasc̊ . Dni pagodnyĵ, ĵk na
zakaz. Čystyĵ i welmi cihiĵ: galasy ĵk by zwinĵc̊ , ale ciha. Usǰdy
plawae "babina leta". "Babinym letam" abčaplĵny rudyĵ kusty
bulboŭniku, trawa pry daroze, čaplĵecca ĵno za nogi, za kryly
taratajki. U konskaj grywe taksama "babina leta". I spakojnaĵ,
mudraĵ žurliwasc̊ nad usim. I pahne dymam: tam i tut na poli
belyĵ dymy – palĵc̊ suhoe bacwinne. Pĵkuc̊ bulbu – radasc̊
malym, i grĕǰcca starĕjšyĵ: zĵmlĵ ŭžo ne letnĵĵ, stynuc̊ ruki.
Dnëm ĵščĕ cëpla, a nočy – wolkiĵ, wažkiĵ, i rankami na
bulboŭniku, na trawe belyĵ mahry ineǰ.
Paŭzuc̊ i paŭzuc̊ polem wazy z lazowymi kašami. Wazy z
kašami na poli, na darogah, na prygumennĵh. Pry gumnah leʤ
ne ŭ kožnym dwary laʤĵc̊ kapcy – kartoplǰ ŭkrywaǰc̊ ad zimnih
haladoŭ. Wĵlikiĵ, doŭpĵ, ĵk abory, kapcy ssypaǰc̊ pry kalgasnyh
dwarah; doŭpĵ kapcy gĕtyĵ ĵščĕ ŭ nawinu, ĵk i sami kalgasnyĵ
abory.
Iduc̊ wazy z kašami k wĵlikim raënnym darogam, pa šlĵhah
191

z bĵrozami i werbami, z tĕlefonnymi slupami. Palawina wazoŭ
u aʤin raën, palawina – u drugi. Na stancyĵh znoŭ lǰdna i
tlumna: syhoʤĵcca, cisnucca ʤesĵtki, sotni wazoŭ. Hrapuc̊ ,
iržuc̊ koni, raz-poraz uskidwaecca laĵnka, gatowa zagarĕcca
bojka: kožnamu hočacca prabicca da wagaŭ ranej. Znoŭ
Apejku bĵrĕ trywoga ab wywazcy: marudna iʤe ĵna. Z akrugi ž
– što ni ʤen̊ – zwanki, zapytanni: ĵk z naryhtoŭkami, ĵk – plan?
Napaminki, što bulba – Leningradu i Maskwe, nakački:
padwoʤice akrugu! Niby ën winawaty, niby ŭsë tamu, što ën –
ne hoča ci mala hoča, kab bylo lepš! I ot ža: hoc̊ ne winawaty,
hoc̊ wedaeš – nĵma na tabe winy, a ezʤiš užo ĵk winawaty;
gaworyš užo ŭ selsawetah, u kalgasah, u wëskah nespakojna.
Sam padganĵeš užo, i sam nakačwaeš, hoc̊ časta bačyš, što ŭsë
gĕta i ne trĕba. Nespakoj, garačka – nerwy ne wytrymliwaǰc̊ .
Spakoj, ʤelawitaĵ razwažnasc̊ ne ŭdaǰcca.
A moža, takoe z im i adtago, što ën adčuwae: cišynĵ gĕta
asennĵĵ – ne takaĵ lagodnaĵ, ĵk maglo b zdacca, – zmanliwaĵ.
Nelga padcawacca ĵe mirnaj supakojliwasci: spakoǰ – nĵma.
Spakoj nam tolki snicca, praŭdu kazaŭ Blok. Nĵrĕdka
sustrakaǰc̊ u sëlah nezyčliwyĵ, nĵdobryĵ pozirki. Nĵrĕdka pozirki
lǰʤi hawaǰc̊ – hawaǰc̊ dušy. Staraǰcca ŭtaic̊ , što tam u ix.
Zaŭwažyŭšy ĵgo blizka, spĵšaǰcca adysci padalej. I na shody
wečarami nĵprosta sklikac̊ : doŭga syhoʤĵcca, i ne ŭse. Paŭzuc̊
nĵdobryĵ čutki, što gĕty god cwërdyĵ zadanni buduc̊ ne tolki
kulakam i seradnĵkam – nawat malamocnym. Što ne abminuc̊
potym i bednĵkoŭ, u katoryh buʤe što ŭzȷ̂c̊. Što zabirac̊ buduc̊
usë, dačysta; što pawĵzuc̊ usë ŭ gorad – rabočym i partyjnym.
Ne ŭ adnym sĵle čuŭ ën: kulaki šĕpčucca, zgaworwaǰcca,
gatowy padnĵc̊ galawu. Harčaŭ skazaŭ, što ŭ ĵgo ësc̊ dakladnyĵ
matĕryĵly pra toe, što ryhtuecca zmowa.
Ne cihaĵ, zusim ne cihaĵ gĕtaĵ zalataĵ, asennĵĵ cišynĵ. I ŭ
gĕtuǰ wosen̊ – ĵk i letas̊ – natykaešsĵ na sproby ŭhilicca ad
zdačy abawĵzkowyh padatkaŭ. Ĵk i letas̊ – ʤe-niʤe sprabuǰc̊
utojwac̊ zbožža i bulbu. Adgaworka ŭsǰdy adna: padatki ne pad
192

silu, zdawac̊ nĵma čago. Hi ŭgawory, ni pagrozy časta ne
pamagaǰc̊ . Dawoʤicca arganizoŭwac̊ aktywistaŭ. Z ix pomačču
znajšli ne aʤin tajnik, showanku zbožža i bulby. Znajšli –
rĕkwizawali. Na samih tyh, hto haceŭ uhilicca ad padatkaŭ,
ašukac̊ , aformili nekalki spraŭ, peradali ŭ sud. Pĵcëh, najbolš
zlosnyh, pasaʤili nawag.
Moža, tamu tak wostra čueš pryrodu, što bačyš, kolki ĵščĕ
sĵrod lǰʤej ësc̊ nĵlǰdskaga. Rabota staršyni rajwykankoma – ne
dlĵ belen̊ kih ruk. Z dnĵ ŭ ʤen̊ pryhoʤicca lezci ŭ graz̊ , brac̊ ĵe
swaimi rukami – ačyš čac̊ zĵmlǰ ad grazi. Gĕta tolki zboku
zdaecca, što rabota ĵgo lëgkaĵ: taratajka sa skuranym
sĵʤennem, wozčyk Ignat, swoj kabinet u raënnaj stalicy.
Prĕzidyŭmy za stalom z čyrwonym suknom; slawa i ŭlada.
Rabota staršyni rajwykankoma – gĕta rabota tago budaŭnika
grĕbli, ĵki peršy iʤe i ŭ wadu, i ŭ twan̊ , peršy sĵčĕ zarasnik,
wĵʤe darogu i pa poli i ceraz balota. Rabota bajca i malen̊ kaga
– adʤĵlënnaga – kamanʤira, ĵki z sakratarom rajkoma, bez
adgaworak, galawoǰ swaëj i sĕrcam adkazwae za ŭsë, što
ʤeecca ŭ raëne. U taki skladany čas…
I radasc̊ , i nespakoj wečny ŭ sĕrcy i ŭʤen̊ , i ŭwečary, i
načami. I ŭ sëlah, i ŭ mĵstĕčku, i ŭ daroze. Adtago ën i tak časta
ŭ daroze, pa sëlah – nĵma nikoli spakoǰ.
Radasc̊ uwes̊ čas z klopatam. Radasc̊ : wĵsëly, impĕtny gud
kalgasnyh malataran̊ pryglušyŭ mernae cupanne capoŭ užo ne
ŭ adnym i ne ŭ dwuh sëlah. U kožnym selsawece miž cesnaga
bĵzladʤĵ mizĕrnyh palosak – šyrokiĵ, prastornyĵ abšary
kalgasnyh uladannĵŭ. Ĵny šyrĕj stali za god. Kasyĵ rady aratyh,
aʤin pry adnym, stupaǰc̊ kalgasnymi palĵmi; barazna pry
barazne pakidaǰc̊ za saboj wilgotnuǰ swežasc̊ pahkaj zĵmli –
ryhtuǰc̊ da nowaga kalgasnaga zasewu. Ne tolki aratyĵ z kon̊ mi
– nĵstomnyĵ traktary, pyhkaǰčy sinim dymam, gamanliwa,
pa-maladomu porstka, ruš ac̊ , ĵk nowyĵ pracaŭniki, pačynalniki
nowyh, znanyh pakul tolki ŭ marah, časoŭ. Za gumnami, za
krajnimi agarodami, pry darogah rastuc̊ nĵzwykla šyroznyĵ
193

dwary z doŭgimi aborami i swirnami. Ix skladwaǰc̊ sa staryh
swirnaŭ i gumnaŭ; dlĵ ix prywozȷ̂c̊ z lesu smalistyĵ sosny;
horaša tady pahne swežaj smaloǰ na kalgasnyh dwarah!
Kalgasaŭ pakul nebagata. Dzewĵc̊ kalgasaŭ u raëne – ĵk
astraŭki sĵrod daŭnĵga balota. Ale bĵda ne tolki ŭ tym, što ix
mala likam, bolšaĵ bĵda, što amal u kožnym – mala narodu. I –
što ĵščĕ gorš – mala paradku. Ladu mala. Mala kalgasnyh
budynkaŭ: žywëla najbolš pa ŭsim sĵle, pa roznyh hlĵwah.
Budaŭnictwa iʤe slaba. Тĕhniki welmi mala. I lǰʤi ne zaŭsëdy
staranna pracuǰc̊ . Bez wĵlikaj ahwoty. Ĵk by aglĵdwaǰčysĵ nazad.
Swĵdomasci ne hapae; i agitacyĵ ne zaŭsëdy dahoʤic̊ .
Newĵdoma, ĵk zacikawic̊ , zapalic̊ ix. Bagata što ĵščĕ newĵdoma; i
čym dalej, čym šyrĕj razgortwaecca kalgasnae, tym bolš gĕtyh
zagadak. Ale galoŭnae: ĵk dabicca, kab lǰʤi staralisĵ, kab rabili
ad usëj dušy; kab lǰbili i zĵmlǰ, i konej agulnyh, ĵk lǰbĵc̊ swaë,
aʤinae!..
Bagata klopatu i nespakoǰ bylo ŭ Apejki. Ale nad usim – i
drobnym i nĵdrobnym – bylo adčuwanne blizkih wĵlikih paʤej.
Podyh gĕtyh wĵlikih paʤej čuŭsĵ ŭsë macnej i šyrĕj pa mery
tago, ĵk syhoʤila wosen̊ , nabližalasĵ zima.
4
Drugaĵ častka Apejkawaga žyccĵ byla ŭ mĵstĕčku. Тut
nĵzmenna kančalisĵ ŭse ĵgo wandrawanni pa raëne.
Тut byŭ, na tym baku, što bližĕj da hwojniku, da Prypĵci,
ĵgo dom. Palawina doma, u ĵkuǰ ën usĵliŭsĵ pa prawu staršyni
rajwykankoma. Тut byla žonka Wera, byli malyĵ: syn ĵgo bolšy
– Waloʤĵ, i ščabĵtuha Ninačka. Wĵrtaǰčysĵ pad poŭnač ci pad
doswitak, ën padyhoʤiŭ da čornaga akna, lĵ ĵkoga ën,
zdawalasĵ, znadworku čuu ceplynǰ ix pascelĵŭ, ceplynǰ ix snu;
prytulwaŭsĵ, mimawoli prysluhoŭwaǰčysĵ da cišyni tam, ciha,
radasna stukaŭ. Ën čuu ascĵrožny šorhat, što adrazu aʤywaŭsĵ
na ĵgo stuk: Wera pračynalasĵ tak hutka, niby i ne spala;
194

momant bačyŭ ci ŭgadwaŭ c̊ mĵny abrys ĵe twaru, što prypadaŭ
da šyby; necĵrpliwa peralaziŭ kalĵ scĵny plot, skakaŭ na dwor.
Čuŭ z ganka, ĵk ĵna adčynĵe hatniĵ ʤwery, ĵk upocëmku iʤe
praz sency, stukae zasaŭkaǰ.
Cĵplo lǰbaga čalaweka, cĵplo rodnaga doma – ĵk čuŭ Apejka
ix paslĵ holadu, besprytulnasci darogi, paslĵ čužyh kanap i
ŭslonaŭ, paslĵ nawalačy turbot. Wera tulilasĵ da ĵgo, usĵ poŭnaĵ
maŭkliwaj pĵščoty, dy i ën, kazac̊ praŭdu, čuŭ sĵbe tak – niby i
ne bylo ŭ ix tyh was̊ mi gadoŭ – was̊ mi gadoŭ pad adnoj stollǰ. U
pakoi zaŭsëdy napagatowe čakala lĵmpa, upocëmku Wera
šamacela zapalkami; da tago času, kali Apejka zwykla
namacwaŭ kručok i wešaŭ palito, lagodnae žaŭtlĵwae swĵtlo
ŭžo adwoʤila cemru. Cihaĵ pĵščotnaĵ ceplynĵ bruilasĵ ŭ sĕrcy,
kali Apejka na palčykah stupaŭ u nepryčynenyĵ ʤwery,
stanawiŭsĵ pry ložkah. Ninačka lĵžala na matčynym; kožny raz,
kali ën glĵʤeŭ na ĵe, wejki ĵe pačynali čula dryžac̊ ; nĵrĕdka ĵna
pračynalasĵ, momant sanliwa, nĵcĵmna pazirala aby-kudy; tady
bac̊ ka šaptaŭ što-nebuʤ supakojliwae, i ĵna pasluhmĵna
zaplǰščwalasĵ. Syn spaŭ na bac̊ kawym ložku, kalĵ drugoj scĵny,
najčascej nosam u padušku, tak što Apejku zwyčajna byli
widny tolki kwolaĵ šyĵ dy nespakojny wihorčyk na makaŭcy.
Z pačatku woseni ën pryĵzdǯaŭ štodnĵ i ŭ wĵlikaj trywoze:
dačka garĕla ad škarlĵtyny – baĵŭsĵ za dačku, baĵŭsĵ za syna,
ložak ĵkoga tady perastaŭlĵli ŭ stalowuǰ. Cĵper bĵda byla ŭžo
zzadu: dačka wydužala i, na ščasce, Waloʤku hwaroba
abminula. Тrywoga nyla hiba trohi ĵk uspamin pra nĵdaŭnĵe, ĵk
nĵzžytaĵ ĵščĕ dameška da radasci, ad ĵkoj radasc̊ , moža, tolki
čulasĵ wastrĕj.
Adyšoŭšy ad ʤĵcej, ën sĵdaŭ za stol, aglĵdwaŭsĵ, byccam
hočučy bez sloŭ dawedacca, ĵk tut žyli, što rabili. Waloʤewa
torbačka z lemantarom i sšytkam na kanape, padryhtawanaĵ –
pad matčynym pryglĵdam na zaŭtra, da školy; syn pačaŭ
pracoŭnae žyccë, z woseni staŭ wučycca. Apejka ĵščĕ ne zusim
prywyk da gĕtaj perameny – kali dumae pra Waloʤǰ, razam z
195

radascǰ paĵŭlĵecca časta i škadawanne: nĵlëgka malomu!.. Wun̊
tam, lĵ paroga, – kan̊ ki, syn kataŭsĵ; bac̊ ka amal bačyŭ užo, ĵk
ën, čyrwanaščoki, ščasliwy, uwaliŭsĵ ŭ pakoj… Kalenki, bok u
lapinah snegu: padaŭ ci durĕŭ… Ninaččyny lĵlki na gnutym
krĕsle, šmatki tkaniny – spawiwala, lǰlĵla lĵlku perad tym,
moža, ĵk sama pajšla spac̊ . Sukenačka maloj na spincy krĕsla –
Wera latala sukenačku. Nowaĵ akuratnaĵ latačka na
Waloʤewym palito, što wisic̊ lĵ paroga, – na lokci…
Ĵny ŭ takiĵ hwiliny gawaryli mala. Wera ne pytalasĵ ničoga
– u tyĵ pozniĵ sustrĕčy bolš poŭnilasĵ klopatami: wymak,
mabyc̊ , – doždǯ un̊ ĵki; peramërz – maroz un̊ cisne! Skin̊ boty,
naʤen̊ suhiĵ škarpĕtki, peramĵni bĵliznu!.. Škarpĕtki i čystaĵ
bĵlizna zaŭsëdy byli napagatowe; sprytna paĵŭlĵlisĵ z ablezlaga
puzataga kamoda, pasluhmĵnyĵ ĵe klopatu, ĵe kahannǰ.
Prahoʤila ĵkih nekalki hwilin, ĵk Apejka staĵŭ užo ŭ suhoj
bĵlizne, u suhih, cëplyh škarpĕtkah, z asalodaǰ ŭmywaŭsĵ,
saʤiŭsĵ znoŭ za stol, na ĵki ĵna zbirala wĵčĕru. Sabraŭšy ŭsë,
ĵna saʤilasĵ sama, cihaĵ i maŭkliwaĵ, poŭnaĵ spakoem sustrĕčy.
Nawat kali bylo što-nebuʤ wažnae, ĵna zwyčajna ne
gawaryla, asabliwa kali gĕta bylo nepryemnae: takaĵ byla ŭžo ŭ
ĵe, dy i ŭ ĵgo, zwyčka: ništo ne pawinna bylo hmaryc̊ sustrĕču,
čas radasci – usĵmu swaĵ para. Pryjʤe para i klopatu, cĵper
zdarožanamu čalaweku trĕba adpačyc̊ , pažyc̊ bĵshmarnaj
radascǰ sustrĕčy. I radasc̊ žyla, z ëǰ ën – za poŭnač, na doswitku
– klaŭsĵ spac̊ , z ëǰ stomleny, nĵzwykla spakojny, čuǰčy žonku,
malyh, zasynaŭ – plywec, što daplyŭ narĕšce da swajgo beraga.
Kali ën ustawaŭ ranicaj, ĵe ŭžo ne bylo. Ne bylo i Ninački, i
Waloʤi: Waloʤĵ byŭ z ëǰ, u škole, Ninačka – u ʤicĵčym saʤe.
Praz son Apejka čuŭ, ĵk ĵna pĵščotnym šĕptam supakojwala
maluǰ – kab ne buʤila tatku! – ĵk ciha i spakojna zagadwala
Waloʤǰ; usë gĕta praz son pracinalasĵ da ĵgo i znikala: zmora
scirala ŭsë. Abudǯaŭsĵ ën ci sam, ci – dačasna – buʤiŭ pasylny
z wykankoma z ĵkoj-nebuʤ pilnaj sprawaj. Apejka, hutka
pamyŭšysĵ, perakuswaŭ tym, što Wera pastawila na stol, i išoŭ
196

na wulicu, u klopatny ʤen̊ .
Ën časta dumaŭ pra žonku, škaduǰčy: nĵlëgka ëj, maǰčy
dwaih, rabic̊ u škole – nĵhaj sabe i na palawinu staŭki. Ën,
wĵdoma, razumeŭ, čamu ĵna ne hacela kidac̊ školu; ën
razumeŭ: škola byla ne tolki pracaǰ, a i ŭcehaǰ, bez ĵkoj žyccë
bylo b bĵdnejšae; tut, ën wedaŭ, byla ne tolki zwyčka ʤesĵci
gadoŭ, tut byla i lǰboŭ ĵe, ĵkuǰ ništo ne zamenic̊ . Apejka i ne
nastojwaŭ, kab ĵna išla sa školy; ĵmu bylo daspadoby, što ĵna
žywe, ĵk i ranej, ne tolki domam – aktyŭnym gramadskim
žyccëm. Sapraŭdny gramadski ʤeĵč, i ĵščĕ ĵki! Hto-hto, a
Apejka wedaŭ, ĵkaĵ z ĵe nastaŭnica. I ŭsë ž toe, što ĵna
pracawala ŭ škole, rabila i ŭ škole i doma, rabila za dwaih,
nadmeru, turbawala ĵgo adčuwannem nesprawĵdliwasci, ĵkuǰ
newĵdoma bylo ĵk paprawic̊ . Apejka i sam z saboǰ, i z ëǰ ŭdwaih
ne raz merkawaŭ, što b možna bylo zrabic̊ , kab hoc̊ trohi
wyzwalic̊ ĵe, ale ničoga dobraga tak i ne wymerkawaŭ. Možna
bylo b perawezci bac̊ ku i matku: babulĵ glĵʤela b malyh, ale
starym škoda bylo kutka, nabytku swaih. Pra toe, kab nanĵc̊
hatnǰǰ rabotnicu, i gawaryc̊ ne stali: nanĵc̊ ĵe – gĕta ž usë roŭna
što nanĵc̊ parabka; kamunistu, staršyni rajwykankoma! Ĵk ni
dumali, astawalosĵ adno: addawac̊ Ninačku ŭ ʤicĵčy sad –
adčyneny, trĕba dlĵ praŭdy skazac̊ , pad kiraŭnictwam staršyni
rajwykankoma. Addawac̊ dačušku ŭ ʤetsad, glĵʤec̊ za
Waloʤem, haʤic̊ u školu, u kramy, na rynak, rabic̊ usë, što
trĕba i što hočacca rabic̊ . I ĵna rabila – upraŭlĵlasĵ neĵk i ŭ škole,
i z ʤec̊ mi, i pa gaspadarcy. Praŭda, inšy raz i z dapamogaǰ
staršyni rajwykankoma, ĵki časam – kali byŭ uzrušany ci
stomleny – narakaŭ na neŭladkawanasc̊ sĵmejnaga žyccĵ. Ĵna
hoc̊ i kryŭdawala na ĵgo ŭ taki momant, ale peramoŭčwala
ĵmu. Ën zlawaŭsĵ, burčaŭ, ale, narĕšce, astywaŭ, spakajneŭ.
Najbolej ža ĵny žyli družna. Ĵk by ni byli napoŭneny
turbotami dni, bylo času, kab hoc̊ koratka, hoc̊ uryŭkam
pasĵʤec̊ razam, paʤĵlicca bačanym, čutym, dumanym; nĵhaj
sabe najbolš uwečary, paslĵ Apejkawaga dnĵ ŭ wykankome. I
197

razumeli ĵny adno adnago z paŭslowa, časta z adnago
pozirku…
U drugoj palawine doma žyŭ daŭni Apejkaŭ znaëmy –
Harčaŭ. Kalis̊ ci Apejka sam ugawaryŭ byloga načalnika milicyi
peraehac̊ z ne welmi zručnaj kwatĕry, ĵkaĵ byla ŭ pamĵškanni
milicyi; radawaŭsĵ, kapi toj pasĵliŭsĵ pobač, cĕlymi gaʤinami,
bywala – uwečary ci wyhadnymi dnĵmi,– sĵʤeli aʤin u adnago
ŭ gascĵh abo na Apejkawym ci Harčawym ganku. Časam
spračalisĵ, i razyhoʤilisĵ najbolš kožny sa swaëj cwërdaj
dumkaj, ale gĕta ne škoʤila niby žyc̊ mirna, nawat u dobrym
sĵbroŭskim laʤe. Тolki ž z časam, asabliwa paslĵ tago, ĵk
Harčaŭ wĵrnuŭsĵ z Maskwy, z kursaŭ, lad sĵbroŭski parušyŭsĵ. I
cĵper, zdaraecca, pasĵʤĵc̊ , pagaworac̊ , sustrĕŭšysĵ na dwary,
ale sĵʤĵc̊ i gaworac̊ užo, možna skazac̊ , ne ĵk sĵbry, a ĵk
znaëmyĵ, ĵkim dawoʤicca byc̊ na adnym dwary. Praŭdu
kažučy, cĵper abodwa, gamonĵčy, ne časta i sĵdaǰc̊ , bolš staȷ̂c̊:
gaworki cĵper ne takiĵ doŭpĵ. Ne, gĕty nĵlad ne adtago, što
Harčaŭ zaznaŭsĵ paslĵ kursaŭ, paslĵ nowaga pryznačĕnnĵ,
pryčyny tut inšyĵ. Dumki roznyĵ, roznyĵ poglĵdy; roznyĵ, ĵk sam
ža Harčaŭ skazaŭ, pryncypy. Roznyĵ i cwërdyĵ ŭ kožnaga – i ŭ
Harčawa i ŭ Apejki. Gĕta prawerana ŭžo ne raz; tamu cĵper
amal nikoli ne dahoʤĵc̊ da sprĕčki; ĵk by zgawarylisĵ: našto
tracic̊ čas marna! Ci ʤiwa ž, što cĵper nĵma ščyrasci,
pryhilnasci byloj; hoc̊ by takoj, ĵk u Wery z žonkaj Harčawa,
dobraj, spagadliwaj Marusĵj. I ci ʤiwa, što žyc̊ cĵper pobač z
Harčawym, sustrakacca ne tolki na pracy, a i doma Apejku ne
welmi daspadoby. Тak što ŭ Apejkawym dome ësc̊ i swae, ĵk
kažuc̊ , minusy…
Perakusiŭšy sam-nasam, zamknuŭšy ʤwery i shawaŭšy
swoj klǰč u kišĕnǰ, Apejka wyhoʤiŭ na znaëmuǰ wulicu. Kožny
raz rankam paslĵ wandrowak ën išoŭ wĵsëlaj hadoǰ čalaweka,
dlĵ ĵkoga ne aby-ĵkaĵ radasc̊ stupic̊ znoŭ na scežku, pa ĵkoj ne
stupaŭ, zdawalasĵ, cĕly wek. U takiĵ ranki wočy ĵgo ŭsë bačyli
198

ĵk by nanawa, ĵk nešta nezwyčajnae. Dobra, legka išlosĵ pa
wulačcy, nĵhaj sabe i byla ĵna wuzen̊ kaĵ, bez tratuara, wĵsnoj i
ŭwosen̊ grazkaĵ, a zimoj – zamecenaĵ pawerh platoŭ iŭrbami
snegu. Wulačka wywoʤila Apejku na druguǰ, trohi šyrĕjšuǰ,
taksama bez bruku i tratuara, ale padsypanuǰ žwiram. Ĵk i
dasǰl, perad wačyma Apejki mĵnĵlisĵ haty: najbolš staryĵ,
najbolš nad gontam, use draŭlĵnyĵ, use z agarodami i
agarodčykami, z bezličču platoŭ i katuhoŭ. Wĵskowyĵ platy i
haty gĕtyĵ wywoʤili Apejku na bruk galoŭnaj wulicy, ʤe byŭ i
gamanki daščany tratuar i tam-sĵm belyĵ i čyrwonyĵ ganarliwyĵ
kamĵnicy, ʤe grymeli žalezam wazy, ʤe swĵtočna čyrwaneli
lozungi; ʤe i bylo toe, što wylučala gĕtae paselišča z inšyh, što
dawala ĵmu prawa zwacca asabliwa – mĵstĕčka.
Galoŭnaĵ wulica – Lenina – byla daŭžĕznaĵ: cĵgnulasĵ ŭscĵž
tary bolej ĵk na try kilametry, pakul ne ŭpirapasĵ ŭ zybučy
pĵsok, u cëmny hwojnik. Drugaĵ takaĵ ž wulica, tak ža ŭscĵž
gary, ale bližĕj, pryciskaǰčysĵ da samaga padnožža, išla ŭ drugi
bok, miž lip, miž werbaŭ, da samaj azdoblenaj hmyznĵkami
roŭnĵʤi lugawoj niziny. Wĵsnoj usǰ nizinu zaliwala prypĵckaĵ
nawodka, uwes̊ prascĵg byŭ powen šyrokaga waʤĵnoga blĵsku:
u waʤe tanuli agarody, zawulki, z wady tyrčali platy, katuhi,
wada lizala ganki. Тady pa agarodah, pa zawulkah sprytna ǰrlili
lodki – lodki stanawilisĵ samym neabhodnym transpartam. U
dni i tydni pawodak, zdawalasĵ, newĵdomae mora padstupala
da hat – wada razliwalasĵ da samyh dalëkih gor na drugim
baku Prypĵci; tak šyroka, što scinala gruʤi. Pad leta – ranej ci
paznej – wada pawoli spaŭzala, addawala lǰʤĵm čarnatu
mokraj zĵmli; za garodami dy zawulkami wylazili na wolǰ
lugawyĵ prascĵgi, wylazili prosta z wĵsëlaǰ zelĵninaǰ i bliskučym
rossypam žoŭtyh krasak. Hutka absyhali pĵsčanyĵ razlogi paŭz
Prypȷ̂c̊ – berag byŭ uwes̊ u pĵsčanyh zasypah pĵsku, –
adkrywalasĵ, narĕšce, daroga da prystan̊ ki, što ŭžo nĵmarna
čakala swĵtočna belyĵ parahody.
Naperarĕz gĕtym ʤwǰm begla z cesnaty gary ĵščĕ adna
199

wĵlikaĵ wulica: usë nižĕj, nižĕj, miž hat, pad sasnĵčki, u
prypĵckiĵ gtĵski, k toj ža prystani. Gĕta i byla asnoŭnaĵ daroga,
pa ĵkoj, ceraz raŭčaki i brady, što amal ne perasyhali, dabiraŭsĵ
da Prypĵci ŭwes̊ raën.
Na gĕtyh troh wulicah i žyla bolš asc̊ mestačkowaga
žyharstwa; gĕta, možna skazac̊ , byli gapoŭnyĵ wulicy. Ale, ĵk i
bolšaĵ častka samaj galoŭnaj wulicy Lenina, astatniĵ ʤwe
galoŭnyĵ wylučalisĵ sĵrod inšyh amal adnoj daŭžynëj: byli gĕta
ŭ cĕlym grazkiĵ i pylnyĵ wĵskowyĵ wulicy z wĵskowymi ž
hatami. Akramĵ legišaj častki wulicy Lenina, tolki newĵlički
kawalak toj, što zbĵgala z gary, nagadwaŭ nešta garadskoe i
brukam i ʤwǰma-tryma kamĵnicami; usë gĕta, samae
wydatnae z ʤwǰh wulic, bylo sabrana razam u tym mescy, ʤe
abeʤwe wulicy skryžoŭwalisĵ. Тut i bylo toe, što wyklikala
pašanu da mĵstĕčka ŭ pryezdǯyh z usĵgo raëna. Тut byli
ŭstanowy, nardom, aptĕka; tut byli magaziny, rynačnaĵ plošča,
kramki; prywatnyĵ kraŭcy i šaŭcy. Тut byŭ "cĕntr".
U gĕty "cĕntr" i wyhoʤiŭ cĵper Apejka, wostrym pozirkam
lowĵčy praĵwy mestačkowaga žyccĵ.
5
Тolki što minuŭ krykliwyh hlapčukoŭ, ĵkiĵ gajsali na
kan̊ kah pa doŭgaj zamërzlaj lužyne; malyĵ, zaŭwažyŭ,– aʤin
mestačkowy, dwoe drugih – z wëski; z intĕrnata, pĕŭna, z
drugoj zmeny toj ža školy na gary, ʤe cĵper Wera. Pa bruku
lĵskočuc̊ try padwody – wĵzuc̊ prykryty poscilkami, uwĵzany
wĵroŭkami lën; aʤin z wozčykaŭ zaŭwažyŭ Apejku, paznaŭ –
daŭ "dobry ʤen̊ ". Apejka taksama paznaŭ: wadawickiĵ
kamunary; educ̊ – zdagadaŭsĵ – u Kalinkawičy, na stancyǰ,
zdawac̊ . Nedalëka ad ix spatkaŭ ʤĵʤku: perad kalësami siwy
kanëk truhae; ʤĵʤka sĵʤic̊ staŭbunom, niby drĕmle,
abyĵkawy; ale spakoj – nagnany, wočy z-pad baranowaj šapki z
adwislymi wušami zirkaǰc̊ wostra, pilna. Paznaŭ ĵgo, Apejku,
200

ale adwëŭ pozirk, nudna noknuŭ na kanĵ i znoŭ niby
zadramaŭ. Na woze – ničoga: sena tolki dlĵ wačĕj, ale Apejka
paručycca mog by – ne pusty eʤe, wĵze nešta. Mĵsa zarĕzanaj
cĵluški ci, moža, karowy znaëmamu kraŭcu abo spekulĵntu…
"Rĕžuc̊ skacinu, što dalej – bolš… Kani ne spynic̊ gĕtae
war’ĵctwa, čort znae, što buʤe…" Zaŭwažyŭ na scĵne aptĕki
perarwany wetram kawalak špaleraŭ – lozung: "Zbor popelu –
udarnaĵ…" Nižni kraj lozunga wecer wyrwaŭ, hoc̊ špalery i byli
ababity pa kraĵh drankami,– znizu matlĵŭsĵ tolki ĵzyčok špalery
z nejkimi kwetkami spadyspadu. Lĵ cëmnaj, z pačarnelaj
šalëŭkaj, gumennaj krasy cĵperašnĵga nardoma ceraz usǰ
wulicu waruhliwa čyrwanela: "Wyšĕj tĕmpy kalektywizacyi!
Wyjʤem na peršae mesca wa ŭsëj akruze!" Apošniĵ slowy byli
napisany tanklĵwa i gusta, Apejka wedaŭ – pa zagadu
Bašlykowa; Bašlykoŭ, pabačyŭšy nĵŭzgodneny z im lozung,
zagadaŭ znĵc̊ ĵgo i dapoŭnic̊ … Apejka ŭbačyŭ na scĵne nardoma
ab’ĵwy; adna welmi karotkaĵ: buʤe kino "Dwa druga – model и
podruga". Perad drugoj ën staŭ, uwažliwa pračytaŭ: "22-ga, u
nĵʤelǰ, u Jrawickim Nardome pačnecca čystka členaŭ i
kandydataŭ
partĵčĕjki
Jrawickaga
rajkoma
partyi
KP(b)B. Pros̊ ba ŭsim bespartyjnym mĵstĕčka Jrawičy, a
taksama i ŭsih selsawetaŭ i wësak Jrawickaga raëna,
abawĵzkowa ĵwicca, a takža padryhtawac̊ fakty pra rabotu i
nedahopy partyjcaŭ z ĵčĕjki, asabliwa – kamprameciruǰščyĵ
matĕryĵly. Use gĕtyĵ fakty pros̊ ba kidac̊ u skrynku, ĵkaĵ tut
wisic̊ , abo zaĵwic̊ Kamisii pa čystcy ci na samim pasĵdǯĕnni pa
čystcy publična.
Pačatak čystki ŭ 10 gaʤin ranicy".
Ab’ĵwa datyčylasĵ Apejki: supracoŭniki rajwykankoma
taksama ŭwahoʤili ŭ rajkomaŭskuǰ partĵčĕjku.
Usë, što ab’ĵŭlĵlasĵ, bylo ĵmu ŭžo wĵdoma: i toe, što čystka
buʤe, i ʤe, i ŭ ĵki ʤen̊ ; i ën čytaŭ ab’ĵwu i adyšoŭ ad ĵe z takim
wyglĵdam, ĵk by ničoga asabliwaga ne zdarylasĵ, – a ŭ gruʤĵh
usë ž zaščymela, nĵdobra, trywožna. Brala gĕtae trywožnae ne
201

ŭperšynǰ, ale sënnĵ nespakoj byŭ bagata čutnejšy.
"Kamprameciruǰščyĵ matĕryĵly" – zasela ŭ pamĵci, ne
adsiŭpala, ne cihla.
"Glupstwa! – prymusiŭ ën sĵbe adagnac̊ nepatrĕbny
nespakoj. – Glupstwa… Mae sumlenne – čystae… Čystae… I
nihto ĵgo ne zaplĵmic̊ … Nihto i ništo!"
Adsǰl užo blizka bylo da rajkoma. Rajkom byŭ u ĵščĕ nowaj
budynine z žaŭtlĵwyh, tolki trohi pasiwelyh bĵrwennĵŭ, z
wišnëwaga koleru blĵšanym daham. Sama pa sabe budynina
byla padobna na ʤesĵtki inšyh; wylučala ĵe z abywacelskaga
rada inšyh hiba tolki šylda «Jrawicki rajkom KP(b)B»,
zroblenaĵ nĵdaŭna ŭ Mazyry – wažnaĵ, bagataĵ, serabrom pa
čornym, aʤinaĵ na ŭsë mĵstĕčka sapraŭdnaĵ šylda. Akramĵ ĵe,
wylučaŭ rajkomaŭskuǰ hatu ĵščĕ hiba radok belyh čašačak na
scĵne – z tĕlefonnymi prawadami.
Apejku pašancawala: Bašlykoŭ byŭ akurat u rajkome.
Apejka pawitaŭsĵ z rusĵwym hlopcam u gimnascërcy,
pamočnikam sakratara, papytaŭsĵ – bolš dlĵ pryliku, – što
nowaga, pajšoŭ u kabinet Bašlykowa. Bašlykoŭ byŭ ne aʤin:
perad im na krĕsle, u swice, z pugaǰ ŭ rucĕ sĵʤeŭ Čarnaštan,
staršynĵ gliniščanskaga kalgasa. Sam Bašlykoŭ staĵŭ nasuprac̊ ,
za stalom, – strojny, prygožy, u strogaj sinĵj gimnascërcy i sinih
štanah. Zwykla trymaǰčy adnu ruku ŭ kišĕni, ën wesela
adkazaŭ Apejku na prywitanne, mocna, ĕnergična pacisnuŭ
ruku, znoŭ pawëŭ bliskučymi, pryĵznymi wačyma na
Čarnaštana. Pa-sĵbroŭsku, ĵk starĕjšy, mudrĕjšy maladomu
tawaryšu swajmu, tonam parady skazaŭ:
– Usë gĕta – nastroi! Adstalyĵ nastroi, Pawel Wasilewič. Ĵ
wam raiŭ by pamenš prysluhoŭwacca da ŭsĵkih nastroĵŭ, da
ŭsĵkih gaworačak! Cwërda wesci swaǰ liniǰ!
– Dak ža znac̊ ne hočuc̊ ničogo!.. – U mĵkkim golase
Čarnaštana čulasĵ winawatasc̊ . – Sluhac̊ ničogo ne hočuc̊ !..
– Pasluhaǰc̊ ! Тrĕba tolki pagawaryc̊ ĵk naležyc̊ , pawesci ix!
Perakanac̊ !.. Na toe i kiraŭnictwa, kab kirawac̊ , wesci lǰʤej
202

tudy, kudy ŭkazwae partyĵ! Uličwac̊ asabliwasci selĵnina,
kanečna, trĕba, ale gĕta ne značyc̊ , što trĕba isci na pawadu ŭ
ĵgo. Nelga isci na pawadu! Nelga patakac̊ usĵkim nastrojčykam!
Wesci za saboj, wesci – wot što trĕba!
– Dak ĵk ty ix pawĵʤeš! Тolki i čutno: hto robic̊ , hto ne
robic̊ – tolk aʤinaki! Usim palačka ŭ wedamasci!
Sprawĵdliwasci, kažuc̊ , nĵma!
– U ix swaĵ merka sprawĵdliwasci, sĵlĵnskaĵ, ulasnickaĵ. Im
cĵgnucca i cĵgnucca trĕba, kab zrazumec̊ sprawĵdliwasc̊ našu,
praletarskuǰ! Ĵny pryrasli k staromu, use meraǰc̊ starym
aršynam! Adʤirac̊ trĕba ix, ne škaduǰčy! Adʤirac̊ i wesci za
saboj! Wesci z kožnym dnëm usë bolš lǰʤej! – Bašlykoŭ
zagawaryŭ zaklapočana, ʤelawita: – My pawinny ŭzmacnic̊
tĕmpy kalektywizacyi. U gĕtym – galoŭnaĵ zadača, ĵkuǰ
pastawila partyĵ perad našym raënam u cĵperašni momant.
Wykananne ĵe, gĕta ĵsna, buʤe nĵmala zaležac̊ i ad was. Sĵlo
waša – wĵlikae, widnae, na was, ĵ zaŭwažyŭ, paglĵdwaǰc̊ i drupĵ.
Тamu kiraŭnictwa raëna spaʤĵecca, što wy pakažace dobry
pryklad inšym…
– Dak my – što ž, my b – z radascǰ, kali b – laʤilasĵ! Kali b
lǰʤi družno rabili!..
Bašlykoŭ staŭ lĵ stala, stroga zadumaŭsĵ. Kostački palcaŭ
cwërda, niby ŭ lad dumkam, pastukali ab stol.
– U was tam, pa ŭsim widac̊ , kulač’ë wadu mucic̊ !
Karystaǰčysĵ wašaj i našaj slepatoj i bĵspečnascǰ, robic̊ swaǰ
rabotu! U gĕtym, kanečna, i sol usĵ tago, što klasawa čuždyĵ
nastroi ŭ was tak razwilisĵ! Sĵlo ŭ was – zamožnae,
kontrrĕwalǰcyjnaga dušku hapae. I, wĵdoma, kontrrĕwalǰcyjnaj
prapagandy. A my razwesili wušy, udarylisĵ ŭ spĵčku.
Zabywaem, što worag ne spic̊ , robic̊ swaǰ sprawu, pakul my
spim… Тrĕba buʤe specyĵlna prygleʤecca da wašaga sĵla…
– Rady buʤem – pryĵzdǯajce, paglĵʤice!.. A to tak i glĵʤĵc̊ –
štob znoŭ nazad…
– Nazad darogi, Pawel Wasilewič, ne buʤe! Тrĕba glĵʤec̊ u
203

glybinǰ, u koran̊ ! Darogi nazad nĵma, tak i skažyce ŭsim! Partyĵ
aglĵdwacca ne buʤe, balšawiki ne prywykli aglĵdwacca! My
iʤëm k sucĕlnaj kalektywizacyi – tak rašyla partyĵ. Kalektywy
– budučynĵ sĵlĵn, ne adnago, ne ʤesĵci – usih. I ŭ našym raëne, i
wa ŭsëj kraine. Use – rana ci pozna – buduc̊ kalgasnikami. K
gĕtamu ŭsë iʤe. I tyĵ, hto sĵgonnĵ ĵščĕ ŭ adnaasobnikah, –
taksama buduc̊ u kalgasah. Use. Za wyklǰčĕnnem kulakoŭ.
Тakaĵ liniĵ naša! Тak i skažyce lǰʤĵm!
– Skažu… Dak my buʤem č akac̊ was…
Bašlykoŭ, daǰčy znak, što gaworka skončana, wyjšaŭ z-za
stala.
– Тrĕba glĵʤec̊ naperad, Pawel Wasilewič! – Dzelawita
dadaŭ:– Тak i byc̊ : u bližĕjšy čas pad’edu! Sam paglĵdǯu,
razbĵrusĵ! Тolki wot spraŭlǰsĵ z neadkladnymi sprawami! Nu! –
ën padaŭ ruku, pa-sĵbroŭsku, duža pacisnuŭ Čarnaštanu.
Kali Čarnaštan pratupaŭ botami k ʤwĵram, Bašlykoŭ i
Apejka praz šybu glĵʤeli, ĵk ën padbiraŭ sena, adwĵzwaŭ kanĵ,
ĵk netaropka, zadumenna wykiroŭwaŭ na wulicu.
– N-da… – Bašlykoŭ prajšoŭsĵ, strojny, paǰnačy prugki ŭ
haʤe. Pastaĵŭ, rašuča krutnuŭ ručku tĕlefona. Zagadaŭ, kab
dali Alešniki, pazwali Gajlisa.
– Witaǰ, tawaryš Gajlis! Bašlykoŭ gaworyc̊ ! Dzĵtla nĵma?..
Rĕdka bywae ën u was!.. Ne apraŭdwaj! – Bašlykoŭ stroga
hmuryŭ čornyĵ browy, glĵʤeŭ kudys̊ ci ŭ kut wostrym
pozirkam. Ën pamaŭčaŭ, ĵk by dawaŭ Gajlisu čas zrazumec̊ , što
zaraz pačne galoŭnae. – Što tam u was robicca? Rastlumačyc̊
trĕba? Ĵ pra Gliniščy pytaǰ!.. Тworycca čort znae što pad
bokam, a wy – spice i sny spakojnyĵ bačyce! Spice! Ne bačyce,
što robic̊ pad nosam u was kulač’ë!.. Ne bačyce! Ci zanĵli
apartunistyčnuǰ pazicyǰ, što ĵščĕ gorš!.. Kali ne wyprawice –
buʤem gawaryc̊ sur’ëzna! Na bǰro!.. Peradaj gĕta Dzĵtlu!.. Da
pabačĕnnĵ!
Ën wažka palažyŭ trubku, melkam zirnuŭ na Apejku.
– Dumaeš, darĕmna prygraziŭsĵ? Baču pa wačah. Darĕmna
204

tak stroga – z Čarnaštanam?.. – Ën glĵʤeŭ prosta ŭ wočy
Apejku. – Abstanoŭka patrabue. Ne takaĵ abstanoŭka, kab
cyrymonicca! Na silu – trĕba silaj! Upĕŭnenasc̊ i strogasc̊ !
Nĵhaj bač ac̊ i čuǰc̊ – kiraŭnik ësc̊ kiraŭnik!
Apejka zrazumeŭ: gĕta ne tak tlumačĕnne swaih pawoʤin,
ĵk pawučanne ĵmu, dalikatnamu, mĵkkacelamu. Haceŭ
zapĵrĕčyc̊ , ape Bašlykoŭ skazaŭ:
– Dumaǰ, Gliniščami trĕba zanĵcca Harčawu…
– Harčaŭ nĵhaj zojmecca… Тolki bĵda tam, widac̊ , ne ŭ
adnoj agitacyi kulakoŭ… Тrĕba, pa-mojmu, nešta rabic̊ u
samim kalgase. My, pa-mojmu, mala ličymsĵ z psihalogiĵj lǰʤej.
Тrĕba neĵk zaahwočwac̊ lǰʤej. Čarnaštan gĕta prawilna
kazaŭ…
– "Zaahwočwac̊ , zaahwočwac̊ "… Oh, gĕta psihalogiĵ!.. Žyc̊
ĵna ne dae tabe! Mĵnĵc̊ trĕba ĵe, gĕtu twaǰ psihalogiǰ!..
Apejka adčuŭ, što spračacca – beznaʤejna. Peramaŭčaŭ.
Bašlykoŭ zirnuŭ, ʤelawita, patrabawalna:
– Nu, dakladwaj, hwalisĵ – kali ësc̊ čym!
Apejka skazaŭ, ʤe byŭ apošnimi dnĵmi, ʤe prawëŭ shody,
kolki čalawek ustupila ŭ kalgasy. Bašlykoŭ dastaŭ blaknot,
perapytwaǰčy, zapisaŭ. Staŭ raskazwac̊ , ʤe sam byŭ.
– Učora zaĵzdǯaŭ na twaǰ raʤimu. Perad shodam zajšoŭ da
staryh twaih. "Daj, dumaǰ, paglĵdǯu, ĵk žywuc̊ bac̊ ki našaga
staršyni". Тak što – paznaëmiŭsĵ… Spadabalisĵ i maci i bac̊ ka.
Karas̊ hwaliŭ bac̊ ku: "Majstar peršaj marki – i ŭ poli, i na racĕ. I
– časnejšaj dušy. Peršy stary ŭ kalgase", – skazaŭ. Тak što –
harošae bylo znaëmstwa! Harošyĵ staryki!
– Ne skardǯusĵ! – niby pažartawaŭ Apejka. Ën usmihnuŭsĵ
skupa, hoc̊ dobrae slowa pra staryh i bylo na radasc̊ ĵmu i hoc̊ ,
bačyŭ, Bašlykoŭ dawolny ad dušy; čuŭ Apejka za tym, što
skazaŭ Bašlykoŭ, nedagaworku, pradčuwaŭ, što toj skaža ĵščĕ
štos̊ ci – ne takoe pryemnae.
Z čulaj nascĵrogaǰ čakaŭ.
Ën ne pamyliŭsĵ: praz ĵki momant usmeška z twaru
205

Bašlykowa syšla, guby stroga sabralisĵ. Glĵʤeŭ prosta ŭ wočy,
ščyra, nĵwesela:
– A brat! Nu i brat! – Spačuwaǰčy, pakruciŭ galawoǰ. – Gĕta
– swaĵk!
Apejka pramaŭčaŭ. Maŭčanne bylo doŭgae, cĵžkae. Potym
Bašlykoŭ zapytaŭ:
– Ĵk ty pragleʤeŭ gĕta?
– Čamu – pragleʤeŭ?..
Bašlykoŭ paĵsniŭ dumku:
– Harčaŭ kazaŭ: ën pamagaŭ tabe pry palĵkah? Pradukty,
patrony tabe nasiŭ? Pamagaŭ nam… Bednĵkom byŭ…
– Byŭ…
– Peraraʤiŭsĵ?.. Za gady saweckaj ulady?..
– Za gady saweckaj ulady…
Apejka ne taiŭ, što gaworka gĕta dlĵ ĵgo nepryemnaĵ. Ën ne
lǰbiŭ gawaryc̊ pra brata, ne tolki tamu, što gĕta byla ne takaĵ
ŭžo wĵsëlaĵ tĕma dlĵ gaworki, a najbolš tamu, što ĵmu pry
gĕtym wyhoʤila ĵk by apraŭdwacca, wygarodǯwac̊ sĵbe; rabic̊
toe, čago Apejka welmi ne lǰbiŭ.
Na ščasce, dakazwac̊ gĕta amal nikoli ne dawoʤilasĵ: use ŭ
raëne wedali i ĵgo radnǰ i ĵgo brata.
Bašlykowu, hutka paslĵ tago ĵk toj pryehaŭ sǰdy, Apejka pry
nagoʤe kazaŭ užo ŭsë pra brata – ne padkrĕsliwaǰčy ix nĵladu
i ne apraŭdwaǰčysĵ, prosta dlĵ tago, kab Bašlykowu bylo ŭsë
wĵdoma.
Užo tady Apejka zrazumeŭ, što Bašlykoŭ – z ankety ci z
nečyh sloŭ – wedae ŭsë ĵk mae byc̊ ; i cĵperašni napaminak pra
brata, i toe, što ën gawaryŭ z Harčawym, i dumka pra toe, što
ën, moža, znarok zaehaŭ tudy, dawedacca samomu, praweryc̊ ,
adazwalisĵ ŭ dušy prykrascǰ.
"Perad samaǰ čystkaǰ ĵkraz…" – zwĵzala ŭsë pačutae ŭ adno
razwaga.
– Bylo ŭsë: i patrony nasiŭ, i ŭ bednĵkah byŭ,– cwërda, ca
zloscǰ skazaŭ Apejka.
206

Bašlykoŭ, zdaecca, zrazumeŭ gĕtu zlosc̊ , paspačuwaŭ:
– N-da… Ĵ ne haceŭ by mec̊ takoga brata.
– A ĵ ĵgo sam wybraŭ! – Apejka gawaryŭ gruba: haceŭ
abarwac̊ gaworku.
– N-da, bratoŭ ne wybiraǰc̊ . Gĕta prawilna. I ty, wĵdoma,
kali padumac̊ , z adnago boku, ne winawaty, ĵk, moža byc̊ , ne
winawata i twaĵ staruha-maci. I ŭsë-taki, čort ĵgo wedae, žyccë
ësc̊ žyccë: ësc̊ i drugi bok u twaëj gistoryi z bratam –
kampramecirue gĕta cĵbe… Ne ŭ maih wačah – ĵ gawaru ne pra
sĵbe, a – u naroda! Ne raskažaš pra ŭsë kožnamu, narod ësc̊
narod, i ne ŭsĵki zrazumee pa-čalawečy. Inšy padumae tak:
plĵma ësc̊ plĵma, sam ty ĵe nabyŭ ci tabe prykleili ĵe drupĵ.
Roznica, wĵdoma, wĵlikaĵ, ale iʤi ty rastlumač kožnamu… Ĵ
razumeǰ twaë stanowišča…
– Našto ty mne gĕta gaworyš? – skazaŭ Apejka aburana.
– Prosta tak, – Bašlykoŭ ne zniĵkaweŭ, tolki trohi
zʤiwiŭsĵ.–
Тak, k slowu pryjšlosĵ.
– Dak ot, kali k slowu: ĵ ne liču sĵbe winawatym za ĵgo.
Nikolki.
– Ĵ tabe gawaryŭ ne pra winu twaǰ. Ĵ gawaryŭ pra inšae. Тy
ne zrazumeŭ ničoga. Škoda. – Bašlykoŭ i tut adčuwaŭ sĵbe
wyšĕj, mudrĕj, i Apejku znoŭ zapĵklo aburĕnne. Ale Bašlykoŭ
zagawaryŭ pra inšae: – Adstaëm my z kalektywizacyĵj!
– Čamu – adstaëm? – Apejku ad neprycihlaj zlosci hacelasĵ
pĵrĕčyc̊ : – Na drugim mescy ŭ akruze.
Bašlykoŭ zaĵwiŭ spakojna:
– Drugoe – ne peršae!
Ën pašamaceŭ paperami, wybraŭ adnu:
– Ot tut skarga ad weruǰčyh na goe, što začynĵem alešnickuǰ
carkwu. U Minsk skarʤilisĵ… Ĵkaĵ twaĵ dumka?
– Maĵ dumka takaĵ, što trĕba dabiwacca, kab carkwa sama
začynilasĵ.
– Ĵk gĕta?
207

– Тrĕba weruǰčyh zrabic̊ nĵweruǰčymi. Bĵzbožnikami…

Razʤel drugi
1
Kali Apejka išoŭ u kabinet, lĵ ʤwĵrĕj amal kožny raz
sustrakala ĵgo čarada ʤĵʤkoŭ i cëtak, što čakali ĵgo. Pros̊ by
swae dawĵrali adnym paperam ʤĵʤki i cëtki rĕdka, ne zaŭsëdy
zadawalnĵla ix i gaworka z sakratarom rajwykankoma ci
zagadčykam rajza, bagata hto ličyŭ za nĵzmenny abawĵzak
uručyc̊ paperu samomu sgaršyni, pagawaryc̊ z samim. Bywala,
kali Apejka ne paĵŭlĵŭsĵ z raëna doŭga, sĵʤeli pa nekalki sutak,
načuǰčy ʤe-nebuʤ u znaëmyh; paĵŭlĵlisĵ kožnuǰ ranicu,
byccam na pracu, – pakul ne dabiwalisĵ da samoga.
Тakiĵ sustrĕčy z lǰʤmi byli Apejku nĵprostaj i nĵlëgkaj
častkaj ĵgo raboty. Lǰʤi nesli sǰdy da ĵgo swae naʤei i swaǰ
rospač: hto što meŭ Cĵper da zwyčnyh pros̊ b pamagčy mukoǰ,
nasennem, da skarg na wĵliki padatak, na padatkowyĵ
nesprawĵdliwasci dadawalisĵ časta skargi, zwĵzanyĵ z kalgasnaj
nawinoǰ: tamu zĵmlǰ narĕzali nĵdobra – usë lepšae zabrali pad
kalgas; tamu prygrazilisĵ, što kali ne ŭstupic̊ , kab u Salaŭki
ryhtawaŭsĵ. Rĕdka hto ne pytaŭsĵ: gĕta – sprawĵdliwa, gĕta –
pa saweckih zakonah?
Amal u kožnaj skarze-pros̊ be za asabistymi nĵgodami i
kryŭdami byli agulnyĵ, gramadskiĵ prablemy; amal kožny raz,
adkazwaǰčy, pamagaǰčy, raĵčy, Apejka tak ci inakš pawinen byŭ
tlumačyc̊ ʤĵržaŭnuǰ palityku ŭ kalgasnaj sprawe, braŭ na sĵbe
ĵk by rolǰ agitatara. Gĕta byla-taki sapraŭdnaĵ rabota
agitatara…
Sënnĵ ĵgo taksama čakali: miž daroslyh, sĵrod ĵkih ën
zaŭwažyŭ čalaweka z žaŭtawatymi, doŭgimi, za kaŭner,
pasmami,– pop, ci što? – cĕlaĵ, prycihlaĵ, čarodka wĵskowyh
208

ʤĵcej. Apejka pawitaŭsĵ, skazaŭ, što hutka pačne prymac̊ , u
kabinece znĵŭ padʤëŭku. Ën, ĵk i pa daroze sǰdy, byŭ ĵščĕ
nespakojny: ne adstupala prykrasc̊ ad Bašlykowaga paproku
za brata, wažka cisnula ŭsĵrĕʤine daŭnĵĵ, znoŭ pacĵžĕlaĵ
nepryhilnasc̊ da Saŭčyka. Znoŭ zgadaŭ Bašlykowae: "Ne haceŭ
by mec̊ takoga brata!" Adkazaŭ dumkaǰ zlosna, z’edliwa: "A ĵ
haceŭ! Ĵ sam paraiŭ byc̊ takim!.. Ĵ sam, znarok, načapiŭ sabe na
šyǰ gĕtae berwĵno!" Znoŭ prykrasc̊ perajšla na adnago
Bašlykowa: "Ĵk by wyšĕj ličyc̊ sĵbe za toe tolki, što nĵma takoga
kamprameciruǰčaga brata, što biĵgrafiĵ – idĕalnaĵ!.. Ĵk ordĕnam
ganarycca!.."
Ën hutka peragleʤeŭ papery, što pryjšli gĕtymi dnĵmi,
wyjšaŭ u pryëmnuǰ:
– Nu, pačnëm… – Use ŭstali, nekatoryĵ padalisĵ bližĕj,
čakaǰčy. Apejka abwëŭ usih pozirkam, zaŭwažyŭ – žaŭtlĵwy, z
doŭgimi pasmami, staĵŭ trohi asobna; maladyĵ karyĵ wočy
glĵʤeli cikaŭna, dapytliwa, ĵk by zagaʤĵ daznawalisĵ, čago
trĕba č akac̊ . Apejka na mig zatrymaŭ pozirk: sĵlĵnskaĵ swita,
zajcowaĵ šagika; dužy, zagarĕly: skura twaru až ilsnicca;
pĕŭna, kormȷ̂c̊ nepagana. Zrazu ž adarwaŭ pozirk, spyniŭsĵ na
kupcy ʤĵcej: nĵsmelyĵ, nema prycihlyĵ, najbolš saramĵžnyĵ, ĵny
cisnulisĵ adno da adnago, amal use ŭ damatkanyh switkah, – ne
zwoʤili z ĵgo čystyh, dawerliwyh i wostra pilnyh wačĕj. Ën
kiŭnuŭ im wesela, baʤërliwa: – Wy ŭse razam?
– Razam, – adkazaŭ za ŭsih aʤin, z šorstkim ščĕccem
nĵroŭna – mabyc̊ , matčynymi nažnicami – abskubanyh
walasoŭ; z rašučym, mužčynskim basočkam.
– Razam, – pacwerʤiŭ i lysy ʤĵʤka, što staĵŭ lĵ ix, ĵk
pastuh, – z šapkaǰ ŭ adnoj rucĕ, z pugaǰ ŭ drugoj.
– Što ž takoe zdarylasĵ, što adrazu takoj gramadoj? –
Apejka peračakaŭ momant maŭčannĵ, wesela zaprasiŭ: – Nu,
zahoʤce, wyswetlim!
Dzeci zawarušylisĵ, stali peragaworwacca šĕptam, šturhac̊
adno adnago, ale ne pajšli. Dzĵʤka z pugaǰ taksama ŭzĵŭsĵ z
209

wyglĵdam starĕjšaga padcawac̊ smelasci malym: nĵëmka,
nĵsmela šturhnuŭ adnago, drugoga šapkaǰ, wĵleŭ z paprokam
usim:
– Zahoʤce, skazano!
Peršym adwažyŭsĵ toj ža, z šorstkim, paskubanym
ščĕccem, za im – belen̊ kaĵ ʤĵŭčynka z ružowymi krugami na
ščakah. Apejka, prapuskaǰčy ix paŭz sĵbe, padbaʤërliwa, z
lǰbascǰ paglaʤiŭ nekalki galowak. Apošni ŭwajšoŭ, ĵk za
statkam, ʤĵʤka z pugaǰ: nĵëmka trohi i wažna, ĵk by hawaǰčy
wažnascǰ gĕtaj nĵëmkasc̊ swajgo stanowišča sĵrod malyh.
U kabinece ʤeci ŭ lapcĵh, u zrĕb’i aziralisĵ ĵščĕ wastrĕj,
cisnulisĵ ĵščĕ bolš – smykali nasami, nascĵrožana čakali. Apejka
ne staŭ prasic̊ ix sĵdac̊ , ne daŭ i im i sabe lišnĵga klopatu; ne
zajšoŭ za stol, staŭ perad imi, ĵk nastaŭnik u škole.
– Nu, dyk što zdarylasĵ, a?
Paslĵ momantu nĵëmkaj cišyni asmelilasĵ bĵlĵwaĵ z
ružowymi ščakami; paružaweŭšy ĵščĕ gorš, niby ca scĕny,
pračytala na pamȷ̂c̊ – widac̊ bylo – padryhtawanae zagaʤĵ: až
perarywapasĵ dyhanne – tak hwalĵwalasĵ.
– Тaw-waryš s-staršynĵ… rajwyk-kankoma!! My pryjšli,
kab… p-prasic̊ was… štob pakinuli ŭ škole… nastaŭnika Iwana
Mikalaewiča!..
Gĕtym wĵlikim slowam ĵna addala ŭwes̊ pal swaëj dušy, i
ne tolki dušu, a i golas; inšyĵ ŭžo magli, pakul ĵna garĕla
peražytym, adkazwac̊ Apejku: z ĵkoj ĵny školy, z ĵkoga klasa, pa
ĵkih pradmetah u ix Iwan Mikalaewič, ĵk ĵgo prozwišča.
Narĕšce Apejka wyswetliŭ, što ʤeci z Kryckaj školy, što
nastaŭnik, za ĵkoga ĵny pryehali zastupicca, – Iwan Mikalaewič
Garoška. Apejku byli wĵdomy ne tolki gĕtae prozwišča, ale i toj,
kamu ĵno naležala: Garoška nastaŭničaŭ u swaëj rodnaj wëscy
ŭžo z ʤesĵtak gadoŭ; ĵščĕ ŭ tyĵ gady, kali nastaŭničaŭ i ën,
Apejka.
Apejka byŭ amal neznaemy z im: bačylisĵ tolki nekalki
razoŭ na nastaŭnickih shodah; ale Apejku dobra bylo wĵdoma,
210

što Garoška – nastaŭnik taki, ĵkih mala ne toe što ŭ raëne, a i ŭ
cĕlaj akruze; pra gĕta kazali ŭse, hto kali-nebuʤ byŭ na ĵgo
ŭrokah. Ot i ʤeci, smĵleǰčy, pamagaǰčy adno adnamu,
perabiwaǰčy, z zahaplennem kazali cĵper: tak dobra, tak cikawa
pra ʤewĵc̊ sot pĵty god, pra rĕwalǰcyǰ ŭ Pecĵrburze, pra Lenina
raskazwaŭ; pra pĵcigodku, pra toe, ĵkiĵ ʤe zawody buduǰcca; ĵk
dobra buʤe žyc̊ skora. I ot ža, bĵda ĵkaĵ: cĵper Iwana
Mikalaewiča znĵli z nastaŭnikaŭ; skazali, što ĵmu nĵmožna
wučyc̊ ʤĵcej, bo ën služyŭ pry caru ŭ carskaj armii i byŭ
carskim aficĕram, i što ën buʤe wučyc̊ ʤĵcej suproc̊ saweckaj
ulady. Ale ž ĵny wedaǰc̊ , što hoc̊ Iwan Mikalaewič i byŭ u
carskih aficĕrah, ale ž ën zrazu, ĵk pačalasĵ saweckaĵ ŭlada,
perastaŭ služyc̊ caru. I cara ën zusim – gĕta ĵny sami čuli – ne
lǰbiŭ nikoli i ne lǰbic̊ ; i aficĕr ën ne z pameščykaŭ ĵkih-nebuʤ, a
z prostyh lǰʤej, z ix ža sĵla; i ŭse dobra znal i ĵgo bac̊ ku, i ŭse
bač ac̊ , što ŭse gady ën, Iwan Mikalaewič, za adnu saweckuǰ
ŭladu staraecca…
Apejku welmi ŭshwalĵwala ʤicĵčaĵ ščyrasc̊ . Sluhaǰčy malyh,
niby wĵrnuusĵ ŭ swaǰ nĵdaŭnǰǰ, miluǰ minuŭščynu, niby znoŭ
byŭ nastaŭnikam: ĵk nastaŭnik ën dobra adčuwaŭ, ĵk wažna
ʤecĵm toe, što ĵny kažuc̊ tut, i toe, z čym ĵny pojduc̊ adsǰl, kudy
prynesli swae dawer’e i naʤeǰ. Тamu žyccëwy wopyt dadawaŭ
da ŭsĵgo swaǰ dolǰ cwĵrozaj nĵpĕŭnasci: wedaŭ Apejka, ĵk
nĵprosta buʤe zamacawac̊ u ix weru gĕtu i naʤeǰ. A da ŭsĵgo,
što b tam ni bylo, radawaŭ sam fakt: malyĵ sami ŭstali za
praŭdu, wĵskowyĵ, saramĵžyĵ, pryjšli ŭ rajwykankom! Malyĵ
gramaʤĵne budučyni!
Ën niby ne paweryŭ:
– Hto was padgawaryŭ, štob pryjsci prasic̊ za Iwana
Mikalaewiča?
Dzeci zʤiwilisĵ:
– Nihto… My sami…
– Škoda stala. My i nadumalisĵ…
– Nĵprawilna ĵgo znĵli!..
211

– Skažyce – nĵhaj ën znoŭ wučyc̊ !
– Zbutu ne dawali, pakul ne skazaŭ, što padwĵzu. – Dzĵʤka
z pugaj pakruciŭ lysaj galawoǰ, sa zʤiŭlennem i pašanaj. – Ĵk
maškarĕča, naseli!..
Apejka wedaŭ užo, i što Garošku znĵli i ĵk usë bylo. Htos̊ ci z
pilnyh Garoškawyh zemlĵkoŭ, moža byc̊ , im wywučanyh,
mesĵcy dwa nazad napisaŭ u staličnuǰ gazetu, što ŭ Krytah u
škole – pry paturanni selsaweta i raënnaga kiraŭnictwa –
zamaskirawaŭsĵ klasawa čuždy ĕlement, belagwarʤeec, ĵki z
zalatymi pagonami i z wintoŭkaj u rukah waĵwaŭ za cara i
ŭsĵkih urangelĵŭ i gubiŭ nĵščadna trudawy narod. U gazece z
pis̊ ma zrabili kopiǰ, ĵkaĵ i trapila na stol sakrataru Jrawickaga
rajkoma partyi. List gĕty čytaŭ u kabinece Bašlykowa i Apejka.
Pad usim, što pawedamlĵŭ newĵdomy aŭtar gazece i
Bašlykowu, staĵla gordae: "Neprymirymy selkor". Bašlykoŭ
addaŭ pis̊ mo Harčawu z rĕzalǰcyĵj, napisanaj zwerhu koratka i
ĵsna: "Praweryc̊ , prynĵc̊ mery, dalažyc̊ !" Harčaŭ za ĵki ʤen̊
praweryŭ, i na drugi ʤen̊ lës Garoški rašyŭsĵ: Garošku znĵli z
nastaŭnikaŭ. Harčaŭ prapanawaŭ taksama aryštawac̊ , i kab ne
Apejka, Garoška daŭno byŭ by za kratami. Bašlykoŭ padumaŭ,
pawagaŭsĵ i shiliŭsĵ da Apejki. U Apejki byli mocnyĵ dowady:
Garoška trapiŭ u aficĕry ne pa swaëj ahwoce, a ĵk nastaŭnik; u
gramaʤĵnskuǰ wajnu niĵkim belym ne byŭ, rabiŭ doma. Byŭ
potym u Čyrwonaj Armii; z peršyh ža mirnyh ʤën swaih, paslĵ
armii, uwes̊ čas u sĵle… Ale wĵrnuc̊ Garošku na nastaŭnickuǰ
pracu Bašlykoŭ ne zgaʤiŭsĵ. Cwërda, rašuča…
I ot gĕtyĵ ʤicĵčyĵ, ščyryĵ twary, gĕtyĵ wera i naʤeĵ. Što ën,
staršynĵ rajwykankoma Apejka, moža skazac̊ im, lǰbym i ĵsnym,
ĵkiĵ dumaǰc̊ , što ŭ swece ŭsë tak prosta, što praŭda i
sprawĵdliwasc̊ – rĕčy abawĵzkowyĵ i lëgkiĵ. Ne wedaǰčy dobra,
što skazac̊ im, ën znarok staŭ raspytwac̊ kožnaga, ĵk hto
wučycca, ci dobra pawoʤĵc̊ sĵbe ŭ klase, ci pamagaǰc̊ bac̊ kam.
– Nu, što ž, – skazaŭ ën, gatowy razwitacca. – Dzĵkuǰ za toe,
što wy skazapi. Ĵ peradam usë, kamu trĕba. Skažu – što wy
212

prasili!.. Ot i ŭsë – bywajce zdarowy!
Nekatoryĵ ŭžo sabralisĵ, abnaʤeenyĵ, kirawac̊ da ʤwĵrĕj,
kali bĵlĵwaĵ, z ružowymi plĵmami, nascĵrožylasĵ:
– Dak ĵgo – astawĵc̊ nam? Iwana Mikalaewiča?..
– Ĵ ž skazaŭ, peradam, što wy – prasili…
– Ne, wy skažyce – astawĵc̊ ?
– Ĵ budu prasic̊ !
– Ne, ne, wy – skažyce!
Apejka ničoga ne skazaŭ, tolki lagodna, ĵk bac̊ ka, ĵki ne
hoča kryŭʤic̊ maloga i ne moža dac̊ usĵgo, što toj prosic̊ ,
usmihnuŭsĵ:
– Nu, ščasliwaj wam darogi!..
Ĵny pačali wyhoʤic̊ , ne welmi ahwotna, ne welmi
ŭscešanyĵ; najbolš tamu, što ʤĵʤka z pugaǰ šturhaŭ ix da
ʤwĵrĕj. Ne paradawaŭ ix; ale što ž ën, Apejka, mog skazac̊ im
inšae?..
Adrazu za imi ŭ kabinet stupiŭ bĵlĵwy hlopec u zacĵganaj,
ale kramnaj padʤëŭcy, u ružowaj i zalatanaj pad kaŭnĵrom
nĵzrĕbnaj saročcy. Kepka ŭ ĵgo rucĕ byla taksama garadskaĵ, z
razmoklym ad daždǯu kazyrkom.
– Možna zajsci? – hlopec pytaŭsĵ ciha, dalikatna.
– Zahoʤce. Sĵdajce.
Ën i išoŭ ciha, i seŭ na ŭskraj krĕsla; pad uwažliwym
Apejkawym pozirkam nĵëmka adwëŭ šĕryĵ, z nejkaj
zadumennaj prytoenascǰ wočy. Potym sustrĕŭsĵ z Apejkawymi,
i pozirk byŭ užo cwërdy, rašučy i razam z tym dawerliwy.
– Mĵne zawuc̊ – Glušak Scĵpan, – ciha i ne adwoʤĵčy wačĕj
ad Apejkawyh, skazaŭ ën. – Ĵ padawaŭ zaĵwu ŭ Wadawičy.
Haceŭ pastupic̊ u Wadawickuǰ kamunu. Mne spačatku skazali,
što – dobra, prymuc̊ . A potym – admowili. Skazali, što ne
moguc̊ prynĵc̊ , tamu što moj bac̊ ka – kulak…
– Wy z Kuranëŭ? – perabiŭ ĵgo Apejka.
– Z Kuranëŭ,– kiŭnuŭ hlopec. Ën nĵlëgka, ale cwërda
dadaŭ: – Ĵ – syn Glušaka Halimona. Mabuc̊ , znaece. Moj bac̊ ka –
213

kulak. Na ĵgo naložana cwërdae zadanne. Ale ĵ ĵgo kinuŭ. My z
im cĵper – ĵk čužyĵ.
– Čamu wy ĵgo kinuli? – zacikawiŭsĵ Apejka.
Hlopec pamaŭčaŭ, zadumaŭsĵ.
– Ĵ i sam ne znaǰ, ĵk skazac̊ . Тrudno bylo žyc̊ z im. Prosto –
ne možno žyc̊ stalo. Ĵ haceŭ z im žyc̊ , dumaŭ spačatku, što –
ničogo, što – prywyknu. Cĵrpeŭ doŭgo: bac̊ ko ž usë-taki. Da i
matku bylo škoda. Znaece ž, ĵk matcy, kali syn kidae. Haceŭ
peracĵrpec̊ . Ale – ne wycerpeŭ! – Ën pa-ranejšamu ne adwoʤiŭ
ad Apejki cihih, zadumennyh wačĕj. Pamaŭčaŭ znoŭ,
zagawaryŭ, ad dušy škaduǰčy, z bolem: – Ën, moj bac̊ ka, žywe
dlĵ adnago: štob pabolej sabe. Hoc̊ ĵk, praŭdaj ci nĵpraŭdaj.
Štob pabolej nažycca. Pragny, prosto sfah. Ën z-za etago ŭsih
parabiŭ use adno ĵk parabkami. I synoŭ, i matku našu, i Gannu.
Čužyh parabkoŭ ne bĵrĕ, baicca, dak swae – ĵk parabki…
Dyhnuc̊ prosto nĵma ĵk… – I pozirk, i ton ĵgo gaworki byli takiĵ
ščyryĵ, što Apejka čuŭ praŭdu kaža. Ne manic̊ , tak nelga
manic̊ . – I ranej ne bylo cĵrpec̊ ĵk, a cĵper – dak čago cĵrpec̊ ?..
Cĵper – kali ŭsë pačynae pa-nowamu byc̊ … Dak ĵ i kinuŭ ĵgo.
Sčapilisĵ aʤin raz ĵk ne zagrudki. Ĵ i kinuŭ. Pajšoŭ žyc̊ na wolǰ.
Ĵk use lǰʤi…
– A ne škoda ĵgo, bac̊ ku?
– Ne. Možno skazac̊ – ne, – glĵnuŭ ën prosta. Padumaŭšy,
dadaŭ: – Matku škoda. Papamučylasĵ ĵna…
"Ne manic̊ . Praŭdu kaža…" – padumaŭ Apejka i zlawiŭ sĵbe
na tym, što spačuwae hlopcu. Uspomniŭ raptam, što ŭ Glušaka
ësc̊ ĵščĕ syn: pra gĕtaga syna Apejka wedaŭ užo nĵmala.
– A z bratam ĵk? Družna žyli?
– Družno. – Ën adwëŭ wočy, pozirk staŭ wažki, nĵdobry.
Guby zlosna targanulisĵ. – Družno… Mne takoga brata… wek by
ne bačyc̊ !.. Štob ĵgo zĵmlĵ ne nasila!..
Z tago, ĵk Scĵpan gawaryŭ, Apejka wyweŭ, što ën neʤe
wučyŭsĵ; zapytaŭ – ʤe, čamu nedawučyŭsĵ. Pacikawiŭsĵ, ci
lǰbic̊ knižki, što čytaŭ, ĵkiĵ z ix spadabalisĵ najbolš; ci čytae
214

gazety, ci wedae, što robicca ŭ swece. Hlopec adkazwaŭ lëgka,
ahwotna: pra gĕta gawaryc̊ ĵmu bylo kudy bolš daspadoby, ĵk
pra bac̊ ku, pra bĵdu, ĵkaĵ zahmaryla ŭsë ĵmu. Čym bolš Apejka
pytaŭ ĵgo, čym bolš sluhaŭ, tym bolš bačyŭ: hlopec – razumny,
dapytliwy. "Тalkowy hlopec. Čulaĵ duša… Čulaĵ da ŭsĵgo. I da
nowyh pawewaŭ… Škoda tolki – što swaĵctwa takoe…" Dumka
nečakana pastawila pobač hlopca i samoga, zblizila:
"Тaksama– z plĵmaǰ, ĵkoj ne zaslužyŭ… Тawaryš pa nĵščasci!.."
U dumcy bylo i bagata ironii, i trohi sumu i byla newĵsëlaĵ
praŭda… Apejka adagnaŭ nepatrĕbnuǰ dumku. Uwažna zirnuŭ
na Scĵpana.
– Wučycca, pĕŭna, hočaš?
– A ne haceŭ by? – Ščyryĵ wočy ne tailisĵ. Zagarĕlisĵ na mig i
zgasli.– Haceŭ by!.. Dak kudy ž cĵper pastupiš! Zrazu skažuc̊ :
kulacki synok!.. Ot papracuǰ, dakažu. Тady, moža…
– Dumaeš, dakažaš?
– Haču dakazac̊ .
Apejka raptam adwëŭ wočy, zadumaŭsĵ. Ne peršy raz uzĵŭ
ascĵrožny, cwĵrozy odum: našto ĵmu, Apejku, usë gĕta; našto –
ryzyka? Kamu-kamu, tolki ne ĵmu bracca za ryzykoŭnae. Ne
ĵmu, u ĵkoga ŭ samoga ne ŭsë čysta ŭ biĵgrafii. U ĵkoga – ne
aby-ĵkaĵ plĵma… I ne cĵper, kali tak blizka čystka. Dze ŭsë
buduc̊ perabirac̊ . Dze ŭsë moguc̊ pawĵrnuc̊ i tak i inakš. Ën i tak
za kolkih užo zastupiŭsĵ, za ĵkih drupĵ ne adwažwapisĵ.
Prygadaǰc̊ kali-nebuʤ, i, moža byc̊ , welmi skora. Тoe, što ën
cwërdy z sapraŭdnymi woragami zaŭsëdy, ne zaŭwažac̊ ; a gĕta
– prygadaǰc̊ , perakrucȷ̂c̊. Welmi moža byc̊ takoe: ĵk ty dakažaš
praŭdu swaǰ? Harčawu, Bašlykowu, inšym harčawym…
Padumaŭ, škaduǰčy: trĕba ž, stolki blytanyh lësaŭ iʤe i trĕba
ŭsë razblytwac̊ samomu, kiruǰčysĵ tolki swaim sumlennem.
"Sumlenne… Sumlenne…" – bylo ŭ galawe, kali ën, uznĵŭšy
wočy, znoŭ paglĵʤeŭ na Scĵpana. Тoj ne zwoʤiŭ ščyraga,
trywožnaga pozirku; ĵk by bačyŭ, što prysud ĵmu wyrašaecca
cĵper, u gĕty momant. Gĕty pozirk – trywoga i naʤeĵ, žywaĵ
215

naʤeĵ, žywy les čakali ad Apejki praŭdy i smelasci. "Čalawek z
cĵbe, kanešne, moža wyjsci. Nepagany čalawek, karysny…" –
padumaŭ ën, gleʤĵčy ŭ Scĵpanawy wočy. U dumkah prajšlo
raptam ĵsnae, wĵsëlae: "Ot ĵna – nowaga sila, ad samoga
Glušakowaga drĕwa adrywae galiny. Rodnaga syna adarwala!"
Za gĕtym zrazu ž, wĵsëlae, dužae, wyspela rašĕnne: "Što ž, tak i
byc̊ : bĵry ty, plyn̊ , nĵsi ĵgo z saboǰ. Myj, čysci dlĵ nowaga, dlĵ
našaga žyccĵ!.." Apejka ŭstaŭ z-za stala. Cwërda paklaŭ na stol
dalon̊ .
– Dobra. Pagawaru, uladǯu ŭsë.
– Ulaʤice?! – Scĵpan uskočyŭ. Ne weryŭ ĵščĕ.
– Тolki – kab ne padmanuŭ potym. Kab ne pryjšlosĵ
čyrwanec̊ .
Ën ĵk paklĵŭsĵ:
– Ne buʤece!
– Nu, tady – bywaj zdaroŭ! – Apejka padaŭ ĵmu ruku.
– Bywajce zdarowy!
Scĵpan wyleceŭ z kabineta.
Apejka glĵʤeŭ z-za stala: uwahoʤiŭ toj, z doŭgimi
žaŭtlĵwymi kudlami. Ciha, akuratna pryčyniŭ ʤwery za saboj,
znĵŭ zajcowuǰ šapku, nĵŭpĕŭnena paklaniŭsĵ:
– Dobry ʤen̊ žalaǰ wam!
Apejka adkazaŭ, ne toĵčy cikaŭnasci. Cĵper ën bačyŭ, što ne
pamyliŭsĵ: pop. A kab ne doŭpĵ kosmy, dyk i ne dumaŭ by,
spatkaŭšy ʤe-nebuʤ: swita rudaĵ! zajcowaĵ šapka, dužyĵ
čyrwonyĵ ruki – selĵnin, ne hto inšy. Ruki karawyĵ, žylawatyĵ,
widac̊ , što ŭ zĵmli korpalisĵ. I pastawa wažkaĵ, sutulaĵ. Тolki ot
ruki z zajcowaj šapkaj na žywace – sklaŭ, ĵk na kazanni…
Bačyŭ, maladyĵ karyĵ wočy taksama nizali, wywedwali ĵgo.
– Z čym pryjšli? – zapytaŭ strymana, aficyjna. Ne tolki
tamu, što ne lǰbiŭ gĕtyh božyh služak, a i tamu, što haceŭ, kab
gaworka pajšla zrazu ŭ strogim, aficyjnym kirunku.
– Pryjšoŭ ĵ z rašĕnnem wĵlikim, – pakorliwa zagawaryŭ
pop. – Wĵlikim – dlĵ mĵne, bo ĵno pawinna zrazu peramĵnic̊
216

uwes̊ stroj majgo ranejšaga žyccĵ… – Ne zwoʤĵčy wačĕj z
Apejki, ĵk by necĵrpliwa čakaǰčy prysudu, ën skazaŭ:–Ĵ rašyŭ
zmĵnic̊ čornuǰ rasu swĵščĕnnika na sĵlĵnskuǰ switku.
Apejka adkazaŭ z ironiĵj:
– Wy ŭžo zmĵnili ĵe.
– Zmĵniŭ,– spakojna zgaʤiŭsĵ ën. – A sĕrca ĵščĕ ranej. Užo
daŭno pad uplywam saweckaj gazety "Prawda" i žurnala
"Bĵzbožnik" ĵ pryjšoŭ da wywadu, što Boga nĵma. I što rĕligiĵ, ĵk
prawilna wuč ac̊ balšawiki, ësc̊ opiŭm naroda. I toj, hto služyc̊
rĕligii, ësc̊ abmanščyk, ĵki iʤe suproc̊ naroda i saweckaj
ulady… Gazeta "Prawda" i žurnal "Bĵzbožnik", ĵkiĵ ĵ čytaǰ ŭžo
drugi god, adkryli mne wočy, i ĵ ne haču bolej služyc̊ rĕligii i
abmanu. Ĵ haču cĵper služyc̊ saweckaj ulaʤe, štob
wykarčoŭwac̊ swĵty durman z lǰdskih galoŭ. Ĵ pryjšoŭ da was z
aʤinaj mĕtaj, kab atrymac̊ ĵsnae nastaŭlenne, što mne trĕba
rabic̊ dlĵ gĕtaga…
Pilnyĵ karyĵ wočy ŭwes̊ čas ne wypuskali Apejku. Apejka
glĵʤeŭ na zdarowy, zagarĕly twar, na gladkiĵ čyrwonyĵ ščoki i
toŭstyĵ guby, ĵkiĵ, mabyc̊ , lǰbili smačnen̊ kae, i dumaŭ: "Hitry,
razumny. Lic… Pačuŭ, što palenym pahne… Što – lepš
peraaʤecca…" Ne toĵčy, što ne welmi weryc̊ u ščyrasc̊
papoŭskaga ŭčynku, skazaŭ usë ž:
– Gĕta – pahwalna, što wy rašyli…– Pamaŭčaŭ, prosta
zirnuŭ u karyĵ wočy, čuža, wostra: nĵhaj bačyc̊ , što ën, Apejka,
razumee ŭsë, ĵk ĵno ësc̊ . – Značycca, wy pytaecesĵ, što rabic̊ …
kab pamagčy nam?
– Imenna pa gĕta ĵ pryjšoŭ da was.
– Welmi dobra. Kali tak, rastlumaču. – U iraničnym laʤe
Apejkawaj gaworki paĵwilasĵ ʤelawitasc̊ . – Wy –
swĵščĕnnaslužycel. Služka rĕligii, ĵkaĵ, ĵk wy sam skazali,
durmanic̊ lǰʤej. Тak, rĕligiĵ – my ne toim gĕtaga – adna z
samyh čornyh sil, ĵkaĵ peraškadǯae nam, balšawikam. Adna z
samyh čornyh i ŭčĕpliwyh. Našy agitatary sami ŭ rĕligii –
slabawatyĵ, agitacyǰ wĵduc̊ , ne wedaǰčy dobra sprawy, naogul.
217

Wy ž, mabyc̊ , pradmet gĕty wedaece daskanala?
– Ĵ wučyŭsĵ mala.
– Nu, usë-taki bolš za našyh. Wedaece kankrĕtna, z faktami.
U was ësc̊ wedy. – Dužaĵ, z žaŭtlĵwymi pasmami, galawa scipla
kiŭnula: wedy takiĵ-sĵkiĵ, kanešne, ësc̊ . Apejka paraiŭ: –Ot i
pawĵrnice wedy swae suproc̊ rĕligii!
– Ĵ pasprabuǰ.
– U was gĕta pawinna dobra wyjsci. U was ne tolki wedy, a
i – aŭtarytĕt! Sam sluga božy – suproc̊ ! Gĕta samo pa sabe
značyc̊ štos̊ ci!..
Pop kiŭnuŭ galawoǰ: kiŭnuŭ wažka, ĵk by pakazwaǰčy, što
sprawa gĕta ŭsĵ nĵprostaĵ ĵmu. Paʤĵkawaŭ Apejku za paradu,
pakazaŭ nawat, što zbiraecca isci, shamĵnuŭsĵ, zirnuŭ
zaklapočana:
– Darujce, ale cĵper, kali ĵ perastupaǰ na nowuǰ scežku, na
plečy mae kladucca i zĵmnyĵ turboty. Mne trĕba dumac̊ pra toe,
kab zarabic̊ swoj sumlenny kawalak hleba. U selsawece ësc̊
wakansiĵ načalnika popgiy…
U Apejku znoŭ ulip dapytliwy pozirk. Apejka ne čakaŭ
gĕtaga, zadumaŭsĵ, paraiŭ potym:
– Wakansii buduc̊ . Papracujce, pakažyce sĵbe. Тam –
paglĵʤim.
– Wy ne sumnĵwajcesĵ wa mne. Ĵ prynës wam dušu, ĵkaĵ
pragne ačyščĕnnĵ…
– Ĵ ne sumnĵwaǰsĵ. My buʤem merkawac̊ pra was pa tym,
što i ĵk wy buʤece rabic̊ …
– Ĵ budu rabic̊ z čystaj dušoj. Тolki mne b hacelasĵ, kab
wakansiĵ…
– Wakansii buduc̊ .
Pop zirnuŭ na Apejku i naʤeŭ zajcowuǰ šajku.
2
Za aknom užo wečarĕla, i Apejka apranuŭsĵ, kab isci
218

dadomu abedac̊ , kali ŭ kabinet uwarwalisĵ dwoe: staraĵ i
ʤĵŭčyna.
– Oj, Božačko ž, Boža! – zalĵmantawala staraĵ, ĵk tolki
ubačyla ĵgo. Ĵna byla ŭ adčai.
– A što, što zdarylasĵ? – zʤiwiŭsĵ Apejka.
Staraĵ – drobnaĵ, suhen̊ kaĵ – na ĵgo pytanne tolki
zalĵmantawala galasnej; ën pawëŭ pozirkam na ʤĵŭčynu.
Dzĵŭčyna, pačyrwanelaĵ, kusala guby i leʤ strymliwalasĵ, kab
ne rasplakacca, ĵk maci.
– Mar’ĵ Macweeŭna! – uzĵŭ Apejka staruǰ za lokac̊ . – Ĵ plaču
ne razumeǰ i slëz ne lǰblǰ! Skažyce mne tolkam, čalawečymi
slowami!.. – Ën lagodna pasaʤiŭ staruǰ na krĕsla, staŭ, čakaǰčy,
što ĵna wytra slëzy, zagaworyc̊ ; ale staraĵ zagalasila ĵščĕ gorš.
Apejka perahapiŭ slëzny pozirk ʤĵŭčyny, znarok nedawolna, z
paprokam pakiwaŭ galawoǰ: aj, aj, hiba tak možna?!
Dzĵŭčyna hlipnula, nĵëmka wycerla slëzy, shililasĵ nad
matkaǰ:
– Mamo, mamo… Ne trĕba… Ne trĕba, mamo!..
Maci trohi prycihla, ale ne perastawala plakac̊ .
– Božačko ž, Bož-ža… – gawaryla ĵna praz slëzy, hitaǰčy
gorka galawoǰ. – Što ž eto buʤe… Božžačko ž, Bož-ža…
Dzĵŭčyna raptam shamĵnulasĵ, niby šgos̊ ci zgadaŭšy,
wyprastalasĵ, hutka sunula ruku pad kartowy kaptan. Rašuča
wyhapila z-za pazuhi nejkuǰ pakamečanuǰ i zgornutuǰ paperu,
padala Apejku. U toj ža momant wyhapila paperu z Apejkawyh
ruk, razgarnula, pašukala nespakojnymi, necĵrpliwymi
wačyma; padala znoŭ Pakazala, što trĕba glĵʤec̊ . Gĕta byla
gazeta, minskaĵ gazeta. Apejku zrazu kinulasĵ ŭ wočy wostrae,
kalǰčae, čornae: "Nacdĕmaŭski padbrĕhič".
Peršyĵ ž slowy zahapili ŭwagu tak, što na čas zabyŭ i pra
ʤĵŭčynu, i pra maci, što ĵščĕ kiwalasĵ, gorka božkala, strašačysĵ
newĵdomasci. "U gĕty suswetna adkazny čas… kali klasawaĵ
barac̊ ba
bĵzmežna
abwastraecca…
klasawy
worag
wykarystoŭwae lǰbyĵ metady, kab rasstroic̊ ščylnyĵ šĕragi
219

balšawickaj molaʤi… kab adhilic̊ ix, a ŭ kančatkowym wyniku
– adarwac̊ ix ad generalnaj linii balšawickaj partyi… Asabliwuǰ
rolǰ adygrywaǰc̊ u gĕtym lancugowyĵ sabaki, naëmnyĵ služki
suswetnaj buržuazii i suswetnaga nacyĵnal-fašyzmu,
nacdĕmakraty roznyh mascej i gatunkaŭ. Gĕtyĵ wylǰdki, zlejšyĵ
woragi pracoŭnaga čalawectwa, spaʤĵwalisĵ na našu
palityčnuǰ slepatu, spaʤĵwalisĵ, što im udasca neprykmetna
pralezci ŭ našy rady, tajna wesci swaǰ brudnuǰ rabotu
buržuaznyh paslugačoŭ. Ale ix razliki prawalilisĵ: ʤĵkuǰčy
wostraj balšawickaj pilnasci, wužačyĵ gnëzdy gĕtyh zamežnyh
padkidkaŭ-nacdĕmaŭ wykryty, i pa ix raz’ǰšanyh rukah
udarana sa ŭsëj balšawickaj pryncypowascǰ i smelascǰ. Usĵ
studĕnckaĵ gramadskasc̊ z ĕntuziĵzmam uhwalila gĕtyĵ
neabhodnyĵ mery. Adnak my ne možam zakrywac̊ wočy na
takiĵ agidnyĵ fakty, što sĵrod nekatoraj, nĵhaj nĵznačnaj, častki
molaʤi ŭ minskih instytutah znajšlisĵ asleplenyĵ, straciŭšyĵ
klasawae čuccë intĕligenciki, ĵkiĵ ne tolki ne dalučylisĵ da
sucĕlnaj masy studĕnctwa, a faktyčna stali na bok wykrytyh i
asudǯanyh usëj masaǰ nacdĕmaŭskih bagoŭ. Aʤin z takih
nacdĕmaŭskih padbrĕhičaŭ – tak zwany "paĕt" Ales̊ Maëwy… –
Apejka, hoc̊ užo zdagadwaŭsĵ, pra kago gaworka, zapyniŭsĵ: –
Ales̊ Maëwy… tak zwany "paĕt" Ales̊ Maëwy… u swaim
lakejskim aslĵplenni dakaciŭsĵ da tago, što nawat wystupiŭ na
shoʤe litfaka… ʤe sprabawaŭ uzȷ̂c̊ pad abaronu… wykrytyh
bagoŭ z brudnaga nacdĕmaŭskaga balota… Wos̊ da čago moža
dawesci strata klasawaga čuccĵ… i pagarda razbĕščanaj
"paĕtyčnaj asoby" da imknennĵ i woli kalektywu.
Kamsamolskaĵ ĵčĕjka prawilna zrabila, što pryncypowa
razabrala gĕtuǰ anarhičnuǰ wylazku… i ŭdaryla pa rukah
nawaĵŭlenamu… nacdĕmaŭskamu padbrĕhiču i adwakatu…
Kamsamolskaĵ ĵčĕjka uniwersitĕta z uzdymam… wyklǰčyla…
"paĕta" Alesĵ Maëwaga… z šĕragaŭ kamsamola… ĵk adščapenca
i – peraradǯĕnca… Kamsamolcy uniwersitĕta adnadušna rašyli
tak-sama hadajnič ac̊ … i ab wyklǰčĕnni Maëwaga z
220

uniwersitĕta… U uniwersitĕce ne pawinna byc̊ mesca…
razlažyŭšymsĵ
nacdĕmaŭskim
padpĵwalam…
i
peraradǯĕncam!.."
Pad artykulam staĵŭ podpis – "Studĕnt G-ski". Apejka
hwilinu glĵʤeŭ na gĕty podpis, ĵk by staraǰčysĵ pračytac̊ ĵščĕ
nešta. Ën ne razumeŭ ničoga. Тoe, što ën pračytaŭ, bylo zusim
nepadobna na hlopca, ĵkoga ën wedaŭ; ĵno bylo takoe
nepadobnae, až ne werylasĵ, što gĕta pra tago ž samaga hlopca.
Peršae ž adčuwanne bylo, što ŭsë gĕta paklëgi, zlosny i
bespadstaŭny; ale toe, što gĕta bylo nadrukawana, što ŭčynak
"paĕta Maëwaga" byŭ abmerkawany i što tut tolki
raskazwalasĵ pra toe, što bylo, zablytwala dumki. Ën uhapiŭ
trywožnym pozirkam slowy "znajšlisĵ… asleplenyĵ… siraciŭšyĵ
klasawae čuccë intĕligenciki…", znoŭ užo ne tak hutka,
necĵrpliwa, a z cwĵrozaj, pilnaj razwagaj staŭ perabirac̊ radok
za radkom…
"Ĵk adščapenca i – peraradǯĕnca…" – zasela ŭ Apejkawaj
galawe, kali ën znoŭ dačytaŭ artykul, utaropiŭ pozirk u
zagadkawae "Studĕnt G-ski". Usë ž – Apejka gĕta cĵper
adčuwaŭ asabliwa dobra – artykul byŭ tumanny: pry tyh
welmi mocnyh, ĵsnyh palityčnyh abwinawačannĵh amal ničoga
pra fakty. Fakty use gĕtyĵ – welmi agulnyĵ: "wystupiŭ…
zasgupiŭsĵ… dakaciŭsĵ…" Ale gĕtyĵ nĵĵsnasc̊ , tumannasc̊
dokazaŭ ĵkraz i trywožyli Apejku bolš za ŭsë: za imi maglo byc̊
usë, samae strašnae. Hoc̊ što maglo byc̊ gorš: strašnae, widac̊ ,
užo zdarylasĵ; asabliwa strašnae tamu, što nespaʤĵwanae. I
nespaʤĵwanae, i nezrazumelae.
– Ot, paehaŭ wučycca, – skazala raptam sa škadawannem
matka. – U lǰʤi zahaceŭ wyjsci!.. – Wykazala, ne peršy, widac̊ ,
raz, nabalelae ŭžo: – Wywučyŭsĵ!..
Apejka pačuŭ gĕta i ĵk paprok sabe: ën byŭ tym, hto
ŭgaworwaŭ ĵe, kab ne trymala pry sabe, puscila ŭ swet syna.
Ne wytrywala, z bĵzlitasnaj strogascǰ asuʤila sĵbe, ĵgo, Apejku:
– Ĵk čula sĕrca!.. Sĵʤeŭ by doma ciha!.. Bedny, dy – rady!..
221

Apejka ne zapĵrĕčyŭ ëj. Wedaŭ, što spračacca – pustoe: ne
dakaža cĵper ničoga. A bolš ne mog spračacca tamu, što bačyŭ
ĵe wočy; gĕty pozirk zapomniŭsĵ ĵmu nawek: prytomlenyĵ,
wycwilyĵ ad gadoŭ, ad polnaga wetru dy sonca, amal užo
bĵskolernyĵ wočy ĵe byli naʤiwa prazrystyĵ, ĵk by swĵcilisĵ
znutry. Moža, tamu, što ŭ ix ĵščĕ byli slëzy, što ĵny tak swĵcilisĵ,
Apejka ne toe što adčuŭ, a ŭbačyŭ uwačawidki takuǰ nĵzmernuǰ
pakutu, takoe gora i takuǰ trywogu, što zdaŭsĵ sam
winawatym. Niby sam byŭ zlačyncam perad ëǰ. "Nĵhaj by
sĵʤeŭ doma ciha!.." Mimawoli adwëŭ pozirk: zaŭwažyŭ, ĵk
pilna, wostra glĵʤela maladymi, ĵsnymi wačyma ĵe dačka.
Što ën mog zrabic̊ dlĵ ix? Usë, što ën mog pakul, ën mog
adno: supakoic̊ ix, hoc̊ trohi abnaʤeic̊ . Ën mog gĕta i wedaŭ,
što gĕta trĕba zrabic̊ . Perš za ŭsë.
– Erunda nejkaĵ, – skazaŭ ën ĵk maga spakojna. Abyĵkawa
zgarnuŭ, abyĵkawa adkinuŭ gazetu. – Erunda. Napisaŭ nehta –
mabyc̊ , pa zlosci…
– Pa zlosci! Kanešne, pa zlosci! – uhapilasĵ, zaswĵcilasĵ
matka. Parĕpanymi, krukawatymi palydami stala borzda
wycirac̊ pawesĵlelyĵ wočy.
– Dak ža pišuc̊ – abmĵrkoŭwali na shoʤe!.. – ne paddalasĵ
sĵstra. Glĵʤela ŭsë tak ža wostra, nedawerliwa.
– Nu, i što – što abmĵrkoŭwali? Usë maglo zaležac̊ ad tago,
ĵk dalažyli. Ĵk pakazali toe, što bylo. Ne pa praŭʤe pakazali, ne
razabralisĵ…
– Wyklǰčyli ž, pišuc̊ ! Z kamsamolcaŭ! Z niwersiceta hočuc̊ !
"Эh, ty!" – padumaŭ nedawolna Apejka. Ale zagawaryŭ
spakojna, strymana: uwes̊ čas, ne gleʤĵčy, bačyŭ uwažliwy
matčyn pozirk:
– Magli i wyklǰčyc̊ ! Ne razabraŭšysĵ, pad garačuǰ ruku!
Paddaŭšysĵ tamu, hto nagawaryŭ ca zlosci!.. Dziwa što!..
Supakoĵcca, razbĵrucca, peramenĵc̊ usë!
– Peramenĵc̊ ?
– Abawĵzkowa.
222

– Pa zlosci, pa zlosci, Nina! – padtrymala Apejku matka. –
Eto praŭda – pa zlosci! Pa praŭʤe takoga i padumac̊ ne
padumaŭ nihto! Pa zlosci! – Padumala zaklapočana: –Тolki ž
hto eto na ĵgo mog tak uz’escisĵ? I za što? Eto ž trĕba – z’esci
gatoŭ! Nawĵrnuŭ takogo, što strah sluhac̊ ! Na hlopca, ĵki wek
ptušanĵci ne začapiŭ! Ne toe što čalaweka!.. – Ĵna glĵʤela na
Apejku, šukala ŭ ĵgo zgody; i ën zgadǯaŭsĵ: padtrymliwaŭ ĵe. –
Kažuc̊ : zastupiŭsĵ za kagos̊ ! Za paganago boga ĵkogos̊ !.. Cĵper
use bagi paganyĵ stali!.. Slowa ne skažy dobrago!.. A ën i
zastupiŭsĵ!.. Slowo, moža, tolki skazaŭ, dak ety nelǰʤ i ŭz’eŭsĵ!
Nawĵrnuŭ takoe na čalaweka!.. Pa zlosci! Kanešne, pa zlosci
ŭsë!.. Dak, kažaš, wernuc̊ usë ĵmu?
– Pawinny wĵrnuc̊ . A ĵk ža inačaj.
– Keb ža toe bulo. Daj Božačko!
Nina maŭčala: bylo widac̊ , ne supakojwalasĵ. Užo ne tak dlĵ
maci, ĵk dlĵ ĵe skazaŭ:
– Skora paedu ŭ Minsk. Na sesiǰ CWK. Zajdu, sam razbĵrusĵ
wa ŭsim. – Pakazwaǰčy, što z gĕtym končana, što gawaryc̊ bolš
nĵma čago, pacikawiŭsĵ: – A ĵk tam, doma? Z hlebam, z
kartoplĵǰ?
– Dy kartogili hopic̊ . I z hlebam perab’ëmsĵ neĵk. – Matka
znoŭ zgadala: – Ĵk čulo sĕrca, kali ehaŭ! Ĵk znalo! Ne tak sabe
balelo!.. Sĵʤeŭ by nĵhaj doma ciho!..
– Usë buʤe dobra, Mar’ĵ Macweeŭna!.. Dyk, kažace, hleba –
hopic̊ ?
3
Apejka da kanca trymaŭsĵ spakojna, razwažna. Ne pakazaŭ
trywogi ci nĵpĕŭnasci i tady, kali prawoʤiŭ na ganak,
razwitwaŭsĵ. Тolki kali wĵrnuŭsĵ ŭ kabinet, staŭ sĵrod pakoĵ,
užo ne toĵčysĵ, u wažkim rozdume: što tam zʤeelasĵ?
Ën zabyŭ, što zbiraŭsĵ byŭ isci; stomlena seŭ na kraj stala i
sĵʤeŭ u zmroku, ne warušačysĵ, dumaǰčy gĕtae adno: što tam
223

zʤeelasĵ? Usë, što ën pračytaŭ, bylo takoe nespaʤĵwanae, tak
ne pasawala z tym, što ën wedaŭ pra hlopca dasǰl, što i cĵper
ĵmu ne werylasĵ, dumalasĵ pra nejkuǰ newĵdomuǰ nedarĕčnasc̊
ci nesprawĵdliwasc̊ . Razam z tym galawa ŭžo nespakojna
dašukwalasĵ pryčyny tamu, što maglo prywesci da tago shodu,
da ŭsĵgo, što bylo tam na shoʤe, da gĕtaga tumannaga i
strašnaga artykulčyka ŭ gazece. Što ŭ tym artykule praŭda i
što – nĵpraŭda? Kolki ĵe, praŭdy, i ĵkaĵ ĵna?
Dumki bilisĵ ŭ pošukah. Zagadki išli adna za adnoj, samyĵ
roznyĵ. Zawabili, ašukali? Ačmuryli prygožymi, ilžywymi
slowami? Pakarystalisĵ maladoj dawerliwascǰ? Ci –
nerazumnaĵ ganarliwaĵ zaʤirliwasc̊ , žadanne pakazac̊ swaë
"ĵ"? Nĵŭžo – i praŭda – peraraʤiŭsĵ, perakinuŭsĵ k čužym
radam? Razlažyŭsĵ, razbĕščany pragaj slawy, ablytany
"nastaŭnikami"? Ne, ne, byc̊ ne moža! Što ž tady, paklëp, zly
nagawor? Pometa nĵdaŭnĵga tawaryša, z ĵkim sčapiŭsĵ
čago-nebuʤ? A moža – drobĵz̊ ĵkaĵ, razdutaĵ ŭ slana? Moža,
ĵkaĵnebuʤ ǰnačaĵ dapytliwasc̊ tam, ʤe nekatoryĵ lič ac̊ pytanni
lišnimi? Ci – škadawanne čulaj, ne welmi mudraj dušy? Golas
čulaga – i slĵpoga – sumlennĵ, ĵkoe bagata čago ĵščĕ ne
razumee? I za ĵkoe – daŭben̊ kaj pa galawe!.. Ničoga ne bylo
wĵdoma, i adkazu ne bylo. Byli tolki pytanni. Staraǰčysĵ dajsci
da isciny, ën staŭ perabirac̊ u pamĵci toe, što wedaŭ dasǰl pra
ĵgo, ĵščĕ ci daŭno, zdawalasĵ, takoga ĵsnaga, zrazumelaga
hlopca. Ën uspaminaŭ ne ĵk čužy, ne ĵk sudʤĵ, a, moža byc̊ , ĵk
bac̊ ka, ĵki ŭbačyŭ raptam syna ŭ nespaʤĵwanaj, nezrazumelaj
bĵʤe i ĵkomu trywožna ad ĵščĕ nĵzwyklaj newĵdomasci. Ad
gĕtaga toe, što ën zgadwaŭ inšy raz i ranej, sënnĵ išlo ŭ
asabliwym, nespakojnym i wostrym, swĵtle.
U pamĵci ažylo dalëkae: ĵkim wedaŭ ĵgo ŭpačatku.
Dzikawaty i hwarawity hlapčuk ničym asabliwa ne kidaŭsĵ ŭ
wočy. Byŭ hiba zatoeny, ĵk mala hto, i kali ne wedaŭ
čago-nebuʤ, welmi ž niĵkaweŭ, punsaweŭ uwes̊ . Dobra
pomnicca: welmi zʤiwiŭsĵ, kali raptam trapiŭ na wočy ĵgo
224

werš, nad abgortkaǰ spisanaga sšytka. Werš byŭ, i cĵper
pomnicca, pra pole, pra zaweǰ, pra aʤinokuǰ, krywuǰ hatku ŭ
poli. Dziŭna ne zabywalisĵ radki z ĵgo: "U joli halodnym, pad
wetrami ʤikimi hatka malaĵ staic̊ . U daleč bĵskrajnǰǰ woknami
cihimi wek baĵzliwa glĵʤic̊ …" U hace na pečy. tulilisĵ, merzli
ʤeci; bac̊ ka paehaŭ u les, maci pajšla kudys̊ ci – cĵper ne
pomnilasĵ kudy. Nĵdobra ʤecĵm adnym, halodnym i
galodnym, – škadawaŭ ix aŭtar; ale i krywuǰ hatku, i werš grĕla
naʤeĵ, što bĵda ne wečnaĵ: "Bac̊ ka ĵk wernecca, pečka
zatopicca, matka ix buʤe karmic̊ !" Ne welmi zgrabny i ne
welmi aryginalny, werš gĕty zahapiŭ tady nezwyčajnaj
ščyrascǰ, neʤicĵčaj klopatnascǰ, pesennaj malĵŭničascǰ.
Napisany, pĕŭna, pad uplywam Kupaly, ën gawaryŭ, mabyc̊ , i
pra peražytae malym paĕtam, ʤiŭna kranaŭ nešta čulae ŭ
sĕrcy – hwalĵwaŭ, trywožyŭ!
Gĕta byla radasnaĵ nespaʤeŭka, adkryccë: talent, paĕt, u ix
škole, u ix ad weku bespaĕtnaj lĵsnoj glušy! Niby nanowa
ŭbačyŭ maloga. Kali zanĵtki skončylisĵ, paprasiŭ astacca. Seŭ
perad im na parce, uwažliwa, ĵščĕ ne zusim weračy, ugleʤeŭsĵ,
zapytaŭ pra werš: "Sam napisaŭ?" Ales̊ scepanuŭsĵ, niby ĵgo
haceli ŭdaryc̊ . Zirnuŭ ca straham. Gatoŭ byŭ kožny momant
kinucca naŭcëki. Potym užo garĕŭ, niby ĵgo zlawili na nečym
saromnym. Ne padymaŭ galawy, stryžanaj, z karocen̊ kimi
mĵkkimi walaskami, z čarnilnaj gilĵmaj lĵ wuha. Kali pahwaliŭ
ĵgo: "A wedaeš – werš dobry! Praŭda – dobry!" – ën tolki nižĕj
zwesiŭ galawu. "Gĕta – ne aʤin? Ne aʤin, praŭda? Bagata ŭ
cĵbe ix?.." – ne haceŭ adstupacca ad ĵgo, ale tady tak i ne
dabiŭsĵ ničoga: hlopec taropiŭ wočy kudys̊ ci pad partu i
maŭčaŭ. Užo kali dazwoliŭ ĵmu isci,– lĵ paroga zatrymaŭsĵ,
zirnuŭ, wycisnuŭ žalasna: "Ne kažyce nikomu!.."
Wučyŭsĵ ne lepš za inšyh. Matĕmatyka dahoʤila nawat
gorš, ĵk drugim. Wylučaŭsĵ miž inšyh, moža, hiba tolki
asabliwaj, nejkaj zatoenaj, maŭkliwascǰ. Maŭkliwy byŭ amal
zaŭsëdy, paglybleny ŭ sĵbe. I samalǰbny byŭ. Dy ĵščĕ – upartasc̊
225

nezwyčajnaĵ ŭ pozirku. Praŭda, usë gĕta nabylo nejkae
značĕnne paslĵ tago, ĵk adkryŭsĵ z weršam kutočak zatoenaj
dušy.
Kali b ne gĕtae, možna bylo b ličyc̊ , wa ŭsim taki ž ĵk use
inšyĵ. Ne goršy i ne lepšy; swoj sĵrod swaih! Dzicĵ balotnaj
bednasci i ʤikasci. Wek, u budni i ŭ swĵta, – u zrĕb’i, u lapcĵh.
Adna pafarbawanaĵ parkalëwaĵ saročka z belymi guzikami.
Botaŭ, moža, i ne abuwaŭ nikoli… Potym ne raz ezʤiŭ u ĵgo
Budu – kupku hat sĵrod panuraga lesu, zahoʤiŭ u ĵgo
damoŭku. Hata byla truhlĵwaĵ, cesnaĵ, nizkaĵ: galawa dastawala
leʤ ne da stol i, da pabelenyh bĕlek; byla cëmnaĵ: u troh gnilyh
mizĕrnyh akencah ne adna šybka byla zatknuta anučami.
Seŭšy peršy raz na asinawy ŭslon lĵ akna, agleʤeŭsĵ z ne
aby-ĵkim hwalĵwannem: zgadaŭ nanowa znaëmy werš – tut
prosta ŭwačawidki bylo widna, što naraʤila tyĵ ščyryĵ,
markotnyĵ radki. Ix žylo tut troe: akramĵ hlopca, maci-ŭdawa
dy menšaĵ sĵstra Nina. Bac̊ ka ŭžo bagata gadoŭ lĵžaŭ neʤe ŭ
saldackaj magile, i maci – niby žartam, niby i sur’ëzna – kazala
pra maloga: "mužčynka moj", "haʤĵin naš"! "Haʤĵin" tady
sĵʤeŭ kalĵ palacĵŭ, nabyčyŭšysĵ, taropiŭ wočy ŭ zemlĵny dol i
ne pĵrĕčyŭ!..
Ad haty gĕtaj da školy bylo nĵmala-nebagata, kilametraŭ
sem, amal uwes̊ čas miž lesu dy balota. Kožny ʤen̊ , u cĵplyn̊ i ŭ
scǰžu, u slatu i ŭ zawei, hlopec sa zrĕbnaj matčynaj torbačkaj
ceraz plĵčo cĵrpliwa meraŭ gĕtyĵ sem kilametraŭ. Meraŭ z
kupkaj sĵbroŭ ci, zdaralasĵ, najbolš u nepagodnyĵ dni,– aʤin.
Bylo ŭsĵlĵkae: aʤin raz mala ne prapaŭ miž belaga balota –
mĵlo welmi; što ni krok – to pa poĵs, pa gruʤi ŭ sneg, znĵsiliŭsĵ
ŭščĕnt. Drugi raz – byŭ mesĵčny wečar, maroz praʤiraŭ rĕbry
pad switkami, pilipaŭski maroz – utraih z takimi ž, ĵk sam,
hlopcami leʤ ne trapiŭ u zuby raz’ǰšanyh ad goladu waŭkoŭ.
Mahali lamačynami, torbačkami, sprabawali kryč ac̊ , grazicca,
čuli, ĵk scinae sĵrĕʤinu ŭžo ne tolki holad, a i strah – gajnĵ ne
adstawala, usë nasĵdala. Hto wedae, čym by končylasĵ, ale im
226

paščascila: pad’ehali akurat padwody z ʤĵʤkami, ʤĵʤki i
adagnali klykastyh. Ën, nastaŭnik, kali dawedaŭsĵ pra
zdarĕnne, paraiŭ ʤecĵm ulaʤicca, hoc̊ na zimu, lĵ školy, hlopcu
ž sam najšoŭ hatu, daŭ gaspadyni grošaj. Hlopec peranačawaŭ
ʤwe ci try nočy – i ŭcëk. Pytaŭsĵ tady ĵgo: moža, pakryŭʤili
čym-nebuʤ, supakoic̊ haceŭ: kali i pakryŭʤili, bĵda newĵlikaĵ,
možna inšuǰ hatu nanĵc̊ , – ale hlopec, gleʤĵčy ŭ dol, uparta
pakruciŭ galawoǰ – ne trĕba. Тak i ne daznaŭsĵ čamu. Z tago
dnĵ hlopec znoŭ meraŭ darogu, kožny ʤen̊ , pakul ne skončyŭ
školu…
Garačym i bliskučym letnim dnëm z matkaǰ zawëz ĵgo na
stancyǰ, kupiŭ bilet da Gomelĵ, daŭ grošaj na darogu.
Wyprawiŭ u rabfak. Ĵk wĵlikaj udačy ŭzradawaŭsĵ, kali toj
pryslaŭ list, što zdaŭ ĕkzamen i što ĵgo prynĵli. Ale najbolš
paradawaŭ hlopec usë ž tady, kali – na druguǰ ŭžo wosen̊ –
pryslaŭ gazetu z peršym nadrukawanym swaim weršam.
Тuǰ gazetu bĵrog i cĵper, hoc̊ ĵna byla cĵper ne adna: doma
byŭ cĕly pačak roznyh pa nazwah i pa daŭnasci gazet, ĵkiĵ
zbiraŭ, zberagaŭ ĵk daragoe i wažnae. Cĵper, kali hlopec
wučyŭsĵ ŭ Minsku wa uniwersitĕce, weršy nĵrĕdka drukawalisĵ
amal wa ŭsih staličnyh gazetah! Neĵk, u adnym z nĵdaŭnih
listoŭ, Ales̊ miž inšyh nawin scipla pahwaliŭsĵ, što hutka, moža
byc̊ , wyjʤe nawat cĕlaĵ knižka!.. Z toj pary, ĵk weršy stali
paĵŭlĵcca časta, ën padpiswaŭ ix užo ne swaim prozwiščam, a
prygožym, paĕtyčnym pseŭdanimam – Maëwy; Ales̊ Maëwy.
Apejka nikoli ne zwažaŭ asabliwa na prozwiščy, ale hlopca ne
suʤiŭ: gĕta byŭ, kali padumac̊ , ne taki ŭžo i nikčĕmny ŭčynak:
ĵk-niĵk hlopec – ne prosta hlopec, a – paĕt; ne wyhoʤic̊ ža
paĕtu ŭ swet sa swaim nedarĕčnym – Zaĵc Hama. Weršy paĕta
Zajca – samo pa sabe gučyc̊ tak, što smĵĵcca možna; u paĕta, dy
ĵščĕ paĕta ŭ taki čas, prozwišča pawinna byc̊ godnae!
Ën nedarma wybraŭ sabe takoe prozwišča – Maëwy! Ën i
pisaŭ, možna skazac̊ , pra maj, pra wesnawuǰ radasc̊ , pra radasc̊
roskwitu. Ĵgo weršy byli pra razleglyĵ, bez mež, pali, ĵkiĵ buʤic̊
227

swaim gomanam pracawity traktar; pra rabfakaŭca – syna sĵla,
što da switannĵ hilic̊ čubatuǰ galawu nad knigaǰ, maryc̊ pabačyc̊
rodnuǰ wësku ŭ sonečnym ščasci; ppa žančynu-garotnicu, što
wĵskowaǰ wulicaj iʤe ne ŭ carkwu, a ŭ školu, zmagac̊ wekawuǰ
cemru; pra radasc̊ , što ksiragoʤic̊ sënnĵ ŭ wëscy i ŭ goraʤe,
pra žyccë, što burapenic̊ nowymi pesnĵmi i sprawami. Weršy
byli prygožyĵ, padobnyĵ na pesni, časam zdawalasĵ –
malakankrĕtnyĵ, ĵk by zatulenyĵ ružowym ad sonca tumanam,
ale zaŭsëdy – uznëslyĵ, ščyryĵ – ad usĵgo ǰnačaga sĕrca. Čytaŭ ix
ne tak, ĵk inšyĵ, čužyĵ, a tak – niby ën taksama meŭ da weršaŭ
ne aby-ĵkoe dačynenne.
4
Zgadalasĵ, ĵkim paĵwiŭsĵ Ales̊ u ĵgo kabinece minulaj zimoj
– pa daroze z Kalinkawič. Niby nanawa adčuŭ dužy mužčynski
nocisk abwetranaj, nahaladalaj ruki Alesĵ, ubačyŭ zaružawely,
harošy maladoscǰ twar, radasnyĵ i čystyĵ, bez hmurynački
wočy… Byli raskidanyĵ, necĵrpliwyĵ rospyty, cikaŭnyĵ pozirki
na ĵgo ĵščĕ wĵskowy, padlatany na rukawe kažušok, na nowuǰ,
fasonistuǰ, z guzikam na makaŭcy, minskuǰ šapku. Na botah
rastawaŭ umërzly sneg, kropelkami mutneŭ na šyjkah, na
naskah: boty byli zgrabnyĵ i mocnyĵ – dobraĵ i radasnaĵ
abnoŭka. Wëz, mabyc̊ , nejki padarunak damašnim: pastawiŭ lĵ
paroga čyrwony, z gnutaj fanery, kruglawaty kufĕračak…
Potym kiwalisĵ pobač u wykankomaŭskim wazku, pad cihi,
sporny speŭ palazoŭ, pad ryp gužoŭ – znarok wyprawiŭsĵ ŭ
darogu i ŭ ĵgo selsawet, kab padwezci hlopca i pabyc̊ razam
ĵščĕ. Ales̊ maŭčaŭ, ale pa wačah ĵgo, što pabliskwali pad
fasonistaj šapkaj, što ahwotna, pragna lawili ŭsë, što wybĵgala
nasustrač blizka i daleka, bačyŭ, što gosc̊ ĵgo rady bez mery
daŭno ne bačanym palĵm, snežnaj zwonkaj čyscini, lëgkamu,
krylatamu lëtu wazka. U kutočkah Alesewyh wusnaŭ, z-za
padnĵtaga, prycĵrušanaga snežnym pylkom kaŭnĵra, zdawalasĵ,
228

kožny momant gatowa byla zajgrac̊ usmeška. Hoc̊ bylo wesela i
glĵʤec̊ na čužuǰ besklapotnuǰ radasc̊ , glĵʤec̊ i maŭč ac̊ , ne
ŭtrywaŭ usë ž, paprasiŭ ĵgo pračytac̊ što-nebuʤ swaë. Ales̊ ,
što ŭwes̊ , mabyc̊ , poŭniŭsĵ radascǰ sustrĕčy, nespatolnaj
cikaŭnascǰ, adčuwannem lëtu, ne adrazu niby zrazumeŭ, pra
što ĵgo prosȷ̂c̊. Z nĵëmkascǰ, ciha skazaŭ, što – ne hočacca.
Padumaŭ trohi, widac̊ , razwažyŭ, što admaŭlĵc̊ – nastaŭniku
swajmu – nĵdobra, hryplawatym golasam, nĵsmela,
pawučnëŭsku, pačaŭ:
Wyjdu ŭ pole ĵ – ranne-maëwae…
Oj ty, šyr, ty, kalgasnaĵ šyr!..
Bee hwalĵmi mora žytnëwae…
Hmelic̊ radasc̊ -pesnĵ ŭ dušy!..
Ales̊ adrazu ž scih i pakruciŭ galawoǰ – winawata, ĵk by
prosĵčy prabačĕnnĵ. Bylo widac̊ , što hlopec adčuŭ sĵbe
niĵkawata, glĵʤeŭ na darogu ŭžo z nejkaj klapotnaj
nezdawolenascǰ. Тady tak i ne zrazumeŭ, čago toj zniĵkaweŭ: ci
tamu, što bačyŭ ĵščĕ ŭ im nastaŭnika, trywožyŭsĵ ĵgo prysudu;
ci tamu, što – gĕta potym pryjšlo – čuu u dušy nĵzbytae,
daŭnĵe: weršy – dalikactwa. Paznej ĵščĕ zaŭwažaŭ, što ŭ im, u
Alesǰ, ĵk i ne aʤin werš nadrukawaŭ, žywe byccam
saramliwasc̊ za gĕty swoj zanĵtak, wekawaĵ sĵlĵnskaĵ
saramliwasc̊ perad lǰʤmi, što robĵc̊ inšuǰ, sapraŭdnuǰ sprawu:
seǰc̊ , kosȷ̂c̊, dbaǰc̊ pra gaspadarku…
– Lepej – drugih pasluhajce… – skazaŭ Ales̊ winawatym
golasam. Ën pakašlĵŭ, uskinuŭ galawu, amal zaplǰščyŭ wočy;
adčuŭ raptam, što zaminae kaŭner kažuha, necĵrpliwa ablažyŭ
ĵgo. Ĵk by zadumaŭsĵ, a ŭ golase paĵwilisĵ smelasc̊ i gonar.
Padaǰc̊ snĵžynki… Dyĵmenty-rosy…
Padaǰc̊ bĵlǰtki za maim aknom…
Rasčasali wišni šoŭkawyĵ kosy
229

I ŭranili dolu… snegawy wĵnok…
Dzes̊ ci… u prastorah… prazwineli bomy…
Dacwili pĵlëstki nejčae tugi…
I zdaecca… znoŭku edu ĵ… dadomu…
Perawedac̊ rodnyh… blizkih… daragih…
Weršy ʤiŭna hwalĵwali: nejkae nezrazumelae harastwo
brala, apanoŭwala ĵgo, apanoŭwala cihaj zadumennascǰ
muzyki, nezwyčajnymi, byccam maroznyĵ ŭzory na akne,
malǰnkami-zgadkami, ščyrym, addanym golasam tago, hto
čytaŭ na pamȷ̂c̊…
Kali Ales̊ skončyŭ, zahacelasĵ pamaŭč ac̊ , padumac̊ . Samoga
pawĵlo na ŭspaminy, na rozdum. Paznej užo zapytaŭ:
– Čye gĕta?
– Paŭlǰk Тrus! – skazaŭ ën z zahaplennem, z gonaram. –
Naš, z uniwersitĕta… studĕnt naš…
– Dobry werš!..
– Gĕta – wĵlikaĵ paĕziĵ!
U pamĵci doŭga žyŭ ne zusim zrazumely, samotny radok:
"dacwili pĵlëstki nejčae tugi…", radok, ĵki ʤiŭna hwalĵwaŭ,
prymušaŭ dumac̊ pra nedastupnyĵ taĵmnicy paĕzii…
– Čamu cĵper nekatoryĵ pišuc̊ prygoža i… ĵk by skazac̊ – ne
prosta… ne zusim zrazumela?.. – Ĵmu, Apejku, byla ne
daspadoby samotnaĵ maŭkliwasc̊ . Ën rastlumačyŭ: – Ot u
Puškina ž usë prosta: "Burĵ mgloǰ nebo kroet…" Abo – "Wo
glubиne sиbиrskиh RUD…".
– Puškin – dobry paĕt. – Ales̊ zapyniŭsĵ, zadumaŭsĵ – ĵk
lepš skazac̊ . Paprawiŭsĵ: – Ën byŭ dobry paĕt. Ale ën ustarĕŭ.
Adǯyŭ swaë. Cĵper u paĕzii – nowyĵ zakony. Sučasnyĵ… Usë
mĵnĵecca. Zmĵnilisĵ i zakony paĕzii…
– A – Kupala? U Kupaly ž taksama ŭsë prosta. I sučasny, a
ŭsë – prosta, ĵsna. "Pamiž pustak-balot belaruskaj zĵmli…"
– Gĕta – z ĵgo darĕwalǰcyjnyh weršaŭ Cĵper i ŭ Kupaly inšyĵ
matywy i styl inšy. Waz̊ mice ĵgo "Arlĵnĵtam"!.. Kupala taksama
230

staraecca isci ŭ peršyh šĕragah nowaj paĕzii. Praŭda, ĵmu
nĵlëgka wyzwalicca ad gruzu staroga…
I tady, kali pĵrĕčyŭ, Ales̊ gawaryŭ mĵkka, bez ĵkoj-nebuʤ
ambicyi, adčuwalasĵ ŭ tone ĵgo gaworki ne tolki pawaga da
byloga nastaŭnika, a i dobraĵ, nerastračanaĵ ŭ goraʤe sciplasc̊ .
Pry ŭsëj dalikatnasci swaëj usë toe, što dumaŭ, ën gawaryŭ
cwërda, perakanana. Ën, Apejka, sam pĵrĕčyŭ Alesǰ mĵkka, ĵk
by z ascĵrogaǰ: možna skazac̊ , ne tak i pĵrĕčyŭ, ĵk wykazwaŭ
swae sumnenni, ne traciŭ adčuwannĵ: wučan̊ wyras!
U čym inšym ĵgo, pĕŭna, pawučyc̊ možna, a što da paĕzii, to
tut i prysluhacca ne lišne. Prysluhacca dy padumac̊ .
– Pa-mojmu, galoŭnae prawila, ĵkoga trĕba trymacca paĕtu
i cĵper… ĵk i tady, – staracca pisac̊ prascej… – gawaryŭ ën
Alesǰ. – Ĵk možna prascej… Kab kožnamu bylo zrazumela… Kab
kožny selĵnin, kožny rabočy mog čytac̊ …
– Gĕta prawilna. My ab gĕtym akurat i staraemsĵ… Ale ŭ
paĕzii,– znoŭ cĵrpliwa ŭzĵŭsĵ tlumačyc̊ Ales̊ , – swae zakony.
Swaĵ mowa, swae wobrazy, swoj lad. U kožny čas u paĕzii byli
swoj lad, swaĵ mowa. Adny ŭ Puškina, drupĵ – u nas. Mĵnĵecca
čas, mĵnĵecca i paĕziĵ. Тak bylo wa ŭse časy. U naš čas gĕty
zakon ʤejničae ĵščĕ macnej: naša gramadstwa ne padobnae ni
na što z tago, što bylo ranej! Gĕta stawic̊ i asabliwyĵ,
nezwyčajnyĵ zadačy paĕzii! Našym paĕtam trĕba šukac̊ tago,
čago da ix ne rabiŭ nihto! Adsǰl i ŭsĵ radasc̊ i ŭsĵ bĵda. Puškin –
gĕta wyprabawanae. Da Puškina prywykli. Naša ž paĕziĵ – ĵk
kwetka, što tolki puscila parastki. Nawina, run̊ zĵlënaĵ!..
Wĵdoma, my ĵščĕ ne ŭsë znajšli! My šukaem!..
– Ĵ gĕta razumeǰ. Usĵ sol, pa-mojmu, u tym – što šukac̊ i ĵk
šukac̊ . Pa-mojmu, zaŭsëdy trĕba pomnic̊ pra lǰʤej, ĵkiĵ cĵbe
čytaǰc̊ i sluhaǰc̊ . Ot ĵk hočaš, brace, a ĵ, hoc̊ zabi, ne razumeǰ:
našto ŭ was gĕtyĵ – "burapenic̊ ", "karagoʤic̊ "?.. Hoc̊ zabi, ne
razumeǰ! Hiba ž u nas mala sloŭ tyh, ĵkiĵ wedaǰc̊ lǰʤi? Hiba imi
ne možna wykazac̊ usë, što hočaš? Dak ci ž kanešne –
wydumlĵc̊ ĵščĕ?
231

– My ne možam ne šukac̊ . Razam z usim inšym – i sloŭ…–
ne zdawaŭsĵ Ales̊ . – Moža, ne ŭsë ŭdala wyhoʤic̊ . Kanešne, ne
ŭsë, ësc̊ nĵmala, kanešne, i smeccĵ. Ale šukac̊ usë-taki trĕba.
Nowae nelga wykazac̊ tolki starymi, zlinĵlymi slowami.
Nowamu trĕba i nowyĵ slowy…
Znoŭ ehali moŭčki; tolki merna, sporna sekli ŭmerzly,
uezdǯany sneg konskiĵ kapyty, ryjeli gužy, begli nasusgrač
asnežanyĵ drĕwy, krucilasĵ pole. Ales̊ padnĵŭ kaŭner, shawaŭ
makawa-čyrwonyĵ wušy, ubiraŭ bliskučymi wačyma
zmenliwae ĵrkae harastwo darogi. Ën, Apejka, ne ŭtrywaŭ,
zagawaryŭ peršy:
– Čytaǰ ĵ, bywae, i ʤiŭlǰsĵ: stolki arganizacyj razwĵlosĵ
roznyh. Mala tago što "Polymĵ", "Uzwyšša" i "Maladnĵk", dyk i
"Roskwit", i "Usplëski" nejkiĵ…
– Bagata arganizacyj, – ne adarwaŭ Ales̊ wačĕj ad darogi.– I
wĵlikih, i drobnyh…
– My tut sĵlĵn arganizoŭwaem, a ŭ was usë – ʤelĵcca.
Ceraspalosica sapraŭdnaĵ. I sprĕčki, ĵk ʤenebuʤ u Buʤe, u
suseʤĵŭ. Adsǰl, zboku, dyk ne zaŭsëdy i razbĵrĕš, z-za čago…
– Тam, bywae, taksama cĵžka zrazumec̊ sĕns ix. Inšy raz
niĵkaga sĕnsu i nĵma. Prosta – ambicyĵ čyĵnebuʤ zagaworyc̊ .
Zahočacca wylučycca.
– Skladanae stanowišča ŭ kraine. Usë zrušylasĵ, sila na silu
pajšla. Klas na klas… Ot i ŭ was tam nespakojna… Čuŭ ĵ, wa
"Uzwyššy" asabliwa nĵdobry dušok… I ŭ "Polymi" ësc̊ …
– U ix taksama rozny narod. Nĵmala i dobryh, sumlennyh…
I ŭ "Maladnĵku" ŭsĵkaga hapae…
– Тy – u "Maladnĵku", zdaecca?
– Byŭ u "Maladnĵku". Cĵper u nas, na z’ezʤe, stwaryli
BelAPP. Ĵ – u BelAPPe…
– Тy wedaeš, mne adsǰl časam zdaecca, što tam u was
adnolkawyĵ pa duhu lǰʤi, praletaryi, balšawiki – u roznyh
arganizacyĵh. Ĵk by štučna paʤeleny. I wajnu wĵduc̊ časta
wydumanuǰ, nepatrĕbnuǰ. Moža, ĵ pamylĵǰsĵ, ale mne zdaecca,
232

brace, što b’ǰc̊ tam inšy raz aʤin adnago swae, a nečysci
roznaj, sapraŭdnaj, pad bokam ne bač ac̊ !
– Тak, nerazbĵryhi ŭ nas tam bolš, čym trĕba.
Na Aleseŭ lob lĵgla klopatnaĵ marščynka.
– Ĵ i kažu. Nĵprostaĵ gĕta štučka, pa-mojmu, – "gurty swae" i
"ne swae", bojki hlapečyĵ. Kali pobač miž našyh, nečysc̊ usĵkaĵ
lazic̊ . Što prymazalasĵ, u "gurty" ŭšylasĵ. Тut, čago dobraga,
možna trapic̊ u takuǰ kampaniǰ. Kali zaslĵpic̊ wočy… P’ǰc̊ tam,
čuu ĵ, u was nekatoryĵ – dym iʤe? – Paglĵʤeŭ znoŭ uwažliwa
na Alesĵ.
– Ësc̊ lǰbiceli,– pramowiŭ hlopec strymana.
– "Gurtami" ž, nĵjnakš. Pa adnamu ž pic̊ – sumna…
Wesĵlicca – dyk wesĵlicca. Na ŭsǰ iwanaŭskuǰ…
– Wĵselĵcca. Spačatku wĵselĵcca, a potym – za čuby
hapaǰcca. Genii nepryznanyĵ… Ĵk ʤĵʤki wĵskowyĵ. Тolki što –
za kaly ne hapaǰcca…
– Тy, brace, ne kryŭduj, – Apejka noknuŭ kanǰ. – Ĵ ad dušy.
Kažu, ĵk nam adsǰl zdaecca. Ĵ ŭ wašyh sprawah – sudczĵ slaby.
Mala wedaǰ sučasnuǰ litaraturu, adstaǰ ganebna. Nĵma kali
čytac̊ , časam, bywae, tydnĵmi gazetu leʤ upraŭlĵešsĵ prabegčy.
Nu, i ŭ nas ësc̊ litaratura swaĵ, peršačargowaĵ – rašĕnni
kanferĕncyj, z’ezdaŭ! Тak što – adstaǰ pa wašaj časci. I, moža
byc̊ , čago ne razumeǰ. – Nespaʤeŭki dadaŭ z namëkam: – Ale i
toe moža byc̊ , što i ty ŭ nečym pamylĵešsĵ. I ty, i twae
tawaryšy…
– Kanešne, moža byc̊ , – zgaʤiŭsĵ Ales̊ .
Gawaryli ĵščĕ nĵmala, ale ŭžo ne pra litaraturu: uspaminali
školu, Alesewyh tawaryšaŭ, ën, Apejka, raskazwaŭ pra swae
wykankomaŭskiĵ klopaty. U gaworcy neprykmetna daehali da
lesu, pad ĵkim daroga razyhoʤilasĵ na ʤwe: adna ŭ aʤin bok
lesu, u selsawet, a drugaĵ, praz lĵsok ža, k nedalëkamu ŭžo
Alesewamu sĵlu. Na razgalcy hlopec saskočyŭ. Skazaŭ Alesǰ, što
mog by padwezci i da haty, ale hlopec zamataŭ galawoǰ: "Ne
trĕba, dabĵgu sam. Тut – blizka". Uskinuŭ na plĵčo fanerny
233

kufĕračak, uʤĵčna pamahaŭ rukoǰ i borzda, u kažušku, u
botah, u fasonistaj šapačcy, podbegam padaŭsĵ darogaj da
haty. Adyšoŭšy, azirnuŭsĵ, zamahaŭ ĵščĕ rukoǰ…
Edučy maŭkliwym, wuscišnym lesam, doŭga i radasna
dumaŭ pra Alesĵ: wyjšaŭ hlopec u wĵliki swet, raspraŭlĵe kryly.
Ot i nĵščodraĵ na hleb i na pis̊ mennikaŭ balotnaĵ paleskaĵ zĵmlĵ
pačynae dawac̊ swetu paĕtaŭ. Nĵhaj ën ĵščĕ tolki sprabue golas,
nĵhaj ĵgo pakul ne welmi šyroka čuwac̊ , – hto wedae, ĵk ën
uzlĵcic̊ potym, kali pamacneǰc̊ kryly, kali nabĵrĕcca sil. Hto
wedae, moža, tam paŭz les, u palatanym kažušku i šapcy z
guzikam, iʤe budučy Ĵnka Kupala ci Nikicin. "Nas i ʤeci našy
ŭspaminac̊ z časam perastanuc̊ , a ën, hlopec gĕty, moža, u
naroʤe, u swece wek žyc̊ buʤe – slowam swaim, weršami
swaimi?!."
Ĵgo ne raz ʤiwila, i cĵper zʤiŭlenne gĕta ažylo znoŭ; kolki
paĕtaŭ, pis̊ mennikaŭ paĵwilasĵ na belaruskaj zĵmli za ĵki
ʤesĵtak gadoŭ! Ĵki ʤesĵtak gadoŭ, da rĕwalǰcyi, mala hto i
wedac̊ wedaŭ, što radǯaecca, moža razrascisĵ šyroka takaĵ
litaratura – belaruskaĵ, litaratura naroda, ĵki stagodʤĵmi
"abyhoʤiŭsĵ" bez swaëj litaratury! Тolki ʤesĵtak gadoŭ ĵk
rĕwalǰcyĵ ŭzakonila i mowu i litaraturu, dala im darogu, a ot –
glĵʤice, ʤiwicesĵ, ĵk cudoŭnamu cudu! Ne adno-dwa drĕwy,
les cĕly rasce, dy ĵki bujny, ĵki bagaty! Za ĵki-nebuʤ ʤesĵtak
gadoŭ – na dobraj saweckaj glebe! Ĵkiĵ ž sily tailisĵ ŭ naroʤe
wek ad weku, kab ne prapasci, ne zmarnec̊ za stagodʤi ŭcisku
cemry, pagardy, zʤeku: kab zdalec̊ usë, naperakor usĵmu
wyžyc̊ , dačakacca swaëj pary! Wekawaĵ praga cĕlyh
stagodʤĵŭ, maŭkliwyh, skawanyh, u gĕtym radasnym
imknenni, u magutnaj tworčaj necĵrpliwasci i sile. "Тworč asc̊
naša, pozniĵ našy kwetki, ĵk ža rascwicece wy ĵščĕ praz
ʤesĵtak, praz dwa, try, pȷ̂c̊ ʤesĵtkaŭ gadoŭ!.."
5
234

Gĕta bylo ŭžo zusim nĵdaŭna, letam. Dajšlo, što hlopec
znoŭ pryehaŭ dadomu, žywe ŭ matki. Kali wypala nawedacca
ŭ adnu z blizkih wësak, znarok zbočyŭ da Alesĵ. Ĵmu ne
pašancawala: uwajšoŭ na pusty dwor, ʤwery ŭ hatu byli na
zaščapcy. Pamagla ʤĵŭčyna-susedka: ubačyŭšy ʤĵʤku, što
aziraecca na dwary, pabegla pa Alesewu matku; taĵ rabila
štos̊ ci za gumnom – na agaroʤe. Matka, wyciraǰčy ruki ab
fartuh, gascinna zaprasila ŭ hatu, ale Apejka ne pajšoŭ: skazaŭ,
što zaehaŭ nenadoŭga, prawedac̊ adno ĵe syna. Pryseli ŭdwoh
na cëplaj pryzbe, pad lipaǰ.
– Shudneŭ saŭsim… – pakazala ĵmu bol swoj staraĵ. Guby
ĵe, suhiĵ, patrĕskanyĵ, žalliwa smyknulisĵ, ale ĵna strymala
plač. – Suhoty pryznali. Pracĕs, kažuc̊ …
Apejka, ustrywožany i sam, pasprabawaŭ, ĵk mog supakoic̊
ĵe.
– Wučyŭsĵ, wučyŭsĵ, dy og – wywučyŭsĵ. – Razwažliwa,
sumna padumala ŭgolas. – Niščymnica, wedama. U goraʤe,
čula, goladna bagata kamu. A ĵmu, bez pomačy, dak i saŭsim. A
ën zmalku ne mocny zdaroŭem, wek nedaĵdaŭ. A tut ĵščĕ da
nawuki taki padki, sušyŭ usë galawu, mabuc̊ …
– Ničoga, Mar’ĵ Macweeŭna. Wylečycca. U Minsku daktary
dobryĵ. Peršaga sortu specyĵlisty. Balnicy dobryĵ, pad naglĵdam
dobrym buʤe. Wylečycca, ne bĵdujce da času. Тolki ot
padkarmice, padmacujce pakul. Beražyce – čalawekam wĵlikim
stanowicca. Ganarycca synam swaim možace…
– Ĵ i rada b. Štob ne bĵda, ne suhoty etyĵ. A tak ën – synok –
ʤĵkuj Bogu! Grĕh paganae što skazac̊ ! Kožnaj matcy takoga b
syna! I laskawy, i abyhodliwy; ne toe što matki, ʤicĵci ne
pakryŭʤiŭ ni adnago! Ca ŭsĵkim pazdarowaecca, kožnamu
"dobry ʤen̊ " dasc̊ ! I na rabotu ne ŭlomak, use ĵgo hwalĵc̊ !.. –
Ĵna raptam scihla, spahmurnela. Pryznalasĵ: – Ne, ne ŭse.
Nĵpraŭdu kažu. Wasil tut, Suk, pryĵzdǯaŭ. Z Gomelĵ –
prykazčykam tam rabotae. Bac̊ ko ĵgo žywe un̊ ceraz hatu. Dak
Wasil toj skazaŭ: "Ne bagato, skazaŭ, nabraŭsĵ Homka ŭ
235

goraʤe. Buŭ, skazaŭ, lapac̊ , lapac̊ i astaŭsĵ". Ĵno i praŭda: usë
dobra, a ot, i drupĵ gaworac̊ , ʤeržycca Alëška pa-prostamu. Ĵk
use adno i ne buŭ u goraʤe. I gaworyc̊ ne pa-garadskomu, a
panašamu. Ĵk by ne ŭmee inačaj. A ŭ Wasilĵ tago dak boty
hromawyĵ, nawaksawanyĵ. I ety, ĵk ĵgo, galštuh pad šyĵǰ, i
gaʤinnik u kišĕni, z lancugom. I – usë pagaradskomu,
pa-garadskomu: "daragoj acec", "pažalusta". Kulturny taki!
– Kultury toj, Mar’ĵ Macweeŭna, wa ŭsim im menš, ĵk u
adnym Alesewym mezency!
– Ne kažyce! Wažny taki, ĵk use adno kolišni pan. Z
galštuham, čobaty hromawyĵ da kalen̊ , iʤe – ručkaǰ
pamahwae. Zĵmli ne bačyc̊ . A ĵk stane z kim, dak: "Zdrastujce!
Kak žyzn̊ maladaĵ?" Papĵrosku garadskuǰ ŭ gubah ʤeržyc̊ !..
Pan, ej-bogu, pan…
– Čym ža ĵmu, Mar’ĵ Macweeŭna, pahwalicca drugim, kali ŭ
galawe mĵkina?
– Ĵno taki praŭda. Mĵkina, adna mĵkina…
Ales̊ abganĵŭ kartoplǰ. Neŭzabawe sĵʤeli ŭžo na ŭzmežku,
bačyŭ ĵgo shudnely, amal bez zagaru twar, wuzkiĵ i wostryĵ
belyĵ plečy; zrĕbnyĵ, malawatyĵ ŭžo, štoniki z lagiinaǰ na
kalenĵh, belyĵ, z naliplaj rudawataj zĵmlëj nogi. Ën byŭ goly pa
poĵs, i byli dobra widny rabryny pad belaj skuraj, bylo widna,
ĵki ën hudy i zmarnely.
Sĵstra, što waʤila ĵmu kanĵ, tolki padyšla na hwilinku,
pazdaroŭkalasĵ i znoŭ иadalasĵ da kanĵ – paswila ĵgo
nawoddal. Apejka i Ales̊ sĵʤeli na ŭzmežku ŭdwuh.
– Čamu ne zajšoŭ, kali ehaŭ sǰdy? – papraknuŭ Apejka.
– Ĵ zahoʤiŭ. Was ne bylo. "U raëne", skazali…
– Perakazaŭ by ci paperku astawiŭ by. Što wĵrnuŭsĵ. Na
raʤime…
– Mala ŭ was klopatu bez mĵne! Ĵ dumaŭ byŭ čyrknuc̊ dwa
slowy, a potym rašyŭ – ne trĕba…
– Skažy: palenawaŭsĵ. Na peršy raz daǰ wymowu. Drugi raz,
kali takoe paŭtorycca, buʤe gorš. Zapomni…
236

Ën usmihnuŭsĵ:
– Zapomnǰ.
– Nadoŭga?
– Na mesĵc.
– Bolej trĕba. Na pawetry dobrym trĕba pabyc̊ . Agarodam
pakarystacca. Swežaj zelĵninaǰ.
– U rĕdakcyi prasili. U gazetu ĵ ŭlaʤiŭsĵ. Rabic̊ trĕba. Letam
raz’ĵzdǯaǰcca ŭse. Z-za gĕtaga najbolš i ŭzĵli. Nu, i kali padrabic̊ ,
ĵk ne letam!
– A što – z lëgkimi?
Ën pamorščyŭsĵ, ne haceŭ gawaryc̊ .
– Najšli nešta. Zacĵmnenne wĵrhuški sprawa. Dyseminacyĵ
– ësc̊ taki wučony tĕrmin. Smĵrtĕlnaj nebĵspeki nĵma, skazali.
Ale – patrĕbna lĵčĕnne. Dobrae harčawanne, dobry pakoj,
zdarowy rĕžym. – U golase ĵgo čulasĵ ironiĵ.
– Ales̊ , adčajwacca ne trĕba. Ale – i padsmejwacca taksama
ni da čago. Тwaë zdaroŭe ne adnamu tabe trĕba… – ulawiŭ
iraničnuǰ ŭsmešačku, ne daŭ zapĵrĕčyc̊ ĵmu. – Buʤ razumny!..
Pišaš tut?
– Mala. Gultuǰ bez soramu. Gulĵǰ, glĵdǯu…
– Gulĵj. Adpačni. Weršy – potym. Sami pisacca buduc̊ …
Darĕčy, zagarac̊ tabe, zdaecca, pokul ne trĕba… Što ŭ goraʤe?
– Wučyŭsĵ bagata, ĕkzameny. Dyk ne welmi i bačyŭ…–
sagnaŭ usmešku, zaklapočana zmoŭk. – Nespakojna ŭ goraʤe.
Poš asc̊ roznaĵ galawu ŭznimae. Usĵki brud napawerh wylazic̊ …
Nu, i durnĵŭ bagata što tolki brud i bač ac̊ usǰdy. Ne werac̊ , što
lǰʤi moguc̊ byc̊ i čystyĵ!.. – ën raptam trasĵnuŭ galawoǰ. – At,
haj ĵny ŭ balota!.. – pawëŭ bliskučym pozirkam pa pol i, na lese
nawoddal. Ščasliwy, zaplǰščyŭ wočy; adkinuŭ nazad galawu,
šumliwa, na ŭse lëgkiĵ ŭdyhnuŭ: –Pawetra ŭ nas! Lesam i
lugam, nawat u poli, pahne!.. I naogul – raj tut!.. U Minsku ŭwes̊
čas u mitusni. A tut – ciš, wolĵ! Dumaj kolki ŭleze!
Zdaecca, usë zapomnilasĵ z gĕtaj sustrĕčy; ale z asabliwym
žalem zgadwalisĵ belyĵ wostryĵ plečy, rabryny pad belaj, kwolaj
237

skuraj. Z trywogaj uspaminalasĵ ĵgo iraničnae: "Ësc̊ taki
nawukowy tĕrmin – dyseminacyĵ!" Potym ad urača dawedaŭsĵ
ĵk mae byc̊ , što značyc̊ gĕty nawukowy tĕrmin, napisaŭ ĵmu na
uniwersitĕt list, i prasiŭ, i zagadwaŭ beragčy swaë zdaroŭe,
sur’ëzna pastawicca da hwaroby. Uspaminaŭ, wĵdoma, i
klopatnasc̊ marščynak na Alesewym twary, i nespaʤĵwana
wĵsëlae: "At!", i zahoplenae, začarawanae: "Ciš, wolĵ!"
Zgadwaǰčy ŭsë, ne besklapotna ŭspaminaŭ toe, što ën kinuŭ
pra "brud", pra "durnĵŭ", ĵkiĵ ne werac̊ , što ësc̊ "čystyĵ", ale
nespakoj gĕty trywožyŭ ĵgo tolki naogul, ĵk agulnaĵ trywožnaĵ
z’ĵwa, a ne ĵk bĵda, što mae asabliwae dačynenne da hlopca.
Тrywožyŭsĵ adno pra ĵgo zdaroŭe. Adsǰl ën čakaŭ bĵdy. I wos̊ ,
na tabe!..
Cemra ŭ kabinece pabolšala, a ën usë sĵʤeŭ na stale,
perabiraŭ usë ŭ pamĵci, staraŭsĵ razwĵzac̊ nespaʤĵwanuǰ,
nezrazumeluǰ zusim zagadku. "Wydumka, paklëp!" –
pryhoʤila znoŭ upartae, samae prostae. "Naplëŭ nejki duran̊ –
i pajšlo! A tam – i nadrukawali!.." Dumka takaĵ pryhoʤila
Apejku najbolš adtago, što ĵmu hacelasĵ, kab bylo gĕtae, samae
lëgkae dlĵ Alesĵ, i adtago, što ĵna najlepš adpawĵdala ŭsĵmu, što
ën wedaŭ pra hlopca. Ale cwĵrozyĵ razwagi adna za adnoj
buryli gĕtae dobrae, žadanae: "Тak prosta i nadrukawali b! Usë
ž tam blizka bylo, lĵ gazety. Usë widna. Praweryli, uzgadnili. Dy
i – ĵsna skazana ž – abmĵrkoŭwali na kamsamolskim shoʤe.
Kalektyŭnaĵ dumka!.." Gĕta zawoʤila razwagi ŭ tupik: taĵ ž
samaĵ cwĵrozasc̊ kazala, što, ĵk by tam ni bylo, hoc̊ i
abmĵrkoŭwali, hoc̊ i nadrukawali, usë gĕta – nĵpraŭda. "A
ĵčĕjka – ne magla pamylicca? Ĵčĕjka – maladyĵ, garačyĵ hlopcy i
ʤĵŭčaty. Ĵkiĵ tak legka paddaǰšda nastroǰ. Bywaǰc̊ wypadki, i
daroslym ne hapae cwĵrozasci. Daroslym, spakajnejšym,
wopytnym. A to ž – mal ad yĵ, garačyĵ…"
Što b tam ni zdarylasĵ, Apejka byŭ perakanany ŭ adnym:
"Ne moža byc̊ ! Ne moža byc̊ tago, što napisali! Nĵpraŭda!" Ale
perakananne gĕta usë ž ne supakojwala: što ni dumaj, a,
238

mĵrkuǰčy pa artykulu i shodu, štos̊ ci ž bylo tam; nejkaĵ, nĵhaj i
ne takaĵ, ĵk tam u artykule nawernuta, pryčyna byla ŭsĵmu!
Pryčyna, što dala pačatak gĕtamu. Byla! Što ž ĵna za takaĵ?
"Wučyŭsĵ, wučyŭsĵ i – wywučyŭsĵ!" – uspaminalasĵ ĵmu
matčynae. Тady pryhoʤila na pamȷ̂c̊ toe, što ën wedaŭ pra
asĵrodʤe, u ĵkim dawĵlosĵ žyc̊ hlopcu ŭ Minsku. Pryčyna,
adčuwaŭ Apejka, byla, ne inakš, tut: dawerliwy, zĵlëny
wĵskowy hlopec, ščyrae, nĵhitrae ʤicĵ, trapila ŭ heŭru
spraktykawanyh, loŭkih, nĵčystyh mahlĵroŭ: ačmuryli,
zacĵgnuli, zagubili! Apejka z gazet wedaŭ, kolki ix tam takih –
zatoenyh, ĵŭnyh, nĵdobrazyčliwyh, nawat warožyh –
ahwotnikaŭ mucic̊ wadu i galowy lǰʤĵm! Naplaʤili ŭsĵlĵkih
ab’ĵdnannĵŭ, ĵk gandlĵry kramak; uznimaǰc̊ wek nepatrĕbnuǰ
waltuznǰ: bĵskonca spračaǰcca, kusaǰc̊ aʤin adnago, wylazȷ̂c̊ z
roznymi fanabĕrnymi zaĵwami, ĵkiĵ inšy raz wyglĵdaǰc̊ prosta ĵk
wyskaki suproc̊ generalnaj linii partyi!..
Čort wedae, što ŭ ix tam robicca! Nawat takiĵ widnyĵ –
zdawalasĵ b, naʤejnyĵ, adcanyĵ partyi – ʤeĵčy, ĵk slawuty,
možna skazac̊ – uzroščany rĕwalǰcyĵj, paĕt Mihas̊ Čarot, ĵk
Zmitro Žylunowič – Ciška Gartny, čalawek, ĵki ŭznačalwaŭ
peršy sawecki ŭrad Belarusi; lǰʤi, ĵkiĵ, dumalasĵ, stolki gadoŭ
usëj dušoj služ̊ ši partyi i saweckaj ulaʤe, nawat ĵny, akazalasĵ,
apynulisĵ ŭ twani. Nawat ĵny, pisali gazety, dakacilisĵ da tago,
što zwĵzalisĵ z buržuaznaj pogannǰ, nacdĕmami, ne tolki pa
gĕty, a i pa toj bok mĵžy! Čago im bylo lezci ŭ tuǰ smurodnuǰ
twan̊ ! I čort ĵgo wedae: kali ŭ twani apynulisĵ takiĵ wopytnyĵ
ʤeĵčy, to što bylo zacĵgnuc̊ tudy zĵlënaga, nĵhitraga hlapčuka!
Nĵŭžo i praŭda – zacĵgnuli?!
Dumaǰčy cĵper pra ŭsë gĕta, dašukwaǰčysĵ, što ŭ tym
artykule pra Alesĵ praŭda i što – nĵpraŭda, Apejka mimawoli
zgadwaŭ, što ne ŭse artykuly ab litaraturnyh sprawah, ĵkiĵ ën
čytaŭ u gazetah ranej, byli abgruntawanyĵ, dokaznyĵ;
uspaminalasĵ, što ŭ nekatoryh z ix abwinawačanni, i welmi
sur’ëznyĵ, byli prycĵgnuty, prosta skazac̊ , za wušy. Ën
239

prypomniŭ, ĵk adna cĕntralnaĵ gazeta abwinawačwala časopis
"Polymĵ" i nawat rĕdakcyǰ gazety "Saweckaĵ Belarus̊ " u tym,
što ĵny gadami wĵli kontrrĕwalǰcyjnuǰ nacdĕmaŭskuǰ
prapagandu. Тaĵ cĕntralnaĵ gazeta tak i pisala, Apejka gĕta
zapomniŭ dobra: "My gadami cĵrpeli prapagandu
kontrrĕwalǰcyjnaj nacdĕmaŭskaj idĕalogii" ŭ gĕtyh časopise i
gazece! Apejka ne časta razgortwaŭ časopis, ne staŭ by
ručacca za ĵgo, a gazetu "Saweckaĵ Belarus̊ ", gazetu CWK, čytaŭ
amal štodnĵ i wedaŭ dobra, kolki ŭ tym gnewe praŭdy! Ĵgo
tady welmi zʤiwila i aburyla, što na widnuǰ, zaslužanuǰ gazetu
tak prosta bylo pisac̊ takuǰ strašnuǰ nĵpraŭdu! Legka,
bezadkazna napadala taĵ minekaĵ gazeta nawat na CK partyi:
winawacila CK, niby ën abaranĵŭ "bagoŭ" typu Žylunowiča ad
krytyki gazety; Apejku gĕta zʤiwila asabliwa tym, što gazeta
niby aburalasĵ ŭmĵšannǰ CK u ĵe sprawy! I ŭ tym artykule, i ŭ
inšyh Apejku ne daspadoby byŭ, zdawalasĵ ĵmu, nepatrĕbna
krykliwy, pagrozny ton, ʤe kryk i pagrozy nĵrĕdka padmĵnĵli
dokazy.
Usë ž nelga skazac̊ , što ën ne welmi weryŭ tamu, što čytaŭ
pra litaraturnyĵ sprawy ŭ Minsku. Ĵgo bĵda byla ŭ tym, što ën
ne bačyŭ usĵgo sam, swaimi wačyma. Ne wedaǰčy dobra ŭsĵgo,
ën musiŭ ličyc̊ , što ësc̊ ĵščĕ nešta welmi wažnae, čornae, što
ĵmu newĵdoma i pra što ne pišuc̊ ; što imenna gĕtae newĵdomae
i dae padstawy gawaryc̊ tam, u Minsku, takim tonam. U ĵgo
raz-poraz uznikali sumnenni, što nekatoryĵ napadki
praŭʤiwyĵ; ale sumnenni gĕtyĵ rĕdka trymalisĵ mocna – ën
welmi ž mala wedaŭ sam. Sumnenni ĵgo najčascej razbiwalisĵ
ab cwërdasc̊ , nepahisnasc̊ tonu i rašĕnnĵŭ tam, u stalicy
rĕspubliki: tam, pĕŭna ž, wedali, što rabili! Što ni dumaj, z
takih pastoŭ, ĵk post rĕdaktara cĕntralnaj gazety ci namesnika
narkoma, tak prosta ne zdymaǰc̊ ! Dy ĵščĕ takih widnyh
pis̊ mennikaŭ, widnyh ʤeĵčaŭ, ĵk Mihas̊ Čarot i Ciška Gartny!
Pĕŭna ž, ësc̊ wažnyĵ pryčyny!
Cĵper daŭniĵ sumnenni ažywali znoŭ, znoŭ trywožyli. Ales̊ ,
240

kanešne, ne Ciška Gartny i ne Mihas̊ Čarot, ale ci nĵma ŭ tym,
što bylo z imi, z Gartnym i Čarotam, adgadki i Alesewaj
"gistoryi"? Ën tolki mog gadac̊ pra gĕta, ĵk i pra nezrazumely
artykul. U dumkah ne bylo ĵsnasci. Dumki blytalisĵ ŭpocëmku.
Dy i ĵk ĵny magli wybicca z pocëmku, kali newĵdomy
praŭʤiwyĵ fakty. "Fakty, fakty, ot što trĕba wyswetlic̊ !
Samomu!.."
Apejka raptam shamĵnuŭsĵ, zaŭwažyŭ: za aknom bylo
zusim čorna. Тrĕba dadomu. Ne zapalwaǰčy lĵmpu, staŭ
wobmackam zbirac̊ papery na stale; paklaŭ u šuflĵdu, zamknuŭ
ĵe.
"Paedu na sesiǰ. Тam i wyswetlǰ usë".

Razʤel trĕci
1
Doŭga ne ŭcihala tuga pa dačcĕ. Hi klopat, ni ŭtoma ne
magli scišyc̊ smutku straty. Usë leta, usë ŭ gĕtym lece žylo
smutkam wĵlikaj, nezwarotnaj straty. Ab strace šumeli lozy ŭ
baloce, šaptali kalasy ŭ poli, spĵwali žaŭranki. Ab ëj guli
peradnawalničnyĵ wĵtry, grymeli gramy, pisali agnistymi
strĕlami bliskawicy…
Тolki pad wosen̊ stala patrohu acihac̊ , zacĵgwacca rana. Ĵna
ĵščĕ čulasĵ, nyla, ale ŭžo ne tak balǰča. Ĵk by prywykac̊ stala
Ganna da gora. Užo ne takim žywym zgadwala twaryk dačuški,
usǰ ĵe, užo ne čula žywoga cĵpla ĵe celca. Cmeŭ woblik maloj,
pacihu, neprykmetna, ale adyhoʤiŭ u nĵbyt.
Usë ž takoj, ĵkoj byla, Ganna ŭžo ne stala. Pakuta nazaŭsëdy
pakinula ŭ ëj znak. Štos̊ ci ŭ ĵe dušy perakipelae ĵk by astyla,
zacwĵrʤela, dawala ëj bolšaj rašučasci, a drugoe zrabilasĵ
mĵkkim, welmi čulym, padatnym. Možna skazac̊ , nejkaĵ ne
znanaĵ ranej čulliwasc̊ paĵwilasĵ ŭ Ganne…
241

Byli pagodnyĵ dni. Z soncam ad ranku da wečara, z sinim
nebam. Dnëm ĵščĕ bylo cëpla, a pad wečar, kali čyrwonae
sonca scĵkala za les, apuscelaĵ, nĵlaskawaĵ zĵmlĵ styla na
holaʤe. Pad poŭnač bĵliŭ ĵe i nej, u leʤĵnyĵ, zwonkiĵ ranicy i
trawa kalĵ jlatoŭ i na wyganah, i pali z zagonami ĵščĕ ne
skopanaj bulby, i panuryĵ, učarnelyĵ strĕhi – usë bylo
pa-zimowamu belae. Kali ŭzdymalasĵ nad čĕzlym balotnym
alešnikam sonca, swetlae, pramĵnistae, ad ineǰ astawalisĵ tolki
cemnawatyĵ plĵmy wilgaci. Neŭzabawe znikali i ĵny. Inej
trymaŭsĵ ĵščĕ ŭ ceni drĕwaŭ i hat, trymaŭsĵ ŭparta, pakul
sonečnaĵ ceplynĵ ne dabiralasĵ i sǰdy.
Neba gĕtymi dnĵmi sinela čystae i glybokae. Ĵno ne bylo
cĵper takoe ĵrkae, ĵk ranej, časta atulwala ĵgo belawataĵ, niby
maločnaĵ, smuga, i ĵno zdawalasĵ blĵklym, byccam wygaralym
za lipen̊ skuǰ i žniwen̊ skuǰ spëku. Sonca taksama bylo inšae.
Addaŭšy amal uwes̊ swoj pal letu, ĵno beraglo rĕštki cĵpla,
grĕla mala, ale naʤiwa lagodna i pĵščotna. Gĕtaj lagodnascǰ i
pĵščotaj bylo napoŭnena ŭsë ŭ pryroʤe use dni.
U lagodnym sonečnym swĵtle garĕli sumnym adwečnym
polymem lipy i bĵrozy kalĵ hat, drĕwy ŭ nedalëkim lese. Ĵk
siwizna ad byloga, ad peražytaga, bĵlela ŭsǰdy pawucina. Ĵna
wisela ŭ pawetry, abčĕpliwala pawĵly i pasohly bulboŭnik, kaly
i žĕrdki wakol agarodaŭ, pažoŭklyĵ kusty. Usë agartaŭ
spakojny, stary ĵk swet smutak, smutak razwitannĵ z cĵplom, z
letam, nabližĕnnĵ slaty, haladoŭ.
Na dušy ŭ Ganny use gĕtyĵ dni bylo samotna i trywožna, ne
adyhoʤiŭ cihi, cĵgučy žal. Dušy hacelasĵ škadawac̊ – škada bylo
i dobraga, užo aslabelaga sonca, i golyh, bednyh palëŭ, i ĵrkih
agnistyh drĕwaŭ, što wos̊ -wos̊ pawinny byli stracic̊ swaǰ krasu.
"Što eto sa mnoj?" – ʤiwilasĵ ne raz ĵna swaëj čulasci.
Ranej ĵna nikoli ne adčuwala tak woseni, byla bezuwažnaĵ da
gĕtaj pary, niby i ne zaŭwažala. Čago ž cĵper tak hwašoe ĵe
apošnĵĵ pĵščota cĵpla, zgalelasc̊ palëŭ, smutak asennih ʤën?
Čamu ž usë gĕta adgukaecca ŭ sĕrcy markotnaj, nĵŭcihnaj
242

žurliwascǰ?
Kapali bulbu. Cĕlymi dnĵmi, ad rannĵga ranku da poznĵga
zmroku, Ganna rabila na poli. Zĵmlĵ byla ŭžo halodnaĵ, i palcy,
čornyĵ ad zĵmli, styli, stanawilisĵ nepasluhmĵnyĵ. Zĵmlĵ mocna
ŭĵdalasĵ ŭ pory, u marščyny, pad paznogci; skurčanyĵ,
namërzlyĵ palcy pad wečar razginalisĵ cĵžka. Cwĵrʤela,
kascĵnela i sagnutaĵ ʤen̊ u ʤen̊ krukam sgjna.
Ryǰčy palcami zĵmlǰ, ĵna neĵk sarwala ab kamen̊ čyk palowu
paznogcĵ. Paznogac̊ ĵščĕ mocna trymaŭsĵ na palcy, ale kapac̊ i
perabirac̊ rukami zĵmlǰ stala nĵzručna. Časam Ganna wĵrĕʤila
ĵgo, i ruku lamaŭ, tuzaŭ mocny bol; ĵna sciskala zuby, kab ne
zastagnac̊ . Staralasĵ b ĵna maŭč ac̊ , music̊ , kali b bylo i ŭ tysĵču
razoŭ gorš. Ganne nizašto ne hacelasĵ pakazwac̊ perad
swëkram i perad swĵkruhaǰ swoj bol. Hawala ĵna ĵgo i ad
čalaweka.
Za čas swajgo zamužža Ganna prywykla taicca, hawac̊ u
dušy i pakutny bol, i tugu, i naʤei. Kalis̊ ci takaĵ gawarkaĵ,
tawaryskaĵ, ĵna daŭno stala lǰbic̊ aʤinotu.
Z nastroem aʤinoty lepš za ŭsë bylo ëj u lese. Les
supakojwaŭ, sucišaŭ, gaiŭ; drĕwy, to maŭkliwyĵ, to šapatkiĵ,
zdawalasĵ, razumeli i spačuwali, kalĵ ix lĵgčĕla na dušy. Тak
bylo ranej, uwesnu, uletku. Cĵper ža les, ĵk i ŭsë, nawĵwaŭ u
dušu, ĵkaĵ stala ʤiŭna čulaj, trywogu i smutak.
I ŭsë-tki ën wabiŭ da sĵbe. Pole Glušakoŭ bylo kalĵ samaga
lesu, i Ganna ne raz zbiralasĵ wybrac̊ wolnuǰ hwilinku, pahaʤic̊
pa im. Ale Glušaki rabili amal bez peradyhu. Тolki kali skončyli
kapac̊ usǰ palasu i apošnǰǰ bulbu ssypali ŭ lazowy koš, Ganna
narĕšce adčula, što pryjšla žadanaĵ hwilina.
– Ĵ pajdu ŭ les, – abyĵkawa skazala ĵna swĵkruse.
Glušačyha glĵnula nedawolna.
– Čago tam tabe rabic̊ ?
– Gryboŭ paglĵdǯu…
– Swinej karmic̊ skora! – apĵrĕʤiŭ maci Ĵŭhim. Ën paklaŭ u
koš žalĵznĵk.
243

– Ĵ nenadoŭgo.
Staraĵ nečakana pramowila:
– Ĵŭhim, a mo i ty shaʤiŭ by, ʤicĵtko… pagulĵŭ.
Ganna, što ŭžo išla ad staroj, slowa ne padala, niby ničoga
ne čula. Užo ŭ lese ĵna melkam azirnulasĵ – Ĵŭhim staĵŭ kalĵ
woza, ryhtawaŭsĵ ehac̊ damoŭ.
Shawaŭšysĵ ŭ lese, ĵna adčula palëgku, ĵkaĵ z’ĵŭlĵlasĵ ŭ ĵe
tolki tady, kali znikali z wačĕj Glušaki. Z gĕtaj palëgkaj, niby
miž znaëmyh, blizkih, i pajšla ĵna miž drĕwaŭ.
Ĵk tut bylo horaša i ĵk sumna bylo! Тoe asennĵe harastwo,
na ĵkoe tak adgukalasĵ ĵe sĕrca, u lese panawala asabliwa. Тut
bylo ŭsë perajnačana, peraroblena im. Z usih bakoŭ abstupali
Gannu kupy padpalenaga liscĵ, žaŭtlĵwaga, ʤe-niʤe
zelenawataga, zusim, darĕšty, čyrwonaga, ružowaga,
barwowaga. Nikoli ŭ lese ne bylo takoj družnaj, burnaj, ĵk
usplësk polymĵ, ĵrkasci farb, takoj kidkaj krasy. Usë bylo niby
ahoplena agnëm, ʤiwosnym, newykazna prygožym,
useabdymnym.
Gĕta harastwo ŭzĵlo, zahapila Gannu. Ĵk u sne, ĵna rwala lĵ
kusta mokruǰ trawu, slala na ableplenae zĵmlëj dno košyka, ĵk
u sne, išla bez scežki, trymaǰčy košyk kalĵ gruʤej, sluhaǰčy, ĵk
šarhacic̊ pad nagami apalae lisce. Ĵna raptam zabylasĵ pra
gryby, stala ʤiŭna bĵzdumnaĵ, nĵcĵmnaĵ. U šyrokih, kruglyh,
paswĵtlelyh wačah ĵe bylo ne zʤiŭlenne, ne zahaplenne, a
nejkaĵ pakutliwaĵ razgublenasc̊ . Abwetranyĵ, patrĕskanyĵ
wusny Ganny, nerwowa smyknuŭšysĵ, zastyli, gatowyĵ ne to
ŭsmihnucca, ne to sumna scisnucca…
Ĵna prajšla zarasnik, bagata lesu, što abstupaŭ bĵrozami,
dubami, asinami, padleskam.
Užo sĵrod lesu ĵna niby abuʤilasĵ, pačala šukac̊ gryby. Ix
bylo nĵmala, ale para ix syhoʤila, bolš asc̊ , asklizlyĵ, truhlĵwyĵ,
ad peršaga dotyku razlazilisĵ.
Ganna hutka adčula, što stamilasĵ, i padalasĵ nazad. Išla
pawolna, neahwotna. Wĵrtacca ne hacelasĵ. Kalĵ rabiny, na ĵkoj
244

krywëǰ garĕli wažkiĵ gronki ĵgad, ĵna pastawila košyk i
apuscilasĵ na halodnuǰ trawu. Zmorana zgorbiŭšysĵ, ne
warušačysĵ, nejki čas sĵʤela z toj bĵzdumnascǰ, z ĵkoj nĵdaŭna
išla lesam. Wakol, apadaǰčy, šamacela lisce, ugary markotna,
cĵguča šumeŭ gusty wecer.
Ĵna zaŭwažyla nepadalëku nekalki kustoŭ arĕšniku, i ŭ
gruʤĵh ĵe štos̊ ci nĵdobra zanyla. Uspomnilasĵ nečakana, ĵk
kalis̊ ci spatkalasĵ z Wasilëm – u takim samym arĕšniku. U ĵgo
byla ceraz plĵčo doŭgaĵ torba… Ĵny potym sĵʤeli na wyspačcy.
Wasil luzgaŭ arĕhi, ĵkiĵ braŭ z torby, gawaryŭ, što ŭ Hwojnym
woŭk sĵrod belaga dnĵ zarĕzaŭ awečku… Ĵščĕ pra roznae
gawaryli… Ničoga asabliwaga ëj ne prygadalasĵ, bo ŭ toj
sustrĕčy ničoga takoga i ne bylo, ale sĕrca ĵe zaščymela žalem.
Adyšlo ŭsë gĕta, sustrĕčy z Wasilëm, maladoe ščasce
nazaŭsëdy adyšlo. I ŭ dumkah daŭno ŭžo ne zgadwaecca, i ŭ
sne ne snicca… Adyšlo, adgarĕla – nĵma čago i zgadwac̊ …
Inšae naŭme bylo, inšym žyla. Kab i hacela, ne bylo b kali
dumac̊ asabliwa, perabirac̊ u pamĵci… Žončyna dolĵ – ne
ʤĵwočaĵ. Gaspadarka, klopat ʤen̊ pry dni. Ganna ŭperšynǰ ĵk
by glĵnula nazad: wĵsnoǰ, zimoǰ, letam – hoc̊ by kali byla
gaʤinka, kab paraskošawacca bez pracy…
Gaspadarki ŭ Glušakoŭ ne tyĵ, što ŭ bac̊ koŭ Тolki ŭpraŭlĵjsĵ
nawaryc̊ swinnĵm, karowam, awečkam, narĕzac̊ , namȷ̂sic̊ ,
zanesci ŭsim, nakarmic̊ takuǰ pražoru. A pole – pamažy paarac̊ ,
pabaranawac̊ , paseĵc̊ ; a agarod – parabi gradki, pasaʤi ŭsë,
wypali tak, kab trawinački niʤe ne astalosĵ: swëkar lǰbic̊ , kab
čysta bylo! A žniwo – kali ŭ wušah š amacic̊ ad suhih kalasoŭ,
kali lomic̊ zʤerwĵneluǰ spinu, kali čakaeš ne dačakaešsĵ kraǰ
palasy, zbaŭčaga pocëmku. A wosen̊ – wyccë malatarni, hmary
pylu, ad ĵkih dušyc̊ usĵrĕʤine, doŭpĵ rady karčoŭ bulby,
padkapanyh žaleznĵkom Ĵŭhima ci staroga Glušaka…
Bylo tut kali dumac̊ , uspaminac̊ pra wolnyĵ milyĵ wečary!
Тolki zbuʤeš apošniĵ klopaty, z’ĵsi čago-nebuʤ, leʤ dacĵgnešsĵ
da ložka – son nawalwaecca, ĵk scĵna. Spiš – što mërtwy. Niĵkaĵ
245

sila, zdaecca, uznĵc̊ užo ne zdolna. A zaspĵwaǰc̊ drupĵ peŭni –
nogi sami saboj ssoŭwaǰcca z ložka. Dziwa – i mërtwy ŭstaŭ by,
kali stary, krĕkčučy, uspërsĵ, pačaŭ snoŭdacca pa hace. Use
pawinny ŭstac̊ . I ŭse ŭstaǰc̊ . I ĵna taksama…
Ĵk aʤin doŭgi-doŭgi ʤen̊ , ĵk adna bĵskoncaĵ, durnotnaĵ noč
uspaminalasĵ Ganne ĵe zamužnĵe žyccë– try gady žyccĵ!
Uspomnilisĵ nĵlǰbyĵ, grubyĵ Ĵŭhimawy abdymki, ĵkiĵ ĵna
pawinna byla zaŭsëdy cĵrpliwa trywac̊ – čalawekawa žonka! A
ën hoc̊ by kali padumaŭ, uwažyŭ ĵe: ahwota ci neahwota ëj, ën
wedaŭ adno – aby ĵmu bylo dobra! Ën nawat ĵk by znarok
mučyŭ ĵe, čuǰčy ĵe strymanasc̊ . Ën ĵk by pomsciŭ za toe, što ne
lǰbila, što ŭparcilasĵ nekali. Pomsciŭ za Wasilĵ, za wolnyĵ gady…
I kožny wečar, kožnuǰ noč – adno-i toe ž: byc̊ z im, cĵrpec̊ ĵgo!.. I
tak usë žyccë – da skonu!.. Nĵŭžo ŭsë žyccë – tak?!.
Usë žyccë, uwes̊ wek cĵrpec̊ ĵgo, cĵrpec̊ staroga, ĵki gatoŭ
z’esci, kali prysĵʤeš na hwilinku, kali zaparweš, panĵseš što
swaim, ĵki woč ne zwoʤic̊ , baicca, što abkraʤeš; da skonu sa
staroj, ĵkoj usë mala pamagaeš, ĵkoj usë mala lǰbiš Ĵŭhimačka?!.
Batračkam, raboǰ ix wek byc̊ ?! Raboǰ sknaryh nenažĕr, raboǰ –
praŭdu ž kažuc̊ – p’ĵwak lǰdskih, kulakoŭ. Gannu ŭzĵŭ strah.
Ĵna pasprabawala adagnac̊ strah, ale spakoǰ ne bylo.
Pozirk ĵe raptam wyhapiŭ bĵrozu, što tyrčala nawoddal.
Bĵroza dažywala wek. Wecce ĵe bylo užo najbolš pasohlae, tam
i tut wĵtry ablamali galiny, stwol čarneŭ starĕčaj karoǰ… Ad
gĕtaj bĵrozy Ganne stala ĵščĕ strašnej. "Eto ž – ĵ sama! –
pranizala ĵe dumka. – Тakaĵ ž i ĵ!.."
Slëzy, ĵk ni strymliwala ix, nabegli na wočy zatumanili
pozirk.
Zgadala, ĵk kanala malaĵ. Ĵk zasypali zĵmlëj trunu.
Adčuwanne bĵdy, wĵlikaj, ĵk swet, nepapraŭnaj nikoli,
napoŭnila ĵe, scisnula balǰča gorla. Usë žyccë pakutawac̊ ëj, usë
žyccë isci z bĵdoǰ. Žyc̊ bez ščascĵ, bez ucehi, bez ĵkoj-nebuʤ
naʤei na prasweglinu!
Ĵna upala na pawĵluǰ, halodnuǰ trawu, i plečy ĵe zatrymceli
246

ad gornaga, rospačnaga rydannĵ.
Ĵna plakala doŭga. Doŭga lĵžala bez slëz, cihaĵ, stomlenaĵ,
spuscelaĵ. Kali raptam cwërda ustala, ne glĵʤela užo nawokal.
Wočy niby ne bačyli ničoga, zrĕnki byli wuzkiĵ, wostryĵ, suhiĵ. Z
ʤiŭnym, takim ne padobnym na nĵdaŭnĵe spakoem padumala:
"Nĵŭžĕ ž tak i dalej buʤe? Ne peramenicca nĵŭžĕ?.. Uwes̊
wek!.."
Spakojna ž, z nejkaj zloscǰ, nawat zlaradnascǰ zapĵrĕčyla:
"Ne!"
2
Z tago dnĵ apanawala Gannu adna dumka, adno žadanne:
pabačyc̊ Wasilĵ. Spatkac̊ ʤe-nebuʤ nĵlaskawaga, nĵdobraga,
lǰbaga. Ležačy kalĵ Ĵŭhima, ĵki zmorana spaŭ, ĵna dušyla ŭ sabe
gluhuǰ nĵnawisc̊ , strymliwalasĵ, kab ne ŭstac̊ , ne pajsci kudy
wočy glĵʤĵc̊ . Dalej – z gĕtaj daŭkaj cemry, z zaduhi gĕtaj. Тrĕba
ž bylo lĵžac̊ spakojna, ne warušačysĵ, bo swĵkruha taksama
časta ne spala, – Ganne bylo čuwac̊ ĵe krahtanne dy božkanne.
Časam zdawalasĵ, što staraĵ prysluhoŭwaecca ŭ cišy da
Ganninyh nĵdobryh dumak, kab zaŭtra raskazac̊ pra ŭsë synu,
nakinucca na ĵe.
Prysluhoŭwaecca. Nĵhaj prysluhoŭwaecca. A ĵna, Ganna,
buʤe dumac̊ pra toe, pra što hočacca, što lǰbae. Pra Wasilĵ! Što
ž ëj, dumac̊ nelga ab tym, što adno dae ëj cĵper ucehu! Ĵna ž,
moža, i žywe cĵper tolki tym, što ën neʤe ësc̊ , što, moža,
taksama wos̊ tak lĵžyc̊ i dumae pra ĵe…
Ne, ne dumae. Daŭno z galawy wykinuŭ use dumki ab ëj. I
ci ʤiwa, čago ĵmu dumac̊ , kali ŭ ĵe – čalawek, a ŭ ĵgo – žonka?
A ĵna wos̊ dumae pra Wasilĵ. Wedae, što – nepatrĕbnae,
lišnĵe, – a dumae. I dumki najbolš adny: to ŭspaminae byloe, to
gadae, ci lǰbic̊ ën žonku swaǰ. A nad usim žadanae: ĵk by
pabačycca. Skazac̊ by nekalki sloŭ, pačuc̊ ĵgo. A možna i ne
gawaryc̊ , tolki b pabačycca, dy kab ne na lǰʤĵh, a adnym, kab
247

nihto ne zaminaŭ, kab ne trĕba bylo hawac̊ dušu, taicca. U takiĵ
hwiliny časta šukala dumkami, razwažala: ʤe b magli
sustrĕcca, u ĵki čas…
Časta wa ŭĵwe ŭznikali žadanyĵ sustrĕčy tak ĵsna, što ŭ
gruʤĵh rabilasĵ cëpla i horaša. Bačyla Wasilĵ perad saboj,
byccam byŭ napraŭdu tut, čula ĵgo laskawyĵ slowy tak, niby ën
i praŭda gawaryŭ. Slowy ĵgo ŭ marah-ĵwe byli zaŭsëdy
pĵščotnyĵ, dobryĵ, takiĵ ĵkraz, ĵkiĵ hacelasĵ, ĵkiĵ daŭno ne čula i
ĵkiĵ, moža, ne pačue. I sama gawaryla ĵmu pra toe, kab ne
kryŭdawaŭ, kab darawaŭ, pra toe, ĵki ën harošy i što lǰbila i
lǰbic̊ buʤe ĵgo adnago, aʤinaga…
Dnëm, kab pabačycca z Wasilëm, nekalki razoŭ haʤila
damoŭ, da swaih; stupaǰčy paŭz Wasilëwu hatu, mimawoli
nascĵrožwalasĵ, kosa paglĵdwala na ĵgo dwor, na šyby. Adnojčy
ŭbačyla: Wasil perapragaŭ kanĵ kalĵ ganka. Zaŭwažyŭšy ĵe,
znarok adwĵrnuŭsĵ – ĵna potym cĕly tyʤen̊ haʤila žurbotnaĵ.
Drugi raz bačyla ĵgo z bac̊ kawaga agaroda: braŭ sena z woza,
nasiŭ u gumno. Byŭ ne aʤin, z Manĵǰ, stary Dzĵnis pobač staĵŭ,
štos̊ ci gawaryŭ ĵmu…
Cĵper, kali ŭ Glušakoŭ bulbu pakapali, pryjšla da swaih,
pamagčy; taila ŭcehu – hoc̊ zdalëk, hoc̊ z žonkaǰ pabačyc̊ ĵgo.
Zagony bulby, bac̊ kaŭ i Wasilëŭ, byl i pobač.
Bulba na Wasilëwym zagone byla ĵščĕ ne dakapana. Ale ni
Wasilĵ, ni Mani ne bylo, kapala adna ĵgo maci. Ganna skazala
winawata ëj "dobry ʤen̊ ".
– Ne končyli? – pramowila da maci, aby ne maŭč ac̊ .
– Ne končyli… Klopat rozny, ne ŭ paru…
Ganna zaŭwažyla, što staraĵ ne kryŭdue, i ëj palĵgčĕla.
Spaʤeǰčysĵ, što maci skaža, ʤe Wasil, zapytalasĵ:
– Ĵki klopat?
– Ĵki ž! Garpina, Manina sĵstra, što ŭ Alešnikah, zahwarĕla.
Dak ot Wasil paehaŭ z Manĵǰ. Mo dohtara trĕba…
– I što, hworaĵ welmi?
– Sĵstra? Zžoŭkpa na listok lazowy!..
248

– Bĵda ĵkaĵ! – paspačuwala Ganna.
– I ne kažy! Bĵda!..
– A ĵ swaim haču pamagci… Karcic̊ taksamo…
– Aga ž! Wedamo!..
Ganna pajšla da swaih. Bac̊ ka wyslizganym žaleznĵkom
padkopwaŭ bulbĵnyĵ karčy, a mačyha i Hweʤka wybirali.
Mačyha wyprastala spinu, z padazronascǰ zirnula na Gannu:
– Pra što eto wy tam?
– Тak. Ničogo…
Ryǰčy zĵmlǰ, Ganna raz-poraz paglĵdwala na darogu, što išla
z sĵla: ci ne eʤe? Pa daroze to z sĵla, to ŭ sĵlo poŭz čyj-nebuʤ
koš; Ganna z naʤeĵj uglĵdwalasĵ ŭ tyĵ, što wykiroŭwalisĵ ŭ
pole, – moža, Wasil? Wasilĵ ne bylo.
Ën pryehaŭ paslĵ abedu. Aʤin. Leʤ ubačyla ĵgo, adčula, ĵk
kroŭ prylila ŭ twar. Galawu ne ŭzdymala, čamus̊ ci cĵžka bylo
ŭznĵc̊ , sĕrca bilasĵ časta i gorača. Ale, i ne padymaǰčy galawy,
adčuwala, ĵk ën pad’ehaŭ, čula rypenne ĵgo kalës, ĵgo golas. Što
skazaŭ ën maci, ne razabrala, wecer adnës slowy.
Ganna pakpila z sĵbe: trĕba ž, peražywae, ĵk nejkaĵ
ʤĵŭčynka! Wočy baicca ŭznĵc̊ , ĵk zlaʤejka. Dziwačka! Zdaecca,
ën pazirae na ĵe, sočyc̊ , bačyc̊ , ĵk ĵna zbĵntĕžylasĵ. A ĵna wos̊
zaraz woz̊ me dy taksama paglĵʤic̊ na ĵgo, prosta ŭ wočy. Haj
suʤic̊ !..
Uznĵla wočy na ĵgo. Z namagannem, z trywogaǰ. Ën ne
glĵʤeŭ, ën pamagaŭ maci kapac̊ . Wasil, zdawalasĵ, byŭ uwes̊
addany swajmu zanĵtku. Gĕta bylo widac̊ pa tym, ĵk rabiŭ, pa
ŭsëj ĵgo postaci. Ne glĵʤic̊ , nawat glĵʤec̊ ne hoča. Što ž, nĵhaj
ne glĵʤic̊ , ëj gĕta i ne trĕba!
Ale Ganna ne magla ne paglĵdwac̊ na ĵgo. Ĵe pozirk niby
prycĵgwala da Wasilĵ. Usë nawokal peramĵnilasĵ z toj pary, ĵk
pryehaŭ Wasil; ĵe sĕrca, zdawalasĵ, čula nabližĕnne nawalnicy,
dalëki, žadany i trywožny podstup gromu, ad ĵkoga straham i
radascǰ nyla ŭ gruʤĵh. Use dumki, usĵ ĵe ŭwaga byli cĵper u tym
baku, ʤe zaklapočana shilĵŭsĵ Wasil. Čamu ën aʤin pryehaŭ?
249

Dze Manĵ, žonka ĵgo?
Ĵna trywožylasĵ, što Wasil paeʤe rana, što mačyha
zatrymaecca pozna. Leʤ uhawala radasc̊ , kali pad wečar
mačyha stala hapacca dadomu: karmic̊ skacinu. Ĵk nasypali
koš, ĵna i padalasĵ z wozam. Bac̊ ka taksama pajšoŭ: prawiŭ
kanëm. Ganna astalasĵ, skazala: ĵščĕ hoča pakapac̊ . Ne
razginaǰčysĵ, wybirala bulbu, kidala ŭ karobku. Hoc̊ galawy ne
ŭzdymala, adrazu ŭgleʤela toe, što hacela: padalasĵ narĕšce ŭ
sĵlo Wasilëwa matka. Astaŭsĵ tolki Hweʤka.
Nadyhoʤili ranniĵ asenniĵ pocëmki. Lǰʤi, kašy z bulbaj
aʤin za adnym wypraŭlĵlisĵ z polĵ.
Gannina sĕrca bilasĵ mocna, trywožna. Cĵper samy čas.
Cĵper ci nikoli. Nĵŭžo ne padyʤe, ne zahoča padysci da ĵe?
Nascĵrožanaĵ, sluhala, čakala. Ne, ne iʤe, ne hoča. I tak ne
cĵrpelasĵ ŭbačyc̊ bližĕj, tak baĵlasĵ, što čas mine i im nikoli ŭžo
ne ŭdasca pabyc̊ tak, ĵk maryla daŭno, – udwaih, adnym, što ne
ŭtrywala. Kinula zbucwelae kaliwa bulboŭniku, zabyŭšysĵ na
ŭse trywogi, na ŭsë, hutka, pahapliwa padalasĵ naprastki da
ĵgo.
Ën razagnuŭsĵ, wycer ab štany ruki. Glĵnuŭ hmurna.
Ganna, spyniŭšysĵ perad im, perawĵla dyhanne. Rodny, ĵki
rodny! Ci ne ŭ sne gĕta? Ubačyla na zrĕbnaj, z plĵmami zĵmli
saročcy latku, nĵŭmela pryšytuǰ. "Sam, music̊ , pryšywaŭ!" – i
goryč winy, i pĵščota, i žal nahlynuli na ĵe.
– Wasil…
Тolki i zmagla skazac̊ . Ale ĵk pramowila – tak, ĵk tady, u
mnogiĵ bĵssonnyĵ nočy, kali pra ĵgo dumala.
U Wasilĵ raptam drobna, pa-ʤicĵčy bezdapamožna
zadryžali guby. Ne zmog uhawac̊ kryŭdy.
Staĵli moŭčki. Ganna zagawaryla peršaĵ:
– Daŭno ne bačylisĵ…
Ĵna pramowila ne tak, ĵk trĕba bylo: čamus̊ ci radasna. Ën
adkazaŭ haladnawata:
– Daŭno…
250

– Padros ty… Mužčyna ŭžĕ…
– Para…
– Ĵ cĵbe bačyla…
Ën ne pacikawiŭsĵ kali.
– Тy kanĵ perapragaŭ… Ehac̊ , mabuc̊ , sabiraŭsĵ kudys̊ …
Znoŭ pamaŭčali.
– Ĵ cĵbe sam bačyŭ…
– Тy adwĵrnuŭsĵ…
– Ne tady… Ĵk da swaih išla…
Uzradawalasĵ.
– Kali?
– Pazaŭčora…
– Pa zagumenni?!
– Ĵ ŭ gumne buŭ…
– Тy?.. Ĵ Waloʤku bačyla…
– My ŭdwaih… Ĵ ŭ gumne, lĵ warot…
– A ĵ ne znala.
Slowy gĕtyĵ wyrwalisĵ sami saboj, u ix bylo ščyrae,
neprytoenae škadawanne. Тaksama ščyra, ale kryhu
pakryŭdǯana papraknula:
– Ne wyjšaŭ… Shawaŭsĵ…
– Ĵ znarok…
– Čamu? – Ganna wycisnula: – Gadkaĵ ĵ tabe?
– Čužyĵ… u cĵbe – swaë, u mĵne – swaë…
– Čužyĵ? – strymalasĵ. – A ʤe Manĵ?
– U Alešnikah. Z sĵstroǰ astalasĵ.
Ëj upala ŭ wočy ĵščĕ latka, akuratna pryšytaĵ, pĕŭna,
žonkaǰ.
– Ĵk tabe žywecca?
– Тak… Žywecca…
– Manĵ – dobraĵ. Pracawitaĵ… Akuratnaĵ…
– Akuratnaĵ…
Ën ne haceŭ gawaryc̊ pra žonku. Znoŭ trohi pamaŭčali.
Wasil adoleŭ sĵbe, swaǰ čužackasc̊ , kinuŭ spadylba raŭniwy
251

pozirk:
– A ty ĵk?
– Ne pytajsĵ…
– Bagačka!..
Guby ĵe kpliwa smyknulisĵ:
– Bagačka…
Ĵna momant ĵščĕ strymliwalasĵ. Тaila goryč i škadawanne,
ĵk zwyčajna. Ĵk use mesĵcy, use gĕtyĵ gady, ad usih. Zwykla ŭžo
taicca. Ale – čago ž taic̊ ad ĵgo? Kamu ž i adkrycca, ĵk ne ĵmu?
Apalila Wasilĵ wačyma:
– Wasĵ, mne toe bagacce… wo! – Ganna parywista prawиla
rukoǰ pa šyi.– Haj ĵno – agnëm!
Ën zbĵntĕžyŭsĵ:
– Rabic̊ bagato zastaŭlĵǰc̊ , kažuc̊ …
– Kali b toe adno…
– I b’e ën, čutno bulo…
– Usĵlĵk buwae…
Тailasĵ momant, z daŭnĵj nĵzmennaj zwyčki ne pakazwac̊
inšym bĵdu! Ale tolki momant. Bolš, kab i hacela, ne zmagla b
taicca. Ščyra, z nejkaj adčajnaj rašučascǰ wydyhnula:
– Magila to maĵ, Wasĵ!
– Magila?..
Nespaʤĵwana i dlĵ Wasilĵ, i dlĵ sĵbe Ganna gorača z toj ža
rašučascǰ zapytala:
– Wasĵ, tabe ne škoda, što ŭ nas tak… nĵskladno?
U ĵgo lĵgla hmurynka miž browaŭ. Ëj ničoga ne trĕba, ëj
tolki wedac̊ hočacca. Тolki wedac̊ , ne dlĵ ĵkih-nebuʤ dumak,
razlikaŭ, a tak, dlĵ dušy. Glĵʤela na ĵgo, čakala, zamëršy ŭsĵ:
– Ne škoda, Wasĵ?
– Čago gawaryc̊ !..
– Ne škadueš, skažy?!
– Pustoe eto!
Ën praŭdu kaža, ne trĕba pytacca. Pustoe. Ale ž ëj tak
hočacca wedac̊ !
252

– Skažy, Wasĵ! Ĵ hoču znac̊ !
– Što z tago – škadueš, ne škadueš?!.
– Skažy! Ĵ hoču, Wasĵ, skažy!.. Ne škadueš?
– Nu, ot! – Ën niby gawaryŭ: pryjʤe ž u galawu takaĵ
nepagrĕbščyna. – Končano ž use…
– Končano?
– Nu, ty ž znaeš! Тy ž… – Wasil zazlawaŭ. Nĵhaj zlue, tak
lĵgčĕj, tak lepš, čym gĕty nĵdobry holad. – Тy ž načala usë…
Ĵna zgaʤilasĵ – niby z radascǰ:
– Ĵ… Ĵ winawata… Ĵ…
Wočy ĵe hutka zaslala slĵzami. Ganna zakryla twar
dalonĵmi.
– Lǰʤi ŭbač ac̊ .
– Nĵhaj bač ac̊ . Što mne, i paplakac̊ nĵmožno nikoli?..
– Gawaryc̊ buduc̊ …
– Nĵhaj gaworac̊ ! Тy – baišsĵ?
– Ĵ? Mne – što?
Ganne palĵgčĕla: pra ĵe nepakoicca! Pra ĵe dumae –
značycca, ne zusim abyĵkawy.
Ĵna ciha, ĵk by ne weračy sabe, skazala:
– Тy… ty ne zabuŭ saŭsim, Wasĵ?..
Ën ne adkazaŭ. Dziŭnyĵ pytanni časam u gĕtyh žančyn
bywaǰc̊ . Aby zapytacca.
Ĵna ŭsë zrazumela i bez sloŭ.
– Ne zabuŭ, Wasĵ!.. Wasĵ, mne zaraz tak dobra!.. Mne bolš
ničogo i ne trĕba bulo. Тolki znac̊ eto, i ŭsë!
Ganna sa slĵzami ŭ wačah usmihnulasĵ:
– E i ŭ mĵne radasc̊ !
Wasil ab nečym dumaŭ.
– Pra što ty, Wasil?
– Dy ot… Ĵk nam cĵper?..
Da ix išoŭ Hweʤka. Ubačyŭšy gĕta, Wasil nedawolna
nahmuryŭsĵ. Ganna zdagadalasĵ – ne padabaecca, ale
pryjʤecca spynic̊ razmowu. Adčula, ĵkoe žadanne z’ĵwilasĵ ŭ
253

im, ĵkiĵ slowy zaraz sarwucca z ĵgo nespakojnyh gub, skazala
sama:
– Wasĵ, dawaj – pabačymsĵ!
– Ĵk?
– Nu, ĵ… pryjdu… Kudy tolki?
– A kali?
– Hoc̊ zaŭtra! Ĵk scĵmnee…
Ën zirnuŭ, ĵk by sam pytaŭsĵ:
– K gumnu hiba? Dze ĵblunĵ?..
– Dobra.
Kali išla nazad, ne čula pad saboj zĵmli. Na swaëj palase
raptam garĕzna abhapila Hweʤku, scisnula. Hacelasĵ smĵĵcca,
kryč ac̊ : ne zabyŭ, ne wyklĵŭ, lǰbic̊ ! Lǰbic̊ !
3
Hi ŭ tuǰ noč, ni ŭʤen̊ potym ničoga bolš ne bylo
asabliwaga, usë bylo, zdawalasĵ b, ĵk i ranej. Тak ža božkala za
ʤwĵryma swĵkruha, tak ža hrop, razlëgšysĵ na ložku, Ĵŭhim;
tak ža rana ŭshapilasĵ, daila karowu, palila ŭ pečy,
marnawalasĵ z buʤënnymi, zaŭsëdnymi klopatami. Ale ci
lĵžala, za ŭsǰ noč ne sčyniŭšy wačĕj, – ciha, nĵstrymna
ŭsmihalasĵ ŭ cemru; ci haʤila, zawihalasĵ dnëm – leʤ magla
ŭtrymac̊ smeh, šyrokuǰ radasc̊ . Nagam bylo legka, ruki begali
sprytna, wesela: niby i ne zaŭsëdnae, nenawisnae, rabila. Što b
ni rabila, uspaminala Wasilĵ: kožnuǰ rysačku na twary, kožny
znak pĵščoty, kožnae slowa ščyraj i trudnaj, poŭnaj wĵlikaga
značĕnnĵ gaworki. Wĵsëlaĵ naʤeĵ ni na momant ne ŭcihala ŭ
Ganne, trywožyla i trywožyla necĵrpliwym, radasnym
čakannem.
"Sĵgonnĵ. Sĵgonnĵ, uwečary!.. – niby štos̊ ci spĵwala ŭ ëj. –
Sĵgonnĵ!.. Hutčĕj by toj wečar!.." Čas ad času ŭ speŭ gĕty
ŭrywalasĵ nespakojnae: kab ne peraškoʤila što-nebuʤ! – ale
ne maglo ŭtrymac̊ radasc̊ . Žylo, wirawala ŭ dumkah, u gruʤĵh
254

adno: "Sĵgonnĵ. Sĵgonnĵ, uwečary!.."
Raŭniwaĵ Glušačyha hutka zaŭwažyla nezrazumeluǰ
peramenu, paglĵʤela na ĵe z padazronascǰ.
– Što eto nosic̊ cĵbe, ĵk nĵčystaĵ sila… – praburčala ĵna ŭsled
Ganne.
"Pačula, staraĵ sknara! Nosic̊ !.. Nosic̊ ! Тolki ne nĵčystaĵ
sila! – padumala Ganna sa zloj radascǰ, z pomstaj. Uwajšla ŭ
swaǰ palawinu, ubačyla na lawe, na stale sonečnyĵ paski,
zasmĵĵlasĵ. – Dzen̊ ĵki! Ĵk swĵto!.. A hiba ž ne swĵto? Swĵto, mae
swĵto!"
Paslĵ abedu, hawaǰčy necĵrpliwasc̊ , znarok abyĵkawa
skazala, što pojʤe da swaih, pamagčy. Staraĵ, što akazalasĵ
ĵkraz u ix palawine, upiknula:
– Ot gaspadyn̊ ka, nazywaecca! Gaspadyn̊ ka! Тolki i dumki,
što pra drugih, pra čužyh! Čužyĵ ëj daražĕj!
Ganna, ne toĵčy nepryhilnasci da ĵe, adrĕzala:
– Ĵny mne ne čužyĵ!
– Ĵk ty gaworyš z matkaǰ? – umĵšaŭsĵ Ĵŭhim, zdymaǰčy z
kručka abroc̊ : nadumaŭ z’ezʤic̊ u les.
– Ĵk gawaru? Ĵk trĕba!
– Ne nawučyli, mabuc̊ , cĵbe!
– Ne nawučyli! Cĵbe ne papytalisĵ!..
– Ĵŭhimko, ĵk ty trywaeš! Ĵk ty peranosiš eto!.. Ot da čago –
dabrata twaĵ!
Ĵŭhim skazaŭ pagrozna:
– Ne nawučyli, dak ĵ nawuču!
– Nawučy! Nawučy, Ĵŭhimko!
– Pozna mĵne wučyc̊ ! I ne wam!
Ĵŭhim, zʤiŭleny, paglĵʤeŭ na žonku. Štos̊ ci nowae,
nezwyčajnae bylo ŭ ëj, u ĵe golase, u pozirku. Ën prywyk da
tupoj, nĵradasnaj pakorliwasci ĵe, i toe, ĵk Ganna cĵper
abyhoʤilasĵ z im i maci – smela, nezaležna, nawat zaʤirysta, –
bylo nezrazumelym.
– Ne mne, kažaš, wučyc̊ ?! – Ĵŭhim gusta pačyrwaneŭ. Ruki
255

ĵgo zadryžali. Ën raptam kryknuŭ: – Ne mne?!
Ĵŭhim raz’ǰšana ŭskinuŭ abroc̊ . Apĵrĕdǯwaǰčy ĵgo, Ganna
zatulila twar dalonĵmi, ucisnula galawu ŭ plečy.
Udar upaŭ na ruki, na skiwicy.
– Ne mne?!
Ĵŭhim udaryŭ drugi raz.
Ne dumaŭ, što Ganna kinecca ŭ nogi, stane prasic̊ litasci,
wedaŭ užo ĵe, ale čakaŭ, što zagalosic̊ . Plakala ž ranej, bywala.
Cĵper ne zaplakala. Kali adnĵla ad twaru daloni, ubačyŭ: wočy
zusim suhiĵ. Glĵnula na ĵgo z takoj nĵnawiscǰ, što ĵmu na
momant stala nĵëmka. Ĵŭhim, adnak, prygraziŭsĵ:
– Ĵ cĵbe nawuču!
– Dzĵkuj!.. Nawučyŭ užĕ!.. – Golas u Ganny byŭ hryply,
žorstki.– Ne zabudu!..
Z rassečanaj cuglĵmi Ganninaj daloni cĵkla kroŭ, kroplĵmi
padala na padlogu.
Staraĵ maŭčala, gleʤĵčy to na nĵwestku, to na syna.
– Pomni! – Ĵŭhim wažka pawĵrnuŭsĵ, mocna braznuŭ
ʤwĵryma; zatupaŭ u sencah, na ganku.
Paslĵ tago ĵk ën wyjšaŭ, Ganna i swĵkruha ne peramowilisĵ
niwodnym slowam. Neŭzabawe ën prashaŭ paŭz wokny,
praryneŭ, adčynĵǰčy i začynĵǰčy, warotami. Staraĵ staĵla kalĵ
akna, sačyla za im, pakul ën ne shawaŭsĵ z kanëm na wulicy.
Ganna sabralasĵ isci da swaih. Glušačyha prawoʤila ĵe
pozirkam nepryhilnym, nenawidnym, ale ničoga ne skazala.
Wulica z kraǰ ŭ kraj bliščala cĵgučaj, ĵk ʤëgac̊ , grazzǰ, ĵkaĵ ŭ
gĕtyĵ dni ne wysyhala. Pasĵrĕʤine wulicy graz̊ byla
peramešana konskimi nagami, kalësami, bylo ĵe tam stolygi,
što časta dahoʤila da galowak kolaŭ; lǰʤi zwyčajna lipli bližĕj
da platoŭ. Kalĵ plota išla i Ganna. Graz̊ byla ŭžo halodnaĵ, i
bosyĵ nogi mocna styli. Ĵna ne čula gĕtaga.
Dzen̊ byŭ taki ž ĵsny – rĕdki, nezwyčajny ŭ gĕtuǰ poznǰǰ
asennǰǰ paru, ale Ganna ne zaŭwažala ŭžo swĵtočnaj ĵgo ĵsnasci.
Тraplĵlisĵ sustrĕčnyĵ, witalisĵ z ëǰ, ĵna adkazwala niby spakojna.
256

Hawala ŭ sabe swoj smutak. Hto-nihto aziraŭsĵ ŭsled ëj: čuli
ŭsë ž, što bĵdu nejkuǰ toic̊ . Ne zʤiŭlĵlisĵ amal, wedali, ĵk ëj z
Glušakami žywecca…
Bac̊ ka i Hweʤka byli na prygumenni, laʤili kapec. Ganna
stala pamagac̊ im perabirac̊ bulbu. Rupĵčysĵ gĕtym, sĵrod
swaih, ĵna paspakajnela, i dumki pajšli cwĵrozyĵ, rašučyĵ. "Ne
budu, ne budu ĵ cĵrpec̊ !.. Našto i žyc̊ , kali tak… Kinu ŭsë, kinu!.."
Miž gĕtyh dumak ĵna ŭspaminala sustrĕču z Wasilëm,
uspaminala znoŭ z lǰbascǰ ŭsë, što ën kazaŭ, slowa za slowam,
dumala pra wečar, ĵki nabližaŭsĵ. Ganne bylo radasna i
trywožna. Ci buʤe ën, gĕty wečar, ci buʤe ŭsë tak, ĵk hočacca:
ci pryjʤe Wasil? A što, kali ĵkaĵ nespaʤeŭka peraškoʤic̊ im? A
što, kali ën peradumae?
Gĕta bylo b takoe nĵščasce! U ĵe ž cĵper usĵ radasc̊ , usĵ
naʤeĵ na ĵgo. Pryjʤe, pryjʤe – supakojwala sĵbe, staralasĵ
zaglušyc̊ trywogu.
Leʤ pawĵčĕrala ŭpocëmkah sa swaimi, wyjšla na dwor. Z
dwara agarodam na prygumenne, na darogu za gumnami. Ĵščĕ
ne dajšoŭšy da Wasilëwaga gumna, stala; trĕba bylo
addyhacca: sĕrca mocna, nĵŭcihna kalacilasĵ. Čago ĵno tak
kalocicca? Тakoe nespakojnae, uzrušanae, trywožnae…
Nogi styli. Bylo holadna. Ad nĵlaskawaga wetru, što
nahoʤiŭ mocnymi hwalĵmi, biŭ u twar, poŭz za kaŭner, wečar
zdawaŭsĵ prosta scǰʤënym. Ganna leʤ strymliwala dryžyki.
Neba zwisala welmi nizka, tolki neʤe daleka za balotam c̊ mĵna
tlela tonen̊ kaĵ paska. Gumny, platy, drĕwy čarnila makrawataĵ
cemra. Dajšla da Wasilëwaga prygumennĵ. Pasluhala, ciha
adčynila waroty. Тut za wuglom gumna pawinna byc̊ ĵblynĵ.
Wos̊ ĵna. Ganna stala, agleʤelasĵ. Dze Wasil? Ĵgo ne bylo.
Ganna prytulilasĵ da ĵblyni, pačula, ĵk siratliwa
gajdaecca-šumic̊ golae golle…
Ĵščĕ zdalëk pačula šarganne krokaŭ. Htos̊ ci išoŭ da
prygumennĵ. Ën ci ne ën? Kani projʤe pa scežcy, značycca, ne
Wasil; zwerne sǰdy – ën. Nascĵrožana čakala. Čalawek zwĵrnuŭ
257

da ĵe, nabliziŭsĵ; stala widna ŭ zmroku cëmnaĵ postac̊ .
– Тy? – prašaptala ĵna.
– Ĵ.
– Zapazniŭsĵ…
– Pryehaŭ pozno…
Staĵli, maŭčali, ale sami poŭnilisĵ pačuccĵmi, čakannem. Ne
radasnyĵ, ne besklapotnyĵ byli gĕtyĵ pačucci, ne lëgkae –
čakanne; zusim inakšae bylo ŭsë, ĵ k tady, try gady nazad, kali
ën byŭ nežanaty, a ĵna ne zamužam. I ne čalawek ĵe, i ne žonka
ĵgo adny byli gĕtamu winoǰ. Hi ën, ni ĵna ne dumali pra ix, i
Wasil i Ganna žyli ŭ gĕty momant tolki sustrĕčaj, adčuwannem
tago, što, ĵk kalis̊ ci,– ĵny znoŭ u cemry adny. A ŭsë ž radasci i
blizkasci ranejšaj ne bylo. Štos̊ ci i radnila ix, i prycĵgwala
adnago da adnoj, i strymliwala, adʤĵlĵla.
Peražytae paasobku – mnogiĵ dni, mesĵcy – mĵžoǰ lĵžali miž
ix… I ne čužyĵ byccam byli Ganna i Wasil, i – ĵk by čužyĵ…
Wasil pačuŭ, što Ganna dryžyc̊ .
– Holadno?
– Ag-ge…
– Haʤem u gumno. Zacišnej tam.
– Ne trĕba. Hutka dad-domu…
– Pakul toe.
Usë ž pajšla za Wasilëm. Pasluhmĵna pracisnulasĵ ŭ
pračynenyĵ waroty. U gumne zdalosĵ cëpla – ne haʤiŭ scǰʤëny
wecer. Ale tok byŭ – ĵk lëd.
– Тut saloma ŭ zastaronku, – ciha skazaŭ Wasil.
Saloma padatliwa asela pad imi, atulila z bakoŭ.
Ganna ukapala ŭ salomu nogi, adrazu stala ŭtulnej i cĵplej.
Pahla prĕllǰ sa strahi, tokam, swežaj, nĵdaŭna pamaločanaj
iržanoj salomaj. Ugary, neʤe pad strahoj, ciŭknuŭ sprasonku
werabej.
Wasil nĵzgrabna, ĵk by peršy raz u žycci, abnĵŭ Ganniny
plečy.
Staŭ laščyc̊ ĵe, tulic̊ da sĵbe. Spačatku nĵsmela, nĵŭpĕŭnena,
258

ale čym dalej, to smĵlej, garačĕj. Gĕta byŭ užo ne toj saramliwy,
ʤikawaty Wasil, ale ĵna ne dumala pra gĕta. Ne taĵ byla i ĵna.
Dy što z tago: im bylo tak horaša. Ĵna ne jraciwilasĵ, sama
tulilasĵ da ĵgo. Ĵna pacalawala ĵgo, tak, što ën ĵk ne zadyhnuŭsĵ;
i – tulilasĵ, tulilasĵ, dryžučy ŭsĵ, ĵk u lihamancy, ad agnǰ, što
poŭniŭ ĵe, ad necĵrpliwasci, ad pragi – byc̊ bližĕj, bližĕj z im…
– Wasĵ, mily! Rodny!.. Wasĵ!..
Potym lĵžali cihiĵ, paspakajnelyĵ. Doŭga ne gawaryli.
Raptam, z rospačču, Ganna pryznalasĵ:
– Ne wytrywaǰ ĵ, Wasĵ!..
Wasil, adčula, zirnuŭ – niby ne zrazumeŭ.
– Ĵ, moža… utagilǰsĵ…
Ën nascĵrožyŭsĵ:
– Nu, ty… toe!..
– Тabe adnamu kažu… Ne pytajsĵ bolej! Ne haču pra ĵgo!
Ganna parywista, gorača zašaptala:
– Rodny ty moj!.. Buŭ ty ŭ mĵne aʤin!.. I aʤin astaŭsĵ… hoc̊
ĵ cĵbe i ne baču… Тy – tolki aʤin!.. I ŭsë nĵpraŭda, što gawaryli
kolis̊ – pra mĵne i pra ĵgo. Nĵpraŭda. Ne bulo ŭ nas da wĵsellĵ
ničoga! Ĵk perad Bogam kažu, ĵk na spoweʤi! Nĵma mne čago
wydumlĵc̊ . Use plëtki tyĵ – nĵpraŭda!.. Тy ŭ mĵne buŭ aʤin,
aʤin i astaŭsĵ. Ĵ, moža, tolki i žywu cĵper, što ty e… Тy ŭ mĵne i
cĵper aʤin, adna radasc̊ . Ĵ tamu i pryjšla. Тy ne dumaj
nĵdobrago…
– Ĵ i ne dumaǰ…
– Moža, ne trĕba bulo – nabiwacca na sustrĕču, ale mne tak
hacelasĵ hoc̊ trohi pabuc̊ udwaih! Hoc̊ slowo skazac̊ , hoc̊ pačuc̊
slowo…
Ĵna raptam pryznalasĵ, škaduǰčy:
– Zlaĵ bula ĵ tady na cĵbe. Ne paweryŭ! Drugim paweryŭ, a
mne dak – ne!..
– Gawaryli ž lǰʤi…
– Gawaryli!.. I ŭse-taki my pamirylisĵ b, mabuc̊ , keb ne
mačyha. Welmi ž ëj dabra Karčowaga zahacelasĵ! Swaĵčkaj
259

Karčowaj zahacelasĵ stac̊ !..
– Ĵ dak zrazu nejk prywyknuc̊ ne mog, što ty pajšla…
– Ĵ i sama dumala patom: ĵk ĵ zgaʤilasĵ! Ĵk magla tak zrabic̊ !
Ĵk magla!
– Ne swaĵ ahwota…
– A winawata, wyhoʤic̊ , sama. – Ĵna skazala cwërda: –
Sama winawata! Samoj – i bedawac̊ wek!
4
Swet ne bez dobryh lǰʤej. Čutka pra Ganniny spatkanni z
Wasilëm welmi hutka dajšla da Glušakowaj haty. Peršaj,
mabyc̊ , dawedalasĵ Halimoniha, prynesla westku ad nekaga z
susedak, zrazu ž stala saramacic̊ , klĵsci Gannu. Neŭzabawe
dawedaŭsĵ stary – slowa ne skazaŭ, ale zirnuŭ tharynymi
wačyma tak, što ŭsĵrĕʤine ŭ Ganny zanyla ad strahu.
Ĵŭhima ne bylo. Ën pryehaŭ z polĵ pad wečar. Adrazu, ĵk
tolki ën uz’ehaŭ na dwor, Halimoniha kinulasĵ da ĵgo, ale stary
Glušak wĵrnuŭ ĵe z dwara. Stary i Ĵŭhim razam padalisĵ z
kalësami k paweci. Potym wĵrnulisĵ ŭdwuh na bac̊ kawu
palawinu. Kali ĵny ŭwajšli, stary zagadaŭ Halimonise, kab dala
esci,– Glušaki paseli wĵčĕrac̊ . Ĵŭhim, mabyc̊ , taksama seŭ za
stol; adrazu ne zajšoŭ u palawinu, ʤe byla, čakala bĵdy Ganna.
Ĵna zdagadwalasĵ: Ĵŭhimu ŭžo raskazali – wedae ab usim.
Sĵʤic̊ , moŭčki žue, kipic̊ zloscǰ. Praz zabityĵ ʤwery čula: use
maŭč ac̊ – hoc̊ by slowa pramowili; use dušacca zloscǰ, pragnuc̊
pomety. Gannina sĕrca nyla nĵdobra – što ž gĕta buʤe?
Тrywoga gnala z haty – ucĵčy, wybawicca! Ale ĵk ty ŭcĵčĕš i
kudy ty ŭcĵčĕš – mužawa žonka!.. Pustoe ŭsë. Usë adno – rana
ci pozna ne minawala b! Usë adno… Čago ž ĵna baicca – hiba ž
ne wedala, što tak buʤe?.. Da slyhu dajšlo: cikaǰc̊ hoʤiki –
roŭna, merna. Zawyŭ na dwary slĵpy sabaka. Cĵguča, doŭga…
Wos̊ pačali ŭstawac̊ . Ĵŭhim wyjšaŭ. Zaraz sǰdy ŭwojʤe.
Adčynilisĵ ʤwery, cwërda zatupali boty, bližĕj, bližĕj. Ganna
260

scisnulasĵ.
Ën staŭ pobač. Hwilinu maŭčaŭ, adno con sĵrʤita, wažka.
Ale pramowiŭ ĵk by spakojna:
– Znoŭ – znǰhalasĵ?..
– Ab čym eto ty? – niby ne zrazumela Ganna.
– Ne znaeš?
Wočy ĵgo pracinali Gannu. Rot krywiŭsĵ zloscǰ, nĵnawiscǰ,
lǰtascǰ. "Zwer! – milganula ŭ galawe Ganny. – Zab’e! Nasmerc̊ !.."
Čula sĵbe kwolaǰ, bezdapamožnaǰ, ale strymliwala strah,
staralasĵ, kab ne bačyŭ, što ĵna baicca… Ĵna i ne baicca! Nĵhaj –
što buʤe, toe buʤe!.. Usë adno – rana ci pozna!..
Aʤnačyla mimawoli: za ʤwĵrami swĵkruha ne brazgala
posudam, lipla, music̊ , da ščylin. Stary ne padawaŭ golasu –
prysluhoŭwalisĵ, čakali…
– Ne znaeš?
– Skažaš, mabuc̊ !..
Ĵŭhima prarwala:
– S-suka!
Ne ŭprawilasĵ adhilicca: Ĵŭhimaŭ kulak udaryŭ u skiwicu –
niby pra. I ojknuc̊ ne paspela, ĵk upala. Zatulиpa adno twar
rukami. Ĵŭhim lǰta, kolki sily, udaryŭ botam raz, drugi – ëj
zacĵlo dyhac̊ . "Zab’e!.. Nu, i nĵhaj!.. Use adno!.."
Ĵŭhim i zabiŭ by, moža. B’ǰčy, ën ne tolki ne spatolwaŭsĵ, a
šaleŭ ĵščĕ bolš. Šaleŭ asabliwa tamu, što žonka-bludnica hoc̊ by
golas padala, hoc̊ by zastagnala! Ne tolki ne prasila litasci, a i
bolǰ ne pakazwala!.. Apantany zloscǰ, Ĵŭhim ne zaŭwažyŭ, što
ʤwery z sencaŭ rasčynilisĵ i ŭ ix paĵwiŭsĵ Scĵpan, ĵkoga
trymala, cĵgnula nazad Glušačyha.
– Scĵpanko, ne twae… Ne čapajsĵ…
Ale Scĵpan wyrwaŭsĵ, kinuŭsĵ k Ĵŭhimu, haceŭ adpihnuc̊ ad
Ganny, tolki ʤe tam – Ĵŭhim taŭhanuŭ tak, što ën palĵceŭ
patylicaj da pečy:
– Ne lez̊ !!!
Тut na padmogu Scĵpanu padskočyŭ užo ŭstrywožany
261

stary Glušak, karšakom kinuŭsĵ naperad Ĵŭhimu, stuknuŭ syna
ŭ gruʤi:
– Stoj! Stoj, kažu!!.
– Тato, syʤice, – na momant zapyniŭsĵ, prahrypeŭ
čyrwony, z ʤikim pozirkam Ĵŭhim, gatowy kinucca, zdaecca,
na bac̊ ku; ale Glušak znoŭ stuknuŭ ĵgo, prasipeŭ zlosna:
– Duran̊ ! Aboŭʤila!
Ne daǰčy synu apamĵtacca, adpihnuŭ ĵgo. Užo kali Ĵŭhim,
ĵščĕ ŭwes̊ trasučysĵ ad neperažytaj lǰtasci, adyšoŭ, seŭ na
laŭku, Glušak sĵrʤita papraknuŭ, ĵk maloga:
– Bi – da znaj meru!
Poŭny kryŭdy za sĵbe i gnewu, da Ĵŭhima padstupiŭ Scĵpan:
– Eto, eto… Za eto, znaeš, što moža buc̊ !!.
– Ne sun̊ nosa!
– Drugi raz – u milicyǰ zaĵŭlǰ! – zakryčaŭ Scĵpan. – Pad sud
pojʤeš! U cǰrmu!
– Ne lez̊ ! – uskipeŭ Ĵŭhim, až uznĵŭsĵ na lawe. – A ne – dak!..
Halimon zirknuŭ na Scĵpana, na Ĵŭhima, zagadaŭ
malodšamu:
– Iʤi adsǰl! Ne twae ʤelo!
Glušak pawëŭ pozirkam: nĵwestka ŭžo staĵla, spinoj da
ŭsih – trohi sagnuŭšysĵ, trymalasĵ za bok. Razporaz
uskidwalasĵ ad nejkaga nutranoga bolǰ, až zahlipalasĵ, ale
maŭčala. Ĵŭhim taksama maŭčaŭ, ĵščĕ ŭzrušany, – neruhomyĵ,
lǰtyĵ wočy ničoga, zdaecca, ne bačyli. Stary adčuwaŭ, što ŭ lǰby
momant ën moža kinucca na Gannu znoŭ.
Glušak wyweŭ Ĵŭhima na swaǰ palawinu…
Štos̊ ci ŭ baku rĕzala Gannu tak, što zacinala dyhanne. Ĵk
kasoj rĕzala bok. Bol byŭ taki, što trywac̊ , zdaecca, ne bylo ĵk.
Ale trywala, supakojwala: nu, ot usë, samae strašnae perabyla!
Dajšlo ŭžo, daznaŭsĵ, papomsciŭsĵ! Nĵma čago taicca – i baĵcca
nĵma čago.
U susednim pakoi stary Glušak, hoc̊ bačyŭ, što Ĵŭhim
sluhac̊ ničoga ne hoča, ne ŭcerpeŭ, upiknuŭ:
262

– Kazaŭ ĵ tabe, kazaŭ, kali tabe žonki zahacelasĵ! Ne tudy
šleš, kazaŭ! Ne pasluhaŭ!.. Razumnejšy za bac̊ ku buŭ! Bac̊ ko –
ničoga ne petryc̊ ! Bac̊ ko – duran̊ !.. Dak ot – paspytaj! Sam
haceŭ etago!
Pamaŭčaŭ, dadaŭ pawučalna:
– A tolki – wučy ascĵrožno! U meru! Kali hočaš buc̊ cĕly!..
Ĵŭhim ne skazaŭ ničoga.
5
Z gĕtaga dnĵ ŭ Glušakoŭ znoŭ uzgarĕlasĵ wajna.
Ne minala dnĵ, kab Ĵŭhim ne laĵŭ, ne biŭ Gannu, zlosna,
bĵzlitasna. Ĵk zaŭsëdy, ĵna cĵrpela gĕtae biccë moŭčki – tolki
wišnëwyĵ wočy garĕli ŭpartym, nĵdobrym agnëm. Razam rabili
Ganna i Ĵŭhim u gaspadarcy, razam sĵʤeli za stalom, lĵžali ŭ
ložku, a byli ĵk by adʤeleny neperahodnaj mĵžoj. Byli ĵk
woragi skawanyĵ adnym putam.
Cĵper wečarami Ĵŭhim časta prapadaŭ u Larywona. Ĵna tym
časam upocëmku klalasĵ spac̊ , ale son ne braŭ – z cĵgučaj,
nĵŭcihnaj tugoǰ, ĵk pakuty, čakala, kali zatupaǰc̊ na ganku ĵgo
boty. Ne aʤin raz paŭtaralasĵ adno i toe ž: zagaʤĵ wedala, što
buʤe, kali ën, p’ĵny, panury, prycĵgnecca.
Ĵŭhim wobmackam sunuŭsĵ da ložka, wažka saʤiŭsĵ, sop,
scĵgwaŭ boty. Boty ne sluhalisĵ, ën necĵrpliwa macǰkaŭsĵ,
scĵgnuŭšy, kidaŭ wodmaš, grymotna, lez pad koŭdru.
Ganna čula edki, durnotny pah samagonki – ĵgo cĵper
zwyčajny pah, čula natužnae, zloe sapenne, lĵžala neruhoma,
pakazwala, niby spic̊ . Ale ĵgo gĕta ne tolki ne strymliwala, a
zlawala bolš.
– Suka! – klĵŭ ën. – Gaʤina! – u roznyĵ wečary slowy byli
roznyĵ, ale sĕns ix byŭ zwyčajna aʤin. – I znajšla kago!
Pramĵnĵla na kago! Na etu gnidu!..
Ĵna ne gawaryla ničoga, ne tolki tamu, što ën ne lǰbiŭ, kab
pĵrĕčyla. Ne hacela, ne magla winawacicca, apraŭdwacca, ne
263

šukala scežki da prymirĕnnĵ. Nawat kali ën, zwĵrĕǰčy ad ĵe
maŭčannĵ, nepadatnasci, pačynaŭ šalëna gnuc̊ ëj plečy, krucic̊
ruki, trywala bol, ne prasila litasci. Тolki časam, kali cĵrpennĵ
ne stawala bolš, grazilasĵ, što pojʤe ŭ raën skarʤicca ci
ŭcĵčĕ…
– Тknisĵ tolki tudy, u raën! – sipeŭ Ĵŭhim. – Тolki paprobuj,
dak – pabačyš!.. Paprobuj ucekci! Na wĵroŭcy prywĵdu! Ĵk suku
paganuǰ!.. – Ne aʤin raz, ĵk by ŭžo cwërda nadumaŭ, graziŭsĵ –
Zab’ǰ! Zarĕžu, kali što ĵkoe!.. Nĵhaj aryštuǰc̊ , zasuʤĵc̊ , hoc̊ u
Salaŭki sašlǰc̊ ! Plĵwac̊ ! A ŭse adno ne žyc̊ tabe, kali što ĵkoe!..
Bačyla, što ne plĵce popustu, što, kali pryjʤecca, spraŭʤic̊
swaǰ graz̊ bu, – to taila strah u sabe, až lĵžac̊ spakojna ne magla
pobač, to čula lëgkasc̊ , bĵsstrašnasc̊ : čago ëj dryžac̊ za takoe
žyccë, nĵhaj ĵno prapaʤe propadam! Adno ne mĵnĵlasĵ ŭ Ganny:
hoc̊ wedala, što ne tolki zlosc̊ i lǰtasc̊ žywuc̊ u im da ĵe, ni na
mig ne иaškadawala Ĵŭhima, ne zžalilasĵ nad ĵgo durnym
kahannem. By agnëm wypalila ŭ Ganninaj dušy spagadu,
škadawanne da ĵgo.
Čuǰčy, ĵk nyǰc̊ plečy, balic̊ usë cela ad Ĵŭhimawaj "laski",
cešylasĵ ŭspaminami pra spatkanni z Wasilëm, radascǰ sustrĕč,
i takih ĵščĕ blizkih, čutnyh, i tyh, ĵkiĵ, zdawalasĵ, daŭno ŭžo niby
zabylisĵ.
I wesela, gorka bylo ad tyh zgadak. Što b ĵna addala cĵper
za toe, kab znoŭ wĵrnuc̊ besklapotnae, nerazumnae ščasce,
ĵkoe nekali samo išlo da ĵe! Kab ne Ĵŭhim, a Wasil ot tak byŭ
pobač – nĵhaj maŭkliwy, hmurny, nedawolny ĵkoǰ nĵŭdačaj,
časam nĵhaj – nesprawĵdliwy, nedawerliwy da ĵe, ale ŭsë ž –
žadany, lǰby, rodny. Aʤin – lǰby, aʤin – rodny, aʤin na ŭsim
swece.
U cëmnaj, dušnaj cišyni bĵssonnyh načĕj uparta, učĕpliwa
cerabili Gannu dumki-mary: ĵk by znoŭ spatkacca, hoc̊ na
momant, hoc̊ adnym slowam peramowicca! U garačaj,
rastrywožanaj galawe, ĵk son uwačawidki, uznikali dobryĵ,
ščasliwyĵ malǰnki: sustrĕlisĵ raptam, kali išla pa zagumennǰ da
264

swaih. Nikoga nawokal, tolki ën dy ĵna; Wasil tak rady ëj, što
widac̊ – čakaŭ, ne mog dačakacca. Staic̊ , maŭčyc̊ , tolki cisne
ruku, tak balǰča cisne, što trywac̊ , zdaecca, nĵmožna. Ale ëj ĵk
by i ne balic̊ , nĵhaj cisne, nĵhaj!.. A wos̊ – na wĵčorkah ĵna,
praʤe z žankami kuʤelǰ. Zajšlo nekalki mužčyn pagamanic̊ , i
ën sĵrod usih. Sĵʤic̊ , maŭčyc̊ , slowa ëj ne kaža. I ĵna maŭčyc̊ , ne
zirne nawat na mig – wedae, što žanki soč ac̊ . Ne glĵʤic̊ na
Wasilĵ, a sama ŭsë bačyc̊ . Usë razumee, ĵk by dumki ĵgo čue. I
ën ĵk by čue… Uzĵla prasnicu, pajšla niby dadomu… Ën
neŭzabawe za ëj… Znoŭ – udwaih, ĵk kalis̊ ci kalĵ plota… Cemra,
doždǯ imžyc̊ , a im dobra-dobra…
Dumki-mary raz-poraz spynĵŭ, cweraziŭ odum –
razwažnaĵ, razumnaĵ, wedala: pustyĵ ĵe spaʤĵwanni,
hwarawityĵ sny. Pustyĵ – ne tamu, što za ëj soč ac̊ , što ŭ nĵwoli
ĵna, a bolš tamu – što ne wolny ën.
U takiĵ hwiliny zdawalasĵ sabe strašĕnna, beznaʤejna
aʤinokaj. Dušu palila rospač, i z kryŭdami, što poŭnili Gannu,
usë čascej upaŭzali, apanoŭwali, trywožyli lihamankawyĵ
dumki: končyc̊ usë razam, u aʤin momant! Тrohi strahu,
nĵdoŭga bolǰ – i ni Karčoŭ, ni pakuty niĵkaj ne buʤe! Čortawa
woka na gliniščanskim wozery supakoic̊ uraz!..
Za hwilinami beznaʤejnasci i adčaǰ pryhoʤili wera i
rašuč asc̊ : ne ŭsë ĵščĕ prapala! Usë možna ĵščĕ paprawic̊ : swet
wĵliki, ësc̊ u swece mesca dlĵ ĵe i Wasilëwaga ščascĵ! Ci ž ne
bačyc̊ ĵna, što ne lǰbic̊ Wasil swaǰ Manǰ!
Pazwac̊ , pajsci z im hoc̊ na kraj swetu, k ščascǰ swajmu!..
Ĵk nikoli, nĵmilaĵ byla ëj cĵper Glušakowa damoŭka. Ĵk u
nĵwoli, u palone, akružanaj z usih bakoŭ woragami čula sĵbe
Ganna ʤen̊ pry dni. Ĵk i ranej, rabila ĵna, što trĕba bylo, ale
rabila niby zaweʤenaĵ, poŭnaĵ ŭ dušy nepryhilnasci i
nĵnawisci da ŭsĵgo, što bylo Glušakowym dabrom, Glušakowaj
ucehaj. Ne raz, ne dwa klĵla ĵna ŭ dumkah Glušakowy hlĵwy,
Glušakowa gumno, Glušakowyh swinej, awečak, Glušakowyh
sabak. Klĵla, zwala z maŭkliwaga neba pagibel na usë.
265

Cĕlymi dnĵmi, bylo, ne peramaŭlĵlasĵ ĵna ni z kim hoc̊ by
slowam, ne glĵʤela ni na koga. Ne sprabawali zagaworwac̊ z ëj
i ĵny, tolki aʤin Scĵpan nemawedama čamu hiliŭsĵ da ĵe, lip
addanymi wačmi – ale ĵna ĵk by i ne zaŭwažala ni ĵgo
pryhilnasci, ni samoga ĵgo.
Тak i žyli: maŭčali, kali poralisĵ ŭ hace, kali rabili ŭ hlĵwah,
u gumne, maŭčali za stalom. Usǰdy i zaŭsëdy byli čužyĵ,
nĵdobrazyčliwyĵ – nepryĵceli, ĵkih lës, niby na zʤek, zwëŭ u
adnoj hace.
6
U toj samy ʤen̊ , kali čutka pra sustrĕčy Wasilĵ i Ganny
ŭlezla ŭ Glušakowu hatu, pryjšla ĵna i da Dzĵtlikaŭ. Peršaĵ
dawedalasĵ pra gĕta Wasilëwa maci, ĵkoj peradala nĵdobruǰ
nawinu Nibyta-Ignaciha. Zanepakoenaĵ, ustrywožanaĵ welmi,
Dzĵtliha i znaku ne padala tago, ĵkim wažkim kamenem legla ëj
na sĕrca nebĵspečnaĵ bĵda.
Ne pakazwala ĵna trywogu i swaim; tolki z tago, ĵk
paglĵdwala čas ad času to na Wasilĵ, to na Manǰ, ĵk sačyla za
imi, možna bylo b zdagadacca, što gnĵce, palic̊ ĵe bĵda. Тoĵčy
strah swoj, ĵk nikoli lagodna haʤila ĵna kalĵ Mani, čym tolki
magla, staralasĵ pamagčy, dagaʤic̊ – niby staralasĵ pacešyc̊ ,
paradawac̊ za kryŭdu, što zrabiŭ Wasil.
– Harošy ĵki! – hililasĵ pry Mani nad kalyskaǰ z Wasilëwym
synkom. – Agu, agu!.. Razumny ž ĵki!.. Тaki maly, a ŭžĕ znae, što
da čago!.. Smĵecca! Agu, agu!..
Manĵ, ĵk zaŭsëdy, pawoli, byccam lĵniwa, rabila swaë,
pawoli, byccam lĵniwa, nasila papaŭnelae cela. Wasilëwa maci,
što ŭwagi ne zwoʤila z ĵe, gonĵčy trywogu, znarok
supakojwala sĵbe: "Ne znae ničogo"; supakojwala sĵbe, ale
supakaenne ne pryhoʤila: čula. što blizka taĵ para, kali da ĵe,
da Mani, usë dojʤe. Dojʤe, ne abmine – i da bac̊ ki, i da ĵe
pryjʤe. U Dzĵtlihi prosta z ruk usë walilasĵ.
266

Za cesnaj halupaj, u ĵkoj ĵny ĵščĕ tulilisĵ, cǰkali sĵkery, byl i
čuwac̊ mirnyĵ galasy pracy: staŭlĵli nowuǰ hatu. Zrub byŭ užo
sklaʤeny, rabili krokwy: glĵʤi dy radujsĵ, zdaecca, – ot-ot
možna buʤe perabracca! A tut raptam – takoe! I kab staŭlĵŭ
krokwy inšy hto, a to ž Prakop sam, Manin bac̊ ka, z synam
Pĵtrom – Maninym bratam. I les wazili, i čyscili bĵrwenni
razam, razam skladali; i sklali ž – glĵʤi – ne naglĵʤišsĵ: widnaĵ,
prastornaĵ, na ʤwe palawiny, hata, ĵkoj wek ne bylo b u ix,
Dzĵtlikaŭ, adnyh. Naradawacca ne magla z Wasilĵ: dabiŭsĵ
swajgo, dabiŭsĵ, čago haceŭ,– u lǰʤi, ličy, wyjšaŭ; sam wyjšaŭ i
sĵm’ǰ ŭsǰ wycĵg! I ot – na tabe!.. Zabyŭ daŭno, dumala, Gannu
tuǰ, zabyŭ – i ŭspaminac̊ ne ŭspaminae; až ne, akazwaecca – i
ne zabyŭ i ne astyŭ. Znoŭ zagarĕŭsĵ, znoŭ pacĵgnula da toj – ĵk
na bĵdu! Тo-ta smutny byŭ apošnim časam, usë taiŭ nešta, usë
tupaŭ bez ranejšaj ahwoty, hmuryŭsĵ, by ŭ nejkim odume! Ĵna
gadala, što za pryčyna, baĵlasĵ: zahwarĕŭ, moža, – až ot ĵna, taĵ
hwaroba!..
Daŭno ne bylo ŭ Dzĵtlihi takoga nespakoǰ, ĵk u gĕty ʤen̊ . Тo
kalĵ Mani haʤila, to wybĵgala na dwor paglĵʤec̊ na Prakopa z
Pĵtrom, na Wasilĵ: Prakop z synam rabili, ĵk ranej, spakojna,
ničoga ĵščĕ ne wedali. Sačyla za wulicaj, za susednimi
dwarami: zdawalasĵ, hto ni išoŭ mima, welmi ž cikaŭna,
usmešliwa zirkaŭ u wokny, na zrub, na ĵkim rupilisĵ mužčyny.
Ĵk nikoli bagataga baršču nawaryla, hleba naиbolšuǰ
buhanku dala, sala dobry kawalak dastala, parĕzala na
skawarodku. Kali ŭnesla z kamorki potnuǰ butĕlku garĕlki,
abcëršy fartukom, pastawila na stol, Prakop až wočy z-pad
čornyh nawisaŭ-broŭ upĵŭ zʤiŭlena.
– Pagrĕjcesĵ bo z holadu! – skazala čula, zyčliwa.
Prakop pramaŭčaŭ, a Pĵtro dawolna pakruciŭ galawoǰ,
zasmĵĵŭsĵ:
– Rasščadrylisĵ nešto wy, cëtko! Ci ne ŭlaziny eto rabic̊
hočace sĵgonnĵ?
– Age, ulaziny! – leʤ ne wyrwaŭsĵ ŭ Dzĵtlihi sumny podyh;
267

ĵna adrazu ž adagnala sum, pažartawala: – Baǰsĵ ot, štob
garĕlka ne usohla! – Dzĵtliha klapatliwaj gaspadynĵj zahaʤila
kalĵ Prakopa i Pĵtra. – Pagrĕjcesĵ bo, ščyryĵ wy našy! Holadno ž
nešto stalo. I woseni, možno skazac̊ , nebagato, a ŭžĕ gak
holadno!.. Eto ž i ŭnizu, ĵk dyhne wecer, dak by pracinae
holadam!.. A tam, ugary, dak i skalec̊ , mabuc̊ , nĵdoŭgo?..
– Dy ne, ne welmi. Nĵma kali merznuc̊ ! – wesela adkazaŭ
Pĵtro.
– Usë-taki – pagrĕcca ne lišne!
– Dy, mabuc̊ što, i ne lišne…
Тolki ŭzĵli šklĵnki dy kubački, ĵk paŭz akno praplyla postac̊ :
lĵsnik Micĵ. Lĵsnik ne zatrymaŭsĵ ŭ cëmnyh sencah, prajšoŭ
upĕŭnena, ĵk u swaih; upĕŭnena, ĵk u swaǰ hatu, uskočyŭ perad
im žoŭty abskubany lesnikoŭ sabaka.
Micĵ stupiŭ, pryginaǰčy galawu, ad paroga skazaŭ:
"Pamagaj Bog!" Ne čakaǰčy zaprašĕnnĵ, pastawiŭ strĕlbu ŭ
smetniku, ahwoča krĕknuŭ:
– Ĵk čuŭ! U samy raz!
– Age. Ugadaŭ, Micečko!
Wasil ustaŭ, daŭ ĵmu mesca bližĕj da kuta, padsunuŭ swoj
kubak. Spakojna, ĵk doma, palez Micĵ za stol: leʤ ne swaim
čalawekam staŭ z tago času, kali pačaŭ naryhtoŭwac̊ Wasil les
na hatu.
Spakojna, wažna stupaǰčy, padaŭsĵ pad stol i lesnikoŭ
sabaka.
Drugimi razami Dzĵtliha, častuǰčy Micǰ, adno ʤiwilasĵ, ĵk ën
p" e – ne p’ĵnee, tolki što twar niby cëmnaj krywëǰ naliwaecca;
ʤiwilasĵ, škadawala potaj, kolki garĕlki, dabra naništo
prapadae. Sënnĵ ž ĵna i na ĵgo glĵʤela inakš ĵk zaŭsëdy: ĵzyk u
lesnika durnawaty, pagany; tak i glĵʤi, sp’ĵnu plĵsne, čago
baišsĵ!
– Skončyce ŭžĕ skora! – pramowiŭ Micĵ, perakuliŭšy
kubak, zakuswaǰčy hlebam z prĕžanym sapam.
– Da ŭžĕ i nebagato, skazac̊ ! Тolki što halady padstupaǰc̊ , by
268

na waranyh! – adguknulasĵ žwawa Dzĵtliha.
Тrywožačysĵ, kab Micĵ ne plĵsnuŭ čago, ĵna ĵk pačala, dyk i
ne spynĵlasĵ amal, gawaryla aby-što, aby ne maŭč ac̊ , aby ne dac̊
Micǰ razwĵzac̊ ĵzyk. Bywala, ĵe nĵmala zlawaŭ žoŭty sabaka, što
ŭwes̊ čas to kruciŭsĵ, toŭksĵ pad nagami, to nawat stanawiŭsĵ,
čaplĵŭsĵ pĵrĕdnimi lapami za kraj stala, glĵʤeŭ zlaʤejkawata,
što b takoe ŭparwac̊ . Prakop zirkaŭ na gĕtaga nahabu i sënnĵ
panura, raz nawat tak daŭ naskom pastala, uito sabaka ŭpaŭ
na bok i grozna zaprčaŭ; Dzĵtliha ž sačyla za kašlatym goscem
z nezwyčajnaj lagodnascǰ. I gawaryla ĵmu mirna, i kostku
kinula, i pahwalila nawat: razumny ĵki, maŭlĵŭ, sabaka!..
Pačula sĵbe trohi lĵgčĕj, kali Prakop, wyceršy baradu, palez
z-za stala, walka, nĵŭklǰdna patupaŭ na dwor. Za Prakopam
hutka wybralisĵ z haty i Pĵtro z Wasilëm. Micǰ ž i žoŭtaga
sabaku Dzĵtliha prawĵla sama da wesničak.
Raduǰčysĵ, što ŭsë pakul abyšlosĵ neĵk, welmi ž ahwoča
prasila ĵna lesnika, kab ne kryŭdawaŭ, što garĕlki bylo mala,
kab zahoʤiŭ inšym časam, ne minaŭ hagy…
Bĵda ŭsë ž pryjšla neŭzabawe. Pryjšla adtul, adkul najbolš i
baĵlasĵ Dzĵtliha – prosta z wulicy, prosta da Prakopa.
Prydurkawaty Bugaj Larywon, dybaǰčy sĵrod wulicy – nudny i
nečaga zly, staŭ suproc̊ zruba, kryknuŭ zaʤirysta:
– Doŭga korpaecesĵ nešto!
– A tabe – ĵkoe swinĵčae ʤelo? – adrĕzaŭ z werhu zruba
Wasil.
– Mne-to – ničogo, – Bugaj raptam golasna i z radascǰ –
znajšoŭ pacehu! – na ŭsǰ wulicu ab’ĵwiŭ: – Ganna – nedawolna!
Wasil ne čakaŭ gĕtaga. Leʤ ne kinuŭsĵ ašalela sa zruba,
kab učapicca ŭ Bugaĵ, ale strymaŭsĵ. Nascĵrožana sačyŭ, što
buʤe dalej.
– Ĵkaĵ Ganna? – nĵcĵmna zapytaŭ Pĵtro.
Bugaj zaragataŭ.
– Ĵkaĵ! Što žyc̊ buʤe ŭ etaj hace! Nu, z ĵkoj – lǰbicca! Na
gumne z ĵkoj pa načah miluecca! Kali žonka spic̊ !..
269

– Ah ty, s-swolač! – Wasil shajiŭ abrĕzak papleciny – Bugaj
leʤ uprawiŭsĵ adskočyc̊ , ĵk ĵna lĵsnula ŭ wuličnuǰ hrapu.
– Baišsĵ! – Bugaj zakryčaŭ ĵščĕ zlaradnej, galasnej. –
Zgawarylisĵ ž, što – k Wasilǰ pĵrojʤe skora!
– Тy što brĕšaš, Bugaj nagany! – napala na ĵgo Dzĵtliha,
staraǰčysĵ adwesci bĵdu. – Ne bačyš, što ŭ ĵgo žonka, što ʤicĵ ŭ
ĵgo!..
– Žonku etu ën wygane, kažuc̊ !
Adguknuŭsĵ ŭžo sa zruba Prakop:
– Hto kaža?..
– Usë sĵlo!..
Z klĵc̊ boj i pagrozami Dzĵtlihi Larywon adrazu, dawolny,
padybaŭ pa wulicy. Lĵsun, ugknuŭšysĵ čornaj baradoj u gruʤi,
nejki čas ĵščĕ moŭčki, panura, ĵk aglušany, cǰkaŭ sĵkeraǰ. Potym
wyprastaŭsĵ, taksama ž moŭčki pasĵʤeŭ neruhoma, staŭ
nĵŭklǰdna zlazic̊ . Ĵk by pa nĵčutnaj kamanʤe, palez usled za im i
Pĵtro.
Wasil astaŭsĵ nawerse – usim swaim wyglĵdam pakazwaŭ,
što ne hoča wedac̊ ničoga, žywe klopatam pra hatu.
– Ne sluhajce bo! – kinulasĵ da Prakopa Dzĵtliha. – Brahnĵ
ŭsë eto! Gad ety, Bugaj, – ad zlosci ŭse! Zly na Wasilĵ – ot i
nabrahaŭ! Z’esci b Wasilĵ gatoŭ, ne toe što!.. Ot i nabrahaŭ! Ne
werce ni slowu! Brahnĵ use!..
Čuŭ ci ne čuŭ Prakop – newĵdoma bylo: upĵŭšy nekudy
ŭparty pozirk z-pad nawislyh broŭ, staĵŭ ĵk skamĵnely – hoc̊ by
adna žylka na twary waruhnulasĵ! Ne skazaŭšy ni slowa da
Dzĵtlihi, spadylba pawëŭ wačyma na dačku: Manĵ staĵla neĵk
pa-ʤicĵčy razgublenaĵ; toŭstyĵ mokryĵ guby krywilisĵ kryŭdaǰ,
belyĵ wejki dryžali – wos̊ -wos̊ zaplača!
Čula ŭsë, što kazaŭ Bugaj. Čakala padmogi, padtrymki.
Prakop i ëj ne skazaŭ slowa, z tym ža skamĵnelym, panurym
twaram adwĵrnuŭsĵ, pawoli, walka pacëgsĵ na wulicu. Dzĵtliha
ĵščĕ pajšla pobač, ĵščĕ ne tracila naʤei pracȷ̂c̊ Lesunowu
nĵčulasc̊ …
270

Adarwalasĵ ad Prakopa, pabryla nazad u rospačy. Užo ŭ
dwary shamĵnulasĵ, stala, glĵnula tudy, kudy pajšoŭ Bugaj,
paslala naŭzdagon:
– Štob tabe astatniĵ mazgi wysahli, gad padkalodny!
Ubačyla Manǰ, što usë staĵla sĵrod dwara, ciha, žalasna
hlipala, – zahaʤilasĵ kalĵ ĵe:
– Ne sluhaj nikogo! Ne dumaj popustu! Ad zlosci ŭsë. Malo
čago ne naplĵtuc̊ – ad zlosci. Ne sluhaj nikogo, rybačko!..
Haʤem bo! Keb maloe ne wypalo z kalyski, kryj Boža!..
Manĵ adno hlipala, ĵk ščanĵ. Hlipaǰčy, bĵzwolnaĵ zusim, niby
ŭ sne, i padalasĵ z Dzĵtlihaj u hatu.
7
Hi Waloʤka, ni ʤed Dzĵnis ĵščĕ ne wedali pra bĵdu:
abodwa byli ŭ poli, glĵʤeli pčalinyĵ kal ody perad zimoǰ.
Kalody, praŭda, byli ŭžo ŭcepleny, ale ʤedu Dzĵnisu –
wedaŭ Waloʤka – karcela ĵščĕ paglĵʤec̊ , praweryc̊ usë: baĵŭsĵ
ʤed, kab ne zabyŭ čago, hoʤĵčy peršy raz, – pamȷ̂c̊ staraĵ, tym
časam, i padmanuc̊ magla! A padmanuc̊ bylo ëj nĵcĵžka: kalod
meŭ ʤed ĵkniĵk sem štuk i staĵli ĵny pa ŭsëj zĵmli – na ŭzlessĵh.
na pol i, use na drĕwah wysoka. Pakul daeʤeš ad kalody da
kalody, pakul uzlezeš!..
Waloʤka ezʤiŭ z ʤedam ne tak sabe, ne z pustoj ahwoty.
Pamagaŭ stawic̊ drabinu da drĕwaŭ – ĵna byla wažkaĵ i
doŭgaĵ! – trymaŭ drabinu, kali ʤed ascĵrožna lez z papĵrĕčyny
na papĵrĕčynu; pamagaŭ ʤedu nesci ĵe na woz.
Ehac̊ bylo dobra, a staȷ̂c̊, trymac̊ drabinu – brala nuda i styl
i ruki. Ale Waloʤĵ ne skarʤiŭsĵ – ci ŭperšynǰ bylo cĵrpec̊ ĵmu
nudotu i nĵdobrae: ne adno ž užo leta z dnĵ na ʤen̊ paswiŭ
swinej, kanĵ nawat paswiŭ, i mok, i styŭ u poli, scĵrog – ĵk
prywĵzany byŭ pry ix. Spĵrša cĵrpec̊ nudu gĕtu byla pakuta
strašnaĵ, a potym – prycĵrpeŭsĵ, zwyk: ničoga ne zrobiš,
pamagac̊ trĕba, zarablĵc̊ na hleb. Ne maly ž užo – ne wek ža
271

esci hleb darmowy, sĵʤec̊ na čužoj šyi!
Slowam, cĵper gĕta byŭ ne toj besklapotny maly, ĵki adno
wedaŭ: haču gulĵc̊ , haču esci; wedaŭ Waloʤĵ cĵper, što, akramĵ
gĕtaga spakusliwaga – haču, ësc̊ u čalaweka nepryemnae, ale
neadmennae, abawĵzkowae – trĕba. Ne zaŭsëdy "trĕba"
peramagala "haču", ale ën užo dobra čuu, što "trĕba" –
wažnejšae, što ne ličycca z im nĵmožna…
Тak, na wyganah i na pašah zaznaŭ maly čalawek wĵlikuǰ
supĵrĕčnasc̊ čalawečaga žyccĵ. Zaznaŭ ën i skladanasc̊ swetu,
skladanasc̊ stanowišča čalaweka ŭ im. Zapisany ŭ Alešnickuǰ
školu, za try mesĵcy ën pasĵʤeŭ na laŭcy ŭ peršym klase tolki
ĵkih ʤesĵtak ʤën: inšyĵ dni to pamagaŭ na gaspadarcy, to – u
slatu, u doždǯ – sĵʤeŭ u hace (ne bylo ŭ čym isci), to gulĵŭ
ʤe-nebuʤ z pryĵcelĵmi, addaŭšysĵ swajmu spakusliwamu
"haču"…
Za try gady ën welmi padros i staŭ bolš padobny na matku.
Ĵk i ŭ matki, walasy ŭ ĵgo byli bĵlĵwyĵ; adnago koleru –
šĕra-sinĵwataga – byli i wočy, ne takiĵ, ĵk u Wasilĵ, ne hmurnyĵ,
padscĵrožliwyĵ, a dawerliwyĵ, lagodnyĵ, z dačasnaj
zadumennascǰ. Gĕtaĵ zadumennasc̊ neĵk asabliwa prykmetna
byla ŭ malym, byla ĵk znak tago, što čalawek glĵʤeŭ na swet
sur’ëzna, stala, razwažna…
– Dzed, – skazaŭ ën, kalywaǰčysĵ razam z kalësami na
ĵmkah i kupinah, – a ŭ Žaludka – u nastaŭnika – wulli, ĵk hatki.
I – prosta pa zĵmli staȷ̂c̊, u sadku…
– U kalodah im lepej. Zacišnej. Ne tak trywožno…
Waloʤĵ, što kirawaŭ kanëm, ab’ehaŭ ĵmu, pamaŭčaŭ,
padumaŭ ab nečym swaim, zapytaŭ ciha:
– Ĵny – welmi trywožnyĵ? Bolej za lǰʤej?
– Bolej!.. – Wočy ʤeda blisnuli žwawa, wesela. – Ščĕ ĵkiĵ
trywožnyĵ! U ix nutro, tym časam, hoc̊ malen̊ kae, a – čutkae,
strah! Dalikatnae nutro!.. Usë čuǰc̊ ! Lǰbiš ty ci ne, rady ty ci
smutny! Usë, zrazu!..
Waloʤĵ ne skazaŭ ničoga, adno zadumenna paziraŭ z-pad
272

raskislaga, padobnaga na sabačae wuha kazyrka.
Dzed pamaŭčaŭ trohi, pramowiŭ, dawolny:
– Ety god pčolam zima ne strašnaĵ buʤe. U kalodah cëplo,
što ŭ dobraj hace! Haj im hoc̊ ĵki holad – baĵcca nečago! I ĵdy,
tym časam, hwacic̊ ! Da samaga leta mëdu astawiŭ – toj raz!..
Ehali ŭžo k apošnĵmu – sëmamu – wullǰ, kali na daroze
trapiŭsĵ Andrĕj Rudy, ĵki taksama kirawaŭ nekudy na kalësah.
Haceli razminucca, ale Rudy spyniŭ kanĵ, saskočyŭ, guknuŭ
ʤeda. Padyšoŭ, spytaŭ, ci daŭno ŭ poli.
– Wy ž, sledawacelno, i ne znaece, što ŭ was učynilasĵ! –
skazaŭ, niby raduǰčysĵ tamu, što wypala pawedamic̊ .
Dzed kinuŭ pozirk z-pad belyh broŭ:
– Što, tym časam, učynilasĵ?
– Učynilasĵ, Dzĵnis Ignatawič, u was – ta-skac̊ – asobennae
praisšĕstwiĵ! – Rudy zacĵgnuŭsĵ samakrutkaj, pusciŭ nosam
dalikatny dymok. – Praisšĕstwiĵ – ta-skac̊ – na ŭwes̊ selski
maštab! Usë sĵlo guʤe: raskol u sĵmČ Dzĵtlaŭ! – Ën perahapiŭ
necĵrpliwy ʤedaŭ pyx i skazaŭ: – Manĵ iʤe da swaih, a Wasil –
ësc̊ sweʤeniĵ – bĵrĕ Gannu Čarnuškawu!
– Ĵk eto – bĵrĕ?..
– Тa-skac̊ , zgawarylisĵ tajno!
Dzed adrazu ŭzĵŭ ad Waloʤi lejcy i, ne gaworačy bolš
ničoga, pawĵrnuŭ kanĵ ŭ Kurani.
Waloʤĵ bačyŭ, što nawina, pačutaĵ ad Rudoga, welmi
ŭstrywožyla ʤeda: pra pčol nawat adrazu zabyŭ! Waloʤka ž
spačatku ŭzĵŭ westku sa stalaj i spakojnaj razwažnascǰ: iʤe
Manĵ, nu i nĵhaj iʤe! Ën niby ŭbačyŭ, ĵk ĵna iʤe na wulicy,
toŭstaĵ, pawolnaĵ, padumaŭ ĵsna: Wasil usë roŭna ne lǰbic̊ ĵe,
kali z Gannaj žyc̊ hočacca! A tak i Wasilǰ dobra buʤe, i Ganne, i
Mani – bo što ëj za cikawasc̊ z Wasilëm, ĵk ĵmu drugaĵ bolej
padabaecca! Ĵna i tak kolki naplakalasĵ adtago, što ën wečna
hmurny, nedawolny. Cĵper hoc̊ pažywe ciha kalĵ swaih!.. I ëj
dobra buʤe, i Wasilǰ z Gannaj. Ën tut ža z trywogaj padumaŭ: a
z kim ža cĵper astanecca hlopčyk – z Wasilëm ci z Manĵǰ, – i
273

pačuŭ, što žyccë znoŭ nagadala pra swaǰ skladanasc̊ . Ën rašyŭ
usë ž, što i gĕty wuzel razwĵzac̊ možna tak, kab usim dobra
bylo: nĵhaj žywe ĵno trohi ŭ adnyh, trohi–u drugih. Ĵmu tak ĵščĕ
lepej buʤe! Za gĕtymi klopatami Waloʤǰ raptam uzĵla radasc̊ :
ĵny cĵper z Hweʤkam – swaĵki! Ganna ž – Hweʤkawa sĵstra!
Gĕta radasc̊ i žyla ŭ im najbolš, kali ën ehaŭ z ʤedam k sĵlu.
Ĵmu welmi ne cĵrpelasĵ hutčĕj pabačycca, paʤĵlicca wĵlikaj
nawinoj z pryĵcelem – Hweʤka ž, moža, ĵščĕ ničoga i ne znae!
Kali ehaŭ pa wulicy, tak i lawiŭ pozirkam, ci ne widno znaëmaj
postaci, tak i gnala saskočyc̊ , kinucca šukac̊ ! Тak škoda bylo,
što Hweʤka, moža, u Alešnikah na ŭrokah ĵščĕ!..
Padumaŭ – zojʤe na hwilinku, pačue sam na swae wušy
ŭsë, tady – иabĵžyc̊ šukac̊ , a ĵk Hweʤka na ŭrokah, pabĵžyc̊ k
fĕbli, nasustrač! Ale kali ŭehaŭ na dwor, pabačyŭ sumnuǰ
matku, kali ŭwajšoŭ u hatu, ubačyŭ zaplakany, nĵščasny Manin
twar, – pačuŭ, što radasc̊ uraz wycekla, ĵk wada z daloni miž
palcaŭ. Žal wĵliki ŭzĵŭ za Manǰ: ne rada ž ĵna, wun̊ ĵk bĵdue! I
matka – ĵk by nĵbožčyk u hace!
Haceŭ nawat zrazu sysci z haty, ale maci zaŭwažyla,
pazwala: dala esci.
Adtago, što Manĵ sĵʤela na palacĵh kalĵ kalyski dy hlipala,
ĵda byla ne ŭsmak. Pasërbaŭ baršču tak, dlĵ pryliku, kab matka
ne gawaryla ničoga, hutčĕj wylez z-za stala, wyjšaŭ na dwor.
Adyšoŭšy ž ad dwara, staŭ na wulicy, poŭny wĵlikaj, cĵžkaj
supĵrĕčnasci.
Bylo tak škada i Mani, i magki, što isci da Hweʤki ŭžo ne
hacelasĵ. Ën i ne pajšoŭ da Čarnuškaŭ, padaŭsĵ na wygan, z
wyganu na ŭzbolatak, ale ad hmyznĵku pawĵrnuŭ nazad,
pacëgsĵ prygumennaj darogaj. Išoŭ sam, ne wedaŭ kudy. Ne
wedaŭ, što rabic̊ . Čapawek byŭ zusim zbity z tropu.
Pastaĵŭ na swaim prygumenni, zalez u gumno, ušyŭsĵ ŭ
salomu. Sĵʤeŭ ciha, moŭčki, z nejkim supakaennem sluhaŭ, ĵk
pahne žytnĵǰ salomaǰ, halodnym tokam, starym drĕwam. Pad
zastrĕššam krucilisĵ, cirkali werab’i, i gĕtae znaëmae cirkanne
274

taksama ĵk by supakojwala. Ale sĵʤec̊ neŭzabawe nadakučyla.
Kali znoŭ cĵgnuŭsĵ na swĵtlo, na prygumenne, z usih pryĵcelĵŭ
uspomniŭ adnago Hweʤku. Imenna Hweʤki ne hapala cĵper
ĵmu. Aʤin Hweʤka patrĕben byŭ.
Usë ž išoŭ na Čarnuškaŭ dwor bez ranejšaj wolnasci, z
newĵdomaj trywogaj i ascĵrožnascǰ, ĵk by čagos̊ ci baĵŭsĵ. Zusim
zabaĵŭsĵ, kali ragitam ubačyŭ ne kago inšaga, a Hweʤkawu
matku, kali taĵ tak zirknula, što leʤ ne kinuŭsĵ naŭcëki.
Hweʤki ne bylo, i ën, samotny, padaŭsĵ na wygan, potym u
hmyznĵk. Čalawek usë ne znahoʤiŭ sabe mesca, žyŭ adno tolki
tym, što wyglĵdwaŭ, ci ne widno ʤĵcej na daroze, ci ne
wĵrtaǰcca sa školy.
Hutka i gĕtae wyglĵdwanne nadakučyla, padaŭsĵ nasustrač,
dajšoŭ da cagelni. Тolki kali ŭbačyŭ na grĕbli kupku malyh,
staŭ, cĵrpliwa i hmurna pačakaŭ. Hmurny ž padyšoŭ i da
Hweʤki, moŭčki pacëgsĵ pobač, sĵrod hlopcaŭ i ʤĵŭčat u
switkah, u kaptanah, z torbačkami,– aʤin unurany, sur’ëzny ŭ
durasliwaj, gamankoj čarodcy. Užo lĵ sĵla adwëŭ Hweʤku
ŭbok, skazaŭ sa stalaj strymanascǰ:
– Znaeš, my z taboj, mabuc̊ , buʤem swaĵkami…
Hweʤka šmarganuŭ čyrwonym z čarnilnaj plĵmaj nosam.
– Čamu eto?
– Wasil praganĵe Manǰ. Gannu wašu hoča ŭzĵc̊ za žonku.
Hweʤka tolki zirnuŭ zaklapočana:
– A ĵk ža Ĵŭhim ĵe?
– Ĵŭhima ĵna, mabuc̊ , kine.
– Ot dobra! – skazaŭ Hweʤka.
Waloʤĵ ĵk by prasiŭ parady, pomačy, pryznaŭsĵ nĵwesela:
– Dobra-to dobra, dy ĵna ne hoča – Manĵ! Plača!
– Nu i nĵhaj plača! – prosta rašyŭ Hweʤka.
Waloʤǰ ne welmi ŭscešyla gĕta rašĕnne, ale ĵmu ŭsë ž stala
spakajnej. Raptam najšla wĵlikaĵ lǰbasc̊ da Hweʤki. Abodwa
lǰbili aʤin adnago ŭ gĕty momant, ĵk nikoli, pĵščotna, mocna.
Ščasliwyĵ, blizkiĵ, ĵk nikoli, išli ŭ sĵlo: rodnyĵ užo, možna skazac̊ ,
275

lǰʤi!
Kali Hweʤka pajšoŭ u hatu – kinuc̊ torbu z bukwarom i
sšytkam, pad’esci, Waloʤka astaŭsĵ č akac̊ na wygane. Baĵŭsĵ,
što matka zatrymae pryĵcelĵ, ne puscic̊ , ale Hweʤka hutka
prybeg. Udwaih – poŭnyĵ radasci nespaʤĵwanamu swajmu
swaĵctwu – šastali pa hmyznĵku, pa prygumennĵh, pakul ne
razlučyla halodnaĵ cemra.
Doma ž, kali Waloʤka zalez pad koŭdru, leʤ ulawiŭ
Maniny ŭzdyhanni dy hlipy, nĵdaŭnĵĵ radasc̊ uraz rastala. Uzĵla
znoŭ wĵlikaĵ markota, lëg na dušu žal. Ĵkniĵk, škoda welmi ĵe,
Mani! Spačuwaǰčy ëj ščyra, pragnučy neĵk pamagčy, Waloʤĵ
padumaŭ razwažna: a čamu b ne zrabic̊ tak, štob i ĵna, Manĵ, ne
išla z ix haty nikudy, i Ganna štob žyla tut z Wasilëm. Kali ŭžo
im abeʤwǰm z Wasilëm byc̊ hočacca. Usled za gĕtym
padumaŭ: čamu kanešne ŭ kožnaga pa adnoj žoncy? Uzdyhnuŭ
sam sabe: karmic̊ , mabuc̊ , dwaih ne nakormiš!..
Amal tady ž, kali syšoŭ z dwara Waloʤĵ, ʤed Dzĵnis z
winawatym i lagodnym wyglĵdam, z lutawym karcom mëdu
paklšaŭ k Prakopu. Wĵrnuŭsĵ ën pocëmkam, stomleny i cihi.
Wasilëwa maci, što čakala ĵgo lĵ warot, hoc̊ pačula, što newĵsëly
ën, ne ŭtrywala:
– Što ĵny?..
– Što! Ĵna, tym časam, ničogo. Mirno. Ën, Prakop, ĵk
kamen̊ , – slowa ne wycisnuc̊ . Zly welmi!..
Ubačyŭ upocëmkah Wasilëwu postac̊ , cwërda pajšoŭ da
ĵgo, zaĵwiŭ stroga:
– Žaniŭsĵ, tym časam, dak adnago ʤĵržysĵ! Hwacic̊ begac̊ !
Wasil pawĵrnuŭsĵ, moŭčki padaŭsĵ ad ĵgo…
8
Тoe, što zdarylasĵ ŭ gĕty ʤen̊ , Wasilĵ niby ne welmi ŭrazila:
bĵda, ne widnaĵ drugim, wĵrĕʤila ž ĵgo ŭžo ne adnu noč, ne
aʤin ʤen̊ .
276

Nĵlëgka bylo čuc̊ , taic̊ ĵe ŭ dušy, wedac̊ , što ŭ lǰby čas ĵna
moža wyplyc̊ , što spakoj i dabrabyt ĵgo takiĵ netrywalyĵ. Cĵper,
kali adkrylasĵ ŭsë, byla razam z supĵrĕčliwascǰ roznyh
nĵdobryh pačuccĵŭ nawag nejkaĵ palëgka: nĵma ŭžo čago taicca,
č akac̊ z aиaskaj, trywožycca!..
U daŭnĵj supĵrĕčnasci pačuccĵŭ najbolš pĵklo adčuwanne ĵk
by naŭmysnaj nĵskladnasci žyccĵ, ĵkoe wečna blytala niby
cwërdyĵ, naʤejnyĵ razliki, niby znarok abʤelwala ničascem…
Ubiraŭsĵ ŭ silu. Lez, ʤërsĵ ŭgaru – uparta, bezupynna. Dnĵ
ne bylo takoga, kab rankam, dnëm, wečaram ne rabiŭ čago dlĵ
gaspadarki, ne poŭniŭsĵ nĵŭcihnym klopatam ab swaim dabry.
Lez, ʤërsĵ, rady, zdaecca, pawinen byc̊ by. Cešycca,
zdaecca, trĕba bylo b adno: zbywalasĵ ŭsë, što haceŭ, pra što
maryŭ Gaspadarom stanawiŭsĵ, ne abyĵkim, spraŭnym; zĵmli
pabolšapa, pabolšala ŭ gumne i ŭ kleci; kon̊ , karowa – ne
soram i perad lǰʤmi; hata rasce. Cešsĵ dy radujsĵ! A radasci, a
ščascĵ poŭnaga ne bylo!
Dziŭna abyhoʤilasĵ z Wasilëm žyccë. Ci tak užo na radu
ĵmu napisana: adno laʤicca, adno cešyc̊ , dyk drugoe – by nazlo
gĕtaj radasci. By znarok niščyc̊ ĵgo ŭcehu! Drugim, kanešne,
možna i ne pakazwac̊ gĕtaga, a sam ža ad sĵbe ne ŭtoiš, ne
ašukaeš samoga sĵbe: ci ž takuǰ trĕba žonku! Ne toe što ne da
dušy – zlosc̊ wek bĵrĕ na ĵe, marudu, cĵlpuhu! Nĵŭdača, a ne
žonka! Dabro – dabrom, a tolki ž i dabro – ne ŭsë ščasce, z-za
nĵŭdalicy i dabro neĵk ne cešyc̊ časam. Тy gary, ty rwisĵ ʤen̊
ada dnĵ, z cĵmna da cĵmna, a ëj – hoc̊ by što! Drugaĵ dyk i doma
ŭporaecca, i skacinu pakormic̊ , i čalaweku prybĵžyc̊ pamoža ŭ
gumne ci ŭ poli, a gĕta – kab ne matka ĵgo, dyk i ŭ hace prapala
b adna! Žywe ne žywe, a – niby spic̊ , hoʤĵčy, robĵčy! Тak i
hočacca ŭhapic̊ , zrabic̊ za ĵe – glĵʤec̊ na ĵe nudna!..
Kolki razoŭ, asabliwa ŭpačatku – pakul ne prywyk, ne
scĵrpeŭsĵ trohi – uspaminaŭ z žalem Gannu. Nočču, dyk doŭgi
čas prosta bačyŭ ĵe z saboǰ, prosta prymirycca ne mog, što
žyccë tak perakrucila maryspaʤĵwanni! Ën ne pesciŭ dumak
277

pra Gannu, gnaŭ ix, ĵk mog, ubiwaŭ u sĵbe: nepatrĕbščyna,
pustoe – uzdyhac̊ , škadawac̊ ab tym, što ŭpala – prapala, a ne
ŭzdyhac̊ , ne škadawac̊ ne mog!
Ne adnu noč, ne aʤin mesĵc prykraj čuŭ pobač Manǰ,
adwaročwaŭsĵ, adsoŭwaŭsĵ, a kali ĵna tulilasĵ, laščylasĵ –
zlawaŭ. Potym usë ž ĵk by perastaŭ bedawac̊ ab nĵŭdačy: ĵk by
prywyk da Mani. Za časam, za nawalačču turbot raʤej i raʤej
uspaminaŭ užo Gannu; moža, i zusim perastaŭ by zgadwac̊ ,
kali b ne taĵ sustrĕča na bulbĵnym poli, ne spatkanni upocëmku
lĵ gumna; kali b ne Gannina ščyrasc̊ , ne bĵda ĵe, swaĵ bĵda: kapi
b usë ne ažylo raptam, ne zapĵklo znoŭ! Ažylo, zapĵklo – dy z
ĵkoj silaj!..
Ĵščĕ adno daŭno užo hmaryla ščasce: bĵskoncyĵ shody; aby
sabrali – pra kalektywy, kalgasy. Dumaŭ, što ne paddasca
ŭgaworam-abĵcankam, buʤe trymacca swajgo dabra, hoc̊ by
što, ne dasc̊ kryhotki adnoj, – a spakoǰ, pĕŭnasci naʤejnaj ne
bylo!..
Lez, pĵŭsĵ, kolki zmogi, zladǯwaŭ budyninu swajgo ščascĵ,
berwĵno za berwĵnom, plašku za plaškaj, paplecinku za
pagilecinkaj. Skladwaŭ, staraŭsĵ, a budynina krywilasĵ, hililasĵ,
gatowa byla ŭ lǰby momant razlezcisĵ, razlamacca; ne bylo
gruntu, asnowy dobraj u budyniny, kwolaj, nĵpĕŭnaj budyniny
ĵgo ščascĵ!
Cĵper netrywalasc̊ gĕta čulasĵ ĵk nikoli. Ci haʤiŭ, paiŭ kanĵ,
ci karmiŭ karowu – moŭčki, unurana dumaŭ ab nĵskladnasci,
kryŭdnaj nesprawĵdliwasci žyccĵ, dumaŭ bez wĵlikaga
bedawannĵ, z nejkaj stomlenascǰ, nawat niby abyĵkawascǰ.
Manĵ, zbitaĵ tym, što adkrylasĵ, ničoga ne rabila pa gaspadarcy;
Wasil rabiŭ i za ĵe. Ĵk praz tuman, da Wasilĵ dahoʤila: ĵna ne
klĵla, ne paprakala, adno hlipala i hlipala adnastajna, nudna. U
ĵgo ne bylo ni škadawannĵ ab ëj, ni škadawannĵ za toe, što gora
gĕta – ad ĵgo. Abyĵkawy byŭ da ĵe, abyĵkawy byŭ i da ĵe
skruhi…
Hi žalǰ ab ëj, ni škadawannĵ za swoj učynak ne bylo i tady,
278

kali ŭnočy lĵžali pobač. Zwyklyĵ ŭ galawu išli klopaty – ab
skacine, ab nĵskončanaj hace; plyn̊ dumak gĕtyh uwes̊ čas
perarywali to ŭspaminyrazwagi pra Gannu, to zgadki pra
apošni ʤen̊ . Bugaj pagany – ukaloŭ ĵk!.. Prakop-maruda – až
dajsci ne mog doŭga, što rabic̊ !.. Sĵʤeŭ usë, moŭčki cǰkaŭ!.. Ĵk
ĵno cĵper pawerpecca: ne pryjduc̊ , mabyc̊ , užo – adnamu
kanč ac̊ trĕba buʤe!..
"Ganna ŭ etaj hace žyc̊ buʤe!.." – kazaŭ Bugaj.
"Zgawarylisĵ, što k Wasilǰ pĵrojʤe!.." Nabrahaŭ na ŭsǰ wulicu
dy i padybaŭ, by praŭdu skazaŭšy!.. Ca zloscǰ na Bugaĵ – ne
peršy raz za gĕtyĵ nočy – lǰbaĵ, neadstupnaĵ, uwajšla, uzĵla
Wasilĵ dumka-mara: kali b toe možna bylo, kali b praŭda
Ganna gaspadynĵj stala! Usë bylo b tady ŭ ĵgo, usë, čago ne
hapae! Ščasce bylo b poŭnae – ne padman!.. By ŭwačawidki –
ne peršy raz užo – ubačyŭ, ĵk Ganna poraecca kalĵ pečy, ĵk
hoʤic̊ pa dwary, – i ŭsĵrĕʤine až zabalela!
Dumki perabiŭ plač maloga, ĵkoe pračnulasĵ ŭ kalyscy lĵ
ložka. Ën pačakaŭ, kali Manĵ, što byla, ĵk zaŭsëdy, bližĕj da
ʤicĵci, woz̊ me paŭrozku ad kalyski, zaguškae, ale ĵna niby i ne
čula. Dzicĵ ž ne ŭcihala, galasila ŭsë macnej.
– Waz̊ mi paguškaj! – ne ŭtrywaŭ Wasil.
Ĵna hoc̊ by waruhnulasĵ.
Wasil zazlawaŭ:
– Ne čueš?!.
Ĵna byla ĵk nežywaĵ, ĵk kaloda. Z palacĵŭ zlezla maci, uzĵla
maloga na ruki, pačala tupac̊ pa hace, prygaworwac̊ :
– A-a… a-a… Spi, malen̊ ki… Spi, razumnen̊ ki!.. Kurački ŭse
spȷ̂c̊!.. Cĵlĵtki, parasĵtki!.. A-a, a-a…
Ĵna nasila, guškala, pakul maloe ne ŭcihla, ne zasnula
dobra; paklala ŭ kalysku, иaguškala ĵe. Potym ĵščĕ doŭga staĵla
ŭ cemry, ĵk by ne cĵmila, što rabic̊ ; shamĵnulasĵ, pasunulasĵ k
palacĵm swaim tady, kali štos̊ ci zagawaryŭ praz son Waloʤka.
– Pajdu ĵ! – raptam ciha, cwërda skazala Manĵ. U golase ĵe
pačulasĵ zlosc̊ : –Žywi z etaj swaëj!.. – Ĵna ne ŭtrywala,
279

zahlipala: – Malo ëj adnago… swajgo!..
Wasil ne skazaŭ ničoga. Ne abnaʤeiŭ, ne supakoiŭ. U
galawu znoŭ lezla – što ž cĵper buʤe z gaspadarkaj, z kanëm, z
zĵmlëj, ĵkuǰ daŭ cesc̊ ? Miž gĕtaj klopatnaj nĵpĕŭnasci nyla
zgadka pra Gannu, škadawanne, što ne pabačylisĵ sënnĵ. Gĕta
damašnĵĵ nespaʤeŭka ne dala wyjsci k naznačanamu mescu, a
ĵna ž – Ganna – pĕŭna, čakala!.. Čakala – i ne dačakalasĵ! A
pabačycca trĕba bylo b, nawat cĵper… Cĵper, dyk asabliwa
trĕba bylo b…
Ën ne wedaŭ, što Ganna ŭ toj wečar taksama škadawala,
što ne moža wyjsci…
9
Ĵny pabačylisĵ praz try dni – pabačylisĵ, hoc̊ ugaworu ne
bylo: prosta padkazala čuccë. Peršaĵ pryjšla Ganna; idučy
zagumennaj darogaj, azirnulasĵ, stala ŭpocëmku lĵ Wasilëwaga
gumna, prytulilasĵ da scĵny. Sluhala, uziralasĵ, poŭnilasĵ takim
nespakoem, što dryžala ŭsĵ.
Nĵŭžo ne pryjʤe, ne pabačycca – Ganna až staĵc̊ ne magla
na mescy ad dumki, što tak moža i stacca. Ĵk zaŭwažyla cëmnuǰ
postac̊ ad dwara, ĵk paznala, što – ën, drygotka ŭzĵla ĵščĕ
macnej.
– Ĵ ŭžĕ baĵlasĵ! – skazala ciha, ščyra. – Ne zdagadaecca,
dumala!..
Ën pamaŭčaŭ momant. Ne ŭzĵŭ ĵe ruki, ne abnĵu
– Ĵ i ŭčora pryhoʤiŭ… Dumaŭ: moža, buʤe…
– Nĵmožno bulo mne… Sĵgonnĵ – ĵk wyrwalasĵ da swaih…
Žywasilam, možno skazac̊ …
– I za mnoj – glĵʤĵc̊ … Ne werac̊ …
U ix byla taĵ ž ščyrasc̊ , ĵk i ŭ tyĵ razy. Ale toj blizkasci,
rodnasci – ʤiŭna – ne bylo ŭžo. Ca ščyrascǰ, nĵprošanae,
neadstupnae, čulasĵ ĵščĕ nešta, što ĵk by – trĕcĵe – staĵla miž ix,
ne dawala im byc̊ blizkimi, rodnymi. Asabliwa gĕta trĕcĵe
280

strymliwala Wasilĵ – Ganna čula wostra, kryŭdna…
– Znaǰ ŭžĕ… Mačyha skazala… ĵk u cĵbe bulo… – gawaryla
ĵna, staraǰčysĵ ne zaŭwažac̊ ĵgo strymanasci.– Ĵk Prakop
pajšoŭ…
– Pajšoŭ…– Wasil za tym, što ĵna skazala, čuŭ ĵščĕ pytanne
– a ĵk ža Manĵ buʤe? – ale ne adkazaŭ ničoga. Ne haceŭ ni
gawaryc̊ , ni dumac̊ pra gĕta. Sam ne wedaŭ.
Тoe, što staĵla miž ix, addalĵla, bylo nĵĵsnae, nepadatnae,
wažkae. Ĵny staĵli, moža, hwilinu moŭčki – blizkiĵ i dalëkiĵ
razam.
Ganna raptam pasprabawala perastupic̊ mĵžu, znarok
wesela, zaʤirysta ŭsmihnulasĵ:
– Ot i nĵma čago baĵcca! Znaǰc̊ use!
Wasil ne zasmĵĵŭsĵ.
– Znaǰc̊ …
– Ne tak ĵno strašno, ĵk zdawalasĵ!..
Wasil pramaŭčaŭ. Ĵgo maŭčanne ne tolki ne strymala ĵe, a
ĵk by dalo bolšaj rašučasci.
– Pacĵrplǰ ščĕ trohi,– skazala ĵna až ʤiwa legka. – A tam!..
Wasilǰ zdalosĵ: Ganna wos̊ -wos̊ zasmĵecca! Ën hmurna
pacikawiŭsĵ:
– Što – tam?..
– Kinu ŭsë! Haj ĵno zgaryc̊ ! – Ĵk pra daŭno abdumanae,
skazala, užo bez smehu: – Pajdu!
– Kudy eto?
– Hoc̊ kudy! Kudy wočy glĵʤĵc̊ !
– Skazala!..
– Nadumalasĵ – i pajdu! Тolki tago i swetu, što Kurani. Ĵk
prapadac̊ tut wek, dak mo znajdu što! – Ĵna gawaryla ŭsë
garačĕj, sur’ëzna: – U Mazyr pajdu, a mo i dalej! Aby – dalej
adsǰl! Štob Karčoŭ i duhu ne bylo! I ne widno, i ne čutno!.. –
Ganna raptam dadala ščyra: – Ot keb ty buŭ!
Ĵna ne tolki hacela gĕtaga, ĵna byccam nazwala: tak gĕta
bylo skazana. Wasil čuŭ: skazala pra ĵgo ne tak sabe, ne
281

wypadkowa, dumala pra gĕta; ĵmu stala horaša, radasna.
Momant bylo adčuwanne ščasliwaj, wĵlikaj blizkasci – u swece
bylo tolki ĵgo i ĵe ščasce.
– Ne bojsĵ! Ničogo ne bojsĵ! – ĵk by čuǰčy ĵgo nastroj, kazala
ĵna. – Eto tolki zrazu, asmelicca strašno! A tam – dobra buʤe!
Pabačyš!.. Ci my pany ĵkiĵ! Z čužogo žyc̊ prywučany zmalku?
Ruki e, rabic̊ umeem! Ne prapaʤëm niʤe, pabačyš! Što ĵ kažu
– ne prapaʤëm! Žyc̊ buʤem, ĵk nihto ne žywe tut! Na
zajzdrasc̊ usim žyc̊ buʤem! Udwaih – družno, ščasliwo, ĵk
nihto! Ĵ ž cĵbe tak lǰblǰ! Тak lǰbic̊ budu wek! Rodny, mily moj
Wasilëčak!..
Nikoli ničyĵ duša ne hwalĵwala Wasilĵ tak, ĵk ĵe ŭ toj wečar.
Nikoli nikoga ne lǰbila Ganna tak, ĵk ĵgo, – u tym halodnym,
besprytulnym pocëmku kalĵ gumna. U bĵʤe, u rospačy Wasil
byŭ Ganne ne prosta lǰbym – byŭ naʤeĵj, ratunkam, byŭ tym
žyccëm, da ĵkoga ĵna rwalasĵ. I ĵna Wasilǰ byla tym ščascem,
ĵkoga ĵmu tak ne hapala zaŭsëdy…
Ĵe garačy šĕpt, ĵe rašučasc̊ glušyli zaŭsëdnuǰ Wasilëwu
razwažnasc̊ . Momant byla ʤiŭnaĵ lëgkasc̊ , čuŭ wĵsëluǰ wolǰ ŭ
sabe – niby ŭžo išoŭ razam…
Usë ž – bolš sa zwyčki – strymaŭ sĵbe:
– Ne tak eto prosto…
– Prosto ne prosto, a – ne trĕba baĵcca! Eto adwažycca tolki
– strašno! A ĵk adwažyšsĵ – lĵgčĕj! Strašno – tolki pač ac̊ ! A tam
lĵgčĕj buʤe – pabačyš!.. Ne wek ža žyc̊ , ne lǰbĵčy! Štob lǰbiŭ –
tady b drugoe bulo! A ĵk ne lǰbĵčy – dak čago baĵcca! Čago
škadawac̊ tyh karoŭ, toj haty! Ĵki ŭ ix tolk – ĵk cerpiš tolki aʤin
adnago! Lǰboŭ buʤe – usë nažywecca! I ne na gora – na
radasc̊ ! Usë na radasc̊ buʤe!..
Ĵna raptam abarwala swoj šĕpt. Parywista stupila da ĵgo,
abhapila rukami za šyǰ, prycisnulasĵ tak, što ën pačuŭ usǰ ĵe –
ad garačaga lba da dužyh nog. Hwilinu staĵla tak, ĵk by peradac̊
hacela ŭwes̊ agon̊ swaëj dušy, usǰ adwagu. Adarwalasĵ tak ža
rĕzka, skazala ciha:
282

– Ne kanešne zrazu raš ac̊ . Padumaj… Ĵk nadumaetsĵ, daj
znak!
Apošniĵ slowy pramowila spakojna, neĵk ʤelawita –
pawĵrnulasĵ, cwërda, hutka pajšla ŭ cemru zagumennaj darogi.
Wasil pastaĵŭ trohi, padaŭsĵ pawoli k dwaru. Ci staĵŭ
potym lĵ paweci, ci lĵžaŭ na palacĵh, zgadki, dumki ab
spatkanni z Gannaǰ, ab tym, što ĵna gawaryla, wažka waročalisĵ
ŭ galawe, wĵrĕʤili dušu z nĵznanaj goryčču. Byli hwiliny, kali
zdawalasĵ, što ën gatoŭ kinuc̊ usë – prapaʤi ĵno propadam! –
kinuc̊ i isci z ëǰ, z Gannaǰ, pa toe ščasce, što neʤe ž i praŭda
moža, ësc̊ , moža byc̊ ihnim! Praŭdu kazala: ne žyccë – kali ne
lǰbiš, ne wek ža cĵrpec̊ , ne lǰbĵčy!
Ale za gĕtym nahoʤila inšae, haladnawatae, razwažnae, i
dušu gnëŭ kamen̊ . Kudy ën pojʤe, ĵk ën kine ŭsë, čym žyŭ use
dni, cĕlyĵ gody, što nabywaŭ takoj upartascǰ – pa krupincy, pa
zĵrnĵtku – takim trudom, – swetu belaga ne bačačy. Možna bylo
b ne isci nikudy, ne kidac̊ ničoga, prosta Gannu ŭzȷ̂c̊ da sĵbe –
ale ž tady što z tae gaspadarki buʤe: zĵmlĵ lepšaĵ prapaʤe,
kanĵ addac̊ trĕba, za hatu wek ne rasplocišsĵ! Dy i pra maloe
padumac̊ – ĵk ĵmu, bĵzbac̊ kawiču nĵščasnamu, byc̊ , žywoga
bac̊ ku maǰčy! A što bez bac̊ ki buʤe – ĵsna: ne addasc̊ ža Manĵ
ĵmu hlopčyka, ne addasc̊ ! A tam – woz̊ me hto ĵe sabe z
hlopcam, – zwĵʤe, gad ĵki, zaništo čalawečka, bac̊ kawu kroŭ!..
I synok, radasc̊ ĵgo i naʤeĵ. I – gasиadarka, ĵkaĵ tak užo
zladawalasĵ byla! Kon̊ , zĵmelka, hata! Dze ty, kali ty ŭsë znoŭ
nabuʤeš!.. Ale za gĕtym čuŭ znoŭ abdymak Gannin, bačyŭ, ĵk
ĵna gaspadynĵj u hace-mary, i znoŭ parywaŭsĵ da ĵe, pragnuŭ
ĵe! Wĵlikiĵ, neprymirymyĵ imknenni rwali Wasilëwu dušu!..

Razʤel čacwërty
1
283

Čystku rabili ŭ zale nardoma. Narodu bylo poŭna. Lǰʤi
sĵʤeli na laŭkah, staĵli z bakoŭ lĵ scĵny, cisnulisĵ zzadu, kalĵ
ʤwĵrĕj.
Dzwe lĵmpy, što wiseli nad stalom prĕzidyŭma i pad
brusam, pasĵrĕʤine stoli, kidali dwa krugi swĵtla – u adnym z
ix byŭ stol pad čyrwonaj tkaninaj, za ĵkim sĵʤeŭ prĕzidyŭm, a
ŭ drugim – ʤesĵtka paŭtara radoŭ tyh, što sluhali. Usĵ inšaĵ
častka zaly byla ŭ paŭzmroku; tolki prygleʤeŭšysĵ, možna
bylo ad scĕny bačyc̊ čuby, lysiny, barody, hustki. Hoc̊ staršynĵ,
uziraǰčysĵ ŭ zalu, ne raz stukaŭ dalonnǰ pa stale, zagadwaŭ
sĵʤec̊ ciha, ne jerabiwac̊ , gamanili časta i perabiwali; hoc̊
prasiŭ ne kuryc̊ , kuryli.
Za stalom bylo troe: kamisiĵ pa čystcy. Pasĵrĕʤine sĵʤeŭ
staršynĵ kamisii Bely, rabotnik partkalegii CK partyi Belarusi i
kamunist z lǰtaga I9I7 goda, prysaʤisty, ščuplawaty, nemalady
ŭžo, z začasanymi nazad pasiwelymi walasami, spakojny ŭ
manery gawaryc̊ i ŭ ruhah. Abapal staršyni byli členy kamisii:
čorny, z kudlami, welmi žwawy i welmi hudy Galenčyk,
prafsaǰzny ʤeĵč z Minska, byly majstar pa wyrabu hromawaj
skury; i šyrakaplečy, wažkawaty z wyglĵdu Berazoŭski,
čygunačnik. Abodwa členy kamisii peršy čas pad pozirkami
stolkih wačĕj čuli sĵbe neabyĵkawa: Berazoŭskamu bylo ĵk by
nĵëmka, ën amal ne glĵʤeŭ u zalu i niby ne wedaŭ, kudy
paklasci ruki; Galenčyk ža, ad uwagi takoga mnostwa lǰʤej,
byŭ poŭny ahwoty ʤejnič ac̊ , trymaŭsĵ welmi ŭpĕŭnena, smela,
zdawalasĵ, ne wedaŭ, kudy ʤec̊ ĕnergiǰ i smelasc̊ swae. Pozirk
ĵgo pawoli, cwërda haʤiŭ pa radah, pa abliččah, raz-poraz
spynĵŭsĵ z uwagaj – Galenčyk uglĵdaŭsĵ, wywučaŭ, z nejkim
swaim wywadam išoŭ dalej. Raz-poraz ën adrywaŭ pozirk ad
zaly, čornyĵ, bliskučyĵ, lupawatyĵ wočy ĵgo razbirali tago, hto
byŭ zboku stala. U gakim иawaroce na hudoj, ptušynaj šyi
Galenčyka byŭ widac̊ wĵliki kadyk, dy i wa ŭsim ĵgo wobliku
bylo štos̊ ci ptušynae, pagroznae. Z usih traih Galenčyk
prycĵgwaŭ najbolšuǰ ŭwagu; zdawalasĵ, što ne Bely, a Galenčyk
284

galoŭny tut, staršynĵ…
Peršym wyklikali sakratara rajkoma Bašlykowa. Swĵtlo
padala trohi zboku i speradu, ĵno pabliskwala ŭ gladkih, bez
siwinki wal asah, wyʤĵlĵla mocny, čysty lob, mocny nos, plečy;
ĵno aʤnačala kožnuǰ ĵmku, kožnuǰ marščynku, rabila
Bašlykowa trohi starĕjšym; ale i ŭ takim swĵtle bylo widac̊ , ĵki
ën malady, dužy, prygožy. Gĕtae ŭražanne dužasci ĵščĕ
padmacoŭwala
ŭpĕŭnenaĵ
иastawa,
sgrogi,
ladny,
zelenawataga koleru kicel, strymany i ŭ toj ža čas ĕnergičny
golas. Bylo widac̊ , što ën adčuwae sĵbe cwërda, što ĵgo nišgo ne
trywožyc̊ . Roŭna, golasna i razam scipla kazaŭ ën pra swaë
žyccë. Naraʤiŭsĵ ŭ tysĵča ʤewĵc̊ sot čacwërtym goʤe, u
Gomeli, u rabočaj sĵm’i. Bac̊ ka – rabočy na čyguncy, i sam ën
rabočy z malyh god; spačatku – na čyguncy, potym – na
ĕlektrastancyi. Z ǰnackih god u kamsamole, potym – u partyi. U
čas raboty na ĕlektrastancyi byŭ wylučan na kiruǰčuǰ
kamsamolskuǰ rabotu, byŭ paslany wučycca ŭ Minsk na
šascimesĵčnyĵ kursy kiruǰčyh kamsamolskih rabotnikaŭ. Paslĵ
kursaŭ byŭ wylučan na partyjnuǰ rabotu, wa ŭpraŭlenne
čygunki. Scipla, prosta skazaŭ Bašlykoŭ, što z upraŭlennĵ
čygunki ën paslany partyĵj na kiruiočuǰ rabotu ŭ Jrawicki raën
sakratarom rajkoma.
– Niĵkih stagnannĵŭ i wagannĵŭ u prawĵʤenni partyjnaj
linii ne bylo, – dadaŭ ën golasna i cwërda, ĵk by padwoʤĵčy
wynik swajmu ĵsnamu žyccĵpisu. – Hi ŭ ĵkih antypartyjnyh
grupiroŭkah i blokah nikoli ne ŭʤelničaŭ. Wëŭ i budu wesci z
imi samuǰ bĵzlitasnuǰ barac̊ bu, ĵk i ca ŭsimi tymi, hto buʤe
sprabawac̊ adhilic̊ nas uprawa ci ŭlewa ad generalnaj linii
partyk. – Ën užo skončyŭ, ale ŭspomniŭ, dakazaŭ: – Za granicaj
swaĵkoŭ nĵma. Asudǯanyh saweckim sudom taksama nĵma. Hi
z blizkih swaĵkoŭ, ni z dalëkih…
"Niwodnaj plĵmki. Idĕalnaĵ biĵgrafiĵ", – padumaŭ ci adčuŭ,
music̊ , ne aʤin Apejka; ale Apejka, ĵki wedaŭ i pomniŭ toe,
čago ne wedali ci ne prygadwali inšyĵ, moža byc̊ , ĵk mala hto,
285

padumaŭ, što ŭsë gĕta, niby takoe perakanaŭčae, ĵščĕ ne ŭsë,
daleka ne ŭsë, kab pakazac̊ , čago wart čalawek ĵk partyec.
Apejku čulasĵ ŭ glaʤen̊ kim gĕtym žyccĵpise ĵk by nawat nejkaĵ
nĵpraŭda, za ŭsim gĕtym glaʤen̊ kim, roŭnen̊ kim…
– Тut pastupili na tawaryša Bašlykowa takiĵ skargi…–
staršynĵ kamisii z welmi spakojnym, ʤelawitym wyglĵdam, ne
gleʤĵčy ni na Bašlykowa, ni ŭ zalu, u wĵlikaj cikaŭnaj cišyni
razgarnuŭ papku, prabeg wačyma pa papercy, adnoj, drugoj,
staŭ čytac̊ . Gĕta byl i paperki z tyh, što nazywalisĵ
kamprametuǰčymi matĕryĵlami, ĵkiĵ kamisiĵ zbirala, kali
ryhtawalasĵ da shodu.
Bašlykoŭ peršy momant, bylo widno, trohi zanepakoiŭsĵ,
ale, pasluhaŭšy adnu, druguǰ, paspakajneŭ i staŭ perad stalom
i gawaryŭ znoŭ upĕŭnena, z godnascǰ čalaweka, ĵki ŭsë, što ad
ĵgo zaležala, rabiŭ i buʤe rabic̊ ; ĵki kali čago i ne zrabiŭ, to
tolki tamu, što gĕta ne ad ĵgo adnago zaležala. Ĵmu gĕta bylo
dobra gawaryc̊ tamu, što amal use skargi byli ŭ asnowe swaëj
ne tak na Bašlykowa samoga, ĵk na rajkom, na roznyĵ
neparadki ŭ mĵstĕčku, u sëlah, na žyccëwyĵ nĵstačy. Byli ʤwe
zapiski ca skargami, što ne hapae soli i karasiny; ën skazaŭ, što
ŭsë, što wyʤĵlĵǰc̊ raënu, ne zaležwaecca ni na skladah, ni ŭ
kramah. U adnoj zapiscy aburalisĵ tym, što zabiwaǰc̊ swinej i
karoŭ, pradaǰc̊ mĵsa z-pad paly: ʤĵruc̊ z lǰʤej škuru; ën
taksama aburyŭsĵ, skazaŭ, što partyjnaĵ arganizacyĵ wĵla i
buʤe wesci bĵzlitasnuǰ barac̊ bu z gĕtymi zlačyncami i
spekulĵntam!. Paprasiŭ, kab pra kožny taki wypadak
pawedamlĵli ŭ milicyǰ ci ĵmu asabista. Htos̊ ci paskarʤiŭsĵ, što ŭ
Bĵrozaŭcy, kali adwoʤili zĵmlǰ pad kalgas, nĵprawilna abrĕzali
zĵmlǰ; ën paabĵcaŭ, što paslĵ shodu paeʤe ŭ Bĵrozaŭku i
wyĵsnic̊ usë sam. Skarʤilisĵ, što prycĵsnĵǰc̊ weruǰčyh; ën staŭ z
gnewam gawaryc̊ pra rĕligiǰ, pra ĵe škodu, samakrytyčna
pryznaŭsĵ, što tawarystwy bĵzbožnikaŭ, nastaŭniki i
kamunisty ŭ sëlah nĵŭmela zmagaǰcca z rĕligijnym
durmanam…
286

U adnoj zapiscy bylo, ĵk paprok, nespaʤĵwanae dlĵ takoga
shodu: "Čamu sakratar tawaryš Bašlykoŭ, sustrĕŭšysĵ na
wulicy, ni z kim, akramĵ swaih sĵbroŭ, ne zdarowaecca? Ne
kažučy ŭžĕ pra toe, štob znĵc̊ šapku ci papytac̊ , ĵk zdaroŭe".
Kali Bely pračytaŭ gĕta pytanne, u zale htos̊ ci, mabyc̊ ad
nespaʤeŭki, zasmĵĵŭsĵ. Zasmĵĵŭsĵ znarok wesela i Bašlykoŭ.
– Zdarowaǰsĵ!..
– Prawilno napisano! – kryknuŭ htos̊ ci z zaly. –
Padmečano!
Bely z cikawascǰ sluhaŭ, ĵk pa zale išoŭ dawoli družny,
nĵdobry goman.
– Z lǰʤmi, katoryh ĵ znaǰ ci katorym weru, ĵ ne tolki
zdarowaǰsĵ, a i padaǰ ruku, – pasprabawaŭ adužac̊ goman
Bašlykoŭ. Ën znoŭ gawaryŭ cwërda.
– Malo ž ty kamu weryš! – upëk ĵgo htos̊ ci z zaly, golasna,
zlosna.
Znoŭ pačuŭsĵ goman – nespakojny, nepryhilny.
Тwar Bašlykowa staŭ čyrwanec̊ . Wostry pozirk pabeg pa
radah, uziraǰčysĵ, šukaǰčy.
– Ĵ z usimi zdarowacca ne magu, kali b i haceŭ,– skazaŭ ën,
ne bĵntĕžačysĵ. – U raëne tysĵčy lǰʤej! A ĵ – aʤin!
– Prawilna, – padtrymali ĵgo nekap̊ ki galasoŭ.
– Pawažac̊ lǰʤej trĕba! – znoŭ wybiŭsĵ toj mocny, zlosny. –
Hoc zaʤiraeš rano!
– Zaznaŭsĵ!.. Molad ĵščĕ!.. – pajšlo znoŭ pa radah.
– Ĵ ne zaznaǰsĵ, – skazaŭ ën, gatowy ŭparta abaranĵcca. –
Nikoli ne zaznawaŭsĵ, – pramowiŭ ën ĵščĕ macnej. Raptam,
adužwaǰčy šum, razwažna, cišĕj dadaŭ: – Ale, kanešne, u mĵne
taksama moguc̊ byc̊ nedahopy…
– Wos̊ gĕta prawilna, – zgaʤiŭsĵ cĵper Bely. Staršynĵ
pastukaŭ aloŭkam pa grafine, zapytaŭsĵ ŭ zaly: – Ĵkiĵ tawaryšu
Bašlykowu pytanni, prašu zadawac̊ .
Stala ciha. Lĵ scĵny zlewa ŭstaŭ baradaty ʤĵʤka, pakašlĵŭ.
Skazaŭ byccam z zatoenym sĕnsam:
287

– Nĵhaj skaža, ci rabotaŭ u selskim hazĵjstwe?
Bašlykoŭ, ĵščĕ z čyrwannǰ ŭ twary, pawëŭ uwažliwym
pozirkam k scĵne.
– Ranej ne dawoʤilasĵ.
– Ĵs-sno, – pramowiŭ ʤĵʤka znoŭ ĵk by prytoena i seŭ.
Wĵsëly žanočy golas zapytaŭsĵ, čamu tawaryš sakratar
nežanaty hoʤic̊ : mestačkowyh ʤĵŭčat gĕta welmi cikawic̊ ; ale
Bašlykoŭ, hoc̊ i ŭ zale pawesĵlela, ne paddaŭsĵ na wesĵlosc̊ . Ĵščĕ
nascĵrožany, adkazaŭ, što z žanic̊ baǰ dumae pakul pač akac̊ .
– Škoda! – uzdyhnuŭ htos̊ ci gulliwa.
Bašlykowu dawĵlosĵ peražyc̊ ĵščĕ nekalki wažkih hwilin,
kali Bely zapytaŭ u zalu, hto hoča wystupic̊ , i k stalu kamisii
lëgkaj, prugkaj hadoj padyšoŭ Gajlis. Gajlis leʤ dajšoŭ,
ʤicĵčym swaim galaskom kinuŭ u zalu:
– Тut nerazumno smĵĵlis̊ z zapiska: Bašlykoŭ ne zdymae
šapka, ne zdarowaeca! Ničogo net smešnogo. Prawilno.
Тawaryš Bašlykoŭ ne znimaet šapka. Konečno, ĕto malen̊ ki
nedostatok. Тowaryš Bašlykoŭ, moža byc̊ , dažĕ ne znal, čto tug
esc̊ taki zwyčaj: zdarowaca z neznaemy čalawek. Ale ĕto – što
tawaryš Bašlykoŭ ne zdarowaeca – ne esc̊ drobĵz̊ , erunda. Bo
toe – što towaryš Bašlykoŭ ne zdarowaeca – ne esc̊ slučajnosc̊ .
Bo ĕtot fakt goworyt pra toe, ĵk towaryš Bašlykoŭ zwyčajno
pastupaet. On zwyčajno i tawaryšam, z katorymi razom
rabotaet, tawaryšam pa parcii, ruku ne podas. On nikogda ne
pytaeca: "Ĵk wy ž yẘëce?" On bolej lǰbic̊ kryčat u trubku: "Wi
tam čort znaet, čto ʤelaetĕ! Wi spitĕ! Bi – oportunisty! Mi
buʤem z wami goworyt na bǰro!" Wot ĵk goworyt často
towaryš Bašlykoŭ…– Gajlis pamaŭčaŭ, paglĵʤeŭ na Bašlykowa,
ĵk by haceŭ perakanacca, ci sluhae toj.
Bašlykoŭ, pačyrwanely, stoeny, sluhaŭ, i Gajlis pawĵrnuŭsĵ
znoŭ da zaly. – Тowaryš Bašlykoŭ, moža byc̊ , ličyc̊ , što sĕkrĕtar
pawinen byc̊ strogi. Эto prawilno: pawinen byc̊ strogi. On ne
esc̊ , ĵk gaworycca, kum. Ale ĕtago malo. Sĕkrĕtar rajkoma
pawinen byc̊ ne tolki strogi, ale i ŭwažliwy, i sprawĵdliwy.
288

Čutkij pawinen byc̊ . Kulturnyj. Эtogo často net. – Ën znoŭ
pawĵrnuŭsĵ da Bašlykowa, dakončyŭ: – Wučyca. tawaryš
Bašlykoŭ, trĕba!
Ën gawaryŭ tak ščyra, perakanana, što ŭsĵ zala moŭčki
lawila kožnae slowa. Uražwala, music̊ , i taĵ adkrytasc̊ , smelasc̊ ,
z ĵkoj ën rĕzaŭ praŭdu samomu Bašlykowu, ne dumaǰčy zusim
pra toe, što moža byc̊ potym. Apejku gĕtyĵ adkrytasc̊ i smelasc̊
ne ʤiwili, ën adno dumaŭ z uhwalaj, ĵk dobra toe, što ën,
Gajlis, rĕža ŭ wočy Bašlykowu, i imenna tut, u gĕty momant;
bačyŭ, ĵk čyrwaneŭ, ĵk strymliwaŭ sĵbe ne welmi ahwotny da
takih urokaŭ sakratar. "Sluhaj, sluhaj, – mimawoli dumaŭ
Apejka. – Wučysĵ…"
Gajlis takoj ža lëgkaj hadoǰ syšoŭ, ĵk čalawek, ĵki zrabiŭ toe,
što pawinen byŭ, padaŭsĵ na swaë mesca, na drugim raʤe,
nedalëka ad Apejki. Apejka ne aziraŭsĵ, ale adčuwaŭ, što na
Gajlisa glĵʤĵc̊ z pawagaj, – u zale ĵščĕ ciha, ni adnago galaska. U
cišyni gĕtaj i pačulasĵ:
– Dazwolce mne slowa!
K stalu išoŭ Zubryč. Uskočyŭ na adnu stupen̊ ku, na druguǰ,
zirnuŭ u zalu, ale gawaryc̊ ne staŭ spĵšacca. Pačakaŭ uwagi.
– Ĵ – bespartyjny, – skazaŭ ën spačatku da kamisii.– Ale ĵ
taksama haču skazac̊ . Pakolki dumka bespartyjnaj masy, ĵk
mne wĵdoma, taksama ne abyĵkawaĵ dlĵ kamisii. Golas moj ĵk
čalaweka nepartyjnaga, moža byc̊ , i ne tak mnoga značyc̊ , ale ĵ
magu taksama ŭnesci swaǰ dolǰ dlĵ wyswĵtlennĵ isciny. I takim
čynam, pa gĕtaj hoc̊ by pryčyne, ĵ adčuwaǰ abawĵzak skazac̊
swaë slowa. – Ën pawĵrnuŭsĵ k zale, pamaŭčaŭ momant i
zagawaryŭ bolš pawolna, mocna. – Ĵ pawinen skazac̊ ščyra
nekalki sloŭ. Perš za ŭsë, ne budu taicca, tawaryš Bašlykoŭ sa
mnoj taksama ne cyrymoniŭsĵ. Mne, nakolki ĵ pomnǰ, ën
taksama ne tolki ne padawaŭ ruki, ale i, zdaralasĵ, gawaryŭ
slowy ne menš wostryĵ, čym tawaryšu Gajlisu. Zdaralasĵ, bylo
takoe, taicca nĵma čago. Ĵ budu gawaryc̊ ščyra. – Ën kinuŭ
pozirkam na Bašlykowa, ĵki nascĵrožana sačyŭ, da čago ŭsë
289

gĕta.
Apejka taksama glĵʤeŭ z cikawascǰ z zaly, z peršaga rada;
praŭda, z cikawascǰ asabliwaj: nepryemny i ne zusim
zrazumely byŭ ĵmu gĕty čalawek, z ĵkim dawoʤilasĵ ŭžo ne
aʤin god rabic̊ blizka. I padhalim, i ne padhalim, nešta goršae:
brydkae, nejkae slizkae. Dlĵ čago ën wylez sǰdy, z ĵkim
nameram? Što ĵmu trĕba tut?
– Ĵ – ne drug tawaryšu Bašlykowu. Hi ën da mĵne, ni ĵ da ĵgo
ne meli asabliwaj simpatyi. Buʤem gawaryc̊ ščyra. Ale ĵ lǰblǰ
praŭdu. I wos̊ gĕtaĵ praŭda i prymušae mĵne gawaryc̊ , ne
maŭč ac̊ . Ĵ z tawaryšam Bašlykowym sustrakaŭsĵ ne raz, bačyŭ
ĵgo zboku, sluhaŭ – i magu skazac̊ , što wedaǰ tawaryša
Bašlykowa nĵkepska. Wedaǰ ĵk kiraŭnika, wedaǰ ĵk čalaweka, ĵk
partyjca. Ĵ wedaǰ tawaryša Bašlykowa. – Zubryčaŭ golas ĵščĕ
padužĕŭ, nabyŭ ĵk by swĵtočnasci.– I tamu ĵ, skažu ščyra, ne
magu zgaʤicca z tawaryšam Gajlisam. – Zubryč adoleŭ šum u
zale. – Ne magu! Тawaryš Bašlykoŭ naʤwyčaj ĕnergičny,
ʤelawy kiraŭnik! Welmi čuly da lǰʤej. – Ën znoŭ adužaŭ
šum. – Тak, welmi čuly! Ĵ zgoʤen, što ën – strogi,
patrabawalny, ale ën razam z tym i čuly. Тut nĵma niĵkaj
supĵrĕčnasci: ĵgo strogaĵ patrabawalnasc̊ i ësc̊ ne što inšae, ĵk
sapraŭdnaĵ čulasc̊ . Dzelawaĵ. U naš čas, kali klasawaĵ barac̊ ba
tak abwastrylasĵ, kali sam zakon klasawaj barac̊ by patrabue
byc̊ zaŭsëdy napagatowe, zaŭsëdy byc̊ pilnym, nelga byc̊ čulym
i ne byc̊ patrabawalnym. Ne razumeǰčy gĕtaga, nelga prawilna
zrazumec̊ tawaryša Bašlykowa. – Тut Zubryč prymoŭk i dalej
zagawaryŭ užo cišĕj, mĵkčĕj, ale z toj ža ščyrascǰ ŭ golase: – Ĵ
pawinen adkazac̊ i ĵščĕ adnamu pramoŭcu. Ot tut pytalisĵ, ci
pracawaŭ tawaryš Bašlykoŭ u selskaj gaspadarcy. Maŭlĵŭ, ci
wedae selskuǰ gaspadarku. Magu skazac̊ : wedae! Ĵk specyĵlist,
ĵki časta sustrakaecca z im imenna ŭ gĕtaj galine, gawaru:
wedae. I što ĵščĕ bolš wažna: wedae dušu selĵnina, wedae, čym
ën, selĵnin naš, ĵk kažuc̊ , dyhae! Ĵ magu skazac̊ z poŭnaj
adkaznascǰ, što pargyĵ ne pamylilasĵ, pryslaŭšy takoga
290

rabotnika ŭmacawac̊ kiruǰčae partyjnae ĵdro! Dobry kiraŭnik,
sapraŭdny balšawik! Тakaĵ maĵ, bespartyjnaĵ, dumka!
Htos̊ ci kryknuŭ: "Prawilna!" – nekalki čalawek zaplĵskali, i
Zubryč syšoŭ ĵk čalawek, ĵki taksama sumlenna zrabiŭ swaë.
Znoŭ u zale gamanili, i tamu, hto wyjšaŭ za im, dawĵlosĵ č akac̊ ,
pakul staršynĵ kamisii supakoic̊ zalu. Zwonki, ne pa gadah
wažny, staly tarogiĵčysĵ ŭ zalu ŭpartym pozirkam, Koscik
Kudrawec ca ŭsim swaim kamsamolskim pylam rynuŭsĵ
raskidac̊ usë, što skazaŭ Gajlis, što pakrykwali z zaly. Ën zaĵwiŭ
usim u zale, što pryncypowa zgodny z usim tym, što gawaryŭ
tawaryš Zubryč; što ën naogul ne razumee, ĵk možna
sumnĵwacca ŭ tym, što tawaryš Bašlykoŭ bolš, ĵk hto inšy,
godny byc̊ u balšawickaj partyi…
U zale znoŭ prycihli, kali staršynĵ kamisii zagiytaŭ u tyh,
hto sĵʤeŭ pobač, ĵkiĵ ësc̊ pytanni. Berazoŭski skazaŭ, što nĵma
i ŭsë ĵsna. Ĵsna ĵmu, wedaŭ Apejka, bylo ne tolki z tago, što ën
pačuu gut, ale i z tago, što ĵmu wĵdoma bylo ĵščĕ da shodu:
kamisiĵ rabila ŭ mĵstĕčku ŭžo bolš za dwa tydni. Neahwočy da
lišnĵj gaworki, ën, widac̊ , ličyŭ, što nĵma čago pytacca popustu,
ʤe ŭsë zrazumela; kali, da ŭsĵgo, uperaʤe ĵščĕ stolki nĵlëgkaj
pracy. Galenčyk ža, stroga perabiraǰčy nešta ŭ pamĵci, u
rozdume, pamaŭčaŭ. Zala sačyla za im, čakala. Pajšoŭ
šumočak.
– Čamu ŭ was taki maly pracĕnt rabočaj praslojki? –
nacĕliŭsĵ Galenčyk na Bašlykowa.
Bašlykoŭ adkazaŭ, što ŭ raëne welmi mala rabočyh: tolki
na mlyne dy ŭ arcelĵh. Ale Galenčyka gĕta ne supakoila. Ën ne
toe što ne taiŭ, ën usim pakazwaŭ, što nedawolny adkazam.
Nižnĵĵ guba ĵgo byla welmi zrazumela adtulena. Ën pakruciŭ
galawoǰ: ĵk takoe možna gawaryc̊ ? Mala rabočyh! Adno za
adnym staŭ kidac̊ pytanni: kolki arcelĵŭ u raëne ŭsĵgo; kolki ŭ
raëne ŭsĵgo rabočyh; kolki ŭsĵgo ŭ pargyi? Što dalej, to bolš:
čamu ŭ partyi akazalisĵ ĕlementy z zamožnaj praslojki,
ĕlementy z cëmnym prošlym; ĕlementy, ĵkiĵ zlučylisĵ z klasawa
291

čuždymi ĕlementami? U toj čas, kali rabočaĵ praslojka ne rasla.
Bašlykoŭ gawaryŭ spačatku cĵrgiliwa, potym, Apejka
prykmeciŭ, staŭ zlawac̊ , aburacca pytannĵm, što byli ĵk
nesprawĵdliwyĵ abwinawačwanni.
– U mĵne ësc̊ pytanne, – perapyniŭ narĕšce Galenčyka
Bely. – Ĵ haceŭ by, tawaryš Bašlykoŭ,– zagawaryŭ ën spakojna,
pa-sĵbroŭsku, – kab wy raskazali, kankrĕtna, faktami, ĵk wy
pracuece z sĵlĵnami? Ĵk wy perakonwaece ix, što kalgasy –
aʤinaĵ daroga da lepšaga žyccĵ? Što wy, ĵk sakratar rajkoma,
robice, kab arganizawac̊ sĵlĵn u kalgasy?..
Bašlykoŭ, raskazwaǰčy, znoŭ pačuŭ sĵbe spakojna i
ŭpĕŭnena. Bely sluhaŭ ĵgo ŭwažliwa, kiwaŭ raz-poraz u znak
zgody, uhwalĵŭ; tragina pamagaŭ nowymi pytannĵmi. Usë ž
Bašlykowu dawĵlosĵ ĵščĕ peracĵrpec̊ nekalki hwilin: Galenčyk,
ĵkomu pragnulasĵ znoŭ zaĵwic̊ pra sĵbe, uzĵŭ slowa. Stoĵčy za
stalom, abwoʤĵčy wačyma zalu, ën pačaŭ z tago, što paprawiŭ
usih, ĵkiĵ wystupali. I tawaryš Gajlis i tawaryš Zubryč, skazaŭ
ën, gawaryli adnabakowa: tawaryš Gajlis ne aʤnačyŭ tago
stanoŭčaga, što ësc̊ u tawaryša Bašlykowa, a tawaryš Zubryč –
admoŭnaga; tyh wĵlikih pamylak, ĵkiĵ dapusciŭ tawaryš
Bašlykoŭ. Nepahisna wykrywaǰčy gĕtyĵ nebĵspečnyĵ pamylki,
Galenčyk znoŭ padyšoŭ da tyh pytannĵŭ, ĵkiĵ ne daŭ ĵmu
dakončyc̊ staršynĵ kamisii. Dawoʤĵčy, ĵk škodna dlĵ partyi toe,
što ën wykrywaŭ swaimi pytannĵmi, ën užo wypraŭlĵŭ ne tolki
liniǰ Bašlykowa, a razam i liniǰ tyh partyjcaŭ, ĵkiĵ bĵruc̊ takuǰ
liniǰ pad abaronu. Galenčyk znarok ne nazywaŭ prozwišča
staršyni, ën, widac̊ , i tak wedaŭ, što ŭse zrazumeǰc̊ , kago ën
papĵrĕdǯwae. Bely sluhaŭ ĵgo cĵrpliwa, ne perabiŭ ni razu, i
Galenčyk znoŭ wĵrnuŭsĵ da Bašlykowa. Тawaryš Bašlykoŭ
pawinen uličyc̊ , pawinen pomnic̊ , pawinen ne zabywac̊ usĵgo,
što ĵmu bylo tut skazana. Тakim ža tonam Galenčyk i skončyŭ:
tawaryša Bašlykowa možna astawic̊ u partyi, ale ŭkazac̊ na tyĵ
nedahopy, ĵkiĵ tut byli ŭskryty…
Wyjšla tak, što Bely, ĵki gawaryŭ apošni, prosta niby
292

padtrymaŭ prapanowu Galenčyka. Paslĵ nekalkih spakojnyh,
ʤelawyh sloŭ staršyni Bašlykoŭ i syšoŭ pa stupen̊ kah uniz, u
zalu.
2
Bely wyklikaŭ k stalu kamisii Apejku. Kali Apejka ŭzyšoŭ,
Bely spakojna, buʤënna zirnuŭ, paprasiŭ raskazac̊ biĵgrafiǰ.
Apejka pawĵrnuŭsĵ i ŭbačyŭ zwyklae: zalu, lǰʤej, što čakali
ĵgo sloŭ. I ad gĕtaga zwyklaga adčuŭ sĵbe raptam welmi
spakojna. Spakojna, roŭna raskazwaŭ pra žyccë swaë, adkazaŭ
na pytanni.
Ĵgo trohi zʤiwiŭ ton, štos̊ ci nĵdobrae, nezrazumelae ŭ tym
tone, z ĵkim Galenčyk skazaŭ:
– Ĵ prapanuǰ pračytac̊ kamprameciruǰčyĵ matĕryĵly, ĵkiĵ
pastupili na tawaryša Apen̊ ku.
Тady Apejka nadumaŭ byŭ, što Galenčyk neznarok
perajnačyŭ ĵgo prozwišča; Apejku bolš kinuŭsĵ na ŭwagu
nĵdobry, niby zlaradny blĵsk u čornyh, pranizliwyh wačah. Pa
gĕtym blĵsku Apejka zrazumeŭ, što ĵmu grozicca nebĵspeka.
Zdagadaŭsĵ, što nebĵspeka – ad zapisak.
Ën z nascĵrožanascǰ glĵʤeŭ, ĵk Bely wybiraŭ z papki,
peračytwaŭ paperki. Padryhtawaŭsĵ mimawoli da paganaga.
Ale peršyĵ niĵkaj nebĵspeki ne zyčyli. Htos̊ ci nawat pisaŭ, što
"kamplimeciruǰščyh maceryĵlaŭ pra tawaryša Apejku možna
napisac̊ bagata", bo ën "taki parciec, što ŭ ĵgo nĵhaj by ŭse
wučylisĵ". Drugi pisaŭ, što ĵgo nĵma čago čyscic̊ , tamu što ën
swoj i ŭse ĵgo i tak wedaǰc̊ . Byli zapiski, u ĵkih narakali na
paradki ŭ raëne. Dzwe z ix byli napisany, mabyc̊ , tymi ž lǰʤmi,
ĵkiĵ pisali na Bašlykowa: u adnoj skarʤilisĵ, što ne hapae soli i
karasiny, u drugoj – što prycĵsnĵǰc̊ weruǰčyh. Potym užo adna –
wos̊ ĵno! – pĕcnula brudnym namëkam: "Čamu tawaryš Apejka
skrywae, što sapraŭdnae ĵgo prozwišča ne Apejka, a Apen̊ ka?
Ci ne tamu, što wĵdomy miraed-kulak Apen̊ ka – ĵgo rodny
293

brat?" Тady ĵščĕ adna, takaĵ ž durnaĵ i zlaĵ: "Nĵhaj skaža, skolki
z’eŭ kulackaga sala?" Ale samaĵ paganaĵ byla apošnĵĵ: "U
parcijnuǰ kamisiǰ. Prašu zaĵwic̊ na shoʤe: ci moža zajmac̊
wažny sawecki post taki čalawek, ĵk Apejka, ĵki zrossĵ z
kulakami i sam fakcičaski ĵŭlĵecca ix pasobnikam i
zastupnikam?"
U zale, kali Bely čytaŭ apošniĵ zapiski, zahaʤiŭ goman taki,
što Bely paslĵ kožnaj prypynĵŭ čytanne i paglĵdwaŭ u
gamanliwy prycemak. Htos̊ ci kryknuŭ hrypla i mocna:
"Brahnĵ!" Ĵgo padtrymapi, miž mužčynskih, strymanyh, –
nekalki aburanyh, žanočyh. Apejku gĕtyĵ galasy supakojwali i
padtrymliwali. Ale i z ix padtrymkaǰ staȷ̂c̊ spakojna bylo
nĵprosta: udar byŭ wažki, nebĵspečny. I ŭsë ž Apejka staraŭsĵ
ne pakazwac̊ hwalĵwannĵ: ne tolki tamu, što na ĵgo glĵʤela
stolki wačĕj. Neʤe tam, sĵrod dobryh, pryĵznyh, pomniŭ ën
uwes̊ čas, cikawali wočy, ĵkiĵ pragnuli ĵmu bĵdy, bolǰ.
– Čamu ĵ Apejka, a ne Apen̊ ka, – gawaryŭ ën ĵk mog
spakojna, z godnascǰ, – pra gĕta lepš zapytacca ŭ tago p’ĵnaga
papa, ĵki zapiswaŭ mĵne ŭ metryčnuǰ knigu… – Nehta
zasmĵĵŭsĵ, inšyĵ padtrymali pryhilnym gamankom. Apejka
adčuŭ, što ton uzĵŭ prawilny; zagawaryŭ znoŭ z toj ža
spakojnaj nasmešliwascǰ: – A ĵk ĵ skrywaŭ, hto moj brat i hto
moj bac̊ ka, dyk gĕta, mabyc̊ , newĵdoma tolki tamu, hto pisaŭ
zapisku… Hoc̊ , – Apejka niby zadumaŭsĵ, – ën, music̊ , znae gĕta
lepš za inšyh…
Znoŭ zasmĵĵlisĵ, htos̊ ci kryknuŭ, ne wesela, nawat
pagrozna: "Znae!"
Apejka peračakaŭ i skazaŭ koratka, cwërda:
– Sala bratawaga ĵ ne braŭ. Ne braŭ i, značycca, ne eŭ. Hi
adnago funta. I brac̊ ne dumaǰ. – Gĕtyĵ slowy ĵgo taksama
ŭhwalili gomanam. Ën pamaŭčaŭ, padumaŭ.– Što da trĕcĵga
pytannĵ, to, – Apejka glĵnuŭ na Belaga, – ĵno, možna skazac̊ , –
ne da mĵne. Gĕta pytanne – da kamisii.
Bely kiŭnuŭ, što zgodny z adkazam. Zapytaŭ u zalu, ĵkiĵ da
294

tawaryša Apejki pytanni. Pastaĵŭ, pawëŭ pozirkam pa zale.
– Čago tut pytacca! Znaǰc̊ use.
– Swoj čalawek!..
Bely cĵrpliwa pačakaŭ. Pastukaŭ aloŭkam pa grafine.
Goman prycih.
– Hto hoča wystupic̊ ab tawaryšu Apejku?
– Wystuplenne tut prostae! Dobry čalawek!
– Sprawĵdliwy!
Bely, žmuračy wočy, prygleʤeŭsĵ: hto tam gaworyc̊ ? Ustaŭ
ʤĵʤka, zdarowy, šyroki, u rashrystanaj padʤëŭcy.
– Eto ĵ kazaŭ! – Apejka paznaŭ: "Sopat, rabočy z mlyna".
Bely paprasiŭ ĵgo wyjsci k stanu, ale Sopat tolki waruhnuŭ
plĵčom. – I tut dobra. Sĵrod narodu. Laŭčĕj… Dak ot, kažu:
dobry čalawek! Dobry, abyhodliwy!.. Slowam, parcejny!.. Ot i
ŭsë!
Dzĵʤka zirnuŭ na Belaga, na Apejku, wažna, z godnascǰ
čalaweka, ĵki wykanaŭ neadmenny abawĵzak, seŭ. Bely znoŭ
pytaŭsĵ, hto ĵščĕ skaža; znoŭ byŭ goman, čulasĵ: "Čago tug
kazac̊ popustu!", "Ĵsno ŭsë!", "Swoj čalawek!" Тady padnĵlasĵ,
momant pastaĵla, potym ciha pajšla k stalu Mihalenka Wolga,
smuglĵwaĵ, čornaĵ, ĵk cyganka, šwejnica z arceli. Apejka byŭ
dobra znaëmy z ëj: ĵna byla sakratarom kamsamolskaj ĵčĕjki
arceli, ne raz pryhoʤila da ĵgo. Zusim nĵdaŭna aburapasĵ ŭ ĵgo
kabinece, što zagadčyk arceli i kladaŭščyk roznymi hitrykami
nažywaǰcca na čužoj pracy, kraduc̊ , p’ĵnstwuǰc̊ . Byla ĵščĕ –
taksama nĵdaŭna zusim – z pros̊ baj: dabiwapasĵ grošaj na
leninski kutok. Cihaĵ, ĵna zapomnilasĵ Apejku i nejkaj
nezwyčajnaj, pry gĕtaj cihasci, cwërdascǰ, upartascǰ. Nĵsmelaĵ
niby, cyganawataĵ ʤĵŭčyna gĕtaĵ suczila ŭsë strogaj, nĵzmennaj
merkaj patrabawalnaga sumlennĵ.
Ĵna i tut zagawaryla ciha, ĵk by nĵsmela, ape z toj weram u
swaǰ praŭdu, ĵkaĵ prymusila ŭsih prycihnuc̊ :
– Тut čytali zapiski, u ĵkih tawaryša Apejku ŭsë roŭna ĵk
winawacȷ̂c̊ u tym, što ŭ ĵgo nagany brat. Ĵščĕ i robĵc̊ taki namëk,
295

što, maǰčy takoga brata, ne možno zajmac̊ mesca ŭ
rajwykankome. Ĵ ne znaǰ, hto gĕta pisaŭ, ale pa tom, što
napisaŭ, widno: čalawek ën pagany. Zly. Čalawek, katory
glĵʤic̊ , za što ŭhapicca, štob utaptac̊ našaga staršynǰ ŭ graz̊ .
Utaptac̊ ni za što ni pra što! – Ĵna ĵk by ne čula dobraga
gomanu ŭ zale: žyla adno swaim hwalĵwannem – wykazac̊ usë,
da kanca. – Kanešne, ĵblyki z adnoj ĵblyni i ne daleka padaǰc̊ .
Eto praŭda. Ale lǰʤi kožny žywe swaim rozumam, u kožnago
swaĵ daroga. Brat bratu, kažuc̊ , pa nĵščascǰ pryĵcel. Eto ŭse
adno ĵk skazano da sĵgonnĵšnĵgo shodu: taki brat, ĵk u našaga
staršyni,– eto, praŭda, nĵščasce. Da ĵščĕ kali pra etago brata
napaminaǰc̊ tabe; kali ĵgo ĵk usë roŭna prywĵzwaǰc̊ na šyǰ, štob
utapic̊ . – Ĵna peračakala goman, zaĵwila nepahisna: – Тrĕba ne
šukac̊ , kago b ĵščĕ prywĵzac̊ , a trĕba paglĵʤec̊ – hto sam toj,
kago sabralisĵ čyscic̊ . Ĵkaĵ ŭ samoga ĵgo duša, ci duša eto
balšawika, ci – kulaka, spekulĵnta. U našaga staršyni – duša
balšawika. Sam ën uwes̊ – balšawik sapraŭdny, prawerany.
Prawerany narodam, ĵki ĵgo znae. Znae ŭžĕ ne aʤin god.
– Značyc̊ , wy ličyce, što tawaryša Apejku nĵma čago i
abmĵrkoŭwac̊ ? – blisnuŭšy wačyma da zaly, padčapiŭ ĵe
Galenčyk. – Moža byc̊ , wyzwalic̊ ĵgo ad čystki?
– Možna bylo b i wyzwalic̊ , – skazala ĵna cwërda. Gleʤĵčy
prosta ŭ wočy Galenčyku, dadala ĵščĕ cwĵrʤej: – Čyščany ën.
Ne aʤin užĕ god čyščany.
Ĵna ciha i ŭpĕŭnena syšla ŭniz, ne zwažaǰčy ni na toe, ĵk
pakruciŭ galawoǰ nasmešliwy Galenčyk, ni na toe, ĵk
glybakadumna štos̊ ci zapiswaŭ ën u blaknot. Užo tady, kali ën
znoŭ pawëŭ pozirkam pa zale, paprasiŭ slowa malady, zwonki
golas. Ĵščĕ pa golase Apejka paznaŭ: Kudrawec, sakratar
rajkoma kamsamola. Papraŭlĵǰčy na hadu poĵs, abcĵgwaǰčy
skladki na gimnascërcy, rašučaj hadoǰ Kudrawec pajšoŭ
nasustrač ĵmu, k stalu.
Pa tym, ĵk ën išoŭ, ĵk staraŭsĵ ne sustrakacca pozirkam,
Apejka adčuŭ, što Kudrawec wyjšaŭ ne abaranĵc̊ ĵgo. Kudrawec
296

staŭ kraj scĕny, uskinuŭ galawu, nagadwaǰčy raptam plyŭca,
što zaraz kinecca ŭ wadu. Nabraŭšy pawetra, ën i kinuŭsĵ ŭ
sprĕčku: perš za ŭsë napaŭ na kamsamolku Mihalenka za ĵe
idĕjna
nepradumanuǰ
zaĵwu,
niby
čystka
partyi
neabawĵzkowaĵ dlĵ ŭsih partyjcaŭ. U partyi ŭse roŭnyĵ, skazaŭ
ën, i čystku abawĵzany prajsci ŭse, znizu da samaga werhu.
Тamu zaĵwa gĕta Mihalenki – pamylkowaĵ, i rajkom
kamsamola ŭ pryncype asudǯae ĵe. Apošniĵ slowy Kudrawec
kazaŭ užo Galenčyku, i Galenčyk sluhaŭ ĵgo z sur’ëznaj minaj;
strymana kiŭnuŭ, što pryme zaĵwu gĕtu da wedama.
– Cĵper – pra tawaryša Apejku… – Golas ĵgo apaŭ, ën
perawëŭ dyhanne, gatowy, zdaecca, uzdyhnuc̊ . Hoc̊ Kudrawec
byŭ naperaʤe i Apejku bačylasĵ tolki patylica dy trohi ščaka,
ën zaŭwažyŭ, što toj nĵëmka šukae nekaga. Wos̊ – znajšoŭ.
Bašlykowa. Cĵperašnĵga swajgo nastaŭnika. Apejka wostra
sačyŭ, nespakojna i ĵk by raŭniwa: Kudrawec byŭ ĵgo wučnem.
Ne hto inšy, ën, Apejka, zaŭwažyŭ, prapanawaŭ wylučyc̊
Kudraŭca ŭ rajkom, ën padkazaŭ paslac̊ ĵgo na wučobu. Sam
wučyŭ ĵgo, ʤĵliŭsĵ ŭsim, što bylo ŭ dušy; wučyŭ, pakul ne
paĵwiŭsĵ inšy nastaŭnik. Cĵperašni. "Kago ž ty wylučyŭ i
wywučyŭ?.." – prajšlo raptam cĵper u galawe. Kudrawec znoŭ
nabraŭ pawetra i ĵk by nyrnuŭ: – Тawaryš Apejka… nihto ne
stane admaŭlĵc̊ … zrabiŭ nĵmala. Nihto ne sabiraecca skrywac̊ :
tawaryš Apejka – čalawek pracawity i… staranny. Тut ĵ magu
dalučycca da tawaryš Mihalenka. Тawaryš Apejka staraecca
pracawac̊ . Ĵk na swaëj pasaʤe staršyni rajwykankoma, tak i ŭ
bǰro rajkoma. Ën wykonwae daručĕnni, ĵkiĵ ĵmu daǰc̊ ĵk členu
bǰro. – Usë gĕta, ascĵrožliwae, nĵsmelae, Apejku čulasĵ, niby
pradmowa da inšaga, galoŭnaga, ĵkoe Apejka čakaŭ z
raptoŭnaj, pilnaj cikaŭnascǰ. Ën ne pamyliŭsĵ. Adrazu za gĕtym
ton Kudraŭcowaga golasu pacwĵrʤeŭ: – My ne sabiraemsĵ
skrywac̊ toe dobrae, što bylo. Ale – my i ne pawinny
zaplǰščwac̊ wočy na tyĵ nedahopy, ĵkiĵ ësc̊ . A ĵny ësc̊ u tawaryša
Apejki. I – nemalyĵ. I tut trĕba skazac̊ gĕta ne toĵčysĵ. Bo čystka
297

– gĕta ne bĵseda za stalom sa ŭsĵkimi pačastunkami, ʤe sĵbry
hwalĵc̊ aʤin adnago dy abdymaǰcca. Na čystcy trĕba čyscic̊ ,
sčyš čac̊ usĵlĵkiĵ narosty. I tut my pawinny, ne toĵčysĵ, skazac̊ ,
što ŭ tawaryša Apejki ësc̊ wĵlikiĵ nedahopy. Perš za usë, trĕba
skazac̊ adkryta, u tawaryša Apejki ne zaŭsëdy hapae
balšawickaj pryncypowasci. Тawaryš Apejka, trĕba prama
skazac̊ , nĵrĕdka tracic̊ klasawy krytĕryj u raboce.
– U čym gĕta wyražaecca? – uhapiŭsĵ Galenčyk uznĵŭ
galawu.
Kudrawec azirnuŭsĵ: Galenčyk patrabawaŭ surowaga
smelaga adkazu.
– Ën, tawaryš Apejka, welmi dobry… – Kudrawec haceŭ
shawac̊ niĵkawasc̊ , adwĵrnuŭsĵ k zale, zagawaryŭ znarok
golasna: – My žywëm u wĵliki, ale surowy čas. Nas akružaǰc̊ i
sprawa i zlewa woragi, i nam trĕba byc̊ pilnymi i bĵzlitasnymi.
Nam nelga papuskacca, byc̊ dobrymi. Nam trĕba byc̊
bĵzlitasnymi. Kab worag zdalëk nas baĵŭsĵ, adčuwaŭ našu
nepahisnasc̊ …
– Čamu ž ën, tawaryš Apen̊ ka, dobry taki? – znoŭ perabiŭ
Kudraŭca Galenčyk. Perabiŭ stroga, nepryhilna; z nejkim
pagroznym, ulawiŭ Apejka, namëkam. Тon byŭ taki, što
Galenčyk wedaŭ pryčynu "dabraty": "dobry" – ën wymawiŭ
mocna, nasmešliwa; Galenčyk pytaŭsĵ, kab padkazac̊ pryčynu
drugim.
– Ën dobry, pa-mojmu, prosta… ad pryrody… – skazaŭ
Kudrawec.
– Ad pryrody!.. Gleʤĵčy što razumec̊ pad gĕtaǰ –
pry-rodaǰ! – Galenčyk nasmešliwa, bliskuča-halodnymi
wačyma pawëŭ pa zale. – Pry-roda roznaĵ bywae!..
– Raʤiŭsĵ taki…
Galenčyk welmi zrazumela – naiŭnae ʤicĵ! – pakruciŭ
galawoǰ. Kudrawec znoŭ zagawaryŭ, spačatku nĵëmka: Apejku
byli widny čyrwonaĵ ščaka i čyrwonae wuha; potym – smĵlej,
galasnej, ĵk by staraǰčysĵ wĵrnuc̊ sabe godnasc̊ . Užo rĕzka
298

napaŭ na Apejku za toe, što zastupiŭsĵ za byloga aficĕra
Garošku, dabiwaŭsĵ wĵrnuc̊ ĵgo ŭ školu; patrabawaŭ, kab
Apejka neadkladna parwaŭ usĵlĵkiĵ suwĵzi z bratam, pakazaŭ i
tut cwërdasc̊ i pryncypowasc̊ …
Golasna zakončyŭšy gawaryc̊ , ën znarok baʤëra haceŭ
sysci, ale Galenčyk ĵščĕ zatrymaŭ ĵgo:
– Što wy prapanuece nakont tawaryša Apen̊ ki?
– Ĵ prapanuǰ!.. – golasna i baʤëra skazaŭ Kudrawec,
mimawoli pawëŭ gǰzirkam na Bašlykowa. Ĵk by šukaŭ
parady. – Ĵ prapanuǰ, – ĵščĕ pawysiŭ golas Kudrawec, hawaǰčy
kwolasc̊ , – ukazac̊ tawaryšu Apejku… što ën pawinen
kančatkowa parwac̊ sa swaimi swaĵkami ŭsĵlĵkiĵ suwĵzi!.. A na
pastu zajmac̊ cwërduǰ klasawuǰ, bap̊ šawickuǰ liniǰ!..
– A ĵk wy ličyce – možna astawic̊ tawaryša Apen̊ ku ŭ radah
členaŭ KP(b)B?
"Un̊ ĵk!" – ne tak zʤiwiŭsĵ, ĵk aʤnačyŭ sabe Apejka. Užo
daŭno čuŭ ën, što nebĵspeka toicca tam, ʤe Galenčyk, čakaŭ
adtul pagrozy. Praz gĕta ën menš, ĵk trĕba bylo b, ʤiwiŭsĵ
tamu, ĵk pawoʤiŭ sĵbe Kudrawec. Ën prosta niby adkrywaŭ
sabe nowae ŭ haraktary Kudraŭca. Dziŭna, zaŭwažyŭ na
Kudraŭcowaj patylicy pot. "Nĵlëgka hlopcu…"
– Ĵ tak dumaǰ, – ne pakazaŭ kwolasci Kudrawec. – Тrĕba,
kab tawaryš Apejka daŭ slowa. Što ën u dalejšym buʤe
cwërda wesci balšawickuǰ liniǰ. Ba ŭsim. Papĵrĕʤic̊ ĵgo.
3
Ĵščĕ Kudrawec ne dajšoŭ da laŭki, ĵk z radoŭ uskočyŭ,
imkliwa rušyŭ da scĕny Gajlis. Hudarlĵwy, žylawaty, u
rasšpilenym šynĵli, uskočyŭ na scĕnu, kruta pawĵrnuŭsĵ k zale.
– Ne možno tak, tawaryš Kudrawec! – zazwineŭ wysoka,
wostra galasok. – Ne možno! Bi – molady bolšawik! Bi –
kiraŭnik rajkoma kamsamola! Bi dolžny pakazwac̊ prymer
usëj molaʤi! Тrĕba mec̊ swoj haraktĕr! Swoj cwërdy pryncyp!
299

– Ĵ gawaryŭ pryncypowa! – ustaŭ, kryknuŭ z zaly
Kudrawec.
– Wi goworyli bez pryncyp! – abrĕzaŭ ĵgo Gajlis. – Wi
goworyli pryncyp: "Čĕgo izwolitĕ!" Wot kakoj goworyli wi
pryncyp!..
– Тawaryš Gajlis! – upĕŭnena, uladna spyniŭ latyša
Galenčyk. – Wam nihto ne daŭ prawa abražac̊ lǰʤej. I zaciskac̊
im rot. Kani ĵny gaworac̊ toe, što wam ne padabaecca.
– Ĵ ne zaciskaǰ rot! No nado goworyc̊ praŭdu! Goworyc̊ , ne
aglĵdwaǰčys̊ !
– Ne zabywajce, ʤe wy znahoʤicesĵ. Ne zabywajce, što wy
na pasĵdǯĕnni kamisii pa čystcy.
Bely pastukaŭ aloŭkam pa grafine, tonam zagadu skazaŭ:
"Тawaryš Galenčyk!" Galenčyk zirknuŭ neda wolna, ale zmoŭk,
staŭ štos̊ ci zapiswac̊ u blaknot.
– Ĵ ne zabywaǰ, što tut iʤët čystka. Тut rašaecca suʤba
tawaryša Apejka. I nado goworyc̊ čĕsno. Dažĕ kali ĕto
nepryĵtno nekotorym na wuho! Nado goworyc̊ praŭdu,
towaryš Kudrawec!
– Kažyce pra tawaryša Apejku, – paprasiŭ spakojna Bely.
– Эto tožĕ imeet otnošĕnie do towaryša Apejko. Тowaryš
Apejko – sapraŭdny bolšĕwik. Nastoĵščyj. On use sily oddaët,
štob parcijnae ʤelo peramagalo On ne baica, ĵk nekatoryĵ,
ezʤic̊ u samyĵ gluhiĵ sëly. U baloto i ŭ les ne baica lezci. On
usĵgo sĵbe oddaët dlĵ pracoŭnyh lǰʤej. I lǰʤi lǰbĵt ĵgo. Ĵgo ne
lǰbĵt tolko neharošye lǰʤi, kotorye hočuc̊ ĵgo zapĕckac̊ ! Kiwaǰc̊
na brata! No on s bratom ne imeet ničogo brackogo! On brat
usim pracoŭnym lǰʤĵm, a ne miraedu. Z kotorym raʤiŭsĵ
razam slučajno!..
Zahapiŭšysĵ, garačy latyš raskazaŭ, ĵk pamagaŭ Apejka
budawac̊ školu ŭ Mokuci, laʤic̊ darogi, ĵk pryĵzdǯaŭ až na lug
arganizoŭwac̊ kalgas u Kuranĵh; spyniŭsĵ raptam, koratka,
nepahisna zaĵwiŭ znoŭ, što tawaryš Apejka – "sapraŭdny,
nastoĵščyj bolšĕwik". Užo stupiŭ sa ecĕny, kali staŭ,
300

pawĵrnuŭsĵ da kamisii: – A wam, towaryš Galenčyk, ne nado
podkazwac̊ , što goworyc̊ . U kožnogo ësc̊ swoj golowa! Swoj
rozum. Ĵsno?
Ne čakaǰčy, što Galenčyk skaža, rašuča pajšoŭ u zalu, ĵkaĵ
znoŭ ahwotna, uhwalna zagamanila, zaplĵskala.
Nikoli za ŭse gady ne perabirali tak Apejkawa žyccë, ĵk u
gĕty wečar. Uspaminali, spračalisĵ, papraŭlĵli aʤin adnago,
gawaryli, kryčali da hrypaty. I smalili, smalili cygarkami: dym
wiseŭ nad lǰʤmi hmaraǰ. Amal ne začynĵli ʤwĵrĕj, časta
rasčynĵli wokny, kab wycĵgwala dym; tady čuwac̊ bylo, ĵk pa
nagah paŭze haladok, haladok cëmnaj asennĵj nočy. Lǰʤi to
wyhoʤili, to zahoʤili, staĵli ŭ sencah, gamanili pad woknami;
k poŭnačy trohi razyšlosĵ, ale ŭ zale bylo i cĵper amal što
poŭna. Što dalej, to čascej stali pakrykwac̊ , što para kanč ac̊ , –
pra Apejku ŭsë ĵsna; ale Bely ne sluhaŭsĵ, daŭ wykazacca ŭsim.
Bylo ŭžo daleka za poŭnač, kali staršynĵ zapytaŭ u členaŭ
kamisii, ci nĵma ŭ ix pytannĵŭ.
Zala znoŭ glĵʤela na Galenčyka. Тoj, ssunuŭšy strogiĵ
browy, hwilinu dumaŭ, perš čym wykazac̊ swaë prawa i ŭladu.
Ci daŭno bačylisĵ z bratam? U ĵkih adnosinah wy z bylym
nastaŭnikam i aficĕram Garoškam? Ĵkiĵ adnosiny ŭ was z
kulakom Glušakom? Padryhtawany ŭ dumkah, što ad
Galenčyka možna č akac̊ usĵgo, Apejka adkazwaŭ spakojna, z
godnascǰ; ne aburaŭsĵ nawat tym, što Galenčyk na ŭsë
nedawerliwa krywic̊ guby. Apejku ĵk by padtrymliwali i
razumnaĵ ŭwaga Belaga i spačuwanne zaly.
Galenčyk ne welmi nasĵdaŭ na Apejku z pytannĵmi. Ën
neŭzabawe zaĵwiŭ, što pytannĵŭ bolš nĵma. Ale ĵk tolki Bely
pacikawiŭsĵ, ci ne hoča hto z členaŭ kamisii wystupic̊ ,
Galenčyk glybaj padnĵŭsĵ za stadom.
Ën adrazu zaĵwiŭ, što nekatoryĵ z tyh, ĵkiĵ wystupali, ne
pakazali naležnaj palityčnaj spelasci. Bolš tago, nekatoryĵ, ĵk
tawaryš Gajlis, pasprabawali zacisnuc̊ rot tym, hto
adwažwaŭsĵ krytykawac̊ Apen̊ ku. Bolš tago, staralisĵ wystawic̊
301

Apen̊ ku ĵk nejkaga swĵtoga, ĵkoga i padazrawac̊ u grahah ne
dazwolena.
– Paglĵʤim, ci taki ën swĵty, tawaryš Apen̊ ka, ĵk tut staralisĵ
nekatoryĵ dakazac̊ . Paglĵʤim, uzwažym usë strogaj,
balšawickaj merkaj. – Galenčyk akinuŭ wačyma zalu.
Nepahisny, bĵzlitasny. – Uzwažym… Balšawickaj merkaj! –
Pamaŭčaŭ, zagawaryŭ cišĕj, mĵkčĕj, pablažliwa: – Тawaryša
Apen̊ ku tut nazywali dobrym. Sprawĵdliwym. Čulym. Hwalili,
što tawaryš Apen̊ ka ŭsih prymae. Usih wysluhoŭwae. Pamagae
ŭsim. – Galenčyk niby pahwaliŭ taksama: – Pamagae, prawilna.
Prawilna!.. – Golas ĵgo ʤiŭna zacĵŭsĵ. U golase štos̊ ci tailasĵ,
abĵcala: – Pamagae. Ale – dawajce paglĵʤim, – Galenčykaŭ
golas padužĕŭ,– ĵk Apen̊ ka pamagae i – kamu pamagae! Wot
što dawajce paglĵʤim!.. Adna sprawa – kali pamagaǰc̊
pracoŭnamu čalaweku, bednĵku, ĵki šukae parady i padtrymki
ad rodnaj saweckaj ulady, ĵki prosic̊ , kab saweckaĵ ŭlada
abaranila ĵgo ad zaklĵtaga ĵgo woraga i woraga saweckaj ulady
– kulakamiraeda. Gĕta adna sprawa. I tut my možam capkam
uhwalic̊ takoga kiraŭnika ĵk sapraŭdnaga pradstaŭnika
saweckaj ulady na mescy! Sapraŭdnaga saweckaga
kiraŭnika! – Galenčyk znoŭ akinuŭ zalu. Zala sačyla za kožnym
ĵgo ruham, čakala. – A drugaĵ sprawa, – zagawaryŭ ën z nejkaj
uedliwascǰ, ĵhidnascǰ, – kali ŭ kabinet staršyni saweckaga
wykankoma pryhoʤic̊ lišĕnec, cwërdazadanec, byly carski
aficĕr! Kali ĵny razmazwaǰc̊ pa twary krakaʤilawyĵ slëzy tolki
dlĵ tago, kab zatumanic̊ našu golawu, usypic̊ našu balšawickuǰ
pilnasc̊ ! Gĕta – drugaĵ sprawa!.. Adna sprawa – gĕta naš drug,
pracoŭny čalawek, a drugaĵ – worag, klasawa čuždy worag, z
ĵkim trĕba byc̊ zaŭsëdy napagatowe, ĵkomu nelga dawac̊
niĵkaga spusku! Pa tamu, ĵk adnosicca čalawek da klasawa
čuždaga woraga, praĵŭlĵecca perš za ŭsë balšawickaĵ stojkasc̊ i
zagartoŭka!.. – Galenčykaŭ golas pacišĕŭ, i znoŭ pačulasĵ ŭ im
ĵhidnasc̊ : – I wot tut adkrywaǰcca našym wačam, prosta skazac̊ ,
ʤiŭnyĵ rĕčy! Partyec z takim wĵlikim stažam, pastaŭleny na
302

adkazny post staršyni rajwykankoma, sploš i radam gublĵe
prostuǰ i čotkuǰ klasawuǰ liniǰ! Zamest tago kab cwërda
prawoʤic̊ generalnuǰ liniǰ, ën sam swaëj rukoǰ wycirae woragu
krakaʤilawyĵ slëzy!..
Apejka čuŭ, ĵk štos̊ ci wažkae, garačae zaliwae ŭsĵgo, b’e
necĵrpliwa ŭ skroni, tlumic̊ galawu. "Un̊ kudy gne!" Hacelasĵ
ŭskočyc̊ , perabic̊ , usëj zale skazac̊ , čago warty gĕtyĵ paganyĵ
podstupy, gĕtyĵ brudnyĵ zakidy. Ale ën strymliwaŭ sĵbe,
padbaʤërwaŭ: nĵhaj gaworyc̊ , nĵhaj usë wykazwae! Ën adkaža
ĵmu!..
U zale amal ne gamanili. Amal use maŭčali, čakali… U cišyni
gĕtaj welmi čutna wyrwalasĵ: "Što ën plĵce, lǰʤi!" Ščyrae,
zʤiŭlenae, žanočae…
Galenčyk ne toe što ne zbĵntĕžyŭsĵ: pa twary prajšla nawat
dawolnaĵ, zaʤirystaĵ ŭsmešačka. Ën upĕŭnena staĵŭ za stalom,
člen kamisii tawaryš Galenčyk, ën abwoʤiŭ zalu pozirkam, u
ĵkim byli i smelasc̊ i razumenne ŭsĵgo, nedastupnaga mnogim z
tyh, ĵkiĵ ŭ zale. Moža byc̊ , nawat usim nedastupnaga.
Razumenne i cwërdasc̊ , ĵka ĵ tolki macnela ad roznyh
wykrykaŭ…
– Wam trĕba fakty? – skazaŭ ën, ĵk by raduǰčysĵ. Golas ĵgo
znoŭ ʤiŭna padužĕŭ.– Kali laska! Use wywady, ĵkiĵ ĵ zrabiŭ
gut, asnowany na faktah. Use fakty – praweranyĵ, dakladnyĵ. Ĵ
pačnu z tago, na što dawoli ascĵrožna, namëkam nacĕliŭ
tawaryš Kudrawec. Na fakt zastupnictwa tawaryšam Apen̊ kam
za byloga aficĕra Garošku. Padumajpa člen partyi, staršynĵ
rajwykankoma sam dabiwaecc?.. I kab adnawili na raboce
nastaŭnikam byloga aficĕra. Kab daweryli wyhoŭwac̊ naša
maladoe saweckae pakalenne, našu naʤeǰ, ʤĵcej – belamu
aficĕru, zaklĵtamu woragu saweckaj ulady! Тrĕba dadac̊ : gĕta
taksama wažny momant, welmi wažny! – swaëj cĕli Apen̊ ka
dabiwaecca paslĵ tago, kali partyjnaĵ ĵčĕjka, rajkom kamsamola
i rajana razablačyli gĕtaga woraga i wyrwali ĵgo, ĵk škodnuǰ
trawu, z asĵrodʤĵ našyh saweckih ʤĵcej. Ab čym gĕta gaworyc̊ ,
303

padumajce, tawaryšy! Ale gĕty fakt – ne aʤinočny. Тakih
faktaŭ welmi mnoga, ix možna prywesci ʤesĵtki, a moža, i
sotni z ʤejnasci Apen̊ ki na pastu staršyni rajwykankoma! Ne
dalej ĵk tyʤen̊ tamu, užo tady, ĵk rabotala kamisiĵ, tawaryš
Apen̊ ka ŭzĵŭ pad swaǰ apeku ašukanca cëmnyh našyh lǰʤej –
papa! Ĵk i pryjšoŭ da ĵgo ŭ rajwykankom z kazkami, niby ën
uswĵdomiŭ škodu rĕligii, ĵkoj ën služyŭ usë žyccë! A cĵper
rašyŭ astrygcisĵ! Zahaceŭ byccam by pač ac̊ žyc̊ sumlennym
žyccëm! Тawaryš Apen̊ ka, wopytny rabotnik, nemalady
partyec, "paweryŭ" na slowa gĕtamu prajʤiswetu, Bogawamu
služku! Ĵki prykinuŭsĵ tolki dlĵ tago, kab zamaskirawacca pad
našaga saweckaga čalaweka! Kab ulaʤic̊ u naš sawecki
instytut swajgo papoŭskaga synka! Bolš tago, Apen̊ ka – gĕta
fakt, prawerany fakt! – daŭ ukazanne gĕtamu papu, kab toj
wëŭ agitacyǰ suproc̊ rĕligii! I ŭzĵŭ slowa, što toj buʤe
agitawac̊ ! Gĕta – ne wydumka! Fakt!.. U toj ža samy ʤen̊
Apen̊ ka ŭzĵŭ pad swaǰ apeku ĵščĕ adnago pakryŭdǯanaga
saweckaj uladaj – synka krywažĕrnaga kulaka z wëski Kurani
– Glušaka Scĵpana! Gĕty kulacki wykarmak ustroiŭ Apen̊ ku
spektakl, niby bac̊ kaŭ kulacki hleb ʤĵrĕ ĵmu gorla i ën kinuŭ
bac̊ ku! I ën prosic̊ , kab dal i ĵmu mesca pracawac̊ u kamune! I
Apen̊ ka paweryŭ kulackamu synku, paweryŭ! I pamog ušycca
ŭ kamunu!
U zale tam-sĵm šumeli, raz-poraz wylĵtali kryki: aburalisĵ
Galenčykawaj gaworkaj, radawalisĵ ëj; Apejka ne ʤiwiŭsĵ,
prosta aʤnačaŭ sabe: byli i takiĵ, što radawalisĵ. Ale bolš asc̊ ,
prykmĵčaŭ ën, maŭčala; maŭčala i čakala, što buʤe ĵščĕ. Bylo
štos̊ ci i ŭ samih prykladah, i ŭ tym, ĵk gawaryŭ Galenčyk, nešta
takoe, što prymušala lǰʤej sluhac̊ , maŭč ac̊ , č akac̊ . Ruki Apejki
dryžali; wažkae, tlumnae ŭsë poŭnila galawu, necĵrgiliwa
ŭzdymala z taburĕtki. "Nĵhaj gaworyc̊ , nĵhaj wykladwae ŭsë!.. –
ĵk by zagadwaŭ ën sabe. – Spakajnej, spakajnej sluhaj!
Тrymajsĵ z godnascǰ: lǰʤi glĵʤĵc̊ na cĵbe! Nĵhaj bač ac̊ , ty
wedaeš: praŭda twaĵ! Тrĕba sluhac̊ usë, zapaminac̊ ! Kab ne
304

prapuscic̊ potym čago-nebuʤ, adkazwaǰčy!.."
– Što gĕta takoe? Ĵk gĕta nazwac̊ ? – uĵdaŭsĵ ŭ Apejku
galasok. – Ësc̊ lǰʤi, ĵkiĵ nazywaǰc̊ gĕta "dabratoǰ". – Galasok byŭ
poŭny ironii.– Wy, tawaryš Kudrawec, nazywaece gĕta
dabratoǰ, a balšawiki, sapraŭdnyĵ balšawiki, nazywaǰc̊ gĕta
inakš. Sapraŭdnyĵ balšawiki nazywaǰc̊ gĕta – paturannem
klasawa čuždamu woragu. Zmyčkaj z klasawa čuždym
woragam! Pa sapraŭdnamu balšawickamu aznačĕnnǰ – gĕta ne
što inšae, ĵk skryŭlenne klasawaj linii balšawickaj partyi! IIa
balšawickamu aznačĕnnǰ gĕta ne što inšae ĵk prawy ŭhil. Wot
što gĕta takoe, kali glĵʤec̊ glyboka i adkryta!.. Prawy ŭhil, z
ĵkim balšawickaĵ partyĵ pad kiraŭnictwam tawaryša Stalina
wĵla i buʤe wesci bĵzlitasnuǰ barac̊ bu! – Galenčyk leʤ ne
sarwaŭ golas, ale prymusiŭ zamerci ŭsǰ zalu. Ën kipeŭ
gnewam, u im čulasĵ wĵlikaĵ sila. Apejku raptam uzĵla kwolasc̊ :
"A što, kali i Bely ci Berazoŭski tak ža?!. Kali ĵny paddaducca
gĕtamu?!." – ën haceŭ znajsci slowa, ĵk nazwac̊ Galenčyka, ale
ne znajšoŭ. Pačuŭ raptam wa ŭsim cele nĵdobruǰ mlosnasc̊ .
"Spakajnej, spakajnej trĕba!" – nagadaŭ sabe. Ale spakoǰ ne
bylo…
– U čym pryčyna ŭsĵgo gĕtaga? – gawaryŭ cišĕj, hrypawata,
ale z cwërdascǰ, nastojliwascǰ Galenčyk. – Čamu Apen̊ ka taki
"dobry" – ci, pa našamu aznačĕnnǰ, – taki nĵŭstojliwy? Pryčyna
tut prostaĵ. Šukac̊ doŭga ne trĕba. Тolki slĵpyĵ moguc̊ ne bačyc̊
ĵe! Тut newypadkowa, i ŭ matĕryĵlah kamisii i ŭ nekatoryh
wystuplennĵh, kasalisĵ asoby nekatoryh swaĵkoŭ Apen̊ ki, u
prywatnasci asoby ĵgo brata Apen̊ ki Sawasceĵ! Padabaecca ci
ne padabaecca nekatorym, my ne možam zaplǰščyc̊ wočy na
toe, što sam Apen̊ ka, sam sastaic̊ u rodstwennaj suwĵzi z
klasawa čuždymi ĕlementami! Ën zwĵzany z imi adnym
lancugom. Тamu ën i abaranĵe ix, sploš i radam služyc̊ im!
Služyc̊ i tajna i adkryta!.. Ĵblyka padae ne tolki blizka ad ĵblyni,
ale i blizka ad drugoga ĵblyka! Ĵny lĵžac̊ radam! U gĕtym i ŭsĵ
pryčyna Apen̊ kawaj "dabraty"! I kali tut, u matĕryĵle, ĵki
305

pastupiŭ u kamisiǰ, pytaǰc̊ , ci moža taki čalawek zajmac̊
adkazny sawecki post, to ĵ na gĕta magu zaĵwic̊ : ne moža! –
Galenčyk adužaŭ goman u zale, ĵščĕ cwĵrʤej zaĵwiŭ: – Ne
moža!.. Ĵ liču, što kamisiĵ pawinna taksama sur’ëzna uzwažyc̊
use danyĵ i zrabic̊ swae sur’ëznyĵ wywady pra toe, ci dastojny
taki čalawek byc̊ u balšawickaj partyi. Partyi, ĵkaĵ pawinna byc̊
u abstanoŭcy bĵzlitasnaj klasawaj barac̊ by zgurtawanaj, ĵk
aʤin čalawek, i nepahisnaj!.. Ĵ asabista liču, što Apen̊ ku ŭ taki
adkazny momant astaŭlĵc̊ u party i ne trĕba! I, – zaĵwiŭ ën praz
goman i kryki,– galasawac̊ budu suproc̊ !
U Apejki grymela ŭ skronĵh. Cĵper, kali trĕba byla ĵsnasc̊ u
dumkah, ën pačuŭ, što galawa ĵščĕ nalilasĵ tym garačym,
wažkim: abwalaklo, zanĵwolila dumki. Тolki grymic̊ u skronĵh.
Dy leze nepawarotliwae, upartae, nĵstrymanae: "Nĵŭžo? Nĵŭžo
moža byc̊ ?.."
Astatnĵe bylo neʤe za dumkami, ape ën čuŭ ĵgo ŭsëj
istotaj: nĵŭžo moguc̊ wyčyscic̊ ? Usë raptam stracila rĕalnasc̊ ,
dahoʤila da ĵgo ĵk štos̊ ci nezrazumelae, nedasĵžnae rozumu.
"Spakajnej, spakajnej trĕba!.." – zagadaŭ ën, ale spakoj ne
pryhoʤiŭ. Praz garačuǰ zawaloku čuu ën goman u zale, bačyŭ,
ĵk uskočyŭ nehta. Zʤiŭlena, golasna kinuŭ:
– Lǰʤi, što ž eto ën plëŭ! Usë ž eto… Brahnĵ ŭsë eto! – ad
stala – Bely, mabyc̊ , – pačuŭsĵ zwon aloŭka ab grafin. – Ĵkoe ž
tut skryŭlenne linii!.. Pop pryhoʤiŭ, kulacki syn! Ahwicĕr! Dak
k ĵmu ž use pryhoʤĵc̊ ! Use k ĵmu iduc̊ ! Ĵ pȷ̂c̊ razoŭ byla! Čamu
ën ne ŭpamĵnuŭ! Dak ĵkoe ž tut skryŭlenne!.. Pa-mojmu,
saweckaĵ ŭlada takaĵ i pawinna byc̊ ! Ĵk Iwan Anisimawič!..
Wygnac̊ z parcii! Wy čuli! Dy ĵmu "ʤĵkuj" trĕba skazac̊ ! Skazac̊ ,
štob u parcii ŭse byli, ĵk ën!
Žančyne zaplĵskali; htos̊ ci kryknuŭ: "Prawilna!",
"Malaʤec!" – i na Apejku najšla nespaʤĵwanaĵ hwalĵ
rasčulenasci.
Nekalki čalawek cĵgnuli ruki, prasili slowa; blizka ad scĕny
z padnĵtaj rukoj staĵŭ Gajlis, čakaŭ dazwolu, ale Bely stukaŭ pa
306

grafine, pakul ne prycihla.
– Тawaryšy, kamisiĵ abmĵrkue tawaryša Apejku ŭsebakowa
i ab’ektyŭna, – spakojna zagawaryŭ ën. – Rašĕnne naša buʤe
sprawĵdliwae. Ĵ prašu wesci sĵbe dyscyplinawana i wytrymana,
kab kamisiĵ magla pracawac̊ z pospeham… Slowa mae tawaryš
Berazoŭski, člen kamisii.
Berazoŭski, ĵk i seʤĵčy, kali staŭ, taksama gorbiŭsĵ, wažkaĵ
galawa wydawalasĵ ŭperad; u stol upiralisĵ mocnyĵ karotkiĵ
ruki. Wočy glĵʤeli spadylba, i zboku zdawalasĵ, što ĵny
nĵdobryĵ, zlyĵ, i sam ën zdawaŭsĵ hmurnym, žorstkim.
– Ĵ haču ŭkazac̊ tut na nekatoryĵ mamenty, – skazaŭ ën
wažka, gluha. – Z katorymi ĵ ne zgodny. Anton Alĵkseewič tut
aswĵtliŭ tak, što Apejka zwĵzan z warožymi ĕlementami i
sastaic̊ u radstwe z imi. Ën gawaryŭ pra brata Sawasceĵ. I ne
skazaŭ, što ŭ Apejki ësc̊ ĵščĕ brat i try sĵstry. I što ĵny – bednĵki
ci malamocnyĵ seradnĵki. I ne atmeciŭ, što bac̊ ki Apejki znoŭ ža
– samaj što ni na ësc̊ praletarskaj krywi. Gĕta ën upusciŭ.
Pa-drugoe, ty, Alĵkseewič, upusciŭ, što za ahwicĕra Apejka
hadatajstwawaŭ ne sam, a tamu, što k ĵmu pryhoʤili ʤeci sa
školy. Ot što. Pasluhaj, potym skažaš! – ne daŭ ën perabic̊ sĵbe
Galenčyku. – I ĵ paputno haču skazac̊ – ščĕ raz, što ahwicĕry
taksamo – roznyĵ byli. Ĵ tabe raskazwaŭ užĕ pra štabs-kapitana
Karabkowa, katory ščĕ pry carskom rĕžyme agiciruwaŭ nas za
balšawikoŭ. I pajšoŭ pad sud za eto. Abo waz̊ mi Тuhačĕŭskago
– znoŭ ža ahwicĕr, da ščĕ i z dwaran. A Lenin ne pabaĵŭsĵ
naznačyc̊ ĵgo kamanduǰščym. Pastoj, pasluhaj! Ĵ ž cĵbe ne
perabiwaŭ!.. A tut ža gĕty Garoško – hto? Ne toe što ne
dwaranin, a i selĵnin – bac̊ ko ĵgo – ne asabliwy. Seradnĵk.
Wywučyŭ ĵgo, wybiwaǰčysĵ z sily. U lǰʤi haceŭ wywesci.
Wywučyŭ, zrabiŭ nastaŭnikam. I z-za tago Garošku etamu i
načapili zalatyĵ pagony. Ot ĵki gĕto ahwicĕr! I znoŭ ža lǰʤi, ĵk ty
čuŭ, gawaryli: suproc̊ saweckaj ulady – ničogo ne rabiŭ. Za
saweckuǰ ŭladu gawaryŭ!.. Ne pišy, pasluhaj dy padumaj… Dak
ĵki ž gĕto, ĵk ty kažaš, zaklĵty worag!.. I k tamu ž ʤeci prasili
307

Apejku za ĵgo! Тak što tut twaĵ krycika – pustaĵ! I pra hlopca
tago, pra Glušaka, paputno– toe ž skažu. Kani ën hoča žyc̊ pa
saweckamu zakonu – nĵhaj žywe! I prawilno – što Apejko
pamog ĵmu! Nĵhaj žywe! Što ž ĵgo, ĵk toe kacĵnĵ: ĵno na berag,
zadyhany ŭžĕ, leze, a my ĵgo znoŭ u raku: tapisĵ! Тut znoŭ twaë
ŭpuščĕnne! I paputno znoŭ adkažu pra samogo Apejku. Тy
nĵprawilno staraešsĵ zawesci ĵgo ŭ tupik! Nĵprawilno! Ën,
kanešne, čalawek, ne swĵty, eto prawilno: žywučy na zĵmli,
usĵgo nabĵrĕšsĵ. Ĵk toj kust pry pucĵh – i pylu, i šlaku. Ale ën,
Apejko, – harošy čalawek. Balšawik. Ne perabiwaj, sluhaj! Ab
etom gaworac̊ use fakty, use naʤejnyĵ lǰʤi pacwerʤili gĕto, z
ĵkimi my gawaryli. A ty ŭhapiŭsĵ za macer’ĵl, katory padkinuŭ,
moža, ĵki-nebuʤ prahaʤimec. "Ci moža byc̊ taki čalawek na
saweckim pastu!" I ĵščĕ padpĵwaeš ĵmu: "Ne moža!"
– Ĵ ne padpĵwaǰ, – aburyŭsĵ Galenčyk. – Ĵ dakazaŭ gĕta
perakanaŭča!
– Ničoga ty ne dakazaŭ! – zagarĕŭsĵ i Berazoŭski.–
Ničoga! – gawaryŭ, ĵk lažyŭ wažkiĵ, čygunnyĵ plity – Тy kažaš:
"Ne moža!" A ĵ kažu: moža! I ŭ partyi – moža byc̊ ! Тakaĵ maĵ
dumka! Ot što!..
Apejka, ĵki paslĵ Galenčyka ne welmi weryŭ U gĕtaga ne
zusim zrazumelaga, prytoenaga maŭčuna, sluhaŭ ĵgo i z
raptoŭnaj ucehaj i z winawatascǰ. Ot, čakaŭ ad ĵgo paganaga, ne
weryŭ, a ën – glĵʤi ty, cwërda skazaŭ swaë slowa. I ĵkoe slowa,
ĵkoe razumnae, cwĵrozae; Apejka byŭ poŭny nespaʤĵwanaj
uʤĵčnasci. Raptam perastala bic̊ u skroni, paswĵtlela ŭ galawe.
Pačuŭ sĵbe lĵgčĕj: ĵk by ŭbačyŭ naperaʤe pragalinu…
Spakajnej, z dawer’em sluhaŭ Belaga, ĵki, widac̊ , haceŭ užo
kanč ac̊ abmerkawanne.
– Čas pozni, tawaryšy. A my haceli b abmerkawac̊ ĵščĕ
adnago tawaryša… Тamu ĵ ĵščĕ raz prašu: byc̊
dyscyplinawanymi. Pamagac̊ nam pracawac̊ … Ne šumec̊ u
zale… – Ën pamaŭčaŭ, i Apejka zrazumeŭ: zaraz pačne
gawaryc̊ pra ĵgo. Bely zagawaryŭ tak ža roŭna, spakojna, ale
308

razwažliwa: – Čystka… Što takoe – čystka?.. Čystka – zdaecca –
welmi prostae: čyscic̊ … Bĵry mĵtlu – lepej gustuǰ dy pacwĵrʤej
– i mĵci… Čysci, šaruj. Pakul ne stane čysta. Čym mĵtla cwĵrʤej,
čym šarueš cwĵrʤej, tym lepej… Prosta… – Pamaŭčaŭ znoŭ,
zaĵwiŭ: – Prosta i– nĵprosta!.. Prosta – kali padloga, i nĵprosta –
kapi lǰʤi! Nĵma takoj mĵtly, ĵkaĵ čyscila b prosta lǰʤej. Nĵma i –
ne buʤe! Ot u čym zakawyka! Тut štuka – tonkaĵ! Тut ne
razmahnešsĵ! Тut ʤesȷ̂c̊ razoŭ trĕba prygleʤecca, wywučyc̊
usë! Kab rašyc̊ sjrawĵdliwa, pa-balšawicku!.. Ĵno ž – i gaspadynĵ
dobraĵ, metučy, ne asabliwa razmahnecca mĵtloj… Glĵʤic̊ , ĵk by
sa smeccem ne wymesci i lyžki ci lapcĵ… A ĵk ža kamisiĵ
pawinna glĵʤec̊ , kab ne astawic̊ u partyi smeccĵ. I kab, – Bely
zagawaryŭ z naciskam, – kab ne wymesci tago, čago wymȷ̂tac̊
ne trĕba! Što patrĕbna ŭ gaspadarcy, što trĕba partyi
balšawikoŭ!.. Ot što takoe, kali padumac̊ , čystka! Wymesci
smecce i astawic̊ usë dobrae!.. Тoj, hto wymĵtae ne tolki
smecce, a i dobryh partyjcaŭ, toj robic̊ ne menšae zlo, čym toj,
hto pakidae smecce!.. Ot z gĕtaga dawajce i paglĵʤim na ŭsǰ
gĕtu gistoryǰ z tawaryšam Apejkam… Dawajce paglĵʤim, hto
taki tawaryš Apejka!.. Тawaryš Berazoŭski gawaryŭ, hto ĵgo
bac̊ ki. Prawilna gawaryŭ. Тut karcina ĵsnaĵ, i nĵma čago
paŭtarac̊ toe, što wĵdoma. Dawajce paglĵʤim na žyccëwuǰ
darogu samoga Apejki!.. Dzicĵ bednyh bac̊ koŭ. Pastuh, kasec…
Nawabranec… Saldat u akopah… Čyrwonaarmeec… Тut welmi
wažna, što ŭ Čyrwonaj Armii ën ne adbywaŭ službu, a služyŭ,
ne škaduǰčy sĵbe!.. Byŭ raneny!.. Za saweckuǰ ŭladu čalawek
praliŭ kroŭ!.. Dlĵ saweckaj ulady ën staŭ kamanʤiram.
Agitataram!.. – God za godam perabiraŭ Bely Apejkawa žyccë,
pakul ne padwëŭ da wywadu: usë, čago dabiŭsĵ Apejka, ën
dabiŭsĵ, ʤĵkuǰčy saweckaj ulaʤe i tamu, što pa-synoŭnĵmu
služyŭ ëj. Samo Apejkawa žyccë, ĵkoe nĵdaŭna pad
nedawerliwym, znĵwažliwym pozirkam Galenčyka wyglĵdala
nikčĕmnym, brudnawatym, cĵper razgortwalasĵ, ĵk nĵhaj i ne
wydatnae asabliwa, adkrytae lǰdskim wačam widnae ad kraǰ
309

da kraǰ pole. – Тakoe žyccë tawaryša Apejki…– niby padwëŭ
rysu Bely. – Na im – adna wĵlikaĵ, paganaĵ plĵma. Brat. Kulak.
Rodny brat – kulak!.. Kulak i pa swajmu etanowišču, i, ĵk my
wedaem, pa swajmu duhu. Skažu prosta, takoe swaĵctwa
nascĵrožwae i prymušae nas bolš uwažliwa pryglĵdacca da
tawaryša Apejki. I ĵ tut razumeǰ nedawerliwasc̊ tawaryša
Galenčyka, – raptam prykra adguknulasĵ ŭ Apejku.
Nascĵrožyla. – Ĵ i sam z asabliwaj uwagaj wywučyŭ gĕtuǰ častku
Apejkawaj biĵgrafii. Gĕta welmi wažna dlĵ wyswĵtlennĵ asoby
tawaryša Apejki,– trywožyŭ Apejku Bely. – Pa tym, ĵkiĵ
adnosiny ŭ Apejki z bratam, my možam merkawac̊ , hto taki
sam Apejka… Тawaryš Galenčyk skazaŭ, što z adnoj ĵblyni
ĵblyka ad ĵblyka padae nedalëka. Skazaŭ nawat, što lĵžac̊
radam… Gĕta prawilna. Što da ĵblyk. Ale lǰʤi – ne ĵblyki. Lǰʤi
moguc̊ byc̊ i radam, i moguc̊ byc̊ pa roznyĵ baki barykad…
Тamu my ŭwažliwa praweryli, blizka ci daleka aʤin ad adnago
braty Apejki. Praweryli, eŭ ci ne eŭ Apejka, ĵk tut pisali,
kulackae sala. Ĵ magu ŭpĕŭnena skazac̊ cĵper: ne eŭ. Braty,
možna skazac̊ , iduc̊ zusim roznymi darogami… Ale, razam z
tym, kamisiĵ ŭkazwae tawaryšu Apejku, što ën winawaty, što
ne spyniŭ swoečasowa brata. Što daŭ ĵmu wyrasci ŭ takoga
wyradka, u kulaka!.. Gĕta wina ësc̊ na tawaryšu Apejku, i my
ŭkazwaem ĵmu!..
"Winawaty, wek budu winawaty! – padumaŭ Apejka. –
Wek buduc̊ čaplĵc̊ !" Uzĵlo rasčarawanne: razumny čalawek, a
gaworyc̊ takoe! Ale Bely ne cikawiŭsĵ ĵgo pačuccĵmi, Bely
spakojna, nezlasliwa i bĵzlitasna wëŭ swaǰ gaworku, meraŭ usë
swaëj merkaj. Wos̊ pačaŭ užo nowae: "A cĵper paglĵʤim, ĵk
praĵwiŭ sĵbe tawaryš Apejka na raboce. Rabota – samaĵ
dakladnaĵ prawerka balšawika…" Apejka ne prapusciŭ slowa
da tyh apošnih, ĵkiĵ skazaŭ Bely:
– I kali najlepš pra čalaweka merkawac̊ pa raboce, pa
sprawah, to tawaryš Apejka – naš, sawecki rabotnik.
Balšawik… Ca swaimi zaslugami perad partyĵj… Тakiĵ lǰʤi
310

patrĕbny partyi.
Kali Apejku dali slowa, ën raptam pačuŭ, što ne wedae, z
čago pač ac̊ . U dušy bylo ĵščĕ poŭna trywogi, neastylaga
hwalĵwannĵ. I razam z tym žyla naʤeĵ, adčuwanne, što usë
končycca dobra. Aʤin buʤe suproc̊ , ale maglo b byc̊ i gorš. Ën
bačyŭ perad saboǰ twary: ĵsnejšyĵ ŭ krugah swĵtla, c̊ mĵnyĵ –
dalej. Тwary, wočy, wočy, što čakali. Što ž kazac̊ ? Možna
gawaryc̊ mnoga, ale našto? Berazoŭski i Bely skazali… I trĕba –
padumac̊ , razabracca wa ŭsim. Ale – gĕta potym… Ĵk cĵžka
gawaryc̊ , kapi stolki adrazu asela ŭ galawe, stolki peražyta!..
Тrĕba koratka. Samae galoŭnae…
– Žyccë – štuka skladanaĵ… – Ën zʤiwiŭsĵ, ĵki ŭ ĵgo hryply
golas. Zagawaryŭ galasnej: – Ne zaŭsëdy zrazu možna znajsci
prawilnae rašĕnne… Ĵ, kanešne, ne raz pamylĵŭsĵ. Ale ĵ nikoli,–
golas Apejki pacwĵrʤeŭ,– ne paturaŭ woragu. I tym bolš ne
zmykaŭsĵ z im, ĵk tut staraŭsĵ perakanac̊ tawaryš Galenčyk.
Тakim ža bezadkaznym liču ĵ i abwinawačwanne mĵne ŭ
prawym uhile, ĵkoe taksama ž blizka da isciny, ĵk i inšyĵ. Kali ĵ
pamagaŭ kamu-nebuʤ z tyh, u kim sumnĵwaecca tawaryš
Galenčyk, to tamu, što ličyŭ, što gĕtyĵ lǰʤi moguc̊ byc̊ karysnyĵ
nam. I ličyŭ podlym taptac̊ lǰʤej, ĵkiĵ hočuc̊ žyc̊ panowamu.
Nawat kali gĕtaĵ daroga byla dlĵ ix ne prostaĵ… Ĵ wedaŭ, što
znojducca ʤeĵčy, ĵkiĵ pryčĕpȷ̂c̊ aʤin z tyh ĵrlykoŭ, ĵkiĵ tut
načapili, ale ličyŭ trusascǰ rabic̊ naperakor swajmu partyjnamu
sumlennǰ… Ĵ i dalej budu rabic̊ tak, ĵk padkazwae mne
partyjnae sumlenne. Ne aziraǰčysĵ na wykryki tyh, u kago
kulgaǰc̊ ci razwažnasc̊ , ci, moža byc̊ , sumlenne…
– Wy kago maece na ŭwaze? – zagarĕŭsĵ Galenčyk.
– Ĵ skazaŭ usë, – zirnuŭ Apejka na Belaga.
– Buʤem galasawac̊ … – Bely ŭstaŭ, ĵk by daǰčy zrazumec̊
wažnasc̊ hwiliny, pamaŭčaŭ.– Hto za toe, kab tawaryša Apejku
Iwana Anisimawiča astawic̊ u partyi? – Ën sam, peršy ž, padnĵŭ
ruku. Za im padnĵŭ ruku Berazoŭski.– Dwoe… Hto – suproc̊ ?..
Aʤin… Тakim čynam, bolš asc̊ – "za"…
311

Leʤ Bely ab’ĵwiŭ rašĕnne kamisii, ne čakaǰčy, kali scihnuc̊
wopleski, Galenčyk paprasiŭ slowa:
– Ĵ liču gĕtae rašĕnne nĵprawilnym. Liču, što kamisiĵ ŭ
danym wypadku praĵwila palityčnuǰ blizarukasc̊ i apartunizm.
Ĵ perakanaŭsĵ ŭ gĕtym ĵščĕ raz, sluhaǰčy wystuplenne Apen̊ ki,–
u ĵkim ën ne tolki ne pryznaŭ sur’ëznyh palityčnyh pamylak, a
zaĵwiŭ, što buʤe tak ža ʤejnič ac̊ i dalej. I ŭ ĵkim ën nazwaŭ
usih, hto iʤe prama, trusami i durnĵmi… I ĵ dalažu pra gĕta
wyšĕjstaĵčym instancyĵm. Dlĵ adpawednaga wywadu. – Ën
znoŭ abwëŭ zalu, perš čym sesci. Ën byŭ upĕŭneny, što ne ŭsë
končylasĵ.
4
Poŭny hwalĵwannĵ, dumak, Apejka niby praz zawaloku
bačyŭ, ĵk čyscili trĕcĵga, Harčawa. Paŭnacely, šyrakagrudy – až
gimnascërka ĵk ne traščala, ën staĵŭ prama, pa-wajskowamu,
gawaryŭ koratka, golasna, trymaŭsĵ welmi spakojna. Spakoj na
ĵgo burawatačyrwonym twary, wa ŭsëj mocnaj postaci byŭ i
tady, kali pačali čytac̊ zapiski. Zapisak bylo nĵmala, i bolšascǰ –
nĵdobryĵ. Što p’e časta; što gruby z lǰʤmi; što bez pryčyny
aryštoŭwae lǰʤej.
Harčaŭ gawaryŭ: "Što wypiwaǰ časam – gĕta praŭda. Ne
admaŭlĵǰsĵ. Ale niĵkih parušĕnnĵŭ pa službe z-za gĕtaj pryčyny
ne bylo i ne buʤe. Ĵ wypiwaǰ ŭ swabodny ad služby čas. Kali b ĵ
ni piŭ, ĵ nikoli ne prapiwaŭ pamȷ̂c̊. I tym bolš – sumlenne. Ĵ
zaŭsëdy pomnǰ pra swoj abawĵzak i zaŭsëdy magu wykanac̊
lǰboe paručĕnne… Ĵ admĵtaǰ, ĵk paklëp, – golas ĵgo padužĕŭ,
pacwĵrʤeŭ,– što ĵ – gruby z lǰʤmi.– Ën perasiliŭ goman u
zale. – Ĵ, kanešne, rassusolwac̊ ne lǰblǰ, ale z lǰʤmi
newinawatymi ĵ gawaru wytrymana i wetliwa. Ĵ gruby z tymi, z
kim trĕba byc̊ grubym. Sa ŭsĵkaj kontrrĕwalǰcyjnaj swolačču i
spekulĵnckaj nečyscǰ. U mĵne takaĵ rabota… Mne daručana
glĵʤec̊ za ŭsĵkaj nečyscǰ, ahoŭwac̊ ad ĵe saweckuǰ ŭladu ŭ
312

raëne. I sawecki paradak. I ĵ ahoŭwaǰ. Ne cyrymonĵčysĵ z tymi,
hto padkopwaecca pad naš paradak. Ĵ ne cyrymoniŭsĵ i
cyrymonicca ne budu!.."
"Nu, a što wy skažace na toe, što was abwinawačwaǰc̊ u
nezakonnyh aryštah?" – nagadaŭ Bely.
"Ĵ skažu tak, što nezakonnyh aryštaŭ ne bylo. – Harčaŭ
adužaŭ goman u zale: – Gĕta paklëp. Kali trĕba, ĵ gatoŭ hoc̊
sĵgonnĵ dac̊ poŭny adkaz adpawednaj kamisii. Na kožny fakt
aryštu, na kožnuǰ meru Ab usih merah ĵ dakladwaǰ ŭ
adpawednyĵ organy. Niĵkaga samaŭpraŭstwa ĵ ne dapuskaǰ. –
Mabyc̊ , tamu, što ŭ zale gamanili nĵdobra, ën dadaŭ ĵščĕ
cwĵrʤej: – Use aryšty byli tamu, što byli kontrrĕwalǰcyjnyĵ
ʤejstwiĵ! I pakul ĵny, takiĵ ʤejstwiĵ, buduc̊ , my buʤem prymac̊
neabhodnyĵ mery!.."
Gajlis dapëk Harčawu tak, što bura-čyrwony twar Harčawa
staŭ barwowy. Spačatku za wypiŭku: "Pic̊ na takim pastu ësc̊
samae wĵlikae zlačynstwo!", "Čalawek, katoryj p’ët, ne možĕt
ne zgubic̊ sowesc̊ ! I ne možĕt zaŭsëdy wikonac̊ lǰboe
zadanne!". Potym za grubasc̊ : "Тowaryš Harčĕŭ ne weryt inšy
raz ne tolki prostyj selĵnin, ale i sawecki aktyŭ, partyjcam ne
weryt. Sam sabe tolki weryt!.. Poĕtomu ŭ towaryš Harčĕŭ ësc̊
pamylki! Nezakonnyĵ aryšty! Wi žĕ nezakonno aryštowywali
gramaʤĵnku Saroka z Kurani! Bi wypuscili skoro, no wi žĕ –
aryštawali! Počĕmu žĕ wi gaworyce: nezakonnyh aryštaŭ ne
bilo!"
Za Gajlisam wyskačyŭ lisliwy Zubryč, zastupiŭsĵ za
Harčawa: Harčaŭ wyklǰčna addany sprawe, pryncypowy
balšawik!
Potym padtrymaŭ Harčawa Bašlykoŭ, ĵki znoŭ trymaŭsĵ z
gaspadarskaj upĕŭnenascǰ. Zaĵwiŭ, što Harčaŭ pracue ŭ
samym cesnym kantakce z rajkomam, niĵkih faktaŭ
zloŭžywannĵ swaimi prawami ne dapuskaŭ. Pahwaliŭ
Harčawa ĵk člena bǰro: sprawĵdliwaga, sumlennaga, aktyŭnaga.
U samyh skladanyh i wažnyh sprawah nikoli ne byŭ ubaku,
313

uʤelničaŭ zaŭsëdy adkryta, pryncypowa, pa-partyjnamu…
Doŭga, krykliwa tlumačyŭ značĕnne pracy Harčawa
Galenčyk, ĵki, akazalasĵ, mog byc̊ i ščodry na hwalbu. Gorača
malĵwaŭ ën tym, ĵkiĵ sĵʤeli ŭ zale, woblik addanaga, strogaga,
ale sprawĵdliwaga balšawika, ĵkomu wypala na dolǰ takaĵ
cĵžkaĵ i slaŭnaĵ praca. Apejka bačyŭ, ĵk Harčaŭ, pa-swojmu
praŭʤiwy, nepryhilny da napyšliwyh sloŭ, nĵëmka krywiŭsĵ dy
adwaročwaŭsĵ ad Gapenčyka…
Wyjšli na wulicu pad ranicu. Neba šarĕla. Bylo welmi
holadna: graz̊ uzĵlasĵ hrapaǰ. Apejka razy try spatykaŭsĵ. "Para
b užĕ snegu byc̊ … Štob ne paškoʤila azimyĵ…" Išlo spačatku
pobač nekalki čalawek, potym astalisĵ ŭdwaih. Harčaŭ, ĵki
taksama maŭčaŭ, raptam plǰnuŭ:
– Nu i gnida ž gĕty krykun! Ci ganic̊ , ci hwalic̊ – blĵwac̊
hočacca…
Apejka ne skazaŭ ničoga. Razam dajšli da haty, razyšlisĵ
kožny na swoj ganak.
Pa tym, ĵk hutka adčynila ʤwery žonka, Apejka zrazumeŭ,
što ĵna ne spala. Moža, taksama byla na shoʤe…
– Byla? – stomlena zirnuŭ ën na ĵe, nawĵčĕraŭšy.
– Byla… Usë, ĵk trĕba bylo č akac̊ … – zdagadalasĵ ĵna.
Kali lëg, pačuŭ, ĵk stamiŭsĵ. Pačuŭ, ĵkuǰ nebĵspeku peražyŭ.
"A što, kali b – ne Bely, ne Berazoŭski?.. Hto-nebuʤ ĵščĕ… pad
Galenčyka… ci – bez haraktaru… Dy i tak – ci ŭsë ĵščĕ
končylasĵ?.. Graziŭsĵ – u "wyšĕjstaĵčyĵ instancyi"!.. Gnida,
praŭda!.. Prypomnilasĵ: "Ci moža zajmac̊ adkazny sawecki post
čalawek, ĵki zwĵzany z kulakami?.." Hto gĕta pisaŭ? Ci mala ix,
mala kamu ën nasaliŭ!.. I wos̊ ža, taksama ŭzĵŭ uʤel u čystcy!..
A Gajlis! Gajlis! Uparty latyš!.."
Razam – dužascǰ – adagnaŭ dumki. Što b ni bylo i što ni
buʤe – trĕba pracawac̊ ! Pracawac̊ , pracawac̊ !.. Čas pakaža, čyĵ
praŭda! Praŭda skaža swaë!..

314

Razʤel pĵty
1
Zboku paglĵʤec̊ : zwyčajnae žyccë išlo ŭ hace. Ĵščĕ daleka
da zolaku saskoŭzwala z ložka matka, pačynala korpacca pry
pečy. U wodswece čyrwonaga polymĵ z pečy myla kartoplǰ,
ssypala ŭ čygun, naliwala wady. Lupila kartoplǰ na draniki,
spraŭna, merna čyrkala pa tarcy. Dzed taksama ne spaŭ;
doŭga, dušačysĵ, kašlĵŭ na pečy, spusciŭšy nogi, kuryŭ lǰlku,
dumaŭ nejkuǰ wečnuǰ swaǰ dumu. Pakuryŭšy, dastawaŭ
padsohlyĵ, cwërdyĵ lapci, cëplyĵ anučy, z krĕktam abuwaŭsĵ.
Stukali ʤwery, i ʤed nadoŭga prapadaŭ na dwary: Wasilǰ
možna bylo palĵžac̊ trohi, kali ʤed ustawaŭ
Ale Wasil ne zaležwaŭsĵ. Ne tak klopat, ĵk zwyčka i
sumlenne ŭzdymali – taksama abuwaŭsĵ i wyhoʤiŭ u
scǰʤënuǰ ranišnǰǰ cemraʤ glĵʤec̊ gaspadarku. Rypeŭ žurawel,
plëskalasĵ ĵdranaĵ wada ŭ wĵdry, i hrop cĵplom kon̊ , raduǰčysĵ
sustrĕčy. Pačynaŭ nĵzmenna z kanĵ, potym užo išoŭ u
zagaradki da karowy, da awečak, paiŭ, padkidwaŭ sena,
salomy. Časta wĵdro swežaj wady prynosiŭ u hatu, začĕrpwaŭ
peršy karcom, plǰhaŭ na ruki, apaloskwaŭ twar… Rana, ĵščĕ
pocëmku, buʤila matka Waloʤǰ: daroga čakala nĵblizkaĵ,
pakul dapaʤe da tyh Alešnikaŭ, da školy. Kali ĵna katurhala,
Waloʤĵ najčascej tolki skurčwaŭsĵ dy zalaziŭ glybej pad
koŭdru; tady matcy pamagaŭ necĵrpliwy i strogi Wasilëŭ
zagad:
– Nu, gultaj! Cackaǰcca, ĵk z malym!
U histkim swĵtle lučyny Waloʤĵ sanliwa glytaŭ bulbu,
naʤĵwaŭ torbu z knižkaǰ i sšytkam, sunuŭsĵ na wulicu, z ĵkoj
nĵrĕdka ŭžo zwaŭ ĵgo goman tawaryšaŭ.
– Ne zabuŭ hoc̊ čago, glĵʤi! – wečna išla ŭsled matka.
Paznej za ŭsih, kali ne buʤila ʤicĵ, ustawala Manĵ. Seʤĵčy
na ložku, doŭga spala, pazĵhala ŭgolas, čuhalasĵ – niĵk ne magla
315

pračnucca. Matka leʤ ne kožny raz pry gĕtym pačynala ĵščĕ
bolš zawihacca; lagodnym golasam raila palĵžac̊ ĵščĕ: nĵma
čago ŭstawac̊ ni swet ni zara, adna tut uprawicca. Znoŭ ža –
maloe ne dawala paspac̊ pa-lǰdsku. Manĵ sapla, krywilasĵ
nedawolna i časta lažylasĵ znoŭ. Zdaralasĵ, što Wasil i ne bačyŭ,
kali ĵna ŭstawala…
Uʤen̊ Wasil najbolš byŭ u gumne: malaciŭ. Znĵŭšy z šula
cĕp, razmahwaŭsĵ, biŭ i biŭ pa razaslanym žyce, pa ĵčmenǰ, pad
ĵkimi čulasĵ cwërdasc̊ toka; zgrabaŭ salomu, padmĵtaŭ zerne;
znoŭ znosiŭ, rasscilaŭ snapy, merna, zwykla cupaŭ bičom.
Časam pryhoʤiŭ ʤed: pamagaŭ weĵc̊ zbožža. Zahoʤila matka:
ci zwala abedac̊ , ci prynosila čago-nebuʤ pad’esci; pamagala
adgrabac̊ salomu. Wĵrnuŭšysĵ sa školy, zaziraŭ Waloʤĵ; kali
adnojčy Wasil, spatnely, zmorana warušačy plĵčyma, wyjšaŭ z
gumna, maly ŭzĵŭ wažki, doŭgi cĕp, natužwaǰčysĵ,
razmahnuŭsĵ. Bič mala ne začapiŭ galawy, a kali Waloʤĵ wycĵŭ
pa snapah, balǰča rwanula ruki; ale Waloʤĵ ne adstupiŭsĵ.
Sapučy, padnĵŭ cĕp drugi raz, trĕci… Wasil hutka wĵrnuŭsĵ,
hmurna papraknuŭ:
– Wyras pad žaniha, a cĕpam wycȷ̂c̊ ne možaš!
– Ot zaraz, glĵʤi! – zagarĕŭsĵ Waloʤĵ.
Ën, čyrwony ad natugi, udaryŭ bičom štosily: kanešne, ĵk
sam Wasil; ale Wasil byccam i ne zaŭwažyŭ, stroga zagadaŭ
adcac̊ cĕp. Staŭ moŭčki malacic̊ , ĵk by Waloʤi tut i ne bylo…
Dzĵtliha i ʤed Dzĵnis najbolš gaspadaryli na dwary, u
hlĵwe: paili žywëlu, karmili, padkidwali padscilku. U hace ʤed
to lez na peč, to rĕzaŭ na laŭcy tytun̊ . Maci palila ŭ pečy, Manĵ
guškala ʤicĵ, pamagala swĵkruse; taĵ, akramĵ ŭsĵgo, pilna
sačyla za menšym, prymušala saʤicca za stol, čytac̊ i pisac̊
uroki, što zadaʤeny na dom… Usë niby išlo ĵk zaŭssdy, ale pad
usim gĕtym zaŭsëdnym nĵŭcihna žylo, ne znikala ni ŭʤen̊ , ni
ŭnočy inšae, ĵkoe, hoc̊ ĵgo i staralisĵ ne pakazwac̊ , ne zaŭwažac̊ ,
bylo pry tym samym čutnym, samym wĵrĕdliwym kožnamu.
Тaĵ nĵgoda, ĵkaĵ nespaʤeŭki dlĵ ŭsih, akramĵ Wasilĵ, ukacilasĵ ŭ
316

hatu, kali Bugaj na ŭsë sĵlo raskryčaŭ pra tajnyĵ Wasilëwy dy
Ganniny spatkanni, ne zabywalasĵ, ne cihla nikoli; ĵna byla,
čulasĵ, turbawala ŭwes̊ čas. Nikomu ne bylo wĵdoma, čym ĵna
grazilasĵ. Use adčuwali gĕta, i ŭse žyli ŭžo ne tak, ĵk žyli ĵščĕ
nĵdaŭna.
I ranej newĵliki wesĵlun, Wasil cĵper leʤ ne cĕlymi dnĵmi
hmurna maŭčaŭ. Sam ën amal ne pačynaŭ gaworki i adkazwaŭ
neahwotna, rĕzka, koratka. Asabliwa maŭkliwy, nelagodny byŭ
ën z Manĵǰ: zdaralasĵ, što za sutki ne peramaŭlĵŭsĵ z ëǰ slowam.
Ën ne taiŭ, što ne hoča sustrakacca z ëǰ, staraŭsĵ da nočy ne
zahoʤic̊ u hatu. Kali dawoʤilasĵ syscisĵ za stalom,
aberagaǰčysĵ ĵe pozirkaŭ, hutčĕj sërbaŭ boršč i glytaŭ garačyĵ
kamy – hutčĕj wyrywaŭsĵ na wolǰ.
Uʤen̊ i ĵna gawaryla mala: tolki slĵzilasĵ časam dy
smarkalasĵ. Ĵna niby čakala nočy. Cĵper, u cemry, pad adnoj
koŭdraj, ĵna ŭžo ne hlipala moŭčki, ĵk peršyĵ nočy; z kožnym
razam da slëz dadawala ŭsë bolš paprokaŭ. Wasil, ĵk by
adgarodǯwaǰčysĵ, lažyŭsĵ spinoǰ da ĵe; za spinoǰ čuŭ, nudna,
nazolna gugnila: "Pajšla, durnaĵ… Za takogo… Kazali: "Ne
iʤi"… "Hi kala ni dwara"… "Čago ty pojʤeš?"… Pajšla. Ne
pasluhalasĵ, durnaĵ… Paškadawala. Dumala: bedny dy
nĵščasny, lǰbic̊ bolej buʤe… A bĵdu agoraem: prynĵsu sëe-toe.
Skrynǰ poŭnuǰ, karowu… Hatu bac̊ ko pamoža… Dak ot,
adʤĵčyŭ… Adʤĵčyŭ za mae dobrae… Adczĵčyŭ. Zagubiŭ žyznǰ
maǰ maladuǰ!.. Asaramaciŭ na ŭwes̊ swet!.. Na wulicu
pakazacca ne možno!.." Ĵna doŭga hlipala, smarkalasĵ, potym
znoŭ wĵla, cĵguča, panyla, nejkim syrym golasam: "Kazali: "Ne
iʤi za ĵgo"… "Hi kala ni dwara"… "Čarnuškawa eta, golaĵ, i to
adwĵrnulasĵ"… "A ŭ cĵbe dabra stolki", kazali. "Lǰby woz̊ me"…
Ne pasluhalas ĵ, durnaĵ!.. Sama ŭ pelku nalezla…" Znoŭ za
Wasilëwaj Spinoǰ hlipala, smarkalasĵ. Sapla wažka. "Hwedar z
Alešnikaŭ nakazuwaŭ bac̊ ku: "Addaj za Aŭseĵ…" Ne zahacela,
kručanaĵ… Lepšaga trĕba bulo!.. Ad ščascĵ swajgo sama
adkazalasĵ!.. Sama… Pajšla b za Aŭseĵ – žyla b prypĵwaǰčy! Na
317

ŭse Alešniki gaspadary, ne toe što!.. Dak ne ž, ne pasluhalasĵ!
"Kulgawy, krywy – Aŭsej, ne daŭpadoby!.." Sama sabe zagubila
žyznǰ!.. Znajšla ščasce! Na wulicu hoc̊ ne wytyrkajsĵ!.." Znoŭ
slĵzliwa scepalasĵ, smarkalasĵ. "Dabra stolki bac̊ kawago
perabraŭ… Azalaciŭsĵ bac̊ kawym dabrom… Karowu, zemlǰ
takuǰ zabraŭ. Hatu pastawili… Use malo! Use zabuŭ, tolki
pazwala eta… – ĵna pamaŭčala, šukaǰčy wartaga slowa, ale ne
znajšla. – Ĵ tut kručusĵ ŭwes̊ ʤen̊ , korpaǰsĵ ŭ egym gnai, swetu
ne bačačy. A ën, – u golase ĵe štos̊ ci zabulkala, kryŭdnae, zloe, –
a ën – pa razorah kačaecca z etaǰ!.. Ëj zahacelasĵ swežago, ĵna
krutnula hwastom, dak ën i pabeg da ĵe! Pa razorah kačacca,
pokul žonka korpaecca ŭ gnai!.. Žarabec, knyr pagany!"
Manĵ byccam bačyla, z kim ën dumkami, dušoǰ, hoc̊ i lĵžyc̊
pry ëj. Adtago, što ën na ŭsë maŭčaŭ, ĵna ŭsë bolš zlawala; usë
bolš čula, ĵk by ni hacela, ne zmoža ničoga zrabic̊ , kab adhilic̊
bĵdu. Ne raz i ne dwa štonočy zgadwala ĵna Gannu z takoj
nĵnawiscǰ, što ne magla wymawic̊ ĵe imĵ; ne znahoʤila,
zdawalasĵ, wartyh sloŭ. Тoe, što ĵna ŭsë bolš razumela, što
zmĵnic̊ ničoga ne zdolee, što bĵssilnaĵ, ĵščĕ raspalwala ĵe
nĵnawisc̊ . "Znajšoŭ kago!.. Etu s-sučku!.. Ĵkaĵ ščĕ ŭ ʤeŭkah
lezla pad usĵkago!.. Ĵkoj tolki adno naŭme!.. Тolki adno – štob
skleščycca!.. Aby z kim! Aby – žarabec!.. Aby – knyr!.. Aby –
skleščycca!.. Etu… etu… Ĵkaĵ wek pa zawugollĵh begae!.. Suku
zawugolnuǰ!.. Ĵkaĵ lĵ kožnaga wugla! Lĵ kožnaga plotu!.. Aby z
kim!.. Aby – knyr!.."
– Maŭčy ty! – ne wytrywaŭ Wasil. Ën skazaŭ z takim
gnewam, što ĵna ad nespaʤeŭki anĵmela.
Azwalasĵ sa zloj radascǰ:
– A, ne daŭpadoby!.. Škoda stalo!..
Wasil pawĵrnuŭsĵ da ĵe tak raz’ĵtrana, što ĵna zamerla.
Wedala gĕtyĵ raptoŭnyĵ pryliwy gnewu. Ën i praŭda gatoŭ byŭ
učapicca ŭ gorla ëj. Kolki hwilin leʤ utrymliwaŭ dyhanne.
Ĵna adsunulasĵ da scĵny, lĵžala moŭčki, prysluhoŭwalasĵ.
Kali ën paspakajneŭ, zahlipala:
318

– I ne skažy ničogo!.. Slowa ne skažy!.. Sama wytwarae
takoe!.. A ne skažy!..
Wasil macǰknuŭsĵ. Adkinuŭ koŭdru, pocëmki staŭ šukac̊
aporki. Sarwaŭšy switu z kruka, nakinuŭ na plečy, stuknuŭ
ʤwĵryma. Doŭga sĵʤeŭ na halodnym ganku, ne mog astyc̊ .
Z gĕtaga wečara Manĵ paboиwalasĵ klĵsci kalĵ ĵgo Gannu
Scepalasĵ tolki ŭ plačy, upikala, grazilasĵ pajsci; ën, ĵk i ranej,
lĵžaŭ, adwĵrnuŭšysĵ ad ĵe, maŭčaŭ, dumaŭ swaë. Za ŭse nočy ni
adnym slowam ne pawinawaciŭsĵ ën žoncy. Sluhaǰčy ĵe,
nanawa ŭspaminaǰčy ŭsë, što bylo z Gannaj, Wasil ne adčuwaŭ
ni soramu, ni winawatasci perad Manĵj. Ne trywožyli Wasilĵ ĵe
pagrozy: "Pajdu! Kinu ŭsë. Ĵk tak mučycca… Žywi, cešsĵ z etaj
swaëj!.. Pajdu! Lepej užĕ adnoj! Ĵk takoe…" Časam bylo i tak,
što Wasil, ležačy pobač, ne čuŭ ni skarg ĵe, ni pagroz; tady, kali
ĵna hlipala, grazilasĵ, ën dumkami, uspaminami ĵk by
wyrywaŭsĵ z cemry, z hatnĵj zaduhi na wolǰ, bačyŭ pole,
prygumenne, Gannu. Čuŭ Gannin golas, bačyŭ Gannina abličča;
cešyŭsĵ, laʤiŭ udwaih z ëǰ nĵznanae ščasce…
Ĵmu bylo škoda matki, nĵëmka bylo perad ʤedam; hata
adna, wedaŭ: ĵny ne spȷ̂c̊, čuǰc̊ usë. Nĵrĕdka lawiŭ slyham, ĵk
matka strymliwae newĵsëly ŭzdyh, ĵk ʤed waročaecca na pečy.
Pawĵrtaŭsĵ da žonki twaram u twar, žorstkim, lǰtym šĕptam
zagadwaŭ:
– Scihni!.. Zaraz ža!..
Ĵgo nelagodnasc̊ da žonki perahoʤila ŭ žorstkasc̊ : ni razu
ne pamknuŭsĵ Wasil supakoic̊ Manǰ hoc̊ slowam; ne tolki tamu,
što ne ŭmeŭ, a i tamu, što ne haceŭ Adnojčy nočču ĵna
prytulilasĵ da ĵgo spiny, pĵščotna paglaʤila. Potym nawat
pacalawala. Wasil, ĵki i ranej ne lǰbiŭ "lizannĵ", nepryhilna
waruhnuŭ plĵčom, ĵk by zagadwaǰčy adkasnucca. "Wydumala!
Znajšla čas!.." – padumaŭ ĵk pra nedarĕčnae. Ale ĵna ne
adhinulasĵ, znoŭ stala tulicca da spiny, laščyc̊ ĵgo. "Ne bulo
ničogo, – pačuŭ ën nespaʤeŭki garačy, ʤiŭna wĵsëly šĕpt. – Ne
bulo! Matka ego praŭdu kaža!.. Wydumal i ŭsë, nagawaryli!..
319

Bugaj sam wydumaŭ i pusciŭ pa sĵlu. Pusciŭ, a drupĵ –
uhapilisĵ!.. Im daŭno hacelasĵ etago!.. Zawidno bulo, što hatu
takuǰ stawim! Što razžywaemsĵ! Ne toe što nekatoryĵ!.. Ot
Bugaj i wydumaŭ! A ŭse ŭhapilisĵ! Ca zla, z zajzdrasci!.." Ĵna
raptam abhapila ĵgo rukoǰ za gruʤi, prycisnula tak, što ĵmu
cĵžka stala dyhac̊ ; ën, moža, uperšynǰ adčuŭ, što ĵna takaĵ dužaĵ.
Ĵna pawĵrnula ĵgo da sĵbe: "Wasilko, harošy! Nihto nas ne
razlučyc̊ !.. Ĵ cĵbe budu šanawac̊ , štob tam ni kazali!.. Ne budu
sluhac̊ nikogo!.. Adnago cĵbe!.. Adnago!.. – Ĵna stala laščyc̊ ĵgo,
calawac̊ tak hapatliwa, ašalela, što ën niby ne paznawaŭ ĵe. Što
raptam zʤeelasĵ z ëj, takoj lĵniwaj, nĵŭklǰdnaj, ĵkaĵ, zdawalasĵ,
časta na hadu dramala!
– Nu čago! Čago eto ty! – nedawolna adwëŭ Wasil ĵe ruku.
Manĵ prycihla. "Тy ne zlisĵ! – paprasila ĵna pasluhmĵna,
lagodna. – Ĵ eto z radasci… Dumala ŭžĕ, što – kanec. Isci ŭžĕ
dumala dadomu…" Akurat zaplakala maloe, ĵna ustala, zabrala
ĵgo, ležačy, stala karmic̊ . "Sse, ĵk p’ĵŭka!.. – pramowila
dawolna. – Pokul usë ne wycĵgne, ne adarweš!.. Zdarowy, ĵk
byk!.." Nakarmiŭšy hlopca, palažyla miž saboj i Wasilëm.
"Palĵžy ot tut, z bac̊ kam!.. Pacešsĵ!.. Daŭno ne lĵžali razam! –
Skazala Wasilǰ – Dumaeš, – ën, maly, ne čue, z kim lĵžyc̊ ! Bac̊ ko
ci hto drugi. Čue ŭsë, razumee…"
Kali hlopec zasnuŭ, palažyla ĵgo ŭ kalysku, znoŭ pačala
laščyc̊ Wasilĵ. Wasil ne adwoʤiŭ ĵe ruki, ne gawaryŭ ëj
nĵdobraga, ale na pĵščoty, ĵk i ranej, ne adgukaŭsĵ. Ĵna hutka
perastala pescic̊ ĵgo i lĵžala ŭžo moŭčki; taksama dumala pra
nešta.
Što moža zrabic̊ aʤin dotyk cihaga, cëplaga celca ʤicĵci.
Wasil čuŭ, ĵk u hmurnuǰ nepryhilnasc̊ ĵgo ŭwajšli, zaščymeli
žalasc̊ da maloga i winawatasc̊ . Paĵwilasĵ ŭ dušy štos̊ ci čulae,
kwolae; z-za gĕtaga prysluhoŭwaŭsĵ ŭžo da Mani, pryjšlo ŭ
galawu raptam: pra što ĵna dumae? Ĵna doŭga maŭčala. "Ne
bulo ničogo?.. Praŭda? – pramowila ĵna ciha i ŭžo z
sumnennem, ĵk by razgublena. – Ne bulo?.. Matka praŭdu
320

kazala?.. Ne bulo?.. Praŭda?.."
Ën wedaŭ, što ĵna rada byla b i hlusni ĵgo, ale maŭčaŭ. Ĵna
čakala, spaʤĵwalasĵ, a ën maŭčaŭ; byccam gawaryŭ: što bylo,
toe bylo, čago tut hawac̊ .
Ĵna sama adsunulasĵ, utknula galawu ŭ padušku. Wasil
ulawiŭ, ĵk matka na palacĵh pry pečy wažka ŭzdyhnula…
2
U tym prytoenym, nĵpĕŭnym žycci, ĵkoe hawalasĵ pad
zwyklaj, zmanliwaj abyʤënnascǰ klopataŭ, što ŭzdymali ĵščĕ
pocëmki ŭsih u hace, najbolš nĵpĕŭnasci, nĵzlagadnasci bylo ŭ
Wasilĵ.
Išli ʤen̊ za dnëm, a Wasil usë ne mog dajsci da ĵkoj-nebuʤ
cwërdasci. Usë niby kruciŭsĵ na razdarožžy.
Byli, praŭda, i cĵper hwiliny, kali sĕrca poŭnila adwaga. Kali
čulasĵ nezwyčajnaĵ, uznëslaĵ lëgkasc̊ . Usë wažkae, blytanae
rwalasĵ. Byli tolki ʤiwosnaĵ lëgkasc̊ i ščasce. Ën niby znoŭ byŭ
z Gannaj, i Ganna byla – ĵgo. I nikoga ne bylo miž ix, i nikoga
nawokal. Byli, bačylasĵ ŭžo, čalawekam i žonkaj. Ne zbĵgalisĵ
potaj, kradkom, a žyli razam, u adnoj hace. Išli razam u pole,
razam dbali pra gaspadarku. Wasil prosta ŭwačawidki bačyŭ,
ĵk ĵna nĵse zelle parasĵtam, ĵk doic̊ karowu. U pocëmku dušnyh
načĕj mroilasĵ, ĵk ĵna padyhoʤic̊ da ložka, klaʤecca pobač. Ĵk
lĵžyc̊ , dakranaǰčysĵ da ĵgo gruʤĵmi. Ĵk ën palcami abcinae
garačuǰ kruglasc̊ ĵe plĵča; ĵk ruka bĵžyc̊ za spinu ëj – ĵk ën tulic̊
ĵe. Ën čuŭ, što ŭ ĵgo – ad adnyh dumak – usë ŭsĵrĕʤine garĕla
pĵkučym, necĵrpliwym polymem. Тady pomsliwa, zlaradna
ŭspaminaŭ: "Praŭdu kazala: ĵkoe eto žyccë, kali ne lǰbĵčy
mučyšsĵ! Našto i žyc̊ tak! Hto mĵne prywĵzaŭ kanešne – haʤic̊
wek pry etaj, ne lǰbĵčy! Žaniŭsĵ, dak možno i razžanicca! Ne tyĵ,
ne staryĵ časy. Cĵper – ne toe, što ŭ staryĵ časy!.."
Ale wos̊ ža bĵda, i lëgkasc̊ , i ĵsnasc̊ neŭzabawe kudys̊ ci
prapadali. I prapadala rašuč asc̊ . Z galawy ĵk by wyhoʤiŭ,
321

wywetrywaŭsĵ hmel. Lez halodny, nĵdobry rozdum; usë znoŭ
pačynala bačycca histkim, blytanym, c̊ mĵnym. Kudy ni padajsĵ
– guščar i guščar: čaplĵecca za nogi, za ruki, kole twar. "Hto
prywĵzaŭ kanešne? A hiba – ne prywĵzany? Prywĵzany, dy ščĕ
ne adnoj wĵroŭkaj!.. I prywĵzany, i zwĵzany pa rukah i nagah!.."
Čym dalej adyhoʤili tyĵ wečary, nočy, kali ŭperšynǰ adčuŭ sĵbe
na bezwyhodnym razdarožžy, tym menš garkaty bylo ŭ
dumkah, menš pĵklo. Niby prycĵrpeŭsĵ k bĵʤe. Nĵwesela plëŭsĵ
ne raz užo hodǯanymi razorami razwag, kožny raz spatykaŭsĵ,
ab adno i toe ž. I ŭsë bolš beznaʤejna bačyŭ, što wyhadu nĵma,
što ŭsë zwĵzalasĵ ŭ wuzel, ĵki ne razwĵzac̊ . Тolki – rĕzac̊ : rĕzac̊
pa swaim sĕrcy…
Dnëm amal ne bylo garačkawyh widowiščaŭ. I dumki bši
bolš wažkiĵ, pawolnyĵ, i ŭsë nawokal malĵwalasĵ ĵščĕ gorš
blytanym, nerazwĵznym. Usë, kudy b ni pawëŭ wačyma,
nagadwala pra toe, što žywe na zĵmli, sĵrod lǰʤej; щ bačyŭ
ʤeda, matku, ʤicĵ, ci išoŭ pa dwary, nës wĵdro wady kanǰ, ci z
prygumennĵ bačyŭ, ĵk hoʤĵc̊ pa zgalelyh agarodah, educ̊ pa
pustym poli lǰʤi, ci prosta bačyŭ daŭniĵ, zamšĕlyĵ strĕhi,–
gruʤi cisnula adčuwanne nĵprostasci ŭsĵgo ŭ swece,
trywalasci wekawečnyh paradkaŭ.
Nikoli ĵščĕ ën stolki ne dumaŭ, ĵk u gĕtyĵ dni, i nikoli ne
bylo ŭ ĵgo dumkah stolki nĵroŭnasci, supĵrĕčliwasci. Тo ën
gatoŭ byŭ užo zmirycca z tym, što ësc̊ : "Ĵk sklalasĵ, tak sklalasĵ,
ne perameniš. Pozno mĵnĵc̊ . Ranej trĕba bylo dumac̊ ,
pačynaǰčy…" Тady časam paprakaŭ u dumkah Gannu: "Ne
zahacela razam, kali možno bulo. Glušakowago ščascĵ paspytac̊
zahacelasĵ. Spahwacilasĵ cĵper, ĵk usë tak zawĵzalasĵ!.." Тo
raptam z adčaem nahoʤila rašuč asc̊ : "Pajdu! Kinu ŭsë!
Prapaʤi ĵno propadam! Štob wek za ĵgo mučycca!.."
Užo išoŭ, kab ab’ĵwic̊ usim. Išoŭ rašuča, potym
zapawolwaŭ hadu, zusim spynĵŭsĵ. Ĵk ën kine ŭsë: takuǰ zĵmlǰ,
hatu, kanĵ; lepšuǰ dolǰ tago, što nažyŭ! Lepšy swoj nabytak!
Ën niby spračaŭsĵ z saboǰ. Leʤ ne ŭwes̊ čas, leʤ cwerazeŭ
322

ën, lezla da ĵgo, gnĵlo razumenne nejkaj neprawamernasci,
nedazwolenasci gĕtaga ščascĵ. Niby niĵkaga prawa ne meŭ užo
ën na gĕta – lǰboŭ, Gannu. Niby ën haceŭ brac̊ toe, što ŭžo ne
dazwolena bylo brac̊ . Niby perastupaŭ zakon. "Ne wolny, ne
malady ŭžĕ!" – wĵrĕʤiŭ zaŭsëdy htos̊ ci razwažny ŭ Wasilëwyh
dumkah. Dadawaŭ nĵzmenna, neadčĕpliwa:
"Ganna pa dušy?! Malo, što pa dušy! Malo, što hočacca!
Prajšla para, kali rabiŭ, ĵk hacelasĵ! Ne hlopec užĕ! Čalawek
staly, gaspadar! Dak i rabi – ĵk staly, ĵk gaspadar!.."
Pryzwyčaeny ŭwes̊ wek cĵrpec̊ , perakanany, što žyccë –
cĵrpenne, ën i tut adčuwaŭ: trĕba cĵrpec̊ . Les by nakanawaŭ:
toe, što nekali wĵlo Gannu k Ĵŭhimu, cĵper ne puskala da ĵe
Wasilĵ!
I wos̊ ža, by znarok: Ganna, uzlawanaĵ, daŭno ne
pilnawalasĵ gĕtaga zakonu-abawĵzku, a Wasilĵ ën trymaŭ,
zwĵzwaŭ ĵgo i ŭčynki i dumki. Glĵʤi gaspadarku, garuj, cĵrpi.
Lǰbic̊ – ne lǰbi. Ne hlopec… Тolki ž čamu tak cĵžka bylo adagnac̊
nedazwolenae gĕtae? "Ĵk ža ĵ bez ĵe? Ĵk ĵna?.." – usë wĵrĕʤila
ĵgo.
Sĵrod gĕtaj zmenliwasci adna dumka ščymela zaŭsëdy:
maloe. U tyĵ dni ĵno časta až zahoʤilasĵ z kryku: nečaga baleŭ
žywocik. Ašalelaĵ ad ʤicĵčaga plaču, ad strahu, rospačy, Manĵ
raptam zakalacilasĵ:
– Kryčy, kryčy!.. Štob tabe nemač! Ĵk ty sluhac̊ ne hočaš
ničogo!.. Kryčy, kryčy! Pokul bac̊ ko twoj cešycca sa ŭsĵkimi!..
Kryčy! Mo i ën pačue, što tabe balic̊ ! Mo pabačyc̊ , što ne ŭsim
tak soladko, ĵk ĵmu!.. Kryčy, kryčy! Štob ty wyprucilasĵ! Ĵk ty ne
ŭ čas wyjšlo, na maǰ bĵdu!..
Wasil leʤ ne kinuŭsĵ na ĵe. Haceŭ adabrac̊ ʤicĵ, ale ĵna
ŭčapilasĵ ŭ maloe. Zalĵmantawala ĵščĕ gorš:
– Ne čapaj! Iʤi k etaj! Iʤi!.. Ne dam!
Wasil, taksama ašalely, užo ne mog adstupic̊ . Newĵdoma,
čym skončylasĵ b, kab ne ŭbegla maci. Uhapila Wasilĵ za lokac̊ ,
zamalilasĵ:
323

– Wasilko! Synko! Sastupi!..
Ën ne adrazu i neahwotna adyšoŭ. Staŭ šukac̊ nešta ŭ
prypečku: sam ne wedaŭ što. Kraem uwagi aʤnačyŭ, što Manĵ
stala guš kac̊ ʤicĵ. Kali maloe prycihla, zagawaryla spakojnej:
– Ne plač!.. Ne pačue ën!.. Ĵmu aby samomu cešycca!.. –
napraročyla malomu, staraǰčysĵ ŭkaloc̊ Wasilĵ: –Naplačašsĵ ščĕ,
nakryčyšsĵ! Тakoga bac̊ ku maǰčy!.. Siratoǰ hoʤĵčy! Pry žywym
bac̊ ku!.. Pokul ën buʤe cešycca!..
Matka perahapila Wasilëŭ pozirk, dala znak wačyma: ne
čaplĵjsĵ, sastupi! Ën wybeg na dwor, doŭga tupaŭ u hlĵwe, u
paweci – ne mog supakoicca.
Wasil nikoli ranej ne dumaŭ, što moža byc̊ da nekaga takaĵ
žalasnasc̊ . Ën i ranej ne welmi pesciŭ synka, cĵper i zusim ne
padyhoʤiŭ, ĵk by ne bylo ĵmu nejkaga neadmennaga prawa; a
ŭ dušy zaŭsëdy – asabliwa paslĵ toj sutyčki – čuŭ nezwyčajnuǰ,
čuluǰ žalasnasc̊ da maloga. Z ëj amal kožny raz ažywala nešta
saramliwae, winawatae; asabliwa kali wypadala sustrĕcca z
kruglymi, cikaŭnymi wačyma; kali maly pakazwaŭ usmeškaǰ
peršyĵ zubki…
Ĵk i ŭsë kwolae, pĵščotnae, Wasil hawaŭ swaǰ žalasnasc̊ ; ale
Manĵ dobra razumela, čym ĵmu možna macnej daʤec̊ .
Ab’ĵŭlĵǰčy, što pojʤe da bac̊ koŭ, n i kol i ne zabywala skazac̊ ,
što woz̊ me syna; ne dasc̊ na zgubu gĕtaj "dušagubcy". Hlipala
ŭsë nad malym, wĵrĕʤila Wasilĵ: "Sirata, pry žywym bac̊ ku!"
Тaki ž zmenliwy, ĵk u dumkah, byŭ Wasil u gaspadarčym
klopace. Hwiliny wesĵlosci, žwawasci ŭsë čascej zmĵnĵlisĵ
hmurnaj marudliwascǰ, nawat abyĵkawascǰ. Ën časta zranku
haʤiŭ stomleny, z wažkaj galawoǰ, z nĵzwyklaj mlĵwascǰ ŭ
nagah, rukah. Тady i znosiŭ na tok snapy, i malaciŭ, i padmĵtaŭ
wĵla, ĵk by hwory. Apusciŭšy cĕp, raptam spynĵŭsĵ, zgorblena
staĵŭ, niby sluhaŭ sĵbe. Kidaŭ cĕp, saʤiŭsĵ na agarodǯu
zastaronka, doŭga ŭnurana sĵʤeŭ. Hoc̊ by zwaruhnuŭsĵ.
Ne raz padoŭgu staĵŭ ĵk zdrancwely, kali karmiŭ kanĵ.
Stoĵčy pry kani, Wasil cĵper inšy raz ne bačyŭ ĵk ën cĵgne
324

galawu k senu, ĵk znaëma tulic̊ čujnyĵ wušy k grywe, ne čuŭ, ĵk
ën ščyra hrustae senam. Ne zaŭwažaŭ tago, što, bywala, wek
cešyla. Inšy raz kon̊ , zʤiŭleny takoj nĵŭwažnascǰ gaspadara,
perastawaŭ žawac̊ , pawaročwaŭ mĵkkuǰ hrapu, spačuwalna
ŭglĵdwaŭsĵ wily otnymi wačyma, dyhaŭ cëpla ŭ samy Wasilëŭ
twar. Wasil, zdaralasĵ, ažywaŭ, glaʤiŭ Kančaku šyǰ, ale wesĵleŭ
rĕdka. Waloksĵ starĕča z hlĵwa.
Ĵk i ne bylo nĵdaŭnih zapalu, naporliwasci, nĵstomnaj
pracawitasci. Za ŭse gĕtyĵ dni Wasil tolki raz zajšoŭ u nowuǰ
hatu, što, ĵk i ranej, wystaŭlĵla golyĵ rabryny krokwaŭ. Paplët z
adnago boku tak i byŭ prybity tolki da palowy. Stol taksama
byla nedaložana: u projmu miž bĕlek šarĕla nizkae,
kalamutnae neba.
Wasil prywëŭ Waloʤǰ. Pasprabawaŭ rabic̊ : meraǰčy
alehawaj merkaǰ, adrĕzaŭ z bratam nekalki došak na stol.
Pastawiŭ adrĕzki pry scĵne na kozly, kab možna bylo brac̊
zwerhu. Zagadaŭšy bratu astacca, palez na garu, pačaŭ
uscĵgwac̊ doški. Haceŭ zalažyc̊ projmu. Ruki, usë cela pagana
sluhalisĵ: cĵgnučy adnu došku, ën nĵŭdala pawĵrnuŭsĵ, leʤ
utrymaŭsĵ, kab ne zwalicca dolu, – doška, užo wysoka ŭznĵtaĵ,
krutnulasĵ i palĵcela ŭniz. Rabrom tarca kosa prajšla paŭz
Waloʤǰ, gruknula ab padwalinu.
– Тrohi ne pa plĵčy! – azwaŭsĵ hlopec ʤiŭna wesela.
Wasilĵ ŭzĵla zlosc̊ . Gonĵčy mimalëtny strah za Waloʤǰ,
kinuŭ nĵlaskawa:
– A ty ne stoj tam!
– Dak ĵna ž ne wycĵla!
– Ne stoj! – uzwysiŭ golas Wasil.
Ën seŭ, zgarnuŭ cygarku. Zakurwaǰčy, hmurna zagadaŭ:
– Iʤi dadomu.
– Saŭsim?
– Skazano… Saŭsim.
– Bolej rĕzac̊ ne buʤem?
– Iʤi!
325

Wasil dakuryŭ, pasĵʤeŭ ĵščĕ moŭčki, stomlena plǰnuŭ
raptam zlosna i staŭ zlazic̊ . Bolš u hatu ën užo ne zahoʤiŭ.
3
Časam zahoʤili suseʤi, znaëmyĵ. Peršy zazirnuŭ Zajčyk.
Spačatku plëŭ niby tak sabe – pra žyta, pra malac̊ bu; Wasil
sluhaŭ moŭčki, ne glĵʤeŭ na ĵgo: čuŭ, što ŭsë gĕta – podstup
adno, što prypërsĵ ne ʤelĵ gĕtaga.
– Plĵtuc̊ , – ĵk by adkazaŭ Zajčyk. Paraiŭ wesela – A ty,
bratko, ne glĵʤi! Ne sluhaj! Ne wek aglĵduwacca dy sluhac̊
usih!.. – Wasil zirknuŭ spadylba: Zajčyk, zdalosĵ, glĵʤeŭ
ščyra. – Kali eto i pažyc̊ , ĵk ne zzamaladu. Pakul spryt malady
dy sila!.. Ĵ, bratko, – drobna, pa-sĵbroŭsku zahihikaŭ,– u swaǰ
paru taksamo buŭ! Ne minaŭ, ʤe ŭhapic̊ možna bulo! Ne
minaŭ! Lǰbiŭ, bratko, salodkago mĵsa ŭhapic̊ ! Smak znaŭ u
etym! – Znoŭ zahihikaŭ: – I cĵper rad by, dak – nĵma čym!
Pasmaktaŭ lǰlečku, zagawaryŭ bez smehu, z pawagaj:
– Ganna, bratko, – ʤeŭka! Eto ne toe, što twaĵ Manĵ! Ĵ, brat,
zboku baču!.. – Niby razwažaŭ ugolas, ščyra: – A i ty ž
upadabaŭsĵ nečym! Bač – žyla, žyla z etym, z Korčykam, a ne
ŭžyla! Da cĵbe pacĵgnulo!.. Znajšla nešto ŭ tabe, čago ŭ Ĵŭhima
nĵma! Nečym bolej upadabaŭsĵ! I pažyŭšy stolki z Karčom, ne
zabylasĵ! I – skažy ty – ruk ĵgo ne pabaĵlasĵ! Ničogo ne
pabaĵlasĵ, ot baba! Narawistaĵ, z harakceram!.. Baby, ĵny ŭse,
čĕrci, razbiraǰc̊ – hto dy što. U kožnaj swoj smak! A tolki ž –
cerpȷ̂c̊! I znaku ne padaǰc̊ , što ne daŭpadoby! A eta ž – twaĵ – ne
ŭcerpela! I perad kim, perad Ĵŭhimam! Narawistaĵ!..
Upadabaŭsĵ, značyc̊ , welmi!.. B’e ĵe duran̊ ety pa čym papalo!
Usĵ ŭ sinĵkah! A ne poŭzae perad im, ne gnecca!.. – Zajčyk
zirnuŭ wostra: – Što eto buʤe ŭ was cĵper? Sam pop, mabuc̊ ,
ne razbĵrĕ. – Wasil ne taiŭ, što gawaryc̊ ne hoča, ale Zajčyk ne
adstupaŭsĵ: – Što ty eto rabic̊ dumaeš? Praŭda eto, što
pabracca zgawarylisĵ? – Wasil tak zirnuŭ, što Zajčyk byccam
326

pawinawaciŭsĵ: – Ĵ – ničogo. Ĵ tolki tak – gaworac̊ use. Ĵk, skažy
ty, znaǰc̊ kanešne!.. Ne hočaš kazac̊ , ne kažy, ĵ hiba zastaŭlĵǰ
cĵbe!.. – Pyhnuŭ lǰlkaǰ i znoŭ pawëŭ swaë: – Čaŭpuc̊ use, na
ŭsih padworkah. Ĵk znaǰc̊ kanešne!.. A čago ž – kali na toe – ĵno
možno i – pabracca!.. Baba – ne kabyla, skazac̊ , a i ĵna ž nešto
značyc̊ !.. I bez dobraj baby – u hace ĵk ne hapae nečago! Тak što
i baba lǰdskaĵ – trĕba!
Wasil amal ne glĵʤeŭ na ĵgo i staraŭsĵ ne sluhac̊ , ale ŭsë,
što ni kazaŭ Zajčyk, čula adgukalasĵ ŭ dušy^ wĵrĕʤila,
trywožyla. "Ĵk znarok prypërsĵ – štob daʤec̊ ĵščĕ! Malo bez ĵgo
dumannĵ bulo!.." Saskočyŭ raptam sa scenki zastaronka, uzĵŭ
mĵtlu, staŭ, ne zwažaǰčy na Zajčyka, padmȷ̂tac̊ na taku.
– At, ĵk tam ni e, ne žalej, bratko! – paraiŭ raptam Zajčyk.
Saskočyŭ taksama z zastaronka: sabraŭsĵ, mabyc̊ , isci. Cyrknuŭ
wesela: – Kali na toe: pažywiŭsĵ – i rad buʤ! Drupĵ eto – z
zajzdrasci! Asabliwo– žanki! Z zajzdrasci i plĵtuc̊ !.. Našto maĵ –
i to z’ela b, – ĵk ugleʤic̊ , što na katoruǰ zirnu! A ranej bulo!.. –
ën zajšoŭsĵ smeham.
Za im pryjšoŭ Andrĕj Rudy, u kramnaj saročcy, kartowyh u
pasački štanah, aporkah, čysta pagoleny. Zapytaŭ, kolki
namalaciŭ, ale Wasil nĵwetliwa adno burknuŭ, što ne meraŭ.
Rudy, niby ne zaŭwažyŭ Wasilëwaj nĵwetliwasci, pahwaliŭ, što
žyta ŭraʤila nepaganae, kali raŭnĵc̊ z inšymi kuranëŭcami.
Kanešne, u drugih krainah zbiraǰc̊ bolš, ale z tymi nam pakul
što nĵma čago raŭnĵcca. Skruciŭ papĵrosu, admyslowuǰ,
tonen̊ kuǰ z adnago boku, šyrĕjšuǰ da drugoga, – uwes̊ čas nešta
gawaryŭ pra kisluǰ glebu, pra toe, što ëj raic̊ dawac̊ nawuka.
– U nas eto by ʤiwo ĵkoe, – zagawaryŭ pawučalna i niby
zwysaka, – by sabycie nesuswetnae, – što čalawek zawëŭ sabe,
tak skazac̊ , malaʤicu. – Wasil, hoc̊ pačuŭ spačuwanne,
nascĵrožyŭsĵ adrazu, z padazronascǰ zirnuŭ spadylba. Rudy
spakojna sliniŭ, sklejwaŭ papĵrosu, peralamiŭ, ĵk lǰlečku. – U
goraʤe, asabliwo ŭ nekatoryh stranah, dak eto i ne zamecili b.
A na tago, hto zʤiwiŭsĵ b, papiĵʤeli b, tak skazac̊ , ĵk na ʤikara.
327

Тam kažny, hto hoča i hto ne hoča, mae abĵzacelno žančynu,
ščĕ akramĵ žonki. Lǰboŭnicu, nazywaecca. I nihto ne ʤiwicca, a
naabarot. Тam eto, tak skazac̊ , ĵk prawilo. Тak zaweʤeno:
kažny pawinen mec̊ ! – Wasil zirknuŭ: Rudy spakojna mĵŭ u
palcah swaǰ lǰlečku. Byccam papraknuŭ: – Cemnata ŭsë
naša!.. – Uzĵŭ lǰlečku tonkim kraem u rot, ale ne zakuryŭ,
paklaŭ raptam za wuha. – A to ščĕ ŭ Rasii buwae takoe ʤelo, –
tlumačyŭ Wasilǰ, – žywuc̊ , ne raspisuǰčysĵ. He raspisuǰcca, a
žywuc̊ , ĵk muž z žonkaǰ. Žywuc̊ , pakul, značyc̊ , daŭpadoby.
Swabodnyĵ atnašĕniĵ. A patom, ĵk nažywucca, – tak skazac̊ , da
swidaniĵ! Blagadaru, daragaĵ! Eto tak zawecca – graždanski
brak! – Wasil – hoc̊ ne wykazwaŭ asabliwaj pryhilnasci goscǰ,
glĵʤeŭ najbolš kudys̊ ci ŭ kut gumna sluhaŭ užo z ahwotaǰ:
lĵgčĕj stanawilasĵ na dušy. Niby ne takoe strašnae bylo toe, što
gnĵlo. – A to ščĕ e paradki,– žwaweŭ, čuǰčy Wasilëwu ŭwagu,
Rudy. – Eto najbolej u cëplyh stranah, ĵk, naprymer, – Тurcyĵ ci
Persiĵ. Eto za Kaŭkazam e takiĵ strany. Dak tam zaweʤeno, što
mužčyna moža mec̊ pa nekalki žonak. Pa zakonu ihnĵmu
paložano. Тam nekatoryĵ maǰc̊ , pra eto ŭ knigah e sweʤeniĵ, pa
tryccac̊ , a to i pȷ̂c̊ʤesĵt žonak. I starĕjšyh, i malaʤejšyh, i
saŭsim maladyh. I čornyh, i belyh! Nazywaecca – garĕm… U
adnago bulo, nawuka padličyla, – sto semʤesĵt try žonki!..
– Našto eto ĵmu? – ne paweryŭ Wasil.
– Ĵk eto našto! Štob, tak skazac̊ , usĵkaj ucehi probuwac̊ ! Тo
z adnoj, to z drugoj!
– Rabic̊ ĵmu, mabuc̊ , nĵma čago. Bagacej, pĕŭne…
– Bagacej… Pa-ihnĵmu nazywaecca – han. Pa-ihnĵmu – han,
a pa-našamu – pan. Тoe ž samae. U sačynenni Alĵksandra
Sĵrgeewiča Puškina apisan aʤin taki slučaj.
Nagawaryŭšy ŭsĵlĵkih cudaŭ, u ĵkiĵ Wasilǰ i werylasĵ i ne
werylasĵ, Rudy, ĵk starĕjšy, mudrĕjšy, uzĵŭsĵ nawuč ac̊ , ĵk
wybracca z bĵdy.
– Kali buʤeš rashoʤicca z babaǰ swaëj, glĵʤi wostro, štob
ne abduryli. Štob usë, ĵk paložano pa Graždanskamu, a takža,
328

tak skazac̊ , Pracĕsuwalnamu koʤeksu. Pa koʤeksu paložano
palawinu imuščastwa – tabe, palawinu ëj. Ĵžĕli ëj, skažam,
karowa, to tabe – kon̊ . Ĵžĕli hatu ʤĵlic̊ , to takža trĕbuj:
palawina – mne. Abo kali, dapuscim, hatu ŭsǰ ëj, to ty imeeš
prawo trĕbuwac̊ fakcičaskuǰ zamenu. U wiʤe, prymeram,
karowy, swinej, hlĵwa i tamu padobnago. Štob use pa zakonu
bulo, a ne tak, ĵk Lesunu zahočacca!..
Rudy zgadaŭ pra swaǰ papĵrosu-lǰlečku tolki na
prygumenni. Zakuryŭ, padaŭsĵ lëgkaǰ, dawolnaǰ hadoǰ pa
zagumenni dadomu; Wasil ža, wĵrnuŭšysĵ ŭ gumno, zgadwaǰčy
ĵgo parady, pačuŭ sĵbe ĵščĕ gorš zablytana. "Napalawinu ŭsë!
Palawinu tabe, palawinu – ëj! Legko tabe ʤĵlic̊ ! Rĕzac̊ čužoe!.."
Ën weĵŭ namaločanae, kali zaŭwažyŭ, što ŭ waroty, za
spinoǰ, htos̊ ci ŭwajšoŭ. Тrymaǰčy ŭ rukah lapatku sa zbožžam,
ĵk staĵŭ na karačkah, azirnuŭsĵ: uwajšoŭ sused Mikanor, u
zrĕbnym, u lapcĵh, u rashrystanaj saročcy, z ascǰkom u bĵlĵwyh
kalmatyh walasah.
– Nu, dak ĵk buʤem? – skazaŭ golasna, wesela, paslĵ tago ĵk
pazdarowaŭsĵ, pagawaryŭ dlĵ pryliku pra roznyĵ drobĵzi.
– Što? – ne zrazumeŭ Wasil.
– Nadumaŭ užĕ, moža?
– Što?
– U kalgas nadumaŭ, pytaǰsĵ?.. Para ŭžĕ padawac̊ zaĵwu.
Čakaeš, što spicyĵlno zaprosȷ̂c̊? Nu, dak ot ĵ pryjšoŭ, spicyĵlno.
Padawaj zaĵwu i – kanec z kancom! Тrĕba kanč ac̊ etu walynku,
na nowuǰ darogu stanawicca. Bĵry ot, kali na toe, Gannu – i
dawaj! Zrazu rassĵkaj wuzel!.. A ne, dak, kali na toe, – dawaj z
ʤwǰma! – Mikanor zasmĵĵŭsĵ. – Abagulnim!
Wasil tolki ŭnuryŭsĵ na ĵgo smeh.
– Mo – pamagci tabe? – Mikanor ne smĵĵŭsĵ, ale glĵʤeŭ
wesela.
– Čago?
– Napisac̊ zaĵwu.
– Abydusĵ pokul.
329

– Durny ty! – nezlasliwa, z paprokam skazaŭ Mikanor. –
Ulez u kuču gnoǰ i bačyc̊ ne hočaš ničogo! Ĵmu dobraga hočuc̊ ,
na swet cĵgnuc̊ , a ën ulez u kuču gnoǰ i tolki adno: abydusĵ!
Sĵʤic̊ – i wylazic̊ ne hoča! Žuk i toj wyhoʤic̊ , a ĵgo dak i
wycĵgnuc̊ ne možno!
– Ne možno, dak i ne cĵgni!
– Ot, ščĕ i prč ac̊ pačynae, kali sprobuǰc̊ cĵgnuc̊ ! Тy što ž,
dumaeš – eto tabe žartački! Тy što ž dumaeš – parciĵ, uwes̊
narod eto tak sabe – z kalgasami! Pagaworac̊ , pagaworac̊ i –
perastanuc̊ ! Ci mo dumaeš – krucĵlnĵ tut ĵkaĵ-nebuʤ? Abmanuc̊
hočuc̊ , ci što?
– Ničogo ĵ ne dumaǰ! I dumac̊ ne hoču! Nadumaŭsĵ ŭžĕ, što
ŭ wačah zeleno!..
– Ot, ot – ščĕ ne zrabiŭ ničogo, a ŭžĕ ŭ wačah zeleno!
Zeleno, bo ne toe dumaeš, što trĕba! Ne tyh sluhaeš! Тabe
ŭsĵkae kulackae gadaŭë golawu ačmuryla, dak tabe i zeleno!
I m nĵtrudno eto, bo ty cëmny, za staroe swaë gnillë ʤeržyšsĵ!
A nas sluhac̊ ne hočaš! Ne hočaš sluhac̊ tyh, što adny cĵbe
moguc̊ wycĵgnuc̊ z gnoǰ! – Mikanor doŭga, cĵrpliwa,
tawaryskim
tonam
tlumačyŭ
radasci
kalgasnaga
žyccĵtlumačyŭ, hoc̊ Wasil sluhaŭ neahwotna i nedawerliwa
Narĕšce cĵrpliwasc̊ ĵgo končylasĵ.
– Nu, dak – napišaš? – pramowiŭ nĵdobra, stroga.
– Padaždu.
– Glĵʤi, štob ne bulo pozno!
– Što ty prylip z etym kalgasam! – zagarĕŭsĵ Wasil. –
Narawicca – dak žywi! Što ty – silueš mĵne!..
– Ĵ ne siluǰ, ĵ – raz’ĵsnĵǰ tabe! I papĵrĕdǯuǰ – štob ne pozno
bulo!
– A! – Wasil plǰnuŭ z adčaem. – Pozno, ne pozno– use adno!
– Un̊ ĵk!.. – Mikanor glĵʤeŭ na Wasilĵ tak, byccam bačyŭ
peršy raz. Byccam staĵŭ perad nepryĵcelem. – Kulackaĵ ž ty
duša! Z bednĵkoŭ wygrabsĵ, a ŭžĕ – čysty kulak! Stopracĕntny
kulak! Ščĕ, moža, goraj za kulaka! Akapaŭsĵ – ne padyhoʤ
330

blizko! Ne gawary ĵmu, ĵmu ne narawicca sluhac̊ pra kalgasy!..
Ne narawicca pa-takomu – zagaworym inačaj! Woz̊ memsĵ i za
was!
– Bĵrycesĵ!
– Woz̊ memsĵ skora! Тak woz̊ memsĵ, što – pačueš! Prywykli,
što cackaǰcca z wami!..
Ën cwërda pajšoŭ u waroty, pakinuŭ pad rudoǰ z
pačarnelymi krokwami, z radami staryh lat, z pawucinaj i
pylam ʤesĵtkaŭ gadoŭ strahoǰ daŭki podyh pagrozy. Ale
pagroza gĕta tolki raspalwala Wasilĵ: "Woz̊ memsĵ, grozicca!
Bĵrycesĵ! Najšoŭ, čym pužac̊ ! – Stomleny ĵščĕ tym
nerazwĵznym dumannem, što bylo da Mikanora, rašyŭ gorača
– Use adno!.. Ĵk tak irwacca!.."
Ën abyĵkawa ŭzĵŭ cĕp. Prosta tamu, što trĕba ž bylo štos̊ ci
rabic̊ . Doŭga biŭ pa snapah, ne mog supakoicca. Stamiŭšysĵ,
seŭ na scenku zastaronka; sĵʤeŭ, peradyhwaŭ, astywaŭ. Zlosci
ne bylo ŭžo, byla tolki wažkaĵ, salodkaĵ stoma. U paspakajneluǰ
galawu raptam uwajšlo: "A mo i praŭda – pajsci? Zabrac̊ Gannu
i – pajsci.– "Prymice…" Ĵk tak irwacca!.." Ën pabačyŭ sĵbe z
Gannaǰ ŭžo ŭ kal gace, pabačyŭ z cihaj radascǰ i palëgkaj. Ape
paznej, kali pačaŭ cwĵroza abdumwac̊ usë, na zmenu lëgkasci
znoŭ pryjšla blytanasc̊ pačuccĵŭ, razwag: pajsci, kinuc̊ usë, što
nažywaŭ gadami! Ulezci samomu ŭ gĕtuǰ wydumku, ĵkaĵ moža
akazacca pastkaǰ, pelkaǰ! U pelku ŭlezci, tolki što – udwaih z
Gannaǰ!..
Dumaŭ pra gĕta i ŭnočy, i ŭ nastupny ʤen̊ . I čym bolš
dumaŭ, tym bolš bačyŭ znoŭ: ablytany ŭwes̊ , pa rukah i nagah.
I ĵk ni padumaj, kab razarwac̊ , usë balic̊ nečym, usë nešta tracic̊
trĕba, – žywoe adrywac̊ ad sĵbe…
Sĵrod haladnawataga, wetranaga dnĵ, idučy z bĵrĕzniku –
narĕzaŭ bĵrozawaga weccĵ na mĵtlu, – sutyknuŭsĵ z Ganninym
bac̊ kam. Čarnuška išoŭ nečaga ŭ bĵrĕznik, u switcy, z sĵkeraǰ za
poĵsam. Sutyknulisĵ pry samym kancy bĵrĕzniku – praz rĕdkae,
golae gallë drĕwaŭ praglĵdwala ŭžo sĵlo. Ubačyŭšy blizka
331

Čarnušku, Wasil razgubiŭsĵ, adwëŭ wočy, ĵk by baĵŭsĵ
sustrĕcca z ĵgo pozirkam. Čuŭ sĵbe ĵk maly, ĵki ŭlez u škodu i
trapiŭ na wočy gaspadaru, dobramu čapaweku, – ĵk zloʤej,
ĵkoga zlawili, na ĵkoga glĵʤĵc̊ . Nĵëmka stuliŭsĵ, – ne gleʤĵčy,
bačyŭ Wasil, – i Gannin bac̊ ka, prypyniŭsĵ, klšaŭ gak, byccam
dumaŭ – isci bližĕj ci ne. Nĵcwërda nabližaŭsĵ. Kali padyšoŭ,
neĵk hrypla jazdarowaŭsĵ. Niby ne wedaŭ, ĵk zdarowacca.
Wasil winawata adkazaŭ. Čarnuška stupiŭ užo isci dalej, ale
staŭ. Byccam haceŭ zagawaryc̊ , a ne mog. Ne wedaŭ, ĵk pač ac̊ .
Čyrwony ad nĵëmkasci, pilny, Wasil ulawiŭ pozirk cihih,
dobryh wačĕj: u ix byl i pakuta i nejkaĵ naʤeĵ. Wasilĵ raptam
uzĵŭ žal da ĵgo.
– Ot ĵk ĵno… zawĵzalasĵ!.. – Štos̊ ci bulknula ŭ gorle,
Čarnuška kaŭtnuŭ drygotka. Paskarʤiŭsĵ, byccam – rodnamu:
– Ot ĵk!.. – Štos̊ ci targanulasĵ ŭ Čarnuškawym twary, i wočy
pačalo zawalokwac̊ .
– Zawĵzalasĵ!.. – Z adčaem pawëŭ wačyma ŭbok Wasil.
Pačuŭ sĵbe ĵk welmi winawaty.
Čarnuška strymaŭ gornasc̊ . Тolki bol prajšoŭ pa twary.
Wasil ubačyŭ starĕčyĵ marščyny na šyi, i žal da staroga zapëk
znoŭ.
Staĵli. Maŭčali. Šumeŭ adno wecer ugary, časam dalĵtali
galasy z sĵla. I gawaryc̊ ne magli, i razwitwacca štos̊ ci ne
dawala. Ĵk by bylo ĵščĕ nedagaworanae, nĵĵsnae.
– Ne abižaj ĵe! – paprasiŭ raptam stary. – Ety gad esc̊ ĵe… U
sinĵkah wek… – u golase staroga pačuŭsĵ adčaj.
– Dak ci ž ĵ… ne hoču…
– Zwĵʤe ĵe ety… nelǰʤ…
Wasil shawaŭ wočy, ugnuŭsĵ.
– Ĵk by eto… wyručyc̊ ĵe?
– Ĵ dumaŭ užĕ… Тrudno eto… cĵper…
– Тrudno!.. – stary paškadawaŭ znoŭ– Zawĵzalasĵ.
– Zawĵzalasĵ!..
– Use-taki ty – padumaj… – paprasiŭ z bolem.
332

– Padumaǰ…
Znoŭ maŭčali.
– Nu, buwaj! – peršy shamĵnuŭsĵ, wycisnuŭ Gannin bac̊ ka.
Mĵkka, zyčliwa – ĵk rodnamu.
– Buwajce!..
Užo idučy ŭzbolatkam, Wasil učuŭ z sĵla sabačy brĕh:
brahali Karčowy wartawyĵ. Pačuŭ ĵk by nanawa. Ceraz
pažoŭklae kup’ë, ceraz goly agarod z wĵzkaj weccĵ na plĵčy
daplëŭsĵ da gumna. Da pocëmkaŭ malaciŭ, padmĵtaŭ na taku,
weĵŭ, byŭ u klopace; i ŭwes̊ čas pĵkli ĵgo i winawatasc̊ , i žal da
Ganny, da bac̊ ki ĵe, i turbota: što ž rabic̊ ?! Dumki pra Gannu išli
z nejkim nowym naplywam pĵščoty i imknennĵ da ĵe…
Use gĕtyĵ dni Wasil staraŭsĵ ne syhoʤicca ni z kim. Kožny
ʤen̊ bačyŭ za plotam Damecika, Damecihu, pakazwaŭ, što ne
zaŭwažae; kali hto-nebuʤ z Damecikawyh braŭ wadu z
kaloʤeža, Wasil pawĵrtaŭ nazad z pustym wĵdrom. Neĵk kalĵ
gumna leʤ ne sutyknuŭsĵ z Ganninaj mačyhaj, adrazu
adwĵrnuŭsĵ, niby spakojna pajšoŭ u gumno. Sluhaŭ, ci ne iʤe
ŭsled: zdalëk zdalosĵ, što mačyse hacelasĵ zagawaryc̊ z im.
Тknulasĵ byla neĵk zajsci Saroka, zagawaryla lisliwa, ale ën
nĵwetliwa adyšoŭ, padaŭsĵ k hlĵwam. Pakazaŭ, što ne hoča
rastarĕkwac̊ z balbatuhaj gĕtaj.
Dwa razy pilny Wasil bačyŭ, ĵk paŭz gumno zagumennaj
darogaj prahoʤiŭ ne hto inšy, Ĵŭhim. Aʤin raz Wasil naziraŭ
za im, pačuŭšy blizka Ĵŭhimaŭ golas: Ĵŭhim išoŭ z Larywonam.
Тady Wasil praz ščylinu miž bĵrwennĵŭ, z ĵkoj bila swĵtlo,
zaŭwažyŭ, ĵk i raz, i drugi, adkazwaǰčy Larywonu, Ĵŭhim zirnuŭ
k ĵgo gumnu, k dwaru – niby šukaŭ ĵgo. Wasil bačyŭ – glĵʤeŭ
pozirkam čalaweka, ĵki gatoŭ zarĕzac̊ . Drugi raz Wasil ubačyŭ
Ĵŭhima zwoddalek – ne staŭ č akac̊ , pakul toj padyʤe, – ĵk mog
spakojna padaŭsĵ z gumnišča na dwor. Idučy, čuŭ na spine
nenawidny, zatoena lǰty pozirk.
Zdawalasĵ, Ĵŭhim irwecca shapicca z im. Šukae tolki
zručnaga wypadku.
333

Wasil, što ne haceŭ ni z kim bačycca, menš za ŭsë haceŭ
sustrĕcca z Ĵŭhimam. Ne toe što baĵŭsĵ: Wasil i eabe samomu
ne pakazwaŭ, što moža baĵcca: ësc̊ kago ĵmu baĵcca, Karča! – a
ŭsë ž sustrakacca z im aberagaŭsĵ. Ničoga dobraga ne zyčyla
ĵmu gĕta sustrĕča.
I trĕba ž, usë-taki sustrĕlisĵ. U taki čas, kali Wasil ne čakaŭ:
na Kurani legla ŭžo wažkaĵ, asennĵĵ cemra. Kab trohi dalej byli,
razyšlisĵ b, ne naznaŭšy; ale sutyknulisĵ wočy ŭ wočy.
– A-a! – skazaŭ Ĵŭhim zlawesna-radasna. – Ot hto!
Wasil pramaŭčaŭ. Pačuŭ, ĵk brydkaĵ mlosnasc̊ kwolic̊ ruki,
nogi, usĵgo. Staraŭsĵ adužac̊ ĵe. Dumkami ryhtawaŭsĵ da bojki.
"Ĵk tolki rynecca, krutnucca ŭbok i dac̊ samomu! Pa skiwicy, pa
p’ĵnaj pyse!.." Ale ne ŭprawiŭsĵ i waruhnucca, ĵk ad lǰtaga,
pudowaga kulaka zagulo ŭ galawe, pačuŭ mocny ŭdar pa naze.
Leʤ ustaĵŭ. Slĵpy ad bolǰ i kryŭdy, kinuŭsĵ na Ĵŭhima, z usëj sily
sunuŭ kulakom u twar. Тrapiŭ, zdaecca, u nos – Korč až
enknuŭ. Wasil umomant adskočyŭ k plotu, uhapiŭsĵ za kol…
Hitnuŭ, staraǰčysĵ wyrwac̊ … Kol paddawaŭsĵ tuga. Ale Wasil
irwaŭ ĵgo… Ĵŭhim staĵŭ upocëmku neruhoma. Čamus̊ ci ne
kidaŭsĵ bicca. Zaskrypeŭ zubami, škaduǰčy, z adčaem, wylaĵŭsĵ.
– Ne bojsĵ! – nespaʤeŭki prasipeŭ. Hwilinu maŭčaŭ. Znoŭ
gatoŭ byŭ, čuŭ Wasil, lǰta kinucca na ĵgo, učapicca ŭ gorla i
strymliwaŭ sĵbe z adčaem.
– Ne tut eto rabic̊ . Zab’ǰ, milicyĵ ŭhopic̊ zrazu! – prasipeŭ z
nĵstoenym škadawannem, sa zloscǰ. – U cǰrmu neahwota… Ci ŭ
les begci. Žyzn̊ gubic̊ . Z-za etakago… Ale – znaj, – golas staŭ
wažki, grozny. – Znaj, smĵrʤǰčy ŭdod, buʤe mament! Ĵ
padlaŭlǰ!
– Sam pra sĵbe padumaj! Štob cĵbe ne padlawiŭ hto!
– Buʤe ŭdobny mament – kiški wypušču! Pa adnoj
wycĵgnu! Esci swaë zastaŭlǰ!.. Ne papadajsĵ ŭ pustom mescy
aʤin! Znaj!
Wasil čuŭ: zabic̊ moža, zarĕzac̊ . Ĵk plǰnuc̊ . Ale ne paddaŭsĵ
gonaram.
334

– Napužaŭ!
– Pasmĵešsĵ patom! – grozna pradkazaŭ Ĵŭhim.
Pastaĵŭ kryhu, ĵk by dlĵ tago, kab Wasil padumaŭ, wažka
pasunuŭsĵ ŭ cemru.

Razʤel šosty
1
Use Dzĵtlikawy pilna sačyli za tym, što rabilasĵ z Wasilëm i
Manĵǰ. Miž ix ne bylo čalaweka, ĵkoga b gĕta ne trywožyla. U
gĕtym byŭ cĵper samy wĵliki klopat i samy wĵliki nespakoj.
Hi na aʤin ʤen̊ ne ŭcihaŭ nespakoj u Waloʤi. Usë što ën
lawiŭ slyham, što bačyŭ, čula wĵrĕʤila ĵgo, uzwarušwala
wažkiĵ, nepadsilnyĵ dumki. Ĵk i tady, kali ën uperšynǰ
dawedaŭsĵ, što Wasil hoča žyc̊ z Gannaǰ, tajna zgawaryŭsĵ z ëǰ,
kali pabačyŭ Maniny slëzy, swet mučyŭ ĵgo nĵdobraj,
nĵzmennaj nĵzladnascǰ. Gĕtaĵ nĵzladnasc̊ ne tolki ne prapadala z
dnĵmi, a ĵščĕ niby bolš pakazwala, ĵkaĵ ĵna wĵlikaĵ i mocnaĵ.
Kolki Waloʤĵ ni dumaŭ, usë ne wyhoʤila tak, kab usim bylo
dobra. Usë išlo da tago, kab žyc̊ utraih hiba – i z Manĵǰ, i z
Gannaj. Ale cĵper widac̊ užo bylo, što kali b i ŭzĵŭsĵ Wasil
karmic̊ abeʤwǰh, dyk usë adno ničoga b ne skleilasĵ. Manĵ tolki
i wedala, što klĵsci Gannu. Doŭga Wasil cĵrpeŭ by, sluhaǰčy wek
gĕtu klĵc̊ bu! A to ž, giĕŭne, klĵc̊ boǰ adnoǰ i ne abyšlosĵ b.
Kanešne ž, pry takim žycci ci adna, ci drugaĵ wek čaplĵlasĵ b za
kosy. Kryku na ŭsë sĵlo bylo b wek. Тolki i astawalasĵ b sĵʤec̊
dy razbaranĵc̊ ašalelyh…
Ne bylo niĵkaga ladu i ŭ Waloʤewyh dumkah i pačuccĵh.
Hoc̊ Wasil byŭ i winawaty wa ŭsim, hoc̊ ad gĕtaga Waloʤku
bylo nĵëmka i soramna za ĵgo, za toe, što ën i sustrakaŭsĵ tajna,
i zgaworwaŭsĵ tajna kinuc̊ žonku, bylo Waloʤku razam z tym i
škoda Wasilĵ. Što ni kažy, a Wasil usë ž taki – brat, i hoc̊ ,
335

bywala, brat gĕty ne welmi laskawa abyhoʤiŭsĵ z Waloʤkam,
a ŭsë ž taki ne welmi dobra na dušy, kali bačyš, što brat twoj
sam newĵsëly, možna skazac̊ – nĵščasny. Što tam ni kazala
Manĵ, a Waloʤku časta škoda bylo i Gannu, ĵkaĵ taksama ž
mučylasĵ z paganym swaim Karčom i ne z radasci ž wĵlikaj
hacela k Wasilǰ žyc̊ perajsci; škoda bylo – i zaŭsëdy čamus̊ ci i
nĵëmka, i soramna, – hoc̊ Waloʤĵ i sam tolkam ne wedaŭ –
čamu Mabyc̊ , tamu, što Ganna use ž – čužaĵ žonka, wenčanaĵ ŭ
carkwe z drugim, što begala k Wasilǰ tajna, hoc̊ Wasil wenčany
z drugoj; sustrakalisĵ tajna, ne pa zakonu, ne pa zakonu
calawalisĵ, hoc̊ čužyĵ. Z gĕtym znoŭ i znoŭ ulazila spakusliwae:
usë ž dobra bylo b, kab Ganna perajšla, stala swaĵčkaj, kab
swaĵkom staŭ i Hweʤka. Ĵny, praŭda, i tak amal užo swaĵki z
Hweʤkam, kali ŭžo ŭ Wasilĵ z Gannaǰ bylo takoe; a usë ž taki
lepej bylo b, kab paradnilisĵ saŭsim, na zakonu…
Škadawaŭ Waloʤka i Manǰ. Manǰ dyk ën tolki škadawaŭ:
što ni dumaj, ĵna samaĵ nĵščasnaĵ. Wasilĵ ŭsë ž lǰbic̊ Ganna, i
Wasil Gannu taksama lǰbic̊ ; ĵny moguc̊ paškadawac̊ adno
adnago. A Manĵ ĵk sirata, Wasil i glĵʤec̊ na ĵe ne hoča, gawaryc̊
ne hoča z ëǰ. Škoda Manǰ. Adtago markota i žal bĵruc̊ , kali
bačyš, ĵk ĵna gorbicca inšy raz pry kalyscy. I hočacca neĵk
sucešyc̊ , kab ëj ne bylo tak gorka, – neĵk pamagčy ëj.
Waloʤka ne adkručwaŭsĵ, ĵk ranej, kali matka zagadwala
иazabaŭlĵc̊ maloe, ĵkoe samo čamus̊ ci lĵžac̊ ciha ne maglo. Kali
ŭ hace nikoga ne bylo, a Alëška pačynaŭ garlanic̊ na usǰ hatu, to
Waloʤka i bez čyih tam zagadaŭ padyhoʤiŭ da kalyski,
zabaŭlĵŭ ci guškaŭ hlopčyka. Ne toe što knižku, a i zabawy
cikawyĵ swae kidaŭ, kab supakoic̊ Alëšku. Inšy raz ën agukaŭ,
ĵk matka, i krywiŭsĵ smešna, pakazwaŭ rožki i kali Manĵ byla ŭ
hace; kali ëj bylo ne da Alëški. Waloʤku hacelasĵ, kab ĵna
pahwalila ĵgo: wos̊ ĵki ën, skazala b, dobry, ĵk pamagae ëj, ale
ĵna niby i ne zaŭwažala. I nawat – Waloʤka zʤiwiŭsĵ –
zirknula neĵk nelagodna, byccam i nedawolna byla, što ën
pamagae. Znarok padyšla da kalyski, adšturhnula ĵgo, stala
336

karmic̊ maloga, hoc̊ toj i ne haceŭ esci. A to wos̊ , kali Waloʤka
ŭzĵŭsĵ zabaŭlĵc̊ Alëšku, raptam kinula palaskac̊ pĵlënki ŭ
načoŭkah dy tak zlosna rynulasĵ da Waloʤki, što tago strah
uzĵŭ.
– Čago lezeš?! – zakryčala, až trasučysĵ ŭsĵ. Wočy ĵe byli
čyrwonyĵ, kruglyĵ, rot ščĕryŭsĵ. – Čago čapaeš?!
Waloʤku zdalosĵ, što ĵna zaraz uhopicca za wihor ĵmu. Ci
ŭčĕpicca zlymi zubami.
– Ĵ pazabaŭlĵc̊ … haceŭ…– Ën z ascĵrogi adstupiŭsĵ ad
kalyski, ne zwoʤĵčy z Mani wačĕj.
– Pazabaŭlĵc̊ ! Iʤi zabaŭlĵj sučak pa zawugollĵh! Zabaŭlĵka!..
Pazabaŭlĵc̊ haceŭ!.. – Zakryčala grozna: – Štob ne čapaŭ! Štob
blizko da ĵgo ne padyhoʤiŭ!
– Ne b-budu… Ĵ tolki…– haceŭ ën rastlumačyc̊ ,
apraŭdwaǰčysĵ, ale ĵna perarwala:
– Štob blizko ne padstupaŭ!..
– Ne budu…
Z tago razu Waloʤǰ bylo i škoda ĵe i boĵzna…
Dzed Dzĵnis ne kidaŭsĵ tak, ĵk Waloʤĵ. Ne bylo ŭžo ŭ ʤeda
i zbĵntĕžanasci, i aburĕnnĵ, ĵkiĵ gnali ĵgo z polĵ peršy ʤen̊ , kali
na ʤeda abwaliŭ nespaʤĵwanuǰ nawinu Andrĕj Rudy. Dzed ne
kipeŭ užo, byŭ až naʤiwa strymany i roŭny. Byŭ ën ĵščĕ – niby
bolš strogi i razwažny. Hudy, kascisty, z wažkim čyrwonym
nosam, haʤiŭ ën u dublënym kažuse i pa dwary, i pa hlĵwe ŭžo
niby ne tak starĕča, z nejkaj dužascǰ ŭ haʤe, z asabliwaj
godnascǰ dawaŭ zagady, najbolš matcy; pawoʤiŭ sĵbe ne ĵk
ĵkaĵ-nebuʤ ʤesĵtaĵ spica ŭ kole, a ĵk peršy ŭ sĵm’i, gaspadar.
Matka, beručy ĵgo zagady, hoc̊ inšy raz i aglĵdwalasĵ
ascĵrožliwa na Wasilĵ, kiwala ʤedu zgodna, sluhalasĵ. Wasilǰ
ʤed amal ne zagadwaŭ, rĕdka kazaŭ i zaŭwagi, ale gĕta ne
mĵnĵla značĕnnĵ: ʤed niby pakazwaŭ, što ne hoča zwĵzwacca z
gĕtym nesluham. I što ĵmu mala klopatu, što dumae gĕtae ʤicĵ.
Тrĕba skazac̊ , što Wasil, hoc̊ i ne begaŭ pa ʤedawyh zagadah,
ničym ne pĵrĕčyŭ, što ʤed, praŭda, – staršy, ne tak sabe ŭzĵŭ
337

gĕta – kirawac̊ usimi.
Тakoe bylo ne peršy raz. I ranej, kali ŭ sĵm’i ci ŭ gaspadarcy
išlo što-nebuʤ krywa, ʤed ne glĵʤeŭ ciha sa swajgo sciplaga
mesca zzadu, ʤed wyhoʤiŭ naperad i braŭsĵ za lejcy sam. U
takiĵ momanty ʤed niby zgadwaŭ, što ën ne dlĵ tago tut, kab
kašlĵc̊ na pečy dy dymic̊ lǰlkaǰ; bačyŭ nanawa, što ën, a ne
maladyĵ strykuny gĕtyĵ, samy staly tut. Aʤin staly i aʤin
razwažny. Momant niby zwaŭ ʤeda ŭznĵcca nad usimi, wesci
ŭsih, i ʤed adgukaŭsĵ na klič, uzdymaŭsĵ i wëŭ inšyh. Ci ʤiwa,
što ʤed stanawiŭsĵ taki razdumliwy i pawažny, što i haʤiŭ, i
ʤejničaŭ z takoj godnascǰ…
Dzed Dzĵnis ne taiŭ, a znarok pakazwaŭ, što ĵmu ne
padabaǰcca ni Wasilëŭ učynak, ni neparadak u gaspadarcy i ŭ
hace. Ën amal ne gawaryŭ иra gĕta, ne dakaraŭ Wasilĵ
slowami: toe, ĵk nedawolny, ʤed wykazwaŭ moŭčki. Nĵdobra
zirkali malen̊ kiĵ, wycwilyĵ wočy z-pad nejkih natapyranyh,
kuscistyh browaŭ, gusta, nepryĵzna dymila lǰlka; i kašal pry
Wasilǰ byŭ užo ne toj dabradušny, ĵk nĵdaŭna, a nelagodny, zly
nawat. Ĵščĕ bolš pra toe, što dumae ʤed pra Wasilëŭ učynak,
gawaryli sur’ëznasc̊ i strogasc̊ , z ĵkimi ʤed gaspadaryŭ na
dwary, u hlĵwe.
Usë ž ad gĕtaga ne lĵgčĕla. Maŭčanne ĵščĕ niby dadawala
zloga, i z kožnym dnëm usë bolš. Dzedu bačylasĵ, što nesluh
gĕty ne razumee ĵgo maŭčannĵ! Zaŭwažac̊ ne hoča! Usë
necĵrpliwej žawali suhiĵ guby lǰlku, usë zlej kaloli wočki z-pad
natapyranyh browaŭ.
– Za rozum para ŭžĕ bracca! – ne ŭtrywaŭ, nĵdobra pawĵleŭ
ʤed. Golas byŭ nacĵty; widac̊ bylo, nakipela ʤedu, ale ën ĵščĕ
strymliwaŭ sĵbe.
Wasil na ʤedawy slowy adno matnuŭ galawoǰ – ĵk ad
nazolnaga awadnĵ. Adwĵrnuŭsĵ nawat.
Dzeda ŭzĵŭ gneŭ. Zagarĕŭsĵ zrazu:
– Sluhac̊ trĕba! Sluhac̊ , što kažuc̊ ! Brac̊ na wum!.. Za rozum
bracca para! Ne ʤicĵ ŭžĕ! Dak i ʤĵcinicca nĵma čago! Za rozum
338

trĕba bracca!.. Kinuc̊ glupstwo ŭsĵkae para!.. Kinuc̊ !.. – Dzed
nekalki razoŭ zapar ucĵgnuŭ dym z lǰlki, aburana zakašlĵŭ: –
Razumny welmi staŭ! Razumnejšy za ŭsih!.. Woli bagato ŭzĵŭ
sabe!.. Ĵk žarabĵ, što na wygan wyrwalosĵ! Usë ĵmu nipačom… –
Zaĵwiŭ cwërda: – Razbaluwaŭsĵ!
Dzeda ŭžo ne strymac̊ bylo. Hoc̊ Wasil slowam ne
zapĵrĕčyŭ, sluhaŭ cĵrpliwa, ʤed doŭga ne ŭcihaŭ, kipeŭ ĵščĕ. I
potym, kali Wasil ascĵrožna syšoŭ,– leʤ ne cĕly ʤen̊ , – u hace,
na dwary, šumeŭ, burčaŭ sam sabe. Nagawaryŭ zloga dačcĕ,
Wasilëwaj matcy, ĵkaĵ trapilasĵ na wočy. Ne paškadawaŭ Manǰ:
naseŭ tak – niby z-za ĵe ŭsë wyjšla!..
Bolš za ŭsih kidalasĵ matka. Ĵna ne kipela gnewam, ĵk ʤed;
ĵna adno bedawala, ciha, turbotliwa.
Usih irwalasĵ supakoic̊ , ulagoʤic̊ , prymiryc̊ . Irwalasĵ
ŭwesci mir u hatu. Asabliwa staralasĵ dagaʤic̊ ĵna Mani, z ĵkoj
abyhoʤilasĵ tak laskawa, niby hacela adplacic̊ za ŭsë gora, ĵkoe
daŭ ĵe syn. Z twaru ĵe ne syhoʤila winawatasc̊ , čulaĵ, dobraĵ
winawatasc̊ , matka niby prasila byc̊ nezlasliwaj, darawac̊ . Kali
Wasilĵ ne bylo blizka, matka štodnĵ ŭwoʤila ŭ galawu
nĵwestki: "čago ŭ sĵm’i ne bywae", "usĵgo pabačyc̊ dawoʤicca",
"eto tolki zboku zdaecca, što ŭ drugih ciho dy gladko"; štodnĵ,
cĵrpliwa, neadstupna ŭgaworwala, kab taĵ – ne daj Bog, ne
rabila glupstwa, praz ĵkoe wek buʤe kaĵcca – ne išla da swaih;
kab ne zabywala pra toe, ĵk buʤe potym ʤicĵci bez bac̊ ki; kab
ne rabila nĵščasnym siratoǰ.
Bĵda byla ëj z Wasilëm. Z Wasilëm ĵna ne wedala, što rabic̊ ,
ĵk padstupicca da ĵgo. Inšy raz ĵna zawihalasĵ kalĵ ĵgo,
spraoawala ulagoʤic̊ , zmĵkčyc̊ ĵgoale Wasil niby ne zaŭwažaŭ
ĵe ci nedawolny adyhoʤiŭ.
Ëj balela adtago, što bačyla: ën ne hiliŭsĵ ni da koga; ën
curaŭsĵ ŭsih, ne tolki Mani. Use – i ʤed, j ĵna, i Waloʤka – byl i
ĵmu niby čužyĵ. Sĵrod swaih ën žyŭ asobna, aʤin, sam z saboǰ; i
blizka ne padpuskaŭ nikoga da sĵbe, i ĵe razam z inšymi. Ĵe dyk,
zdawalasĵ, gorš za inšyh curaŭsĵ!..
339

Тolki možna bylo zdagadwacca, što robicca ŭ dušy ĵgo; ad
gĕtyh zdagadak, ad newĵdomasci matčyny gruʤi ĵščĕ bolej
cisnula skruha. Balela asabliwa tamu, što wedala ž – ne taki ën
kamenny, ĵk mog by padumac̊ hto-nebuʤ inšy; bačyla – sumny
i razgubleny ën, sam ne wedae, ĵk z bĵdy wybracca. Bačyla, što
trĕba ĵmu i lagody, i parady, – a niĵkaj padmogi ne dapuskaŭ!..
2
Kali ĵny ŭwajšli ŭ gumno, Wasil azirnuŭsĵ. Ën glĵʤeŭ na ix
tolki momant, amal adrazu adwĵrnuŭsĵ, staŭ znoŭ zgrabac̊
pamaločanuǰ salomu, kidac̊ u zastaronak.
Matka i ʤed moŭčki staĵli ŭ ʤwĵrah, čakali. Zgrobšy
salomu, Wasil pastaĵŭ trohi, twaram da zastaronka, – u
zrĕbnyh spodnikah i zrĕbnaj saročcy, z ascǰkami ŭ rasčuhranaj
čupryne. Saročka kalĵ pahi razlezlasĵ, i ŭ ʤirku byla widac̊
žaŭtawataĵ paska golaga.
Ën trohi garbaciŭsĵ; ne to dumaŭ pra nešta, ne to čakaŭ, što
ĵny skažuc̊ . Ĵny maŭčali, i ën znoŭ azirnuŭsĵ. Pa tym, ĵk ën
spadylba ŭwažliwa, dapytliwa glĵʤeŭ, bylo widac̊ , ën
zdagadaŭsĵ, što ĵny pryjšli ne tak sabe. Ale ĵny ne skazali
ničoga. Znoŭ staĵli moŭčki: ʤed u kažuse, u kučomcy – strogi, z
twaram rašučym, wažnym; maci ŭ kaptane, ĵk by spalohanaĵ,
winawataĵ, z apuščanymi zmorana rukami. Ĵna trywožna
sačyla za kožnym Wasilëwym ruham. Wasil staĵŭ, shiliŭšy
galawu, shawaŭšy wočy, hmurny, nascĵrožany.
Bylo čuwac̊ , ĵk nad strahoǰ zacĵga weraš čac̊ , pra nešta
spračaǰcca werab’i. Ĵ k neʤe cupae cĕp, ĵk kryč ac̊ , gulĵǰčy, ʤeci.
Dzed pakašlĵŭ, pačaŭ peršy. Pa abawĵzku starĕjšaga.
– Dyk što ž eto buʤe?
Wasil waruhnuŭsĵ, zirknuŭ u ix bok. Ne skazaŭ ničoga.
Dzed pamaŭčaŭ znoŭ, pajšoŭ dalej.
– Ĵk žyc̊ buʤeš?
Wasil znoŭ waruhnuusĵ. Ne padnĵŭ wačĕj.
340

– Тak i budu.
Dzed pačakaŭ trohi.
– Ĵk eto: tak?
– A tak…
Dzedawy wočki pad natapyranymi brywami pawastrĕli.
Dzĵtliha spalohana zirnula na staroga, molĵčy maŭč ac̊ . Ën
nedawolna, nĵzgodna adwëŭ wočki, ale strymaŭ sĵbe.
– Ssoh saŭsim… – lagodna paškadawala matka.
U Wasilëwym twary smyknulasĵ nešta kwolae, sumnae.
Ĵna pasmĵlela:
– Štob na suhoty ne pajšlo…
Ën ne zirnuŭ na ĵe, ale matka zaŭwažyla: sluhae.
– Z trudnyh dumak moža pajsci. Тrudnyĵ dumki da ŭsĵgo
dawesci moguc̊ …
Raptam znoŭ pabačyla pasačku golaga pad pahaǰ. Pabačyla
malym, nĵščasnym, zajšlasĵ takim žalem, što perahapila gorla.
Usëj dušoj raptam padalasĵ da ĵgo i tady skazala samae cĵžkae,
samae wažnae:
– Ne dumaj ničogo. Kin̊ pra ĵe. Ne dumaj!
Lagodna, addaŭšysĵ ŭsĵ narywu i naʤei, što napoŭnila
necĵrpliwascǰ i dužascǰ, zagawaryla:
– Ne dumaj. Hi da čago ŭsë eto. Suhoty tolki adny, a tolku
niĵkago. Eto tolki zdaecca tak, što dobra, što lepej buʤe. Тolki
tak zdaecca. Lepej ne buʤe… I tak ža dobra. I gaspadarka
takaĵ, i zĵmlĵ. I hata swaĵ ĵkaĵ. I synok ĵki – glĵʤec̊ tolki dy –
raduwacca. Ĵk ĵno ručkami dy nožkami perabirae. Ĵk ĵno gulkae
nešto, ĵk ĵno smĵecca bac̊ ku swajmu! Тo ž i ne agleʤišsĵ, ĵk ën
padrasce, pabĵžyc̊ swaimi nagami. Ĵk wyrasce bac̊ ku na plečy,
cešačy wek swajgo raʤicelĵ! Hwalĵčy wek Boga za takogo
raʤicelĵ, što wykarmiŭ, wyrasciŭ ĵgo na radasc̊ ! Тo ž taki
harošy hlopec rasce, krasiwy dy dužy, čysty bac̊ ko! A zdarowy
– asilak buʤe, nĵjnakš!.. I Manĵ – slowa ne skažu. Užĕ za toe,
što prиnesla, ʤĵkuwac̊ dy ʤĵkuwac̊ . Dy za takoga hlopca, što
padaryla. – Zaŭwažyla nĵdobrae ŭ synawym twary; baǰčysĵ, što
341

wos̊ -wos̊ psrab’e, zagawaryla ĵščĕ garačĕj: – Kanešne, mo na
paglĵd ne welmi. Dak ci ž žonka na toe, štob glĵʤec̊ na ĵe! U
drugoj e na što paglĵʤec̊ , dak tolku z tago paglĵdu Kali ĵna ni ŭ
hatu ničogo, ni ŭ žyzni ničogo. A to buwae, i tak: adnym
wokam na cĵbe, a drugim na drugogo. Ci pražyweš – a syna
nedažywešsĵ, bez patomstwa, bez radasci pakine!.. Usĵlĵk buc̊
moža! Тam usë wilami pa waʤe pisano. I tak, i tak buc̊ moža!..
Bačyla – leʤ namȷ̂kac̊ stala na Gannu, nascĵrožyŭsĵ znoŭ.
Sluhaŭ necĵrpliwa. Wočy užo ne taropilisĵ ŭniz, begali neʤe pa
zastaronku, ne znahoʤili prypynku. Čula: nadakuč ac̊ stala
ĵmu; zagawaryla karacej:
– I toe zabuwac̊ ne trĕba: Manĵ ne pabegla k drugomu.
Bac̊ kam naperakor skazala: pajdu. Bednasci ne pabaĵlasĵ. A
taĵ, – Dzĵtliha z-za gnewu ŭžo tracila razwažnasc̊ , – taĵ, ĵk byŭ
nežanaty dy bedny, dak pryznac̊ ne hacela. Adwĵrnulasĵ. Da
Karča pabegla! Lepšyh znajšla! A ĵk – pabagaceŭ dy hatu
pastawiŭ, abžyŭsĵ – dak i sam dobry staŭ! Waz̊ mi ŭžĕ ĵe! Ĵna
ŭžĕ pojʤe! Na gatowen̊ kae!..
Wasil tak zirknuŭ na ĵe, što ĵna zamerla. Apaŭšy raptam
duham, zrazumela, što začapila toe, čago ne trĕba bylo.
Bačyla ŭžo, što ën napružyŭsĵ ŭwes̊ . Šyĵ ŭžo ne gnecca,
pačyrwanela, žyly napĵlisĵ; plečy nespakojna warušacca pad
saročkaj. Sluhac̊ ĵe ne hoča, dwuma slowami sapsawala ŭsë.
Ascĵrožna pasprabawala paprawicca:
– Ĵ što… Ĵ ničogo i prociŭ ĵe… I ĵna, kanešne – ničogo ne
skažaš… I ëj ne soladko… I, kali na toe, dak i ne pa ahwoce
swaëj ĵna. Mačyha ŭsë… Znoŭ ža, hto ne hoča dabra sabe… Ne
sa zla ĵna. Apĵklasĵ ĵna. Hto ž kaža prociŭ ĵe… I ĵna nĵščasnaĵ… –
Matka perawĵla dyhanne: ĵk by nabiralasĵ dužasci. Ascĵrožna
pawĵla dalej, ne zwoʤĵčy ŭžo z ĵgo wačĕj: – Тolki ž, synok, –
pozno ŭžĕ. – Ën ne zazlawaŭ, peramaŭčaŭ ëj. Dzĵtliha pačula,
što gĕta dajšlo. Ĵščĕ lagodnej dadala: – Što bulo, toe bulo…
Nĵhaj škoda, a – ne werneš… Pozno… – Niby pazwala na pomač
staroga: – Cĵper trĕba za rozum bracca. Dzed praŭdu kaža…
342

– Na lǰʤej glĵʤec̊ soramno! – pramowiŭ nastroeny
nelagodna ʤed.
Wasil, gatowy ŭžo mirna končyc̊ gĕtu nadakučliwuǰ
gaworku, zagarĕŭsĵ znoŭ:
– Dak wy ne glĵʤice!
– Ĵk sto ne glĵʤec̊ ?! – Dzedawa barada aburana
zawarušylasĵ. – Pa ŭsih dwarah, tym časam, tolki i plĵtuc̊ !
– Nĵhaj plĵtuc̊ , u kago ĵzyki swĵrbĵc̊ !..
– Prahodu nĵma!
– At! – Wasil waruhnuŭsĵ tak, byccam pakazwaŭ: sluhac̊
nĵma čago.
– Razumny welmi staŭ! – zakryčaŭ raptam ʤed. – Sluhac̊
nikogo ŭžĕ ne hoča! Usë ĵmu nipačom! Ne haʤice, ne glĵʤice!
Ne sluhajce, što plĵtuc̊ ! Woli bagato bĵrĕš!.. Hopic̊ užĕ gajsac̊ !
Ne hlopec užĕ! Ne žarabĵ! Žyc̊ trĕba ŭžĕ, ĵk lǰʤi!..
– Ot bo! – ne wytrywaŭ Wasil. Ne apranaǰčysĵ, wyskačyŭ z
gumna, na prygumenni azirnuŭsĵ, kudy padacca.
Matka kinulasĵ za im: "Wasilko!" – ale ën adkasnuŭsĵ ad ĵe,
padaŭsĵ za gumny.
– Wasilko, switu waz̊ mi!
Ën zatrymaŭsĵ, ne gleʤĵčy na ĵe, uzĵŭ switu. Lǰta ŭsaʤiŭ
ruki ŭ rukawy, ne zašpilwaǰčysĵ, nameryŭsĵ isci. Ĵna wyskačyla
naperad.
– Wĵrnuŭsĵ b mo? – Ĵna nĵsmela zazirnula ŭ wočy ĵmu. –
Čago ty pojʤeš nemawedama kudy? Wĵrnisĵ… – Ën adwoʤiŭ
hmurny, newiduščy pozirk. – Ne zlisĵ. Mo što i ne tak, dak – ne
zlisĵ. Ne sa zla my tabe. Z dabra ž… I na ʤeda ne zlisĵ. I ën – z
dabra…
Wasil necĵrpliwa kranuŭsĵ, ĵna ŭžo ne zatrymliwala ĵgo.
Bačyla: ni da čago gawaryc̊ ĵmu, ne pasluhaecca. Тolki bolesna
glĵʤela ŭsled, wačyma, poŭnymi žalǰ i trywogi: kab ne ŭčyniŭ
čago paganaga z saboj. Hudaĵ, wysušanaĵ nadmernaj pracaj i
roznymi turbotami, z twaram, na ĵkim pad šĕraj, u glybokih
marščynah skuraj wypinalasĵ wyrazna kožnaĵ kostka: ščoki,
343

nos, padbarodak, staĵla ĵna pad halodnym wetram i ne čula
ničoga. Wecer rĕzaŭ wočy, i ĵna pryplǰščwala ix, ale ne
zaplǰščwala zusim, ne adwaročwalasĵ, glĵʤela ŭsë ŭsled. Z
trywogaj, što ne cihla, čakala, ĵk naʤei na radasc̊ , što
azirnecca.
Ën išoŭ, padaŭšysĵ ŭperad, amal ne mahaǰčy rukami. Išoŭ
bez ĵkoj-nebuʤ scežki, pa kup i, naprastki da čornaga alešniku;
rušyŭ ʤiŭna prosta, ĵk by wedaŭ kudy. Raz-drugi sjatyknuŭsĵ
ab kupiny, nĵsprytna stupaŭ u ĵmki, ale rušyŭ i rušyŭ k
alešniku. Ën tak i ne zašpiliŭ swity, i wecer raskidaŭ poly ĵe, ale
ën i na gĕta ne zwažaŭ. Rušyŭ, niby slĵpy, niby p’ĵny. I tak i ne
azirnuŭsĵ.
Ĵna glĵʤela ŭsled, kali ën užo shawaŭsĵ ŭ alešniku.
Padumala z dakoram sabe, što darĕmna ŭsë ž ne zatrymala, ne
wĵrnula. Kab ne ŭčyniŭ čago paganaga…
Wasil ne zaŭwažyŭ, ĵk dajšoŭ da alešniku, ĵk pajšoŭ miž
čĕzlyh, golyh nedarostkaŭ "Ne sa zla! Z dabra!.. – ne adstupala
zlosnae – Ulezuc̊ , razwĵrĕʤĵc̊ dušu – dy z dabra! Peraĵʤĵc̊
čalaweku dušu – d y maŭčy! Dzĵkuj – što i ĵny ščĕ, razam z
čužymi!.. Malo tago što čužyĵ, dak i swae tak ža!.." – Ën zgadaŭ
ʤedawa: "Perad lǰʤmi soramno!" – i zlosc̊ pajšla na ʤeda:
"Soramno – dak ne kanešne glĵʤec̊ ! Da j ne ty rabiŭ – dak i ne
saromejsĵ za nekago!.. Soramno ĵmu!.. I kryčyc̊ ščĕ, ĵk na ʤicĵ
ĵkoe! Ĵk use adno rozumu swajgo ŭ mĵne nĵma!.. "Manĵ – slowa
ne skažaš paganago! – zgadaŭ ën matčynae. – Ne toe što
katoraĵ: ni ŭ hatu ničogo, ni ŭ žyzni ničogo!" Najšla raŭnĵc̊
kago: Manǰ i Gannu, dyj ščĕ tak, što Gannu ĵk ʤëgcem
zamarala!.. Sama znae, što nĵpraŭda, a – kaža! Wer ëj!..
"Apĵklasĵ"! U tom-to i bĵda, što apĵklasĵ! I – nĵščasnaĵ! Dak našto
nagawarwac̊ na ĵe!"
"Što bulo, toe bulo… Nĵhaj škoda, a ne werneš…" – znoŭ
niby pačuŭ ën. I znoŭ zazlawaŭ na matku, na ʤeda: "Legko
wam eto kazac̊ ! Usë wam legko! Wy tolki i ŭmeece, što wĵrĕʤic̊
dušu! A sami i znac̊ ne znaece, ĵk ĵno čalaweku!.."
344

Čalaweku bylo gorka. I adtago brala ĵgo zlosc̊ na tyh, ĵkiĵ
niby ne haceli razumec̊ gĕtaga, a lezli paprakac̊ , wučyc̊ . Ĵk by ën
ne wedaŭ tago, što malym ʤecĵm wĵdoma. Ĵk by ĵmu samomu
ne bylo škoda, što Alëška stane bĵzbac̊ kawičam; što garawac̊
buʤe, moža, usë žyccë miž čužyh; ĵkiĵ papikac̊ buduc̊ dy
znuščacca. Ĵk by z adnyh dumak gĕtyh u ĵgo na dušy ne balela
tak, što ne mog užo dumac̊ pra inšae roŭna. Ĵk by samomu ĵmu
ne škoda bylo Kančaka, ĵk by ne škoda bylo haty, zĵmelki, što lĵ
cagelni; ne škoda dabra swajgo, ĵkomu stolki addaŭ sily swaëj i
z ĵkim byli ŭse naʤei.
Dyk ne ž, ulezuc̊ u dušu dy pačnuc̊ wĵrĕʤic̊ toe, da čago i
samomu dakranucca motašna. Dy ščĕ saramacic̊ pačynaǰc̊ : "Na
wulicu pakazacca ne možno!" Pad nagami ĵgo raptam
čwĵknula, ën pačuŭ, ĵk nogi ŭpaŭzaǰc̊ u mĵkkae, i staŭ. Uperšynǰ
zaŭwažyŭ, kudy zajšoŭ, što nawokal. Pačynalasĵ mokrae
balota, paroslaĵ alešynami, krušynami, lazoǰ kupČstaĵ drygwa;
z usih bakoŭ adnastajиa, pajyla abstupali golyĵ, hmurnyĵ
drĕwy. Naperaʤe ĵny rasli raʤej, alešnik swiciŭsĵ, i miž
iržawaj trawy čorna, byccam ʤëgac̊ , značylisĵ lapiny balotnaj
wady. Ën pačuŭ, ĵk anučy pracinae wada, i padaŭsĵ nazad.
Ën cĵper bačyŭ ruduǰ trawu, pasohlae badylle balotnyh
raslin, glĵʤeŭ, ĵk abyhoʤic̊ drĕwy, kusty. Čuŭ, ĵk hlǰpaǰc̊ wadoj
lapci, ĵk mokryĵ anučy scinaǰc̊ nogi. "Wykrucic̊ trĕba b", –
prajšlo ŭ galawe zwyklae; ale ën ne staŭ, rušyŭ i rušyŭ, ĵk by
ĵgo gnali. "Naža ne ŭzĵŭ… Mĵtlu trĕba b zrabic̊ ", – padumaŭ ën,
zaŭwažyŭšy bĵrozku, padumaŭ i adrazu zabyŭ.
"Gaworac̊ u sĵle!.. Nĵhaj gaworac̊ ! Тolki i bĵdy – z tae
gaworki!.. Тut swetu ne widno, ne znaeš, ĵk razarwacca, a im
adno – "gaworac̊ "! Uzĵŭ amal adčaj: "Dakul ža ĵno ŭse eto
buʤe, – što krucišsĵ na adnym mescy. Što niĵk ne nabĵrĕš
cwërdasci, štob pawĵrnuc̊ ci sǰdy, ci tudy. Štob rašyc̊ cwërdo i
štob ne aglĵduwacca. Štob ne škoda bulo ci tago, ci drugogo!
Kali ž eto stane žyc̊ tak – što na dušy legko!.."
Užo na ŭzlessi, kali z-za drĕwaŭ zawidnelisĵ platy, gumny,
345

haty, ën spyniŭsĵ. Ne tolki isci, a i glĵʤec̊ ne hacelasĵ ĵmu na
Kurani cĵper! Ën i ne glĵʤeŭ na ix; staĵŭ, waʤiŭ, ĵk los̊ , što
trapiŭ u zagarodǯu, sumotnymi wačyma, – ne wedaŭ, kudy
padacca. Blizka akazaŭsĵ ŭčarnely pĵnëk; Wasil seŭ, pačaŭ
hapatliwa, niby raduǰčysĵ, što znajšoŭ klopat, razwĵzwac̊ abory,
raskručwac̊ anučy. Razuŭšy adnu nagu, kraem paly switki
wycer nasuha garačyĵ palcy, pĵtku, rascër, sagrĕŭ usǰ nagu,
dakul namokla, wykruciŭ anuču, staranna abuŭsĵ. Razuŭ
druguǰ nagu, abuŭsĵ.
Ën borzda ŭstaŭ: ot adno zrabiŭ – što zaraz? "Pole
paglĵʤec̊ . Ĵk tam ĵno?.." – nagadaŭ sabe. Užo nameryŭšysĵ isci,
pawëŭ pozirkam pa gumnah, hatah, spyniŭsĵ na swaim gumne
– u gruʤĵh zanyla: Ganna!.. Umig pačuŭ pah salomy, ĵe plĵčo, ĵe
addany šĕpt: "Aʤin ty ŭ mĵne… Aʤin buŭ, i aʤin cĵper…"
Wočy znajšli toj plot, kalĵ ĵkoga pabačylisĵ apošni raz: "Ne žyc̊
ža wek ne lǰbĵčy…" Ën pawëŭ wačyma tudy, ʤe ĵna cĵper
pakutawala, nahmuryŭsĵ, adarwaŭ pozirk.
"Ĵk – bez ĵe, adnamu? – dumaŭ ën, idučy ŭzlessem k polǰ. –
Kanešne, bez dabra swajgo – ne čalawek.
Kanešne, gaspadarka – eto gaspadarka, asnowa. E asnowa
– i ty e. Beragci ŭsë, kanešne, trĕba. I kanĵ, i hlĵwok, i hatu, i
zemlǰ. Našamu bratu, garotniku, ne legko eto nažywaecca.
Raspetryc̊ možno ŭment, a nažyc̊ – papapĵcca, žyly padarwac̊
trĕba!.. Eto praŭda!.. Ale što ž eto za žyccë, kali nĵradasc̊ u
hace? Kali ne bačačy Gannu – ĵk ne žyweš? Use adno– što ne
žyweš! I robiš, i glĵʤiš usë, što trĕba, a – ĵk ne žyweš!.. Dy i ĵna
ĵk adna buʤe? Z etym durnym Karčom, ĵkomu ĵna papalasĵ na
bĵdu swaǰ!" Kali ën, Wasil, možna skazac̊ , adna naʤeĵ ĵe!.. Ĵk ža
ën adnu kine ĵe, u bĵʤe! Kab ĵna garawala wek!..
Pole bylo golae, panylae, ĵk i ŭsë ŭ gĕty wetrany ʤen̊ , kali
sonca i ne praglĵdwala z-za nizkih, daŭkih hmar. Na šĕraj,
brudnaj adnastajnasci wylučalisĵ adno lapinki runi, na ĵkiĵ ën
paglĵdwaŭ praz zawaloku dumak, melkam, bez cikawasci
aʤnačaǰčy, ĵk ĵna iʤe ŭ drugih. Bylo klopatna i horaša, kali
346

ŭbačyŭ swaǰ palasu: ĵna ŭsĵ zelĵnela; kwolyĵ scĵblinki, kali staŭ
perad palasoǰ, zawarušylisĵ – niby witali ĵgo, radawalisĵ ĵmu.
Ën, šastaǰčy lapcĵmi pa čĕzlaj trawe, pajšoŭ mĵžoǰ ŭzdoŭž
palasy, z cikaŭnascǰ, trywogaj i radascǰ ŭziraǰčysĵ ŭ run̊ . Ne,
zĵmlĵ gĕta i cĵper ne padmanula: run̊ byla ŭsǰdy družnaĵ,
mocnaĵ; ni adnago zernĵci, pĕŭna, ne prapala. "Eto – rasce! –
swĵcilasĵ ŭ im. Zwykla, z ascĵrožliwascǰ, kab ne ŭraknuc̊ ,
strymaŭsĵ – Ĵk Bog dasc̊ snegu dy marozu i wĵsnu dobruǰ, dak
uroʤic̊ nešto! Buʤe žyto! Тolki b Bog daŭ snegu, dy wĵsnu, dy
leto dobrae! Štob ne wymerzlo, ne wymaklo, ne wysahlo, ne
daj Boža!" – ĵk by pamaliŭsĵ ën.
"A zĵmlĵ – bolej by takoj zĵmli! Usǰ takuǰ b zĵmlǰ! Ne
darĕmno stary Lĵsun žyliŭsĵ tak: bulo čago škadawac̊ ! A ŭsë ž
taki ne ŭbĵrog! Až plakaŭ, ĵk addawaŭ, a ŭsë ž taki addaŭ!..
Dobraĵ, dy adno – malo! Keb ščĕ hoc̊ stolki!.. – Pryjšoŭ na
pamȷ̂c̊ toj nezabyty peramer, kali biŭsĵ z Ĵŭhimam. – Adrĕzali b
tady tut, lĵ cagelni! – ažyla daŭnĵĵ bĵda. – Dak – uʤĵlili
kawalak!.. Skruciŭ Korč hitry; ulez, kazali, u dušu samoga
ŭpaŭnawažanaga! Ulez-taki, pĕŭne, bo welmi ž užo "abrĕzali"
wygadno! I Mikanor – "sprawĵdliwy" taki, perarabic̊ ne mog!
Malaʤec sĵrod awec, a z Karčom ne sprawiŭsĵ!.. Ničogo, ščĕ,
moža, sprawĵcca, un̊ ĵk za kulakoŭ uzĵlisĵ! Тo-ta dryžyc̊ stary
hitrun, listam scelecca! Тolki cĵper – ne wykrucicca! Ne
wykrucicca!" – padumaŭ z ucehaj.
"Ot by tady – pryrĕzali b ad ihnĵj, karčoŭskaj. Blizko ž
saŭsim. Mog by addac̊ usǰ tuǰ, što pad Mihalewam. "Waz̊ mice,
skažu, usǰ tuǰ, a dajce tut. Štob – maŭlĵŭ – u adnym mescy, štob
– zručno bulo!.." Age, daduc̊ tabe, pabačyš – ĵk swae wušy!..
Daduc̊ ne daduc̊ – a paprobuwac̊ , kanešne, trĕba!" Zgadalasĵ
apošnĵĵ gaworka z Mikanoram pra kalgas "Kapaešsĵ ŭ grazi,
dabra swajgo bačyc̊ ne hočaš!" Dabro! Pabačym, ĵkoe to ĵščĕ
dabro!.. Prydumali: addaj usë swaë, pamĵnĵj na čužoe! Addaj
swaë иole, ʤe kožnuǰ scĵblinku, zdaecca, sagrĕŭ by sam! Išoŭ
by ad adnoj da drugoj dy hukaŭ by, kab ne merzla! Addaj
347

čužomu, ĵkomu na ĵgo naplĵwac̊ ! I sam rabi nemawedama na
kago, nemawedama za što!.. Iʤice, ĵk wam tak hočacca! A my
ĵk-nebuʤ i tak pražywëm! Dy pabačym – hto ščĕ lepej!.."
"Addaj pole, abagul! Addaj pole – eto ŭsë adno što – addaj
dušu! Paprobuj, adarwi dušu!" – ĵk by kazaŭ ën Mikanoru.
Potym kinuŭ gawaryc̊ ĵmu; ababegšy pozirkam palasu,
padumaŭ užo sam sabe: "Usĵ sila čalaweka – u zĵmli. I sila ŭsĵ, i
radasc̊ ! Nĵma zĵmli – nĵma, ličy, i čalaweka!"
"Ganna!" – znoŭ uwarwalasĵ ŭ ĵgo dumki. Ën mimawoli
staŭ. Niby začapiŭsĵ za štos̊ ci. "Nu, ot znoŭ!.. – ažylo znaëmae,
nĵzbytnae. – Znoŭ – ĵk sputany. Dakul ža eto buʤe?!" Z
winawatascǰ perad Gannaj uzĵla zlosc̊ : "Ne hacela tady, ĵk
možno bulo. Za Karčom pagnalasĵ. Cĵper – dumaj tut!.. A što ĵ
ŭdumaǰ, što?! Kali ničoga prydumac̊ ne možno! Ne možno ŭžĕ!"
Ën rastrywožana pawëŭ wačyma pa poli. Ĵno, zdawalasĵ,
glĵʤela, čakala, spaʤĵwalasĵ; tysĵčami swaih scĵblinak, što
warušylisĵ, hwalĵwalisĵ, ĵk žywyĵ. I raptam ën adčuŭ, ĵk
nĵzbytny cĵžar spadae. Ĵk wĵrtaǰcca daŭno ne znanyĵ dužasc̊ i
ĵsnasc̊ . Pole, bĵda ĵgo i radasc̊ ! Ĵgo sila i naʤeĵ ĵgo! Byŭ ën z imi
i astanecca z imi! Z imi tolki i žyc̊ ĵmu.
Ne kine ën nikoli pole gĕtae, ĵkim ne nacešyŭsĵ, hatu, u ĵkoj
ne žyŭ ĵščĕ; ne kine – kab i haceŭ! Ne moža kinuc̊ ; ĵk ne moža
sam sĵbe zagubic̊ !
"Ganna", – zgadalasĵ znoŭ, ale tak, ĵk by razyšlisĵ ŭžo.
Razyšlisĵ, wedaǰčy, što sustrĕcca ŭžo ne dawĵʤecca. Uzĵla
markota, žal ab stračanym nazaŭsëdy. "Ne sudǯano, – niby
skazaŭ ën sabe, sucĵšaǰčy. – Ne suʤilasĵ tady, dak cĵper nĵma
čago dumac̊ . Končylasĵ! Pra ʤelo trĕba dumac̊ , pra
gaspadarku!.."
Idučy znoŭ mĵžoǰ, čaplĵǰčysĵ lapcĵmi za čĕzlae badylle,
tlumačyŭ sabe: "Mabuc̊ , tak užĕ wek: što ne možno, štob use
bylo adnamu. Što trĕba nečym pastupacca… Dak i trĕba
pastupicca!.. Ne maly! Ne strykun! Hwacic̊ užĕ baluwacca!..
Malo, što daŭpadoby! Prajšla para!.. Pra ʤelo dumac̊ trĕba!.."
348

Ceraz palosy z požnĵǰ, ceraz uzaranae, ceraz mežy ën
padaŭsĵ k uzlessǰ, bližĕj da sĵla. Zrĕzaŭ wĵliki kut, toj ža hutkaj,
dužaj hadoǰ ŭzbolatkam, poplawam amal naprastki pajšoŭ k
zagumennǰ; abminuŭšy sĵlo, wyjšaŭ k swajmu gumnu. Da
samyh pocëmkaŭ, ne addyhwaǰčysĵ, cupaŭ i cupaŭ cĕpam. Užo
ŭ cemry začyniŭ waroty gumna, ale ne pajšoŭ wĵčĕrac̊ : doŭga
gaspadaryŭ u hlĵwe, cešyŭsĵ kanëm.
Ushapiŭsĵ znoŭ na zolaku. Ĵščĕ i ne ŭdnela dobra, z sĵkeraj
kinuŭsĵ k nowaj hace. Legka adkinuŭ ad drugih adnu kalodu,
ulaʤiŭ, kab ne krucilasĵ, zamahaŭ sĵkeraj. Matka leʤ
adarwala, kab pasnedaŭ. Da paŭdnĵ časaŭ, drĕwa až zwinela
pad sĵkeraj; a paslĵ poludnĵ ŭhapiŭsĵ znoŭ za cĕp. I cĕp begaŭ
sprytna, ahwotna, ne stamlĵǰčysĵ.
Ĵk peramĵniŭsĵ čalawek.
3
Ganne niĵk ne ŭdawalasĵ pabačycca z Wasilëm. Nekalki
razoŭ prahoʤila ĵna pa zagumenni paŭz ĵgo selišča, čakala, ale
ĵgo ne bylo. Ne bylo Wasilĵ i na tyh wĵčorkah, kudy haʤila ĵna z
kuʤelĵǰ.
Ĵk naʤei na radasc̊ , uzradawalasĵ Ganna čutcy, što
pryehala kino.
Kino bylo ŭžo ŭ Kuranĵh dwa razy, ale peršy raz Ganna
danošwala ʤicĵ perad rodami, a drugi – maloe bylo na rukah;
tolki z lǰdskih gaworak wedala ĵna, ĵkoe gĕta ʤiwa – kino.
Welmi wĵlikaĵ ahwota byla nekali, paslĵ tyh lǰdskih gaworak,
pabačyc̊ kino, ale cĵper kino prywabila Gannu ne tak samo
saboǰ, ĵk tym, što na ĵgo syʤecca mnoga lǰʤej; ažyla,
necĵrpliwa zabruilasĵ naʤeĵ – buʤe, mabyc̊ , i Wasil!.. Hoc̊ by
zdalëk pabačyc̊ , wačyma peramowicca…
Ĵŭhim ĵščĕ pad wečar padaŭsĵ kudys̊ ci: možna ne baĵcca,
što pryčĕpicca, zatrymac̊ zahoča. Leʤ nakarmila žywëlu,
hapaǰčysĵ – kab hoc̊ ne wĵrnuŭsĵ ne ŭ čas! – apranula kaptan i
349

strymanaj hadoǰ stupila na ganak. Wytknuŭsĵ, by znarok, stary,
prasipeŭ nĵdobra:
– Kudy eto?..
– Ot, pajdu, paglĵdǯu… – ĵk admahnulasĵ ad ĵgo.
Čula spinoǰ, što glĵʤic̊ usled, ale ne azirnulasĵ.
Išla cwërda, upĕŭnena.
Kino pawinny byli pakazwac̊ u Prakopawaj hace, adnoj z
bolšyh kuranëŭekih hat. Na grazkaj wulicy kalĵ haty, na dwary,
u pocëmkah i ŭ belym, až rĕzala wočy, swĵtle, što išlo z wokan,
toŭpilisĵ, warušylisĵ, zdalosĵ, use Kurani. Amal adrazu ĵe
ŭzradawana guknul! i ĵna azirnulasĵ – ëj usmihaŭsĵ Scĵpan.
– Haʤem razam! – skazaŭ ën wesela.
– Možno – razam, – ne ŭzradawalasĵ ĵna.
– Za mnoj iʤi…
Bylo mnoga ne tolki molaʤi, ale i staryh, asabliwa
mužčyn, – u dwary pryjšlosĵ prosta prabiracca miž čarodak
lǰʤej. Sĵrod daroslyh usǰdy šnyryli malyĵ. Gula gamonka,
uskidwaŭsĵ smeh, wĵsëlyĵ wokličy.
"Ĵk na wĵselli ĵkim. Ci ŭ carkwe, na wĵliki ʤen̊ …" –
padumala Ganna, taksama poŭnĵčysĵ wesĵloscǰ.
– O tut e takaĵ mašynka, ĵkaĵ tok ĕlektryčny dae, – cešyŭsĵ,
kazaŭ Scĵpan. – Krucic̊ ĵe trĕba, štob ĕlektryčnasc̊ dala!.. – Ën
zasmĵĵŭsĵ: – Glĵʤi, skolki ahwotnikaŭ pakrucic̊ ! Papasci ŭ kino
bĵsplatno!..
Kali Scĵpan i Ganna ŭcisnulisĵ ŭ sency, ĵna až radasna
pryžmurylasĵ: da tago ž swetla, takoj ĵsnasci i ŭʤen̊ u sencah
ne bywae. Zirnula z pawagaj na lĵmpačku, što zyrčala nad
rasčynenymi ʤwĵryma ŭ hatu. Užo zatym zaŭwažyla ĵna
poblizu ŭ sencah ʤiŭnuǰ mašynu z krugami ŭgary, pra ĵkuǰ
Scĵpan skazaŭ, što gĕta i ësc̊ – kinaaparat.
– Galoŭny aparat, ĵki pakazue ŭsë… Usë iʤe adsǰl, ad etago
aparata…
Ĵgo daswedčanasc̊ dawala cĵper ĵk by perawagu, i ën
trymaŭsĵ z Gannaj walnej i smĵlej, čym zaŭsëdy. I ne taiŭ ščascĵ.
350

Ĵna ŭperšynǰ bačyla ĵgo wĵsëlym z tyh ʤën, ĵk ën wĵrnuŭsĵ z
nĵŭdalyh ucëkaŭ u kamunu. Ganna wedala, što ën cĵžka
peražywaŭ swaë wyklǰčĕnne z kamuny: kulacki syn! – wedala,
što tolki slëzy ĵgo matki prymusili ĵgo znoŭ wĵrnucca z
nĵpĕŭnaga prypynku – užo ŭ Jrawičah – dadomu. Ĵna
zʤiwilasĵ, kali ŭbačyla ŭperšynǰ, ĵk ën pastaleŭ za ĵki-nebuʤ
mesĵc. Wek maŭkliwy, unurany, nejki nĵznana wažki, pawolny.
Štos̊ ci ŭ im niby raptam zgarĕla, patuhla. I wos̊ – ʤiwa – znoŭ
zapalilasĵ… Ën, akazwaecca, mog byc̊ i cĵper wĵsëly, dawolny…
Kalĵ aparata korpaŭsĵ, štos̊ ci papraŭlĵǰčy, gladki i, zdalosĵ,
wĵsëly neznaemy hlopec z rusĵwymi, začĕsanymi nazad
walasami. Тut ža byŭ i Andrĕj Rudy, wažna zaglĵdwaŭ tudy, što
i hlopec, pytaŭsĵ ŭ ĵgo.
Kab uwajsci ŭ hatu, trĕba bylo kupic̊ bilet, ĵkiĵ pradawali na
stoliku perad ʤwĵryma. Scĵpan tolki ŭzĵŭ kwitki i pazwaŭ
Gannu ŭ hatu, kali pobač raptam wypnuŭsĵ rasčyrwanely, z
wačmi, što prasili i malili, Hweʤka:
– I ĵ! I – mĵne!..
Ĵgo prapuscili z imi. Hweʤka išoŭ, tuliŭsĵ da Ganny,
anĵmely ad ščascĵ, ad belaga swĵtla. Ale praz hwilinu paslĵ tago,
ĵk Ganna i Scĵpan umascilisĵ na ŭslone, rudawataga
Hweʤkawaga čubka ĵk i ne bylo pobač – znik neʤe sĵrod
swaih rawesnikaŭ, što krucilisĵ, durĕli na padpoze naperaʤe,
kalĵ samaga belaga palatna.
Ganna agleʤelasĵ: u hace bylo užo bagata lǰʤej. Тrohi ix
sĵʤela na ŭslonah, na ložku, drupĵ – bolš asc̊ – ulaʤilisĵ prosta
na padloze. Blizka, trohi zzadu, gamanili Grybki i Saroka, dalej,
kalĵ akna, u kupcy ʤĵŭčat tulilasĵ Hados̊ ka. Prakop-lĵsun, ĵk
gaspadar, ulaʤiŭsĵ z wygodami, na prypeku, – z žonkaǰ, sa
starĕjšymi synam i dačkoǰ. Malodšyĵ durĕli, piščali na pečy.
– Kuryc̊ ne možno! – skazaŭ Mikanor ĵk zagad.
– Čamu eto? – nedawolna pramowiŭ lĵsnik Micĵ.
– Zagarĕcca moža!
Scĵpan, usë z toj ža pasmĵlelascǰ, radasnascǰ, staŭ adrazu
351

raskazwac̊ , ĵk neʤe za Prypĵccǰ zapaliŭsĵ aparat ad adnoj
iskrački,– hata zgarĕla ŭmomant, by karabok zapalak. Ganna
kiwala ĵmu galawoǰ, pakazwala, što sluhae, a sama byla poŭna
adnoǰ dumkaǰ: Wasilĵ nĵma. Staraǰčysĵ ne pakazwac̊ tago, ĵna
necĵrpliwa lawila galasy ŭ tym baku, ʤe byli ʤwery, adkul
uwahoʤili. Razy dwa ne wytrymliwala, aziralasĵ. Glĵnuušy
apošni raz na ʤwery, ĵna nespaʤeŭki ŭbačyla Ĵŭhima: ne
ŭseʤeŭ doma, prypërsĵ ŭsled. Gĕta bylo ëj ĵk znak swaëj sily,
ulady nad im, ale ŭcehi ni na mig ne pačula ĵna.
Ën ne padaŭ znaku, što bačyc̊ ĵe, seŭ nawoddal z
mužykami. Cĵper uwaga Ganny stala ĵk by dwaicca –
prysluhoŭwalasĵ, čakala Wasilĵ i razam z tym uwes̊ čas
nepryhilna pomnila: Ĵŭhim tut…
Užo ne Mikanor, a Prakon z prypeka grozna pragurkataŭ,
što kuryc̊ nĵmožna. Ale htos̊ ci z ʤĵʤkoŭ usë ž potaj kuryŭ;
dym ad tytunǰ byŭ dobra čucën miž pahaŭ potu, lazy z lapcĵŭ,
balotnaj grazi, staryh swit, ĵkiĵ poŭnili hatu. Scĵpan z paprokam
zagawaryŭ: da čago ž neswĵdomyĵ ŭ nas lǰʤi, ĵk malyĵ!
Music̊ , z-za gĕtaj gaworki, Ganna ne adrazu zaŭwažyla, kali
ŭwajšoŭ Wasil. Ĵna ŭbačyla ĵgo tady, ĵk ën užo staŭ nepadalëk
sa swaëj Manĵǰ, šukaǰčy na padloze wolnaga i zručnaga mesca.
Ën Gannu tady ĵščĕ ne bačyŭ. Ale Wasil, zdaecca, pačuŭ na sabe
ĵe pozirk, nĵcĵmna azirnuŭsĵ. Na momant ix wočy sustrĕlisĵ, i
gĕty momant tak mnoga skazaŭ Ganne. Тoe, što ĵna adkryla, ne
ŭscešyla: Wasil adrazu zanepakoiŭsĵ nĵdobra, hutčĕj
adwĵrnuŭsĵ. U gĕty čas asabliwa čulaĵ, ĵna zrazumela ŭsë: "Ne
hoča i glĵʤec̊ … Peradumaŭ… Končano!.." U gruʤĵh ĵe stala
raptam tužliwa, pusta.
"Peradumaŭ. Nu i nĵhaj – peradumaŭ", – pasprabawala
supakoic̊ sĵbe ĵna. Kanešne, pawinen byŭ peradumac̊ : žonka ŭ
ĵgo, i maloe… I sama ĵna, Ganna, hiba ž wolnaĵ?.. Ĵna ŭhwalila ĵk
by z palëgkaj: "I dobra, što tak… Ne wĵrĕʤic̊ dušu aby-čago…"
Ale tuga ne adyhoʤila. Ganna čula, razumela: ĵščĕ adna
ŭceha, naʤeĵ ĵe, prapala. Umomant raptam ne stala tago, čym
352

cešylasĵ, ab čym dnĵmi i načami tryznila-maryla, da čago
rwalasĵ dušoǰ… Z gĕtym tak cĵžka bylo zgaʤicca, što ĵna
ŭhajilasĵ znoŭ za maru swaǰ, ne paweryla tamu, što tak dobra
ŭbačyla: "Ne, ne peradumaŭ. Eto tak zdalosĵ tolki… Eto ën tolki
perad lǰʤmi tak… Keb ne plĵli lišnĵgo…"
Тuga, trywoga ŭsë ž ne apadali. Ganna čula dušoǰ adno:
adumaŭsĵ, adstupicca rašyŭ! Ëj zrabilasĵ tak prykra, byccam
ĵna znarok sama sĵbe ašukala: "Nagilĵla, nastroila sabe bog
wedae čago, durnica!.. Sama naplĵla i sama paweryla!.."
Ĵna znoŭ adčula sĵbe aʤinokaj, čužoj sĵrod čužyh. Nĵwesela
bylo cĵper sluhac̊ besklapotny, sa smeham goman lǰʤej,
padumala gorka: "Тrĕba bulo percisĵ sǰdy! Sĵʤela b lepej
doma!.."
Z gĕtym nastroem ĵna amal ne sluhala, što kazaŭ Mikanor,
ĵki wyjšaŭ k stanu. Znajšoŭ kali ŭgaworwac̊ , kab ustupapi ŭ
kalgas; samy čas lǰʤĵm dumac̊ pra gĕta. Narĕšce pačuŭ, što
popustu gaworka, perastaŭ lezci ŭ dušu lǰʤĵm. Abyĵkawa
glĵʤela, ĵk pad ushwalĵwanyĵ wokličy ʤĵcej i pokryki daroslyh,
ĵkiĵ zagadwali scihnuc̊ , na palatne zawarušyŭsĵ, niby
ŭladǯwaǰčysĵ ĵmčĕj, bely kwadrat. Ën to lez na stol, to apaŭzaŭ
tak što na palatne tyrčali nečyĵ nesluhmĵnyĵ wihry čarneli
šapki, nawat galowy. Gĕtyĵ abrysy wesĵlili tago-sĵgo, asabliwa
malyh, ĵkiĵ aʤin za adnym stali wysoŭwac̊ ruki, pakazwac̊
čorcikaŭ, duli. Ĵny ŭraz apali, kali Andrĕj Rudy ad aparata
pagraziŭsĵ:
– Štob seli ŭment! A ne – dak wyganǰ ŭsih!
Bely kwadrat pakoŭzaŭsĵ, pakoŭzaŭsĵ, supakoiŭsĵ, staŭ.
Amal adrazu, kali swĵtlo ŭ hace pagasla, belae akno na
scĵne paĵwilasĵ znoŭ, užo ĵrčĕjšae, – i ŭ cikaŭnaj cišyni, zzadu,
ad ʤwĵrĕj, pačulasĵ strakatanne. U belym akne zadryžali,
zaskakali, ĵk by ŭ polečcy, nejkiĵ plĵmy, pisĵgi, niby žywyĵ,
wyskačyli litary.
– Abrĕk Zaŭr… – pračytaŭ ugolas Scĵpan.
Ĵna ne zrazu mela ničoga z gĕtyh sloŭ, dy i ne dabiwalasĵ
353

zrazumec̊ . Praz bĵdu swaǰ Ganna bez ĵkoganebuʤ zahaplennĵ –
zusim inakš, ĵk use, što až anĵmeli, začarawanyĵ, – glĵʤela na
ʤiwy, što paĵŭlĵlisĵ, mĵnĵlisĵ i mĵnĵlisĵ ŭ belym drygotkim akne.
Тo lezla krywa, potyrč zĵmlĵ z kamĵnĵmi, gipa ĵkuǰ Scĵpan kazaŭ
– gory, to lĵpilisĵ adna na adnoj ʤiŭnyĵ haty bez strĕh, to imčaŭ
na čornym žarabcy adčajny čorny čalawek u wĵlikaj kučomcy.
Ën tak grozna lĵceŭ sa scĵny, što naperaʤe nehta zakryčaŭ ad
strahu. Dy i Ganne bylo ne welmi dobra: usë zdawalasĵ –
wyskačyc̊ sa scĵny, z akna, palĵcic̊ na žarabcy pa lǰdskih plĵčah
dy galowah…
Neprykmetna, spakwalĵ tuga cihla, ale zusim ne zabywal
asĵ: usë ž bačyla ŭžo naperaʤe nĵhaj ʤiŭnaga, ale čalaweka,
žywoga niby i znaëmaga. I čym bolš uwedwala pra ĵgo, tym
bolš cikawiŭ ën, bolš spačuwala ĵmu. Cikawasc̊ i trywoga ab im
ʤiŭna splĵtalisĵ z tugoj ab swaëj bĵʤe, z tugoj gipa nejkae
nĵznanae i zawabliwae žyccë ŭ nĵznanyh, ʤiwosnyh kutkah,
kudy, kab magla, palĵcela b z radascǰ, ad bĵdy, ad nĵpraŭdy, ad
nĵŭdačy swaëj…
Z gĕtym nespakoem sĵʤela ĵna i kali akno naperaʤe znoŭ
čysta zabĵlela i zanalilasĵ ŭ hace swĵtlo. Maratuga palĵcec̊ , ucĵčy
kudys̊ ci ĵščĕ pabolšala, zapalila, kali zgadala Wasilëŭ pozirk,
znoŭ wĵrnulasĵ dušoǰ da tago, što z gĕtaga pozirku zrazumela.
Ĵna, adnak, pastaralasĵ adagnac̊ tugu swaǰ, stala pryglĵdacca,
prysluhoŭwacca da tago, što ʤeelasĵ wakol. Bylo widac̊ , bagata
hto byŭ ĵk by aglušany bačanym, ne mog ačomacca.
– Ĵdry ĵgo mac̊ ! – wykazaŭ zahaplenne Zajčyk. – Zĵmlĵ ŭ
nebo leze!
– Ĵki čorny, taki j praworny! – zaĵwila Saroka. – Cygan
čysto!
– Salomu sa strĕh – nibyto – skarmili! Hi adnoj strahi!
Andrĕj Rudy papraknuŭ za cemnatu lǰdskuǰ:
– Kaŭkaz! Sledawacelno, i gory. I kaŭkazcy čornyĵ! I haty
takiĵ! Saklĵ nazywaecca. Ab etym neadnakratno pisaŭ Mihail
Jrewič Lermantaŭ…
354

– Gory – nĵbos̊ – ne menšyĵ, ĵk u Jrawičah…
– Paraŭnĵŭ – ta-skac̊ ! Werab’ĵ z bugaëm! Na ʤesȷ̂c̊ wĵrstoŭ
ugaru prĕcca! Hrybet!
– Na ʤesȷ̂c̊! Brašy!.. Ĵk use adno meraŭ hto!..
– Nawukaj dakazano!
– Ot adčaĵnny, ʤetki, ety, što na kani! – znoŭ uplëŭ z
zahaplennem Zajčyk.
– Adčaĵnny! I konik – ničogo!.. Mne b takogo!
– Ument by ŭ Jrawičy zaskočyŭ!
– Dak eto – usë? – ne to zʤiwilasĵ, ne to prosta zapytalasĵ
Grybčyha. – Ci ščĕ što pakažuc̊ ?
– Ščĕ buʤe! – supakoiŭ Scĵpan. – Samae cikawae!
Lǰʤĵm byla ahwota paglĵʤec̊ gĕtae cikawae, ale toj, što
pakazwaŭ kino, usë nešta stukaŭ u sencah žaleznymi bankami,
mudrageliŭ kalĵ mašyny. Leʤ dačakalisĵ, kali patuhne znoŭ
swĵtlo i zadryžyc̊ -zatrasecca belae akno na scĵne. I tut
nespaʤeŭki ŭraziŭ ĵščĕ aʤin cud: gory raptam perawĵrnulisĵ,
zwisli ca stoli werham uniz, neba i woblaki zadryžali pad imi. I
kon̊ , ĵk muha pa stoli, pabeg dagary nagami, i ne čalawek ehaŭ
na im, a ën na čalaweku, na čornaj kašlataj šapcy. Ganna, ĵk i
ŭse lǰʤi, byla tak zʤiŭlena tym, što bačyla dasǰl, što i gĕta ŭzĵla
za ʤiwa, ĵkoe tolki ne wedala, ĵk razumec̊ …
Dzeci ž adrazu až zawiščali ad radasci. Wisk-smeh ix staŭ
peradawacca daroslym, z ĵkih toj-sëj, ĵk i Ganna, staraŭsĵ ĵščĕ
razabracca, što ž ʤeecca na scĵne, – smeh, rogat usë družneŭ,
dužĕŭ. Neŭzabawe ŭsĵ hata trĕslasĵ ad rogatu, u ĵkim na čas
zusim zabylasĵ adwažnaĵ postac̊ čornaga konnika. Lǰʤĵm bylo
nawat škoda, kali gĕtae wĵsëlae widowišča na palatne raptam
prapala, i wĵsëly kinošnik, sam welmi rady, što pacešyŭ lǰʤej,
staŭ znoŭ korpacca kalĵ mašyny. Neŭzabawe tyĵ ž gory i tago ž
konnika ŭse ŭbačyli ĵk trĕba – ën ehaŭ na kani, kamĵnistaj
krywoj darogaǰ. Gĕta bylo ŭžo niby ne tak cikawa, ale hutka
gistoryĵ zagadkawaga kaŭkazca znoŭ zahapila ŭsih…
U gĕtu noč, zasynaǰčy, Ganna bačyla to haty, što lĵpilisĵ
355

adna na adnu, to čornaga čalaweka, ĵki lĵceŭ na kani, cĕliŭsĵ sa
strĕlby, znoŭ i znoŭ bačyla Wasilĵ, ĵk staĵŭ z Manĵǰ, ĵk
adwĵrnuŭsĵ ad ĵe, ad Ganny. Dziŭnyĵ widowiščy kino i tužliwaj
rĕalnasci snlĵtalisĵ, blytalisĵ: na momant ubačyla sĵbe na kani
lĵcic̊ , lĵcic̊ , až duh zajmae. Legka, dobra-dobra ščasliwaĵ, tulicca
da adwažnaga čornaga konnika. Ne, ne da ĵgo, da Wasilĵ. Lĵcȷ̂c̊,
lĵcȷ̂c̊ udwaih z Wasilëm. Wasil, mily moj!..
I tut ža abuʤilasĵ. Leʤ daŭmela, ʤe lĵžyc̊ , u pamȷ̂c̊ znoŭ
unizalasĵ: ĵk ubačyla Wasilĵ, ĵk ën adwĵrnuŭsĵ, i Ganna leʤ ne
zastagnala. Kab adagnac̊ tugu, kryŭdu, bol, stala znarok
zgadwac̊ toe, što bačyla ŭ kino. Ale i tut spakoǰ ne bylo. Duša
balela pa adwažnym konniku, maryla ab nejkih adwažnyh
učynkah, ab prastory, ab woli. Palĵcela b, ne paglĵʤela b ni na
što, – kab bylo z kim… Cudoŭnyĵ widowiščy, ĵkiĵ ĵščĕ žyli ŭ ëj,
zwali, wĵli ĵe ŭ swet cudaŭ. Ale ŭtrymac̊ u gĕtym swece ne
magli doŭga: znoŭ i znoŭ u mary ĵe ŭrywalasĵ zgadka pra
Wasilĵ. Samaĵ daragaĵ naʤeĵ grazilasĵ cĵper samaj gorkaj
strataj…

Častka trĕcĵĵ
Razʤel peršy
1
Wyehali pad wečar. Leʤ tolki minuli bĵrĕzničak za
mĵstĕčkam, naseŭ pocëmak. Les tut i ŭʤen̊ cëmny, sosny dy
sosny, cĵper ehali ĵk u čornaj kanawe. Ehali pacihu, Apejka
skazaŭ, što spĵšacca nĵma čago: času až zališne, cĵgnik buʤe
apoŭnačy.
Neʤe pawerse haʤiŭ wecer, ale na daroze, unize, bylo
ciha; tolki adnojčy, kali sprawa zašarĕla pole, wecer šyroka
356

ŭwarwaŭsĵ na darogu, staŭ mokra bic̊ u twar. Za polem daroga
znoŭ uwajšla ŭ čornuǰ kanawu lesu, u ciš i drymotnasc̊ . Mabyc̊ ,
ad gĕtaj cišy, čornaj maŭkliwasci nawokal gawaryli mala.
Žančyna sprabawala byla zawĵzac̊ gaworku, skazala, što ot
zima padstupae, skora marazami woz̊ mecca. Apejka dlĵ pryliku
padtrymliwaŭ ĵe; i ĵščĕ razy dwa padtrymliwaŭ, bez ahwoty, i
gaworka znoŭ acihala, ĵk by gluhla ŭ wažkaj lĵsnoj cišy. Тak i
ehali amal uwes̊ čas, drĕmlǰčy ci moŭčki dumaǰčy kožny swaë;
tolki Ignat raz-poraz, ĵk by sprasonku, nokaŭ, pamahwaŭ
pugaǰ; nokaŭ tak lĵniwa, što kon i amal ne zwažali.
Les wypusciŭ tolki kalĵ samyh kalinkawickih hat; zrazu za
sosnami zabliščali agen̊ čyki, pačalasĵ wulica. U wulicy i koni i
lǰʤi pačuli sĵbe wesĵlej; koni, zdaecca, bez Ignatawyh lejcaŭ,
sami ŭhapilisĵ ŭpodbeg; tak upodbeg i dakacili da doŭgaj i
šyrokaj, sa swĵtlom u woknah budyniny wakzala. Amal zrazu,
ĵk uwajšli ŭ zalu, tam usčalasĵ mitusnĵ, use rynulisĵ k ʤwĵram,
što wĵli na peron, zala napoŭnilasĵ necĵrpliwym gomanam,
krykam. Zanepakoilasĵ i Apejkawa spadarožnica: taksama
zahaʤilasĵ – hutčĕj bilet trĕba b, ne spaznicca b, – ale Apejka
supakoiŭ, što gĕta ne ix, gĕta, pa čase, gomelski.
Тak ĵno i bylo: poezd byŭ na Gomel. U apuscelaj i pacišĕlaj
zale uzĵŭ Apejka z kasy dwa bilety, na Minsk praz Žlobin;
abgleʤeŭ, praweryŭ ix i tak, i na swĵtlo; Ignat, ĵki sačyŭ za
ŭsim, rašyŭ narĕšce’ što zadaču swaǰ wykanaŭ i mae prawa
ličyc̊ sĵbe wolnym. Ën znĵŭ šapku i tak, z šapkaj u adnoj rucĕ i z
pugaj u drugoj, skazaŭ, kab wĵrtalisĵ žywyĵ-zdarowyĵ, i walka
spakojna padaŭsĵ da ʤwĵrĕj.
Sĵʤeli ŭdwaih na kanape, doŭga gamanili; z gawarliwascǰ
žwawaj wĵskowaj žančyny spadarožnica ščyra ʤĵlilasĵ, mabyc̊ ,
usim, što bylo na dušy: i nespakoem pra toe, ĵk tam čalawek
aʤin z ʤec̊ mi ŭprawicca; i naʤeĵj na sĵstru, ĵkuǰ ĵna prasila,
kab pryhoʤila, naglĵdala; i klopatam, ĵk tam buduc̊ ĵe karowy
bez ĵe: ĵna byla daĵrkaǰ ŭ kalgase; pĕŭna, zabuduc̊ zusim, pakul
ĵna wernecca znoŭ. Ne taila i strahu, ĵk by tam čago paganaga
357

ne zdarylasĵ z Lysaǰ: zanĵdužala nešta ĵkraz nadoečy. Apejka i
sluhaŭ, i sam pytaŭsĵ, i dumaŭ raskidana pra swae pakinutyĵ
nĵskončanyĵ sprawy, ale najbolš žyŭ adčuwannem utomy,
pradčuwannem peradyški, čakannem ĵk by swĵta.
Adĕski, ĵki pa daroze na Leningrad pawinen byŭ padwezci
ix da Žlobina, pryjšoŭ a trĕcĵj gaʤine nočy. U cëplym, poŭnym
sonnyh lǰʤej wagone im ne adrazu ŭdalosĵ ŭcisnucca na laŭku;
usǰdy lĵžali, sĵʤeli, hrapli baradatyĵ ʤĵʤki, garadskiĵ hlopcy,
cëtki ŭ hustkah, z klunkami, ʤeci; nemaladaĵ, basawitaĵ
prawadnica, wĵdoma, znajšla b mesca dwaim uʤelnikam sesii
CWK Belarusi, ale Apejka nawat ne zaiknuŭsĵ pra gĕta. Znajšoŭ
mesca Anisi, ulaʤiŭsĵ sam. Ĵmu doŭga ne spalasĵ, potym
wagon zakiwaŭ, zaguškaŭ: Apejka pačuŭ sĵbe welmi legka,
besklapotna. Abuʤiŭsĵ ën adtago, što zabalela šyĵ: sĵʤec̊ bylo
nĵëmka, ne bylo na što dobra abapercisĵ; sanliwym paglĵdam
zaŭwažyŭ u akne swetluǰ, šyrokuǰ šĕran̊ snegu. Adwĵrnuŭsĵ,
zmĵniŭ pastawu, abapëršysĵ ab čamadančyk, pasprabawaŭ
zasnuc̊ znoŭ.
U Žlobin pryehali pocëmku. Agni garĕli c̊ mĵna i rĕdka, ale
nĵzwykly ĵščĕ sneg wesĵliŭ usë. Baʤëryla, wesĵlila snežnaĵ, z
dameškam wugalnaj gary, swežasc̊ .
U zale bylo poŭna narodu. Lihtary nad lǰʤmi ĵk by wiseli ŭ
pary i dyme; swĵcili c̊ mĵna. Ne zmaŭkaŭ goman. Čulasĵ zrazu
ceplynĵ, cĵžki duh. Ne tak prosta bylo i adysci ad ʤwĵrĕj.
Akenca kasy ablĵpili – i ne dumaj prabicca. Apejka i ne staŭ
prabiwacca pakul: da pĵgnika na Minek ĵščĕ nekalki gaʤin,
možna ne spĵšacca kampascirawac̊ . Zaŭwažyŭ u kutku bufet,
staŭ z Anisĵj kirawac̊ da ĵgo.
Rasparanaĵ, wažkaĵ žančyna ŭ kaptančyku, što až traščaŭ
na gruʤĵh i na bakah, targawala jiwam, čaem, garĕlkaǰ. Najbolš
– piwam z bočki, kalĵ ĵkoj pad nasosam mutnela penistaĵ, z
burbalkami lužyna. Kaptan u ĵe byŭ mokry, mokryĵ byli
čyrwonyĵ ruki, ĵkiĵ ĵna čas ad času wycirala ab kaptan. Anisĵ ne
adrazu rašyla, što ëj uzȷ̂c̊; z sur ëznaj minaj, by nawažylasĵ na
358

štosydi wažnae, narĕšce wykazala: čaǰ i – piwa šklĵnku.
Koržyka ne trĕba; koržyki ësc̊ swae. Sabe Apejka paprasiŭ
kuhal giiwa; pakul bufetčyca naliwala, agleʤeŭsĵ, ʤe b
prylaʤicca. Hoc̊ by kutočak wolny na aʤinym stoliku, zalitym
taksama, zasmečanym ab*edkami ad ryby, kartaplĵnymi
lušpajkami. Prytuliŭsĵ lĵ akna, što z gĕtaga boku, znutry,
slĵzilasĵ mutnymi pisĵgami.
Za aknom byŭ asnežany plĵcok z golym krywym drĕwam, z
ašmëtkami salomy na sneze, slĵdami sanej, lapcej, kapytoŭ,
konskaj mačy. Patrohi razwidniwalasĵ. Smokčučy piwa,
zakuswaǰčy damašnim hlebam i mĵsam, Apejka praz zwon u
nedaspanaj galawe sluhaŭ, ĵk gamanili pobač dwa hlopcy.
– Piwo – paganae. Ĵk cĵlĵčae pojlo… Z wadoǰ, mabuc̊ …
– Buŭ by taran, dak i etae ŭsmak išlo b…
– U Gomeli piwo dabrĕnnae. Žygulëŭskae. A to ščĕ –
barhatnae…
– My sami sušyli rybu. Ĵk u Phowi rabotaŭ. Nalowim,
pawesim na wĵroŭku na dwary. Ot zakuska!..
Za stanom hlopcy, mužyki zdarowyĵ byli ŭžo asalawelyĵ ad
garĕlki, ad piwa; razmahwapi rukami, razmazwali rukawami i
lokcĵmi makrĕču na stale; wažka warušyli skiwicami, žuǰčy.
Raz-poraz wykidwali macǰki.
Asabliwa garlaniŭ aʤin, čornen̊ ki, wĵrtlĵwy, nahabny, što
nasĵdaŭ na roslaga, rudoga: "I ty, ty papusciŭsĵ?!" Drupĵ
padpĵwali ĵmu.
– A što ĵ mog?.. Što mne rabic̊ bylo?!. – apraŭdwaŭsĵ rudy.
Ën uzĵŭ gurok, staŭ niĵkawa žawac̊ .
– Što?! – Čornen̊ ki akinuŭ wačyma družkoŭ. Use ragatali.–
Što – pytaecca!.. – Ën skrywiŭsĵ, plǰnuŭ ceraz plĵčo. Ab’ĵwiŭ: –
G… ty!
Apejka pawëŭ pozirkam: lĵ stala blizka ʤĵŭčyna z knižkaǰ,
hmurycca, paglĵdwae spadylba, sa straham i agidaǰ. Pobač
matka tulic̊ maluǰ, zakrywae saboj ad laĵnki, ad kryku; widna
tolki ĵe spina dy hustka Inšyĵ glĵʤĵc̊ hto nedawolna, hto
359

abyĵkawa; ësc̊ i takiĵ, ĵkih kampaniĵ za stalom cikawic̊ : naziraǰc̊
i sluhaǰc̊ …
Dze milicyĵner: nĵŭžo ne bačyc̊ , ne čue? Čamu inšyĵ maŭč ac̊ ,
trywaǰc̊ ? Sam ne ŭtrywaŭ, prašyŭsĵ da čarnĵwaga.
– Ci nelga b – pacišĕj trohi. I – paprystojnej!
Čornen̊ ki ne zrazu i daŭmeŭ.
– Što?! – Ën utaropiŭ wažki pozirk, z pagardaj, gnewam
ugleʤeŭsĵ. – Prys-stojnej! – Ën cyrknuŭ ceraz plĵčo: –Т-ty hto
taki?!
– Možam bližĕj paznaëmicca. Kapi ne prycihneš…
Cwërdy Apejkaŭ ton, cwërdy pozirk ne zbĵntĕžyli ĵgo, ĵščĕ
razdražnili. P’ĵny, čyrwony, pryŭstaŭ, adsunuŭ nagoj
taburĕtku. Gatoŭ byŭ rynuc̊ ŭ bojku. Ale družki ŭhapili za ruki,
pacĵgnuli. Silaǰ pasaʤili.
– I naogul, para b – wyzwalic̊ stol. Zaseli, pany!
Apejku padtrymaŭ goman. Padyšoŭ i ne bačny dasǰl
milicyĵner, staŭ praĵŭlĵc̊ uladnuǰ cikaŭnasc̊ . Čornen̊ kamu dali
papĵrosu, ën zakuryŭ. Nĵdobra zirnuŭ nawokal.
Apejka adyšoŭ. Blizka ad ĵgo wyzwalili ad klunkaŭ mesca
na kanape. Ën i peratrywožanaĵ zĵmlĵčka seli. Čuŭ pobač galasy
ŭhwaly ĵmu: "Praŭda, ĵk pany!", "Rasselisĵ, i ne skažy im!", "Тak
i trĕba z imi!" Kab ne ŭdawac̊ z sĵbe nejkaga geroĵ – padumaeš,
gerojstwa! – pakazaŭ, što ne sluhae, stomlena palažyŭ galawu
na daloni, na čamadan na kalenĵh. Niby pakazwaŭ, što hoča
spac̊ .
Ën taki haceŭ spac̊ i ad gĕtaga hutka supakoiŭsĵ paslĵ
sutyčki z malajcami. Ale snu ne bylo. Ën čuu, ĵk stukaǰc̊
raz-poraz ʤwery, ĵk plača blizka ʤicĵ, ĵk neʤe dalej ragočuc̊ ;
čuu, ĵk tuga pragrukaŭ za woknami parawoz. Pryjšlo na
dumku: ot sĵʤiš doma, i zdaecca – use sĵʤĵc̊ doma; eʤeš pa
raëne – zdaecca: uwes̊ swet u raëne. A rušyš ŭ darogu – niby
ŭwes̊ narod u daroze; kolki narodu – malyh, staryh, mužčyn,
žančyn – u daroze! Niby i nĵma hat, ase l as ci.
Ne, gĕta ne prywid. Usë ŭ ruhu. Nikoli ne bylo takoga ruhu.
360

Nawat u Žlobine, u glušy gĕtaj, ʤe na stancyi adno wek
dramali tyĵ, kamu wypala perasadka, nawat tut, glĵʤi, što
robicca!..
Čuŭ, cikaŭnaĵ Anisĵ dapytwalasĵ:
– Usë tak i kinuli?
– Čago tam bylo kidac̊ takogo…
– Use ž taki – hata swaĵ. Karowa, kon̊ .
– Hatu my zabili. A karowu paglĵʤic̊ pokul Тĕklĵ, sĵstra.
Kažuc̊ , patom perawezci možno buʤe. Pa čuguncy… A kanĵ –
nĵma. Zdoh letas̊ , pad wesnu…
– Ad čago ž eto? – paspačuwala, žahnulasĵ Anisĵ.
– A hto ĵgo znae. Hwaroba ĵkaȷ̂s̊. Zdoh. Ad čago ni zdoh –
lĵgčĕj ne buʤe. Zdoh…
– I ne strašno?
– Čago?
– Ehac̊ – u bely swet. Na pustoe, moža, mesto. Dze – ni haty,
ni dwara. Da i ne blizko, moža?
– Dalëko. Ignatko, ĵk ĵno zawecca? Ot ne zapomnǰ niĵk.
Padobno na "kyš-kyš"…
– Kyštym, – pamog z godnascǰ hlapečy golas.
– Ot. Kyš-tym. Kažu, padobno "kyš-kyš". Dalëko. Za garami
Ural.
– Dalëko.
– Nu, ot… A strašno ne strašno – što z tago? Ne žyc̊ ža
adnym tut, use adno. Ën tam, my – tut. I tak užĕ god cĕly, ličy,
ne bačylisĵ. Dzeci saskučylisĵ, i ën, piša, skučae.
– A straha tam, hata e ĵkaĵ?
– Barak, kaža, e. Pažywëm, a tam – sab’ëm swaǰ. Ën u mĵne
ne ŭlomak ĵki. Haʤĵin. I kab pic̊ – ĵk katory, dak ne. I kuryc̊ ,
ličy, ne kuryc̊ . Haʤĵin. Zawod stroic̊ . Dak i hatu sabe abstroic̊
mo!..
– Škoda bulo?
– Čago?
– Nu, radnyĵ mesta. Žyccë ŭsë pražyli. Bac̊ kaŭščyna. Bac̊ ko,
361

matka – žywyĵ, moža?
– Matka žywe, a bac̊ ko pamër… Škoda, a tolki što z tago?
Radnyĵ ne radnyĵ, a tolki ĵk tam lepej buʤe – tak i tyĵ radnyĵ
buduc̊ . Našyh skolki ŭžĕ ŭ Siber peraehalo, i dalej, za Siber ščĕ,
kažuc̊ . I žywuc̊ . Prywykli. Ĵk usë adno i bac̊ kaŭščyna tam.
– Uwes̊ Sawecki Saǰz – roʤina. Eto praŭda, – skazala Anisĵ.
– Ĵ ž i kažu. Ryba šukae ʤe glybej, a čalawek – ʤe lepej.
Apejka rasplǰščyŭ wočy, paglĵʤeŭ: žančyna čyrwonaĵ ad
duhaty, siwawataĵ; bez huetki, ale ŭ kažuse. Adnoj rukoj tulila
da sĵbe maloe, drugaĵ ruka byla na galoŭcy ʤeŭčanĵci, što
sĵʤela na klunku perad ĵe kalenĵmi; ʤeŭčanë spala, palažyŭšy
rusĵwuǰ galoŭku na matčyny kaleni. Ĵščĕ na klunku sĵʤeŭ
hlopec–Ignat, nedaspanymi, ale pilnymi wačyma glĵʤeŭ
nawokal – wartawaŭ bac̊ koŭskae dabro.
– Wy hto taki sam buʤece? – pačuŭ raptam Apejka.
Pytalisĵ ĵgo – ʤĵʤka sprawa: z ploskim twaram, baradaty, u
cĵlĵčaj šapcy.
– A čamu gĕta cikawic̊ was?
– Dy ot: mo ne naborščyk časam? – Dzĵʤka zaŭwažyŭ
nerazumenne na Apejkawym twary. – Nu, ne nabiraece lǰʤej
kudy-nebuʤ?
– A? Ne.
Umĵšaŭsĵ, ne adrazu, drugi, taksama baradaty, z wostrymi
wočkami:
– A – zadkul, zdalëku? – Ën sĵʤeŭ na fanernaj skr̊ šcy.
Pawarušyŭsĵ, seŭ ĵmčĕj, rastlumačyŭ: – U zarabotki eʤem. Dak
ot i pytaemsĵ…
– Dyk wy ž, mabyc̊ , wybrali ŭžo darogu?
– Dak tak što i ne. U tom i ʤelo, što – ne. – Ën znoŭ niby
rastlumačyŭ: – Letam – u baloce, pad Woršaǰ, – raboty, kažuc̊ ,
ne perarabic̊ , a cĵper – zimoǰ – kudy?..
Тoj, u cĵlĵčaj šapcy, pamog ĵmu:
– Nadumalisĵ, paeʤem – papytaem. Bez sprosu, seʤĵčy –
usë adno ne znajʤeš.
362

Mĵrkuǰčy pa tym, ĵk adrazu prylip da ix gaworki trĕci, u
padʤëŭcy z šynĵlĵ, ix bylo troe.
Apejka zirnuŭ dapytliwa, wostra:
– A ĵk ža – gaspadarki? Pakidali?
Cĵlĵčaĵ šapka kiŭnula nĵpĕŭna:
– Možno skazac̊ , što i pakidali…
– Ad cwërdaga zadannĵ ci – ad kalgasa? – uzĵu Apejka
naprastki.
– U mĵne-to bylo, – spakojna pryznaŭsĵ toj, što ŭ cĵlĵčaj
šapcy. – A ŭ ix – ne. Ĵny – malamocnyĵ. Andrĕj, – kiŭnuŭ ën na
maŭkliwaga, – toj dak u kalgase ŭžĕ byŭ. Dyj cĵper u kalgase,
možno skazac̊ .
– I ĵmu cwërdae – nĵprawilno… – adazwaŭsĵ maŭkliwy, što
ŭ padʤëŭcy. – Za toe, što ŭ kalgas adkazaŭsĵ… "Paglĵdǯu",
skazaŭ…
– Čago ž wy – z kalgasa? – Apejka zirnuŭ na maŭkliwaga.
Тoj shawaŭ wočy, moŭčki, nĵdobra mahnuŭ rukoǰ.
– Тam – kalgas taki,– uzĵŭsĵ tlumačyc̊ toj, što byŭ na
skryncy. – Kalgas. Koni dohnuc̊ . Seĵc̊ nĵma čym. Palawinu
pagnilo, palawinu – pagublĵli, pakraŭ nehto. Robĵc̊ – drĕmlǰc̊ u
poli. Paspic̊ u razory – "palačku" pastaŭ. Bazar ĵkis̊ .
Apejka slowa ne ŭprawiŭsĵ skazac̊ u adkaz: patknuŭsĵ leʤ
ne ŭsutyč baradaty, u cĵlĵčaj šancy; rašuča, gorača dyhnuŭ:
– Ĵraščuk pytae: "Pojʤeš ci ne?" – Ën peradyhnuŭ.– Drupĵ –
ĵk hto, a ĵ – ne. "Ne najdu!" – kažu. Ĵraščuk: "Čamu?!" – "Ne
ŭwerany", – kažu. Тady ën, Ĵraščuk: "Тy š-što ž, ne weryš
saweckaj ulasci?!" Dak ĵ sam ne durnogo bac̊ ki ʤicĵ. "Saweckaj
ulasci, kažu, weru, a ŭ kalgase – ne ŭwerany!" Ën, Ĵraščuk, ĵk
pačuŭ, pazelĵneŭ. Ad zlosci, što ne ŭzĵlo ĵgo. Što ĵ ŭpiraǰsĵ. I ĵk
by ščĕ smĵǰsĵ z ĵgo. Hacĵ ĵki tam smeh. Za žywoe ŭzĵlo. Kryč ac̊
hočacca. I ŭpartasc̊ , ĵk u tago naturystaga kanĵ. "D-dobra!" –
kaža. Тak kaža, što baču – dobra ne buʤe. I praŭda – cwërdae
zadanne mne! Ulĵpiŭ dy ščĕ – grozicca: "Ne kineš kulackiĵ
štučki–izaliruem! Ĵk apasny ĕlement!"– Baradaty plǰnuŭ sa
363

zloscǰ, paskub baradu drygotkaj rukoǰ. – Ĵ wykanaŭ usë:
padmëŭ pad mĵtlu. Dzĵcej galodnyh pakinuŭ. Pazyčyŭ, čago ne
hapila. A – wykanaŭ.– Abodwa ĵgo tawaryšy kiwali: usë, ĵk
bylo, gaworyc̊ . Тoj ža, u cĵlĵčaj šapcy, glĵʤeŭ newiduča. Žyŭ
uspaminam. – Ĵno-to praŭda, ĵ – apasny, – pramowiŭ potym z
rozdumam. – Apasny, praŭda. Lǰʤi glĵʤĵc̊ na mĵne. Ĵk ĵ, tak i
ĵny. A tolki ĵk razabracca, – ën byccam zapĵrĕčyŭ kamus̊ ci,– dak
apasny ĕlement pajraŭʤe ne ĵ, a – toj kalgas. Ën, taki kalgas, –
samy apasny ĕlement!
– A hto ž winawaty – što kalgas taki? – začapila Apejku. Ën
niby winawaciŭ. Winawaciŭ stroga, ne sumnĵwaǰčysĵ.
– A – ĵ?
– A hto ž? I – wy. I – ën, – kinuŭ Apejka na Andrĕĵ,
kalgasnika. – I ŭse.
– Ĵk hto, a ĵ – ni pry čym, – adrĕzaŭ cwërdazadanec. – Ĵ tak
dumaǰ: bĵrĕcesĵ nawučyc̊ lǰʤej žyc̊ pa-nowamu, dak wučyce.
Wučyce! – Užo ën winawaciŭ Apejku. – Nalaʤce spačatku, a
patom – drugih zawice! A to – ukinuli lǰʤej, ne dali rady
adnym, a hutčĕj gonĵc̊ – Drugih. Ĵk na pažar! Тrubĵc̊ na uwes̊
swet – peršyĵ sĵrod usih! Skora dab’ëmsĵ na sto pracĕntaŭ!
Geroi na ŭsǰ rĕspubliku! Partrĕty drukuǰc̊ u gazetah hwalĵc̊ !
Bĵryce pryklad!..
Apejka zapytaŭ, z ĵkoga ĵny raëna. Akazalasĵ Klimawickaga,
slawa pra ĵki, i praŭda, grymela pa ŭsëj rĕspublicy!
– I adkul ën, tolk toj, buʤe, – ustupiŭ u gaworku toj, što
sĵʤeŭ na skryncy. – Pryslali tago Ĵraščuka kalgas rabic̊ . A ën
sam – ne araŭ, ne seĵŭ nikoli!
– I arac̊ ne buʤe!
– Pĕŭne ž, ne buʤe. A kamandue! Ĵmu aby hutčĕj! Aby –
ukinuc̊ dy – dalažyc̊ ! Što zadanne wykanaŭ, arganizawaŭ usih!
Dy skarĕj dadomu ŭ gorad, k žoncy cëplaj swaëj!
– Dak hiba ž ën dumac̊ buʤe dobra, što wyjʤe z usĵgo
zaŭtra!
– Ën-to ne dumae, a što ž – wy dumaece? – padčapiŭ stroga
364

Apejka. – Zemlĵ-ro-by! Kinuli zĵmlǰ, pole, nĵhaj – ʤĵʤĵ arĕ!
Nĵhaj ʤĵʤĵ kalgas padymae, narod kormic̊ !
Ĵny ne čakali takoga pawarotu. Apejka zaŭwažyŭ, ĵk adrazu
pryhawali pozirki, adʤĵlilisĵ ad ĵgo.
– Buŭ čas, karmili,– nepryhilna skazaŭ toj, u cĵlĵčaj šapcy. –
I arali, i seĵli, i karmili.
– Dy ne welmi-to karmili,– znoŭ pajšoŭ u nastup Apejka.
Čuŭ – ne ŭgaworwac̊ trĕba, a nastupac̊ cwërda. – Nĵma čym
asabliwa hwalicca. I ranej – ne gusta, a cĵper, kali zawodaŭ
stolki buduecca, kali garady rastuc̊ , – i saŭsim na galodny paëk
pastawili b!
Baradaty zirknuŭ z-pad cĵlĵčaj šapki:
– Paglĵʤim, ĵk was kalgasy nakormȷ̂c̊!
Apejka niby čakaŭ gĕtaga:
– Ot imenna: glĵʤec̊ buʤece! Drupĵ buduc̊ arac̊ , seĵc̊ , bicca,
padnimaǰčy gaspadarku ŭ sëlah, a wy – glĵʤec̊ ! – Ën skazaŭ
tamu, što ŭ cĵlĵčaj šapcy. – Sami ŭcĵkaece, dy ĵščĕ za saboj lǰʤej
cĵgnece!
– Nikogo ĵ ne cĵgnu! Ĵ adšyŭ, moža, ĵščĕ pĵcëh! Kab ĵ haceŭ,
dak paŭsĵla mo pajšlo b!
Ĵgo tawaryšy kiwali: praŭdu kaža, sami pajšli, i drupĵ
prasilisĵ.
– Ne adny my, – ĵk by pawinawaciŭsĵ toj, što sĵʤeŭ na
skryncy. – Dumaece, tut, na wakzale, mala takih. Palawinu,
moža, a to i bolej. Use glĵʤĵc̊ , ʤe b ʤecca…
– Ne use. Na widu zaŭsëdy toe, što pawerh plywe. Buʤe
kamu i arac̊ , i seĵc̊ , hleb rabic̊ . Karmic̊ – u tym liku i was.
Apejka bačyŭ: ne haceli ŭžo glĵʤec̊ na ĵgo. Byli ĵk čužyĵ.
Baradaty, u cĵlĵčaj šapcy, ne taiŭ zlosci: ĵščĕ aʤin ukazčyk
znajšoŭsĵ! Ale Apejka ne škadawaŭ: byla ŭpĕŭnenasc̊ , što
prawilna tak stroga pawëŭ gaworku. I ix nĵma čago hwalic̊ . Hoc̊
ën i razumee i praŭdu, i bol ix, ĵkih durnata nejkaga Ĵraščuka
wygnala z rodnyh dwaroŭ. Ĵraščukowa durnata dy i swoj
strah… Nĵhaj wedaǰc̊ , što ësc̊ i inšaĵ, bolšaĵ praŭda…
365

Ale trĕba i da ix sprawĵdliwym byc̊ . Ësc̊ u ix swaĵ praŭda,
ësc̊ . I nĵma čago hawac̊ gĕta. Dy i ci tak paproki trĕba im cĵper;
parada – cwĵrozaĵ, razumnaĵ – ot što im trĕba najbolš!..
– Ne pašancawala wam, – skazaŭ ën mĵkčĕj, ĵk by z
odumam. Ĵny ŭlawili ŭ tone ĵgo gaworki spačuwanne, zirnuli
na ĵgo nedawerliwa, dapytliwa. – Ne pašancawala. Z
Ĵraščukom.
Use troe pramaŭčali, ale Apejka prykmeciŭ: gĕta –
spadabalasĵ. Znoŭ ĵk by bližĕj stali. Тolki toj, u cĵlĵčaj šapcy,
zirkaŭ nedawerliwa.
– Ĵraščuk, mabyc̊ , waša praŭda, – duran̊ … – Apejka
zadumaŭsĵ, pačaŭ razwažac̊ ugolas. – Тolki ž tut i tak možna
padumac̊ : Ĵraščuk – to Ĵraščuk. Ĵraščuk – zboku pryklëpu… Dy i
to, kanešne, praŭda: nĵdoŭgi gosc̊ … Ne sam ucĵčĕ – dak
wyganĵc̊ . Raskusȷ̂c̊, što za ptuška, – mĵtloj pagonĵc̊ ! – Zaŭwažyŭ
u baradataga sumnenne, zapĵrĕčyŭ cwërda ĵmu: – Pagonĵc̊ !
Ranej ci paznej – pagonĵc̊ !
– U tom i ʤelo, što mo i pagonĵc̊ – dy pozno!
– Pozna ne buʤe! – Apejka gawaryŭ cwërda, ĵk by ŭsë
wedaŭ zagaʤĵ, naperad. Wedaŭ: tolki tak zmoža perakanac̊ ix;
kali – uwogule zmoža perakanac̊ . – Ale ne ŭ tym sol… Ĵraščuk
Ĵraščukom, a kalgas – kalgasam… – Ĵk skazaŭ nešta ne aby-ĵk
wažnae, zirnuŭ ne aby-ĵk, i z toj ža cwërdascǰ: wedae canu
tamu, što kaža. Ne na wecer kidae: – Kalgas – što b tam ni
nakruciŭ Ĵraščuk – sam saboǰ sprawa naʤejnaĵ! Ot što –
galoŭnae!.. Cëmnaĵ ĵščĕ dlĵ mnogih, nowaĵ, ale – naʤejnaĵ.
Razumnaĵ. I swaë woz̊ me!.. – Spakojna, upĕŭnena papĵrĕʤiŭ: –
Тak što i toe glĵʤice: ĵk by ne paškadawali potym ab sabe…
Zawĵzalasĵ sprĕčka pra kalgasy, zwyklaĵ dlĵ Apejki sprĕčka,
ĵkuǰ stolki razoŭ wsu užo doma i ĵkuǰ dawĵlosĵ znoŭ wesci tut,
"na perasadcy". Apejka ne mog by skazac̊ z pĕŭnascǰ, što
perakanaŭ ix wa ŭsim. ale kab zadumalisĵ nanawa, gĕta ën,
bačyŭ, dabiŭsĵ… Ĵk i ranej, staĵŭ na daroze, palohaŭ usih traih
Ĵraščuk. "Тut ža, kab i haceŭ wĵrnucca, dak z Ĵraščukom – ĵk
366

žyc̊ !"
– Kali budu bačyc̊ kago-nebuʤ z wašyh kiraŭnikoŭ, skažu
pra ĵgo…
– Zabĵruc̊ adnago, drugoga pryšlǰc̊ ! – ne ŭzradawaŭsĵ
baradaty.
– Ne, nĵhaj skaža. Moža, što i lǰdskae buʤe, – zapĵrĕčyŭ toj,
što sĵʤeŭ na skryncy. – Skažy. Ci napišy…
– Skažu.
Gaworka ŭcihla. Тroe maŭčali; Apejka adčuŭ, maŭčali
tamu, što ën užo byŭ lišni im. Haceli ab nečym pamerkawac̊
miž saboǰ. A moža, gĕta tolki zdalosĵ, moža, im prosta ne
hacelasĵ ni gawaryc̊ , ni dumac̊ . Skazaŭ, što hoča spac̊ , što ne
spaŭ noč. Uzlëg na spinku laŭki, stuliŭ galawu. Bačuŭ, ĵk ĵny
stali adyhoʤic̊ .
Haceŭ zasnuc̊ . A snu ne bylo.
2
Padyšoŭ hlopec, pakrykwaǰčy: hudy, čarnĵwy, nasaty, sa
skuranoj sumkaj na žywace; pačaŭ pradawac̊ gazety, knižki.
Apejka ŭzĵŭ gazetu, amal abyĵkawa paprasiŭ pakazac̊ knižki;
staŭ perabirac̊ i nespaʤeŭki natrapiŭ na znaëmy partrĕt na
wokladcy. "Ales̊ Maëwy. Wĵsenniĵ wetrazi".
Apejka, amal ne ličačy, daŭ grošy za knižku, wĵrnuŭsĵ na
laŭku. Тut, uwažliwa, dapytliwa, ugleʤeŭsĵ ŭ pargrĕt:
akuratna pryčasany, u wyšywanaj, swĵtočnaj saročcy, z
wĵsëlym i zadumennym pozirkam. Z toj ža dapytliwascǰ i
trywožnascǰ razgarnuŭ knižačku: peršy werš byŭ znaëmy,
čytaŭ užo ŭ gazece; ale Apejka adčuŭ ĵgo niby nanawa: usë
bačylasĵ cĵper zusim inakš, ĵk tyĵ try ci čatyry mesĵcy, kali werš
drukawali ŭ gazece. Amal ʤicĵčaĵ, bĵzmežnaĵ radasc̊ wĵsne,
krasawannǰ, ĵkoj byŭ poŭny werš, adgukalasĵ ŭ Apejku skruhaǰ,
nespakoem. Z nezwyčajna wostrym adčuwannem gartaŭ ën
listok za listkom, ubiraŭ werš za weršam i čuŭ, ĵk skruha i
367

nespakoj ne tolki ne adstupaǰc̊ , a ŭsë wažčĕj kladucca na dušu.
Peragarnuŭ apošnǰǰ staronku z takim nastroem, niby čytaŭ pra
nĵskladny les dawerliwaga, ščyraga hlopčyka, ĵkoga newĵdoma
za što kryŭʤili…
Wakzal ni na hwilinu ne apadaŭ gomanam. Usë zawihalasĵ
bufetčyca, curčala piwa, staĵli z kuhlĵmi lĵ akna drupĵ; Ignat pra
nešta gamaniŭ z dwuma pryĵcelĵmi. Aʤin z troh ʤĵʤkoŭ, što
sĵʤeli nawodcal, štosydi skazaŭ dwum drugim, staŭ
prabiracca, zdaecca, da kasy. Da žančyny z klunkami,
Ignatawaj matki, padyšoŭ malady mužčyna ŭ watoŭcy, skazaŭ,
što buʤe wagon. "Bagato was tut?" – zapytalasĵ Anisĵ.
Ignatawa matka skazala: "Z našago sĵla šĕsc̊ sem’ĵŭ. A ŭsĵgo z
raëna – paŭsotnĵ, ne menej…"
Bylo što nazirac̊ i sluhac̊ . Apejka ŭsë bačyŭ i čuŭ, ale dušu
cisnuli taĵ skruha, trywožnasc̊ , što astalisĵ ad knižki. Pryjšlo na
dumku: knižka wyjšla, mabyc̊ , da toj gistoryi, da artykula ŭ
gazece; ĵe nosȷ̂c̊, prapanuǰc̊ tamu, što ci prapuscili artykulčyk,
ci prosta ne zwĵzali, što napisaŭ ĵe toj samy "nacdĕmaŭski
padbrĕhič". Dumki znoŭ doŭga kružylisĵ wakol Alesĵ, turbawali
zagadkami, klopatam. Neprykmetna wa ŭzrušanuǰ galawu ŭlez
uspamin pra gaworku z ʤĵʤkami; perabraŭšy nanawa toe, što
ĵny kazali, padumaŭ: kolki zla dobraj sprawe moža zrabic̊ aʤin
bĵzlitasny duran̊ ! Zrazu ž – niby tolki i čakala gĕtaga –
uskočyla, učapilasĵ dumka: a hiba nĵma takih u twaim raëne!
Тakih, ĵkiĵ swaim bestalkowym naskokam burac̊ weru ŭ
dobrae, tolki kaleč ac̊ sprawu!.. Adagnaŭ prykrae, pawëŭ
dumku da sesii, na ĵkuǰ ehaŭ: što tam buʤe? Wažnaĵ gaworka
pawinna byc̊ . Wĵlikiĵ sprawy pačalisĵ. Wĵlikiĵ perameny iduc̊ .
Žyccë ŭsë nabirae hadu, rĕzka iʤe ŭgaru… Dumki peranesli ŭ
Maskwu: tam tolki što išoŭ plenum CK partyi, ĵki rašaŭ
naʤwyčaj wažnyĵ pytanni, sĵrod ix – pytanni kalektywizacyi.
Škada – nĵma ĵščĕ tut sënnĵšnih gazet: wos̊ -wos̊ pawinny
paĵwicca ŭ druku rašĕnni. Fakt – toe, što rašyŭ plenum, buʤe
mec̊ asabliwae značĕnne dlĵ sesii… U pamĵci pryjšlo nĵdaŭnĵe:
368

artykul Stalina "God wĵlikaga peralomu", što byŭ nadrukawany
ŭ "Prawde" 7 listapada, da kastryčnickaj gadawiny. Apejka
čytaŭ ĵgo doma, tady ž, ĵk pryjšla gazeta. Ën znoŭ, ĵk i tyʤen̊
nazad, kali tolki čytaŭ gazetu, staŭ dumac̊ pra artykul, ĵki ŭsë
wyklikaŭ nĵlëgki rozdum.
Stalin ab’ĵwiŭ, što kalgasny pyx dabiŭsĵ nebywalyh
pospehaŭ, što ŭ glybini sĵlĵnstwa adbyŭsĵ karĕniiy peralom. U
kalgasnym ruhu, pisaŭ Stalin, z’ĵwilasĵ nowae: sĵlĵne iduc̊ u
kalgasy ŭžo ne asobnymi grupami, a cĕlymi walascĵmi, nawat
akrugami. Kali i ësc̊ nezdawalnenne ŭ sĵlĵn, to – wyhoʤila z
artykula – adno tym, što ix ne ŭpraŭlĵǰcca zabĵspečwac̊
mašynami i traktarami. I tady, kali čytaŭ, i cĵper, kali
ŭspaminaŭ, Apejka asabliwa dumaŭ pra tyĵ razwagi Lenina,
ĵkiĵ byli wytrymkami ŭ artykule i ĵkiĵ pawinny byli ĵk by
padmacoŭwac̊ nekatoryĵ wywady artykula. Razwagi Lenina
wylučalisĵ glybinëj, nawat karotkimi wytrymkami ĵny
pamagali Apejku razwĵzwac̊ tyĵ cĵžkiĵ wuzly, ĵkiĵ zawĵzala
žyccë. Ĵny, dumki Lenina, wa ŭsim adpawĵdali tamu, što Apejka
bačyŭ u žycci; bylo widac̊ , ĵk glyboka razumeŭ Lenin dušu
selĵnina i cĵžkasci, što stanuc̊ na šlĵhu kalgasaŭ. Lenin ĵk by
papĵrĕdǯwaŭ ad paspešliwasci i lëgkasci. Тoj lëgkasci, ĵkaĵ,
zdawalasĵ, čulasĵ časam i ŭ artykule i bĵntĕžyla Apejku… Znoŭ
dumki Apejki kružylisĵ wakol idĕi – stwarac̊ kalgasy-giganty.
Stalin edka wysmejwaŭ "nawuku", ĵkaĵ sumnĵwalasĵ, što
možna i warga stwarac̊ zernawyĵ giganty ŭ 40–50 tysĵč
gektaraŭ. Ën nepahisna spasylaŭsĵ na nejkuǰ praktyku. Apejku
gĕta idĕĵ zahaplĵla razmaham, ale i tut, u katory raz užo,
strymliwaŭ odum: ĵk zrabic̊ gĕta? Ci rĕalna cĵper takoe?..
Prosta ne mog uĵwic̊ , ĵk gĕta buʤe, napryklad, u ĵgo raëne?
Neprykmetna ŭ dumki znoŭ unizalasĵ swaĵ trywoga:
čystka, Galenčyk – čym usë skončycca? Što skažuc̊
"wyšĕjstaĵčyĵ instancyi"? Bo ën ža, Galenčyk, kali prygraziŭsĵ,
što buʤe dabiwacca swajgo, to – buʤe… Gĕty sloŭ na wecer
ne kidae… Apejka supakoiŭ sĵbe: skončycca dobra, kanešne.
369

Razbĵrucca, skažuc̊ durnǰ, što trĕba. Ale ž ty ot – razwažaj,
zlujsĵ popustu. Z-za durnĵ, ĵki aʤin "addany", aʤin – "pilny"…
Zazlawaŭ užo na sĵbe: a ne kanešne i dumac̊ pra ĵgo! Klanĵcca
kožnamu durnǰ! Nĵhaj zwĵgae! A ty rabi swaë! Ësc̊ sudʤĵ
najwyšĕjšy – sumlenne swaë!..
Dumaŭ tam, u Jrawičah: ad’eʤe – zabuʤe prykrasci swae,
rasseecca, až ot tabe – "rasseĵŭsĵ"! Praŭda gĕta: ad dumak ne
ŭcĵčĕš! Z dumkami staĵŭ u čarze da akenca kasy, kab
zakampascirawac̊ bilet; z dumkami sĵʤeŭ znoŭ na laŭcy, da toj
pary, kali ab’ĵwili, što iʤe poezd, i pačalasĵ mitusĵnina, poŭnaĵ
begu, galasoŭ, necĵrpliwasci. Garkata ad dumak čulasĵ ĵščĕ, kali
na perone, u lǰdskim gomane glĵʤeŭ, sluhaŭ, ĵk sunecca,
adduwaǰčysĵ belymi pyhkami pary, čorny, wažki, niby
spatnely, parawoz; ĵk iʤe, adciskaǰčy lǰʤej, kryčyc̊ :
"Pastarani-is̊ !"
–
čygunačnik;
ĵk
brazgaǰc̊
bufery,
pakalyhwaǰčysĵ, ruš ac̊ mima wagony, wokny, ʤwery z
prawadnikami i prawadnicami.
Ĵny znajšli ŭ cëplym, abžytym drugimi wagone dwa wolnyĵ
mescy, ca stolikam i kalĵ akna; ulaʤiŭšy čamadan, Apejka ŭ
akno bačyŭ, ĵk ĵščĕ doŭga ne apadala mitusĵnina na perone;
bačyŭ, ĵk rušyli nazad wokny wakzala, kran u pabelenaj scĵne z
nadpisam "kиpetok", doŭpĵ budyniny skladaŭ. Pajšla
raznastajnasc̊
hat,
hlĵwoŭ,
agarodaŭ,
zakružylasĵ,
pagojdwaǰčysĵ, pole. Bylo štos̊ ci harošae, supakojliwae ŭ
mernym grukace kolaŭ, u samim begu cĵgnika – pa nĵzwyklym
ĵščĕ, zasnežanym poli, z dalëkimi i blizkimi lĵsami i lĵsočkami, z
čarnatoǰ blizkih i dalëkih hat.
Kali Apejka adarwaŭ pozirk ad akna, wagon užo znoŭ žyŭ
zwyčajnym, spakojnym žyccëm. Za stolikam pa drugi bok
nekalki čalawek stukali ŭ damino; htos̊ ci za peragarodkaǰ
wučyŭsĵ igrac̊ na garmoniku, neʤe plakala ʤicĵ. Pobač zusim
ën ubačyŭ tuǰ ʤĵŭčynu, što čytala na wakzale; cĵper z ëǰ
zagaworwaŭ stryžany čarnĵwy čyrwonaarmeec. Nekalki
čyrwonaarmejcaŭ spakojna sĵʤeli ŭ susednim kupĕ, use ŭ
370

šynĵlĵh i buʤënaŭkah, z wintoŭkami, štyki ĵkih byli nasadǯany
ŭniz. Ĵščĕ dwoe takih ža čyrwonaarmejcaŭ bylo widno dalej.
"Kamanda. Ezʤili ci educ̊ na nejkae zadanne…" Blizka byŭ
selĵnin, malady, z baradoǰ, nečym padobny da adnago z tyh, ĵkiĵ
gawaryli z im na wakzale; Apejka ŭspomniŭ: "Dumaece, mala
takih tut na wakzale…" Padumaŭ, što i praŭda, music̊ , nĵmala:
kidaǰc̊ ad strahu haty, pole; a ci mala sĵrod ix patrĕbnyh,
neabhodnyh nawat, wëskam, asabliwa cĵper… "Тrĕba b neĵk
spynic̊ , zatrymac̊ u sëlah usë kaštoŭnae. Ne dac̊ , kab sĵlo tracila
popustu lǰʤej. Industryĵ, kanešne, woz̊ me swaë, bagata
woz̊ muc̊ budoŭli. Ale trĕba zberagčy i dlĵ polĵ… Тrĕba
zmagacca z ix straham. Cĵrpliwa tlumačyc̊ . Prywiwac̊ weru…
Aʤin wyhad…"
Ĵgo paklikali gulĵc̊ u damino. Apejka sĵʤeŭ u šumliwaj
kupcy ʤĵʤkoŭ i hlopcaŭ, pakul praz wagon ne pajšoŭ stary,
prastudǯany prawadnik: "Babrujsk! Kamu Babrujsk!
Wyhoʤce!.." Aʤin z pryĵcelĵŭ, ci Ns samy garačy i galasisty,
wyglĵnuŭ, niby ne weračy paškadawaŭ: "Pryehali!.." Ën usë ž
dagulĵŭ partyǰ’ užo na staĵncy; dawolny wyиgryšam, skinuŭ
čornyĵ kostački ŭ mĵšočak i ŭrĕzaŭsĵ ŭ čaradu lǰʤej, što išli ŭ
wagon.
Apejka wĵrnuŭsĵ na swaë mesca. Žyhary wagona prosta na
wačah mĵnĵlisĵ: nowaĵ zmena z porstkim tupatam, šturhaǰčysĵ,
hapaǰčysĵ, sapučy, razyhoʤilasĵ pa kalidory, pa ĵčĕjkah, z
čamadanami, z klunkami, z mĵškami. Čyrwonaarmejskaj
kamandy ŭžo ne bylo; sĵʤeŭ tolki raspranuty čarnĵwy –
mabyc̊ , adpusknik. Smeǰčysĵ, zazirnuŭ u knižku, ĵkuǰ ʤĵŭčyna
nibyta sprabawala čytac̊ . Apejka znoŭ glĵʤeŭ na mitusnǰ na
perone, razglĵdwaŭ nowyh pasažyraŭ, glĵʤeŭ, ĵk cĵgnik
prabiwaecca praz blytaninu wulic, wuličak, blĵšanyh dy
gontawyh dahaŭ. Wočy mimawoli lawili praĵwy čužoga žyccĵ:
sani z drywami, pry ix – ʤwe postaci: cëtkagaradǯanka i
wĵskowy ʤĵʤka z pugaǰ; čarodka ʤĵcej kalĵ gorki – na
sanačkah, z kan̊ kami; zabitaĵ doškaj krama z krywa pawislaj,
371

adarwanaj z adnago kraǰ šyldaj.
Kružylisĵ za šybkami pole, lĵski, begli wëski. Wagon prugka
pakalyhwala; sporny, imkliwy stukat kolaŭ unize ŭsë bolš
addalĵŭ rodnae mĵstĕčka. Nowyĵ kraĵwidy, nowyĵ šyr, darogi,
snĵgi padbĵgali, znikali, zmĵnĵlisĵ; u gĕtym imkliwym lëce ŭwes̊
čas ne adstupali, kružylisĵ dumki. Ahwotna dumaŭ pra dobrae,
cikawae – sesiǰ, plenum, sustrĕčy sa znaëmymi, adganĵŭ
trywožnae, nazolnae, što prymušala nyc̊ sĕrca. Adganĵŭ, a
potym lawiŭ sĵbe na tym, što znoŭ dumae pra toe, što wĵrĕʤic̊
dušu. Pra Alesĵ, pra Galenčyka, pra Bašlykowa, pra brata, pra
budučynǰ swaǰ, u ĵkoj paĵwilasĵ nĵdobraĵ newĵdomasc̊ . Pra toe,
ĵk žyc̊ i byc̊ .
Brat. Saŭčyk. "Zwĵzany z klasawa čuždymi ĕlementami…"
Čamu takoe wĵlikae značĕnne mae, hto twoj brat? Čamu ĵno
stanowicca časam ne menšym, a nawat niby bolšym, ĵk toe –
hto ty sam. Lǰʤi ž ne wybiraǰc̊ bratoŭ sabe: gĕta ën tady ŭdala
skazaŭ Bašlykowu; ne wybiraǰc̊ bratoŭ, ʤĵʤkoŭ, cëtak,
plĵmennikaŭ; čamu zagaʤĵ, nawek zapisana, što adnosiny z
imi moguc̊ byc̊ tolki pryĵznyĵ; što ĵny – abawĵzkowa! – neĵk
uplywaǰc̊ na cĵbe. Ĵny na cĵbe, a ne ty – na ix! Čamu ty abawĵzan
adkazwac̊ ne tolki za sĵbe, a i za ix – ĵkih u wëskah moža byc̊
ʤesĵgkami. Kanešne, tut u ĵgo ne hto-nebuʤ, a – brat. Rodny
brat. Gĕta praŭda. Ale ž gĕta, kali zadumacca, ĵščĕ lepš gaworyc̊
pra toe, ĵk nerazumna dabiwacca dystylĵwanaj čyscini ŭ
biĵgrafii pa časci swaĵkoŭ… Čamu taki klopat pra idĕalnuǰ
biĵgrafiǰ; časta kudy bolšy, čym klopat pra idĕalnasc̊ ʤejnasci
čalaweka! Waz̊ mi tago ž Bašlykowa: idĕalnaĵ biĵgrafiĵ ĵgo ĵk by
užo zagaʤĵ spiswae ĵmu ĵkiĵ-nebuʤ grahi ŭ raboce. Ĵk by ŭžo
čalawek z takoj biĵgrafiĵj sam pa sabe idĕalny wa ŭsim, wa ŭsih
učynkah… Hoc̊ u žycci časta bywae zusim naadwarot… Čamu
bagata hto ličyc̊ , što žyccë moža kacicca glaʤen̊ ka, roŭnen̊ ka,
ĵk parawoz pa rĕjkah! Čamu nekatorym bačycca ŭsë takim
proscen̊ kim, nĵmudrym, kali i durnǰ widno, ĵkoe ĵno nĵprostae,
staroe žyccë; asabliwa ŭ krutyĵ, ĵk cĵper, pawarotnyĵ časy!
372

Čamu inšyĵ nawat padazrona glĵʤĵc̊ na staranne razabracca
razumna, sprawĵdliwa, ne bic̊ z plĵča; čamu časta najbolš
cĕnicca prostalinejnasc̊ , ĵkuǰ newĵdoma čamu zawuc̊
pryncypowascǰ, hoc̊ gĕta najčascej čĕrstwasc̊ i nerazumnasc̊ .
Dy ĵščĕ wydaǰc̊ ix za znak asabliwaj "rĕwašocyjnasci",
"addanasci"!..
Za aknom pralĵtali nespakojnyĵ, irwanyĵ kudly dymu z
parawoza. Тak ža rwana išli i dumki ŭ Apejki – u razwagi
ŭwahoʤila cikaŭnae, zagadkawae: čamu gĕta raptam
wyklikali ŭ Minsk Belaga, ĵki ehaŭ tut dnëm ranej? Potym znoŭ
išli razwagi pra Bašlykowa: što – moža – prostalinejnasc̊ ĵgo –
ad maladosci, ad nĵwedannĵ žyccĵ; što pažywe – peramenicca,
ne inakš. Žyccë taksama nawučyc̊ … Z radascǰ dumaŭ pra
Belaga: ot ën – čalawek leninskaj wywučki!..
Usë bolš adčuwaŭ nabližĕnne Minska. I užo ĵk pra blizkae,
abawĵzkowae dumaŭ pra toe, što zrobic̊ tut za gĕtyĵ dni.
Samym peršym nĵzmenna bylo: sustrĕcca z Alesem!..
3
U Minsk pryehali ŭwečary. Gorad spatkaŭ rossypam agnëŭ
na pucĵh, u wuličnyh lihtarah, u woknah. Kalĵ ʤwĵrĕj z wakzala
ŭ gorad suharlĵwy čalawek u kapelǰšy pytaŭ, ci ësc̊ uʤelniki
sesii CWK. Praz nekalki hwilin Apejka, Anisĵ, ĵščĕ dwoe
neznaemyh ʤĵʤkoŭ kacili ŭžo, swĵtočna ŭzrušanyĵ,
aŭtamabilem pa swĵtočna-prygožyh wulicah stalicy. Zihceli,
begli agni, zihceŭ, wĵsëlkawa iskryŭsĵ ŭ swĵtle agnëŭ sneg
milgali postaci, wokny, pad’ezdy, uračystaĵ čyrwan̊
transparantaŭ, pačĕplenyh ceraz wulicu; kali prypynilisĵ,
pragrukatala wĵliznae, sa swetlymi woknami ʤiwa –
Тramwaj! – skazaŭ z zahaplennem Apejka. Čulaĵ radasc̊
poŭnila sĕrca.
Apejka paznawaŭ: ehali pa galoŭnyh wulicah – II lipenĵ,
Saweckaj, Leninskaj. Wyjšli na plĵcy Woli kalĵ gascinicy
373

"Eŭropa". Anisĵ byla ne tolki ŭshwalĵwanaĵ, a i trohi
razgublenaĵ; hawaǰčy razgublenasc̊ , uwes̊ čas paglĵdwala na
Apejku, ĵk by čakaǰčy ĵgo parady. Šafër uzĵŭsĵ pamagčy
padnesci ëj čamadančyk; ĵna ŭsë winawacilasĵ, što ot i sama
magla b padnesci, prosta ne wedala, kudy ʤec̊ ruki. U
gascinicy ix spatkali ĵščĕ bolš wetliwa, zapisali ŭmomant, dali
pakoi; dalikatny, ruhawy hlopec paprasiŭ adno ne
zatrymliwacca, spuscicca sǰdy ž, kab isci ŭ rĕstaran abedac̊ .
Apejka zlawiŭ Anisin pozirk i skazaŭ, što zojʤe pa ĵe, što
pryjduc̊ sǰdy razam. Wetliwasc̊ , čyscinĵ, cišynĵ Apejku
zaspakojwali, ĵščĕ ŭzmacnĵli nastroj swĵtočnasci, radasnaj
lëgkasci. Pakoj byŭ dobry, taki ž čysty, prywabny, ĵk i ŭsë tut:
paŭz sceny try ložki, nikelĵwanyĵ, z šarykami, pasĵrĕʤine –
kwadratny, zaslany belym nakruhmalenym abrusam stol. Use
ložki byli wolnyĵ, Apejka ŭzĵŭ sabe bližni. Na stale akuratna
lĵžala nekalki gazet – paklapacilisĵ i pra gĕta: ën uzĵŭ adnu,
"Prawdu", wočy adrazu wyhapili: Plenum CK WKP(b). "Ab
wynikah i dalejšyh zadačah kalgasnaga budaŭnictwa".
Rĕzalǰcyĵ. Apejka necĵrpliwa prabeg wačyma, paškadawaŭ, što
trĕba isci. Rašyŭ, što pračytae adrazu, ĵk wernecca… Paslĵ
darogi, nedaspanaj nočy asalodaǰ bylo plǰhacca nad belym
umywalnikam, naʤĵwac̊ čystuǰ saročku, zawĵzwac̊ ne welmi
zwykly galštuk. Kali glĵʤeŭ u lǰstra, raptam znoŭ, bez pryčyny,
bez dumak, upaŭzla trywoga, neĵk asabliwa čutnaĵ, nedarĕčnaĵ
sĵrod swĵtočnaj besklapotnasci. Ën ne paddaŭsĵ trywoze,
adagnaŭ nazolnyĵ, gatowyĵ apanawac̊ dumki; ale swĵtočnaj
besklapotnasci ŭžo ne bylo; čuŭ sĵbe znoŭ na nespakojnaj
zĵmli. Z nespakojnascǰ glĵʤeŭ i za akno – za pryparušanaj trohi
šybkaj byli zwanicy plĵca Woli, budynak CWK, goly skweryk,
išoŭ cihi snĵžok; na ŭspamin, asabliwa blizki cĵper, pryjšoŭ
Aleseŭ woblik, klopat pra ĵgo…
Kali pastukaŭ u pakoj da Anisi, taĵ ĵščĕ zbiralasĵ. Ĵna
wyglĵnula cikaŭna ŭ ʤwery; zaplĵtaǰčy kasu, radasna skazala,
što zaraz zbĵrĕcca – "zahoʤce", ale Apejka ne pajšoŭ: pačakae
374

tut, u kalidory. Cakac̊ dawĵlosĵ nĵdoŭga: praz hwilinu,
zaplecenaĵ ŭžo, z rusĵwaj kasoj, ĵna wyskačyla znoŭ i ŭwĵla
Apejku ŭ pakoj. Byla ŭ toj ža šĕran̊ kaj šaŭëtawaj žaketačcy, u
kartowaj spadnicy, u botah, wĵlikih i wažkih; ale kruglen̊ ki
twar byŭ taki wĵsëly, cikaŭnyĵ wočki bliščali tak molada, što
Apejka sam pawesĵleŭ. Ĵgo zrazu ŭcĵgnuli ŭ sprĕčku: Anisĵ i
susedka spračalisĵ, naʤĵwac̊ ci ne naʤĵwac̊ hustku; susedka
gawaryla, što ŭ goraʤe, u staloŭcy ci ŭ tĕatrah, sĵʤĵc̊ bez
hustak, a Anisĵ pĵrĕčyla – bez hustki nĵdobra: "Ĵkas̊ stydno… Ĵk
use adno neaʤety perad čužymi…" Wočki ĵe, ĵk ni hawala,
bliskali ščascem, kali, zawĵzaŭšy hustku, raz, potym drugi
nĵëmka, znarok stroga paglĵdwala ŭ lǰstra. Тo byla niby ne
prosta kašamirawaĵ zĵlënaĵ hustka, a asabliwaĵ krasa, u ĵkoj
twar cwiŭ, ĵk adna z tyh agnistyh kwetak, što tak horaša garĕli
na liscĵnym zelĵniwe hustki. Тo byla samaĵ wĵlikaĵ Anisina
krasa. Ci ʤiwa, što Iwan Anisimawič cwërda, bez znaku
ĵkoganebuʤ sumnennĵ padtrymaŭ Anisǰ.
– Nu ot, zwili kubelca z Arynaǰ Citaŭnaj! – gawaryla ŭ
kalidory Anisĵ, laskawa, ĵk by prasila prabačĕnnĵ ŭ susedki za
toe, što ne pasluhalasĵ. – Ĵk ʤwe ptuški ŭ gnĵzʤečcy! Zlĵcelisĵ z
roznyh staroj swetu! A ot – u adnym kubelcy!.. – Dawolnaĵ,
zirknula na Apejku. – Тak što wy ne dumajce bolej ničoga za
mĵne! Cĵper – ne prapadu!..
Abyhodliwy, belatwary hlopec z CWK tolki nameryŭsĵ
prawesci ix u rĕstaran, kali z-za šklĵnyh ʤwĵrĕj pakazaŭsĵ
nizki, taŭstawaty ʤĵʤka ŭ palito z karakulewym kaŭnĵrom i ŭ
staŭbunowaj karakulewaj šapcy. Začyniŭšy ʤwery, ën neĵk
smešna, nĵŭklǰdna pašargaŭ čarawikami ŭ galëšah, aciraǰčy
rĕštki snegu, azirnuŭsĵ; ubačyŭšy Apejku i žančyn, padaŭsĵ
prosta da ix. Apejka paznaŭ: Čarwĵkoŭ, staršynĵ CWK Belarus̊
Ën prosta, neĵk pa-wĵskowamu, padaŭ usim ruku,
shaladaluǰ na wetry, mĵkkuǰ i scipluǰ.
– Nu, ĵk ulaʤilisĵ? – zapytaŭsĵ najbolš u žančyn. – U ĵkim
pakoi? A, nepagany. Cihi i cëply". – Čarwĵkoŭ pacikawiŭsĵ
375

Apejkawym numaram, dawedaŭsĵ, ci paabedali.– Što ž ty,
bratka, moryš lǰʤej goladam? – papraknuu hlopca tak lagodna,
wesela, što ŭse zasmĵĵlisĵ.
– Alĵksandr Rygorawič, pryehali ĵščĕ… – haceŭ byŭ dalažyc̊
hlopec, ale Čarwĵkoŭ perapyniŭ:
– Pagaworym, bratka, potym pra gĕta. Lǰʤi, bratka, z
darogi. Galodnyĵ…
Dziŭna dobra bylo paslĵ ĵgo goworki: ničoga niby ne skazaŭ
asabliwaga, a ŭ dušy astalosĵ swetlae, lagodnae. Mabyc̊ , išlo ad
nezwyčajnaj prastaty ŭ abyhodǯanni, naturalnasci i dobraj
zyčliwasci wa ŭsim, što ën kazaŭ. U tym, ĵk ën trymaŭsĵ, ĵk
gawaryŭ, ne bylo i znaku toj znarokawaj, različanaj
"dĕmakratyčnasci", kali kiraŭnik niby padladǯwaecca,
padrablĵecca pad prascĵka; i robic̊ i gaworyc̊ usë tolki tamu, što
tak trĕba. U tym, ĵk trymaŭsĵ Čarwĵkoŭ, čulasĵ, što ën
trymaecca tak tamu, što inakš i ne moža, što ën zwyk da
gĕtaga, što ĵmu nĵma niĵkaga klopatu pra toe, ĵk ĵmu wyglĵdac̊
miž lǰʤej. Use neĵk zrazu pačuli: prosty, welmi dobry čalawek;
Apejka ž padumaŭ, što ŭ tym, ĵk Čarwĵkoŭ trymaecca, ĵk wolna
i ščyra, ësc̊ trohu i ad zwyklaga ŭžo adčuwannĵ, što ĵgo wedaǰc̊ i
lǰbĵc̊ i buduc̊ lǰbic̊ …
Užo kali wĵčĕrali ŭ rĕstarane, Čarwĵkoŭ, bez palito i bez
karakulewaga staŭbuna, paĵwiŭsĵ znoŭ. Тaŭstawaty,
prygorbleny, z pacërtym pargfelem na žywace, agleʤeŭsĵ,
wažka, nĵŭklǰdna patupaŭ kalĵ stala, ʤe sĵʤeŭ Apejka z
žančynami. Krĕsly byli ŭse zanĵty, ën, prycisnuŭšy lokcem
partfel, uzĵŭ adno ad susednĵga stala, seŭ z imi. Ĵščĕ da tago, ĵk
ën ulaʤiŭ na kalenĵh partfel, padyšla spĵšaǰčysĵ aficyĵntka,
borzda pačala stawic̊ talerku, fužĕr, lažyc̊ widĕlec, lyžku.
Ën lagodna spyniŭ ĵe:
– Ničoga ne trĕba… Hacĵ – piwa plĵšačku prynĵsice. A bolš
ne trĕba. Ĵ paabedaŭ nĵdaŭna, zusim nasyciŭsĵ… – Spytaǰčy
smačna piwa toŭstymi, usmešliwymi gubami: widac̊ , i wypic̊ , i
pad’esci lǰbiŭ usmak, – u ën neĵk smačna, z asalodaj kazaŭ: –
376

Sĵgonnĵ z darogi paspice dobra. A zaŭtra, bratki, pagulĵjce ʤen̊ .
Paglaʤice gorad. Bagata nowaga zrabili. Krasiwy gorad naš
stanowicca! Kra-a-siwy! Stalica sapraŭdnaĵ!.. Тramwaj –
bačyli? – pajšoŭ… Uniwersitĕcki garadok, bratki, paglĵʤice!
Cĕly garadok, gorad – praŭda! Buduem! Dobry garadok buʤe
studĕngam!.. Kliniku buduem – paglĵʤice!.. Buduemsĵ!..
Paglĵʤice, bratki!.. Adpačnice zaŭtra ʤĵnëk. Dobra pagulĵjce. A
paslĵzaŭtra – rabic̊ buʤem. Rabic̊ , aga. Sesiĵ buʤe wažnaĵ!
Wa-a-žnaĵ!..
Papiŭšy piwa, nadawaŭšy parad, ën padazwaŭ aficyĵntku,
različyŭsĵ. Razwitwaǰčysĵ, pryznaŭsĵ raptam pa-tawarysku:
– Sam ĵ taksama tolki što ŭ Minsku paĵwiŭsĵ. Učora tolki z
Maskwy, z plenuma. Wĵlikiĵ sprawy rašyli tam!.. Wĵlikiĵ!..
Ĵščĕ z paŭgaʤiny sĵʤeŭ za stolikam nawoddal.
Apejka ŭ gĕty wečar ne pajšoŭ nikudy: karcela – u pakoi
čakala gazeta. Kali ën wĵrnuŭsĵ, u pakoi, ĵk i ranej, nikoga ne
bylo. Ën ulaʤiŭsĵ za stalom, razgarnuŭ šyroki list, adrazu
prynik da roŭnyh, wažnyh radkoŭ. Rĕzalǰcyĵ perš nagadwala
pra rašĕnne XV z’ezda partyi ab kalektywizacyi drobnyh
gaspadarak, padwoʤila wyniki tamu, što ŭžo zroblena. Apejka
aʤnačyŭ mimawoli – "usled za bednĵkom u kalgasy rušyla i
seradnĵckaĵ mae a", "perahod da sucĕlnaj kalektywizacyi
raënaŭ i akrug". Ustup byŭ scisly i strymany, adrazu za gĕtym,
ĵk by adkazwaǰčy na toe, što nepakoila ĵgo, rĕzalǰcyĵ
zagawaryla ab tym, što burny rost kalgasaŭ wyklikae razam
bagata skladanaga i cĵžkaga. Тut Apejkawa ŭwaga brala ŭsë
asabliwa wostra: u strogih slowah adrazu adčuŭ tuǰ žywuǰ
bĵdu, ĵkaĵ nazalĵla, pĵkla ŭwes̊ čas. Ĵk znaëmae, asabistae
wĵrĕʤila dušu toe, što čytaŭ dalej: nizki ŭzrowen̊ tĕhničnaj
bazy, drĕnnaĵ arganizacyĵ i nizkaĵ pradukcyjnasc̊ pracy, wostry
nedahop kalgasnyh kadraŭ, "amal poŭnaĵ adsutnasc̊
neabhodnyh
specyĵlistaŭ".
Apejku
byla
daspadoby
praŭʤiwasc̊ , z ĵkoj rĕzalǰcyĵ gawaryla pra cĵžkasci: za gĕtaj
adkrytascǰ ën bačyŭ, što tam, na plenume, dobra razumeli
377

skladanasc̊ stanowišča i byl i nastroeny ʤelawita, sur’ëzna.
Niby pacwĵrdǯaǰčy ĵgo spaʤĵwanne, rĕzalǰcyĵ tut ža, dakladna,
faktami, punkt za punktam, stala pawedamlĵc̊ , što buʤe rabic̊
partyĵ dlĵ tago, kab adolec̊ cĵžkasci, hutka pajsci dalej. Gĕtaĵ
častka, moža, najbolš zahwalĵwala Apejku: čym dalej, bolš – i
welmi kankrĕtna – bačylasĵ, ĵk bagata buʤe zroblena, ĵkoe
wĵlikae, nebywalae nastuplenne razwinaecca. Apejku
radawala i pa-baĵwomu nastrojwala dobraĵ pradumanasc̊
dalejšaga. Z uhwalaj aʤnačyŭ: pačynaecca budaŭnictwa dwuh
wĵlikih traktarnyh zawodaŭ, zawodaŭ kambajnaŭ i inšyh
mašyn. Zapomniŭ, ĵk wažnuǰ westku, što ŭ wëski, na
dapamogu, pawinna pryjsci mocnae papaŭnenne: 25 tysĵč
peradawyh rabočyh. Pilna ŭbiraŭ u sĵbe, piby sluhaŭ
adnadumcaŭ, kali čytaŭ pra nabalelae: što trĕba zrabic̊ kab
padnĵc̊ dyscyplinu ŭ kalgasah; wylučyŭ – asabistuǰ adkaznasc̊
kožnaga za zroblenae i matĕryĵlnuǰ zacikaŭlenasc̊ . Ne
wytrymaŭ, padkrĕsliŭ: "Plenum CK perasceragae suprac̊
nedaacĕnki cĵžkascej kalgasnaga budaŭnictwa i asabliwa
suprac̊ farmalna-bǰrakratyčnaga padyhodu da ĵgo i ĵgo
wynikaŭ…"
Kali dačytaŭ, sĵʤeŭ nejki čas zadumenny: ne adpuskala
pračytanae. Akramĵ adčuwannĵ agromnistasci tago, što tak
žywa ŭbačylasĵ, turbawala wažnasc̊ momantu. Padumaŭ: ne
pamyliŭsĵ, čakaǰčy, što buʤe – wažnae rašĕnne. Ĵk rasparadak
na nastuplenne… Čuccë ne ašukala ĵgo: rašĕnnĵm gĕtaga –
listapadaŭskaga
plenuma
sudǯana
byla
asabliwaĵ,
naʤwyčajnaĵ rolĵ ŭ tyh nĵlëgkih, krutyh i šyrokih paʤeĵh, što
pačynalisĵ.
Praz dumanne pra plenum prašylasĵ buʤënnae: ci
pračytaŭ užo gĕtae Bašlykoŭ, i kali pračytaŭ, to što wyweʤe z
usĵgo? Тady adčuŭ stomu, uspomniŭ nedaspanuǰ noč, ustaŭ,
zgarnuŭ gazetu, paklaŭ u čamadan: trĕba zahawac̊ . Ĵščĕ poŭny
dumak, staĵŭ kalĵ akna, paziraŭ na asnežany plĵc Woli, ĵk by
perakonwaǰčysĵ ŭ tym, što ën, praŭda, u Minsku. Raspranuŭsĵ,
378

lëg – pačuŭ, što ŭsĵgo ĵščĕ kalyša z nĵdaŭnĵj darogi. Pa zwyčcy
staŭ dumac̊ pra zaŭtrašni ʤen̊ : što zaŭtra trĕba zrabic̊ . Sĵrod
klopatnaj raznastajnasci dumak wylučylasĵ znoŭ, stala peršaj u
čargu taĵ, što išla ad nespakoǰ pra Alesĵ. "Zranku ž trĕba zajsci
wa uniwersitĕt. Pabačycca, wyswetlic̊ usë… Zajsci abawĵzkowa
ŭ ĵčĕjku, pagawaryc̊ …" Potym u dumki ŭwajšoŭ uspamin pra
sustrĕču z Čarwĵkowym: z uhwalaj i pawagaj dumaŭ pra ščyruǰ
ŭwažliwasc̊ , čalawečnasc̊ ĵgo, ĵkiĵ wyĵŭlĵlisĵ i ŭ wĵlikih sprawah,
što byli wĵdomy ranej, i ŭ takim niby drobnym, ĵk sënnĵ, u
drobnaj gutarcy. Dlĵ Apejki zaŭsëdy ŭzoram byla sciplasc̊ ,
čalawečnasc̊ Kalinina, i ën padumaŭ cĵper: u Čarwĵkowa ësc̊
gĕtae ž, kalininskae. Nedarĕmna, ĵk i Kalinina, ĵgo tak lǰbĵc̊ u
naroʤe. Uspomnilasĵ, ĵk aʤin stary balšawik kazaŭ: u
Londane, u dni z’ezda partyi, Lenin, zajšoŭšy ŭ atĕl, u numar,
ʤe žyŭ dĕlegat, praweryŭ, ci ne wilgotnyĵ prasciny. Raptam
zgadaŭ, paraŭnaŭ: "Lenin pryhoʤiŭ. A Bašlykoŭ?.. Zajšoŭ by,
pacikawiŭsĵ?.." Adkazaŭ samomu sabe, dobra wedaǰčy: "Ne
zajšoŭ by. Paličyŭ by, što – sakrataru rajkoma… drabnawata!.."
Padumaŭ: u nekatoryh maladyh kiraŭnikoŭ, asabliwa ŭ tyh, u
kago ne lišne kultury, – ĵk nejkaĵ hwaroba – boĵz̊ prynizic̊ sĵbe.
Boĵz̊ prastaty, sardĕčnasci, tawaryskasci; inšy raz – prosta-taki
nedawer’e
da
zwyčajnaj
wetliwasci.
Strymanasc̊ ,
haladnawatasc̊ – ĵk nejki abawĵzkowy zakon pawoʤin.
Adnosin da ŭsih. Ad čago gĕta? Ad apaski, što prastata,
wetliwasc̊ škoʤic̊ sur’ëznasci, pilnasci?..
U dumki raz-poraz urywalisĵ zgadki pra bačanae, čutae
ŭʤen̊ : twary, gaworki, wagonny lët, beg snežnyh palëŭ za
aknom. Čuǰčy snežnuǰ swežasc̊ pasceli, neadstupnae
pakalyhwanne, ën nejki čas lĵžaŭ bĵzdumny, besklapotny; bylo
dobra, lëgka. Z lëgkim sĕrcam ën i zasnuŭ.
Pračnuŭsĵ ën ĵščĕ pocëmku z toj ža lëgkascǰ na dušy. Ad
swĵtla znadworku ŭ pakoi bylo šarawata; pabačyŭ – na
abodwuh ložkah taksama lĵžali, na krĕslah wisela wopratka.
379

Apejka ciha aʤeŭsĵ, abuŭsĵ, staraǰčysĵ ne plëskac̊ wadoǰ,
pamyŭsĵ pad kranam; ascĵrožna stupaǰčy, wyjšaŭ u kalidor.
Rĕstaran byŭ začyneny; ën znajšoŭ bufet, wuzen̊ kuǰ
bakowačku, u ĵkoj nečakana bylo poŭna zaklapočanyh lǰʤej.
Papiŭ čaǰ, znoŭ wĵrnuŭsĵ ŭ pakoj, u ĵkim, ĵk i ranej, zaŭzĵta
hrapli dwoe newĵdomyh, apranuŭ paligo. Praz šklĵnyĵ ʤwery
wyjšaŭ u sinĵwaty minski doswitak. Marozu amal ne bylo, u
podyhu wetru čulasĵ trohi wilgotnasc̊ ; u sinĵwatym, rĕdkim
pocëmku lihtary garĕli c̊ mĵna, nĵpĕŭna. Dze-niʤe ĵny ŭžo tuhl
i. U pawetry čulasĵ ĵščĕ načnaĵ cihasc̊ , što pryglušwala galasy i
guki; tolki galki na golyh drĕwah skwera ʤërli gorla, niby
staraǰčysĵ perakryč ac̊ adna adnu.
Adrazu za wuglom atĕlĵ pačynalasĵ Leninskaĵ, adna z
samyh žywyh wulic Minska; Apejka prugka i wesela zakročyŭ
na ĵe. Na wulicy bylo ŭžo bagata lǰʤej i ruhu, Apejka ŭwajšoŭ u
gĕty ruh, ĵk u paŭzabyty, daŭno ne bačany swet. Cikaŭny,
wostry pozirk ĵgo kožny momant lawiŭ nowyĵ praĵwy gĕtaga
paŭzabytaga žyccĵ: abliččy, toe, što lǰʤi nesli, abryŭki gaworki;
ʤwery, witryny, magaziny, što išli pobač. Nekatoryĵ magaziny
byli ŭžo adčyneny; tudy zahoʤili i adtul wyhoʤili, adtul
patyhala cĵplom i hlebam ci zĵmlëǰ – naʤejnym znakam bulby.
Praz wokny Apejka bačyŭ lǰdski tlum, čĕrgi lĵ prylaŭkaŭ. Paŭz
aʤin magazin čarga doŭga cĵgnulasĵ i pa graguary: staĵl i pa
hleb. Na mnogih ʤwĵrah byli ĵščĕ zamki, zawaly, mnogiĵ witr
Ы ny ĵščĕ dramali ŭ cemry. Cëmna bylo ŭ knižnyh magazinah,
na rasklaʤenyĵ ŭ witrynah knižki razam swĵcili c̊ mĵnyĵ ŭžo
lihtary i ranišnĵĵ sin̊ ; Apejka perad adnoj witrynaj staŭ,
pašukaŭ z naʤeĵj knižačku sa znaëmym partrĕtam. Ne
znajšoŭ.
Za doŭgim daščatym plotam budawali dom; lǰʤi rabili ŭžo:
z nočy ĵščĕ tam i tut nad scenami bliščali lĵmpački, pačĕplenyĵ
na žĕrdki i na draty miž žĕrdak. Maglo byc̊ , što lǰʤi rabili tut i
ŭsǰ noč, – budawali i ŭʤen̊ , i ŭnočy. Dom byŭ padnĵty ŭžo za
trĕci pawerh, bylo widac̊ , što budynina rasce wĵliznaĵ, sa
380

smelym razmaham, wartaĵ stalicy i času. Nawat projmy
woknaŭ uražwali nĵzwyklaj šyrynëj, ĵk ĵščĕ aʤin znak nĵznanaj
ranej smelasci.
Neŭzabawe Apejka pačuŭ dalekawaty, ale dužy gul; zacĵta,
až wybiwaǰčysĵ na wisk, lezla ŭgaru neʤe ad Swislačy mašyna.
Ën mimawoli staŭ, uglĵdwaǰčysĵ ŭ toj bok, čakaǰčy, wostra
lowĵčy kožny guk, kožnuǰ praĵwu: ën wedaŭ, išlo ʤiwa, ĵkoe
slawili gazety i paĕty i ĵkoe ën tolki melkam ubačyŭ učora z
aŭtamabilĵ – minski tramwaj.
Apejka zwoddalek pabačyŭ, ĵk tramwaj wylez z-za gary,
pawoli, wažka wypaŭz, staŭ kalĵ cĕntralnaga skwera.
Wypusciŭšy kupku lǰʤej i zabraŭšy tyh, što čakali, ën pabeg
nasustrač Apejku lĵgčĕj, hutčĕj, z grukatam i zwonam, ĵkiĵ
imkliwa, nĵŭhilna rasli i dužĕli. Ën pramčaŭ paŭz Apejku z
takim gromam, takim zzĵnnem wokan, za ĵkimi lǰʤi wyglĵdali
ʤiŭna swĵtočna, što Apejkawa sĕrca napoŭnilasĵ gonaram za
swaǰ stalicu, za krainu; u grymotnym lëce tramwaĵ, ad ĵkoga až
zdrygalasĵ zĵmlĵ, Apejku pačuŭsĵ magutny industryĵlny postup
krainy.
Na Saweckaj lǰʤej pabolšala, i išli ĵny cĵper welmi hutka;
inšyĵ leʤ što ne begli. Ne aʤin, ne dwa paglĵdwali na
gaʤinniki nad tratuaram: nabližaŭsĵ samy pačatak rabočaga
dnĵ wa ŭstanowah. Apejku nĵrĕdka šturhali, ale ën ne zlawaŭ;
ĵmu gĕta bylo nawat niby pryemna, – ĵk i sama pracoŭnaĵ
klopatnasc̊ , hapatliwasc̊ , što ŭsë bolš apanoŭwali wulicu.
Kali ën padyšoŭ da Uniwersitĕckaga garadka, užo zusim
razwidnelasĵ. Garadok budawaŭsĵ; tam, kudy padyšoŭ Apejka,
ën byŭ abgarodǯany daščatym plotam; za agarodǯaj čyrwaneli
nedakončanyĵ kamĵnicy adrazu nekalkih budynkaŭ. Pry
kožnym z ix byli lǰʤi, mnostwa lǰʤej; na draŭlĵnyh ushodah, na
ryštawannĵh, kalĵ samarobnyh blokaŭ: nasili, padnimali na
blokah skladki cĕgly, cabry z cĕmentam, kpali sceny. Budynki,
ĵk i toj, ĵki Apejka bačyŭ ranej, budawalisĵ z razmaham: kožny
daŭžynëj leʤ ne na cĕly kwartal; uwes̊ ža Uniwersitĕcki
381

garadok byŭ sapraŭdnym goradam u goraʤe: agarodǯa
budaŭničaj plĵcoŭki abkružala ni mala ni mnoga – nekalki
kwartalaŭ. Zanĵtaĵ budawannem wĵlikaj industryi, kraina ne
škadawala ni rabočyh, ni matĕryĵlaŭ, kab zrabic̊ molaʤi ŭsë,
što trĕba dlĵ wučoby, dlĵ aswety…
Apejka ne adrazu znajšoŭ toj aʤiny caglĵny budynak na
dwa pawerhi, ʤe – kalĵ samaj čygunki – cisnuŭsĵ pakul
uniwersitĕt. Sceny budynka znadworku byli kalis̊ ci pabeleny,
cĵper doždǯ razmyŭ pabelku, wecer nalĵpiŭ wugalnaga taru dy
pylu, budynak wyglĵdaŭ tak nikčĕmna, što Apejka i ne
padumaŭ by, što tut moža byc̊ uniwersitĕt. Da tago ž i dabracca
da ĵgo bylo nĵprosta: usë nawokal abgaraʤili,– možna bylo
padysci tolki pa wuzkim kalidory miž platoŭ, z boku čygunki.
Na ščasce, dapytwaǰčysĵ uniwersitĕta, Ajejka natrapiŭ na
studĕntku, wetliwuǰ, bĵlĵwuǰ ʤĵŭčynu ŭ kažušku i ŭ hustcy,
welmi padobnuǰ na swaih ǰrawickih rawesnic. Dzĵŭčyna ŭ
kažušku i dawĵla Apejku da uniwersitĕta; wetliwaĵ, saramĵžaĵ,
z pačyrwanelym na holaʤe wostrym nosikam, skazala, ʤe
moža byc̊ sakratar kamsamolskaj ĵčĕjki,– hapatliwa pabegla
padšytymi walënkami na drugi pawerh. Apejka agleʤeŭsĵ: tut,
ʤe haʤili maladyĵ hlopcy i ʤĵŭčaty z knigami, ʤe z usih scen
glĵʤeli to rasklady zanĵtkaŭ, to scengazeta "Za balšawickiĵ
wedy", to ab’ĵwy pra shody, pra wečary, Apejku neĵk asabliwa
ŭzĵlo škadawanne, što ne dawĵlosĵ samomu pabyc̊ studĕntam.
"Ne pataŭčĕšsĵ nikoli ŭ studĕnckaj gurme… Hi klopataŭ, ni
radascej gĕtyh ne zaznaeš užo… Akopy dy špitali dy gazeta pad
selsaweckaj gazoŭkaj – usë twaë studĕnctwa… Paspĵšaŭsĵ
naraʤicca: buʤeš wek newukam. Usë žyccë… – Apejka
strymaŭ sĵbe: – Ničoga, stary. Drupĵ pawučacca. Umej
radawacca za drugih. Zmena ĵkaĵ iʤe, bačyš – prygožaĵ,
kulturnaĵ!.."
U pakoi, ĵki ĵmu pakazala ʤĵŭčyna, bylo dwa studĕnty.
Aʤin – čornen̊ ki, plĵčysty, u zacĵganaj, ale admyslowaj
welwetawaj kurtačcy, drugi – rusĵwy z neĵk pa-ʤicĵčy milym
382

wiharkom, u sacinawaj sinĵj saročcy i pinžačku. Rusĵwy, z
wiharkom, adkazaŭšy c a nrywitanne, wetliwa paprasiŭ
Apejku pač akac̊ hwilinkuot tolki dakončyc̊ gaworku z
tawaryšam. Merkawali pra spektakli: dlĵ čagos̊ ci wybirali
spektakl; adrazu, ĵk damowilisĵ, čornen̊ ki razwitaŭsĵ, wesela,
hwacka stuknuŭ ʤwĵryma, i rusĵwy cikaŭna zirnuŭ pa Apejku.
Gĕta i byŭ sakratar ĵčĕjki. Kali Apejka nazwaŭ sĵbe. swaǰ
pasadu, ën zyčliwa padaŭ ruku, ad dušy pacisnuŭ Apejkawu.
Pocisk byŭ dužy, čulasĵ, što ruka gĕta wedala pracu. Bylo i ŭ
pozirku ĵgo swetlyh, niby prazrystyh wačĕj štos̊ ci welmi
dobrae, zyčliwae; i pa gaworcy, i pa manery trymacca bylo
widac̊ , što hlopec prosty, ščyry. Gĕtae ŭražanne ĵk by
dapaŭnĵla toe, što kaŭner kasawarotki byŭ rasšpileny; niby
pakazwaŭ: usĵ duša naroshryst.
– U mĵne da was wažnaĵ sprawa, – skazaŭ, ĵk by
papĵrĕdǯwaǰčy, Apejka.
– Bez wažnaj sprawy wy, pĕŭna, ne zajšli b sǰdy, –
usmihnuŭsĵ zyčliwa hlopec. Ën ĵk by pakazaŭ, što gatowy
pamagčy ŭsim, čym moža.
– Ĵ haču dawedacca, što na samoj sprawe bylo z… – Apejka
na momant zapyniŭsĵ: ĵk lepš nazwac̊ , – z Alesem Maëwym.
Wy, kanešne, wedaece ĵgo i ĵgo ŭčynak?
– Wedaǰ… – Apejka zaŭwažyŭ, ĵk u prazrystyh wačah
paĵwilasĵ štos̊ ci strymanae, nascĵrožanae. Hlopec ĵk by
adasobiŭsĵ. Zapytaŭ:
– Wy – hto ĵmu?
– Ĵ wučyŭ ĵgo…
Hlopec ne zrazumeŭ:
– Ĵk – wučyli?
– Wučyŭ u škole. Nastaŭnikam byŭ u ĵgo…
– A-a… – Uwažliwyĵ wočy glĵʤeli, čakali ĵščĕ nečaga.
– Peršyĵ weršy čytaŭ. I potym – sačyŭ, ĵk možna bylo. Bolš
– pa gazetah… – Apejka tlumačyŭ spakojna, mĵkka, ĵk starĕjšy
tawaryš.
383

Hlopec ʤiŭna maŭčaŭ. Byŭ užo hmurny, welmi sur’ëzny, ĵk
by ne haceŭ pačynac̊ ci ne wedaŭ, z čago pač ac̊ .
– Dyk što ž bylo na samoj sprawe?
– Što ž, raskažu, – skazaŭ hlopec raptam ʤelawita,
cwërda. – Тolki – koratka. Тut adna sprawa ĵkraz čakae.
Raskažu galoŭnae… Gĕta – nepryemnaĵ gistoryĵ. Nepryemnaĵ
dlĵ ŭsëj ĵčĕjki, dlĵ ŭsĵgo uniwersitĕta… Тut i naša wina,
kamsamolskaj ĵčĕjki, ne admaŭlĵǰsĵ. Pramargali, wypuscili
z-pad uwagi. Kamsamolca, tawaryša addali, možna skazac̊ ,
sami ŭ ruki drugih. Sami ne wĵli wyhawaŭčaj raboty, wos̊ tyĵ i
wyhawali. Wyhawali pa swajmu ŭzoru i padabenstwu… Dlĵ nas
gĕta wĵliki ŭrok – i na sënnĵšni ʤen̊ i na zaŭtrašni…– Apejka, i
idučy sǰdy, i pačynaǰčy gaworku, ĵščĕ spaʤĵwaŭsĵ na dobrae,
na toe, što ŭsë akažacca kali i ne zusim ščasliwym, to wa
ŭsĵkim raze ne takim paganym, ĵk ën trywožyŭsĵ; i wos̊ kožnae
slowa studĕnta perakonwala, što zdarylasĵ samae goršae. –
Hlopec byŭ naš, – ĵk by bili Apejku slowy škadawannĵ. – Byŭ
naš. – "Čamu: byŭ naš?" – azwalasĵ u Apejku nĵzgodaǰ, ale ën
strymaŭ sĵbe. – My weryli ĵmu. Spaʤĵwalisĵ na ĵgo ĵk na
kamsamolca, tawaryša! A ot pramargali, i byly tawaryš
adkaloŭsĵ. Adkaloŭsĵ, a potym – pakaciŭsĵ ŭniz. Dakaciŭsĵ da
tago, što staŭ pryslužnikam nacdĕmaŭ. Paslugačom
naccĕmaŭskaga ahwoscĵ! Paslugačom woraga!
– Wy – perakanany ŭ gĕtym? – strymliwaǰčysĵ, skazaŭ
Apejka.
Sakratar kamsamolskaj ĵčĕjki zirnuŭ na ĵgo, niby ne
razume ǰčy.
– Ĵ ne weru gĕtamu, – ĵk mog spakojna, ale prama, cwërda
rastlumačyŭ Apejka. – Ne weru, što ën staŭ pryslužnikam
woragaŭ.
Hlopec trohi zbĵntĕžyŭsĵ ad Apejkawaj rašučasci. Na
čystym ilbe razlilasĵ ružowasc̊ .
– My taksama spačatku ne weryli… Ne haceli dawac̊ wery.
Ale ën sam ne skrywaŭ. Bolš tago – nawat wystaŭlĵŭ,
384

pakazwaŭ usim. Sprabawali adgawaryc̊ , perakanac̊ – ën
znarok uparciŭsĵ. – U golase hlopca pačulasĵ zlosc̊ . – Geroĵ z
sĵbe – padumaeš, geroj! – stroic̊ pačaŭ! Ĵmu ŭsĵkiĵ Zarĕckiĵ i
Gargnyĵ – darapĵ tawaryšy! Wydatnyĵ ʤeĵčy, syny naroda!.. Ĵny
ĵgo nahwalwali, spĵwali: ty – paĕt, talent! I ot – ën rašyŭ
adʤĵčyc̊ ! Znajšoŭ tawaryšaŭ!
– I ŭsë ž ën naš! Što b tam ni bylo – naš, razumeeš? Ën ne
moža byc̊ ne našym. Usë, što ŭ im ësc̊ dobrae, usë gĕta naša. Ad
saweckaj ulady… Ĵ wedaǰ ĵgo, kali ën tolki načynaŭ razbiracca ŭ
žycci. Use gĕtyĵ gady sačyŭ. Gĕta welmi ščyry, addany našaj
sprawe hlopec. Nu – moža, pamyliŭsĵ. Dyk dakažyce,
perakanajce! Našto ž tak adkidac̊ zrazu!..
– Zrazu, zrazu! My i cĵper wymušany prybir ac̊ za im, stolki
ën tut natwaryŭ! – Hlopec ne gaiy nepryhilnasci.– Ne ŭsë tak
prosta bylo, ĵk zdaecca zboku! Studĕnty – narod pepasrĕdny:
razwažac̊ ne welmi ahwočyĵ. Dawerliwy narod, shilny
zahaplĵcca, asabliwa na ĵgo fakultĕce, ligfakaŭcy. I m
padabalasĵ gĕta – pakaznoe gerojstwa! Na shoʤe bylo i kryku,
i wisku: zastupnikaŭ u ĵgo znajšlosĵ dawoli! Usë, što bylo
brudnae, anarhičnae, palezla nawerh! Fakultĕcki shod, cĕly
shod, pawĵrnuli pa-swojmu! Shod akazaŭsĵ ne na wyšyni!
Liberalnyĵ nastroi peramagli pryncypowasc̊ ! Pryjšlosĵ
ŭmešwacca! Nanawa zbirac̊ ! Rashlëbwac̊ kisel, ĵki zawaryŭ
geroj waš!..
Užo ne zaŭwažalasĵ, što saročka ŭ hlopca paǰnačy
rashrystanaĵ, i ʤiŭna bylo, što wočy ŭ hlopca zdalisĵ
prazrystyĵ, naiŭnyĵ. Apejka zirnuŭ u gĕtyĵ wočy i raptam
zrazumeŭ, što spračacca z hlopcam ci perakonwac̊ ĵgo –
marnaĵ trata. Dy sakratar i ne taiŭ, što gawaryc̊ pra gĕta bolš
ne hoča. Music̊ zaraz isci.
– Dze znajsci ĵgo? – zapytaŭ Apejka.
– Ĵgo wyklǰčyli, i ën žywe neʤe ŭ goraʤe. Zajʤice na litfak,
tam, music̊ , hto-nebuʤ znae. Hacĵ – ĵny ŭ druguǰ zmenu. Тak
što iʤice ŭ intĕrnat… Na Nĵmize…
385

Razʤel drugi
1
I wos̊ Apejka ŭ intĕrnace uniwersitĕta, na staroj,
pazelĵnelaj ad staražytnasci Nĵmize. I znoŭ hwalǰe toe,
studĕnckae – neperažytae, zawabnae: ab’ĵwy pra shody, pra
zanĵtki, nejki zagad. Zapiska, prykolataĵ špilkaj: "Hlopcy, ësc̊
lišni bilet na "Paŭlinku". Galërka, samy wysoki rad! Samaĵ
tannaĵ cana! Specyĵlna dlĵ studĕntaŭ! Spĵšajcesĵ! Pakoj № 9".
Ĵščĕ adna: "Hto ŭkraŭ kanspekt pa Zamocinu?! Neadkladna
wĵrnice!!!"
Prybiralščyca ci ʤĵžurnaĵ, dobraĵ, z wyglĵdu zusim
wĵskowaĵ cëtka, što spatkala ĵgo lĵ ʤwĵrĕj, žalasliwa zirnula na
Apejku, uzdyhnula, pakiwala galawoj: byŭ tut, žyŭ taki, u
trĕcim pakoi. Cĵper – nĵma, wyselili. Dze žywe – ne pytalasĵ; ale
sa studĕntaŭ pawinen nehta wedac̊ . Paklikala adnago, drugoga
z tyh. što paĵŭlĵlisĵ na kalidory; nihto z ix ne wedaŭ. Cëtka
zagadala im pašukac̊ , hto wedae; pačalasĵ begatnĵ pa pakoĵh, i,
narĕšce, pryjšoŭ rudawaty, z rabacinnem na nose, hlopec i
skazaŭ:
– Ĵ znaǰ, ʤe ën.
Ĵny iduc̊ udwaih, studĕnt trohi naperaʤe, Apejka za im:
tratuarčyk taki wuzen̊ ki, što ŭdwaih isci pobač ne ŭdaecca. Dy
i wulica, staraĵ Nĵmiga, takaĵ wuzkaĵ, cesnaĵ, što, idučy
tratuaram, sceražysĵ ŭwes̊ čas, kab ne začapili wazok ci
kalĵska, što ĵščĕ kocȷ̂c̊ pa slaben̊ kim sneze. Adliga, što zranku
leʤ čulasĵ, cĵper nalezla nastyrnej: i wecer, mokry, styly, i pad
nagami slizgota.
– Wy razam wučylisĵ? – Pajšli užo inšaj wulicaj, taksama
wuzkaj, ale cišĕjšaj; možna bylo stupac̊ pobač.
– Razam. Na adnym kurse.
386

– Ĵk ža dajšlo da ŭsĵgo gĕtaga?
– Ën i ranej kazaŭ tak. Spračaŭsĵ z tym, što pisali. Pra Pušču
i Duboŭku.
– Z čym spračaŭsĵ?
– Nu, z tym, što ĵny nacdĕmy, woragi. Kazaŭ, što im
peraškadǯae sĵlĵnskaĵ styhiĵ i aryginalničanne. Ale što ĵny z
časam wyhawaǰcca ŭ dobryh praletarskih paĕtaŭ. I što im
trĕba pamagčy, a ne adšturhoŭwac̊ …
– I ĵk ty ličyš – nĵprawilna ën kazaŭ?
– Dy my i sami bagata hto tak dumali… Тolki – ne welmi
gawaryli. Тak, hiba ŭ kampanii swaëj, sĵrod tawaryšaŭ… A ĵmu
gĕtaga mala. U ĵgo što naŭme, toe i na ĵzyku. Na shodah ĵgo dyk
asabliwa cĵgnula na sprĕčku.
– Gĕta pagana, što ën na shodah – adkryta?
– Ne, hto kaža… – Hlopec na momant zapyniŭsĵ, zagawaryŭ
razwažliwa: – Kazac̊ možna. Ale neabawĵzkowa lezci z usim
tym, što ty dumaeš. Ne toe što skrywac̊ trĕba, ale trĕba perš
padumac̊ , ĵki buʤe tolk z tago. I toe ĵščĕ znac̊ trĕba: što kali
pryhoʤĵc̊ na shod i gaworac̊ nejkiĵ rĕčy, to, značycca, gĕta ŭsë
prawerana i abdumana taksama. Lǰʤmi, u ĵkih ësc̊ faktaŭ
pabolš, ĵkiĵ znaǰc̊ pabolš… I naogul ne trĕba lezci na scĵnu, bez
tolku!..
– Ĵgo wyklǰčyli ne na litfaku?
– U nas amal use galasawali suprac̊ wyklǰčĕnnĵ. Ĵgo
wyklǰčyli potym – na bǰro. A ŭ nas sabral’ ĵpičĕ aʤin shod: ab
pryncypowasci i ab škodnyh praĵwah na litfaku. Ab im, možna
skazac̊ . Praŭda, ĵgo užo ne bylo…
– Ën što – ne peramĵniŭ swaëj dumki?
– Peramĵniŭ? – Hlopec hmyknuŭ: – Ën potym znarok
pakazwaŭ stojkasc̊ swaǰ! – Pa-ǰnačy ščyra ĵk by pahwaliŭsĵ
swaëj praktyčnascǰ: – Ĵ ĵmu kazaŭtrĕba pryznac̊ pamylku.
Pryznaŭ by – i ŭsë bylo b dobra. Inakš bylo b!
– Značyc̊ , ën byŭ perakanany.
– Perakanany ne perakanany, a kali trĕba – to trĕba bylo
387

pryznac̊ . A ën – ne! Usë pa-swojmu, dabiwaŭsĵ ŭsë swaëj
praŭdy. I – dabiŭsĵ!
Bolš Apejka ne pytaŭsĵ. I spračacca ne staŭ: adčuwaŭ, što
sprĕčka prapaʤe popustu. Moŭčki, asklizwaǰčysĵ, išoŭ pa
krywyh wuličkah z ĵmami, miž draŭlĵnyh, kasabokih hat z
zĵlënym i čornym gontam, z akanicami; wuličkah, ĵkiĵ byli ĵk
sëstry ǰrawickim, samaj nĵzgrabnaj mestačkowaj gluhamani. Ĵk
i na ǰrawickih, amal niʤe ne bylo tratuaraŭ. Kalĵ adnago,
padobnaga na inšyĵ, krywabokaga doma hlopec adčyniŭ
wesnički, peršy pajšoŭ na dwor. Apejka mimawoli glĵnuŭ u
akno: ubačyŭ za cëmnaj šybaj lapušysty wazon i swoj c̊ mĵny
adbitak na šybe.
Na ganku patupali, ababiwaǰčy nalipluǰ snegawuǰ, z grazëǰ
makrĕču, sumlenna wycerli boty. Uwajšli ŭ sency, stupili ŭ
hatu.
– Doma Ales̊ ? – zwonka i wesela skazaŭ hlopec,
pawitaŭšysĵ.
Suhawataĵ, ne welmi wetliwaĵ gaspadynĵ, što znarok
perastaŭlĵla taburĕtku lĵ stala, z uwagaj akinula Apejku, ĵk by
rašaǰčy: warta ci ne warta kazac̊ . Nezyčliwa adkazala: doma.
Ale hlopec ĵe ne čuŭ; ën, ne pytaǰčysĵ, rasčyniŭ ʤwery,
uwahoʤiŭ u drugi pakoj.
– Zabraŭsĵ čort znae kudy! – usë z toj ža zwonkascǰ
papraknuŭ užo nekaga inšaga. – Leʤ dacĵglisĵ! Prymaj gascej!
Ubačyŭšy Apejku, Ales̊ ad nespaʤeŭki zniĵkaweŭ. Momant
ĵščĕ sĵʤeŭ za stalom, potym shamĵnuŭsĵ, ustaŭ, niĵkawa
pacisnuŭ ruku. Pawëŭ wačyma pa pakoi – ci ŭsë da ladu.
Mitusliwa padaŭ taburĕtku, takuǰ ž, ĵk u tym pakoi, ʤe
gaspadynĵ, uzĵŭsĵ papraŭlĵc̊ knižki i sšytki na stale, pryglaʤiŭ
ne welmi pasluhmĵnuǰ rusĵwuǰ čuprynu.
– Wulicy, brat, – što koŭzanki! Koŭzaešsĵ ŭwes̊ čas – ĵk kot
na lëʤe!.. Što parablĵeš? Weršy?
Hlopec nahiliŭsĵ nad stalom. – Aga. Ruskaĵ litaratura
ʤewĵtnaccataga stagodczĵ. Wučymsĵ, značyc̊ ! Pr-rawilna!
388

Ën ĵŭna stroiŭ z sĵbe bywalaga, baĵwoga hlopca. Ales̊ ne
papraŭlĵŭ ĵgo i ne padladǯwaŭsĵ: ĵk by i ne zaŭwažaŭ tawaryša,
ĵki niby ne haceŭ ničoga razumec̊ .
Seŭšy znoŭ za stol, Ales̊ zirnuŭ nascĵrožana na Apejku i ŭžo
ne ŭzdymaŭ wačĕj.
Ale, čuŭ Apejka, žyŭ nĵlëgkim hwalĵwannem sustrĕčy.
Тawaryš ĵgo, ĵkim ni ŭdawaŭ sĵbe besklapotnym, usë ž
hutka ŭlawiŭ, što Alesǰ ne da ĵgo balbatni, baʤëra ab’ĵwiŭ:
– Što ž, ĵ swaǰ funkcyǰ wykanaŭ
Ën wesela pacisnuŭ ruku Alesǰ, sa stalaj strymanascǰ
razwitaŭsĵ z Apejkam. Praz momant zwonki golas ĵgo prybiŭsĵ
z susednĵga pakoĵ, hwacka stuknuli ʤwery…
I kali astalisĵ adny, doŭga ĵdnala abodwuh maŭčanne.
Apejka glĵʤeŭ z pĵščotaǰ, sa spačuwannem, z uwagaǰ: zboku
zdawalasĵ – Ales̊ ne zmĵniŭsĵ welmi. Bylo ŭ twary, u postaci toe
ž ǰnacka milae, dalikatnae, saramĵžae, z-za ĵkoga ne zusim i
werylasĵ, što gĕta ën, gĕty dalikatny ǰnak, tak cwërda trymaŭsĵ
sumlennĵ swajgo, staĵŭ tak perad nebĵspekaǰ. Moža, hiba tolki –
cwërdasc̊ u padbarodku, u ščakah, nowaĵ, ne bačanaĵ ranej ci
ne zaŭwažanaĵ; dy i pozirk nedastupny, zatoeny. Ne taki, ĵk
tam, na poli…
Apejka glĵʤeŭ i glĵʤeŭ; Ales̊ usë ne ŭzdymaŭ galawy: ne
zrazumec̊ bylo – ci čuŭ sĵbe winawatym, ci ne haceŭ paprokaŭ.
Apejka peršy pačaŭ:
– Što wučyšsĵ – dobra. Malajčyna…
Ën kiŭnuŭ: prymaǰ da wedama. Galawy ž ne ŭznĵŭ.
Pamaŭčali znoŭ. Raptam ĵk by ŭspomniŭ štos̊ ci, ustaŭ, wyjšaŭ
u susedni pakoj. Pra nešta ciha pagawaryŭ z gaspadynĵǰ.
Wĵrnuŭsĵ. Seŭ.
– Pra što ty tam?
– Тak… Gaspadarčyĵ drobĵzi…
– Ne trĕba ničoga.
Ën ne adkazaŭ. Čakaŭ, widac̊ , nascĵrožana gaworki pra
nĵŭhilnae, balǰčae i wažkae.
389

Apejka spytaŭ:
– Pracueš?
– Pakul – ne…
– Тaksama… znĵli?
– Znĵli…
Apejka zdagadwaŭsĵ ab pryčyne, ale zapytaŭ, haceŭ
wyswetlic̊ usë:
– Čamu?
– Wyklǰčyli z kamsamola – wygnali z raboty… Ne ŭtaiŭ
kryŭdu. Na mig zirnuŭ na ĵgo, sustrĕŭsĵ garačym pozirkam, tut
ža adwëŭ wočy ad Apejki. Znoŭ sĵʤeŭ, shiliŭšy galawu.
– Ĵk buʤeš cĵper?..
– Rabic̊ budu…
– Dze?
– Dy hoc̊ ʤe. Hoc̊ gruzčykam na stancyi.– Znoŭ zirknuŭ
gorača, adwëŭ wočy.
– A mo – k nam?
– Čago?
– U školu. Nastaŭnikam.
– Ne dazwolĵc̊ . Wyhawanne ʤĵcej…
– Ĵ dab’ǰsĵ.
– Was abwinawacic̊ moguc̊ …
– Za mĵne ne turbujsĵ!
– P-padumaǰ…
Uwajšla gaspadynĵ. Unesla spačatku plĵšku garĕlki. Potym –
zakusku: trohi parĕzanaj kaŭbasy, talerku kwašanaj kapusty z
gurkami i ĵrkimi kroplĵmi žurawinak. Pajku parĕzanaga
čornymi plitkami hleba.
Prynesla ŭsë, wyjšla. Ales̊ naliŭ u Apejkawu čarku, potym –
u swaǰ. Moŭčki dakranulisĵ čarkami, wypili. Stali zakuswac̊ .
Apejku pawĵlo na gaworku: pačaŭ raskazwac̊ nawiny z
ǰrawickaga žyccĵ. Ales̊ sluhaŭ moŭčki, zadumenna. Nĵhutka
Apejka začapiŭ samae čulae, balǰčae. Ascĵrožna, ĵk da balǰčaga,
dakranuŭsĵ:
390

– Z-za čago ŭsë gĕta?
Ales̊ ustaŭ, wyjšaŭ da gaspadyni. Znoŭ pagawaryŭ pra
nešta. Wĵrnuŭsĵ, naliŭ u čarki. U hace stuknuli ʤwery, potym –
u sencah. Za aknom prajšoŭ abrys gaspadyni.
– Cikaŭnaĵ duža… Až lišne…
Apejka zdagadaŭsĵ: gĕta – pra staruǰ. Ales̊ znoŭ maŭčaŭ, eŭ
pawoli, sur’ëzna. Wycisnuŭ narĕšce:
– Z-za wery ŭsë…
Ën ĵk by iranizawaŭ z sĵbe.
– Ĵkoj wery?
– Zwyčajnaj. Skazaŭ, što weru adnamu čalaweku. Ĵkomu ne
trĕba weryc̊ …
– Hto gĕty čalawek?
– Pis̊ mennik. Ciška Gartny. – Iraničnaĵ usmeška prapala.
Zirnuŭ prosta, sumna, zadumaŭsĵ raptam znoŭ.– Byŭ shod u
nas… Dakladčyk byŭ z rajkoma… Gawaryŭ pra mižnarodnae
stanowišča… Pra toe, što klasawaĵ barac̊ ba abwastraecca. Što
worag iʤe na ŭsë. Što patrĕbna pilnasc̊ … Prawilna, adnym
slowam, gawaryŭ…
– Z-za čago ž sprĕčka?
– Ën skazaŭ, što woragi hočuc̊ zacĵgnuc̊ u swae seci
studĕntaŭ. Što zakidwae wudački ŭsĵkaĵ nečysc̊ – nacdĕmy
roznyĵ, roznyĵ gartnyĵ. Z ĵgo sloŭ wyhoʤila, što ŭ litaratury
gĕtaj nečysci bolej, ĵk žab u baloce. Što leʤ ne ŭse ŭ litaratury
– lǰʤi padazronyĵ… Ĵ i wystupiŭ. Skazaŭ, što nelga bez padstaŭ
abkidac̊ usih grazëǰ…
– A ën – što?
– Ën pačyrwaneŭ. Nawat – pasineŭ. Ale strymaŭ sĵbe.
Zaĵwiŭ z aburĕnnem, što ën ne abkidae nikoga grazëǰ. Što
abwinawačwae tago, hto zaslužyŭ gĕtaga. Pradažnyh
nacdĕmaŭ – Gartnyh, Zarĕckih i ix kampaniǰ. I ĵk ni škoda
nekatorym cĵperašnim gimnaziscikam ix – fakty ësc̊ fakty… Ĵ
wystupiŭ znoŭ i skazaŭ, što kali ësc̊ fakty, što Zarĕcki i Gartny
– woragi, to čamu ën ix ne nazwaŭ. Što toe, što ën kazaŭ,– adna
391

laĵnka. Što laĵnka, ĵkaĵ ĵna ni ësc̊ , ne zamĵnĵe faktaŭ… Nu,
studĕnty stali kryč ac̊ , padtrymliwac̊ mĵne. A nekatoryĵ z
kiraŭnictwa – dakladčyka. Stali dakazwac̊ tym, što pra gĕta i
gazety pisali. Što – woragi. A ĵ na toe – što i gazety – bez
dastatkowyh faktaŭ! Тady i – pačalosĵ!
– A čamu ty tak upĕŭnen, što ne pamylĵešsĵ? Što ty wedaeš
dastatkowa?
– Čamu ŭpĕŭnen? – Hlopec prosta na Apejkawyh wačah
perajnačwaŭsĵ: užo i znaku ne bylo nĵdaŭnĵj saramĵžasci,
niĵkawasci. Ushwalĵwany, z čyrwonymi plĵmami na twary, ën
zirnuŭ tak gorača, cwërda, što Apejka raptam adčuŭ: ĵk ën,
nastaŭnik, ne malady i ne slĵpy niby čalawek, tak mala wedaŭ
ĵgo. – Čamu ŭpĕŭnen? Hoc̊ by tamu, što ën pasylaŭ swae
dopisy ŭ "Prawdu" tady, kali balšawikoŭ na katargu ssylali. Ci
tamu, što ën sam padpiswaŭ dĕkrĕt gipa abwĵščĕnne saweckaj
ulady ŭ Belarusi. Hiba gĕtaga ŭžo adnago mala, – kab weryc̊
čalaweku?
– Тak, gĕta… nĵmala…
– Nĵmala… A ŭ ĵgo ž ësc̊ i taki "drobny" dokaz ĵk ʤesĵtak
knig. Ën peršy ŭ našaj litaratury – ĵščĕ da rĕwalǰcyi – wybraŭ
swaim geroem rabočaga. Ne ʤelĵ wygady ž, tak ĵ swaim
"durnym" rozumam mĵrkuǰ, – wygadu gĕta ŭ toj čas, zdaecca
mne, naŭrad ci dawala. Značyc̊ , wybraŭ ad dušy? Ad
duhoŭnaga bratĕrstwa? Sam rabočy, ën i wybraŭ sabe ŭ geroi
takoga ž rabočaga. I gawaryŭ ab im i ad ĵgo. Тak mne
"zdaecca". Pa adnyh knižkah, zdaecca, možna bylo b zrabic̊
wywad, što za čalawek!.. A ĵ ž ĵščĕ wedaǰ ĵgo trohi i, možna
skazac̊ , asabista. Wedaǰ, ĵk pryhilna prymaŭ ën kožnuǰ knižku
takih, ĵk ĵ…
– Ale ž u ĵgo byli "grahi". Pamylki – i sur’ëznyĵ…
– Byli,– zgaʤiŭsĵ Ales̊ . Znoŭ zirnuŭ gorača, ĵsna. – A ĵk ix
maglo ne byc̊ , Iwan Anisimawič, – pamylak? Byloga garbara
pastawili raptam kirawac̊ cĕlaj rĕspublikaj, cĕlaj, možna
skazac̊ , ʤĵržawaj! Pastawili dawac̊ nowyĵ acĕnki ŭ takoj
392

skladanaj gistoryi naroda! Ĵk možna bylo ne pamylicca ni razu,
žywučy ŭ taki nezwyčajny, taki burny čas! Dlĵ gĕtaga trĕba
bylo – ĵ ne wedaǰ, kim byc̊ ? Geniem – dyk i genii ž rabili
pamylki – dy ĵščĕ ĵkiĵ! Waz̊ mice hoc̊ by Тalstoga!.. A ën ža – ne
genij. Ën – da ŭsĵgo – ne welmi i gramatny. Ën u nečym i
astaŭsĵ na ŭzroŭni garbara. Ĵ sam čuu, ĵk nekatoryĵ, bolš
adukawanyĵ, pis̊ menniki padsmejwalisĵ z ĵgo. Z kapylskaj
mowy, z manery gawaryc̊ … Ĵgo adukacyĵ – kapylskiĵ wečary
nad knigami. Gutarki z rabočymi, z saldatami – u Ryze, u
Pecĵrburze. Тrohi pabyŭ kalĵ wopytnyh partyjnyh kiraŭnikoŭ u
Maskwe. Wos̊ i ŭwes̊ ĵgo "uniwersitĕt", perad tym, ĵk ĵmu
trapilasĵ stac̊ u peršy rad naroda. Dyk hiba ž ʤiŭna, što ën i
nĵmala zrabiŭ dobraga, i nĵmala – nablytaŭ? – Hlopec byŭ tak
ushwalĵwany, gawaryŭ tak ščyra, što Apejka sam hwalĵwaŭsĵ,
paddawaŭsĵ i ĵgo ščyrasci, i ŭzrušĕnnǰ, i razumnasci,– prosta
ʤiŭnaj dlĵ takoga zĵlënaga ǰnaka razumnasci, stalasci ĵgo
razwag. Byŭ užo ne tolki žal ab im, a i gonar, nespaʤĵwany,
newykazny gonar za ĵgo, ĵk by nedarĕčnaĵ radasc̊ . Z rozdumam,
dawerliwa, ĵk sĵbru, Ales̊ skazaŭ: – Papraŭʤe, Iwan
Anisimawič, ĵgo trĕba bylo b paslac̊ na dobryĵ palitkursy!
Pabačyli, što pamylĵecca časta, – paprasice, kab wyzwaliŭ
krĕsla. I kab ne tracic̊ dobraga čalaweka, ĵki ĵščĕ moža
spatrĕbicca, pašlice pawučycca! U swoj čas ĵmu ne bylo kali
wučycca!.. Kali ŭžo na toe – pamyliŭsĵ asabliwa sur’ëzna,
zrabiŭ asabliwae glupstwa – nakiwajce stroga! Surowuǰ
wymowu ci ĵščĕ što dajce!.. Ĵ tak mĵrkuǰ swaëj "durnoj"
galawoǰ… Dyk ne ž: zrazu – nacdĕm, nacyĵnal-dĕmakrat!
Pryslužnik buržuazii! Worag!.. Dy ĵščĕ ne smejce sumnĵwacca!
Ën byŭ uwes̊ perad Apejkam: sa swaëj kryŭdaj. swaim
rozdumam, swaimi perakanannĵmi. Bylo ŭ im nešta welmi
ǰnae, amal ʤicĵčae, bezdapamožnae: u tym, ĵk ën gawaryŭ, z
ĵkoǰ kryŭdaj, – i bylo razam naʤiwa stalae, daroslae: u tym, ĵk
ën razwažaŭ. Apejka ʤiŭna čuŭ, što, nĵhaj hoc̊ by ŭ tym, što ën
kazaŭ, ën wedae ne menš, a bolš za ĵgo, nemaladoga ŭžo
393

čalaweka. Ad gĕtaga ŭ Apejki bylo dwaistae pačuccë da Alesĵ: i
ĵk by bac̊ ki i – tawaryša. I dwaistasc̊ byla ĵščĕ adtago, što ën
bačyŭ, što hlopec ne winawaty, što ŭsë toe, što napisana bylo,
paklëp, i Apejka rad byŭ gĕtamu: ne pamyliŭsĵ ŭ im! Ale razam
byŭ ĵščĕ i bol za toe, što na dobraga saweckaga hlopca nawalili
takuǰ nĵpraŭdu, što abyšlisĵ tak čĕrstwa i tak nesprawĵdliwa.
Što Apejka mog skazac̊ ĵmu? Iwan Anisimawič, ĵk rĕdka
kali, adčuwaŭ, što ĵmu cĵžka gawaryc̊ , cĵžka padbirac̊ patrĕbnyĵ
dumki i slowy. Ën ne haceŭ wĵrĕʤic̊ kryŭdu hlopca, i bez tago
balǰčuǰ; adtago, što bylo pa-bac̊ koŭsku škoda ĵgo i trywožna za
ĵgo, za toe, što ŭsë gĕta moža zbic̊ hlopca z tropu, hacelasĵ
supakoic̊ : kab glĵʤeŭ nawokal bez takoga bolǰ. Kab bačyŭ, ĵk
usë ŭ žycci ix nĵprosta…
– Usĵ bĵda, što ne tak-to prosta wyĵwic̊ , hto worag, a hto –
ne winawaty, – skazaŭ ën pa-bac̊ koŭsku. – Sam wedaeš –
abstanoŭka ĵkaĵ!
Gĕta Alesĵ ne tolki ne supakoila, a zapalila ĵščĕ bolš.
– Dyk ne trĕba tak prosta i weš ac̊ ĵrlyki! I ne trĕba kryč ac̊
na čalaweka, kali ën hoča dakrac̊ , što ne winawaty!.. – Guby ĵgo
pa-ʤicĵčy smyknulisĵ. – Abaranĵc̊ ot cĵžka, a abwinawačwac̊ –
legka!.. Cĵper ža toj, hto abwinawačwae, časta wyglĵdae – ĵk
geroj! I čym z-zlej kryčyc̊ , t-tym – b-bolšy geroj!
Što Apejka mog zapĵrĕčyc̊ na gĕta? Mimawo; zgadaŭ
Galenčyka, ĵgo pagrozy na shoʤe…
– Ničoga, gĕtyĵ, ĵk ty kažaš, "geroi" hutka zla maǰc̊ sabe
galawu! Gĕta – geroi na hwilinku! Pakul – šumna!..
Ales̊ ne adkazaŭ: byŭ, widac̊ , nĵzgodny. Apejka ŭspomniŭ,
što čystka Gartnaga ŭ narkamaswety išla čatyry dni i što tam
nekalki čalawek zastupalisĵ za ĵgo.
– Zastupalisĵ, – ahwotna, ale nĵwesela kiŭnuŭ Ales̊ . –
Pasprabawali abaranic̊ . Dyk što ž wyjšla! Što potym napisali, ĵk
padali
gĕta!
"Arganizawanaĵ
wylazka
raz’ǰšanaj
nacyĵnal-dĕmakratyi!"
"Na
bĵzlitasnuǰ
barac̊ bu
z
nacdĕmakratyzmam
–
dapamožnikam
suswetnaga
394

sacyĵl-fašyzmu!.." Тo ni za što nawesili znak napdĕma, to ŭžo
gatowy ab’ĵwic̊ ni mala ni mnoga – fašystam! I zaadno – lǰʤej,
ĵkiĵ skazali, što gĕta – nĵpraŭda! Što ën pry ŭsih swaih "grahah"
– sawecki čalawek, balšawik!.. I ʤe skazali – na adkrytym
partyjnym shoʤe!
Ales̊ , ĵk by štos̊ ci raptam uspomniŭšy, staŭ hutka korpacca
ŭ paperah. Drygotkimi ad hwalĵwannĵ palcami wycĵgnuŭ
listok, spisany ĵgo počyrkam. Drygotkim ad uzrušĕnnĵ golasam
zagawaryŭ:
– U nas nekatorym warta bylo b napomnic̊ , što kazaŭ gipa
takiĵ rĕčy Lenin. Hoc̊ kožny ʤen̊ napaminac̊ ! – Ën staŭ čytac̊ ,
wyrazna, ĵk by ŭračysta: – "Тočnye fakty, besspornye fakty –
wot čto osobenno… neobhodиmo… eslи hotet̊ ser̊ ezno
razobrat̊sĵ w složnom и trudnom woprose…" Ot što kazaŭ
Lenin! Niby specyĵlna dlĵ takih ʤeĵčaŭ! – Ën z pašanaj
razglaʤiŭ paperku, raptam znoŭ zadumaŭsĵ: na čystym
ǰnackim twary znoŭ paĵwilasĵ klopatnasc̊ . Potym znoŭ skazaŭ
trywožna: – Až strah bĵrĕ – ĵk legka cĵper nekatoryĵ wešaǰc̊
lǰʤĵm usĵlĵkiĵ ĵrlyki. Skaža – "worag", "nacdĕm", "pryslužnik
fašyzmu", – i ĵmu hoc̊ by što! Тamu, hto hoča zastupicca za
newinawataga, moguc̊ tak dac̊ , što ne rad buʤe! A tago, hto ni
za što abzawe woragam našaga ž čalaweka, – leʤ ne hwalĵc̊ !
– Kali cĵčĕ raka, nĵse ĵna i penu, – skazaŭ razwažna
Apejka. – I brud taksama nĵse. I lamačča gniloe. Usĵkaga
traplĵecca ŭ ëj, sam znaeš… – Apejka staŭ raskazwac̊ ĵmu pra
swaǰ čystku, pra Galenčyka, pra Belaga, Berazoŭskaga, Gajlisa.
Ales̊ sluhaŭ ĵgo moŭčki i niby nĵŭwažliwa, dumaǰčy pra
nešta swaë. Ĵščĕ da tago ĵk Apejka skončyŭ, za aknom praplyla
gaspadynĵ: hustka, plečy. Stuknuli ʤwery, spačatku ŭ sencah,
potym u hace.
Ales̊ zagawaryŭ tak, byccam dumaŭ ugolas:
– Htos̊ ci kazaŭ: samae wažnae – pastawic̊ u čas kropku.
Gĕta prawilna. Samae wažnae zaŭsëdy – pačuccë mery. Lǰbuǰ
razumnuǰ sprawu možna dawesci da absurdu. Da zlačynstwa
395

nawat… Asabliwa ŭ taki čas, kali ŭsë ŭ zaŭtrašnim dni…
Gaspadynĵ prynesla, pastawila ĵščĕ butĕlečku garĕlki,
kapusty i hleba. Apejka skazaŭ, što pic̊ bolš ne buʤe;
papraknuŭ Alesĵ za toe, što p’e. Тoj adkazaŭ znarok
besklapotna:
– Gĕta ne časta…
– Тrymacca trĕba.
– Staraǰsĵ…
Ĵny ĵščĕ nĵmala gawaryli, najbolš užo ab rodnyh mĵscinah,
znaëmyh lǰʤĵh, uspaminali sustrĕčy, peražytae. Miž gĕtyh
uspaminaŭ Apejka pa-bac̊ koŭsku paraiŭ napisac̊ matcy i sĵstry
– supakoic̊ ix. Pra što ni gawaryli, žyŭ u Apejku, ne adstupaŭ
nespakoj pra Aleseŭ les: skazaŭ ĵmu napisac̊ zaĵwu ŭ CK
kamsamola – paprasic̊ peraglĵʤec̊ usǰ gistoryǰ.
– Ĵ napisaŭ…
– Ne adkazapi ĵščĕ?..
– Ne…
Ales̊ prawëŭ ĵgo da gascinicy. Z gascinicy Apejka adrazu
pazwaniŭ Belamu, ale tago ne bylo. Ën pazwaniŭ drugi raz i
taksama ne zastaŭ. Тolki na trĕci raz Apejka pačuŭ golas
Belaga. Bely adazwaŭsĵ pryhilna, ale skazaŭ, što cĵper zanĵty
welmi i sustrĕcca moža tolki praz paŭtary gaʤiny.
Roŭna praz paŭtary gaʤiny Apejka sĵʤeŭ u pakoi Belaga.
Bely i tut trymaŭsĵ spakojna i prosta: bez ĵkoj-nebuʤ wažnasci
ci nascĵrožanasci, i razam z tym bez toj gascinnasci, ĵkoj inšyĵ
kiraŭniki pakazwali swoj dĕmakratyzm i ĵkuǰ Apejka welmi ne
lǰbiŭ. Ën pacikawiŭsĵ, ĵk Apejka ŭlaʤiŭsĵ ŭ gascinicy.
Sustrĕŭšysĵ z im pozirkam, Apejka čakaŭ užo, što ën zaraz
zahoča dawedacca ab pryčyne wizitu ĵgo, kali Bely raptam
zapytaŭ, ci čytaŭ Apejka rašĕnni listapadaŭskaga plenuma CK.
Staŭ raskazwac̊ pra toe, što Apejka wedaŭ pakul tolki pa
čutkah, pra sprawu Buharyna. Plenum, skazaŭ Bely,
abmerkawaŭ nowuǰ zaĵwu Buharyna, Rykawa i Тomskaga ad
I2 listapada, acaniŭ ĵe ĵk frakcyjny maneŭr, padobny da
396

trackisckih.
– Buharyna wyweli z Palitbǰro. Rykawa i Тomskaga
papĵrĕʤili. Pry samaj maloj sprobe znoŭ pracĵgwac̊ barac̊ bu
suprac̊ CK buduc̊ prynĵty argmery.
Ën ne staŭ tlumačyc̊ značĕnnĵ paʤei, wedaŭ, Apejka ŭsë
razumee. Apejka zaklapočana pamaŭčaŭ, niby pakazwaǰčy, što
i ne trĕba tlumačyc̊ . Prawaĵ apazicyĵ znoŭ rašyla dac̊ boj i
pacĵrpela paražĕnne. U maŭčanni bylo i razumenne tago, što
ŭse try prawyĵ lidĕry – členy Palitbǰro, kiruǰčyĵ ʤeĵčy: Rykaŭ –
staršynĵ Saŭnarkoma, Buhary и – rĕdaktar "Prawdy", Тomski –
staršynĵ WCSPS. Prawyĵ znoŭ sprabawali pawĵrnuc̊ partyǰ na
swoj lad…
Ën zirnuŭ na Apejku, niby pytaǰčysĵ: ĵki klopat prywëŭ sǰdy.
Uwažliwa sluhaŭ, pakul Apejka raskazwaŭ pra Alesĵ, pra bĵdu
ĵgo.
Kali Apejka skončyŭ, strymana, ʤelawita skazaŭ:
– Dobra, ĵ zajmusĵ gĕtaj sprawaj. Što zmagu, zrablǰ.
Ën zapisaŭ prozwišča, imĵ, zapytaŭ, kamu ŭ CK kamsamola
napisana pis̊ mo. Apejka zaŭwažyŭ, što alowak trymae ën u
rucĕ cwërda i piša cwërda, i padumaŭ, što ën, praŭda, zrobic̊
usë, što moža.
Bely zirnuŭ zasĵrodǯana, raptam zagawaryŭ pawolna,
wažka:
– Тut ĵščĕ z adnym pis̊ mennikam gistoryĵ byla. Z Mihasëm
Zarĕckim. Тym, katory napisaŭ raman "Scežki-darožki".
Zarĕcki, ĵk kaža waš paĕt, taksama nĵmala nablytaŭ. Ĵgo mocna
pakrytykawali. I ne tolki pakrytykawali. Тoj-sëj z partyjnyh
kiraŭnikoŭ rašyŭ, što ĵmu naogul ne mesca ŭ partyi. Dali takuǰ
paradu ŭ pĵrwičnuǰ ĵčĕjku, ʤe byŭ Zarĕcki. U ĵčĕjku
Dzĵržaŭnaga wydawectwa. Тam razabrali ĵgo sprawu i, hoc̊ za
Zarĕckaga nekatoryĵ mocna zastupalisĵ, wyklǰčyli. Dzewĵc̊ bylo
za wyklǰčĕnne, sem – suproc̊ . Faktyčna – wyklǰčyli pad
naciskam zwerhu. Zarĕcki napisaŭ zaĵwu ŭ CKK. CKK
razabralasĵ ĵk mae byc̊ i rašyla, što padstaŭ dastatkowyh dlĵ
397

tago, kab wyklǰč ac̊ ĵgo z partyi, nĵma. I adnawila ŭ partyi. Тut
by, zdaecca, kanec sprawe. Dyk ne ž. Na adnym partaktywe
wyhoʤic̊ na trybunu gazetny ʤeĵč – Buhimowič, wy ĵgo, moža,
wedaece. I apošnimi slowami krye ĵčĕjku za Zarĕckaga. Za
paturanne woragu, za stratu klasawaga pačuccĵ. Za palityčnuǰ
slepatu. Mala tago, adwažna wypnuušy gruʤi, krye CKK.
Тymi ž samymi slowami. Gromic̊ usih. Ën – aʤin klasawa
čuly, palityčna pryncypowy, nepahisny! Ĵgo asabistaĵ dumka
wyšĕj dumki ŭsih inšyh, dumki partĵčĕjki, CKK!..
– Ĵ z adnym takim paznaëmiŭsĵ ŭžo, – adazwaŭsĵ Apejka. –
Na čystcy ŭ Jrawičah…
– Galenčyk ne aʤin… Modna sganowicca wykrywac̊ ,
kryč ac̊ , lupic̊ – pad markaj pryncypowasci! Modna i wygadna. I
ryzyki niĵkaj, i smelym pakazac̊ sĵbe možna! Lepšym za ŭsih!
Arhibarac̊ bitom, arhibalšawikom!
– Mne zdaecca, što gĕta padobna na spekulĵcyǰ, – gorača
padhapiŭ dumku Belaga Apejka. – Spekulĵcyĵ na cĵžkasci
momantu…
– Spekulĵcyĵ, – zgaʤiŭsĵ Bely. – U asnowe ĵkoj welmi časta
– kar’eryzm. Imknenne pagrĕc̊ ruki na situacyi, wyskačyc̊ na
čužoj bĵʤe. Zrabic̊ kar’eru… – Ën dadaŭ razdumliwa: – Pa
sutnasci ž, gĕtyĵ ʤeĵčy časta wystupaǰc̊ ĵk prawakatary.
Padbiwaǰc̊ na padazronasc̊ , necȷ̂rpimasc̊ …
Apejka adčuŭ u golase ĵgo trywogu, padumaŭ, što Bely,
mabyc̊ , ne peršy raz dumae pra gĕta i, moža, ne peršy raz
gaworyc̊ .
– Aʤin čalawek – možna skazac̊ , zwyčajny, abmežawany, z
neabmežawanaj hiba ambicyĵj – stawic̊ sĵbe nad ʤesĵtkami
partyjcaŭ, nad cĕntralnaj partyjnaj kamisiĵj! Wybranaj
z’ezdam! I nihto tam ne wystupiŭ suproc̊ ĵgo! Use paličyli gĕta
niby narmalnym!
– Sluhali ĵgo, moža, tamu, što ën usë ž ne radawy kamunist.
Z pawagi da pasady…
– Moža byc̊ … – Bely raptam pramowiŭ: – Nĵgodnik z
398

pasadaj – gĕta nĵgodnik u kwadrace. U kube.
Ën ustaŭ, ĵk by pakazwaǰčy, što gaworku kančae. Užo kalĵ
ʤwĵrĕj zatrymaŭsĵ, perad tym ĵk padac̊ ruku, skazaŭ:
– A Galenčyk spraŭʤiŭ pagrozu. Napisaŭ. Тlumačyc̊
pryhoʤicca… – Ne wypuskaǰčy ruku, dadaŭ: Ale wy ne
hwalǰjcesĵ. Ĵ rastlumaču ŭsë. Ĵk naležyc̊ . – Bely wymawiŭ
"rastlumaču" spakojna, z godnascǰ…
2
Wĵčĕrali ŭ rĕstarane ŭpĵcëh za adnym stadom Anisĵ, ĵe
nowaĵ sĵbroŭka, wusaty, gawarliwy staršynĵ kalgasa z-pad
Polacka,
ruhawy,
uwes̊
u
bliskučyh
ramĵnĵh
kamanʤir-pagraničnik, Apejkaŭ sused pa pakoi Kampaniĵ byla
wypadkowaĵ, – i wypadkowaĵ, raskidanaĵ až lišne wĵsëlaĵ,
gaworka byla za stalom. Pryčynaj tamu byŭ, music̊ , rĕstaran:
čyscinĵ, blĵsk, goman nawokal, agulnaĵ swĵtočnasc̊ u zale;
napĕŭna, pamagala i piwa, ĵkoga nĵmala-taki wypili za wečar.
Wusaty staršynĵ niby žartam padladǯwaŭsĵ da Anisi, ĵkaĵ
prykmetna rastawala, čas ad času adno nĵëmka paglĵdwaǰčy na
Apejku. Uwes̊ wečar ëj ʤiŭna hacelasĵ ragatac̊ . Sĵbroŭcy
taksama bylo wesela; aswojtaŭšysĵ z prasceckim, tawaryskim
pagraničnikam, ĵna dapytwalasĵ z zahaplennem i straham: "A
špiënaŭ wy lawili?.. A ĵkiĵ ĵny?.. A nĵŭžo ž wy ix tak prosta
bačyli? I ne strašna bylo?!" Pagraničnik uhilĵŭsĵ gawaryc̊ pra
swaǰ sprawu, ahwotna i dascipna raskazwaŭ usĵlĵkiĵ wĵsëlyĵ
gistoryi, anekdoty, čym wyklikaŭ až raŭniwuǰ zajzdrasc̊ u
palačanina: Anisĵ taksama z zahaplennem smĵĵlasĵ
pagraničniku…
Apejku, hoc̊ ën z-za tawaryskasci padtrymliwaŭ kampaniǰ,
bylo ne welmi wesela. Byla nejkaĵ hwarawitaĵ ŭzrušanasc̊ , i
gawaryŭ nespakojna, i sluhaŭ necĵrpliwa, i ŭwaga byla
pryčĕpliwaĵ, zlasliwaĵ. Ne padabalasĵ legkadumnasc̊ zĵmlĵčki,
zlawala nazojliwaĵ, ne zaŭsëdy razumnaĵ balbatliwasc̊ staršyni.
399

Adno pytanne ĵgo leʤ ne prarwala Apejkawu strymanasc̊ .
Welmi sur’ëzna i razam z usmešačkaj, ĵk by zwysaka, wusaty
zapytaŭ: "A praŭda – wašy kažuc̊ : "Palešuki my, a ne
čalaweki?" Ën zahihikaŭ, pakruciŭ galawoǰ: ʤiwaki! Apejka
tolki i skazaŭ z nasmeškaǰ: "Ne čuŭ! Pryedu – papytaǰsĵ!.."
Ën peršy ŭstaŭ z-za stala. Pagtrasiŭ prabačĕnnĵ, razwitaŭsĵ.
U pakoi adrazu ž razʤeŭsĵ, lëg u pascel. Dumaŭ, tut ža zasne,
ale son ne ŭzĵŭ.
Pa scĵne pajšoŭ wodblisk nejkaga swĵtla, nejkiĵ ŭzory;
zdalosĵ, niby scĵna zrušylasĵ, nahililasĵ, papaŭzla ʤiŭna kosa;
ën zdagadaŭsĵ, što wodblisk – ad far aŭtamabilĵ. Praz nekalki
hwilin swĵtlo znoŭ papaŭzlo, zrabila ŭsë znoŭ nĵpĕŭnym,
nezwyčajnym; paŭzli znoŭ ʤiŭnyĵ ŭzory, znaki, što ĵk by
dadawali ŭR a " žannĵ nezwyčajnasci. Ën padumaŭ: ad čago
gĕtyĵ znaki,– ad firanak, ad ram, ad galin sa skweru? – ale
ŭražanne nezwyčajnasci, nĵpĕŭnasci tak i astalosĵ ŭ dušy. Niĵk
ne i šlo supakaenne. Bačanae ŭʤen̊ , čutae, skazanae lezla ŭ
galawu, nagadwala, hwalĵwala.
Učapilasĵ nedarĕčna: "Ci praŭda – wašy kažuc̊ sami:
"Palešuki my, a ne čalaweki"?" Paškadawaŭ: darĕmna ne
adkazaŭ ĵk sled. Adbyŭsĵ žartam. Тrĕba bylo skazac̊ ĵk mae byc̊ .
Ne znajšoŭsĵ. U ĵgo zaŭsëdy razumnae pryhoʤic̊ u galawu
potym…
"Sami kažuc̊ : "Palešuki my, a ne čalaweki"". Čamu gĕta
pajšlo tak šyroka? Čamu ŭ gĕta werac̊ ? Ci tamu, što ĵno
padobna na anekdot; ĵk anekdot, ĵk paradoks, urĕzwaecca ŭ
pamȷ̂c̊? A lǰʤi bĵruc̊ na weru, ʤiwĵcca. Werac̊ … I gazety nawat
pišuc̊ časam: ranej palešuki sami gawaryli: "Palešuki my – ne
čalaweki". Praŭda, razumnyĵ lǰʤi ŭ gazetah tlumač ac̊ gĕta
praklĵgym minulym: lǰʤi byli takiĵ cëmnyĵ, ʤikiĵ, što ne ličyli
nawat sami sĵbe za lǰʤej, čalawekaŭ. Za kago ž ĵny sĵbe ličyli?"
U gĕtym – cĵper, u nespakojnaj cemry asabliwa – Apejka
čuŭ nešta welmi kryŭdnae, abrazliwae. Ën čuŭ gĕta i ĵk kryŭdu
sabe – usë ž ën nikoli ne zabywaŭ, što sam palĵšuk, – i ĵk
400

kryŭdu tym, z kim žyŭ, kago lǰbiŭ. Ci ž ne abraza weryc̊ , što
čalawek tak pryniziŭ sĵbe, tak zwyk dušoǰ da gĕtaga, što ŭžo
nawat i za čalaweka ne ličyc̊ sĵbe. Da takoj nikčĕmnasci dajsci!..
Gĕta ne tolki kryŭʤila Apejku, ale i zlawala, ĵk mana. Gĕta
byla – mana. Nĵhaj časta ne ad pagardy, ale – mana, mana.
Kolki ni žyŭ u swaëj starane, načuŭšysĵ ŭsĵgo ŭsĵkaga, – ni razu
ne čuŭ gĕtaga: "ne čalaweki". I ne čuŭ, i ne adčuwaŭ… Ne bylo
takoga… Byla cëmnasc̊ , naiŭnasc̊ , ʤikasc̊ nawat. Što bylo, toe
bylo. Ale zʤeku z sĵbe takoga – ne. Ne bylo. Hiba što tak, dlĵ
wyglĵdu, z hitrykaŭ ĵkih, dlĵ ĵkoj-nebuʤ swaëj karysci. Z
hitrykaŭ – gĕta magli, dlĵ ĵkojnebuʤ wygady – magli skazac̊ i
što-nebuʤ padobnae; skazac̊ , kab potym paragatac̊ z
nĵgeglasci tago, hto paweryŭ. Z dawerliwaj durnaty. Ĵk magli
ne zaŭwažyc̊ : u mnogih z gĕtyh "nečalawekaŭ" wek žylo
perakananne, što ĵny wyšĕj za drugih. Što ŭ ix i "zakony", i
paradki lepšyĵ, i ĵny sami – razumnejšyĵ. Što ësc̊ , toe ësc̊ . U
ĵkoj-nebuʤ giblaj, za guščarami, za bagnami wësačcy – ne
ʤiwa: ʤĵʤki ci Cëtki padsmejwaǰcca z suseʤĵŭ z-za balota,
pacĵšaǰcca z garadskih – zwyčaĵŭ i paradkaŭ. Z uboraŭ
garadskih panenak, z durnaty garadskih ʤĵʤkoŭ, trĕba ž
takoe, ne wedaǰc̊ , čym kormȷ̂c̊ cĵlĵt i ĵk rastuc̊ bulki. Ci ne ad
gĕtaga perakanannĵ i ŭ kazkahusĵki pan – duran̊ , i nawat
mužyčy duran̊ z durnĵŭ Iwan razumnejšy za samaga
razumnaga pana?.. "Palešuki my, a ne čalaweki…" Apejka
padumaŭ: ʤe-ʤe, a ŭ ix starane dyk až lišne gĕtaga
nepahisnaga perakanannĵ ŭ swaëj daskanalasci. Dze-ʤe, a tut
lišne ŭžo lǰbili inšyĵ pahwalicca, pakrasawacca, pakazac̊ swaǰ
hitrasc̊ , swoj rozum. Ën uspomniŭ paleski žarcik, ne raz čuty
doma: "A za Gomelem lǰʤi e?" – "E. Тolki – drobnen̊ kiĵ".
Uspomniŭ – i sam sabe zasmĵĵŭsĵ: ci ne ad ix, ne ad ǰrawickih,
pajšlo gĕta ŭ swet?
Ën raptam paškadawaŭ: usë ž nepagana bylo b, kab gĕtaj
wery ŭ swaǰ daskanalasc̊ , swaǰ perawagu bylo b trohi menš!
Menš ĵe i menš – nedawerliwasci da ŭsĵgo, što iʤe ŭ sëly.
401

Lĵgčĕj bylo b rabic̊ z lǰʤmi, wesci na nowuǰ kalgasnuǰ darogu.
Adsǰl razwagi padyšli znoŭ da tago, pra što ën dumaŭ ne
raz ranej: ĵk mala wedaǰc̊ pra Palesse, pra wĵlizny balotny kraj,
pra milëny lǰʤej! Bolš asc̊ , niby kulturnyh, lǰʤej, kali
dawoʤilasĵ gawaryc̊ pra Palesse, prygadwala nĵkrasaŭskae:
"Wиdиš̊ , stoиt, иzmožden lиhoradkoǰ, wysokoroslyj bolnoj
belorus… Nogи opuhlи… koltun w wolosah…" Inšyĵ ŭspaminali
što-nebuʤ padobnae na "palešuki my, a ne čalaweki…". Apejka
pačaŭ perabirac̊ u pamĵci, što gaworac̊ pra Palesse knigi. Ën
čytaŭ ix use, ĵkiĵ mog dastac̊ . Nekalki talkowyh knig иra
pryrodu – pra lĵsy, baloty, pra ptušak, pra zwĵroŭ; nekalki
zbornikaŭ – zapisaŭ kazak, pesen̊ dy zwyčaĵŭ. Z ix malĵwaŭsĵ
woblik naroda: cihiĵ, ʤikiĵ, u palone zababonaŭ. U gĕtym
taksama bylo nĵmala praŭdy, ale ĵk daleka bylo da wĵlikaj
praŭdy! Ĵk mala – pra bĵzmežna bagatae lǰdskoe mora, imĵ
ĵkomu – narod!.. Ad čago gĕta? Ad imknennĵ spraš čac̊ ?
Imknennĵ da nejkaj prostaj, zručnaj wysnowy?..
Dumaǰčy, zgadwaǰčy, Apejka prykmĵčaŭ nedawolna, što ŭ
dušy ĵgo ŭsë nejkae hwarawita ŭzrušanae, čulae, što nawat na
zwyčajnyĵ dumki adgukaecca ĵno nespakojnym, wĵrĕdliwym
hwalĵwannem. Bylo nešta ad toj uzrušanasci, z ĵkoj ën sĵʤeŭ u
rĕstarane, tolki cĵper, na aʤinoce, sĵrod cemry, usë gĕta čulasĵ
macnej. Тut ën zlawiŭ sĵbe na adčuwanni, što ab čym ni
dumay, za ŭsim čuŭ bolšae, bolš wažnae, bolš trywožnae. Ën
znarok čaplĵŭsĵ dumac̊ pra inšae, spakajnejšae, staraŭsĵ ne
trywožyc̊ sĵbe; ale i dumaǰčy pra inšae, ën ne mog ne čuc̊
wodswitu tago, bolš wažnaga i paganaga.
Ĵno ŭsë wisla nad im, nawalwalasĵ, gnĵlo. Usë namagalasĵ
prarwacca ŭ dumki. Wedaǰčy, što ni da čago dobraga ne
dadumaecca z im, Apejka gnaŭ ĵgo, spaʤeǰčysĵ, što ŭsë
abyʤecca, što pryjʤe patrĕbnaĵ bĵzdumnasc̊ , spakoj. Тrĕba
bylo spac̊ : wyspacca perad ne aby-ĵkim zaŭtrašnim dnëm. Ale
spakoj ne išoŭ.
"Cfu ty, ĵk hwaroba! – wylaĵŭsĵ ën. – Leze ŭsĵkae! Usĵkaĵ
402

nepatrĕbščyna!.. Znajšlo čas!.." Ën pawĵrnuŭsĵ na drugi bok,
pasprabawaŭ ĵščĕ zasnuc̊ , ale adčuŭ, što supakoicca ne zmoža,
i perastaŭ užo gnac̊ toe paganae i trywožnae. "Galenčyk… Pilny
i nepahisny Galenčyk. Usë-taki napisaŭ!.. Belaga adklikali!..
Dabiŭsĵ!.. Značycca, ne skončylasĵ. Značycca, čyscic̊ buduc̊
ĵščĕ!.. I, značyc̊ , moža ĵščĕ pawĵrnucca i inakš!.." Gĕta ž ĵgo
ščasce, što tam akazalisĵ Bely i Berazoŭski! A kab ne Bely, a
ĵščĕ aʤin Galenčyk? Ci ž cĵžka bylo trapicca ĵščĕ adnamu
takomu?.. Mĵrkuǰčy ž pa tym, što kazaŭ Bely, i tut ësc̊ swae
galenčyki. Z bolšaj silaǰ… Wun̊ ĵk uhapiŭsĵ pawĵrnuc̊ gistoryǰ z
Zarĕckim! Na cĕluǰ partĵčĕjku, na CKK adwažna zamahnuŭsĵ!..
Znoŭ ubačyŭ, ĵk zrušyla, nahililasĵ, kosa papaŭzla scĵna;
stala potyrč, upala ŭ cemru. Adoleŭ, adagnaŭ kwolasc̊ .
"Glupstwa ŭsë! Dalikatnyĵ nerwy! P’ĵny hmel!.. Pic̊ ne trĕba
bylo! Ne trĕba!.."
Raptam ën niby znoŭ pabačyŭ sĵbe ŭ pakojčyku z
wazonami, raskidanyĵ papery na stale; Ales̊ ĵk by i cĵper sĵʤeŭ,
zwesiŭšy galawu. "Za što ž cĵbe gĕta?" – "Za weru…" Umomant,
z nezwyčajnaj ĵrkascǰ, uražliwascǰ, uryŭkami, što išli bez
paradku, aby-ĵk, znoŭ apanawala ĵgo bačanae, čutae tam.
Pamčali, zakružylisĵ, ĵk by raduǰčysĵ, što prarwalisĵ, dumki pra
Alesĵ, pra ĵgo les.
Čamu z im tak abyšlisĵ? Тamu tolki, što skazaŭ toe, što
dumaŭ? U čym ĵgo parušĕnne kamsamolskaga statuta?
Parušyŭ dyscyplinu – ne zgaʤiŭsĵ z dumkaj rajkoma? Ale ž sila
naša – ne ŭ bĵzdumnaj dyscypline, sila – u kalektyŭnym
rozume i – u kalektyŭnym sumlenni. Dyscyplina pawinna byc̊
zlita z sumlennem, z perakanannem. Nawat waennaĵ
dyscyplina lepš za ŭss, kali ĵna ewĵdomaĵ. Тym bolš gĕta trĕba
kamsamolskaj, partyjnaj. Тrĕba perakonwac̊ , dawoʤic̊ –
asabliwa tam, ʤe use maladyĵ, zĵlënyĵ Čamu ž zrazu –
kamandnyĵ wokryki? Čamu zrazu – prakurorski prysud? Zrazu
– wykidac̊ ?!
Hiba toe, što ën skazaŭ, papĵrĕčyc̊ čym-nebuʤ generalnaj
403

linii partyi? Čamu ž – wykinuli?! Čamu tak abyšlisĵ z
sumlennym, addanym našaj sprawe čalawekam? Čalawekam –
welmi kaštoŭnym. Ne tolki tamu, što ën – иaĕt, talent, a i tamu,
što – prygleʤelisĵ b – čalawek ĵki! Imenna ž takiĵ – z
haraktaram, z mocnym sumlennem, z cwërdaj pryncypowascǰ
– asnowa wa ŭsĵkaj wĵlikaj sprawe. Imenna ĵny – syny i ŭnuki
tyh, hto kalis̊ ci išoŭ i na katargu i ŭ ssylki z-za swaih
perakanannĵŭ. Imenna takiĵ moguc̊ wystaȷ̂c̊ u časiny trudnyh
wyprabawannĵŭ, wystaȷ̂c̊, ne pahisnucca; takiĵ ne buduc̊
adsedǯwacca ŭ zacišku. Imenna ĵny, a ne tyĵ, hto i cĵper, u
mirny čas, adsedǯwaǰcca, admoŭčwaǰcca, tulĵǰcca, što gatowy,
naperakor swajmu zaečamu sumlennǰ, "razumna" glĵʤec̊ na
ŭsë, bolš za ŭsë asceragaǰčysĵ ĵkoj-nebuʤ ryzyki. Čamu
prystasawanec z dušoj sliznĵ inšy raz bolš daspadoby, čym
haraktar sumlenny, naʤejny, ale nespakojny? Ën skazaŭ, što –
sumnĵwaecca? Što ž – dakažyce, perakanajce ĵgo, ne
paškadujce času i klopatu. Imenna ŭ takih nespakojnyh,
adkrytyh, pryncypowyh – sila naroda, sila partyi. Žywaĵ sila.
Ën zastupiŭsĵ za čalaweka; a čamu ën ne mog zastupicca,
kali ne ŭpĕŭnen u tym, što toj winawaty? Hiba b lepš bylo, kab
ën, ne ŭpĕŭneny, što čalawek – winawaty, naperakor swajmu
sumlennǰ, pramaŭčaŭ by? Kab ën – pa sutnasci – zrabiŭ podly
ŭčynak! Čamu ž ën, zrabiŭšy podly ŭčynak, mog by haʤic̊ miž
tawaryšaŭ, wučycca, tady ĵk, pastupiŭšy sumlenna, apynuŭsĵ
pa-za tawaryskaj gurmoj, staŭ i ne kamsamol c̊ am, i nawat ne
studĕntam?.. Čamu – praŭda, dumaŭ Apejka, zgadaŭšy toe, što
kazaŭ Ales̊ , – abaranĵc̊ cĵžĕj, čym abwinawačwac̊ ? Čamu –
praŭda – toj, hto abwinawačwae, zagaʤĵ staic̊ niby wyšĕj?
Niby ŭžo samim tym faktam, što moža abwinawačwac̊ ,
napadac̊ – dakazwae swaǰ addanasc̊ ! Čamu, – adkul gĕta
ŭzĵlosĵ? – toj, hto kago-nebuʤ abaranĵe, ryzykue niby pakazac̊
swaǰ mĵkkacelasc̊ , trapic̊ u apartunisty? Adkul gĕta ŭzĵlosĵ, ĵk
ĵno pranikla ŭ naša pawetra: što pryncypowasc̊ – gĕta tolki, ci
najperš, – wykrywac̊ , abwinawačwac̊ ? A kali winawacȷ̂c̊ –
404

newinawataga, sumlennaga partyjca? Winawacȷ̂c̊ bez
perakanaŭčyh dokazaŭ? Hiba ž gĕta menš wažna, menš
pryncypowa – zastupicca za tawaryša, padtrymac̊ ĵgo? Hiba ž
pramaŭč ac̊ , ne padac̊ ruku padmogi tawaryšu, na ĵkoga
napadaǰc̊ bez padstaŭ,– ne bespryncypnasc̊ sapraŭdnaĵ? Ĵščĕ
goršaĵ! Padobnaĵ na zdradu!..
Apejka znoŭ apynuŭsĵ wa uniwersitĕckim pakojčyku,
pačuŭ zloe: "Adkaloŭsĵ… Dakaciŭsĵ!.. Staŭ pryslužnikam!..
Paslugačom nacdĕmaŭskaga ahwoscĵ!.." Nanawa staŭ
perabirac̊ u pamĵci, što kazaŭ Ales̊ pra Gartnaga. Ne padobna
bylo, što hlopec zatlumleny prosta: welmi ž cwĵroza, razumna
razwažaŭ. Ne, tut bylo ne slĵpoe zahaplenne. Kanešne, što da
Gartnaga, ën mog i ne wedac̊ usĵgo; tagosĵš na shoʤe magli ne
skazac̊ pa ĵkih-nebuʤ pryčynah, – čago-nebuʤ, moža, pakul
nelga bylo puskac̊ šyroka. Možna bylo dapuscic̊ i takoe, što
Gartny peraraʤiŭsĵ. Apejka ne mog by absalǰtna paručycca za
Gartnaga, ale ŭ ĵgo, z tago, što ën wedaŭ, ne bylo i ŭpĕŭnenasci,
što Gartny – worag, što Ales̊ pamylĵecca. Mimawoli pryjšlo ŭ
dumki: ci ne bylo tut, z Gartnym, padobnaga na toe, ĵk
"wykrywaŭ" Galenčyk ĵgo, Apejku? Тaksama ž pramowa byla
"perakanaŭčaĵ", z "faktami"! I tut ci ne "fakty" takoga ž
paradku i taĵ ž praŭda?!. Pamȷ̂c̊ nagadala, – kali tak prosta bylo
abwinawacic̊ u "kontrrĕwalǰcyjnaj prapaganʤe" adnu z
cĕntralnyh gazet, to hiba ž ne magli tak ža pryšyc̊ birku
"nacdĕma", woraga, adnamu čalaweku? Тym bolš što čalawek
gĕty mog byc̊ i ne zusim ne winawaty; hoc̊ winawaty zusim
pa-inšamu. Ĵk balšawik, što rabiŭ pamylki ŭ raboce.
Adrazu padumalasĵ: kolki ŭ lǰboga čalaweka, asabliwa z
tyh, hto na kiruǰčaj raboce, takoga, k čamu možna pry ahwoce
pryčapicca! Pryčapicca, krywa rastalkawac̊ , perawĵrnuc̊ usë
dagary nagami. I kali takoe moguc̊ zrabic̊ z čalawekam, ĵki
addanasc̊ swaǰ dakazaŭ daŭno i ĵsna, to ĵk ža tym, u kago takih
dokazaŭ nĵma? U kago zwyčajnaĵ biĵgrafiĵ, a to ĵščĕ i plĵma ĵkaĵ
– brat kulak ci ĵščĕ ĵki čort?
405

Lupic̊ z-za plĵča, kanešne, lĵgčĕj, čym razwĵzwac̊ ,
razbiracca. Lupic̊ z-za plĵča ĵno i bolš "naʤejna"; samo pa sabe
widno – rĕč "pryncypowaĵ". Ale ž sĵčy z-za plĵča dobra bylo,
kali kon̊ imčaŭ cĵbe nasustrač woragu, ĵunamu woragu; tady,
kali ne bylo ĵk razbiracca, kali trĕba bylo ʤejnič ac̊ adrazu. Sĵčy
– gĕta neabhodnae ŭ wajnu, suproc̊ ĵŭnaga woraga. Ale ĵk sĵčy
tut, ʤe nastupaǰc̊ ne lancug na lancug, ʤe swoj i worag razam,
ʤe dobrae i zloe perablytalasĵ, splĵlosĵ; ʤe legka sekanuc̊ šablĵj
ne tolki pa woragu, a i pa swaim? Čamu ž inšyĵ gatowy sekanuc̊
pa tabe tolki za toe, što ty hočaš razabracca, perad tym ĵk uznĵc̊
swaǰ šablǰ? Što ty hočaš, perš čym rašyc̊ , razblytac̊ , razgleʤec̊
tago, hto perad taboj? Pilnasc̊ , – pilnasc̊ ĵkraz i pawinna byc̊
zlita z uwažnascǰ, z imknennem razabracca wa ŭsim dobra!..
Apejka ŭspomniŭ, što kazaŭ Bely pra Buhimowiča, i
padumaŭ: ne pamyliŭsĵ Bely; taki Buhimowič, i praŭda, moža
byc̊ ĵk prawakatar – sa swaëj ĵŭnaj arhipilnascǰ i tajnym
kar’eryzmam. Što, kali takiĵ buhimowičy dy galenčyki – pry ix
galasistasci dy nahabstwe – woz̊ muc̊ silu, kali ne aʤin, ne dwa
takiĵ, pry cĵperašnih akaličnascĵh, woz̊ muc̊ silu, – čago ĵny
narobĵc̊ sa swaëj arhipilnascǰ? Pry takim paradku, kali wolna
buʤe napadac̊ na kožnaga, hto zahoča razabracca, wyklǰč ac̊
tyh, hto namerycca zastupacca? Kali dac̊ wolǰ takim, kamu
hočacca – dlĵ sprawy, wĵdoma! – naʤwyčajnyh mer i prawoŭ?
Kamu ne cerpicca sekanuc̊ z-za plĵča? Kali moŭčki dazwalĵc̊
nagrawac̊ "strasci".
Ën padumaŭ, što takiĵ lǰʤi i takiĵ tĕndĕncyi, kali ix ne
strymac̊ , moguc̊ zrabic̊ netrywalym stanowišča leʤ ne lǰboga
čalaweka. Apejka tut ža zapĵrĕčyŭ sabe, što tĕndĕncyĵ gĕta
žywe tolki tamu, što pakul mala praĵwilasĵ: ne zaŭwažyli, ĵk
trĕba, škodu ĵe; kali ž tolki praĵwicca, ëj daduc̊ boj. Pryščĕmȷ̂c̊,
ĵk gaʤǰku, što ŭpaŭzla ŭ dom.
Ĵmu werylasĵ, što gĕta – da pary, što pryjʤe para, i
nedalëkaĵ, – i z usim gĕtym razbĵrucca, ĵk trĕba. "Čago ty
hočaš? – spračaŭsĵ ën sam z saboǰ, cwĵrozy, razwažny. – Kab
406

prosta bylo ŭsë? Ne buʤe prosta. Skladana buʤe ŭsë. Bo –
skladany čas. Worag ne toj, što ŭ iramaʤĵnskuǰ. Ne tymi
metadami ʤejničae. Ascĵrožna, spadciška. Zatoeny, pad druga
maskiruecca. Usmihaecca, ĵk drug. Ne ŭsĵkaga zrazu raskusiš.
A trĕba – wykryc̊ . Abĵsškoʤic̊ . Kab ne ŭsaʤiŭ nož u spinu
tabe!.. Тamu trĕba pilnasc̊ , naʤwyčajnaĵ pilnasc̊ ! I ničoga ne
zrobiš, inšy raz ĵna buʤe perarastac̊ u padazronasc̊ ! I lagody,
dalikactwa – ne buʤe! Barac̊ ba ne spryĵe dalikactwu! Barac̊ ba
ësc̊ – barac̊ ba! Barac̊ ba patrabue rašučasci, robic̊ žorstkim.
Gĕta – nepazbežna… Nelga zwac̊ da lagodnasci. Gĕta aslablĵe ŭ
barac̊ be! I gĕta – pry barac̊ be – prosta nemagčyma. Тrĕba byc̊
cwërdym, rašučym, napagatowe zaŭsëdy! Тaki zakon barac̊ by.
Azbuka barac̊ by. Тy dobra wedaeš gĕta. – Ale nehta inšy ŭ
Apejku i zgadǯaŭsĵ z peršym, i spračaŭsĵ: – Wedaǰ. Ale toj ža
zakon barac̊ by kaža: aʤin u poli – ne woin. Pomni, što pobač
plĵčo druga. Pamagaj tawaryšu, ën – pamoža tabe. Тolki z
tawaryšami ty – dužy, ty – baec!.."
"Usĵ sol u prostaj iscine: razbiracca, hto – drug, hto –
worag. Beragčy druga, niščyc̊ woraga. Тakaĵ prostaĵ ŭ dumkah
i takaĵ nĵprostaĵ ŭ žycci iscina. Dze woraga možna paličyc̊ za
druga, a druga – za woraga!.. Pilnasc̊ , uwažliwasc̊ , sud sur’ëzny,
sprawĵdliwy – aʤin zakon, abawĵzkowy dlĵ kožnaga. "Тolki
fakty, bĵssprĕčnyĵ fakty", – pomnic̊ zaŭsëdy!.."
"Тak, usë možna dawesci da absurdu, da škody, – zgaʤiŭsĵ
ën, uspomniŭšy Alesewy slowy. – Wa ŭsim – praŭda –
patrĕbna pačuccë mery. Pačuccë rĕalnasci…" Uspomniŭšy
Alesĵ znoŭ, Apejka dumaŭ užo tolki pra ĵgo. Perabiraǰčy
gaworku, Apejka čuŭ cĵper neadstupnae nezdawalnenne saboj:
ën ne zrabiŭ usĵgo, kab prawilna nakirawac̊ hlopca. Dziŭna, ën,
wopytny čalawek, u gaworcy z hlopcam časta ne znahoʤiŭ
patrĕbnyh sloŭ. Zĵlëny hlopec swaimi garačymi dumkami časta
niby adolwaŭ ĵgo, starĕjšaga i wopytnaga. Usë tamu, mabyc̊ ,
što ën, Apejka, akazaŭsĵ negatowym da takoj gaworki. Mala
wedaŭ, staŭ ĵk by wučnem. Uzĵlo trywožnae, bac̊ koŭskae: "Kab
407

ne nadlamala gĕta ŭsë hlopca! My – što, my – staryĵ waŭki,
toŭstaĵ skura. Nas cĵžĕj zbic̊ . A ĵmu ĵk, kwolamu parastku? Dy
ĵščĕ – z čulascǰ ĵgo!.." Apejka padumaŭ, što trĕba zrabic̊ usë,
kab pamagčy hlopcu, wyratawac̊ ĵgo…
Užo wĵrnuŭsĵ kamanʤir-pagraničnik, upocëmku razʤeŭsĵ,
skrypnuŭ ložkam, zahrop, a ĵmu ŭsë ne spalasĵ. "Intĕligenckaĵ
mĵkkacelasc̊ ", – skazaŭ by Bašlykoŭ. Sam padumaŭ z
paprokam sabe:
– Usë ž nerwy raspuscilisĵ… I ne trĕba bylo pic̊ …"
Namagannem woli prymusiŭ sĵbe supakoicca zusim: trĕba
spac̊ , zaŭtra wažny ʤen̊ .
Zasynaǰčy ŭžo, ubačyŭ –apošni raz, – ĵk pa scĵne kosa
paplylo swĵtlo z ploščy. Paplylo i prapala.

Razʤel trĕci
1
Čym dalej adyhoʤiŭ toj ʤen̊ , kali ŭperšynǰ pajšla pa
Kuranĵh čutka pra perarĕzku zĵmli, tym bolš rĕdkimi i
spakajnejšymi stanawilisĵ gaworki pra ĵe. Možna skazac̊ , što
tyĵ, ĵkiĵ ne asabliwa trywožylisĵ, pačuŭšy pra perarĕzku, cĵper
ĵe za klopatami i zusim amal ne zgadwali. Inšyĵ, kago
perarĕzka palohala, cĵper dumali pra ĵe bez ranejšaga strahu,
usë bolš pryzwyčajwalisĵ da naʤei, što ničoga takoga ne buʤe,
što ŭsë abyʤecca adnym spaloham.
Ĵk nĵdobry napaminak, što bĵda ne minula, dahoʤili
raz-poraz Mikanorawy i inšyh kalgasnikaŭ razmowy, što
peraʤel, abo, ĵk Mikanor kazaŭ,– zemleŭparadkawanne, rana
ci pozna buʤe abawĵzkowa. Тady trywoga znoŭ nahoʤila na
mnogiĵ kuranëŭskiĵ dwary, nanawa ŭzdymala prycihlyĵ ŭžo
gaworki pra zĵmlǰ, pra sprawĵdliwasc̊ , pra Mikanorawy
padkopy. Ale prahoʤiŭ ʤen̊ , drugi, i ŭsë cwĵrʤej perakonwali,
408

supakojwali aʤin adnago, što Mikanor prosta strašyc̊ , kab
ahwotnej išli ŭ kalgas, što Mikanoru taksama ne ŭsë možna.
Nĵma, kazali, takoga zakonu, tak što nĵhaj ne pužae: usë roŭna
ne dab’ecca swajgo. I praŭda, čas niby padmacoŭwaŭ gĕtyĵ
naʤei: dni išli dy išli, a kamornika ne bylo.
I wos̊ , kali ŭžo amal zwykli, što niĵkaga peraʤelu ne buʤe,
kamornik paĵwiŭsĵ. Mikanor wëz ĵgo sĵrod dnĵ, i z wygana, z
dwaroŭ, z wokan bagata hto z kuranëŭcaŭ bačyŭ, ĵk, spusciŭšy
nogi z drabinak, kiwaŭsĵ ŭ Mikanorawyh kalësah
pa-garadskomu apranuty hlopec. Perad Mikanoram staĵla,
zaŭwažyli, nejkaĵ zelenawataĵ skrynka, lĵžala štos̊ ci ŭ čahle,
bylo ĵščĕ štos̊ ci, čago ne razabrali; ale i bez tago ŭsim bylo
widac̊ : na kalësah wezli nejkae wažnae abstalĵwanne.
Značycca, čalawek ehaŭ na wažnuǰ sprawu. Usim bylo hutka
wĵdoma, što Mikanor prywëz čalaweka na swoj dwor, što ŭsë
abstalĵwanne pamog zanesci ŭ swaǰ hatu. Što čalawek i
zastaŭeĵ ŭ Mikanorawaj hace; buʤe, mabyc̊ , tam žyc̊ . Ĵščĕ da
tago ĵk Mikanor skazaŭ, kago prywëz, pa Kuranĵh pajšlo
zdagadliwae: "Kamornika prywezli!.. Rĕzac̊ zemlǰ buduc̊ !.."
Ne prajšlo paŭz uwagu kuranëŭcaŭ i toe, što trohi paznej,
perad abedam, pryehaŭ da Mikanora ĵščĕ wažny gosc̊ , Gajlis –
cĵperašni staršynĵ eelsaweta. Neŭzabawe, paabedaŭšy,
kamornik, Mikanor, Gajlie, Honĵ i Alëša wyjšli z haty,
zagumennem, ʤe bylo ne tak grazka, padalisĵ ŭ pole.
Kuranëŭcy, ĵkim paščaecila ŭbačyc̊ gĕta z prygumennĵŭ dy
agarodaŭ, perakazwali potym inšym, što ŭ poli za gumnami
kamornik, Gajlie i inšyĵ nejki čas staĵli, pra štos̊ ci railisĵ. Ĵk pra
naʤwyčajnuǰ asabliwasc̊ , raskazwali tyĵ, hto bačyŭ, što u
kamornika bĵlela nejkaĵ papera, da ĵkoj hililisĵ i Gajlis i inšyĵ.
Raskazwali, što bylo widac̊ , ĵk use raz-poraz padymali galowy
ad papery i niby šukali štos̊ ci ŭ poli. Z gĕtaga zdagadliwyĵ
kuranëŭcy wywoʤili, što papera mela nejkae welmi wažnae
značĕnne dlĵ ŭsëj sprawy. U ëj niby značyŭsĵ ne znany pakul
kuranëŭcam lës…
409

Ad zagumennĵ kamornik, Gajlis, Mikanor, Honĵ i Alëša, pra
nešta gamonĵčy miž saboj, pajšli paŭz sĵlo da wyganu, ʤe
tyrčĕli golyĵ krokwy pustoj, bez warot, kalgasaŭskaj kanǰšni.
Kanǰšnĵ sama, bylo widac̊ , ix ne cikawila; Mikanor adno na
momant zatrymaŭ ix, skazaŭ štos̊ ci, ale ŭse amal adrazu ž
pajšli dalej. Ĵny, možna bylo zdagadacca, padalisĵ da wyganu
tamu, što paŭz ĵgo išla z sĵla mokuc̊ skaĵ daroga. Gĕtaj darogaj
use čacwëra i pajšli ŭ pole, pakul ne stali znoŭ, razglĵdwaǰčy
paperu, ĵkuǰ wynĵŭ z sumki na baku kamornik. Kali kamornik
shawaŭ paperu, zbočyli z darogi i padalisĵ polem, naprastki
praz palosy; dajšli leʤ ne da samaga Ceramoskaga lesu. Ad
Ceramoskaga lesu, što čarneŭ užo goly, ale nawat cĵper gusty
swaimi zarasnikami, ad čornaga mokraga i panuraga
balacĵnaga guščaru pawĵrnuli kruta ŭlewa, znoŭ praz palosy,
naprastki. Možna bylo zdagadacca, pakazwali kamorniku, ĵkaĵ
ĵna, kuranëŭskaĵ zĵmlĵ: to rabaĵ, u belyh i čornyh plĵmah, to
zusim čornaĵ, balotnaĵ kalĵ Ceramoskaga lesu, kalĵ mĵžy
bĵskrajnih balot, što pačynalisĵ ŭ lese; to ŭsë bolš žoŭtaĵ, bolš
pĵsčanaĵ, pa mery tago, ĵk balota i mokry les adyhoʤili dalej.
Nedalëki zboku les prosta na wačah mĵnĵŭsĵ: usë bolš i bolš
zelĵneli sosny, ĵkiĵ neŭzabawe išli ŭžo adnastajnym i družnym
zboram. I prosta na wačah mĵnĵlasĵ i pole: ci daŭno bylo raboe,
z žoŭtymi plĵmami, a wos̊ užo aʤin, burawata-žoŭty, prybity
asennimi daždǯami, rossyp. Neahwotna, rĕdka bĵrĕcca trawa;
pa požni widac̊ , ĵkaĵ nĵščodraĵ tut zĵmlĵ: požnĵ rĕdkaĵ,
scĵblinki–tonkiĵ, kwolyĵ, čĕzlyĵ. Kalĵiny darogi, što iʤe tut, u
sasnĵk, na lug, u Mokuc̊ , glybokiĵ i sypučyĵ, poŭnyĵ pĵsku, trawy
abapal mala i kwolaĵ, daroga ŭsĵ – golaĵ, sumnaĵ.
Ad mokuc̊ skaj darogi da mihaleŭskaj – darogi na Mihali –
samyĵ bednyĵ pali: pĵsok i pĵsok. Тolki za mihaleŭskaj darogaj
pole mĵnĵecca: pĵsok prapadae, pačynaecca zĵmlĵ, kali i ne
welmi ščodraĵ, to hoc̊ takaĵ, ĵkaĵ pry dobrym doglĵʤe, dobrym
gnai i pry dobrym nadwor’i adʤĵčyc̊ , jrakarmic̊ moža. Тut
kamornik i ŭse, hto byli z im, taksama staĵli, razglĵdwali paperu
410

– plan zĵmelnyh abšaraŭ Kuranëŭ,– zwĵrali z tym, što bačyli
swaimi wačyma. Z adnago boku byŭ blizka les, cĵper užo
najbolš bĵrozawy, samy prygožy ŭ Kuranĵh les; z drugoga –
nedalëka widnelisĵ cëmnyĵ, garbatyĵ kuranëŭskiĵ gumny, platy,
tam-sĵm raskidanyĵ drĕwy, – wuzkiĵ, cesnyĵ ahwĵrawaŭ
cĵrpliwym kuranëŭcam abšary ŭsëmagutny Usĵwyšni. Za
dwuma radami kuranëŭskih hat amal adrazu ž pačynalasĵ
balota: nĵdoŭpĵ agarody pa toj bok kraem swaim ulazili ŭ
čornuǰ graz̊ .
Mikanor, i kali išli polem, i kali staĵli, aglĵdwali pole,
raskazwaŭ kamorniku i Gajlisu, ʤe čye naʤely, ĵk roʤic̊ zĵmlĵ
žyta, prosa, awës. Časam ën gawaryŭ pra tago ci inšaga
kuranëŭca: što za čalawek, ĵk žywe – bagata ci bedna, ĵkim
"duham" dyhae. Welikawaty, sutulawaty, ën stupaŭ šyroka i
duža, i na rabym, paklĵwanym wospaǰ twary, u drobnyh šĕryh
wačah pad rĕdkimi, leʤ prykmetnymi brywami byŭ wyraz
rašučasci i cwërdasci. Ën časta aglĵdwaŭ pole, i aglĵdwaŭ ne
besklapotna, a sabrana, uwes̊ čas razwažaǰčy sam sabe,
wymĵrkoŭwaǰčy. Časam ën gawaryŭ i kamorniku, i Gajlisu, ʤe
kamu adwesci zĵmli, ĵki naʤel, zagaʤĵ ĵk by papĵrĕdǯwaŭ, kab
ne bylo wypadkowasci, nesprawĵdliwasci da nekatoryh,
bĵdnejšyh. Ën miž inšyh prygadaŭ i Glušaka, i Nibyta-Ignata, i
Prakopa i rašuča zaĵwiŭ, što gĕtyh trĕba padrĕzac̊ ; dawoli ŭžo,
skazaŭ, paraskošawalisĵ ĵny na bagataj zĵmli, ĵkuǰ nahapali
praŭdaǰ i nĵpraŭdaǰ. Skazaŭ ën, što i Wasilĵ Dzĵtla pasaʤic̊ na
mesca ne škoʤila b, i kali Gajlis zapĵrĕčyŭ, što Wasilĵ nelga
kryŭʤic̊ , skazaŭ, što i gĕty "pa duhu" padobny da kulackaj
nečysci. Ën hmurna paškadawaŭ, što mala lǰʤej u kalgase, što i
na toj ploščy, ĵkuǰ adwĵduc̊ , ne welmi razgornešsĵ; ot kali b
ugawaryc̊ hoc̊ by paŭsĵla dy adwesci pad kalgas i toe, što kalĵ
cagelni, i gĕtae pole! Ën glĵʤeŭ na gĕtae pole, niby merkawaŭ
užo, što b možna bylo tut zrabic̊ , kali b ĵno bylo kalgasnae. U
tym, ĵk ën glĵʤeŭ, što kazaŭ, adčuwalasĵ, što ën poŭny
necĵrpliwaga razumennĵ wažnasci momantu, što ën bez mery
411

dawolny, što momant gĕty narĕšce nastupiŭ. Što ën prosta
pragne ʤejnič ac̊ i što ʤejnič ac̊ gatoŭ smela i rašuča.
Gajlis, drabnawaty pobač z Mikanoram, strojny ŭ
peracĵgnutym paprugaǰ šynĵli, u zelenawataj furažcy, uwes̊
nejki akuratny, pramy, taksama aglĵdwaŭ pole i, ĵk bylo widac̊
pa twary, sa zgrabnymi strogimi rysami, z blakitnymi ĵsnymi
wačyma, taksama merkawaŭ pra wažnyĵ perameny, ĵkiĵ
neŭzabawe pawinny byc̊ i ŭ ĵkih bagata što buʤe zaležac̊ ad
ĵgo. Bylo widac̊ , što ën taksama razumee wažnasc̊ gĕtaga
momantu: nedarma ž, zwyčajna suhawaty, ʤelawity, ën
trymaŭsĵ tut prosta-taki stroga; ĵk by wyglĵdam swaim,
pawoʤinami pakazwaŭ, što ën ne dapuscic̊ niĵkaga, samaga
drobnaga adyhodu ad zakonu, pa ŭsih prawilah wykanae
abawĵzak, ĵki naležyc̊ zrabic̊ ĵmu na ĵgo pastu. Strymany, ën
gawaryŭ welmi mala, i kožnae slowa ĵgo bylo dakladnym i
karotkim. Moža byc̊ , ad gĕtaj ĵgo strogasci i Honĵ, i Alëša išli
sur^ëzna, gawaryli tolki wažnae, ĵk by taksama pakazwaǰčy,
što i ĵny wedaǰc̊ , za što bĵrucca, i gatowy pamagčy, ĵk tolki
zdoleǰc̊ .
Kamornik byŭ zusim malady hlopec, drobny, bĵlĵwy, z
mĵkkim, belen̊ kim puškom na ščakah. Apranuty ŭ čornuǰ,
zacĵganuǰ watoŭku, z kepkaj, ĵkaĵ taksama pabačyla ŭsĵgo, u
laplenyh, z naliplaj glinaǰ welikawatyh botah, ën trymaŭsĵ
naʤiwa stala, upĕŭnena. Bylo widac̊ , što gĕty hlopec zwyk byc̊
sĵrod lǰʤej, sĵrod neznaemyh i sĵrod načalstwa; tolki što
paĵwiŭšysĵ ŭ Kuranĵh, ën ni trohi ne bĵntĕžyŭsĵ, niby išoŭ miž
daŭnih, zwyklyh znaëmyh. Bylo widac̊ taksama, što ën zwyk da
swaëj wažnaj roli, da pačciwasci i ŭwagi ad tyh, da kago
prywĵla ĵgo sprawa. U im adčuwaŭsĵ gonar ne tolki swaej rolĵи,
a i toj nezaležnascǰ, ĵkuǰ dawala gĕta ĵgo rolĵ i ĵkuǰ ën ne raz
pakazwaŭ. Ën z godnascǰ sluhaŭ, što kazaŭ Gajlis, ni razu ne
paspĵšaŭsĵ zgaʤicca: ën niby pakidaŭ za saboj prawa padumac̊
i rašyc̊ adpawedna swaim instrukcyĵm i swajmu abawĵzku. Z
Mikanoram ža ën abyhoʤiŭsĵ ĵščĕ walnej: ne raz hlopec
412

pakazwaŭ, što i sluhac̊ ne hoča nepatrĕbnae, nazolnae
gawarĕnne…
Miž lesam i sĵlom ceraz palosy pakirawali da alešnickaj
darogi, ĵkaĵ za polem znikala ŭ golym zarasniku, što atulwaŭ
ne tak daŭno pabudawanuǰ pad Mikanorawym kiraŭnictwam
grĕblǰ. Išli prosta na družnuǰ kupu asin i sosnaŭ, što wysilisĵ na
cagelni. Duža, necĵrpliwa kročačy pobač z kamornikam,
Mikanor ĵščĕ zwodcalek staŭ tlumačyc̊ , što tut, pa abodwa baki
darogi,– najlepšaĵ kuranëŭskaĵ zĵmlĵ, kuranëŭski čarnazëm, na
ĵkim uwatkni suhuǰ palku – wyrasce drĕwa! Masla, a ne zĵmlĵ!
Akidwaǰčy ĵe nespakojnym pozirkam, ën skazaŭ kamorniku,
što gĕta i ësc̊ taĵ zĵmlĵ, ĵkuǰ wyrašana wyʤelic̊ kalgasu.
– Pa ety bok ĵe nebagato, a pa toj – za darogaǰ – ĵna ŭsĵ
takaĵ. Da samago lesu… – Mikanor swaim necĵrpliwym,
šyrokim krokam uwes̊ čas wybĵgaŭ naperad inšyh; ën i cĵper
wybeg, shamĵnuŭsĵ, strymaŭ sĵbe. Padybaŭ poruč z inšymi.
Kalĵ cagelni kamornik znoŭ staŭ, praweryŭ kartu, aʤnačyŭ
štos̊ ci aloŭkam. Potym znoŭ pajšli polem, uscĵž lesu. Тudy, ʤe
pole kančalasĵ.
2
Kali, stomlenyĵ, wĵrtalisĵ – spačatku darogaj, potym wulicaj,
cisnučysĵ da platoŭ,– pačynala wečarĕc̊ .
Praz ĵkuǰ-nebuʤ paŭgaʤinu pa Kuranĵh haʤili pad
woknami pasylnyĵ, zagadwali zbiracca ŭ hatu Andrĕĵ Rudoga
na shod. Welmi skora paŭz platy, pa agarodah, zagumennĵh
kuranëŭcy pačali bracca da tago dwara, ʤe žyŭ Rudy. Zbiralisĵ
z rĕdkaj dlĵ apošnih ʤën upraŭnascǰ: razumeli – u gĕty wečar
nelga adsedǯwacca doma, ĵk tady, kali shod zbirali pra kalgas;
sënnĵ možna bylo, čago dobraga, prasĵʤec̊ doma najbolšae
bagacce swaë – zĵmlǰ. Išli, nesli trywogu, blytanasc̊ čutak,
waĵŭnič asc̊ i strah, naʤei i necĵrpliwyĵ zdagadki – što dasc̊ gĕty
shod.
413

Byŭ nejki čas paslĵ zmĵrkannĵ, kali ʤwery amal ne
začynĵlisĵ ŭ hace Rudoga, amal nĵspynnaj čaradoǰ prahoʤili
kuranëŭcy paŭz aswetlenyĵ wokny, tupali na ganku,
uwalwalisĵ, žmuračysĵ, aglĵdwaǰčysĵ, u hatu. Hutka abseli ŭse
laŭki, skrynǰ, ložak, palaci, pačali cisnucca kalĵ ʤwĵrĕj, kalĵ
pečy. Neŭzabawe perastali ŭžo začynĵc̊ ʤwery: patrohu
nabiwalasĵ narodu i ŭ sency. Gamonka gula cihaĵ, strymanaĵ,
mužčyny najbolš smaktali papĵrosy. Dymili tak družna i tak
zanĵta, što ĵščĕ da tago, ĵk syšlisĵ ŭse, papĵrowyĵ firanački z
wyrazanymi dascipnymi ŭzorami, malǰnački z gazet i
časopisaŭ, nakleenyĵ na sceny, lĵmpa pad stollǰ byli ŭžo niby za
tumanam. Žanki paprakali, laĵli, prasili, ale ništo ne pamagala.
Dym poŭz i poŭz z usih kutkoŭ.
Ĵk zaŭsëdy, bolš asc̊ žanok trymalisĵ kupkami; u cĕntry
adnoj z ix byli Saroka i Čarnuškawa Kulina, ĵkaĵ gorača mahala
rukami, štos̊ ci dakazwala, nečym aburalasĵ. Saroka i sluhala, i
gawaryla spakojna, razporaz necĵrpliwa paglĵdwaǰčy, što
robicca miž inšyh, sĵrod mužčyn. Kalĵ skryni, na widu i blizka
ad stala, mirna gawaryŭ štos̊ ci Mikanorawu bac̊ ku stary
Glušak, bez šapki, u kažuse; Damecik, bylo widac̊ , sluhaŭ
neahwotna, haceŭ adysci, ale ne adyhoʤiŭ i ŭsë ž sluhaŭ.
Pobač sa starym, ĵk nejki straž, garbaciŭsĵ zatoeny, zwerawaty
z wyglĵdu Prakop Lĵsun, z-pad ilba, z-pad čarnaty browaŭ
taropiŭsĵ kudys̊ ci nĵzwodna. Ĵŭhim staĵŭ taksama na widu, kalĵ
kaminka, abapëršysĵ plĵčom ab peč, nudliwa waʤiŭ pozirkam
pa hace, čas ad času kidaŭ adno-drugoe slowa družbaku
Larywonu, ĵki gawaryŭ u adkaz ci ragataŭ tak, što ne tolki
blizkiĵ aglĵdwalisĵ na ix. Ĵŭhim najbolš maŭčaŭ, smaliŭ
papĵrosu za papĵrosaj, ne taiŭ: tamiŭsĵ čakannem i
necĵrpliwascǰ. Zboku ad ʤwĵrĕj staĵŭ Čarnuška; ën, ĵk uwajšoŭ,
agleʤeŭsĵ, zirnuŭ na Glušaka ŭ rozdume: padyhoʤic̊ ci ne, –
ne pajšoŭ, tak i astaŭsĵ kalĵ ʤwĵrĕj. Na laŭcy miž dwuma
woknami, pad partrĕtam Nĵkrasawa, wyrwanym z nejkaj knigi,
sĵʤeŭ z Nibyta-Ignatam Wasil, daŭno ne stryžany, ne goleny, z
414

rĕdkaj, ale mocnaj, mužčynskaj užo, agnistaj ščacinaǰ na
baraʤe. Wasil taksama amal ne gawaryŭ, zacĵta smaktaŭ
cygarku z gazeciny. Wočy byli nespakojnyĵ, panuryĵ, nawat u
swetlym, prazrystym, blĵsk byŭ hwarawita-nascĵrožany. Sĵrod
maŭkliwasci inšyh wylučaŭsĵ garĕznaj gawarliwascǰ Zajčyk,
što čaplĵŭ ne wslmi ahwočuǰ ŭ gĕty wečar da žartaŭ Saroku,
padsmejwaŭsĵ ascĵrožliwa z necĵrpliwaj Ganninaj mačyhi,
kruciŭsĵ kawaleram kalĵ ʤĵŭčat. Wesela paglĵdwaŭ na inšyh,
pasmihaŭsĵ razam z Alëšam z hlopcaŭ i ʤĵŭčat –
"adnaasobnikaŭ", "bagaceĵŭ" – Honĵ, – u rashrystanaj saročcy,
u besklapotnaj kepačcy na makaŭcy, z zuhawataj papĵroskaj na
gube. Welmi wylučaŭsĵ ĵščĕ Andrĕj Rudy: ahwočy byc̊ na
lǰdskoj uwaze, ahwočy pakazwac̊ i ŭkazwac̊ , ën z radascǰ
karystaŭsĵ tym, što dawala dlĵ gĕtaga ĵgo stanowišča gaspadara
haty: zaklapočana zdarowaŭsĵ z tymi, što ŭwahoʤili,
rasparadǯaŭsĵ, ʤe kamu sesci, kamandawaŭ, kamu pasunucca,
pacĵsnicca. Use, pa tym, ĵk ën zaklapočany, magli bačyc̊ , što
gĕta ne taki prosty abawĵzak – ulaʤic̊ usih, što ën zrobic̊ usë,
što možna, ne paškadue ni wopytu swajgo, ni swajgo
praktyčnaga sprytu. I ĵščĕ – pa tym, ĵk rasparadǯaŭsĵ ën
wesela, – bylo widac̊ , što adčuwae ën sĵbe na asobym
stanowiščy i ĵk čalawek, ĵkomu ŭžo nĵma čago bedawac̊ gipa
peraʤel, ĵki ŭžo wyrašyŭ swaǰ budučynǰ, wyjšaŭ naperad i
wyšĕj za inšyh…
Kali Mikanor, Gajlis i kamornik pačali aʤin za adnym
uciskwacca ŭ hatu, gul staŭ adrazu acihac̊ . Use adno glĵʤeli na
ix. U hace zapanawala napružanaĵ, nascĵrožanaĵ ŭwaga. Тam i
tut perastali dymic̊ papĵrosami i lǰlkami, nekatoryĵ ŭzdymalisĵ,
kab lepš razglĵʤec̊ nĵroslaga, zagadkawaga kamornika. Ščuply,
nĵwidny, ën ʤiwiŭ maladoscǰ: amal hlapčuk, ʤiwiŭ i
nascĵrožwaŭ tym, ĵk spakojna, cwërda išoŭ. Kinulasĵ ŭsim:
trapiŭšy ŭ takuǰ gramadu, na pilnuǰ ŭwagu stolkih – čužyh
zusim – lǰʤej, ni trohi ne zbĵntĕžyŭsĵ idučy, ne zirnuŭ ni na
kago, ĵk by nihto ĵgo ne tolki ne trywožyŭ, a i ne cikawiŭ. Išoŭ,
415

spakojna adciskaŭ tyh, ĵkiĵ zaminali, ne gaworačy ni slowa, ne
zdymaǰčy šapki.
Mikanor prapusciŭ peršaga za stol Gajlisa, potym
nĵzgrabna zalez sam, daŭ mesca kamorniku. Gajlis seŭ na kuce,
pryglaʤiŭ akuratna bĵlĵwyĵ walasy, – blakitnyĵ wočy ʤelawita,
dapytliwa pabegli pa hace. Kamornik i za stalom ne glĵʤeŭ ni
na kago i trymaŭsĵ tak, byccam uwaga takaĵ ničoga ĵmu ne
značyla. Mikanor, što byŭ pasĵrod ix, ne seŭ, stoĵčy,
dakranaǰčysĵ palcami da stala, akinuŭ hatu, i guby razyšlisĵ ad
usmeški:
– Narodu sabralasĵ!.. – Use zrazumeli i usmešku, i gĕtae
nĵdobrae "sabralasĵ", u ĵkim čuŭsĵ pomsliwy paprok za inšyĵ
shody, paprok, ĵki ne zyčyŭ lagodnasci. Adny nĵëmka,
winawata zasmĵĵlisĵ, drupĵ macnej zadymili. Use čakali
dalejšaga. Nĵdobraĵ usmeška usë ne syhoʤila z ploskaga,
paklĵwanaga Mikanorawaga twaru. – Družno – ne sakrĕt –
sabralisĵ! – pramowiŭ ën znoŭ pomsliwa.
– Dziscinlina! – zaragataŭ Honĵ.
– Zaskačaš, ĵk u kadryli, kali baišsĵ, štob čago ne
namudryli! – ascĵrožna, ĵk by prosĵčy litasci, adguknulasĵ z
žanočaj kupki Saroka.
Mikanor prapusciŭ mima ŭwagi, što zagawar̊ ši za Sarokaj
žanki i toj-sëj z mužčyn, peračakaŭ ix, skazaŭ užo ʤelawita,
bez usmeški:
– Dak, mabuc̊ , možno ŭžĕ pačynac̊ ?.. – Ën peračakaŭ goman
zgody. – E adno pytanne ŭ sĵgonnĵšni shod. Ab
zemleŭparadkawanni ŭ wëscy Kurani ŭ sučasny momant. – Ën
dlĵ pryliku zapytaŭ: – Drugih pytannĵŭ nĵma?
– E adno. Našto eto ŭparadkawanne! – kryknuŭ
Nibyta-Igaat.
– Age! – padtrymala ĵgo adrazu nekalki galasoŭ, najbolš
žanočyh. – Uparadkowano ŭžĕ!.. Daŭno!..
– Paʤeleno i peraʤeleno!..
– Naʤĵlilisĵ ŭžĕ!
416

– Paʤeleno – ne sakrĕt – pa-staromu, – peračakaŭ goman
Mikanor. – Nekatorym cĵper paložano ŭʤĵlic̊ lepej!.. – Ën haceŭ
dac̊ slowa Gajlisu, ale ĵgo perabili, gorača, necĵrpliwa:
– Kamu eto?!
Pa hace znoŭ zagulo.
– E takaĵ ličnasc̊ , – Mikanor pamaŭčaŭ hwilinu, dadaŭ
peramožna: – Kalgas!
Pa hace pajšlo: "E ŭžĕ – nibyto – u ix!", "U kažnago zĵmlĵ
bula!", "Z zĵmlëj išli!", "Abagulnili!..".
Mikanor zaŭwažyŭ: Gajlis pawĵrnuŭ galawu k ĵmu, stroga i
patrabawalna čakae, – u gomane, što ne haceŭ apadac̊ , ab’ĵwiŭ:
– Slowa pa danamu pytannǰ mae staršynĵ selsaweta
tawaryš Gajlis.
Gajlis ĵk pa kamanʤe ŭstaŭ, zgrabny, akuratny, u tuga
perapaĵsanym, zašpilenym šynĵli, z ĵsnym, ad krytym pozirkam
blakitnyh wačĕj. Staĵŭ, čakaŭ, pakul ne scihli ŭse. Тolki kali
zapanawala neparušnaĵ cišynĵ, sa zwyčajnaj swaëj akuratnascǰ
i dakladnasщo ŭzĵŭsĵ tlumačyc̊ :
– Zemleŭparadkawanne, kotoryj prawoʤicca cĵper, ne esc̊
prastoj fokus, ĵk dumaǰc̊ nekatoryj lǰʤi’ Zemleŭparadkawanne
prawoʤicca ne potomu, što kamuto nĵma čago rabic̊ i on
wydumal znoŭ perarazac̊ zĵmlǰ. Net, zemleŭparadkawanne esc̊
ser’ëznyj i neabhodnyj kampaniĵ, ĵki maet wažnoe palityčnoe
značĕnne. Zemleŭparadkawanne prawoʤicca potomu, što
cĵperašnĵe palažĕnne z zĵmlëj ne odpowedaet nowamu
stanowišču ŭ sĵle. Staryj palažĕnne z zĵmlëj byl ustanowlen pry
starym stanowiščy, kotoryj cĵper zmĵniŭsĵ. Nowoe stanowišča
trĕbuet i nowogo zemleŭparadkawannĵ. Cĵper na zmenu
adnaasobnickim gaspadarkam pryšol kalektyŭnaĵ gaspadarka
– kalgas. Na zmenu mužyckim paloskam pawinna pryjsci
šyrokae kalgasnae pole. Kalgas buʤe rabotac̊ na traktarah,
seĵlkah, žnejkah, – ĵmu neobhodno šyrokae pole! Na wuzkih
paloskah kalgas rabotac̊ ne možĕt! Эto zemleŭparadkawanne i
pawinno dac̊ kalgasam šyrokae pole, prastor dlĵ tĕhniki, dlĵ
417

ščasliwaj i kulturnaj žyzni! Эto mae wažnae značĕnne dlĵ ŭsĵgo
sĵla i dlĵ ŭsĵgo naroda, potomu što ŭ ĕtom aʤinaĵ daroga
mužyka k kulturnoj žyzni. Potomu što kalgas pawinen pakazac̊
usim, ĵk trĕba isci pa ĕtoj daroze!..
Adrazu za gĕtym Gajlis pawëŭ gaworku ŭ praktyčnym
kirunku, skazaŭ, što dlĵ zemleŭparadkawannĵ selsawet i
partĵčejka stwaryli kamisiǰ, što kamisiĵ i buʤe ŭsim kirawac̊ .
Ën apĵrĕʤiŭ goman, rasšpiliŭ šynel na fuʤĵh, dastaŭ akuratna
sklaʤenuǰ paperku, pačaŭ čytac̊ , z kago skladaecca kamisiĵ.
Lǰʤi pilna sluhali: ën čytaŭ wyrazna, staraǰčysĵ wymaŭlĵc̊ ĵk
najlepš, prypynĵǰčysĵ paslĵ kožnaga prozwišča; byli ŭ kamisii
Gajlis, Mikanor, Honĵ, Čarnuška, Grybok. Kali ën zgarnuŭ listok,
pa hace pajšoŭ goman nezdawalnennĵ, galasy ŭhwaly. "Eto –
kamisiĵ: adny kalgasaŭskiĵ!.." "A kalgasaŭskiĵ što – ne lǰʤi?.."
"Adnago Čarnušku– ad usĵgo sĵla!.." "Prawilnaĵ kamisiĵ!.."
"Hitro sklaʤeno!.." "Тakaĵ naʤelic̊ , čorta!.."
Gajlis spakojna peračakaŭ goman, skazaŭ, što kamisiĵ
buʤe pracawac̊ razam z zemleŭparadčykam, ĵki specyĵlna
pryslany z raëna; ën pakazaŭ na kamornika, što sĵʤeŭ tak,
niby gaworka išla pra kagos̊ ci inšaga.
Kamisiĵ, ab’ĵwiŭ Gajlis, pačne pracawac̊ zaŭtra i buʤe
staracca zrabic̊ usë hutka i dobra. Use matĕryĵly
padryhtawany, neabhodny instrument prywezeny, usë
gatowa, kab pačynac̊ .
– A ĵkoe pole pad kalgas? – ne wytrywaŭ, kryknuu ad pečy
Ĵŭhim.
Ĵŭhima padtrymaŭ družny, necĵrpliwy goman: čulasĵ, što
gĕta najbolš hwalǰe mnogih u hace.
– Zaraz skažu. – Gajlis mimawoli zirnuŭ u toj bok, adkul
kryknuli, papraknuŭ necĵrpliwaga – Ne nado spešyc̊ paperad
bac̊ ko. Usĵmu swoj čarga. – Gleʤĵčy ŭžo na inšyh, skazaŭ z
sĵbroŭskaj adkrytascǰ: – My ĕto pytanne dumali. Dlĵ kalgas
buʤe adweʤena pole, katorae nazywaecca Pilipaŭ rog.
– Age! – wyrwalasĵ adrazu ŭ kagos̊ ci z žančyn. Edkae,
418

nĵstrymnae.
Umomant hata zagula, zawirawala bĵzladnymi, garačymi
galasami: use ŭ sĵle pa čutkah wedali ŭžo pra gĕta; mnogiĵ
pryjšli na shod z cwërdym nameram – peraškoʤic̊ , zberagčy
swaë; uwes̊ čas čakali gĕtaga momantu. Gawaryli, kryčali tak,
što spačatku ŭsë tanula ŭ adnym impĕtnym gule. Wyrywalisĵ
tolki asobnyĵ wokličy: "Wybrali!..", "Znajšli!..", "A drugim –
što?!", "Rašyli!..", "Drugih – na pĵsok!..", "Prawilno!..", "Dulǰ!..",
"Ne daʤim!..".
Graziŭsĵ, gatowy rynucca ŭ bojku, Ĵŭhim. Garlaniŭ,
pamagaŭ Ĵŭhimu, niby hwalĵčysĵ dužascǰ golasu, Bugaj. Kipeŭ
zloscǰ, až uskokwaŭ z laŭki necĵrpliwa Nibyta-Ignat. Wažka, ĵk
u bočku, buhaŭ Prakop Lĵsun, čysta, sprytna sypala nĵdobrymi
prymaŭkami Saroka. Čarnuščyha mahala rukami, krucila
galawoǰ da žanok: kryčala tamu, zdawalasĵ, što kryčali Saroka i
inšyĵ. Z sĵbroŭskaga abawĵzku. Stary Glušak, hwarawita
trasučy galawoǰ, sipeŭ ciha, strymana, – pomniŭ sĵbe i tut,
pabojwaŭsĵ; ale až pyrskaŭ slinaǰ: zlosc̊ brala takaĵ, što, kab
mog, razarwaŭ by latyša, raboga.
U galasy nĵzgody, aburĕnnĵ ŭrywalisĵ kryki, ĵkiĵ ŭhwalĵli
peraʤel zĵmli,– kryki kalgasnikaŭ: Honi, Hwedara krywoga,
Zajčyka, Zajčyhi. Ix raspalwala šalenstwa tyh, hto aburaŭsĵ:
ĵny, ĵk tyĵ bajcy, što trapili ŭ bojku, bilisĵ ŭsë bolš zacĵta, čym
bolš na ix nawalwalisĵ. Moža byc̊ , kryčali gĕtyĵ ĵščĕ garačĕj,
galasnej: ix bylo ŭsë ž menš, a perakryč ac̊ – peramagčy – ĵny
pawinny byli!..
Kryčaŭ i Wasil: garačy gul, wir krykaŭ uznĵŭ, wyrwaŭ z
gruʤej trywogu i zlosc̊ , što daŭno mučyli ĵgo. Ne adstupiŭsĵ
raby – lepšy Wasilëŭ kawalak, zabrac̊ hoča! Aʤiny lǰdski
kawalačak, ĵki tak trudna dastaŭsĵ! Na ĵki ŭsĵ naʤeĵ! Z ĵkoga
tolki i žyweš!
– A nam čym žyc̊ ! – uplĵtaŭ Wasil u inšyĵ swoj kryk, u ĵkim
byli razam i ŭpartasc̊ i strah. – Nam – zuby na palicu?!!
– Ne daʤim! – lĵmantawaŭ pobač, čyrwony ad zlosci, ad
419

kryku, Nibyta-Ignat.
– Hwacic̊ wam adnym! Napanawalisĵ ŭžĕ! – wiskliwa
ŭcinaŭsĵ lĵmant Zajčyhi.
– Prywykli – na dobraj zĵmli adny!
– Nĵma takoga zakonu – adbirac̊ !..
– I drugim trĕba žyc̊ ! Use hočuc̊ žyc̊ !..
– Pažyli ŭžĕ!
– Iʤice ŭ kalgas! Dak i ŭ was buʤe! Dobraĵ zĵmlĵ!.. –
prabiŭsĵ zwonki Honeŭ golas.
Ĵmu adkazaŭ htos̊ ci ŭ zlym zapale:
– U… iʤice! Z wašym kalgasam!
– Dak ne razĵŭlĵjcesĵ! Maŭčyce!
– Ne buʤem!.. Ne puscim!..
– Suʤicca buʤem!
– Ne addaʤim!..
Amal adrazu, ĵk pačaŭsĵ gĕty wĕrhal, Gajlis seŭ. Ne peršy
raz byŭ na shodah, ne peršy raz sutykaŭsĵ z bĵzladnym,
zapalnym gomanam. Roznyĵ galasy čuŭ, i dobryĵ, uhwalnyĵ, i
zlyĵ, poŭnyĵ lǰtasci i nĵnawisci. Usĵgo pačuŭ i pabačyŭ na
shodah ne tolki ŭ Kuranĵh i Alešnikah, u mnogih, blizkih i
dalëkih, za lĵsami, balotami, wëskah selsaweta. Ale ne tolki
tamu, što "abstrĕleny" byŭ daŭno, spakojna seŭ, cĵrpliwa
čakaŭ, kali apaʤe lĵmant; ne ŭ haraktary cwërdaga latyša bylo
kryč ac̊ , nerazumna adkazwac̊ na kryk krykam. Gajlis
adkazwaŭ na kryk spakoem, wytrymkaj. Gajlis wytrymkaj,
neparušnym spakoem pakazwaŭ, što niĵkiĵ kryki ĵgo ne
zbiwaǰc̊ z kirunku i ne sab’ǰc̊ . Paklaŭšy cwërdyĵ, abwetranyĵ
ruki na stol, zgrabny, sabrany, pramy, niby wytačany z
mocnaga dubu, glĵʤeŭ ën u hatu i byccam ne čuŭ ničoga. Hi
adna ryska ne waruhnulasĵ na abwetranym, hudarlĵwym
twary.
Kamornik cĵper sĵʤeŭ ne tak abyĵkawa, čystyĵ, prazrystyĵ
ǰnačyĵ wočy begali pa hace z zacikaŭlenascǰ. Ën lawiŭ abliččy
tyh, hto kryčaŭ, uglĵdwaŭsĵ z nejkaj prytoena-wĵsëlaj
420

žwawascǰ; ĵgo byccam cešyŭ gĕty lĵmant. Mikanor staĵŭ, stukaŭ
dalonnǰ pa stalu, nadrywaǰčy da hrypaty golas, zagadwaŭ
scihnuc̊ .
Narĕšce wykryčalisĵ, rasčyrwanelyĵ, potnyĵ, pačali scihac̊ .
– Тowaryšy, – netaropka padnĵŭsĵ Gajlis, – ĕtot šum ne daet
niĵkoj karysci. Эto točno. Esc̊ rašĕnne, i rajkom partyi i
rajwykankom ĕtot rašĕnne adobryli. Ĵny esc̊ užĕ – zakon… Эto
rašĕnne – zakonnae. Ĵno ne wydumano samoŭpraŭno. Ĵno
prynĵto na osnowanni rašĕnnĵ ŭrada, štob wyʤĵlĵc̊ kožnamu
kalgasu aʤiny pole…
– Dak kanešne etae pole, skazano?! – necĵrpliwa perabiŭ
Wasil.
– Soglasno ŭkazannĵm urada, kalgasam rĕkamenduecca
wyʤĵlĵc̊ lepšuǰ zemlǰ. Эtot ukazanne odpowedaet tomu, što
soweckaĵ ŭlada hoča okazac̊ dapamogu kalgasam dobraj
zĵmlëj. Štob kalgasy zmagli hutčĕj stac̊ na nogi.– Ën pačakaŭ,
kali ŭcihne nedawolny goman, cwërda pawëŭ dalej: – Эto
rašyla soweckaĵ ŭlada, i niĵkiĵ kryki ničoga ne peramenit! Ne
dadut niĵkoj karysci!.. A nekatoryh, – kotoryĵ budut kryč ac̊
asabliwo i ne budut ucihnuc̊ , – možno buʤet zastawic̊
pomoŭčat! Štob podčynĵlis̊ sowecki zakon. Powažali sowecki
zakon!
Cwërdasc̊ i rašuč asc̊ ĵgo paʤejničali; kali ën seŭ, u hace
staĵla cišynĵ. Тolki ŭ sencah gamaniŭ htos̊ ci, ĵk by perakazwaŭ.
Тady za stalom uznĵŭsĵ Mikanor. Razwažliwa, pamĵrkoŭna
zagawaryŭ:
– Pryrazac̊ zemlǰ – ne sakrĕt – buduc̊ i na tyh, katoryĵ cĵper
ustupȷ̂c̊. Dak, kali kamu ŭžĕ tak hočacca etaj zĵmli,– tut
prawilno skazaŭ Honĵ, – dawajce da tyh, što ŭžĕ ŭstupili. I
wam buʤe ŭʤeleno! Ne abiʤim! Ĵk u dobraj sĵm’i, paʤelimsĵ!
Daroga nikomu ne peragarodǯana. Zawem, možna skazac̊ ,
usih, – katoryĵ gibeli i gibeǰc̊ sĵgonnĵ! – Ën, dawolny, što
znajšoŭ dobry lad u gaworcy, gawaryŭ lagodna, pablažliwa: –
Štob adrazu planiruwac̊ pa-nowamu! Ne perarablĵc̊ patom!..
421

Zapišacesĵ ŭ kalgas – i zaŭtra adrĕžuc̊ u kalgasnae i wašu dolǰ
zĵmli. Samaj dobraj… Dzĵʤko Andrĕj, – zgadaŭ, kiŭnuŭ ën na
Rudoga, – nadumaŭsĵ ŭžĕ. Padaŭ zaĵwu. Dak, moža, ščĕ hto
hoča? Woz̊ me pryklad?
Ën, trohi gorbĵčysĵ, ĵk zaŭsëdy, niby niĵkaweǰčy za toe, što
taki wĵliki, gramozny, lagodna akidwaŭ hatu, z naʤeĵj čakaŭ.
Nihto ne ŭstawaŭ, adwoʤili wočy, kab ne sustrakacca z ĵgo.
Krucili papĵrosy, dymili. Htos̊ ci z žanok kryknuŭ, što ne pra
gĕta – ne pra kalgas gaworka.
Mikanor uwačawidki mĵnĵŭsĵ: pablažliwasc̊ znikala,
paklĵwany, amal bĵzbrowy twar šarĕŭ, stražĕŭ.
– Ne hočace? – pramowiŭ nejryhilna, pomsliwa. – Ne
hočace, dak – maŭčyce!
Za im wystupiŭ Honĵ: akružany hlopcami, ʤĵʤkami, z tago
mesca, ʤe staĵŭ, zaĵwiŭ, što Mikanor prawilna kaža: kamu
hočacca dobraj zĵmli, dak dawajce! Usih prymem! Nikoga ne
abʤelim! Končyŭšy, Honĵ zaʤirliwa zirnuŭ na Nibyta-Ignata.
Doŭga, wučona gawaryŭ Andrĕj Rudy – tlumačyŭ značĕnne
zemleŭparadkawannĵ, značĕnne kalgasaŭ, ix perawagi nad
adnaasobnickimi gaspadarkami, zaklikaŭ "asaznac̊ " cĵperašni
momant, uzȷ̂c̊ z ĵgo, Andrĕĵ, pryklad. Nadakučyŭ necikawaǰ
pramowaǰ, zbiŭ zusim gaworku.
Nihto ne zapisaŭsĵ nowy. Byŭ tolki bĵzladny goman. Z
gĕtym gomanam i razyhoʤilisĵ.
3
Doŭga ne magli ŭcihnuc̊ Kurani ŭ gĕtu noč. Paslĵ shodu
kuryli, gamanili kupkami na agarodah, kalĵ hat, ne magli
rasstacca, ne wygawaryŭšysĵ. Kupki byli roznyĵ, i roznyĵ byli
gaworki: radasna klopatnyĵ, spakojnyĵ, amal abyĵkawyĵ,
trywožnyĵ, z bedawannem, sa zloscǰ, z pagrozami Gajlisu,
Mikanoru i inšym, z klĵc̊ boǰ.
Z agarodaŭ, z dwaroŭ gutarki razyhoʤilisĵ pa hatah.
422

Gamanili, ležačy na palacĵh sĵrod ʤĵtwy, Zajčyki: staraĵ
cešylasĵ, ĵk ĵno buʤe; Zajčyk hihikaŭ, zgadwaǰčy shod: ĵk
kruciŭsĵ Nibyta-Ignat, ĵk sipeŭ, pyrskaŭ slinaǰ Korč. Wolga i
Hwedar gaspadarliwa merkawali, ĵk možna zaseĵc̊ tuǰ zĵmlǰ, što
ĵna moža dac̊ . Dameciha, padaŭšy Mikanoru, staromu i
kamorniku poznǰǰ wĵčĕru, ne ŭtrywala, paraila synu ne welmi
zaĵdacca z lǰʤmi, skazala, trĕba pa-dobramu. Nibyta-Ignat
upocëmku, dymĵčy papĵrosaǰ, klĵŭ apošnimi slowami ŭsë na
swece, graziŭsĵ, ne haceŭ sluhac̊ žonku, ĵkaĵ supakojwala, raila
ne brac̊ tak blizka da sĕrca. I ne kidacca na Mikanora, na
načalstwa, bo gĕta moža welmi pagana končycca; čas cĵper
taki, što trĕba ascĵrožnym byc̊ . Matku padtrymala Hados̊ ka, ale
bac̊ ka zagadaŭ i ëj scihnuc̊ , ne ŭtykac̊ nos tudy, kudy ne prosȷ̂c̊.
Glušaku taksama ne spalasĵ; razyšoŭšysĵ z Ĵŭhimam na dwary,
ën doŭga tupaŭ u hlĵwe, pad paweccǰ, ne mog niĵk umeryc̊
zlosc̊ , scihnuc̊ dušoǰ. Lǰta – až zaenčyŭ toj – bacnuŭ naskom
sabaku, što ne ŭ čas padlez pad nagu. Razʤeŭšysĵ, doŭga
waročaŭsĵ ŭ cemry z boku na bok, plĵwaŭsĵ: adčuwanne wĵlikaj
bĵdy palila ŭsë bolš, čym bolš dumaŭ pra toe, što zʤeelasĵ.
Gady, sliz̊ padkalodnaĵ, – što ŭdumali! Malo ŭžĕ i nalogaŭ, malo
tago, što dyhnuc̊ ne daǰc̊ , duš ac̊ cwërdymi zadannĵmi! Dak užĕ i
eto: zemlǰ adabrac̊ , ĵkuǰ ty nažyŭ! Usë adabrac̊ , ličy, – koran̊
samy wyrwac̊ !.. Gajnĵ nenažĕrnaĵ, žywogo z’esci gatowy!.. Z
bĵssilnaj lǰtasci gatoŭ byŭ zakryč ac̊ : "Dulǰ wam! Dulǰ, a ne
zemlǰ! Dulǰ wašamu kalgasu! Štob wy ŭse padohli!"
Wasilĵ tačyla nezdawalnenne. Ĵno ščymela, kali razyšoŭsĵ z
Nibyta-Ignatam, ĵki laĵŭ i sĵbe, i ĵgo, Wasilĵ, što maŭčali na
shoʤe, ne ŭstali i ne skazali, ĵk trĕba; Ignat rastrywožyŭ Wasilĵ
ĵščĕ i tym, što zaĵwiŭ: zaŭtra ën tak sabe ne sastupic̊ , ĵk by tam
Gajlis ci Mikanorčyk ni grazilisĵ! Ĵk sastupac̊ tak raz za razam,
nĵdoŭga zusim bez ničoga astacca! Uspamin nra gĕta paliŭ
Wasilĵ, što čuŭ, ĵk kašlĵe na pečy ʤed, ĵk dražliwa hrape toŭstaĵ
kaloda Manĵ, ĵkoj klopatu niĵkaga da tago, što ĵmu balic̊ . Praŭdu
kazaŭ Ignat, paliŭ sĵbe Wasil: ne skazaŭ, ĵk trĕba, na shoʤe,
423

ʤër tolki gorla, kali ŭse kryčali; a kali ŭse prycihli, i sam
maŭčaŭ. Zbaĵŭsĵ, ne zastupiŭsĵ, ĵk trĕba, za swaë; za aʤiny
lǰdski swoj kawalačak zĵmli, ĵki tak trudna dastaŭsĵ, na ĵki, ličy,
usĵ naʤeĵ! Z ĵkoga tolki i žyweš, ličy! Hwiliny zlosci zmĵnĵlisĵ
hwilinami rozdumu, razwažnasci, i tady brali Wasilĵ
nĵŭpĕŭnenasc̊ , strah, rospač: cwĵrozym rozumam swaim
pradčuwaŭ, što – ĵk ni buʤe bicca za swaë – ničoga, widac̊ , ne
dab’ecca. Ne ŭtrymae ničoga. Ne takiĵ Mikanorčyk gĕty i latyš
uparty, i ne tak pawaročwaecca ŭsë ŭ žycci, kab možna bylo
dabicca čago-nebuʤ. Akramĵ tago, što sami ĵny takiĵ, što ne
sastupȷ̂c̊, i zakon, i ŭlada za ix, za swae kalgasy! Ad rospačy ĵščĕ
gorš pĵkla zlosc̊ na Mikanora: zaraza rabaĵ, ën bolš za ŭsih
staraŭsĵ i staraecca, kab sagnac̊ Wasilĵ z zĵmli. Z aʤinaga
kawalačka, ĵki Wasilǰ tak trudna dastaŭsĵ, ĵkim 2 ličy, ën tolki i
žywe!..
Ën uspaminaŭ, z ĵkoj zajzdrascǰ glĵʤeŭ kalis̊ ci na tyh, u ĵkih
byla zĵmlĵ lĵ cagelni, ĵk biŭsĵ smĵrotnym boem z Ĵŭhimam
Karčom, ĵk lǰta zyčyŭ im, nenawisnym bagaceĵm, kab zĵmlǰ
gĕtuǰ im spapĵlila, ĵk radawaŭsĵ, što z godu na god stali ix
pryciskac̊ padatkami, cwërdymi zadannĵmi, ĵk pradčuwaŭ
necĵrpliwa, što nĵdoŭga-nĵdoŭga ŭžo zastalosĵ panawac̊ im na
milaj, ablǰbawanaj daŭno zĵmli lĵ cagelni. Ot kali b ĵščĕ
karčoŭskaj, – ne raz cešyŭsĵ, maryŭ: "Dzesĵcinu ci hoc̊ –
paŭʤesĵciny! Zažyŭ by ŭžĕ zusim nepagano!.. I ot ža – ĵk usë
pawĵrnulasĵ. I ad Karča, i ad ĵgo – razam! Niby znarok, niby na
nasmešku!"
Ën amal ne spaŭ u gĕtu noč. Ĵščĕ ŭpocëmku, staraǰčysĵ ne
razbuʤic̊ nikoga, raz-poraz paglĵdwaǰčy na palaci, ʤe spala z
Waloʤkam matka, ën ciha aʤeŭsĵ, abuŭsĵ, wyjšaŭ na ganak.
Bylo blizka da dnĵ, i niby zbiralasĵ na doždǯ. 3-za wulicy, z
balota, lez, lizaŭ twar mokry wecer. "Makrĕča usë dy holad… –
aʤnačylasĵ zwykla, bez hwalĵwannĵ. – Snegu dy marozu i ne
čutno… Ĵk i ne buʤe zimy…" Mlĵwa, bez radasci paplëŭsĵ ŭ
hleŭ da kanĵ. Zazirnuŭ pocëmku ŭ zakutak, ʤe čula
424

zawarušylisĵ awečki. Patupaŭ pad paweccǰ, ne wedaǰčy, za što
ŭzĵcca. Staĵŭ, wažka dumaŭ: pajsci hiba ŭ gumno – damalacic̊
toe, što astalasĵ. Zapalic̊ lihtar i ŭzȷ̂c̊ z sahi cĕp… Ne bylo
ahwoty… U hace – nowaj – bagata čago rabic̊ . Ën paglĵʤeŭ:
staĵla ŭ cemry čornaj zdannǰ, krokwy leʤ značylisĵ na
panurym, hmarnym nebe… I tudy ne bylo ahwoty isci… I ŭ
staruǰ – na palaci, spac̊ – ne hacelasĵ…
Pra što b ni dumaŭ, kudy b ni glĵʤeŭ, ne znikala daŭkae
adčuwanne pagrozy, blizkaj bĵdy. Ĵk tut buʤeš dramac̊
spakojna na palacĵh ci haʤic̊ pa dwary, u gumne z zaŭsëdnym,
zwyčajnym, sënnĵ, zdaecca, – nĵmilym klopatam, – kali blizka,
usutyč padstupalasĵ takoe wažnae, poŭnae nĵdobraj, groznaj
newĵdomasci? Kali blizkae, nĵdobrae gĕtae grozicca samamu
galoŭnamu, na čym trymaecca ŭsë na swece, usĵ gaspadarka, z
čago žyweš?! Z gĕtym adčuwannem nyla ŭ Wasilǰ zʤiŭlenne,
što ŭsë nawokal takoe, ĵk i ŭčora, i pazaŭčora, zwyčajnae; što
sĵlo spic̊ tak, ĵk by ničoga ne zdarylasĵ i zdarycca ne moža. Gĕta
zdalosĵ takim nedarĕčnym, što ën ne paweryŭ spakoǰ, ĵki
panawaŭ na kuranëŭskih dwarah: ne moža byc̊ , kab spali ŭse,
gĕta nĵjraŭda, tak tolki zdaecca. Ën prysluhaŭsĵ wostrym
slyham u scisnutaj, mokraj cišyni, raduǰčysĵ, ulawiŭ nespakoj:
ne spȷ̂c̊! Un̊ neʤe – padobna: u Čarnuškaŭ – rypnuli waroty, –
značyc̊ , taksama ne drĕmlecca… Gĕtym-to, praŭda, možna ne
bedawac̊ asabliwa: u ix kalĵ cagelni – ničoga. Hiba što za
swaĵkoŭ, za Karčoŭ, ĵkim ne tolki pabedawac̊ , a i paиarwac̊
walasy ësc̊ čago. Dumaǰčy pra Karčoŭ, ën, adnak ža, ne adčuŭ
ucehi,– hoc̊ zbywalasĵ toe, pra što nekali tak necĵrpliwa, gorača
maryŭ; da gorkaga adčuwannĵ swaëj bĵdy prymĵšalasĵ nĵëmkaĵ,
winawataĵ dumka pra Gannu. Adstupiŭsĵ ad ĵe, ne pamog
wybawicca, kinuŭ adnu ŭ bĵʤe – usë z-za gĕtaj zĵmli, z-za
paloski, ĵkuǰ cĵner adbĵruc̊ . Usë žyccë swaë spaganiŭ – z-za
zĵmli gĕtaj, a ĵe – adrĕžuc̊ …
Ĵščĕ neʤe rypnuli waroty, braznula klĵmka. Dzes̊ ci dalej
zarypeŭ žurawel – u tym baku, ʤe Karčy, ʤe Ganna. Moža, i ĵe
425

padnĵli,– moža, ĵna ĵkraz i bĵrĕ wadu. Ganna – wek buʤe ĵna
pobač z im, u dušy ĵgo, u ĵkoj usë i tak zablytalasĵ, a z ëj, z
Gannaj, zdaecca, ĵščĕ bolš zablytanae. "Nĵma čago, – strymaŭ
ën sĵbe, ĵk by papraknuŭ za nedazwolenae. – Bula para –
prajšla! Ne kawaler! Pra ʤelo dumac̊ trĕba!.." Ale dumka pra
"ʤelo" ščymela adna: adbĵruc̊ , adrĕžuc̊ !..
Užo ž ne tak i rana, a takaĵ cemra. Kab i isci kudynebuʤ,
dyk ĵki tolk. Usë adno ničoga ne pabačyš. Ale i tak staȷ̂c̊– tolku
nebagata, – kali karcic̊ , točyc̊ trywoga. Ĵna ne tolki karcela,
wĵrĕʤila trywogaǰ, zĵmlĵ, paloska lĵ cagelni, ĵkuǰ sënnĵ hočuc̊
adrĕzac̊ ; ĵna cĵgnula da sĵbe, neadolna, sumotna-balǰča, – zĵmlĵ
ĵgo, bĵda ĵgo. Ën tolki haceŭ strymac̊ sĵbe, razumeŭ: ni da čago
toe, što ën pojʤe tudy, razwĵrĕʤic̊ adno sĵbe lišne. I Wasil
wydumlĵŭ sabe gĕtae: i rana, i cëmna. Ale ĵgo, naperakor
razwažnasci, usë ž cĵgnula tudy; cĵgnula, ĵk k hworamu kanǰ, ĵk
k daragoj, u bĵʤe, istoce, – kab – ĵk ni balǰča – u apošni raz
zirnuc̊ , sjrawic̊ neadmenny, sardĕčny abawĵzak. Razam
pabalec̊ dušoǰ.
U sencah braznula klĵmka, – Wasil prytuliŭsĵ da hlĵwa:
htos̊ ci wyjšaŭ, šarĕŭ u cemry belym aʤennem… Zakašlĵŭ,
tonka, sipla. "Dzed…" Dzed sanliwa, z ascĵrogaǰ sastupiŭ z
ganka, aporkami pašargaŭ da plota. Pastaĵŭ trohi lĵ plota,
sanliwa pacëgsĵ na ganak. Znoŭ braznula klĵmka… "Skora ŭžĕ
matka ŭstane…" – pryjšla nespakojnaĵ dumka. Ustane,
zaŭwažyc̊ , što ĵgo nĵma, kinecca šukac̊ . Ne adčĕpišsĵ… Тrĕba
isci.
Z dwara, paŭz agarod za hlewam, padaŭsĵ da gumna,
adčyniŭ warotcy, wyjšaŭ na zagumenne. Gumny maŭkliwa
čarneli, znaëmyĵ, niby zatoenyĵ; začynenyĵ, z začynenymi
warotami platoŭ. Niʤe ne bylo čuwac̊ cĕpa… Wos̊ ĵno, taksama
cihae i čornae. Čarnuškawa gumno, – Gannina gumno, – kalĵ
ĵkoga ĵny kalis̊ ci ne raz staĵli, udwaih, abnĵŭšysĵ. Тut gumno, a
tam – grušy, – cëmnyĵ grušy, što zyčyli kalis̊ ci radasc̊ … Ganna,
Ganna…
426

Za Čarnuškawym gumnom – užo roŭnaĵ razleglasc̊ , pole. U
poli zdalosĵ trohi swĵtlej, daroga šarĕla bolš widna. Ën ne
ŭglĵdaŭsĵ ŭ darogu, ĵmu ne trĕba bylo ŭglĵdacca; kab i ničoga
ne bylo widac̊ , kab slĵpy byŭ, ën išoŭ by ne zapynĵǰčysĵ.
Zwyklaĵ, wĵdomaĵ da kožnaj ĵmki, kožnaga kamĵčka daroga.
Kolki razoŭ haʤiŭ ën tut, i ŭranni, i ŭʤen̊ , i wos̊ tak – na
doswitku, haʤiŭ u letnǰǰ spëku i ŭ lǰtuǰ scǰžu, čaplĵǰčysĵ bosymi
nagami za trawu i gruznučy lapcĵmi ŭ gurbah snegu, – ale
daŭno-daŭno ne nës ën u sabe takuǰ bĵdu. Daŭno-daŭno ne
balela tak duša; z tago wečara – ĵk ën dawedaŭsĵ, što byli
zmowiny, što Gannu prapiwali, prapili, što ĵna – ne ĵgo,
Karpowa. Тady taksama welmi balela, i ot cĵper balic̊ . Ĵk i tady,
na dušy cĵper tak, što i žyc̊ , zdaecca, ne hočacca. Glĵʤec̊ na
swet ne hočacca.
Mokry wecer tut nasĵdaŭ dužĕj, legka pracinaŭ zrĕbnuǰ
saročku, abliwaŭ cela takim holadam, što brali dryžyki,– Wasil
naʤeŭ nakinutuǰ na plečy switu, zašpiliŭsĵ, pajšoŭ sparnej.
Bylo holadna galawe, ën tolki cĵper zaŭwažyŭ, što zabyŭ
šapku…
Raptam ĵmu zdalosĵ, što naperaʤe nehta iʤe. Wasil pajšoŭ
hutčĕj, ugleʤeŭsĵ: perad im, hoc̊ i c̊ mĵna, značylasĵ čalawečaĵ
postac̊ . Čalawek išoŭ tudy ž, kudy i ën. Wasil pajšoŭ cišĕj, z
ascĵrogaj, naziraǰčy zwodcalek, pačaŭ gadac̊ zacikaŭlena: hto b
gĕta? Prasačyŭšy trohi, rašyŭ – Nibyta-Ignat; postac̊ u cemry,
praŭda, dobra razabrac̊ ne možna bylo, ale zdalosĵ – nadobnaĵ
na Ignatawu. Ën, ĵščĕ ne zusim upĕŭneny, uzradawaŭsĵ: tak
hacelasĵ, kab byŭ imenna Ignat, što padahwociŭ sĵbe: kanešne
– Ignat; kamu ĵščĕ moža balec̊ tak, ĵk ne ĵmu, ne Ignatu Wasil
padbawiŭ hady.
Čalawek pačuŭ ĵgo, staŭ. Wasil nameryŭsĵ ŭžo wesela
zagawaryc̊ , kali toj zasipeŭ nasustrač:
– Kamu eto ščĕ ne spicca?
Wasil až zdryganuŭsĵ: niby nespaʤeŭki zasyčĕla gaʤǰka.
Korč! Stary Korč!.. Umomant staŭ. Hwilinu staĵli abodwa.
427

Glušak taksama ne padyhoʤiŭ, uglĵdaŭsĵ. Ne paznawaŭ…
Wasil kranuŭsĵ peršy; moŭčki i hutka pajšoŭ nasustrač
staromu. Prahoʤĵčy paŭz ĵgo, prykmeciŭ, ĵk toj pryglĵdaecca.
Slowa ne gaworačy ĵmu, abminuŭ.
Korč, widac̊ , narĕšce paznaŭ,– pastaĵŭ ĵščĕ trohi, moŭčki
paplëŭsĵ ŭsled. Wasil išoŭ hutka, prykmĵčaŭ, što addalĵecca i
addalĵecca ad staroga. Ĵk i tady, kali byŭ blizka, i tady, kali Korč
adstawaŭ usë dalej, Wasil uwes̊ čas čuŭ ĵgo za saboj, slyham
scĵrog kožny šorgat adtul. U toj asabliwaj čulasci, što ŭznikla,
kali prahoʤiŭ paŭz Karča, neĵk nezwyčajna ĵsna, blizka
prypomnilasĵ kolišnĵĵ bojka. Niby nanawa pačuŭ Wasil, ĵk ën,
staraĵ, byccam nezdalĵščaĵ, zaraza, duža lamaŭ ĵmu tady šyǰ, –
pamagaŭ gĕtamu swajmu gadu Ĵŭhimu. Ažyla daŭnĵĵ kryŭda,
zapĵkla zlosc̊ : ubĵrog tady, stary lis, zemlǰ, na adnu dalon̊ ne
straciŭ dobraj zĵmli. Usë, što bylo lĵ cagelni, tak i astalosĵ. A
ĵmu, Wasilǰ, uʤĵlili kawalačak – aby pryrĕzac̊ , dali, možna ličyc̊ ,
dulǰ!.. Paĵwilasĵ zlaradnae: ubĵrog tady, a cĵper ot – ne ŭberažĕ.
Razanuc̊ ĵgo, i ne na ĵkuǰ tam paŭʤesĵcinu, a – usĵgo. Usǰ
raskošu ĵgo lĵ cagelni!.. Тut ža da zlaradnasci prymĵšalasĵ
cwĵrozaĵ ascĵroga: uberažĕ ci ne ŭberažĕ, – ščĕ ne paručycca
nihto. Moža, ščĕ – i uberažĕ, – ad gĕtaga gada ŭsĵgo č akac̊
možna. Gĕty gad wyluznecca tam, ʤe drugomu i dumac̊ nĵma
čago. I zastupku znajʤe, nasuperak usĵkim zakonam… A ot ën,
Wasil, wek bez zastupki, hoc̊ i zakon za takih, ĵk ën, za
bĵdnejšyh. Hi na koga, kali padumac̊ , naʤei nĵma. Na adnago
sĵbe. A što ën, aʤin, cëmny kuranëŭski lapac̊ , zrobic̊ . Kali ën, ĵk
pryeʤe ŭ Jrawičy, pawĵrnucca ne znae ĵk. Ne toe što
padstupicca, a i slowa ĵkoe skazac̊ – ne znae… Wasil pačuŭ sĵbe
strašĕnna aʤinokim, – aʤinoctwa čamus̊ ci asabliwa čulasĵ
zaŭsëdy, kali rabilasĵ skrutna.
Тam, nawoddal, pawinna byc̊ kupa drĕwaŭ, asiny i hwoi.
Cagelnĵ. A ot i palasa ĵgo. Pocemku, ne bačačy, Wasil paznaŭ by
ĵe sĵrod tysĵčy inšyh. Pocemku run̊ leʤ byla widna, ale ën
bačyŭ ĵe. Ën akinuŭ ĵe pozirkam; tuǰ, što ne widna byla wačam,
428

ën bačyŭ pamĵccǰ. Ën bačyŭ usǰ. Ën čuŭ, ĵk ĵgo napaŭnĵe
zwyklaĵ, lǰbasnaĵ ceplynĵ. U gĕtaj ceplyni byla pamȷ̂c̊ pra toe, ĵk
išoŭ za plugam, ĵk seĵŭ, ĵk radawala ĵna ŭžo ne aʤin god. Ale
tak bylo tolki hwilinu, u radasnaj ceplyni ĵščĕ wastrĕj
zaščymela adčuwanne bĵdy. Ën zwaruhnuŭsĵ, naŭgad pajšoŭ
razoraǰ, uspaminaǰčy, ĵk zusim nĵdaŭna wëŭ ĵe. U pamȷ̂c̊ ulezla
niby nanawa ŭbačyŭ,– ĵk paĵwiŭsĵ Mikanor, ĵk, kinuŭšy kalësy,
staĵŭ naperaʤe, čakaŭ, kali ën padyʤe z plugam. Ĵk graziŭsĵ.
"Ne sej!.. Nasenne popustu zagubiš!.." – uspomnilasĵ Wasilǰ…
Graziŭsĵ, i ot – spraŭʤiŭ graz̊ bu. Zapĵkla kryŭda, a z kryŭdaj
zlosc̊ . Ne sej! Na swaëj zĵmli ne sej! Swaëj zĵmlëj ne
rasparadǯajsĵ!.. Za gĕtym pryjšlo: swaǰ zĵmlǰ tak prosto – addaj!
Hočaš ne hočaš – addaj! I pytacca nihto ne pytaecca! Тak
prosto – addaj, i ŭsë!.. A zaŭparcišsĵ – silaǰ zabĵruc̊ ! Zabĵruc̊ , i
ŭsë – cyrymonicca ne buduc̊ ! Sila ŭ ix, sila i – zakon. I zakon
znajduc̊ , kali trĕba im!.. Robĵc̊ usë, što hočuc̊ ! I wyhoʤic̊ –
pa-zakonnamu!..
Usë macnej ucinalasĵ mokraĵ stylasc̊ . "Mokro i holadno. A
snegu nĵma… – Uzĵlo zwyklae, trywožnae: – Ne daj Bog ciskane
maroz zrazu. Bez snegu!.." Ën tut ža shamĵnuŭsĵ, cwĵroza, z
žalem padumaŭ: ni da čago ĵmu cĵper gĕty strah. Mabyc̊ ,
adtago, što ĵmu tak cĵžka, amal nemagčyma bylo prymirycca z
tym, što bĵda zdarylasĵ, što paprawic̊ ničoga ne možna, ad
pryrodnaj, zwyklaj da cĵžkaj hady ŭ žycci ŭpartasci, ën usë ž
ʤiŭna ne traciŭ zusim naʤei. Zacĵtaĵ nemagčymaĵ naʤeĵ ĵščĕ
ne rwalasĵ ŭ im, ĵk tanǰsen̊ kaĵ, žywučaĵ nitačka. Ĵna, gĕtaĵ
naʤeĵ, padkazala ĵmu: "Тrĕba bylo gawaryc̊ – što paseĵno ŭžĕ!
Što žyto ŭžĕ rasce!.. Ne pawinno ž byc̊ takogo, – štob paseĵnae
brac̊ ! Тrĕba bylo b dabicca, štob abyšli cĵper; a tam – moža –
tak by ŭžĕ i astalosĵ!.. Dabicca b, štob cĵper abyšli! Patom –
kanešne – ne stali b wĵrtacca!.. Тrĕba bylo gawaryc̊ : paseĵno!.. –
Ën raptam zazlawaŭ sam na sĵbe: – "Paseĵno ne paseĵno!"
Buduc̊ ĵny glĵʤec̊ na eto! Ne aʤinaki im čort – što paseĵno, što
ne paseĵno! Škoda im twajgo nasennĵ, twajgo truda!"
429

Pryjšlo na pamȷ̂c̊, ĵk staĵŭ tut, glĵʤeŭ na gĕtu run̊ , kali
dumaŭ, ĵk byc̊ z Gannaǰ. Тady – pakul rašyŭ, dumaŭ, bedawaŭ.
Gĕta run̊ , zĵmlĵ gĕtaĵ pamagla tady rašycca. I ot – na tabe –
paspaʤĵwaŭsĵ! Zbĵrog grunt pad saboǰ! Žyccë ĵk by smĵecca z
ĵgo!.. "A mo – i praŭda – kinuc̊ usë: prapaʤi ĵno propadam! –
wĵrnulasĵ raptam znoŭ da Wasilĵ. – Kinuc̊ , dy – z Gannaj!.. Kudy
wočy glĵʤĵc̊ !.." Nejki čas ën čuu sĵbe rašuča i legka, niby
raptam parwalasĵ toe, što ablytwala, niby skinulasĵ toe, što
gnĵlo, što pĵklo ĵgo.
Raptam znoŭ pačuŭ sĵbe wolna, ščasce, wyzwalenne ad
nĵgod byli ŭžo ne toe što nedasĵžnaj maraj, a byccam rĕalnascǰ:
bĵry, cešsĵ žadanaj swaëj dolĵj. Ale lëgkasc̊ byla ĵščĕ karacejšaĵ,
ĵk ranej: amal adrazu ž, zwyklae užo, neadstupnae, zanyla,
apanawala: kudy ën pojʤe, ĵk ën kine ŭsë, što trymae ĵgo! Dlĵ
čago ën abawĵzany žyc̊ !.. Za gĕtym ĵščĕ macnej zapĵklo
trywožnae: "Što ž ĵno buʤe z etaj zĵmlëǰ? Nĵŭžĕ ž i praŭda usë,
končano?.."
U trohi paraʤelym zmroku Wasil zaŭwažyŭ, što da ĵgo iʤe
postac̊ . Kali čalawek padyšoŭ bližĕj, paznaŭ – Ignat. U swice, u
čornaj baranowaj šapcy.
– Ne ŭseʤeŭ, nibyto, – zagawaryŭ hapaǰčysĵ, dawolna. –
Zabeg eto da cĵbe, иytaǰsĵ matku: ʤe? Kaža: "Pajšoŭ kudys̊ ".
"Ščĕ ĵk spali ŭse", – kaža. Ĵ i padumaŭ: kudy eto pojʤe dobry
hazĵin u taki ʤen̊ ? I – sǰdy rašyŭ…
Wasil hmurna pramaŭčaŭ.
– Ne addawac̊ trĕba, – tak ža hutka, ale z zapalam
zagawaryŭ Ignat, adgadaŭšy Wasilëŭ nespakoj. – Ne addawac̊ !
Na palasu ne dapuskac̊ ! Ĵ tak – nibyto – i skažu: ne addam! I ne
pušču!
– Pytac̊ ĵny buduc̊ ! – cwĵroza, nasmešliwa pramowiŭ Wasil.
– Ne dam! Ne dam – i ŭsë! – zapaliŭsĵ ĵščĕ bolš Ignat.
Necĵrpliwa patupaŭ, padaŭsĵ plĵčom naperad. Nacĵŭsĵ ŭwes̊ ,
rašučy, adwažny, gatowy na ŭsë: – Bicca budu! Kažnamu dam,
hto paleze!..
430

– Тak i ŭ cǰrmu nĵdoŭgo, – strymana, ĵk starĕjšy, skazaŭ
Wasil.
– Plĵwac̊ ! – Ignat gawaryŭ ĵščĕ naporliwej, z nejkaj zloj
pisklĵwascǰ. – U pysu budu bic̊ kažnago, hto paleze! A naŭperad
etago, Damecikawago bajstruka! Ety bolej za ŭsih winawaty.
Keb ne ën, dak use inačaj bulo b!..
Wasil ne skazaŭ ničoga: ne bylo ahwoty gawaryc̊ , – i Ignat,
grozĵčysĵ, zluǰčysĵ, taksama zmoŭk. Neastyly, necĵrpliwy, rušyŭ
byŭ ad Wasilĵ, ale praz kolki krokaŭ rĕzka staŭ, ĵščĕ paraiŭ:
– Ne dawaj! Na palasu ne puščaj!..
Paslĵ ĵgo Wasilǰ bylo i nesиakojnej i niby lĵgčĕj: ne takoe
ŭžo beznaʤejnae bačylasĵ usë. Z pryliwam nĵdaŭna ne znanaj
smelasci dumaŭ: "Ne dawac̊ , – praŭdu skazaŭ! Ĵk padyduc̊
adrazac̊ , stac̊ naperaʤe i zaĵwic̊ : "Ne dam!" I – ne puš čac̊ , –
štob i na palasu ne zahoʤili! Učapicca nagami ŭ zemlǰ – i ne
puš čac̊ !.. U milicyǰ woz̊ muc̊ – nĵhaj bĵruc̊ ! Use adno – ĵk zabĵruc̊
zemlǰ etu – ne žyc̊ !.. I kali ŭ sud – nĵhaj suʤĵc̊ !.. – Тut dumka
trohi zmĵnilasĵ: – Ež, pĕŭne, i na ix sud. Buc̊ ne moža, štob ne
bulo. Ĵk ža eto: pryjsci i ŭzȷ̂c̊ – bez usĵgo ŭsĵkago! – Znoŭ
pryjšlo, ĵk apošnĵe, kančatkowae: – Ne dam! Haj hoc̊ što!."
Pawoli swĵtlela. Usë šyrĕj rasstupalasĵ pole, usë dalej i
tančĕj akrĕsliwaŭsĵ les. Byla ŭžo dobra widac̊ gruganĵčaĵ
postac̊ staroga Glušaka, – prykra nagadwala boj z Ĵŭhimam,
Ganninu bĵdu, abudǯala nazalelae adčuwanne beznaʤejnaj
zablytanasci žyccĵ. Nawoddal syšlosĵ nekalki ʤĵʤkoŭ – štos̊ ci
merkawali kupkaǰ, kuryli. Sĵrod ix byŭ, zdalosĵ, i Ignat.
Wasil haceŭ byŭ užo rušyc̊ da ix, kali zaŭwažyŭ: htos̊ ci
zbočyŭ z darogi, nacĵn̊ ki prastue da ĵgo. Žanočaĵ postac̊ . Matka!
Kanešne, – kab ĵna dy ŭseʤela neʤe, ne prybegla, kali i bez ĵe
takaĵ markota.
– A ĵ eto dumaǰ – ʤe ën? – zagamanila besklapotna, ĵk by ni
pra što i ne zdagadwalasĵ. Ĵk by tak sabe prybilasĵ. – Syšoŭ
kudys̊ , i ne widno!..
Wasil nedawolna adwëŭ pozirk.
431

– Haʤem užĕ, pasnedaem… – nawažylasĵ ascĵrožna,
lagodna. – Kartoplĵ astyne… Wek halodnuǰ ĵsi…
Тolki pra toe i klopatu cĵper ĵmu: kartoplĵ astyne! Pa
gaworcy, pa žalliwyh wačah ĵe razumeŭ: wedae ŭsë, ale hawae
trywogu. Hitrue. Prytwaraecca. I gĕta ĵščĕ zlawala.
– Ne bĵduj, – ĵk by adgadala ĵgo dumki.– Žyli bez etago,
pražywëm ĵk-nebuʤ i cĵper…
– At, – nĵdobra waruhnuŭsĵ ën.
– Pražywëm… – Ĵna tut ža zmĵnilasĵ, stala niby
zaklapočanaj, ʤelawitaj. – I toe padumac̊ : čago tut tyrč ac̊ .
Načalstwo ŭ sĵle ščĕ. Mikanor ščĕ spic̊ .
Ën neahwotna paplëŭsĵ: aby adčapicca, ne čuc̊ ĵe hitrykaŭ.
Usë adno ne dasc̊ staȷ̂c̊.
4
Pasnedaŭšy, Wasil korpaŭsĵ pad paweccǰ, sačyŭ za ŭsim,
što robicca na Mikanorawym dwary, na wulicy. Ën bačyŭ, ĵk
wesela, u rashrystanaj swice, z kepačkaj na makaŭcy stupiŭ na
dwor, niby swae, adčyniŭ ʤwery ŭ Mikanorawu hatu Honĵ, ĵk
u dranym, absmylenym kažuhu podskakam uzbeg na ganak
Zajčyk, ĵk pawažna, u čornaj kramnoj padʤëŭcy, z bliščastym
kazyrkom, zajšoŭ Andrĕj Rudy, ĵk scipla adčyniŭ ʤwery
Grybok, ĵk paznej za ŭsih – cihi, zadumenny, shawaŭsĵ ŭ
sencah Čarnuška. Wyhoʤiŭ na dwor i wĵrnuŭsĵ ŭ hatu
Mikanor, kamornik ne paĵŭlĵŭsĵ, ale Wasil wedaŭ, što ën
taksama ŭ hace. Potym užo – use daŭno jasnedali – jrykaciŭ na
kalësah z Alešnikaŭ strogi, akuratny Gajlis, prywëz ĵščĕ
nejkaga čalaweka, nemaladoga, u garadskoj wopratcy. Gajlis
prywĵzaŭ kanĵ da Mikanorawaga štyketnika, i abodwa, z
Mikanoram, što wybeg nasustrač, taksama pajšli ŭ hatu.
Čym bolš zbiralasĵ ŭ Mikanorawaj hace kamisii, tym bolš
rasla ŭ Wasilĵ trywoga. Ĵna asabliwa wĵlikaj, wažkaj stala tady,
ĵk pryehaŭ i zajšoŭ da Mikanora Gajlis. Nĵdobra nyla
432

ŭsĵrĕʤine, kali gadaŭ, što tam u hace gaworac̊ , što ryhtuǰc̊ .
Bačyŭ, što i ŭ susednih dwarah soč ac̊ , čakaǰc̊ . Bylo widac̊ , usë
sĵlo žywe tym, što mae pačacca, i gĕta ĵščĕ ŭzwarušwala
trywogu. I – niby znarok – ne bylo načnoj rašučasci, i mlĵwasc̊
byla ŭ nagah, u rukah. Až brydka braŭ strah…
Usĵrĕʤine zanyla bolš, kali ŭbačyŭ, ĵk wyjšli ŭse z haty,
stali wynosic̊ nejkiĵ prylady, doŭguǰ palasatuǰ došku, nizku
žaleznyh špĵn̊ koŭ, krug z lentaj. Miž tyh, hto zbiraŭsĵ ŭ pole,
byli Damecik i Dameciha. Damecik – wolny ŭ ruhah, upĕŭneny,
Dameciha – nĵsmelaĵ, ĵk by winawataĵ. Akramĵ Damecihi,
wyglĵd wa ŭsih byŭ zaklapočany, ʤelawy. I gaworka –
mĵrkuǰčy pa tym, što dahoʤila, – byla ʤelawaĵ.
Pačuŭšy gĕtu gamonku, na bližniĵ dwary, na wulicu
pawyhoʤili lǰʤi, stali zbiracca, sačyc̊ za wažnymi zborami. Ne
stala sĵʤec̊ u hace matka, wycĵgnuŭsĵ ʤed, perawalwaǰčysĵ,
sastupila z ganka Manĵ. Staĵli lĵ plota, glĵʤeli na wulicu. Dzed
kuryŭ lǰlku, sipla kašlĵŭ.
Matka raz-poraz aglĵdwalasĵ, niby abyĵkawa, besklapotna.
Besklapotna ž padyšla k Wasilǰ, pačala znoŭ, ĵk malomu:
– Ničogo. Žyli da etago, pražywem i bez etago. Da i toe ž
padumac̊ – uʤelĵc̊ ža nečago!.. – Zaŭwažyla, ĵk ën nedawolna
waruhnuŭsĵ, hitra peramĵnilasĵ: – I paprasic̊ možno, Damecihu
ci Mikanora samogo… Štob ne abʤĵliŭ tam, ʤe dawac̊ buduc̊ …
Тolki i ŭmee: wĵrĕʤic̊ ; Wasil adwĵrnuŭsĵ, pakazaŭ, što ne
hoča sluhac̊ . Nelagodna, z-pad ilba prasačyŭ ĵk adny na
kalssah, a drupĵ peški, paŭz platy, rušyli k polǰ.
Patupaŭ trohi kalĵ hlĵwa, padaŭsĵ na prygumenne.
Pakorpaŭsĵ tut, ne bačačy, što robic̊ : ne mog niĵk adolec̊
wĵlikaga nespakoǰ, brydkaj mlosnasci, što poŭnila ŭsĵgo, ĵk i
ranej. Paglĵdwaǰčy spadylba, bačyŭ: na prygumennĵh tam i tut
zbiralisĵ kupkami, zaklapočana gamanili. Nekalki čalawek
prajšlo ŭ bok cagelni, wĵsëlyĵ, cikaŭnyĵ, panuryĵ, – a ën usë
korpaŭsĵ, usë ne mog dabicca cwërdasci, ĵsnasci, adolec̊
nĵsmelasci. Ĵk by nanawa čuŭ groznuǰ latyšowu gaworku na
433

shoʤe, ĵkaĵ asabliwa trywožyla: ne aʤin ën wedaŭ, što latyš
sloŭ na wecer ne kidae; z Gajlisawymi slowami niby bližĕj
čulasĵ ǰrawickaĵ bakowačka, pagroza ǰrawickaga Zubryča:
"Možam i wĵrnuc̊ !" Ne cihli, ne adčĕpliwalisĵ matčyny
žagnanni. I ŭsë ž ĵna karcela, zĵmlĵ, ĵna niby zwala ĵgo
zastupicca; ni na mig ne gluhla u im adčuwanne, što kalësy
educ̊ da cagelni, što hutka ŭsë pačnecca. Što blizkablizka
momant, ĵki ŭsë wyrašyc̊ . Što ne možna sĵʤec̊ , maruʤic̊ .
Ën kinuŭ grabli, ĵkiĵ čamus̊ ci trymaŭ, wažka rušyŭ z
prygumennĵ. Ĵk nešta dalëkae, zaŭwažyŭ, što pačaŭ cĵrusic̊
doždǯ, zaŭwažyŭ i tut ža zabyŭ; adrazu za gumnami wočy
ŭlawili, ʤe ŭžo kalësy. Kalësy nabližalisĵ da cagelni. Daehali da
kuny asin i hwoj, zbočyli ŭ pole, na čas shawalisĵ za drĕwami.
U poli staĵla nekalki grupak – mužčyny i žanki; Wasil
prybiŭsĵ da adnoj, u ĵkoj byŭ Ignat i ĵščĕ nekalki ʤĵʤkoŭ. Ën
hutka zaŭwažyŭ, što bolš asc̊ ʤĵʤkoŭ nastroena mirna: tolki ŭ
dwuh, akramĵ Ignata, bylo tut trohi polĵ, – ale i dwoe gĕtyh,
zdawalasĵ, ne bedawali ci ne pakazwali bĵdy. Byccam rašyli: što
buʤe – toe buʤe. Wasil tolki ŭ Ignatu pačuŭ swajgo
adnadumca. Usë ž ën, ĵk i Ignat, ne adyhoʤiŭ ad inšyh: ʤiŭna,
nawat lĵ gĕtaj grupki bylo neĵk spakajnej, cwĵrʤej. Ciha
ŭwajšlo kwolae: a moža, i praŭda – sastupic̊ ? Što buʤe, toe
buʤe? Ale ën adagnaŭ gĕtu dumku.
Bačyli, ĵk – u samym kutku polĵ za cagelnĵj, kalĵ lesu, kalësy
stali, ĵk kamornik staŭ korpacca na kalësah. Rasstawiŭ
trynogu, prylaʤiŭ nejkuǰ pryladu; aʤin z ʤĵʤkoŭ skazaŭ, što
tam ësc̊ taki binokl, ĵki pakazwae, ĵk merac̊ . Neznaemy, ĵkoga
prywëz Gajlis, pajšoŭ kraem polĵ, paŭz les, z doŭgaj doškaǰ;
ʤĵʤka skazaŭ, što ĵe zawuc̊ rĕjkaj. Neznaemy, adyšoŭšy, staŭ,
pastawiŭ rĕjku perad saboj, a kamornik stuliŭsĵ kalĵ swaëj
prylady, pačaŭ uglĵdwacca ŭ "binokl". Ĵščĕ dwoe – bylo widac̊ :
Honĵ i Grybok – pacĵgnuli lentu. Za imi z nizkaj špĵn̊ koŭ
pasunuŭsĵ Čarnuška. Spynĵŭsĵ lĵ Honi, raz-poraz utykaŭ špĵn̊ ki
ŭ zĵmlǰ. Latyš i Mikanor to padyhoʤili da ix, to, najbolš, byli
434

kalĵ kamornika…
Ĵk pačali nabližacca da Ignatawaga naʤelu, Ignat, uwes̊
padaŭšysĵ naperad, šargaǰčy lapcĵmi, rušyŭ nasustrač im. Ën
perajšoŭ pole, staŭ z tago kraǰ, ʤe merali. Merščyki byli blizka,
ale ne padstupili zusim, – ën staĵŭ trohi, čakaŭ. Neznaemy z
palasataj rĕjkaj na plĵčy haceŭ prajsci paŭz ĵgo, ale Ignat štos̊ ci
kryknuŭ, i ën staŭ. Azirnuŭsĵ ŭ bok kamornika. Тam užo
skladwali trynogu, palažyli na kalësy i paŭz pole pakirawali da
tago, što staĵŭ z rĕjkaǰ. Ne daehali, spynilisĵ, stali znoŭ
rasstaŭlĵc̊ trynogu. Honĵ i Grybok peršyĵ zaŭwažyli, što ŭ
neznaëmaga z rĕjkaj štos̊ ci nĵladnae, – kinuli merac̊ , padalisĵ da
ĵgo. Upala gĕta na ŭwagu i Mikanoru i Gajlisu, – taksama rušyli
da Ignata i tyh, hto sabraŭsĵ kalĵ ĵgo. Bylo widna: tam pačalasĵ
sprĕčka. Ignatu zagadwali sysci, a ën upiraŭsĵ, šturhaŭ rĕjku,
štos̊ ci kryčaŭ. Raptam wyrwaŭ rĕjku, adskočyŭ, šyroka
razmahnuŭsĵ. Use ascĵrožliwa adhinulisĵ, adstupili. Znoŭ
zagadwali nešta, ale ën ne sluhaŭsĵ. Тrymaŭ rĕjku napagatowe.
Тady Honĵ staŭ abyhoʤic̊ ĵgo. Wybraŭšy zručny momant,
kinuŭsĵ zzadu, staŭ walic̊ . Rynulisĵ da Ignata inšyĵ. Pawalili…
Da ix stali zbiracca ʤĵʤki, žanki. Wasil taksama,
nĵŭpĕŭnena, nascĵrožana, pacĵgnuŭsĵ. Da tago ĵk ën padyšoŭ,
Ignat staĵŭ užo ca zwĵzanymi za paĵsnicaj rukami. Čyrwony, z
rĕdkimi, pryliplymi da mokraga lba siwawatymi walasami,
newiduča pawoʤiŭ ašalelymi wačyma. Napinaŭ ruki, tuzaŭ
gilĵčyma, irwaŭsĵ.
Gajlis wynĵŭ blaknocik, haceŭ bylo štos̊ ci napisac̊ . Raptam
rĕzkim ruham shawaŭ blaknocik, zagadaŭ padagpac̊ kalësy.
Kali Zajčyk ruhawa, uwišna padskočyŭ z kalësami, Gajlis z
Mikanoram padsaʤili Ignata na drabinku. Na drabinku z
drugoga boku lëgka ŭskočyŭ Gajlis, zagadaŭ ehac̊ . Zajčyk, ĵki
ŭmomant apynuŭsĵ na peradku, tuzanuŭ lejcami. Use, hto
zastalisĵ, hwilinu glĵʤeli ŭsled im, maŭčali. Mikanor peršy
shamĵnuŭsĵ, rasparaʤiŭsĵ isci rabic̊ . Wybranyĵ ŭ kamisiǰ
adrazu pačali razyhoʤicca: Honĵ z Grybkom i Čarnuškam, što
435

padyšoŭ byŭ paznej, padalisĵ znoŭ da pakinutaj lenty, – a
kamornikaŭ pamočnik panës dalej rĕjku.
Lǰʤi, ĵkiĵ zbeglisĵ z polĵ, cĵper užo ne adyhoʤili, sačyli
zblizku to za tymi, što merali lentaj, to za čalawekam z rĕjkaj,
to – najbolš – za Mikanoram i kamornikam, ĵki čaraʤejničaŭ sa
swaëj nedasĵžnaj zwyčajnamu rozumu pryladaj; štos̊ ci
waražyŭ nad paperaj, u ĵkuǰ raz za razam zaklapočana glĵʤeŭ.
Sĵrod daroslyh krucilasĵ nekalki malyh, ĵkiĵ newĵdoma kali
paĵwilisĵ. Wasil išoŭ z usimi i čuŭ, ĵk rasce ŭ im adčuwanne
blizkaj, beznaʤejnaj i razam – nepazbežnaj nebĵspeki.
Hwarawitaĵ, blytanaĵ, niby ŭ garačym tumane, rasla ŭ im
necĵrpliwasc̊ . Galawa byla wažkaĵ, ni adnoj dumki; nedarĕčnaĵ,
upartaĵ, u garačuǰ nĵcĵmnasc̊ , što poŭnila galawu, lezla adno
cikaŭnasc̊ : Grybok, Honĵ i Mikanor padstupalisĵ ŭžo da
Glušakoŭ; a tam, kalĵ kraǰ naʤelu, ĵk mežawyĵ slupy, staĵli
stary i Ĵŭhim. Prykmeciŭ: Čarnuška adstaŭ, addaŭ špĵn̊ ki
Grybku, ne išoŭ k Glušakam – ale bolej Wasil ne bačyŭ
Čarnušku. Glĵʤeŭ tolki na Ĵŭhima. Ĵŭhim staĵŭ, rasstawiŭšy
nogi, prygnuŭšy galawu, ĵkaĵ niby ŭrasla ŭ plečy. Necĵrpliwa
kuryŭ, gatowy, zdawalasĵ, lǰby momant rynucca ŭ boj. Stary
gnuŭsĵ kwola, pa-starĕčy; tolki, prygleʤeŭšysĵ zblizku, možna
bylo prykmecic̊ , što ssohly, u marščynah, twar žorstka napĵty i
pozirk wostryh wočak cwërdy, pilny.
Razam z usimi Wasil padyšoŭ da ix. Ĵŭhim, pahapliwa,
nerwowa smaktanuŭšy, kinuŭ cygarku, rašuča stupiŭ da tyh,
što merali. Adrazu ž ĵmu nasustrač stupiŭ Mikanor.
Stali aʤin perad adnym. Amal uprytyk. Ĵŭhim – galawa
niby ĵščĕ ŭrasla ŭ plečy – glĵʤeŭ cwërda, grozna; pozirk gĕty ĵk
by papĵrĕdǯwaŭ, raiŭ ne zwĵzwacca z im. Raby, plaskawaty
Mikanoraŭ twar, zdawalasĵ, gatoŭ byŭ zasmĵĵcca. Mikanor
byccam hwaliŭsĵ, što ne baicca. Gĕta zaʤirliwaĵ ŭsmeška, bylo
иrykmetna, ĵtryla Ĵŭhima. Ĵščĕ momant, zdawalasĵ, i ën ne
strymaecca. Lǰta ryne na Mikanora. Ale tut – akurat u paru –
trywožna, imkliwa stupiŭ da Ĵŭhima stary, mocna ŭzĵŭ ĵgo
436

ruku. Pramowiŭ uladna, z gnewam:
– Ĵŭhim.
Тoj ne waruhnuŭsĵ ŭ adkaz. Ale ruku ne wyrwaŭ.
Pryplǰščyŭšy wočy, ucinaŭsĵ ŭ Mikanora. Zlosna mylĵŭ suhimi
gubami. Ne znahoʤiŭ sloŭ. Use moŭčki, z trywogaj sačyli za
abodwuma.
– Bagato bĵrĕš na sĵbe, – wycisnuŭ narĕšce Ĵŭhim z
pagrozaǰ.
Mikanor, niby smeǰčysĵ z ĵgo bĵssilnasci, skazaŭ:
– Stolki, skolki magu.
Ĵŭhim strywaŭ. Wycisnuŭ ĵščĕ, z nejkim prytoenym,
groznym sĕnsam:
– Smely welmi!
– A čago ž! – Mikanor pamaŭčaŭ. I dadaŭ taksama z
pagrozaǰ: – I ty – ne sakrĕt – smely!.. – Daŭ tak, byccam
papĵrĕdǯwaŭ: paberažysĵ naŭperad sam.
Glušak zazlawaŭ. Тuzanuŭ macnej syna.
– Ĵŭhim!!!
Тoj nĵcĵmna azirnuŭsĵ na ĵgo. Gatoŭ užo byŭ pasluhacca.
Ale staŭ, z lǰtascǰ zirknuŭ na Mikanora:
– Pabačym ščĕ. Hto smely. Aʤin na aʤin.
– Ĵŭhim!!! – zakryčaŭ stary lǰta. Sipla, sa zloscǰ, ĵk na
maloga, nakinuŭsĵ: – Zdurneŭ! Z gluzdu z’ehaŭ!!! Mazgi
pawysyhali!
Ĵŭhim pastaĵŭ momant; stary ašalela i duža tuzanuŭ ĵgo za
ruku, i ën neahwotna pasluhaŭsĵ, paplëŭsĵ za starym. Za ŭsëj
gĕtaj sutyčkaj sačyli z uwagaj, nespakoem, z trywogaj: use
wedali – pagroza Ĵŭhima štos̊ ci značyla. Wedali: Ĵŭhim ne
zabywae toe, što gaworyc̊ ; skazaŭ: trĕba asceragacca, značyc̊ –
trĕba. Bagata hto ne ŭhwalĵŭ tago, što Mikanor glĵʤeŭ na gĕta
legkadumna, nawat gulliwa; nĵma čago pasmejwacca, kali
Ĵŭhim grozicca! Pilnawacca trĕba, kali Ĵŭhim prygraziŭsĵ!..
Ĵk tolki skončylasĵ sutyčka Ĵŭhima z Mikanoram, Wasil
adstupiŭsĵ ad natoŭpu, pawaloksĵ na swaë pole. Тo staĵŭ, to
437

tupaŭ, nĵzdolny strymac̊ brydkuǰ mlosnasc̊ , nepatrĕbnuǰ
kwolasc̊ . Staraŭsĵ ne glĵʤec̊ i amal ne glĵʤeŭ u toj bok, ʤe
toŭpilisĵ, rabili lǰʤi,– ale ŭwes̊ čas bačyŭ, čuŭ – ʤĵʤka z rĕjkaj,
merščyki, kamornik, Mikanor usë padyhoʤili. Čym bližĕj ĵny
padstupali, tym bolš raslo ŭ Wasilǰ supĵrĕčnae hwalĵwanne –
strah, adčaj, smelasc̊ . Usë bolš čuŭ: čas ĵgo nabližaecca, gorki i
neadmenny čas. Wedaŭ užo – što naŭrad ci dab’ecca
čago-nebuʤ. Baĵŭsĵ, kali brala zagadka: čym gĕta skončycca
ĵmu, ĵgo bojka.
I usë ž ne mog sastupic̊ , addac̊ usë tak prosta. Na gĕta byŭ
ĵk by nejki neadmenny zagad usĵgo žyccĵ. I ën ryhtawaŭsĵ,
čakaŭ.
Niby ne swaimi nagami stupiŭ ën da Honi, što padcĵgnuŭ
lentu da ĵgo palasy. Drygotkim i hrypatym golasam wycisnuŭ:
– Тut… paseĵno…
– Usë, brat, – i paseĵnae, i nepaseĵnae, – adno, – skazaŭ,
wyprastaŭšysĵ, wesela gleʤĵčy na ĵgo, Honĵ. U golase ĵgo bylo
nešta ʤiŭna pryĵznae, tawaryskae.
Wasil zaŭwažyŭ, ĵk kalĵ ix hutka bolšae natoŭp. Cëtki,
ʤĵʤki, ʤeci, zlaradnyĵ, spačuwalnyĵ, prosta cikaŭnyĵ.
– Usë, brat Wasil, pad aʤin grĕben̊ ! – wesela paspačuwaŭ
Honĵ.
– Nĵma takogo zakonu! – Wasilëwy guby pakryŭdǯana
dryžali: – Štob adbirac̊ ! Da ščĕ toe, što paseĵnae!..
– Ne trĕba bulo seĵc̊ ! – sa zʤekliwaj rĕzkascǰ zaĵwiŭ
Mikanor. Plĵskaty, paklĵwany wospaǰ twar byŭ necĵrpliwy i
nedawolny: lezuc̊ tut sa ŭsĵkimi wydumkami, zatrymliwaǰc̊ .
Peramožna nagadaŭ:
– Skazano bulo: ne sej!..
Mikanor nameryŭsĵ ŭžo isci da kamornika. Ĵk by
pakazwaŭ: nĵma čago tut gawaryc̊ . Wasilĵ rĕzkasc̊ , nĵčulasc̊ ĵgo
ŭzlawali. Umomant ažyla zacȷ̂tasc̊ , goryč daŭnĵj sprĕčki,– kali
araŭ. Adrazu znikla kwolasc̊ , kryŭdu zmĵnila zlosc̊ , upartasc̊ .
– Ne dam! – kryknuŭ ën. – Ne wašae.
438

– Adyʤi! – ciha i neĵk pagardliwa skazaŭ Mikanor. Niby
perad im byŭ ne Wasil, ne gaspadar, a kazĵŭka.
Gĕta ĵščĕ dadalo ŭpartasci.
– Ne pajdu! Ne addam!
Adkul paĵwilasĵ matka:
– Wasilko!.. – Wečna ne ŭ čas pryprĕcca.
Ën necĵrpliwa waruhnuŭ plĵčom:
– At!
– Sastupi, Wasilko!
– Ne dam!! – zakryčaŭ ën Mikanoru. – Maĵ zĵmlĵ!!
Na paklĵwanym Mikanorawym twary byla taĵ ž pagardliwaĵ
ŭpĕŭnenasc̊ . Niby wyhwalĵŭsĵ swaëǰ silaj. Niby zʤekawaŭsĵ z
ĵgo bĵdy.
– Zĵmlĵ – narodnaĵ, – pramowiŭ Mikanor. U golase ĵgo
pačulasĵ znoŭ pomsliwaĵ zlaradnasc̊ .
– Maĵ!!!
Wasil až zadryžaŭ. Ad kryku, ad upartasci. Ën čuŭ, što sila
taki na Mikanorawym baku, što naʤei ŭ ĵgo, Wasilĵ, amal
niĵkaj, što, mabyc̊ , ne dab’ecca ničoga. Ale gĕta cĵper ne tolki ne
kwolila, a ʤiŭna ŭzdymala adwagu. Zĵmlĵ, ĵkuǰ ën lǰbiŭ i ranej,
cĵper byla ĵmu daražĕj, ĵk kali-nebuʤ. Daražĕj za ŭsë, za sĵbe
samoga. Daražĕj asabliwa tamu, što ën čuŭ – otot ĵna syʤe
z-pad ĵgo nog. Užo syhoʤic̊ . Ën cĵper gatoŭ byŭ dlĵ ĵe na ŭsë.
Ne zdolny ŭžo razwažac̊ , ën, ĵk staĵŭ, upĵŭsĵ lapcĵmi ŭ razoru,
zakryčaŭ:
– Ne pušču!!!
Ĵny staĵli twar u twar. Lǰʤi – cikaŭnyĵ, trywožnyĵ, čujnyĵ –
sačyli za imi. Staĵli amal krugam, amal uprytyk, tolki Čarnuška
trohi nawodcal. Čarnuška taksama sačyŭ, sa spačuwannem, sa
škadawannem, z pakutaj. Aʤin z tyh dwuh byŭ spakojny,
znĵwažliwaŭpĕŭneny, drugi – rospačny, ašalely ad bĵdy, ad
bĵssilnasci.
– Iʤi pa-dobramu! – užo necĵrpliwa – ne prosĵčy, a
zagadwaǰčy – skazaŭ Mikanor.
439

– Ne pajdu! – zaĵwiŭ Wasil cišĕj, ale ŭ tym ža wĵlikim
hwalĵwanni. Z nepadatnaj cwërdascǰ.
– Wasilko! – učapilasĵ ŭ Wasilĵ matka, ale ën ĵk by i ne
zaŭwažaŭ ĵe.
Glĵʤeŭ tolki na Mikanora. Ne zwoʤiŭ woč.
Mikanor stupiŭ krok, upĕŭnena ŭzĵŭ ĵgo za plĵčo. Haceŭ
sašturhnuc̊ ĵgo. Wasil niby tolki i čakaŭ gĕtaga.
– A-a, t-ty tak!
Ën adarwaŭ matčynu ruku, nejki ʤika-radasny – ne
pomnĵčy ŭžo, što robic̊ , – hutka rynuŭ na Mikanora. Uhapiŭ
zagrudki.
– A-a, ty… tak!..
Ën duža scisnuŭ Mikanorawu padʤëŭku, tak što Mikanoru
cĵžka bylo waruhnuc̊ plĵčami. Mocna rwanuŭ na sĵbe, Mikanor
amal uprytyk ubačyŭ slĵpyĵ i radasnyĵ, poŭnyĵ lǰtasci wočy;
skryŭleny nĵnawiscǰ, pragaj pomety twar. Mikanor upërsĵ ŭ
Wasilëwy gruʤi rukami, staraǰčysĵ adcisnuc̊ ĵgo, ale Wasil ne
daŭsĵ. Raptam ën šturhnuŭ nazad tak, što Mikanor leʤ ustaĵŭ.
Usë gĕta bylo ĵki momant, bo k Wasilǰ i Mikanoru adrazu ž
padskočyli Honĵ, Alëša, ĵščĕ nekalki čalawek. Wasilĵ ŭhapili za
ruki, za šyǰ, za kaŭner swity. Ale i gurtam leʤ adarwali.
Ën usë kidaŭsĵ ŭ dužyh rukah, zapalena hrypeŭ, namagaŭsĵ
wyrwacca. Zirkaŭ na Mikanora lǰta, pomsliwa.
– Wasilko!.. Ašaleŭ saŭsim! – bedawala, begala nawokal
syna i tyh, ĵkiĵ ĵgo trymali, matka. Abhapila rukami galawu,
zagalasila z adčaem, na ŭwes̊ golas.
Mikanor, uzlawany, trohi zniĵkawely, addyhwaŭsĵ, wyciraŭ
dalonnǰ pot. Staraǰčysĵ trymacca z godnascǰ, plǰnuŭ znarok
spakojna, ĵk by prygraziŭsĵ:
– K-kulackaĵ duša!.. Kontra!..
Dzĵtliha, ĵk ni galasila nĵščasna, prykmecila Mikanoraŭ
pozirk, kinulasĵ, prosĵčy, molĵčy:
– Ne serʤisĵ na ĵgo, Mikanorko!.. Тy ž starĕjšy,
spakajnejšy!.. Ašaleŭ ën saŭsim! Ne pomniŭ ën, što rabiŭ!..
440

– Napomnim – štob ne zabuwaŭsĵ! – z pagroznym
namëkam pramowiŭ Mikanor i padaŭsĵ ad natoŭpu.
Dzĵtliha drobna, hapatliwa pabegla kalĵ ĵgo. Zboku bylo
widac̊ , prasila Mikanora ne zlawacca…
– Darĕmno ty eto, brat! – wesela gawaryŭ Wasilǰ Honĵ,
zdawalasĵ, adno ŭzradawany gĕtaj sprĕčcy. – Rašyli, brat!
Rašyli, značyc̊ – končano!..
– Što ž cĵbe adnago abhoʤic̊ ?! – ĵk by tlumačyŭ Alëša.
Wasil newiduča waʤiŭ wačyma, dyhaŭ gorača, ale ŭžo ne
rwaŭsĵ. Staĵŭ nejki aslabely, abwĵly, byccam abyĵkawy da ŭsĵgo.
Raptam znoŭ nespakojna pawëŭ wačyma, krutnuŭsĵ
nedawolna. Ĵmu ne stali praciwicca, wypuscili z ruk. Ën
momant pastaĵŭ, ĵk by ŭ rozdume. Potym wažka pajšoŭ ceraz
palasu ad lǰʤej.
Išoŭ, gorbĵčy plečy, ugnuŭšy galawu. Lapci ŭĵzdǯali ŭ
pulhnuǰ rallǰ, taptali, nĵwečyli scĵbliny runi. Тak ža wažka i
abyĵkawa pacĵgnulisĵ čužym polem. Matka neŭzabawe dagnala
ĵgo, drobna zaspĵšalasĵ pobač. Štos̊ ci zagawaryla lagodnae,
supakojliwae.
Ën byccam ne čuŭ ĵe.
U toj ʤen̊ matka nekalki razoŭ begala da Damecihi. Begala
niby z gaspadarčymi klopatami – paraicca, pazyčyc̊ zapalak,
muki na zacirku; ale bolš asc̊ cikaŭnyh žanok merkawali, što
gĕta ŭsë – dlĵ pryliku, dlĵ čužyh wačĕj; što napraŭdu – dlĵ tago,
kab ulagoʤic̊ Damecihu, uprasic̊ zastupicca perad Mikanoram
za Wasilĵ, – kab ne zlawaŭ, ne peradawaŭ u sud. Pad wečar,
kali Mikanor paĵwiŭsĵ na dwary sam, padsceragla, kali ën
astanecca aʤin, bez kamornikaŭ, taksama leʤ ne kinulasĵ ŭ
nogi…
Neŭzabawe paslĵ gĕtaga Mikanor i Wasil sutyknulisĵ ĵščĕ
raz. Nahiliŭšysĵ nad kaloʤežam, Wasil začĕrpwaŭ wadu, kali
da kaloʤeža, u rasšpilenaj saročcy, bez šapki, z wĵdrom u rucĕ
padyšoŭ z haty Mikanor. Wasil, zaŭwažyŭšy ĵgo, ne padymaŭ
wačĕj, na nejkuǰ hwilinu perastaŭ nawat cĵgnuc̊ wočap. Ĵk by
441

čakaŭ čagos̊ ci. Ci, moža, dumaŭ, što Mikanor kinecca bicca.
Mikanor staĵŭ nĵmirny. Z pagrozaj i škadawannem
pramowiŭ:
– Škoda tolki matku twaǰ… Da i ʤeda pawažaǰ…
Wasil nĵdobra zirknuŭ, pacĵgnuŭ wočap. Užo kali znĵŭ
wĵdro, zaĵwiŭ uparta:
– Ĵ eto tak ne kinu! – Golas ĵgo byŭ nacĵty, ruki drobna
dryžali.– K Apejku pajdu! Papytaǰsĵ, ci možno tak – pa
saweckamu zakonu!
– Iʤi, iʤi,– Mikanor upĕŭnena naʤeŭ wĵdro na kručok
wočapa. Zatrymaŭsĵ, glĵnuŭ na ĵgo. – Тolki b lepej u kalgas
pajšoŭ! Zrazu ŭsë i rašylasĵ b!

Razʤel čacwërty
1
U gĕty wečar leʤ ne ŭ kožnaj hace gawaryli pra paʤei ŭ
poli. Kožnamu ŭ Kuranĵh bylo ŭžo wĵdoma, i što kazaŭ Ĵŭhim, i
ĵk mahaŭ rĕjkaǰ Nibyta-Ignat, i što rabili Gajlis i Mikanor, i ĵk
kinuŭsĵ na Mikanora Wasil. Usë gĕta wyklikala samyĵ roznyĵ
merkawanni: adny hwalili Wasilĵ i Nibyta-Ignata za smelasc̊ ,
drupĵ suʤili, ĵk nerazumnyh: taksama geroi znajšlisĵ! Gawaryli,
što Mikanoru cĵper trĕba buʤe sceragčysĵ Ĵŭhima, pilna
paglĵdwac̊ uwečary. Najbolš bylo gaworki pra Nibyta-Ignata:
možna bylo čuc̊ takoe, što Ignatu – pry cĵperašnih strogih
paradkah – ne pazdarowicca. Šĕptam i z naležnaj
šmatznačnascǰ perakazwali, što za takiĵ štuki – čutno –
ʤe-niʤe i k scency stawĵc̊ .
Wĵlikim i roznym klopatam byli poŭny haty tyh, hto trapiŭ
u geroi gĕtyh paʤej. Wasilëwa matka i, ĵk magla, lagodna
sucĵšala Wasilĵ, kab ne bedawaŭ pra stračanae, i, hoc̊
ascĵrožna, dakarala – što ne beražĕcca. Z bĵskoncaj matčynaj
442

cĵrpliwascǰ wučyla swajgo nesluhmĵnaga syna Dameciha,
paprakala, što zaĵdaecca sa ŭsimi, trywožna praročyla, što gĕta
ne dawĵʤe da dabra. U Ignatawaj hace bylo cëmna i markotna.
Usĵ wĵlikaĵ sĵm’ĵ, niby asiracelaĵ bez bac̊ ki, sĵʤela za stalom
nĵzwykla maŭkliwa; ciha razyšlisĵ ŭse paslĵ wĵčĕry pa palacĵh,
na prypečak, na peč. Nawat menšyĵ ne durĕli, ne čapalisĵ adno
z adnym.
Nabedawaŭšysĵ za ʤen̊ , Ignaciha taksama sabralasĵ ŭžo
lažycca, kali na ganku pačulisĵ nemagčyma znaëmyĵ kroki,
patrabawalna lĵsnula klĵmka. Hados̊ ka, što lĵžala ŭžo z malymi,
nesamawita kryknula: "Тatko!", uskočyla, – ĵk byla ŭ adnoj
saročcy, kinulasĵ ŭ sency. Ĵščĕ da tago ĵk uwĵla ĵna nĵwidnaga
bac̊ ku, hata napoŭnilasĵ radasnym galasam. Skakali, kryčali
bolšyĵ, lĵmantawali malyĵ. Žonka i Hados̊ ka z nĵdaŭnĵj bĵdy, z
nespaʤĵwanaj radasci taksama zagadaet! žagnaǰčysĵ, božkaǰčy.
– Da scihnice wy, – nedawolna i zwykla zlosna zyknuŭ
raptam Ignat. – Ĵk pa nĵbožčyku!.. Esci lepej dajce!
Ën skinuŭ switu i seŭ da stala. Spyniŭ Hados̊ ku, što hacela
zapalic̊ lučynu: "Ĵk-nebuʤ traplǰ ŭ rot i bez swĵtla!" – nĵwidny,
moŭčki, pragna žawaŭ, sërbaŭ, ne adkazwaŭ na necĵrpliwyĵ
žončyny pytanni. Užo kali legli, neahwotna i panura, niby
pakazwaǰčy, što radawacca asabliwa nĵma čago, skazaŭ, što
sĵʤeŭ uwes̊ čas u Alešnikah, što latyš gawaryŭ stroga i graziŭsĵ
addac̊ pad sud, ale ŭwečary adpusciŭ. Pamaglo, mabyc̊ , što
zaehaŭ Apejka. Adpuskaǰčy, latyš nakazwaŭ, kab byŭ
razumnejšy, kab gĕta bylo "apošni raz"!.. Leʤ wywedaŭšy ŭsë,
Ignaciha ne ŭgrywala, upiknula: "Ĵ što kazala…", ale Ignat tak
zyknuŭ, što ĵna adrazu ŭcihla. Usluhoŭwaǰčysĵ ŭ ĵgo
nespakojnae dyhanne, staralasĵ adgadac̊ adno, čamu ën
pa-ranejšamu taki newĵsëly, pra što tak cĵžka dumae…
"Zly, – pryjšlo ŭ dumki.– Wek – zly. Byŭ i – buʤe…"–
Uspomnila – z nedarĕčnym gonaram i skruhaj: a byŭ ža wĵsëly!
Kali žaniŭsĵ, bolš galasistaga za ĵgo i ne bylo. Na ŭse Kurani
samy galasisty byŭ hlopec!.. Ĵk skakaŭ! Lepej za ŭsih u cĕlyh
443

Kuranĵh!.. I kučarawy byŭ, čupryna – ĵk laza gustaĵ! I paweryc̊
ne paweryla b, kab ne pomnila. Ablez saŭsim, čĕrap swecicca
goly… Zacĵty byŭ zmoladu… Z zacĵtasci gĕtaj i ssoh, ablez.
Zacȷ̂tasc̊ gĕta i zrabila zlym. Zacȷ̂tasc̊ dy – nĵščasci… Ĵk znarok,
wek ne šancawala… Тo ž z-za adnoj Hados̊ ki kolki
naperažywaŭsĵ. Ĵk radawaŭsĵ ŭpačatku, što Karčoŭ ulĵgac̊
pačaŭ byŭ. Ĵk cešyŭsĵ, što prypĵwaǰčy žyc̊ buʤe. I ot
dačakaŭsĵ!.. Z-za adnago gĕtaga ssohnuc̊ nĵdoŭga… Cĵper ot
– Honĵ, – ne adyhoʤili dumki ad Hados̊ ki.– Honĵ – hlopec
nepagany, ën, Ignat, sam wedae. Ale ž – bĵdnĵk, gorki bĵdnĵk. Dy
ščĕ z matkaj-kalekaǰ… Hiba ž cĵžka dagadacca, čamu ën, Ignat,
tak kosa glĵʤic̊ na Honǰ. Čue ž, što ne soladka buʤe dočcĕ… Ĵk
znarok ne šancawala! – toic̊ Ignaciha ŭzdyhanne. – Тo pakrali
sena, to žyta gradam pabila. Тo zgarĕli – zgaleli saŭsim. Ĵk –
kara ĵkaĵ božaĵ. Dzeci – wek hworyĵ, wek čĕzlyĵ, kožnuǰ wĵsnu z
galaduhi skugolĵc̊ . Тo ž ne bylo goda, kab naelisĵ ŭdosyc̊ … Adna
naʤeĵ na gĕtu palosku byla, – uzĵŭ Ignacihu pĵkučy žal. – Usë
dabro, ličy, z ĵe adnoj. A cĵper, – ĵk cĵper buʤe? – padstupiŭ
strah. – Kali – ne daj Bog – uʤelĵc̊ pĵsok!.. Z torbaj wĵsnoj pajsci
dawĵʤecca!.. I što naogul buʤe?.. Ot i – buʤ dobry, wĵsëly! Ne
zly buʤ!.."
Ëj zahacelasĵ prytulicca da ĵgo, palaščyc̊ , sucešyc̊ . Ale ĵna ne
waruhnulasĵ: tolki pasluhala, ĵk ën dyhae. Baĵlasĵ skazac̊ slowa:
ĵščĕ, moža, razzlu ecca!..
Nĵwesela hlipaŭ prykručany knot u lĵmpe, što wisela pad
Glušakowaj stollǰ. Nĵdaŭna syšoŭ gosc̊ – Lĵsun, ĵki pramaŭčaŭ
uwes̊ wečar. U hace byli troe – staraĵ, stary Glušak i Ĵŭhim.
Staraĵ garbacilasĵ na ložku pry pečy: usperšysĵ lokcem na
scenku ložka, seʤĵčy dramala, ĵk kura. Raz-poraz lokac̊ ĵe
saskoŭzwaŭ sa scenki, galawa padala na gruʤi, ĵna pračynalasĵ
na hwilinu. Stawila lokac̊ na scenku i dramala znoŭ, ale lažycca
ranej staroga ne nawažwalasĵ. Ĵŭhim sĵʤeŭ na zwyklym swaim
mescy kalĵ stala i akna, uspëršysĵ, ĵk zwyčajna, plĵčom na
444

wušak, kuryŭ skručanuǰ z gazety papĵrosu. Stary, što uwes̊
ʤen̊ i ŭwes̊ wečar ne znahoʤiŭ sabe mesca, braŭsĵ za ŭsë i
kidaŭ sa zloscǰ i rospačču, što kipeŭ i plĵwaŭsĵ ŭwes̊ čas, pakul
nema tyrčaŭ Lĵsun, – raptam paskarʤiŭsĵ kwola:
– Eto – razanuli. Pa samamu gorlu. U samy žywot – nož!
– Razanuli,– strymana zgaʤiŭsĵ Ĵŭhim.
– Rabaĵ zaraza eta Damecikawa ŭsë! Samaĵ poskuʤ, samy
gad!
– Gad. – Ĵŭhim zacĵgnuŭsĵ papĵrosaǰ, pusciŭ rotam dym. –
Gad. Da ot ne woz̊ meš. Ne čawaneš ĵmu gorlo tak, štob
hrasnulo, ĵk u kuranĵci…
– Ne woz̊ meš! – paškadawaŭ i stary. Ĵk ni kipeŭ, razumna, z
klopatam pra syna papraknuŭ: – A ne woz̊ meš, dak nĵma čago
pakazuwac̊ , što hočaš uzȷ̂c̊. Nascĵrožuwac̊ gada zagaʤĵ.
– Ruki swĵrbeli ž duža. – Ĵŭhim zacĵgnuŭsĵ, doŭga, marudna
puskaŭ dym: – Swĵrbeli. A ne možno.
– Ničogo ne zrobiš! – Stary škadawaŭ tak, što nĵstrymna,
drobna dryžali guby. – Galawoj scenu ne prab’eš! – Ĵk samae
daragoe, ĵk najlepšuǰ maru, skazaŭ, wydyhnuŭ: – Keb – wajna
hiba! – Pomniŭ, što pobač, za scĵnoj, Čarnuškawa prybluda, ad
ĵkoj usĵgo možna č akac̊ i ĵkoj wek asceragaŭsĵ, – ale ne mog
strymacca, scišyc̊ golas: – Carskiĵ generaly keb z wojskam!
Balahowič ĵki nowy nĵhaj by! Čutno ž: e neʤe! Staȷ̂c̊
napagatowe neʤe, – a ne jduc̊ nečago!
– Generaly tam takiĵ… – Ĵŭhim macǰknuusĵ.
– Generaly wučanyĵ. I zlyĵ – zemlǰ ž i ŭ ix pazabirali. Zemlǰ i
maëntki, i dabro ŭsë pazabirali. Za granicaj aciracca zastawili.
Тaksamo ž kipic̊ nĵjnačaj u kažnago, kažny rwecca wĵrnuc̊ , što
adabrali! – Zaŭwažyŭ, što Ĵŭhim sluhae ĵgo nĵdobra, ĵk by z
nasmeškaj, strymaŭsĵ. Zagawaryŭ ne tak cwërda: – Ci ĵny
baĵcca balšawikoŭ? Ci mamentu žduc̊ zručnago? Štob udaryc̊ u
zručny mament?
– Ne cešce sĵbe, tato…
– Ĵk ža i žyc̊ , ĵk ne cešyc̊ ! Ne naʤeĵcca, – znoŭ garačĕj
445

zagawaryŭ stary. – Adnoj naʤeĵj tolki i ʤĵržacca ščĕ možno!
Тolki i naʤeešsĵ, što Bog naglĵʤicca, končycca ĵgo cĵrpenne!
– Ne naʤejcesĵ, tato, na swajgo Boga…
– Ne kažy! – Ĵščĕ zagarĕlisĵ wočy staroga. – Ne gnewaj ĵgo!
Ot z-za etago, moža, use i wyhoʤic̊ ! Što ne šanuǰc̊ , što kožny
abražae ĵgo! Z-za etago ën, moža, i padumaŭ: hoc̊ peradušycesĵ,
paešce aʤin adnago, – kali wy ŭse takiĵ da mĵne!.. Ne smejsĵ! –
zakryčaŭ ën, ulawiŭšy na synawym twary usmešku. Sluhae, ĵk
razumnejšy – ʤiwaka! – Ne smejsĵ! – zagadaŭ Ĵŭhimu.
Ĵŭhim sagnaŭ usmešku.
– Bog! Dze ën, ety waš Bog?! – skazaŭ Ĵŭhim raptam
necĵrpliwa, ushwalĵwana. – Kani tut takoe robicca, a ën – hoc̊
by što! Glĵʤic̊ – dy maŭčyc̊ ! Za balšawikoŭ ščĕ, padobno,
staraecca! Bĵzbožnikam pamagae!
Stary perahrysciŭsĵ.
– Ne plĵci! Ne paddawajsĵ d’ĵblu, ĵki šĕpča tabe! Bačyc̊ ën
usë, Bog, ždǯĕ swaëj minuty! I kali pabačyc̊ , što – mament, –
skaža swaë! Skaža! Pabačyš!.. Pryjʤe eta minuta! Buʤe eta
para! Perameraecca ŭsë nanawo! Pabačyš! Bog skaža swaë!
– Dak padaždǯĕm, – pramowiŭ Ĵŭhim niby spakojna, znoŭ z
toj ža shawanaj, nedawerliwaj usmeškaj.
– Sila cĵper u ix! – ne zaŭwažyŭ usmeški razgaračany
stary. – Cĵrpec̊ dy naʤeĵcca – adno astaecca! Ždac̊ , kali Bog
rĕšyc̊ !
– Dacĵrpelisĵ, daždalisĵ ŭžĕ!..
– Daždǯĕmsĵ, buc̊ ne moža! Bog skaža swaë!.. Keb palĵki
hoc̊ ! – raptam peramĵniŭ gaworku stary. Škaduǰčy, pragnučy,
niby pamaliŭ: – Hoc̊ by tyĵ ŭžĕ! Gatowĵcca ž daŭno, pišuc̊ i ŭ
etyh, u balšawickih, gazetah!..
Ĵŭhim dymiŭ adno, dumaŭ štos̊ ci swaë. Nečakana dlĵ
staroga padumaŭ ugolas, cwërda, neadmenna:
– Use-taki ĵ zaparwu neʤe etago rabogo, woko da woka! I
pagawaru – woko da woka! – Ën pramowiŭ "pagawaru" tak,
što nawat stary zirnuŭ trywožna i pilna. Ĵŭhimawy wočy byli
446

pryžmurany lǰta, bĵzlitasna. Ĵk by paklĵŭsĵ – žyŭ ne budu, pakul
ne pagawaru!
– Daznaǰcca zrazu, – skazaŭ mĵkka stary, škaduǰčy.
Ĵŭhim pramaŭčaŭ. Dymiŭ cygarkaǰ, znoŭ abapëršysĵ ab
wušak. Stary sĵʤeŭ nespakojna, kruciŭsĵ, ezʤiŭ pa lawe. Тo
paglĵdwaŭ na akno, ci ne tulicca htonebuʤ, to kidaŭ pozirk na
staruǰ, što ŭsë dramala seʤĵčy, to prysluhoŭwaŭsĵ, što čuwac̊
adtul, ʤe Čarnuškawa, nespakojna razwažaŭ, što rabic̊ .
– K načalstwu b ĵkomu paprobuwac̊ ? – glĵnuu na syna,
byccam raiŭsĵ. – Krywarotago i to ŭžĕ ĵk by škoda, što
pragnali… Padstugiicca ne znaeš da kago…
Stary wytrymaŭ hwilinu, nawažyŭsĵ, z ascĵrogaj, uwažliwa:
– Moža b… k ǰrawickamu – pra katoraga namĵkaŭ…
paprobuwac̊ ?..
– Možno paprobuwac̊ … – ne zʤiwiŭsĵ, ne staŭ doŭga
razwažac̊ Ĵŭhim. Mabyc̊ , i sam užo dumaŭ pra gĕta. Uzdyhnuŭ:
– Naʤei na drugoe nĵma…
Stary ŭzradawaŭsĵ:
– Shaʤi.
Ĵŭhim waruhnuŭsĵ. Kinuŭ, rastaptaŭ lapcem akurak.
Golasna, z ĵgo bĵzlitasnascǰ, skazaŭ:
– Aʤin wyhad – kalgas. Niʤe ne ʤenešsĵ! – Dadaŭ
bĵzlitasna ž: – Use adno žyc̊ samim ne daduc̊ ! Da j čago tak žyc̊ ,
ĵk cĵper!
Stary pamaŭčaŭ. Nečakana pramowiŭ:
– Ne prymuc̊ .
Ĵŭhim ne pĵrĕčyŭ. Moŭčki rušyŭ dadomu.
Stary stupiŭ usled:
– Dak shaʤi ž.
2
Stary paraiŭ isci ne pa šlĵhu: ninašto lišne lezci ŭ lǰdskiĵ
wočy. Z haty Ĵŭhim padaŭsĵ da gumna, zazirnuŭ u gumno,
447

pakorpaŭsĵ na prygumenni. Potym užo, u kartowyh štanah, u
lapcĵh, u swice, nakinutaj na plečy, wyprawiŭsĵ ŭ pole,
spakojna, byccam z nejkim gaspadarčym klopatam, pakirawaŭ
da lesu. Scežkami, ne sustrĕŭšy nikoga, abyšoŭ blizkiĵ Mihali,
wylez z lesu tolki kalĵ balota. Pa kladcy – dwuh kruglyh, slizkih
bĵrwennĵh – perastupiŭ ceraz melkuǰ paslĵ leta rĕčku. Za rĕčkaj
znoŭ zbočyŭ z darogi, abminuŭ Zagarodki. Polem, scežkami, ne
wyhoʤĵčy na šlĵh, kiruǰčy na znaëmuǰ beluǰ carkwu, i dabraŭsĵ
da mĵstĕčka.
U mĵstĕčku pajšoŭ taksama ne pa lǰdnamu galoŭnamu
spusku, a cihaj scežkaj, što zwilista spadala z gary, paŭz ĵr,
paŭz agarody. Zubryč stroga zabaraniŭ zahoʤic̊ u budynak,
ʤe ën rabiŭ. Ën zabaraniŭ i turbawac̊ sĵbe z inakšaj, ĵk pry
krajnĵj patrĕbe, pryčyny; ne ĵkim-nebuʤ namëkam, a
prostymi, cwërdymi slowami Zubryč pakazaŭ, što Ĵŭhimawa
sprawa ŭ cĕlym – č akac̊ , kali da ĵgo pryjduc̊ . Тolki tady, kali
sustrĕča krajne patrĕbna, neabhodna, Zubryč dazwoliŭ: možna
paprasic̊ ĵgo sustrĕcca, ale ne zahoʤĵčy dlĵ gĕtaga ni ŭ ĵgo
kabinet, ni na kwatĕru, a praz nejkaga swajgo Pelǰha, ĵkoga
Zubryč ulaʤiŭ rabic̊ na nasennym sklaʤe. Da haty gĕtaga
Pelǰha Ĵŭhim i kirawaŭ cĵper.
Hata byla akurat pad garoǰ, u cihim, paroslym trawoǰ
zawulku, tak što, idučy sǰdy, Ĵŭhimu ne trĕba bylo welmi
asceragacca napatkac̊ kago-nebuʤ z kuranëŭcaŭ ci
alešnikaŭcaŭ. Тrĕba bylo asceragacca hiba cikaŭnyh pozirkaŭ
z hat dy dwaroŭ, ale mala hto i pa ĵkoj patrĕbe mog isci
zawulkam, zbočyc̊ u hatu! Ĵŭhim zusim i ne čuŭ ĵkoj-nebuʤ
nascĵrožanasci; ĵk i tady, kali padyhoʤiŭ da mĵstĕčka, i kali
spuskaŭsĵ z gary, i kali išoŭ zawulkam, ën čuŭ sĵbe welmi
spakojna. Shilny haʤic̊ pa swetu ganarliwa, ne tulĵǰčysĵ,
ahwočy nawat da ryzyki, ën ličyŭ, što ŭsĵ gĕta zubryčaŭskaĵ
ascĵrožnasc̊ ni da čago, i kali trymaŭsĵ ĵe prawil, to tolki tamu,
što na gĕta byŭ cwërdy Zubryčaŭ zagad, i tamu, što zlawac̊
Zubryča ne bylo niĵkaj racyi. Praŭda, ĵgo ni trohi ne turbawaŭ
448

klopat pra toe, kab ne ŭgnĵwic̊ Zubryča: čym bližĕj padyhoʤiŭ
Ĵŭhim da sustrĕčy z Zubryčam, tym menš tlela ŭ Ĵŭhima
spaʤĵwannĵ i na samoga Zubryča i na gĕty pahod, u ĵki ën
wyprawiŭsĵ najbolš tamu, što prasiŭ bac̊ ka. Wa ŭsim gĕtym
pahoʤe Ĵŭhimu bačyŭsĵ cĵper tolki toj sĕns, što buʤe ci ne
buʤe ĵkaĵ-nebuʤ karysc̊ , a pasprabawac̊ – možna. Kab ne
gadac̊ potym. Inšaga wyhadu ŭsë roŭna nĵma.
U Pelǰhawaj hace byli tolki žonka z ʤicem na rukah dy
malaĵ gadoŭ ʤewĵci. Malaĵ, čarnĵwaĵ, nadobnaĵ na bac̊ ku,
adrazu, ĵk tolki ŭwajšoŭ Ĵŭhim, padalasĵ da matki, taropila z-za
matčynaj spadnicy ʤikawaty, pilny pozirk. Uwažliwa, ne
welmi gascinna glĵʤela i Pelǰhawa žonka, newysokaĵ,
taŭstawataĵ, raspatlanaĵ, u rasšpilenaj brudnaj saročcy. Moža
byc̊ , ĵe razzlawala ʤicĵ, ĵkoe ĵna trymala, ĵna i cĵper nerwowa
hitala ĵgo, – ale i Ĵŭhimu, zdawalasĵ, ničoga dobraga ne haceŭ
zyčyc̊ gĕty pozirk. Kali Ĵŭhim skazaŭ, što ĵmu trĕba pagawaryc̊
z čalawekam, ĵna, ĵk by zluǰčysĵ, zagadala maloj pazwac̊ bac̊ ku.
Bez wetliwaga slowa pawĵrnulasĵ, padalasĵ, wažka stupaǰčy
bosymi nagami, hitaǰčy ʤicĵ na toŭstyh rukah, u susednǰǰ
bakoŭku. Ne zaprasila nawat sesci. Ĵŭhima gĕta ni trohi ne
zbĵntĕžyla: ën spakojna agleʤeŭsĵ, wybraŭ mesca na laŭcy lĵ
akna. Seŭ, ĵk u bac̊ kawaj palawine.
Pelǰh pryjšoŭ skora. Čorny, nĵgoleny, žwawa ŭskočyŭ,
ugleʤeŭsĵ, ne paznaǰčy; widac̊ , čakaŭ kagos̊ ci inšaga, bo kali
paznaŭ, Ĵŭhim zaŭwažyŭ – ǰrliwyĵ, z blĵskam wočy
rasčarawana pahaladneli. Z rasčarawannem na twar legla
nascĵrožanasc̊ : pilna, kosa pawëŭ pozirkam na žonku. Gĕta
bylo aʤin mig, Pelǰh amal adrazu ž adoleŭ razgublenasc̊ : ĵk
perad najlepšym pryĵcelem zaǰrliŭ perad Ĵŭhimam,
wykazwaǰčy radasc̊ , ĵkaĵ moža byc̊ tolki ad goscĵ, ĵkoga daŭno i
necĵrpliwa wyglĵdwali. Ĵŭhim, zʤiŭleny takim umennem
hlusic̊ , hoc̊ , ĵk zaŭsëdy, čuŭ nepryhilnasc̊ da takoj hlusni, ĵk
mog padtrymliwaŭ ĵe: zdagadaŭsĵ, što žonka ničoga ne wedae,
ʤelĵ čago ën prybiŭsĵ, i ne pawinna wedac̊ . Zapinaǰčysĵ,
449

wyciskaŭ z sĵbe wydumku: winawaty, što ne zahoʤiŭ doŭga:
ale byŭ welmi zanĵty, rabota nasela – ne perarabic̊ . Ot tolki
cĵper wyrwaŭsĵ, i to na hwilinu. Тolki kali žonka wyjšla
prynesci gurkoŭ na zakusku da toj plĵški, ĵkuǰ pastawiŭ
gaspadar na stol, Pelǰh, ne kryŭlĵǰčysĵ ŭžo, ne toĵčy nespakoǰ,
zapytaŭ Ĵŭhima, čago ĵmu trĕba.
Paslĵ gĕtaga z paŭgaʤiny ĵščĕ sĵʤeli za stalom. Pili
spačatku z gaspadynĵj, ĵkaĵ ahwotna perakulila čarku
samagonki, užo bolš zyčliwaĵ prysela zboku stala. Ĵna, widac̊ ,
sĵʤela b uwes̊ čas i wypila b ĵščĕ ne adnu čarku, kali b u
bakowačcy ne zahlipala, nastojliwa, patrabawalna, ʤicĵ.
Žančyna, znoŭ uzlawanaĵ, wažka patupala ŭ bakoŭku. Mužčyny
pili i zakuswali adny, pili, pakul butĕlka ne apuscela. Тady tolki
Pelǰh, užo neprytworna wĵsëly, žwawy, padaŭsĵ z haty,
zagadaŭšy Ĵŭhimu sĵʤec̊ č akac̊ .
Pryjšoŭ ën ne welmi skora. U pakoi byla znoŭ žonka z
ʤicem na rukah, i ën znoŭ z prytwornaj wesĵloscǰ zagawaryŭ
pra toe, što na sklaʤe spakojna, byla adna padwoda, dyk ën
adpusciŭ ĵe i wĵrnuŭsĵ. Žonka, mabyc̊ , adčula, što ën nešta toic̊ ,
bo pryglĵdwalasĵ i ŭsluhoŭwalasĵ welmi ž uwažliwa i
nedawerliwa; tolki wyjšaŭšy prawesci, užo ŭ zawulku lĵ plota,
Pelǰh peradaŭ, što Zubryč wĵleŭ č akac̊ ĵgo pry daroze, ĵkaĵ
wĵʤe ŭ Kryty. U lese, praz kilametry dwa ad mĵstĕčka. Praz
gaʤinu…
Daroga byla cihaĵ, bez lǰʤej. Nasustrač išli tolki spačatku
bĵrĕznik, a paznej – sasonnik, tam i tut peramešany z bĵrozami.
Užo kali Ĵŭhim padyhoʤiŭ tudy, ʤe, pa ĵgo adliku, trĕba bylo
č akac̊ , učuŭ ën naperaʤe rypenne kalës, što ehali z boku
Krytaŭ; syšoŭ z darogi, shawaŭsĵ ŭ zarasniku. Na kalësah ehali
dwoe ʤĵʤkoŭ: aʤin prawiŭ, a drugi seʤĵčy dramaŭ. Тoj, što
prawiŭ, byŭ u swice, u staroj šapcy, z rudoj baradoǰ, – wĵskowy
ʤĵʤka, a drugi – malady, u palito, z nastaŭlenym kaŭnĵrom.
Zboku widno bylo – garadski gosc̊ , – ĵki-nebuʤ
upaŭnawažany…
450

Zubryča dawĵlosĵ č akac̊ doŭga. Pačuŭšy lëgki beg kalës,
Ĵŭhim ne wyjšaŭ na darogu, glĵʤeŭ z-za drĕwa, praz guščĕču
zarasniku: dumaŭ wyjsci tady, kali ŭpĕŭnicca, što gĕta imenna
Zubryč. Ehaŭ-taki – adrazu paznaŭ – Zubryč, – na lëgkim, z
rysorami, wazku, u palatnĵnym plaščy z kapǰšonam, u
wygaralaj, z pamĵtym kazyrkom šapcy. Sĵʤeŭ tak, što možna
bylo padumac̊ – nuʤicca darogaǰ, drĕmle, ale Ĵŭhim zwoddalek
ulawiŭ zaklapočany pozirk ĵgo ŭperad.
Ĵŭhim, spakojna adhinaǰčy gallë, wyjšaŭ na darogu. Zubryč
spakojna ž, pawolna pad’ehaŭ. Spadylba prastrĕliŭ darogu
naperaʤe.
– Padwĵzece, moža? – skazaŭ Ĵŭhim prytoena nasmešliwa.
– Sĵdaj. – Zubryč prytrymaŭ kanĵ. Ne ŭzĵŭ Ĵŭhimawaga
gulliwa-nasmešliwaga tonu, skazaŭ strymana, sur’ëzna.
Zubryč ʤelawita waruhnuŭ lejcami, wazok kranuŭsĵ.
– Što takoe? – Zubryč zirnuŭ na Ĵŭhima stroga,
patrabawalna.
Ĵŭhim, užo bez gulliwasci, koratka, grubawata, raskazaŭ.
– Ĵ wedaǰ gĕta, – pramowiŭ Zubryč, adwaročwaǰčysĵ ad ĵgo.
Ĵŭhim zaŭwažyŭ i ŭ tone gaworki ĵgo, i ŭ tym, ĵk
adwĵrnuŭsĵ, glĵʤeŭ kudys̊ ci ŭperad, nedawolnasc̊ : niby ĵgo
paturbawali z-za nejkaj drobĵzi!
Ĵŭhim zazlawaŭ. Uzĵla nepryhilnasc̊ da Zubryča, upartasc̊ .
– Dak čamu ž ne zrabili ničogo? Palcam ne waruhnuli! –
skazaŭ gruba, nepryĵzna, znarok pakazwaǰčy gĕta.
– Ne magu, – Zubryč piby ne zaŭwažyŭ Ĵŭhimawaga tonu.
Ci ne paličyŭ wartym prynižacca da gĕtaga tonu. Mĵkka i ĵk by
zwysaka, pawučaǰčy, rastlumačyŭ: – Rašĕnne zwerhu. Rašĕnne
Cĕntralnaga Kamitĕta! I saweckaga ŭrada!..
– Dak ničogo i zrabic̊ ne možno bulo? – ne zmĵnĵŭ Ĵŭhim
tonu.
– Možna bylo, – lagodna zgaʤiŭsĵ Zubryč. – Ale – tawaryšy
ŭ was welmi gramatnyĵ. Тawaryš Gajlis i waš nowy staršynĵ
kalgasa… Wĵlikuǰ, možna skazac̊ – pahwalnuǰ aktyŭnasc̊
451

praĵwiŭ waš nawaĵŭleny staršynĵ! Dajšoŭ da sakratara
rajkoma tawaryša Bašlykowa! Damowiŭsĵ sa staršynëj
rajwykankoma tawaryšam Apejkam!.. Damowiŭsĵ ne naogul, a
– kankrĕtna! Kankrĕtna damowiŭsĵ, ĵki ŭčastak wyʤelic̊ ! Mne
pawedamili tolki rašĕnne! Kankrĕtnae! Ĵ byŭ bĵssilny!..
Zubryč razwëŭ rukoǰ. Ĵŭhima zlawala ne tolki toe, što ën
kazaŭ, ale i ĵgo manera gawaryc̊ : kryŭlĵecca, ĵk na spektakli, ĵk
perad malym; kali takoe robicca!
– Što ž wy – možace? – skazaŭ Ĵŭhim z pagardaj. Padumaŭ
zlasliwa pra sĵbe: znajšoŭ na kago spaʤĵwacca!
– Ne trĕba istĕryi! – užo bez artystyčnasci, uwažliwa i
holadna pramowiŭ Zubryč. – Cĵrpliwasc̊ i wytrymka – wos̊ što
trĕba! – Ën zagawaryŭ strymana, ʤelawita – My ne možam ne
ličycca z abstawinami. Abstawiny pakul što, na žal, macnej za
nas. Nam, nezaležna ad našyh žadannĵŭ, astaecca pakul adno –
č akac̊ . Cakac̊ , kali abstanoŭka zmenicca. Stane bolš spryĵlnaj
nam.
– Ĵk ža ždac̊ ? Žyc̊ užĕ nĵma ĵk! – aburyŭsĵ Ĵŭhim. Aburyŭsĵ
tak, niby Zubryč u gĕtym byŭ winawaty.
– Nĵwesela žyc̊ , – zgaʤiŭsĵ Zubryč. – Ne hočacca spĵwac̊
hwalu žyccǰ, kali bĵruc̊ za gorla… – Ën neĵk uwažliwa zirnuŭ
Ĵŭhimu ŭ twar, pamaŭčaŭ, niby razwažaǰčy, i raptam skazaŭ: –
Ale samae newĵsëlae toe, što gĕta, možna skazac̊ , – pačatak. Što
naperaʤe – goršae… – Čuǰčy, ĵk nascĵrožyŭsĵ, ĵk lowic̊ kožnae
ĵgo slowa Ĵŭhim, ën zagawaryŭ žorstka, bĵzlitasna: –
Balšawickaĵ partyĵ tolki pačala generalnae nastuplenne, –
"partyĵ" i "generalnae nastuplenne" ën skazaŭ z asabliwym,
zlawesnym sĕnsam. Amal paŭtaryŭ, niby padkrĕsliŭ: – Тolki
pačala nastupac̊ na kapitalistyčnyĵ ĕlementy ŭ sĵle. Gĕta značyc̊
– na mužyka. U peršuǰ čargu, wĵdoma, na mužyka zamožnaga,
gaspadarliwaga, ĵki imĵnuecca kulakom… Partyĵ – ne
spynicca, – usë bolš, byccam znarok, trywožyŭ ën Ĵŭhima. – Ne
spynicca, pakul ne dawĵʤe liniǰ da kanca. Pakul, inakš
kažučy, – ne satrĕ mužyka ŭ parašok…
452

– Dak što ž rabic̊ ? – ne zapytaŭsĵ, a znoŭ ĵk by abwinawaciŭ
Zubryča Ĵŭhim. Dziŭna, toe, što ën sam adčuwaŭ, pačutae ad
Zubryča, stanawilasĵ byccam bolš groznym.
– Gĕta pytanne wažnae. I – skladanae… – Zubryč na
momant ĵk by zadumaŭsĵ. – Kali dumac̊ rĕalna, to ŭ bližĕjšy čas
trĕba dumac̊ , ĵk zberagčy maëmasc̊ , kapital swoj. Zadača amal
nemagčymaĵ ŭ cĵperašnih abstawinah. Ësc̊ , na žal, tolki aʤin
sposab zberagčy nažyty kapital: ne maruʤĵčy, nakolki možna,
ĕnergična raspuskac̊ gaspadarku. Perawoʤic̊ neruhomuǰ,
gramoznuǰ maëmasc̊ u grošy. Ĵkiĵ možna zberagčy, zahawaŭšy
naʤejna, zakapaŭšy ŭ zĵmlǰ. Što da rodu grošaj, to tut možna
bylo b adcac̊ perawagu zolatu, ale ĵgo, na žal, amal nemagčyma
buʤe znajsci. Тak što pryjʤecca – na zwyčajnyĵ grošy.
Ĵŭhim užo ne zaŭwažyŭ ĵgo nesamawityh zwarotaŭ: ne da
tago bylo.
– Ne welmi kupic̊ hto! – skazaŭ ën z aburĕnnem, ĵkoe ne
znikala. – Use sami glĵʤĵc̊ , ĵk by zbyc̊ !
– N-da, – zgaʤiŭsĵ Zubryč, – lǰʤi adčuwaǰc̊ , čym pahne.
Kan’ǰnktura gandlëwaĵ, tak skazac̊ , ne spryĵe prodažu Ale –
trĕba ličycca z abstanoŭkaj, i trĕba ʤejnič ac̊ u gĕtym kirunku.
Тolki ŭ gĕtym. Kab ne ryzykawac̊ astacca i bez grošaj i bez
maëmasci.
– I eto, i maëmasc̊ – zabĵruc̊ ?!
– Ësc̊ padstawy ličyc̊ , što ŭsë buʤe rĕkwizawana –
adabrana – dlĵ kalgasaŭ. Bez ĵkoj-nebuʤ rasplaty. Dlĵ
wykanannĵ dalejšaj generalnaj linii – wyrwac̊ kapitalizm z
koranem. Da astatku.
Ĵŭhim zlosna macǰknuŭsĵ. Lǰta pawëŭ pozirkam spadylba,
ne znahoʤĵčy wyhadu beznaʤejnasci, što zahmaryla ŭsë
žyccë, što zapĵkla takim zʤekam, ašalela plǰnuŭ. Swet gatoŭ
byŭ spapĵlic̊ u gĕty momant, rastaptac̊ , razlamac̊ usë – takaĵ
lǰtasc̊ uzĵla.
Zubryč niby paškadawaŭ:
– Buralom gĕty ne abmine nikoga. Usih zahopic̊ , kožnae
453

drĕwa wywerne, z koranem. Ne abmine nikoga. – Ën dadaŭ, ĵk
asabliwa wažnae: – Ne mine ni dužae, ni slaboe drĕwa. Hi
kulaka, ni – bednĵka…
– Ĵk ža žyc̊ ? – ne adrazu wycisnuŭ panury, zatoeny Ĵŭhim.
– Тak i žyc̊ . Pomnĵčy, što ničoga ne wečna, što ŭsë mĵnĵecca,
ĵk kazaŭ Karl Marks. Sënnĵ – ĵny, zaŭtra, – Zubryč skazaŭ
značna, – zaŭtra – my. – Zagarĕŭsĵ, zagawaryŭ z weraj, z
zahaplennem: – Тrĕba glĵʤec̊ naperad! Umec̊ raspaznawac̊ ,
kudy cĵčĕ žyccë! Žyccë pawaročwae ŭ našym kirunku! Čym
bolš balšawiki buduc̊ cisnuc̊ , tym bolš buduc̊ slabec̊ ĵny. I tym
macnej buʤem my! Тakaĵ – dyĵlektyka! Narod nikoli ne
prymirycca z kalgasami! Z gĕtym zʤekam z mužyka, z usëj ĵgo
pryrody!..
– Hto ne prymirycca, a hto – dak ĵk na raj ĵki naʤeecca, –
perabiŭ ĵgo Ĵŭhim.
– Ix mala! Ne trĕba ašukwacca! Maca sĵlĵn – suprac̊
kalgasaŭ! Suprac̊ ! Ne aʤinki, ne sotni – masa! Maca!
– Eto takaĵ masa, – skrywiŭsĵ Ĵŭhim, ĵk ad ʤicĵčaj
wydumki,– što tolki sĵʤic̊ dy ždǯĕ, ĵk ĵno buʤe. Ciskanuc̊
zaŭtra balšawiki – dak i paleze ŭsĵ. I služyc̊ buʤe.
– Тy pamylĵešsĵ! Тy ne ŭmeeš acĕn̊ wac̊ abstanoŭku! Pyx
gistoryi! Usë gĕta ne tak prosta, ĵk ty dumaeš! – napaŭ na ĵgo
Zubryč, ale Ĵŭhim zlosna perabiŭ:
– Da što tut – prosta, nĵprosta! Тut užĕ samoga dumka bĵrĕ
– štob u kalgas! Use adno – žyc̊ nĵma ĵk!
– Ne trĕba padac̊ duham! Zubryč pakruciŭ galawoǰ: trĕba ž
– takoe malawerstwa! Z baʤëraj, mudraj usmešačkaj
pawĵleŭ:– Wytrymka i wera! Ne trĕba da času weš ac̊ galawu,
drug! Pryjʤe naša para, wernecca ŭsë! Ĵščĕ nĵmala ŭ prydaču
woz̊ meš! Kali tolki zaslužyš, wĵdoma!.. – dadaŭ Zubryč zusim
wesela.
Ĵŭhim ne adkazaŭ na ĵgo wesĵlosc̊ . Hmurna glĵʤeŭ uniz na
darogu, garbata kiwaŭsĵ, byccam ne čuŭ Zubryča. Zubryča gĕta
ne zbĵntĕžyla.
454

– My swaë zrobim, – skazaŭ ën, zrabiŭšy nacisk na "my" i
nadaŭšy gĕtamu "my" zagadkawuǰ značnasc̊ . – Ale pospeh
našaj raboty buʤe zaležac̊ ad cĵbe, ad mnogih inšyh našyh
paplečnikaŭ sĵrod narodu… Тrĕba pracawac̊ z nami. Тrĕba
pakazwac̊ , ĵkuǰ bĵdu nĵsuc̊ balšawiki. Adnamu, drugomu skažy i
– pojʤe pa sĵlu. Puskac̊ čutki, dawac̊ parady – što rabic̊ z
gaspadarkaǰ, napryklad… Uzdymac̊ paniku, nezdawalnenne…
Padbirac̊ nedawolnyh, zluč ac̊ ix u grupki. Kab u naležny
momant bylo abapercisĵ na kago. Uznĵc̊ ix i pawesci z saboj – u
naležny momant… – Zubryč ĵščĕ gawaryŭ, ʤelawita, wažna
tlumačyŭ, ale Ĵŭhim amal ne sluhaŭ ĵgo.
Ĵŭhim razumeŭ bolšae, čym Zubryč gawaryŭ: ën razumeŭ,
što ničoga dobraga ne buʤe, što spaʤĵwacca nĵma na kago.
Kali wyehali na razgalku darog, ën perabiŭ Zubryčawa
nastaŭlenne:
– Ĵ tut pajdu. – Ĵŭhim saskočyŭ z wazka.
Zubryč prypyniŭ kanĵ. Glĵnuŭ baʤëra, nakazaŭ:
– Cĵrpliwasc̊ , wytrymka! I – wera! Wera, Ĵŭhim!
Ĵŭhim hmurna adwëŭ wočy. Ne glĵʤeŭ, ĵk shawaŭsĵ lëgki
wazok; adrazu, ĵk wazok kranuŭsĵ, Ĵŭhim stoena, pawolna
pasunuŭsĵ swaëj darogaj. Užo adyšoŭšy daleka, staŭ, sĵrʤita
plǰnuŭ: "Abĵcaŭ ĵščĕ abšary zĵmli! Čarwĵk!.."
3
Zubryč byŭ nedawolny – i Ĵŭhimam i saboǰ. Nedawolnasc̊
saboǰ byla znoŭ ža zwĵzana z Ĵŭhimam: ne zdoleŭ perakanac̊
bĵzgramatnaga, nedalëkaga mužyka. Zubryč tut ža cwĵroza
sam sabe zapĵrĕčyŭ: čamu – nedalëkaga? Bĵzgramatnaga – gĕta
prawilna, ale "nedalëkim" nazywac̊ ĵgo nelga. Gĕty nĵŭklǰdny,
prostalinejny zwer kali ne dahoʤic̊ da čagos̊ ci galawoǰ, to
dobra čue zdagadkaǰ. Intuicyĵj, mužyckim, zwĵrynym nǰham.
Nǰh, ĵk wĵdoma z zaalogii, u nižĕjšyh razwity ne gorš, čym u
wysokaarganizawanyh. Nawat lepej…
455

Pad šorhat kolaŭ u pĵsčanyh kalĵinah, ciha pakalyhwaǰčysĵ
razam z wazkom, Zubryč dumaŭ. Paslĵ nĵdaŭnĵj uzbudǯanasci,
paslĵ nĵdobraga razwitannĵ na dušy bylo nespakojna, dumki
lezli, čaplĵlisĵ adna za adnu, wĵrĕʤili. Dy ën i ne gnaŭ ix: ad
nĵdaŭnĵj sustrĕčy astalosĵ i žadanne parazwažac̊ , abdumac̊
bačanae, čutae; adkazac̊ neĵk na pačucci, što ŭznikli pry
spatkanni. Ën pacĵgnuŭ za lejcy, prytrymaŭ kanĵ, kab lepš bylo
dumac̊ .
"Byc̊ nedawolnym ĵmu, – dumaŭ ën pra Ĵŭhima, – ësc̊ use
padstawy. Kali bĵruc̊ za gorla, mala hto ŭmee byc̊ radasny. I ci
ne naturalna, što asabliwaĵ zlosc̊ na tago, hto mog by pamagčy,
nawat – pawinen pamagčy, – a ne pamagae. I ne abĵcae
pamagčy. Adkryta, možna skazac̊ – cynična, pryznaecca ŭ
swaëj bĵssilnasci. Тak što rĕakcyǰ, kali glĵʤec̊ cwĵroza, nelga ne
pryznac̊ zusim zdarowaj. I zusim naturalna, što gĕtae
nikčĕmnae tlumačĕnns: takaĵ situacyĵ – ne mog, – ne
zadawolila. Slabasci nĵma apraŭdannĵ. Slabasc̊ zaŭsëdy
winawataĵ. Тamu, što ĵna ne moža ničoga… I ŭsë ž, –
razwažliwa padtrymaŭ sĵbe Zubryč, – ën ne shibiŭ, što calkam
adkryŭ karty. Padabaecca ci ne padabaecca, a pilǰlǰ trĕba bylo
dac̊ , hoc̊ ĵna i gorkaĵ. U gĕtym byla neabhodnasc̊ . Pryznacca
adkryta trĕba bylo hoc̊ by dlĵ tago, kab ne ŭznikla padazrĕnnĵ,
što ne pamagli prosta tamu, što ne haceli; ci – ne welmi haceli".
Тut krytyčnyĵ razwagi ĵgo ad prywagnaga wypadku
perajšli da razwag šyrokih ab stanowiščy ĵgo ŭ cĕlym; razwag,
ĵkiĵ naciskali ŭžo neadnojčy i wos̊ rušyli znoŭ, zwyklaj užo
darogaj. Тak, što tut skažaš inšae: stanowišča ĵgo, mĵkka
kažučy, mala zajzdrosnae. I bĵda, wĵdoma, ne tolki ŭ tym, što
dawoʤicca sĵʤec̊ tut, u gĕtaj ĵme, u prawincyi, sĵrod
nikčĕmnyh istot, ĵkih i lǰʤmi možna nazwac̊ tolki ŭmoŭna.
Bĵda ne tolki ŭ tym, što ën, kali merac̊ merkaj ĕlementarnyh
patrabawannĵŭ cywilizawanaga čalaweka, faktyčna marnee,
gibee, ĵk u wygnanni. Bĵda ŭ tym, što gĕtaĵ ahwĵra ĵgo,
pawolnae gnienne ŭ gĕtaj ĵme, kali glĵnuc̊ adkryta, –
456

bĵssĕnsawae… Što ën zrabiŭ, gniǰčy tut? Što ën – moža zrabic̊ ?
Ën, ĵki gatoŭ byŭ da lǰboj ahwĵry dlĵ sprawy; ne bĵzdarny,
daleka ne zwyčajny pa swaih čalawečyh ĵkascĵh, nawat – kali
ne prynižacca, kali ab’ektyŭna acanic̊ – wydatny ʤeĵč! Dzeĵč z
wydatnymi zdolnascĵmi! Što nawat ën mog zrabic̊ , kali
nawokal takaĵ nikčĕmnasc̊ , ĵkaĵ i wedac̊ ne moža, što takoe
wysokiĵ idĕaly! Kali adny slepa služac̊ ʤicĵčaj, mërtwaj idĕi
kalgasaŭ, sa skury lezučy, imknucca tolki wyslužycca,
pažywicca, a drupĵ – ryǰcca ŭ grazi, ĵk swinni, i, ĵk swinni, ne
bač ac̊ dalej swajgo lyča… "Apora, gaspadarliwyĵ mužyki! –
gmyknuŭ ën ĵhidna. – Balšawiki na ŭwes̊ swet ab’ĵwili, kudy
wĵduc̊ kalĵsnicu. Kalĵsnica ŭžo wos̊ -wos̊ nakocicca, razdušyc̊ i
ix mužyckiĵ gnëzdy, i ix samih, ĵk sliznĵŭ, a ĵny – ryǰcca ŭ zĵmli!
Bačyc̊ ne hočuc̊ dalej lyča! "A moža – ne razdušyc̊ , moža, ĵna ne
wažkaĵ, ne žaleznaĵ? Moža – mine? Kali ne ŭsih, mĵne adnago!..
Kagos̊ ci ž minuc̊ pawinna!.." Slepata! Idyëckaĵ, žywëlnaĵ
slepata, ĵkaĵ ranej gubila ŭsë! I cĵper gubic̊ , i buʤe gubic̊ ! Z ĵkoj
nemagčyma zmagacca!
Da čago ž mocny gĕty žywëlny instynkt samazberažĕnnĵ!
Wos̊ i gĕty – što pajšoŭ nedawolny – patrabue, suczic̊
nepahisna, nawat – z pagardaj; a sam – sĵʤic̊ u balotnym
zacišku, za balotami, za lĵsami, i ab adnym tolki dumae: kab
perabyc̊ , kab nawala prajšla paŭz ĵgo! U kalgas užo gatoŭ, kab
ĵk ucalec̊ ! I gĕta toj, ĵki zdawaŭsĵ takim baĵwitym! Na ĵkoga,
zdawalasĵ, možna bylo naʤejna spaʤĵwacca!.. Ne, ne, –
cwĵroza strymaŭ ën sĵbe, – gĕty – baĵwity. Тrĕba byc̊
sprawĵdliwym! Kab takih byla sotnĵ, možna bylo b upĕŭnena
adčuwac̊ sĵbe pry naležnaj situacyi. Možna bylo b adčuwac̊
kamanʤiram stanowišča. Ale takih – aʤinki! Kolki ën sabraŭ
za cĕlyĵ gady takih, na ĵkih ën moža ŭ naležnaj situacyi
naʤejna spaʤĵwacca? Nawat z toj newĵličkaj kučki, nejkih
paŭtara ʤesĵtka, ĵkiĵ bolš prywĵzany, ën ne moža byc̊ capkam
upĕŭneny, – što toj ci drugi ne zašyecca ŭ kusty, ne zdraʤic̊ ,
pry peršyh ža strĕlah u adkaz, pry peršaj nebĵspecy. Ale kali
457

dapuscic̊ , što ŭse z gĕtaj žmen̊ ki – ne padwĵduc̊ , što ĵny zrobĵc̊ ,
pry ŭsëj ix adwaze, sĵrod nikčĕmnaj, trusliwaj čarady
paŭčalawekaŭ, paŭmalp? Što ĵny zrobĵc̊ , – što zrobic̊ u takoj
situacyi ën, z usimi ĵgo zdolnascĵmi i ĕnerpĵj, – kali nasuprac̊
kocic̊ cĕly lednikowy wal? Kali nasuprac̊ i balšawickiĵ abĵcanni
dawerliwym, i pagrozy, i žaleznyĵ kraty – nepasluhmĵnym?
Nĵprostaĵ situacyĵ, – i wyhoʤic̊ , što nejkaĵ nikčĕmnasc̊ , ĵk
Bašlykoŭ, Apejka, Harčaŭ, byccam – dužĕj za ĵgo. I ën pawinen
hilicca perad imi, poŭzac̊ , ĵk ščanĵ, perad imi, lisliwa krucic̊
hwastom, swedčyc̊ swaǰ lǰboŭ, addanasc̊ im, balšawickaj
sprawe. Poŭzac̊ i štohwiliny aglĵdwacca, ĵk by ne zaŭwažyli, što
ën čas ad času wypuskae zuby, točyc̊ ix. Тrywožycca, ĵk by
raptam ne wylezla nawerh staranna zacertae kalis̊ ci,
zasypanae pylam gadoŭ…
Ën – gĕta pryznaŭ by ŭsĵki ab’ektyŭny naziralnik – mae
takiĵ-sĵkiĵ pospehi ŭ majstĕrstwe maskiroŭki. Potym – u lepšuǰ
paru, u ĵkim-nebuʤ ministĕrskim kabinece – možna buʤe,
pasmihwaǰčysĵ, raskazwac̊ , ĵk ën ubiŭsĵ ŭ dawer’e nawat
wysokapilnamu i pryncypowamu sakrataru rajkoma tawaryšu
Bašlykowu. Možna kalarytna raskazac̊ , ĵk strasna abaranĵŭ
tawaryša sakratara na partyjnaj čystcy; ĵk gĕta asabliwa
pikantna buʤe – pilny i pryncypowy tawaryš Bašlykoŭ sam
akazaŭ wysokae dawer’e – prapanawaŭ, ĵk addanamu
saweckaj ulaʤe gramaʤĵninu, pastupic̊ u balšawickuǰ partyǰ!..
Prapanawaŭ,– ne peršy raz na čalo zagadčyka rajza legla
klopatnasc̊ , ĵkaĵ naraʤilasĵ z gĕtaj prapanowy. Ën tady
paʤĵkawaŭ tawaryšu sakrataru, skazaŭ, što byc̊ partyjcam
ličyc̊ dlĵ sĵbe wĵlikim gonaram, abĵcaŭ ryhtawacca. Z tago dnĵ,
kolki ni dumaŭ, ne mog adolec̊ nazolnuǰ, supĵrĕčliwuǰ
klopatnasc̊ ; i cĵper ĵna zwykla, niby zʤekliwa, apanawala: i
hacelasĵ ne stracic̊ takuǰ ŭdaču, takuǰ wažnuǰ ŭdaču, ĵkaĵ prosta
sama išla ŭ ruki,– i razam hapala, cwĵroza cĵgnula nazad
apaska: nagadwala, što ŭlezci ŭ partyǰ – gĕta ne tolki ŭšycca ŭ
kiruǰčuǰ ĕlitu, prydbac̊ sabe nowyĵ magčymasci,– ale i pajsci
458

samomu na nowyĵ čystki, prawerki. Gĕtae, apošnĵe, – prosta
skazac̊ , nepatrĕbnaĵ raskoša dlĵ čalaweka z ĵgo radasloŭnaj, z
pryhawanymi ĕsĕraŭskimi grahami, ĵkih bylo dawoli, kab u
goršym waryĵnce zmenliwaj žyccëwaj linii stac̊ da scenki
perad balšawickimi wintoŭkami…
Тoj daŭni nedawučany studĕncik, legkadumny, upĕŭneny ŭ
sabe praparščyk, dawerliwy, samanaʤejny keranec, potym
weraj i praŭdaj padpolny ĕsĕraŭski ʤeĵč, što nerazumna
ŭskočyŭ u beznaʤejnuǰ awanturu, u paŭstanne, ĵkoe ne maglo
ne prawalicca, – niby znarok, ĵk mog, papsawaŭ na budučynǰ
swaǰ biĵgrafiǰ. Dobra, što hapila ĵščĕ rozumu ŭlezci ŭ paŭstanne
z čužymi dakumentami, z čužym prozwiščam. Gĕta ščasce, što
pra burnuǰ maladosc̊ u cëplym stĕpawym garadku, adkul
wypraŭlĵŭsĵ ŭ darogu i kudy pasylali zapytanni, prawĵraǰčy ĵk
sawslužačaga, ničoga ne wedali pra najbolš cikawyĵ staronki
ĵgo biĵgrafii. Adtul abmĵžoŭwalisĵ westkami pra rod, pra
bac̊ koŭ. Rod, wĵdoma, ne z tyh, ĵkimi ganaracca cĵper, ale i ne z
tyh, ĵkiĵ zakrywaǰc̊ darogi ŭ swet. Matka – nastaŭnica, bac̊ ka –
skrypač u arkestry mĵscowaga tĕatra; nĵŭdačnik, ĵki maryŭ pra
laŭry Glinki, a leʤ lipeŭ u bĵzdarnym arkestry. Samae
nebĵspečnae, wĵdoma, toe, što nĵŭdalamu ĕsĕryku zahacelasĵ
potym rasšukac̊ swaih: porstkamu, poŭnamu žyccëwyh sil i
pragi ʤejnasci, ne sĵʤelasĵ ŭ ratoŭnaj, ale nudnaj cišy. Sĵbry
pamagli: peracĵgnuli z adnoj ĵmy ŭ druguǰ, tolki što z pasadaj,
tolki što ŭ lǰdnym belaruskim krai. Sĵbroŭ gĕtyh, ĵkiĵ wedaǰc̊
usë, nebagata, aʤinki, ale ž ĵny ŭsë-tki ësc̊ ; dwoe nawat užo ŭ
pakojčykah, wokny ĵkih azdablĵǰc̊ žaleznyĵ kraty. I bez tago
hoʤiš pa žyccǰ, ĵk toj cyrkač pa droce, tak i glĵʤi, što sarwešsĵ,
palĵciš cemem uniz. Razwažnaĵ cwĵrozasc̊ raic̊ : sĵʤi lepej i ne
rypajsĵ, a spakusa wĵrĕʤic̊ : ne prapuskaj, ne trac̊ takoj udačy.
Mala inšaga klopatu, dyk ĵščĕ dumaj, isci ci ne isci ŭ partyǰ!
Dumaj, ĵk byc̊ z dawer’em pilnaga, pryncypowaga tawaryša
Bašlykowa!.."
Dascipnaĵ ironiĵ prabegla, ĵk paweŭ wetryka.
459

Pakalyhwaǰčysĵ ŭ wazku, ne zaŭwažaǰčy, što les užo adstupae i
pačynaecca šĕrae, wetranae pole, klopatna, zlasliwa dumaŭ:
nĵwesela žyc̊ tak, hoʤĵčy, ĵk cyrkač pa droce. Dy ĵščĕ pad
pilnymi pozirkami, kožny z ĵkih moža zaŭwažyc̊ toe, što
zagubic̊ , Haʤic̊ pobač z gĕtaj lysaj penaj Apejkam, ĵki, zdaecca,
lǰby momant gatowy ŭtknuc̊ smĵrotnyĵ kipcǰry. Тaki akuratny,
staranny perad gĕtaj penaj, a ën – hoc̊ by zirnuŭ kali-nebuʤ
pryhilna. Uwes̊ čas takoe adčuwanne, ĵk by padazrae ŭ nečym
ci – nawat wedae… Glupstwa, bĵssprĕčna: ne wedae ničoga;
kab wedaŭ – ne maŭčaŭ by! A ŭsë-tki bĵrĕ nespakojnae: a što,
kali wedae dy sceražĕ, kab zaspec̊ na mescy, pryperci da
scenki?.. Zubryč razwažna supakoiŭ sĵbe, ale spakoǰ poŭnaga
ne bylo. I ĵk mog pryjsci spakoj, kali pry tym, što pena gĕtaĵ
pakul ne wedae ničoga, razumeeš i niĵk ne adkineš: pena gĕtaĵ
– samaĵ nebĵspečnaĵ! Lǰby momant moža ŭsaʤic̊ kipcǰry!
Ad gĕtaj nĵnawisci tak cešyc̊ Zubryčawa sĕrca pomsliwaĵ
radasc̊ : dastalosĵ adnojčy i gaʤǰcy gĕtaj. Mocna ŭpilisĵ ŭ
tawaryša staršynǰ rajwykankoma, u samyĵ čulyĵ mescy, strĕly,
namočanyĵ edkim ĵdam, – ĵkiĵ ën, Zubryč, u čas kinuŭ. Prycĕl
byŭ dakladny, use fakty – padobnyĵ na praŭdu, ni adnago ne
adkineš, ĵk wydumku. Zapisački stali matĕryĵlami,
aŭtarytĕtnymi, partyjnymi dakumentami. Atrymali ŭžo
naležnuǰ acĕnku i, moža byc̊ , – ĵščĕ paslužac̊ . A my možam – i
dadac̊ da ix… "Wos̊ gĕta naʤejna, – razwažliwa wywoʤic̊
zagadčyk rajza, ciha pakalyhwaǰčysĵ ŭ wazku, što pawoli paŭze
darogaj praz pole. – Тut i ryzyki niĵkaj i amal poŭnaĵ garantyĵ,
što buʤe karysc̊ . I psihalagična, i palityčna – bezdakorny
srodak u cĵperašnĵj situacyi. Ën dawĵʤe pačatae da kanca, ën
ubačyc̊ tawaryša Apejku ne takim ganarliwym, – abščypanym,
kinutym z pagardaj usimi, rastaptanym. Ën ne paškadue dlĵ
gĕtaga ni času, ni talentu. Ën zrobic̊ gĕta z radascǰ: akramĵ
ŭsĵgo inšaga, ën pomnic̊ , što ad gĕtaga bagata ŭ čym zaležyc̊
bĵspeka ĵgo samoga…
Padumac̊ tolki, u ĵkim gaʤǰčym gnĵzʤe krucicca ën cĕlyĵ
460

gady. I ŭ ĵki čas. Štodnĵ sustrakaecca, zdarowaecca z
Harčawym – gĕtaj grubaj žywëlaj, ĵkuǰ rĕwalǰcyĵ ŭznĵla na
raënnuǰ wyšynǰ. Gĕtaj gaʤǰkaj, ĵkaĵ bolš nebĵspečna ne tolki za
Bašlykowa, a i za Apejku. Bĵzgramatnaĵ, tupaĵ žywëlina gĕtaĵ
adnym pozirkam prymušae haladnec̊ . Warta ĵmu tolki adnago
fakta, i možna razwitwacca z žyccëm. Ad gĕtaga litasci ne
buʤe!..
I ŭ takim gaʤǰčniku ën hoʤic̊ , esc̊ , spic̊ , žartue nawat! I ĵgo
ĵščĕ laǰc̊ nejkiĵ lĵsnyĵ ʤikuny; zamest tago kab zʤiŭlĵcca, ĵk ën
moža ʤejnič ac̊ u gĕtaj ĵme, u gĕtym nikčĕmnym sĵle, ʤe ŭsë
tak widna adusǰl, ʤe ŭsǰdy wočy DPU. Dze zasypacca, ĵk
gilǰnuc̊ . Dzejničae tady, kali amal use nici z werham parwany,
tady, kali tam bĵzwer’e i trusasc̊ . Dzikun i wedac̊ ne hoča, što
ën wymušan byc̊ ascĵrožny, wymušan – i nĵrĕdka –
ustrymliwacca; što ĵmu, kali na toe, moža byc̊ i strašnawata.
Što ʤikunu da tago, što i tabe cĵžka žyc̊ tak bĵskonca; što i ŭ
cĵbe nerwy ësc̊ ! I, narĕšce, – uzĵlo Zubryča kwolae, – gady ŭžo
ne tyĵ. Ĵk ni starajsĵ ne paddawacca gadam i skruse, nĵma ŭžo
toj praparščyckaj lëgkasci! "Wolens-nolens: starĕǰ!.." –
minorna, filasofski aʤnačyŭ ën.
Za hwilinaj rasčulenasci dumkami zawalodala ĕnergičnae,
ʤelawoe: "Тrĕba perabiracca ŭ bolšae mesca. U Gomel ci hoc̊
by ŭ Mozyr". Ne sĵʤec̊ ža tut, pakul ne ŭskočyš u harčaŭskuǰ
pastku. U goraʤe – u natoŭpe, ʤe snuǰc̊ tysĵčy samyh roznyh, i
garadskih, i pryezdǯyh, – ty buʤeš ĵk igolka ŭ stoze sena. Ne
buʤe tago naglĵdu, toj ryzyki i skawanasci, razgarnucca možna
buʤe. Dy i ŭzdyhnuc̊ lĵgčĕj, walnej para b… Kolki gadoŭ užo
tolki ŭ ĵmah…
Znoŭ uzĵlo minornae: iduc̊ god za godam, a ën usë ŭ ĵmah,
usë gibee. I ŭsë bez prykmetnaj praswetliny: toe, lepšae, ĵkoga
daŭno čakae, usë ne iʤe. A čas iʤe, gody Iduc̊ . Iduc̊ i burac̊ use
naʤei, niš čac̊ žyccë. Тolki i ŭcehi, što wyp’eš, zadurmaniš
galawu, zabuʤeš usë. Adna "radasc̊ ". Žyc̊ bez garĕlki ne možna
ŭžo; bez garĕlki ʤen̊ – ĵk pakuta. Dobra, što atruty gĕtaj,
461

samagonki,– u kožnym sĵle, i daǰc̊ ahwotna. Ale tak i
zakončanym alkagolikam stac̊ nĵdoŭga, spicca na ništo. A ci ne
možna skazac̊ , što ën užo i spiwaecca?..
Ne bačyŭ, ĵk znĵŭ šapku, shiliŭ galawu, zdarowaǰčysĵ,
ʤĵʤka, što išoŭ scežkaǰ paŭz darogu. U dumki, zwyklae ŭžo,
ale kryŭdnae, ĵk bĵzlitasny sudʤĵ, ĵk kat, uwajšlo: ne na tuǰ
staŭku pastawiŭ porstki, nepradbačliwy praparščyk. Ne na
tago kanĵ seŭ. Hoc̊ mog by sesci i na tago: byŭ wybar u swaǰ
paru. I meciŭ ža wysoka, a ne skemiŭ, ne hapila ŭ galawe.
Ne na tago seŭ. I wos̊ tulĵecca pa ĵmah, ryecca ŭ grazi, dy
ĵščĕ aziraecca, ryzykue. Hoc̊ mog by haʤic̊ u stalicah,
krasawacca ŭ wĵlikih kabinetah, na widnejšyh trybunah, i
kožnae ĵgo slowa lawili b. I kožnae wystuplenne aʤnačali b u
gazetah, wydrukoŭwali. Dziru takuǰ raënnuǰ nawedwaŭ by raz
u god, ĵk by rabiŭ geraičnae padarožža. Staličnaĵ kwatĕra z
usimi wygodami, imkliwaĵ mašyna, paslužliwaĵ sakratarka… Ĵk
mnoga značyc̊ , sesci na tago kanĵ!
"Ničoga, – zapĵrĕčyla ŭpartae samalǰbstwa. – Ĵščĕ ne ŭsë
končylasĵ!" Newĵdoma ĵščĕ, toj gĕta ci ne toj kon̊ . Ĵgo kon̊ ,
moža, ĵščĕ čakae, kali padyʤe para. Padyʤe para, kon̊
wyskačyc̊ , tolki, glĵʤi, sprytna sĵʤ na ĵgo! Macnej tolki
trymajsĵ za grywu, uznĵse na takuǰ garu, ĵkaĵ tolki snicca moža.
Nĵpĕŭny wobraz mary adrazu ž zaspĵšalisĵ padmacawac̊
dokazy: mužyki guduc̊ . Štoʤen̊ – guduc̊ bolš. Kryŭda i zlosc̊
zbiraǰcca, kipȷ̂c̊ usë bolš necĵrpliwa. Zbĵrucca – wybuhnuc̊ z
takoǰ silaj, što na ŭwes̊ swet zagrymic̊ . Тolki kamenne
astanecca ad usĵgo, što buduǰc̊ cĵper. Nĵhaj tolki dawĵduc̊ da
kraǰ lǰtasci zwera!.. I tam, za ʤĵržaŭnaj granicaj, zbiraecca, –
nĵhaj tolki zdarycca situacyĵ! Situacyĵ, ĵkaĵ, moža byc̊ , už o
welmi blizkaĵ!..
"Cĵrpliwasc̊ , wytrymka i – wera!" – nagadaŭ sam sabe
Zubryč, adagnaŭ nacisk dumak. Ën užo ŭĵzdǯaŭ u wulicu sĵla:
trĕba bylo stanawicca zagadčykam rajza, upaŭnawažanym pa
kalgasnaj sprawe.
462

4
Kalĵ samaj cagelni Mikanor ne ŭtrywaŭ, syšoŭ z darogi,
pajšoŭ polem. Požnĵ byla brudna-šĕraĵ i mokraĵ, u razorah i
ĵmkah na kartaplĵniščy tam i tut c̊ mĵna lsnilasĵ wada. Dze-niʤe
boty paslizgwali na cwerdawataj užo i abmoklaj zĵmli. Imžyla
halodnaj, asennĵj imžoǰ, wecer niby mazaŭ pa twary i rukah
mokraj anučaj. Styly, u nizkaj nawisi c̊ mĵnyh hmar, ʤen̊ niby
stworany byŭ dlĵ sumu, dlĵ sanliwasci, dlĵ marudnyh i
newĵsëlyh dumak.
Ale Mikanoru ne bylo ni sumna, ni sanliwa, usĵgo ĵgo
poŭnila necĵrpliwaĵ, pragnaĵ da ʤejnasci radasc̊ . Тolki sënnĵ
narĕšce dakončyla wĵlikuǰ pracu swaǰ kamisiĵ, tolki ot prawëŭ
ën kamornika, što ehaŭ nazad z usim swaim instrumentam, da
grĕbli, tolki ot cĵper mog ën, Mikanor, razwitaŭšysĵ z
kamornikam, astaŭšysĵ aʤin, sam-nasam pajsci na pole,
sam-nasam pabyc̊ z polem, z wĵlikaj radascǰ, u ĵkuǰ i werylasĵ i
niby, ad neprywyklasci, ne werylasĵ. Ot i cĵper, kali ŭžo ŭsë
skončylasĵ, kali išoŭ swaim, kalgasnym polem, ne mog
zwyknucca z dumkaǰ, što gĕta ŭsë ŭžo – ne ŭ marah, a
papraŭʤe – ne čyë-nebuʤ, a kalgasnae pole.
U znošanyh, razbityh botah, u mokraj padʤëŭcy,
nĵzgrabny, z plaskawatym, paklĵwanym twaram, na ĵkim u
belyh brywah, na ščĕcci barady trymalisĵ kropelki wady,
glĵʤeŭ ën na pole, abwoʤiŭ ĵgo pozirkam i cešyŭsĵ:
nedarĕmna haʤiŭ, dabiwaŭsĵ i ŭ selsawece, i ŭ raëne! Dabiŭsĵ!
Dumka pra gĕta ŭliwala ŭ ĵgo radasc̊ , gonar za peramogu swaǰ,
za sĵbe. Na wočy trapilasĵ bylaĵ Wasilëwa paloska, zgadaŭ, ĵk ci
welmi daŭno sutyknuŭsĵ tut z Dzĵtlam Wasilëm, ĵk toj, kali
papĵrĕʤiŭ ĵgo, što zĵmlĵ adyʤe pad kalgas, nahabna gawaryŭ z
im, sa staršynëj kalgasa, ĵk zʤekliwa prosta adšturhnuŭ,
pajšoŭ arac̊ dalej. Waruhnulasĵ zloe: ĵščĕ i tady, kali ŭžo
kamisiĵ ŭzĵlasĵ ŭparadkoŭwac̊ , haceŭ pawĵrnuc̊ pa-swojmu!
463

Graziŭsĵ, što skarʤicca pojʤe, – nĵhaj iʤe, nĵhaj hoʤic̊ , pakul
ne nadakučyc̊ ! "Nĵhaj bač ac̊ , čyĵ sila! – padumaŭ, prygadwaǰčy,
kolki ĵščĕ praciwilasĵ ĵmu. – Nĵhaj znaǰc̊ !.. A to, skolki ni
gawary, ĵk ne čuǰc̊ ničogo!.. Nĵhaj znaǰc̊ !.."
Ën glĵʤeŭ užo na pole ne ĵk na zwyčajnae pole, a ĵk na
nejkuǰ pazicyǰ, adwaĵwanuǰ ŭ tyh, hto nesumlenna zahapiŭ ĵe,
hto dumaŭ utrymacca na daroze.
"Pazicyĵ, – dumaŭ ën, cešačysĵ swaëj peramogaj
panowamu. – Pazicyĵ i – welmi wažnaĵ pazicyĵ, ĵkaĵ bagata
peramĵnila ŭ stanowiščy abodwuh bakoŭ! Ĵkaĵ mnogih
zastawic̊ zadumacca sur ëzno, što žyccë pawaročwae na sto
wosemʤesĵt gradusaŭ!.."
Mikanor padyšoŭ da samaj Wasilëwaj palasy, cwërda
ŭciskaǰčy botami run̊ , perastupiŭ ĵe ŭpoperak, stupaǰčy,
wylučyŭ z mokraj šĕrani naperaʤe ĵščĕ ʤwe zĵlënyĵ palasy,
rašyŭ raptam: "Peraarac̊ zrazu ž, štob ne karcelo paseĵnae!
Štob zrazu znaku ne bulo niĵkago! Niĵkago znaku i niĵkaj naʤei
tym, ad kago adrĕzali!" Z gĕtaj hwiliny Mikanor paziraŭ na
pole ŭžo z praktyčnaj klopatnascǰ: razwažaŭ, ʤe i što lepš
paseĵc̊ . "Тam – klin žytni… A tut, paŭz darogu, – ĵčmen̊ … A
tudy, k balotu, – kartoplǰ. Kartoplĵ tam zaŭsĵgdy raʤila…"
Dumaǰčy gĕta, ën byccam bačyŭ užo, ĵk zelĵnee šyrokim
prascĵgam kalgasnae žyta, ĵk kalasicca, warušyc̊ wusami,
daspĵwaǰčy, ĵčmen̊ , ĵk radami bĵžyc̊ da balota, da lesu bulba…
Išoŭ, mĵŭ raznošanymi, stoptanymi botami mokruǰ, čĕzluǰ
požnǰ. Išoŭ šyrokim krokam, cwërda, gaspadarom. Peramožna
glĵʤeŭ na salamĵnyĵ strĕhi, što wyhoʤili nasustrač…
U toj ʤen̊ Wasil dapaŭ da Jrawič. Da apošnĵga dnĵ, hoc̊ i
nĵpĕŭna, Wasil spaʤĵwaŭsĵ, što, moža, peramenicca ĵščĕ
što-nebuʤ: welmi ž cĵžka, amal nemagčyma bylo zgaʤicca,
prymirycca dumkami, što zĵmli, aʤinaj dobraj zĵmli nĵma ŭžo i
ne buʤe. Z necĵrpliwascǰ čakaŭ razam: ĵkuǰ ž, kali na toe,
uʤelĵc̊ zamenu; bez zĵmli, kazali ž, pakinuc̊ ne pawinny.
464

Dačakaŭsĵ: z dobraj laski suseda, Mikanora, uʤĵlili takuǰ, što i
glĵʤec̊ ne hacelasĵ: leʤ ne aʤin pĵsočak…
Bĵduǰčy, grozĵčysĵ, što tak ne papuscicca, što taksama
wedae zakony, Wasil kidaŭsĵ dumkami: što rabic̊ , kudy
padacca, kab zastupilisĵ, pamagli. Dobra wĵdoma bylo, što ŭ
selsawet nĵma čago i sunucca: tam Gajlis dy Mikanor – usĵ
ŭlada. Dumki razwažna i abnaʤejliwa wĵli ŭ raën, da samoga
Apejki, ĵki, čym bolš razwažaŭ Wasil, bačyŭsĵ ĵmu aʤinaj,
žadanaj naʤeĵj.
Kali hmurnym, daždǯystym rankam u swice, u lapcĵh,
unurany, newidučy, imkliwa rušyŭ slizkaǰ grĕblĵǰ, pustym
wetranym šlĵham, Wasil, perabiraǰčy ŭ dumkah kryŭdy, ĵkiĵ
prybiwala da ĵgo dwara nĵskladnae žyccë, ĵkiĵ rabiŭ ĵmu
Mikanor, ne čuŭ rospačy. Dumki gĕtyĵ palili menš, ĵk apošnimi
načami i dnĵmi, ën dumaŭ pra kryŭdy z adčuwannem dužasci,
z nastroem ʤejnym, gatoŭnascǰ adolec̊ , zmagčy ŭsë. U im bylo
takoe adčuwanne, byccam kryŭdy gĕtyĵ ne takiĵ nepadatnyĵ, ne
wečnyĵ. Ën rušyŭ cwërda i ŭpĕŭnena. Smelaǰ byla ne tolki hada
ĵgo, smelymi byli ĵgo dumki; ën ĵščĕ darogaǰ rĕzaŭ razwažna i
gneŭna Apejku: "Тak eto buc̊ pawinno? Pa saweckamu eto
zakonu?!" Zahopleny silaǰ gĕtyh sloŭ, ën zagaʤĵ, necĵrpliwa
raduǰčysĵ, bačyŭ, ĵk Apejka ciha, zgodna kazaŭ: "Ne pa zakonu!
Ne pawinna tak byc̊ !" Zrĕdku, praŭda, brala i ŭ gĕtaj daroze
Wasilĵ apaska, što Apejka moža stac̊ na bok Mikanora i Gajlisa,
ale Wasil sam gnaŭ gĕtyĵ maladušnyĵ dumki. Ne hacelasĵ, kab
ĵny i čaplĵlisĵ.
Hutka, cwërda kirawaŭ ën šlĵham. Ale kali padyšoŭ da
ablezlaj cĕrkaŭki, kali staŭ spuskacca z gary, kali padstupiŭ da
kolišnĵj wolasci – wykankoma, u ĵkim blizka, blizka ŭžo čakala
sustrĕča z Apejkam, ad ĵkoj zaležala cĵper žyccë, Wasilĵ
apanawala paganaĵ kwolasc̊ . U gruʤĵh pačuŭ brydki, trywožny
haladok, sama saboj, hoc̊ išoŭ z gary, pačala cĵžĕc̊ , prycišwacca
hada. Perad budynkam wolasci i zusim zahacelasĵ stac̊ , sesci.
Ne bylo ŭžo ni dužasci nĵdaŭnĵj, ni ĵsnyh i takih
465

perakanaŭčyh dumak. Galawa niby ne hacela dumac̊ . Ën
zaŭsëdnaj upartascǰ peramog swaǰ nĵsmelasc̊ , pačužĕlymi
nagami ŭwajšoŭ u budynak, pačaŭ padymacca pa gulkaj
leswicy na drugi pawerh, ʤe, wedaŭ, byŭ Apejkaŭ kabinet.
Kab trapic̊ u Apejkaŭ kabinet, trĕba bylo ŭwajsci ŭ malen̊ ki
pakojčyk: ʤwery ŭ pakojčyk byli adčyneny, i Wasil, staraǰčysĵ
pakazwac̊ sĵbe smelym, adrazu stupiŭ u ĵgo. Stupiŭ tak,
byccam rabiŭ samy adkazny krok. U pakoi, za stolikam u
kutku, sĵʤela nemaladaĵ žančyna, razglĵdwala nejkiĵ papery.
Ĵna padnĵla wočy na Wasilĵ, ĵk by pytaǰčysĵ. Wasil daŭ "dobry
ʤen̊ ", adrazu, smela skazaŭ, što ĵmu trĕba pagawaryc̊ z
Apejkam.
– Iwana Anisimawiča nĵma, – wetliwa skazala ĵna. Potym
dadala: – Ën u Minsku, na sesii. Buʤe ʤën praz šĕsc̊ .
Wasilǰ gĕta bylo takim nespaʤĵwanym, što ën razgubiŭsĵ.
Žančyna niby paškadawala ĵgo, zapytalasĵ:
– A što u was? Moža, drupĵ moguc̊ rašyc̊ , bez Iwana
Anisimawiča?..
Wasil, ne gleʤĵčy na ĵe, zaĵwiŭ:
– Mne trĕba bulo z im.
Žančyna ĵščĕ raz wetliwa i spačuwalna paŭtaryla, što
Apejka buʤe praz šĕsc̊ ʤën. Wasil adrazu wyjšaŭ z pakoĵ, ale
na plĵcoŭcy perad leswicaj staŭ; ne mog, prosta ne mog
wĵrtacca nazad, ničoga ne wyswetliŭšy. Škaduǰčy, što Apejka
tak ne ŭ čas paehaŭ, dumaŭ, gadaŭ: što ž rabic̊ ? Moža, darĕmna
adkazaŭ tak žančyne, moža, praŭda, i bez Apejki zdoleŭ by
hto-nebuʤ pamagčy? Moža, trĕba bylo samoj raskazac̊ , kab
paraila hoc̊ , kudy padacca?..
Kali ën staĵŭ u rozdume, na ĵgo, wyskačyŭšy z blizkaga
pakoĵ, amal natknuŭsĵ žwawy, ʤejny čalawek z papkaǰ. Ën
haceŭ byŭ užo abminuc̊ Wasilĵ, ale spyniŭsĵ raptam, zirnuŭ
uwažna, zapytaŭsĵ, kago ën čakae. Dawedaŭšysĵ, što Apejku,
wesela, zyčliwa skazaŭ: "A moža, ĵ pamagu?" Ën adčyniŭ
ʤwery i pakazaŭ Wasilǰ, kab zahoʤiŭ.
466

Тolki tut, u swetlym pakoi, Wasil paznaŭ dobra, što
čalawek z papkaj – byŭ toj, ĵki kalis̊ ci prawoʤiŭ peraʤel u
Kuranĵh, ĵki razbaranĵŭ ĵgo z Ĵŭhimam. Wasil umomant zgadaŭ,
ĵk čalawek gawaryŭ z im, ĵk graziŭsĵ turmoǰ i ĵščĕ
nemawedama čym. Wasil, nasceražyŭšysĵ, haceŭ adrazu ž
pawĵrnucca da ʤwĵrĕj, ale čalawek apĵrĕʤiŭ ĵgo, laskawa
zaprasiŭ sesci. Wasil spyniŭsĵ, nedawerliwa zirnuŭ na ĵgo,
nĵŭpĕŭnena seŭ. "Što ž was prywĵlo?" – wesela, byccam i ne
pomniŭ kolišnĵj graz̊ by, skazaŭ čalawek, sĵdaǰčy za stolik
nasuprac̊ . Swetlyĵ, uwažliwyĵ wočy byccam upilisĵ ŭ Wasilĵ.
Lagodna, abnaʤejliwa čakaŭ čalawek, pakul Wasil, upĵŭšy
wočy kudys̊ ci ŭ padlogu, nĵdobra maŭčaŭ. Doŭga ne mog
zagawaryc̊ Wasil, i zagawaryŭ wažka, neahwotna, byccam pad
prymusam, na dopyce. Ne weryŭ ĵgo spačuwalnym: "Aga,
tak-tak… Razumeǰ… Naturalna…"
"Usë gĕta pa-čalawečy zrazumela, – ʤiŭna mĵkka, niby
dobrazyčliwa zagawaryŭ čalawek paslĵ dopytu. – Zrazumela i,
možna skazac̊ , zusim naturalna… Zĵmlĵ – samaĵ daragaĵ istota
selĵninu. Samaĵ žywaĵ istota, duša ĵgo… Ĵna – asnowa, najperšaĵ
asnowa sĵlĵnskaga žyccĵ… I selĵnin mae prawa, wĵdoma, ličyc̊ ĵe
zakonna swaëj… Prawilna, naturalna… – Wasil glĵʤeŭ
spadylba, ni zyčliwy ton, ni sami razwagi ne supakojwali,
čakaŭ usë goršaga. Sluhaŭ tak, byccam gĕta byla tolki
podstupka. I ne pamyliŭsĵ, tym ža spačuwalnym, dobran̊ kim
golasam Zubryč pawëŭ zusim inšae: – Usë gĕta naturalna. Ale
ësc̊ – kirunak, generalnaĵ liniĵ na kalgasy! Generalnaĵ liniĵ, kab
uwes̊ adnaasobny sektar likwidawac̊ , zniščyc̊ . Scerci z zĵmli
mužyka ĵk adnaasobnika… Usë buʤe rabicca tolki dlĵ
kalektyŭnaj, sacyĵlistyčnaj gaspadarki. I zĵmlĵ ŭsĵ im!.. Тakaĵ
liniĵ… Тak. Ot tak…"
Wasil ne wedaŭ, što skazac̊ . Ne mog neĵk spračacca. Moŭčki
ŭstaŭ, ne razwitwaǰčysĵ, wyjšaŭ. Spustošany nejki, sastupiŭ pa
leswicy, wyjšaŭ na dwor, pacĵgnuŭsĵ pa daroze na garu.
Pawolna, cĵžka ŭzdymaŭsĵ, mokraĵ glina lipla na lapci, slizgala
467

pad nagami. Ĵk uscëgsĵ na gapy, staŭ, addyhwaǰčysĵ. "Gaworyc̊
ščĕ ĵk, – prajšlo ŭ galawe. – Ĵk spačuwae. A napraŭdu – by
zʤekuecca!.."
Markotna pawëŭ wačyma. Seĵla imžoǰ, ĵkoj, zdawalasĵ, ne
buʤe kanca. Za imžoǰ ne bylo widac̊ znaëmaj dalečy.
Imža byla niby i ŭ dušy. Imža i abyĵkawasc̊ . Ne
zatulwaǰčysĵ, nĵwesela pacëgsĵ pa daroze.
Kali ën padyhoʤiŭ da cagelni, bralisĵ pocëmki. Nĵdobra
cĵmĵčy, Wasil zwykla zbočyŭ z darogi – zirnuc̊ na swaǰ run̊ . Ĵščĕ
ne dajšoŭšy, razgleʤeŭ, sumeŭsĵ: run̊ čarnela nejkimi
pačwarnymi kamĵkami. Ën, ustrywožany, padbeg i znĵnacku
ŭpaŭ na kaleni: run̊ byla paarana! Padrapana, parĕzana,
zasypana kamlygami,– ĵk by znarok.
Ën aziraŭsĵ, ne mog paweryc̊ : razarana bylo ŭsë. Usë bylo
zagublena. Usë bylo končana…
5
Slotnym, z halodnymi podyhami dnëm u Honewu hatu
ŭwajšla smerc̊ . Maci pamerla blizka da zmĵrkannĵ, ciha, bez
slowa; kali starĕjšaĵ sĵstryčka Werka, razgublenaĵ, pazwala
Honǰ z gumna, lĵžala matka na palacĵh, by žywaĵ, niby tolki
zasnula; na twary swĵcilasĵ newĵdomaĵ radasc̊ .
Z toj ža nezrazumelaj, spakojnaj radascǰ lĵžala ĵna na laŭcy
pad abrazami, u prycihlaj, bez zaŭsëdnaga galasu hace, u ĵkuǰ
aʤin za adnym sunulisĵ kuranëŭcy, cikaŭnyĵ, uwažliwyĵ,
spalohanyĵ. Najčascej ĵny neŭzabawe syhoʤili, adny – prosta
spatoliŭšy cikaŭnasc̊ , drupĵ – ĵk by wykanaŭšy neadmenny,
nĵlëgki abawĵzak. Nĵmala bylo i takih, što toŭpilisĵ, gamanili
ciha, narodu ŭ hace taŭklosĵ dawoli: času wolnaga cĵper
hapala. Sĵrod usih tolki nekalki staryh žanok. sĵbrowak, ĵkiĵ
pomnili matku takoj ža ruhawaj i wĵsëlaj, ĵk Honĵ, garawali
ščyra, šaptalisĵ žalliwa, wycirali ražkami hustak čyrwonyĵ ad
neprytwornyh slëz wočy.
468

Usim abradam kirawala nezwyčajna cihaĵ, wažnaĵ Saroka.
Honǰ ne trĕba bylo zwac̊ ĵe, ĵna sama pryjšla ĵščĕ da tago, ĵk
Honĵ padumaŭ pra nowyĵ, nespaʤĵwanyĵ klopaty; pryjšla,
pačala haʤic̊ pawoli, upĕŭnena, gawaryc̊ z Honem, ĵk by
Bogam samim pryslanaĵ. Prygnečany, prycihly, Honĵ ni na
momant ne praciwiŭsĵ gĕtaj nĵprošanaj apecy: pasluhmĵna
rabiŭ usë, što ĵna raila, što zagadwala, sam išoŭ raicca z ëj.
Amal uwes̊ čas u hace byla Hados̊ ka, ĵkaĵ peršy raz prybegla
ĵščĕ pad wečar, glĵʤela na matku nema, – z žaham i
winawatascǰ. Cĵper ĵna plakala čas ad času, pamagala Sarocy,
pescila, supakojwala ʤĵcej, što cisnulisĵ ci na palacĵh, ci na
pečy; u histkim wodswice lučyny pamagla Sarocy prygatawac̊
wĵčĕru, nakarmila malyh.
Na drugi ʤen̊ Honewu matku wynesli z haty, pad mokry
sneg, što sypaŭ na mokruǰ, hlǰpkuǰ zĵmlǰ. Sneg lažyŭsĵ matcy na
bely, kascĵny twar, na tonkiĵ ruki i ne rastawaŭ, a ĵna lĵžala ŭ
sasnowaj trune i ĵk by radawalasĵ – ci to snegu i belamu nebu,
ci to tamu, što ot wyzwalila syna ad klopatu. Žanki galasili: to –
golasna, to sipla wyli; Honĵ išoŭ, hlǰpaǰčy lapcĵmi ŭ grazi,
peramešanaj sa snegam, i ŭwes̊ čas pablizu bačyŭ, čuŭ
winawatuǰ Hados̊ ku, ĵkaĵ amal nĵŭcihna galasila.
Kali dajšli da mogilak, snegu bylo ŭžo bagata i na
matčynym twary, na aʤežy. Saroka ascĵrožna scerla ĵgo z
twaru, wĵlela Honǰ i menšym razwitwacca. Honĵ apošni raz
prytuliŭsĵ da rodnaga twaru, znoŭ pačuŭ, ĵki ën halodny; na
holaʤe gĕta ne ŭrazila tak, ĵk tam u hace; bylo ŭ gĕtym nawat
nešta niby žywoe: niby nahaladala na mokraj stylasci. Saroka
za ruku padwĵla da matki samyh malyh, Koscika i Wolku, ĵkiĵ
pasluhmĵna prylažylisĵ da matčynaga twaru. Honĵ aʤnačyŭ toj
momant, kali paklali na trunu weka, prykryli razam z matkaj i
nekalki padlĵcelyh snĵžynak, – aʤnačyŭ z ʤiŭnaj pustatoj u
sabe i spakoem. Kali trunu stali spuskac̊ u ĵmu, žanki zagalasili,
zalĵmantawali galasnej, z adčaem, ën rantam pačuŭ rospačny,
gorki lĵmant Hados̊ ki: "Cëtačko, cëtačko! Wek užĕ ne pagawaru
469

z wami! Ne pryjšla, ĵk kazali! A cĵper užĕ ne pagawaru! Ne
pačuǰ nikoli, ne pabaču!.. Ne abižajcesĵ, cëtačko!.."
Kali nad matčynaj magilaj abraŭnĵli gorku zĵmli z nowym
dubowym kryžam, kali pačali razyhoʤicca, Saroka z minaj
pakorliwasci, pasluhmĵnasci lësu, z ĵkoj ĵna rabila ŭsë ŭ gĕty
ʤen̊ , uzĵla Honǰ za lokac̊ , sumna, niby stomlena skazala, što
trĕba isci dadomu; ën stupiŭ byŭ nekalki krokaŭ, staŭ,
azirnuŭsĵ, – adčuŭ, što čagos̊ ci ne hapae.
– Dze – Hadosĵ? – uspomniŭ ën.
Saroka pawĵla wačyma, potym moŭčki i sumna kiŭnula na
sĵrĕʤinu mogilak. Ën zaŭwažyŭ za golym, prycĵrušanym
weccem znaëmuǰ postac̊ u cëmnym kaptane, pajšoŭ da ĵe.
Hados̊ ka byla z Gannaj, perad magilkaj z malym, tolki
pasiwelym kryžam, Honĵ zdagadaŭsĵ: tut pahawana Gannina
malaĵ. Hados̊ ka, ĵkaĵ staĵla spinoj da Honi, prytuliŭšysĵ da
Ganny, štos̊ ci gawaryla.
– Zlaĵ bula ĵ. Paganaĵ. Božačko, ĵkaĵ paganaĵ!.. – Plečy
Hados̊ ki zadryžali, galawa ĵe ŭpala na Gannina plĵčo. – Daruj
mne, Gannačko!
– Nĵma ŭ mĵne zla na cĵbe. I ne bulo, – strymana skazala
Ganna, ne zwoʤĵčy wačĕj z magilki maloj.
– Daruj, Ganulko! Boga ĵ ŭžĕ prasila! Cĵper cĵbe prašu: ne
tai zla! Daruj!..
– Ot najšla pra što!
– Daruj, Gannačko!
– Nu, daruǰ! Štob ty ne dumala…
Hados̊ ka ne dala dagawaryc̊ , parywista abhapila Gannu za
šyǰ, pacalawala.
– Gannačko ty maĵ! Lǰbila ĵ cĵbe i lǰbic̊ budu znoŭ! Wek
budu! – paklĵlasĵ addana.
Honĵ azwaŭsĵ narĕšce:
– Lǰʤi pajšli pamĵnuc̊ nĵbožčycu. Mo i wy zajšli b.
Hados̊ ka wycerla slëzy, z laskaj i pros̊ baj zirnula na Gannu:
– Haʤem pamĵnëm.
470

Ganna adarwala pozirk ad magilki. Kiŭnula strymana,
pajšla peršaĵ.
Da samyh hat išli moŭčki. Zadumennyĵ, paglyblenyĵ ŭ sĵbe.
Užo kali stupili ŭ wuličnuǰ graz̊ , kali pajšli paŭz ableplenyĵ
snegam platy, haty, Ganna stala, klapotna zirnula na abaih.
– Pažanilisĵ b wy, – skazala raptam. – Dobraĵ para buʤe.
– Da ĵ hiba prociŭ,– prosta adkazaŭ Honĵ. – Ĵ daŭno
gawaryŭ ëj. Dak – cĵgne newĵdoma čago. Bac̊ ko baicca. Bac̊ ko
ne hoča.
– Ot najšli čas! – papraknula Hados̊ ka. Abwetrany rocik
byŭ stroga scisnuty, wočy glĵʤeli kudys̊ ci daleka, cwërda.
– A čamu ne čas. – Ĵk glybokae, wypakutawanae, Ganna
skazala ciha, spakojna: – Žywym pra žywoe dumac̊ .
– Matka-nĵbožčyca sama hacela, keb pažanilisĵ, –
adguknuŭsĵ Honĵ.
Na paminkah bulkala samagonka z plĵšak u karcy i čarki;
use, hto pryjšoŭ, pili i eli ŭ ahwotu; čym bolš pili i eli, tym bolej
golasna gamanili, šumeli. Staryĵ ʤĵʤki i žanki ŭspaminali, ĵka ĵ
ĵna byla porstkaĵ dy wĵsëlaĵ, Honewa matka, zzamaladu; ĵkaĵ
sprytnaĵ dy žylawataĵ ŭ pracy. Bywala, ĵk wyjduc̊ u pole z
sĵrpami, nihto ne peragonic̊ : z ranišnĵga cĵmna da wĵčĕrnĵga
magla ne wypuskac̊ sĵrpa, ne razginacca. I ŭ kampanii ne
zlomak byla: i paspĵwac̊ , i paskakac̊ , i pasmĵĵcca – na ŭsë
spraŭnaĵ byla. I ĵk Honeŭ bac̊ ka pamër, ne apala duham z takoǰ
arawaǰ na rukah, ščyrawala wesela, pakul ne ŭwalilasĵ ŭ tuǰ
scǰʤënuǰ wadu na baloce, ne zastuʤilasĵ tak, što skora i ŭstac̊
ne magla. I Honǰ hwalili: taksama malajčyna, u matku ŭdaŭsĵ,
ne sagnuŭsĵ ŭ bĵʤe; glĵʤeŭ staruǰ – kožny syn nĵhaj by tak
glĵʤeŭ. Hto-nihto raiŭ Honǰ abzawoʤicca gaspadynĵj, kiwaŭ
na Hados̊ ku, ale Honĵ ŭsë zwoʤiŭ gaworku na inšae.
Maŭkliwa sĵʤeli, moža, tolki adny Hados̊ ka i Ganna. Honĵ
padliwaŭ im, paprakaŭ, što p č ǰc̊ mala. Ganna trohi pila, a
Hados̊ ka tolki prygubliwala čarku; abeʤwe sĵʤeli
zadumennyĵ, strogiĵ. U Hados̊ ki čas ad času žalliwa morgali
471

wočy, gatowa byla, zdawalasĵ, zaplakac̊ , ale ĵna strymliwalasĵ.
Bolš za ŭsih šumela cĵper, music̊ , Saroka: sp’ĵnelaĵ, haʤila ĵna
wakol stala, padawala ĵdu, padliwala garĕlku ŭžo bez
ĵkojnebuʤ pawažnasci, gawaryla amal bezupynku, golasna i
skladna: "Štob ëj, nĵbožčycy, legko bulo na tom swece, štob žyli
i raduwalisĵ ʤeci! Keb u našago Honi žyznĵ buda ŭ bagacci i ŭ
zwoni!.." U bĵzladny, p’ĵny goman uplĵtaŭ siply galasok stary
Glušak, taksama asalawely, gamanliwy. Saroka ŭsë padliwala i
padliwala ĵmu i rastarĕkwala najbolš z im, widac̊ , ĵna i
zaprasila staroga; hoc̊ maglo byc̊ i tak, što Glušak pryjšoŭ i
sam. Honĵ staraŭsĵ ne glĵʤec̊ na ĵgo: nihto ne mog pragnac̊
tago, hto pryjšoŭ na paminki,– ne bylo ni ŭ kago takoga prawa.
Тym bolš što Glušak taksama hwaliŭ matku, i Honǰ hwaliŭ.
Ganna pajšla sĵrod peršyh, a Hados̊ ka zastalasĵ, peračakala
ŭsih. U pacišĕlaj, spuscelaj hace razam z Sarokaj prybrala
posud sa staloŭ, padmĵla hatu, laskawym slowam sucešyla
malyh. Kali naʤela kaptan, kab isci damoŭ, Honĵ taksama
nakinuŭ switu na plečy. Wyjšaŭ usled u mokruǰ cemru dwara.
Kalĵ warot uzĵŭ za nepasluhmĵnyĵ ruki, zatrymaŭ.
– Dzeci ĵk – da cĵbe. Ĵk da swaëj. – Haceŭ prytulic̊ , ale ĵna
lagodna i cwërda ŭperlasĵ rukoǰ. Ën ne staŭ dabiwacca.
Pamaŭčaŭ, ciha zapytaŭsĵ: – Moža, usë-taki nadumaešsĵ?
– Ot najšoŭ kali.
– Matka ž sama hacela. – Ĵna ne pĵrĕčyla. Honĵ znoŭ uzĵŭ ĵe
za ruki.– Ganna eto praŭdu kazala. Žywym…
– Ne kažy!
Ĵna adabrala ruki i hutka, rašuča pajšla ŭ cemru.
Praz ʤen̊ , u samy snĵdanak, u Honewu hatu ŭwarwaŭsĵ
Nibyta- Ignat. Dzeci zawihalisĵ za stalom wakol paliwanaj misy
z krupnikam.
Honĵ zyčliwa pazwaŭ Hados̊ čynaga bac̊ ku, pilna i
nascĵrožana pryglĵdwaǰčysĵ. Тoj, ne paziraǰčy na Honǰ, štos̊ ci
nelagodna burknuŭ, kinuŭ pa hace nespakojnym, zlym
pozirkam, seŭ na laŭku. Nĵdoŭga ŭseʤeŭ, uskočyŭ, stupiŭ da
472

Honi. Momant ne mog gawaryc̊ .
– Т-ty čago ž eto – kruciš golawu ʤicĵci?
Honĵ palažyŭ lyžku, taksama ŭstaŭ.
– U ĵe – swaĵ galawa.
– Bač, nibyto – razumny ĵki! Padabraŭsĵ k ʤeŭcy da j duryc̊
ëj golawu!
– Ĵ ne duru, ʤĵʤko. Ĵ užĕ kazaŭ, što ĵ – sur’ëzno.
– Ne dam! – zakryčaŭ Ignat. – Štob i ne dumaŭ! Štob z
galawy wykinuŭ! Ne buʤe etago!
– Eto, ʤĵʤko, ne ad adnago was zaležyc̊ .
– Nĵhaj tolki paprobue! Ĵk ne pasluhaecca, pojʤe sama –
goluǰ, nibyto, – putču! Goluǰ! Anučy ŭ prydanae ne dam! Dulǰ!
– Ĵ, ʤĵʤko, ne welmi garawac̊ budu pa im! Mne, ʤĵʤko, ne
dabro waša trĕba!
– Ne dabro! – ne weryŭ Ignat.
– Abydusĵ! Mne – Hados̊ ku addajce!
– Dulǰ! Ot!
Nibyta-Ignat wuzlawatymi palcami zlaradna skruciŭ dulǰ,
tycnuŭ Honǰ.
– Ot što tabe! Ot!
Honĵ raptam zasmĵĵŭsĵ. Ignat, ašalely ad takoga nahabstwa,
razgubiŭsĵ. Nejki čas zlosna tupaŭ, plĵwaŭsĵ, laĵŭsĵ; čym bolš ën
zlawaŭ, tym bolš čamus̊ ci wesĵleŭ Honeŭ twar.
– Dulǰ! – kryknuŭ Ignat, raz’ĵtrany darĕšty ĵgo wesĵloscǰ. Ën
grymnuŭ ʤwĵryma tak, što na stale padskočyla miska.
Leʤ scihli za gankam gneŭnyĵ kroki, Honǰ ŭzĵlo
škadawanne, što gawaryŭ tak zaʤirysta: ni na što bylo ĵmu
cĵper gĕta – zlawac̊ Hados̊ čynaga bac̊ ku! Kanešne, ën, Honĵ,
neznarok gĕta, ale ž možna bylo i pacĵrpec̊ trohi, paddobrycca,
dlĵ swaëj i Hados̊ čynaj karysci. Dyk ne ž, sam palez na ražon!
Honĵ zatrywožyŭsĵ: cĵper bac̊ ka ĵščĕ bolš uz’esca na Hados̊ ku, i
što buʤe, kali Hados̊ ka paddasca! Čym dalej, tym trywožnej
stanawilasĵ Honǰ; uwes̊ ʤen̊ ën z haty, z hlĵwa, z paweci
wyglĵdwaŭ, haceŭ ubačyc̊ postac̊ u kaptančyku; Hados̊ ki ŭsë ne
473

bylo. Honĵ znarok rabiŭ u hace, na dwary, kab raptam ne
prapuscic̊ ĵe; da ŭsĵgo – moža ž byc̊ i takoe, što ĵna ne zahoča
zahoʤic̊ u hatu.
Nekalki razoŭ ën wyhoʤiŭ za waroty, na wulicu, glĵʤeŭ, ci
ne iʤe. Ĵe ne bylo. Sĵrod dnĵ Honĵ ne wytrymaŭ: padaŭsĵ da
Hados̊ čynaj haty. Leʤ padyšoŭ, z haty, byccam znarok, wylez
bac̊ ka. Honĵ znĵnacku winawata i prymirĕnča prywitaŭsĵ, ale
toj tolki gneŭna zirknuŭ: paličyŭ ĵk by za nasmešku, – adrazu ž
adwĵrnuŭsĵ, z wĵdrom u rucĕ pakirawaŭ swaëj darogaj, da
hlĵwa. Pad wečar Honĵ znoŭ padstupiŭ da Hados̊ čynaj haty.
Ubačyŭ za aknom Hados̊ ku, uzradawaŭsĵ: takaĵ ŭdača! –
znakami paprasiŭ, kab wyjšla. Ĵna ne ŭzradawalasĵ, nawat
nedawolna padcisnula guby. Adwĵla newĵsëlyĵ wočy, cwërda
pakrucila galawoj: kab ne čakaŭ. Adwĵrnulasĵ.
Ĵna pryjšla na nastupny ʤen̊ sama. Honĵ, uzradawany,
kinuŭsĵ nasustrač, adčyniŭ ʤwery, ne wedaŭ, ʤe pasaʤic̊ .
Paprasiŭ, kab raspranulasĵ; ĵna pakrucila galawoj, – ne stala
raspranacca, ne sela. Lagodna paglaʤila pa galawe Wolku, što
zlezla z pečy, ĵk kacĵnĵ, prytulilasĵ da ĵe.
Z Honem byla strogaĵ, sur’ëznaĵ. Ën ne haceŭ zwažac̊ na
gĕta; upĕŭneny, što ŭraz adgonic̊ ĵe sum, laskawa ŭzĵŭ za ruki.
Ĵna nahmurylasĵ, adabrala ruki.
– Ne trĕba…
– Čago ty takaĵ?
Adwĵla wočy. Тaila nešta.
– Čago?!
Padumala. Ne gleʤĵčy na ĵgo, skazala:
– Bac̊ ko ne hoča. "Ne" i "ne" – usë adno.
– Dak što, ĵk ne hoča. Ne z im žyc̊ .
– Prydanae, kaža, ne dasc̊ .
– Nĵhaj ne dae. Swaë nažywëm.
– Blagaslawennĵ ne dae.
– Dasc̊ . Ne cĵper, dak patom.
Zirnula stroga, cwërda; bylo widac̊ : zaraz wažnae skaža.
474

– Тolki,– wočy patrabawali, ĵk neadmennaga, – štob
pa-lǰdsku. U carkwe.
Ën uzradawaŭsĵ: perš za ŭsë ŭhapiŭ galoŭnae: zgodna!
Haceŭ abnĵc̊ , ale ĵna ŭperlasĵ rukoǰ, ne padpuscila.
– Pa-lǰdsku ŭsë buʤe, pa-lǰdsku. – Hitrawata perajnačyŭ: –
Ci ŭ carkwe, ci – u selsawece…
– U carkwe, – perapynila ĵna. – I štob – sa swĵščĕnnikam.
– Možna bulo b i ŭ carkwe. I – sa swĵščĕnnikam… – Honĵ,
pakazwaǰčy, što ën gatowy na ŭsë ʤelĵ ĵe, ĵk by prasiŭ, kab ĵna
taksama ličylasĵ z im. – Тolki ž – ne možno mne. Ne dazwoleno.
Ĵ ž – kamsamolec.
Da ĵe niby ne dajšlo.
– Usë adno, – pramowila ciha. – Štob – u carkwe!
– Ne možno mne! Razumeeš?
Ĵna ne glĵnula na ĵgo. Honĵ ŭbačyŭ: niĵkaj litasci ŭ gĕtym ne
dab’ecca ŭ ĵe.
– Тady ne buʤe ničogo.
Ĵna momant pačakala, potym paprawila hustku, sabralasĵ
isci. Gĕta padagnala ĵgo; z adčaem, amal wesela ën kinuŭsĵ ŭ
wir:
– Nu, nĵhaj! Ca swĵščĕnnikam dak – sa swĵščĕnnikam!
Ĵna strymana kiŭnula galawoj. Momant pamaŭčala, ne
paziraǰčy na ĵgo, pawĵlela:
– I z kalgasa štob – wypisaŭsĵ!
– Ot ščĕ što!.. – Honĵ niby ne paweryŭ, ugleʤeŭsĵ ŭ ĵe: ĵščĕ
što ŭdumae ĵna! Ĵk by znarok prydumwae, kab paswarycca,
kab razyscisĵ! Mala ëj carkwy dy papa, dak ĵščĕ i gĕta – kalgas
ëj ne dae žyc̊ !
Honĵ necĵrpliwa ssunuŭ šapku na lob, z prykrascǰ
ŭzdyhnuŭ.
– Što tabe – kalgas? Swet zazasciŭ?
– Keb wypisaŭsĵ! – zagadala ĵna.
Honĵ, strymliwaǰčy prykrasc̊ , staŭ ugaworwac̊ : kalgas – to
ŭsĵ naʤeĵ ix, ščasce ŭsë: maladym, zdarowym, im radasc̊ adna
475

– rabic̊ , žyc̊ u družnaj gramaʤe. Dy i to pawinna b wedac̊ , ën u
kalgase – aʤin z peršyh, z Mikanoram razam laʤiŭ,– ne moža
ž ën kinuc̊ usë, zdraʤic̊ , ličy. Gorača, ad dušy dawoʤiŭ; ale
Hados̊ ka razumec̊ ničoga ne hacela.
– Štob wypisaŭsĵ, – ciha, stroga paŭtaryla. – I – keb zabraŭ
use nazad.
– Dak ne addaduc̊ cĵper, – pasprabawaŭ ën zajsci z drugoga
boku.
– Skažy, štob adcali.
– Age, skažy! Pasluhaǰc̊ !
– Dak sam waz̊ mi.
– U cǰrmu pasaʤĵc̊ .
– Ne pasaʤĵc̊ . Za swaë.
Тak i wyjšla z haty, ne pastupiŭšysĵ ni ŭ čym. Kolki ni
ŭgaworwaŭ, ni adnoj swaëj umowy ne zmĵnila. Honĵ z ganka
zadumenna i klapotna sačyŭ, ĵk ĵna akuratna začynĵe wesnički,
ĵk u čarawičkah iʤe wulicaǰ, pilna gleʤĵčy na grazkuǰ, slizkuǰ
scežku.
Neŭzabawe nespaʤĵwana pryjšla ĵe maci: ohala, božkala,
spačuwala – pahawali bez pary nĵbožčycu, palažyli ŭ syruǰ
zĵmlǰ. Honĵ perahapiŭ ĵe pozirk: aglĵdwala ne prosta cikaŭna,
ne ĵk čužoe, a ŭwažliwa, pa-gaspadarsku. Agleʤela i šyrokuǰ,
urosluǰ ŭ zĵmlǰ peč, i palaci, na ĵkih sĵʤeŭ, ne zwoʤiŭ z ĵe woč
murzaty Koscik; i stol, i wĵdro, i načoŭki ŭ kutku. Dastala
gascinec z kišĕni, beluǰ bulačku, dala Kosciku i Wolcy, što ne
hacela niĵk zlazic̊ z pečki. Paspačuwala: sirotki bednyĵ.
Honĵ paškadawaŭ, što ne zastalosĵ garĕlki, haceŭ zbegac̊ da
suseʤĵŭ, dastac̊ , ale ĵna spynila: Fie trĕba. Momant glĵʤela na
ĵgo nejkim aeabliwym, cëplym pozirkam: "ĵk na swajgo", – niby
hacela pabačyc̊ , ĵk z im buʤe ĵe Hados̊ cy. Honĵ glĵʤeŭ adkryta,
pryhilna: čuŭ u Ignacise saǰznicu swaǰ. Padabalasĵ ĵmu i toe, što
ĵny takiĵ padobnyĵ z wyglĵdu: i ščoki, i wočy, i ratok – usë
peradala dačcĕ swaë. I postaccǰ adnolkawa malyĵ, dužyĵ, i
gaworac̊ padobna. Тolki haraktar u matki mĵkčĕj niby; nu dy i
476

Hados̊ ka z časam, byc̊ ne moža, kab ne zmĵnilasĵ!..
Matka, zusim ĵk Hados̊ ka, pawĵla brywom, paziraǰčy
kudys̊ ci ŭbok spakojna – byccam tak sabe, sĵrod usĵgo –
pacikawilasĵ: pra što gawaryli z Hados̊ kaj, – nadta ž sur’ëznaĵ
pryjšla dadomu.
– Ascĵrožna buʤ z eǰ, – paraila, pasluhaŭšy. – Ne kažy
grubago ničoga. Pa-dobramu abyhoʤsĵ. Ĵna – čutkaĵ welmi. Тy
ščĕ ne skazaŭ ničoga, tolki padumaŭ, a ĵna ŭžĕ pačula. Тamu
ĵna takaĵ i strogaĵ wek, što ŭsë čue. Što čutkaĵ. Mĵkko buʤ z eǰ.
Patom možaš use pawĵrnuc̊ pa-swojmu, ale zrazu – ne pĵrĕč!
Paddawajsĵ nibyto. U staroga, mabuc̊ , haraktaram pajšla. Тoj
taksamo wek trĕbuwaŭ: štob usë, ĵk ën hoča. Ĵ, buwalo, ne
pĵrĕču, a patom use pa-swojmu zrablǰ… A što – pra cĕrkwu ĵna,
i štob swĵščĕnnik buŭ, to eto, kanešne, trĕba. I z kalgasu
wypišysĵ: hto tam znae, što ščĕ z etym kalgasam buʤe.
Pažywëm, pabačym. Dobra buʤe, dak i wĵrnucca nikoli ne
pozno. Moža, ščĕ wernecesĵ. Moža, ščĕ ŭse tam, i praŭda,
buʤem… I staroga ne zli,– zagadala matka. – Ne čapaj
popustu! I – ne bojsĵ welmi, što grozicca! Prywykne,
prymirycca. Astyne!.. – Ščyra, sumna pahitala galawoǰ: – Kruty,
oj, kruty! Nacĵrpelasĵ ĵ skolki!.. – Тut ža supakoila Honǰ: – Ale ty
– ne bojsĵ! Astyne! Тolki ty – padobramu, pa-dobramu!..
Znoŭ paspačuwala: nĵma nĵbožčycy, lĵžyc̊ u syroj zĵmli,–
stala zbiracca dadomu.
Uwečary Honĵ wybraŭsĵ da Mikanora. Idučy wulicaj, abapal
ĵkoj užo čyrwaneli agni ŭ woknah, pryglĵdwaǰčysĵ da
cemnawataj užo scežki paŭz plot, gadaŭ, ĵk Mikanor pryme
nawinu. Adtago, što wedaŭ Mikanora ŭsĵgo, da drabnic, ne
čakaŭ ničoga dobraga; wedaŭ, što gaworka buʤe i
nepryemnaǰ, i nĵlëgkaǰ, ale cešyŭ sĵbe: rastlumaču ŭsë, ĵk mae
byc̊ . "Nĵhaj znae ŭsë. Moža, i zrazumee. Pawinen zrazumec̊ …"
Mikanora ŭ hace ne bylo. Znajšoŭ ĵgo na gumniščy
Hwedara; končyŭšy malacic̊ , mužčyny, nakinuŭšy swity na
plečy, gamanili. Mikanor skazaŭ, što trĕba pastawic̊ na
477

praŭlenni, ʤe budawac̊ kalgasny dwor; para končyc̊
neparadak: kalgasnae dabro raskиdana pa ŭsim sĵle. Andrĕj
Rudy zgadǯaŭsĵ: para, kalgas tamu i zawecca kalgasam, što ŭsë
u adnym masiwe; Hwedar pĵrĕčyŭ: trĕba najperš z tym, što ne
moža č akac̊ , uprawicca…
Honĵ maŭčaŭ. Ĵmu zdawalasĵ: paslĵ tago, što ën nadumaŭsĵ,
ën i prawa niĵkaga ne mae ŭmešwacca ŭ kalgasnae. Moŭčki
išoŭ ën i z Mikanoram. Užo ĵk išli Mikanorawym agarodam k
dwaru, rašyŭ gawaryc̊ tut: bez swedak. U hace – Mikanorawa
matka, bac̊ ka; ne pagaworyš aʤin na aʤin…
– Pastoj, – paprasiŭ.– Pagawaryc̊ hoču. – Mikanor staŭ, ale
Honĵ momant ne mog gawaryc̊ . Adčajna, znarok besklapotna
ab’ĵwiŭ: – Ot, žanǰsĵ!
– Z Hados̊ kaǰ? – niby nasceražyŭsĵ Mikanor.
– Z Hados̊ kaǰ. Mesĵc perabudu, a tady… Ne buʤe ŭ Kuranĵh
ščĕ adnago halascĵka!..
– Što ž, ad etago zla malo hto ŭberažĕcca! – Mikanor niby
taksama žartawaŭ, ale strymana, klopatna. – Dzelo žywoe. Da j
kamanʤira trĕba ŭ hatu! Ne sakrĕt…
– Тrĕba!
– A ĵk ĵna? – znoŭ pačuŭ Honĵ pilnuǰ ŭwagu.
– Dy što ĵna! Zgodna! – Raptam kinuŭsĵ ŭ wir. – Da ot tolki
– trĕbue, štob – u carkwe. I z papom.
– Ĵ padumaŭ, što patrĕbue čago-nebuʤ, – niby pahwaliŭsĵ
swaëj zdagadliwascǰ Mikanor. Padumaŭ, paraiŭ: – Kali ŭžĕ eto
tak kanešne: što Hadosĵ, dak ty patrĕbuj – štob usë –
pa-twojmu.
– Ĵ probuwaŭ…
– Тolki tak. A ne – dak skažy: wot tabe – hamut i duga.
Тolki tak. Kali ŭžĕ tak prysoh da ĵe.
– Probuwaŭ Dak ničogo ne wyjšlo ŭ mĵne… – Honĵ ĵk by
paskarʤiŭsĵ, ščyra, winawata. – Zdaecca, brat, takaĵ mĵkkaĵ.
Čuc̊ ĵkoe gora ŭ kago – u slëzy. A ĵk što sama skaža, dak usë keb
točno – ĵk ĵna hoča. Štob usë na ĵe. I sluhac̊ ničogo inšago ne
478

hoča! Usë, štob ĵk ĵna grĕbue. A ne – dak zrazu pawaročwae
aglobli!.. Ot, brat, ščasce na maǰ golawu!..
– Dak ty što ž – rašyŭ, ĵk ĵna hoča! – ne mog paweryc̊
Mikanor.
– A što ž zrobiš!
– Da ty što! Тy daeš adčot – što eto buʤe! Kamsamolec – u
cĕrkwe, z papom! Eto ž – ʤëgac̊ na uwes̊ selsawet, na ŭsih
kamsamolcaŭ! Тy možaš padumac̊ , ĵki wywad zrobic̊ narod z
usĵgo!
– Dumac̊ ĵ dumaŭ, da što – zrobiš!.. – Z adčaem, z rašučascǰ:
nĵhaj usë adrazu, pryznaŭsĵ: – Тut ščĕ ot zadača! Z kalgasa
trĕba buʤe wyjsci!
Mikanor – u cemry bylo čutna – zasop wažka, gneŭna.
Gneŭ ne dawaŭ ĵmu gawaryc̊ .
– Ščĕ što ĵna zahoča! – skazaŭ edka. Cwërda, niby
zagadwaǰčy, zaĵwiŭ: – Eto, brat, ne sakrĕt, zrazu ž trĕba
absekci! Zrazu ŭse cĕpi. A to abkrucic̊ , zacisne pa rukah i
nagah, što waruhnucca ne zmožaš! Zagubic̊ u kulackim swaim
kuble! Zrazu ž – absĵkaj, pa-kamsamolski, pa-balšawicki! Raz –
i ŭsë gatowa! Eto – aʤin wyhad!
– Dak ne magu…
– Ĵk eto ne možaš! Pawinno – štob mog! Eto zdaecca – što
ne možaš! Nabĵrysĵ duhu i – adnym maham, sekani! I ŭse
končano buʤe zrazu!.. Waz̊ mi sabe ŭ golawu: kulačka ĵna
formennaĵ!..
Honĵ zapĵrĕčyŭ:
– Тy eto – ne ŭzwoʤ na čalaweka za ništo! Ĵna takaĵ ž
kulačka, ĵk ĵ!
– Kulačka pa ŭsëj forme. U bac̊ ku pajšla. Ignat – toj kulak
na ŭse sto pracĕntaŭ. Ne wažno, što pa gaspadarcy ŭ
seradnĵkah ličycca. Što ne bagaty. Pa nutru – kulak. Razgawory
ab kalgasah takiĵ razwoʤic̊ , što i bagacej ne ŭsĵki gaworyc̊ . I
ĵna – kulačka pa nutru. Usĵ ŭ bac̊ ku!
– Za ništo ty eto na ĵe, Mikanor! Ot ën – bac̊ ko ĵe – až kipic̊ ,
479

štob ne jšla za mĵne! A ĵna: pajdu – kaža! Prociŭ ĵgo iʤe! Ot što!
A ty – uzwoʤiš na ĵe!..
– Eto tak tolki pakazuǰc̊ !.. Absĵkaj, raǰ tabe, – pokul ne
pozno! Absĵkaj cĕpi! Ne dawaj, štob abkrucili! – Mikanor
raptam zmĵniŭ ton, zagawaryŭ mĵkka, nawat niby z usmeškaj:
– Etago cwetu hopic̊ , – ne bojsĵ! Znajʤem druguǰ, ne goršuǰ! I z
našym duham! U selsawece raspišam, z muzykaj! Pa ŭsëj
kamsamolskaj forme!
– Ne magu, brat! Dumaŭ ĵ ŭžĕ pra ŭsë. I parwac̊ usë
sabiraŭsĵ, – dak ne magu! Lǰblǰ, brat, tak ĵe, što žyc̊ , zdaecca, ne
rad aʤin!.. Ništo mne ŭsë – ĵk bez ĵe… Ĵna, hitraĵ, mabuc̊ , čue
silu i ŭsë trĕbue paswojmu!..
– Ĵ cĵbe, Harton, – zagawaryŭ Mikanor užo inakš, bez znaku
ĵkoj-nebuʤ tawaryskaj pablažliwasci,– papĵrĕdǯuǰ, ĵk tawaryš i
ĵk parciec.
U ĵgo golase Honǰ pačulasĵ prytoenaĵ, neabyĵkaĵ pagroza.
Ale Honǰ ŭžo ničoga ne maglo strymac̊ .
– Ne magu ĵ! – skazaŭ ščyra i rašuča. – Lǰblǰ, kažu! –
Padumaŭ, što Mikanor razumec̊ ničoga ne hoča, ale strah ne
scih. Nĵhaj hoc̊ što, ën wykažacca da kanca; usë wyklaʤe! –
Lǰblǰ!.. A što ĵna – kulačka, to ty – ne ŭzwoʤ darĕmno! Ĵ eto ne
gorš znaǰ – hto ĵna! Dzeŭka ĵna – harošaĵ! I z twaru, i nutrom, ĵ
eto znaǰ! Nutrom, moža, ščĕ lepej!.. Тolki adno pagano – što
cëmnaĵ! Eto – praŭda, cëmnaĵ! Ale eto bĵda ne kanešnaĵ.
Praswĵtlic̊ možno! Ĵ, pabačyš, praswĵtlǰ ĵe! Ne ŭse zrazu!..
Dumaeš, čamu ĵ ščĕ paddaǰsĵ cĵper? Ĵ naŭperad glĵdǯu!.. Ĵ, daj
čas, i bĵzbožnicaj ščĕ zrablǰ! I ŭ kalgas prywĵdu! Daj čas!
– Ĵ cĵbe papĵrĕʤiŭ, Harton! – adno skazaŭ Mikanor.
Ën peršy pajšoŭ, pakazwaǰčy, što gawaryc̊ bolš nĵma čago.
Honĵ pajšoŭ usled, nĵpĕŭna stupaǰčy ŭpocëmku pa neznaëmaj
razory. Z markotaǰ padumaŭ, što Mikanor nejki čĕrstwy staŭ.
"Saŭsim ne toe, što nekali…"
Kali peralezli ceraz plot na dwor, Mikanor staŭ znoŭ.
– Ĵk ne peradumaeš, pastawim pytanne na ĵčĕjcy, –
480

pramowiŭ z pagrozaj. – Ne sakrĕt – wyturym z kamsamola!
– Eto waša ʤelo, – Honĵ skazaŭ raptam spakojna, nawat
niby – abyĵkawa.
– Un̊ , ĵk ty!.. – aburyŭsĵ Mikanor.
– Тak, ĵk i ty!
Razyhoʤĵčysĵ kalĵ haty, uperšynǰ ne padali aʤin adnamu
ruki.

Razʤel pĵty
1
Sesiĵ pačynalasĵ ŭwečary. Dnëm bylo wolnaga času: zranku
Apejka pajšoŭ z Anisĵj u kraĵznaŭčy muzej; rad byŭ udwajne: i
tamu, što bačyŭ, ĵkimi wačyma glĵʤela Anisĵ i na daŭnĵe,
znaëmae, i na makety nowyh, nĵbačanyh wësak, i tamu, što i
samomu, hoc̊ bačyŭ ne peršy raz, bylo ŭsë cikawym. Da abedu
pahaʤiŭ Apejka ĵščĕ pa magazinah; zdagadwaǰčysĵ, što času
wolnaga moža ne byc̊ potym, kupiŭ, što znajšlosĵ patrĕbnaga,
žoncy, ʤecĵm.
U klub pryjšli za gaʤinu da pačatku sesii. Užo ŭ
razʤĵwalcy trapili ŭ klopatny tlum, cisnulisĵ, gamanili ŭ čarze
swit, palito, kažuhoŭ. Polacki staršynĵ, ĵki prylip da žanok ĵščĕ
ŭ rĕstarane, pry abeʤe, cĵper udawaŭ bywalaga čalaweka,
pamagaŭ žankam zdymac̊ palito, peradawaŭ gardĕrobščycy,
dawaŭ žankam blĵšanyĵ numary. Potym žanki prystali da
gurtka inšyh žančyn, što pryčĕswalisĵ, prybiralisĵ perad
wĵlikim, na paŭscĵny, lǰstram; praŭda, i Anisĵ, i ĵe spadarožnica
ŭziralisĵ ne zusim upĕŭnena, nawat z saramliwascǰ. Bylo
padobna, glĵʤeli najbolš tamu, što ne haceli, kab pra ix
padumali, niby ĵny ne wedaǰc̊ , ĵk trĕba pawoʤic̊ sĵbe sĵrod
kulturnyh lǰʤej…
Znoŭ ža ŭ čarodkah staĵli kalĵ stolikaŭ, ʤe rĕgistrawali
481

dĕlegataŭ i gascej; akrugi byli roznyĵ, i roznyĵ byli stoliki.
Sprawiŭšy gĕty wažny abawĵzak, narĕšce, ulilisĵ ŭ čarodki, ĵkiĵ
pawoli, z gulam-gomanam rušyli ʤwǰma šyrokimi, strĕčnymi
plynĵmi, čaplĵǰčysĵ za grupki pry scenah, abcĵkaǰčy tyh, hto
staĵŭ pasĵrĕʤine.
U Apejki bylo takoe adčuwanne, niby ën usë glybej
zahoʤiŭ u wadu: nejkaĵ sabranasc̊ i razam – radasnaĵ lëgkasc̊ ,
uzdymnasc̊ ; aʤin mah ruki, drugi, i wos̊ – plywe, prastora,
šyrynĵ račnaĵ. Išoŭ, plyŭ sĵrod gomanu, sĵrod bĵskoncaj
raznastajnasci galasoŭ, raznastajnasci abliččaŭ, časam
znaëmyh, najbolš neznaemyh. Išli čysta pagolenyĵ, išli zaroslyĵ
barodami, u mĵtyh kartowyh pinžačkah, u strogih sukonnyh
frĕnčah, u wajskowyh gimnascërkah, žančyny z garadskimi
pryčoskami i ŭ wĵskowyh hustkah; išli sĵlĵne, kalgasniki,
staršyni kalgasaŭ i wykankomaŭ, partyjnyĵ rabotniki – ʤeci sa
ŭsëj wolnaj belaruskaj zĵmli,– gamanili, smĵĵlisĵ tut, u
swĵtočnym westybǰli kluba imĵ Karla Marksa, u ĵkim zbiralisĵ
samyĵ wažnyĵ shody tago času U adnoj dawoli wĵlikaj grupe
Apejka pabačyŭ cesna, cikaŭna akružanaga Čarwĵkowa, – lǰʤi,
najbolš, bylo widac̊ , wĵskowyĵ, štos̊ ci pytalisĵ ŭ staršyni CWK,
usluhoŭwalisĵ, perakazwali aʤin adnamu…
Apejka z radascǰ witaŭsĵ ca znaëmymi, znaëmiŭ ca swaëj
prycihlaj, wostra ŭwažliwaj zĵmlĵčkaj. Byŭ u ĵgo nejki nawat
gonar za sĵbe: ot kolki znaëmyh zblizku i zdalëku – na ŭsëj,
možna skazac̊ , belaruskaj zĵmli; radasna bylo čuc̊ , što – ne
aʤin, ne adkidak ĵki-nebuʤ, a pracaŭnik u swaëj sĵm’i, u ĵkoj
stolki tawaryšaŭ, sĵbroŭ, ĵkiĵ i wedaǰc̊ , i pawažaǰc̊ , i cĕnĵc̊ . U
gĕty ranak, sĵrod baʤëraga, žywoga gomanu i tlumu, ne bylo i
znaku ŭčarašnĵga nastroǰ, trywožnyh dumak; bylo nawat, čuŭ
ën, trohi nĵëmka za načnuǰ kwolasc̊ ; dumalasĵ, što trywogi – ad
aʤinoty, ad nerwowaj uzbudǯanasci – perabolšany, werylasĵ,
što ŭsë ŭ rĕšce rĕšt buʤe dobra, tolki dobra. Čym bolš išli paŭz
ĵgo žwawyĵ, radasnyĵ twary, čym bolš apanoŭwaŭ baʤëry,
swĵtočny goman, tym ahwotnej adstupali nespakojnyĵ dumki,
482

šyrĕli, macneli radasny nastroj, čuccë cudoŭnaj, zdolnaj
peraadolec̊ usë na swaim šlĵhu sily. Bylo ĵkraz ĵk na ranišnĵj
Prypĵci, sĵrod magutnaj plyni, u ĵkoj tak radasna bylo čuc̊ silu
swaih ruk, u ĵkoj šyrokaĵ radasc̊ u dušy byla suladnaǰ čyscini i
šyryni račnoga prastoru. Ĵk by hmarka nabegla na Apejku tady,
kali ŭbačyŭ padcĵgnutaga i taksama wesela žwawaga
Bašlykowa, što rušyŭ nasustrač, gamonĵčy, paglĵdwaǰčy
cwërda na sustrĕčnyh, z hudarlĵwym, abwetranym
neznaemym, taksama ŭ gimnascërcy. Pazdarowalisĵ, skazali
aʤin adnamu nekalki zwyčajnyh, strymanyh sloŭ; Apejka
dawedaŭsĵ, što Bašlykoŭ pryehaŭ ĵščĕ ŭčora ŭranku i žywe
taksama ŭ toj ža "Eŭrope". Hmarka nabegla, syšla, i znoŭ
Apejka plyŭ sĵrod čystaga, šyrokaga prastoru, radasny i dužy.
U kancy westybǰlĵ ën trohi pacisnuŭsĵ kalĵ knižnaga kiëska,
mimawoli, z naʤeĵǰ, šukaŭ wačyma beluǰ, scipluǰ knižačku sa
znaëmym partrĕtam. Ne znajšoŭ: ne weračy, paprasiŭ ĵe i
pačuŭ u adkaz, što nĵma. I ŭ dušy, i ŭgolas paškadawaŭ pra
gĕta. Gĕty wypadak znoŭ nagnaŭ trywožnasc̊ u Apejku,
umomant nagadaŭ usë nĵdobrae i nĵĵsnae, što ŭwajšlo, ĵščĕ
bolš splĵlosĵ paslĵ ŭčarašnĵj sustrĕčy z Alesem.
Zazwineŭ zwanok, i ŭse stali kirawac̊ da ʤwĵrĕj, kalĵ ĵkih
sabralisĵ čarodki lǰʤej, što wesela i zaklapočana dastawali z
kišĕn̊ paswedčanni. Žančyna z čyrwonaj pawĵzkaj na rukawe,
ĵkaĵ staĵla kalĵ ʤwĵrĕj, skazala, ʤe mescy Mazyrskaj akrugi,
Apejka i Anisĵ pajšli pa zale, što šastala abutkam, rypela
krĕslami, poŭnilasĵ gulam, praz ĵki tam i tut prabiwalisĵ
pokličy. Znoŭ Apejku wypala syscisĵ z Bašlykowym, nawat
sesci pobač.
Pa mery tago ĵk spadali šastanne krokaŭ, rypenne, sam
saboj cišĕŭ i gul. Cišynǰ, što ŭstalëŭwalasĵ, usë bolš pracinala
čakanne, ne budnĵe, nudnae, a ŭračystae, ĵkoe bywae, kali mae
pačacca wažnaĵ, wydatnaĵ paʤeĵ. Adčuwanne wažnasci
momantu, asabliwa mocnae tamu, što mnogiĵ z tyh, ĵkiĵ sĵʤeli
ŭ zale, byli gascĵmi ne častymi ŭ stalicy, trapili sǰdy z wësak, z
483

dymnyh hat, mimawoli peradawalasĵ i Apejku, adganĵla ŭse
razwagi i klopaty. Cišynĵ čakannĵ raptam prapala, kali na scĕnu
z-za kulis wystupili členy prĕzidyŭma. Peršym za stol zajšoŭ
Čarwĵkoŭ, pawolna, nĵŭklǰdna pracisnuŭsĵ miž krĕslami i
stalom, staŭ, azirnuŭsĵ, ĵk zahoʤĵc̊ , saʤĵcca inšyĵ. Za gĕtym
čornyĵ, pryžmuranyĵ ad swĵtla nastolnaj lĵmpy wočy ŭwažliwa,
gaspadarliwa prabegli pa zale: hapaǰčysĵ, zahoʤili prypaznelyĵ
dĕlegaty, gosci.
Čarwĵkoŭ peračakaŭ, pakul ne seli ŭse, ne stala znoŭ ciha.
Nahiliŭšy galawu, adno c̊ mĵna-žoŭta pabliskwala lysina,
zazirnuŭ u paperu perad saboj, razporaz uzdymaǰčy dawolnyĵ,
padswetlenyĵ znizu lĵmpaj wočy, zagawaryŭ hryplawata, ale
wyrazna i ŭračysta.
– Užo dwanaccac̊ god iʤe bĵzlitasnaĵ barac̊ ba dwuh načal:
sacyĵlistyčnaga i kapitalistyčnaga…1
U gĕtaj barac̊ be Saweckaĵ Belarus̊ , ĵk častka Saweckaga
Saǰza, zajmae pačĕsnae mesca. God za godam u barac̊ be za
peramogu sacyĵlizma Saweckaĵ Belarus̊ dasĵgae usë nowyh i
nowyh pospehaŭ…– Ën, mabyc̊ , adčuŭ, što gaworyc̊ ciha,
pakašlĵŭ, zganĵǰčy hryplasc̊ , pasiliŭ golas. – Apošni god, – kazaŭ
ën, – asabliwy: gĕta peršy god pĵcigodki,– u golase Čarwĵkowa
čuŭsĵ gonar, kali ën pawedamlĵŭ, što wĵlikiĵ zadanni gĕtaga
goda ŭdalosĵ značna perajsci.– U wyniku gĕtyh pospehaŭ u
Belarusi,– razyhoʤiŭsĵ pa zale pawolny, uračysty basok, –
welmi wyrasla kolkasc̊ praletaryĵta, i rĕspublika peratwarylasĵ
z krainy agrarnaj u krainu agrarna-pramyslowuǰ i iʤe dalej pa
šlĵhu ĵe peratwarĕnnĵ ŭ pramyslowa-agrarnuǰ. Gĕty god
wydatny i tym, – ganaryŭsĵ staršynĵ CWK, – što daŭ
1 Усе выступленні пададзены тут паводле стэнаграмы: "Другая сесія IX склікання. 20–26 лістапада І929 г.
Sтэнаграфічная справаздача. Выданне ЦВК БSSР. Менск, І930 г.". 422 с.
Чытачу, які любіць лёгкае чытанне, гэты раздзел будзе нудны, i яму гэтыя старонкі лепш прапусціць. Чытач
жа сур’ёзны, думаю, не толькі з цікавасцю, але i з карысцю паслухае жывыя галасы, якія аддаліў час. Яны,
напэўна, дадуць адчуць думкі i настроі той пары, зразумець асаблівасці, складанасць становішча. Зразумець,
разам з вытокамінашых перамог, вытокіпамылак, якія потым быліназваны "галавакружэнне ад поспехаў" i
падпаліпад крытыку ўвядомай пастанове ЦК ВКП(б).
Усё гэта таксама, я лічу, мае блізкія дачыненні да Куранёў.

484

naʤwyčajny roskwit kalektywizacyi, wĵliki rost kultury
naroda.
Use gĕtyĵ dasĵgnenni my maem, – pastražĕŭ basok, –
nĵgleʤĵčy na toe, što nam pryhoʤicca prawoʤic̊ use našy
merapryemstwy wa ŭmowah bezupynnaj barac̊ by suproc̊
sacyĵlistyčnaga budaŭnictwa z boku kapitalistyčnyh ĕlementaŭ
gorada i wëski. Čym bolš rašuča razgortwaecca sacyĵlistyčnae
budaŭnictwa, tym z bolšaj bĵzlitasnascǰ wĵduc̊ barac̊ bu za swaë
zahawanne, za swaë ŭzmacnenne – kapitalistyčnyĵ ĕlementy
gorada i wëski. Gĕtaĵ barac̊ ba adbywaecca šlĵham
nepasrĕdnaga
wystuplennĵ
kulackih
i
nĕpmanskih
kontrrĕwalǰcyjnyh ĕlementaŭ suproc̊ merapryemstwaŭ
saweckaj ulady i Kampartyi. Gĕtaĵ barac̊ ba wyliwaecca ŭ formu
prasĵknennĵ ŭ našyĵ aparaty, razlažĕnnĵ ix i padparadkawannĵ
swaim uplywam… U Saweckaj Belarusi barac̊ ba kap ital i
styčnyh ĕlementaŭ suproc̊ sacyĵlistyčnaga budaŭnictwa
atrymoŭwae asabliwuǰ formu ŭ ĵkasci nacyĵnalizmu i asabliwa
ŭ ĵkasci praĵŭlennĵ belaruskaga nacyĵnal-dĕmakratyzmu…
Welmi časta zdaraecca tak, što kamunisty padpadaǰc̊ pad
uplywy nacyĵnal-dĕmakratyčnyh ĕlementaŭ i peratwaraǰcca ŭ
rupar, praz ĵki nacyĵnal-dĕmakratyčnyĵ ĕlementy… prawoʤĵc̊
swae ŭplywy…
Apejku pry apošnih slowah mimawoli prygadalasĵ, što na
adnym ca shodaŭ Čarwĵkowa samoga htos̊ ci winawaciŭ u
paturanni nacdĕmam, takim, ĵk Gartny, u niby nacdĕmaŭskim
tlumačĕnni nekatoryh z’ĵŭ minulaga; Iwan Anisimawič u
cwërdym tone čarwĵkoŭskih sloŭ pačuŭ zaĵwu, što niĵkih
wagannĵŭ u adnosinah da gĕtaj poskuʤi ën ne dapuscic̊ . Cĵper
Čarwĵkoŭ byŭ niby ne padobny na tago dalikatnaga,
pablažliwaga ʤĵʤku, ĵkim Apejka bačyŭ ĵgo ŭčora, u westybǰli
gascinicy, za stalom u rĕstarane. U prysaʤistaj, amal
neruhomaj postaci, u strogim wyraze twaru, u tone golasu
čulisĵ cwërdasc̊ , nepahisnasc̊ .
– Тoe, što ŭčora ĵščĕ zdawalasĵ nam nedasĵžnym planam, –
485

prarywalasĵ da Apejki praz trywožnyĵ dumki pra Alesĵ, – sënnĵ
stanowicca rĕčaisnascǰ. Тoe, što ŭčora ĵščĕ zdawalasĵ nam
maksimumam, sënnĵ stanowicca minimumam. Wos̊ gĕty tĕmp
nĵspynnaga ruhu ŭperad patrabue tago, kab kožny z nas umeŭ
peraklǰčycca, kab paspĵwac̊ za gĕtymi tĕmpami.– Slowy
Čarwĵkowa byccam prosta išli na Apejku, byccam skirawany
byli na ĵgo. Iwan Anisimawič adarwaŭsĵ ad dumak pra Alesĵ,
staŭ z nowaj turbotnascǰ wostra lawic̊ toe, što kazaŭ Čarwĵkoŭ:
– Nĵŭmenne peraklǰčycca na nowyĵ tĕmpy sacyĵlistyčnaga
budaŭnictwa ësc̊ pryčyna tago, što žyccë adkidae tyh, ĵkiĵ ne
moguc̊ isci naga ŭ nagu… Ĵkiĵ ne maǰc̊ u sabe sil i zdolnascej dlĵ
tago… kab staȷ̂c̊ na čale gĕtyh mocnyh tĕmpaŭ…
Ale na zmenu tym, hto tracic̊ sily ŭ pracĕse budaŭnictwa…
hto baicca gĕtyh nowyh tĕmpaŭ… pracoŭnyĵ masy gorada i
wëski wylučaǰc̊ usë nowyĵ plasty budaŭnikoŭ… usë nowyĵ i
nowyĵ plasty kiraŭnikoŭ…– Apejku zdalosĵ, što Bašlykoŭ,
dawolny, ĵk by pawučaǰčy, paglĵʤeŭ na ĵgo. Ale Apejka ne
waruhnuŭsĵ k ĵmu, niby ne zaŭwažyŭ ničoga…
Skončyŭšy ŭstupnuǰ pramowu, Čarwĵkoŭ wycer hustačkaj
twar, lysinu, ĵščĕ ŭzrušany gaworkaj, pašukaŭ wačyma
paperku na stale, pacišĕlym, amal buʤënnym golasam ab’ĵwiŭ,
što trĕba wyznačyc̊ paradak sesii. Paradak byŭ wĵliki:
aʤinaccac̊ pytannĵŭ – ʤesȷ̂c̊ dakladaŭ i aʤin sadakpad. Apejka
adrazu wylučyŭ sĵrod ix dwa: daklad staršyni Saweta
narodnyh kamisaraŭ Galaʤeda i daklad narkoma
zemlĵrobstwa Račyckaga, – ab kalektywizacyi…
Čarwĵkoŭ daŭ peršae slowa staršyni Saŭnarkoma.
Hudarlĵwy, z rĕzkimi walĵwymi rysami, Galaʤed sĵʤeŭ zboku
stala, blizka da trybuny; ën ĕnergična ŭstaŭ, pad wopleski z
zaly stupiŭ k trybune lëgkaǰ i prugkaǰ hadoǰ wajskowaga. U ĵgo
i pastawa byla pramaĵ, wajskowaĵ, i ŭ tym, ĵk ën staĵŭ za
trybunaǰ, adčuwalisĵ godnasc̊ , upĕŭnenasc̊ u sabe, u tym, što
ĵmu naležyc̊ zrabic̊ .
486

Ën pačaŭ z tago ž, z čago pačynaŭ i Čarwĵkoŭ, z aʤnačĕnnĵ
minulaga goda.
– Gĕty, 1928-29, god z’ĵwiŭsĵ, – adrywista, ĕnergična
zagawaryŭ ën, – peralomnym u razwicci narodnaj gaspadarki
ĵk SSSR, tak i Belarus̊ . Ën, gĕty god, wydatny tym, što ŭperšynǰ
ŭdalosĵ tak glyboka zahapic̊ i ŭznĵc̊ šyrokiĵ masy rabočaga
klasa i bĵdnĵckaseradnĵckaga sĵlĵnstwa na wykananne
pĵcigodki. Peršy god pĵcigodki wykanany z wĵlikim
pospeham. – Pawedamlĵǰčy gĕta, Galaʤed asabliwa wylučyŭ
tuǰ akaličnasc̊ , što takaĵ wažnaĵ peramoga dasĵgnuta wa
ŭmowah abwastrĕnnĵ žorstkaj klasawaj barac̊ by, asabliwa na
wëscy.
Upĕŭnenym, ʤelawitym golasam Galaʤed raskazwaŭ zale,
što glĵʤela na ĵgo, uwažliwa sluhala z prycihlyh radoŭ partĕra
i balkona, ĵkih pospehaŭ dabilisĵ za peršy god pĵcigodki
pramyslowasc̊ i selskaĵ gaspadarka Belarusi, nazywaŭ ličby,
pracĕnty. Gĕtyĵ ličby ŭzmacnĵli ŭ Apejku adčuwanne
ŭzdymnasci i gonaru. Ën braŭ ix z radascǰ, ĵny byl i suladnyĵ
tamu, čago ĵmu zaŭsëdy hacelasĵ: dobraj hady ŭ sprawe, u
wĵlikaj daroze. Тut, sĵrod agulnaj swĵtočnasci, asabliwa cešyla:
išli dobra. Pra gĕta kazali bagata ličbaŭ, i ĵkih ličbaŭ!
Ĵk asabliwae dasĵgnenne Galaʤed wylučyŭ – uzmacnenne
zernawoj bazy; gĕtae dasĵgnenne asabliwa wažnae tym,
rastlumačyŭ ën, što wyrašĕnne zernawoj prablemy iʤe pa linii
razgortwannĵ agramadǯanaga sektara selskaj gaspadarki. Gĕta
dalo
magčymasc̊
zapraektawac̊
bolš
pawyšany
hlebanaryhtoŭčy plan i wykanac̊ dagĕtul bolš čym na 90
pracĕntaŭ. Akramĵ tago, gĕta dalo magčymasc̊ prystupic̊ da
arganizacyi hlebnaga rĕzerwawaga fondu.
Тut u radasny nastroj Apejki nĵprošana ŭnizalasĵ
nascĵrožliwae: legkawataj, zdalosĵ, nakazana byla zadača –
pawyšany hlebanaryhtoŭčy plan i ĵgo wykananne. I
arganizacyĵ rĕzerwawaga fondu.
– Haraktĕrnym i wažnejšym faktaram, – gawaryŭ
487

Galaʤed, – z’ĵŭlĵecca toe, što my meli rost kalgasaŭgigantaŭ i
što my gĕty rost mel i ne na bylyh maëntkah i ʤĵržaŭnyh
zemlĵh, a my meli rost na sĵlĵnskih zemlĵh, gĕta značyc̊ , meli
zrujnawanne mežaŭ, i na gĕtyh mežah wyrasli i wyrastaǰc̊
kalgasy-giganty ŭ ʤesĵtki tysĵč gsktaraŭ.– Leʤ Galaʤed
nagadaŭ "kalgasy-giganty", Apejka ŭspomniŭ, što dumaŭ pra
gĕta, kali čytaŭ "God wĵlikaga peralomu" Stalina. Znoŭ
wĵrnulasĵ toe dwoistae, supĵrĕčliwae: i zahaplenne smelym
razmaham, i nedawerliwaĵ abačliwasc̊ – ci ne žurawel u nebe
gĕta?
– Najbolš sur’ëznym faktaram u razwicci selskaj
gaspadarki,– tlumačyŭ Galaʤed, – z’ĵŭlĵecca toe, što ŭ
nastupnym goʤe my buʤem mec̊ magčymasc̊ atrymac̊ ne
menš
pĵciʤesĵci
pracĕntaŭ
tawarnaga
hleba
ad
agramadǯanaga sektara selskaj gaspadarki. Kali nam
pryhoʤilasĵ časta praz meru tracic̊ ĕnergiǰ na zagatoŭku hleba
ŭ indywidualnyh gaspadarkah, to ŭ gĕtym goʤe my buʤem
mec̊ pȷ̂c̊ʤesĵt pracĕntaŭ tawarnaga hleba z našaga
abagulenaga sektara…
U swĵtočnuǰ besklapotnasc̊ Apejki znoŭ uplĵlosĵ: ci ne
zanadta smela zaĵŭlĵc̊ , kolki buʤe tawarnaga hleba ad
gaspadarak, ĵkiĵ ĵščĕ trĕba agramaʤic̊ i nalaʤic̊ . Praŭda, tut ža
strymaŭ sĵbe: u Galaʤeda nĵjnakš ësc̊ padstawy dlĵ takoga, ën
bolš wedae…
– Pry daklaʤe na Minskim garsawece ab dwanaccataj
gadawine Kastryčnika, – zgadaŭ Galaʤed, – ĵ asmeliŭsĵ
wysunuc̊ nastupny lozung: u trynaccatym goʤe praletarskaj
dyktatury my ŭ Belarusi pawinny ŭʤesĵcĵryc̊ kolkasc̊
kalgasaŭ.– Kali Galaʤed staŭ tlumačyc̊ , ĵk gĕta zadača buʤe
wyglĵdac̊ u ličbah kalgasaŭ i paseŭnaj ploščy, htos̊ ci z zaly
kryknuŭ: "Ĵščĕ mala!"
Pa zale pajšoŭ šumok, rady zawarušylisĵ. Apejka azirnuŭsĵ
tudy, na golas. Ĵk i ën, mnogiĵ pawaročwalisĵ, wĵli pozirk tudy,
adkul pačuŭsĵ golas. Drupĵ glĵʤeli zacikaŭlena ŭperad, čakali,
488

što skaža staršynĵ Saŭnarkoma. Apejka zaŭwažyŭ: u zale ne
aʤin padtrymliwaŭ necĵrpliwy woklič: "Mala!" Ĵgo ne zʤiwila
gĕta: znaëmy ŭžo byŭ z takim nastroem. Dy i, hoc̊ sam byŭ
inšaj dumki, razumeŭ ix.
– Mne moguc̊ skazac̊ , što gĕta – fantastyka, – Galaʤed niby
ne čuŭ wokliču i hwalĵwannĵ ŭ zale, razwinaŭ swaǰ dumku: –
Fantastykaj gĕtaga, kanečna, nazwac̊ nelga, ale, tawaryšy, gĕta
welmi agromnaĵ i welmi smelaĵ zadača. – Apejka ahwotna
ŭhwaliŭ cwĵrozuǰ razwažnasc̊ dakladčyka: sprawĵdliwa. – Ab ëj
trĕba dumac̊ , i dumac̊ možna rĕalna tolki pry adnoj umowe, –
upĕŭnena wëŭ Galaʤed, – kali my zmožam ĵk maga lepš
padcĵgnuc̊ arganizacyjnuǰ našu pracu… bo my ŭ šĕragu
wypadkaŭ,– taksama ž perakanana suʤiŭ ën, – adstaëm ad
kalgasnaga ruhu, ën u šĕragu raënaŭ perarastae našy
adpawednyĵ organy…
Apejka sluhaŭ gĕta ŭžo z nascĵrogaj, z nĵzgodaj: ĵk tak –
"perarastae"? Z čago gĕta ŭzĵta – perarastae? Ale dakladčyk ne
staŭ tlumačyc̊ , upĕŭnena pajšoŭ dalej:
– My zaŭsëdy pawinny byc̊ na čale gĕtaga ruhu… Ne č akac̊ ,
što tolki tady buʤem kalektywizawacca, kali nam daduc̊
traktar i ʤĵržaŭny krĕdyt…
"A hto čakae? Ale ž i traktar i krĕdyt trĕba…"
– Gĕta zusim ne aznačae tago, – ĵk by pradčuwaǰčy, što ĵmu
moguc̊ zapĵrĕčyc̊ , razwažliwa zagawaryŭ Galaʤed, – što my ne
pawinny klapacicca ab traktarah i ʤĵržaŭnyh krĕdytah dlĵ
kalektywizacyi… bo traktar, ĵk gĕta ŭžo ŭsim wĵdoma,
z’ĵŭlĵecca asnoŭnym ryčagom kalektywizacyi. Ale sprawa
abstaic̊ tak, što ŭ peršyĵ gady pĵcigodki ŭ nas traktaraŭ ne
hopic̊ dlĵ poŭnaga zadawalnennĵ našyh patrĕb, a
kalektywizacyǰ my ne pawinny ni ŭ ĵkim raze paslablĵc̊ .
Naadwarot, trĕba ŭsĵmerna ĵe razgortwac̊ !..
Dumka spadabalasĵ Apejku razwažliwascǰ, i ën ĵk by
paspakajneŭ. Sluhaŭ znoŭ z dawerliwaj uwagaj.
– Ĵ pawinen skazac̊ nastupnae, – gawaryŭ Galaʤed. –
489

Paŭnočny Kaŭkaz i Ukraina stawĵc̊ perad saboj takuǰ zadaču:
Ukraina, napryklad, mĵrkue kalektywizawac̊ stĕpawuǰ palasu ŭ
dwa gady na sto pracĕntaŭ, Paŭnočny Kaŭkaz taksama dumae
kalektywizawacca poŭnascǰ na pracĵgu dwuh gadoŭ. Ci možam
my takuǰ pryblizna – nu, ne ŭ dwa, dyk u try gady – zadaču
stawic̊ perad saboǰ? Pa-mojmu, ne tolki možam, ale i
pawinny… – Apejka ŭ dumkah padtrymaŭ gĕta. U try gady –
widac̊ , rĕalna. – Wopyt minulaga goda nam pakazaŭ,– išlo da
Apejki,– što my perawykanali ŭse našy plany pa
kalektywizacyi, i perawykanali ix na trysta pracĕntaŭ. I mne
dumaecca, što, kali my zmožam arganizacyjna ahapic̊ gĕty pyx
i kali my zmožam i dalej ĵgo razwiwac̊ , my možam "ʤerznuc̊ "
na taki krok, kab u najhutčĕjšy tĕrmin kalektywizawac̊ selskuǰ
gaspadarku BSSR usǰ – na sto pracĕntaŭ. Padstawy dlĵ gĕtaga
ësc̊ : masa bednaty sënnĵ ŭžo žywe imknennem isci ŭ
kalektyŭ… Wos̊ , napryklad, taki wypadak, – Galaʤed
adarwaŭsĵ ad napisanaga, i Apejka, i – adčuŭ ën – use u zale
ĵščĕ prycihli, zacikawilisĵ. – Kali my načali gawaryc̊ , – staŭ
apawĵdac̊
dakladčyk, –
ab
arganizacyi
buj
naga
agrakambinata-giganta ŭ sotni tysĵč gektaraŭ… ĵki pawinen
buʤe ŭǰnočyc̊ u sĵbe ne tolki sprawu palĵwodstwa… ale i
arganizacyǰ industryĵlnyh merapryemstwaŭ… dyk mne
staršynĵ Ragačoŭskaga RWK pryslaŭ tĕlegramu, što ŭ ix raëne
zapisalasĵ ŭžo ŭ kalgas 60 pracĕntaŭ sĵlĵnstwa!.. Pačuŭšy, što ŭ
nas
na
Belarusi
buʤe
arganizoŭwacca
taki
gigant-agrakambinat… z pramyslowymi pradpryemstwami –
ĕlektrastancyĵj i gĕtak dalej… sĵlĵnstwa ŭžo samo, časam i praz
galawu mnogih našyh arganizacyj… pačalo nečuwanaj hwalĵǰ
ŭliwacca ŭ kalektywizacyǰ nawokal takih bujnyh sacyĵlistyčnyh
aʤinak!..
Apejka adwëŭ wočy ad trybuny, pabeg pozirkam nĵëmka
aby-kudy. "Sami… Nečuwanaj hwalĵǰ… Ceraz galowy… Leʤ
pačuli pra agragigant…" – Adčuŭ raptam, byccam stala mulĵc̊
šyǰ, ĵk by trapila za kaŭner sĵninka. Pawaruhnuŭ šyĵǰ, ale ĵe ŭsë
490

mulĵla.
– Asnoŭnae, što z palityčnaga boku pawinna kirawac̊ nami
wa ŭsëj raboce pa ažyccĵŭlennǰ gaspadarčyh planaŭ,– kazaŭ
staršynĵ SNK z naciskam, ĵk by padagulnĵǰčy, – gĕta dalejšae
rašučae, nĵspynnae nastuplenne na kapitalistyčnyĵ ĕlementy…
Drugim kiruǰčym lozungam pawinna byc̊ samaĵ bĵzlitasnaĵ
barac̊ ba z prawabuharynskaj apartunistyčnaj apazicyĵj. Bic̊ pa
panikërah, drobnaburžuaznyh idĕolagah – gĕta adna z
wažnejšyh zadač, abumoŭliwaǰčyh pyx naperad…
Apejka ŭsë gĕta aʤnačaŭ sabe z pilnaj uwagaj, usë tut bylo
welmi wažna ĵmu.
Zacikaŭlena i klopatna sluhaŭ Apejka, kali Galaʤed
tlumačyŭ dĕlegatam zadačy na bližĕjšy čas rabotnikaŭ selskaj
gaspadarki, nawukowa-dasledčyh ustanoŭ, zadačy tyh, hto
pracue ŭ roznyh galinah pramyslowasci. Ĵmu padabalasĵ:
gaworka tut byla welmi kankrĕtnaĵ, ʤelawaĵ, bylo tut što ne
tolki pasluhac̊ , ale i dobra zapomnic̊ . Adčuwalasĵ, z pawagaj i
nejkaj nawat zajzdrascǰ, ĵk ën bagata wedae i ĵk šyroka bačyc̊ ,
staršynĵ SNK rĕspubliki. Galaʤed niby addaliŭsĵ ad Apejki i
razam wyras u gĕty čas.
– Тoe, što my perarastaem našy plany, stawic̊ wa ŭwes̊
swoj rost perad nam i zadaču padryhtoŭki kadraŭ, pašyrĕnnĵ
gĕtyh kadraŭ,– zagawaryŭ Galaʤed paslĵ paŭzy. – Asabliwa
gĕta buʤe zrazumela tady, kali my napomnim i ab tym, što ŭ
nas za minuly čas sĵrod častki staryh spscyĵlistaŭ mela mesca
ĵŭnae škodnictwa ŭ ix pracy, ĵk wa ŭsim Saǰze, tak i ŭ BSSR –
Cikaŭnasc̊ Apejki ŭzĵla inšy lad, pawastrĕla: zaraz buʤe
asabliwae, pagroznae, što trywožyc̊ usih. – Akramĵ tago, što ŭ
nas maecca tonkaĵ praslojka kadraŭ specyĵlistaŭ,– necĵrpliwa
sluhaŭ Apejka ŭ nacĵtaj cišyni,– my maem ĵščĕ takiĵ wypadki,
kali nekatoryĵ z ix pracuǰc̊ ne na karysc̊ saweckaj ulady. a na
karysc̊ kapitalizmu… Kali pa Saǰze SSR wykryty cĕly šĕrag ĵŭna
škodnickih arganizacyj, to ŭ Belarusi my bez gĕtaga, na žal, ne
abyšlisĵ. U nas ësc̊ padstawy dumac̊ ab tym, što pa nekatoryh
491

galinah našaj pracy, asabliwa pa pramyslowasci, i ŭ nas
kojčym nekatoryĵ "specy" zajmalisĵ, gĕta značyc̊ , zajmalisĵ
škodnictwam, padrywam sacyĵlistyčnaj rĕkanstrukcyi, a ne ĵe
ažyccĵŭlennem. – Z usĵgo gĕtaga Apejkawa ŭwaga wyhapila
asabliwa: "ësc̊ padstawy dumac̊ ab tym…" Što značyc̊ gĕtae
tumannae: "padstawy dumac̊ "? Fakty ësc̊ ? – prajšlo ŭ im bez
adkazu. Ale nĵpĕŭnae "koj-čym", "nekatoryĵ specy" – zasela ŭ
pamĵci trywožna, ĵk kožny namëk, za ĵkim samy šyroki prastor
dlĵ zdagadak. – Gĕtae škodnictwa na kulturnym fronce, –
prabiwalasĵ da Apejki praz razwagi ĵgo, – prawoʤilasĵ ŭ
wyglĵʤe
wyhawannĵ
ʤĵcej
i
molaʤi
ŭ
nacyĵnalna-dĕmakratyčnym napramku. Šĕrag "kulturnyh"
lǰʤej dawali nam takuǰ pradukcyǰ, i zusim swĵdoma ĵe dawali,
na ĵkoj ne moža wyhawacca sawecki gramaʤĵnin. Ĵ maǰ na
ŭwaze nekatoryĵ padručniki i "nawukowyĵ" pracy paasobnyh
ĵryh praciŭnikaŭ saweckaj ulady, ĵkiĵ prykrywaǰcca wualĵj
"laĵlnasci"…
Apošniĵ slowy adguknulisĵ ŭ Apejku trywogaj: tut bylo ŭsë
dakladnae i bylo blizkae – škola. I ĵščĕ, asabliwa: da ŭsĵgo
gĕtaga niby mela dačynenne Alesewa bĵda. Nedarĕčna, miž
nĵcĵmnaj trywožnasci zasela nezrazumelae – "laĵlnasc̊ ". Što ĵna
za takaĵ, dy ĵščĕ z gĕtaj "wualĵj"?
Dakladčyk prykmetna zapawoliŭ gaworku, uznĵŭ golas.
Staŭ rabic̊ agulnyĵ wywady, ĵk by dawaŭ nakaz perad
razwitannem. Padobna bylo, plywec nabližaŭsĵ da beraga.
– Kiruǰčysĵ imknennĵmi ab hutčĕjšyh tĕmpah našaga
budaŭnictwa, z adnago boku, i faktyčnym stanowiščam
wykanannĵ našaga plana ŭ peršym goʤe pĵcigodki, z drugoga
boku, – Galaʤed zagawaryŭ uračysta i značna, niby wylučaǰčy
gĕta, ĵk samae wažnae ŭ daklaʤe: – Sawet narodnyh
kamisaraŭ BSSR u žniŭni mesĵcy, zacwĵrdǯaǰčy kantrolnyĵ
ličby, wynes pastanowu – peragleʤec̊ pĵcigodku ŭ bok ĵe
paweličĕnnĵ pa wažnejšyh galinah narodnaj gaspadarki i
kultury. Ĵ budu prasic̊ , kab sesiĵ CWK zacwerʤila gĕtuǰ
492

pastanowu i dala dyrĕktywu, kab našy gaspadarčyĵ organy
sapraŭdy gĕta zrabili… Matĕryĵly gaworac̊ ab ažyccĵŭlenni
takoga lozunga – wykanac̊ pĵcigodku ŭ BSSR u try-čatyry gady.
Gĕty lozung z’ĵŭlĵecca baĵwym lozungam sënnĵšnĵga dnĵ!.. Na
gĕtym dazwolce skončyc̊ moj daklad.
Ën zgarnuŭ papku z paperami i toj ža cwërdaj, upĕŭnenaj
hadoǰ pajšoŭ ad trybuny k stalu. Zala gučna, družna zaplĵskala.
Mocna, gorača plĵskaŭ Bašlykoŭ, gleʤĵčy na Galaʤeda z
ǰnačym zahaplennem. Plĵskaŭ i Apejka, cwërda, nehapatliwa.
Glĵʤeŭ to na Galaʤeda, to na inšyh u prĕzidyŭme i biŭ u
daloni. Aplaʤirawaŭ baĵwoj zadačy, tamu, što ĵna, kali
zʤejsnicca, pawinna byla prynesci zĵmli i lǰʤĵm. Aplaʤirawaŭ
dakladčyku, ĵki nĵmala adkryŭ ĵgo wačam. Poŭny tym, što
pačuŭ, byŭ zadumenny. Čas ad času mimawoli prytrymliwaŭ
daloni ŭ dalonĵh. Raz-poraz zbiraŭ klopatny zmorščyk miž
broŭ. Ĵk by haceŭ štos̊ ci ĵščĕ daŭmec̊ …
Kali wopleski scihli, Čarwĵkoŭ padnĵŭsĵ i ab’ĵwiŭ, što na
gĕtym wĵčĕrnĵe pasĵdǯĕnne zakančwaecca i što sprĕčki
pačnucca zaŭtra, z ʤesĵci gaʤin ranicy…
U toj wečar Apejka wĵčĕraŭ z Bašlykowym; za wĵčĕraj
Bašlykoŭ doŭga i ščyra hwaliŭ daklad Galaʤeda. Apejka tolki
skazaŭ zgodna: daklad – bagaty, – ne bylo ahwoty gawaryc̊
asabliwa. Ale paslĵ wĵčĕry, u pakoi, na aʤinoce znoŭ staŭ
zgadwac̊ pačutae ŭ zale. Ĵk i ranej, mnogae zahaplĵla; asabliwa
toe, ĵki šyroki malǰnak paŭstawaŭ z daklada, usĵ kraina byla
niby perad wačyma. Zahaplĵli maštaby planaŭ, smelasc̊
praektaŭ,
scinala
dyhanne,
kali
dumaŭ
pra
agrakambinatygiganty na mescy salamĵnyh wësak. Nelga bylo
dumac̊ spakojna pra toe, ĵkiĵ moguc̊ byc̊ znaëmyĵ Mokuci,
Kurani praz nejki ʤesĵtak gadoŭ. Malĵwalasĵ prosta štos̊ ci
kazačnae. Ale razam u dumki lezla i inšae. "Kalgasny pyx
perarastae našy adpawednyĵ organy…" "Sĵlĵne, časta ceraz
galawu našyh arganizacyj, nečuwanaj hwalĵǰ ŭliwaǰcca ŭ
493

kalgasy…" Warta bylo dawedacca pra agrakambinat, ĵk – sĵlĵne
– sami pačali walic̊ u kalgasy!..
Čym bolš razbiraŭ čutae, tym bolš brala nezdawalnenne:
ne bagata bylo ʤelawitasci ŭ daklaʤe. I glybini, sur’ëznasci
pry razbory stanowišča ne škoʤila b bolšaj. I skladanasc̊
stanowišča, skladanasc̊ zadany možna bylo b gruntoŭnej
pakazac̊ . Asabliwa tam, ʤe gaworka byla pra kalektywizacyǰ…
I, moža, ne warta bylo takim lëgkim padawac̊ pawyšany
hlebanaryhtoŭčy plan. Kalgasam, ĵkiĵ ĵščĕ tolki stanowĵcca na
nogi i silu ĵkih tak legka padarwac̊ … Čamu malĵwac̊ bylo ŭsë ŭ
takim baʤëra pawĵrhoŭnym, faktyčna – nepraŭʤiwym
swĵtle?..
"Ničoga. Тaksama – ne trapĵčysĵ lišne. Usë ĵščĕ –
naperaʤe…" – supakoiŭ ën sĵbe, staraǰčysĵ zasnuc̊ . Ne
dadumaŭ, što ĵno, gĕtae "ŭsë": ci žyccë naogul, ci sesiĵ, ĵkaĵ tolki
pačynalasĵ…
Ustaŭ rana. Hutka sabraŭsĵ, pazwaŭ Anisǰ. Razam
pasnedali ŭ lǰdnym, ale pa-ranišnĵmu cihim rĕstarane. Wyjšli ŭ
marozny ranak, pahaʤili kryhu pa ranišnim Minsku, potym u
westybǰli.
Seʤĵčy ŭ zale, ĵkaĵ poŭnilasĵ lǰʤmi i gomanam, razgarnuŭ
gazetu: na kožnym mescy bĵleli arkušy gazet. Pabeg wačyma:
čym žywe kraina, swet?.. "Likwiduem nepis̊ mennasc̊ …"
"Zanĵtki ne raspačalisĵ swoečasowa… Nĵma padručnikaŭ…"
"Plan samaabkladannĵ wykanan tolki napalawinu…" "Zniščaǰc̊
žywëlu… U Magilëŭskaj woblasci…" "Wykanaem dadatkowyĵ
plany pa hlebazagatoŭkah da I snežnĵ… Nacisnem na
kulakazamožnika…" Uwaga ŭčapilasĵ ŭ pawedamlenne:
"Wykryta organami DPU i likwidawana kontrrĕwalǰcyjnaĵ
arganizacyĵ… "Saǰz wyzwalennĵ Ukrainy…" Padtrymliwala
suwĵz̊ z pĵtlǰraŭskim cĕntram u Polščy!.." Na čale – niby mirny
wučony, prafesar, saweckaĵ ŭlada daweryla ĵmu pačĕsnuǰ
pasadu, a ën – "adczĵčyŭ"! Gĕta byŭ ne grozny i goly artykul;
494

strymanae, dakladnae pawedamlenne bila, zdawalasĵ, kožnym
slowam: worag ne spic̊ , wižue, padbiraecca! Nabegla
trywožnae: a što, kali i Alesĵ ŭcĵgnuli ŭ takoe kodla; ën ne
wedae, a sam ablytany!.. Ne, kab bylo što, wedaŭ by – pačuŭ
by, ën – taki!..
Pasĵdǯĕnne ŭ gĕty ʤen̊ pačalosĵ ciha, bez učarašnĵj
swĵtočnasci. Gascej bylo mala, u zale cĵper sĵʤeli amal adny
ŭʤelniki sesii. Čarwĵkoŭ ab’ĵwiŭ: "Slowa mae tawaryš
Nikicina". Pa prahodu pajšla piĵkaweǰčy pad agulnaj uwagaj
zaly, ne warušačy rukami, drobnaĵ žančyna ŭ botah, žakece,
doŭgaj spadnicy. Na trybune ĵna momant razgublena maŭčala,
adno begali spalohanyĵ wočy, ĵk by peršy raz pabačyŭšy takoe
mnostwa twaraŭ. IDišynĵ stanawilasĵ krytyčnaǰ, kali ĵna
adolela kwolasc̊ , adwažna, golasna zagawaryla – pra toe, ĵk
bagata ŭžo zroblena "ŭ sprawe zalučĕnnĵ našyh žančyn u
saweckae budaŭnictwa".
– Pa dakladu tawaryša Galaʤeda, – peradyhnula ĵna
momant, kinulasĵ naperad, – ĵ skažu nekalki sloŭ… Тawaryš
Galaʤed, kažučy ab naryhtoŭkah, kazaŭ, što naryhtoŭku pa
lnosemǰ wy wykanali dobra. Ale my ne ŭsë naša lnosemĵ
ŭzĵli…– Znoŭ byla hwilina maŭčannĵ. – Cĵper – ab
kalektywizacyi. Тawaryš dakladčyk kazaŭ, što my ŭžo
merkawanni pa pĵcigadowamu planu, namečanyĵ na peršy god,
perašagnuli, ale ne aʤnačyŭ, što gĕta ne wa ŭsih akrugah. Kali
ĵ zakranu Wicebskuǰ akrugu, to tam pa kalektywizacyi
nepačaty kraj raboty, tam mala aktywu, mala kinuta kulturnyh
sil, ĵk agranomaŭ i gĕtak dalej. Тry raënnyĵ agranomy ësc̊ , ale i
tyĵ slabyĵ… Wos̊ u gĕtym samae galoŭnae, što ŭ nas mala
rabotnikaŭ. Тrĕba kinuc̊ use sily ŭ adstalyĵ raëny!..
Zaružawelaĵ, ĵna z palëgkaj i radascǰ, ĵk čalawek, što
wykanaŭ swoj nĵprosty abawĵzak, hutka syšla ŭ zalu. Z gĕtaga
času Apejka tolki naziraŭ, sluhaŭ, zrĕdku dlĵ pamĵci toe-sëe
zapiswaǰčy ŭ blaknot.
– Тawaryš Galaʤed ukazaŭ u swaim daklaʤe, što ën ĵk
495

byccam sumnĵwaŭsĵ. Što plan pa kalektywizacyi, ĵki namečan,
buʤe, moža, ne wykanan. – Baryton dužaga z abwetranym
twaram, z karotkaj šyĵj čalaweka, staršyni kalgasa z
Babrujščyny, gučaŭ cwërda, uparta. – Ĵ, tawaryšy, zapĕŭnĵǰ, što
pry takim tĕmpe i pry takih nastroĵh sĵlĵnstwa, ĵkiĵ my maem u
cĵperašni momant, my ne tolki možam wykanac̊ , ale i
perawykanac̊ . I sumnĵwacca tut nĵma čago!.. Ale ŭ gĕtaj pracy
my časta sutykaemsĵ z našymi klasawymi woragami. I nam tut
trĕba abmerkawac̊ , ĵkiĵ merapryemstwy trĕba ŭžyc̊ da gĕtyh
kulackih ĕlementaŭ. Bo tyĵ zakony i tyĵ kodĕksy, ĵkiĵ isnawali
da gĕtaj pary, z’ĵŭlĵǰcca nedastatkowyĵ. Nam trĕba na ix tak
nažac̊ , štob u ix kroŭ z wačĕj palilasĵ!.. Тrĕba dawac̊ kulakam
zĵmli ne maksimalnuǰ normu, a minimalnuǰ! Dawac̊ im
wučastki z sypučymi pĵskami. Nĵhaj tam papracuǰc̊ !.. – Scipla,
byccam pra asabistae, ne cikawae dlĵ inšyh, skazaŭ kryhu
Pugačoŭ – takoe bylo ŭ staršyni prozwišča – pra sprawy
kalgasa. Pawedamiŭ, što ësc̊ wĵliki klub, paprasiŭ, kab pryslali
dakladčyka, "ĵki b tam zrabiŭ daklad ab kulturnym
wyhawanni". Ascĵrožna začapiŭ žywëlagadoŭlǰ, namëkam
aʤnačyŭ, što "ësc̊ wĵliki kryzis"; padtrymaŭ Galaʤeda, što
trĕba, kab zawody rabili mašyny dlĵ kalgasasaŭ.
– Sëleta mne pryjšlosĵ gawaryc̊ z ʤĵʤkami z Urala, –
pĵwuča, lagodna apawĵdala prygožaĵ z twaru, paŭnawataĵ
žančyna ŭ čyrwonaj kasyncy, Aniščanka. Apawĵdala,
abaperšysĵ ab trybunu lokcĵmi, padaŭšysĵ ŭperad,
pasmihwaǰčysĵ, tak spakojna i wolna, niby gawaryla z
sĵbroŭkami. Bylo widac̊ , što za trybunaj ne peršy raz i rada
gawaryc̊ . – Gamanili my, i ĵ pytalasĵ ŭ ix: ĵk – pytalasĵ – na Urale
buduǰc̊ kamuny i kalgasy. Ĵny gawaryli mne: "Cëtka, kali b wy
pabačyli našy kamuny, ĵkiĵ byli arganizawany ʤesȷ̂c̊ gadoŭ
nazad, dak wy ne skazali b, što gĕta byla sĵlĵnskaĵ weska. Zaraz
tam žančyny amal što ne rabotaǰc̊ na poli. My ŭsë
abrabatwaem – kazali – mašynami, a žančyny daglĵdaǰc̊ tolki
bydla. U nas – hwalilisĵ – dobrae stada swinej, karoŭ i drobnaj
496

skaciny. Dak čamu b i nam, tawaryšy, na Belarusi ne
arganizawac̊ tak selskuǰ gaspadarku?!. Nekatoryĵ ʤĵʤki nam i
sënnĵ ĵščĕ kažuc̊ , što ŭ nas ne možna budawac̊ kalgasy, bo tam
baloty, tam gory. Тam – toe, tam – drugoe. Ĵ dumaǰ, što možna
ŭ nas na Belarusi ŭsǰ zemlǰ wykarystac̊ , na sto pracĕntaŭ…
Тawaryš Galaʤed raskazwaŭ tut pra Asinbud. Dze ž wy bačyli,
štob u staryĵ časy ŭzdumali na baloce budawacca?.. My sami
nĵdaŭna tudy ezʤili, na ĕkskursiǰ. Dak bačyli, što na gĕtym
baloce, ĵkoe zajmae pȷ̂c̊ tysĵč gektaraŭ, možna ŭžo ne tolki torf
zdabywac̊ , ale ŭžo i traktar puscic̊ . Тam tak dobra zemlǰ
asušyli, što my haʤili amal ne cĕly ʤen̊ i ne magli
nalǰbawacca!..
Razumna, zbalela nepakoilasĵ ĵna pra sĵlĵnskuǰ bĵdu:
bĵskoncyĵ pažary, nĵščasnyĵ pagarĕlcy.
– Dzĵʤki buduǰc̊ dobryĵ haty, – ščyra bedawala i sama, – ale
buduǰc̊ tak gusta, što miž imi i aršynu ʤecca nĵma kudy. Lepȷ̂c̊
haty adna kalĵ drugoj, i što ž wyhoʤic̊ ? Dah salomaj
nakryem, – ad adnoj iskry garyc̊ usĵ weska. Časam baba žaru
prynĵse sabe ad drugoj cëtki, a to ŭ swirani samagonku pačnuc̊
gnac̊ – i tak bywae. Selĵnin garue, buduecca, a za ʤwe gaʤiny
ŭsë dabro ĵgo gine!.. Ĵ dumaǰ, kali pĵrojʤem na kalgasy, tady
zrobim z našyh gor čarapicy i buʤem haty kryc̊ ne salomaǰ, a
čarapicaǰ. Тady ne buʤem garĕc̊ štogod. I dabro ne buʤe
ginuc̊ , i les trapjč̊ ne buʤem popustu…
Strymany, zdawalasĵ, pedantyčny Nekrašĕwič, što gawaryŭ
pawažna, roŭna, ĵk na lekcyi, niby tlumačyŭ tuǰ častku daklada,
ʤe Galaʤed kazaŭ pra ʤejnasc̊ nekatoryh "specaŭ". Bujny
rost sacyĵlistyčnaga budaŭnictwa zawastrae klasawyĵ
supĵrĕčnasci, i gĕta ŭ wyniku, tlumačyŭ Nekrašĕwič, prywoʤic̊
da ŭzmacnennĵ nacyĵnalistyčnyh i prawaapartunistyčnyh
tĕndĕncyj. Nacyĵnalistyčnyĵ tĕndĕncyi, kazaŭ pramoŭca, maǰc̊ u
Belarusi roznyĵ formy: belaruski nacdĕmakratyzm, ĵŭrĕjski,
polski, rasijski šawinizm. U naš čas, kali woragi roznyh koleraŭ
kansaliduǰcca na agulnaj platforme škodnictwa, – a gĕta ŭ nas,
497

ĵk skazaŭ tawaryš Galaʤed, mae mesca, – pawinna byc̊ uznĵta
samaĵ žorstkaĵ barac̊ ba z usĵkaj warožaj praletaryĵtu idĕalogiĵj.
Z asabliwaj uwagaj tlumačyŭ Nekrašĕwič škodu tak zwanyh
"laĵlnyh", bo "pad maskaj laĵlnasci gĕtyĵ asoby moguc̊ kawac̊
samyĵ warožyĵ dlĵ praletaryĵtu idĕalogii". "Laĵlnyh" trĕba pilna
wykrywac̊ , bo z adkrytym woragam lĵgčĕj waĵwac̊ , čym sa
skrytym. Nekrašĕwič zaĵwiŭ, što takih "laĵlnyh" u Belarusi,
bezumoŭna, mnoga; ale kali pačaŭ tlumačyc̊ haraktar "laĵlnyh",
to wyjšla, što "laĵlnym" možna abwĵscic̊ lǰboga, hto burknuŭ,
što mala mĵsa, manufaktury ci – nĵma tabaki. Usë ž, hoc̊
Nekrašĕwič ne padaŭ ni adnago fakta, Apejka sluhaŭ ĵgo
wostra: toe, što ën dawedaŭsĵ z pawedamlennĵ pra wykryccë
"Saǰza wyzwalennĵ Ukrainy", byccam padmacoŭwala
Nekrašĕwičawy tlumačĕnni, prydawala im groznaga sĕnsu,
tym bolš što pad kanec Nekrašĕwič bagata gawaryŭ pra takuǰ
"laĵlnasc̊ ", ĵk nacdĕmakratyzm, pry zgadkah pra ĵki Apejku
zaŭsëdy pryhoʤili trywožnyĵ dumki pra Aleseŭ les.
2
Aʤin za adnym da trybuny išli lǰʤi z roznyh raënaŭ i
akrug, – ĵny niby dalučali ĵgo da tyh palëŭ, kraëŭ, ĵkih ën ne
bačyŭ, ale ĵkiĵ bačyc̊ ĵmu welmi hacelasĵ. Apejka pilna
sustrakaŭ kožnaga nowaga pramoŭcu; ĵgo ŭwaga byla
asabliwa wostraĵ adtago, što ën ne prosta naziraŭ, što robicca
ŭ nĵznanyh kraĵh, – ën šukaŭ, ën haceŭ uwedac̊ , što robicca ŭ
drugih, kab lepš zrazumec̊ swaë, toe, nad čym stolki dumalasĵ i
što ĵščĕ ne wa ŭsim bylo dobra wyswetlenae.
Amal z kožnym pramoŭcam šyrylasĵ šmatgalosse wĵlikaga
žyccĵ. U gĕtym šmatgalossi byli razam i swĵtočnyĵ
pawedamlenni pra zroblenae, pra toe, što "bĵdnĵk i seradnĵk
užo asaznali karysc̊ kalektywizacyi", i golaĵ – z garkatoǰ, z
bolem – trywoga, što ŭ nowyh arcelĵh u mĵstĕčku "sĵʤĵc̊ bez
hleba i bulby"; što batraki ne atrymliwaǰc̊ normu hleba; za
498

klopatam, što slaba iʤe zmaganne z cemraǰ, asabliwa sĵrod
žančyn, uwajšoŭ u zalu klopat pra toe, što cĵžka raspaŭsǰdǯwac̊
trĕcǰǰ pazyku industryĵlizacyi. Selĵnin gaworyc̊ : "My ŭsë daëm,
daëm, a ŭ nas ničoga nĵma", – ne bačyc̊ – bĵda – tago, što
robicca za wëskaj. Rabotnica z Mazyra, čarnĵwaĵ, z tonkaj,
doŭgaj šyĵǰ, u gimnascërcy, – spačatku nĵëmka, zbiwaǰčysĵ,
potym smĵlej, ščyra – paʤĵlilasĵ skruhaǰ: trĕba mnoga,
staranna pracawac̊ , a rabotnicy ne moguc̊ , bo nĵma sily. "Kali b
nam dali magčymasc̊ dastawac̊ pradukty pa tannaj cane!"
Malady, z rašučym, hudarlĵwym twaram: usë točanae, rĕzkae, z
rašučym, nelagodnym golasam, staršynĵ rajwykankoma
pastawiŭ rubam pytanne: čamu dasǰl ne spynĵecca zniščĕnne
žywëly! Pra ĵkoe mnogiĵ gawaryli ĵščĕ dwa-try gady nazad!
Sam ʤelawita, dakladna wykrywae pryčyny: peršaĵ – dasǰl ne
wyrašana pytanne pra karmy – žmyhi, karanĵplody i gĕtak
dalej. "Bylo bagata razmoŭ,– gawaryli, pisali,– adnak
kankrĕtna ŭ našyh saŭgasah i kalgasah ĵno ŭsë ĵščĕ ne
wyrašana!.." "Drugaĵ pryčyna – gĕta toe, što zaraz, pry
ab’ĵdnanni ŭ kalektywy, nekatoryĵ seradnĵki staraǰcca zbyc̊
žywëlu, hočuc̊ likwidawac̊ swaǰ maëmasc̊ , atrymac̊ grošy i
gĕtymi grašyma ŭnesci paj…" Nelagodnym, zaklapočanym
golasam ne paraiŭ, patrabawaŭ: trĕba pastawic̊ sprawu
ĕkanamična, palityčna, tĕhnična tak, kab žywëla ŭ našaj kraine
ne иamĵnšalasĵ ni ŭ ĵkim raze!..
U pramowe garačaga, baĵwoga Handogi z Aršanskaj akrugi
Apejkawu ŭwagu začapila westka, što žyhary adnago raëna
"prynĵli pastanowu pra arganizacyǰ aʤinaj raënnaj kamuny".
Dumaǰčy, ĵkaĵ gĕta buʤe kamuna, Apejka čuŭ, ĵk Handogi na
poŭny golas zaĵŭlĵŭ, što ĵny ŭ akruze ne moguc̊ "abslužyc̊ gĕty
šparki pyx kalektywizacyi agranamičnymi silami i ne maǰc̊
adkul ix uzȷ̂c̊".
– Perad nami staic̊ drugoe pytanne, pa ĵkim my pakul ne
maem ĵsnyh ukazannĵŭ z boku NKZ, – rynuŭ Handogi dalej bez
peradyhu. – Kudy ʤĵwac̊ naša kulactwa?!. My wedaem adno,
499

što kulactwa nelga puskac̊ u kalgasy, i my ĵgo ne puskaem! Ale
z drugoga boku, ĵk ĵ ŭžo skazaŭ, amal što cĕly raën
kalektywizuecca!..
Galaʤed, pawĵrnuŭšy galawu da trybuny, upĕŭnena
perabiŭ ĵgo, paraiŭ:
– Na balota wysĵlĵc̊ .
– U nas i balot swabodnyh nĵma! – adrazu, z zapalam
adkazaŭ Handogi, paziraǰčy ŭsë ŭ zalu.
Galaʤed pramaŭčaŭ. Nahiliŭsĵ nad stalom, staŭ nešta
pisac̊ .
– Značyc̊ , nam trĕba wysĵlĵc̊ kulakoŭ. Zaraz ža, – dlĵ tago,
kab my magli swoečasowa zemleŭparadkawac̊ gĕtu tĕrytoryǰ,
ʤe stwaraǰcca kalgasy. Ale zapasnyh zĵmelnyh fondaŭ u nas
nĵma, i ŭ toj ža čas pakidac̊ kulaka sĵrod toj tĕrytoryi, ʤe
arganizuecca kalgas, nemĕtazgodna. Wysĵlĵc̊ kulakoŭ na
paasobnyĵ
pasëlki
–
gĕta
značyc̊
ab’ektyŭna z
nearganizawanyh
kulakoŭ
nasadǯwac̊
arganizawanyĵ
kontrrĕwalǰcyjnyĵ arganizacyi. My ne možam na gĕta pajsci!..
Тak što u takim wažnym pytanni my pawinny mec̊ ĵsnyĵ
ŭkazanni.
Kali Čarwĵkoŭ ab’ĵwiŭ, što slowa mae tawaryš Karas̊ , Anisĵ
peršy momant ne paweryla, što gĕta – ëj.
Nedawerliwa zirnula na Apejku, i tolki kali ën wačyma
pakazaŭ u bok prĕzidyŭma: trĕba isci,– zahapalasĵ papraŭlĵc̊
žakecik, wažkawata ŭznĵlasĵ. Praciskwalasĵ k prahodu nĵsmela,
zbĵntĕžana, ale miž radoŭ pajšla ŭžo, zdawalasĵ, cwërda,
upĕŭnena. Kali ĵna stala za trybunu, to ĵe mala bylo i widac̊ ,
Apejka niby ŭperšynǰ ŭbačyŭ, ĵkaĵ ĵna drobnaĵ, nĵwidnaĵ.
Ĵna, zdalosĵ, doŭga maŭčala. Ne wedala, z čago pač ac̊ , ne
magla supakoicca. Padryhtawanuǰ paperku ne dastawala:
zgubila ci – zabylasĵ pra ĵe. Apejka ne zwoʤiŭ woč z ĵe, –
hwalĵwaŭsĵ sam, haceŭ padbaʤëryc̊ , pamagčy. Ĵna, šukaǰčy,
pabegla wačyma pa zale, znajšla ĵgo. Ën padbaʤërliwa kiŭnuŭ
ëj: smĵlej trĕba! – ĵna adarwala pozirk i pačala, bez paperki:
500

– Cĵper ot tawaryšy rabočyĵ kažuc̊ … – što ŭ ix nĵma žyroŭ,
nĵma dobryh kwatĕr. I poltaŭ ne hapae. Тo tago nĵma, to etago
ne hapae… I eto ŭse adtago, što naša selskaĵ gaspadarka
slabaĵ… Ot peršaĵ naša zadača – štob padnĵc̊ selskuǰ
gaspadarku. Zrabic̊ kalektywizacyǰ… – Ĵna gawaryla mĵkka,
razdumliwa, niby razwažala ŭgolas. – Тrĕba, štob rabočyĵ
zwĵrnuli ŭwagu na sĵlo, na kalektywizacyǰ, – padumala ĵna
ŭgolas. Razwažliwa stala razwiwac̊ dumku: – Bo kali my
pastroim staloŭki, ĵk tut kazali, a tam ne buʤe mĵsa i hleba, to
staloŭka buʤe staȷ̂c̊, i ŭ ëj ne buʤe čago abedac̊ . Kali my
pastroim dobryĵ damy ŭ goraʤe, tam taksamo trĕba buʤe,
štob bulo što esci. I ot ĵ dumaǰ, što my pawinny asabliwa
padumac̊ , štob padnĵc̊ selskuǰ gaspadarku… – Pamaŭčala i
dadala razumna: – A bez padnĵccĵ pramyslowasci my ĵe,
kanešne, ne padnimem. – Apejka z radascǰ kiŭnuŭ ëj, dumkaǰ
pahwaliŭ: malajčyna.
Anisĵ znoŭ trohi maŭčala; ne šukala wačyma Apejku,
glĵʤela kudys̊ ci nad radami, razwažala sama z saboǰ.
– Ot tut ĵ čula, ĵk tawaryš Galaʤed dakladwaŭ, što wĵliki
zʤwig e ŭ kalektywizacyi.– U golase ĵe paĵwilasĵ, zaŭwažyŭ
Apejka, nešta nowae, ne mĵkkae. – Praŭda, bagato
arganizawalasĵ kalekciwaŭ. Ĵ bačyla, što tawaryš Galaʤed
etamu rady, – a tak ža i ŭsë kiraŭnictwa. Ale sprawa ne tolki ŭ
kolkasci,– usë cwĵrʤeŭ ĵe golas, – ale i ŭ ĵkasci kalekciwaŭ.–
Ĵna ne toe što paraila, – nakazala: – Ne trĕba spĵšyc̊ , štob
narabic̊ ix wĵlikuǰ kolkasc̊ .
Apejka čuŭ, što zala ŭsĵ prycihla. Galaʤed u cišyni
spakojna, cwërda zaĵwiŭ:
– Ne, gĕta ne tak.
Ĵna, gleʤĵčy ŭsë ŭ zalu, upĕŭnena, uparta pawĵla swaë:
– Тrĕba, štob ĵny byli dobryĵ, štob lǰʤi ne razbĵgalisĵ z
kalekciwu. – Pa zale prajšlo hwalĵwanne. – Welmi malo ŭ
katoryh sëlah ab’ĵsnĵecca, štob sĵlĵne znali, što takoe kalekciŭ,–
dakarala, suʤila ĵna, – štob ĵny išli tudy z ahwotaǰ. Štob selĵnin
501

cëmny sam bačyŭ, što tolki kalekciŭ wywĵʤe ĵgo z bĵdy. Тrĕba
dabiwacca, šgob našyĵ kalekciwy buli dobryĵ. Štob kalekciŭ ne
razlaziŭsĵ, štob ën drugim pakazwaŭ dobry pryklad. I tady
kalekciwy buduc̊ arganizoŭwacca amal što sami.
Galaʤed štos̊ ci ʤelawita zapiswaŭ. Anieĵ nespakojna
perawĵzala wuzĵlok hustki, paprawila žakecik.
– Ĵ haču skazac̊ ščĕ gipa wicinaraŭ,– amal tym ža tonam
zagawaryla ĵna. – Papĵrĕdni čalawek kazaŭ pra eto, i welmi
prawilno. Kali ŭ nas nĵma wicinaraŭ, to skacina moža i
zahwarĕc̊ i padohnuc̊ , a pa-drugoe, my sami možam zahwarĕc̊
ad skaciny. Papĵrĕdni čalawek kazaŭ, što bagato karoŭ hwarĕe
suhotami. Ĵ sama magu skazac̊ , što ŭ našym saŭgase karowy
zahwarĕli suhotami, dak ix uzĵli na lĵčĕnne. A hto znae, što ŭ
eĵlĵn karowy ne suhotnyĵ? A ceraz malako hwaroba moža
peradacca ŭsim… Тrĕba ščĕ paglĵʤec̊ na eĵlĵnak, bo ŭse
pradukty iduc̊ ceraz ruki žanok. Naša eĵlĵnka cëmnaĵ, ĵna ščĕ
malo znae, ĵk kulturno karowu padaic̊ i ĵk swinnǰ wykarmic̊ .
Kudy ĵe možno i kudy ne možno puš čac̊ . Тamu swinnĵ ŭ sĵle esc̊
toe, što ne trĕba, i ŭ ëj zawoʤicca tryhina. I eto ŭse iʤe
rabočym, i rabočy ne znae, što esc̊ salo z tryhinaǰ!.. Тrĕba, keb
eĵlĵnka bula gramatnaj i kulturnaǰ!.. I ot ĵ ščĕ hoču skazac̊ swaǰ
dumku pra toe, što ŭ nas nĵma nawučannĵ pa selskaj
gaspadarcy. U nas e pačatkowaĵ škola, patom sĵmigodki i
roznyĵ tĕhnikumy, a takoj asabliwaj nawuki pa selskaj
gaspadarcy dlĵ tyh, hto robic̊ , nĵma. I ot trĕba bulo b adčynic̊
takiĵ školy, štob i eĵlĵne i kalhozniki wučylisĵ. Bo ranej ĵny
wučycca ne magli. A wučycca trĕba i nam!..
Ĵna syšla rasčyrwanelaĵ, usĵ ĵščĕ poŭnaĵ hwalĵwannĵ. Užo za
ĵe spinoj ustaŭ Čarwĵkoŭ, ab’ĵwiŭ, što ranišnĵe pasĵdǯĕnne
kančaecca. Apejka staŭ č akac̊ Anisǰ ŭ prahoʤe, ĵna pamknulasĵ
da ĵgo ŭzradawanaĵ.
– Oj, mabuc̊ , nagawaryla ĵ? – zirknula Anisĵ na ĵgo, leʤ
pajšli.
Apejka supakoiŭ.
502

– U cĕlym – dobra "nagawaryla". Тalkowa.
– Ĵk pabačyla, skolki glĵʤic̊ narodu, dak sĕrca by zajšlosĵ!
Zabula use!.. – U wačah byli i peražyty strah i radasc̊ . – Ne
pomnǰ, ĵk i pačala!.. A patom ĵkas̊ smĵlej stalo.
– Da tago, što nawat sa staršynëj SNK u sprĕčku ŭstupila!
– Age! Ĵ hiba hacela?..
U westybǰli ix čakaŭ Bašlykoŭ. Anisĵ i ĵmu pawinawacilasĵ:
oj, mabyc̊ , nagawaryla. Bašlykoŭ adwëŭ wočy.
– Asobnyĵ dumki byli prawilnyĵ. Ale toe, što wy, pa
sutnasci, wykazalisĵ suprac̊ našyh tĕmpaŭ, wĵdoma, padtrymac̊
nelga.
– Nu ot, ĵ kazala!
– Sluhaǰčy was, možna bylo padumac̊ , – Bašlykoŭ zirnuŭ na
Apejku, niby čakaŭ zgody, – što ŭ nas nĵma rastlumačalnaj
raboty. Što my – ne turbuemsĵ pra ĵkasc̊ kalgasaŭ…
– Ĵ kazala, ne trĕba bulo mne paruč ac̊ !
– Adna rĕč, – niby ne čuŭ Bašlykoŭ,– wystuplenne doma,
sĵrod swaih. Dze ŭsim wĵdoma sapraŭdnae stanowišča, a
drugaĵ – na sesii. Dze ty ŭžo wystupaeš ad imĵ raëna, perad
rĕspublikaj. "Malen̊ kaĵ" roznica!.. U pryncype – trĕba bylo
gawaryc̊ toe, što padryhtawana bylo, abmerkawana!..
– Pa-mojmu, ĵna i tak skazala talkowa, – zastupiŭsĵ za Anisǰ
Apejka.
Anisĵ ščyra pryznalasĵ Bašlykowu:
– Ĵ, ĵk wyjšla, usë zabyla! Usë pajšlo inačaj!
Bašlykoŭ pramaŭčaŭ ëj, uwažliwa ŭgleʤeŭsĵ ŭ Apejku.
– Тut, widac̊ , Iwan Anisimawič daŭ nakirunak, – pranikliwa
pramowiŭ ën. – Welmi znaëmyĵ nekatoryĵ ŭstanoŭki.
– Nu, gĕta ty darĕmna, – nahmuryŭsĵ Apejka. – I na
wystuplenne darĕmna napadaeš. Wystuplenne – razumnae. I z
faktyčnaga boku, i – z palityčnaga, – z naciskam skazaŭ ën
apošnĵe slowa.
Za abeʤennym stalom Anisĵ to znarok smĵĵlasĵ, to ščyra
trywožylasĵ: nagawaryla! Dobra, što Bašlykowa pazwali
503

znaëmyĵ i ën abedaŭ za drugim stalom: Apejka wĵsëlymi
žartami padwĵselwaŭ čulaga pramoŭcu. Dy i sĵbroŭka ĵe
pamagala: nu, kali b i ne tak nešta skazala, ësc̊ bedawac̊ čago!
Тolki tago i gora!..
Anisi dawĵlosĵ ĵščĕ pačyrwanec̊ pad samy kanec wĵčĕrnĵga
pasĵdǯĕnnĵ, kali dakladčyk wyjšaŭ da trybuny z zaklǰčnym
slowam.
– Nekatoryĵ tawaryšy, wystupaŭšyĵ ŭ sprĕčkah, – kazaŭ
Galaʤed, – pry cĕlym šĕragu prawilnyh z ix boku zaŭwag u
swaih pramowah dapuscili šĕrag pryncypowyh pamylak…
Koj-hto z wystupaŭšyh pramoŭcaŭ sprabawaŭ tak pastawic̊
pytanne, što trĕba naperad adbudawac̊ selskuǰ gaspadarku, a
tady buʤe lepš razwiwac̊ i pramyslowasc̊ . Adna sĵlĵnka tut
skazala, što kali my pabuduem spačatku selskuǰ gaspadarku, to
ŭ nas buʤe i mĵsa, i masla, i g. d., što my zmožam iĕtyĵ
pradukty wywozic̊ za mežy, atrymoŭwac̊ irošy, za ĵkiĵ možna
budawac̊ dobryĵ kwagĕry, i g. d. Тakaĵ pastanoŭka pytannĵ
pryncypowa nĵprawilnaĵ. Kamunistyčnaĵ partyĵ zusim wyrazna
i prawilna pastawila pytanne, što tolki na baze wysokaj tĕhniki
i kultury, na baze mašynizacyi selskaj gaspadarki možna mec̊
sapraŭdny ĵe ŭzdym…
– Ot, ĵ znala! – ciha pramowila Anisĵ.
Apejka pacisnuŭ ëj ruku, supakoiŭ. U dumkah zapĵrĕčyŭ
Galaʤedu: "Dyk hiba ž ĵna suprac̊ gĕtaga wystupala! Ĵna kazala
ž, što dlĵ tago, kab hutka rasla pramyslowasc̊ , trĕba, kab i
selskaĵ gaspadarka ne byla ŭ zanĵpaʤe. Dobra wĵlasĵ. Prawilna
kazala!"
– Тawaryšy, trĕba mec̊ na ŭwaze, – wučyŭ Galaʤed, – što
nawat i pry "žyrnaj" selskaj gaspadarcy i pry šyroka
razgornutaj lëgkaj pramyslowasci, kali ŭ nas ne buʤe bujnoj
mašynnaj industryi, my ryzykuem peratwarycca ŭ dobruǰ
kaloniǰ industryĵlnyh ʤĵržaŭ. U gĕtym asnoŭnae pytanne…
Z bolšasci sprĕčak, ĵkiĵ tut prahoʤili pa majmu dakladu, –
zakančwaŭ Galaʤed, – widac̊ , što kalektywizacyĵ selskaj
504

gaspadarki BSSR znahoʤicca ŭžo na takoj stupeni, kali pry
ŭsih sprobah kulaka dĕzarganizawac̊ bednatu i seradnĵka, ĵkiĵ
imknucca ŭ kalektyŭ… my bačym… što ŭžo sami bednĵki i
seradnĵki pačynaǰc̊ agitawac̊ drug druga za kalektywizacyǰ. My
čuli z gĕtaj trybuny, što imenna sami sĵlĵne i sĵlĵnki kažuc̊ , što
kalektywizacyĵ – gĕta aʤiny šlĵh uzdymu selskaj gaspadarki
BSSR… I wos̊ , imenna ŭličwaǰčy gĕta, ĵ i pastawiŭ u swaim
daklaʤe pytanne rabrom ab tym, kab da kanca I930 goda
ŭʤesĵcĵryc̊ kolkasc̊ kalgasaŭ i plošču pad imi. Gĕta zadača
cĵžkaĵ, ale my pawinny ĵe ne tolki pastawic̊ , ale i wyrašyc̊ . Čago
b gĕta nam ni kaštawala!..
3
Use dni byli zapoŭneny pasĵdǯĕnnĵmi. Pasĵdǯĕnni byli
ranicaj, byli ŭwečary. Na ranišniĵ spĵšalisĵ leʤ razwidnĵla, z
wĵčĕrnih pryhoʤili poznim wečaram.
Paslĵ ʤënnyh klopataŭ wĵčĕrali golasna, doŭga; doŭga ne
magli ŭgamanicca.
Apejku da poznĵj nočy ne spalasĵ. U pocëmku radkawatym
ad swĵtla z wulicy, ĵščĕ niby sĵʤeŭ na sesii; uspaminaŭ
pačutae, abdumwaŭ-acĕn̊ waŭ wystuplennj merkawanni
pramoŭcaŭ. Asabliwa ŭwažliwa razbiraŭ ën u dumkah daklad
ab kalektywizacyi, z ĵkim wystupaŭ narkom zemlĵrobstwa
Račycki.
Čym bolš u cihim pocëmku nočy Apejka ŭdumwaŭsĵ wa
ŭsë, što čuŭ dnëm u daklaʤe, tym bolš macnela dwaistae
ŭražanne ad ĵgo. Narkom dawoli strymana gawaryŭ pra
pospehi i praŭʤiwa kazaŭ pra cĵžkasci, ĵkiĵ peraškadǯaǰc̊
razgortwac̊ kalgasy. "Nĵdrĕnna bylo b mec̊ paru tysĵč traktaraŭ
da wĵsny – dlĵ padmacawannĵ tago kalgasnaga ruhu, ĵki my
maem, adnak spaʤĵwacca na atrymanne ŭ bližĕjšyĵ gady toj
kolkasci traktaraŭ i mašyn, ĵka ĵ nam patrĕbna, ne
pryhoʤicca…" Račycki ne taiŭ, što welmi mala ësc̊ specyĵlistaŭ
505

dlĵ kalgasaŭ, razumna dadaŭ, što specyĵlisty, ĵkiĵ patrĕbny,
pawinny mec̊ asabliwuǰ padryhtoŭku dlĵ pracy ŭ agromnistyh
gaspadarkah. Patrĕba ŭ specyĵlistah, skazaŭ ën, perawyšae
ranejšyĵ planawyĵ razliki samae menšae ŭ ʤesȷ̂c̊ razoŭi "Gĕtae
pytanne nam wyrašyc̊ ne pad silu, – adkryta dakladwaŭ ën, – i
na bližĕjšyĵ gady my ŭ gĕtyh adnosinah buʤem mec̊ wĵlikiĵ
cĵžkasci…" Usled za gĕtym, sciskaǰčy rukami kraj trybuny,
labata nabyčyŭšysĵ, amal ne warušačysĵ, Račycki aburaŭsĵ:
"Ësc̊ sproby zapužac̊ , što arganizacyjna i tĕhnična my ne
buʤem zdolny abslužyc̊ tago kalgasnaga ruhu, ĵki maecca
zaraz i ĵki narastae ŭsë z bolšaj silaj, ne sumeem gĕty ruh
prystasawac̊ da našaj arganizacyjnaj zdolnasci, tĕhničnaj
uzbroenasci i finansawaj magčymasci. Тakiĵ nastroi,
pa-mojmu, nadta škodnyĵ i ix trĕba z usëj rašučascǰ, z usëj silaj
wybiwac̊ !.."
Račycki nibyta ščyra gawaryŭ: "My maem šĕrag wypadkaŭ,
kali kalgasny ruh peraliwaecca za mežy ŭplywu asobnyh
zwennĵŭ saweckaga aparatu i prahoʤic̊ časta bez naležnaga
arganizacyjnaga kiraŭnictwa saweckih ustanoŭ". Hto-hto, a
Račycki dobra wedaŭ, što ruh gĕty ne byŭ taki styhijny i "ne
peraliwaŭsĵ" sam saboǰ; što na arganizacyǰ ĵgo dawoʤilasĵ
nĵmala tracic̊ sily!
Račycki zagaʤĵ ab’ĵŭlĵŭ, što kalgasy ne atrymaǰc̊ naležnaj
tĕhniki i što grašowaĵ dapamoga buʤe nedastatkowaĵ. "Naša
galoŭnejšaĵ zadača na bližĕjšy čas, – gawaryŭ ën, – gĕta…
mabilizawac̊ use rĕsursy, ĵkiĵ maǰcca ŭ samoga sĵlĵnstwa, i
calkam nakirawac̊ ix na sacyĵlistyčnuǰ rĕkanstrukcyǰ ŭ selskaj
gaspadarcy". I tady, u zale, i asabliwa potym, unočy, kali
nanawa perabiraŭ usë, tačyla Apejku trywožnae: i specyĵlistaŭ
dlĵ kalgasaŭ amal nĵma, i tĕhniki mala, a byccam grĕh – ličycca
z gĕtym; adno imknenne nad usim: aby hutčĕj, pabolš sabrac̊ !
Nĵwesela bylo na dušy, kali zgadwaŭ, ĵk Račycki, zaznačyŭšy,
što častka kalgasaŭ "zasmečana kulacka-nĕpmanskim
ĕlementam", zaĵwiŭ, što nibyta praz gĕta "kalgasy ŭhilĵǰcca ad
506

zdačy liškaŭ praduktaŭ i syrawiny, ne wykonwaǰc̊ dagaworaŭ
pa kantraktacyi".
Račycki zaĵwiŭ, što trĕba wesci rašučuǰ barac̊ bu z takimi
"ilžĕkalgasami"; tymi kalgasami, ĵkim, dumalasĵ Apejku, moža,
najbolš patrĕbna cĵrpliwaĵ ŭwaga, razumnaĵ dapamoga! Ci ĵmu,
narkomu zemlĵrobstwa, ne bylo wĵdoma, što gĕtyĵ
"ilžĕkalgasy" časta ne wykonwali dagaworaŭ tamu, što leʤ
stanawilisĵ na nogi!
Adnym skazam narkom zaznačyŭ, što asabliwuǰ ŭwagu
gramadskasci trĕba zwĵrnuc̊ na padryhtoŭku kalgasaŭ da
wesnawoj selskagaspadarčaj kampanii. "Kampanii", ĵkaĵ
bagata dlĵ kago byla peršaj, nezwyčajnaj wĵsnoj!
Bagata dumaŭ Apejka pra toe, što kazaŭ u sadaklaʤe
Тarasenka, staršynĵ Klimawickaga rajwykankoma. Klimawickiĵ
byli geroĵmi sesii: ix hwalili, pa ix zaklikali raŭnĵcca; Apejka
sluhaŭ gĕta z nedawer’em – kožny raz ažywala, nagadwalasĵ
toe, što bačyŭ i čuŭ u Žlobine. Тarasenka staŭ za trybunaj
nezwyčajna dlĵ geroĵ scipla – u starĕn̊ kim pinžaku z cëmnaj
saročkaj, z klopatnym kruglym ilbom, ʤelawita sabrany. I
zagawaryŭ scipla, ʤelawita – faktami, ličbami. Ne toĵčysĵ,
adkryta zagawaryŭ pra cĵžkasci, pra sumnenni, pra nepaladki.
Razumna skazaŭ, što arganizoŭwac̊ kalgasy z razdroblenyh
gaspadarak – gĕta zusim ne toe, što stwarac̊ ix na abšarnickih
zemlĵh, ĵk bylo ranej. Zaznačyŭ, što byli tawaryšy, ĵkiĵ naogul
sumnĵwalisĵ, što možna stwaryc̊ dobryĵ kalektywy "ŭ našyh
umowah sa starymi tradycyĵmi zĵmelnaj palityki". Ne taiŭ, što
nawat ne ŭse členy partyi adrazu i legka paweryli ŭ kalgasy.
Što "cwërdaj scĵnoj" stali na kalgasnaj daroze žančyny.
Wabila ĵgo manera gawaryc̊ : gĕta byŭ niby ne sadaklad, a
gutarka widawočca, ĵki gluhawatym golasam prosta, adkryta
raskazwaŭ usë, što bačyŭ, što rabilasĵ perad ĵgo wačyma. Ale
ën byŭ ne tolki dobry apawĵdalnik, a i ŭdumliwy, razumny
čalawek, – Apejka perakonwaŭsĵ ŭ gĕtym čym dalej, tym bolš.
Uzȷ̂c̊ hoc̊ by toe, što ën asabliwa wylučyŭ dumku, što
507

arganizawac̊ kalgas bagata lĵgčĕj, čym zamacawac̊ , nalaʤic̊ ĵgo.
"Asabliwa my cĵžka adčuwali sĵbe pry skladanni ŭnutranaga
rasparadku kalgasa, – kazaŭ ën spakojna, razwažliwa. – Gĕta ž
ne kalgas, ĵki ab’ĵdnoŭwae ĵkih-nebuʤ pȷ̂c̊ – sem dwaroŭ. Gĕta
kalgas, ĵki mae šĕsc̊ sot rabočyh ruk, gĕta, što nazywaecca,
dobraĵ fabryka. I m neabhodna dac̊ kožnamu rabotu, i trĕba,
kab gĕtaĵ rabota byla pradukcyjnaĵ. Тrĕba, kab ĵny ne šatalisĵ
pa poli abo pa kutkah, a kab ĵny pracawali… Prykladaŭ u nas
ne bylo niʤe. Niʤe ne bylo takih planaŭ unutranaga
rasparadku… Bǰro raënnaga kamitĕta party i pryjšlosĵ
peratwarycca ŭ Kalgassaǰz. My sĵʤeli i sami pisali,
prydumwali, ĵkim čynam pabudawac̊ unutrany rasparadak.
Тak i sklali rasparadak, ĵkim karystaǰcca i cĵper…"
Ën ne malĵwaŭ idyličnaj karciny: na toj zĵmli, pra ĵkuǰ
raskazwaŭ ën, ne bylo amal tĕhniki: udalosĵ dabicca dwuh
traktaraŭ, tady ĵk trĕba ix ne mala, ne bagata – pȷ̂c̊ʤesĵt. I ne
taiŭ, što lǰʤi – bylo takoe – padawali zaĵwy, kab wyjsci z
kalgasa. I što byla pagroza, što kalgas raspaʤecca. Moža byc̊ ,
tolki cwërdaĵ wolĵ raënnaga kiraŭnictwa ŭtrymala kalgas:
zrazu ž prawĵli shod i wyklǰčyli z kalgasa nekalki najbolš
zamožnyh. Wyklǰčyli, "padnĵŭšy hadajnictwa perasĵlic̊ ix u
inšae mesca na zemli zapasnoga fondu". U drugim selsawece
"amal cĕlaĵ arganizacyĵ" zaĵwila, što nizašto ne pojʤe ŭ
kalgasy. Тarasenka adkryta skazaŭ: "I što wy dumaece –
pryjšlosĵ bicca z gĕtaǰ častkaǰ doŭgi čas. I tolki kali adwĵli
dobry wučastak dlĵ kalektywu, usĵ weska pajšla ŭ kalgas". Ën
ne hawaŭ, što ŭ raëne ësc̊ "dosyc̊ nezdarowyĵ momanty" –
sĵlĵne raspradaǰc̊ maëmasc̊ . Welmi mala agranomaŭ, mala
hatčytalen̊ … Kali ën skazaŭ gĕta, narkom perabiŭ ĵgo: čytalni
samim budawac̊ trĕba! – Тarasenka zagarĕŭsĵ: "Ĵk gĕta
možna!.. – Ën zagawaryŭ golasna, z aburĕnnem: – Wy dajce im
hoc̊ peršy ŭradǯaj znĵc̊ ! U ix srodkaŭ nĵma!.." Paznej ën ĵščĕ raz
z paprokam zaĵwiŭ: "Тrĕba zamacawac̊ kalekgywy! A ix možna
zamacawac̊ ne tolki gutarkami i rĕzalǰcyĵmi! A – kankrĕtnaj
508

dapamogaj!.."
Ën skazaŭ i bolš, i lepš, ĵk inšyĵ. I ŭsë ž, uspaminaǰčy,
perabiraǰčy ĵgo sadaklad, Apejka adčuwaŭ, što kazaŭ ën ne ŭsë
razumna. I ën amal use peraškody bačyŭ u starannĵh kulakoŭ,
ën ĵk by ne weryŭ u značĕnne tago, pra što sam ža gawaryŭ:
što samae cĵžkae i wažnae – gĕta arganizawac̊ lǰʤej
panowamu, nalaʤic̊ dobra gaspadarku; perakanac̊ selĵnina, ad
ĵkoga ŭ kalgasnaj sprawe buʤe ŭsë zaležac̊ . Z wystuplennĵ
Тarasenki wyhoʤila, što leʤ ne ŭse tyĵ, hto ne haceŭ isci ŭ
kalgas, gĕta kulaki ci, wa ŭsĵkim raze, padgaworanyĵ imi. Ne
tolki z tago, što čuŭ u Žlobine, ale i z wystuplennĵ bačyŭ
Apejka, što sĵlĵne na Klimaŭščyne – ne ŭse, wĵdoma, ale, widac̊ ,
mnogiĵ – byli ŭ kalgasah ne z dobraj ahwoty, a ad strahu
wysĵlennĵ na "zapasnyĵ zemli". Ad strahu zaličĕnnĵ ŭ kulaki ci
padkulačniki. Možna bylo dumac̊ , što peraselena tam na
zapasnyĵ zemli ŭžo nĵmala. "Ne, tam, mabyc̊ , ne asabliwa
dawali času sĵlĵnam dumac̊ …"
Zgadwalasĵ: u perapynku, u gamanliwym westybǰli, Apejka
zagawaryŭ z Тarasenkam pra žlobinskuǰ sustrĕču. Тarasenka
wedaŭ ne tolki Ĵraščuka, ale i baradataga. "Ĵraščuk, kanešne,
naprastki leze. Ne ŭmee wybirac̊ scežki. Bez padyhodu
čalawek… – kazaŭ Тarasenka, dymĵčy lǰlečkaj. – Ĵ kazaŭ ĵmu
gĕta. Ale što zrobiš: čago nĵma, tago nĵma. A lǰʤej na sĵlo trĕba,
usih, kago možna, padabrali. Raboty bagata! Ot i Ĵraščuk
patrĕben. Bez Ĵraščuka ne abyʤešsĵ… Dy ën i ne zlomak,
razab’ecca, a zrobic̊ … A ot gĕty – Kuz̊ ma, barada gĕtaĵ, – zgadaŭ
Тarasenka, – gĕta – typ! Usë sĵlo kalamuciŭ! Ne kulak, a gorš
kulaka! Тak što ʤiwa, što Ĵraščuku dapĵklo! Mne samomu
dapĵklo!.. Razumna zrabiŭ, što z’ehaŭ!.. U čas wykruciŭsĵ!.." –
Apejka i tady ŭ westybǰli, i potym, uspaminaǰčy, adčuwaŭ, što
gaworka gĕta byla nepryemnaĵ Тarasenku: nedarma ž, leʤ
padyšli znaëmyĵ, zagawaryŭ pra inšae; padaŭsĵ z imi…
Ne adstupala, wĵrĕʤila Apejku ŭ cišy nočy toe, što gawaryli
pramoŭcy paslĵ Тarasenki. Ĵgo adkrytasc̊ na trybune
509

padahwocila lǰʤej na ščyrasc̊ : amal uwes̊ čas bilasĵ ŭ
wystuplennĵh žywoe, turbotnae žyccë. Aʤin kazaŭ, što ŭ raʤe
kalgasaŭ zroblena tolki farmalnae abagulnenne maëmasci i
srodkaŭ, što sĵlĵne ne spaʤĵǰcca ŭ cwërdasc̊ kalgasnaga gruntu.
Drugi zaĵŭlĵŭ, što nelga dabicca intĕnsifikacyi selskaj
gaspadarki bez mineralnyh ugnaennĵŭ; trywožyŭ, što
mineralnyh ugnaennĵu kalgasam buʤe welmi mala i što
dyrĕktywy ab budaŭnictwe zawoda mineralnyh ugnaennĵŭ ne
wykonwaǰcca. Staršynĵ kalgasa z GIuhawickaga raëna
paskarʤiŭsĵ, što z-za tago, što nĵma mašyn, "ĵk pracawali
trohpolkaj, tak i pracuem. Kali ž my ŭ kalektywah buʤem
pracawac̊ trohpolkaj, ĵki tolk buʤe?!." Na toe, što nĵma mašyn,
skarʤilisĵ bagata hto: mašyn ne bylo ŭ bolšasci nawat takih
kalgasaŭ, ĵkiĵ žywuc̊ užo pa dwa-try gady. Pramoŭca z
Polaččyny ščyra dakladwaŭ, što ŭ kalgasah nĵma cwikoŭ, nĵma
pastromak, hamutoŭ: "Na sotnǰ konej ësc̊ dwaccac̊ hamutoŭ,–
bo ix nelga kupic̊ , bo syrawiny nĵma. Dobra, što ŭ nas laza ësc̊ ,
dyk my z lazy zrabili. A ŭ nekatoryh kalektywah, moža, i lazy
nĵma. – Ën kazaŭ z bolem, z gnewam: – Use tawaryšy
astanaŭliwalisĵ tolki na traktarah. Тolki dumali, što aʤin
nedahop, kali traktara my ne maem… Ĵk my mašynami
zabĵsиečany?!. Kali, napryklad, u kalektywe ësc̊ malacilka, a ŭ
ëj zlamapasĵ šascĵronka, to kupice, kali laska, nowuǰ malacilku!
Bo nĵma čym zamĵnic̊ zlomlenuǰ častku. Kani my prasili lemĵšy,
to nam ne pryslali ni adnago lemĵša, a pryslali – plugi!.. – Golas
ĵgo ŭsë zwančĕŭ, usë garačĕŭ, ën, ščyra bĵduǰčy, užo niby
winawaciŭ kagos̊ ci: – Kali paglĵʤec̊ , ĵki kalektywy atrymliwaǰc̊
dahod, – dyk – niĵkaga!.. Use srodki iduc̊ na pabudowu!.. U
kalektywe ŭ nas časta ësc̊ bosyĵ i golyĵ! Krĕdytawannem ĵny ne
zabĵspečwaǰcca! My atrymali na ŭwes̊ kalektyŭ čatyry pary
padošwy! A ʤe nacelnaĵ bĵlizna, a ʤe nitki! Ĵkimi my pawinny
abšywacca! Kalektywu nĵma na sënnĵšni ʤen̊ na što pašyc̊
aʤežy!.."
Paslĵ takih galasoŭ Apejku nĵëmka bylo zgadwac̊ sprĕčki
510

pra toe, ʤe budawac̊ agrakambinaty, agragiganty; damaganni,
kab da troh raënaŭ agrakambinata dalučyc̊ ĵščĕ čacwërty. Miž
nespakoǰ gĕtyh galasoŭ pamȷ̂c̊ trymala inšae: ĵk Aksǰčyc z
Minščyny z filasofskaj glybakadumnascǰ razwažaŭ i tlumačyŭ,
čym škodnyĵ gaworki pra toe, što tĕmpy kalektywizacyi wĵlikiĵ
i što ix trĕba zmenšyc̊ . "Ci možam my tak stawic̊ pytanne? –
pytaŭsĵ ën pafasna, akidwaǰčy zalu pozirkam. Pačakaŭšy
momant, adkazaŭ sam ža: – Kali b my sabe pastawili pytanne
ab tym, kab gĕtyĵ tĕmpy zmenšyc̊ , to gĕta značyla b pastawic̊
pytanne ab tym, što trĕba… našu klasawuǰ barac̊ bu na wëscy
zmenšyc̊ !.. Тak stawic̊ pytanne my ne možam. Gĕta pastanoŭka
pytannĵ ne naša!" Apejka mimawoli padumaŭ z ironiĵj:
"Mudrĕc!"
Aʤin pramoŭca, raskazaŭšy, kolki dawĵlosĵ patracic̊ i času,
i sily, kab dabicca zwyčajnaj silasarĕzki,– ehac̊ až u Minsk, sa
staršynëj akrugowaj PCI, – zaĵwiŭ trywožna: "Kali ŭ dalejšym
my buʤem adčuwac̊ takuǰ slabuǰ dapamogu, my ne zmožam
nadežnym tĕmpam razwiwac̊ sprawu selskaj gaspadarki".
Welmi razumna skazaŭ ën: "Sprawa kalektywizacyi na
sënnĵšni ʤen̊ z’ĵŭlĵecca ĵščĕ nowaj sprawaj… Mne zdaecca, my
pawinny gĕtyĵ samyĵ kalgasy wyhoŭwac̊ , ĵk malyh ʤĵcej, kab
ĵny lepš uzmacnĵlisĵ…" Ĵščĕ bolšuǰ, šyrĕjšuǰ trywogu pačuŭ
Apejka ŭ wystuplenni staršyni akružnoga wykankoma z
Magilëŭščyny Malašonka: "Nam zaŭsëdy zdawalasĵ, – pawolna,
basawita guŭ Malašonak, – što my zrabic̊ sucĕlnuǰ
kalektywizacyǰ ŭ Klimawickim raëne zmožam za košt srodkaŭ,
ĵkiĵ maǰcca ŭ našym rasparadǯĕnni. Ale… my pawinny byli
perakanacca ŭ tym, što sprawa kalektywizacyi nawat adnago
raëna… ĵwilasĵ nepasilnaj dlĵ našyh akrugowyh ustanoŭ".
Ĵk i daklad, z supĵrĕčliwymi pačuccĵmi ŭspaminaŭ Apejka
zaklǰčnae slowa Račyckaga. Adkazwaǰčy pramoŭcam, što
turbawalisĵ pra kadry, pra tĕhniku dlĵ kalgasaŭ, pryznaŭšy, što
"pytanne ab kadrah z’ĵŭlĵecca samym adkaznym", Račycki
511

cwërda zaĵwiŭ: "Isnuǰčaĵ setka nawučalnyh ustanoŭ, nawat
kali ĵna i buʤe nekalki pašyrana, ne zmoža wyrašyc̊ tyh zadač,
ĵkiĵ my sabe stawim, i ne zmoža na pracĵgu dwuh god papoŭnic̊
sklad kadraŭ z nižĕjšaj i sĵrĕdnĵj adukacyĵj. I nawat (na
pracĵgu) – troh gadoŭ".
"Drugoe pytanne, ĵkoe zanĵlo dosyc̊ wĵlikae mesca ŭ
sprĕčkah, – kazaŭ Račycki,– gĕta tĕhničnaĵ ŭzbroenasc̊ . Gĕtae
pytanne taksama na pracĵgu dwuh-troh god i nawat u kancy
pĵcigodki capkam ne buʤe wyrašana ŭ takim ab’ëme, u ĵkim
patrĕbna".
Ën gawaryŭ merna, wyrazna, ĵk čalawek, ĵki wedae i toe,
pra što gaworyc̊ , i toe, ĵk trĕba ŭsë acĕn̊ wac̊ . Gĕtae wedan ne,
adkrytasc̊ wy kl i kali pawagu da ĵgo. Nespaʤĵwanym znoŭ
bylo, što tym ža tonam ën zaĵwiŭ pad kanec: "Sënnĵ na sesii ĵk
byccam ne bylo čutno ab takoj pastanoŭcy pytannĵ, što, kali my
ne maem tĕhniki, ne maem patrĕbnyh kadraŭ, dobraga
arganizacyjnaga aparatu, trĕba nam ustrymacca z
kalektywizacyĵj. Ne čutno bylo ab gĕtym. Widac̊ , taki nastroj
peralamiŭsĵ ŭžo žyccëm, sapraŭdnascǰ, ĵkuǰ my maem. Тyĵ
tawaryšy, ĵkiĵ ab gĕtym gawaryli, užo ŭswĵdomili, što gĕtae
pytanne ne z’ĵŭlĵecca rašaǰčym".
Apejka byŭ zgodny: kalektywizacyǰ trĕba razgortwac̊ , ĵk
tolki možna. Ale razwagi ĵgo ŭparta tačyla sumnenne: usë ž
našto bylo kazac̊ tak, niby ni tĕhnika, ni kadry, ni
arganizacyjny aparat ničoga ne znač ac̊ , ničoga ne rašaǰc̊ . Niby i
ne abawĵzkowa ličycca z rĕalnymi magčymascĵmi. Našto takoe
legkadumstwa? Apejka ne razumeŭ gĕtaga. Ne mog zrazumec̊ .
4
Adčuwanne šyryni i supĵrĕčliwasci žyccĵ ne dawala Apejku
spakoǰ ŭwes̊ čas: i kali abmĵrkoŭwali bǰdǯĕt, i kali abgaworwali
daklad pra čystku saweckaga aparatu. Asabliwa bagata bylo
garačyh wystuplennĵŭ, kali išli sprĕčki pra bǰdǯĕt. Lǰʤi z usih
512

kraëŭ – najbolš žančyny – nesli k trybune bĵdu swaih wësak,
rodnyh lǰʤej, ĵkiĵ paslali ix sǰdy ŭ staličnuǰ zalu, nakazal i im.
Prasili srodkaŭ na balnicy, školy, kramy, ʤicĵčyĵ ĵsli,
haty-čytalni, lazni; prasili nastaŭnikaŭ, daktaroŭ, dakladčykaŭ;
prasili lĵkarstwy, apal, swĵtlo. Skarʤilisĵ, što mučyc̊ bezdaraž,
što mala knižak dlĵ ʤĵcej, što ne hapae gazy, botaŭ, aʤennĵ,
mahorki. Zĵmlĵk z Mazyra welmi razumna gawaryŭ pra toe, što
zarastaǰc̊ wakol Prypĵci rĕki i splaŭnyĵ kanaly; prasiŭ grošaj na
rĕgulĵwanne rĕk, dakazwaŭ, što neabhodna pašyryc̊ meliĵracyǰ,
ĵkaĵ dasc̊ bagata ŭradliwyh zĵmel…
Roznyĵ, nĵzlagadnyĵ dumki zastalisĵ ŭ Apejki ad daklada
namesnika narkoma PCI Ryskina.
Ryskin, welmi zgrabny ŭ akuratnaj gimnascërcy, zgrabny ŭ
ruhah, spakojna, razumna rastlumačyŭ, čamu neabhodna
čystka ʤĵržaŭnaga aparatu i čamu ëj daʤena takaĵ ŭwaga. Ën
adrazu ž zaĵwiŭ, što ʤĵržaŭny aparat u asnoŭnym skladaecca z
addanyh sprawe sacyĵlistyčnaga budaŭnictwa rabotnikaŭ.
Usled za gĕtym tym ža lëgkim tonam, ale sur’ëzna, ʤelawita
skazaŭ ën, što pobač z addanymi lǰʤmi pracuǰc̊ i značnyĵ kadry
takih, ĵkiĵ škoʤĵc̊ sacyĵlistyčnamu budaŭnictwu.
"Narĕšce, my maem, – ĕnergična wëŭ ën dalej, katĕgoryǰ,
nešmatlikuǰ, naasobnyĵ aʤinki, u ĵkih, bĵssprĕčna, maecca
prytuplenne kamunistyčnaj pilnasci, lǰʤej, ĵkiĵ zgubili
rĕwalǰcyjnae "čuccë"; takih lǰʤej, ĵkiĵ ne bač ac̊ , što robicca
wakol ix, ne moguc̊ ahapic̊ usih gĕtyh skladanyh zadač, lǰʤej,
ĵkiĵ paddaǰcca uplywu klasawa warožyh nam sil". Ryskin
zaĵwiŭ, što "mescami naziraecca agidnejšae skryŭlenne
klasawaj linii, mescami – poŭnae razlažĕnne…". Ën staŭ
aburana krytykawac̊ Narkamzem, usĵ ʤejnasc̊ ĵkoga išla na
razwiccë kulackih gaspadarak, nasadǯĕnne hutaroŭ, suproc̊
kalektywizacyi.
Stroga suʤiŭ Ryskin finansawyĵ organy za nĵprawilnuǰ liniǰ
pry abkladanni služycelĵŭ rĕligijnyh kultaŭ, nedastatkowuǰ
cwërdasc̊ pry spagnanni padatkaŭ z bujnyh prywatnyh
513

gandlĵroŭ, z prywatnaga sektaru sĵlĵn. Akazalasĵ, što ŭ
rĕspublicy – u Minsku, Gomeli, Wicebsku, Magilëwe, – ĵk i
ranej, ʤejničaǰc̊ ĵščĕ nĵmala bujnyh gandlĵroŭ, ĵkiĵ ŭsĵlĵk
wykručwaǰcca ad padatkaŭ, ad finansawaga kantrolǰ. Ryskin,
winawacĵčy, skazaŭ, što finansawyĵ organy na ʤĵržaŭny i
kaaperacyjny sektar naciskali bolš, ĵk na prywatny, ën
dawoʤiŭ gĕta tym, što prywatny sektar mae bolšuǰ sumu
nĵdoimki. Ryskin winawaciŭ, što wyĵŭlena tolki kalĵ dwuh
pracĕntaŭ kulackih gaspadarak, što bagata wypadkaŭ, kali
kulak zaličwaecca ŭ seradnĵki.
Z usĵgo gĕtaga Ryskin wyweŭ, što klasawaĵ liniĵ časta ne
wytrymliwaecca, – z’ĵwa nedarawalnaĵ wa ŭmowah našaga
sacyĵlistyčnaga nastuplennĵ na warožyĵ ĕlementy.
Ryskin pakazaŭ nekalki prykladaŭ tago, hto byŭ
wyčyščany, znĵty z pasad. Тut byli i bǰrakraty, i rastratčyki, i
p’ĵnicy, i habarniki, i žuliki; usë gĕta byli lǰʤi, ĵkih naležala
gnac̊ . Apejku ne spadabalasĵ adno, što plën nĵlëgkaj gĕtaj pracy
meraŭsĵ na pracĕnty: Ryskin krytykawaŭ Puhawicki raën za
toe, što tam pa peršaj katĕgoryi – bǰrakraty – wyčyscili tolki I,5
pracĕnta. "Zdaecca, – skazaŭ Ryskin, – tut praca byla zroblena
nĵprawilna, u bok nedawykanannĵ". Krytykawaŭ dakladčyk
ustanowu, u ĵkoj znĵli tolki 0,4 pracĕnta supracoŭnikaŭ –
adnago čalaweka, tady ĵk u Narkamzeme wyčyščana 9
pracĕntaŭ! "Niby pa čystcy trĕba stawic̊ sabe nejki plan i
wykonwac̊ ĵgo!" – padumaŭ nĵzgodna Apejka. Razumna
zaznačyŭ Ryskin, što pry čystcy bolš staralisĵ wyĵŭlĵc̊ "bylyh"
lǰʤej, hoc̊ i gĕta trĕba, – i mala dawali ŭwagi lǰʤĵm, ĵkiĵ škoʤili
swaëj ʤejnascǰ cĵper, – zlosnym bǰrakratam, što ne zwažaǰc̊ na
swaë praletarskae pahodǯanne i partyjnuǰ prynaležnasc̊ … U
daklaʤe bylo bagata talkowaga, i tym bolš čutna wylazila ŭ im
nerazumnae. Z prykladaŭ roznyh pamylak Ryskin asabliwa
wylučyŭ rašĕnne, što prynĵli ŭ Gomeli ŭ akrfa; Ryskin čytaŭ ĵgo
gneŭna – ĵk "nedapuscimy fakt": "Prymaǰčy pad uwagu
specyfičnyĵ ŭmowy raboty ŭ akrfa, – Ryskin trymaŭ listok u
514

rucĕ, kidaŭ u zalu pozirki, niby zaprašaŭ dalučycca, paʤĵlic̊ ĵgo
aburĕnne. – Prymaǰčy pad uwagu specyfičnyĵ ŭmowy… i
ŭličwaǰčy magčymasc̊ pastuplennĵ negruntoŭnyh matĕryĵlaŭ…
a taksama paklëpaŭ na glebe asabistyh razlikaŭ… shod
zaklikae kamisiǰ pa čystcy aparatu – adnescisĵ da čystki z
asabliwaj ascĵrogaǰ!.."
– Hiba ž gĕta ësc̊ lozung dlĵ razwiccĵ samakrytyki? – z
gnewam kazaŭ Ryskin, apusciŭšy listok. – Gĕta – lozung, kab
saʤejnič ac̊ kamisiĵm pa čystcy, uskrywac̊ gĕtyĵ nedahopy?..
Gĕta ësc̊ apartunistyčny lozung, ĵki zamazwae klasawuǰ
sutnasc̊ . Lozung, ĵki, bĵssprĕčna, z’ĵŭlĵecca tormazam, ĵki moža
zwesci "na net" usǰ pracu pa čystcy saweckaga aparatu! Zam
est aktyŭnaj dapamogi kamisiĵm pa čystcy, ĵny hočuc̊ zablytac̊ ,
ne dac̊ magčymasci ŭskryc̊ use nedahopy swajgo aparatu!
Тut Apejka znoŭ zgadaŭ Galenčyka. Znoŭ wastrĕj pačuŭ
nespakoj, ĵki za čas dakladu to adstupaŭ, znikaŭ, to wĵrtaŭsĵ,
ščymeŭ nazolna. "Ĵk cĵžka časam, akazwaecca, – padumaŭ
stomlena, – zrazumec̊ zwyčajnyĵ rĕčy!.."
Z dnĵ na ʤen̊ u zale bylo ŭsë bolš pustyh krĕslaŭ. Nĵmala
dĕlegataŭ u čas pasĵdǯĕnnĵŭ haʤili ŭ westybǰli, gamanili,
kuryli. Usë bolš čulasĵ stoma. Najlepš adužwali ĵe žanki,– da
apošnĵga dnĵ, z ranicy da иoznĵga wečara, sĵʤeli cihiĵ,
uwažliwyĵ, zrĕdku adno perašĕptwaǰčysĵ pra nešta.
Uwečary 26 listapada byli prynĵty rĕzalǰcyi pa ŭsih
pytannĵh, i staršynĵ CWK Čarwĵkoŭ ustaŭ za stalom, kab
zakončyc̊ sesiǰ. Ën skazaŭ, što zaklik – kalektywizawac̊ Belarus̊
za dwa-try gady – ne fantazиĵ, a kankrĕtnae zadanne, ĵkoe
wynikae z samoga žyccĵ. Ën tut ža zaznačyŭ, što wĵlikaǰ
pamylkaǰ buʤe ličyc̊ , što kalektywizacyĵ – lëgkaĵ sprawa.
– Sprawa kalektywizacyi,– z uwagaj, zgodna sluhaŭ
Apejka, – gĕta sprawa perabudowy ʤesĵtkaŭ i socep̊ tysĵč
sĵlĵpskih gaspadarak. Gĕta sprawa perawyhawannĵ ʤesĵtkaŭ i
socep̊ tysĵč – i milënaŭ – našaga sĵlĵnstwa. I tamu gĕta cĵžkaĵ
sprawa… – Čarwĵkoŭ paprasiŭ adnosicca da gĕtaj sprawy, ĵk
515

da cĵžkaj i wažnaj, – welmi sur’ëzna. Razumna perasceragaŭ
ën, što bǰrakratyčna-farmalnymi adnosinami možna tolki
sarwac̊ kalektywizacyǰ. Тrĕba, kab kožnae pytanne, raiŭ ën,
bylo prapracawana, kab ĵno bylo zrazumelae dlĵ pracoŭnyh
eĵlĵn, dlĵ mužčyn i žančyn. Тrĕba, razumna turbawaŭsĵ ën, kab
kalektywizacyĵ z peršyh ža ʤën stanawilasĵ na mocny,
zdarowy grunt.
– Perad nami moža paŭstac̊ pytanne, – zagawaryŭ ën,
pamaŭčaŭšy momant, – ci dapuscima nasilstwennaĵ
kalektywizacyĵ? – Apejka zacikawiŭsĵ. – Zrazumelaĵ rĕč, što ŭ
asnowe kalektywizacyĵ pawinna prawoʤicca na padstawah
dobraahwotnaga, swĵdomaga žadannĵ samoga pracoŭnaga
sĵlĵnstwa… Adnak moguc̊ byc̊ wypadki, kali ne tolki magčyma,
ale i trĕba padšturhnuc̊ paasobnyh gaspadaroŭ uwahoʤic̊ u
kalgasnyĵ ab’ĵdnanni. My ne možam dapuscic̊ , – usë cwĵrʤeŭ
ĵgo golas, – kab paasobnyĵ gaspadarki, ci z pryčyny
neswĵdomasci gaspadaroŭ, ci z pryčyny škodnyh uplywaŭ z
boku warožyh saweckaj ulaʤe ĕlementaŭ i g. d. i g. d. –
razburwali našy imknenni perabudawac̊ selskuǰ gaspadarku
na sacyĵlistyčnyh padstawah. Bolš asc̊ moža prymusic̊ menš asc̊
pakarycca, uwajsci ŭ kalektyŭ i padparadkawacca
kalektyŭnamu paradku pracy i žyccĵ… Kali b my stawili
pytanne inakš, to gĕtym my stawili b usǰ sprawu pabudowy
sacyĵlizma i na danym ĕtape ŭsǰ sprawu sacyĵlistyčnaj
perabudowy selskaj gaspadarki ŭ zaležnasc̊ ad adstalyh,
neswĵdomyh ĕlement^ našaj wëski.
Ën ĵščĕ raz paŭtaryŭ pad kanec, što trĕba ne tolki ne
strymliwac̊ tĕmpy, ĵkiĵ byli dasǰl, a ĵščĕ ŭzmacnĵc̊ ix. Belarus̊ pa
kalektywizacyi pawinna isci ŭ peršyh radah, zaĵwiŭ ën perad
tym, ĵk ab’ĵwic̊ , što sesiĵ zakončyla rabotu…
U gĕty wečar, wĵrnuŭšysĵ z razwitalnaj wĵčĕry, Apejka staĵŭ
trohi kalĵ akna. Perad im byla c̊ mĵna aswetlenaĵ plošča z
golymi drĕwami, u akno biŭsĵ mocny wecer, z dahu kapala.
Apejka čuŭ ʤiŭnuǰ stomu: zdalosĵ, daŭno-daŭno ŭ Minsku, z
516

radascǰ dumalasĵ pra darogu dadomu. Na ploščy žaŭcela
krugami nekalki lihtaroŭ, nekalki agnëŭ swĵcilasĵ nawoddal, u
projme miž damoŭ. Gleʤĵčy na ix, Apejka padumaŭ raptam
uzrušana: kolki ix, agnëŭ,– ne takih, a z lučyny, z gazy, z-pad
salamĵnyh strĕh – na poŭnač, na poŭʤen̊ , na ŭshod, – i ŭ
kožnaj hace – rozdum, nedawer’e i wera, naʤeĵ i adčaj. Wĵliki,
neabsĵžny prastor – da Maskwy, za Maskwu, za Ural, za Sibir –
u rozdume, u naʤei, u trywoze. U wĵlikim klopace, nebywalym
pahoʤe. Ubačyŭ niby nanawa Jrawičy, swoj raën – adna,
drobnaĵ kropelka ŭ akiĵne! Kropelka, ale ĵkoj daragoj zdalasĵ
ĵna. I ŭ kropli swoj swet i swaĵ naʤeĵ!
Nĵhaj trywoga, nĵhaj – pakuta, bol, ale naperaʤe – dobrae.
Dobrae žyccë. Pakuty dlĵ dobraga – ne paganyĵ pakuty. Usë
ŭrĕšce pryjʤe k dobramu. Gĕta – galoŭnae!..
5
Ranicaj, perad ad’ezdam, ën znoŭ zajšoŭ da Alesĵ. Sĵʤeŭ
nĵdoŭga: ne bylo kali. Ales̊ aʤeŭsĵ; razam išli pa krywyh i
mokryh, pačarnelyh zawulkah, koŭzalisĵ na slizkih scežkah.
Sonca značylasĵ ne ĵrkae, a žaŭtlĵwa-c̊ mĵnae, zatulenae mutnaj
smugoǰ. Usë neba bylo nejkim wilgotnym, tumannym. Ales̊
maŭčaŭ, stupaŭ panura: usë ŭ ĵgo žycci bylo, ĵk i ranej,
nĵĵsnym…
– Žyccë ësc̊ žyccë, – skazaŭ Apejka. – Usĵlĵkae moža byc̊ …
Gĕtae-to wyswetlicca skora, ĵ ŭpĕŭneny!.. Ale potym – spakoǰ
ne buʤe! Usĵkaga pabačyš, i bĵdu ne ad nu, pĕŭne!.. I radasci
buʤe, i bĵdy! Тakaĵ štuka – žyccë!.. Dak ot, – prypyniŭsĵ, ĵk
tawaryšu glĵnuŭ u wočy: – Što ni buʤe potym tabe – nikoli ne
padaj duham!.. Usĵkuǰ sprawu robĵc̊ žywyĵ; lǰʤi. Ësc̊ i ŭ nas i
razumnyĵ, i durni. I nĵgodniki ësc̊ . Zaŭsëdy byli, i ŭ nas ësc̊ , ĵk ni
škoda… Ale – ësc̊ narod, i ësc̊ partyĵ. U ix – naša sila. Z imi tolki
my čagos̊ ci warty. Ĵny razbĵrucca wa ŭsim, papraŭʤe. Ne
sĵgonnĵ, dak zaŭtra, a razbĵrucca! Тrĕba weryc̊ !.. I ĵščĕ, –
517

Apejku ŭzĵla inšaĵ dumka, zadumaŭsĵ, ĵk skazac̊ lepš. – Тrĕba
žyc̊ tak, z takim nastroem… što my žywëm u wĵliki čas… Cĵžki i
nĵroŭny, ale – wĵliki čas…
Na wakzale, perad grĕcim zwankom, Apejka napomniŭ
ĵmu:
– Ĵ tabe, brat, ne prosta tak skazaŭ. Pomni: kruta buʤe –
иryĵzdǯaj. Ulaʤim. Ci nastaŭnikam, ci ĵščĕ kim.
– Pabaču, – dumaŭ Ales̊ pra nešta swaë.
Apejka, niby peradaǰčy silu, mocna scisnuŭ ĵgo ruku. Ne
adrazu adpusciŭ. Užo z akna wagona, kali poezd kranuŭsĵ i
Ales̊ pačaŭ adplywac̊ , štos̊ ci pacĵgnula da ĵgo. Zanyla ŭsĵrĕʤine
– nĵdobrae, nespakojnae, trywožnae…
Grukali, grukali ŭnize koly, prycihaǰčy adno na stancyĵh dy
paŭstankah. Тady grukat zmĵnĵli tupat i mitusnĵ za woknami i
ŭ prahoʤe, u wagon pačynala cĵgnuc̊ holadam. Тupat i mitusnĵ
ŭcihali neŭzabawe, i znoŭ peramaŭlĵlisĵ adno koly, i pad ix
gonkuǰ gaworku išli i išli ŭ pamĵci znaëmyĵ i neznaëmyĵ twary,
nanawa čulisĵ galasy, goman. Byŭ niby znoŭ u klube imĵ Karla
Marksa, u nĵdaŭnim žywym hwalĵwanni.
Ĵk i tam, u klube i ŭ gasciničnym numary, razam byli,
mĵnĵlisĵ radasc̊ , klopat, nespakoj. Cešyla, uzdymala neĵk
asabliwa čutnae: pačynaecca, pa-sapraŭdnamu! – šyrynĵ
prastoru, ĵki ŭbačyŭsĵ wačawidki, wa ŭsëj swaëj agromnistasci
i nĵzwyklaj mnagalǰdnasci. Cwĵrozy, praktyčny rozum ĵgo, što
meŭ zwyčku perabirac̊ usë, wyswĵtlĵc̊ sam, aʤnačyŭ za minulyĵ
dni ne aʤin fakt tago, što rabilasĵ pradumana, sur’ëzna. Rozum
gĕty nĵmala zapomniŭ i takoga, što warta bylo peranĵc̊ ,
skarystac̊ . Pomnĵčy, što daroga nĵprostaĵ i buʤe nĵlëgka,
Apejka cĵper čuu sĵbe ĵk by macnej perad tym, što trĕba bylo
zrabic̊ . Razam z tym ën niby bolš rĕalna, bližĕj čuŭ toj swet, tuǰ
nowuǰ wësku, dlĵ ĵkoj žyŭ uwes̊ čas. Ad gĕtaga bolš brala ĵgo
necĵrpliwae: hutčĕj by nablizic̊ , zrabic̊ …
Ale miž usĵgo gĕtaga, čym bolš perabiraŭ u dumkah čutae
518

na sesii, daklady, wystuplennj razmowy, tym bolš u toe, što
cešyla, unizwalasĵ klopatnae. Ne adstupala adčuwanne:
sur’ëznaĵ razmowa zamenena bagata ŭ čym swĵtočnaj. Gĕta,
kanešne, pa-swojmu prygoža, pryemna; gĕta taksama
padymae lǰʤej; ale padymae pa-swĵtočnamu, ne dlĵ cĵrpliwaj i
cĵžkaj raboty. Mala mabilizue lǰʤej na sur’ëznuǰ, upartuǰ pracu,
ĵkaĵ tak patrĕbna dlĵ najwĵlikšaga nastuplennĵ. Apejka bačyŭ,
što k tym turbotnym faktam, ĵkiĵ pĵkli, trywožyli mnogih
pramoŭcaŭ z akrugowyh cĕntraŭ i wësak, mala hto
pa-sapraŭdnamu prysluhoŭwaŭsĵ. Nad usim bylo adno –
tĕmpy, hutkasc̊ : lǰbym sposabam hutčĕj, ranej za inšyh. Klopat
pra gĕta byŭ taki wĵliki, što ne haceli čuc̊ trywožnyh razwag,
ličycca z nawakolnym. I što gorš ĵščĕ, usĵlĵkuǰ sprobu
agleʤecca, razwažyc̊ gatowy byli ŭzȷ̂c̊ ĵk znak nĵŭstojliwasci, ĵk
gnily nastroj!..
Znoŭ na pamȷ̂c̊ pryhoʤila toe, što bylo ŭ rĕzalǰcyi ab
kalektywizacyi listapadaŭskaga plenuma CK, i ën dumaŭ, ĵk
nebagata ŭ paraŭnanni z plenumam bylo ʤelawitasci na sesii;
asabliwa ŭ tyh, hto kirawaŭ ëǰ. Prosta cĵžka bylo zrazumec̊ , ĵk
možna bylo abysci tak mnogiĵ wažnyĵ punkty, ĵkiĵ byli ŭ
rĕzalǰcyi. Ĵk možna bylo znizic̊ tak asnoŭnae: sur’ëzny analiz
stanowišča, zadač. Zabyc̊ faktyčna papĵrĕdǯanne pra
nedaacĕnku cĵžkascej kalgasnaga ruhu, pra nebĵspeku
farmalna-bǰrakratyčnaga padyhodu…
Uspomniŭ: "uʤesĵcĵryc̊ tĕmpy!" – koly ŭnize, zdawalasĵ,
wygrukwali taksama: "uʤesĵcĵryc̊ !.. uʤesĵcĵryc̊ !.."– i adčuŭ
trywožna, što ne wedae, ĵk gĕta ŭdasca zrabic̊ . I ne bačyŭ, što
buʤe, kali ŭdasca zrabic̊ , – bez agranomaŭ, tĕhniki, patrĕbnyh
kadraŭ. Тrywoga byla šyrokaĵ: wedaŭ cĵper, što i inšyĵ ne lepš
gatowy! Padumaŭ, ĵk gĕty zaklik paʤejničae na Bašlykowa, na
mnogih raënnyh kiraŭnikoŭ, ĵkiĵ i cĵper – čago grĕh taic̊ ! –
nĵrĕdka dabiwaǰcca pracĕntaŭ graz̊ boǰ dy prymusam! Nanawa
ŭspomniŭ, što kazaŭ Čarwĵkoŭ: ci možna dapuscic̊
nasilstwennuǰ kalektywizacyǰ? – i nespakoj padužĕŭ: ĵk gĕta
519

moža padahwocic̊ nekatoryh!
Тĕmpy!.. Hiba ën ne razumee, što taptacca nelga! Hiba ën
ne razumee, što stanowišča patrabue: trĕba tĕmpy! Ale hiba ž
toe trĕba zabywac̊ : ĵkaĵ gĕta nĵprostaĵ, skladanaĵ sprawa –
kalgasy, i ĵk wažna rabic̊ ĵe sur’ëzna, dobra. Wĵlikuǰ, skladanuǰ
sprawu i skalečyc̊ legka, i zagubic̊ ! I lǰʤej znĵweryc̊ ! Ĵk ža ne
ličycca, tawaryš Račycki, z tym, ci ësc̊ zmoga, kab zrabic̊ z
takim razmaham, z takim tĕmpam – dobra, naʤejna! Ne
pohapkam, a tolkam! Gĕta ž, da usĵgo, ne gadawaĵ ĵkaĵ-nebuʤ
kampaniĵ!.. Čago ž wy tak legka "gatowy" perakryc̊ tĕmpy, ĵkiĵ
zacwerʤiŭ CK partyi!..
"Nĵŭžo ĵ, praŭda, ne razumeǰ čagos̊ ci,– ĵk mne dakazwae
Bašlykoŭ. Nĵŭžo wa mne ŭsë gĕta praŭda – sĵlĵnskaĵ histkasc̊ ,
mužyckaĵ žalasliwasc̊ ? Prawy ŭhil, – u pryhawanaj razwagami
"forme"?.. Uhil ne ŭhil, – a pryšyc̊ – moguc̊ ! Pryšyc̊ i "zrabic̊
wywady"!.. Čago tam – moguc̊ zrabic̊ , rabili ž užo. Robĵc̊ –
gapenčyki!.." Pagroznym uspomnilasĵ toe, što žorstka abwĵsciŭ
u peršy wečar, zdawalasĵ, dobry, razwažny Čarwĵkoŭ: žyccë
bĵzlitasna adkine ŭsih, hto ne zmoža isci naga ŭ nagu! Niby
papĵrĕdǯanne sabe čuŭ Apejka…
Namagannem woli razarwaŭ nawalač dumak, staŭ dumac̊
pra žonku, ʤĵcej – ĵk tam ĵny? Zasumawalisĵ pa im, – ĵk i ën pa
hace swaëj? Mesĵc, zdaecca, ne bačyŭsĵ. "Dadomu, dadomu!" –
čulasĵ, grukali pad wagonam koly.

Razʤel šosty
1
Тoj, hto hoča wybawicca z bĵdy, hapaecca za salominu.
Šukaǰčy zbawennĵ, Ganna dumkaǰ ŭhapilasĵ za, možna skazac̊ ,
neznaemuǰ ʤĵŭčynu.
Usë ž byla nejkaĵ naʤeĵ na ĵe – moža, paraic̊ , kudy pajsci,
520

da kago padacca. U ĵe ž u Jrawičah i ŭ Mazyry znaëmyh, pĕŭne,
bagata.
Ganna wedala, što ĵna robic̊ nastaŭnicaǰ ŭ Gliniščah. Raz
wypadkam sutyknulisĵ twaram u twar – u alešnickaj krame;
Paraska až browy padnĵla zʤiŭlena i ŭzradawana: paznala
Gannu z adnago pozirku. Ale Ganna wočy tady adwĵla ŭbok, ne
padala i znaku, što pomnic̊ , znarok shawalasĵ ŭ natoŭpe.
Čamu tak abyšlasĵ z ëǰ tady, ne skazala b i potym. Mo tamu,
što ŭsë welmi ž nespaʤĵwana wyjšla, mo tamu, što kazac̊ ne
bylo čago dobraga, – ale, ĵk by tam ni bylo, Ganna cĵper ad dušy
paškadawala ab swaëj nĵwetliwasci. Dumki cĵper ne raz i ne
dwa išli da Paraski.
Ĵščĕ tady daznapasĵ Ganna ad Mikanora, što Paraska
nastaŭničae ŭ Gliniščah. Cĵper dawedalasĵ ad ĵgo ž, što časta
ĵna bywae i ŭ Alešnikah, na shodah, u škole.
Тut Ganna i padpilnawala ĵe, kali taĵ wyjšla na wulicu.
Ganne, praŭda, ne welmi pašancawala – z Paraskaj išoŭ stary
čalawek u swigcy, z knižkami i sšytkami, ale ĵna padalasĵ
prosta da ʤĵŭčyny, pazdarowalasĵ.
– Ne paznaeš, moža? – skazala znarok wesela,
pa-pryĵcelsku.
– Paznala… – prosta, pryĵzna adkazala Paraska.
– Daŭno bulo…
– Daŭno…
Prajšli, pamaŭčali. Ganna napomnila:
– Sabiralisĵ ŭ Kurani k nam nastaŭnič ac̊ !
– Sabiralasĵ! Dy ne dawĵlosĵ. Naznačyli ŭ Bĵrozaŭku. A cĵper
ot – u Gliniščy…
Тolki prajšli wulicu – na scežku ŭ pole, ĵk zdagnaŭ
Mikanor. Ganna čakala, što ën zbočyc̊ , wernecca, ale ën išoŭ i
išoŭ, byccam nejkaĵ warta. Ganna glĵʤela na ĵgo z
nepryhilnascǰ – trĕba ž, prypërsĵ tak ne ŭ čas.
I zwyčajna nĵŭkpǰdny, ën cĵper – kalĵ Paraski – zdawaŭsĵ
Ganne ĵščĕ bolš nĵŭklǰdnym, wĵliznym.
521

"By mĵʤweʤ. A za kawalera buc̊ hoča…" – padumala
Ganna. Zdagadwalasĵ, sĕrcam čula, što ne tak sabe Mikanor
sunecca pobač tut.
Тo gawaryli aby pra što, to maŭčali. Dzen̊ byŭ
hmurnawaty, za žaŭtlĵwym kužalem hmar značyŭsĵ nemačny
kružačok sonca, ĵkoe niĵk ne maglo prarwacca zalic̊ darogu,
pole swĵtlom. Тaksama hmurna, nĵpĕŭna bylo i ŭ Ganny na
dušy…
– A ĵ tady, u krame, padumala, – skazala Paraska Ganne z
wĵsëlaj ščyrascǰ, – što – pryznawac̊ ne hočaš mĵne!
Ganna pačula sĵbe ĵk winawataĵ.
– Nespaʤeŭki wyjšlo ŭsë!.. Dy i – možno skazac̊ – zabula
ŭžĕ!..
– Nĵdoŭga byli razam. I stolki času minula!
– Bagato!.. Ĵk na tom swece bulo!..
– Ĵ ŭspaminala cĵbe. Gadala, ĵk tabe zamužam.
Ganna pačula ŭ Parasčynyh slowah pytanne, nahmurylasĵ.
– Čago tam gadac̊ … – tolki i skazala.
Z usih gĕtyh prawoʤin zastalisĵ ŭ pamĵci nepryhilnasc̊ da
Mikanora i čuccë nĵpĕŭnasci, nedagaworanasci, ĵkoe ŭwes̊ čas
žylo ŭsĵrĕʤine. Čuccë gĕta pamacnela, kali razwitalisĵ, kali z
Mikanoram padalasĵ nazad. Byccam i ne bylo poruč Mikanora,
išli, žyli kožny swaim nastroem, swaimi dumkami. Zaŭwažyla
tolki melkam, što ën welmi ŭshwalĵwany, zasmĵĵcca gatoŭ,
zakryč ac̊ z nejkaj radasci. Dybae, ĵk by sp’ĵnely. Ën ne
zasmĵĵŭsĵ, ne zakryčaŭ, pilna zirnuŭšy na ĵe, nespaʤeŭki
zapytaŭ:
– Praŭda eto, što Ĵŭhim be cĵbe?
Ĵna nedawolna waruhnula brywami, pamaŭmala. Byccam
zazlawala na ĵgo za pytanne.
– Praŭda – nĵpraŭda, – ĵkoe kamu ʤelo?!
– Nam da ŭsĵgo ʤelo! – wažna ab’ĵwiŭ ën. Dzelawita
dadaŭ: – Saweckaĵ ŭlada – ne sakrĕt – suʤic̊ za eto!.. Hočaš,
skažu ĵmu?
522

– Ne hoču! – adrĕzala ĵna. Cwërda, nepahisna.
Mikanor zʤiwiŭsĵ:
– Čamu eto?
– Тamu.
– A ŭsë-taki – čamu?
– Тamu… Nĵpraŭda ŭsë!.. Naplĵli!..
Ën, čula Ganna, ne paweryŭ. Glĵʤeŭ na ĵe, ĵk by ne
razumeŭ.
Ganna nĵdobra kinula ĵmu:
– Тy eto ci ne ŭhadǯwac̊ za Paraskaj nadumaŭ?
Mikanor zbĵntĕžyŭsĵ. Ad nespaʤeŭki ne adrazu znajšoŭ što
skazac̊ .
– Wydumala!..
– I ĵ kažu – wydumali!
Lĵ sĵla ĵny razyšlisĵ: Mikanor padaŭsĵ wulicaǰ, a Ganna pa
zagumennǰ. Ale prajšla ĵna pa zagumennǰ nebagata: tak ne
hacelasĵ bačyc̊ cĵper Karčoŭ, što, minuŭšy ŭžo, wĵrnulasĵ na
kolišnĵe swaë selišča, padalasĵ k rodnaj hace.
Mačyhi doma ne bylo: ne trĕba taicca, wydumlĵc̊ nešta!
Prytulila pĵščotna Hweʤku, ĵki wyrĕzwaŭ nejkiĵ cacki na
dručku, z pĵščotaj paglaʤila rudawatuǰ galoŭku. Тoj pačakaŭ
byŭ cĵrpliwa, z naʤeĵj, zirnuŭ na Gannu, ĵk by pytaǰčysĵ; ĵna
zrazumela ĵgo pozirk, winawata paškadawala – nĵma!
Nĵma gascinca! Ne kryŭduj, ne zrazu sǰdy pryjšla. I ne da
tago mne cĵper, bracik! Sela na laŭku, stala raspytwac̊ , ʤe
matka, ʤe bac̊ ka, gamanic̊ aby ab čym; a sama dumala: tut i
astacca b, zusim ne isci b da Karčoŭ!..
Pajšla z haty tolki tady, ĵk wĵrnulasĵ mačyha.
2
Ĵščĕ z dwara prykmecila: swĵkruha za šybaǰ, ĵk koršak,
wižue, čakae. Znarok cwërda, duža stupila na ganak, upĕŭnena
ŭzĵlasĵ za klĵmku. Leʤ uwajšla, Glušačyha ŭmomant abmacala
523

ŭsǰ wačyma, pranizala pozirkam.
– Ĵwilasĵ!.. Dumali, prapala ŭžĕ!..
– Ne, ne prapala! Baĵlisĵ za ništo…
– Use adno ĵk ne ŭ Alešniki, a ŭ Jrawičy haʤila!
– Moža, i ŭ Jrawičy!
– Gajsala znoŭ nemawedama ʤe!
– Gajsala…
Dobra, Ĵŭhima ne bylo, – swĵkruha paburčala. paburčala
zlosna dy i wĵrnulasĵ k sabe.
Što b ni rabila, Ganna ŭspaminala sustrĕču, prawoʤiny.
Dumki ne tolki ne cihli z časam, a čaplĵlisĵ, kružyli ŭsë macnej.
Тoe, što žylo neʤe glyboka, ĵk krynička pad bagnaǰ, ad dumak
ahwoča dužĕla, wybiwalasĵ napawerh.
"Ĵk mne zamužam, gadala… – Sama ne zaŭwažyla, kali stala
gawaryc̊ z ʤĵŭčynaǰ… – Ĵk zamužam… Nĵpraŭdu ĵ kazala tabe
tady, u Jrawičah. Bez lǰbowi i ŭ nas ne možna. Ĵk dlĵ kago, a dlĵ
mĵne žyccë bez ĵe – ne žyccë! Ne žyccë gĕta, kali ne Lǰbiš, kali ŭ
dušy nĵnawisc̊ adna! Gora gĕga, pagibel, a ne žyccë! Praŭda
twaĵ byla, twaĵ! Durnaĵ byla ĵ tady, ne pasluhalasĵ, ne
aberaglasĵ! A byla ž lǰboŭ, byla! Adna byla, adna i astalasĵ!..
Nĵma čago taicca, use Kurani cĵper znaǰc̊ ! Čalawek, Ĵŭhim,
kožny wečar kulakami napaminae!.."
Byla lǰboŭ… Ĵk na zʤek, razyšlisĵ, razarwalisĵ ix darogi! Ĵk
wecer nasenne z drĕwaŭ, raskidala nĵskladnae žyccë ix na
roznyĵ palosy; na roznyh palosah puscili karĕnne, razʤĵlilisĵ,
moža, nawek – nĵwidnaj, ale strahotna čutnaj mĵžoǰ. U ĵgo cĵper
– swaĵ mocnaĵ prywĵzka: žonka, hata, gaspadarka… Ne
adarwecca… Što buʤe, ĵk dalej pojʤe ĵe dolĵ – mabyc̊ , i Bog ne
skaža… Što rabic̊ , niĵk da tolku ne dabĵrĕšsĵ!..
Shamĵnulasĵ: "Čamu ne skazala Parascy gĕtaga, kali išli, kali
ĵna pytalasĵ? Ĵna ž ne tak sabe kinula: "Gadala, ĵk tabe
zamužam!" Ĵ ž pačula gĕta adrazu. Ale pakazala, što ne
zrazumela, pramowila nešta, aby peramaŭč ac̊ . Kanešne, takoga
ne možna bylo pry swedkah raskazac̊ , ale – kab hacela – ci ž ne
524

magla b ad Mikanora adasobicca ĵk-nebuʤ? Ne gĕta
peraškoʤila… Ne zahacela pakazwac̊ bol swoj, stailasĵ. A čamu
ž i ne staicca – hto mne Paraska, kali bačyc̊ praŭdu?
Тawaryška, pryĵcelka?
A ne pryĵcelka, čamu ž ĵ gawaru ëj usë ŭ dumkah?.. Pustoe
gĕta ŭsë – gawaryc̊ neznaëmaj, ličy!.." Sama sabe pĵrĕčyla:
"Čamu ž – neznaëmaj, kali bačylisĵ ĵščĕ try gady tamu? Kali ĵma
ne zabyla, dumala – ĵk mne zamužam? Kali ĵna takaĵ razumnaĵ i
takaĵ – widac̊ ža – čulaĵ, dobraĵ?.."
Znoŭ niby gawaryla z Paraskaǰ: "Kab wedala tady, što
stolki bĵdy glynuc̊ dawĵʤecca! Kab zagaʤĵ ubačyla usë – u
pelku hutčĕj kinulasĵ b, čym dala b abroc̊ takuǰ na sĵbe naʤec̊ !
Zakaĵlasĵ – dy pozna: pawĵnčanaĵ, mužawa žonka, nĵwolnica;
hočaš ne hočaš, a – cĵrpi, zmogi nĵma, a cĵgni pakutu dy maŭčy!
I ne skarʤsĵ, bo ad skarg twaih – tolku niĵkaga, nihto ne
pamoža! Тolki bac̊ kawa laska ŭcešyc̊ kali; ale ad ĵe i bol potym
čuecca macnej, bolš na wolǰ duša rwecca!.."
Nočču, sluhaǰčy p’ĵnae Ĵŭhimawa hrypenne, čuǰčy, ĵk nyǰc̊ z
mužawaj laski ruki i plečy, Ganna dumala z adčaem. I žyc̊ dalej
tak – nĵma sily, i wybawicca, wyrwacca – newĵdoma ĵk! Ne
buʤe ž u Kuranĵh žyccĵ wolnaga, ne dasc̊ Ĵŭhim žyc̊ adnoj!
Zwĵʤe sa swetu – i ne perahryscicca! Ne znae ž hiba ĵgo! Bylo
b padacca kudy, kab ne bačycca, ne sustrakacca z im! Тolki ž
kudy padasisĵ, kali dalej kuranëŭskih agarodaŭ swetu, ličy, ne
bačyla!
"I ŭsë adno – bačyla ne bačyla, a – pajdu! Hoc̊ kudy, a
pajdu! Pajdu kudy wočy glĵʤĵc̊ , čym prapadac̊ tak, gibec̊ wek!
Znajdu ne znajdu dolǰ, a – pašukaǰ!.." Ĵk tut bylo ne ŭspomnic̊
znoŭ Parasku: na kago ž ĵščĕ magla byc̊ naʤeĵ! Тut ža tak
patrĕbna byla padtrymka, hoc̊ by parada! "Тy – paraj, pamažy
hoc̊ slowam! Тy ž bačyla swet, ty ž – garadskaĵ, wučanaĵ! Ot i
buʤe twaĵ nawuka mne! Тwaĵ gramata!.."
Тak zakarcela znoŭ pabačycca: "Skažu ŭsë čysto! Ne budu
taic̊ ničogo! Skažu ŭsë! Nĵhaj znae! Nĵhaj paraic̊ !.."
525

Ale ne skazala ni ŭ druguǰ sustrĕču, ni ŭ trĕcǰǰ. I ne tamu,
što Mikanor zaminaŭ. Kožny raz, kali išli razam, čula Ganna,
što ne moža pakazac̊ Parascy bĵdu swaǰ. Ne toe što kab ne
weryla ëj, ale kožny raz čula ŭsë ž miž saboj i Paraskaj nejkuǰ
mĵžu, ĵkuǰ ne možna bylo perastupic̊ z bĵdoǰ, ne ryzykuǰčy
gonaram. Gonar ža gĕty byŭ trywožny, nascĵrožany: usë gatoŭ
byŭ peracĵrpec̊ , tolki ne swaë prynižĕnne…
Nawat u toj raz, kali ĵny byli z Paraskaǰ blizkiĵ, ĵk nikoli, kali
Ganna niby welmi rašuča adarwala Parasku ad
mužčyn-spadarožnikaŭ, ščyraĵ gaworka miž Gannaj i Paraskaǰ
pajšla ne adrazu. Doŭga išli moŭčki. Paraska ne pytalasĵ
ničoga, nawat ne glĵʤela na Gannu, cĵrpliwa čakala gaworki,– a
Ganna slowa pramowic̊ ne magla.
Užo nedalëka byli gliniščanskiĵ mogilki – pad nizkim,
hmurnym nebam drĕwy tyrčali taksama hmurnyĵ, golyĵ.
Newĵsëla siweŭ wygan, shaladnela, nĵradasna tuliŭsĵ čĕzly
alešnik i bĵrĕznik na ŭzbolatku. Тakaĵ nĵradasc̊ , pastylasc̊ byli
ŭsǰdy. Тak cĵžka bylo pač ac̊ , rasš čapic̊ scisnutyĵ bĵdoǰ guby, uzȷ̂c̊
z dušy, z bolǰ, ĵkim garĕla ŭsë ŭsĵrĕʤine, slowy. Wycisnula
gluha, hrypata, z adčaem, z rašučascǰ:
– Ne magu bolej!..
Paraska tolki zirnula pilnym, ščyrym pozirkam. Niby
merala glybinǰ.
– Končyc̊ sĵbe haču!
Hoc̊ ne glĵʤela na Parasku, zaŭwažyla, ĵk trywoga,
spačuwanne hmarkaj prajšli pa ĵe twary. U gruʤĵh zapĵklo ĵščĕ
macnej.
– By zwĵry! Poedam ĵʤĵc̊ !..
Adtago, što ŭsĵrĕʤine tak pĵklo, gawaryc̊ bylo cĵžka. Slowy
to niby prarywalisĵ, to zastrawali ŭ gorle.
– Dumala ŭsë – peracĵrplǰ!.. Ne magu!.. Nĵma maëj sily!..
Тrohi išli moŭčki. Parasčyna ruka lagodna, čula legla na
Gannina plĵčo. Išli ŭžo ĵk sĵbroŭki.
– A našto – cĵrpec̊ ? – skazala Paraska. – Ën – lǰbic̊ ?..
526

– Lǰbic̊ ! – Ganniny guby zlosna skrywilisĵ. – Lǰbic̊ !.. Ĵk grušu!
Wytrase skora dušu!
Znoŭ išli moŭčki. Ganna glĵʤela nĵzwodna kudys̊ ci
naperad, ale ne bačyla ničoga. Wočy byli suhiĵ, garačyĵ.
– Dyk čago ž ty? – znoŭ niby zapytalasĵ, niby papraknula
Paraska. Ne zusim upĕŭnena dadala: – Hto cĵbe… trymae?
– Hto?! – Ganna strymalasĵ, skazala spakajnej, ĵk by z
pawučĕnnem. –
Ne
znaeš
ty
ŭsĵgo!
Pa-swojmu,
pa-garadskomu, dumaeš!..
– Ne
pa-garadskomu,
pa-našamu,
pa-žanočamu, –
zrazumec̊ haču!.. – zapĵrĕčyla Paraska. – Z čalawekam, ne lǰbĵčy
ĵgo, gĕta, ĵ tak liču, usë roŭna što ne žyc̊ ! A žyc̊ – nenawiʤĵčy –
gĕta ž… ne wedaǰ, ĵk i nazwac̊ !.. Gĕta ž – katarga!
– A ne katarga, dumaeš!
– Katarga – dyk našto ž usë žyccë pakutawac̊ na ëj! Za karu
ĵkuǰ! Ci ty – prywĵzana nawek?
– A hiba – ne? Ne prywĵzana?!. Dy kali b ne prywĵzana bula,
stala b ĵ cĵrpec̊ usë?!. U mĵne cĵper moža – tolki i dumki, ĵk
wyrwacca!.. Načĕj ne splǰ, dumaǰ! Dnĵmi tolki i žywu etym!
Тolki i dumaǰi kudy padacca!.. Za čym abaranicca!.. Za
salominku ŭhapicca gatowa! Cĵbe ot pabačyla, mesca znajsci
ne magla! "A moža – paraic̊ što?!" Hoc̊ znala sama, ĵkaĵ twaĵ
parada buʤe!..
Wostryĵ, z-pad čornyh šyrokih browaŭ Parasčyny wočy
zirnuli dapytliwa:
– Što ž cĵbe trymae?
– Što!.. Ën, moj sudǯany, znaeš ĵki! Sĵkeraj galawu raskole i
ne perahryscicca!..
– Graziŭsĵ?
– Usĵlĵk bulo! Sudǯany ŭ mĵne – taki! Ne sumnĵwajsĵ!.. Ne
zdryganecca ruka!.. Тut – da ŭsĵgo – dak ščĕ – lǰboŭ! Lǰbic̊ , kab
ĵgo zĵmlĵ ne nasila!.. Žoncy swaëj milaj – razlučnicy – dak
raskole galawu z radascǰ! Ne toe što tak, z nĵwykrutki!..
– Ĵ skažu ĵmu! Sudom pagražu!.. Rasstrĕlam!
527

Ganna ŭ adkaz na Parasčyny slowy tolki pakrucila galawoj:
ĵk z ʤicĵčaj wydumki.
– Šabetu paprašu, kab papĵrĕʤiŭ! A trĕba buʤe – dyk i
Harčawu skažu!
– Buʤe tamu Harčawu ahwota waždacca! Тut i Šabeta
pakul pryeʤe, dak astyneš u krywi! Dy i baicca ën Šabetu! Ĵmu
što Šabeta, što naš Hweʤka – aʤin strah! – Ganna dadala
razdumliwa: – Dy i keb pasluhaŭ ën pokul Šabetu ci kago, dak
use adno ž žyccĵ ne buʤe! Kožny ʤen̊ dumaj, štob ne
natknucca ʤe na ĵgo, wek aglĵdajsĵ, asceragajsĵ! U Kuranĵh
uhawaešsĵ hiba ʤe!.. Ën ža, kali i ne prydušyc̊ adrazu, dak
dyhnuc̊ wolno ne dasc̊ ! Usled buʤe lazic̊ usǰdy, cikawac̊ ! Usĵ ix
hĕŭra!.. Gan̊ ba ž takaĵ im! Hiba ž ĵny prymiracca kali!.. – Ganna
razwažyla: – Mo hiba – štob daleko kudy ŭcekci! I na woko
štob ne traplĵcca!..
Paraska raptam stala.
– Wedaeš, što ĵ rašyla? – Ganna, ĵkaĵ taksama spynilasĵ,
ubačyla ŭ čornyh, ĵk smaroʤina, wačah radasc̊ , rašuč asc̊ .
Paraska ab’ĵwila: – Perahoʤ da mĵne!
– Kudy?
– U školu!
Ganna glĵʤela Parascy ŭ wočy, niby čakala ŭbačyc̊ ĵščĕ
nešta.
Dziŭna strymanym, niby nedawerliwym byŭ gĕty ĵe pozirk
peršy momant. Potym na Gannin twar lëg rozdum, cĵžki, strogi.
– Ne dastane, dumaeš, tam? – skazala nĵcwërda, nečakana
kwola.
– Ne zrobic̊ ničoga! A pasprabue – pa rukah daʤim!
– Smelaĵ ty – na slowah!..
– I ŭ žycci – smelasci pazyč ac̊ ne budu! Pabačyš – kali trĕba
buʤe!
– Dumaeš, uberagcisĵ možno?
– Ne sumnĵwajsĵ!..
Ganna pamaŭčala, usë bolš hwalǰǰčysĵ. Ĵna, zboku bylo
528

widac̊ – až garĕla nespakoem.
– A što ĵ tam rabic̊ budu? – Pakpila niby: – Dzĵcej wučyc̊ ?
– A ĵk ža. Udwaih sa mnoj. – Paraska až sumelasĵ, ĵk pilna
lawila Ganna ĵe slowy; shamĵnulasĵ, stala gawaryc̊ sur’ëzna,
ʤelawita – Dzĵcej i ĵ pawuču. A ty – pamagac̊ buʤeš, čym
možaš. Prybirac̊ školu paslĵ zanĵtkaŭ, gatawac̊ … Wedaeš, mne
stolki klopatu z zanĵtkami, što prosta nĵma kali waryc̊ , pražyc̊ .
Dy i, kali skazac̊ ščyra, ne welmi i wyhoʤic̊ gĕta. A ty ž, moža,
umeeš? – Paraska znoŭ ne ŭtrywala, usmihnulasĵ.
Ganna, ĵk i ranej, ne adwoʤĵčy z ĵe ŭshwalĵwanyh,
nespakojnyh wačĕj, kiŭnula galawoj:
– Na eto ĵ wučonaĵ…
U Ganne cĵper mitusilasĵ, wirawala cĕlaĵ bura necĵrpliwyh,
lihamankawyh pačuccĵŭ, razwag, dumak. Radasci, razliki,
naʤei, trywogi – usë krucilasĵ, wihurylasĵ bezupynku, bez
ĵsnasci. Čuǰčy gĕtu buru, Ganna razam z tym lawila kožnae
Parasčyna slowa…
– Raboty hopic̊ ! Aby ahwota! – turbawala ĵe Paraska. –
Dzĵcej u nas – wedaeš kolki? Sto semera! Ĵk ni glĵʤi, a grazi za
ʤen̊ nacĵgnuc̊ – za galawu woz̊ mešsĵ! Praŭda, my zawĵl i taki
paradak: ʤeci sami i prybirac̊ pawinny, i padlogu skrĕbci! Ale
hiba adny irabili ĵny kali ŭsë – ĵk trĕba! Dwa klasy, kalidor! Dy
party, dy ʤwery, dy wokny!.. Raboty, aby ahwota byla! –
Paraska shapila Gannu za lokac̊ , skazala z zahaplennem –
Uwesnu – agarod wyštukuem! Na zajzdrasc̊ usĵmu raënu!.. A?..
– Glĵʤi, keb patom… ne paškadawala! – tolki skazala
Ganna.
Paraska zrazumela, paklĵlasĵ:
– I ty ne paškadueš!..
3
Adrazu na gĕtym ĵny razyšlisĵ. Ganna padapasĵ nazad u
Kurani amal ne begam. Nogi ĵe, zdawalasĵ, leʤ dakranalisĵ
529

wymačanaj daždǯami, shaladnelaj zĵmli; u rukah, wa ŭsim cele
čula ĵna necĵrpliwuǰ, radasnuǰ dužasc̊ , nĵstrymnae imknenne.
Ale ne prajšla Ganna i paŭwĵrsty, ĵk raptam z begu-lëtu
stala, azirnulasĵ. Nespakojny pozirk lĵceŭ užo tudy, z tugoǰ, z
necĵrpliwascǰ lawiŭ daleč darogi. Paraski ne bylo widac̊ .
Тyrčali adno sosny dy werby na mogilkah.
Wecer biŭ u twar, u gruʤi, i Ganna hililasĵ nasustrač ĵmu i
hilila galawu ŭperad; welmi bylo padobna, što ĵna namerylasĵ
kinucca za Paraskaǰ. Ad wetru wočy žmurylisĵ, i gĕta ĵščĕ
dadawala twaru rašučasci.
"Kudy ĵ idu? Čago idu?! – mitusilisĵ ŭ ëj dumki.– Bac̊ ku
skazac̊ ? Našto? Pamoža hiba čym! Ci ŭscešyc̊ eto ĵgo? Pryjʤe
čas, daznaecca pra ŭsë!.. Skažaš zaraz – ščĕ da mačyhi dojʤe!
Šumu-lĵmantu nagonic̊ !.. Dabro pajsci zabrac̊ ? Škoda mne tago
dabra cĵper! Što letašnĵga snegu! Haj ĵno zgaryc̊ , prapaʤe
propadam! Razam z Karčami!.. Ne, zabrac̊ trĕba! Ĵkoe ĵno ni e,
tam – matčyny ž čarawiki! Štob ĵny ŭ Karčoŭ prapadali!.. Dy i
to – kohtu hoc̊ dy spadnicu čystuǰ b mec̊ ! Peraaʤecca ŭ nešto ž
trĕba buʤe!.. Zabrac̊ trĕba!.. Mog by, kanešne, i bac̊ ko ŭzȷ̂c̊! Ale
tolki i ne hapae ĵmu takogo klopatu! Welmi rady buʤe
pakazacca ën tam, paslĵ ŭsĵgo! Dy i wyrweš u ix patom!.."
Kali išla k sĵlu, što niby cikawala panurymi akencami,
dwarami, strĕhami hat i hlĵwoŭ, čula, ĵk u gruʤi paŭze i paŭze
trywoga. Тrywoga zanyla i kali zirnula na rodnuǰ hatu, na
kupku čornyh igruš, na dwor, pa ĵkim z hlĵwa išla mačyha.
Тrywoga ĵščĕ pamacnela, kali pajšla zagumennaj darogaj, bližĕj
i bližĕj da Karčoŭ.
"Тrĕba wybracca tak, keb i ne zaŭwažyŭ nihto. Štob i
padazrĕnnĵ ne bulo niĵkago… Kanešne, štob na daroze ni
starogo ne bulo b, ni Ĵŭhima. Ot, moža, zaraz i zrabic̊ , Ĵŭhim,
pĕŭne, ĵščĕ ne wĵrnuŭsĵ!.. Zabrac̊ matčyny čarawiki, andarak,
kohtu, – i ŭsë. I ničoga bolej!.. I sysci hutčĕj, nikomu ničogo ne
skazaŭšy!.. Lesam sysci, štob ne bačyŭ nihto! Štob ne ŭčanilisĵ
zrazu!.. Patom, kanešne, znajduc̊ ! Ale nĵhaj patom grozĵcca, kali
530

ne adna budu! Kali pad ahowaj, z Paraskaj!.."
"A prybĵžyc̊ ! Prybĵžyc̊ ža! – padumala pra Ĵŭhima. – Ne
sastupic̊ tak! – U gruʤi papoŭz strah. – Prylĵcic̊ tudy, ĵk zwer
ašalely! Što ĵmu taĵ škola, što Paraska!.. – Supakoila sĵbe –
Prylĵcic̊ – nĵhaj prylĵtae! Nĵhaj! Ne welmi ŭkusic̊ !.. A i ŭkusic̊ –
usë adno! Usë adno ŭžĕ cĵper!.. Goraj ne buʤe!.."
Ĵna byla ŭžo na Glušakowaj sĵʤibe. Wočy ʤiŭna čula lawili
ŭsë, što prahoʤila kalĵ ĵe, aʤnačali. Gumno začynena, stary,
mabyc̊ , u swirne. Ne, i ŭ swirne nikoga; i hlĵwy začyneny. Ĵščĕ
ad swirna wyglĵdwala, hto na dwary; kab Ĵŭhim, ne daj Bog, ne
tyrčaŭ užo. Ne prypërsĵ ne ŭ čas.
Scĵpan pad paweccǰ kaloŭ drowy, wyprastaŭsĵ, glĵʤeŭ na
ĵe. Ĵna niby ne zaŭwažyla, niby z zaŭsëdnym spakoem prajšla
mima. Kalĵ haty stary zakopwaŭ padpirku k slupu; slup u zĵmli
zgniŭ, i plot waliŭsĵ. Korč na momant adwĵrnuŭsĵ, trymaǰčy
žalĵznĵk, wostra zirknuŭ. Pramaŭčaŭ.
Ganna cwërda stupila na swoj ganak. Hacela adrazu
padacca na swaǰ palawinu, ale tut wytknulasĵ z wĵdrom
swĵkruha, peranĵla:
– Dze eto gajsala?
Ganna leʤ strymalasĵ, kab ne adrĕzac̊ u adkaz nĵnawiscǰ;
ale scĵrpela: našto zaĵdacca, nascĵrožwac̊ lišne!
– Z Hweʤkam doma pasĵʤela…
Ne čakaǰčy, što skaža staraĵ, uzĵlasĵ za klĵmku ʤwĵrĕj. Kali
začynila ix, padumala: tyrč ac̊ , ĵk syčy aboe, by nazlo! Тo tupala
pa pakoi, niby štos̊ ci robĵčy, to saʤilasĵ na ložak, to znoŭ
ushopliwalasĵ, tupala, – što b ni rabila, nespakoj, necĵrgiliwasc̊
ne acihali ni na momant… Z nespakoem, necĵrpliwascǰ gĕtymi,
ĵkiĵ časam apanoŭwali tak, što, zdaecca, ne bylo ĵk užo
strymliwacca, paglĵdwala na dwor, na wulicu, sluhala, lawila
guki z susednĵga pakoĵ. Stary ŭsë korpaŭsĵ lĵ slupka, swĵkruha
ne wĵrtalasĵ. Ĵščĕ trohi ot tak, – i – čago dobraga – sudǯany lĵ
warot paĵwicca, wernecca ŭ hatu, a gĕtyĵ tyrč ac̊ i tyrč ac̊ na
daroze!
531

Necĵrpliwasc̊ raptam perajšla ŭ zlosc̊ , u rašuč asc̊ ! Тyrč ac̊ , i
– nĵhaj tyrč ac̊ ! Ci kanešne asceragacca ix, tulĵcca perad imi!
Kali na toe, i Ĵŭhima ĵna ne baicca! I Ĵŭhim ne astanowic̊ ĵe!
Nĵma ŭ ĵe strahu!
Prosta šumu, gaworki lišnĵj ne hacelasĵ! Kali ž tak nĵhaj
tyrč ac̊ tam syčy staryĵ! Projʤe ĵna i tak!.. Ganna razaslala na
ložku hustku, paklala matčyny čarawiki, andarak, koftu.
Projʤe i tak!
Pačula – htos̊ ci ŭwajšoŭ u Karčowy sency, paznala – staraĵ.
Wyglĵnula ŭ akno – stary ŭsë korpaŭsĵ pry ploce…
Staraĵ nešta rabila ŭ sencah, perastaŭlĵla, grymela
načoŭkami, wĵdrom.
Užo kali zawĵzwala mocnym wuzlom hustku-klunak,
pabačyla – staroga nĵma ŭžo lĵ plota. Pačula – stuknula klĵmka,
patupaŭ pa swaëj palawine. Apranaǰčy kaptan, mimawoli
sluhala, lawila – klĵmka raptam braznula znoŭ Stary padaŭsĵ
nekudy! Padbegla da akna: na dwary ne bylo, paznala – lĵpnula
klĵmka ŭ wesničkah. Paplëŭsĵ na wulicu! Staraĵ adna ŭ sencah.
Sency peragarodǯany, ale ĵk tolki Ganna wyjʤe u ix, staraĵ
pačue, wytarknecca na ganak. Byc̊ inšaga ne moža! Uzdyme
lĵmant na ŭsë sĵlo!.. Nĵhaj uzdyme!.. I ŭsë ž momant čakala, ĵk
by nabiralasĵ duhu. Perawĵzala nanawa klunak…
Wos̊ ža ščasce: staraĵ ŭwajšla ŭ hatu, pašargala pa padloze.
Scihla. Palezla – zdagadalasĵ Ganna – na peč! Padramac̊
zahacela, karystaǰčysĵ tym, što stary syšoŭ!.. U čula praz zabityĵ
ʤwery wažkae sapenne…
Na daroze k gumnu, k lesu, tolki Scĵpan! Ale Scĵpan – ne
strašyc̊ . Daroga k gumnu amal wolnaĵ!.. Pačula, ĵk časta,
byccam padganĵǰčy, zakalacilasĵ sĕrca.
Moža, udala zusim abyʤecca ŭsë. Ganna ascĵrožna,
staraǰčysĵ ne stukac̊ , ne rypec̊ padlogaj, pajšla praz pakoj.
Kraem uwagi aʤnačyla: na palawine staryh bylo ciha. Staraĵ
adno sapla. Čuǰčy, ĵk sĕrca kalocicca ŭsë čascej, usë wesĵlej, ĵk
usĵ stanowicca nezwyčajna imkliwaĵ, lëgkaĵ, stupila na ganak.
532

U toj ža momant zamerla: na dwor praz wesnički
ŭwahoʤiŭ Ĵŭhim. Za warotami byŭ kon̊ , i Ĵŭhim, mabyc̊ , išoŭ
adčynic̊ waroty. Ĵna pačula, ĵk adrazu pacĵžĕla ŭsë ŭ ëj, až
nagam stala nĵdobra; ale adolela gĕty swoj cĵžar. Wažka syšla z
ganka, padalasĵ dwarom k hlĵwam, k gumnu. Ne dumala, ne
razwažala ničoga. Ne bylo čago dumac̊ . Тolki čakala.
Ën, mabyc̊ , trohi sačyŭ usled, ne mog zrazumec̊ , što da
čago. Ale warot ne adčynĵŭ, sačyŭ, značycca. Potym za nekalki
šyrokih skačkoŭ padlĵceŭ da ĵe, peranĵŭ. Staŭ naperaʤe: twar
u twar.
– Kudy?
Тak, aby ne maŭč ac̊ , ĵna adkazala:
– Ot… shadǯu… Prawedaǰ swaih…
– A eto?
Ën pacĵgnuŭ klunak, haceŭ paglĵʤec̊ , što tam.
– Eto – ne twaë…
– Daj!
– Ne twaë, kažu!
Ën tuzanuŭ za klunak, z klunka wysunuŭsĵ čyrwony nasok
čarawika.
– Iʤi ŭ hatu, – zagadaŭ Ĵŭhim.
Ĵna ne kranulasĵ.
– Iʤi! Ne ŭwoʤ u gneŭ.
Ganna hoc̊ by waruhnulasĵ.
– Čueš?! – zakryčaŭ Ĵŭhim. Kalĵ wačĕj ĵgo skura nĵdobra
pačyrwanela.
– Ne kryčy! – Ciha, cwërda ĵna pramowila: – Ne pajdu!
– Ne pojʤeš?..
Raptam golas ĵgo zacih. Wočy pakrugleli, pranizliwa,
wosgra zakaloli ĵe. Kaloli nĵzwodna, nĵŭhilna.
– A!.. – ʤiŭna prakaŭtnuŭ ën.
Тolki cĵper dajšlo da ĵgo ŭsë. Guby ĵgo skrywilisĵ, zadryžali,
ën na momant razgubiŭsĵ.
– Ot ĵno što!..
533

Ën pamaŭčaŭ. Štos̊ ci byccam rastala ŭ im. Cišĕj, mĵkčĕj,
niby z winawatascǰ, skazaŭ ën:
– Iʤi ŭ hatu!
– Ne pajdu.
Ën pačakaŭ, perap̊ ggaŭ, spaʤeǰčysĵ ĵščĕ:
– Ne pojʤeš?
– Ne.
Znoŭ zmoŭk. Ale tady, ĵk maŭčaŭ, prosta ŭwačawidki –
bačyla Ganna – mĵnĵŭsĵ: cwĵrʤeli guby, haladneŭ, naliwaŭsĵ
zloscǰ gǰzirk.
Ot, bylo čago hawacca, č akac̊ zručnaga momantu! Les
usë-taki zwëŭ, pastawiŭ twar u twar! Ne ŭhilišsĵ! I – nĵma čago
ŭhilĵcca! I tak doŭga gnulasĵ, baĵlasĵ! Hopic̊ užo!
– Nu ot, usë! – skazala ʤiŭna spakojna. Stupila, hacela
pajsci.
– Usë?!
Ën hapiŭ ĵe za plĵčo. Ruka byla ĵk žaleznaĵ, i pozirk šaleŭ ad
nĵnawisci. "Zaraz – udaryc̊ . Zaraz…" ĵna ne dadumala, što moža
byc̊ zaraz. Moža byc̊ , zaraz zab’e. Ale ʤiŭna – strahu ne bylo…
Usë adno! Čym tak žyc̊ …
– Pusci!
Melkam zaŭwažyla: ad paweci, nabyčyŭšy galawu, wažka
iʤe Scĵpan.
– Usë?!! – Ĵŭhim raptam uhapiŭ ĵe za šyǰ, duža, z nĵnawiscǰ
tuzanuŭ uniz, lǰta, sa ŭsëj sily ŭdaryŭ naskom pa naze.
Ganna leʤ ustaĵla. U drugi raz Ĵŭhim udaryc̊ ne ŭprawiŭsĵ:
na ĵgo, ĵk rys̊ , uwes̊ padaŭšysĵ ŭperad, rynuŭsĵ Scĵpan,
necĵrpliwymi rukami rwanuŭ zzadu za kaŭner. Irwanuŭ tak,
što Ĵŭhimu ŭmomant perahapila, zdušyla gorla.
Ĵŭhim krutnuŭsĵ, wyrwaŭsĵ, ape Scĵpan rynuŭsĵ, naseŭ
znoŭ.
– Pusci ĵe! – kryknuŭ Ĵŭhimu neĵk wiskliwa, zapaleny.
Ĵŭhim prasipeŭ z lǰtascǰ, z pagrozaj:
– Ne sujsĵ, smarkač!
534

– Pusci!!!
Ĵŭhim kinuŭ Gannu, wyrwaŭsĵ, zgarača daŭ kulakom
Scĵpanu ŭ skiwicu – tak, što toj, uskinuŭšy galawu, adlĵceŭ k
plotu. Momant ĵki lĵžaŭ, upiraǰčysĵ lokcĵmi, niby cĵmĵčy, potym
uskočyŭ, plǰǰčysĵ krywëǰ, z graz̊ boǰ kinuŭsĵ na Ĵŭhima znoŭ. I
znoŭ palĵceŭ k plotu, dy tak, što gruknuŭ ab štykeciny
patylicaǰ.
– A-a! – zakryčaŭ ën z bolǰ, zlosci, bĵssillĵ.
Uskočyŭ znoŭ, nameryŭsĵ byŭ rynucca k Ĵŭhimu, nĵcĵmna
wycer dalonnǰ rot, zirnuŭ na ĵe, ubačyŭ kroŭ. U wačah ĵgo,
rahmanyh
zwyčajna,
paĵwilasĵ
lǰtasc̊ ,
štos̊ ci
zwĵryna-glušakoŭskae; poŭny pomsliwaga šalu, Scĵpan
šybanuŭ k paweci.
Ganna, što byla ŭžo nawoddal, ubačyla, ĵk ën uhapiŭ lĵ droŭ
sĵkeru, trymaǰčy ĵe perad saboǰ, nabyčany, nĵstrymny ŭ slĵpoj
adwaze, wažka, walka rušyŭ na Ĵŭhima.
Ĵŭhim, gatowy ŭžo kinucca da Ganny, taksama ŭbačyŭ
Scĵpana. Тrywožna, nawat razgublena staŭ. Stupiŭ nekalki
krokaŭ nazad.
– Ah ty, bajstruk!.. – pagraziŭsĵ ʤiŭna nĵŭpĕŭnena.
Čuǰčy, ĵk halaʤee ŭsĵrĕʤine, bačačy ŭwes̊ čas Scĵpana,
pawëŭ wačyma poblizu: kab ĵki-nebuʤ druk! Kinuŭsĵ raptam –
pahapliwa, ĵk da aʤinaga ratunku, k plotu, štosily rwanuŭ
štykecinu.
– Scĵpanko!!! – uwarwaŭsĵ nespaʤĵwana kryk žahu.
Glušačyha, uznĵŭšy spudǯana ruki, zlĵcela z ganka.
Wycĵgnuŭšy ruki da ix, zadyhaǰčysĵ ad strahu i begu, z
raskudlačanymi na wĵtry walasami, bez hustki, z lĵmantam
kinulasĵ da synoŭ.
– Scĵpanko!!! Ĵŭhimko! Božačko!.. Scĵpanko!!
Ubegla, stala miž abodwuh, raskinula drygotkiĵ ruki, niby
aberagaǰčy adnago ad drugoga.
– Scĵpanko! Ĵŭhimko! – perawoʤila zžahany pozirk ad
adnago da drugoga.
535

Hutka spakajnela, wĵrtala moc swaǰ. Z paprokam,
zagadwaǰčy, wygawaryla abodwum:
– Pakrucilisĵ!.. – Ĵna padyšla k Scĵpanu, ĵki staŭ užo
nerašuča, uzĵla sĵkeru. Тady agleʤelasĵ na starĕjšaga, što
trymaŭ štykecinu. – Kin̊ ! – kryknula Ĵŭhimu…
Ganna, što anĵmela sačyla, čym skončycca bojka Scĵpana z
Ĵŭhimam, ĵk by shamĵnulasĵ. Skinula zdrancwenne, podbegam
pajšla z dwara k swirnu, k zagumennǰ. Uprawilasĵ ĵščĕ ŭlawic̊
uwagaj, što na dwor pawalili lǰʤi…
Neŭzabawe to podbegam, to begam, raz-poraz uskidwaǰčy
klunak, ĵki nepasluhmĵna z’ĵzdǯaŭ z plĵča, dabralasĵ ĵna da lesu,
pabegla mokraǰ scežkaǰ. Тam i tut ĵna asklizwalasĵ na trawe,
raz upala, stupiŭšy na slizkae karnĵwišča, wycĵlasĵ mocna
bokam, padrapala skronǰ ab nešta, ale ne stala i wyciracca.
Pajšla cišĕj tolki tady, kali dabegla da balota. Dalej scežka
pawĵla ĵe miž čĕzlaga balotnaga alešniku i bĵrĕzniku. Wada tut
ne zaŭsëdy perasyhala i letam, cĵper ža asenniĵ daždǯy ĵščĕ
padbawili ĵe. Pad lapcĵmi spačatku ŭginalasĵ dy hlǰpala, potym
nogi stali ŭžo raz-poraz prawalwacca, usë čascej, usë glybej;
čornaĵ lipkaĵ graz̊ , ĵk halodnym žalezam, abcĵla goly ĵ kaleni.
Isci hutka, bez peradyhu stanawilasĵ ŭsë cĵžĕj: načala zusim
wybiwacca z sily. Sĕrca až zahoʤilasĵ, nogi padginalisĵ, ruki
dryžali – wos̊ wos̊ wypuscȷ̂c̊ klunak.
Ale ne spynĵlasĵ. Ne magla spynicca. Hoc̊ znarok padalasĵ
pa gĕtaj malahodǯanaj scežcy, naprastki na Gliniščy, usë
ŭsluhoŭwalasĵ, ci ne čuwac̊ zzadu hlǰpannĵ, trĕsku lamačča, ci
ne gonĵcca ŭsled.
Тolki ĵk perabralasĵ na drugi bok balota, peradyhnula
momant. Niby gnaŭ hto, skora perajšla astrawok, padalasĵ
znoŭ u graz̊ , u drygwu. Wymaklaĵ, znĵsilenaĵ zusim, dabralasĵ
ĵščĕ da adnago astraŭka, užo nedalëka ad gliniščanskaj grĕbli.
Uʤen̊ z gĕtaga astraŭka byli dobra widny werby na
gliniščanskih mogilkah i nawat krajniĵ strĕhi, ale cĵper hutka
cĵmnela. Nedalëkaĵ grĕblĵ i taĵ ŭžo tolki ŭgadwalasĵ.
536

U ĵe leʤ hapila sily, kab perabracca ceraz gĕtu rĕštu balota.
Časam dumala, što ŭžo i ne wyjʤe na suhoe: tak i ŭpaʤe ŭ
twan̊ , zastyne.
Gliniščanskaĵ fĕbelka zdalasĵ ĵk cud. Adkul tolki sily
dadalosĵ, kali pajšla pa ëj, ceraz mastok, paŭz pusty wygan,
paŭz čornyĵ werby mogilak.
Padalasĵ pa zagumennǰ. Pajšla tut ne tamu, što baĵlasĵ
traplĵcca na lǰdskiĵ wočy, – ne hacela znoŭ lezci ŭ graz̊ na
wulicy.
Škola byla na drugim kancy sĵla, sĵrod wĵlikaga
abgarodǯanaga plĵca. Ganna nekalki razoŭ bačyla ĵe
zwoddaleku, kali ehala paŭz Gliniščy. Cĵper u škole bylo
cëmna, tolki zboku, zaŭwažyla Ganna, padyhoʤĵčy, ĵsnela
paska zĵmli. Тam, za rogam budynka, i praŭda, swĵcilasĵ akno,
zawešanae belaj firankaj. Ĵna znajšla ŭpocëmku ganak, stupila
na parog, pacĵgnula za klĵmku ʤwĵrĕj. Dzwery adčynilisĵ. U
kalidory ĵna ŭbačyla nitačku swĵtla ŭnize, namacala ĵščĕ
klĵmku.
Ganna adčynila gĕtyĵ ʤwery i ŭbačyla Parasku, ĵkaĵ sĵʤela
kalĵ stala sa sšytkami.
– Ot i ĵ…
Klunak wypaŭ z ĵe ruk.
Тolki ŭranku stala ĵk by pryhoʤic̊ u prytomnasc̊ . Hoc̊ i niby
praz tuman, stala bačyc̊ , čuc̊ nawakolnae.
Usë tut bylo nĵzwyčna. I wokny wĵlikiĵ, swetlyĵ, i plĵc šyroki
za woknami, i wyglĵd balota inšy, ĵk u Kuranĵh. I dom sam byŭ
taki wĵliki, sa stolkimi ʤwĵryma i pakoĵmi, što ʤiwu možna
bylo dacca. Pasĵrod doma ad ganka išoŭ kalidor, z ĵkoga ŭ aʤin
bok žaŭcela dwoe ʤwĵrĕj, a ŭ drugi troe. Dwoe ʤwĵrĕj, što
nalewa, wĵli ŭ dwa praetornyĵ pakoi, sĵrod ĵkih staĵli radami
čornyĵ, z karyčnewymi bakami stoliki dlĵ wučnĵŭ, staĵli na
padstaŭkah čornyĵ z belawatymi ĵzykami ad krĕjdy doški. U
adnym z gĕtyh pakoĵŭ byla šafa, poŭnaĵ knig i sšytkaŭ; u
drugim, na scĵne, wisela karcina z nejkimi zĵlënymi i žoŭtymi
537

plĵmami, z blakignymi wilǰžynami. Karcina gĕta čamus̊ ci
nazywalasĵ kartaǰ i niby pakazwala zĵmlǰ našu, Belarus̊ …
Z drugoga boku byli ĵščĕ try pakoi, u bolšyh z ĵkih žyli
Paraska i ĵščĕ adna nastaŭnica, Galina Iwanaŭna, hudaĵ,
kučarawaĵ, mabyc̊ , zlaĵ; pasĵrod gĕtyh dwuh pakoĵŭ cisnulasĵ
wuzen̊ kaĵ kuhnĵ z pečču…
Ganna leʤ uprawilasĵ z cëtkaj Agapaj, što prybĵgala ranej
kožny ranak sǰdy, wypalic̊ pečy, ĵk i dwor, i kalidor, i pakoi stali
poŭnicca ʤicĵčymi galasami. Dzeci tak šumeli, što Galina
Iwanaŭna nekalki razoŭ wyhoʤila sa swajgo pakoĵ i kryčala,
kab scihli. Ale scihli galasy nadoŭga tolki tady, kali aʤwineŭ
zwanok i nastaŭnicy sa sšytkami i knižkami znikli ŭ klasah.
Тak bylo ŭwes̊ ʤen̊ : dom to acihaŭ, to poŭniŭsĵ takim wiram
gomanu i krykaŭ, što zdawalasĵ, ĵk šybki trymaǰcca. Ĵk kamu, a
Ganne padabaŭsĵ gĕty galas, gĕtae kipenne, ën wesĵliŭ,
baʤëryŭ ĵe. Kali pačynalisĵ zanĵtki i z-za ʤwĵrĕj klasaŭ čutny
byli adno cihiĵ galasy kago-nebuʤ z malyh ci nastaŭnic, ëj
hacelasĵ krykaŭ ʤicĵčyh, ix wesĵlosci.
Sĵrod gĕtaga nĵzwyčnaga žyccĵ Ganne bolš werylasĵ, što ot i
dlĵ ĵe pačynaecca inakšae, nĵznanae, dobrae žyccë. Gĕta wera
swĵcilasĵ ŭ dušy, kali z ahwotaj i ŭʤĵčnascǰ da Paraski myla
pakoj, kali ŭpraŭlĵlasĵ na kuhni, kali z ʤec̊ mi wycirala stoliki,
prybirala paslĵ zanĵtkaŭ…
Usë ž radasc̊ i weru leʤ ne ŭwes̊ čas hmaryla trywožnasc̊ .
Ci myla padlogu, ci poralasĵ na kuhni, ci čula, ĵk cihnuc̊ galasy ŭ
kalidory i na dwary, trywožna paglĵdwala na plĵc,
prysluhoŭwalasĵ da krokaŭ. Usë čakala: prybĵžyc̊ Ĵŭhim…
Ën prybeg na trĕci ʤen̊ . Pad wečar, wažki, rašučy, uwaliŭsĵ
ŭ Parasčyn pakoj.
– Wam čago? – pačula Ganna z kuhni.
– Ganna – u was?
Ganna paznala: ën. Wywedaŭ, znajšoŭ… Ne zʤiwilasĵ: kab
ën dy ne znajšoŭ, dy adstupiŭsĵ tak adrazu!
– A wy – hto? – zapytalasĵ Paraska.
538

– Čalawek ĵ. Mužyk ĵe, kali ne znaece!
– A! Cĵper znaǰ. – Paraska gawaryla spakojna, až ʤiwa. –
Wy, music̊ , hočace, kab ĵna wĵrnulasĵ k wam? – Ne dala ĵmu
skazac̊ , zaĵwila nepahisna: – Dyk ĵ magu peradac̊ : ĵna da was ne
wernecca!
– Wernecca ci ne, eto mae ʤelo! – abrĕzaŭ ĵe ën.
Ganna magla b ne wyhoʤic̊ . Ale ëj bylo nĵëmka tulicca ŭ
shoŭcy, dawac̊ taki klopat adnoj Parascy, hawacca za čužoj
spinoǰ.
Dziŭna, niĵkaj trywogi, niĵkaga strahu ne bylo, kali ŭwajšla
ŭ Parasčyn pakoj, ĵmu na wočy.
– Čago ĵwiŭsĵ? – skazala ĵmu žaleznym golasam.
– Kwaceru paglĵʤec̊ zahacelasĵ! – Ën staĵŭ sĵrod pakoĵ,
čyrwony ad wetru i zlosci, u botah, u padʤëŭcy, z pugaǰ ŭ rucĕ.
"Na kalësah pryehaŭ…" – prajšlo ŭ ĵe galawe.
– Kwaceru žončynu paglĵʤec̊ zahacelasĵ! – paŭtaryŭ ën,
wyʤĵlĵǰčy asabliwa: "žončynu".
– Paglĵʤi…– U ĵe gol ase, wa ŭsëj pastawe byl i kpliwasc̊ ,
ganarystasc̊ .
– Baču. Bagato žyweš!..
– Nepagano!
Ën pawëŭ wačyma pa pakoi, nepryhilna zirknuŭ na
Parasku, wažka perastupiŭ z nagi na nagu.
– Dak, moža, para ŭžĕ končyc̊ etu kameʤiǰ! – skazaŭ
raptam mĵkčĕj, zgaworliwa.
– Dak ĵ ŭžĕ končyla.
Ën pranizaŭ ĵe pozirkam.
– Eto ty cwërdo, nasaŭsim?
– Hopic̊ užĕ. Paspytala ščascĵ!
– Nu, glĵʤi! – U ĵgo golase znoŭ pačulasĵ pagroza. – Štob ne
pakaĵlasĵ!
– Eto ŭžĕ moj strah! Тolki ne bojsĵ – ne pakaǰsĵ!
– Ĵ pokul – pa-dobramu! – Ën, ĵk ranej, graziŭsĵ, a tolki –
čula Ganna – sam ne wedaŭ, što rabic̊ dalej; ale ne pakazwaŭ
539

wyglĵdu.
– A potym – što? Prymusice? – zastupilasĵ za Gannu
Paraska.
– Eto ŭžĕ naša ʤelo – što! – Ĵŭhim lǰta zirknuŭ na
Parasku. – Wam by, baryšnĵ, lepej ne sunuc̊ nosa sǰdy!
– Wy ŭlamilisĵ ŭ moj pakoj dy ĵščĕ smeece abražac̊ mĵne!
– Ne pužajce! A tolki – ne raǰ lezci ŭ našae ʤelo! – Ën znoŭ,
užo cwërda, zirnuŭ na Gannu. – Sabirajsĵ!
– Zaraz ža pabĵgu! Padaždǯy! – Ganna hoc̊ by waruhnulasĵ.
– Pokul ne pozno!
– Končano usë. Značyc̊ – pozno ne buʤe!
– Nu, glĵʤi ž! – grozna skazaŭ ën. Haceŭ užo isci, ale
zatrymaŭsĵ. Čamus̊ ci pawedamiŭ: – Scĵpana bac̊ ko wygnaŭ. Ne
paĵŭlĵŭsĵ ščĕ?
– Ne…
– Paĵwicca, kanešne. U Jrawičah bačyli ŭžĕ!..
Pastaĵŭ, pamaŭčaŭ, raptam apaliŭ zloscǰ, nĵnawiscǰ:
– Nu, glĵʤi ž! Usë adno – bez mĵne tabe ne žyc̊ ! Znaj!
Ën stuknuŭ ʤwĵryma, wažka zatupaŭ u kalidory.
Lǰʤi hawali mërtwyh, bilisĵ ŭ gory nad imi; bedawali pra
lǰbyh swaih, žanilisĵ z imi; lǰʤi žali i malacili, snedali i wĵčĕrali.
Da lǰʤej išli nĵzwyklyĵ, nĵzwedanyĵ perameny, ĵkiĵ pawinny byli
zrabic̊ usë takim, ĵkim ĵno ne bylo nikoli. Lǰʤi žyli, ĵk i ʤesȷ̂c̊, i
sto gadoŭ, i žyli, ĵk ne žyŭ ĵščĕ nihto, nikoli…
Daŭnĵe i nowae, drobnae i wĵlikae – usë bylo ŭ gĕtym žycci
razam, zliwalasĵ, peramešwalasĵ, lilosĵ adnoj wirliwaj, šyrokaj,
nĵspynnaj rakoǰ…
U Kuranĵh bagata, pa-roznamu gawaryli pra Gannin
učynak, pra Ĵŭhima, pa-roznamu – z trywogaj i zlaradnascǰ –
gadali, čym usë skončycca. Gĕtyĵ gadanni ĵščĕ pabolšali, kali ŭ
Kuranĵh pajšli čutki, što Ĵŭhim haʤiŭ u Gliniščy, graziŭsĵ, što ëj
bez ĵgo ŭsë adno ne žyc̊ i što Ganna ne tolki ne zbaĵlasĵ, a
nasmĵĵlasĵ z ĵgo. Sĵrod gaworak pra Gannu byli takiĵ, što staryĵ,
540

kazali, ne pomnili, kab u Kuranĵh kalinebuʤ ĵkaĵ-nebuʤ žonka
kidala čalaweka, dy ĵščĕ takoga, ĵk Ĵŭhim…
U aʤin z gĕtyh ʤën Wasil, ĵki i radawaŭsĵ i trywožyŭsĵ za
Gannu, wyprawiŭsĵ ŭ Jrawičy. Nelga bylo tak prosta adstupicca
ad nĵdaŭnĵj nesprawĵdliwasci: Wasil ne ŭmeŭ adstumacca,
pakul byla hoc̊ nejkaĵ naʤeĵ, – karcela Wasilǰ pasprabawac̊
znajsci zastupku ŭ Apejki. Išoŭ ën u gĕty suhi i halodny ʤen̊
užo spakajnej i ne z takoj garačaj naʤsĵj: splĵtaǰčysĵ z
nespakojnymi, zawabliwymi dumkami pra Gannu, tamila
Wasilĵ pradčuwanne, što i Apejka naŭrad ci zastupicca,
pamoža čym-nebuʤ. Ale Wasil išoŭ. I dajšoŭ, i dačakaŭsĵ,
pakul Apejka adnekul ne wĵrnuŭsĵ ŭ kabinet, i wygawaryŭ
swaë nabalelae, ĵk mog. Hoc̊ gawaryŭ ën irwana, garačymi,
blytanymi slowami, Apejka kiwaŭ ĵmu, bačyŭ Wasil,
razumeǰčy, ščyra spačuwaǰčy. Potym užo Wasil rasčarawana
adčuŭ, što Apejka zrazumeŭ, čago ën, Wasil, hoča, ale ne
zrazumeŭ, što Wasilǰ balic̊ nedarĕmna, što z takoj
nesprawĵdliwascǰ ne možna mirycca; što zĵmlǰ trĕba wĵrnuc̊ .
Pasluhaŭšy zyčliwa i ščyra, Apejka staŭ ugaworwac̊ Wasilĵ
ŭstupic̊ u kalgas. Niby zgawaryŭšysĵ z Mikanoram, "pacešyŭ":
"Ustupiš – buʤe twaëj ne tolki nikčĕmnaĵ paloska, usĵ zĵmlĵ.
Samaĵ lepšaĵ zĵmlĵ, ĵkoj aʤin ty nikoli ne meŭ by!.."
Wasil wyjšaŭ z budynka, uznĵŭsĵ glinĵnaǰ darogaj na gapy z
toj ža cwërdascǰ, što z im abyšlisĵ nesprawĵdliwa i, što ĵščĕ
gorš, – sprawĵdliwasci nĵma ŭžo adkul č akac̊ . Ranej byla hoc̊
ĵkaĵ naʤeĵ na Apejku, cĵper ža i takoj, i nĵpĕŭnaj, ne bylo ni na
koga. "Buʤe twaĵ ŭsĵ – samaĵ lepšaĵ". Skazaŭ, paraduwaŭ!..
Usihnĵĵ – eto ne twaĵ… I ĵk ne čužaĵ saŭsim, a i ne twaĵ! Ničyĵ
eto!.." – padumaŭ ën, prypyniŭšysĵ na gary, gleʤĵčy na darogu
perad saboj, nad ĵkoj wilisĵ peršyĵ belyĵ muhi. Ën tak
paškadawaŭ, što ne skazaŭ gĕtaj prostaj i ĵsnaj razwagi
Apejku, što ĵmu raptam zahacelasĵ wĵrnucca nazad,
dagawaryc̊ …
Wasil pajšoŭ dadomu. Pajšoŭ newĵsëly, ale i ne z takoj
541

balǰčaj rospačču, ĵk minuly raz: niby prywykaŭ užo da bĵdy.
Byccam adčuwaŭ užo, što stračanaga, – ĵk ni kidajsĵ, ne
werneš: z woza ŭpala – prapala, – trĕba prymĵrkoŭwacca da
nowaga stanu. Moža ž, i na nowaj zĵmli, kali papapĵcca dobra,
dabicca čago-nebuʤ možna. Nĵhaj ne ŭdostal, ale i z toǰ,
perabiwaǰčysĵ, pražyc̊ neĵk možna. A kali kruta buʤe, to i ŭ
pryrabotki ĵkiĵ-nebuʤ padacca…
I zyrčala znoŭ u klopatnaj markoce nespakojnaĵ i
zawabliwaĵ pamȷ̂c̊ pra Gannu: znoŭ niby zwala Ganna ĵgo ŭ
nedastupny swet, i znoŭ zdawalasĵ – wos̊ -wos̊ Wasil razarwe
ŭsë, što ablytala ĵgo; prapaʤi ĵno propadam, – i pojʤe, wolny,
ščasliwy. Zdawalasĵ časam, niby ën už o wolny iʤe, ne ŭ
dumkah, a papraŭʤe. Тady pa cwërdaj, kamĵkawataj daroze
nogi nesli wesĵlej, lĵgčĕj. I ne čuu užo halodnaga wetru, što
pranizwaŭ zrĕbnyĵ štany, što šyŭsĵ pad switu. I wočy nawat
cešyli gĕtyĵ peršyĵ, nĵsmelyĵ snĵžynki, što mitusliwa
pryharošwali zĵmlǰ blizka i ŭdalečy, u ĵkoj ën ugadwaŭ kupy
drĕwaŭ lĵ Glinišč, lĵ tago sĵla, ʤe byla Ganna.
"Zima pačynaecca. Zima, ĵk trĕba…" Kali išoŭ polem paŭz
Gliniščy, wybraŭ z nĵroŭnaga rada strĕh i dahaŭ gontawy werh
školy, leʤ strymaŭ sĵbe, kab ne zbočyc̊ . Ne wedaŭ, ĵk paslĵ
ŭsĵgo sustrĕne Ganna, čuǰčy wĵlikuǰ winawatasc̊ perad ëǰ, tolki
ŭshwalĵwana, rastrywožana glĵʤeŭ zwoddalek. Pawolna,
nĵcwërda išoŭ ad sĵla, nĵlëgka adolwaŭ nepasluhmĵnae
žadanne, što spynĵla, cĵgnula nazad. Užo za grĕblĵj, kalĵ
Kuranëŭ, apanawala inšae: prosta ne mog glĵʤec̊ na cagelnǰ, na
swaǰ palasu, zʤekliwuǰ čarnatu ĵkoj padbelwaŭ sneg. Nawat
staŭ, doŭga, pacĵmnely, staĵŭ, ne gleʤĵčy tudy i ne maǰčy sily
skranucca. Pajšoŭ tady, kali zzadu, z Alešnikaŭ, staŭ pad ĵzdǯac̊
htos̊ ci…
U toj čas, kali Wasil wĵrtaŭsĵ z mĵstĕčka, Apejka ŭ tym
kabinece, ʤe gawaryŭ z Wasilëm, čytaŭ i peračytwaŭ
nadrukawanuǰ na mašyncy paperu. Papera byla znešne
padobna na ŭse inšyĵ papery, ĵkiĵ pryhoʤili staršyni
542

rajwykankoma; ale daŭno ni adnu paperu ne čytaŭ, ne
wywučaŭ Apejka z takim rozdumam: na papery bylo
nadrukawana rašĕnne, ĵkoe ʤĵlila rĕspubliku pa tĕmpah i
tĕrminah kalektywizacyi na nekalki zon. Z gĕtaga rašĕnnĵ raën
byŭ uklǰčany ŭ zonu, ʤe kalektywizacyǰ zawĵršyc̊ poŭnascǰ
trĕba bylo ŭžo ne ŭ dwa-try gady, a za wĵsnu, možna ličyc̊ , za
try mesĵcy. Apejka čytaŭ, nespakojna haʤiŭ pa pakoi, ne mog
adolec̊ trywogi, supĵrĕčliwasci: toe, što ĵmu zdawalasĵ
prazmernym u nekatoryh wystuplennĵh, bylo ŭžo rašĕnnem; a
rašĕnni ën pawinen byŭ wykonwac̊ . Zwykly brac̊ cĵžar pracy
na swae plečy, adkazwac̊ za raën, za lǰʤej, ën z prykrascǰ
adčuwaŭ, što zadača gĕta – prosta nepasilnaĵ, što gĕta, ĵk ën ni
buʤe staracca, ne zrobic̊ , bo zrabic̊ gĕta nemagčyma za taki
čas, pry tyh umowah, ĵkiĵ byli wĵdomy ĵmu z bĵskoncyh
paezdak. Ale rašĕnne ësc̊ rašĕnne, trĕba bylo rabic̊ , što
magčyma i – bolš tago. I Apejka haʤiŭ z kraǰ ŭ kraj pakoĵ,
dumaŭ, dumaŭ…
Z gĕtaga dnĵ na zmenu imžy i makrĕčy prywalili marazy.
Skamĵnela graz̊ na darogah, zacwĵrʤeli pacĵmnelyĵ baloty,
skawala wĵsëlym lëdam kanawy, kopani. Wasil ne pamyliŭsĵ:
lesam, balotami, palĵmi išla zima. U Kuranĵh stali belymi,
zwonkimi ranicy, šĕrymi, pĵkučymi nočy. U aʤin z takih
zwonkih rankaŭ Honĵ nad’ehaŭ z wĵsëlaj gamanoǰ da
Hados̊ čynaj haty. Šumliwa, z galasam kacila z wulicy, praz
grĕblǰ, da carkwy wĵselnaĵ čarada, u ĵkoj na dwuh wazah sĵʤeli
prybranyĵ, zaružawelyĵ maladyĵ – Honĵ i Hados̊ ka. Hados̊ ka
glĵʤela strymana, sur’ëzna, ĵk, ličyla ĵna, trĕba bylo ŭ taki ʤen̊ ;
Honĵ ž ragataŭ, galëkaŭ: zdalëk bylo widac̊ , ĵk dawolny swaëj
udačy, swaëj doli.
1958, 1961 – 1965

543