/
Текст
КАСЫМКУЛ ПАНАЕВ
кыргыз тилинин
ОКУУ ДИТЕБИ
УЧЕБНИК
КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА
ДЛЯ Б-6-7 КЛАССОВ РУССКОЙ ШКОЛЬ!
КАСЫМКУЛ НАНАЕВ
НЫРГЫЗТИЛИНИН
ОНУУ КИТЕБИ
<ОРУС МЕКТЕПТЕРИНИН 5-6-7-КЛАССТАРЫ УЧУН)
УЧЕБНИК
КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА
(ДЛЯ 5—6—7-НЛАССОВ РУССКОЙ ШКОЛЫ)
Кыргыз ССР Агартуу Министерствосу бекиткен
Утверждён Министерством просвещения. Киргизской ССР
УЧУНЧУ БАСЫЛЫШЫ
ТРЕТЬЕ ИЗДАНИЕ
СОВЕТТЕР СОЮЗУНУН ГИМНИ.
Эркин республикалар бекем союзун,
Тубелукке бириктирди Улуу Русь.
Жашасын элдердин эркинен тузулген
Бирдиктуу, кубаттуу Советтик Союз!
Элдер достугунун ишенимдуу тиреги,
Биздердин эркин мекен дацктанат!
Советтердин туусу, элибиздин туусу,
Жециштен женишке алый барат!
Добудду жарып, эркиндик кун нур чачты,
Улуу Ленин бизге жарык жол ачты.
Элдер учун Сталин биздерди естуруп,
Эмгек менен эрдиктерге шыктантты.
Элдер таалайынын ишенимдуу тиреги,
Биздердин эркин мекен дацктанат!
Советтердин туусу, элибиздин туусу,
Жеништен женишке алый барат!
Биз армияны согуштарда естурдук,
Бетпак зордукчуну жексен кылабыз!
Майданда чечип келечектин тагдырын,
Биз мекенди дацкка алып барабыз!
Элдер атагынын ишенимдуу тиреги,
Биздердин эркин мекен дацктанат!
Советтердин туусу, элибиздин туусу,
Жециштен женишке алып барат!
ГИМН СОВЕТСКОГО СОЮЗА.
Союз нерушимый республик свободных
Сплотила навеки великая Русь.
Да здравствует созданный волей народов,
Единый, могучий Советский Союз!
Славься, Отечество наше свободное,
Дружбы народов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное
Пусть от победы к1 победе ведёт!
Сквозь грозы сияло нам солнце свободы,
И Ленин великий нам путь озарил.
Нас вырастил Сталин—на верность народу.
На труд и на подвиги нас вдохновил.
Славься, Отечество наше свободное,
Счастья, народов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное
Пусть от победы к победе ведёт!
Мы армию нашу растили в сраженьях,
Захватчиков подлых с дороги сметём!
Мы в битвах решаем судьбу поколений,
Мы к славе Отчизну свою поведём!
Славься, Отечество наше свободное,
Ставы пародов надёжный оплот!
Знамя советское, знамя народное •
Пусть от победы к победе ведёт!
КЫРГЫЗ ССРнин МАМЛЕКЕТТИК ГИМНИ.
Ала-тоолук кыргыз эли тайманбай,
Сансыз жоодон эркиндигин талашкан.
Улуу орус доступ менен кол берип,
Ленин бизге азаттыкка жол ачкан.
Азат туусу советтин,
Женишке алып бараткан.
Азат туусун кетеруп,
Кыргызстан, атактан!
Эмгек, эрдик, женит учун дем берип,
Такшалдырган ата Сталин акылман.
Байлык, бакыт казанасы биздерге,
Тубелукке гулдей жайнап ачылган.
Доступ туусу советтин,
Женишке алып бараткан.
Доступ туусун кетеруп,
Кыргызстан, атактан!
Жаша, кучтуу советтердин елкесу,
Кеп улуттан Союз курган урагыс.
Таалай берген зор мекенди коргошуп,
Жан аябай чептен бекем турабыз!
Таалай туусу советтин,
Женишке алып бараткан.
Таалай туусун кетеруп,
Кыргызстан, атактан!
СТАЛИН ©3 АТАБЫЗ.
Кучактатып мойнунан,
Алма берип колунан.
Эркелетип атабыз,
Эркин ©суп жатабыз.
Жайнап жавшл гулдейбуз,
кайгы-капа билбейбиз.
Ойнойбуз да жыргайбыз,
Жыргал ырын ырдайбыз.
Жыргап эркин жатабыз,
Сталин ез атабыз,
Портретин кетеруп,
Кечелерден етебуз.
Сез де рГкучакта — обнимай, обойми, моюн — шея, эркелетип —
лаская, эркин — свобода, гулдейбуз..— цветём, кайгы-капа —
горе, нужда.
Тапшырма:
Ырды жаттагыла.
ж*
*
•зе-
ЭЙ
БЕШИНЧИ НЛАСС
ПЯТЫЙ НЛАСС
ЗВУКИ И БУКВЫ КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА
Киргизский алфавит, построенный на основе русской графики*
полностью использует русский алфавит с добавлением трёх букв*
отражающих специфические особенности киргизского языка. Все-
го в киргизском алфавите 36 букв. Порядок их расположения
следующий.
БУКВЫ О БУКВЫ
Печатные Рукописные Печатные Рукописные
1 А а о# а 19 С с Ос
2 Б б Зэ сГ 20 Тт 3/1 тп
3 В В 21 Уу У_у.
4 Г г Гг 22 фф $ ф
5 Дд ф] 23 XX 3 X
6 Е е ё. е 24 Цц Цц
7 Ё ё 0 ё 25 Чч ч ъ
8 Жж ёНСж 20 Шш Шш
9 Зз 27 Щщ
10 И и ть 28 ъ
Н Й й й й 29 Ы ы
12 К к Мн 30 ь ъ
13 Л л Л л 31 Э э д э
14 Мм 31л 32 ' Юю 30 к
15 Н и Мн 33 Яя Ля.
16 0 о Оо 34 6 е 0 & \
17 • Н п ЗТп 35 Ух Чи
18 Рр &/1 36 Ня
РЕЧЬ И ЭЛЕМЕНТЫ ГРАММАТИКИ КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА
§ 1. С03ДОР, СУРООЛОР, ЖООПТОР - СЛОВА,
ВОПРОСЫ, ОТВЕТЫ.
<Сездор—слова:бу — это, эмне — что, стол — стол, парта —
— парта, китеп — книга, дептер — тетрадь, бор — мел, каран-
даш— карандаш, терезе — окно, эшик— дверь.
Вопросы со словом „эмне“ (что) и ответы.
— Бу эмне? — Это что?
— Бу китеп. — Это книга.
— Бу эмне?— ....
— Бу дептер— ....
— Бу эмне? — ....
—....?— ....
Т апшырма — задание;
Ответьте на вопросы, употребляя следующие слова:
стол, парта, бор, карандаш, терезе, эшик и другие.
Назовите по-киргизски предметы рисунков.
Тапшырма:
Напишите названия предметов каждого рисунка по-киргизски.
§ 2. ВОПРОСЫ СО СЛОВАМИ: „мына, бу, эмне"
(вот, это, что) И ОТВЕТЫ.
Сездер—-слова: кол —рука, сызгыч —линейка, кагаз—бу-
мага, орундук — стул, калем сап— ручка, калем уч— перо,
сыя челек — чернильница.
— Мына бу эмне? —Вот это что?
— Мына бу кол. — Вот это рука.
— Мына бу эмне? —Мына бу сызгыч.
Мына бу эмне? — Калем сап.
Мына бу эмне?— . .........
Тапшырма:
Ответьте на вопросы, употребляя следующие слова:
кагаз, орундук, калем уч, сыя челек, китеп, дептер, бор и др.
Примечание. Буквы „г“, „к“ в киргизском языке имеют
двоякое произношение:
в слоге с твёрдой гласной (а, ы, я, о, у, ;о, ё) „г“, „к“
произносятся, как заднеязычные (увулярные): кат — пись-
мо, кар — снег, кагаз — бумага, а в остальных случаях произ-
носятся, как в русском языке.
Назовите по-киргизски предметы рисунков.
Тапшырма:
Напишите названия предметов по-киргизски и подчеркните .г", .к".
' , 11
§ 3. ВОПРОСЫ СО СЛОВОМ „канча“ (нече^—сколько
И ОТВЕТЫ.
С езде р: бир — 1, эки — 2, уч — 3, терт —4, беш — 5, алты — СЁ,
; икети — -7, сегиз— 8, тогуз — 9, он — 10, кун —день.
— Бу канча китеп? — Это сколько книг?
— Уч китеп.— Три книги.
— Бу капча дептер? — Терт дептер.
— Мына бу пече карандаш? — . . . .
— Бу канча калем уч?— . . . .
— . > —
Тапшырма:
Ответьте на вопросы, употребляя счёт до 10 на киргизском языке..
Примечание. 1. Гласная „у“ произносится примерно так,как
русский звук я1о“ после согласных (люди). Пример ы:
уч, кун.
2. Гласная „е“ произносится примерно так, как русский
звук „ё“ после согласных (лёд). Примеры: терт, квз.
3. Буква „ж“ произносится, как слитное сочетание русских
„дж“ (Джевада). Примеры: жети, жакты — хорошо,,
хороший.
Тапшырма:
1. Научитесь считать по-киргизски до десяти.
2. Напишите словами по-киргизски числа до 10 и подчеркните
буквы: „у“, „е“, „ж".
§ 4. ВОПРОСЫ СО СЛОВОМ „ким“ (кто) И ОТВЕТЫ.
Вопрос ким? употребляется только в отно-
шении человека, а остальные названия предме-
тов употребляются с вопросом эмне?— что?
С е з д е р : окуучу — ученик (ученица), < мугалим — учитель,,
колхозчу — колхозник, жумушчу — рабочий, кызматчы —
— служащий, кат — письмо, жазды — писал (написал), оку-
ду — читал, газета — газета.
Суйлешуу — разговор:
— Бу ким? — Бу окуучу.
— Бу ким?—.................
— Ким кат жазды?—Колхозчу кат жазды.
— Ким кат жазды?—............................
— Ким китеп окуду — Мугалим китеп окуду.
— Ким газета окуду? — 7..........
с-
Тапшырма:
7. Составьте вопросительные предложения, употребляя следующие слова:
жумушчу, кызматчы, окуучу, мугалим, колхозчу.
. Тапшырма:
Скажите по картинкам, кто чем занимается.
§ 5. ВОПРОСЫ СО СЛОВОМ „качан" (когда) И ОТВЕТЫ.
С е з д е р: азыр — сейчас, бугун — сегодня, кечээ — вчера, ке-
чинде — вечером, эртен— завтра, эртен менен — утром,
келет — придёт (приедет), кетет—уйдёт (уедет), мен —
— я, сен — ты, келесиц — придёшь, келем — приду.
Суйлешуу — разговор:
— Окуучу качан китеп окуду ? — Окуучу азыр китеп окуду.
— Колхозчу качан кат жазды?—Бугун кат жазды.
___ р _ ' .
— Жумушчу качан келет? — Жумушчу азыр келет.
— Кызматчы качан келет? —.................
— Акмат качан келет? — Акмат эртен менен келет.
— Сен качан келесиц? — Мен азыр келем.
Тапшырма:
Ответьте на вопросы, употребляя следующие слова: бугун, азыр,
кечээ, эртен менен, кечинде, эртен.
Примечание. Буква „н“ произносится, как русский „н‘
только в нос (деньги), П римеры; эртец, эртец ме-
нен, келесиц. /
Тапшырма:
7.' Подчеркните слова с буквой ,'ц". ” * ’
2. Напишите 5—6 вопросительных предложений, употребляя сло-
во ,качан". " , ,
§ 6. ВОПРОСЫ СО СЛОВОМ „кандай*
(какой, — ая, — ое, — ие и как) И ОТВЕТЫ.
В киргизском языке грамматических родов
(мужского, женского, среднего) нет.
С е з д е р: жакшы — хороший, хорошая, хорошее, хорошие
(хорошо); жаман—плохой... (плохо), чон —большой,
бат — быстро, жай — медленно, кызыл — красный, ак —
— белый, кара — чёрный.
Суйлешуу — разговор:
— Бу кандай калем уч? — Бу жакшы калем уч.
— Мына бу кандай калем сап? —Мына бу кызыл калем сап..
— Бу кандай терезе? — Бу чон терезе.
— Бу кандай сыя челек?—.............................
— Эшим (Айша) кандай окуду? — Айша (Эшим) бат окуду.
— Окуучу кандай окуду?—.............................
— Айша (Эшим) кандай жазды? — Эшим (Айша) жакшы жазды-
— Кызматчы кандай жазды? —..........................
—......................?—...........................
Тапшырма:
1. Ответьте на вопросы, употребляя следующие слова: жакшь»
жаман, чон, кичине, ак, кара, бат, жай.
2. Напишите новые слова и выучите, их.
Расскажите по-киргизски: что делали ученики и учитель?
§7. ПОВТОРЕНИЕ-КАЙТАЛОО.
С е з д е р: столдо — на столе, класста — в классе, жатат — ле-
жит, турат — стоит, бар — есть, партада — на парте, кыр-
гызча — по-киргизски, суйледу — говорил.
Тапшырма:
1. Ответьте вег вопросы, употребляя известные вам слова.
— Столдо эмне жатат?
— Стол цо китеп жатат.
— Партада эмне жатат?
— Мына бу эмне?
-- Мына бу сыя челек.
— Мына бу эмне?
2. Ответьте на вопросы, употребляя числа до 10
— Класста канча терезе бар?
— Класста терт терезе бар.
— Партада канча калем сап жатат?
3. Ответьте на вопросы разными именами.
— Ким кат жазды?
— Колхозчу кат жазды.
— Ким китеп окуду?
— Ким кыргызча суйледу?
4. Ответьте на вопросы, употребляя знакомые слова.
•— Эшим (Айша) качан келет?
Эшим (Айша) азыр келет.
— Оку у чу качан китеп окуду?
— Партада кандай сын челек турат?
— Чон сыя челек турат.
— Бу кандай калем сап?
Окуучу кандай окуду?
— Окуучу бат окуду. _ .. ..
— Жумаш кандай жазды?
Тапшырма:
1. Ответьте на вопросы, употребляя знакомые слова.
2. Перепишите новые слова и выучите их.
3. Перепишите ответные предложения данного разговора.
4. Поговорите по-киргизски с товарищем, употребляя данные
вопросы и ответы.
§ 8. СУЙЛ0М - ПРЕДЛОЖЕНИЕ.
Мисалы — примеры:
I. Окуучу китеп окуду. Айчурок эрте келди. Муга-
лим кыргызча суйледу. Султан карандаш алды. Курман
кат жазды.
II. Ким китеп окуду? Ким эрте келди? Ким кыргызча
суйледу? Мукаш эмне кылды? Султаш эмне кылды?
III. Жашасын бактылуу балалык!
Да здравствует счастливое детство!
Балдар, жургуле мектепке!
Ребята, пойдём в школу!
В киргизском языке имеется три вида предло-
жений: повествовательные, вопросительные и
восклицательные предложения.
Главные члены предложения: ээ (подлежащее),
баяндооч (сказуемое). Сказуемое в киргизском
языке обычно находится в конце предложения.
Тапшырма:
1. Перепишите отдельно примеры повествовательных, вопро-
сительных и восклицательных предложений.
2. Подчеркните в повествовательных предложениях прямой чер-
той подлежащее и волнистой чертой сказуемое.
МЕКТЕП.
Биринчй сентябрь. Виз эртё турдук. Мёктебибйз жакын. Виз
ысктепкё бардык. Мектеп чоц, таза, жарык. Мектепте окуучу кеп.
Сез де р: биринчи—первый, мектеп—школа, неченчи—кото-
рый, турдук—встали, биз—мы, жакын—близко, жарык—
светлый, кайда—где, мектепте—в школе, мектепке—в шко-
лу, мектебибиз—наша школа.
Суроолор—вопросы:
1. Неченчи сентябрь?
2. Ким эрте турду?
3. Эмне жакын?
4. Ким мектепке барды?
5. Мектеп кандай?
6. Кайда окуучу кеп?
Ударение в киргизском языке падает на послед-
ний слог.
Тапшырма:
1. Обратите внимание на ударение в словах.
2. Ответьте на вопросы сначала устно, а потом письменно.
БИЗДИН КЛАСС.
Биздин класс чон, жарык. Класста уч терезе, бир меш жана
<5ир эшик бар. Класста чон доска илинип турат. Бир окуучу дос-
кага жазып жатат. Мугалим орундукта отурат. Окуучулар иар-
тада отурат.
С в з д е р: меш—печь, илинип турат—висит, жазып жатат—пи-
шет, отурат—сидит, кайда—где, жана—и, окуучулар—
ученики, класста—в классе, орундукта—на стуле.
Суроолор:
1. Биздин класс кан дай?
2. Класста эмне бар?
3. Класста кандай доска илинип турат? ,
4. Ким жазып жатат?
5. Мугалим кайда отурат?
6. Партада ким отурат?
Тапшырма:
Переведите следующие предложения на киргизский язык.
Наш класс чистый и светлый. В классе есть четыре окна, од-
на дверь и одна печь.
Ученики сидят на партах.
Учитель сидит на стуле.
§ 9. Вопросительная частица „бы“ (ли).
В киргизском языке при выражении вопроса
без вопросительного слова употребляется час-
тица „бы“ (ли).
Соз дер: ооба—да, сурет— картина, портрет, жаздыцбы—ты пи-
> сал ли.
. Суйлешуу:
— Бу кагазбы?
— Ооба, бу кагаз.
— Бу карандашпы?
— Ооба, бу карандаш.
— Бу дептерби?
— Ооба, бу дептер.
— Бу эшикпи?
— Ооба, бу эшик.
— Бу класс чоцбу?
— Ооба, бу класс чоц.
— Бу суретпу?
— Ооба, бу сурет.
— Бу сыя жакшыбы?
— Ооба, бу сыя жакшы.
— Кече тазабы?
— Ооба* кече таза.
—' Мугалим китеп окудубу?
— Ооба, мугалим китеп окуду.
— Сен кат жаздынбы?
— Ооба, мен кат жаздым.
Тапшырма:
Сделайте следующие слова вопроситель-
ными, прибавляя соответствующую частицу:
мектеп . . . , ррундук . . . , стол . . . , карандаш . . та-
за . . . , жарык . . . , меш . . . , окуучу .... эшик . . . ,
бор ...» калем уч . . . , сыя челек . . . . и др.
В киргизском языке вопросительная частица
„бы“ всегда употребляется после того слова, к
которому она относится, и пишется слитно.
Частица изменяется в зависимости от послед-
’ ней гласной и согласной в слове.
Таблица изменений частицы „бы“.
Слово оканчивается на:
В последнем слоге гласная (гласные и звонкие согласные) а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я, е, у, б, В, Г, Д, Ж, | 3 | й, л, м, н, р, н, (ГлуХ1 согласи! к, с, т, ф Ц, Ч, ш, те ле) , X, п,| щ
а, ы, я е, и, э о, ё, у, ю е. V Кагаз Та1 бы би бу бу Га" пы пи пу пу
Калем сап !_
Е1 М и с а л ы— примеры: партабь/? терезебн? борб_у? бугунбу? |11Ы| катяы ? китеп ли? жолдошиу? суретпу?
§ 10. КИШИ—ЧЕЛОВЕК.
Сездер: баш—голова, кез—глаз, кулак—ухо, мурун—нос,
ооз—рот, тиш—зубы, тил—язык, каш—брови, кол—рука,
бут—нога, корет—видит, угат—слушает, суйлейт—гово-
1. Назовите части человеческого тела по-киргизски.
2. Перепишите новые слова и выучите их.
Послелог „менен“—выражение творительного
падежа и предлога „с“.
Послелог „менен" в киргизском языке имеет
значение творительного падежа. Употребляется
„менен“ после того слова, к которому отно-
сится и пишется раздельно. -
Кез менен керет. Кулак менен угат. Тил менен суйлейт. Кол
менен иштейт. Бут менен басат. Тиш менен чайнайт.
Сездер: жейт—кушает, иштейт—работает, басат—ходит, чай-
найт—жуёт, тамак—пища.
Суйлешуу:
— Киши эмне менен керет?
— Киши кез менен керет.
— Киши эмне менен угат?
— Киши кулак менен угат.
— Киши эмне менен суйлейт?
— Киши тил менен суйлейт.
— Киши эмне менен иштейт?
— Киши кол менен иштейт.
— Киши эмне менен басат?
— Киши бут менен басат.
— Киши эмне менен чайнайт?
— Киши тиш менен чайнайт.
§ 10-А. НАСТОЯЩЕ-БУДУЩЕЕ ВРЕМЯ.
Настояще—будущее врёмя передаёт
а) действие, совершающееся в настоящее время
вообще, без точного указания момента действия.
Например:
Акмат заводдо иштейт.—Акмат (вообще;
работает на заводе.
б) будущее время глагола.
Например:
Акмат заводго барат.—Акмат идёт на завод.
Акмат ар куну эртец менен эрте турат. Физзарядка кылат.
Муздак сууга жуунат. Сулгу менен аачынат. Тарак менен чач
тарайт. Тамактанат. Саат сегизде мектепке кетет. Мен Акмат
менен бир партада отурамын. Сабакты бирге даярдайбыз. Акмат
жакшы окуучу жана жакшы жолдош.Биз бир бирибизге жардам
бсребиз.
Сездер: ар куну—каждый день, эртен менен—утром, турат—
встаёт, кылат—делает, муздак—холодный, суу—вода, жуу-
нат—умывается, сулгу—полотенце, аачынат—вытирается,
тарак—расчёска (гребёнка), чач—волосы, тарайт—расчё-
сывается, тамактанат—кушает, отурабыз—сидим, сабак—
урок, сабакты—урок (винит, п.), бирге—вместе, даярда—
готовь, приготовь, жолдош—товарищ, бир бирибизге —друг
другу, жардам беребиз—помогаем.
Суроолор:
Акмат ар куну эртец менен эрте ту рабы?
Ал эмне кылат? Акмат эмне менен аачынат? Акмат эмне
менен чач тарайт?
Ал ким менен бир партада отурат?
Акмат кандай окуйт? Силер бир бирицерге жардам береси-
церби ?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Окончания глаголов настояще—будущего времени.
В послед- нем слоге гласная: Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
а, ы, я, мын сын т сынар ышат быз сыз быз сыздар
м
е, э, и, мин СИН т синер ишет сиз биз сиздер
м
о, е, у, ю. мун сун т сунар ушат буз суз буз суздар
м
в, V мун сун т сунер ушет буз суз буз суздер
м
М и с а л ы:
Мен жазамын, сен жазасын, ал жазат, силер жазлсынар,
алар жазышат, биз жазлбыз, сиз жазасыз, биздер жаздбыз, сиэ-
дер жазасыздар.
Мен кел^мин, сен келесин, ал келет, силер келесинер, алар
келишет, биз келебиз, сиз келесиз, биздер келебиз, сиздер ке-
лесиздер.
Мен керемун, сен кересун, ал керет, силер кересунер, алар
керушет, биз керебуз, сиз кересуз, биздер керебуз, сиздер кере-
суздер.
Мен суйлеймун, сен суйлейсун, ал суйлейт, силер суйлейсу-
цер, алар суйлешет, биз суйлейбуз, сиз суйлейсуз, биздер суй-
лейбуз, сиздер суйлойсуздер.
При образовании глагола настояще—будущего
времени между основой (повелительного наклонения
глагола) и окончанием лица обязательно вставляются
соединительные гласные „а“, „е“, „о“, „©“, или „й“
(жаз+а-}-мын=жазамын, „а“ соединительная гласная),
которые в 3-м лице множественного числа опускают-
ся (жазышат).
Приме ры:
Кел-|-е+мин=:келемин, кон-|-о+мун=кономун,
кер4-е4~мун=керемун.
Если слово оканчивается на согласную букву и имеет в последнем слоге: то вставляется:
» „а“, „ы“, „у", „ю“, „я“, » а
,, ,,е“, „э“, „и“, » Э • В словах, оканчивающихся на „ е » о » е гласную букву,
вставляется „й“, которая в 3-м лице глагола множе-
ственного числа опускается вместе с первой гласной
. личного окончания глагола.
Примеры:
Сана-}-й+ышат=санашат („й“, ,,ы"выпали) суй-
ле-}-й-4-ушет=суйлешет („й“, „у“ выпали).
Квнугуу:
Напишите примеры с глаголами настояще—будущего времени
столбцами в 1-м лице, во 2-м лице и т. д., образуя их от следу-
ющих слов: аткар—выполняй, алмаш—обменяй, карма—держи
(лови), сурт—вытирай, ырда—пой, ойло—думай, айт—скажи,
жуун—умойся.
Кенугуу:
Допишите окончания.
1. Мен ар куну эрте тур . . . ., физзарядка кыл . . . ., муз-
дак сууга жуун . . . . , чач тара .... Мен Жапар менен бир
класста оку . . . . Ал ар куну мага кел .... Биз бирге мек-
тепке бар . . . . , сабакты бирге даярда .... Коля, сен ким
менен сабак даярда . . . . ? Зина силер, бугун китепканага бар
. . . . ? Соба, биз бугун китепканага бар . .
2. Вставьте пропущенные слова с соответствующими
окончаниями.
(отур, бар, оку, алмаш, сурт, бол).
Зина партада ......................................
Акмат китеп................................... .
•Силер кайда.............................•.........
Мен китеп..........................................
Сен досканы .......................................
Силер китепканада .................................
Сездер: бол — будь, досканы — доску.
Тапшырма:
1. Проспрягайте в настояще-будущем времени: жат, ал, кел, кет.
2. Перескажите текст на стр. 21.
Тапшырма:
Составьте 8—10 вопросительных предложений, употребляя послелог
„менен"
§ И. ТАЗАЛЫК—ЧИСТОТА.
Сездер: самый—мыло, тиш щёткасы—зубная щётка, тиш по-
рошогу — зубной порошок, чылапчын — таз бет жуу-
гуч _ умывальник, самый салгыч — мыльница, куз-
гу —зеркало.
Т~ 11*111
Тапшырма:
1. Назовите по рисункам предметы.
2. Перепишите новые слова и выучите их.
ТАЗА журсен,, СОО ЖУР6СУИ!
ЧИСТОТА-ЗАЛОГ ЗДОРОВЬЯ!
Эртен менен эрте турам. Бет жуугучта муздак суу бар. По-
рошок менен тиш тазалайм. Самый менен жуунам. Сулгу менен
аачынам. Тарак менен чач тарайм.
Сездер: турам — встаю, турасьщ — встаёшь, тазалайм — чи-
щу, тазалайсын — чистишь, жуунам—умываюсь, жуу-
насыц — умываешься, аачынам — вытираюсь, тарайм
— расчёсываюсь, эмне менен — чем (с чем).
Суйлешуу.
— Эртец менен эрте турасьщбы?
— Ооба, эртец кренен эрте турам,
— Бет жуугучта кандай суу бар?
— Бет жуугучта муздак суу бар.
— Порошок менен эмне тазалайсын?
— Порошок менен тиш тазалайм.
— Эмне менен жуунасьщ?
— Самый менен жуунам.
— Полотенце менен аачынасыцбы?
— Ооба, полотенце менен аачынам.
— Эмне менен таранасын? *
— Тарак менен таранамын.
Тапшырма:
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Перепишите ответные предложения и подчеркните сказуемое:;,.
3. Поговорите с товарищем по-киргизски.
§ 12. МОМО - ФРУКТЫ.
Назовите по-киргизски предметы рисунков.
Сездер: алча — вишня, алма — яблоко, алмурут — груша, жу-
зум — виноград, ерук — урюк, шабдалы— персик, ка-
ч- ра ерук — слива, жацгак — орех, булдуркен — клуб-
ника, кара булдуркен—-ежевика, лимон-лимон, апель-
син — апельсин, таттуу — сладкий.
Тапшырма:
1 . Напишите новые слова и выучите их.
2 Составьте фразы с новыми словами по следующему образцу:
кызыл алча, чоц алма, татту у жузум.
§ 13. КАЙТАЛОО—ПОВТОРЕНИЕ.
.Упражнение—кенугуу.
Окуучу беш китеп алды. Сергей бугун кат жазды. Зоя кыр-
тызча жакшы суйледу. Мугалим азыр китеп окуду. Ваня кечээ
жакшы китеп алды. х
Тапшырма:
I. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопросительные
слова к каждому слову предложения по образцу, данному ниже.
Образец: — улгу:
Окуучу (ким?) беш (канча?) китеп (эмне?) алды (эмне кыл-
ды?).................•.................................
2. Составьте вопросительные предложения ко всем примерам уп-
ражнения по образцу, указанному ниже.
Образе ц—улгу:
а) Ким беш китеп алды?
б) Окуучу канча китеп алды?
в) Окуучу эмне алды?
г) Окуучу эмне кылЭы.?................................
3. Составьте вопросительные предложения, вставьте вместо то-
чек вопросительные слова.
а) . . . беш китеп алды? б) Окуучу . . . китеп алды? в) Окуу-
чу ... . алды? г) Окуучу . . . . ?
а) . . . . бугун кат жазды? б) Капар . . . кат жазды? в) Ка-
иар бугун . . . жазды? г) Капар бугун . . . . ?
а) . . . кыргызча жакшы суйледу? б) Айша .... суйледу?
ж) Айша . . . ?...........................................
§ 14. ОТРИЦАНИЕ „эмес“ (не).
Отрицание „эмес“ (не) всегда употребляется пос-
ле того слова, к которому оно относится и пишет-
ся отдельно.
Колхоздо чон бак бар. Бакта меме абдан кеп. Таттуу ерук
'бар. Кычкыл алма бар. Мен жузум, шабдалы, алмурут жедим.
26
Айша, бу татту ерукпу? Жок, бу таттуу ерук эмес. Бу алма
кычкылбы? Жок, бу алма кычкыл эмес, таттуу. Азыр бакта алча
жокпу? Алча жок. Алма жейсинби? Ооба, алма жейм. Мен алму-
рутту жакшы керем. Алмурут абдан таттуу. Быйыл жузум копну?
Быйыл жузум абдан кеп. Бакта жангак особу? Бакта жангак аб-
дан коп. Булдуркен да барбы? Булдуркен да бар. Биз бакка экс-
курсияга барабыз.
Тапшырма:
1. Ответьте на следующие вопросы:
1. Колхоздо кандай бак бар?
2. Бакта эмне абдан кеп?
3. Таттуу ерук барбы?
4. Кычкыл алма барбы?
5. Сен эмне жедиц?
6. Айша, бу кандай ерук? '
7. Айша, бу кандай алма?
8. Азыр бакта алча барбы?
9. Сен эмне жейсин?
10. Алмурут таттуубу? ’
11. Быйыл бакта эмне кеп? .
12. Бакта жангак да барбы?
13. Акмат, сен булдуркен жейсинби?
14. Силер кайда экскурсияга барасыцар?
Тапшырма:
1. Назовите по-киргизски фрукты.
2. Перескажите текст на странице 25.
§ 15. жендемелер-ПАДЕЖи.
В киргизском языке шесть падежей: атооч — име-
нительный, жатыш — местный, чыгыш — исходный,
барыш — дательный, илик — родительный, табыш —
винительный.
Местный падеж — жатыш жендеме.
Л1естный падеж (жатыш) имеет аффиксы (падежные
окончания):да(де, до, де, та, те, то, те).
М и с а л ы:
Окуучу—ученик, окуучуДа—у ученика, класс—класс, класста—
в классе, терезе—окно, терезеде—на окне, мектеп — школа, мек-
тепте — в школе, трактордо — на тракторе, боёк — краска, бо-
ёкто — в краске, жузум — виноград, жузумде — в винограде, кей-
нок — рубашка, кейнекте — в рубашке.
Местный падеж всегда показывает местонахожде-
ние предмета. В речи русского языка он передаётся
разными падежами с предлогами „у“, „на“, „в“.
Местный падеж отвечает на вопросы:
Кимде — у кого? в ком? на ком?
Эмнеде — на чём? в чём?
Кайда — где? („кайда" ещё имеет значение — куда?)
Качан— когда?
Гласные аффикса местного падежа изменяются в
зависимости от последней гласной в слове. Соглас-
ная „д“ аффикса после глухих согласных перехо-
дит в „т“.
Таблица изменения аффиксов местного падежа.
Слово оканчивается на:
В последнем
слоге гласная
а, е
б, в,
(Гласные и звонкие
согласные)
ё, и, о, у, ы, э, ю, я, е, у,
Г, Д, Ж,| 3, | й, л, м, н, р, ц
(Глухие
согласные)
к, п, с, т, ф,
X, Ц, Ч, |пк| Щ
а.
я, у, ы, ю,
е, и, э
о, ё
е, V
да .
де
до
де
та
те
то
те
Кагаз
Жолдош
М и с а л ы —
примеры:
сумкада
терезеде
колхозно
кечедо
жумуш/яа
ящик/пе
жолдош/но
ерук/пе
Тапшырма:
Перепишите таблицу употребления аффиксов местного падежа
и научитесь ею пользоваться.
о
Определение аффикса по таблице.
Сначала надо найти, какая в последнем слоге сло-
ва гласная и провести горизонтальную линию, затем
следует найти, на какую букву слово оканчивается,—
провести вертикальную линию (вниз), и где они пе-
ресекаются, там будет нужный аффикс.
Пояснение к таблице:
а) слово кагаз в последнем слоге имеет гласную „а“, слово
«оканчивается на „з“, линии пересекаются, где аффикс „да“ (ка-
газ 4- да — кагазда — на бумаге);
б) слово жолдош в последнем слоге имеет гласную „о", слово
оканчивается на „ш“, линии пересекаются, где „то“, (жолдошф-то
=жолдошто—у товарища);
в) слово колхоз в последнем слоге имеет гласную „о“, слово
оканчивается на „з“, линии пересекаются, где „до“ (колхозфдо
— колхозно—в колхозе);
г) слово кол в последнем слоге имеет гласную „е“, слово
оканчивается на „л“, линии пересекаются, где аффикс „де“
(кел-|-де=келдб—на озере).
Кенугуу—упражнение-.
К следующим словам прибавьте аффикс местного падежа,
пользуясь таблицей.
Клуб . . . , бак . . . , сумка . . . , терезе . . . , стол . .
ящик . . . , кече . . . , сыя челек . . . , завод . . . , фабри-
ка . . . , ферма .... мугалим .... жумушчу . . . , колхоз-
чу . . . , ерук . . . , Зоя . . . , Миша . . . , Роза . . . , Сер-
геев . . . , Петров ....
Суйлешуу;
— Кимде чон сумка бар?
— Шурада чон сумка бар.
— Кимде жакшы кагаз бар?
— Менде жакшы кагаз бар.
— Кимде дептер бар?
— Окуучуда дептер бар.
Тапшырма:
Составьте несколько ответных предложении, употребляя сле^'
дующие слова:
колхозчуда, кызматчыда, тракторчуда, Жумашта, Капарда,
Ваняда, Сергейде и др.
Суйлешуу:
— Сатаров кайда окуйт?
— Сатаров Москвада окуйт.
—....................?
Тапшырма:
Составьте несколько ответных предложений, употребляя следую-
щие слова:
Ташкентте, Ленинградда, Фрунзеде, Караколдо, Ошто, Кара-
балтада, Кантта, Пишпекте.
§ 16. КВАРТИРА.
Биз колхоздо турабыз. Колхоздо уйлор жады.
Биздин квартирада уч белме бар. Биринчи белмеде тамак иче-
биз. Ал—ашкана. Ашканада бир чон стол, жети орундук турат.
Экинчи белмеде радио, бир диван, эки кровать турат. Радио суй-
лейт. Белмеде электричество бар. Учунчу белмеде эки кровать,
бир стол, орундук турат, Уч\’нчу белмеде газета, журнал, китеп
окуйбуз.
Сездер: турабыз—живём, уйлер—дома, белме—комната, та-
мак—пища, ичебиз—кушаем, ал—ашкана — это — столовая,
суйлейт—говорит, окуйбуз—читаем, экинчи —второй.
Суроолор:
Сиз кайда турасыз?
Колхоздо уйлер кандай?
Сиздин квартирада нече белме бар?
Кайсы белмеде тамак ичесиз?
Ашканада эмне турат?
Радио, диван, эки кровйть кайда турат?
Кайда электричество бар?
Учунчу белмеде эмне турат?
Газета, журнал, китепти кайда окуйсуз?
Тапшырма:
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. На вопросы ответьте словами текста.
3. Перепишите ответы и подчеркните в них аффиксы местного-
падежа.
Кенугуу—упражнение'.
Прибавьте к следующим словам аффиксы местного па-
дежа, пользуясь таблицей'.
парта . . . , окуучу . . . , кагаз .... газета . . . . , те-
мир . . . , дептер . . . , апельсин . . . , совхоз............за-
вод . . . , кол .... коон ...» кез .... жузум .... бул-
дуркен . . , кузгу . . . , орундук .... шкаф . . . , класс . -. ».
бак . . . , мектеп . . . , китеп . . . , иш .... меш . ... ^
срок . . . , боёк . . . , жолдош.... сурет . . . , етук . . . _
ерук ....
Составьте вопросительные и ответные предлолсения по-
нижеследующим образцам, употребляя в местном падеже
следующие слова:
парта, терезе, кол, окуучу, кагаз, газета, дептер, совхоз, за-
вод, жузум, кузгу, орундук, шкаф, класс, бак, мектеп, китеп,,
жолдош.
1. Партада эмне жатат?
— Партада.............?
— ...................?
2. — Терезеде эмне турат?
-- Терезеде.........?
3. — Колдо эмне бар?
—.............-....?
4. — Белмеде эмне турат?
— .....................?
5. — Класста ким отурат?
-......................?
6. — Мектепте ким бар?
-......................?
—- Партада китеп жатат.
— Терезеде гул турат.
— Колдо карандаш бар.
— Белмеде шкаф турат.
— Класста окуучу отурат.
— Мектепте мугалим бар.
•I
31
А
7. Жолдошшо капча дептер
Сар?
—..................?
«. Кейпекте пече топчу (пу-
говица) бар?.........
— Жолдошто беш дептер бар.
§ 17. КИТЕПКАНА.
Биздин мектепте жакшы китепкана бар. Китепканада китеп
окуй турган белме бар. Белмеде стол, орундук турат. Столдо
ар турдуу журнал, газета жатат. Белмеде окуучулар, жумушчу-
лар, колхозчулар журнал, газета, китеп окушат.
Китепканадан уйге китеп алабыз. Китепкана эртен менен саат
сегизден, кечки саат онго чейин ачык. Китепканада жакшы ки-
теп абдан кеп.
€ е з д е р: китепкана—библиотека, китеп окуй турган белме —
комната для чтения, окушат—читают, уйге—домой,
на дом, алабыз—берём, чейин—до, ачык—открыта,
кайдан—откуда, угабыз—слушаем, радио—радио.
Суроолор:
1. Кайда китепкана бар?
2. Китепканада кандай белме бар?
3. Белмеде эмне турат?
4. Столдо эмне жатат?
5. Окуучулар, жумушчулар, колхозчулар кайда журнал, га-
зета окушат?
6. Уйге китепти кайдан аласыз?
7. Китепкана кайсы убакта ачык болот?
8. Жакшы китептер кайда кеп?
Тапшырма:
1. Ответьте на вопросы устно и письменно.
2. Кыргызчага которгула—переведите на киргизский язык.
В колхозе есть большая библиотека. В библиотеке стоят ётолы,
стулья. На столе лежат свежие (новые) газеты и журналы. В
библиотеке есть радио. Колхозники в библиотеке читают газеты,
журналы, книги и слушают радио.
§ 18. КАЙТАЛОО.
б(онугуу—Упражнение:
Столдо терт таза дептер жатат. Класста отуз беш окуучу са-
<ак окуп отурат. Жумашта эки кызыл карандаш бар. Самат уй-
ди кат жазып жатат. Эркин еткен жылы Москвада окуду. Бешин-
'чи класста ар куну беш же алты сабак болот.
1. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопроси-
тельные слова к каждому слову предложения по образцу, дан-
ному ниже.
V л г у—о бр а з е ц:
Столдо (эмнеде?) терт (канча?) таза (кандай?) дептер
и(эмне?) жатат.......................................
2. Составьте вопросительные предложения ко всем при-
мерам упражнения по образцу, указанному ниже.
Улгу:
а) Эмнеде терт таза дептер жатат?
б) Столдо канча таза дептер жатат?
в) Столдо кандай дептер жатат?
г) Столдо эмне жатат?...............................
§ 19. УЛУУ ОКТЯБРЬ МАЙРАМЫ.
Жакында майрам болот. Биз демонстрацияга барабыз. Султан
<(Калича, Зоя), сен ураан жаз. Эркин, сен сурет тарт. Болот (Сай-
жал), сен диаграмма ил. Петя (Зина), сен стенгазета жаз. Нина
(Коля), сен плакат жаз. Майрам суйгунчуктуу. Кечелерге кызыл
желектер илинет. Жетинчи ноябрде мектепке эрте келгиле!
С е з д е р:улуу—великий, майрам—праздник, ураан—лозунг, жаз
—пиши, сурет тарт—рисуй, ил—развешивай, жакында
скоро, суйгунчуктуу—радостный, желектер—флаги, кел-
гиле—приходите.
Тапшырма:
/. Ответьте на вопросы.
Суроолор:
1. Жакында эмне болот?
2. Силер кайда барасынар?
3. Султан эмне кылат?
4. Ким ураан жазат?
5. Ким сурет тартат?
6. Ким диаграмма идет?
7. Ким стенгазета жазат?
8. Ким плакат жазат?
9. Кечелерге эмне илинет?
2. Допишите пропущенные слова.
Жакында кубанычтуу майрам................................
Биз майрамга абдан жакшы.......................... . . .
Балдар плакат, диаграмма, ураандарды........... . . . .
Квнугуу—упражнение.
Допишите личные окончания глаголов.
Зина плакат жаз...., Сеня диаграмма жаз....
Асан жаны газета оку....
Основой глагола в киргизском языке является
форма повелительного наклонения единственного
числа, выражающая приказание, указание, просьбу.
От этой формы образуются все остальные формы
глаголов (жаз—жаздым; пиши—написал).
Тапшырма:
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Найдите в данной статье повелительную форму глагола.
§ 20. ЖЕТИНЧИ НОЯБРЬ-УЛУУ МАЙРАМ.
7-ое ноября—Великий праздник.
Жетинчи ноябрь. Кечелер кызыл желектер менен кооздолгон.
Биз мектепке эрте жыйналдык. Окуучулар стройго турдук. Де-
монстрацияга катыштык. Демонстрацияда эл кеп болду. Демон-
страция абдан кызык болду. Демонстрациядан строй менен мек-
теике келдик.
Мектепте спектакль болду. Майрам абдан кецулдуу етту.
С езде р: кечелер—улицы, кооздолгон—украшены, жыйналдык
— мы собрались, турдук—встали, катыштык—участво-
вали, эл—народ, абдан—очень, кызык—интересно, кенул-
дуу—весело, етту—прошёл.
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
§ 21. ЭМГЕК КУРАЛЫ—ОРУДИЯ ТРУДА.
Назовите рисунки по-киргизски.
Сездер: балка—молоток, орок—серп, кетмен—кетмень, курек—
лопата, чалгы—коса, аиры—вилы, араа—пила, балта—
топор, трактор—трактор, комбайн—комбайн, сепкич—
сеялка, молотилка—молотилка.
Тапшырма:
7. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Назовите по-киргизски орудия труда, данные на рисунках.
Суйлешуу:
— Жерди эмне менен айдайт?
— Жерди трактор менен айдайт.
— Чепту эмне менен чабат?
— Чопту—чеп чапкыч машина ме-
нен чабат.
— Отунду эмне менен жарат?
— Отунду балта менен жарат.
— Арыкты эмне менен казат?
— Арыкты кетмен менен казат.
Сездер: жер—земля, айдайт—пашет, чеп—сено, чабат—косит,
отун—дрова, жарат—колет, казат—копает.
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
Эмгек куралынын мааниси.
Куралды заводдо, устаканада жумушчулар жасайт. Трактор
менен жер айдайт. Комбайн менен эгин орот, бастырат. Кетмен,
курек менен арык тазалайт. Балта менен отун жарат.
Курал адамга абдан керек. Куралсыз иштее абдан кыйын бо-
лот. Куралсыз эмгек енумсуз болот. Колхоздо, совхоздо бардык
эмгек машина менен иштелет.
Сездер: мааниси—значение, устакана—мастерская, жасайт—де-
лает, эгин—хлеб, орот—жнёт, бастырат—молотит, та-
залайт—чистит, керек—нужен, нужно, Куралсыз—без
орудия, кыйын—трудно, енумсуз—не плодотворный,
иштее—работать.
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
Суроолор:
Заводдо, устаканада куралды ким жасайт?
Жерди эмне менен айдайт?
Комбайн менен эмне кылат?
Арыкты эмне менен тазалайт?
Балта менен эмне кылат?
Курал кимге абдан керек?
Куралсыз иштее кандай болот?
Колхоздо, совхоздо эмгек эмне менен иштелет?
Тапшырма:
Перепишите ответы на вопросы словами текста статьи :
„Эмгек куралынын мааниси".
8 22. СОЗ КОТОРУУЧУ КУРАНДЫ „чы“ 'чи, чу, чу,^СЛОВО-
ОБРАЗУЮЩИЙ СУФФИКС.
Если к названию предмета прибавить суффикс
„чы“, то образуется новое слово, показывающее
профессию или занятие человека.
Гласная суффикса изменяется в зависимости от последней
гласной слова.
Если в последнем слоге слова гласная а, ы, я, то вставлется
суффикс—чь>
„ . е, и, э, „ —чи
. „ о, ё, у, ю, „ -чу
. „ е, V. • ~ЧУ
М и с а л ы—н а п р и м е р:
Саат—часы, саатЦ-чы=саатчы—часовой мастер, окуу—учёба,
оку уф-чу=окуучу—ученик, темир—железо, темирф-чи=темирч«
—кузнец, етук—сапоги, етукф-чу=етукчу—сапожник.
Тапшырма:
К следующим словам прибавьте суффикс „чы“ с соответствующей
гласной.
Жумуш . . . , трактор ...» машина . . . , шахмат . . .
балык . . . , жылкы . . . , пахта . . . , буфет . . . кат . . . ,
орок . . ., балка . . . ,араа . . . ,чалгы . . .
Сездер: жумуш—работа, балык—рыба, жылкы—табун (лоша-
ди), пахта—хлопок.
§ 23. ЧОГУЛУШ.
Бугун биздин класста чогулуш болду. Чогулушта пионер во-
жатыйы жана окуучулар болду. Чогулушту пионер вожатыйы
ачты. Пионерлер женунде комсомол комитетинин секретарь! док-
лад жасады. Чогулуш жарым саатка созулду.
Сездер: болду—был, ачты—открыл, женунде—о, про, об, жа-
сады—сделал, чогулуш—собрание, созулду—продолжа-
лось.
Суроолор:
Чогулуш качан болду?
Чогулушта ким болду?
Чогулушту ким ачты?
Эмне тууралу доклад жасады?
Чогулуш канча саатка созулду?
Тапшырма-
7. Выучите новые слова.
2. Переведите на киргизский язык.
Сегодня в нашей школе было собрание. На собрании были
директор, учителя и ученики. Собрание открыл директор. Соб-
рание продолжалось один час.
§ 24. ЖАШЫЛЧАЛАР-ОВОЩИ.
Сезде р: капуста — капуста, пияз—л.ук, сабиз—морковь, поми-
дор—помидор, бадырац—огурец, коон—дыня, шалгам—
редиска, дарбыз—арбуз, ашкабак—тыква, кункарама
•—подсолнечник. I
X-
Тапшырма:
1. Перепишите и выучите новые слова.
2. Назовите овощи по рисункам.
Биздин колхоз жашылчаны кеп отургузду. Жашылча абдан
жакшы чыкты.
Колхозчуларга эмгек кунге жашй&ча да берди. Жашылча
адамга абдан пайдалуу. Жашылчадан турдуу тамактар даярдайт.
Сездор: отургузду—посадили, абдан—очень, жакшы чыкты
—хорошо взошли (уродились), эмгек кун—трудодень,
пайдалуу—полезный,турдуу—разный, даярдайт—готовит.
Правило пользования таблицей такое же, как
при определении аффиксов местного падежа.
Разница между аффиксами местного и исход-
ного падежей только в том, что в аффиксе ис-
ходного падежа прибавляетя „н“ (см. таблицу
аффиксов местного падежа).
Тапшырма:
Перепишите таблицу аффиксов исходного падежа и научитесь
пользоваться ею.
Вопросы со словом кимден?
(от кого?) и ответы.
Суйлешуу:
— Сен бугун кимден китеп алдыц?
— Мен бугун Зоядан (Валядан, Володядан, Сергейден, Миша-
лан) китеп алдым.
— Сен кимден сурадын?
— Мен мугалимден (катчыдан, буфетчиден, военруктан, вожа-
тыйдан, директордон) сурадым.
— Кимден уктун?
— Колхозчудан (жумушчудан, окуучудан, тракторчудан, сту-
денттен, курсанттан, бригадирден) уктум.
Тапшырма:
Составьте несколько предложений со словами, указанными в
скобках и Ор.
Вопросы со словом кайдан? (откуда?) и ответы.
Суйлешуу:
— Сиз бугун кайдан келдициз?
— Мен бугун фермадан (цехтен, колхоздон, совхоздон, завод-
дон, уйден, клубдан, стадиондон) келдим.
—Дептерди кайдан алдыц?
. —Дептерди киоскадан (магазинден, сельподон, Кооперативден)
алдым.
— Петренко кайдан келди?
— Петренко Москвадан (Киевден, Одессадан, Берлинден, Вар-
адавадан, Фрунзеден) келди.
Тапшырма:
Составьте несколько предложений, со словами, указанными &
скобках, и напишите их.
Вопросы со словом эмнеден? (из чего? от чего?) и ответы.
Суйлешуу:
— Пирожкини эмнеден жасады?
— Пирожкини картошкадан (капустадан, эттен) жасады.
—Пальтону эмнеден тикти? (тикти—сшито).
— Пальтону сукнодон (бобриктен, коверкоттон, драптан) тикти..
— Партаны эмнеден жасады?
— Партаны карагайдан жасады.
Тапшырма:
1. Составьте несколько предложений со словами, указанными
в скобках, и напишите их.
2. Допишите аффиксы исходного падежа -в следующих словах:
сбор..., экскурсия..., талаа..., пахта..., кызылча..., буудай...,
кино..., пионер..., лагерь..., курорт..., агроном..., жолдош...,.
класс..., кабинет..., буфет...,
§ 29. ТИЛЕГИМ.
Мен го азыр кичинекей баламын.
.Ошондуктан билим алуу талабым.
Китеп, дептер азыр менин колумда,
Эркин окуп терец билим аламын.
Сездер: тилегим—мое намерение
(цель, желание), кичинекей — ма-
ленький, бала — мальчик (девоч-
ка), талап—стремление, колумда—
в моих руках, эркин — свободно
(свободный), терец—глубокий, би-
лим — знание.
Тапшырма:
1. Выучите стихотворение.
2. Перепишите новые слова
и выучите их.
Билимде — куч.
В знании — сила.
Окуган — жарык, окубаган — карацгы.
Учение — свет, а неучение — тьма.
§ 30. ИДИШ- ПОСУДА.
"Тапшырма;
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Назовите по-киргизски предметы рисунков.
С е з д е р: чака—ведро, кашык—ложка, бычак—нож, кант сал-
гыч—сахарница, вилка—вилка, самовар—самовар, чай-
ник-чайник, стакан—стакан, тарелка—тарелка, кастрю-
ля-кастрюля, казан—котёл, чугун—чугун.
Суйлешуу:
— Сууну кайдан алдьщ?
— Сууну чакадан алдым.
— Бычак эмнеден жасалган?
— Бычак темирден жасалган.
— Стакан эмнеден жасалган?
— Стакан шишеден жасалган.
— Кашык эмнеден жасалган?
— Кашык калайдан жасалган.
.................................?
•Сездер: суу—вода, жасалган—сделан; темир—железо, шише—
стекло, калай—алюминий.
Тапшырма:
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Перепишите ответы и подчеркните аффиксы исходного падежа.
§ 31. ЭРГЕН МЕНЕН.
Биз ар куну эрте турабыз. Дем алыш куну кеч турабыз. Апак®
ар куну эртен менен тамак бышырат. Столдо самовар, чайник,
стакан, табак турат. Бир табакта нан бар. Бир табакта май бар.
Апам куурулган картошка алый келди. Биз куурулган картош-
каны жедик. Саат жети жарымда мен мектепке кеттим.
Сездер: ар куну — ежедневно, турабыз — встаём, дем алыш
кун—выходной день, апа (эне)—мать, тамак—пища, бы-
шырат—жарит (готовит), нан—хлеб, май—масло, куурул-
ган — жареная, алый келди—принесла, жарым — половина,
сиз—вы, турасыз — встаёте, кеттим—я ушёл, жедик — мы
кушали.
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
Суроолор:
1. Сиз качан эрте турасыз?
2. Кайсы куну кеч турасыз?
3. Ким ар куну тамак бышырат?
4. Столдо эмне турат?
5. Нанэмнеде?
6. Май эмнеде?
7. Апан эмне алып келди?
8. Сен мектепке качан кеттиц?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы словами текста статьи ,Эртег$
менен".
§ 32. ПОСЛЕЛОГ кийин (после).
Послелог „кийин" всегда употребляется пос-
ле того слова, к которому он относится. Послелог
„кийин" требует от именного слова исходного
падежа.
М и салы — примеры:
Сабак/иан кийин уйг© кайтабыз. Сенден кийин мен баралгь/н-
Суйлешуу:
— .Жаздай кийин эмне болот?
— Жаздан кийин жай болот.
— Жайдан кийин эмне болот?
— Жайдан кийин куз болот.
— Кузден кийин эмне болот?
— Кузден кийин кыш болот.
— Кыштан кийин эмне болот?
— Кыштан кийин жаз болот.
— Ноябрден кийин кайсы ай болот?
— Ноябрден кийин декабрь болот.
Сездер: болот—наступает (бывает).
Тапшырма:
1. Перепишите разговор и подчеркните послегог „кийин* и аф-
фиксы исходного падежа.
2. Напишите предложения с послелогом „кийин", употребляя
исходном падеже следующие слова-, сабак, сбор, январь, феврале март,
апрель, май, июнь, июль, окуу, чогулуш.
§ 33. КАЙТАЛОО.
Жумабек бугун Андрейден кат алды. Биз эртец, сабактан»
кийин, киного барабыз. Эшим кечээ Фрунзеден келди. Биз азыр
жыгачтан ар турдуу оюнчук жасадык. Сабакта Мараттан кийин
мен китеп окудум.
/. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопроси-
тельные слова к кажоому слову предложения по образцу,,
данному ниже.
V л гу:
Жумабек (ким?) бугун (качан?) Андрейден (кимден?) кат*
(эмне?) алды.
2. Составьте вопросительные предложения ко всем приме-
рам упражнения по образцу, указанному ниже.
Улгу:
а) Ким бугун Андрейден кат алды?
б) Жумабек качан Андрейден кат алды?
в) Жумабек бугун кимден кат алды?
г) Жумабек бугун Андрейден эмне алды?
§ 34. УЙ - ДОМ.
Биз колхоздо турабыз. Атам, апам—колхоздун мучесу. Алар
жол хоз до иштешет.
Биздин уй Совет кечесунде. Уйде уч белме бар. Бир белме —
кухня, экинчи белмеде тамак ичебиз, учунчу белмеде жатабыз.
Уйде электричество бар. Уй жылуу, таза жана жарык. Уйде ра-
дио бар. Ар куну радио угабыз. Атам газета алат. Мен пионер
газетасын алам.
•С езде р: турабыз—живём, муче—член, кече—улица, белме—
комната, алам—получаю (получу), алат—получает.
Тапшырма:
Напишите ответы на следующие вопросы.
Суроолор:
Сиз кайда турасыз?
Ким колхоздун мучесу?
Алар кайда иштешет?
Сиздин уй кайсы кечеде?
Уйде нече белме бар?
Уйде электричество барбы?
Уй кандай?
Радио барбы?
Ар куну эмне кыласыздар?
Атац газета алабы?
Сен кандай газета аласын?
§ 35. ДАТЕЛЬНЫЙ НАПРАВИТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ-БАРЫШ
жендеме.
Дательный (направительный) падеж имеет следующие
аффиксы: „га“ (ге, го, ге, ка, ке, ко, ко).
Мисалы:
балага—ребёнку, к ребёнку,
кызматка—к службе, на службу,
мекемеге—в учреждении, к учреждению,
мектепке — в школу,
столго — к столу,
жолдошко — товарищу, к товарищу,
кечеге — на улицу,
ерукке — к уроку.
Дательный падеж (барыш жендеме) отвечает на вопросы:
кКимге—кому? к кому? *
-Эмнеге — чему? к чему? за чем? (зачем?) за что?
Кайда—куда ?
Таблица изменения аффиксов дательного падежа':
В последнем слоге слова гласная Слово оканчивается на:
а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю; я, ©, у, б, в, г, д, ж, з, й, л, м, н, р, ц (Гласные и звонкие согласные) к, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ (Глухи'ё согласные)
а, ы, я, у, ю, га ка •
е, и, э, ге ке
о, ё, го ко
е» V г© к©
Правило пользования данной таблицей такое же,
как и предыдущей таблицей местного падежа.
Вопросы со словом кимге? — кому? к кому? и ответы.
С езде р: катни — секретарь, эсепчи — счетовод, арыз — заяв-
ление, айттыц — ты сказал, бердиц — ты дал.
Суйлешуу:
— Сен кимге айттын?
— Мен дежурныйга (мугалимге, катчыга, эсепчиге, директор-
го, жолдошко) айттым.
— Сен арызды кимге бердиц?
— Мен арызды вожатыйга (катчыга, бухгалтерге) бердим,
— Сен кимге кат жаздыц?
— Мен Сергеевге (Султаналиевге, Петровго, Марченкого,
.Лртемьевге, Фроловго) кат жаздым.
Тапшырма:
Составьте несколько ответных предложений со словами, указан-
ными в скобках, и напишите их. , ,
Вопросы со словом кайда? (куда?) и ответы. <
Суйлешуу: ,
— Директор азыр кайда барат?
— Директор азыр районго (райсоветке, райком партията, рай-
:зого) барат.
— Эртец председатель кайда барат? I
— Эртец председатель Москвага (Ташкентке, ЛенинграДга,
Фрунзеге, Ошко) барат. . -
— Сен сбордон кийин кайда бара сын?
— Мен сбордон кийин уйге (клубга, китепканага, киного,,
। магазинге) барам.
Тапшырма:
Составьте несколько ответных предложений, со словами, указан-
ными в скобках, и напишите их.
Вопросы со словом эмнеге?—чему? к чему? зачем?
за что? и ответы.
Сездер: даярданасыц—готовишься, даярданам—готовлюсь, те-
ледуц—ты уплатил.
• Суйлешуу:
— Сен эмнеге даярданасыц?
— Мен сабакка (зачётко) даярданамын.
— Сен магазинге эмнеге барасыц?
— Мен магазинге китепке (дептерге, кагазга, калем сапка,,
боёкко) барамын.
— Сен эмнеге акча тол©дун?
— Мен конфетке (алмага, ©рукк©, булочкага, сутк©, нанга)>
. акча теледум.
’ З'апшырма:
Составьте несколько ответных предложений со словами, ука-
занными в скобках, и напишите их.
§ 36. МНОЖЕСТВЕННОЕ ЧИСЛО.
1. В киргизском языке слова употребляются
в значении единственного и множественного
числа.
! Мисалы:
а) колхоз, окуучу, мектеп, кече—имена
единственного числа;
б) колхоздор, окуучулар, мектептер, кв-
челер—имена во множественном числе.
2. Множественное число передаётся в именах
аффиксом „лар“, который изменяется в соот-
ветствии с гласной последнего слога в слове и
в зависимости от согласной, на которую окан-
чивается слово.
М и с а л ы:
Терезелер, кшпептер, гулдер.
3. После числительных и после слов „канча",
„нече“ форма множественного числа в предло-
жении не употребляется.
М и с а л ы:
Канча окуучу? Беш окуучу. Класста канча
парта бар? Класста он беш парта бар.
Аффиксы множественного числа „лари (лер, лор, лер,
дар, дер, дор, дер, тар, тер, тор, тер).
В последнем слоге слова гласная Слово оканчивается на:
гласные+Й, Р звонкие сог- ласные, за ис- ключением Й,Р глухие согласные
а, ы, я, у, ю лар дар тар
е, и, э лер дер тер
о, ё лор дор тор
е, у лер дер тер
Кызматчы+л«Р = кызматчылар, дептер+лер — дептерлед,
пальто-|-лор — тхгаияолор, кече+лор — квчелер, ураанЦ-д«р
= ураандар, пил+дер == пилдер, совхоз+дор — совхоздор,
курек+шер ~ куректор, кушфяшр = куштар, мектеп-|-лгаер
— мектептиер, жолдош+тор = жолдош/пор, суретУтер = су-
ретягор. /
Суйлешуу:
— Директор кайда болду?
— Директор колхоздордо (фабрикаларда, совхоздордо) болду.
•— Демонстрацияга кимдер катышты?
— Демонстрацияга Советтик Армиялар, жумушчулар, кызмат-
чылар, колхозчулар, окуучулар, студенттер цатышты.
— Бугун чогулушта кимдер болду?
— Бугун чогулушта колхозчулар, мугалимдер, окуучулар
болду.
— Фрунзе шаа рында эмнелер кеп?
I — Фрунзе шаарында заводдор, фабрикалар, мектептер, инсти-
туттар, мекемелер кеп.
Колхоздо кандай'малдар бйр?
।— Колхоздо <уйларр койлор, жылкылар, теелер, чочколор бар.
! —' Сумкага эмнедерди саласыц?
— Сумкага китептер, дёптерлер, боёктор, кагаздар, кфтемдер,
карандаштарды садам.
;— Клубда эмнелер илинип турат?
— Клубда портреттер, ураандар, диаграммалар, плакаттар
илинип тура г.
Тапшырма: ,
К следующим словам прибавьте аффиксы множественного числа
и переведите на киргизский язык.
Пионер . . , комсомолец . . , отличник ...» ударник ...»
бригадир . . . , цех . . . , план . . . , плакат . . . , ураан . . . ,
машина . . , тракторчу . . . , машиначы . . . , кепелек . . . ,
ат . . .
§ 37. УЙ КУ ШТАРЫ—ДОМАШНИЕ ПТИЦЫ.
Сездер: короз — петух, тоок — курица, ердек — утка, каз —
гусь, курп—индейка, жумуртка—яйцо, жеже-цыплёнок.
Тапшырма:
1. Перепишите новые слова и выучите их.
2. Назовите по-киргизски птиц, данных на рисунке.
КУШ ФЕРМАСЫ.
Биздин колхоздо куш фермасы бар. Куш фермасы колхоздон
Г> километр жерде. Мен фермата бардым. Анда ар турдуу уй куш-
тпры кеп. Ферманын жанында кел бар. ©рдек, каз келде журет.
’1 оок, короз, курптер кургак жерде журет. Уй куштарына ар
куну уч жолу жем берет.
Сездер: 5 километр жерде—в 5 километрах, ар турдуу—раз-
ные, анда—там, жанында—возле (около), кел—озеро, ар
куну—ежедневно, уч жолу—три раза, жем—корм.
Тапшырма:
1. Перепишите и выучите новые слова.
2. Составьте вопросы к тексту статьи „Куш фермасы".
УЙ КУШТАРЫ.
Биздин уйде 5 ердек, 6 каз, 10 тоок, 2 короз бар. Кечээ 2
ердек, 3 каз, - 7 тоок жумуртка тууду. Анам мага кунуге жу-
муртка бышырып берет. Уй куштарынын жумурткасы, эти тат-
туу. Уй куштарынын мамыгынан жаздык жасайт. Быйыл апам
бир жаздык жасады. ©рдек жана каз сууда журет. Тоок кургак
жерде журет. Кечинде уйге келишет.
Сездер: мага — мне, кунуге — ежедневно, эт — мясо, таттуу —
вкусный, мамык — перо, жаздык — подушка, жасады — сде-
лала, сууда —в воде, кургак жерде — на суше, сага —
тебе, короз — петух.
Суроолор:
Апан сага кунуге эмне бышырып берет?
Уй куштарынын мамыгынан эмне жасайт?
Сиздин уйде капча ердек, каз, тоок бар?
©рдек жана каз кайда журет?
Кечээ канча ердек, каз, тоок жумуртка тууду?
Уй куштарынын эти кандай?
Быйыл апан нече .жаздык жасады?
Тоок кандай жерде журет?
Кечинде кайда келишет?
Тапшырма: . .. ... . ..
1 . Напишите ответы на вопросы.
2 .‘Прибавьте к следующим.словам, аффиксы дательного падежа*
пользуясь таблицей.
Колхозчу..., кызматчы..,, парта..., газета..., пионер..., кийим...»
дептер..., темир..., пальто..., тон..., завод..., колхоз..., уй..., кел...,
куз..., кун..., кыш..., класс..., бак..., орундук..., китеп..., мектеп...,
иш-.-лг-ме-ш-.-..7--орок.,.., „боёк...,, тоок..., ордек...,. кейнек,,., ©тук...-
Составьте вопросительные и ответные предложения по
нижеследующим образцам, употребляя в дательном падеже
слова-.
кызматчы, парта, газета, кийим, дептер, темир, тон, завод,
колхоз, кун,. класс, бак, орундук, китеп, иш, орок, боёк,
кейнок, ©тук, куз.
— Колхозчуга эмне бердиц?
— Колхозчуга китеп бердим.
— Колхозчуга.............?
—........................?
— Пионерге эмне берди?
-- Пионерге галстук берди.
- .......................?
— Пальтого ким кетти?
— Пальтого Миша кетти.
- ......................?
— Уйг© ким кетти?
— Уйг© Шура кетти.
— ...................’ • ?
— Мектепке ким барат?
— Мектепке мен барамын.
- ......................?
— Тоскко ким кетти?
— Тоокко’ колхозчу кетти.
— .......................?
— 0рд©кк© ким кетти?
— ©рдекк© Ваня кетти.
— .......................?
§ 38. ПОСЛЕЛОГ „чейин"—до.
Послелог „чейин" употребляется всегда после
того слова, к которому он относится. Послелог
„чейин" требует от именного слова, к которо-
му относится, дательного падежа.
М и с а л ы:
Мектепке чейин атам менен келдим. Совхозго чейин беш'
километр. Театрга чейин уч квартал.
€ о з д е р: кыштак — село, деревня, шаар — город, жайкы кани-
кул — летние каникулы, ким менен — с кем.
Суйлешуу:
— Дем алышка чейин нече кун калды?
— Дем алышка чейин уч кун калды.
— Кыштактан шаарга чейин эмне менен бардыц?
— Кыштактан шаарга чейин машина менен бардым.
— Жайында сиздер курортко чейин эмне менен бардыныздар?
— Жайында биз курортко чейин пароход менен бардык.
— Кышкы каникулга чейин канча кун калды?
— Кышкы каникулга чейин 5 кун калды.
— Кечээ стадионго чейин ким менен бардыц?
— Кечээ стадионго чейин Сергей менен бардым.
Тапшырма:
Перепишите вопросы и ответы и подчеркните послелог „чейин"„
Кыргызчага которгула.
Переведите на киргизский язык.
—- От школы до станции сколько километров?
— От школы до станции пять километров.
-у Сколько месяцев осталось до летних каникул?
— До летних каникул осталось пять месяцев.
— С кем ты шёл до школы?
— До школы я шёл с товарищем.
— От школы до клуба сколько кварталов?
— От школы до клуба пять кварталов.
§ 39. БАКМА КОЁН.
Бакма коён сулуу болот. Бакма коёндун кулагы узун, куй-
ругу кыска болот. Бакма коёндун жуну жумшак болот. Бакма
коён чеп, сабиз жейт. Биздин уйде терт бакма коён бар.
С е з д е р: бакма коён — кролик, сулуу — красивый, куйрук —
— хвост, жун — шерсть, жумшак — мягкий (мягкая).
Суроолор:
Бакма коён кандай болот?
Бакма коёндун кулагы, куйругу кандай болот?
Коёндун жуну кандай болот?
Ал эмне жейт?
Кайда терт бакма коён бар?
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
р. Кцпишите ответы, на вопросы.
Кыргызчага которгула.
Переведите на киргизский язык.
У нас дома есть кролики. Кролики красивые. У кроликов уш-
ки длинные, хвост короткий. Мясо кролика вкусное. Я каждый
день ухаживаю за кроликами. Кролики едят сено, морковку а
другие овощи,
У Сергея есть два кролика. Он взял кроликов у меня. За
кроликами он ухаживает хорошо.
§ 40. КАЙТАЛОО.
Кенугуу-
Капар мектепке чейин Сергей менен келди. Биз эртен менен?
Маратка сурет кергездук. Ашыр мектептен уйге Миша менен
кетти.
1. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопроси-
тельные слова к каждому слову предложения по образцу*
данному ниже.
Улгу:
Капар (ким?) мектепке чейин (эмнеге чейин?) Сергей менен.
(ким менен?) келди (эмне кылды?).
2. Составьте вопросительные предложения ко всем приме-
ра^ упражнения по образцу, указанному ниже.
У Л г у ‘:
а) Ким мектепке чейин Сергей менеп келди?
б) Капар кайда (кайсы жерге чейин) Сергей менен келди?
в) Капар мектепке чейин ким менен келди?
г) Капар эмне кылды? .................„
5В
41. ПРИТЯЖАТЕЛЬНЫЕ МЕСТОИМЕНИЯ.
М и с алы:
Менин—мой (моя, моё, мои).
Сенин—твой (твоя, твое, твои),
Мунун—его (её) -
Силердин—ваш.
Алардын—их.
Биздин—наш.
Сиздин—Ваш.
Биздердин—наши.
Сиздердин—ваши.
В русском языке существительное не изме-
няется по лицам, а употребляется в сочетании
с соответствующим местоимением. В киргиз-
ском языке прибавление местоимения к сущест-
вительному для выражения принадлежности не
обязательно, а прибавляются аффиксы принад-
лежности.
Аффиксы притяжательных местоимений с именами сущест-
вительными—таандык мучелор.
Существительные имеют следующие основные аффиксы
притяжательных местоимений: м, и, сы, цар, сы, быз, н.ыз,.
быз, цыздар.
Мисал ы:
Менин этаж, сенин атащ мунун атасы, силердин атацар
алардын атасы, биздин атабыз, сиздин атацыз, биздердин ата~
быз, сиздердин атацыздар.
Изменение гласных в аффиксах.
Гласная аффикса принадлежности меняется
в зависимости от гласной в. последнем слоге
основы.
Порядок* изменения гласных в аффиксах смо-
трите по нижеследующей таблице.
Примечание—эскерту у: Если основа существительного»
оканчивается на „к“, „п“, и перед „к“, „п“ имеется глас-
ная, то при прибавлении аффикса принадлежности соглас-
ные „к“, ,п“, переходят в „г„, „6“ (китеп—китебим—моя
книга, тарак—тарагым—мой гребень).
Таблица аффиксов принадлежности существительных. Если
«снова слова оканчивается на гласную букву, то имена имеют
следующие аффиксы:
В послед- нем сло- ге слова гласная Ме- нин Мой Се- нин Твой Му- нун Его Си-*' лер- дин Ваш Алар дын Их V Биз- дин Наш С из- дин Ваш Биз^ дер- дин Наши Сиздер- дин Ваши
а, ы, я м н сы нар сы быз цыз быз цыздар
е, и, э м н СИ нер СИ биз низ биз низдер
о, ё, у, ю м н су нар су бу 3 нуз буз нуздар
6, V м н су нер су буз нуз буз нуядер
'Если основа слова оканчивается имена имеют следующие на согласную букву, то аффиксы:
а, ы, я ым ьщ ы ыцар ы ыбыз ыныз ыбыз ыцыздар
е, и, э им ин и ицер и ибиз иниз ибиз ициздер
о, ё, у, ю ум УН У Унар У убуз унуз убуз унуздац
6, V Ле нугу у: ум ун V унер V убуз унуз убуз унуздер
«Сездер: ата—отец, эже—старшая сестра, карындаш—младшая
сестра, ини—младший брат.
Перепишите следующие примеры., прибавляя соответст-
вующие аффиксы принадлежности-.
У л г у:
Менин атам, эжем, карындашым, иним.
<Сенин ата . . ., эже. . . , карындаш . . . . , ини . .
Мунун ата. . ., эже. . . , карындаш . . . . , ини . .
«Силердин ата • . . , эже. . . , карындаш . . . . , ини . .
Алардын ата . . ., эже . . . , карындаш . . . . , ини . .
Биздин ата . . . , эже. . . , карындаш . . . . , ини . .
Сиздин ата . . . , эже. . . , карындаш . . . . , ини . .
•Сиздердин ата .. ., эже . . . , карындаш . . . . , ини . .
Суйлешуу:
' — Сенин атац кайда иштейт?
— Менин атам заводдо (фабрикада, колхоздо, совхоздо) иштейт.
— Мунун агасы кайда окуйт?
’ . — Мунун агасы Москвада (Фрунзеде) окуйт.
— Алардын иниси барбы?
— Алардын иниси бар, ал балдар бакчасында.
— Силердин апанар кайда иштеп жатат?
— Биздин акабыз колхоздо (совхоздо, фабрикада, заводдо)
иштеп жатат.
— Сиздин кагазыныз барбы?
— Ооба, кагазыбыз бар.
— Сиздердин уйуцуздор кайсы кечеде?
— Биздин уйубуз Киров кечосундо.
Кв нугуу:
Перепишите следующие примеры столбцами в 1-м лице,
во 2-м лице и т. д., прибавляя соответствующие аффиксы
принадлежности и пропущенные слова-
дептер, сумка,сызгыч, сыя челек,
кагаз, резинка.
калем уч, калем салгыч,
Менин дептерим.
Менин сумка..............,
Мен ... сызгыч.............
.... сыя челек ...........
..... калем уч..........,
.... калемсалгыч . . . . ,
..... кагаз.............,
.... резинка ........... ,
Мунун дептери..............
Мунун......................
Алардын дептери,
Алардын ..................
Сиздин дептериниз.
Сиздин.....................
Сиздердин дептерициздер.
Сиздердин ..... ...........
Сенин дептерин.
Сенин сумка ................
Сенин сызгыч ...............
.... сыя челек.
.... калем уч .............
. • . . калем салгыч . . . .
.... кагаз ...............
. . . резинка .............
Силердин дептерицер,
Силердин............- ...
• • • • " ............../ •
Биздин дептерибиз.
Биздин..................-э •
Биздердин дептерибиз. б
Биздердин .................
Придумайте предложения со словами, имеющими аффик
сы притяжательных местоимений.
У л г у:
Менин эжем совхоздо иштейт.
Сенин атак фабрикада иштейт ж. б.
§ 42. УЙ-БУЛ0.
Биздин уй-булебузде жети киши бар. Алар: атам, апам, агам,
эжем, карындашым, иним жана мен.
Менин атам заводцо иштейт. Апам мектепте иштейт. Агам,
Советтик Армияда. Ал—учкуч. Агам жакында уйг© отпускага
келип кетти. Эжем совхоздо агроном болуп иштейт. Карында-
шым бешинчи класста окуйт. Иним балдар бакчасында.
Мен мектепте окуйм. Мен бирипчи чейректе бардык сабак-
тан „отлично"—деген баа алдым. „Экинчи чейректе да „отлично"
деген баа аламын"—деп, мугалимге убада бердим. Ар дайым жол-
дошторума жардам берем. Мектептеги коом иштерине катышам.
Сездер: уй-буле—семья, учкуч—лётчик, бардык сабактан—по»
всем предметам, баа—оценка, коом иштери—обществен-
ная работа.
Тапшырма:
Жацы свздерду жаттагыла.
Суроолор:
^Сиздердин уй-булецуздерде нече киши бар?
Алар ким?
’ %Атац кайда иштейт?
%Апаныз кайда иштейт?
Агац кайда, ал—ким?
Агац жакында отпускага келип кеттиби?
Эжециз совхоздо ким болуп иштейт?
Карындашын неченчи класста окуйт?
Инициз кайда?
Сиз кайда окуйсуз?
Сиз биринчи чейректе бардык сабактардан кандай баа алды*
цыз?
Мугалимдерге кандай убада бердициз?
Жолдошторунузга жардам берип турасызбы?
—. Мектептеги коом иштерине катышып турасызбы?
Тппшырма:
1. Суроолорго жооп жазгыла.
2. Подчеркните в ответах слова с притяжательными аффиксами
и напишите к ним соответствующие местоимения.
Кыргызчага которуцуздар.
В нашей семье шесть человек: отец, мать, старший брат,
старшая сестра, .младший брат и я. Отец мой работает в колхо-
зе. Мать работает в детяслях. Старший брат и старшая сестра
учатся в институте. Я учусь в средней школе. Наш колхоз счи-
тается передовым колхозом в районе. Он ежегодно перевыпол-
няет свой план. Отец мой работает бригадиром. Председатель
колхоза—Иван Сергеевич Соловьев. Дисциплина в колхозе очень
хорошая.
Все колхозники и колхозницы живут культурно и зажиточ-
но. Во всех домах имеется радар и электричество.
§ 43. ВОПРОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТИЦА
гбы“' (би, бу, бу,) В СОЧЕТАНИИ С АФФИКСАМИ
ПРИТЯЖАТЕЛЬНЫХ МЕСТОИМЕНИЙ В СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ
Если в последнем слоге
основы гласная:
а, ы, я, то употребляется частица бы
е, и, э, „ би
о, ё, у, ю, „ бу
е, V, « бу
Мисалы:
Менин сумкамбы, сенин сумкацбб/, мунун сумкасыбй/, си-
лердин сумкацзрбй/, алэрдын сумкасыбы, биздин сумкабызбы,
сиздин сумкацызбь/, биздердин сумкабызбы, сиздердин сумка-
цыздарбыР
Тапшырма:
Теменку сездерге „бы" мучесун жалгагыла —в нижеследующих
словах допишите частицу „бы" (с соответствующей гласной)-.
менин калемим . . . , сенин калемиц . . . , мунун кале-
ми . . . , силердин калемицер . . . , алардын калеми . . . ,
биздин калемибиз . . . , сиздин калемициз • . . , биздердин ка-
лемибиз . . - , сиздердин калемициздер ....
Тапшырма: <•
Теменку сездерге таандык мучелер жана суроо уланды „бы“
жалгагыла.
Кол, кез, чач, калем уч, карандаш ж. б. ...
Улгу:
Менин колумбу, кезумбу и т .д.
Сенин колуцбу, кезуцбу и т. д.
§ 44. ЖАТАКАНА.
Виз Киров кечесундегу № 69 жатаканада турабыз. Ал жата-
кана уч кабат. Биздин квартирабыз экинчи кабатта. Биздин квар-
тирабызда бир нече белме бар. Бул жатаканада заводдун жу-
мушчулары жана башка кызматкерлер турат. Жатаканада от бир
жерден жагылат. Бардык квартиралар пар менен жылынат.
Биздин катарыбызда жолдош Султан Муратов турат. Жол-
дош Муратовдун уй-булесунде терт киши бар. Жолдош Мура-
тов басмаканада иштейт. Аялы магазинде иштейт. Муратовдун
баласы мени менен бир класста окуйт. Кызы балдар бакчасында.
Жатакананын биринчи кабатында магазин жана ашкана бар.
С е з д е р: жатакана — общежитие, от — огонь, жагылат — то-
пится, пар менен — паром, анын уй-булесуиде — в его-
семье, басмакана — типография, мени менен — со мной,
кызматкер — работник.
Тапшырма:
)К<ЩЫ свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Киров кечесунде № 69 жатаканада ким гурат?
Ал жатакана нече кабат?
Сиздердин квартирадыздар неченчи кабатта?
Сиздин квартирацызда канча белме бар?
Г,ул жатаканада кайсы жумушчулар жана кызматкерлер ту-
рушат?
Жатаканада от кайдан жагылат?
Квартиралар эмне менен жылынат?
Жолдош Султан Муратов кимдин катарында турат?
Жолдош Султан Муратовдун уй-булесунде канча киши бар?
Муратов езу кайда иштейт?
Муратовдун аялы кайда иштейт?
Муратовдун баласы ким менен бирге окуйт?
Кызы кайда?
Магазин жана ашкана жатакананын неченчи кабатында?
Тапшырма:
Л Суроолорго жооп жазгыла.
2. Таандык мучелердун астын сызгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Мы живём в общежитии на Сталинской улице, в доме № 75,.
В общежитии живут рабочие хлебозавода. Рядом с нами живёт
товарищ Чернов. В семье тов. Чернова пять душ: мать, отец а
трое детей. В нашей квартире четыре комнаты. В квартире това-
рища Чернова три комнаты. При общежитии имеется столовая.
Она на втором этаже. Все рабочие кушают в столовой. Столовая
открыта с восьми часов утра до девяти часов вечера.
Жендемелер жана анын суроолору—падежи и вопросы к ним..
Атооч — именительный — ким ? эмне?
Жатыш — местный — кимде? эмнеде? кайда?
Чыгыш —исходный — кимден? эмнеден? кайдан?
Барыш — дательный— кимге? эмнеге кайда?
Все склоняемые части речи в киргизском
языке, за исключением личных местоимений
(несколько слов в некоторых падежах), под-
чиняются общему правилу склонения.
Зат атоочтордун жендолушу—склонение имён
существительных (на гласную).
Атооч — ферма терезе ТОО К6Ч0
Жатыш — фермада терезеде тоодо кечедо
Чыгыш — фермадан терезеден тоодон кечедон
Барыш — фермага терезеге тоого нечего
Перепишите, прибавляя подежные окончания к следующим
словам’.
Атооч — алма мекеме
^Катыш — алма . . . мекеме .
Чыгыш — алма . . . мекеме .
.Барыш —алма . . . мекеме .
короо картошка
. короо . . • картошка
. короо . . . картошка
короо . . . картошка
§ 45. БАЛДАР БАКЧАСЫ.
Колхоздо балдар бакчасы бар. Колхозчулар кичине балдарып
<балдар бакчасына жиберет. Кичине балдарды тарбиячылар багат:
тамак берет, ойнотот, уктатат, ыр ырдатат.
Менин апам кызылчада иштейт. Атам огороддо — кароолчу. Ки-
чине иним беш жашта. Ал ар куну балдар бакчасына барат.
Биздин жаныбызда Марченко турат, анын кызы алты жашта.
ААарченконун кызы да балдар бакчасына барат.
Балдарга уч жолу тамак берет. Балдар жата турган кичине-
кей кроваттар бар. Кроватта матрац, шейшеп, жууркан, жаз-
дык бар.
Сездер: балдар бакчасы — детский сад, кичине —маленький,
жиберет — посылает, тарбиячы — воспитательница, кичи-
не иним — маленький братишка, беш жашта — 5 лет,
биздин жаныбызда — возле нас, анын кызы — его дочка,
уч жолу — три раза, шейшеп — простыня, жууркан —
— одеяло, жаздык — подушка, ыр — песня, ырдатат —
— учит петь.
Тапшырма:
1 Перепишите статью и подчеркните падежные окончания имён
существительных.
2 . Выучите новые слова.
Суйлешуу.
— Балдар бакчасы кайда?
— Балдар бакчасы Совет ^очесундо. ... •
— Балдар бакчасы кандай'иштейт?
— Балдар бакчасы абдан жакшы иштейт.
— Балдар бакчасында ким иштейт?
— Балдар бакчасында Лидия Петровна иштейт.
— .......................?
— Бу кичинеби?
— Ооба, кичине.
— Жок, кичине эмес, чоц.
— Кичине балдар кайда?
— Кичине балдар бакчада.
— Кимде кичине карандаш бар?
— Кичине карандаш менде бар.
— Кичине карандаш кайда?
— Кичине карандаш сумкада.
— Бул уйде нече кичине бала бар?
— Бул уйде уч кичине бала бар.
—..........................?
— Бу тарбиячыбы?
— Ооба, бу тарбиячы.
— Тарбиячы кайда турат?
— Тарбиячы колхоздо турат.
— Китеп тарбиячыдабы?
— Ооба, китеп тарбиячыда.
— Жок, китеп тарбиячыда эмес, китеп мугалимде.
— Тарбиячы качан келет?
— Тарбиячы азыр келет.
— Тарбиячы кайдан келет?
— Тарбиячы райондон келет.
— Тарбиячы эмне алып келет?
— Тарбиячы китеп. алып келет.
Суроолор:
Балдар бакчасы кайда?
Колхозчулар кичине балдарып кайда жиберет?
Кичине балдарды ким багат?
Апац кайда иштейт?
Атан кайда кароолчу?
Марченконун кызы кайда барат?.
Кичине инин нече жашта?
Марченконун кызы нече жашта?
Марченко кайда турат?
Балдарга нече жолу тамак берет?
Кичине кровать барбы?
Кроватта эмне бар?
Тапшырма:
Ответьте на вопросы словами текста статьи „Бандар бакчасьгЧ,
Зат атооч сездердун женделушу — склонение имён
существительных (на звонкие согласные).
Атооч — шаар Жатыш — шаарда Чыгыш — шаарддн мугалим мугалимде мугалимден колхоз колхозно колхозном куз кузде кузден
Барыш — шаареа мугалимее колхозео кузе©
Упражнение — конугуу.
Перепишите упражнения, прибавляя нужные окончания н~
следующим словам-,
Атооч — клуб ... ЭЛ совхоз гул /
Жатыш — клуб. . . эл . . • совхоз. . . гул. . . /
Чыгыш— клуб ... ЭЛ . . . совхоз. . . гул.
Барыш—клуб. . . эл . . . совхоз. . . гул. . •
Тапшырма:
Придумайте предложения, употребляя существительные в име~
нательном, местном, исходном и дательном падежах.
§ 46. ДЕМ АЛЫШ КУН.
Ар бпр жекшемби куну дем алыш болот. Дем алыш куну биз
дем алабыз. Дем алыш куну атам, апам уйде болушат.
@ткен дем алышта биздин окуучулар кант заводуна экскур-
сияга барышты. Биз менен директор, мугалимдер барды. Бул дем
алышта биз эч кайда барбайбыз. Дем алыш куну мен кечирээк
турам. Дем алыш куну ойнойбуз. Кечинде сабак даярдайбыз.
Сездер: жекшемби — воскресенье, дем алабыз — отдыхаем,,
еткен дем алышта — в прошлый выходной, эч кайда —
— никуда, кечирээк—позднее.
Тапшырма:
Перепишите и выучите новые слова.
Суроолор:
Кайсы купу дем алыш болот?
Дем алыш куну сиз эмне кыласыз?
©ткен дем алышта сиздин окуучулар кайда
Дем алыш куну ким уйде болот?
Сиз менен ким барды?
Бул дем алышта сиздер кайда барасыздар?
Дем алыш куну сен эрте турасыцбы?
Дем алыш куну эмне кыласыц?
Сабакты качан даярдайсын?
Тапшырма:
барды?
Напишите ответы на вопросы.
Зат атоочтун женделушу.
Атооч — бак
Жатыш — бак//.-.'.'
Чыгыш — бактан
Барыш — бакяа
мектеп
мектепте
мектептен
мектепке
ЖОЛДОШ
жолдошшо
жолдоштоя
жолдощко
кейнек
кейнектв
кейнектея
кейнекке
Кенугуу — упражнение:
Допишите падежные окончания следующих слов:
Атоо” — чогул^тп Жатыш — чогулуш . . Ташкент . Ташкент . . . кружок кружек . . . ердек ердек
Чыгыш — чогулуш . . . Ташкент . . . кружок . . . ердек;
Барыш—чогулуш . . . Ташкент, . . . кружок . . ердек?
Тапшырма: -
Напишите предложения, употребляя слова упражнения в раз-
пых подежах.
§ 47. КОЛХОЗДОГУ КЛУБ.
Колхозно клуб бар. Клубдун уйу чон, таза жана жарйк. Ан-
да радио, рояль жана башка музыкалык инструмент бар. Стена-
да портреттер, ураандар, диаграммалар илинип турат. Столдо
жаны газеталар, журналдар жатат. Столдо гулдер турат.
Клубда драмкружок, музыка кружогу жана башка кружок-
тор иштейт. Драмкружок ар дайым спекталь коюп турат. Клуб»,
да колхозчулар жыйналыш еткерет. Клуб ар дайым ачык турат.
Кружоктор расписание боюнча иштейт.
Сездер: ураандар —лозунги, илинип турат — висят, жацы —
— новые (свежие), гулдер — цветы, спектакль коюп ту-
. рат — ставит спектакль, ар дайым ачык — всегда открыт,
клубдун уйу—здание' (помещение) клуба.
Тапшырма:
Перепишите новые слова и выучите их.
•" Суйлешуу:
— Ураандар жазылдыбы?
— Ооба, ураандзр жазылды.
— Ураандар кайда?
— Ураандар клубда.
— Канча ураан жаздын?
— Эки ураан жаздым.
— Ураандарды качан жаздын?
— Ураандарды кечээ жаздым.
— Бу гулбу?
— Ооба, бу гул.
— Бу кандай гул?
— Бу кызыл гул.
— Кайда кызыл гул кеп?
— Бакта кызыл гул кеп.
— Канча гул алып келдиц?
— Кеп гул алып келдим.
— Гулду кайдан алып келдин?
— Гулду талаадан алып келдим.
— ... -..................?
Суроолор;
Клуб кайда?
Клубдун уйу кайда?
- Стенада эмне илинип турат?
Столдо эмне жатат?
г Гулдер кайда турат?
Рояль, музыкалык инструмент кайда?
4..'-Клубда кандай кружоктор иштейт?
' Драмкружок ар дайым эмне коюп турат?
' Клубда эмне еткерет?
Клуб кайсы увактарда ачык турат? ч="
Кружоктор расписание боюнча иштейби?
Тапшырма:
Ответьте на вопросы словами текста статпъи „Колхоздун клубу*.
Кыргызчага которгула.
В колхозе есть клуб. Помещение клуба большое, чистое и
светлое. В клубе стоят большие столы и стулья. На столе ле-
жат свежие газеты и журналы. В клубе есть радио, патефон и
другие музыкальные инструменты. На стене висят портреты, ло-
зунги и диаграммы. Колхозники вечером время проводят в клубе.
§ 48. РОДИТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ-ИЛИК ЖОНДОМО.
Родительный падеж (илик) имеет следующие аффиксы:
нын (нин, нун, нун, дын, дин, дун, дун, тын, тин, тун, тун}.
М и с а л ы:
Балаяь/я, терезеяяя, окуучуяуя, кечояуя, кагаздыя, леп-
тердин, совхоздуя, гулдуя, атягыя, мектепяшя, жолдоштуя,
ердокягуя.
Родительный падеж показывает принадлеж-
ность предмета и место какого-либо явления.
Например; окуучунун китеби — книга учени-
ка. При этом определение (окуучунун) ставится
в родительном падеже, определяемое слово (ки-
теби) сочетается с притяжательным аффиксом.
Родительный падеж отвечает на вопросы:
Кимдин ? — чей ? (кого ?)
3мнения? — чего? (чей?) (ко всем предметам, кроме человека).
Таблица изменения аффиксов родительного падежа.
В последнем Слово оканчивается н а:
слоге слова гласные звонкие согл. глухие соглас-
а, е, ё, и, о, у, б, в, г, д, ж, ные
гласная ы, э, ю, я, з, й, л, м, к, п, с, т, ф,
е, V н, р, ц х, ц, ч, ш, щ
а, ы, я, нын дын тын
е, э, и, НИН дин тин
о, ё у, ю, нун дун тун
е. V нун дун тун
Данной таблицей надо пользоваться
так же, как предыдущей таблицей мест-
ного падежа.
Суйлешуу:
— Мектептин уйу чоцбу?
— Мектептин директору кайда? а
— Окуучунун дептери столдобу?
— Бул кимдин сумкасы?
— Бул Розанын (Мишанын, Петровдун, окуучунун) сумкасы.
— Сергеев кимдин жанында турат?
— Сергеев директордун (мугалймдин, Сидоровдун, Андреева-
нын, вожатыйдын) жанында турат.
— Кимдин галстугу бар?
— Мишанын (Сергейдин, Зоянын, Айшанын, Розанын) галсту-
гу бар.
— Окуучу эмненин жанында турат?
— Окуучу партанын (столдун, досканын, терезенин) жанын-
да турат.
Тапшырма.'
Составьте несколько ответных предложений со словами, ука-
занными в скобках, напишите их.
§ 49. УЙ АЙБАНДАРЫ - ДОМАШНИЕ ЖИВОТНЫЕ.
Сездер: уй — корова, бээ — кобылица, кой — овца, эчки— ко-
за, тее — верблюд, чочко — свинья, музоо — телёнок, ку-
лун — жеребёнок, козу — ягнёнок, улак — козлёнок,. тай-
лак — верблюжонок, торопой — поросёнок, ит — собака,
мышык — кошка, кучук — щенок, ат — конь, эшек — ишак
УЙ АЙБАНДАРЫ.
Уйдун музоосу бар. Бээнин кулуну бар. Эчкинин улагы бар.
Кышында уй, эчки, кой, тее, жана башкалар кундуз талаада бо-
лот. Музоо, кулун, улак, тайлак жана башкалар короодо турат.
Биз тайлактын жанына бардык. Тайлакка чеп жана суу бердик.
Сездер: кышында — зимой, кундуз — днём, талаада — на поле,
короодо — во дворе, чей-—сено.
Тапшырма:
1. Подчеркните в тексте родительный падеж и притяжатель-
ный аффикс объясните данное сочетание.
2. Составьте вопросы к тексту статьи „Уй айбандары41.
УЙ АЙБАНДАРЫНЫ11 ПАЙДАСЫ.
Уй айбандары кишиге кеп пайда келтирет. Бизде уй айбанда-
рынан: жылкы, уй, кой, эчки, тее, чочко бар.
Уйдун сутун ичебиз, этин жейбиз, терисин заводго жибере-
биз. Кой, эчкинин сутун ичебиз, этин жейбиз, жунун фабриката
70
1 ||||||ц>1рма'
1. Перепишите и выучите новые слова.
2. Составьте рассказ по картинкам.
жиберебиз. Жылкынын этин жейбиз, сутун кымыз кылабыз. Кы-
мыз адамга пайдалуу. Аттардын Советтик Армиянын ишине пай-
дасы абдан чон.
Малды кеп естуруу керек, тукумун асылдандыруу керек,.
жакшы багуу керек.
Сездер: уй айбандары — домашние животные, жылкы — ло-
шадь, уй — корова, кой —овца, эчки—коза, тери— ко-
жа, жун — шерсть, керек — надо, кымыз — кумыс, пайда-
луу— полезно (полезен), келтирет—приносит, доставляет.
Тапшырма:
Перепишите и выучите новые слова.
Суроолор:
Уй айбандары кимге пайда келтирет?
Бизде кандай уй айбандары бар?
Уйдун кандай пайдасы бар?
Койдун кандай пайдасы бар?
Жылкынын кандай пайдасы бар?
Тапшырма:
Перепишите ответы на вопросы словами текста статьи „V®
айбандарыпын пайдасы".
§ 50. ЭКСКУРСИЯ.
Бешинчи класстын окуучулары кечээ экскурсияга бардык,
Эртец менен саат сегизде мектепке жыйналдык. Мектептен уюш-
кан турде чыктык. Колхоздун багына бардык. .
Председателден урускат сурадык. Ал уруксат берди. Биз ар
турдуу жыгачтарды, есумдуктерду кердук. Ар турдуу гулдерден„
жалбырактардан алдык.
Мугалим бизге есумдуктер женунде тушундурду. Экскурсия-
.лпп мектепке кайттык. Мектептен уйге тарадык. Кечинде экскур-
• и яда кергендерду жаздык.
С оз дер: жыйналдык — собирались, уюшкан турдо — организо-
ванно, чыктык — вышли, женунде—о (про, об), урук-
сат — разрешение, сурадык — просили, жыгач — дерево,
©сумдук — растение, кердук — видели, жалбырак — лист,
тушундурду — объяснил, кайттык — вернулись, гарадык —
разошлись.
Ьнпиырма:
Перепишите и выучите новые слови.
Суроолор:
Бешинчи класстын окуучулары кайда барды?
Мектепке качан жыйналды?
Окуучулар кайда чыкты?
Кайсы бакка барды?
Кимден уруксат су рады? •*
Ал уруксат бердпби?
Силер эмнелерди кердунер?
Бактан кайда кайттынар?
Ким силерге есумдуктер женунде тушундурду?
Кандай гулдер, жалбырактар алдыцар?
Мектептен кайда тарадыцар?
Кечинде эмне жаздыцар?
Тапшырма:
Ответьте на вопросы словами текста статьи .Экскурсия".
§ 51. кепелек.
Жаздын куну. Талаада турдуу гулдер кеп болот. Гулдердуи
арасында кепелектер учуп журет. Кызыл гулге кызыл кепелек
конду. Сары гулге сэры кепелек конду. Кек гулге кек кепелек
конду. Кара кепелек ак гулге конду.
Чабалекей учуп келди. Кара кепелекту керду. Башка кепе-
лектерду керген жок. Ал кара кепелекту илип кетти .Башка ке-
пелектер аман калды.
Сездер: кепелек — бабочка, талаа —поле, учуп журет — ле-
тает, конду—села, чабалекей—ласточка, учуп келди —
прилетела, керду — увидела, башка — другие, керген
жок—не видела, илип кетти — схватив улетела, аман
• калды— остались невредимы.
Тапшырма:
Проспрягайте в настояще—будущем времени следующие слова из
текста: уч, учуп жур, кер. ,
Суйлешуу-
' — Кепелекпу?
— Ооба, кепелек.
— Бу кандай кепелек?
— Бу кызыл кепелек.
— Ким кепелек кармады?
— Балдар кепелек кармады.
- ..........,..............?
— Талаага ким барат?
— Талаага мен барам.
— Талаага эмнеге барасыц?
» — Талаада атама жардам берем.
— Талаадан ким келди?
— Талаадан колхозчулар келди.
-............................?
Суроолор:
Кайсы увакыт?
Талаада кандай гулдер бар?
Кепелектер кайда учуп журет?
Кызыл гулге кандай кепелек конду?
Сары кепелек кандай гулге конду?
Кек гулге кепелек кандай конду?
Ак гулге кандай кепелек конду?
Эмне учуп келди?
Ал кандай кепелекту керду?
Башка кепелектерду кердубу?
Чабалекей. кандай кепелекту илип алды?
Башка кепелектер эмне болду?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы.
ой, ой, кепелек.
Ой, ой, кепелек.
Кайда учасыц кекелеп?
Коносуцбу гулдерге?
Жакшы коруп бепелеп.
Шибер чептун гулдерун,
Нечен сонун турлерун,
вппейсунбу, кепелек?
Тандап таттуу турлерун.
*
Мен да чуркап барайын,
Кармап сени алайын,
Канатывды кайрыбай,
Калпагыма салайын.
С © з д е р: Учасыц — летаешь, кекелеп — взвиваясь? коносуцбу —
— садишься ли, жакшы керуп бепелеп—любя упиваешь-
ся, шибер чей — обильнее травы, гулдер — цветы, не-
чен—несколько (много), сонун — прекрасный, турлеру—
— виды (разнообразие), еппейсунбу — коснешься ли, тан-
да — выбирай, мен да — и я, чуркап барайыи — быстро
побегу, кармап — поймав, алайын — возьму, канат — кры-
ло, сындырбай — не ломая, салайын — положу.
I ппшырма:
1. Усвойте новые слова.
2. Выучите стихотворение.
§ 52. ПОСЛЕЛОГ „жанында0—около, возле.
Послелог „жайында" употребляется всегда после
того слова, к которому он относится. Послелог
„жанында" требует от именного слова родитель-
ного падежа и указывает на какое-либо явление,
происходящее около данного предмета.
М и с ал ы:
Партанын жанында стол турат. Китептин жанында дептер
жатат. Мектептин жанында киоск бар. Директордун жанында
иитчы отурат.
Создер: чекит — точка, ордуна — на место, муче — окончание,
жалгагыла—прибавьте, чупурек—тряпка.
Тапшырмя:
Кечуруп жазгыла, чекиттин ордуна муче жалгагыла.
Перепишите, на место точек прибавьте окончания.
Клуб . .'. жанында китепкана бар. Ашкана . . ." жанында .
кухня бар. Стол . . . жанында орундук турат. Чупурек ....
жанында бор жатат. Доска . . . жанында окуучу турат. Само-
вар .... жанында чайник турат. Уй . . . жанында музоо жу-
рет. Почта . . . жанында кино бара
Кенугуу.
1. Прибавьте к следующим словам аффиксы родительного
падежа, пользуясь таблицей. \
Парта . . . , бала . . ., талаа .... кызматчы . . . , терег
зе . . . , эчки . . . .,бээ . . . , короо .... пальто ...» му-
зоо - . . , чочко . - . , кече ...» етукчу . . . , тее . . . , ка-
газ . . . , жыл . . . , ай . . . , самый .... дептер . . . , те-
мир . . . , сабиз . . ., апельсин . . ., уй . . . , кой . . . ^
кулун ...» торопой . . . , уй . . . , кун . . . , кол . . . ,
кез . . . , ат . . . . , мышык . . . , тайлак . . . . , ит . . . ,
меш . . . , иш . . . , китеп .... орок . . . . , тоок ....,,
боёк . . . , ердек .... етук . . . , кейнек ....
2. Составьте вопросительные и ответные предложения по
нижеследующим образцам, употребляя в родительном паде-
же следующие слова:
бала, талаа, кызматчы, терезе, эчки, короо, музоо, чочко, кече,
етукчу, самый, дептер, сабиз, уй, кой, кулун, уй, кез,\мышык^
тайлак, ит, китеп, тоок, боёк, ердек, етук.
1. Партанын жанында эмне турат?
Партанын жанында стол турат
—...........................?
2. ©рдектун жанында эмне журет?
3. Пальтонун жанында' эмне илинип турат?
4. Теенун жанында эмне жатат?
5. Кагаздын жанында канча карандаш жатат?
— . . . • . . .' ?’
6. Сергейдин жанында ким отурат?
7. Торопойдун жанында эмне турат?
8. Колдун устунде эмне сузук журот?
9. Аттын жанында нече киши турат?
10. Мештин жанында ким отурат?
И. Суроттун жанында эмне илинип Турат?
Суйлешуу: 1
— Сиз кимдин жанында отурдунуз?
— Мен жолдошумдун жанында отурдум.
— Силер эмненин жанында турдунар?
— Биз картанын жанында турдук.
— Картанын жанында эмне турат?
— Картанын жанында доска турат.
— Петр Ивановичтин жанында ким турат?
— Петр Ивановичтин жанында Сергей Петрович турат.
— Пионер вожатыйдын жанында ким отурат?
— Пионер вожатыйдын жанында пионерлер отурат.
Кыргызчага которгула.
Книга лежит около сумки. Ученица сидит около учительни-
цы. Ученик стоит около доски. Хлеб лежит около чайника. Лю-
ди стоят возле клуба. Рабочий стоит около станка. Шкаф стоит
возле доски. Мы живём возле школы.
Тапшырма:
Составьте рассказы, по картинкам на киргизском Языке.
§ 53. ПИОНЕР ЛАГЕРИ.
©ткен жайда мен пионер лагерине бардым. Лагерде отлич-
ник пионерлер кеп болду. Иван колхоздон келди. Биздин класс-
тан беш бала бардык. 4
Шаардан лагерге чейин машина менен бардык. Лагерь абдан
тартиптуу. Бардык иш уюшкан турде, расписание боюнча еткеру-
лет. Эртец менен физкультура зарядкасы болот. Андан кийин
жуунабыз, тамактанабыз, ойнойбуз. Лагерде бир ай болдук.
У а акты ны абдан жакшы еткердук. Пионер лагерде болгон жол-
дошторумдан кат алып турам.
Сездер: ©ткен — прошлый, машина менен—на машине, тар-
типтуу—дисциплинированный, расписание боюнча—по рас-
писанию, еткерулет—проводится, жуунабыз—умываемся,
тамактанабыз — кушаем, ойнойбуз — играем, ай — месяц,
увакты—время, алып турам—получаю.
Тапшырма;
Перепишите и выучите новые слова.
Суроолор:
Сен качан лагерге бардыц?
Иван кайдан келди?
Пионер лагерде кимдер кеп болду?
Сиздин класстан канча бала барды?
Шаардан пионер лагерге чейин эмне менен бардынйр?
Пионер лагери тартиптуубу?
Эмне расписание боюнча еткерулет?
Эртен менен эмне болот?
Лагерде канча ай болдун?
Андан кийин эмне кыласынар?
Увактыны кандай еткердунер?
Кимден кат алып турасыц?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы словами текста статьи „Пионер
лагери". Подчеркните существительные и назовите падежи, в ко-
торых употреблены существительные. Расскажите о пионерском
лагере.
§ 54. БУФЕТ.
Мектепте буфет бар. Буфет атайын салынган белмеде. Бу-
фетте булочка, каймак май, сут, конфет, печение, алма, халва
жана башкалар сатылат. Ысык тамак сатылат. Буфетте Лидия
Ивановна иштейт.
Мен бир алма, уч конфет, бир булочка алдым. Зина бир ста-
кан сут, бир булочка, эки конфет алды. Сергей эки котлет, бир
булочка алды.
Буфетте бардык тамак арзан. Мен буфетчиге элуу тыйын те-
ледум. Буфет сабак буткенче ачык болот. Эртен менен ар дайым.
буфеттен тамак ичебиз.
Сездер: атайын салынган белмеде—находится в специальной
комнате, каймак май—сливочное масло, сут—молоко, жа-
на башкалар—и другие, сатылат—продаётся, ысык та-
мак—горячая пища, акча—деньги, акчасыз—без денег,
арзан—дёшево, элуу—50, тыйын—копеек, теледум—упла-
тил, буткенче—до конца, ар дайым—всегда.
Тапшырма:
1. Перепишите и выучите новые слова.
2. Выпишите слова, стоящие в местном падеже.
Суроолор:
Буфет кайда?
Буфет кандай белмеде?
Буфетте эмнелер сатылат?
Ысык тамак сатылабы?
Лидия Ивановна кайда иштейт?
Сен эмне алдыц?
Зина эмне алды?
Сергей эмне алды?
Буфетте эмне арзан?
Сен буфетчиге канча тыйын теледун?
Буфет кайсы увакка чейин ачык болот?
Эртен менен тамакты кайдан ичесиз?
Тапшырма:
Ответьте на вопросы словами текста статьи „Буфет".
Кыргызчага которгула.
В нашей школе есть буфет. В буфете продаются конфеты,
теченье, яблоки, молоко, булки, горячие завтраки. В буфете всё
дёшево. Сегодня я купил одну булочку, один ста-
кан молока и четыре конфеты. Мой товарищ ку-
пил три конфеты, одну булочку и печенье. Я1
уплатил сорок копеек. Товарищ мой уплатил трид-
цать копеек.
§ 55. МЕН—ПИОНЕР.
Жанды аябайм,
Алпештеген эл учун,
Гулдеп турган,
Жаркыраган жер учун.
Улуу ата,
Сталиндин ишине
„ Зарп кылынат,
Ташкындаган бар кучум.
<С о з д е р: жан—душа (жизнь), аябайм—не жалею, алпештеген—
выпестовавший (вырастивший), эл учун—для народа, жар-
кыраган—сверкающий, Улуу—Великий, зарп кылынат—^
будет отдана, ташкындаган—кипучая, куч—сила.
Тапшырма:
1. Усвоите новые слова.
2. Выучите стихотворение.
КАЙТАЛОО.
Орто мектептин жанында балдар бакчасы бар. Сергейдин
жанында Капар китеп окуп отурат. Стадиондун жанында чон
кел бар. Короонун жанында эки уй жатат. Портреттин жанында
плакат илинип турат.
1. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопро-
сительные слова к каждому слову преоложения по образцу,
данному ниже.
У л г у:
Орто (кандай?) мектептин жанында (эмненин жанында?)
балдар бакчасы (эмне?) бар.
2. Составьте вопросительные предложения ко всем при-
мерам упражнения па образцу, указанному ниже.
V л г у:
а) Кандай мектептин жанында балдар бакчасы бар?
б) Кайда балдар бакчасы бар?
в) Орто мектептин жанында эмне бар?
§ 56. ВИНИТЕЛЬНЫЙ ПАДЕЖ—ТАБЫШ Ж0НД0М0.
Винительный падеж (табыш) имеет аффиксы: „ны“ (ниу
ну» »У» Ды, ди> ДУ» ДУ» ТЬ1- ти» ТУ» ТУ)-
Разница между аффиксами винительного и родительного па-
дежей Состоит в том, что аффикс винительного падежа в конце,
теряет букву „н“.
М и с а л ы:
Балань^, терезенм, окуучуну, кечону, кагазда/, дептерд^
совхозду, гулду, ауты, тткати, жолдош/цу, ердек/иу.
Винительный падеж отвечает на вопросы:
кимди?—кого ? э мнений—че го ?(что ?).
Таблица изменения аффиксов винительного падежа.
В последнем слоге слова гласная Слово оканчивается на:
а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю, я, е, у (гласные) б, В, Г, Д, Ж, 3, й, л, м, н, р, н (звонкие согласные) к, п, с, т, ф, х„ ц, ч, ш, щ (глухие согласные)
а, ы, я, ны- ды ты
е, и, э ни ДИ ти
о, ё, у, ю, ну ду ту
е, у ну ДУ ту
Правило пользования таблицей такое же, как
в предыдущих таблицах \/ дежей. изменения аффиксов па-
Суйлешуу:
Вопросы со словом кимди? и ответы.
— Сен кечээ кимди кердун?
- Мен кечээ вожатыйды (директорду, катчыны, бригадирди,
(рнкгорчуну) кердум.
— Сен азыр кимди чакырдын?
— Мен азыр дежурныйды (бухгалтерди, кассирди, агрономду,
мугалимди, окуучуну) чакырдым.
Вопросы со словом эмнени и ответы.
— Сен эмнени жакшы кересун?
— Мен алманы (ерукту, бадырацды, помидорду, алчаны, кант-
н>1, конфетти) жакшы керем.
— Сен короодон эмнени айдадын?
— Мен короодон уйду (музоону, атты) айдадым,
апшырма:
Составьте несколько ответных предложении со словами, ука-
занными в скобках, и напишите их.
§ 57. ЗАРЯДКА.
Мектепке эртец менен эрте барабыз. Бизди вожатый тосуп
плат. Балдар бут чогулганда, катарга тизилебиз. Зарядка еткере-
буз. Зарядка адамга абдан пайдалуу. Ден соолук чывдалат. За-
рядкадан кийин биз класска киребиз. Сабак башталат.
Сездер: тосуп алат—встречает, балдар—ребята, катар—ряд,
тизилебиз—строимся, еткеребуз—проводим, адамга—че-
ловеку, пайдалуу—полезный, ден соолук—здоровье, чыц-
далат—укрепляется, кийин—после, чогул ганда—когда со-
бираются.
Тапшырма:
Перепишите и выучите новые слова.
Суйлешуу:
— Балдар кайда?
— Балдар короодо.
— Жайында балдар кайда барышат?
— Жайында балдар пионер лагерге барышат.
— Балдар пионер лагерден качан келишет?
— Балдар лагерден он кунден кийин келет.
— Балдар эмне ойноп жатат?
— Балдар футбол ойиоп жатат.
— ....................?
— Зарядка адамга пайдалуубу?
— Ооба, зарядка адамга абдан пайдалуу.
— Адамга кандай тамак пайдалуу болот?
— Адамга жашылча пайдалуу болот.
Кенугуу:
Прибавьте к следующим словам аффиксы винительного
падежа, пользуясь таблицей.
Кызматчы . . . , парта .... талаа . . . , бала .... терезе .
. . , бээ - . . , эчки . . . , терезе . . . , пальто . . . , музоо
. . . , короо . . . , чочко . . . , кече . . . , тее ., . . , етукчу
. , жыл . . . , ай . . ., кагаз . . . , самый . . ., дептер
., сабиз . . . , темир . . . , апельсин . . . , уй . . . , кой
. , кулун . . . , торопой . . ., уй . . . , кун .... кез .
, кел . . . , мышык . . . , ат . . . . , тайлак....... .
. . , меш . . , иш . . . , китеп . . . , орок . . . , тоок . . .,
боёк . . . , ердек . . ., етук . . ., кейнек ....
Кенугуу:
Составьте вопросительные и ответные предложения по
нижеследующим .образцам, употребляя в, винительном паде-
же следующие слова:
Вожатый, пионер, бала, окуучу, мугалим, зарядка, кел, топ,
колхозчу, агроном, жолдош.
1. Кызматчыны ким чакырды?
-т- Кызматчыны Миша чакырды.
- ....................., . . ?
2. Эчкйни ким сатып алды (купил)?
— ' '. . . . ’ . . * . ’ . . ’ ?
3. Музоону ким багат?
— . . . * . . ’ ?
4. втукчуну ким керду (видел)?
_ I ******* /............?
5. Самынды ким берди?
‘ _.......................?
6. Дептерди ким унутту (забыл)?
— Дептерди мен унуттум.
7. Уйду ким айдады (угнал)?
_. ....................... . ?
— • • • • • ’
8. Колхоз уйду кайда салды?
_ *.,....................?
9. Мышыкты кайдан алдын?
...........................?
10. Китепти качан бересин?
*— • • .Г’’ .
- . . ........
— « 4 ••• •
11. Тоокту эмне учун естуресун?
— ’ . . . . . . . . . . ?
12. Сумканы кайда койдун?
3 * ’ * * *. *. ’. ’. '. . ?
§ 58. САН.
Жуз бир—101, жуз эки—102, жуз уч—103, жуз терт—104,
жуз беш—105, жуз алты—106, жуз жети—107, жуз сегиз—108,
жуз тогуз—109, жуз он—110, жуз он бир—111, жуз он эки—112,
жуз он уч —113, жуз он тогуз—119, жуз жыйырма эки—122, жуз
жыйырма жети—127, жуз жыйырма тогуз—129, жуз кырк беш
—145, жуз кырк сегиз—148, жуз элуу—150, жуз элуу терт—154,
жуз элуу тогуз—159, эки жуз он беш—215, эки жуз он жети
—217, уч жуз алтымыш эки—362, уч жуз сексен беш—385,
терт жуз отуз алты—436, терт жуз токсон бир—491, беш жуз
жетимиш терт—574, беш жуз сексен эки—582, алты жуз отуз
жети—637, алты жуз токсон уч—693, жети жуз жетимиш терт—
774, жети жуз токсон беш—795, сегиз жуз кырк сегиз—848, се-
гиз жуз элуу алты—856, тогуз жуз алтымыш жети—967, тогуз
жуз сексен бир—981, мин—1000.
Тапшырма:
1. Напишите числа до 1000. выучите их.
2. Теменку сандарды кыргызча жазуу менен жазгыла.
128, 123, 135, 142, 144~ 149, 151, 152, 153, 164, 175, 176, 188, 189,
192, 193, 196, 197, 198, 199, 218, 219, 235, 236, 225, 328, 255, 257,
263, 271, 284, 323, 327, 329, 335; 343, 349, 358, 365, 372, 383, 391,
^898, 418, 423, 434, '638,1442, 444, 453, 468, 477, 478, 483, 493,^15,
524, 532, 531, 543, 545, 546, 555, 563,,571, 583, 588, 597, 675, 623,
631, 642, 653, 658, 663, 672, 673, 684, 685, 698, 818, 836, 848, 856,
875, 950, 960, 975, 1000.
§ 59. БИРИНЧИ МАЙ.
Биринчи Май буткул дуйне эмгекчилеринин майрамы. Бирин-
чи Майда бардык эмгекчилер кызыл туу алып, кечеге чыгат.
Биздин кызыл туу, буткул дуйне эмгекчилерине мындай дейт:
— Биз чоц женИ'Штерге ээ болдук!
— Биз кучтуубуз! Жургуле биз менен!
— Жашасын Биринчи Май!
< от дер: буткул дуйне—всего мира, эмгекчилер—трудящиеся,
майрам—праздник, кызыл туу—красное знамя, чыгат—вы-
ходит, мындай дейт—так говорит, жеништер—победы, ээ
болдук—овладели, кучтуубуз—мы сильные, жургуле биз
менен—пойдемте с нами.
1 ц|Ц|1ырма:
1. Перепишите и выучите новые слова.
2. Расскажите, что вы видели на демонстрации.
§ 60. АКМАТ МАЙРАМДА.
Биринчи Майла Акмат езунун мектептеги жолдоштору менен
жана мугалимдери менен демонстрацияга катышууга чыкты.
Аэропландар учушту, музыканын ундеру угулду. Жее жана
атчан аскерлер етуп жатышты. Замбиректер, танктар журуп жат-
ты. Демонстрация аяктады. Окуучулар бут мектепке келип, уй-
леруне тарашты. Акмат кергендерун атасына айтып берди.
Сездер: езунун жолдоштору менен—со своими товарищами,
ТОсуп алууга—встречать, чыкты—вышел, учушту—летали,
ундеру—звуки, угулду—слышались, жее аскер—пехота,
атчан аскер—кавалерия, етуп жатышты—прошли (прохо-
дили), аяктады—кончилась, бут—все, тарашты—разош-
лись, кергендерун—что видели.
Тапшырма:
/. Перепишите текст, замерив глагол будущим временем.
2. Составьте вопросы к тексту статьи и напишите их.
§ 61. ТООГО ЧЫГУУ-ВЫХОД В ГОРЫ.
Биздин колхоз тоого жакын. Колхоздун жанынан чон езсн
суу агат, ©ткен дем алышта уч бала тоого чыктык.
Тоодо ар турдуу гулдер, жыгачтар абдан кеп. Жапайы ай-
бандар, куштар кеп.
Биз сууга туштук. Андан кийин ар турдуу сонун гулдерду
тердик. Гулдерду кургаттык. Аттарын жаздык. Коллекция жый-
иадык. Окуучуларга керсеттук. Жакында бардык окуучулар
тоого барышат.
С е з д е р: тоо—гора, жакын—близко, езен суу—речка, агат—
течёт, еткен—прошлый, ар турдуу—разные, жыгачтар—
деревья, жапайы—дикие, сууга туштук—купались, сонун—
замечательный, тердик—собирали, кургаттык—сушили,
аттары—названия, жакында—на-днях (скоро).
Тапшырма:
Перепишите и выучите новые слова.
Суроолор:
Кайсы колхоз тоого жакын?
Колхоздун жанынан кандай суу агат?
Качан тоого чыктыцар?
Тоодо эмнелер кеп?
Ким сууга тушту?
Андан кийин эмне кылдынар?
Гулдерду эмне кылдынар?
Аттарын жаздывдрбы?
Эмне жыйнадыцар?
* Кимге керсеттуцер ?
Жакында окуучулар эмне кылышат?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы словами текста статьи „Тоог«>
чыгуу".
АЛТЫНЧЫ НЛАСС
шестой нласс
Жыйырма бешинчи августта мен китеп, дептер, калем уч, сыя
жана башкаларды сатып алдым. Мектепке даярдандым.
Биринчи ‘сентябрь куну эрте турдум. Мектепке бардым. Мек-
теп ураандар, портреттер, плакаттар менен кооздолгон. Тааныш
окуучулар менен амандаштым. Окуучулар ойнодук.
Саат сегизде звонок болду. Биз класска кирдик. Орунга отур-
дук. Мугалим келди. Биз орундан турдук, мугалим менен аман-
даштык. Окуу башталды.
Сездо р: окуу— учёба (учение), башталды—началась, жа-
на башкалар—и другие, сатып алдым—я купил, даяр-
дандкм—я готовился, турдум—я встал, ураандар—
лозунги, кооздолгон—украшен, тааныш—знакомый,
амандаштым—поздоровался, орун—место.
Тапшырма:
УКацы сездврду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор.
Жыйырма бешинчи августта эмне сатып алдын?
Эмнеге даярдандын?
Качан эрте турдун?
Кайда бардын?
Мектеп эмнелер менен кооздолгон
Кимдер менен амандаштын?
Ким ойноду?
Звонок качан болду?
Ким класска кирди?
Ким келди ?
Силер эмне кылдынар?
Эмне башталды?
'4 ап ширма:
Напишите ответы на вопросы, словами статьи. .Окуу баш-
талды ".
§ 2. МЕКТЕПТЕ БИРИНЧИ КУН.
Биринчи куну алтынчы класста беш сабак болду. Ар бир са- »
бак 45 минутадан болот. Ар сабактан кийин тыным болот. Ты- ’
ным увагында биз ангемелештик. Ким кайда болгонун айтты.
Каникулда кайсы бир балдар курортто болгон. Кайсы бир
балдар пионер лагеринде болгон. Сабак абдан кызыктуу болду.
Беш сабак бутту. Окуучулар уйге кайттык.
о
Се з д е р: кун—день, сабак—урок, ар бир—каждый, болот—
бывает (будет), тыным—перерыв, тыным увагында—
во время перерыва, балдар—рябята,ангемелештик—бе-
седовали, айтты—рассказал, кайсы бир—некоторые,
болгон—были, кызыктуу— интересный (интересно),
бутту—кончилось, кайттык—вернулись.
Тапшырма:
Жацы свздерду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор;
Биринчи куну алтынчы класста канча сабак болду?
Ар бир сабак нече минутадан болот?
Балдар качан ацгемелешти?
Балдар эмне айтты? ; '•
Каникулда балдар кайда болду?
Эмне абдан кызыктуу болду?
Канча сабак бутту?
Окуучулар кайда кетти?
=»
Тапшырма:
» ч ' Т'Ь
Ответьте на вопросы словами текста статьи. „Мейтепте би-
ринчи кун“, «
§3 . ЛИЧНЫЕ МЕСТОИМЕНИЯ—ЖАКТАМА АТ АТООЧТОР.
Личные местоимения имеют две формы, и каждая
форма имеет два числа.
Жекелик одоно туру—простая форма единственного числен
1. Мен—я. 2. сен—ты, 3. ал—он (она, оно).
92 ' \
Кептук одоно туру—простая форма множественного числа:
1. . . . 2. Силер—вы 3. Алар—они
}Кекелик с шлык туру—вежливая форма единственного
числа: 1. Биз—мы 2. Сиз—вы 3. . . .
Кептук сылык числа: > /муру—вежливая форма множественного I. Биздер—мы
Тапшырма-. 2. Сиздер—вы 3. ..... .
Жактама ат атоочтопду жаттагыла—<выучите личные местои-
мения.
§ 4. дан есумдуктер-зллки.
Сездер: буудай—пшеница, арпа—ячмень, кара буудай—
рожь,’сулуу—овёс, таруу—просо, куруч—рис,
жугеру—кукуруза.
Тапшырма-
1. }Кацы сездврду жаттагыла.
2. Назовите предметы рисунков по-киргизски.
ТАЛАА.
Биз колхоздо турабыз. Биздин колхоз дан есумдуктерун кеп
айдады. Асыл тукум малы кеп. Атам колхоздо иштёди. Мен жар-
дам бердим.
Атам буудай сугарды. Сиз жугеру сугардыныз. Алар арпа
жана тару у сугарыщты.
Дан есумдуктеру абдан жакшы чыкты. КолхозчуЛар эмгек
кунге буудай, арпа, куруч, таруу алышты. Жайында колхозчу-
лар талаада иштеди.
Колхоздун малы жайлоодо болду. Мал жакшы семирди.
Сездер: талаа—поле, буудай айдады—посеял пшеницу, мал—
скот, асыл тукум мал—породистый скот, атам—мой отец»
жардам бердим—я помогал, сугарды—поливал, эмгек
кун—трудодень, жайында—летом.
Тапшырма:
Жацы свздерду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор:
Сиз кайда турасыз?
Сиздин колхоз эмнени кеп айдады?
Асыл тукум мал кеппу?
Ким колхоздо иштеди?
Ким жардам берди?
Ким жугеру сугарды? I
Алар эмне сугарышты?
Дан есумдуктеру кандай чыкты?
Колхозчулар эмгек кунге эмне алышты?
Жайында колхозчулар кайда иштеди?
Колхоздун малы кайда болду?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы—суроолорго лсооп жазгыла.
л
§ 5. ЭТИШ-ГЛАГОЛ.
Глагол—часть речи, обозначающая действие
или состояние предмета. Глагол имеет три вре-
мени .прошедшее, настоящее и будущее. Гла-
гол изменяется по лицам, числам и временам.
Основой глагола в киргизском языке является
\ форма повелительного наклонения (выражение
приказания, указания, просьбы).
Глаголы повелительного наклонения.
Сезде р: жаз—пиши, кел —приди, отур—садись, суйле—говори^,
ал—возьми.
§ 6. ОБРАЗОВАНИЕ ГЛАГОЛОВ ПРОШЕДШЕГО
ДАТИРОВАННОГО-БЕРКИ 0ТК0Н ЧАК.
Для выражения лица и числа глагола употребляются сле-
дующие изменяющиеся окончания: дым, дыц, ды, дыцарг
ышты, дык, дыцыз, дык. дыцыздар.
Мисалы: .
Простая форма. Мен жаздым—я писал.
Сен >кзздыц—ты писал.
Ал жазды—он писал.
Силер ук&здыцар—вы писали.
Алар жазышгиы—они писали.
Вежливая Форма. Биз жаздык—МЫ писали.
Сиз жаздыцыз—вы писали.
С Г~
Биздер жазоык—мы писали.
Сиздер жаздыпыздар—вы писали.
Примечание. Глаголы в сочетании с местоимениями „биз’°‘
и „биздер" имеют одинаковые окончания.
Изменение окончаний глаголов.
В соответствии с гласной в основе, гласная в окончании „ы“
переходит в „и", „у“, „у“.
2М и с а л ьг
«Мен келдим, отурдум, суйледум.
Сен келдим, отурдуц, суйледуц.
Ал келди, отурду, суйледу.
Силер келдицер, отурдунв/Ъ суйледуцвр.
Алар келншти, отурушту, суйлешту.
Биз келдик, отурду/с, суйледу к.
Сиз келдициз, отурдуцуз, суйледу цуз.
Биздер келдик, отурдук, суйледук.
Сиздер келдициздер, отурдуцуздар, суйледуцуздер'.
«Тапшырма:
Перепишите примеры и подчеркните окончания лица.
Суйлешуу:
— Ким кыргызча суйледу?
— Мен кыргызча суйледум.
— Ким орусча суйледу?
— Айша (Марат) орусча суйледу.
— Сиз эмне жаздыныз?
— Биз у.раан жаздык.
— Алар эмне окушту?
— Алар китеп окушту.
— Сиздер эмне алдыныздар?
— Биздер китеп, дептер алдык.
— Сен ким менен отурдун?
— Мен Сергей (Лида) менен отурдум.
— Силер качан келдицер?
— Биз азыр келдик.
—.......................?
Окончания глаголов прошедшего
датированного—берки еткен чактын мучолеру.
ТАБЛИЦА №1.
Глаголы на гласную и на звонкую согласную.
•? 9
сз
Я
2
о
Я
ы, Я,
и, э,
у, ё, ю,
е, V
Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биз- дер
дым дыц ды дынар ышты ДЫК дыныз ДЫК
ДИМ диц ди динер ишти дик дициз дик
дум дун ДУ дунар ушту дук дунуз дук
дум дун ДУ дунер ушту дук дунуз дук
Сиздер
дыцыздар
дициздер
дунуз дар
дуцуздер
Е
ю
Правило пользования таблицей окончаний.
Найдите в последнем слоге слова (в повелительной форме
глагола) гласную и прибавьте соответствующее окончание лица.
П р и м е ч а н и е. Если основа слова оканчивается на гласную,
то в окончании глагола 3-го лица множественного числа
первая гласная выпадает.
М и с а л ы:
СанаЧ-ышть1==сана1«/иы (буква „ы“ в окончании 3 лица вы-
пала) — ойи считали, суйле4-ушту=суйлеш/пу (буква „у“ в окон-
чании 3-го лица выпала) — они разговаривали.
Тапшырма:
Перепишите таблицу и научитесь ею пользоваться.
•С е з д е р: ал — возьми, бер —дай, тур — встань, кер — смотри
(увидь).
Тапшырма:
Перепишите следующие примеры, прибавляя соответствующие
окончания лица при помощи таблицы глагола № 1 на гласную
и на звонкую согласную.
Мен алдым . . . , сен ал . . . , ал ал . . . , силер ал . . . ,
'алар ал . . . , биз ал • . . , сиз ал . . . , биздер ал . . . , сиз-
дер ал . . . .
Мен бер . . . , сен бер . . . , ал бер . . • , силер бер . . ,
алар бер .... биз бер . . . , сиз бер . . . , биздер бер . . ,
сиздер бер . .*.
Мен тур .... сен тур . . . , ал тур .... силер тур . . .
. , алар тур . . . , биз тур . . . , сиз тур . . . , биздер тур .
. . , сиздер тур ....
Мен кер . . . , сен кер . . . , ал кер .... силер кер . . ,
алар кер ...» биз кер . . •, сиз кер . . . ,биздер кер . . . ,
. . , сиздер кер ....
ТАБЛИЦА № 2.
Глаголы на глухую согласную.
В послед- нем слоге слова гласная Мен Сеи Ал Силер Алар Биз Сиз Биз- дер Сиздер
а, ы, я, "С, и, э, о, у, ё, ю, V тым ТИМ тум тум тын тиц тун тун ТЫ ти ту ту ты нар тинер ту нар тунер ышты ишти ушту ушту тык тик тук тук тыныз ТИНИЗ тунуз тунуз тык тик тук' тук тыныздар тициздер туцуздар туцуздер
Тапшырма:
Перепишите таблицу и научитесь ею пользоваться.
Сез де р: ач—открой, ич—пей, ук—слушай, кут—жди, оку—
читай (учись).
Тапшырма:
Перепишите следующие примеры, прибавляя соответствующие
окончания лица глагола на глухую согласную по таблице МЩ
Мен ачтым, ичтим, уктум, куттум.
Сен ач . . . , ич.............. ук......... кут..........,
Ал ач...........ич............. ук , кут.........,
Силер ач . . . ич.............. ук......... кут..........,
Алар ач . . . , ич............ ук......... кут..........
Биз ач . . . , ич...........ук............, кут.........
Сиз ач . . . , ич...........ук............, кут.........„
Биздер ач . . , ич.........., ук.......... кут..........а
Сиздер ач . . , ич.........., ук.........., кут.........„
Суйлешуу.
— Сен эмне ичтиц?
— Мен чай ичтим.
— Сиз кимди куттуцуз?
— Биз Иван Петровичти ку пук.
— Силер эмне жаздыцар?
— Биз плакат жаздык.
— Алар эмне окушту?
— Алар газета окушту.
— Ким кыргызча суйледу?
— Биз кыргызча суйледук.
— Силер качан кыргызча суйледуцер ?
— Биз азыр кыргызча суйледук.
— Сиздер кимди куттунуздер?
— Биздер вожатыйды куттук.
Тапшырма:
Придумайте предложения с глаголами прошедшего датирован-
ного, образованными от следующих слов: тазала—чисти, ойно—
играй, тап—найди (ищи), сеп—сей и др.
§ 7. мемелуу бак-фруктовый сад.
Менин $там колхоздун мемелуу багында иштейт. Жайында
мен атама жардам бердим. Банта эн биринчи алча бышты. Ан-
дан кийин алма бышты. Алмадан кийин жузум бышты.
Колхоз мемену кеп алды. Меме адамга абдан пайдалуу.
Жайында, кузунде биз мемену кеп жейбиз.
Сездер: атам—мой отец, иштейт—работает, жайында—летом,
жардам—помощь, эн а л гад—сперва (сначала), алча —виш-
ня, алма—яблоко, жузум—виноград, жейбиз—едим, быш-
ты—поспел, пайда керду—пользу получил (видел).
Тапшырма: •
Ж а цы сездерду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор:
Сенин атан кайда иштейт?
Сен атаца йачан жардам бердиц?
Бакта эн биринчи эмне бышты?
Андан кийин эмне бышты?
Жузум качан бышты?
Колхоз эмнени коп алды?
Меме кимге абдан пайдалуу?
Жайында, кузунде сиз эмнени кеп жейсиз?
Тапшырма:
1. Перепишите ответы из статьи „Мемелуу бак“ и подчерк-
ните глаголы.
2. Кыргызчага которгула—переведите на киргизский язык.
В школе есть фруктовый сад. В саду яблоки, вишня, вино-
град. В этом году школа собрала много фруктов. Фрукты очень
полезны. Летом я работал в саду. Сначала созрели вишни, а за-
тем яблоки.
§ 8. ОГОРОД.
Жаз келди. Жумуш кебейду. Биз огород отургуздук. Ого-
родду жакшы бактык. 0з увагында сугардык.
Огороддо бадырац бышты. Бадыранды нан менен, туз менен
жедик. Бадырац абдан кеп болду. Бадырацдан кийин картошка
бышты. Жацы бышкан картошканы тамакка кошобуз.
Андан кийин помидор бышты. Помидор адамга абдан пайдалуу.
Огороддогу жашылчанын бардыгы бышты. Биз жыйнап алдык.
Бадырац, капуста, помидор жана башкаларды туздадык. Сабиз,
картошканы кургак погребге тектук.Огороддон жашылчаны кеп
алдык. Огороддбн жыйнаган жашылчабыз жайга чейин жетет.
Сездер: жакшы бактык—хорошо ухаживали, тектук—насыпа-
ли, ез увагында—своевременно, сугардык—поливали, быш-
ты—поспел, пайдалуу—полезный (полезно), жыйнап алдык
—собрали, туздадык—посолили, жайга чейин—до лета,
жетет—хватит, албетте—конечно, шалгам—редиска, андан
кийин—затем (после).
Тапшырма:
Подчеркните окончания глаголов прошедшего датированного
времени.
Суйлешуу:
— Жазында эц биринчи эмне бышат?
— Жазында эн биринчи шалгам бышат.
— Жазында шалгамдан кийин пияз бышат.
— Бадырац качан бышат?
— Бадырац эрте бышат.
— Кайсы жашылча адамга пайдалуу болот?
— Бардык жашылча пайдалуу болот.
— Помидор пайдалуубу?
— Помидор пайдалуу болот.
— Физзарядка адамга пайдалуубу?
— Ооба, физзарядка адамга пайдалуу.
л
(уроол ор;
Жылдын кайсы мезгили?
Эмне кебейду?
Сиз эмне отургуздуцуз?
Огородду кандай бактыныздар?
Качан сугардыцыздар?
Огороддо эмне бышты?
Бадырацды эмне менен жединиздер?
Эмнедсеп болду?
Бадырафдан кийин эмне бышты?
Жаны бышкан картошканы эмне кылдыцыздар?
Помидор качан бышат?
Жашылчанын барды гы быштыбы?
Ким жыйнап алды?
Эмнелерди туздадьщыздар?
Сабиз, картошканы кандай погребге салдыцар?
Жашылчаны .кайдан кеп алдыныздар?
Огороддон жыйнаган жашылчацар кайсы увакытка чейин жетет?
Тапшырма:
Напишите ответы на вопросы словами текста.
Кыргызчага которгула.
Пришла весна. На огороде посадили огурцы, капусту, лук,
картофель, помидоры и другие овощи. Поспели огурцы. Огурцы
мы ели с хлебом. Огурцов на огороде было много.
После огурцов поспели помидоры. Помидоры очень полезные
овощи. Огурцы, помидоры, капусту мы посолили.
Картофель, морковь мы ссыпали в подвал. Овощей нам хва-
тит до весны.
С огорода мы собрали в этом году очень много овощей.
Часть продали на базаре.
Тапшырма:
- В следующих примерах прибавьте личные окончания датиро-
ванного прошедшего времени.
Мен окудум, сен окудуц, ал окуду, силер оку . . . , алар
оку . . . , биз оку .... сиз оку . . . , биздер оку . . . , сиз-
дер оку ....
Мен ич . . . , сен ич . . . , ал ич . . . , силер ич . . . ,
алар ич . . , биз ич . . . сиз ич ... ,биздер ич . . . , сиздер
ич ....
Мен ташы . . . , сен ташы . . . , ал ташы . . ., силер та-
шы . . . , алар ташы ...» биз ташы ...» сиз ташы . . .,
биздер ташы . . . , сиздер ташы . . .
Мен катыш . . . , сен катыш . ., ал катыш . . . , силер ка-
тыш . . . , алар катыш .... биз катыш ...» сиз катыш .
. . , биздер катыш . . ., сиздер катыш .........
101
Суйлешуу:
— Пионер вожатыйы кечээ кайда болду?
— Пионер вожатыйы кечээ райкомолдо болду.
— Сиз кайда болдунуз?
— Мен совхоздо болдум.
— Эртец менен силер кайда бардынар?
— Эртен менен биз китеп магазинине бардык.
— Сиздер китеп магазининен’ эмне алдыныздар?
— Биз китеп магазининен китеп, дептер, калем уч, карандаш
боёк сатып алдык.
-...................................?
Кыргызчага которуцуздар.
— Вчера учитель где был?
— Вчера наш учитель был в районо.
— Вы где были вчера?
— Мы вчера были в колхозе.
— Утром ученики куда ходили?
— Утром ученики ходили на стадион.
— Что было на стадионе?
— На стадионе физкультурники играли в футбол.
§ 9. ШААРГА БАРУУ—ПОЕЗДКА В ГОРОД.
I.-’ . *
Биз колхоздо турабыз. Биздин колхоз шаардан алые эмес.
Жакында биз шаарга бардык. Колхоздон машинага туштук.Жол
абдан жакшы.
Шаарда кечелер кенен жана туз. Биз дыйкандар уйуне ток-
тодук. Колхоз базарына бардык. Андан кийин магазиндерге бар-
дык. Китеп магазининен китеп, дептер жана башкалар сатып
алдым. Дыйкандар уйуцде ашкана бар. Ашканадан тамактандык.
Кечинде уйге келдик.
»
Сездер: алые эмес—недалеко, жакында—недавно, жол—доро-
га, кенен—широкий, туз—прямой, дыйкандар уйу — дом
дехканина, токтодук—остановились, андан кийин—за-
тем (а потом), жана башкалар—и другие, ашкана—сто-
ловая1 тамактандык—покушали.
Тапшырма: I
Жацы сездврду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор:
Сиз кайда турасыз?
Колхоз шаардан алыспы?
Жакында сиз кайда бардыцыз?
Кайдан машина га туштуц?
Жол кандай?
Шаарда кечелер кандай?
Сйз кайда токтодуцуз ?
Кайда бардыцыз?
Андан кийин кайда бардыныз?
Китеп магазининен эмне алдыц?
Кайда ашкана бар?
Кайдан тамактандынар?
Уйге качан келдицер?
Тапшырма:
, Ответьте на вопросы—суроолорго жооп бергиле.
Кыргызчага которгула.
Мы живём в совхозе. Совхоз от города недалеко. На-днях
мы ездили в город. Дорога была хорошая. Мы сели на бричку.
Приехали в город. Заходили в магазины. Купили пальто, сапоги.
Вечером вернулись домой. Утром я пошёл в школу.
§ 10. КАЙТА Л ОО.
Напишите примеры с глаголами прошедшего датирован-
ного столбцами в 1-м лице, во 2-м лице и т. д., образуя их
от следующих слов: оку, суйле, ойно, ырда, кер, бар, жаз,
лткар, жуун, жардам бер.
У лгу:
Мен окудум . Сен окудун.
Мен суйле. . . . Сен суйле............
Мен ойно. . . . Сен...................
Мен ырда. ... .............
Мен кер .... ..... . .
Мен бар .... '' .............
Мен жаз..........
Мен аткар ....
Мен жуун ....
Мен жардам бер .
Ал окуду
Ал суйле........
Ал..............
Алар окушту
Алар суйле ....
Алар............
Сиз окудунуз
Сиз суйле ....
Сиз.............
Силер окудучар
Силер суйле . . .
Силер ..........
Биз окудук
Биз суйле . . . . .
Биз . . •.........
Биздер окудук
Биздер суйле . .
Сиздер окудунуздар
Тапшырма:
Придумайте предложения с глаголами прошедшего датирован^
кого.
Образец улгу:
Мен кыргызча суйледум.
Сен орусча жаздыц.
§ 11. ТЕАТР.
Райондун борборунда театр бар. Театрда жакшы артисттер
кеп. Бул театрга жумушчулар, колхозчулар, кызматчылар кели-
шет. ©ткен дем алышта алтынчы классттын окуучулары театрга
бардык. Театрга биз менен мугалимдер барды. Окуучулар кон-
церт берди. Концертке биздин мектептин окуучулары катышты.
Концерт абдан кызык етту.
Концергтен кийин строй менен мектепке келдик. Мектептен-
уйге тарадык. Ата-энелерибизге концерт женунде айтып бердик.
Сездер: борборунда—в центре, еткен—прошлый, биз менен—о.
нами, катышты—участвовали, кызык—интересно, тара-
дык—разошлись, ата-энелер—родители, женунде—о„
про, об, айтып бердик—рассказали.
Тапшырма:
Просклоняйте следующие слова-, жумушчу, борбор. артист.
1С4
Суроолор:
Райондун борборунда эмне бар?
Жакшы артисттер кайда кеп?
Бул театрга кимдер келишет?
©ткен дем алышта алтынчы класстйн окуучулары кайда ба
рыпггы? /
Биз менен мугалимдер кайда барды?
Ким концерт берди? :
Концертке кимдер катышты?
Концерт кандай етту?
Концерттен кийин кайда келдик?
Мектептен кайда тарадык?
Кимдерге концерт жеиунде айтып бердик?
Тапшырма:
Напишите ответы.
Кыргызчага которгула.
В совхозе есть театр. Рабочие, служащие, колхозники вече-
ром приходят в театр. В театре много хороших артистов. Вчера
ученики нашего класса ходили в театр. С нами были учителя^
Мы из театра вернулись в пять часов. Дома родителям расска-
зали о концерте. В кино мы всегда ходим организованно. С на-
ми всегда бывают учителя.
§ 12. КАЙТ АЛ ОО.
Ко нугуу:
Сиз кечээ эртец менен магазинден уч китеп алдыцыз. Алар
бугун са*бактан кийин талаага барышты. Силер азыр газета оку-
дунар. Сиздер колхозчуларга жардам бердициздер.
1. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопроси-
тельные слова к каждому слову предложения по образцу
данному нцже.
V л г .у:
Сиз (ким?) кечээ эртец менен (качан?) магазинден (кайдан?)»
уч (канча?) китеп (эмне?) алдыцыз (эмне кылдыцыз?).
2. Составьте вопросительные предложения ко всем при-
мерам упражнения по образцу, указанному ниже.
У л г у:
а) Ким кечээ эртец менен магазинден уч китеп алды?
61 Сиз качан магазинден уч китеп алдыцыз?
в) Сиз кечээ эртец менен кайдан уч китеп алдыцыз?
г) Сиз кечээ эртец менен магазинден канча китеп алдыцыз.?-
д) Сиз кечээ эртец менен магазинден эмне алдыцыз?
е) Сиз кечээ эртец менен эмне кылдыцыз?
§ 13. ВОПРОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТИЦА
„бы“ (би, бу, бу, пы, пи, пу, пу) в прошедшем датированном—'
суроо уландысы „быи берки еткон чак менен.
Если в последнем слоге слова гласная:
а, ы, я, „ то частица—бы, пы
“ е, и, э, “ —би, пи
“ о, ё, у, ю, “ —бу, пу
“ о. у, и — бу пу
Примечание. После глухих согласных (к, п
с, т, ф, х. ц, ч, ш. ш) буква „б“ в ча-
стице заменяется „п“.
Вопросительная частица всегда употребляется
после того слова, к которому она относится,
и пишется слитно.
М и с а л ы:
Мен жаздымбы, сен жаздынбы, ал жаздыбы, силер жазды-
царбы, алар жазыщтыбы, биз жаздыкпы, сиз жаздыцызбы, биз-
дер жаздыкпы, сиздер жаздыныздарбы?
Мен кердумбу, сен кердуцбу, ал кердубу, силер кердунербу,
алар коруштубу, биз кердукпу, сиз кердунузбу, биздер кердукпу,
•сиздер кердуцуздорбу?
Мен окудумбу, сен окудуцбу, ал окудубу, силер окудунарбы,
алар окуштубу, биз окудукпу, сиз окудуцузбу, биздер окудук-
юу, сиздер окудунуздарбы?
§ 14. КИТЕП МАГАЗИНИ.
Совет кечесунде китеп магазини бар. Ал магазин . абдан чоч-
.Магазинде бир нече белум бар. Магазиндин ичи таза, терезеле-
ри чон-
ДЗиринчи белумде карандаш, калем сап, калем уч, сыя ч'елек,
калем салгыч сатылат. Экинчи белумде сумка, боёк, портфель,
папка сатылат. Учунчу белумде ар турдуу^йтептер сатылат. Тер-
тунчу белумде дептер, кагаз, карта, глобус жана башкалар са-
тылат.
Мен уч китеп, жети дептер, эки калем уч, бир сыя челек са-
тып алдым. Андрей терт китеп, уч дептер, бир боёк, эки ка-
рандаш сатып алды. Акчаны кассага теледук. Кассир чекке
штамп басып берди. Чекти сатуучуга бердик. Сатуучу сатып
алган буюмдарды алып берди. Биз уйге кайттык.
Сез дер: белум—отдел, калем салгыч—пенал, сатылат—продаёт-
ся, теледук—уплатили, штамп басып берди—штамп по-
ставил, сатуучу—продавец, буюмдар—вещи, кайттык—
вернулись, алып берди—передал.
Тапшырма: ‘
Жан.ы сездерду жаттагыла—выучите новые слова.
Суроолор:
Кайен кечеде китеп магазини бар?
Ал магазин кандай?
Магазинде канча белум бар?
Магазиндин ичи кандай, терезелери кандай?
Биринчи белумде эмне сатылат?
Экинчи* белумде эмне сатылат?
Учунчу белумде эмне сатылат?
Тертунчу белумде эмне сатылат?
-Сен эмне сатып алдыц?
Андрей эмне сатып алды?
Кассага эмне теледун?
Кассир чекке эмне басып берди?
Чекти кимге бердинер?
Сатуучу эмне берди?
Сиз кайда кайттыцыз?
Тапшырма:
Ответьте на вопросы словами
статьи „Китеп магазини".
Кыргызчага которгула.
На Панфиловской улице есть книжный магазин. В магазине
есть несколько отделов. В одном отделе продаются: карандаши,
ручки, чернильницы и др. В другом отделе продаются: разные
книги, тетради, бумага. Я купил 3 тетради, 5 книг, 1 карандаш,
2 ручки. Зоя купила 6 книг, 10 тетрадей, 2 пера, 1 пенал. Про-
давец дал нам чек. Мы деньги уплатили в кассу. Кассир нам
обратно дал чек. Продавец дал нам купленные вещи. Мы вышли
из магазина и пошли домой. Дома готовили уроки.
§ 15. КАЙТАЛОО.
Склонение. Имя существительное во множественном числе»
Падежные окончания имён множественного
числа прибавляются после аффиксов множест-
венного числа. «/ср
Атооч—окуучулар,
Илик—окуучулардьдя,
Барыш—окуучуларга,
Табыш—окуучулардь/,
Жатыш—окуучуларда,
Чыгыш—окуучулардая,
отличниктер,
отличниктердяя,
отличниктерге,
отличниктер^»,
отличииктерде,
отличниктердея,
пионерлер.
пионерлердяя.
пионерлерге.
пионерлердя.
пионерлердс.
пионерлерйея.
Тапшырма:
К следующим словам прибавьте аффиксы падежей.
Атооч—шахматчылар, китептер
Илик—шахматчылар ...» китептер . . •,
Барыш—шахматчылар. . . , китептер . . . ,
Табыш—шахматчылар. . . , китептер . . . ,
Жатыш—шахматчылар. . ., китептер . . . ,
Чыгыш—шахматчылар. . . , китептер . . . ,
кечелер . .
кечелер . .
кечелер . .
кечелер . .
кечелер . .
кечелер . .
Атооч—колхозчулар студенттер, учкучтар.
Илик—колхозчулар . . ., студенттер. . . . , учкучтар . .
Барыш—колхозчулар. . . , студенттер. . . . , учкучтар. . .
Табыш—колхозчулар. . . , студенттер. ...» учкучтар. . .
Жатыш—колхозчулар . . , студенттер. . . . , учкучтар. . .
Чыгыш—колхозчулар. . . , студенттер. .... учкучтар. . .
Тапшырма:
К следующим существительным прибавьте аффиксы множест-
венного числа и просклоняйте их: тракторчу, ггроном, врач, стаха-
новчу, герой, эмгекчи, бригадир.
Суйлешуу.
— Колхоздор, совхоздор кызылчаны, пахтаны кайда берет?
— Колхоздор, совхоздор кызылчаны, пахтаны заводдорГо,.
фабрикаларга берет. _
— Заводдордон, фабрикалардан кант, кумшекер, кездеме жа-
на башка товарлар чыгат. Бул товарлар жумушчуларга, колхоз-
чуларга, кызматчыларга берилет.
— Институттар кимдерди даярдайт?
— Институттар врачтарды, инженерлерди, агрономдорду, му-
галимдерди даярдаиз.
—...................................................?
Тапшырма;
Составьте несколько вопросительных и ответных предложений
с именами множественного числа-
§ 16. КИНО.
Алтынчы класстын окуучулары кечээ киного бардык. Биз ме-
нен мугалимдер да барышты. Бир мугалим билет алып келди.
Окуучулар, мугалимдер мектепке чогулдук. Окуучулар катарга
тизилдик.
Бир мугалим бизге команда берди. Строй менен кинонун ал-
дына токтодук. Мугалим билеттерди контролёрго керсетту. Конт-
ролёр бизди орунга отургузду.
Бир увакта залды карангы кылды. Суретту керсетту. Кинодо
абдан кызык болду. Сурет бутту.
Биз кечег^ чыктык. Стронго турдук. Строй менен мектепке
келдик. Мектептен уйге тарадык.
Сездер: чогулдук—собрались, да—усилительная частица ка-
тар—ряд, тизилдик—построились, команда берди—дал
команду, токтодук—остановились, керсетту—показали,
отургузду—посадили, карангы—темно, сурет—картина,
кызык—интересно, бутту—кончилась, чыктык—вышли,
тарадык—разошлись.
Тапшырма:
Жацы свздерду жаттагыла.
Суроолор.
Алтынчы класстын окуучулары кечээ кайда барды?
Окуучулар, мугалимдер кайда чогулушту?
Сиз менен кимдер барышты?
Билетти ким алып келди?,
Окуучулар эмнеге тизилди?
Сизге ким команда берди?
Строй менен кайда токтодунар?
Му галим билеттерди книге керсетту?
Контролёр сизди кайда отургузду?
Эмнени каранги кылды?
.Эмнени керсетту?
Кинодо кандай болду?
Эмне бутту? «
Силер кайда чыктынар?
Эмнеге турдуцар?
Строй менен кайда бардьщар?
Мектептен кайда тарадьщар?
о.
Сегодня учет
Тапшырма:
Суроого жосп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
шестого класса ходили в кино. Пионерво-
жатый ходил за билетами. Ученики и учителя собрались в шко-
ле. Пионервожатый дал команду. Все ученики шестого класса
встали в строй. Они строем пошли в кино. Остановились возле
кино. Пионервожатый показал контролёру билеты. Контролёр
показал места. Картина была очень интересная.
Суйлешуу:
— Окуучулар уюшкан турде киного бардыбы?
— Ооба, биздин окуучуларыбыз уюшкан турде киного ба-
рышты.
. — Качан бардьщар?
— Биздин класстын окуучулары еткен дем алыш куну бардык
— Силер менен ким барды?
— Биз менен директор жана мугалимдер барды.
. — Силер кайсы жерге чогулдуцар?
— Биз мектепке чогулдук.
— Кинодон кийин силер кайда бардьщар?
— Кинодон кийин биз мектепке келдик.
— Мектептен уйге тарадык. Уйде кечинде сабак даярдадык*
—.........................................?
§ 17. БИЗ ЫРЫСТУУ.
Шандуу,шайыр шаттанган,
Биз ырыстуу жаштардан. '
Ойнойбуз да кулебуз,
Жыргап окуп журебуз.
Жыргал кунге жеткирген,
Улуу Сталин атабыз.
Сталиндин танында,
Жаштар жыргап жатабыз.
Сездер: ырыстуу—счастливый, шацдуу—славный, шайыр—ве-
сёлый, шаттанган—веселились, жыргап окуп журебуз—
радостно учимся, жыргал—радость, Улуу—Великий, та-
нында— в эпохе.
Тапшырма:
1. Жацы сездерду жаттагыла.
2. Ырды жаттагыла.
§ 18. ОТРИЦАНИЕ ба (не) В ПРОШЕДШЕМ ДАТИРОВАННОМ.
После глас- После глу-
ных и звон- хих соглас-
ких соглас- ных
Если в последнем слоге слова гласная: ных •
а, ы, я, у, ю, то отрицание ба, па
е, и, э, “ бе, пе
о, ё, “ бо, по
©, у, “ бе, пе
Отрицание „ба“ в прошедшем време-
ни глагола употребляется между основой
и личным окончанием.
М и с а л ы:
Жаздым—я писал, жазбадым — я не писал.
Жазбадыц—ты не писал. Жазбады — он не пи-
' сал. Жазбадыцар — вы не писали. Ачтым — от-
, крыл, ачпадым — я не открыл. Ичтим — я пил,
ичпедим — я не пил и др.
Примечание. При прибавлении [отрицания
„баи в глаголах 3-го лица множествен-
ного числа, окончание глагола разбивает-
! ся на две части(шшити, окончание „ши-
пит разбивается на две части: ши—ти)
и между ними вставляется отрицание. В
этом случае согласная „б“ частицы пере-
ходит в „п", а во второй части оконча-
ние глагола (келишти) „т“ переходит в
„д“ — келишпеди.
Образец:
Жазышты—они писали. Жазышпады — они
не писали. Келишти—они пришли. КеЛишяе-
ди—они не пришли. Суйлешту—они разговари-
вали. Суйлешледу—они не разговаривали.
_________________________________:______
М и с а л ы:
Мен келб'едим, сен келбедин, ал келбеди, силер келбединер,
алар келишдеди, биз келбедик, сиз келбединиз, биздер келбе-
дик, сиздер келбедициздер.
Мен барбадым, сен барбедын, ал барбяды, силер барбадыцар,
алар барышкады, биз барбадык, сиз барбядычыз, биздер барбя-
дык, сиздер барбодыцыздар.
Мен ойнободум, сен ойнободук, ал ойнободу, силер ойно-
бодуцар, алар ойношлоду, биз ойнободук, сиз х ойнободунуз,
биздер ойнободук, сиздер ойнободунуздар.
Мен суйлебодум, сен суйлебодук, ал суйлебоду, силер суй-
л ободу кер, алар суйлешлоду, биз суйлебодук, сиз суйлебеду-
нуз, биздер суйлебодук, сиздер суйлебоду цуздер.
Тапшырма:
В следующих примерах прибавьте отрицание и личное окончание.
Мен санабадым, сен сана . . . , ал сана .... силер сана . . ,
алар сана . . • , биз сана .... сиз сана .... биздер сана . . ,
сиздер сана . . .
Мен бер - - . , сен бер . . . , ал бер .... силер бер . . ,
алар бер . . . , биз бер . . . , сиз бер . . . , биздер бер . . . ,
сиздер бер ....
Мен бел . . . , сен бел . . . , ал бел .... силер бел . . ,
алар бел . . . ,биз бел . . . ,сиз бел . . . , биздер бел . . . . ,
сиздер бел ....
Мен даярда. . . , сен даярда .... ал даярда . . . , силер
даярда . . . , алар даярда . . . , биз даярда .... сиз даяр-
да . . . , биздер даярда . . . ,- сиздер даярда ....
Суйлешуу:
— Сен бугун бу китепти окудукбу?
— Жок, мен бугун бу китепти окубадым.
— Шура китепкана га келдиби?
— Жок, Шура китепканага келбеди.
— Силер мугалим менен суйлештукербу?
— Жок, биз мугалим менен суйлешпедук.
— Ал качан келет?
— Ал саат беште келет.
— Сиз азыр сбордо болдуцузбу?
• — биз азыр сбордо болбодук.
— Алар бугун чогулушта болуштубу?
— Ооба, алар бугун чогулушта болушту.
Глпшырма:
Допишите пропущенные местоимения, отрицания и окончания
лица в следующих примерах;
Мен болбодум, сен болбодун, ал болбоду, . . . бол. . . ,
бол . . ., ... бол . . ., ... бол ....... бол . . .»
. . . бол . . . . -
•. . Мен бар....бар........бар.......бар
.....бар . . . , . . ..бар . - - , ... бар . . . , . . бар
..... бар ....
Мен кер .... ... кер .... ... кер . . . , ... кер
....... кер .... ... кер.....-кер .... . .
кер.......кер .....
Мен ач ... ач ....... ач......ач . . . .
. . . ач . .... ач ... . ... ач ....... ач ... .
... ач .... и др.
§ 19. Бежек.
Дем алыш куну Коля—экеебуз токойго бардык. Токойдон гул,
булдуркен тердик. Алдыбыздан бир коён
качты. Коля кербеду, мен керсеттум.
Биз кууп, коёнго жетпедик.
Коён качкан жерге бардык. Эч пер-
се керунбеду. Биз кайта кайттык. Жа-
ныбыздан эки бежек качты. Бежек-
терду кармап алдык. Уйге алып келдик.
Нан бербедик, сут бердик. Бежектер
чоцойду.
Сездер: бежек—зайчонок, экеебуз—
вдвоём, токой—лес, булдуркен
—ежевика, тердик—собирали,
алдыбыздан—впереди, коён—
заяц, кууп—догоняя, эч нерсе
—ничего, кайта кайттык—об-
ратно вернулись, жаныбызда н
—около, качты — побежал, кармап алдык—поймали,
чоцойду—вырос.
Тапшырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Лем алыш куну Коля—экеец кайда бардынар?
Токойдон эмне тердицер?
Алдынардан эмне качты?
Сен кимге керсеттун?
Коёнго жеттицерби?
Кайда бардынар?
Жаныцардан канча бежек качты?
Бежектерду ким кармады?
Кайда алып келдицер? /
Бежектерге эмне бёрдицер?
Бежектер чоцойдубу?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла—напишите ответы на вопросы.
§ 20. БАЛЫК КАРМОО.
Жайдын куну. Кун ысык. Сергей мага келип: „Витя, жур ба-
лык кармайбыз!”—деди. Сергей—экеебуз балык кармоого баруу-
га даярдандык. Магазинден кайырмак сатып алдык.
Уйден нан, сут алдык. Экеебуз кыштактан чыгып женедук.
Кыштактын жанында чон суу агып жатат. <
Жолдо сеелжан жыйнадык. Экеебуз чон сууга келип, ка-
йырмак салдык. Кеп балык кармадык. Балыктарды баштыкка
салдык.
Уйге келдик. Апама балыктарды бердик. Апам абдан суйунду.
Балыктарды апам тазалап, майга бышырды. Жумуштан атам кел-
ди. Биз балыкты нан менен жедик. Атам бизди абдан мактады.
Жайында Сергей—экеебуз балык кармоого бир нече жолу
бардык. Балыкты абдан кеп кармадык.
Сездер: балык кармоо—рыбная ловля, кун—день (солнце),
ысык—жарко, мага—ко мне (мне), балык—рыба, деди—
сказал (только в предложении), экеебуз—вдвоём, кайыр-
мак—удочка, сатып алдык—купили, сеелжан—дождевые
черви, жыйнадык—собирали, баштык—мешочек, апам —
моя мама, суйунду—радовалась, майга бышырды—жарила
’ в сале, атам—мой отец, жедик—съели (покушали), мак-
тады—хвалил, бир нече жолу— несколько раз, дары—
лекарство, эгер болсо—если есть, даярдандык—готовились,
баралык—пойдем-ка.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
— Сиз кечээ канча балык кармадыныз?
— Мен кечээ он эки балык кармадым.
— Балыктын эти кандай болот?
— Балыктын эти жакшы болот.
— Балыктын майы болобу?
— Балыктын майы ©те дары болот.
—...........................?
.......... . . • « я
— Сизде кайырмак барбы?
— Ооба, менде кайырмак бар.
— Сизде кандай кайырмак бар?
— Менде ар турдуу кайырмак бар.
— Эгер сизде кайырмак болсо, балык
кармоого барасызбы?
— Менде кайырмак кеп, балык кармоого баралык.
—...............................?
СурООЛОр:
Кайсы увак?
Кун кандай?
Магазинден эмне сатып алдыцыздар?
Сергей экеенуз кайда барууга даярдандьщыз?
, Экеецуздер кыштактан чыгып, эмне кылдыцыздар?
Сергей сизге келип, эмне айтты?
Кыштактын жанында кандай суу агып жатат?
Экеенуз кандай сууга келип, кайырмак салдыцыздар?
Жолдо эмне жыйнадыцар?
Канча балык кармадыцар?
Кайда келдицер?
Балыктарды эмнеге салдынар?
Балыктарды кимге бердинер?
Ким абдан суйунду?
Апан эмне кылды?
Атан кайдан келди?
Сиздер балыкты эмне менен жединиздер?
Сиздерди ким абдан мактады?
Жайында Сергей экеенуз балык кармоого нече жолу барды-
ныздар? »
Канча балык кармадыныздар?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 21. ГЛ4ГОЛ НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ-УЧУР ЧАК.
(настоящее эпизодическое или данного момента).
1. Настоящее эпизодическое или данного момен-
та употребляется в том случае, если речь идёт о
действиях, совершающихся в данный момент и ко-
торые ещё не закончены.
2. Глагол настоящего времени образуется из
двух слов: из основного глагола с деепричастными
суффиксами „ып“, „ип“, „уп“, „уп“, „п“ и из вспо-
могательного глдгола, в роли которого употреб-
ляются слова: »тур„отур*, ,жат,‘ „жур" с соот-
ветствующими личными окончаниями глагола буду-
щего определённого времени (окуп турам— читаю,
жазып жатам—пишу; окуп турасыц—ты читаешь).
Примечание. В глаголах „бара жатам" и „келе жатам"
прибавляются особые деепричастные суффиксы „а"
или „е“, которые употребляются только с вспомо-
гательным глаголом „жат" соответствующего лица
(бара жатам—иду).
3. Глаголы настоящего времени изменяются по ли-
I цам и числам, причём окончание лица прибавляется
в конце вспомогательного глагола (жазып жатам,
жазып жатасш^ жазып жата»?), а основной глагол не
изменяется по лицам.
М и с а л ы;
Мен жазып жатамын, сен жазып жатасыц, ал жазып жа-
тат, силер жазып жатасыцар, алар жазып жатышат, биз жазып
жатабыз, сиз жазып жатасыз, биздер жазып жатабыз, сиздер
жазып жатасыздар.
Мен жазып отурамын, сен жазып отурасьщ, ал жазып оту-
рат, силер жазып отурасыцар, алар жазып отурушат, биз жа-
зып отурабыз, сиз жазып отурасыз, биздер жазып отурабыз,
сиздер жазып отурасыздар.
Мен жазып журем, сен жазып журесуц, ал жазып журет,
силер жазып журесуцер, алар жазып журушет, биз жазып жу-
ребуз, сиз жазып журёсуз, биздер жазып журебуз, сиздер жа-
зып журесуздер.
Таблица употребления деепричастных суффиксов
в глаголах настоящего времени.
Если повелительная форма глагола оканчивается на согласную с гласными в последнем слоге: а, ы, то употребляется суффикс ып
» и? » ип
. О, у. уп
. 0, V» М и с а л ы: жаз+ып=жазып, ИЛЧ-ИП=ИЛИП, котор 4- уп=которуп, кер-}-уп=керуп. уп
Если повелительная форма глагола гласную, то употребляется суффикс п. Сана +п=санап, окуЦ-п=окуп. оканчивается на 1
Кенугуу:
Допишите в следующих примёрах суффиксы, деепричастий"
Мен окуп отурам, сен оку . . . отурасыц, ал оку . . . оту-
рат, силер оку . . . отурасыцар, алар оку . . . отурушат, биз
оку . . . отурабыз, сиз оку . . . отурасыз, биздер оку . . .
отурабыз, сиздер оку . . . отурасыздар.
Мен ойноп журем, сен ойно . . . журесун, ал ойно . . . жу-
рет, силер ойно . . . журесуцер, алар ойно . . . журушет, биз
ойно . . . журебуз, сиз ойно . . . журесуз, биздер ойно . . .
журебуз, сиздер ойно . . . журесуздер.
Мен керуп турам, сен кер . . . турасыц, ал кер . . . турат„
силер кер . . . турасынар, алар кер . ’ . ту рушат, биз кер . . .
турабыз, сиз кер . . . турасыз, биздер кер . . . турабыз, сиздер
кер . . . турасыздар.
Таблица личных окончаний глаголов настоящего времени.
Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
мын м сын т сыцар ышат ушат быз сыз быз сыздар
мун м суп т суцер ишет ушет буз суз буз суздер
Если вспомогательный глагол жат, тур, отур,
то между основой и личным окончанием глагола
дополнительно вставляется гласная .а’ (кроме 3-го
лица множественного числа), и глагол изменяется
по первой горизонтальной графе таблицы. Если же
вспомогательный глагол жур, то дополнительно
вставляется гласная „6* (кроме 3-го лица множест-
венного числа), и глагол изменяется хтто второй
графе таблицы. /
П римечание. К некоторым глаголам прибавляются толь-
ко определенные вспомогательные глаголы
Тапшырма:
Чекиттин ордуна жак мучелерун жазгыла—вместо точек
дописывайте личные окончания.
Мен окуп жата . . . , сен окуп жата . . . , ал окуп жата . .
силер окуп жата . . . , алар окуп жаты . . . , биз окуп жата
. У. , сиз окуп жата . . . , биздер окуп жата . . . , сиздер
окуп жата ....
Мен керуп отура .... сен керуп отура . . . , ал керуп
отура . . . сидер керуп отура .... алар керуп отуру . . . ,
биз керуп отура .... сиз керуп отура . . . , биздер керуп
отура . . . ,- сиздер керуп отура ....
Мен санап журе. ...» сен санап журе . . . , ал санап жу-
ре . . . чсилер санап журе . . . , алар санап журу . . . , биз
санап журе .... спз санап журе . . . , биздер санап журе ...„
сиздер санап журе ....
Суйлешуу:
— Сен эмне кылып жатасын?
— Мен китеп окуп жатамын.
— Ал эмне окуп жатат.
— Ал журнал окуп жатат.
— Силер эмне кылып жатасыцар?
- — Алар сабак даярдап отурушат.
— Сиз эмне кылып отурасыз?
— Биз ураан жазып отурабыз.
— Сиздер эмне жазып жатасыздар?
—- Биздер плакат жазып жатабыз.
— Сиздер эмне ырдадыныздар?
— Биз Советтер Союзунун гимнин ырдадык.
Кыргызчага которгула.
— Вы что делаете?
— Я читаю книгу.
— Он (она) что делает?
— Он (она) пишет плакаты.
— Вы (силер) что поёте?
— Мы поём гимн Совет-
ского Союза.
— Вы что пишете?
— Я пишу письмо.
— Они (алар) что делают?
— Они (алар) газеты и
журналы читают.
— Ты что готовишь?
— Я готовлю уроки.
— Что делает Володя?
— Володя готовит уроки.
— ... .................?
Кенугуу:
Напишите глаголы, настоящего времени столбцами в 1-м
лице, во 2-м лице и т. д., образуя их от следующих слов-.
ырда'—пой, айт—скажи, жуун—умойся, ойло—думай, сурт—
вытирай, алмаш—обменяй, аткар—выполняй, карма—лови(держи).
Образе ц—у лгу:
Мен ырдап жатамын.
Мен айт . . . отур.....
Мен жуун . . •........
.... ойло.............
.... сурт ............
.... алмаш......... .
.... аткар ...........
.... карма ...........
Ал ырдап жатат.
Ал.......................
Алар ырдап жатышат
Алар......................
Биз ырдап жатабыз
Биз......................
Биздер ырда ...............
Биздер.....................
Сен ырдап жатасын.
Сен айт . . . отур......
Сен жуун................
Силер ырдап жатасынар
Силер . . • ............
Сиз ырда . •............
Сиз ... ................
Сиздер ырда .........
Сиздер.......... . . . .
Придумайте предложения с глаголами настоящего времени.
V л г у:
Мен кат жазып отурамын.
Сен китеп окуп жатасын.
§ 22. РАССМОТРИТЕ КАРТИНКИ.
СКАЖИТЕ, КТО ЧТО ДЕЛАЕТ?
Напишите ответы по-киргизски.
Зина эмне кылып Сергей эмне кылып Василий Алексеевич
жатат? отурат? эмне кылып отурат?
’Тракторчу эмне кылып Пахтачылар эмне кылып
журет? жатышат?
Уста эмне кылып Учкуч эмне кылып втукчу эмне кылып
жатат? жатат? жатат?
Колхозчулар эмне кылып жатышат?
Комбайнчы эмне кылып журот?
Пионерлер эмне кылып жатышат? Чабан эмне кылып журот?
§ 23. УСТАКАНА.
Биз мектепте окуп жатабыз. Колхоздо устакана бар. Устака-
нада бир канча белум бар. / . '
Устаканада ар турдуу жарактар кеп. Биз сабактан кийин ус-
таканага бардык. Окуучулар ар турдуу оюнчуктар жасадык.
Мен араа менен жыгач кес«л жатам. Сен кичине балта менен'
жарып жатасыц. Алар курч балта менен тегиздеп жатат. Би»
оюнчук жасап жатабыз.
Сездер: устакана—мастерская, бир канча—несколько, белум—
отдел, ар турдуу—разные, жарактар—инструменты, оюн-
чук—игрушка, кесип жатам—пилю, жарып жатасын—ко-
лешь, курч—острый, тегиздеп жатат—обтесывает (ровняет)
Тапшырма:
Жацы сездврду жаттагыла.
Суроолор:
Мектепте ким окуп жатат?
Кайда устакана бар?
Устаканада канча белум бар?
Устаканада эмне кеп?
Сиз сабактан кийин эмне кылдыцыз?
Окуучулар эмне кылышты?
Сен араа менен эмне кылып жатасын?
Сен балта менен эмне кылып жатасын?
Алар курч балта менен эмне кылып жатышат^»
Ким оюнчук кылып жатат?
Тапшырма:
Сугюолопео жооп жазгыла.
§ 24. ЖАКЫНДА МАЙРАМ БОЛОТ.
Жетинчи ноябрь—Улуу Октябрь революциясынын куну.
Бул--®мгекчнлердин майрамы. Балдар класстарды кооздой
баштады. Ро'за жана Айша ураан жазып жатышат: БаМм-ЧХ
„Жашасын Улуу Октябрь революциясы!"
Сергей менен Омор желекчелер жана жылдызчалар кесип
жатышат. ьуЛМ'Б р ' <
— Мен ороктун жана балканын суретун тартып жатам,—де-
ли Зоя. ' • 1
Балдар классты портреттер, ураандар диаграммалар менеш
кооздои жатышат.
Сездер: жакында—скоро, улуу—великий, майрам—праздник,
эмгекчилер—трудящиеся, кооздошо баштады—начали ук-
рашать, ураан—лозунг, жашасын—да здравствует, желек-
челер—флаги, кесип жатышат — вырезают, орок жана
балка—серп и молот.
'Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Жетинчи ноябрь кандай майрам?
Балдар эмнени кооздошо баштады?
Роза жана Айша эмне жазып жатышат?
Кандай ураан?
Сергей менен Омор эмнелерди кесип жатышты?
Зоя эмне деди?
Балдар классты эмнелер менен кооздошту?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 25. ЖАШТЫН ТИЛЕГИ.
I III
Жашым толуп, Жигит брлуп, Жетип бойго, Чонойгондо,- Ойногонду коёмун. II Челге барып, Канал салып, Суу чыгарып, Жер сугарып, Суу инженер боломун. Окуй берип, Бутуп келип, Керком менен, Кез жетпеген, Курулуштар саламын. IV Мен да толом, Учкуч белом, Кекке тийип, Оте бийик, Алые учуп журемун.
С ез де р: жаштын тил^ги—мечты детей, жашым толуп—когда
вырасту, бойго жеткедде—когда созрею, чоцойгондо—
стану большим, ойногонду коёмун—оставлю Игру, чел?
ге—в пустыню, окуй берип—продолжая учебу, бутуп ке^
л лип—окончив приеду, кез жетпеген— недостижимое взо-
ру, курулушт^р—строительство (сооружения), учкуч—
лётчик, мен да толом—и я буду большим, кекке—к не-
бу, ете бийик—очень высоко.
Тапшырма:
1. Запомните слова.
2. Выучите стихотворение.—„Жаштын тилеги*
->
§ 26. ВОПРОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТИЦА*бы“ (ли) С ГЛАГОЛАМИ
НАСТОЯЩЕГО ВРЕМЕНИ.
В глаголах настоящего времени вопроситель-
ная частица „бы“ прибавляется к вспомогатель-
ному глаголу, с которым пишется слитно.
Примечание. При прибавлении частицы к
глаголам 3-го лица единственного и мно-
жественного числа в. окончании глагола „т"
опускается.
М и с а л ы:
Жазып жатат-|-бы=жазып жата бы. (буква „т“
выпала).
М и с а л ы:
Мен иштеп жатамб»/, сен иштеп жатасынбы, ал иштеп жа-
табы, силер иштеп жатасынарбы, алар иштеп жатышабь/, биз
иштеп жатабызбы, сиз иштеп жатасызбы, биздер иштеп жата-
бызбы, сиздер иштеп жатасыздарбы?
Мен окуп журемунбу, сен окуп журесунбу, ал окуп журебу^
силер окуп журесунербу, алар окуп журушебу, биз окуп жу-
ребузбу, сиз окуп журесузбу, биздер окуп журебузбу, сиздер
окуп журесуздербу?
Суйлешуу:
— Сен китеп окуп отурасынбы?
— Ооба, мен китеп окуп отурамын.
— Сергей (Зоя) кат жазып жатабы?
— Сергей (Зоя) кат эмес, макала жазып жатат.
— Силер сурет тартып жатасынарбы?
— Ооба, биз сурет тартып жатабыз.
— Алар макала жазып жатышабы?
— Ооба,. алар макала жазып жатышат.
— Сиздер мектепке бара жатасыздар.>ы?
— Ооба, биз мектепке бара жатабыз.
— Силер мектепте окуп журесунербу?
— Биз мектепте окуп журебуз.
...................... ?
Тапшырма:
Допишите частицу „бы“. употребляя соответствующую гласную
Мен санап турамбы, сен санап турасын . . . , ал санап тура
.... силер санап турасынар . . ., алар санап туруша . . . ,
ои:» санап турабыз .... сиз санап турасыз . . . , сиздер санап
турасыздар ....
Тапшырма:
Допишите окончание лица и вопросительную частицу „бы“
Мен суйлеп отурамбы, сен суйлеп отур . . . , ал суйлеп
отур . . . , силер суйлеп отур . . . , алар суйлеп отур . . . ,
-биз суйлеп отур . . . , сиз суйлеп отур . . . , сиздер суй-
леп отур ....
§ 27. УЛУУ ОКТЯБРЬ МАЙРАМ Ы.
г0 О
Жетинчи ноябрь куну би^мекуепке жьфналдык. Бардык уй-
лерге кызыл желектер^^^ц^^Ьугунку^кун—башкача кун. Эл-
дин баары таза кийимдер кииген. Кец^даруаЬдан кубанычтуу.
Мектеп ураандар, портреттер жана турдуу плакаттар менен
кооздолгон. Саат 9 да стройго турдук. -б Зт.
Мен Сталиндин портретин кетеруп журдум. Биз колонна ме-
нен демонстрацияга бардык. Демонстрацияга Советтик Армия-
лар, жумушчулар, колхозчулар, кызматчылар, окуучулар катышты.
Аянтта оркестр ойноп турду. Анда бизди майрам менен куттук-
ташты. Трибунанын жанынан биз „ура!“—деп, кыйкырып еттук.
Демонстрация абдан жакшы етту.
Демонстрация аяктады. Биз строй менен мектепке келдик.
Мектептен уйге тарадык. Кечинде мектепте спектакль болду.
Сездер: башкача кун—особый день, эл—народ, кецулдеру—
настроение, кубанычтуу—радостный, катышты—участво-
вали, аянт—площадь, куттукташты—поздравляли.
Тапшырма:
1. Д(ацы сездерду жаттагыла.
2. Улуу Октябрь майрамын кандай еткердуцер, айткыла.—Рас-
скажите, как вы провели Великий Октябрьский праздник.
Суйлешуу:
— Сен плакат жазып жатасыцбы?
— Ооба, мен плакат жазып жатамын.
— Ал журнал окуп жатабы?
— Жок, ал журнал эмес, ал китеп окуп жатат.
— Силер сурет тартып отурасьщарбы?
— Ооба, биз сурет тартып отурабыз.
— Алар эмне даярдап журушет?
— Алар концерт даярдап журушет.
— Сиздер концертке катышып журесуздедбу?
— Ооба, биздер концертке катышып журебуз.
— Сиздерде зачёт башталып жатабы?
— Биздерде зачёт эмес, экзамен башталып жатат.
— Сиз кайда бара жатасыз?
— Биз фабриката бара жатабыз.
— Сиздер фабриката мугалимдер менен бара жатасыздарбы?
— Ооба, биз фабриката мугалимдер менен бара жатабыз.
— Володя Петров сиздин класста окуп журебу?
— Ооба, Володя Петров биздин класста окуп журет.
— Ал кандай окуп журет?
— Ал абдан жакшы окуп журет
—...............................................?
Сездер: сурет—рисунок, сурет тартып отурасын—ты рисуешь,
даярдап журушет—готовят, катышып журушет—прини-
мают участие, бара жатасызбы—идете ли, кандай окуп
журет—как учится, даты—ещё, майрам—праздник.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Кыргызчага которгула.
— Ты сейчас идёшь на стадион?
— Да, я сейчас иду на стадион.
— На стадион ещё кто.идёт?
— На стадион ещё идут ученики нашего класса.
— Вы (силер) что делаете на стадионе?
— Мы на стадионе готовимся.
— Они в клубе что делают?
— Они в клубе пишут лозунги и плакаты.
— Они к чему готовятся?
— Они готовятся к празднику.
— Как они готовятся к празднику?
— К празднику они готовятся очень хорошо.
— Сейчас вы что делаете? Ььчцс<о(/Л>
— Я сейчас читаю журнал.
§ 28. СУТ ФЕРМАСЫ.
Алтынчы класстын окуучулары колхоздун сут фермасына бар-
дык. Сут фермасынын башчысы Раиса Ивановна. Ал бизди жак-
шы тосуп алды. Бизди ферманын иши менен тааньпнтырды.
/ Уйлардын турган сарайлары 'таза жана жарык. Саан уйлар-
дын бардыгы—асыл тукум уйлар. Ар бир уй суткасына 25 литр
сут берет. Уйларын абдан жакшы багат. Уйларды музоосуз саайт.
Музоолор езунче белек багылат. Фермадан сут май заводуна
берилет. Май заводу суттен май, сыр, быштак иштеп чыгарат.
Сездер: сут—молоко, башчы—заведующий, тааныштырды—по-
знакомила, саан уй—дойная корова, асыл тукум—поро-
дистый, музоосуз—без телёнка, саайт—доит, белек—от-
дельно, май заводу—маслозавод, быштак—брынза.
Тапшырма:
Жацы сездврду жаттагыла.
Суроолор:
Алтынчы класстын окуучулары кайда барышты?
Силерди ким жакшы тосуп алды?
Сут фермасынын башчысы ким?
Сиздерди эмненин иштери менен тааныштырды?
Уйлардын турган сарайлары кандай?
Саан уйлар кандай?
Ар бир уй суткасына канча литр сут берет?
Уйларын кандай багат?
Уйларды музоосуз саайбы?
Музоолор кайда багылат?
Фермадан сут кайда берилет?
Май заводу эмне иштеп чыгарат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
В нашем колхозе есть молочная ферма. Заведующий молоч-
ной фермой Анна Андреевна. Каждая корова в сутки даёт 25—30
литров молока. Молоко сдают маслозаводу. Маслозавод приго-
товляет масло, сыр и брынзу.
К*И
§ 29. УЙ КОРОО.
умй 1 Л ’
Колхоз жакында жаны уи^/юдэро садды. Короонун тебесун
жапты. Короо абдан жылуу жана' жарык б©лду. Саан уйлар бчр-.|А
ден турат. ,
Короонун тебесунде труба бар, андан жаман ата чыГгат, Мал-
га да таза ава керек. Короого терезе салынган, малга жарык
керек. Колхоздо малга жем-чеп туура. жана увагында берилип
турат. ГЪрМ.
XV Мал доктору менен зоотехник кунде 'керуп ту рушат. Сору-
ганы болсо, дарор дарылайт. Тез айыктырат. Ооруган малды л у
изоляторго багып, дарылайт. , ДжЛ 4 "Д*
Сездер: уй короо—скотный двор, жакында—недавно, тебесун
жапты—покрыл крышу, бирден—по одчой, ава—воздух,
керек—надо, туура—правильно, увагында—во-время, мал
доктор—ветеринарный врач, ооруу—больной, дарылайт—
лечит, айыктырат—вылечивает, кунжара—жмых.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Жакында колхоз эмне-салды?
Эмненин тебесун жапты?
Короо кандай болду?
Кандай уйлар бирден турат?
Короонун тебесунде эмне бар?
Андан эмне чыгат?
Малга таза ава керек болобу?
Малга жарык керек болобу?
Колхоздо малга жем-чеп кандай берилип турат?
Малды кимдер кунде керуп турушат?
Ооругандарын кандай дарылайт?
Кандай айыктырат?
Ооруган малды кайда дарылайт?
Тапшырма:
, Суроолорго жооп жазгыла.
'Г( ) р,д,Кыргызчага которгула.
у. Дети были в коДхозе.^Они ходили смртреть скотный двор..'
ч. Колхоз недавно построил новый скотныу двор. ЧСкотный двор
' тёплый й чистый.^Коровы большие и красивые.^Скоту нужен
свежий воздух.-^В стенах сделаны окна.ЯСкоту нужен светДКор2
мят коров в. колхозе по нормаг4ЛСено дают по весу. /(Дают
**'свеклы, жому, жмых.;?Поэтому в колхозе коровы молока дают
много. ” г. 1
ррВсе коровы в колхозе породистые.
5 з<>. клйтллоо.
Сен китеп окуп отурасыц. Алар ураан жазып жатышат. Сиз-
дер сабакка даярданып жатасыздар. Силер сурет тартып жатасы-
щгр. 15п'з концертке даярданып журебуз.
/: Перепишите предложения, вставляя, в скобках вопроси-
и'тгаьные слова к каждому слову предложения по образцу,
данному ниже.
Улгу:
Сен (ким?) китеп (эмне?) окуп отурасыц (эмне кылып оту-
расыц?).
2. Составьте вопросительные предложения ко всем при-
мерам. упражнения по образцу, указанному ниже.
Улгу:
а) Ким китеп окуп отурат?
б) Сен эмне окуп отурасыц?
в) Сен эмне кылып отурасыц?
§ 31. КУЗ.
V Кузунде тун узарат, кун кыскарат. Ава салкын болот. Жам-
гыр кеп жаайт.)Нептер кубарат. ъЖыгачтын жалбырактары сар-
I аят.^{еоте тегулет.МКайен бир куштар ысык жактарга учуп
кетишет. Алар жазында кайра келишет. Курт-кумурска ийинде-
рине кирет. Булар жазга чейин ийиндеринен чыкпайт.
Кузунде совхоздо, колхоздо жумуш кеп болот. Совхоздор,
колхоздбр кузунде эгин жыйнайт, пахта терет, кызылча казат,
куздук айдайт. Кышка даярдык керет.
Жумушчулар, кызматчылар жылуу кийим, отун даярдайт.
Куздё жакшы даярданбаса, кышында кыйынчылыкка учурайт.
С е з д е р : куз—осень, тун—ночь, узарат—удлиняется (прибав-
ляется) кун—день, кыскарат—становится короче (убав-
• ляется), жамгыр—дождь, чеп—трава, жалбырак—лист,
саргаят—желтеет, учуп кётишет—улетают, курт-кумурс-
ка—насекомые, ийин—нора, эгин—хлеб, жыйнайу—уби-
рает, кызылча—свёкла, казат—копает, куздук—озимый,
130
кышка—к зиме, даярдык керет—готовится, отун—топка,
кыйынчылык—трудность, учурайт —' встречается, даяр-
данбаса—если не подготовиться.
Тапшырма:
Л'-аны сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Кузунде тун жана кун кандай болот?
Ава кандай болот?
Эмне кеп жаайт?
Эмне кубарат?
Жыгачтын жалбырактары эмне болот?
Кайеы бир куштар ысык жактарга учуп кетишеби?
Алар качан кайра келишет?
Курт-кумурскалар кайда кирет?
Булар качан чыгат?
Кузунде совхоздо, колхоздо жумуш кандай болот?
Совхоз, колхоз эмне кылышат?
Жумушчулар, кызматчылар эмне даярдайт?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
у Осенью ночь становится длинной, день—коротким. Трава жел-
теет.зЛист деревьев желтеет и падает. ^Некоторые перелётные
птицы улетают в тёплый край. Колхозники готовятся к зиме.
, Эгин орулат.
Жалбырак солот.
Токоч толот.
'Бул качан болот}
С езде р : эгин брулат—хлеб убирается, жалбырактар солот—
листья высыхают, токоч толот—хлеб созревает.
. Тапшырма:
]. }Кацы сездерду жаттагыла.
2. Ырды жаттагыла.
Суйлешуу;
> о
— Сиз эртен менен кайда барасыз?
. — Мен ^эт^.меден эрте мектепке барамын.
х — Мектептен келгейден кийин, сен эмне кыласыц?
«— Мектептен келгенден кийин, мен тамактанам, ата энеме
-сардам берем жана ойнойм.
— Кузунде колхозчулар эмне кылышат?
— Кузунде колхозчулар эгин жыйнашат, пахта теришет, кы-
зылча казышат^^к
— Силер азыр эмне кыласыцар?
— Биз азыр радио угабыз (киного барабыз, сабак окуйбуз).
— Сиздер стенгазетаны качан чыгарасыздар?
— Биз стенгазетаны эртец чыгарабыз. чл<^«>»м
«^Г^чАлар эртец кайда барышат?
— Алар эртец фабриката барышат.
— Сен бугун мектептен качан келесиц?
— Мен бугун мектептен кеч келем. '
?
Кыргызчага которгула.
— Завтра ваш класс куда пойдёт?
— Завтра наш класс пойдёт на экскурсию.
— Кто с вами вместе пойдёт на экскурсию?
— С нами вместе пойдут учителя.
— Вы завтра куда пойдёте?
— Мы завтра пойдём на завод.
— Летом пионеры вашей школы куда поедут?
— Летом пионеры нашей школы поедут в пионерский лагерь..
Тапшырма:
Проспрягайте следующие слова в будущем времени:
орундат—выполняй, токто—остановись, жардам бер—помоги,
ойло—думай, суйун—радуйся, даярда—приготовь.
§ 32. ПАХТА.
Пахта — ете керектуу есумдук. Советтер Союзунда пахта сов-
хоздору жана колхоздору кеп. Артыкча Орто-Азия — пахтании
кени..
Пахта аванын ысык болушун тилейт. Авасы ете суук жерге
пахта бышпайт. Биздин КыргызсТ-андын Туштук райондорупда
пахта айдалат. Пахтаны машина менен, кол менен терет.
Пахта заводу пахтаны тазалайт, андан кийин фабриката жи-
Лгрет. Фабрика кездеме токуй чыгарат. Кездемеден ар турдуу
ъпйпм тигилет.
С езде р : пахта—хлопок, керектуу есумдук—нужное расте-
ние, ете—очень, артыкча—особенно, ава—климат, ысык—
жарко, тилейт—требует, суук—холодный, бышпайт—не
созревает, туштук район—южный район, кол менен—рукой,
терет—собирает, тазалайт—чистит, андан кийин—а потом
(затем), жиберет—отправляет, кездеме—мануфактура, пах-
'ппщн кени—обилие хлопка.
1.чпнырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу.
ПАХТА.
— Пахтабы?
— Ооба, пахта.
-- Пахта кандай болот?
— Пахта ак болот.
— Бригадир пахтадабы?
— Ооба, бригадир пахтада.
— Пахтаны ким терип жатат?
— Пахтаны колхозчулар терип жатат.
-................. .............. ?
Т.1 и ширма:
взуцер бир нече суйлем тузгуле.
Суроолор:
Пахта кандай есумдук?
Советтер Союз у нда ‘пахта совхозу, колхозу кеппу?
Пахтанын кени кайда?
11ахта кандай аваны тилейт?
Авасы суук жерге пахта бышабы?
Кыргызстандын кайсы райондоруна пахта айдалат?
11ахтаны эмне менен терет?
11ахта заводу пахтаны тазалап, кайда жиберет?
Фабрика эмне токуп чыгарат?
х Кездемеден эмне тигилет?
Тпп111ырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 33. КЫЗЫЛЧА.
Кыргызстанда бир нече кант завод бар. Кант завод кант чы-
гарат. Кантты кызылчадан жасайт. Кызылчанын мааниси ете чон.
Колхоздор, совхоздор кызылчаны кеп айдашат. Биздин колхоз-
кызылчаны абдан кеп айдайт.
Кызылчанын арасындагы башка чептерду отойт, кызылчаны
сугарат. Кызылча кузунде бышат., Кызылча бышканда колхозчу-
лар казышат. Казылган кызылчаларды кант заводдоруна тапшы-
рат. Кант завод кызылчадан кант, кумшекер чыгарат. Завод
колхоздорго тапшырган кызылчасы учун кант, кумшекер берет.
Сездер: кызылча—свёкла, кант—сахар, мааниси—значение
сугарат—поливает, бышат—поспевает (созревает), казы-
шат—копают, тапшырат—сдаёт, кумшекер—сахарный пе-
сок, учун—за, кант чыгарат—вырабатывает сахар.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу.
КЫЗЫЛЧА.
— Бу кызылчабы?
— Ооба, бу кызылча.
— Бу кандай кызылча?
— Бу кант кызылчасы.
— Кызылчадан эмне жасайт?
— Кызылчадан кант жасайт.
— Кызылча кайда?
— Кызылча колхоздо, совхоздо.
- . . ....................?
КАНТ.
— Кантпы?
— Жок, кант эмес, кумшекер.
— Кант кандай болот?
— Кант таттуу болот.
—....................... . . ?
Тапшырма:
Калган сездер менен да бир нече суйлем тузгуле.
Суроолор:
Кыргызстанда кант завод кеппу?
Кант завод эмне иштеи чыгарат?
Кантты эмнеден жасайт?
Эмненин мааниси ете чон?
Колхоздор, совхоздор эмнени, кеп айдашат?
Сиздин колхозуцуз кызылча айдайбы?
Кызылчаны кандай багуу .керек?
Кызылча качан бышат?
Кызылча бышканда, ким казат?
Казылган кызылчаларды колхоз, совхоз кайда тапшырат?
Кант завод кызылчадан эмне чыгарат?
Завод колхоздорго тапшырган кызылчалары учун эмне берет?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 34. АШКАНА.
Атам заводдо иштейт. Заводдо жакшы ашкана бар. Ар да-
йым тамакты ашканадан ичебиз.
Ашканада эртец мененки тамакты, тушку тамакты, кечки та-
мш(ты даярдайт. Ар дайым меню жазып коёт. Акчаны кассагэ.
телейбуз. Кассир бизге чек берет. Чекти официантка беребиз.
। (>фициант бизге кухнядан тамак алып келет.
Ашканада эртец менен кофе, какао, сут, пирожки, котлет бо-
лот. Туште сорпо же борщ, палоо же куурдак, компот же ки-
сель жана башкалар болот. Кечинде куруч ботко, сут, чай, пи-
рожки жана башкалар болот.
Сездер: ашкана—столовая, ар дайым—всегда, эртен менен-
ки тамак—завтрак, тушку тамак—обед, кечки тамак—
ужин, даярдайт—готовит, акча—деньги, сорпо—суп, па-
лоо—плов, куурдак—жареное мясо, куруч ботко—рисо-
вая каша, ар турдуу—разные, ким менен—с кем, же—или.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
— Бу ашканабы?
— Ооба, бу ашкана.
— Ашкана алыспы?
— Жок, ашкана алые эмес, ашкана жакын.
— Ашкана качан ачылат?
— Ашкана ар дайым ачык.
— Азыр ашканага барасызбы?
— Ооба, азыр ашканага барамын.
— ... •......................?
— Ким ар дайым мектепке эрте келет?
— Роза (Сергей) ар дайым мектепке эрте келет.
— Эртен менен ар дайым эмне болот?
— Эртен менен ар дайым физзарядка болот.
— Сиз ар дайым мектепке ким менен келесиз?
— Мен ар дайым мектепке Сергей (Роза) менен келемин.
—..............................................-. . . ?
Тапшырма:
Составьте сами предложения с остальными словами по образ-
цу данных выше примеров.
Суроолор:
Тамакты кайдан ичесиз?
Ашканада кандай тамактарды даярдайт?
Меню жазып коёбу?
Акчаны кимге телейсуз?
Кассир эмне берет?
Официантка эмне бересиз?
Официант тамакты кайдан алып келет?
Эртец менен кандай тамактар болот?
Тушку тамакка эмне болот?
Кечки тамакка эмне болот?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула. «
Мы питаемся в столовой. Наша столовая большая, чистая и
хорошая. В столовой готовят завтрак, обед и ужин. Утром в
столовой бывают кофе, какао, пирожки, котлеты и рисовая ка-
ша. В обед подают борщ или суп, плов или жаркое, компот
или кисель. На ужин подают рисовую кашу или котлеты, кофе
или молоко. Официанты обслуживают культурно. В столовой
стоят столы и стулья. На столах стоят цветы. Есть радио.
В выходной день завтрак, обед, ужин мы готовим дома.
§ 35. ВОПРОСИТЕЛЬНАЯ ЧАСТИЦА „быа С ГЛАГОЛАМИ
БУДУЩЕГО ОПРЕДЕЛЁННОГО ВРЕМЕНИ.
Частица „бы“ употребляется в сочетании с
глаголами будущего^ определённого времени.
При прибавлении частицы „бы“ к глаголу
3-го лица единственного и множественного чис-
; ла согласная „т“ в окончании глагола опускается.
Ми сал ы:
жазагпбы — жазабы („т“ выпала), жазы-
ша/п -у- бы — жазышабм, керет бу — керебу.
Остальные правила употребления частицы та-
кие же, как и во всех частях речи.
М и с а л ы:
Мен аткарамынбы, сен аткарасыцбы, ал аткарабы, силер атка-
расыцарбы, алар аткарышабы, биз аткарабызбы, сиз аткарасызбы,
биздер аткарабызбы, сиздер аткарасыздарбы.
Мен сулеймунбу, сен суйлейсуцбу, ал суйлейбу, силер суйлей-
суцербу, алар» сулешебу, биз суйлейбузбу, сиз суйлейсузбу, биз-
дер суйлейбузбу,. сиздер сулейсуздербу.
Мен келемийби, сен келесицби, ал келеби, силер келесицерби,
алар келишеби, биз келебизби, сиз келесизби, биздер келебизби,
сиздер келесиздерби.
Мен ойноймунбу, сен ойнойсуцбу, ал ойнойбу, силер ойной-
суцарбы, алар ойношобу, биз ойнойбузбу, сиз ойнойсузбу, биздер
ойнойбузбу, сиздер ойнойсуздарбы.
Суйлешуу:
— Сиз эртец балык кармоого барасызбы?
Жок, эртец мен балык кармоого эмес, эртец фермага барам.
— Сен фермадан качан келесиц?
—• Мен фермадан эртец кечинде келемин.
— Силер эртец сабактан кийин музейге барасыцарбы?
— Ооба, биз эртец сабактан кийин музейге барабыз.
— Сиздер менен музейге сегизинчи класстын окуучулары бары -
шабы?
— Биз менен музейге сегизинчи класстын окуучулары эмес„
жетинчи класстын окуучулары барышат.
— Эртец силердин класста пионер сбору еткерулебу?
— Биздин класста пионер сбору эртец эмес, бугун еткерулет.
— .... - . . •......................................?
Тапшырма:
Вместо точек, допишите личные окончания будущего определённого
времени с вопросительной частицей ,бы".
Мен кере . . . , сен кере . . . , ал кере .... силер ке-
ре . . . , алар кер . . . , биз кере . . . , сиз кере . . . , биз-
дер кере ...» сиздер кере ....
Мен санай .... сен санай . . . , ал санай . • . , силер са-
най . . . , алар сана . . . , биз санай . . . , сиз санай . . . ,
биздер санай . . . , сиздер санай ....
Мен келе . . • , сен келе . . . , ал келе . . . , силер ке-
ле . . . , алар кел . . . , биз келе . . ., сиз келе . . . , биз-
дер келе . . • , сиздер келе ....
Мен окуй . . . , сен окуй . . . , ал окуй . . . , силер окуй
. . . , алар оку . . . , биз окуй . . . , сиз окуй . . . , биздер
окуй .... сиздер окуй ....
Мен ойной . . . , сен ойной . . . , ал ойной . . . , силер ой-
ной . . . , алар ойно . . . , биз ойной . . . , сиз ойной . . . „
биздер ойной .... сиздер ойной ....
Мен жугуре . . . , сен жугуре . . . , ал жугуре . . . , силер
жугуре . . . , алар жугур . . . , биз жугуре........сиз жугу-
ре . . . , биздер жугуре .... сиздер жугуре ....
§ 36. ЖАТАКАНА.
Биз жатаканада турабыз. Биздин жатакана Панфилов кече-
сунде. Жатакана эки кабат. Бул жатаканада бир нече квартира
бар.
Ар бир квартирада уч-терт белмеден. Биз экинчи кабатта ту-
рабыз. Биздин жаныбызда жолдош Султаналиев турат. Биринчи
кабатта ашкана, магазин бар.
Короодо бир нече кампа бар. Короону ар куну тазалап ту-
рат. Короодо спорт площадка бар. Мектептен уйге кайтканда,
биз площадкада ойнойбуз.
Ар бир квартирада электричество жана водопровод бар. Жа-
таканада тургандар абдан ынтымактуу. Кайсы бир квартиралар-
да телефон бар.
Сездер: жатакана—общежитие, турабыз—живём, эки кабат —
двухэтажный, бир нече — несколько, ар бир <- каждый,
экинчи— второй, биздин жаныбызда — около нас, короо-
до— во дворе, кампа — кладовая, тазалап турат — чистит,
ойнойбуз— играем, ынтымактуу — дружные, кайсы бир
квартирада—в некоторых квартирах, кешеге—занавеска.
Тапшырма:
УКацы свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
ЖАТАКАНА.
— Жатаканабы?
— Ооба, жатакана.
— Бул жатаканада >кимдёр турат?
— Бу жатаканада жумушчулар, кызматчылар турат.
— Жатаканада магазин барбы?
— Жатаканада чон магазин бар.
—...............................?
КОРОО.
— Короодо эмне бар?
— Короодо спортплощадка бар.
— Короо кандай?
— Короо абдан таза.
— Силер короодо эмне кыласыцар?
— Биз короодо ойнойбуз.
Тапшырма:
Составьте сами предложения с остальными словами по образцу
данных выше предложений.
Суроолор/
Сиз кайда турасыз?
Жатакана нече кабат?
Сиздин жатакана кайсы кечеде?
Кайда бир нече квартира бар?
Ар бир квартира нече белмеден?
Сиз неченчи кабатта турасыз?
Жаныцызда ким турат?
' Биринчи кабатта эмне бар?
Кампа кайда?
Корсону качан тазалайт?
Спортплощадка кайда?
Мектептен кайтканда силер кайда ойнойсуцар?
Ар бир квартирада эмне бар?
Кимдер ынтымактуу турат?
Телефон барбы?
Тапшырма:
Суроолорго з/сооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Общежитие находится на Дзержинской улице. В нашем обще-
житии несколько квартир. Наша квартира на втором этаже. На
первом этаже есть магазин и столовая. Во дворе чисто. Имеет-
<я спортплощадка. В каждой квартире есть электричество и во-
допровод. Люди в общежитии живут очень дружно.
§ 37. КЫШ.
Кузден кийин кыш келет. Кышыида кун кеч чыгат жана эрте
батат, ошондуктан тун — узун, кун кыска болот.
Кышында ар дайым кар жаайт. Кардан жердин бети керун-
бейт. Суу тоцуп, муз болот. Кышында суук .болот. Кышында
жылуу кийимдерди киебиз. Уйлерду жылытабыз.
- Отун, жылуу кийимдерди кузунде даярдайбыз. Колхоздор,
совхоздор малдарына жем-чепту кеп даярдашат. Мал кире тур-
гансарайлары жылуу, жем-чеп кеп болот, ошондуктан, колхоз
менен совхоздун малдары семиз болот.
С е з д е р: кун кеч чыгат — солнце поздно всходит, батат — захо-
дит, ошондуктан — поэтому, тун — ночь, узун—длин-
ная, кыска — короткий, кар жаайт — снег идёт, жер —
земля, керунбейт—не видно, муз—лёд, болот — бы-
вает, отун —топка (дрова), малдар —скот, жем — фу-
раж (корма), чеп — сено, семиз — жирный, упитанный.
Тагаиырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Суроолор:
Кузден кийин эмне болот? ♦
Кышында эмне учун кун — кыска, тун узун болот?
Кышында эмне жаайт?
Жердин бети керунебу?
Эмне учун муз болот?
Качан суук болот?
Жылуу кийимдерди качан киесиздер?
Кузунде эмне даярдайсыздар?
Колхоз, совхоз малдарына эмне даярдайт?
Колхоз менен совхбздун малдары эмне учун семиз болот?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Зимой день—короткий, ночь — длинная. Зимой идёт снег..
Люди одевают тёплую одежду. Колхозники к зиме готовятся
осенью. Колхозники к весне готовятся зимой: ремонтируют сель-
хозинвентарь.
Суук ызылдашп.
Кулак тызылда.йт.
Куртку толот.
Бул качан болот!
С о з д ер: ызылдайт — пронизывает, суук — холод, тызылдайт —
щиплет, куртку — сугроб.
Т|Ц1Шырма:
1. Запомните слова.
2. Ырды жаттагыла.
141:
Ч
КАЙТАЛОО.
Жапар орус тил сабагынан ар дайым отлично баа алат. Сер-
гей кыргызча жакшы суйлейт. Сиз ар дайым мектепке эрте келе-
сиз. Алар эртец экскурсияга барышат. Биз уйдо ата-энелерибизге
жардам берип турабыз.
/. Перепишите предложения, вставляя в скобках вопроси-
тельные слова к каждому слову предложения по образцу,
данному ниже.
V л г у:
Жапар (кмм?)'орус тил сабагынан (кайсы сабактан?) ар
дайым (качан?) отлично баа (кандай баа?) алат (эмне кылат?)
2. Составьте вопросительные предложения ко всем при-
мерам упражнения по образцу, указанному ниже.
Улгу:
а) Ким орус тил сабагынан ар дайым отлично баа алат?
б) Жапар кайсы сабактан ар дайым отлично баа алат?
в) Жапар орус тил сабагынан качан отлично баа алат?
г) Жапар орус тил сабагынан ар дайым кандай баа алат?
д) Жапар ар дайым эмне кылат?
§ 38. ОТРИЦАНИЕ „ба“ (не) В БУДУЩЕМ ОПРЕДЕЛЁННОМ
ВРЕМЕНИ.
Отрицание „ба“ прибавляется к глаголу опре-
делённого будущего времени между основой и лич-
ным окончанием. При прибавлении отрицания „ба“
соединительная гласная между основой и личным
окончанием выпадает и после отрицания „ба“ встав-
ляется „й“.
М и с а л ы:
Барамын („бар“ повелительная форма, „а“ —
— соединительная гласная „мын“ — окончание ли-
ца), бар+бай-|-мын—барбаймын, жазамын — жазф-
ба й н- мын=жазбаймын.
В глаголах 3-го лица множественного числа при
прибавлении отрицания окончание глагола разбивает-
ся на две части и между ними вставляется отрица-
ние „ба“ и соединительная „й“. Звонкая „б“ отри-
цания после глухой согласной переходит в „п“.
I Гласная во второй части окончания тоже выпадает.
М и с а л ы: •
Алар барышат — барышА-бай—ба^ышпайт.
(Гласная „а“ в окончании глагола барышат. выпала).
Келишет — келишф б&й—келишпейт.
Отрицание „баи изменяется так:
ба, бе, бо, бе, па, пе, по, пе.
М и с а л ы:
Мен барбаймын, сен барбайсын, ал барбайт, силер барбайсы-
нар, алар барышпайт, биз барбайбыз, сиз барбайсыз, биздер бар-
байбыз, сиздер барбайсыздар.
Мен келбеймин, сен келбейсин, ал келбейт, силер келбейсинер,
алар келишпейт, биз келбейбиз сиз келбейсиз, биздер келбейбиз,
сиздер келбейсиздер.
Мен ойнобоймун, сен ойнобойсун, ал ойнобойт, силер ойно-
бойсунар, алар ойношпойт, биз ойнобойбуз, сиз ойнобойсуз,
биздер ойнобойбуз, сиздер ойнобойсуздар.
Мен суйлебейм, сен суйлобойсун, ал суйлебейт, силер суй-
лебейсуцер, алар суйлешпейт, биз суйлобейбуз, сиз суйлобейсуз,
биздер суйлобейбуз, сиздер суйлебойсуздер.
Суйлешуу.
— Сиз азыр клубга барасызбы?
— Жок, мен клубга барбаймын, китепканага барам.
- — Бугун пионерлер сбору болобу?
— Бугун пионерлер сбору болбойт, пионерлер сбору эртен
'болот.
— Кечинде сен стадионго келесицби?
— Мен кечинде стадионго келбейм.
— Алар келишеби?
— Жок, алар да келишпейт.
— «Силер эртен экскурсияга барасыцарбы?
— Жок, биз эртен экскурсияга барбайбыз, экскурсияга бурсу-
гуну бара быз.
— Сиздер топ ойнойсуздарбы?
— Жок, биз топ ойнобойбуз.
— Директор азыр келеби?
— Директор азыр келбейт, директор бир сааттан кийин келет.'
— Бугун география сабагы болобу?
-- Жок, бугун география сабагы болбойт, география сабагы
вртен болот.
-..........................-.........................?
Тапшырма:
Проспрягайте е будущем определённом времени с отрицанием
следующие слова:
сана, суйле, ойно, кел, иште.
Кыргызчага которгула. ,
— Вы сегодня в библиотеку пойдёте?
— Нет, я сегодня в библиотеку не пойду, в библиотеку пой-
ду завтра.
— Сегодня классное собрание будет?
— Нет, сегодня классного собрания не будет, классное собра-
ние будет завтра.
— Завтра родительское собрание будет?
— Нет, завтра родительского собрания не будет, родитель-
ское собрание будет послезавтра (бурсугуну).
— Сегодня после собрания концерт будет?
— Сегодня после собрания концерта не будет.
— Вы завтра на рыбалку пойдёте?
— Я завтра на рыбалку не пойду.
— Когда пойдёте на рыбалку?
— Послезавтра.
§ 39. ТАРТИП.
Мектептин коридорунда атайын илип койгон бир доска .бар-
Ал доскага:— „Окуучулар ездерун кандай алып журуу керек“ —
деген эрежени илип койгон. Биз мектепте, класста, кечелердо
тартипти жакшы сактайбыз. Класста курешпейбуз, чандатпайбыз.
Тааныпг кишилерге керген жерде амандашабыз. Уйде ата-
энелерибизге жардам беребиз. Ата-энелерибиздин айткандарын
аткарабыз.
Сездер: тартип—дисциплина, атайын—специальный, эреже—
правило, сактайбыз—соблюдаем, курешпейбуз—не борем-
ся, чандатпайбыз—не пылим, тааныш—знакомый, аманда-
шабыз—здороваемся, жардам беребиз—помогаем, аткара-
быз—выполняем, бардык жерде—везде.
Тапшырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
ТАРТИП.
. — Сиз тартипти сактайсызбы?
— Биз тартипти бардык жерде сактайбыз.
— Тартипти ким жакшы сактайт?
— Тартипти биз жакшы сактайбыз.
ТААНЫШ.
— Бу адам таанышпы?
— Ооба, бу тааныш адам.
— Таанышыныз кайдан келди?
— Таанышым Москвадан келди.
— Таанышыныз Москвадан качан келди?
— Таанышым Москвадан кечээ келди.
.............................. . ?
Суроолор:
Мектептин коридорунда кандай доска бар?
Ал доскага эмне илип койгон?
Сиздер тартипти жакшы сактайсыздарбы?
Класста эмне кылбайсыздар ?
Тааныш адамдарга кайсы жерде амандашасыздар?
Уйде кимге жардам бересиздер?
Ата-энелердин айткандарын аткарасыздарбы?
Гапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 40. КИЙИМ.
Жазында, жайында кейнек, тапочка киебиз. Кузунде кун сал-
кын болот. Биз кузунде костюм, ботинка киебиз.
Кышында кун суук болот. Биз кышында абдан жылуу кийим-
дорди киебиз. Бутубузга етук же кийиз етук киебиз. Костюмдун
сыртынан жылуу пальто же тон киебиз.
Мектепке барганда пальтону, тонду чечип, илгичтерге илебнз.
Костюм менен класска киребиз. Класста бдан жылуу. Сабак
буткенден кййин уйге кайтабыз. Уйде тамактанабыз. Андан ки-
йии лыжа кийимдерибизди кийип, лыжа тебебиз.
Лыжа костюму женил жана жылуу болот. Мектепке лыжа
кийимин кийип барбайбыз.
С е з д е р: салкын—прохладно, суук—холодно, жылуу—тёп-
лый, чечебиз—снимаем, илгич—вешалка, илебиз—ве-
шаем, киребиз—заходим, буткенден кийин—после окон-
чания, кайтабыз—возвращаемся, женил—лёгкий, сырт
кийим—верхняя одежда.
Гппшырмп:
}Кацы свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
САЛКЫН.
— Кун салкынбы?
— Ооба, кун салкын.
— Кун качан салкын болот?
— Кун жазында, кузунде салкын болот.
— Кун салкын болгондо, сиз кандай кийим киесиз?
— Кун салкын болгондо, биз костюм киебиз.
СУУК.
— Кун суукпу?
— Ооба, кун суук.
— Кун качан суук болот?
— Кун кышында суук болот.
- Суукта кандай кийим киесиздер?
— Суукта тон же жылуу пальто,етук же
кийиз етук киебиз.
илгич.
— Илгич кайда?
— Илгич коридордо.
— Илгичке эмне илесиздер?
— Илгичке сырт кийимдерибизди илебиз.
— Илгичтин жанында ким турат.
— Илгичтин жанында швейцар турат.
—...................................?
Суроолор:
Жазында, жайында эмне киесиздер?
Кузунде кун кандай болот?
Кузунде эмне киесиздер?
Кун качан суук болот?
Кышында кандай кийимдер киесиздер?
Кутка эмне киесиз?
Костюмдун сыртынан кандай кийимдер киесиздер?
Мектепке барганда, илгичке эмне илесиздер?
Класска костюмчан киресиздерби?
Класс кандай?
Качан уйге кайтасыздар?
Кайдан тамактанасыздар?
Андан кийин эмне кыласыздар?
Лыжа костюму кандай болот?
Лыжа кийимин кайда кийин барбайсыздар?
11111пырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Когда бывает прохладно? Когда бывает тепло? Когда бывает
.плодно? Весной мы .одеваем рубашку и тапочки. Зимой одеваем
тёплое пальто или шубу. В школе верхнюю рдежду снимаем.
Вешаем на вешалку. Возле вешалки стоит швейцар. В классе
тепло. После урока мы приходим домой. Дома кушаем и идём
•и рать. Катаемся на коньках.
§ 41. ИМЯ ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ-СЫН АТООЧ.
Имя прилагательное в киргизском языке вы-
ражает свойство предмета и характер действия,
в предложении оно употребляется в сочетании
с именами и с глаголами.
Имена прилагательные отвечают на вопросы:
кандай .(какой, — ая, — ое, — ие и как). Биздин
класс таза. (Кандай — какой), Автомобиль ыл~
дам журет. (Кандай — как/
1 Имена прилагательные склоняются пр паде-
жам так же, как имена существительные, но кос-
венные падежи прилагательных, редко.. употреб-
ляются в речи.
§ 42. ПИЛ.
Пил ысык жакта жашайт. Пил — абдан чон жана кучтуу айбан.
Пилди адам кол го уйретет.
Уйретулген пил адамга жакшы пайда келтирет. Пил оор жук-
терду ташыйт. Жоон жыгачтарды жулуп алат. Пил жай журот.
Пил жакшы иштейт.
Тапшырма:
Найдите имена прилагательные—сын атоочторду тапкыла.
Сездер: пил—слон, ысык жак—жаркая страна, жашайт—живёт,
кучтуу—сильный, уйретет—приучают, уйретулген—приу-
ченный, пайда—польза, оор—тяжёлый, жук-—груз, та-
шыйт—переносит, жоон—толстый, жыгач—дерево, жу-
луп алат— выдёргивает, пайда келтирет—пользу при-
носит.
Тапшырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
ПИЛ.
— Пил кучтуу болобу?
— Ооба, пил кучтуу болот.
— Пил кайда жашайт?
— Пил ысык жакта жашайт.
—........................?
Суроолор:
Пил кайда жашайт?
Пил кандай болот?
Пилди ким колго уйретет?
Уйретулген пил адамга кандай пайда келтирет?
Пил кандай жуктерду ташыйт?
Кандай жыгачтарды жулуп алат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Прилагательные по признакам.
0ну кандай—какой по цвету.
Тапшырма:
, Вместо точек, напишите прилагательные.
Кызыл ЖЫЛДЫЗ.
Лк кар.
Кара доска.
Кек кейнек.
Кызыл желек.
А к кагаз.
. . . парта.
. . . карандаш.
Кызыл ту у.
Ак бор.
. . . кемур.
. . . пальто.
Сездер: жылдыз—звезда, желек—флаг, туу—знамя, кемур—
уголь, кек—синий, (зелёный, голубой), боз—серый, ку-
рен—коричневый, сэры—жёлтый, жашыл—зелёный.
Тапшырма:
Напишите примеры, вставляя вместо точек прилагательные,
выражающие признаки цвета.
Кызыл алма.
. пальто,
сабиз.
. етук.
. . .ат.
. ерук.
. шым.
. бадырац.
. ботрнка.
уй. ч
. . . картошка.
. . . кейнек.
. чеп.
юбка.
. . . эчки.
Кенугуу:
Окуучулар мектепке келишти. Сергейдин пальтосу кара. Зоя-
11 ын пальтосу Кызыл. Менин пальтом кек. Сенин костюмун. ку-
рен. Марусянын кейнегу жашыл. Андрейдин сумкасы сэры. Се-
нин калем сабын кара. Розанын калем сабы Кызыл. Менин бо-
тинкам боз. Кларанын ботинкасы кызыл.
. *
Суроолор:
«
Окуучулар кайда келишти?.
Сергейдий пальтосукандай ?
Зоянын пальтосу кандай?
Кимдин пальтосу кек?
Сенин костюмун кандай?
Марусянын кейнегу кандай?
Андрейдин сумкасы кандай?
Кимдин калем сабы кара?
Розанын калем сабы кандай?
Кимдин ботинкасы боз?
Кларанын ботинкасы кандай?
\ .
I ппшырма:
Суроолорго жооп жазгыла, сын атоочтун астын сызгыла.
Кыргызчага которгула.
Было ясное утро. Дети пошли работать в огород. В огороде
росли: морковь, зелёный огурец, белая капуста, красная свёкла,
зелёный лук. Земля была чёрная и плодородная. Дети работали
вместе с колхозниками. Бригадир ребятам принёс большие огур-
цы. Ребята поели. Летом в огороде хорошо.
Вопросы:
Утро было какое?
Дети куда пошли работать?
Что росло в огороде?
Какая земля была?
Вместе с кем поработали дети?
Какие огурцы принёс бригадир ребятам?
§ 43. КЫШКЫ КАНИКУЛ.
Экинчи чейрек бутту. Чейректе еткен сабактарды окуучулар
кайталады. Кайсы сабактан, неченчи числодо сыноо болорун
билдик. Мектептин коридоруна расписание илип койду.
Окуучулар сыноого даярданышты. Мугалнмдер консультация
еткерушту. Сыноо башталды. Бардык сабактан сыноо бутту.
Класстын жетекчиси, кимдин кандай баа алгандыгын, жыйын-
тыктады. Бир куну ата-энелердин чогулушун чакырды. Ата-эне-
лерибиз чогулушка барышты. Окуучулардын алгаи бааларын,
тартиптерин класс жетекчиси айтты. Ата-энелерибиз кубанып
кайтты.
Окуучулар кышкы каникулга тарады. Биз каникулду абдан
жакшы еткердук.
*
Се з д ер; кышкы—зимний, чейрек—четверть, кайталады—пов-
торяли, сыноо—испытание, билдик—узнали, даярданышты
—готовились, еткерушту—проводили, башталды—начался,
жетекчи—руководитель, баа—оценка, жыйынтык—итог»
кубанды—радовались.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Неченчи чейрек бутту?
Чейректе еткен сабактарды ким кайталады?
Сиздер эмне болорун билдиниздерби?
Расписаниени кайда илип койдуби?
Окуучулар эмнеге даярданышты? 1
Мугалимдер эмне еткерушту?
Сыноо башталдыбы?
Кандай сабактардан сыноо бутту? •
Класстын жетекчиси эмнени жыйынтыктады?
Ата-энелердин чогулушун качан чакырды?
Ата-энелер кайда барышты?
Класс жетекчиси эмне айтты?
Кимдер кубанып кайтты?
Кышкы каникулга ким тарады?
Сиз каникулду кандай еткердуцуз?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
> Суйлешуу:
— Кыштык пальтобу?
— Жок, кыштык пальто эмес, куздук пальто.
— Кышкы каникул качан болот?
— Кышкы каникул бир айдан кийин болот.
— Кышкы каникулда сиз кайда .болосуз?
-— Кышкы каникулда биз шаарда болобуз.
—......................................?
— Чейрек качан бутет?
— Чейрек эки айдан кийин бутет.
— Бул неченчи чейрек?
— Бул экинчи чейрек.
— Учунчу чейрек качан башталат?
— Учунчу чейрек, жыйырма кунден кийин баны алат.
— Сиз кайсы сабакты кайталадыцыз?
— Биз географияны кайталадык.
— Кайталоо качан башталат?
— Кайталоо терт кунден кийин башталат.
Тапшырма:
Придумайте предложения по образцам, данным выше.
Кыргызчага которгула.
Скоро кончается третья четверть. Ученики шестого класса
начали повторять пройденные уроки. Учителя проводят консуль-
тации. Составлено расписание консультаций. Мы знаем, какого
числа, по каким предметам будет испытание. Испытание кончи-
лось. Классные руководители подытожили результат испытаний.
Назначили родительское собрание. Пришли на собрание наши
родители. Родители наши были очень довольны.
е
Квнугуу:
Келому кандай- какой по величине?
Шаар—чон, кыштак—кичине. Дарбыз—чоц, алма—кичине.
Уй—чоц, музоо—кичине. Жайында кун—узун, тун—кыска. Кы-
шында кун—кыска, тун—узун. Стол—чон, орундук—кичине. Ки-
теп—чон, дептер—кичине. Калем уч—кыска, калем сап—узун.
Сумка—калын, дептер—жука.
Сездер: келем—величина, кыштак—село, узун—длинный, кыс-
ка—короткий, калын—толстый, жука—тонкий.
Тапшырма:
}Кацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Шаар кандай, кыштак кандай?
Дарбыз кандай, алма кандай?
Жайында кун кандай, тун кандай?
Кышында тун кандай, кун кандай?
Стол кандай, орундук кандай?
Китеп кандай, дептер кандай?
Калем уч кандай, калем сап кандай?
Сумка кандай, дептер кандай?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Ученики первого класса—маленькие, ученики пятого класса—
большие. Магазин большой, ларёк маленький. Капуста большая,
редиска маленькая. Тарелка большая, ложка маленькая. Пианино
большое, патефон маленький. Гитара большая, мандолина малень-
кая. Самовар высокий, чайник низкий. Пароход большой, лодка
маленькая.
Кенугуу.
Даамы кандай—какой по вкусу?
Кант—таттуу, пияз—ачуу. Варенье—таттуу, шалгам—ачуу.
Алча—кычкыл, коон—таттуу. Эртен менен таттуу варенье менен
чай ичтим. Апам таттуу бал менен чай ичти. Мен таттуу тамак-
ты жакшы керем. Атам кычкыл тамакты жакшы керет. Апам ма-
газинден ачуу мурч, уксус сатып келди. Атам туздаган балык,
таттуу печенье сатып келди.
С е з д е р: таттуу—сладкий, вкусный, ачуу—горький, кычкыл—
кислый, туз—соль, туздаган—солёный, бал—мёд, жакшы
керем—уважаю (люблю), мурч—чёрный перец, сатып кел-
ди—купила, даам—вкус, калемйир—красный перец, хал-
ва—халва.
Тапшырма:
9
Перепишите слова, вставляя вместо точек прилагательные, выра-
жающие признаки вкуса.
Бал—таттуу. Калемпир—ачуу.
Алма . . .
©рук . . .
Коон . . .
Туз . . .
Мурч . .
Конфета .
уксус . . .
квас . . .
бадырац . .
пияз . . .
кызылча . . .
капуста . . .
варенье . . .
печенье . . .
халва . . . .
компот . . .
Кыргызчага которгула.
Мы утром ели сладкую кашу. На тарелке лежала солёная
рыба. Сестра любит сладкий чай. Я люблю солёную рыбу. Мама
купила кислые яблоки. Папа купил сладкое печенье. На столе
лежит горькая горчица. Мы пили сладкий чай. После обеда я
выпил стакан кислого кваса.
§ 44. ИРЕТТИК САН АТООЧ-ПОРЯДКОВЫЕ ЧИСЛИТЕЛЬНЫЕ.
Суффиксы порядковых числительных ынчы
(инчи, унчу, унчу). Ынчы изменяется так:
Если в последнем слоге слова гласная: то суффикс
и » —а, ы, я, — ЫНЧЫ
»> П •» э, и, е, —инчи
» М о, ё, у, ю, —унчу
е, V, —унчу
Мисалы:
беш-|-инчи=бешг;ичп —пятый,- ая,- ое,- не,
тогуз -уунчу—тогузугнчу — девятый, - ая, - ое,- ые,
терт+унчу=тертунчу - четвертый,- ая,- ое,- ые.
11 р и м е ч-а н и е. Если числительное оканчивается
на гласную, то в суффиксе первая гласная
• опускается.
Мисалы:
Алты фынчы=алтынчьд — шестой (в суффиксе
первая гласная „ыи выпала). Жыйырма+ын-
чы=жыйырманчы—двадцатый.
Со.тдер: ачык—открыто, неченчи—который, бурч—уголок.
'Гинмырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
— Бугун неченчи число?
- Бугун бешинчи (онунчу, он бешинчи, он жетинчи, жыйыр-
ма экинчи) число.
— Дем алыш кун неченчи числодо болот?
— Дем алыш кун биринчи (сегизинчи, он бешинчи, жыйырма
экинчи, жыйырма тогузунчу) числодо болот.
— Он сегизинчи белмеде ким турат?
— Он сегизинчи белмеде жолдош Иванов (Шералиев, Сул-
таналиев, Артемьев, Чернов) турат.
— Пионер сбору неченчи класста болот?
— Пионер сбору жетинчи (алтынчы, тертунчу) класста болот.
— Кыргыз тил сабагы неченчи числодо болот?
— Кыргыз тил сабагы учунчу (бешинчи, тогузунчу, он экин-
чи, он жетинчи) числодо болот.
Тапшырма;
Составьте несколько предложений со словами, указанными «
скобках и др.
Тапшырма:
Перепишите следующие примеры, вставляя суффиксы порядковых
числительных'.
онунчу, беш . . . , жети . . . , он бир . . . , он сегиз . . . ,
жыйырма эки . . . , жыйырма терт . . . , отуз . . . , отуз уч
. . . , отуз алты .... отуз тогуз . . . , кырк . . . , кырк то-
гуз . . . , элуу . . . , элуу беш . . . , алтымыш . . , жетимиш
терт . . . , жетимиш сегиз . . . , бир мин тогуз жуз кырк ал-
ты . . . .
§ 45. КРУЖОК. •
Биздин мектепте ар турдуу кружоктор иштейт. Драма кружо-
гу, шахматчылар кружогу, устачылык кружогу, саймачылар кру-
жогу, даты ушуга окшогондор. Драмкружок спектакль коёт.
Шахматчылар кружогу турнир еткерет. Устачылык кружогу тур-
дуу оюнчуктар жасайт. Саймачылар сайма сайт.
Жа кында район боюнча олимпиада болот. Олимпиадага биздин
мектептин окуучулары да катышат. Олимпиадада биринчиликти
алуу учун окуучулар абдан жакшы даярданып жатат.
Сездер: устачылык—мастерство (ремесло), саймачылар—кру-
жогу—кружок вышивки, даты ушуга окшогондор—и то-
му подобные, еткерет—проводит, оюнчуктар—игрушки,
сайма сайт—вышивает вышивку, жакында—на-днях (ско-
ро), район боюнча—по району, катышат—участвует, би-
риичилик—первенство, даярданып жатат—готовится.
Тц|||||ырма:
/Кацы свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Кайсы мектепте ар турдуу кружоктор иштейт?
Кандай кружоктор?
Драмкружок эмне коёт?
Шахматчылар кружогу эмне еткерет?
Ар турдуу оюнчуктарды кайсы кружоктор жасайт?
Кимдер сайма саят?
Жакында район боюнча эмне болот?
Олимпиадага кимдер катышат?
Окуучулар эмне учун даярданып жатышат?
I апшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
В нашей школе работают разные кружки. Вчера драмкружок
ставил спектакль. Спектакль ставили в клубе. На спектакль при-
шли рабочие и колхозники. После спектакля мы пошли домой
с родителями. Завтра выходной день, поэтому мы в клубе были
до 9 часов вечера. В выходной день все отдыхают.
§ 46. РАСПИСАНИЕ.
Менин эки расписанием бар. Бир расписание—кунделук боло
гурган сабактын расписаниеси. Ар куну сабакты расписаниеге
карап даярдайм.
Бугун эртец боло турган сабакты даярдайм. Экинчи расписа-
ние увактымдын расписаниеси.
— Экинчи расписаниеде кайсы увакта туруу керек, саат не-
чеде мектепке баруу керек, нече саат ойноо керек—бардыгы кер-
< отулген. Мен увактымды расписание боюнча пайдаланам.
Менин увактымдан бир саат да бекерге кетпейт.
м а д е р: кунделук—ежедневный, даярдайм—готовлю, увакты—
время, кайсы увакта—в какое время, туруу керек—надо
вставать, ойноо керек—надо играть, керсетулген—пока-
зано, расписание боюнча—по расписанию, пайдаланам—
пользуюсь (использую), бекерге кетпейт—зря не пропа-
дает, сыйлайбыз—уважаем.
I пц|>1ырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Сепии канча расписаниец бар?
Биринчи расписание эмненин расписаниеси?
Ар куну эмнеге карайсыц?
Бугун кайсы сабакты даярдайсыц?
Экинчи расписание эмненин расписание»?
Экинчи расписаниеде эмне керсетулген?
Сен увактьщды кандай пайдаланасын?
Кймдин увактысы бекерге кетпейт?
"Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 47. СКЛОНЕНИЕ ЧИСЛИТЕЛЬНЫХ КОЛИЧЕСТВЕННЫХ —
сан атооч создордун жондолушу.
Числительные количественные в киргизском языке
склоняются так же, как и существительные.
Атооч—бир, беш, алты, он.
Илик—бирдяя, бештин, алтынын. ондуя.
Барыш—бирге, бешке, алтыга. онго.
Табыш—бирдя, бешти, алтыны. онду.
Жатыш—бирде. бетте алтыда. ондо.
Чыгыш—бирдея. бештен. алтыдан. он доя.
Просклоняйте по падежам следующие слова'.
эки, уч, терт, жети, сегиз, тогуз, жыйырма, отуз, кырк, он бир.
Суйлешуу:
— Сен кечээ мектепте саат нечеге чейин болдун?
— Мен кечээ мектепте саат жетиге чейин болдум.
— Бугун уйге саат нечеде келесиц?
— Бугун уйге саат тертте келем.
— Консультация саат нечеде башталат?
— Консультация саат алтыда башталат.
— Сенин жолдошуц Капар канча жашта?
— Менин жолдошум Капар он уч жашта.
• — Силердин мектебицерде канча окуучу окуйт?
— Биздин мектебибизде терт жуз элуу беш окуучу окуйт.
ОРТО'МЕКТЕП.
Райондун борборунда бир орто мектеп бар. Бул мектепте
биринчи класстан онунчу класска чейин бар. Бардык окуучу-
лардын саны беш жуз токсон алты киши. Эки онунчу класс бар.
Мектепте токсон жети комсомолец, уч жуз элуу пионер бар.
Комсомолецтер пионерлердин иштерине ар дайым жардам берип
турат.
Пионерлер комсомолецтерди кергенде салют берет. Комсомо-
лецтерди жакшы сыйлайбыз. Бардык окуучулар ынтымактуубуа^
Бир бирибизге жардам берип турабыз. Тыным увактысында аб-
дан ынтымактуу ойнойбуз.
Суроолор:
Силердин мектебицер кайда?
Мектепте кандай класстар бар?
Окуучулардын саны канча?
Мектеп боюнча канча пионер, комсомолец бар?
Ынтыма кту усу на рбы ?
Тапшырма:
1. Суроолорго жооп жазгыла.
2. Переведите на киргизский язык и напишите полные отве-
ты на следующие вопросы (числа пишите прописью):
Сколько классов в вашей школе? Сколько в школе учени-
ков? Сколько учеников в вашем классе? Сколько в школе пио-
неров? Сколько пионеров в вашем классе? Сколько ежедневно
у вас уроков? Сколько минут большая перемена? Сколько в ян-
варе дней? В сутках сколько часов? Сколько в минуте секунд?
§ 48. СКЛОНЕНИЕ ПОРЯДКОВЫХ ЧИСЛИТЕЛЬНЫХ-ИРЕТТИЕ
САН АТООЧТОРДУН ЖОНДОЛУШУ.
Порядковые числительные склоняются так же, как
и существительные.
Атооч — Бешинчи, тогузунчу, учунчу.
Ил ик — Бешинчинин, тогузунчунун, учунчунун.
1»нрыш — Бешинчиге, тогузунчуга, учунчуге.
1 «бы III — Бешинчини, тогузунчуну, учунчуну.
Жнтыш — Бешинчиде, тогузунчуда, учунчуде.
Чыгыш —• Бешинчиден, тогузунчу дан, учунчуден.
I НИШ 1.1 р М и:
Перепишите примеры и допишите падежные окончания и про-
пущенные слова следующих порядковых числительных:
Л. Онунчу, экинчи, , тертунчу.
II, .Онунчу . . . . , .............., ........
1>. Онунчу . . . . , ..........• . , ' . . . .'.....
I. Онунчу • . . . , .............., ..............
Ж. Онунчу ..... .............., ...........
Ч. Онунчу ..... ............. . , .............
А. Ллтыичы, он бешинчи, тогузунчу.
К.’ ' . ‘
Т. . . . , .......................................
Ж........................................................
Ч.........., .......................................
Суйлешуу:
— География неченчи сабактан кийин болот?
— География тертунчу сабактан кийин болот.
— Жок, география учунчу сабактан кийин болот.
— Алтынчыда канча оку учу окуйт?
— Алтынчыда отуз беш окуучу окуйт.
— Сенин иниц неченчи класста окуйт?
— Менин иним учунчу класста окуйт.
— Учунчунун мугалими ким?
— Учунчунун мугалими Зура Иманалиевна.
Кыргызчага которгула.
В седьмом классе сколько учеников? В пятом классе сколько
ш: онеров? В каком классе учится твоя младшая сестра? Завтра
какие уроки в шестом классе?
Тапшырма:
Просклоняйте следующие порядковые числительные по паде
жам устно и письменно-.
он сегизинчи, жыйырма бешинчи, отуз алтынчы, жуз элуун-
чу, эки жуз токсон биринчи, бир мин тогуз жуз кырк жетинчи.
§ 49. КУНД0РДУН АТТАРЫ-НАЗВАНИЯ ДНЕЙ.
Бир айда терт жума болот. Ар жума жети кунден. Кундер-
дун аттары: жекшемби, дуйшембу, шейшемби, шаршемби, бей-
шемби, жума, ишемби. Жекшемби—дем алыш кун. Жекшемби
куну жумушчулар, кызматчылар, колхозчулар иштеншейт. Жек-
шемби куну окуучулар, студенттер окубайт.
Сездер: ишемби—суббота, жума—неделя (пятница), жек-
шемби—воскресенье, дуйшембу—понедельник, шейшем-
би—вторник, шаршемби—среда, бейшемби—четверг, иш-
тебейт—не работает, окубайт—не учится, бурсугуну—•
послезавтра.
Т алшырма:
}-Кацы сездерду жаттагыла. О
«
Суроолор:
Бир айда нече жума болот?
Лр жума нече кунден?
Кундердун аттары кайсы?
Дем алыш кайсы куну болот?
Жекшемби куну жумушчулар, кызматчылар, колхозчулар
нштейби?
Окуучулар, студенттер кайсы куну окубайт?
Гаишырма: г
Суроолорго жооп жазгыла.
Суйлешуу:
-- Бугун кайсы кун?
— Бугун шаршемби.
— Жок, бугун шаршемби эмес, бугун жума.
— Жекшемби качан болот?
— Жекшемби бурсугуну болот.
— Жок, жекшемби бурсугуну эмес, жекшемби эртец болот
— Кечээ кайсы кун эле?
— Кечээ бейшемби эле.
— Жок, кечээ бейшемби эмес, кечээ шейшемби эле.
— Дуйшембу куну кандай сабактар болот?
— Дуйшембу куну орус тили, география» математика, кир-
гиз тили жана дене тарбия сабактары болот.
— Жекшемби куну сен киного барасыцбы?
— Жок, мен киного жекшемби куну эмес, ишемби куну барам.
— Ишемби куну киного кайсы увакта барасьщ?
— Ишемби куну киного сабактан кийин барамын.
Дуйшембу куну биздин класс кайда барат?
Дуйшембу куну биздин класс экскурсияга барат.
Жок, дуйшембу куну биздин класс экскурсияга эмес, уюш-
|.ан турде клубга барат.
Шаршемби неченчи числодо болот?
Шаршемби тогузунчу числодо болот.
Жок, шаршемби тогузунчу числодо эмес, шаршемби он
биринчи числодо болот.
Кыргызчага которгула.
В году 12 месяцев. В каждом месяце 30 или 31 день. В ме-
четыре недели. Названия дней: суббота, воскресенье, поне-
те.п.иик, вторник, среда, четверг, пятница. Воскресенье—выход-
ной день. Рабочие, служащие и колхозники в воскресенье не
ршиишот. Студенты и учащиеся в воскресенье не учатся. В ки-
но мы ходим в субботу. В воскресенье отдыхаем.
Суйлешуу:
— Сегодня какой день?
— Сегодня четверг.
— Нет, сегодня не четверг, а пятница
— Когда был четверг?
— Вчера был четверг.
— Завтра какой день?
— Завтра суббота.
— Нет, завтра не суббота, завтра вторник.
— Нет, вторник послезавтра.
— Какого числа будет понедельник?
— Понедельник будет тринадцатого числа.
— Нет, понедельник будет десятого числа.
§ 50. ЖАПАЙЫ КУ ШТ АР—ДИКИЕ ПТИЦЫ.
Сездер-. каз—гусь, ердек—утка, кыргоол—фазан, кекилик—
красная куропатка, бедене—перепёлка, таранчы—воро-
бей, булбул—соловей, чабалекей—ласточка уку—сова,,
буркут—орёл, сагызган—сорока, карга—ворона, кара
чыйырчык—скворец, турна—журавль, ак куу—лебедь.
Типшырмп:
Назовите предметы рисунков по-киргизски.
Кыргызстанда жапайы куштар абдан кеп. Жапайы куштар-
дын кайсы бирлери жазда келет. Кузунде жылуу жактарга кетет.
Кайсы бир жапайы куштар ар дайым болот. Менин атам—мер-
ггпчп. ©ткен дем алышта атам кыргоол, ердек атууга барды.
М<*н кошо бардым. Машке итибиз бар. Биз. алгач ердек изде-
лии. ©рдек сууда сузуп журет. Атам беш ердек атты.
Андан кийин токойго келдик. Токойдо кыргоол кеп экен.
Машке ит токойду аралады. Учкан кыргоолду атам атты. Эки
сиатта он кыргоол атты. Саат беште биз уйге кайттык.
Сездер: кайсы бирлери—некоторые, жылуу жак—тёплая стра-
на, мергенчи—охотник, кошо—вместе, машке—охотничья
собака, алгач—сначала, издедик—искали, токой—лес.
Тапшырма:
Жацы свздврду жаттагыла,
•Суроолор:
Кыргызстанда жапайы куштар кеппу?
Кайсы куштар кузунде ысык жактарга кетет?
Кайсы куштар ар дайым болот?
©ткен дем алышта атац эмне кылды?
Ким кошо барды?
Кандай итйцер бар?
Силер алгач эмне издедицер?
©рдек кайда болот?
Атац канча ердек атты?
Токойго качан келдицер?
Токойдо эмне кеп экен?
Машке эмнени аралады?
Учкан кыргоолду ким атты?
Канча кыргоол атты?
Уйге качан кайттыцар?
Тииширма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 51. ЖАЗ.
Кыштан кийин жаз келет. Жазында тун кыскарат, кун узарат
Кун 'жылуу болот. Кар эрийт, жер карэрат, суулар кебейет. Та-
лпага кек чептер жана турдуу гулдер чыгат. Алма, ерук жана
битка жемиш бере турган жыгачтар гулдейт. Жазында талаада
абдан кенулдуу болот.
11—Г>32
Колхоздун жерин трактор менен айдайт. Трактор менен жер
тез жана жакшы айдалат. Трактор менен айдалган жерге эгин
абдан жакшы чыгат.
Жазында колхоздо, совхоздо жумуш кеп болот.
Сездер: эрийт—тает, жер карарат—земля чернеет, кебейет—
прибавляется, гулдейт—цветёт, кецулдуу болот—бывает
весело, айдайт—пашет.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Кыштан кийин кайсы мезгил келет?
Качанктун кыскарат, кун узарат?
Кун кандай болот?
Кар качан эрийт?
Жер качан караят?
Эмне кебейет?
Талаага эмнелер чыгат?
Кандай жыгачтар гулдейт?
Жазында кайда кенулдуу болот?
Колхоздун жерин эмне менен айдайт?
Трактор менен жер кандай айдалат?
Трактор менен айдалган жерге эгин кандай чыгат?
Колхоздо, совхоздо жумуш качан кеп болот?
Рми1М|1Мп:
♦
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Ног пришла весна. Весной день становится длиннее, ночь—
ороче. Весной тает снег. Растут зелёные травы. Цветут фрук-
1ОНЫС деревья. Колхозы землю обрабатывают машинами. Пашут
тракторами. Весной все берутся за работу. Колхозы и совхозы
11-млю пашут тракторами быстро и хорошо.
Весной на улице тепло. Во время перерыва мы много бегаем
и и< раем. Весной одеваем лёгкую одежду.
Кун узарат
Кар эрийт.
Суулар толот.
Бул качан болот"?
С е з д е р: узарат—удлиняется.
Тяпшырма:
Ырды жаттагыла.
§ 52. КАЛЕНДАРЯМИ БЕТИ-СТРАНИЦА КАЛЕНДАРЯ.
1. Жыйырма экинчи январь—В. И. Лениндин дуйнедвн
кийткан куну жана 1905-ж. 9-январы.
2г Бириичи май—Буткул дуйнодогу эмгекчилердин эл ара-
лык майрам куну.
3. Тогузунчу Май—Жециш майрамы.
4. Жетинчи ноябрь—Улуу Октябрь революциясынын куну.
Ь. Бешинчи декабрь—Сталиндик Конституциянын куну.
о ?2лЯнварЯ.-день памяти В. И. Ленина и 9-января 1905 г.
•• 1 Мая—День всемирного праздника трудящихся.
3. 9 Мая—Праздник Победы.
4. 7 ноября—День Великой Октябрьской революции.
5. 5 Декабря—День Сталинской Конституции.
Тамшырма:
/. Выучите знаменательные даты календаря.
мат ^'?стае1зте рассказы по датам календаря, пользуясь хресто-
§ 53. МЕКТЕП.
Панфилов районунда Кызыл Интернационал атындагы колхоз
бар. Биз ошол колхоздо турабыз.
Кызыл Интернационал атындагы колхоздо он жылдык мек
теп бар. Бул мектеп 1932-жылы салынган. Мектепте биринчи
классган онунчу класска чейин бар. Бул мектепке Терек жана
Биринчи Май атындагы колхоздун балдары да келип окупит.
Мектептин уйу эки кабат. Бул мектепти нечен жуздеген окуу-
чулар бутуруп кетти. Жыл сайын бир же эки онунчу класс
бутуруп турат.
Мен бул мектепке биринчи класстан баштап кирдим. Быйыл
алтынчы класста окуйм. Алты жылдан бери ушул мектепте
окуп келе жатам. Онунчу классты ушул мектептен бутурем. Он
жылдыкты бутургенден кийин, институтка кирем. Биздин мектеп
область боюнча белгилуу мектеп. Жакшы иштегендиги учун
екметубуз тарабынан бир нече жолу сыйланган.
Сездер: бутуруп кетти—окончили, быйыл—в этом году, алты
жылдан бери—в течение шести лет, область боюнча—по
области, белгилуу—известная, бир нече жолу—несколько
раз, сыйланган—премирована, екумет—правительство.
Таишырма:
Жацы сездерду жаттагыла,
Су|1<Х»Л0р! *
Кызыл Интернационал атындагы колхоз кайсы райондо?
Сия кайсы колхоздо турасыз?
Кызыл Интернационал атындагы колхоздо кандай мектеп бар^
Пул мектеп неченчи жылы салынган?
Мектепте неченчи класстар бар?
1»ул мектепке кайсы колхоздордон балдар келип окушат?
Мектептин уйу нече кабат?
Мектепти канча киши бутурду?
Жыл сайын нече онунчу класс бутуруп турат?
Сен бул мектепке неченчи класстан баштап кирдин?
быйыл неченчи класста окуйсун?
Ушул мектепке нече жылдан бери окуп келе жатасын?
Онунчу классты кайдан бутуресуз?
Он жылдыкты бутургенден кийин, кайдан окуйсуз?
Сиздин мектеп область боюнча кандай мектеп?
Мектеп нече жолу сыйланган?
)<|Ц|>1Ырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
Я живу в колхозе имени Панфилова. В нашем колхозе есть
<рсдпяя школа. Эта средняя школа строилась в 1938 году. В эту
школу ходят дети из колхозов имени Кирова и Ленина. Дирек-
|ор этой школы—Аманбек Султаналиев и заведующий учебной
•ни т ню—Анна Ивановна. В этом году десятых классов два. В двух
классах учатся шестьдесят человек. Школа занимается в две
смены. Я учусь в шестом классе, хожу в первую смену.
В прошлом году учился в этой школе в пятом классе. По всем
предметам получил оценку „отлично".
Летом вместе с другими отличниками ездил на курорт. На
курорт мы ехали поездом. На курорте были 30 дней. Время
пропели очень хорошо и весело. В этом году тоже буду отлич-
ником.
§ 54. ОТЛИЧНИК ПИОНЕР.
|>еп11|11чи класста Коля деген отличник окуучу бар. Ал бар-
ный гпбпктан „отлично" баа алды. Тартиби да „отлично*. Жол-
дониоруна ар дайым жардам берет. Коля увактысын абдан жак-
ты пийдаланат.
•Лпып озу тузген расписаниеси бар. Ал расписаниеде саат не-
•|гдг туруу керек, нечеде мектепке баруу керек, качан ойноо
керек, качан ата-энесине жардам беруу керек, сабакты качан
дянрдоо керек—баары керсетулген. Коляны мектептеги окуучу-
ллрдып баары жакшы керет.
Се з д е р: ба рдык сабактан—по всем предметам, жардам бе-
рет—помогает, пайдаланат—использует, езу—сам, туз-
ген—составил, керсетулген—указано, дагы—тоже (ещё).
Тапшырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
БАРДЫК САБАКТАН.
— Бардык сабактанбы?
— Ооба, 'бардык сабактан.
— Сыноо бардык сабактан болобу?
— Ооба, сыноо бардык сабактан болот.
— Бардык сабактан сыноо качан башталат?
— Бардык сабактан сыноо жакында башталат.
ЖАРДАМ БЕРЕТ.
— Коля кимге жардам берет?
— Коля окуучуларга жардам берет.
— Коля окуучуларга кандай жардам берет?
— Коля окуучуларга жакшы жардам берет.
Суроолор:
Неченчи класста Коля деген отличник окуучу бар?
Ким бардык сабактан „отлично" баа алды?
Тартиби кандай?
Ар дайым кимдерге жардам берет?
Коля увактысын кандай пайдаланат?
Кимдин езу тузген расписаниеси бар?
Ал расписаниеде эмнелер керсетулген?
Мектептеги окуучулар кимди жакшы керушет?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
В нашем классе есть отличница Зоя. Она по всем предметам
получает „отлично". Всегда помогает своим товарищам. Она се-
годня по всем предметам получила „отлично". У неё зря не про-
падает ни один час. Она сама составила расписание, там указа-
но: когда вставать, когда идти к школу, когда помочь родите-
лям, когда играть, когда готовить уроки.
| ЛЛ. СОБИРАТЕЛЬНЫЕ И ДРОБНЫЕ *1ИСЛИТЕЛЬНЫЕ-
—ЖАМДАМА ЖАНА Б0ЛЧ0КТУК САН АТООЧТОР
Собирательные числительные в киргизском
языке употребляются в счёте от одного до восьми.
Собирательные числительные имеют следующие
аффиксы: „оо“ или" „ее" и склоняются по особой
форме.
,М и с а л ы:
Эке©—двое,—учее—трое, терт©©—четверо, беш©©—пятеро,
«лтоо—шестеро, жетее—семеро.
Склонение собирательных числительных.
Им. Экее, учее, бешее, алтоо.
I». Экеенун, учеенун, бешеенун, алтоонун.
л. Экеен©, учеене, бешеене, алтооно.
В. Экеен, учеен, бешеен, алтоон.
м. Экеенде, учеенде, бешеенде алтоондо.
Ис. Экеенен, учеенен, бешеенен, алтоонон.
Суйлешуу:
Кечээ сен, Султан—экеец кайда болдуцар?
— Кечээ мен, Султан, Марат—учеебуз мектепте болдук.
— Мектепте учеен эмне кылдынар?
— Учеебуз ураан жаздык.
- Телек, Жумаш, Жекшен, Митя жана Сыдык—бешее эмне
кылып жатышат?
Алар сабакка даярданып жатышат.
Гппшырма:
Перепишите ответные предложения и подчеркните собира-
тельные, числительные.
2. Дробные числительные—белчектук сан атооч.
МПСИ Л Ы:
й) '/2—экиден бир, 8/4—терттен уч, 2/Б—бештен эки, 3110—он-
дон уч,//7—-жетиден терт.
б) З'/я—уч бутун, учтен бир, 52/9—беш бутун, тогуздан экн,
104/!,—он бутун, он жетиден терт.
и) 0,3 -ноль бутун, ондон уч, 4,6—терт бутун, ондон алты,
•?0,1й жыйырма бутун, жузден он беш.
При названии дробного числительного сначала
называется знаменатель, как числительное количест-
венное в исходном падеже, а затем числитель в
именительном падеже (8/б—бештен уч).
При склонении дробных числительных названия
знаменателя в исходном падеже не изменяются, а
название числителя ставится в изменённой форме
соответствующего падежа.
____________________________________________________:
М и с а л ы:
Им. Бештен эки, он бутун, жетиден уч.
Р. Бештен экинин, он бутун, жетиден учтун.
Д- Бештен экиге, он бутун, жетиден учке.
В Бештен экини, он бутун, жетиден учту.
м. Бештен экйде, он бутун, жетиден учте.
Ис. Бештен экиден, он бутун, жетиден учтен..
Суйлешуу:
— Телен менен Сергей—экеенун канча бакма коёну бар?
— Телен менен Сергей—экеенун алты бакма коёну бар.
— Кечээ Капар, Сергей, Марат, Миша—тертее кайда барцшты?
— Кечээ Капар, Сергей, Марат, Миша—тертее кергезмеге
барышты.
— Сен сабак даярдоого канча увактынды пайдаланасын?
Мен сабак даярдоого терттен бир увактымды пайдаланам»
— Жети тертке белунебу?
— Жок, жети тертке белунбейт.
— Алтоонун жартысы канча болот?
— Алтоонун жартысы учее болот.
— Он бутун терттен эки экиге белунебу?
— Ооба, экиге белунет.
— Нечеден тиет?
— Беш бутун, терттен бирден тиет.
§ 56 КИТЕП КИОСКАСЫ.
Керектуу китептерди китеп магазининен алдык. Мектепте ки-
теп, дептер, кагаз, карандаш, калем уч, калем сап жана башка-
ларды сата турган киоск бар. Киоск ар дайым ачык турат.
Киоскада Кулжан Мурахметовна иштейт.
Бугун мен киоскадан 5 дептер, 3 китеп, 2 калем уч, 1 сыя
челек сатып алдым. Бардык сатып алгандарым учун 2 сом 85 ты-
йын теледум. Кулжан Мурахметовна азыр бир араба толо жацы
168
товар алып келди, Мектептеги окуучулар китеп, дептер, боёк
жана башкаларды киоскадан алышат.
Кечээ менин жолдошум киоскадан 1 сумка, 1 боёк, 6 дептер
сатып алды. Сумкасы кайыш экен. Сумканын баасы 18 сом-
65 тыйын. Киоскага окуучуларга керек болгон ар турдуу товар-
лар келет. Келген товарлардын сапаты жакшы жана арзан.
С е з д е р: керектуу—нужные, сатып алгандары учун—за по-
купку, сом- рубль, тыйын—копейка, теледум—уплатил,,
араба—бричка, толо—полный, кайыш—кожаный, баасы—
—пена, сапаты—качество, арзан—дёшево керек—надо-
(нужно), азырынча—пока, окуу куралдары—учебные по-
собия.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
КЕРЕКТУУ.
— Бул китептер сизге керектуубу?
— Ооба, бул китептер мага керектуу.
— Керек болгон китептерди сиз кайдан аласыз?
— Керек болгон китептерди китепканадан аламын.
САТЫП АЛДЫМ
— Сиз киоскадан эмне сатып алдыцыз?
— Мен киоскадан китеп, дептер, боёк, сыя челек жана баш-
каларды сатып алдым.
1П111пырма:
Калган сездер менен да бир нече суйлем тузгуле.
Суроолор:
Керектуу китептерди кайдан алдыныздар?
Мектепте кандай киоск бар?
Киоск качан ачык болот?
Кпоскада ким иштейт?
Бугун сиз киоскадан эмне сатып алдыцыз?
Бнрдык сатып алгандарыцыз учун канча акча теледуцуз?
Кулжан Мурахметовна канча жацы товар алып келди?
Мектептеги окуучулар китеп, дептер, карандаш, боёк жана
бишкйларды кайдан сатып алышат?
Кечээ сиздин жолдошуцуз киоскадан эмне сатып алды?
Сумкасы эмнеден экен?
Сумкасынын баасы канча?
Киоскага кандай товарлар келет?
Келген товарлардын салаты кандай?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
В нашей школе имеется киоск. В этом киоске продаются раз-
ные книги, тетради, бумага, карандаши, краски. Вчера я купил
;в киоске 2 книги, 3 тетради, 2 карандаша. В киоске работает
Елизавета Гавриловна. Киоск всё время открыт. Вчера Елизавета
Гавриловна привезла новые товары. Сейчас мой товарищ в ки-
оске купил 5 книг, 10 тетрадей, 3 карандаша. За всё это упла-
тил 1 рубль 75 копеек.
Ученики нашей школы все учебные пособия покупают в
киоске.
В школе киоск работает очень хорохпо.
§ 57. СКЛОНЕНИЕ ЛИЧНЫХ МЕСТОИМЕНИЙ-
АТ АТООЧТОРДУН ЖОНДОЛУШУ.
Личные мостоимения в 1-м, во 2-м и 3-м лицах
единственного числа в киргизском языке склоняются
по особой форме, а остальные слова личных место-
имений склоняются по общей форме падежных изме-
нений имён.
Таблица склонения личных местоимений.
Ат. Мен, сен, ал, силер.
Ил. Менин, сенин, анын, силердин.
Бар. Мага, сага, ага, силерге.
Таб. Мени, сени, аны, силердн.
Жат. Аренде, сенде, анда, силерде.
Чыг. Менден, сенден, андан, силерден.
Ат. Алар, биз сиз сиздер.
Ил. Алардын, биздин, сиздин. сиздердин.
Бар. Аларгн, бизге, спзге. сиздерге.
Таб. Аларды, бизди, сиздн. сиздердн.
Жат. Алардн, бизде. сизде. сиздерде.
Чыг. Ала рдян. бизден, сизден. сиздердся.
Суйлешуу:
— Сенден газетаны ким алды?
— Менден газетаны Муса алды.
— Мугалим сизди кердубу?
— Ооба, мугалим мени керду.
— Сиздин бакма коёнунуз барбы?
— Биздин бакма коёнубуз бар.
§ 58. ЖАПАЙЫ АЙБАНДАР-ДИКИЕ ЖИВОТНЫЕ.
Сездер: аюу—медведь, пил—слон, карышкыр—волк, тулку—
лиса, аретан—лев, жолборс—тигр, бугу—олень, илбирс—
барс, кайсы бир—некоторые, уйретет—учит, зыяндуу—
вредный, атат—стреляет, сыяктуу—подобный.
Тапшырма:
Назовите по-киргизски диких животных по рисункам, данным
выше.
ЖАПАЙЫ АЙБАНДАР.
Жанайы айбандар тоодо, токойдо кеп болот. Кайсы бир жа-
Ш1йы айбандарды адам кармап алат. Ал айбандарды уйретет.
Алир адамга кызмат кылат. Пил, бугу сыяктуу жапайы айбандар-
ды уйретет. Пил, бугу оор жумуштарды аткарат.
Кайсы бир жапайы айбандарды колго уйретууге болбойт.
Кайсы бир жапайы айбандар зыяндуу болот. Зыян келтире тур-
I ан айбандарды мергенчилер атат.
Жакында мергенчилер тоого барышты. Аюунун эки баласын
кармап келишти. Аюунун баласы кичине экен.
Суроолор:
Жапайы айбандар кайда болот?
Жапайы айбандарды адам эмне кылат?
Кайсы жапайы айбандар адамга кызмат кылат?
Кайсы жапайы айбандарды уйретууге болбойт?
Адамга зыян келтире турган жапайы айбандар кайсылар?
Адамга зыян келтире турган жапайы айбандарды мергенчилер
эмне кылат?
Мергенчилер аюунун нече баласын кармады?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 59. Ж^Й.
Жаздан кийин жай келет. Жайында кун—ете узун, тун ете
кыска болот. Кундуз кун абдан ысык болот.
Жайында колхозчулар, совхоздогу жумушчулар эгин сугарат,
чоп чабышат жана башка турдуу жумуштарды кылышат. Окуу-
чулар дем алышат. Пионерлер пионер лагерине барат. Окуучулар
ата-энелерине жардам беришет. Жайында биз сууга тушебуз.
Сездер: ете, абдан—очень, кундуз—днём, сугарат—поливает,
чеп чабышат—сено косят, сууга тушебуз—купаемся.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
< уроилор:
Лкилдпп кийин кайсы мезгил келет?
Жпйыпда кун кандай, тун кандай болот?
Жийында колхозчулар, совхоздогу жумушчулар эмне кы-
1ЫПП1 г?
Кнмдер окубайт?
11поиерлер кайда барат?
Окуучулар кимге жардам беришет?
Жайында ким сууга тушет?
Тппшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
После весны наступает лето. Летом день длинный, ночь ко-
роткая. Летом бывают дни очень жаркие. В колхозе и совхозе
летом работы очень много. Ученики летом не учатся. Пионеры
н летное время находятся в пионерском лагере. Ученики летом
помогают своим родителям. Колхозы и совхозы летом машина-
ми косят сено.
§ 60. КОМБАЙН.
Колхоз буудайды абдан кеп айдады. Колхозчулар увагында
сугарды. Буудай жакшы чыкты. Буудай бышты.
МТСте комбайн кеп. МТС колхозго комбайн жиберди. Ком-
байн буудайды орот, бастырат, сапырат жана капка салат. Ком-
байнды комбайнчы айдайт. Комбайн эмгекти жецилдетет.
Кенжегул комбайнчы болуп иштейт. Ал комбайндын белук-
терун жакшы билет. Бузулган белуктеру болсо, езу тузетет.
Кенжегул еткен жылы комбайнчылардын курсун бутурген. Ал
нбрмасын ар дайым ашыгы менен толтурат.
Сездер: орот—жнёт, бастырат—молотит, сапырат—веет, кап—
мешок, жецилдетет—облегчает, белуктер—часть, тузетет—
исправляет, еткен жылы—в прошлом году, бутурген—
окончил, ашыгы менен толтурат—перевыполняет.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
БУУДАЙ.
— Бу буудайбы?
— Ооба, бу буудай.
— Буудай кайда кеп?
— Буудай колхоздо, совхоздо, кеп.
— Буудайды эмне менен айдайт?
— Буудайды трактор менен айдайт.
— Буудайды эмне менен бастырат?
— Буудайды комбайн же молотилка менен бастырат.
КАП.
— Бул каппы?
— Ооба, бул кап.
— Бу кандай кап? *
— Бу чон кап.
— Уйде канча кап бар?
— Уйде уч кап бар.
—.................?
еткен жылы.
— вткен жылы сен кайда окудун?
— Откен жылы мен Фрунзеде окудум.
— Откен жылы сиз неченчи класста окудунуз?
— Откен >йылы мен тертунчу класста окудум.
Суроолор:
Колхоз буудайды канча айдады?
Кимдер увагында сугарды?
Кайда комбайн кеп?
Буудай кандай чыкты?
МТС колхозго. эмне жиберди?
Эмне бышты?
Комбайн буудайды эмне кылат?
Комбайн эмнени жецилдетет?
Комбайнды ким айдайт?
Кенжегул ким болуп иштейт?
Ал комбайндын эмнелерин жакшы билет?
Бузулган белуктеру болсо, езу тузете адабы?
Кенжегул еткен жылы кайсы курсту бутурген?
Алар нормасын дайым кандай толтурат?
Гптиырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которгула.
В этом году колхоз много посеял хлеба. Колхозники хорошо1
ухаживали за посевами. Во-время поливали. Агроном всё время
был с колхозниками. Агроном рассказывал колхозникам, как на-
до ухаживать за посевом. Хлеба выросли хорошие. МТС послал
и колдоз комбайн. Комбайнером был Петров. Петров в прошлом
году окончил курсы. Комбайнер Петров очень хорошо знает
гной дело. Он свою норму всё время перевыполняет. Колхозни-
ки очень уважают комбайнера Петрова. Комбайн облегчает труд.
Комбайном без потери и быстро убирают хлеба.
ЖЕТИНЧИ КЛАСС
СЕДЬМОЙ КЛАСС
§ 1. БИРИНЧИ СЕНТЯБРЬ КУНУ.
Бугун—биринчи сентябрь. Кун салкын. Ава абдан таза.Кече-
лор таза шыпырылган. Биз эрте турдук. Таза жуундук. Жаны
кийимдерди кийдик. /Мектепке женедук. Ар кайсы кечеден топ-
тон болгон, окуучулар мектепке келе жатышат. Ар бир окуучу-
иун колунда китеп, дептер жана башкалар бар.
Бардык окуучулар мектептин короосуна жыйналдык. Муга-
лимдер класстарды керсетушту. Саат сегизде конгуроо кагылды.
Ьнз ез классыбызга кирдик.
Класста окуу учун керек болгон буюмдардын бардыгы даяр»
яксп. Ар бир партага эки окуучудан отурдук.
Биринчи сентябрь куну бизге беш сабак болду. Сабактан
кийин класс жетекчибиз жыйналыш еткерду. Жыйналыш жарым
смигка созулду.
Кунделук боло турган сабактардын расписаниесин кечуруп
Ж1НЫП алдык. Кечинде мугалимдердин уйге берген сабактарын
дишрдадык.
С •» яд н р: салкын—прохладно, ава—воздух, топ-топ—группами,
конгуроо—звонок, класс жетекчиси—классный руководи-
тель; созулду—продолжалось.
I Л11111Ы|1МП:
ТексЪш суйлеп бергиле.
ГурООлор:
Бугун неченчи число?
Кун кандай?
.)мне абдан таза?
Кочолер кандай шыпырылган?
< :н.тд(‘р качан турдунуздар?
Ким лер таза жуунду?
Киндпй кийимдерди кийдициздер?
Кпйдн жен1 дунуздер?
Ар кайсы кочеден топ-топ болгон окуучулар кайда келе жатат?
Бардык окуучулар кайда жыйналышты?
Классты кимдер керсетту?
Саат нечеде коцгуроо кагылды?
Сиздер кайсы класска кирдициздер?
Ар бир партага нече окуучудан отурушту?
Биринчи сентябрь куну сиздерде нече сабак болду?
Сабактан кийин ким жыйналыш еткерду?
Боло турган сабактардын расписаниесии кечуруп жазып алды-
цыздарбы?
Кечинде кайсы сабактарды даярдадыцыздар ?
Тапшырма:
Найдите в статье „Биринчи сентябрь куну" глаголы прошед-
шего времени и выпишите их с соответствующими местоимениями.
Кыргызчага которуцуздар.
Сегодня—первое сентября. Мы встали рано утром. Умылись
свежей холодной водой и оделп новую одежду. По всем улицам
идут ученики в школу. Все ученики собрались во дворе школы.
Учителя нас очень хорошо встретили. В 8 часов был звонок на
урок. Все ученики зашли в класс. В классе всё было приготов-
лено для занятий.
§ 2. ВОЛЕЙБОЛ
Мектептин короосунда спорт площадка бар. Площадкада во-
лейболдун тору керилген. Сабак бутту. Жетинчи класстын окуу-
чулары, алтынчы класстын окуучулары менен волейбол ойнодук.
Ар бир класстан 7 адамдан чыкты. Пионер вожатый судья болду.
Бир нече жолу ойнодук. Эн акырында жетинчи класс женди.
Судья жетинчи класстын окуучуларын мактады.
Сездер: тор —сетка, керилген — растянута, бир нече жо-
лу—несколько раз, эн акырында — наконец, женди —
победил, мактады — похвалил, даты — еще.
I йп и» ы рмп: Текстке суроолор тузгулв.
§ 3. АШКАНА.
Жатаканада туруучулар тамакты ар дайым ашканадан ичи-
|шч. Лшканада эртец мененки, тушку жана кечки тамактар са-
плат. Ашкананын тамактары арзан жана даамдуу. Биз талонду
н 1Н капа дан ай сайын сатып алып турабыз. Сырттан келуучулер
шленду кассадан алышат. Касса ар дайым ачык.
Лшканада эртец менен какао, кофе, чай, пирожки, ботко,
ми ле г жана башкалар болот.
Тушку тамакка биринчиге—сорпо же борщ, экинчиге—палое»
же куурдак, учунчуге компот же кисель болот. Кечки тамакка
•ц руч ботко, котлет, балык, какао, кофе, сут жана башкалар болот.
Дем алыш куну ашканадан тамак ичпейбиз. Дем алыш куну
мним тамакты уйде даярдайт.
Гилдер: ар дайым — всегда, ай сайын — ежемесячно, сырттан
келуучулер — приходящие, куурулган — жареный, даам-
дуу — вкусный (съедобный).
I иншырма:
Жацы свздврду жаттагыла.
< У||>Н1Лор:
Жншканада туруучулар тамакты кайдан ичишет?
Лшканада кайсы тамактар сатылат?
Лнпшнапын тамактарынын сапаты кавдай? <
ким ашканадан талонду айлык кылып сатып алат?
(.ырттан келуучулер талонду кайдан алышат?
Кшта кайсы увактарда ачык болот?
Лшканада эртец менен эмнелер болот?
Туште эмнелер берилет?
Лшканада кечинде эмнелер болот?
Сиздер дем алыш куну да тамакты ашканадан ичесиздерби?
Липп кайсы куну тамакты уйде даярдайт?
!ш1иш[1ми:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Рядом с нами живёт Николай Петрович Ломакин. Жена Ло-
макина работает в амбулатории. Старший сын работает на за-
воде. Сын Ломакина Сергей Николаевич — стахановец. Дирек-
ция завода недавно премировала за хорошую работу Сергея
Николаевича Ломакина. Моя старшая сестра учится в педаго
гическом институте. Она недавно приехала в отпуск. Моя млад-
шая сестра учится в начальной школе, в первом классе. Сестра
моя учится хорошо. Мама сегодня ходила на родительское соб-
рание. Мама хвалила меня и мою сестру за хорошие оценки.
§ 4. ОТРИЦАНИЕ „эмес- (не) В СОЧЕТАНИИ
С АФФИКСАМИ ПРИТЯЖАТЕЛЬНЫХ МЕСТОИМЕНИЙ.
Отрицание „эмес" употребляется после имён
с притяжательными аффиксами и пишется раз-
дельно.
М и с а л ы:
— Бу сенин дептеринби?
— Жок, бу менин дептерим эмес.
— Мына бу силердин сызгычыцарбы?
— Бу биздин сызгычыбыз эмес.
— Алардын сыя челегиби?
— Жок, алардын сыя челеги эмес.
— Илинип турган сиздин пальтоцузбу?
— Илинип турган биздин пальтобуз эмес, сиздин пальтонуз.
Тапшырма;
Составьте предложения, прибавляя к существительным соот-
ветствующие аффиксы притяжательных местоимений и отрица-
ние „эмес".’ пальто, галоши, шапка, боГинки, кур (пояс), тон, ка-
лем уч, калем салгыч.
Улгу:
Менин пальтом эмес . . . .
Медин ......................
Сенин пальтоц эмес . ... ‘
Сенин .....................
Мунун пальтосу эмес . .
Мунун................ . .
Силердин пальтоцор эмес . .
Силердин . . • ...........
Алардын пальтосу эмес . .
Алардын...................
Сиздин пальтонуз эмес . .
Сиздин .................
Биздин пальтобуз эмес . . .
Биздин ....................
Сиздердин пальтоцуздар эмес.
Сиздердин .................
• >1Н11п<1|1ма:
Придумайте предложения с именами во всех лицах с аффикса-
ми притяжательных местоимений и отрицанием „эмес".
। I V:
колхоздо менин апам эмес, атам иштеп жатат.
< ’.снин карындашыц эмес, эжен келди и т. д.
Суйлешуу:
Сенин пальтон карабы?
Жок, менин пальтом кара эмес, кек.
Сенин сыяц кекпу?
Жок, менин сыям кек эмес, менин сыям кара.
Сиздин квартираныз алыспы?
Биздин квартирабыз алые эмес, жакын.
Сиздердин жолдошунуздарбы?
Жок, биздин жолдошторубуз эмес.
§ 5. ЧОГУЛУШ.
Кечээ биздин класста чогулуш болду. Чогулушта редколле-
ПВ1111.1И мучелерун кайра шайладык. Мындан ары биздин класс-
11.111 етепгазетасы айына эки жолу чыгарыла турган болду. Ред-
к<1ллегияга мени да керсетушту. Жыйналыштан кийин редколле-
1ПННЫН мучелеру кенешме еткердук.
(-).! арабыздагы милдеттерибизди белуштурдук. Сулайманов
суритчулукке керсетулду. Стенгазетага ылайыктуу макала жый-
ПП11 баштадык. Класстагы окуучулар макала беришти.
Мпкаланын кепчулугу мындай жазылган: окуунун сапатын
Жнгорулатуу, тартипти жакшы сактоо, социалисттик коом мул-
ьуп гиктоо жана башкалар.
4. н । д н р: мучелер — члены, кайра шайладык — переизбирали,
мындан ары — в дальнейшем, мени да — и меня, кецеп^
ме — совещание, ез ара — между собой, милдет — обя-
занности, белуштук — распределили, суретчу — художник,
ылайыктуу макала — соответствующая статья, кепчулу-
гу — большинство, сапаты — качество, жогорулатуу, — по-
вышать, коом мулку—^общественная собственность, бут —
— весь, созулду — продолжалось, жыйналыш — собрание,
нсеп-кысап берди — отчитывались.
1йпщмрма:
)Кацы сездерду жаттагыла.
183
1
§ 6. Суйлешуу:
КЕНЕШМЕ.
— Бугун клубда кенешме болдубу?
— Ооба, бугун клубда кенешме болду.
— Кецешмеге кимдер келди?
—- Кенеш меге колхоздун мучелеру бут келди.
— Кенешме канча увакытка созулду?
— Кенешме эки саатка созулду.
-.............................?
СУРОТЧУ.
— Бу класста ким суретчу?
— Бу класста Мурат суретчу.
— Суретчу Мурат нече жашта?
— Суретчу Мурат он беш жашта.
—................... ?
МАКАЛА.
— Сен стенгазетага макала жаздыцбы?
— Ооба; мен стенгазетага кечээ бир макала жаздым.
— Сиз эмне тууралу макала жаздыныз?
— Мен тартип тууралу макала жаздым.
—...................................?
Суроолор:
Жыйналышта кимдерди кайра шайладыцыздар?
Сиздердин класста жыйналыш качан болду?
Мындан ары сиздердин класстын стенгазетасы айына нече
колу чыгарыла турган болду?
Жыйналыштан кийин кандай кенешме болду?
Редколлегияга сизди да керсетуштубу?
0з ара милдетиниздерди белуштурдунуздербу ?
Суретчулукке ким керсетулду?
Кандай макала жыйнай баштадыцыздар?
Макаланы кимдер беришти?
Макала эмне тууралу жазылды?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Сегодня в нашей школе было собрание. На собрании отчи-
тывались члены редколлегии. На этом собрании переизбирали
членов редколлегии. Наша школьная стенгазета выпускается &
месяц два раза.
На стене висит маленький ящик. Ученики свои статьи опу-
скают в ящик. Ученик пятого класса Иванов Сергей написал
одну интересную статью. Его статью мы выпустим в следующем
номере. Кроме школьной стенгазеты, каждый класс выпускает
свою классную стенгазету. Классные стенгазеты выпускаются
в месяц один раз.
Нам очень хорошо помогают работники районной газеты. С
нами специально проводят беседы. Мы часто приходим к ним
за советом. Они всегда нас встречают хорошо.
§ 7. МЕКТЕПТЕГИ КИТЕПКАНА.
Биздин мектепте чоц китепкана бар. Китепканада жакшы ки-
тептер ете кеп. Кайсы бир увакта колхозчулар да биздин ки-
тепканадан пайдаланышат.
Китепкананын жанында китеп окуй турган белме бар. Ал
белмеде бир нече стол, орундук турат. Стол кызыл сукно мене»
жабылган. Столдо гулдер, графинде кайнаган суу, стакан турат.
Ал белмеде, каалоочулар болсо, китеп, журнал, газета окушат
Китепканадан китепти он кунге чейин гана алууга болот.
Мен китепти ар дайым уйге алып окуймун. Китеп окуй турган
белмеде ар дайым жаны газета жана журнал кеп болот.
Ар куну мен 50—60 бет окуйм. Китепканадан китепти 8—9
кунде жанылап алмашып алып турам. Алган китептеримдин ба-
рактарын айрыбайм. Арасына жазбайм, абдан жакшы сактайм.
Сездер: кайсы бир увакта, — иногда, пайдаланышат — поль-
зуются, китеп окуй турган белме — комната для чтения,
жабылган — покрыт, кайнаган суу — кипячёная вода,,
каалоочулар — желающие, гана — только, алууга бо-
лот— можно получить, кызык — интересный, бет— стра-
ница, айрыбайм — не рву, сактайм — берегу, алмашып-
турам — заменяю.
Тппшырма:
Жацы сездерду жаттагыла. ж
Суйлешуу.
— Бу кайнаган суубу?
— Ооба, бу кайнаган суу.
— Кайнаган суу эмнеде?
— Кайнаган суу графинде.
_........................?
Суроолор:
Сиздердин мектепте китепкана барбы?
Китепканада кандай китептер ете кеп?
Колхозчулар сиздердин китепканадан пайдаланышабы?
Кайда китеп окуй турган белме бар?
Ал китеп окуй турган белмеде эмнелер бар?
Стол кандай сукно менен жабылган?
Столдо эмнелер турат?
Белмеде кимдер китеп, журнал, газета окуптат?
Китепканадан китепти нече кунге чейин алууга болот?
Сиз китепти ар дайым кайда окуйсуз?
Жаны газеталар, кызык журналдар китеп окуй турган белме-
да кеппу?
Ар куну сен нече бет окуйсун?
Китепканадан китепти нече кунде алмашып, алып турасыц?
Алган китептерди кандай сактайсыц?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
В «нашей школе есть школьная библиотека. В этой библио-
теке очень много интересных книг. При библиотеке имеется чи-
тальная комната. Эта комната всё время открыта. В читальной
комнате на столе лежат свежие газеты, интересные журналы.
Школьной библиотекой пользуются и колхозники. В читальной
комнате на окне стоят цветы, на столе в графине есть кипячёная
®ода. Я книги из библиотеки беру читать домой. Библиотека
книги даёт только на 10 дней. Я книги меняю через 6—7 дней.
ЯЗсе ученики нашей школы берут книги из библиотеки.
§ 8. СПРЯЖЕНИЕ ИМЕН В НАСТОЯЩЕМ ВРЕМЕНИ
ПРИ ВЫРАЖЕНИИ ИМЕННОГО СКАЗУЕМОГО.
В киргизском языке имена, относящиеся к про-
фессии или порядку, могут изменяться по лицам.
К именам прибавляются окончания лица, а вспо-
могательный глагол (есть) настоящего времени
опускается.
М и с а л ы:
окуучу 4~мун=окуучумун—я (есть) ученик, пионер+мйн—пио-
дермии—я (есть) пионер, студент+мин=студентмин—я (есть)
•студент, биринчи+мин=биринчимин—я (есть) первый.
Личные окончания имён следующие:
йиын, сын — сыцар, быз, — сыз, сыздар и т. д.
Личные окончания имён изменяются в соответствии с гласной
ч последнем слоге слова. (Смотрите прилагаемую таблицу).
Таблица спряжения имён в настоящем времени:
последнем логе слова гласная Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
а. ы, я, мын сын — сы цар — быз сыз быз сыздар
о, и, э, мин СИН — сицер — биз сиз биз сиздер
о. ё, у, ю. мун сун — су цар — буз суз буз суздар
е, у мун сун — сунер — буз суз буз суздер
М и с а л ы:
Мен кызматчылгй/я, пионеркам, окуучулгун, етукчулгун.
Сен кызматчысо/^, пионерка/;, окуучусу#$, етукчусу^.
Ал кызматчы, пионер, окуучу, етукчу.
Силер кызматчысб/я«Р, пионерсицер, окуучусуцар, етукч’/-
суцер.
Алар кызматчы, пионер, окуучу, етукчу.
Биз кызматчыбь/з, пионербаз, окуучу буз, етукчубуз.
Сиз кызматчысыз, пионерсаз, окуучусуз, етукчусуз.
Сиздер кызматчысыздар, тш&н&рсиздер, окуучусуздар,
• ууукчусуздер.
Конугуу.
Перепишите следующие, слова и проспрягайте их в на-
стоящем времени по данным образцам:
окуучу, тракторчу, темирчи, балыкчы, кароолчу, отличник,
< чахановчу, мергенчи, учкуч, экинчи, учунчу, алтынчы.
У । г у:
Мен окуучумун.
Мен....................
Ал окууч’у.
Сен окуучусун.
Сен . ..........
Силер окуучусунар
Силер ............
Алар окуучу
Сиз окуучусуз
Сиз...................
Биз окуучубуз
Биз...................
Сиздер окуучусуздар
Сиздер...........• - .
§ 9. МЕКЕМЕ.
Биздин мектептин жанында бир мекеме бар. Ал мекеменин
уйу уч кабат. Терезелери чон, жарык. Ал мекемеде бир нече
белум бар. Белумдер темэнкулер: жалпы белум, бухгалтерия,
машина бюросу жана башкалар. Анда иштеген кызматчылар да
кеп.
Мен окуучумун, сиз бухгалтерсиз. Эшимдин атасы агроном.
Биз пионербиз. Ал мекеме биздин мектепти шефке алган.
Мекемеде кызмат эртен менен саат тогузла башталат. Туш-
те жарым саат тыным болот.
Мекемеде буфет бар. Кызматчылар тыным увактысында бу-
феттен тамактанышат. Буфетте ысык тамак да болот. Тыным
увактысында кызматчылар суйлешет, газета окушат, дем алы-
шат. Кызмат саат беш жарымда аяктайт. Кызматчылар уйлеру-
не кайты шат.
Сездер: мекеме — учреждение, белум — отдел, жалпы бе-
лум — общий отдел, анда — там, туште — в полдень,
тыным увактысында — во время перерыва, дем алышат—
— отдыхают, аяктайт — кончается, кайтышат — возвра-
щаются.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
Б0ЛУМ.
— Бу мекемеде каича белум бар?
— Бу мекемеде бир нече белум бар.
— Василий Алексеевич кайсы белумде иштейт?
— Василий Алексеевич — управляющий.
— Сиздин атаныз кайсы белумде иштейт?
— Менин атам бухгалтерияда иштейт.
—................................ . ?
ЖАЛПЫ Б0ЛУМ.
— Жалпы белум неченчи белмеде?
— Жалпы белум элуу бешинчи белмеде.
— Жалпы белумде нече киши иштейт?
— Жалпы белумде он эки киши иштейт.
— Жалпы белум неченчи кабатта?
— Жалпы белум экинчи кабатта.
—..............................?
туште.
— Туште тыным болобу?
— Ооба, туште тыным болот.
— Туште сиз кайда барасыз?
— Туште мен фермата барамын.
— Тушке чейин канча саат калды?
— Тушке чейин эки саат калды.
Суроолор:
Биздин мектептин жанында эмне бар?
Тсрезелери кандай?
Ал мекеменин уйу нече кабат?
Ал мекемеде канча белум бар?
Кандай белумдер?
Сиз кимсиз?
Биз кимбиз?
Биздин мектепти ким шейке алган?
Мекемеде кызмат эртец менен саат нечеде башталат?
Ал мекемеде канча кызматчы иштейт?
Туште канча саат тыным болот?
Мекемеде буфет барбы?
Кызматчылар тыным увактысында кайдан тамактанышат?
Буфетте ысык тамак болобу?
Тыным увактысында кызматчылар эмне кылышат?
Кызмат саат нечеде аяктайт?
Кызматчылар кайда кайтышат?
I пншырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Пиша школа на Советской улице. Рядом с нашей школой
сеть учреждение. Это учреждение помещается в большом трех-
Фгпжпом здании. В этом учреждении товарищ Кенжегулов рабо-
чие! п бухгалтерии. Бухгалтерия на втором этаже. В общем от-
деле работает Елизавета Гавриловна. Работа начинается с вось-
ми часов утра. В полдень бывает перерыв. Работа кончается в
четыре часа 30 минут дня. В этом учреждении есть буфет. В
буфете всегда бывает горячая пища. Во время перерыва служа-
щие завтракают в буфете. В буфете имеются разные закуски.
* Но время перерыва служащие отдыхают: читают газеты, иг-
рают и шахматы, шашки.
§ 10. СПРЯЖЕНИЕ ИМЁН С ОТРИЦАНИЕМ„эмес" (не)
В НАСТОЯЩЕМ ВРЕМЕНИ.
(При выражении именного сказуемого).
При спряжении имён с отрицанием „эмес",
окончание лица прибавляется к отрицанию
„эмес", а имена остаются без изменения.
М и с ал ы:
Мен кызматчы эмеслшн, сен кызматчы эмесс«л$, ал кызматчы?
эмес, силер кызматчы эмессицер, алар кызматчы змее, биз кыз-
матчы эмееллз, сиз кызматчы эмессиз, биздер кызматчы эмеелнз,
сиздер кызматчы эмессиздер.
Таблица
/Иен Сен Ал | Силер Алар Виз Сиз Биздер Сиздер
эмесмии эмессиц эмес эмесси- нер эмес эмес- пиз эмессиз эмеспиз эмес- сиздер
Кенугуу:
Проспрягайте следующие имена с отрицанием „эмес" в
настоящем времени по данному образцу.
тракторчу, агроном, отукчу,
суретчу, сатуучу.
Т л г у:
Мен тракторчу эмесмин.
Мен...................
Ал тракторчу эмес.
Ал....................
Алар тракторчу эмес.
Алар..................
Сиз тракторчу эмессиз.
Сиз...................
уста, жылкычы, темирчи, эсепчи,
Сен тракторчу эмесснц.
Сен...................
Силер тракторчу эмесси-
нер.
Силер.............
Биз тракторчу эмеспиз.
Биз...................
Сиздер тракторчу эмес-
сиздер................
Сиздер . . . . -
Суйлешуу:
— Сен бригадирсицби?
— Жок, мен бригадир эмесмин, мен агрономмун.
— Сиз окуучусузбу?
— Жок, мен окуучу эмесмин, мен студентмин.
— Сиздер комсомолецсиздерби?
— Жок, биз азырынча комсомолец эмеспиз, пионербиз,
— Алар колхозчубу?
— Жок, алар колхозчу эмес, алар жумушчу.
— Силер кызматчысыцарбы?
— Жок, биз кызматчы эмеспиз, биз колхозчубуз.
— Иван Петрович тракторчубу?
— Жок, Иван Петрович тракторчу эмес, ал комбайнчы.,
Тапшырма:
Составьте сами разговор по данному выше образцу.
§11. КОЛХОЗ.
4 I
Биздин колхоз Панфилов районунда. Биздин колхоздо ар
турдуу улуттардан бар: кыргыз, орус, езбек, казах, украинец,
ж и ни башкалар. Колхоздун аты Кызыл Интернационал. Кыштак-
тыи ортосунда эки кабат чоц ак уй бар, ал уй—орто мектеп.
Мектеп гин катарында магазин бар. Кыштактын четжагында электр'
сгонцнясы бар. Бардык колхозчулардын уйунде Электр орнотулган.
Электр станциясынын жанында тегирмен. бар. Ал тегирмен.
Кызыл Интернационал атындагы колхоздуку. Колхоз буудай,.
ирнп, кызылча жана башка есумдуктерду айдайт. Мал чарбачы-
дыгын естурет.
Колхоздун башкармасы мектептен алые эмес.
(Аягы бар—Продолжение следует).
'Сездер: улуттар—нации, ар турдуу—разные, аты—имя, кыш-
так—село, ортосунда—в середине, орто мектеп—сред-
няя школа, катарында—рядом, чет жагында—на краю,
тегирмен—мельница, атындагы—имени, буудай—пше-
ница, арпа—ячмень, мал чарбачылыгы—животноводст-
во, естурет—выращивает, башкарма—правление, алые
эмес—недалеко.
"Аапшырма:
Свздврду жаттагыла.
Суйлешуу:
КЫШТАК.
— Бу кыштакта нече кече бар?
— Бу кыштакта уч кече бар.
— Жок, бу кыштакта уч кече эмес, бу кыштакта терт кече бар.
— Бу кыштакта электр станциясы барбы?
— Ооба, бу кыштакта электр станциясы бар.
-.........................................?
ОРТО МЕКТЕП.
— Бу орто мектеппи?
— Ооба, бу орто мектеп.
— Бу орто мектепте нече класс бар?
— Бул орто мектепте он алты класс бар?
-— Орто мектепте нече онунчу класс бар?
— Бу орто мектепте бир онунчу класс бар.
КАТАРЫНДА.
— Мектептин катарында эмне бар?
— Мектептин катарында клуб бар.
— Бешинчи класстын катарында неченчи класс бар?
— Бешинчи класстын катарында сегизинчи класс бар?
— .....................................?
Суроолор:
Сиздин колхоз, кайсы райондо?
Сиздин колхоздо кандай улуттар бар?
Колхоздун аты эмне?
Кыштактын ортосунда кандай уй бар?
Ал уй кандай мектеп?
Мектептин катарында эмне бар?
Электр станциясы кайда?
Колхозчулардын уйлерунде электричество барбы?
Тегирмен эмненин жанында?
Ал тегирмен кимдики?
Колхоз эмне айдайт?
Мал чарбачылыгын естуребу?
Колхоздун башкармасы кайда?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Наш колхоз в Будённовском районе. Все колхозники живут
зажиточно. Есть в колхозе электростанция. В середине села
есть большое двухэтажное здание. Это здание—наша школа. В
нашей школе учится много учеников. Рядом с нашей школой
есть большой магазин. В магазине работают несколько продав-
цов. В магазине есть книжное отделение. Я сегодня в магазине
купил книги и тетради.
(Улапдысы).
II
Колхоздун естурген малынын бардыгы асыл тукум мал. Асыл
чу к ум уйдан сут кеп чыгат. Асыл тукум жылкы кулук болот.
К ул у к. жакшр аттар, биздин Советтик Армиябызга керек. Асыл
!уцум койдун жуну жибектей, эти таттуу, суту кеп болот. Кол-
10111.0 жем-чеп абдан кеп. Малдары учун жылуу короолор са-
ЛЫНКН1.
Кызыл Интернационал атындагы колхоз эгинди, кызылчаны,
жашылчаларды трактор менен айдайт. Машина менен жыйнайт.
Колхозчуларга ысык тамакты жумуш кылган жерине жетки-
рип берет. Эмгекке жараган колхозчудан бирее да калбастан,
жумушка бут чыгышат. Бардык колхозчу нормаларын ашыгы
менен орундатышат.
(Аягы бар).
Сездер: асыл тукум—породистый, жылкы—лошадь, кулук—
бегунеп, (скакун), жун—шерсть, жибек—шёлк, жый-
найт—убирает, ысык тамак—горячая пища, жеткиригз
берет—доставляет, эмгек—труд, ашыгы менен орун-
дайт—перевыполняет.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
АСЫЛ ТУКУМ.
— Бу асыл тукум атпы?
— Ооба, бу асыл тукум ат.
— Силердин колхозуцарда асыл тукум жылкы кеппу?
— Биздин колхоздогу жылкынын бардыгьг асыл тукум.
ЖИБЕК.
— Бу жибек кейнекпу?
— Ооба, бу жибек кейнек.
— Жибек кейнекту кайдан алдын?
— Жибек кейнекту колхоздогу магазинден алдым.
ЫСЫК ТАМАК.
— Ысык тамак качан даяр болот?
— Ысык тамак бир сааттан кийин даяр болот.
— Сиздердин мектепте ысык тамак уюштурулганбы?
— Ооба, биздин мектепте ысык тамак уюштурулган.
....................... . ......................А
СурООЛОр:
Колхоздун естурген. малдары кандай?
Кандай уйдан сут кеп чыгат?
Асыл тукум жылкы кандай болот? •
Биздин Советтин Армияга кандай аттар керек?
Асыл тукум койдун жуну, эти, суту кандай болот?
Колхоздо жем-чеп кандай?
Малдар учун жылуу короолор салынганбы?
Колхоз эгинди, кызылчаны, жашылчаны эмне менен айдайт?
.-)мне менен жыйнайт?
Жчмуш кылган увакта колхозчуларга ысык тамак кайда бе-
рнлет?
Колхозчулар жумушка кандай чыгышат?
I (ормаларын кандай орундатышат?
1 пишырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Колхоз „Красный Интернационал" занимается животновод-
ством и земледелием. Скот в колхозе чистокровный. В колхозе
очень много заготовлено корма. Для скота построены тёплые
сирин.
Колхоз землю пашет тракторами, убирает посевы машинами.
Мы летом помогаем своим родителям. Работаем на огороде
и в саду. Ухаживаем за садом, собираем фрукты.
Утром в колхозе дают звонок. Все колхозники, как один,
< опираются за десять минут. Затем бригадами отправляются на
рипоту. Завтрак и обед привозят туда, где они работают.
КОЛХОЗ.
III
(Уланцысы).
Иормпны сапаттуу ашык орундатуу учун, колхозчулар бир
Гч1р1|ц соцналисттик мелдешке чакырган. Бригада менен бригада
М1 '1/1,(111111. Биздин Кызыл Интернационал атындагы колхоз Киров ®
П1ынд;пы колхозду социалисттик мелдешке чакырды. Район
боюнча Кызыл Интернационал атындагы колхоз биринчиликти
алды. Райондогу кечме Кызыл Тууну алды.
Колхозчулар абдан оокаттуу жана маданияттуу турушат. Ар
бир колхозчунун уйунде радио бар, газета, журнал алышат.
Кыштактын ортосунда колхоздун клубу бар. Колхозчулар ар
куну кечинде клубга келишет. Клубда доклад же лекция болот.
Андан кийин кино же концерт болот.
Сездер: сапат—качество, орундатуу учун—для выполнения,
социалисттик мелдеш—социалистическое соревнование,
чакырган—вызвал, мелдешти—соревновались, район бо-
юнча—по району, биринчилик—первенство, кечме Кы-
зыл Туу—переходящее Красное знамя, оокаттуу—за-
житочно, жана—и, андан кийин—а потом, после.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
СОЦИАЛИСТТИК МЕЛДЕШ.
— Кайсы колхозду социалисттик мелдешке чакырды?
— Биздин колхозубуз Сталин атындагы колхозду социалист-
тик мелдешке чакырды.
— Социалисттик мелдеште кайсы колхоз биринчиликти алды?
-- Социалисттик мелдеште биздин колхозубуз биринчиликти
алды?
— ................................................ . ?
МЕКТЕП БОЮНЧА.
— Мектеп боюнча кайсы класста отличник кеп?
— Мектеп боюнча биздин класста отличник кеп.
— Мектеп боюнча канча комсомолец бар?
— Мектеп боюнча алтымыш комсомолец бар.
Тапшырма:
Калган сездер менен да бир нече суйлем тузуцуздер.
Суроолор/
Колхозчулар эмне учун бир-бирин социалисттик мелдешке
чакырды?
Бригада ким менен мелдешти?
Биздин Кызыл Интернационал атындагы колхоз кайсы колхоз-
ду социалисттик мелдешке чакырды?
Район боюнча кайсы колхоз биринчиликти алды?
Райондогу кечме Кызыл Тууну ким алды?
Колхозчулар кандай турушат?
Кимдин уйунде радио бар жана ким газета, журнал алат?
Колхоздун клубу кайда?
Колхозчулар ар куну кайда келишет?
Клубда эмне болот?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Паш колхоз соревнуется с колхозом имени Кирова. Бригада
соревнуется с бригадой. Колхозники соревнуются с колхозника-
ми. В этом году наш колхоз „Красный Интернационал" по рай-
ону занимает первое место и получил переходящее Красное знамя.
У нас все колхозники живут зажиточно и культурно. У каждого
колхозника дома есть радио и электричество. Колхозники по-
лучают газеты и журналы. Колхозники слушают доклады или
интересные лекций'. После лекции или доклада в клубе всегда
бывает кино или концерт.
§ 12. СПРЯЖЕНИЕ ИМЁН В БУДУЩЕМ ОПРЕДЕЛЁННОМ.
При спряжении имён в будущем определён-
ном имена не изменяются, а изменяется по ли-
цам вспомогательный глагол будущего времени
„6ол“.
Таблица изменения вспомогательного глагола „боли в буду-
щем определённом: '
Мгн Сен В Ал Силер Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
Снломуп болосун болот боло- сунар болу- шат боло- буз боло- суз болобуз болосуз- дар
М н с а л ы:
Мен агроном болом, сен агроном болосун, ал агроном болот,
< нлср агроном болосуцар, алар агроном болушат, биз агроном
полобуз, сиз агроном болосуз, биздер агроном болобуз, сиздер
агроном болосуздар.
Кенугуу:
Проспрягайте следующие примеры е будущем определённом
времени по данному ниже образцу:
врач, инженер, учкуч, мугалим, танкист, машинист, комбай-
нер, стахановчу, жазуучу.
V л г у:
Мен врач болом ....
Мен...................
Ал врач болот ........
Ал....................
Алар врач болушат. . .
Алар..................
Биздер врач болобуз . .
Биздер................
Сиздер врач болосуздар.
Сиздер................
Сен врач болосун • • •
Сен...................
Силер врач болосунар .
Силер ................
Биз врач болобуз . . .
Биз...................
Сиз врач болосуз . . .
Сиз...................
Суйлешуу:
— Сен ким болосун?
— Мен инженер боломун.
— Силер ким болосунар?
— Биз учкуч болобуз.
— Алар ким болушат?
— Алар мугалим болушат.
— Сиз эмне болосуз?
— Мен доктор болом.
— Сергей (Клара) ким болот?
— Кла'ра (Сергей) суретчу болот.
— Сиздер ким болосуздар?
— Биз агроном болобуз.
Тапшырма:
&зуцер суйлешуу тузгулв—составьте сами разговор.
§ 13. ЖАЙЛОО.
Колхоз малый ар жылы жайлоого жиберет. Жайлоо салкын,
суусу таза , ар турдуу сонун чептер абдан кеп. Жайлоодо мал
жакшы семирет. ©ткен жылы Сергей—экеебуз жайкы каникулда
жайлоого бардык. Биздин колхоздо уй, кой, эчки, жылкы абдан кеп.
Жайлоодо кымыз, сут, айран кеп болот. Биз кымыз ичтик.
Кымыз адамга ете пайдалуу.
Жайлоодо жапайы куштар, жапайы айбандар кеп. Бир куну
’фбандар карышкырдын эки кичине кучугун кармап келди. Ка-
рышкырдын кучуктерун зоопаркка жиберди.
Сергей—экеебуз кеп балык кармадык. Он бешинчи августта
уйге кайттык.
Сездер: жайлоо—летнее пастбище, сонун—замечательный, ка-
рышкырдын кучугу—волчата.
Т.-11П11ырма:
Свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Колхоз малый кайда жиберет?
Жайлоо кандай?
Мал кайда жакшы семирет?
Эткеп жылы Сергей—экеен кайда бардыцар?
Мал кайда кеп?
Жайлоодо эмне кеп болот?
Ким кымыз ичти?
Кымыздын адамга пайдасы болобу?
Жайлоодо жапайы куштар, айбандар болобу?
Чабандар эмне кармап келди?
Кучукту кайда жиберишти?
Сергей—экеец эмне кармадыцар?
Уйге качан кайттынар?
‘1 аишырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 14. СОВХОЗ.
I
I издин колхозго жакын жерде бир чоц совхоз бар. Бул сов-
хочдуп жери абдан кеп. Совхоз эгинди, маданий есумдуктерду
гаи пйдийт. Асыл тукум малдарды да кеп естурет.
Совхоздо бир нече ферма бар. Алар: сут фермасы, кой фер-
маем, жылкы фермасы, дан эгин фермасы, маданий есумдуктер
фермасы, куш фермасы жана башкалар.
Ар бир фермада иштеген жумушчулар да абдан кеп. Ар бир
фермада жумушчулар учун атайын салган уйлер бар.
Жумушчулар шаарчасында электричество жана радио бар.
Ар бир фермада башталгыч мектептер жана жумушчулар клубу
бар. Борбордук жумушчулар шаарчасында бир орто мектеп бар.
Жумушчулардын балдары башталгыч мектепти фермалардан
бугурет. Орто мектепти борбордук жумушчулар шаарчасынан
бутурушет. Орто мектепти бутургендер чоц шаарлардагы ар тур-
дуу институттарга барып киришет. Быйыл совхоздогу орто мек-
тепти 32 окуучу бутту. Бардыгы турдуу институттарда окуп жа-
тышат.
(Аягы бар).
Сездер: жакын жерде—недалеко, жер—земля, маданий
'есумдуктер—технические культуры, жумушчулар шаар-
часы—рабочий городок, башталгыч мектеп—начальная
школа, эмне себептен—на каком основании,негизинен—
в основном, дыйканчылык—крестьянство.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Сиздердин колхозго жакын жерде кандай совхоз бар?
Бул совхоздун жери канча?
Совхоз кандай малдарды естурет?
Совхоздо кандай фермалар бар?
Ар бир фермада канча жумушчу иштейт?
Ар бир фермада жумушчулар учун атайын салгануйлер барбы?
Жумушчулар шаарчасында электричество жана радио барбы?
Фермаларда мектеп, клуб барбы?
Борбордук жумушчулар шаарчасында кандай мектеп бар?
Жумушчулардын балдары башталгыч мектепти кайдан бутурет?
Орто мектепти кайсы жерден бутурет?
Орто мектепти буткендер кайда барып окушат?
Быйыл совхоздогу орто мектепти канча окуучу бутту?
Алар кайда окуп жатышат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Рабочие совхоза живут н рабочем городке. В рабочем го-
родке есть электричество и радио. Совхоз в основном занимает-
ся земледелием, но есть несколько животноводческих ферм. На
центральной ферме есть одна средняя школа. В этой школе учатся
дети рабочих совхоза.
Совхоз находится недалеко от нашего колхоза. Иногда мы
перед выходным днем ходим в совхоз. В совхозе очень весело.
совхоз.
(Уландысы).
II
Жумушчулар клубунда турдуу докладдар, лекциялар болуп
турат. Докладдан, лекциядан кийин кино же концерт болот.
Жумушчулар бош увактысын маданияттуу еткерушет. Клуб-
да драмкружок, хор кружок, жана башка кружоктор иштейт.
Райондук театрдын артисттери, ар фермата барып, концерт
же спектакль коюшат.
Совхоздогу ар бир жумушчунун менчиктуу уйлары, койлору
бар. Ар кимиси езунче огород айдашат. Бардык жумушчулар
оокаттуу ту рушат.
Бул совхоз—республика боюнча алдыцкы совхоздон. Ар жы-
лы эгин, маданий есумдуктер тапшыруу планын, мал естуруу
планын жана башка пландарын ашыгы менен орундатат.
/
Сездер: менчиктуу мал—скот индивидуальный, бош увакты—
свободное время, маданияттуу—культурно, еткерет—про-
водит, оокаттуу турушат—живут зажиточно, алдыцкы—
передовой, ар жылы—ежегодно, ашыгы менен орунда-
шат—перевыполняют, кун сайын—ежедневно, бош увак-
тысын—свободное время.
Тапшырма: *
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Жумушчулар клубунда эмнелер болуп турат?
Докладдан, лекциядан кийин эмне болот?
Жумушчулар бош увактысын кандай еткерушет?
Клубда кандай кружоктор иштейт?
Рпйопдук театрдын артисттери спектакль, концерт коюп ту-
рушдбы?
Соихоздогу жумушчулардын менчиктуу малдары барбы?
Алар вздеру учун огород айдашабы?
Жумушчулар кандай турушат?
Бул совхоз республика боюнча кандай совхоз?
Ар жылы планын кандай орундатат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла. •
Кыргызчага которуцуздар.
В каждой ферме есть начальная школа. Рабочие вечером со-
бираются в клубе. Там ежедневно работают разные кружки. В
выходной день драмкружок ставит спектакль. Все рабочие сов-
хоза в своём личном пользовании имеют скот. Живут зажиточно.
Свободное время проводят очень культурно.
Этот совхоз по республике считается передовым совхозом,
.всегда своевременно выполняет и перевыполняет планы.
$ 15. СПРЯЖЕНИЕ ИМЁН С ВОПРОСИТЕЛЬНОЙ ЧАСТИЦЕЙ
„бы- И ОТРИЦАНИЕМ „эмеси В БУДУЩЕМ ВРЕМЕНИ.
Вопросительная частица „бы“ (бу) всегда
употребляется после окончания лица глагола
„бол“, с которым пишется слитно.
Мисалы:
Мен инженер беломунбу, сен инженер болосуцбу, ал инже-
нер болобу, силер инженер болосунарбы, алар инженер болуша-
«бы, биз инженер болобузбу, сиз инженер болосузбу, сиздер- ин-
женер болосуздарбы?
Суйлешуу:
— Сен агроном болосуцбу?
— Жок, мен агроном эмес, мен мал доктор белом.
— Силер мал доктор болосунарбы?
— Жок, биз мал доктор эмес, агроном болобуз.
— Сиз учкуч болосузбу?
— Жок, мен учкуч эмес, танкист белом.
— Сен танкист болосуцбу?
— Жок, мен танкист эмес, учкуч белом.
— Силер инженер болосунарбы?
— Жок, биз инженер эмес, биз мугалим болобуз.
— Сиздер тракторчу болосуздарбы?
— Жок, биз тракторчу эмес, биз комбайнчы болобуз.'
—............................................?
1 лишырма:
взуцер суйлешуу тузгуле—сами составьте разговор.
§ 16. МАЛ ЧАРБАЧЫЛАРДЫН КЕЦЕШМЕСИ.
Калинин районунда мал чарбачылардын кецешмеси еткерул-
ду. Кецешмеге эн алдынкы катардагы стахановчу мал чарба ус-
I кляры катышты.
Кецешмеде социалисттик мал чарбачылыгын естуруу женунде
доклад жасалды. Кецешмеге катышуучулар жарыш сезге чы-
нлпгы. Кенешме абдан жандуу еткерулду.
Социалисттик мал чарбачылыгынын усталары мал чарбасын
•нтуруу учун Улуу кесемубуз И. В. Сталинге милдеттенме бе-
ри шти.
Мал чарбачыларга кецешмеде сыйлыктар берилди. Кецешме-
111Ш аягында областтык театрдын артисттери концерт берди.
Кецешмеге катышуучулар абдан кубанып кайтышты.
Кецешмеге катышкандар колхоздогу малчыларды чогултуп,
к г цешмедеги уккан, кергенун айтышты.
„Улуу жолбашчыбыз жолдош Сталинге берген милдеттенме-
пгрпп орундатуу учун, бардык мумкунчулукту колдонолу"—деп,
колхозчулар убада. кылып тарашты.
С о л д е р: мал чарбачылар—животноводы, кенешме—совещание,
еткерулду—проводилось, эн алдынкы катардагы—самые
передовые, усталар — мастера, катышты — участвовали,
жарыш сез—прения, жандуу етту—прошло оживлённо,
Улуу—великий, кесем—вождь, ант—клятва, данк—слава,
сыйлык—премия, убада—обещание, атактуу—знатный.
1 л и ш ырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Кайсы райондо мал чарбачылардын кецешмеси еткерулду?
Кецешмеге кимдер катышты?
Кецешмеде кандай докладдар болду?
Жарыш сезге кимдер чыкты?
Кенешме кандай еткерулду?
Социалисттик мал чарбачылыгынын усталары, мал чарбасын
* гуруу учун кимге ант беришти?
Кгнешмеде кимдерге сыйлык берилди?
Областтык театрдын артисттери качан концерт берди?
Кецешмеге катышуучулар кубанып кайтыштыбы?
Кенешмеге катышкандар колхоздогу малчыларды чогултуге
алып, эмне айтышты?
Улуу жолбашчыбыз жолдош Сталинге берген милдеттенме-
лерди орундатуу учун, эмне кылышты?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
В Молотовском районе было совещание мастеров животновод-
ства. В совещании принимали участие знатные животноводы».
Участники совещания дали клятву Великому вождю пролетариа-
та, товарищу Сталину о перевыполнении плана развития жи-
вотноводства. Мастера-животноводы были премированы. Артистьв
областного театра дали концерт для участников совещания.
§ 17. ПРОШЕДШЕЕ НЕДАТИРОВАННОЕ—БАЙЫРКЫ
0ТК0Н ЧАК.
Форма прошедшего недатированного времени
употребляется в тех случаях, когда дата соверше-
ния действия не уточнена. В переводе на русский
язык прошедшее недатированное может передавать-
ся формой глагола совершенного и несовершенного
вида.
Основные аффиксы глаголов прошедшего неда-
тированного следующие:
ган (ген, гон, гон, кан. кен, кон, кон). К этим
аффиксам глаголов прибавляются соответствующие
окончания лица и числа:
мын, сын, сыцар, сыз, быз, сыздар и др.
М и с а л ы:
Жаз4-ган+мын=жазгая.м&ш (я написал, писал), „ган“—аф-
фикс прошедшего недатированного, „мын“ — окончание первого
лица.
Мен алганмын, окуганмын, келгенмин;
Сен алгансьщ, окугансыц, келгенсиц;
Ал алган, окуган, келген;
Силер алгансыцар, окугансыцар, келгенсицер;
Алар алышкан, окушкан, келишкен;
Биз алганбыз, окуганбыз, келгенбиз;
Сиз алгансыз, окугансыз, келгенсиз;
Сиздер алгансыздар, окугансыздар, келгенсиздер.
Изменение окончаний глаголов прошедшего
недатированного зависит от гласной в послед-
нем слоге основы слова (см. таблицу измене-
ния окончаний).
Байыркы 0тк0н чак—прошедшее недатированное.
послед- нем слоге гласная Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биз- дер Сиздер
п, ы, я, у, ган- ган- ган гансы- ыш- ган- ган- ган- гансыз-
10 мын сын, кан быз сыз быз дар
С, И, э, ген- ген- ген генси- иш- ген- ген- ген- генсиз-
мин сиц *• кен биз сиз биз дер
о, ё, гон- мун гон- суц гон гонсу- Цар уш- кан гон- буз гон- суз гон- буз гонсуз- дар
®. у, ген- мун ген- суН ген генсу- Ц0Р уш- кен ген- буз ген- суз ген- буз генсуз- двр
Находите в последнем слоге гласную и при-
бавляйте окончание лица соответствующей
строки. '
Примечание. После глухих согласная „г"
переходит в пк%
М и с а л ы:
тап4-ганмын=тапл:анмын. „ г“ перешел в „к“
М и с а л ы:
Мен жазганмын—я писал, написал; сен жазгансыч—ты напи-
сал, писал; ал жазган—он она, написал (а), писал (а).
Меи алганмын, сен алгансыч, ал алган, силер алгансыцар,
алар алышкан, биз алганбыз, сиз алгансыз, биздер алганбыз, сиз-
дер ялгансыздар.
Келгенмин, келгенсиц, келген, келгенсицер, келишкен, кел-
геибиз, келгенсиз, келгенбиз келгенсиздер.
• Ойиогонмун, ойногонсуц, ойногон, ойногонсунар, ойношкон,
оПпогоибуз, ойногонсуз, ойногонбуз, ойногонсуздар.
Коргеимун, кергенсуч, керген, кергенсучвр, кергенбуз, кер-
тисуз, кергенбуз, кергенсуздер.
Тапканмын, тапкансын, тапкан, тапкансынар, табышкан, тап-
канбыз, тапкансыз, тапканбыз, тапкансыздар.
Тапшырма:
ЛЛына бу сездерге байыркы еткен чактын мучесун жалгагыля:
орунда, же, бол, суйле, ач, жаз,шоку, даярда, билдир.
Сездер: былтыр—в прошлом году, быйыл—в этом году.
Суйлешуу:
— Сен газетага жазылгансьщбы?
— Мен газетага жазылганмын.
— Айша Москвада (Ленинградда, Ташкентте, Киевде) бол-
гонбу ?
— Айша Москвада (Ленинградда, Ташкентте, Киевде) былтыр
болгон.
— Силер профсоюздун эс алуу уйунде качан болгонсуцар?
— Биз профсоюздун эс алуу уйунде былтыр (быйыл жайын-
да) болгонбуз.
— Сиздер кант заводдо болгонсуздарбы?
— Биз кант заводдо болгонбуз.
— Сиз кант заводдо качан болгонсуз?
Тапшырма.'
Составьте несколько предложений, употребляя слова, дан-
ные в скобках и др.
Кенугуу:
Проспрягайте следующие слова в прошедшем недатирован-
ном по образцу, данному ниже:
аткар, суйле, кетер, ич, же,,
гур, бас.
V л г у:
Мен аткарганмын.
Мен....................
Ал аткарган.
Ал.....................
Алар аткарышкан.
Алар...................
Сиз аткаргансыз
жар, сурет тарт, кий, жуун, жу-
Сен аткаргансыц.
Сен.........................
Силер аткаргансыцар.
Силер ......................
Биз аткарганбыз.
Биз.........................
Биздер аткарганбыз.
Сиз ...................
Сиздер аткаргансыздар.
Сиздер ................
Тлшнырма:
бзунер суйлешуу ту згу ле.
Биздер................ .
§ 18. КОЛХОЗ БАЗАРЫ.
I
Райондун борборунда жекшемби куну базар болот. Жекшем*-
би куну колхозчу дыйкандар жумушчулар, кызматчылар иште-
бейт. Алар жекшемби куну дем алышат, кайсы биреелеру базар-
га барышат, ез жумуштарын кылышат.
Биздин колхоз райондун борборунан алые эмес. Жекшемби
купу атам—экеебуз колхоз базарына бардык. Колхоз базарына
ил абдан кеп жыйналды.
Колхоз базарында мал, эгин, жемиштер, айрым жерлерде
сатылат. Колхоз базарында турдуу магазиндер, ла ректор кеп.
Атам коон, дарбыз алып барып сатты. Саат он бирге чейи»
коон, дарбызды сатып бутту. Андан кийин биз магазиндерге бар-
дык. Биз кирген магазин абдан чон экен. Анда бир нече белум
бар. Бир белумде даяр кийимдер сатылат, экинчи белумде кез-
деме сатылат. Даяр кийим сатылган белумден мага бир пальто,,
атлма костюм алдык. Кездеме сатыла турган белумден кеп кез-
дсме алдык. Магазинден алган буюмдарыбыздын сапаты жакшы-
жана арзан экен. Магазинден чыгып, куш базарына бардык.
(Аягы бар).
Сездер: дыйкан—крестьянин, кайсы биреелеру—некоторые,
борбор—центр, эл—народ, жыйналды —собрались, костюм
алган магазин—магазин, в котором взяли костюм.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор: в
Жекшемби куну базар кайсы жерде болот?
Жекшемби куну кимдер иштебейт?
Колхозчу дыйкандар, жумушчулар, кызматчылар жекшемби
куну эмне кылышат?
Сиздердин колхозуцуздар райондун борборунан алыспы?
Жекшемби куну сиз базарга ким менен бардыцыз?
Колхоз базарына канча эл жыйналды?
Колхоз базарында мал, эгин, жемиштер бир жерде сатылабы?
Колхоз базарында магазиндер, ларёктор барбы?
Атацыз базарга эмне алып барып сатты?
Коон, дарбыздарды саат нечеге чейин сатып бутурду?
Андан кийин сиздер кайда бардыцыздар?
'Сиздер барган магазин кандай экен?
Ал магазинде нече белум бар экен?
Ал белумдерде эмнелер сатылат?
.Даяр кийим сатыла турган белумден эмне сатып алдыцыздар?
Кездеме сатыла турган белумден канча кездеме алдыцыздар?
Магазинден алган буюмдар кандай экен?
Магазинден чыгып, сиздер кайда бардыцыздар?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
КОЛХОЗ БАЗАРЫ.
(Уландысы).
II
Куш базарында ердек, каз, тоок жана башкалар сатылат. Куш
базарында биздин кошунабыз жолдош Сидоров каз сатты. Ал
базарга жети каз алып барды. Биз Сидоровго барганда, бир жу
мушчу жолдош Сидоровдун эки казын сатып алды.
Жолдош Сидоров биз менен бирге журду. Биз костюм, паль*
то алган магазинден, езуне пальто, баласына костюм алды.
Базарды бут кыдырып, керектуу буюмдарыбызды алдык. Саат
бирде базардагы ашканага кирип тамактандык. Ашканадан чы-
гып, бир магазинден уйге чай, кант, конфет, печенье алдык.
Сатуучу алган буюмдарыбызды кагазга ороп берди.
Биз арабага тушуп, уйге кайттык. Уйге саат учте келдик.
Мен уйде бир аз дем алып уктадым. Ал жекшемби куну кечин-
де эч кайда барбадым. Расписание боюнча эртен бело турган са-
бактарымды даярдадым. Инимдин сабагына жардам бердим. Атам
биздин жаныбызга отуруп, газета окуду.
Сездер: кошуна—сосед, керектуу—нужные, эч кайда—никуда.
Тпншырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Куш базарында эмнелер сатылат?
Куш базарда сиздин кошунацыз жолдош Сидоров эмне сатты ?
Ал базарга нече каз алып барды?
Сиздер барганда жолдош Сидоров нече каз сатты?
Сиздер менен ким бирге журду?
Жолдош Сидоров магазинден эмне сатып алды?
Базардан керектуу буюмдарды бут алдыныздарбы?
Саат бирде ашканага кирип, эмне кылдыцыздар?
Ашканадан чыгып, кайда бардыцыздар?
Алган буюмдарыцызды сатуучу эмнеге ороп берди?
Сиздер эмнеге тушуп, уйге кайттыцыздар?
Уйге саат нечеде келдициздер?
Сиз уйде эмне иштедициз?
Ал жекшемби куну кечинде кайда бардыцыз?
Бело турган сабактарды качан даярдадыцыз?
Иницдин сабагына жардам бердицби?
Атацыз кайДй отуруп, газета окуду?
Тп11111ырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
. Кыргызчага которуцуздар.
В выходной день я с отцом ездил на колхозный базар. На
базаре народу было много. На этом базаре мы видели нашего
соседа. Он всё время ходил с нами. Зашли в магазин. Отец мой
купил себе пальто, мне костюм и много мануфактуры. Сосед
наш тоже купил пальто и много мануфактуры. В два часа дня
мы зашли в стрловую и покушали. Вышли цз столовой, сели на
линейку и уехали домой.
Л,ома я немного отдохнул, а затем готовил уроки. Вечером
сидел дома, помогал младшему брату готовить уроки.
§ 19. УПОТРЕБЛЕНИЕ ОТРИЦАНИЙ „ба* „эмес* и „жок
В ПРОШЕДШЕМ НЕДАТИРОВАННОМ.
Отрицание „ба“ со всеми изменениями гласной
и согласной (бе, бо, бе, па, пе, по, пе) употребляется
с глаголами прошедшего недатированного с таким же
значением, как и отрицание „эмес“ „жок“.
Отрицание „ба“ вставляется между основой и
аффиксом прошедшего недатированного.
В 3-м лице множественного числа при вставке
отрицания окончание делится на две части, и между
частями вставляется отрицание (жазышкан—они пи-
сали, написали; окончание „ышкан" делится на две
части ыш4~кан, между которыми вставляется отри-
цание „ба“ (па), жазышпаган—они не писали, не на-
писали).
После гласных глухие согласные в окончании пе-
реходят в звонкие согласные, поэтому в глаголе жа-
зышкан с прибавлением отрицания мы имеем вместо
кан—гаи: жазышпаган и т. д.
М и с а л ы:
Мен жазбаганмын, сен жазбагансыц, ал жазбаган, силер жаз-
багансынар, алар жазышпаган, биз жазбаганбыз, сиз жазбаган-
сыз, биздер жазбаганбыз, сиздер жазбагансыздар.
Мен келбегенмин, сен келбегенсиц, ал келбеген, силер кел-
бегенсицер, алар келипшеген, биз келбегенбиз, сиз келбеген-
сиз, биздер келбегенбиз, сиздер келбегенсиздер.
Мен ойнобогонмун, сен ойнобогонсун, ал ойнобогон, силер
ойнобогонсуцар, алар ойношпогон, биз ойнобогонбуз, сиз ойно-
богонсуз, биздер ойнобогонбуз, сиздер ойнобогоисуздар.
Мен кербегенмун, сен кербегенсуц, ал кербеген, силер кер-
бегенсудер, алар керушпеген, биз кербегенбуз, сиз корбегенсуз,
биздер кербегенбуз, сиздер кербегенсуздер.
Тапшырма:
Образуйте глаголы будущего недатированного с частицей
„ба“ от слов:
бар, бил, суйле, ач, аткар, айт.
Отрицание „эмес“ или „жок“ в прошедшем недатированном.
При образовании глагола прошедшего недати-
рованного с отрицанием „эмес“ или „жок“ глагол не
изменяется, а личное окончание прибавляется к от-
рицанию „эмес“ или „жок“.
Мисалы:
Мен болгон эмеслшн („бол“ повелительная форма, гон—аф-
фикс прошедшего времени, эмес—отрицание, мин—окончание
1-го лица). Сен болгон эмессод, ал болгон эмес, силер болгон
млоссицер, алар болгон эмес, биз болгон эмесллз, сиз болгон
эмссслз, биздер болгон эмесллз, сиздер болгон эмессаздер, мен
Волгой жокмун, сен болгон жоксуц ж. б.
Суйлошуу:
— Сен Киевге баргансыцбы?
— Мен Киевге барбаганмын (барган эмесмин, барган жокмун).
— Силер Ошто болгонсунарбы?
— Биз Ошто болбогонбуз (болгон эмеспиз, болгон жокпуз).
— Сиз Ташкент™ кергенсузбу?
— Мен Ташкеитти кербегенмун (керген эмесмин, жокмун).
— Сиздер уккансыздарбы?
— Биз укпаганбыз (уккан эмеспиз).
— Сиздер бухгалтерге айткансыздарбы?
— Биз буАдлтерге айтпаганбыз (айткан эмеспиз, жокпуз).
Тпитырма:
1. Составьте несколько предложений, употребляя слова,
данные в скобках и др.
2. Продолжите разговор.
Кыргызчага которуцуздар.
— Ты в доме отдыха был?
— Нет, я в доме отдыха не был, я был на курорте.
— Вы в прошлом году были в Ташкенте?
— Я в прошлом году не был в Ташкенте, но был в Киеве.
—- Они вчера письма писали?
Они вчера' писем не писали, а писали статьи и лозунги.
— Вы видели музей?
— Я музей не видел, а видел выставку.
Составьте несколько предложений по образцу данных выше примеров.
Кенугуу:
Напишите примеры с глаголами прошедшего недатирован-
ного времени с отрицанием „эмес“ и „жок“ столбцами в 1-м
лице, во 2-м лице и т. д., образуя их от следующих слов:
айт, суйле, жаз, кер, ач, ырда, айда, карма, ук, сакта, даярда.
V лгу:
Мен айткан эмесмин (жокмун). Сен айткан эмессиц, (жоксуц)
. . .суйдр . . . жаз . . . кер . . . ач . . . ырда . . . айда ...... . . . карма . . . даярда • • • ук Ал айткан эмес (жок) . . . . суйле . жаз . . . кер . . . ач ...... . . ырда . . . айда . карма . . . даярда ... . . . ук ...... Силер айткан эмессицер, (жок- сунар)
Алар айткан. эмес. Биз айткан эмеспиз, (жокбуз)
Сиз айткан эмессиз, (жоксуз). Сиздер айткан эмессиздер.
§ 20. БИЗДИН 0ЛК0.
Биздин елкеде кеп улуттар бар. Ар улуттун ез тилинде мек-
тептери ачылган. ©з тилинде китептер, газеталар чыгат.
Советтер Союзунда окуу жашындагы бардык балдар мектеп-
ке тартылган. Биздин елкеде окууга тартылбай калган эч бир
бала жок. Бардыгы окушат. Билимдуу болушат. ©з родинасына
кызмат кылат.
Бизге Марксизм-Ленинизм теориясына ээ болгон инженерлер,
докторлор, агрономдор, мугалимдер жана башка адистер керек.
Мындай кадрларды совет мектептери даярдайт.
Сездер: елке — страна, улут — нация, ез тилинде — на своём
языке, ачылган —открыта, окуу жашындагы балдар—дети
школьного возраста, тартылган—вовлечены, жогорку би-
дим— высшее образование, адис—специалист, ээ болгон—
овладевший.
Тапшырма:
Свздврду жаттагыла.
Суроолор;
Биздин елкеде кандай улуттар бар?
Ар улуттар учун ез тилинде эмнелер ачылган?
вз тилинде эмнелер чыгат?
Советтер Союзунда окуу жашындагы балдар мектепке бут
тартылганбы?
Биздин елкеде окууга тартылбаган бала барбы?
Бизге кандай инженерлер, агрономдор, мугалимдер керек?
Мындай кадрлар кайда даярдалат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 21. КОМСОМОЛКА ШАРИЛА.
Шарила жетинчи класста окуйт. Биринчи класска кирип, оку-
гандан бери отличница, ©зу класста староста. Директор, муга-
лимдер тапшырган милдеттерин ез увагында аткарат. Уйге бе-
ри лген сабактарды ез- увагында жакшы аткарат. Жолдошторуна
ар дайым жардамдашып турат. Уйге келгенде ата-энесине жар-
дам берет. Мектепте бир канча ийримдердин мучесу. Кепчулук
иштерин да жакшы аткарат.
Бардык окуучулар комсомолка Шарипадан улгу алышат.
Сездер: ез увагында—своевременно, муче—член (кружка),
кепчулук иши—массовая работа.
Тапшырма:
Свздврду жаттагыла.
Суроолор:
Шарипа цеченчи класста окуйт? Ал качантан бери отличница?
Класста ким староста?
Кимдин тапшырган милдеттерин ез увагында аткарат? Уйге
бсрилген сабактарды кандай аткарат? Жолдошторуна жардамда-
шабы? Ата-энесине жардам береби? Мектептеги ийримдерге му-
чебу? Кепчулук иштерин кандай аткарат?
Бардык окуучулар кимден улгу алышат?
Тапшырма: -
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 22. ЛЕНИН БУРЧУ.
Капар Фрунзе шаарында Пушкин атындагы мектепте окуйт.
Мектепте Ленин бурчу бар. Капардын атасы Сатар заводдо иш-
тейт. Капёрдын атасы екмет тарабынан бир нече жолу ордендер
менен сыйланган. Сатар заводдун жатакана уйунде турат. Анын
квпртирасында бир нече белме бар. Капар, иниси—экее бир ки-
нине белмеде турушат. Капар турган белме жарык, таза, фор-
Ючкпсы-ар дайым ачык турат.
Капар В. И. Ленин женундегу адабияттарды абдан кеп оку-
тан жана В. И. Ленин тууралу кеп билгиси келет. В. И. Ленин-
дин дуйнеден кайткан кунуне карата Капар белмесуне Ленин
бурчун уюштурду. В. И. Лениндин суреттерун, айткан сездерун
жазып, дубалга илип койду.
„Ленин бурчун керебуз“—деп, Капардын жолдоштору келиш-
ти. Келген жолдошторун Капар абдан жакшы тосуп алды.
В. И. Ленин женунде жолдошторуна кеп жацылыктарды айтты.
Капардын жолдоштору абдан кубанып, уйлеруне кайтышты.
Сездер: бурч—уголок, атындагы—имени, екмет—правительство,
ини—младший брат, билгиси келет—хочет знать, жанылык-
тар—новости, кубанып—радостные, куткар—выручай.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Капар Фрунзе шаарында Пушкин атындагы мектептин нечен-
чи классында окуйт?
Капардын атасы Сатар кайда иштейт?
©кмет кимди бир нече жолу ордендер менен сыйлаган? Сатар
кайда турат? Анын квартирасында канча белме бар? Капар, ини-
си—экее кайда турушат? Капар турган белме кандай?
В. И. Ленин тууралу ким кеп окутан жана ким кеп билгиси
келет? В. И. Лениндин дуйнеден кайткан кунуне карата, Капар
белмесуне эмне уюштурду? В. И. Лениндин суреттерун, айткан
сездерун жазып, кайда илип койду? Капардын уйуне: „Ленин
бурчун керебуз" — деп, кимдер келишти? Келген жолдошторун
Капар кандай тосуп алды? Капар жолдошторуна ким тууралу кеп
жацылыктарды айтты? Капардын жолдоштору уйлеруне кандай
кайтты ?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Отличник ученик Султан организовал в своей комнате ленин-
ский уголок. Он очень много читал о Ленине. Товарищи приш-
ли к Султану посмотреть Ленинский уголок. Султан рассказывал
«••поим товарищам о Ленине. Его товарищи были очень довольны.
§ 23. ГЛАГОЛЫ СОМНИТЕЛЬНОГО ДАВНОПРОШЕДШЕГО
ВРЕМЕНИ—КУДУК ОТКОН ЧАК.
Глаголы давнопрошедшего времени показыва-
I ют такие действия, в совершении которыхсом-
। невается сам говорящий.
Глаголы давнопрошедшего времени имеют сле-
1 дующие основные аффиксы:
гандбф, геидир, гоадур, гендур. К этим
{ аффиксам прибавляются соответствующие окон-
15 чания лица.
Мисалы:
Мен жазганд&фмын — я, возможно, писал, сен
жазган^&фсьщ—ты, должно быть, писал, ал жаз-
гандбфон, кажется, писал.
Мисалы:
Мен жазгандырмын, сен жазгандырсьщ, ал жазгандыр, силер
жазгандырсыцар, алар жазышкандыр, биз жазгандырбыз, сиз жаз-
гандырсыз, биздер жазгандырбыз, сиздер жазгандырсыздар.
Мен келгендирмин, сен келгендирсиц, ал келгендир, силер
келгендирсинер, алар келишкендир, биз келгендирбиз, сиз кел-
гендирсиз, биздер келгендирбиз, сиздер келгендирсиздер.
Кергендурмун, кергендурсуц, кергендур, кергендурсуцер, ке-
.рушкендур, кергендурбуз, кергендурсуз, кергендурбуз, кергендур-
суздер.
Волгондурмун, болгондурсуц, болгондур, болгондурсуцар, бо-
луш кандыр, болгондурбуз, болгондурсуз, болгондурбуз, болгон-
дурсуздар.
Алгандырмын, алгандырсын, алгандыр, алгандырсыцар, алыш-
КЯ*|ДМР? алгандырбыз, алгандырсыз, алгандырбыз, алгандырсыздар.
Таблица изменения глаголов давнопрошедшего времени.
В последнем слоге гласная Мен Сен Ал Силер
а, ы, я, у, ю гандырмын гандырсын гъидыр гандырсынар
е, и, э, гендирмин гендирсиц Гейдар генднрсинер
о, ё. гонДурмун гонДурсуц гондур голДурсуцар
е, у гендурмун гендурсун гендур гондурсунер
В последнем слоге гласная Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
а, ы, я, у, ю, ышкандб/р гандырбыз гандырсыз гандб/рбыз гандырсыздар
е, и, э. ишкендпр гендмрбиз гендмрсиз гендврбиз гендирсиздер
о, 6, оьзкоиДур гондурбуз гогДурсуз гонДурбуз гонДурсуздар
е> У ушкендур гендурбуз гендурсуз гендурбуз гендурсуздер
Примечание. Если основа оканчивается на
глухую согласную (к, п, т, ч, с, ш, щ, ц, х,
ф), то в окончании „г“ переходит в „к“.
Ми сады:
ачкандырмын, кеткендирмин ж. б.
Кенугуу-.
Образуйте и напишите глаголы, сомнительного давнопро»
шедшего времени столбцами в 1-м лице, во 2-м лице и т. д.,
образуя их от следующих слое-.
суйле, ойно, айт, ат, изде, кыйкыр, ук, сакта, айда, бак, бий-
ле, куткар, сура, ач, ал.
Улгу:
Мен суйлегендурмун Сен суйлегендурсун.
. ойно........ .... ойно .
. айт............... .... айт . .
. изде........ ...........изде .
.ат........... . . . . ат. . .
. кыйкыр .... .... кыйкыр
• ук.......... . . . . ук . .
. бийле................ бийлс .
. сура.............. .... сура .
Сиздер суйлегендурсуздер
Ал суйлегендур.
Ал......................
Алар суйлегендур.
Сиз суйлегендурсуз.
Сиздер суйле. •
Силер суйлегендурсуцер.
Биз суйлегендурбуз.
Биздер суйлегендурбуз.
§ 24. БИЗДИН ШААР.
Биздин шаар абдан чон жана эц сулуу. Кечелеру туз жана
кенен. Тйлерунун кепчулугу уч кабат, терт кабат.
Асман менен тирешкен кара жыгач, тал, терек жана башка,
жыгачтар. Жемиш жыгачтары да абдан кеп.
Шаарда кинолор, театрлар, клубдар кеп. Бир нече ондогон
орто мектептер бар. Бир нече институттар бар.
Шаарда туруучу адамдар да абдан кеп. Азырынча трамвай:
жок, бирок автобус тынбай журуп турат.
Биздин шаарыбызда ири завод, фабрикалар кеп. Анда иште-
гсп жумушчулар, кызматчылар да кеп. Ал завод, фабрикалардан
турдуу машиналар, кездемелер жана башкалар иштелип чыгат.
Бардык кечелер тункусун электр менен жарык кылынган. Жу-
мушчулар, кызматчылар бош увактыларын кино-театрларда, клуб-
дарда, парктврда маданияттуу еткерушет.
Сездер: шаар—город, тирешкен—вздымающийся (опирающий-
ся), сулуу—красивый, туз—ровный, кенен—широкий,
кепчулугу—большинство, уч кабат—трехэтажный, ас-
ман—небо, тал—верба, терек—тополь, жыгач—дерево,,
азырынча—пока, тынымсыз—беспрерывно, ири—круп-
ный, тункусун—ночью.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
- Сиздердин шаарьщыздар кандай?
Кечелеру кандай?
Уйлерунун кепчулугу нече кабаттан?
Киндай жыгачтар бар?
Книц, театр, клубдар кайда кеп?
Канча орто мектеп бар?
Институттар барбы?
Шаарда туруучу адамдар кеппу?
Шаарда трамвай журуп турабы?
Сиздердин шаарыцыздарда ири зоводдор, фабрикалар кеппу?
Анда иштеген жумушчулар, кызматчылар да кеппу?
Ал завод, фабрикалардан эмнелер иштелип чыгат?
Тункусун кечелер эмне менен жарык болуп турат?
Жумушчулар, кызматчылар бош увактыларын кайда еткеру-
&пет?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
Наш город большой и красивый. В нашем городе очень мно-
го крупных заводов и фабрик. На этих заводах и фабриках ра-
ботает много рабочих и служащих.
В городе имеется несколько институтов и десятки средних
«школ. В этих школах учатся десятки тысяч учеников.
Рабочие и служащие в свободное время посещают театр.
§ 25. К0РГ03М0.
Кыргызстандын борбордук шаары Фрунзеде республикалык
©йыл-чарба кергезмесу ачылды. Айыл-чарба кергезмесуне респуб-
ликанын бардык колхоздорунан экспонаттар келтирилген. Кер-
гезмену керуу учун, райондордон колхозчу дыйкандар, жумуш-
чулар келишкен. »
Кергезме эртец мененки саат сегизден, кечки саат жетиге че-
йпи ачык. Кергезмеге эл абдан кеп келди. Кергезме бир нече кун
ачык болду.
Кергезмеден элге кеп пайда келди. Колхозчу дыйкандар таж-
рийба алмашышты. Кергезмеге атайын чакыруу менен келген ста-
хаиовчу колхозчу дыйкандар жана жумушчулар гостиница ла рда
дыйкандар уйунде болушту.
Биздин мектептин окуучулары кергезмеге уюшкан турде бар-
дык. Биз менен бирге мугалимдер жана директор барды. Кергез-
меде атайын дайындап койгон адамдар бар. Алар келгендерге
кергезмедегулерду тушупдуруп, айтып берип турушат.
Сездер: кергезме—выставка, айыл-чарба—сельское хозяйство,
дыйкандар—крестьяне, пайда—польза, тажрийба—опыт,
алмашты—обменялись, дыйкандар уйу—дом дехканина,
дайындап койгон—назначенный, тандап алат—выбирает,
атайын—специально.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Республикалык айыл-чарба кергезмесу кайсы шаарда ачылды?
Айыл-чарба кергезмесуне экспонаттар кайдан келтирилген?
Кергезмену керуу учун райондордон кимдер келген?
Кергезме кайсы увактарда ачык’
Кергезмеге эл кандай келишти?
Нече кунге чейин ачык болду?
Кергезмеден элге пайда келдиби?
Колхозчу дыйкандар эмне алмашышты?
Кергезмеге атайы чакыруу менен келген стахановчу колхозчу
дыйкандар жана жумушчулар кайда болушту?
биздин мектептин окуучулары кергезмеге кандай барышты?
Сиздер менен кергезмеге кимдер барды?
Кергезмеде атайын дайындап койгон адамдар барбы?
Алар келгендерге эмне женунде айтып турушат?
Тапшырма:
>
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
В районном пентре была открыта сельскохозяйственная выстав-
ка.На выставку приехали стахановцы со всех колхозов. Выставка
была открыта с 9 часов утра до 5 часов вечера. На выставку
мы ходили организованно.
§ 26. СТАДИОН.
Мектептин жанында стадион бар. Дене тарбия сабагы ар да-
йым стадиондо болот. Дене тарбия сабагы болгондо, биз гранат
ыргытабыз, секиребиз, чуркайбыз.
Дем алыш куну жумушчулар, колхозчулар стадиондо болу-
шат. Алар футбол, волейбол ойношот. Кышында стадиондо муз
болот.
Биз стадиондо муз тебебиз. Стадиондо кышында электричест-
во саат 12 чейин жарык кылып турат.
Сездер: дене тарбия сабагы—урок физической культуры,
ыргытабыз—бросаем, секиребиз—прыгаем, чуркайбыз—
бегаем, муз—лёд, жарык—свет, муз тебебиз—катаемся
на льду, кайык—лодка, кайык менен журебуз—катаем-
ся на лодках.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
ЖАНЫНДА.
— Стадиондун жанында эмне бар?
— Стадиондун жанында клуб бар.
— Ивановдун жанында ким турат?
— Ивановдун жанында жолдош Муратов турат.
— Сенин жанында ким отурат?
— Менин жанымда Роза (Коля) отурат.
Суроолор:
Мектептен жанында эмне бар?
Дене тарбия сабагы кайда болот?
Дем алыш куну жумушчулар, колхозчулар кайда болуптат?
Дене тарбия сабагы болгондо, силер эмне кыласыцар?
'Кимдер футбол, волейбол ойношот?
Стадиондо кышында саат нечеге чейин жарык болот?
Сиз стадиондо эмне кыласыз?
Стадиондо муз качан болот?
Тапшырма;
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Возле театра есть стадион. Урок физической культуры мы про-
водим на стадионе. На стадионе мы бегали, бросали гранаты и
прыгали. После урока на стадионе мы играем в футбол или во-
лейбол. Рабочие, служащие и колхозники в выходной день бы-
вают на стадионе и играют в футбол. Зимой на стадионе катаем-
ся на коньках. Вечером стадион бывает освещён.
На стадионе есть комсомольское озеро. Летом и осенью мы
катаемся на лодках.
На стадионе есть книжный киоск. В киоске продают книги,
тетради, бумагу и др. принадлежности.
Суйлешуу:
— Силердин уйден кимдер коньки тебет?
— Биздин уйден мен, карындашым—экеебуз коньки тебебиз.
— Силер кечээ кайда болдупар?
— Кечээ биз муз тептик.
— Кечээ силер музду кайда тептицер?
— Кечээ биз музду стадиондон тептик.
— Сиз стадиондо капча саат муз тептициз?
— Биз стадиондо бир саат муз тептик?
— Кечээ стадиондо кимдер болду?
— Кечээ стадиондо окуучулар болушту.
— Андан кийин окуучулар кайда кетпшти?
— Андан кийин окуучулар уйлеруне тарашты.
§-27. БУДУЩЕЕ ПРЕДПОЛОЖИТЕЛЬНОЕ-
АШЫРКЫ КЕЛЕР ЧАК.
Глаголы будущего предположительного време-
ни показывают действие, которое возмоисно, но
не обязательно совершится в будущем.
- Глаголы будущего предположительного време-
ни имеют изменяющийся аффикс ар (ер, ор, ер)
и окончания липа. . .
М п с а л ы:
жаз | ар-|-мын=жазармын—возможно (наверно) напишу, бил-Е
ер |-мин=билермин—должно быть (наверно) узнаю, бол-)-ор+му»
- болормун—возможно буду, суйле4-ер+мун=суйлермун—может
быть буду говорить.
Примечави е. Если основа слова оканчивается на гласную,
то в окончании первая гласная опускается оку+ор+
мун~окурмун—наверно, прочту, сана+ар+мын~са-
нармын и др.
Таблица изменения аффиксов и личных окончаний будущего
предположительного времени глагола.
В последнем слоге осно- вы гласная Мен Сен Ал Силер Алар Биз Снз Биздер Снздер
а, ы, я, у, ю армии арсыц ар арсыцар ышар арбыз арсыз арбыз арсыздар
е, и, э ермин ерсиц ер ерсицер ишер е'рбиз ерсиз ербиз ерсиздер
о, ё ормув орсун ор орсунар ушар орбуз орсуз орбуз орсуздар
е, у ермув ерсун ®р ерсунер ушер арбуз ерсуз ербуз ерсуздор
Примечал и е: Ёсли основа слова оканчивается на гласную
„у", то спрягается по третьей строчке.
М и с а л ы=
окуЦ-ормун—окурмун и др.
М и с а л ы:
Мен барармын, сен барарсын, ал барар, силер барарсыцар, алар
барышар, биз барарбыз, сиз барарсыз, биздер барарбыз, сиздер
барарсыздар.
Мен келермнн, сен келерсин, ал келер, силер келерсицер, алар
келишер, биз келербиз, сиз келерсиз, биздер келербиз, сиздер ке-
лерсиздер.
Мен керермун, сен керорсун, ал керер, силер керерсунер, алар
керушер, биз керербуз, сиз керерсуз, биздер керербуз, сиздер
керерсуздер.
Мен ойнормун, сен ойнорсун, ал ойнор, силер ойнорсунар,
алар ойношор, биз ойнорбуз, сиз ойнорсуз, биздер ойнорбуз, сиз-
дер ойнорсуздар.
Тапшырма:
Мына бу сездерге жак мучвлврду жалгагыла:
бол, сана, бил, суйле, жаз жана башкалар.
Улгу:
Мен болормун. Сен болорсуц.
Мен санармын. Сен . ...
Мен........ .....
Ал........
Суйлешуу:
— Сиз фабрикага барасызбы?
— Мен фабрикага барармын.
— Жолдош Петров келеби?
— Жолдош Петров келер.
— Силер эртец театрга барасыцарбы?
— Биз эртец театрга барарбыз.
— Алар „Манасты" керушебу?
— Алар „Манасты" керушер.
— Сиздер бугун стадиондо болосуздарбы?
— Ооба, бугун биз стадиондо болорбуз.
— Алар' Фрунзеге жакында келишеби?
— Алар Фрунзеге жакында келишер.
Гапшырма:
Составьте несколько предложений по типу данных выше при
меров.
Кенугуу:
Напишите примеры, с глаголами будущего предположитель-
ного времени столбцами в 1-м
зуя их от следующих слов:
аткар, кир, ач, кыйкыр, сура,
Улгу:
Мен аткарармын .
. . . кир .......
. . . ач .......
. . . кыйкыр . . .
. . . сура . . • .
. . . бийле ....
. ырда ....
. . . изде ....
Ал аткарар ....
лице, во 2-лице и т. д., обра-
бийле, ырда, изде.
Сен аткарарсыц . .
. . . кир ......
. . . ач .......
. . . кыйкыр .
. . .сура . * . .
. . . бийле ....
. . . ырда ....
. . . изде ...
Силер аткарарсыцар
Алар аткарышар .
Биз аткарарбыз . .
Сиз аткарарсыз . .
Сиздер аткарарсыздар
Придумайте предложения с глаголами будущего предположительного
•времени по образцу, данному ниже.
Ул г у: Мен жайында пионер лагерине барармын.
Бугун сен отлично аларсыц.
Ал эрте келер. <
§ 28. ЦИРК.
©ткен жекшемби куну биздин класстын окуучулары циркке
бардык. Биз менен бирге класс жетекчибиз барды. Циркте тур-
дуу айбандар, куштар кеп экен. Циркте айбандардан: ат, эшек,
аюу, мышык, ит, тее жана башкалар бар экен. Куштардан: ер-
дек, каз, тоок, короз жана башкалар бар.
Оюн башталды. Конгуроо какканда маймыл, ит, мышык, ко-
роз, ердек, жана башкалар поездге тушуп чыгышты. Булардын
дртынан ат чыкты.
Бардык айбандарды, куштарды жакшы уйреткен. Эн акырын-
да куреш болду. Циркте абдан кызык болду.
Сездер: биз менен бирге—вместе с нами, конгуроо каккан-
да—когда дали звонок (когда позвонили), мышык—кош-
ка, тее—верблюд, маймыл—обезьяна.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
«Суроолор:
©ткен жекшембиде кайда бардыцыздар?
Сиздер менен ким барды?
Циркте эмнелер бар экен?
Эмне башталды?
Маймыл, ит, мышык, короз, ердек жана башкалар качан по-
•ездге тушуп чыгышты?
Булардын артынан эмне чыкты?
Бардык айбандарды, куштарды кандай уйреткен экен?
Эн акырында эмне болду?
Циркте кандай болду?
Тапшырма:
, Суроолорго жооп жазгыла.
§ 29. МАГАЗИН.
1
©ткен дем алыш куну атам менен апам базарга барышты.
Мен атам менен бирге бардым. Совет кечесунде бир чон мага-
зинге кирдик. Ал магазиндин уйу таза, жарык жана терезелери
чоц. Бул магазинде бир нече белум бар: кездеме, даяр кийим,
-баш кийим, бут кийим сатыла турган белумдер.
Лр белумде белум башчысы жана бир нече сатуучу иштейт.
(’.птуучулар келгендер менен орусча, кыргызча суйлешет.
Биз кездеме белумуне келдик. Кездеме белумунде сукно, ко-
веркот, шивьёт, жибек, трико,. сатин, чыт жана башкалары са-
1ыл.'1Т. Апам сатуучу'менен кыргызча суйлешту. Кездеме саты-
ла турган белумден 3 метр коверкот, 6 метр жибек, 12 метр
<-.пинге чек жаздырып алдык.
Андан кийин бут кийим сатыла турган белумге келдик. Ал
белумде ар турдуу фасондуу ботинкалар, туфлилер, етуктер аб-
цан кеп экен. Апам менен атам мага бир етук кийгизди. Ал
«•тук менин бутума абдан туура келди. ©туктун сапаты да жак-
ты'Экен. Ал белумден етукке чек жаздырып алдык.
Бут кийим белумунун катарында даяр кийим сатыла турган
белуму бар.
(Аягы бар)
Соз дер: кездеме—мануфактура, даяр кийим—готовое платье#
баш кийим—головные уборы, бут кийим—обувь, белум
башчысы—заведующий отделением, сатуучу—продавец,
жибек—шёлк, чыт—ситец, сапат—качество, катарында—
рядо% келгендер—посетители (приходящие).
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
©ткен дем алыш куну сенин апан менен атац кайда барышты?
Атан менен ким бирге барды?
Кайсыжечедегу чоц магазинге кирдицер?
Ал магазиндин уйу кандай экен?
Ал магазинде канча белум бар экен?
Кандай белумдер бар?
Ар белумде нече адам бар?
Сатуучулар келгендер менен кайсы тилде суйлешет?
Ким кездеме белумуне келди?
^йЖ«ДРГ’"г'
Кездеме белумунде эмнелер сатылат?
Апац ким менен кыргызча суйлешту?
Кездеме сатыла турган белумден канча кездеме сатып ал-
дынар?
Алдан кийин кайсы белумге бардынар?
Бут кийим сатыла турган белумде кандай етуктер, ботинка-
лар, туфлилер бар экен?
Апан менен атак сага эмне кийгизди?
Ал етук бутуна кандай келди?
©туктун сапаты кандай экен?
Ал белумден эмнеге чек жаздырып алдынар?
Буткийим белумунун катарында эмне сатылатурган белум бар?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Сегодня папа с мамой ходили в магазин. Они взяли меня с
собой. Здание магазина большое, светлое и чистое. В этом ма-
газине есть несколько отделов. Мы сразу подошли к обувному
отделу. Папа с продавцом говорил по-киргизски. Продавец по-
казал нам сапоги. Взяли чек на одну пару сапог. Затем подош-
ли к отделению, где продается мануфактура. Мы взяли чек на 6-
метров шёлка, 3 метра сукна, 10 метров сатина и на другие
материалы.
Папа собрал все чеки и подошёл к кассе. Возле кассы сто-
яли два—три человека. Папа уплатил в кассу деньги, взял сдачу
и чеки. Подошёл к продавцу. Продавец взял чеки и отдал товары.
Мы вышли из этого магазина и зашли в другой. Здесь купи-
ли разную посуду.
В два* часа дня вернулись домой. Дома немного отдохнули.
Я посмотрел на расписание и начал готовить уроки.
МАГАЗИН.
(Уландысы).
II
Даяр кийим белумунде турдуу пальтолор, костюмдар, гимнас-
тёркалар жана башкалар илинип турат. Апам сатуучуга келип
мындай деди:
— Жолдош сатуучу, мага тиги боз коверкот костюмду кер-
сетуцузчу!
Сатуучу дароо алып керсетту.
— Кырк сегизинчи размеринен керсетуцуз,—деди апам.
Сатуучу экинчи бир костюмду керсетту. Апам кийип керду.
Костюмга чек жазып берди.
Апам чекти алып, кассага барды. Кассанын жанында уч-тер’Г
киши турат.
— Арттагы ким?—деп сурады атам.
— Бир аял „мен“—деп, жооп берди. Кассага акчасын теле-
дук. Чектерди сатуучуларга бердик. Сатуучулар биз алган буюм-
дарды кагазга ороп койгон экен, дароо алып беришти. Сатып алган
буюмдарды кетеруп, биз кечеге чыктык. Ал магазинден чыгып,
нкинчи бир магазинге кирдик. Ал магазинде да бир нече белум
бар. Бир белумунде ылгый тарелка сатылат, экинчи белумунде
бычак, кашык, вилка жана башкалар сатылат.
Биз 5 тарелка, 5 бычак, 5 кашык, 5 вилка алдык.
Сездер: турдуу—разные, мындай деди—так сказала, тиги—
тот, боз—серый, керсетунузчу—покажите-ка, дароо—мо-
ментально, оро—заверни, ылгый—исключительно, бы-
чак—нож, кашык—ложка.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Даяр кийим белумдерунде эмнелер турат?
Апацыз сатуучуга келип, эмне деди?
Сатуучу эмне кылды?
Апац неченчи размердуу костюмду керсетунузчу деди?
Экинчи костюмду ким керсетту?
Ким кийип керду?
Эмнеге чек жазып берди?
Атан чектерди алып, кайда барды?
Кассанын жанында нече киши турат?
Атанвмне деп сурады?
„Арттагы мен“—деп, ким жооп берди?
Кассага эмне теледунуздер?
Сатуучуларга эмне бердицер?
Сатуучулар сиздерге эмне берди?
Буюмдарды кетеруп, силер кайда чыктынар?
Ал магазинден чыгып, кайда бардыцар?
Экинчи магазинде нече белум бар?
Ал белумдерде эмнелер сатылат?
• Сиздер канча тарелка, бычак, кашык, вилка алдыцыздар?
Тапшырма
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Продавец с мамой разговаривал по-киргизски. В магазине
было светло, и чисто. Мама купила платье и костюм. Еще купи-
ла несколько пластинок для патефона. В магазине народу было
мало. Все отделы были полны товарами. Качество товаров хо-
рошее.
§ 30. УСЛОВНАЯ ФОРМА ГЛАГОЛА-ШАРТТУУ ЭТИШ.
Условность совершения действия в киргиз-
ском языке выражается:
путем прибавления к повелительной фор-
ме глагола аффикса са (се, со, се).
Образование и выражение в речи условности действия.
Для образования глаголов условной формы
с аффиксом са (се, со, се) к повелительному
наклонению глагола прибавляется аффикс с соот-
ветствующим окончанием лица.
М и с а л ы:
Кыйкырсам, бардыгы келишет. Алар келишсе, эч нерсе жок.
Эгер сизде кайырмак болсо, балык кармоого барабыз.
Мен барсам, сен барсан, ал барса, силер барсацар, алар ба-
рышса, биз барсак, сиз барсацыз, биздер барсак, сиздер барса-
ныздар.
Мен келсем, сен келсен, ал келсе, силер келсецер, алар ке-
лишсе, биз келеек, сиз келсециз, биздер келеек, сиздер келсе-
низдер.
Мен ойносом, сен ойносоц, ал ойносо, силер ойносоцор,алар
ойношео, биз ойносок, сиз ойносоцуз, биздер ойносок, сиздер
ойносоцуздар.
Мен керсем, сен керсен, ал корсо, силер керсенер, алар ке-
рушее, биз керсек, сиз керсенуз, биздер кореек, сиздер керсе-
цуздер.
Таблица личных окончаний глаголов условной формы.
Если в последнем слоге гласная Мен Сен Ал Силер Алар Биз Сиз Биз- дер Сиздер
в, ы, у, ю, я сам сац са санар ышеа сак саныз сак сацыздар
в, н, е сем сен се север и шее сек сениз сек сециздер
о, ё, сом сон со сонор ушео сок сонуз сок сонуздар
О, У, сем сен со сенер ушее сек сенуз сек сенуздер
Тапшырма:
1. Перепишите таблицу и научитесь ею пользоваться.
2. Перепишите следующие примеры, прибавляя к глаголам соот-
ветствующие окончания лица:
Мен айтсам, ук . . , бол . . . Сен айтсав, ук . . . . , бол . .
Ал айтса, ук . . . , бол . . . Силер айтсацар, ук . . . , бол . .
Алар айтышса, ук . ., бол . . Биз айтсак, ук . . бол . . . Сиз
нйтсавыз, ук . . . , бел . . . Биздер айтсак, ук . . ., бол . . .
Сиздер айтсаныздар, ук . . ., бол ....
Кенугуу:
Напишите примеры с глаголами условной формы столбца-
ми в 1-лице, во 2-лице и т. д., образуя их от. следующих слов:
жаз, оку, 'суйле, аткар, орундат, ал, кетер, ырда, айт, тап-
шыр. *
Улгу:
Мен жазсам. Сен жазсац.
Мен оку . . . Сен оку . . .
. . . суйле . . . . . .суйле . .
. . . аткар . . . . . ..аткар . .
. . . орундат. . . . . орундат .
• . . ал . . ... ал ...
. . . кетер . . . . . . кетер . .
. . . ырда . . . . ырда . .
. . . айт . . . . . .айт . . .
. . . тапшыр . . . . . тапшыр .
Ал жазса Силер жазсацар
Алар жазышеа
Биз жазсак
Сиз жазсаныз
Биздер жазсак
Сиздер жазсаныздар
§ 31. Б А СМ А КАНА.
Фрунзеде эки чоц басмакана бар. Бирее Панфилов кечесунде,
екинчиси Киров кечесунде.
Жакында биздин мектептин окуучулары басмаканага экскур-
сияга бардык. Окуучулар менен окуу белумунун башчысы, му-
галимдер барышты.
Басм^кананын уйу эки кабат экен. Басмаканада иштеген жу-
мушчулар абдан кеп. Бир жумушчу бизди бардык цехтер менен
тааныштырды. Бир цехте жумушчулар арии терип жатат. Экин-
чи белумде газета чыгарып жатат. Учунчу белумде китеп басып
жатат. Дагы бир цехте китепти мукабалап жатат.
Биз китеп, газета, журналдар кантип басылып чыга турган-
дыгын кердук. Уйге ата-энелерибизге айтып келдик.
Сездер: басмакана—типография, жакында—недавно, окуу бе-
лумунун башчысы—заведующий учебной частью, таа-
ныштырды—познакомил, арип—буква, терип жатат—наби-
рает, чыгарып жатат—выпускает, китеп басып жатат—пе-
чатает книгу, дагы бир—ещё в одном, мукабалап жатат—
переплетает, кантип—как, каким образом, кантип басы-
лып чыгат—как выпускается.
Тапшырма:
Сездероу жаттагыла.
Суйлешуу:
БАСМАКАНА.
— Бу басмаканабы?
— Ооба, бу басмакана;
— Басмаканада эмне кылат?
— Басмаканада газета, китеп, журнал басып чыгарат.
— Сен кечээ басмаканада болдуцбу?
— Ооба, мен кечээ басмаканада болдум.
ОКУУ БОЛУМУНУН БАШЧЫСЫ.
• Окуу белумунун башчысы кайда?
Окуу белумунун башчысы сабакта.
Окуу белумунун башчысы сабактан качан келет?
Окуу белумунун башчысы сабактан азыр келет.
Сиздерде окуу белумунун башчысы ким?
Окуу белумунун башчысы Иван Сергеевич.
I ниш ырма:
Калган сездер менен да су илем тузу цуздер.
Суроолор:
Фрунзеде канча басмакана бар?
Алар кайсы'кечелерде?
Сиздин мектептин окуучулары качан басмаканага экскурсия-
а барышты?
Окуучулар менен экскурсияга кимдер барды?
Басмакананын уйу нече кабат экен?
Кайда иштеген жумушчулар абдан кеп?
. Сиздерди цехтердин иштери менен ким тааныштырды?
Жумушчулар арипти кайда терип жатат?
Экинчи белумде эмне чыгарып жатат?
Китеп кайда басылып жатат?
Китептерди кайда мукабалап жатат?
Китеп, газета, журналдардын кантип басылып чыга турганды-
гын ким керду?
Уйде кимдерге айтып бердинер?
Тапшырма:
СУроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Во Фрунзе есть одна очень большая типография. Здание ти-
пографии двухэтажное. Ученики нашего класса вчера ходили на
экскурсию. С нами вместе ходили учителя. Один рабочий нам
рассказывал и показывал, как выпускаются газеты, журналы и кни-
ги. Мы видели, как набирают наборщики тексты, как печатаются
книги, гаяеты. Рабочие типографии нас встретили очень радуш-
но. 'Из типографии пришли в школу.
Лома родителям рассказывали о нашей экскурсии.
§ 32. ФАБРИКА.
Фрунзеде тигуу фабрикасы бар. Тигуу фабрикасында вечен жуз-
деген жумушчу иштейт. Ал фабрикада костюм, пальто, кейнек,
фуфайка тпге турган цехтер бар.
Фабрикада тшилген кийимдер магазинге берилет. Эмгекчилер
даяр кийимдерди магазиндерден сатып алышат. Магазиндеги да-
йр кийимдер арзан жана сапаты жакшы.
Фабрикада иштеечулер учун атайын ашкана бар. Эртец мс-
нен, туште, кечинде жумушчулар тамакты ашканадан ичишет.
Ал фабрикада клуб бар. Клубда жумушчулар учун атайын
лекциялар, докладдар болуп турат. Лекция, докладдан кийин ар
дайым оюн керсетулет. Жумушчулар бош увактысын клубда
маданияттуу еткерушет.
Сездер: тигуу фабрикасы —швейная фабрика, печен жузде-
ген—несколько сот, берилет—сдаётся, эмгекчилер—тру-
дящиеся, сатып алышат—покупают, арзан—дешёвый (дё-
шево), сапаты—качество, бош увакыт—свободное время,
маданият—культура, маданияттуу—культурно, еткеру-
шет—проводят.
Тапшырма.
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
ТИГУУ ФАБРИКАСЫ.
— Тигуу фабрикасы кайсы кечеде?
— Тигуу фабрикасы Панфилов кечесунде.
— Тигуу фабрикасында эмнелер тигет?
— Тигуу фабрикасында костюм, пальто тигет..
— Тигуу фабрикасында ким директор?
— Тигуу фабрикасында Султаналиев директор.
—............................ . . ?
Суроолор:
Кайда тигуу фабрикасы бар?
Тигуу фабрикасында канча жумушчу иштейт?
Ал фабрикада кандай цехтер бар?
Фабрикада тигилген кийимдер кайда берилет?
Эмгекчилер даяр кийимдерди кайдан сатып алышат?
А4агазиндеги даяр кийимдер кандай?
Фабрикада иштеечулер учун эмне бар?
Жумушчулар тамакты кайдан ичишет?
Ал фабрикада клуб барбы?
Клубда жумушчулар учун эмнелер болуп турат?
Лекциядан, докладдан кийин эмне керсетулет?
Жумушчулар бош увактысын кандай еткерушет?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
В городе Фрунзе есть швейная фабрика. На швейной фабри-
ке есть несколько цехов. На этой фабрике работают несколько
сот рабочих. Директор швейной фабрики Антонина Степановна
Лргемьева. Она на этой швейной фабрике работает уже 15 лет.
Вес рабочие её любят. При фабрике есть столовая. Рабочие и
служащие обедают в этой столовой. Есть рабочий клуб. В клу-
бе бывают интересные доклады и лекции. Рабочие свободное
нремя проводят в этом клубе.
После лекции и доклада в клубе показывают картины.
§ 33. ясли.
Тан атты. Жумушчу аялдар жаш балдарын яслиге алып бар-
ды. Яслидеги эжелери балдарды тосуп алышты. Таза кийим
кийгизди.
Кичине балдарды бир белмеге киргизди. Чоцураак балдарды.
башка бир белмеге киргизди. Балдарга тамакты столовойдон ичирет.
Чоцураак балдар ездеру ичишет. Кичине балдарга эжелер
ичиришет. Тушку тамактан кийин балдар укташат. Кечинде бал-
дардын энелери келип, аларды уйлеруне алып кетишет.
Сездер: тац атты—настало утро, жумушчу аялдар—работни-
ца (рабочая женщина), эжелер—сёстры, тосуп алышат—
встречают, кичине—маленький, чоцураак—побольше, жата
балдар—маленькие дети, ич—пей.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Жумушчу аялдар жаш балдарын кайда калтырыштр>?
Яслидеги эжелери кимдерди тосуп алышты?
Кандай кийимдерди кийгизди?
Кичине балдарды кайда киргизди?
Чоцураак балдарды кайда киргизди?
Балдарга тамакты кайдан ичирет?
Чоцураак балдар тамакты ездеру ичеби?
Кичине балдарга тамакты кимдер ичирет?
Тушку тамактан кийин балдар эмне кылышат?
Кечинде балдардын энелери келип, балдарды кайда алып
тишет?
ке-
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Утром родители приводят своих детей в детясли. В детяслях
«очень хорошо. Маленькие дети находятся в отдельной комнате.
Их кормят воспитательницы. В яслях детей кормят по расписа-
нию. Дети целый день находятся в яслях. После работы за деть-
ми приходят родители.
§ 34. ОБРАЗОВАНИЕ ЖЕЛАТЕЛЬНО-СОСЛАГАТЕЛЬНОЙ
ФОРМЫ ГЛАГОЛА С ЧАСТИЦЕЙ „эле“.
Мисалы:
Мен барат элем—я пошёл бы, сен барат элен, ал барат эле,
силер барат элецер, алар барат эле, биз барат элек, сиз барат
зэлениз, биздер барат элек, сиздер барат элециздер.
При образовании желательно-сослагательной
формы глагола с-частицей „эле“ (без аффикса)
основной глагол не изменяется, а изменяется по
лицам частица „эле“, к которой прибавляется
окончание соответствующего лица и числа (жа-
зат элем—я писал бы, жазат элен—ты писал бы,
жазат эле—он писал бы).
Ненугуу:
Мен Токмокко барат элем, бирок билетим жок—я поехал бы
а Токмак, но нет билета.
Сен акча алат элен, бирок азыр кассир жок—ты сейчас по-
лучил бы деньги, но кассира нет.
Биз театрга барат элек, бирок бугун бош увактыбыз жок—
мы пошли бы в театр, но свободного времени нет.
Кенугуу.
Напишите примеры, с глаголами желательно-сослага-
тельной. формы, столбцами в 1-м лице, во 2-м лице и т. д.
.образуя их от следующих слов:
суйлейт, ырдайт, аткарат, ойнойт, табат, сактайт, орундатат,
•чуркайт:
У л г у:
Мен суйлейт элем.
Мен ырдайт.............
. . . аткарат ........
. . . ойнойт .........
. . . табат ..........
Сен суйлейт элен.
Сен...............
. . . аткарат . . .
. . . ойнойт . . .
. . . табат ....
. . . сактайт .........
Ал суйлейт эле.
Алар суйлейт эле.
Сиз суйлейт элениз.
. . . сактайт . . .
- Силер суйлейт элецер
Биз суйлейт элек .
Сиздер суйлейт элециздер.
§ 35. МЕХАНИКА ЗАВОДУ.
Менин агам механика заводунда иштейт. Механика заводунда
нштеген жумушчулар кеп. Механика заводу трактор, комбайн
жана башка машиналарды оцдойт. Турдуу машиналардын белук-
терун даярдайт.
Менин агам механика заводунда—стахановчу. Ал заводдо
дагы бир канча стахановчулар бар. Жакында стахановчулардын
кецешмеси болду. Кецешмеге заводдогу стахановчулар бут ка-
тышты. Кецешмеде заводдун директору доклад жасады. Жарыш
сезге бир нече стахановчулар чыгып суйледу.
Кецешмеде стахановчулар нормаларын мындан ары да ашыгы
мечен орундатып турууга убадаларын беришти. Стахановчулар-
дын кецешмеси эки кунге созулду. Кенешме механика заводу-
11 ун клубуц^а еткерулду. Ар куну кецешменин артынан оюн
коюлуп турду. Кенешме абдан жакшы етту.
Кенешменин артынан катышуучу стахановчуларга сыйлык
берилди. Катышуучулар абдан ыраазы болуп кайтышты. Стаха-
новчулар ез-ез цехтерине келип, кецешмеде болгондордун бар-
дыгыи жумушчуларга айтып тушундурду. Жумушчулар норма-
ч’ын।ашыгы менен орундатуу учун, мурункудан да жакшы ты-
рышын иштешти. >
Сез^дор: белуктер—части, даярдайт—готовит, ыраазы—дово-
лен, жарыш сез—прения, мындан ары—в дальнейшем,
убада беришти—дали обещание, созулду—продолжалось,
катышучуулар—участники, коюлуп турду—ставили (спек-
такль), тырышып—стараясь, артынан—после.
Тапшырма.
Сездерду жаттагыла.
СурООЛОр:
Сиздин агацыз кайда иштейт?
Мехи ника заводунда иштеген жумушчулар кеппу?
Механика заводу эмне кылат?
Сиздин агачыз заводдо ким?
Ал заводдо канча стахановчу бар?
Стахановчулардын кецешмеси качан болду?
Кенешмеге кимдер катышты?
Кецешмеде ким доклад жасады?
Жарыш сезге кимдер чыгып суйлешту?
Кецешмеде стахановчулар эмне кылуу учун убадаларын бе-
ришти?
Стахановчулардын кецешмеси нече кунге созулду?
Кенешме кайда болду?
Ар куну кецешменнн артынан эмне болуп турду?
Кецешме кандай етту?
Кецешменин артынан катышуучуларга эмне берилди?
Кимдер абдан ыраазы болуп кайтышты?
Стахановчулар ез цехтерине кел ген де, андагы жумушчулар-
ды чогултуп алып, эмне айтты?
Нормасын мурункусунан да ашыгы менен орундатуу учун,
кимдер жакшы тырышып иштеп жатат?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
§ 36. таш кемур.
Таш кемур отундардын эц жакшысы. Таш кемурду жумуш-
чулар жердин астынан казып алышат.
Биздин Советтер Союзунда таш кемур кени абдан кеп. • Таш
кемур заводдордо, мекемелерде, паровоздордо жана башка жер-
лерде жагылат. Таш кемур башка отундарга Караганда береке-
луу болот. Таш кемурдун мааниси ете чоц.
Таш кемурдун кени бизден алые эмес. Биз ар куну таш ке-
мур жагабыз. Казылган таш кемурлер таш кемур чыкпай тур-
ган жерлерге жиберилет. Менин атам шахтада иштейт. Бул шах-
тада кеп жумушчулар иштейт.
Сездер: таш кемур—каменный уголь, отун—топливо, жердин
астынан—из-под земли, казып алат—выкапывает (добы-
вает), таш кемур кени—залежи угля, мааниси—значение,
алые эмес—недалеко, берекелуу—выгоднее.
Тапшырма-
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
таш кемур.
— Таш кемур кандай отун?
— Таш кемур абдан жакшы отун.
— Таш кемур кени силерден алыспы?
— Таш кемур кени бизден алые эмес.
Сиздердин уйуцуздорде таш кемур кеппу?
Биздин уйде таш кемур абдан кеп.
....................................?
ОТУН.
Сиздер отунду кайдан аласыздар?
Биз отунду токойдон алабыз.
Отунду кайсы увакта аласыздар?
Биз отунду кузунде алабыз.
• Сиздерге отун кеп керек болобу?
-- Ооба, бизге отун кеп керек болот.
-....................................?
МЕКЕМЕ.
Б у мекемеби?
— Ооба, бу мекеме.
Бу кандай мекеме?
Бу районе.
— Бу мекемеде канча кызматчы иштейт?
— Бу мекемеде бир нече кызматчы иштейт.
-......................................'?
Суроолор:
Таш кемуф кандай отун?
Таш кемурду жумушчулар кайдан казып алышат?
Биздин Советтер Союзунда таш кему-р кени кеппу?
Таш кемурду кайда пайдаланат?
Таш кемур башка отундарга Караганда кандай болот?
Таш кемурдун мааниси кандай?
Таш кемурдун кени сиздерцен алыспы?
Сиадер ар куну эмне казасыздар?
Кизылган таш кемурлер кайда жиберилет?
Сиздин йтацыз кайда иштейт?
Бул шахтада канча жумушчу иштейт?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
В Советском Союзе очень много каменного угля. Каменный
уголь—самое'хорошее топливо. Каменным углём отопляют заво-
ды, фабрики, паровозы. Каменного угля в Киргизии тоже много.
Наш колхоз расположен недалеко от шахты. Мой отец работает
в колхозе. Старший брат работает на шахте. В прошлый выход-
той день я с братом ходил на шахты. Он мне показывал шахты?
и рассказал, как добывается уголь.
Дома мы ежедневно топим печи углём. Углём топить эко-
номно и выгодно.
§ 37. ГЛАГОЛЬ! ЖЕЛАТЕЛЬНОЙ ФОРМЫ-ТИЛЕК ЭТИШ.
Образование глаголов желательной формы с
аффиксом „гай“ и частицей „эле“.
Гласная и согласная в аффиксе „гай“ жела-
тельного глагола изменяются в соответствии с
гласной и согласной последнего слога основно-
го глагола (кел-фгай—келгей эле, бол-]-гай-=
болгой эле, ач+гай—ачкай эле).
При изменении по лицам в глаголах с части- ,
цей „эле“ личные окончания прибавляются к ча-
стице „эле“ (жазгай элем, жазгай элей, жазгай
эле, жазгай элецер, жазгай эле,—элек,—элениз—
элек,—элениздер). {
I
Таблица аффиксов желательной формы.
Если в последнем
слоге слова гласная
а, ы, я, у, ю. то гай, кай;
» . » и, э, е, „ гей, кей;
» . . о, ё, „ гой, кой;
. » . о, у, „ гей, кей;
Жазгай элем. $
Билгей элем.
Болгой элем.
Коргей элем.
Примечание. После глухих согласных „г“ аффикса перехо-
дит в „К“.
Ач+-гай=ач«о,й элем,
ткей элем.
еткей элем.
М и с а л ы:
Мен баргай элем, сен баргай элен, ал баргай эле, алар ба-
рышкай эле, биз баргай элек, сиз баргай элециз, биздер баргай
®лек, снздер баргай элениздер.
Мен билгей элем, сен билгей элен, ал билгей эле, силер бил-
гей элецер, алар билишкей эле, биз билгей элек, сиз билгей
влениз, биздер билгей элек, свздер билгей элециздер.
Конугуу:
Меи Москвага баргай элем—как бы мне поехать в Москву»
Мгтрону кергей элем—как бы (хотя бы) увидеть мне метро. Бу-
гуи мен отлично алгай элем—как бы (хотя бы) мне сегодня по-
лучить отлично. Бугун биз ушул ишти бутургей элек—как бы*
(хотя бы) нам закончить эту работу.
Кпнугуу:
Образуйте и напишите примеры с глаголами желатель-
ной формы столбцами в 1-м лице, во 2-м лице и т. д., обра-
зуй их от следующих слов:
оку, тап, кер, ойно, сакта, ач, орундат, суйле, бийле, ырдаг
гптыи ал.
Улгу :
Мен окугай элем.
Мен тап .............
. . . кер...........
. . . ойно .........
. . . сакта . . . .
... ач .
Сен окугай элен.
Сен тап ...............
. . . кер.............
. . . ойно............
. . . сакта ..........
. . . ач..............
Ал окугай .эле
Алар окугай эле
Силер окугай элецер
Биз окугай элек.
Сиз окугай элениз
. . ..................
Сиздер окугай элениздер
Биздер окугай элек
' § 38. ПАРОХОД.
Окуу жылы аяктады. Биз жайкы каникулга тарадык. Отлич-
ник ипочсрлеркурортко бара турган болдук. Курортко пароход
менен бируу керек.
Аймлдлн пароходго чейин машина менен келдик. Бир нече-
отличник пионерлерди бир мугалим жеткирип келди. Ал муга-
лим кпссадан бизге билет алып келди. Билетти каютага алды.
Биз билетти керсетуп, пароходго туштук.
Кун ачык. Жайдын куну пароходдо журуу абдан кецулдуу.
Пароход пристанга келип токтоду. Пристандын жанында гости-
ница бар экен. Биз гостиницага буюмдарыбызды койдук.
Пристанга барып, кайык алдык. Кайыкка минип, тамаша кыл-
дык. Балык кармадык. Сууга туштук. Кечинде гостиницага ке-
лип жаттых. Эртен менен биз учун атайын машина келди. Биз
машинага тушуй, курортко келдик. Курортто жакшы эс алдык.
Сездер: окуу жылы—учебный год, аяктады—кончился, жай-
кы—летний, жеткирип келди—провожал (сопровождал),
кецулдуу—весело, буюм—вещи, биз учун—для нас, ата-
йын машина-—специальная машина, эс алдык—отдыхали.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суроолор:
Окуу жылы аяктадыбы?
Сиздер кайсы каникулга тарадыцыздар?
Отличник пионерлер кайда бара турган болду?
Курортко эмне менен барууга керек?
Айылдан пароходго чейин эмне менен келдициздер?
Отличник пионерлерди ким жеткирип келди?
Ал мугалим сизге кассадан эмне алды?
Билетти каютага алдыбы?
Сиздер, билетти керсетуп, эмнеге туштуцуздер?
Кун кандай эле?
Жайдын куну пароходдо журуу кандай?
Пароход кайда келип токтоду?
Пристандын жанында эмне бар экен?
Сиздер буюмдарыцыздарды кайда койдунуздар?
Пристанга барып, эмне сатып алдыцыздар?
Кайыкка минип, эмне кылдыцыздар?
Балык кармадыныздарбы?
Сууга туштуцуздербу?
Кечинде кайда барып жаттыныздар?
Эртен менен сиздер учун атайын машина келдиби?
Сиздер машинага тушуп, кайда бардыныздар?
Курортто кандай эс алдыныздар?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
В прошлом году, в июне месяце, кончился учебный год. От-
личников учёбы посылали на курорт. На курорт надо было ехать
пароходом. До пристани мы ехалц на подводе. Из нашей шко-
лы ехали пятнадцать отличников. Нас провожал один учитель.
Учитель подошёл к кассе и купил для нас билеты. Мы на па-
роходе ехали несколько дней.
Пароход подошёл к пристани и остановился. Мы сошли с
парохода. Около пристани был дом пионеров. Мы остановились
и доме пионеров. Вечером пошли к пристани, взяли лодки и
покатались. •
Утром пришла машина. Мы сели в машину и приехали на
курорт. На курорте сразу пошйи в баню. Отдыхали один месяц,
курорте очень хорошо отдохнули.
§ 39. ФУТБОЛ ОЙНОО.
Жакында биздин мектептин окуучулары стадионго барып,
футбол ойнодук. Стадионго эл кеп чогулду. Эки жактан эки
комп иди чыкты. Биринчи команданын кийгендери кызыл майка,
жпнчн команданын кийгени кек майка, ’
Комппдаларды кергенде эл кол чабышты. Судья карап тур-
ду. Оюн башталды. Биринчи команда топту экйнчи • команданын
поротпсыпиц еткере турган болду, бирок воротаны сактап тур-
гпп адпм жпбербеди. Топту дагы кууп келишти, дагы жиберген
жок. Учунчу жолу топ воротадан етуп кетти.
Уч партия ойнодук. Эки партийны биринчи команда алды.
Бир партийны экинчи команда алды.
Жетекчибиз оюндун натийжасын жариялады.
Сездер : эл—народ, чогулду—собрались, жак—сторона, кол.
чабышты—аплодировали, топ—мяч, жибербеди— не пу-
стил, етуп кетти—прошёл, жетекчи—руководитель, натай-
жа—результат, жариялады—-объявил.
Тапшырма:
Сездерду жаттагыла.
Суйлешуу:
ЧОГУЛДУ.
— Эл чогулдубу?
— Ооба, эл чогулду.
— Пионерлер саат нечеде чогулат?
—- Пионерлер саат беште чогулат.
— Пионерлер саат беште кайда чогулат?
— Пионерлер саат беште клубга чогулат.
— Кечээ алтынчы класстын окуучулары кайда чогулду?
— Кечээ алтынчы класстын окуучулары мектенке чогулду.
— - ...............................................?
КОЛ ЧАБЫШТЫ.
— Кимдер кол чабышты?
— Отурган эл кол чабышты.
— Чогулушта сем суйлегенде, кол чабыштыбы?
— Чогулушта мен суйлегенде, кол чабышты.
Суроолор-:
Сиздин мектептин окуучулары стадионго качан барьж фут-
бол ойноду?
Кайда эл кеп чогулду?
Канча команда чыкты?
Биринчи команданын кийгени кандай майка, экинчи команда-
нын кийгени кандай майка?
Командаларды кергенде кимдер кол чабышты?
Ким карал турду?
Оюн башталдыбы?
Биринчи команда топту эмне кылды?
Топту дагы кууп келдиби?
Учунчу жолу топту кайдан егкеруп кетти?
I 1ече партия ойнодуцуздар?
Эки партийны кайсы команда алды?
Пир партийны кайсы команда алды?
Оюндун натийжасын ким жариялады?
Чшниырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которуцуздар.
Вчера ученики нашей школы ходили на стадион. Было пять
часов вечера. Народу собралось много. Первая команда назы-
вились „Динамо", а вторая — „Фрунзе". Появились коман-
ды. Народ долго аплодировал появлению команд. Игра началась.
Все участники игры играли очень напряжённо. Мяч носился по
полю. Вот сейчас он прорвётся в ворота. Но ворота зорко ох-
раняются. Слышится напряжённое дыхание. Мяч летит прямо в
порота. Но вратарь бросается на землю. Он отразил противника.
I |ублика аплодирует. Мяч снова носится по полю.
§ 40.ИШЕНИМДУУ СТОРОЖ.
Кыштакта мбме жыгачы абдан кеп эле. Жазында бак гул-
деду. Калыц жалбь^актын арасында турдуу куштар сайрашты.
Ку.чуидо алма, алмурут, кара ерук жана башкалар абдан кеп
болду.
Кузунде бир куну балдар жыйналды. Тобу менен банка ба-
рышты. Чымчыктардын уяларын бузушту. Чымчыктар ал бактан
кичьш жоголушту. Бакта бир да чымчык калган жок. Куз етту.
Кыш келди. Кыштан кийин жацы жаз келди. Бирок бак жым-
жырт. Эч кандай дабыш билинбейт.
Пикта курт-кумурска кебейду. Курт-кумурсканы жей турган
чымчыктар жок. Алар жалбырактарды жеп койду. Жайдын ку-
11^ мемолуу жыгачтар жалбыраксыз, кыштын кункудей болуп
турду. Кузунде эч кандай меме болбоду.
Чымчык мемелуу бактын ишенимдуу1 сторожу. Бактагы зыян-
дуу курт-кумурскаларды терип жейт.
С • а Д<> р: ишенимдуу—надёжный, меме жыгачы—фруктовые
деревья, гулдеду— цвели, калыц—густой, жа лбы рак—
лист, сайрашты—пели, тобу менен—толпой, уялар—гнёз-
да, бактан качышты—покинули сад, калган жок—не ос-
тался,бирок—но, жым-жырт—тишина, эч кандай—никакой,
добыт—звук, курт-кумурска—насекомые. ।
Ттипырнп:
Жацы сездерду жаттагыла.
< уроолор;
Койдп мемелуу жыгачтар абдан кеп?
Бик кочан гулдеду?
Кодыц бактын арасында змнелер сайрашты?
Кузунде эмнелер кеп болду?
Кузунде кимдер жыйналды?
Тобу менен кайда барышты?
Чымчыктардын уяларын эмне кылышты?
Чымчыктар кайда качып жоголушту?
Бакта чымчык калдыбы?
Кузунде эмне болду?
Эмне келди?
Кыштан кийин кандай жаз келди?
Бак кандай болду?
Бакта дабыш билинеби?
Курт-кумурска кайда кебейду?
Бакта курт-кумурска жей турган куштар барбы?
Жалбырактарды эмне жеп койду?
Жайдын куну мемелуу бак кандай болуп турду?
Кузунде меме болдубу?
Чымчык мемелуу бактын эмнеси?
Бактагы зыяндуу курт-кумурсканы эмне терип жейт?
Тапшырма:
Суроолорго жооп жазгыла.
Кыргызчага которунуздар.
В деревне было очень много фруктовых садов. Деревья вес-
ной цвели, в густой зелени садов пели птицы. Осенью собрали
много яблок, груш, слив и других фруктов.
Ребятишки собрались толпой. Пошли в фруктовый сад. Ра-
зорили птичьи гнёзда.Птицы покинули сад и больше не вернулись.
В саду не осталось ни одной птицы. Пришла зима. После зимы
пришла новая весна. В садах тихо.
В саду развелись вредные насекомые. Они пожрали не толь-
ко цветы, но и листья. Летом фруктовые деревья стояли голые,
как зимой. Осенью не оказалось никаких фруктов. Птицы самые
верные сторожа сада.
На другом , краю деревни был тоже такой же фруктовый сад.
В этом саду ребята не разорили птичьи гнёзда. Вредных насе-
комых в этом саду не было. Их уничтожали птицы. Там осенью
было много, яблок, груш, слив и других фруктов.
БЕШИНЧИ НЛАСС
ПЯТЫЙ НЛАСС
и—велтм
ХРЕСТОМАТИЯ
-- —И»»
В. И. ЛЕНИНДИН МЕКТЕП ТУРМУШУНАН-ИЗ ШКОЛЬНОЙ
ЖИЗНИ В. И. ЛЕНИНА
Володянын Коля Нефедьев деген жолдошу бар. Коля эсепти*
билбейт. Абдан капа болду. Бир куну Коля Нефедьев Володяга
келди:
„Володя, сен мага эсептен жардам
бер" —деди. Володя ар дайым жолдош-
торуна жардам берет. Дароо китепти
алды. КоЛяга тушундурду. Коля эсепти
жакшы билди.
Во лод^ар куну гимназияга жарым
саат эрте келет. Жолдошторуна жардам
берет-
Володя класска келгенде, балдар
мындай дейт:
— Ульянов келди! Володя!. Жардам
бер! Жаны эреже тушундур!
Балкар Володяга кезекке турушат.
Володя балдарга айтып берет, тушундурет.
ры Ульяновду абдан жакшы керет.
Окуучулардын баа-
Володя сабакта тынч отурат. Мугалим сураса, туруп жооп*
берет. Бардык сабакты жакшы билет. Отметкалары ар дайым
„беги".
Сездер: эсеп—арифметика, капа болду—расстроился, жар-
дам—помощь, деди—сказал, мага—мне, ар дайым—всег-
да, дароо—сразу, тушундурду—объяснял, жарым—поло-
вина, мындай дейт—так говорят, эреже—правило, кезек-
кр —на очередь, тынч отурат—не шалит, сидит тихо.
Тапшырма.
Жацы сездерду жаттагыла.
КЫРГЫЗСТАН.
Кыргызстан—негизинен мал чарба республикасы. Пахтачылык,.
вгинчилик, кенчиликке окшогон чарбачылыгы да ете кеп. Туш-
тугунде пахта айдалат. Тундугунде эгин айдалат, мал естурулет.
Кыргызстандын туштугунде: Кек-Жацгак, Сулукту, Кызыл-Кыя тапг
жемур кендери бар. Кыргызстанда: кант заводу, механикалык
завод, жибек, нооту фабрикалары бар. Кинолор, театрлар бар.
Дагы кеп енер жайлар бар. Алар иштеп жатат. Аларда иштеп
жаткан жумушчулардын турмушу абдан жакшы. Алар маданият-
туу турушат.
"Сездер: негизинен—в основном, мал-чзрба—-скотоводческий,
эгинчилик—хлебопашество (земледелие), кенчилик—до-
бывающая промышленность (промысел), туштук—юг, тун-
дугундэ —на севере, таш кемур—каменный уголь, жибек—
шёлк, нооту—сукно, енер жай—промышленность, тур-
муш—жизнь, маданияттуу - культурно.
Биз, Совет елкесунун балдары, жыргалдуу турмушта турабыз.
Биздин турмушту ким жыргалдуу кылды? Биздин елкену ким
жыргалдуу кылды?
Большевиктердин партиясы.
Лениндин—Сталиндин партиясы.
-Се з д е р : елке—‘Страна (край), жыргалдуу—счастливый, кыл-
ды—сделал. -
СТАЛИН МЕНЕН.
Туу кетеруп майрамдайбыз,
Эрик бизде, тан бизде.
Алга баскан жениш менен,
Кайгысы жок эл бизде.
Адамзаттын акылманы
Улуу Сталин шер бизде!
Сездер : туу—знамя, эрик—свобода, тан—свет, алга—впед^д,
жециш—победа, кайгысы жок-ь-горя нет, адамзат—чело-
вечество, акылман—мудрец, шер—храбрый (сильнйй),
Улуу—Великий.
Тапшырма:
1, Жщы сездерду жаттагыла.
2. Ырды жаттагыла.
И. В. СТАЛИНДИН МЕКТЕПТЕ ОКУП ЖУРГ0Н ЖЫЛДАРЫ-
ШКОЛЬНЫЕ ГОДЫ И. В. СТАЛИНА.
И. В. Сталин эртен менен эрте турат. Таза жуунат. Кийим-
дери таза.
Мектепке эрте келет. Балдар И. В. Сталинди алыстан таа-
ныйт.
— Муна, биздин Иосиф
келе жатат—деп, кыйкырышат.
Астынан тозуп чыгат. ,ч Иосиф
топту да жакшы ойнойт. Ал
жакшы ойной турган балдар-
дан тандап алат. Оюнда анын
партиясы ар дайым женет.
Иосиф увактысын бошко жи-
бербейт. Увактысы болсо,’да-
роо китеп окуйт.
Китепканада ал окубагаи
китеп жок. Кийин китепти ма-
газинден сатып алып окуду.
Окуган китебнн бут билет,
башкаларга айтып берет. Анын
айткандарын чон кишилер да
угушат. Чондор тан калышат.
Иосиф бардык сабакты
окуучулардан жакшы билет.
Жолдошторуна ар дайым жардам берет.
Он беш жашта мектепти бутурду. Мактоо кагаз алды.
Иосиф Виссарионович Сталин—Улуу косом,
мнбпз жана атабыз.
суйкумдуу мугали
Сездер: алыстап—издали, тааныйт—узнают, кыйкырышат—
кричат, топ — мяч, тандап алат—выбирает, оюн — игра,
анын—его, жецет—побеждает (победят), чон киши—взрос-
лые, угушат—слушают, тац калат—удивляется, мактоо
кагаз—похвальный лист, Улуу несем—Великий в^ждь,
суйкумду у—любимый.
Тапшырма:
Жацы сездерду жаттагыла.
МЕКТЕПТЕГИ МИТИНГ.
Биринчи сентябрь куну окуу жылы башталды. Эртен менен
кече-кечеден балдар топ-топ болуп, мектепке жыйналышгы.
Райондун партия комитетинен, совет уюмдарынан екулдер ке-
лишти. Мектептин короогуна окуучулар жыйналдьг. Мектептин
директору митпнгени ачты. \
Райондон келген екулдер жацы окуу жылын куттукташтьц
Окуучулардын тартиптуу болушу жана бйлимге ээ болуу женун-
де айтышты.
Биздин класстын бир окуучусу чыгып мындай деди:
— Советтер елкесунун балдары суйкумдуу атабыз Сталинге
узун емур тилейбиз!
Жашасын, бизди жыргалдуу турмушка жеткизген Улуу Сталин!
Дуркуреген кол чабуулар.
Советтер Союзунун гимнасын ырдадык. Митинг аяктады.^,
Сездер : топ-топ болуп—группами, кече-кечеден—по всем
улицам, уюм—организация, екул—представитель, куттук-
ташты—поздравляли, билим—знание, билимге ээ болуу
женунде—о приобретении знаний (об овладении знанием),
мындай деди —сказал так, елке—страна, узун емур ти-
лейбиз—пожелаем долгой жизни, жыргалдуу турмуш—
счастливая жизнь, дуркуреген кол чабуулар—продолжи-
тельные аплодисменты.
БАЛДАРДЫН К03 АЙНЕГИ.
Таята мага кез айнек сатып берчи,—деди Асанкул таятасына.
— Аны эмне кыласыц?—деди, таятасы.
— Мен да сага окшоп, китеп окуймун.
— Макул, мен сага кез айнек сатып берейин, бирок балдар
учун арналган кез айнек алам,—деди.
Таятасы бир аз кунден кийин ага алиппе. сатып берди.
Сездер: балдардын кез айнеги—детские очки, таята—дедуш-
ка, деди—сказал, сага окшоп—как ты, окуймун—буду
читать, макул—ладно, бирок—но,- балдар учун арнал-
гаи—предназначенный для детей, ага—ему, алиппе—
букварь.
Тапшырма;
1. Сездерду жаттагыла.
2. Расскажите своими словами содержание статьи „Балдардын
кез айнеги*.
КУН КЫСКАРДЫ.
Биз эрте турдук. Таза жуундук. Тамак ичтик. Андан кийин
мектепке бардык. Мектепте сабакты окудук. Уйлерубузге жене-
дук. Уйге келдик. Чечиидик, тамак ичтик. Тамактаи кийин бир
аз «с алдык. Андан кийин эшикке чыгып ойнодук. Бир аздан
кийин кеч кирди. Уйлерубузге кайттык. Сабак даярдоого отур-
дук. Мына ошентип, кун батты. Карангы болду. Уйге электр
жагылды. Кундун кандай еткену билинбей калды.
Кыш айларында кун кыскарат, тун узара баштайт. Кундун
абдан кыскарып, тундун абдан узарып, токтогон куну—22-де-
кабрь.
С е з я е р : кун—день, кыскарды—укоротилось (убавился), узара
баштады—прибавилась, женедук—отправились, чечин-
дик—разделись, бир аз—немного, эс алдык—отдыхали,
кеч кирди—настал вечер, мына ошентип—таким образом,
кун батты—солнце село, карангы—темно.
Тапшырма:
Жацы, сездерду жаттагыла.
г
КАРАГАТ ТЕРУУ.
Ваня менен Сергей карагат теруу учун тоого барышты.
Карагат абдан кеп. Карагатты кеп теришти. Идиштерин тол-
•турушту. Уйуне алып келишти. Энелерине беришти.
— Мына, карагат терип келдик. Алгыла!—деди алар.
Сездер: карагат—чёрная смородина, теруу учун—для соби-
рания, толтурушту—наполнили, идиш—посуда, беришти—
дали, алгыла—возьмите.
Тапшырма:
7. Жацы сездерду жаттагыла.
2. Расскажите о прогулке за ягодами.
УЙ.
Уй—жакшы мал. Уй тазалыкты сумет. Уйду жакшы багуу
керек. Увагында жем-чеп берип туруу керек. Увагында сугаруу
керек. Уйдун жаткан жайын тазалап туруу керек.
Биздин уй абдан суттуу.
Кунуне уч маал саайбыз. Сааган сайын 10 литр сут берет..
Биз уйду жакшы багабыз. Жем-чепту норма боюнча беребиз»
Увагында сугарабыз.
Сездер: мал—скот, тазалык—чистота, суйет—уважает, багуу
керек—ухаживать надо, увагында—во-время, жем—фу- »
раж (корм), чеп—сено, сугаруу керек—надо поить, жат-
кан жайы—местонахождение, тазалап туруу керек—надо
чистить, суттуу—молочная, уч маал—три раза, саайбыз—
доим, сут—молоко, норма боюнча—по норме.
Т апшырма;
/. Жацы свздврду жаттагыла.
кек музоо.
Гулбааранын апасы колхоздо жакшы иштеп журду. Жумушка
эрте чыгат. Бир кун да жумуштан калбады. Ошондуктан, ударник:
болуп, бир асыл тукумдуу музоо менен сыйланды. Алган
музоосу кек эле.
Аны Гулбаара бакмак болду. Гулбаара мектепте окуйт. Бар-
дык сабактарынан „терт", „беш"—деген баалар алып журду.
Кунуге сабактан келгевде музоону карайт. Андан кийин саба-
гын даярдайт.
Апасы музоону кандай кылып багууну уйретуп журду.
Гулбаара музоону таза багып журду. Жата, турган жерин ар
дайым тазалап, кургак самандан тешеп коёт. Таза чака менен.
су у берет.Тамакты увактысы менен берет.
Мына, ушундай жакшы баккандыктан, музоосу кыштан семиз-
чыкты.
Жаз чыкканда музоону жакшы, кек чептуу жерге банты..
Кок музоо чон, жакшы болду. Оюн салып, Гулбаараны сузуш
ОЙНОЙТ.
Гулбаара эте эле кубанып журду. Гулбаара кек музоонув
жанында мындай дел ырдайт.
Соз дер: кек—мышастый (синий, сизый), чыгат—выходит,
ошондуктан—поэтому, эпкиндуу—ударница, сыйлады пре-
мировали, эн жакшы—отлично, баалар—оценки, уйретуп
журду—учила, семиз—упитанный, сузуп ойнойт—бодая,
играет.
1 ан ширма:
7. Жацы свздврду жаттагыла.
2. Расскажите, как вы ухаживаете за домашними животными-.
КОК МУЗОО.
—Ой, кек музоо, кок музоо!
Жемге, челке семирдиц.
Кундуз жунун кулпунуп,
Баш бербедиц, элирдин.
Ой, кек музоо, кек музоо!
Моюнчацды узбегун.
Сылап, сыйпап бакчу мен,
Куру бекер сузбогун.
— Ой, кек музоо, кек музоо!
Айран, сутун келдосун.
Озун ендуу музоону
Ферманын ую телдесун.
Сездер.’ кундуз-выдра, кулпунат—отливает (блестит), элир-
дин—набрался энергии, моюнчак—ошейник, нашейник,
сылан-сыйпап—гладя (лаская), куру бекер—напрасно, зря^
сузбе—не бодайся.
I плШЫрма:
I. Жацы свздврду жаттагыла.
2. Ырды жаттагыла.
КУЧУК.
— Ысмайыл, мына бу кучукту ал. Жакшылап бак. Бул азыр
жпш. Муну чоцойт,—деди атасы.
Ысмайыл кучугуне „Каблан* деген ат койду. Кучугу чоцойду.
ЛОдап короочу болду.
Ысмайыл кучугун суйет. Кучугу Ысмайылды суйет.
Кпблан короого карышкыр жибербейт.
/
Сездер: жакшылап бак—хорошо ухаживай, жаш—молодой,
деди—сказал, ат койду—дал имя, короочу'—стороже-
вая, карышкыр—волк.
Тапшырма:
Жацы сезс)ерс)у жаттагыла.
ЁЛКА.
Мына ёлка карачы,
Тегеренип ойнойбуз.
Биз советтин балдары,
Жанылыкты ойлойбуз.
Жаны жылды куттуктап,
бсушту санап ырдайбыз.
Кучагында елкемдун
Шаттык менен жыргайбыз.
Сездер: карачы—посмотрите (смотрите), тегеренип—вокруг
(кружась), куттуктап—поздравляя, есуу—вырастание
(рост), шаттык—радость, жыргайбыз—наслаждаемся.
Тапшырма:
Ырды жаттагыла.
тее.
Бак жана чептер болсо, суулуу жерде есет. Суусуз, чбпсуз
жерде тее адамга чон кызмат кылат, себеби—тее ысыкка эн чы-
дамдуу мал болот. Ал бир нече кун суу ичпей, чеп жебей, оор
жуктерду жана кишилерди ташыйт.
Сездер: суусуз—безводный,чепсуз—без сена, себеби—потому
что, оор жук—тяжёлый груз, ташыйт—перевозит.
БАЛЧЫЛАР.
Жаз келди. есумдуктер гулдей баштады.
Балчылар чыга башташты. Ал балчылар—аарылар.
Алар гулдерду сорушат. Бал жыйнашат.
Балчы абышка бал челектерди орнотту. Аарылар бал челек-
терге бал жыйнай баштады.
Бир куну балдар бал челектерден бал жемек болушту. Бирок
балдарды аарылар жолоткон жок.
Аарылар балды ездеру жыйнашат, вздеру кайтарат.
Сездер: балчылар—пчеловода, есумдуктер—растения, аары-
лар—пчёлы, сорушат—сосут, высасывают, бал—мёд,
абышка—дедушка (старик), бал челек—простой улей,
орпотту—установил,жыйнай баштады—начали собирать,
жемек болушту—хотели покушать, жолоткон жок—не
допустил, жыйнайт—собирает, кайтарат—сторожит.
АТАСЫНЫН БЕРГЕН СААТЫ.
Акматтын тууган куну не белек кылып, атасы саат берди.
Акмат ар увакытта сааттын чыкылдаганын тыцшайт. Саат чык-
чык этот. Сонун чыкылдайт экен деп, ойлонот.
Акмат жолдоштору менен ойноп журуп, сууга тушмек бол-
ду. Аида:
Сен колундан саатыцды алып кой,—деди Адыл.
Жок колумдан тушурбейм,—деди Акмат.
Анын эмнец? Саат менен сууга тушесуцбу?—деди Адыл.
— (2а ат менен тушем, колумдан эч качан чечпейм,— деди
Акмит. «
Ошентип, сууга тушту. Саатка суу'кирди да токтоп калды.
Акмат суудан чыкты да ыйлады.
Ой, мен саатты эмне кылдым!Ой, эмнекылдым! Атам бер-
|гп саатты буздум!—деп ыйлады.
Акмат атасы менеп саат устасына барды. Уста саатты ошо
тмит оцдоп койду. Акмат кубанып, кулуп жиберди.
Сездер: саат—часы, белек—подарок, тууган куну—день
рождения, чыкылдаганын—тиканье, тыцшайт— слушает,
сонун—замечательно, анын эмне—почему, токтоп кал-
ды—остановились, ыйлады—заплакал, буздум—испор-
тил, ошо замат—сразу, оцдоп койду—исправил, кулуп
жиберди—засмеялся.
17-М2
да?.—п
г
'АЛТЫНЧЫ КЛАСС
ШЕСТОЙ КЛАСС
И. В. СТАЛИН.
/ Биздин атабыз Улуу Сталин—
Советтер Союзунун Генералис-
спмусу.^СССР элдери Сталинди
езубуздун бир» тууган Сталини-
биз деп аташат.дАл биздин суй-
гунчуктуу жолбашчыбыз жана
атабыз.
.Сталин атабыздын жетекчили-
гн астында биздин Советтик Ар-
ми ябыз адам баласынын душма-
ны болгон фашисттерди кыйра:
тын салды.^Атабыз Сталин биз-
д» жыргалдуу турмушка жет-
кпрди. -6 Атабыз Сталинге узун
емур тнлейбиз.
С о з д е р: бир тууган—родной, суйгунчуктуу—любимый, жол-
башчы—вождь, жетекчилиги астында—под руководст-
вом, адам баласынын душманы—враги человечества',
кыйратып салды—окончательно уничтожил, узун емур
тилейбиз—желаем долгой жизни.
СТАЛИН ТУУРАЛУ ЫР.
Чолпонумсун тавдагы, *
Жарык берген дуйнеге.
Элим учун жаралып,
Эрик бердин суйлееге.
Сездер: чолпон—звезда (Венера), тандагы—перед зарёй, дуй-
неге—всему миру, эрик—свобода.
Тапшырма:
Ырды жаттагыла.
ЧОЛПОНБАИДЫН КААРМАНДЫГЫ.
Чолпонбай Тулебердиев немецтик-фашисттерге карты куреш-
те чон каармандык иш керсетту.
Чолпонбайлардын белугу немец-
терге чабуул койду. Советтик Ар-
миялар немецтердин чебине жетип
барышты. Ошо кезде немецтердин
пулемёту катуу атып, жол бербей
койду. Чолпонбай жолдошторунан
илгери етту да немецтердин пуле-
мётун кездей барды. Пулемётко
жеткенде, анын оозун езунун де-
неси менен каптап жата калды. Пу-
лемёт ата ал бай калды. Советтик
Армиялар немецтердин чебин алып,
немецтерди кырышты.
Мына, ошентип, Чолпонбай не-
мецтерди женууге жардам кылды.
Ал баатырларча елум менен елду.
Аны биз эч качан унутпайбыз, суйебуз, сыйлайбыз. Ал Советтер
Союзунун Баатыры.
Сездер: каармандык—геройство, куреш—борьба, белук под-
разделение, чабуул койду—атаковали, катуу—сильно,
жол бербей койду—не подпускали, кырышты—унич-
тожили, эч качан—никогда, унутпайбыз—не забудем,
баатыр—герой.
Суроолор:
Немецтик-фашисттерге карты куреште ким чоц каармандык
керсетту?
Кимдердин белугу немецтерге чабуул койду?
Ошол кезде немецтердин пулемёту кандай атып турду эле?
Чолпонбай жолдошторунан илгери етуп, кайсы жакты кездей
барды ?
Немецтин пулемётуна жеткенде, Чолпонбай эмне кылды?
Немецтин пулемёту ата алдыбы?
Советтик Армиялар немецтердин чебин алып, немецтерди эм-
не кылышты?
Немецтерди жецууде Чолпонбай кандай жардам керсетту?
Ал кандай елум менен елду?
Чолпонбайды биз эч качан унутпайбыз, суйебуз, сыйлайбыз..
Чолпонбай Советтер Союзунун Баатыры.
ЧАМГЫР.
(Жомок).
11лгсри бир абышка чамгыр айдайт. Чамгыр ете чоц болуп,
жакшы чыгат. Чамгыр бышкандан кийин, абышка жердей суу-
руп алгысы келет. Абышка тартып, тартып жула албайт.
Абышка кемпирин чакырат. Абышка чамгырды тартат, кем-
пир абышканын этегинен тартат. Экеелеп тартып, тартып жула
1лышиайт.
Амалы кеткенде,кичинекей жээнин чакырат. Абышка чамгыр-
дын сабагынан тартат, кемпир абышканын этегинен тартат, жээ-
пн таенесинин этегинен тартат. Учеелеп тартып да жула алыш-
п.игг. Кичине жээн Кумайыкты чакырып келет. Абышка чамгыр-
дын сабагынан! кемпир абышканын этегинен, жээни таенесинин
•тегинен, Кумайык жээндин этегинен тартат. Тертеелеп тартып
да жула алышпайт.
Айла кеткенде, Кумайык мышыкты чакырып келет. Абышка
чамгырдын сабагынан, кемпир абышканын этегинен, жээни тае-
несинин этегинен, Кумайык жээндин этегинен, мышык Кумайык-
тып куйругунан тартат. Бешеелеп тартып да жула алышпайт.
Такыр айла кеткенде, мышык барып, чычканды чакырып ке-
лст. Дагы кайта баштап: абышка чамгырды, кемпир абышканын
нгегинен, кичине жээн кемпирдин этегинен, Кумайык жээндин
этегинен, мышык Кумайыктын куйругунан, чычкан мышыктьщ
куйругунан тартат. Акыры алтоолоп тартып, чамгырды жулуп
злышат.
Сездер; чамгыр—репка, илгери—давным-давно, сууруп алгы-
сы келет—хочет вытащить, тартып, тартып—тянет-по-
тянет, жула албайт—вытащить не может, кемпир—ба-
бушка (старуха), жээни—внучка, таянеси—бабушка,
Кумайык—Жучка, чычкан—мышь жомок—сказка,
абышка—дедушка.
ЖЫЛ МЕЗ ГИЛ ДЕРИ—ВРЕМЕНА ГОДА.
1. . . . 3. . . .
„Кун узарат.
Кар эрийт.
Су улар толот.
Бул качан болот?
2. . . .
Кун кызат.
Чеп сызат.
Гулдер толот.
Бул качан болот?
Эгин орулат.
Жалбырак солунат»
Токоч толот.
Бул качан болот?
4. . . .
Суук ызылдайт.
Кулак тызылдайт.
Куртку толот.
Бул качан болот?
Тапшырма:
Ырды жаттагыла.
токойдо.
Биз токойго бардык. Токойдо бак кеп. Биз токойду арала--
дык. Токойдо кайьщ бар. Токойдо карагай бар. Токойдо тал бар,..
Токойдо терек бар. Токойдо кара жыгач бар. Токойцун чебу
узун. Акмат коён керду. Коён бизден качты. Акмат коёнду ку-
балады. Биз Акматтын артынан жугурдук. Коён бизге жеткир-
беди. Биз катуу чуркадык. Коён бизден да кату у чуркады. Биз.
коёнго жетпедик. Токойдо балдар оюн курду. Бизоюн ойнодук.
Сездер: токой—лес, араладык—ходили (без дороги), карагай
—сосна, тал—верба, терек—тополь, качты—убегал, убе-
жал, кубалады—гнался, чуркадык—бегали, жетпедик—
мы не догнали, оюн—игра.
жаны тйде.
Жумушчуларга чон уй салынды. Ал уй фабриканын жанын-
да. Бул уйге Иван, Жакып уй-булесу менен жана бир топ жу-
мушчулар киришти. Ажар да кечуп келди. Алар жацы уйде ту-
ра башташты. Турган белмелеру кец жана жарык. Кечкисиц
электр лампасы жанат. Бул уйде клуб да бар. Жумушчуларга
кино керсетулет. Уйдун жанында кир жуугуч уй бар. Кир ошон-
до жуулат. Турган уйде кир жуулбайт, ошондуктан туруучу уй-
леру таза жана кецулдуу.
Сездер: уй салды—построили дом, уй-буле—семья, бир топ—
несколько, тура башташты—начали жить, кечкисин—
по вечерам, жанат—горит, керсетулет—показывается*
кир жуугуч уй—прачечная, жуулат—стирается.
АЛДАБА, АЛДАСАН, ИШЕНБЕЙТ.
Бир куну бир бала кой жайып журуп, ой ойлоду. Ою мын-
дай: айылдагы адамдарды алдамак. Карышкыр! Карышкыр!—деп
кнйкырсам, бардыгы келишет. Оой... Карышкыр!... Карышкыр!—
деп кыйкырды.
Айылдагы адамдардын бардыгы мылтык, союл алышып ке-
лишти. Келишсе, эч нерсе жок. Ошентип, бала эки, уч ирет-
илдады.
Бир куну койго чындап эле, карышкыр тийди.
Бала:—Карышкыр! Карышкыр!—деп кыйкырды. Айылдагыларг
—алдап жатат,—дешип чыгышпады. Карышкыр бир канча кой-
ду тамактап, бир козуну кетеруп кетти.
С е з д е р: алдаба—не обманывай, алдасац ишенбейт—если об-
манет®, то не верят, ой—мечта, (мысль) алдамак бол-
ду—решил обмануть, кыйкыр—крикни, мылтык—вин-
товка, союл—большая палка, эч нерсе—ничего, ирет—
раз, алдады—обманул, чындап—в самом деле, алдап
жатат—обманывает.
КЫШКА КАМЫНУУ.
Кирпи кышка камынды. Бир ийин тапты. Аны уй кылып ал-
ды. Уйу сонун-болду. Бирок тешенчу жок болду. Кирпи тешен-
чу издеди. Ар кайсы жакка чуркады. Бир топ жалбырак тапты.
Тиниан жалбырактарын жыйнады. Жалбырактарга ооноп, тебе-
леди. Жалбырактар ийнелерине сайылды. Ошентип, кирпи жал-
быракты уйуне алып келди.
С е з д е р: камынды—готовился, ийин—нора, тешенчу —постель,,
издеди—искал, ар кайсы жакка—на все стороны,ооноп.
тебеледи—валяясь, собирал, ийнелерине—на иголки, са-
йылды—накололись, набрались, ошентип—таким обра-
зом, кышка камынуу—подготовка к зиме.
ЖАМАН ЖОЛДОШ.
Эки бала токойго барышат. Кокусунан бир чон аюуга жо-
лугпт.
Бирне жыгачтын башына чыга качат. Бирее жолдо калат. Ал?
жолдо калган бала, аюу нак езун кездей келе жатканын керет.
Амилы кеткенден кийин, елумуш болуп, жатып калат. Аюу ба-
лл га келет да аны жыттайт. Бала дем чыгарбай жата берет.
Аюу жыттап-жыттап кетип калат.
Аюу кеткенден кийин, жыгачка чыга качкан бала жолдошу-
ц|| келет.
— Сенин кулагыца аюу эмне деп шыбырап кетти?—дейт, ал
била.
-- Аюу коркунуч иш тушкен кезде жолдошун таштай качкан
киши жаман болот—деп, айтты дейт, экинчиси.
Жолдошу уялып калат.
Сездер: кокусунан—случайно, жолуг'ат—встречает, елумупт бо-
луп жатйп калат—притворился мёртвым, жыттайт—ню-
’ хает, дем чыгарбайт—не дышит, шыбырап кетти—по-?
шептал, коркунуч—опасность, уялып калат—становит-
ся ему стыдно.
АРСТАНДАР ЖАНА ЖОЛБОРСТОР.
Ысык жактардагы токойлордо арстандар жана жолборстор
.да жашайт. Аретан да, жолборс да жырткыч айбандар. ©зунун
алы жеткен айбандарды жейт. Аретан абдан кучтуу. Таманы ме-
нен бир серпип, егузду жыга алат.
Жолборс да кучтуу жырткыч жана абдан ачуулу болот. Бул
•экеене кез келген айбандардан кутулуучу аз болот.
Сездер: аретан—лев, жолборс—тигр, жактар—страны,жашайт
—живут, жырткыч—хищные, кучтуу—сильный, таманы
менен—лапой, егуз—бык, жыга алат—может повалить,
ачуулуу—сердитый (злой).
КУУ ТУЛКУ.
Бир абышка менен кемпир бар экен. Бир куну абышка кем-
яирине:
— Мен балык кармоого барайын,—деди.
Кемпири:
— Барсац бар,—деди.
Абышка езенге барып, кеп балык кармады. Чанасына салды
ща уйуне женеду. Абышка келе жатып, жолдо жаткан тул-куну
керет. Чанадан тушуп, тулкунун жанына келет. Тулку елген эме-
:дей сулк жатат.
Абышка суйунуп:
— Кемпириме жакалык таптым—деп, чанага салат да чанасын
<айдап журе берет. Тулку туруп, балыктарды бир-бирден чуур-
туп таштай берет. Балыкты ыргытып бутуй, езу да тушуп кетет.
.Абышка суйунгенунен артына карабайт. Ошентип, уйуне келип,
шашып:
— Кемпир, кемпир’ Сага жакалык алып келдим. Алгын, ал
•чанада турат!—деди.
Кемпири эшикке чыгып, чанадан эч нерсе тапкан жок. Уйуне
«сайра кирип:
— Кана, жакалык эмес, балыгыц да жок,—деди.
Абышка шашкалактап, эшикке чыгып, чананы карай:
— Аттигин ай! ©лбеген куу тулку турбайбы!—деп, санын бир
чаап, екунду.
Сездер: куу—хитрый, чана—сани, елген эмедей—как мёрт-
вый, суйунду—обрадовался, жакалык—на воротник,ша-
шат—торопится, аттигин ай—как жаль (эх), санын бир
чаап—ударив по бедру, екунду—жалел, пожалел.
АК КУУ, ЧАЯН ЖАНА БАЛЫК.
(Тамсил).
Бир куну ак куу, чаян, балык жолугушту. Булар жук тарт-
мнк болушту. Учее тек арабага чегилишти. Арабаны тарта баш-
тшпты. Жук оор да эмес эле: ак куу кекке тартат; чаян кургак-
ка тартат; балык сууга тартат. Булар абдан чарчашты. Бирок
(раба эч козголбойт.
С н з д е р: ак куу—лебедь, чаян—рак, балык—щука, жук—груз,
чегилишти—запряглись, оор—тяжёлый, кекке—к небу
(в облака), кургакка—на сушу, тартат—тянет, чарчаш-
ты—устали.
ЖЭЭРДЕ БЭЭ ЖАНА АНЫН КУЛУНУ.
Жээрде бээ кулун тууду. Кулуну менен жээрде бээ аткана-
/Щ турат. Кулуну уктаганда энеси козголбой турат.
Кулун ойгонду. Ичке, алсыз буттары менен ейде турду.Эне-
н’ине жакын келди. Тумшугу менен кабыргага турте баштады.
Ал эмчек эмгиси келди, бирок эмгендин иретин билбейт.
Энеси чеп жеп турат да кулунуи карап коёт. Кулун бир аз
турду. Энесинин эмчегин соро баштады. Жээрде бээ болсо, аны
жыттап эркелетет.
Сездер: жээрде—рыжая, тууду—ожеребилась аткана—ко-
нюшня, уктаганда—когда спит, энеси—мать.козгол-
бойт—не шевелится, ойгонду—проснулся, ичке—тон-
кий, алсыз—бессильный,бут —нога, ейде турду—встал,
тумшук—морда, кабырга —ребро, эмчек—сосок, эмгиси
келди—захотел пососать, иретин—порядок, соро баш-
тады—начал сосать, жыттайт—нюхает, эркелетет—
ласкает.
АЮУНУН БАЛДАРЫНЫН СУУГА ТУШКОНУ.
(В. Бианки).
Биздин бир тааныш мергенчи суу бойлоп, токойдо кетип ба-
ра жатты. Жыгачтын бутактарынын сынгандыгы угулду. Мер-
генчи коркту, жыгачка чыкты.
Бир аюу эки баласын токойдон эрчитип, суунун жээгине чык-
ты. Аюу бир баласын желкесинен тиштеп алып, сууга чемул-
туп жатты. Баласы туйлап, бакырып -жатты, бирок энеси таза
жууганча жиберген жок.
Экинчиси, муздак суудан коркуп, токойго качып кирди. Эне-
си кууп жетип, жазасын берди, андан кийин биринчи баласына
окшотуп, сууга тушурду.
Жуунуп болгондон кийин, аюунун балдары абдан ыраазы
болушту, себеби—кун уп эле, калыц жундун ичинде алар абдан
ысыган эле. Суу аларды сергитти. Сууга тушуп болгондон ки-
йин, аюу балдары менен токойго кетти. Мергенчи жыгачтан ту-
шуп, уйун© кайтты.
Сездер: суу бойлоп—по берегу, жыгач—дерево, бутактар—
сучья (ветки), коркту—испугался, жээги—берег, жел-
кесинен—за загривок, сууга чемултуп жатты—окунает
в речку, туйлап бакырып жатты—визжал и барахтал-
ся, жазасын берди—надавал шлепков, уп—знойный,
сергитти—освеж ил.
ЖАЗ КЕЛЕ ЖАТАТ.
Жаз келе жатат. ©зу менен бирге турдуу иштер алып келе
жатат. Бардык айдоо жерлерин айдап, эгуу керек.
Жаздын келиши жакшы жана кецулдуу.
Колхозчулар эгин айдоонун камына киришти.
Бир кунду да бекер кетирбей, бат-бат айдап, эгинди себуу
керек.
Биздин колхоздун урендеру даяр, таза жана дандуу. Сепкич
машиналарды овдоп бутушту.
Лйдоо жумушун бир кун да токтотпос учун, сепкич машина-
дардм бат текшеруу керек.
Жаз келет. Ал кутуп турбайт. Кишилерди шаштырат.
Снздер: эгуу керек—надо посеять, киришти—приступили, ке-
цулдуу—радостно, урон—семена, дандуу—зернистая
(крупнозернистая).
БИЗДИН. САКЧЫЛАРЫБЫЗ.
г)гиндин енуму учун бизге ким жардам берет?
Ннум учун жардам беруучу коп канаттуулар бар. Алар: чаба-
лекейлер, чыйырчыктар, кара каргалар жана башка канаттуулар.
Булар есумдуктерго зыяп^келтируучу курт-кумурска. чегирт-
келерди терип жешет.
Бул сакчыларды биз жазында кутуп алуубуз керек. Аларды
«лтурбее керек. Алар учун бактын башьша уя жасап коюу
керек.
Сездер: сакчылар—хранители, енум учун—за урожай (для
урожая), канаттуулар—крылатые, зыян—вред, елтур-
бее керек—не надо убивать, уя—гнездо.
КАРА ЧЫЙЫРЧЫК.
Кара чыйырчык—келгин куштардын бири. Бул дагы келери
менен уя жасай баштады. Уяны чептен, кебезден, майда канат-
тип, тыбыттан жасады.
Кара чыйырчык уянын терецин жакшы керот. Терец уяга
мышыктын тырмагы жете албайт. Карганын тумшугу да жете
албайт.
Кара чыйырчык азыгын жерден терип жейт. Огородго зыян
келтире турган курттарды жейт. Ал курттарды ете ылдам терип
жейт.
Биз ага жыгачтан уя жасап коёбуз. Ал уяны жыл сайын жа-
цы рты и турабыз.
С оз дор: кара чыйырчык—скворец, келгин куштар—прилётные
птицы, кебез—вата, тыбыт—пух, терец—глубокий, тыр-
мак—ногти, жете албайт—не достаёт, тумшук—клюв,
азык—съестные припасы.
КУБАНЫЧТУУ МАЙРАМ.
Бардык эмгекчилердин чон майрамы Биринчи Май болду. Ажар-
1й ипеси кызыл кейнек кийгизди. Атасы кечеге алып чыкты.
Топ-гоп адамдар катар тизилип, кызыл тууну желпилдетип,
кызыл пянтка бара жатышат. Катар бара жаткан топтор ырда-
шып, ураандар айтышып, кечену жацыртышат. Короолордо Кы-
зыл желектер желпилдеп турат.
-м: •
Ажар мунун баарын керуп. Кызыл аятнка келди. Мында да'
ырдашып, ураандар айтышып жаткан балдар жана чоцдор.
Вуларды керуп, Ажар да суйунуп, атасына;
— Майрам эн сонун ээ, ата? Карацызчы, элдин бардыгы
ырдашып, суйунушуп журушет,—деди.
С е з д е р: кубанычтуу—радостный, катар тизилип—построив в
ряды, Кызыл аянт—Красная площадь, кечену жацыртат
—раздаются звуки по улицам, чоцдор—взрослые, кара-
цызчы—смотрите-ка.
укмуштуу жеже.
Бир кемпир жыйган жумурткаларын, уяга салып, тоогува бас-
тырды. Тоок бир нече кун басып, жеже чыгарды. Жежелерун
тегиз чыгарып болгондон кийин, тоок жежелерун талаага чыга-
рып, бага турган болду. Тоок жежелерунун жанында кубанып
куркулдап турду. Кемпир да кубанды.
Бир увакытта тоок жежелеру менен суунун жанына барды.
Бир жежесу сууну кере салып, жугуруп келип, сууга тушуп
кетти.
— Балам елду, сууга кетти, жардам бергиле?—деп ыйлап,
эки кезу жашка толду.—Мындай да жеже болобу?—деп, тоок-
т.у-н чый-мыйы чыкты.
Сууда сузген жежеде убайым жок. Жаны жай таап, ыракат-
танып калды. Сууда сузуп, бир аз жургенден кийин, суудан
чыгып, жежелергё кошулду.
Чырылдаган тоокко карай кемпир келсе, суудан чыгып келе
жаткан жежену керду: „Кап, мен кезумдун начардыгынан тоок-
тун астына ердектун бир жумурткасын байкабай салган экенмин14
—деп, санын бир чапты.
Сездер: укмуштуу—странный, тоогуна бастырды—курицу
посадили, чыгарды—вывела, бир у вакта—однажды, сууга
тушуп кетти—уплыл в воду, чый-мыйы чыкты—растеря-
лась, не знает, что делать. д .
суйлеше билген чыйырчык.
Бир чалдын суйлешууге уйреткен чыйырчыгы бар эле. Чалга»
коцшусунун баласы ар увакытта келип, бул суйлешкенун угуучу-
Чал:
— Кайдасыц, чыйырчыгым?—деп сураса:
— Мен мындамын,—деп кыйкыруучу.
Бир куну чал уйде жок эле.
Коцшусунун баласы келди.
Бала чыйырчыкты кармап алууга ойлонду.
Алып кетмек болду да чыйырчыкты кармап, чентегуне салдьп.
Ошол увакытта чал келип калды:
— Кайдасыц, чьйырчыгым?—дед'и чал.
Чыйырчык баданын чентегунде жатып, бардык кучу менен:
— Мен мындамын!—деп кыйкырды.
Сездер: чыйырчык—скворец, коцшу—сосед, угуучу—слушал,,
мындамын—я здесь, кыйкыруучу—отзывался, алып кет-
мек болду—хотел взять, бардык кучу менен—изо всех,
сил.
ГЕНЕРАЛИССИМУС СТАЛИН ТУУРАЛУ.
Жолдош Сталин ар увакта Лениндин жакын жолдошторунун
бнри болгон. Сталин—болыпевиктер
। н. Октябрь революциясы ува-
IЫНДО Ленин ар дайым жолдош
Сталин менен бирге маселе че-
Ч11111КС11. Сталин жумушчулар-
дып ргволюциячыл кетерулушуне
Жолбаишылык кылган;
Грпждандар согушу увагында
Ппртияпын Борбордук Комитета
Жолдош Сталинди революция
учун эц эле коркунучтуу болгон
Йгрлерге жиберип отурган.
Жолдош Сталин Кызыл Ар-
мнннып маанилуу жециштеринин
уюштуруучусу жана шыктанды-
руучусу болгон.
1922-жылы жолдош Сталинди
ппртияпын Борбордук Комитети-
Н11П генеральный секретарь! кылып шайлайт.
В, И. Ленин елгенден кийин, жолдош Сталин партиянын
жетскчиси жана революциячыл элдин жолбашчысы болду.
Улуу Ата мекендик еогуш увагында немецтик-фашисттерди,
ИПондук империалисттерди жер жузунен бйротоло жок кылуу учун
«курншууд© жолдош Сталин Совет элине езу жетекчилик кылды.
Даанышман Генералиссимус И. В. Сталиндин жетекчилиги
астында, биздин Кызыл Армиябыз немецтик фашисттерди, япон-
дук империалисттерди жер жузунен бйротоло жок кылды.
< мадер: ар увакта—всегда, всё время,- жакын—близкий,
жолбашчы—вождь, кетерулуш—восстание, согуш—война,
уюштурду—организовал, каармандык—геройских, куч—
сила, чыцдады—укреплял, жооптуу—ответственный, Бор-
бордук Комитет—Центральный Комитет, жетекчи—руко-
водитель, Улуу Ата мекендик согуш—Великая Отечест-
венная война, жер жузунен—с лица земли, бйротоло—
окончательно, даанышман—мудрый. ....
партиясынын жолбашчы-
ЖАР МЕКТЕПКЕ.
Мынакей мектеп ачылды,
Билимдин нуру чачылды.
Жеткинчекке биздердей,
Жетилтуу учун акылды.
Конгуроо уну жацырды,
Жолдоштор, бирге баралы!
Кайрат менен илимден,
Алтындын кенин алалы!
Билимге эргип аттанган,
Биз елкенун балдары.
Ата-эненин бактыбыз,
Агарып аткан тацдагы.
С е з д е р: мынакей—вот, билум—знание, нур—луч света, ча-
чылды—рассеяли, жеткинчек—подрастающее поколение,
акыл—разум, кайрат—доблесть (решимость), алтын—зо-
лото, билимге эргип аттанган—радостно устремились к
знанию, бакты—счастье.
ЫСЫК ЖАКТАР.
Жыл бою ысык болуп турган жерлер да бар.
Ал жерлерде токойлор кеп болот.
Ал токойлордо чоц-чоц жыгачтар, бактар есет. Бул жыгач-
тардын жалбырактары жыл бою кегеруп турат. Бул бактарда
чоц-чоц жемиштер болот.
Токойлордо турдуу канаттуулар жана айбандар жашайт. Алар:
арстандар, жолборстор, пилдер, маймылдар, чоц жыландар жана
тоту куштар. Ысык жактарда лимондор, апельсиндер, кофе жы-
гачтары жана чай есет.
Ысык жактарда жыл бою жаан болбой турган жерлер да
бар. Ал жерлерде эч нерсе еспейт. Бак да, чеп да еспейт. Ал
жер чел деп аталат. Челдуу жерлердин баары кумдуу, кургак
талаа болот.
Сездер: ысык жактар—жаркие страны, жыл бою—круглый
год, кегеруп турат—стоят зелёными, тоту куш—попу-
гай, эч нерсе—ничего, еспейт—не растёт, чел—пустыня
(безводная степь), кумдуу—песчаные, кургак—сухие.
ЭЧКИ МЕНЕН КАРЫШКЫР.
(Жомок).
Бир куну эчки таштан ташка секирип, ойноп журду. Бир
увакытта таш калдырады. Калдыраган жакка караса, бир чоц,
кек дебет турат.
— Ой!.. Сен кимсиц? Итсицби? Ит болсоц, эмне кылып
журесуц?—деди эчки.
— Мен жолбун итмин. Эригип журем. Кел ойнойлук,—деди
карышкыр. Куйругун шыйпацдатып, тилин салацдатып, кезуи
276
кызпртып суктанды. Эчки чайнаган чебун жута албай, коркуп
истги. Кецулу тынбай:
Сенин аты-женун ким? Сен карышкыр болуп журбе?—
Д<*Д11.
Карышкыр жакындап:
— Ушуну таап айтасыц. Мен карышкырмын. Сени жеймин.
Кпчкап менен кутулбайсьщ!—деди.
— Мени сен жей албайсыц—деди эчки.
— Мына азыр жеймин,—деп качырды.
Эчки таштан Ташка секирип, аскага чыгып, кутулуп кетти.
— Мындай ишти кутпеген элем!—деп, карышкыр оозун ачып
калды.
Сездер: жомок—сказка, таштан ташка—с камня на камень,
секирди—прыгал, таш калдырады—камни загремели, де-
бет—большая собака, жолбун ит—бродячая собака, эри-
гип журем—скучаю, куйругун шыйпацдатты—хвостом
виляет, суктанды—появилась жадность, коркуп кетти—
испугался, жакындап—приближаясь, аска—скала, кутпе-
ген элем—не ожидал.
ОЙЛОНОМ.
Канат масаи, асманга
Учсамбы деп ойлоном.
Асмандагы сырларды
Ачсамбы деп ойлоном.
Жацы тарих бетине
Жазсамбы деп ойлоном.
Папанин барган уюлга
Барсамбы деп ойлоном.
Баатырларчылап орденди
Алсамбы деп ойлоном.
С о зд е р: ойлоном—я мечтаю, канат—крыло, сырлар—тайны,
тарих—история, ачсамбы—открыть бы (чтобы открыть),
у юл—полюс.
* I «шнырни:
1>1рды жаттагыла.
БИЗДИН КУРУЛУШ.
Биз фабрикаларды, заводдорду куруп жатабыз. Биз совхоз-
чорду, колхоздорду куруп жатабыз. Бардык жерде ишти бардык
ал иштейт. Биздин елкеде эпкиндуу иштейт.
Дуйпеде бир чоц елке бар. Ал биздин Ата мекенибиз—СССР.
Биздин Ата мекенибиз ете бай. Пахтага да, эгинге да, кемурге
да, иефтке да, темирге да—бардыгына бай.
Сездер: курулуш—строительство, бардык жерде—везде, ел-'
ке—страна, дуйнеде—в мире, ата мекенибиз—наша ро-
дина.
КАРГА МЕНЕН ЧАЯН.
Карга келдун устунен учуп бара жатты. Чаянды керду. Кар-
га аны „ап“ деп. илип алды. Теректин башына отурду да жешке
камынды. Чаян езунун жок болорун билди. Каргага мындай деди:
— Ай, карга, карга! Мен сенин атацды жана эненди билем.
Аяар сонун куштардан болучу!—деди.
Карга оозун ачпай туруп:—угу!—деди.
— Сенин агаларынды да, эжелеринди да билем. Алар да
жакшы куштардан болучу.
Карга кайта дагы:—угу!’—деп оозун ачкан жок.
— Ооба, алар жакшы куштар болсо да, баары бир алардын
сага жетишине кеп бар. Дуйнеде сенден акылдуу куш жок,—
деди.
Карга оозун бардыгынча ачып:—ырас!—деп кыйкырганда,
чаян сууга тушуп кетти.
Сездер: келдун устунен—над озером, илип алды—зацепив,
схватил, жешке камынды—собрался съесть, мындай де-
ди—так сказал, оозун ачпай—не открывая рот, баары
бир—всё равно, сенден акылдуу—умнее тебя, ырас—
правда,
ТУЛКУ МЕНЕН ЭЧКИ.
Тулку учуп журген карганы карап бара жатып, кудукка ту-
шуп кетти.
Кудук терец болучу. Тулку андан чыга албады.
Тулку кайгырат.
Эчки кудуктун жанына келди. Кудукту эцкейип карады.
Тулкуну керду да сурады:
— Тулку, сен мында Эмне кылып жатасыц?
— Дем алып жатам, эчки—деп, тулку эчкиге жооп берди.
— Жогоруда болсо, ысык, ал эми мында жакшы, салкын!—
деди.
— Суу жакшыбы?—деп эчки сурады.
— Эц жакшы! Таза, муздак, каалаганыцча ичесиц. Кааласац
мында секирип туш,—экеебузге тец орун жетет,—деди.
Эчки секирип тушту. Тулкуну басып кала жаздады.
Тулку эчкинин жонуна секирип чыкты. Жокунан муйузуне,
муйузунен кудуктун сыртына чыгып кетти.
Эчки болсо, кепке кудуктун ичинде турду. Ээси аны кы-
йынчылык менен издеп тапты. Кудуктан арац тартып алды.
Соч до р: учуп журген—летающую, кудук—колодец, тушуп
кетти—упала, терец—глубокий, кайгырат—печалится, эц-
кейип карады—нагнувшись смотрел, жогоруда—наверху,
салкын—прохладно, каалаганыцча—сколько хочешь, се-
кирип туш—прыгни, жонуна—на спину, муйузуне—на
рога, кудуктун сыртына—наружу из колодца, арац эле—
еле-ел^, тартып алды—вытащил.
КИРПИ МЕНЕН КОЁН.
Коён кирпини керуп:
— Сиздин кийимициз абдан жаман, тикенектуу экен,—деди.
Кирпи жылмайып, ага мындай жооп берди:
— Сиздин сезунуз абдан туура, бирок бул кийим мени иттин
тишипен да, карышкырдын тишинен да сактайт. Сиздин татына-
К.ЧЙ мамык тонуцуз сизди карышкырдан сактайбы?
Коён кирпинин бул сезуне эч нерсе айта албастан, кетип калды.
Сездер: кирпи—ёж, керуп—увидев, тикенектуу—колючий,
жылмайып—улыбаясь, мындай жооп берди—так отве-
тил, сактайт—бережёт, татынакай—замечательный, ма-
мык тонуцуз—пуховая шуба.
ЖАЛПЫ ЭЛДИН МАЙРАМЫ.
5-декабрь 1936-жылы Советтердин Чукул чакырылган Буткул-
•союздук сегизинчи съезди Сталиндик Конституцияны бекитти.
Сталиндик Конституцияда мындай жазылган: Советтер Союзу—
жумушчу-дыйкандардын социалисттик мамлекети. Биздин елкеде
кишини киши эзуу деген жоюлган. Эркиндик жана жыргалдуу
турмуш бардык эмгекчилерге бирдей тийген.
Сталиндик Конституцияда—бардык эмгекчилер эмгекке укук-
гуу, дем алууга укуктуу, билим алууга укуктуу деп жазылган.
Биздин елкедегу бардык элдер социалисттик мулкту сак-
тоого милдеттуу.
Советтер Союзундагы бардык граждандар езунун Социалист-
тик Ата мекенин коргоого милдеттуу.
Сталиндик Конституция Совет балдары учун жыргалдуу жа-
та ырыстуу турмуштун жолун ачты.
Сездер: чукул чакырылган—чрезвычайного созыва, буткулсо-
юздук—всесоюзный, мамлекет—государство, эркиндик—
свобода, бирдей—одинаково, укук—право, билим—обра-
зование, жол ачты—открыл дорогу.
Улуу кесем Сталин
Жацы закон чыгарды.
СССРдин ай м а гы
Сынбас кучте чыцалды.
Олбес тарих, ечпес нур
Омурлукке уланды.
Сездер: аймак—территория, сынбас—нерушимы, чьщалды—
укрепился, елбес—неумирающий, ечпес—негаснущий„
емурлукке—на всю жизнь, уланды----продолжается.
Тапшырма:
Ырды жаттагыла.
КИТЕПТИ СУЙ
Китепти суй, баркын бил,
Китептин кеп акылы.
Ким китенке дос болсо,
Ал ошонун жакыны.
Суттей таза тилеги,
Дециздей кеп талабы.
Кектей тунук акыйкат,
Анын ар бир барагы.
Таалайдын жолун керсетуп,
Чакырып турат келчи деп
Арамдыктан тазалап,
Жакшылыкка эрчитет.
Ошондуктан баркын бил,
Кирдебесин бир чети.
Сыя тегуп булгабай
Жакшы сакта китепти.
Сездер: барк—достоинство, акыл—ум, дос болсо—кто будет
другом, дециз—море, талап—стремление, тунук-—свет-
лый, кирдебесин—пусть не запачкается
бардыгыбыз лыжа уйреневуз.
Лыжа спортуна кебуреек кецул белебуз. Лыжа менен журе
билбесе, ал кандай пионер болот? Дружинанын штабы жана
отряддардын штабы балдардын кимисинде лыжа бар экендигин
билип, мектептин лыжаларын да тартипке келтирип турат. Дру-
жина, балдар ездеру да лыжа жасап алышат. Бир-бирине кол
кабыш кылышат. Бир балада лыжа болсо, ал эки, уч жолдошун
уйретет. Жакын жерден жарышууну, кроссту жана журуштерду
уюштурдук. Ар бир пионер кыш ичинде 100—150 километр жер
журууну милдет кылып алдык.
Сездер: кебуреек—побольше, бири-бирине—друг другу, ке-
нул—внимание, кол кабыш—помощь, белебуз—уделяем,,
жакын—близкий, жур—ходи, жарышуу—соревнование,
билбесе—если не умеет, журуш—поход, кимисинде—у
кого, уюштурдук—организовали, билип—узнавая, кыш.
ичинде—в течение зимы, тартип—порядок, келтирип
турат—приводит, милдет—обязанность, задача, ездеру—
сами, жасап алышат—делают.
Суроолор:
Кайсы спортко кебуреек кецул бурасыздар?
Дружинанын штабы жана отряддардын штабы эмне кы-
лышты ?
Дружина жана балдар ездеру эмне жасап алышат?
Бир-бирине эмне кылышат?
Лыжасы бар балдар жолдошторуна уйретебу?
Лыжа менен журуштерду уюштурдуцуздарбы?
Лр бир пионер кыш ичинде канча километр жер журуун>
милдет кылып алышты?
^Кыргызчага которунуздар.
В нашей школе организован штаб лыжников. Все комсо-
мольцы и пионеры принимают активное участие в работе. У ме-
ня есть лыжи. Я обязался научить двух товарищей ходить на
лыжах. В прошлый выходной день мы тренировались на лыжах.
Скоро будет общегородское соревнование. Мы усиленно го-
товимся к соревнованию. Вчера после урока мы катались на
лыжах. В школе нам дали лыжные костюмы.
ЧАПАЕВ.
Чапаев граждан согушунда кызыл аскерлерге командир бол-
ду. Аны жолдоштору абдан жакшы керуучу. Чапаев кеп согуш
ти, урушта актарды жецген. Бир согушта актар Чапаевдин от-
рядив камап алды. Актар аларды Урал езенунун жанына кама-
ды. Бирок Чапаев моюн бербеди. Жолдошторунун кебу елду,
бир капчасы жараланды. Чапаев езу да жараланды. Ошондо да»
качпастан, жарасын тацьш алып, душмандар менен атыша берди.
Актар аны тируулей кармамак болду. Ал колго тушпеду. Эн*,
якыркы огун душмандарга атты да жардан сууга секирди.
Сууда бир нече увак сузуп журду. Бир кезде Чапаевге даты;
ок тийди. Чапаев сууга чегуп кетти. Кеп увак етпей эле, кабар
жиберилген кызылдардын отряды келди. Актарды камашты. Бир
канчасын колго тушурушту. Мына ошентип, кызылдар актарды.
жецишти.
Чапаевдин баатырлыгын азыр да унутпайбыз. Биз да Чапаевче
баатыр болобуз!
Сездер: граждан согушунда—в гражданской войне, жакшы
керуучу—уважали, любили, согуш—война, уруш—бой,
актарды жецген—побеждал белых, душмандар—враги,
камап алды—взяли в кольцо, окружили, ошондо да—
всё же, жара—рана, тиру улей—живым, живого, ок—пу-
ля, патрон, сузуп журду—плавал, дагы ок тийди—ещё
раз попала пуля, сууга чегуп кетти—утонул в воде, азыр
да унутпайбыз—и сейчас не забываем, вспоминаем, Ча-
паевче баатыр болобуз—будем храбрыми (героями) как
Чапаев.
ЛЕНИН ОРДЕНИ.
Биздин елкеде Ленин ордени эц чон ардактуу орден.
Социалисттик курулушта эмгек сицирген эмгек баатыры
Ленин ордени менен сыйланат.
Ата мекендик Улуу согушта фашисттерди кырган баатырлар
да Ленин ордени менен сыйланат.
Ким Сталинче иштесе, ким ленинчил
ишке жардамдашса, ал Ленин ордени
менен сыйланат.
Мына, Совет екмету Мамлакатты да
Ленин ордени менен сыйлады. Аны эмне
учун Ленин ордени менен сыйлады?
Мамлакат 12 жаштагы пионер кыз, ал
бир кунде 102 килограмм пахта терет.
Мектепте бардык сабактарынан эц жак-
шы деген баа алат. Сабактан калбайт
жана кечикпейт.
Ал жолдошторуна езунун иштерин уйретет.
Мына, ошол учун, Совет екмету аны Ленин ордени менен
сыйлады.
Сездер: ардактуу—почётный, эмгек сицирген—заслуженный,
эмгек баатыры—герои труда, терет—собирает, калбайт—
не пропускает, кечикпейт—не опаздывает.
МАМЛАКАТ ЭМНЕ ДЕДИ?
Мамлакат—колхозчунун кызы. Ал райондогу эпкиндуу кол-
’хозчулардын кецешмесине барган.
Кецешмеде Мамлакат мындай деп суйледу:
— Мага окуу кызык, иштее кызык, пахта теруу кызык. Ме-
аи кичинекей увактымда пахта терууге жиберишкен эмес. Ошон-
,до езум эле мектептен кийин пахта тере баштадым.
Мен эки кол менен терууну билем. Биздин колхоздо 50 ки-
.лограммдан теришет. Мен бир эле колум менен 50 килограмм
терем. Алтынчы куну эки колум менен тердим эле 102 килог-
рамм чыкты. Мен азыр чоцмун. Пахта менден кичине!—деди.
Мамлакат мектепте кандай окуганын айтты.
Ал эц жакшы окуйт экен. Дагы ал пионер экен.
Мен 10 пионерге ондукмун—деп, бат-бат суйледу. Алар
дп пахта термек болушту. Башка кыздар да жакшы терууну
уйренушту. Менин кеп тергенимди керушуп, алар да кеп тере
башташты,—деди Мамлакат.
Сездер: кызы—дочь, жиберишкен эмес—не пускали, ошондо
—тогда, эки кол менен—обеими руками, бат-бат—быстро.
Суроолор:
Мамлакат кимдин кызы?
Ким райондогу эпкиндуу колхозчулардын кецешмесине бар-
ган?
Кецешмеде Мамлакат эмне деп суйледу?
Мамлакат нече колу менен терет?
Анын колхозундагы колхозчулар кунуне нече килограммадан
терет?
Мамлакаттын эки колу менен тергени канча килограмм
чыкты?
Мамлакат мектепте кандай окуйт экен?
Мамлакат пионеркабы?
Мамлакат дагы эмнелерди айтты?
БААТЫРЛАР.
Папфиловдун дивизиясы Кыргызстанда тузулген. Анын катары
кыргыздын эр журек уулдары менен толукталган. Анын дуйнегв
атагы кеткен 28 баатыры Москва алдында, улуу борбор—
Москвины коргоо учун курман болушту. Бирок алар душманды
Москва га жиберишкен жок. Ал мындайча болду:
1941-жылдын кёч кузу. Москвага ете турган чоц жолго чык-
мак максаты менен, душман катуу йабуулга етту. Тун. Тунерген
калын токой каалгып уктап тургансыйт. Жер бетинде кыроо бар.
Тац агарьш, жер жарык тартайын деди. Муздак сыдырым согуп,
суук кату ул ай тушту... Мына, кандайдыр бир корку нучтуу до-
оуш чыкты.
283
Шырп эткен табышты жибербей, тыцшап турган Дуйшенкулс
— Бул душмандын танкалары—деди окоптогу жолдошторуьа.
Мына, салгылашар минута эми болот.
— Камдангыла, жолдоштор!
— Ким коркоктук кылса, ал чыккынчы! Ага—елум!—деди
политрук Клочков.
Ал ацгычакты болгон жок. Душмандын танкалары токойду
кызыл куурайдай качырата сындырып, кирип келди.
Окоптогу Дуйшенкулдун жолдоштору бирин бири кучакта-
шьш, ооздон ебушуп туруп:
— Ура! Жолдоштор! Олсек да душманды еткербейлук! Ро-
дина учун! Сталин учун!—деп, бир ооздон унчугушканда, унде-
рунен жер титиреди.
... Алар кеп эмес эле. 28 гана. Алардын ичннде: орустар,
кыргыздар, украиндыктар, казахтар бар болучу. Алар ездерунун
эр кекуректерун болотко тосту. Душмандын элуу танкасынын
кебу талкаланып, зоого камалгандай, тык турду.
Мына ушунтуп, 28 баатырдын атагы жер жузуне угулду.
Алардын катарында Кыргызстандын уулдары: Шопоков, Ананьев,
Шемякин, Конькин жана башка жолдоштор бар эле.
Сездер: тузулген—формирован, анын катары—его ряды, эр
журек у ул—смелый, верный сын, дуйнеге атагы кеткен—
известные всему миру, Москва алдында—под Москвой,
коргоо—оборона, курман болду—героически погибли,
ет—переходи, максат—цель, коркок—трус, чыккынчы—
предатель, елум—смерть, елсек да душманды еткербей-
лук—хоть умрём, но врага не пропустим, болот—сталь..
СУУК ЖАКТАРДА.
Ыраак тун жакта кичинекей эскимос—Иква деген бала турат.
Икванын уйу муздан жасалган, Иква бир куну уйунде уктап жа-
тып ойгонду. Уйдун ортосунда бир чыныда тюлендин майы жа-
нып турат. Ошол жанып турган от уйду жарык кылат жана
жылытат.
Икванын энеси ошол шамга тамакты да бышырат.
Икванын тешегу аюунун терисинен болучу. Иква тешегунен
ТУРДУ- Кийимин кийди. Шым, кемейл жана тебетейи жундуу жы-
луу териден тигилген. Иква эшиктин оозундагы терини кетерду
да узун коридор менен сойлоп кетти. Икванын артынан ити да
кошо кетти.
Ошентип, алар эшикке чыгышты.
Эшик суук жана карацгы.
Ал жерде кышында бир нече ай кун керунбей, карацгы бо-
лот. Тескерисинче, жайында кун бир нече ай такыр батпайт. Ал
жерде бак такыр еспейт. Кышында Икванын атасы муздан уй
салат. Жайында териден чатыр жасайт.
Сездер: ыраак—далёкий, тун жак—север, ойгонду—проснулся,
ортосунда—в середине, жанып турат—горит, ошол—тот,
кемсал—пиджак, жундуу—с обильной шерстью, тигилген—
сшито, сойлоп кетти—уполз (пополз), кошо кетти—вме-
сте ушла, карангы—темно, тескерисинче—наоборот, та-
кыр—совсем, батпайт—не заходит, чатыр—палатка.
ТУНДР АДА.
Ыраакы тун жакта Тундук Муз децизи бар. Ошол дециздин
•боюнда тундра деген талаа бар. Тундрада кыш узун болот. Тун-
дранын кайсы жагына карасац да аппак кар. Адамдар биринен-
бири алые турушат. Ал жерде туруучу адамдар бугу багып кун
икерушет.
Бугулар болсо, кардын арасынан мох деген (кундуз чеп сы-
•яктуу) есумдуктерду жылкыча тээп, ачып жешет.
Бугулар бир жерде жайылышеа, ал жердин эцгилчегин жеп
коюшат. Ошондуктан, тундрадагы адамдар ар жерге кечуп жу-
рушет. Тундрада туруучулар бугунун этин жешет. Терисин ки-
йим кылып кийишет. Озун чанага кош ушат.
Бугу болбосо, тундрада туруу кыйын болор эле.
С е з д е р: Муз децизи—Ледовитый океан, боюнда—на берегу,
аппак—белый-белый, бугу—олень, тээп ачып жейт—
достаёт корм из-под снега, эцгилчек—мох, кечуп жу-
рушет—кочуют, чанага кошот—запрягает в сани.
КЫЗЫЛ ГАЛСТУК.
Кызыл галстук кантип жасаларын билесицерби? Пахта ачы-
лат. Колхозчулар аны теришет. Терилген пахтаны заводго тап-
шырат. Заводдо пахтаны чигитинен ажыратат. Таза пахтаны
токуу фабрикасына жиберет. Фабрикадан ийруу машинасына
тушет. Андан ийрилип, жип болуп чыгат. Ийрилген жип токуу
машинасына тушет. Андан токулуп, кездеме болуп чыгат.
Токулган кездеме турдуу боёкко боёлот. Даяр кездеме коопера-
гивд'-рге жиберилет.
Пионерлердин кызыл галстугу ушул кездемелерден тигилет.
Сездер: кантип—как, чигит—зерно (хлопка), ийруу машина-
сы—прядильная машина, жип—нитка, боёлот—красится.
СЕНЯ.
Сеня деген пионер кальщ токойду аралап келе жатып, жат
адамцы жолуктурду. Сеня жат адамдан корккон жок. Анын ким
жепдигин билгиси келди.—„Валким, душмандыр“—деп ойлоду.
Бирок тигил жат адам канчалык митайым болсо да, Сенянын
оюн сезбеди. Ал акырындык менен нефтебазанын жана паро-
«оздорду оцдой турган депонун кайда экендигин сурап билгиси
келди. Сеня жат адамдан ого бетер шекшинди: „бул чыккынчы
вкен. Менден сурап билип алып, зыянкечтик кылганы жатат.
Душман аман кетпесин. Эми мунун езун алдайын"—деди, пионер
ез ичинен. Бирок сырткы кебетесинде сырын жат адамга бил-
гизген жок.
— Мени ээрчициз, сизге нефтебазага бара турган жолду
керсетуп беремин,—деди.
Жат адам кубанып кетти да Сеняны ээрчиди. Сеня аны неф-
тебазага алып барбастан, жакын жерде постто турган милицио-
нерге ээрчитип келди. Мына ушинтип, немецтик диверсант кол-
го тушту. >
Сездер: калыц—густой, жат адам—враг (враждебный человек),
билгиси келди—хотел узнать, балким—возможно, мита-
йым—хитрый, ой—мечта (желание), акырындык менен—
постепенно, шекшинди—подозревал, зыянкеч—вредитель,
сырт кебетеси—наружный вид, мени ээрчициз—идите за
мной, колго тушту—попался в руки.
ТУЛКУ МЕНЕН ТУРНА.
Тулку менен турна дос болушат. Тулку турнаны конок кы-
лууга ойлойт.
— Бизге конокко кел, турна, кел, кымбаттуум. Сени мыктап
туруп конок кылам!—деди тулку.
Турна конокко келди. Тулку ботко бышырды. Тйбактын
бетине гана шыбап берди да кошоматтап:
— Жегин, кымбаттуу турна, жегин. ©зум бышырдым,—деди»
Турна тумшугу менен табакты так-так эттирип чокуду. Тум-
шугуна эч нерсе илинбеди. Тулку табаулы тили менен жалап
отуруп, ботконун баарын езу жеп койду. »
©зу тойгондон кийин:
— Турна, кецулуце алба, башка бере турган сыйлыгым жок—
деди. с *.
— Ушунуца да ракмат, тулку! Эми сен мага конокко бар-
гын,—деди турна.
Экинчи куну тулку турнага конокко келди. Турна тамак кы-
лып, моюну узун, оозу тар кумурага куюп барди да:
— Жегин,* тулкум! Сыйлай турган башка эч нерсем жок,—
де ди.
Тулку кумуранын жанынан чебеленип, ары да етту, бери да
етту, бирок тумшугу кумурага батпай койду. Турна тумшугуи-
кумурага сала берип, баарын чокуп жен койду.
— Тарынба, тулку! Башка сыйлай турган эч нерсем жок,—
деди.
Ошентип, тулку уйуне ачка кетти. Ошол увактан тартып, тул-
ку менен ту.рнанын достугу ажырады.
Сездер: турна—журавль, дос болушту—подружились, ко-
нок—гости, кымбаттуу—дорогая, кошомат—подхалимство
(лесть) жегин—кушай, илинбеди—не попался, кецулуце»
алба—не обижайся
МИЧУРИНДИН ЖЕМИШ БАГЫНДА. .
Мичурин—жемиш багын естуруучу атактуу бакчы. Мичури®
жемиш багын естуруу ишин жакшы керет. Анын бул ишти иш-
тси келе жатканына 50 жылдан ашты.
Ар турдуу тажрийбаларды иштее аркы-
луу, ал жацы жемиштерди естурууге
жетишти. Анын естурген жемиштери
сууктап ушубейт. Мичуринди биздин
елкедегу чоцдор да, балдар да, эркектер
ди, аялдар да билишет.
Па дыша екмету увагында Мичу рин-
ге иштее кыйын болгон. Падыша екме-
ту Мичуриндин ишин баалаган эмес.
Анын ишин ерчутуу учун падыша ек-
мету эч кандай жардам жана каражат
бсргеп эмес. Ал езунун ишин дыйкан-
дпр учун иштесе да, дыйкандар пайда-
линп алгап эмес. Мичуриндин естурген
турдуу жемиштерин кулактар жана помещиктер (жер ээлери) пай-
далаиган.
Совет екмету орноо менен бирге, Мичурин тууралу эн би-
|ринчи Ленин эске алды жана анын ишин ерчутуу учун, екмет
тарабынан каражат берди. ©кмет Мичуриндин эмгегин абдан
баалаган. Анын ишин ерчутууге кара-
жат жана жер берген. Мичуриндин
жардамчылары да жана окуучулары
да кеп болгон.
©кмет Мичуринди Ленин ордени
менен сыйлады. Мичурин абдан кеп
турдуу жемиштер естурду.
Мына, бул бир топ алмурут жыга-
чы. Бул кичинекей жыгачтан жемиш-
тер алуу жана аны багу у эн эле оной.
Мына, алча жыгачы. Мунун жал-
бырагына Караганда алмурутка ок-
щойт. Бирок мунун башка жерине
Караганда—алча. Бул жыгачтын ар
бир бутагы бир эки гана алмурут
эмес, кептен байлайт.
Мына, ошентип, Мичурин алмурут
жыгачы менен алча жыгачын жал-
гаштырып, жацы
естурду.
жемиш жыгачын
Мичуриндин багында чоц-чоц турдуу алмалар бар.
Банты кайтаруучулар ал алманын тубуне жатуудан корку-
чпат, себеби—алма чоц. Алма бактан узулуп тушкенде, тийген
жерин оцдурбайт.
Мичуриндин багында майда жемиштердин кеп туру бар.
Булардын баары чоц жана даамдуу болот.
Мичуриндин багында ар турдуу сорттуу жемиштер ете кеп.
Вак естурууЧулер Мичуриндин багына туш-туштан кеп кели-
Шет. Жемиштердин, жашылчалардын, майда жер-жемиштердин
жацы сортторун естуруу ишин уйренушет.
С о ядер: аркаеында—через, посредство, атак—слава, баалоо—
ценить, байлоо—прививать, жал гаштыруу—скрещивать,
даам—вкус, эс—внимание, оной—простой, лёгкий, оору-
туу—делать больно, окшоо—быть похожим, ерчутуу—
развивать, каражат—средства, кыйын—трудно, тарап—
сторона, тийуу—касаться, туш-туштан—со всех сторон,
туп—корень, уйренушуу—обучаться.
1. Составьте вопросы к тексту.
2. Изложите содержание этого рассказа.
ГР АММ АТИНА ЛЫК
НЫСНАЧА МААЛУМАТТАР
КРАТКИЕ СВЕДЕНИЯ
ПО ГРАММАТИКЕ
ЭЛЕМЕНТЫ ФОНЕТИКИ.
1. Буквы киргизского языка делятся на гласные и согласные.
Гласные: а, е, ё, и, о, у, ы, э, ю. я, о, у.
Согласные: б, в, г, д, ж, з, й, к, л, м, н, и, р, с, т, ф,
X, Ц, ч, ш, щ, н.
Буквы „ъ“ и „ь* никаких зкуков не обозначают.
2. Все гласные киргизского языка делятся на твёрдые (губ-
ные и негубные) и мягкие (губные и негубные, широкие, узкие).
Твёрдые гласные Негубные Губные Широкие Узкие
а, ы, я о, у, ю, ё а, о, Ы, у
Мягкие гласные е, э, и 0, V е, е и, у
3. Согласные киргизского языка делятся на глухие и звонкие.
Звонкие: б, в, г, д, ж, з, й, л, м, н, р, н.
Глухи е: к, п* с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ.
4. Гласный „е* произносится примерно так; как русский звук
,6* после согласных (лёд), например: кол (произносится кёль—
озеро).
,,1^ о. Гласная „у* произносится примерно так, как русский звук
после согласных (люди), например: кун (произносится кюнъ—
день).
6. Звук „э“ й начале киргизских слов произносится пример-
но так, как смягчённый русский звук э: эл—народ (произносит-
ся эль), а поеде гласных его произношение соответствует произ-
ношению русского звука ,э“ в слове аэроплан.
7. Произношение звука е в начале слова и после гласных
соответствует1'! произношению русского звука е: Европа, Киев.
После согласный эт?©т звук произносится как смягчённый рус-
ский 8." кел (прой0^рсится кель)—приходи. В начале собственно
киргизских слов 'е Йе, употребляется.
8. Киргизские гласные а, о, у, э, е, у могут быть долгими
н краткими. //' %
Долгие гласные обозначаются в письме двумя буквами: аа,
оо, уу, ээ, ее, уу.
Слова с долгими гласными, в отличие от сходных слов с крат-
кими гласными, имеют разное с ними значение.
Таблица слов с долгими и краткими гласными.
Слова с долгими гласными
Слова с краткими гласными
Саат—часы
Оор—тяжёлый
Суу—вода
Ээр—седло
Т елее—платить (инфинитив)
Суттуу уй—молочная корова
Сат—продай
Ор—жни
Тур—встань
Эр—храбрый
Теле—плати (повелительное
наклонение)
Сутту алып бер—подай молоко
9. Произношение звуков, обозначаемых буквами б, в, д, з,
й, л, м, в, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ, ю, я, совпадает с про-
изношением русских звуков, обозначаемых этими же буквами.
10. Произношение согласного ж в словах киргизского проис-
хождения приблизительно соответствует беглому, слитному про-
изношению русских д+ж— дж—жолдош (произносится джол-
дош)—товарищ.
11. В словах, вошедших в киргизский язык через русский,
произношение киргизского ж соответствует произношению рус-
ского ж: журнал (произносится журнал), жюри (произносится
жюри).
12. Буква к, находясь в одном слоге с мягкими гласными
(э, е, и, о, у), соответствует русскому звуку к, а находясь в
слове с твёрдыми гласными (а, о, у, ы, я, ё, ю) передаёт твёр-
дый звук к, отсутствующий в русском языке: кагаз—бумага, та-
нк—палка, суюк—жидкий и др.
13. Буква г, находясь в одном слоге с мягкими гласными,
передаёт звук, подобный русскому г, а находясь в одном слоге
с твёрдыми гласными, передаёт твёрдый заднеязычный звук г,
и не мгновенный, а длительный звук г, отсутствующий в рус-
ском языке: кагаз—бумага, сага—тебе и др.,
14. Произношение звука ц, от н отличается тем, что при про-
изношении его кончик яыка опущен, а в нёбо упйрается корень
языка. По своему произношению он сходен со слитным произ-
ношением ниг—нг: миц (минг)—тысяча, келициз (келингиз)—
приходите.
15. В киргизском языке существует закономерность употреб-
ления гласных в различных аффиксах, частицах и окончаниях.
Если в основном аффиксе гласная широкая, то во всех произвол-
пых аффиксах будет также широкая гласная, если же в основнок "
аффиксе гласная узкая, то во всех производных аффиксах бу-
дет узкая гласная.
Примеры:
а) Бала+да=балада—у ребёнка (да—основной аффикс), терезе
I дс терезеде—на окне, короо+до=короодо—во дворе,кечеН-
дн=кечеде—на улице (де, до, де—производные аффиксы с пов-
торяющимися широкими гласными).
б) Бала-|-бы—балабы—ребёнок ли (бы—основная частица,
|ерезе+би=терезеба —окно ли, короо4~бу=корообу— двор ли),
кнче+ бу=кечебу—улица ли, (би, бу, бу—производные аффик-
сы).
Это правило употребления широких и узких гласных распро-
страняется на все аффиксы, частицы и окончания, кроме аффик-
сов луу, оо, уу и др.
16. В области фонетики киргизского языка следует отметить
яплеиие уподобления (ассимиляции) аффиксов применительно к
последнему слогу основы.
11а предыдущих этапах развития киргизского языка в одном
слове могли встречаться либо только мягкие (е, н, е, у), либо
только твёрдые (а, ы, о, у) гласные и, притом, либо только не-
губпые (а, е, ы, и), либо губные (о, е, у, у). Пережитками этой
« гадин являются некоторые бытовые термины. На современной
же стадии развития киргизского языка это свойство основ уже
утрачивается, совершенно свободно уживаются в одном слове
губные и негубные гласные (соода—торговля) или твёрдые и
мягкие (апрель—апрель).
Пиление уподобления гласных наблюдается, как правило, толь-
ко и пффиксах (да и то не во всех). Например, если последний,
слог основы твёрдый и содержит негубной гласный звук (а, ы),
то и и аффиксах будут твёрдые и негубные звуки (а, ы), и на-
оборот. Согласные также уподобляются друг другу: сочетание
глухого согласного со звонким обращается в сочетание двух
глухих II Т. П.
Покажем это на примерах аффиксов местного падежа „да“ и
аффиксов дательного падежа „га“:
Кызмичты—служащий.
Кы,'1м.ттчы4-да=кызматчыда—у служащего и т п.
Карындаш—младшая сестра.
Карындаш4-та==карындаш»гл—у сестры.
Т|11икеит4-те=Ташкент/ие—в Ташкенте.
Жолдош—товарищ.
Жолдош 4 то жолдош/по—у товарища.
Бала 4-гач=балагл—ребёнку.
Ат-| ка=атка—к лошади.
ОСОБЕННОСТИ КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА.
1. В грамматике киргизского языка можно выделить две ос-
новных категории: имя и глагол.
К категории имени относятся: имя существительное — зат
атооч, имя прилагательное — сын атооч, имя числительное —-
< сан атооч, местоимение — ат атооч.
Но кроме указанных грамматических категорий, имеются
второстепенные (служебные) части речи: междометие —сырдык
соз (бах, ой, ий, ай,), союз—байламта (жана—и, бирок—но и др.).
Послелоги — слова, имеющие сходное значение с русскими
предлогами и союзными речениями (чейин — до, кийин —после)
2. Все имена в киргизском языке изменяются по числам, па-
дежам, лицам, то-есть склоняются и спрягаются.
Грамматических родов (мужского, женского, среднего) в кир-
. гизском языке нет.
Это устраняет вопрос о согласовании членов предложении
по родам, например:
Чоц уй — большой дом (чон — большой).
Чоц китеп — большая книга (чоц — большая).
Чоц кузгу — большое зеркало (чоц — большое).
Ал жиберди — он послал, она послала, оно (учреждение) пос-
лало, жиберди — послал, послала, послало.
3. Не существует в киргизском языке и согласования опре-
деления с определяемым словом в числе и падеже:
Жакшы бор —хороший мел (жакшы — хороший).
Жакшы кагаз — хорошая бумага (жакшы — хорошая).
. Жакшы терезе — хорошее окно (жакшы — хорошее).
Жакшы окуучулар — хорошие ученики (жакшы — хорошие).
„Жакшы" — форма единственного числа употреблена в значе-
нии множественного числа. Множественность в этом примере
определяем по существительному „окуучулар".
Жакшы тракторчуларга — хорошим трактористам (жакшы—
— хорошим). Дательный падеж в этом примере определяем по
существительному „тракторчуларга“ с аффиксом „га“.
4. Основным отличием структуры слова киргизского языкг»
от русского является то, что корень слова в киргизском языке
может выступать с самостоятельным законченным значением, до-
есть в качестве особого отдельного слова.
Так, в слове окуду (он читал) корнем является оку; корень.
„оку“ изолированно означает — читай.
Иначе обстоит дело в русском языке: в слове читал корнем
будет чит, корень этот изолированно не имеет смысла.
5. Образование производных слов от корня и изменение слов
по грамматическим формам осуществляется ;в Киргизском языке
при помощи словообразующих и словоизменяющих аффиксов,
которые присоединяются к корню слова с пряной стороны один
за другим: Я
Жумуш—работа. _______
Жумушф-чу=жумушчу— рабочий (чу — словообразующий аф-
фикс).
Жумушчу+лар—жумушчулар — рабочие (лар — аффикс мно-
жественного числа).
Жумушчулар+да=жумушчулар<9а — у рабочих (да —аффикс
местного падежа).
Из этих примеров ясно видно, что каждый аффикс выражает
п грамматическом отношении только одно значение, тогда как
н русском языке часто один аффикс или окончание выражает
несколько значений: например, аффикс ов в слове столов выра-
жает сразу три значения, а именно: значение числа (множест-
венного), значение рода (мужского), значение падежа (роди-
тельного).
О построении предложения в киргизском языке.
}Кай, суроолуу жана илептуу суйлемдвр — повествова-
тельные, вопросительные и восклицательные предложения.
М и с а л ы:
а) Колхозчулар оокаттуу турмушка жетишти. Жумушчулар
заводдо иштейт. Биз экскурсияга бардык. Сиз эрте келдициз.
б) Жыйналыш качан башталат? Азыр ким келет? Бугун ке-
чинде эмне болот? Сиз келесизби?
в) Жашасын, Сталиндик Конституция! Бардык елкелердун
нролетарлары, бириккиле! Ой, сонун экен! Жашасын, Советтик
Армия!
В киргизской речи повествовательные
(жай суйлем), вопросительные (суроолуу
суйлем) и восклицательные (илептуу суйлем)
предложения строятся так же, как и в русском
языке.
Тапшырма.
Бир нече суйлем табыцыздар.
Женекей суйлем — простое предложение.
М и с а л ы:
а) Кун чыкты. Жумуш башталды. Биз бактылуубуз.
б) Кызматчылар кызматка киришти. Биз тапшырманы орун-
даттык. Бугуй жалпы чогулуш болот.
в) Сиз планынызды аткардыцызбы?
— Ооба.
-— Иманалиев Москвадан качан келет?
— Эртен. "
— Чогулуш кайда болот?
— Клубда.
Куз. Эртен менен. Даярданабыз.
В предложении киргизской речи мы имеем
главные и второстепенные члены.
Главные члены (баш муче); ээ (подлежа-
щее), баяндооч (сказуемое).
Второстепенные члены (айкындооч муче).
Простые предложения делятся на несколько
групп:
а) нераспространённые (жалан суйлем),
б) распространённые (жайылма суйлем),
в) полные (толук суйлем)
г) неполные (кемтик суйлем).
Выражение подлежащего и сказуемого.
1. Подлежащее (ээ) в киргизском языке выражается основ-
яой формой имён, а иногда изменённой формой различных час-
тей речи.
2. Сказуемое (баяндооч) выражается различными формами
глагола, а иногда именными частями речи (существительным,
прилагательным и др.).
Выражение подлежащего.
Мисалы:
а) Капар келди.
б) Ким окуду? Ал кеп окуду.
в) Кызыл сарыдан жакшы.
г) Беш терттен кеп.
д) Келе жаткан — жумушчу.
е) Иштее пайдалуу (работать полезно).
Перепишите примеры и подчеркните подлежащее.
Выражение сказуемого.
а) Сиз жаздыныз.
б) Ал келет. ..л
в) Сиздер бара жатасыздар.
г) Кун узун.
д) Жыйырманын жартысы — он.
е) Биздин бухгалтерибиз —сиз.
ж) Суйлегон — жумушчу.
Тапшырма:
1. Керсетулген мисалдардан ээ менен баяндоочту ажыраткылл.
2. Ээнин жана баяндоочтун милдетин кайсы сездер аткарат?
3. }Когоруда керсетулген улгуге карата, бир нече суйлем оЛ-
лоп жазгыла, анын баяндоочу менен ээсин ажыратып чыккыла.
Выражение второстепенных членов предложения.
Второстепенные члены (айкындооч муче) вы-
ражаются изменёнными именными формами
и некоторыми глаголами и аффиксами ып (ип,
уп, уп, п).
Второстепенные члены предложения могут
относиться к подлежащему и к сказуемому. В
первом случае второстепенные члены определя-
ют подлежащее, а во втором случае — опреде-
ляют или дополняют сказуемое.
Мисалы:
а) Колхоздун малы осту. Семиз ат кучтуу болот. Уч жумуш-
чу келди.
б) Ал кат алды.
в) Бугун сиз киного келесизби? Эртен мен театрга барам. Ал
жакшы иштейт. Ал китеп окуу учун китеиканага кетти.
'Тапшырма:
1. Жогоруда керсетулген мисалдардан айкындооч мучену та-
быцыз.
2. Толуктоочу, аныктоочу бар, бир нече суйлем ойлоп табьщыз.
Предложение с однородными членами — бирикме суйлемдер.
Предложение, в котором имеется несколько
• подлежащих при одном сказуемом, или несколько
* сказуемых при одном подлежащем, несколько I
) однородных определений, относящихся к одному
’ определяемому слову, или несколько дополнений
к одному слову, называется предложением с.од-
нородными членами.
Миса л ы:
а) Сергеев, Жумашов жана Халмурзин пландарын ашыгы ме-
нен орундашты. Жумушчулар, кызматчылар, студенттер, окуу-
чулар демонстрацияга катышты.
б) Колхозчулар иштеди, эс алды. Окуучу окуду, жазды. Кыз-
матчы иштеди, тамактанды, эс алды.
ч
в) Сергеев дептер, сыя, китеп сатып алды. Колхоз буудай,
кызылча, таруу айдады. Китепканада жумушчулар китеп, газета,
журнал окушат.
Тапшырма:
1. Жогорку суйлемдердун мучелерун ажыраткыла.
- 2. взуцер ойлоп, бир нече бирикме суйлвм жазгыла.
Сложное предложение — кошмо суйлем.
Предложение, состоящее из нескольких простых предложе-
ний, называется сложным предложением. Сложные предложе-
ния в киргизской речи бывают двух видов:
1. Сложно-сочинённые предложения (женекей кошмо суй-
лом).
2. Сложно-подчинённые предложения (татаал кошмо суйлем);.
Сложные предложения бывают союзные и бессоюзные.
Знаки препинания в сложных предложениях такие же, как:
в русском языке.
М и с а л ы:
Куз келди, окуу башталды. Жамгыр жаап, жер кегерду. Чеп
жакшы чыгып, мал жакшы семирди. Колхозчулар эмгекти мык-
ты сицирди эле, эгин жакшы чыгып, тушум мол болду. Тун кир-
ди. Ай шооласын жерге текту. Кун жылыды да, кар эриди. Окуу
жылы бутун, жайкы дем алыш башталды. Сидоров келмейинче,
мен уйге барбайм. Сиз барбацыз, ал келсин. Сен эч кайда кет-
пе, кечинде оюн болот. Эгин жакшы чыкты, анткени— жер се-
миз болду.
Эл клубга чогулушту, себеби — шайлоо тууралу доклад
болду.
Эркин Мураттыкына келди, бирок Мурат уйде жок эле, Жаз»
жаанчыл болду, демек — эгин жакшы чыгат.
Сентябрь айы кандай келди, ошондой эле окуу ба”|;гадды.
Жакшы иштесе, эмгек енумдуу болот. Стахановчо иШзесе, ту-
шум кеп болот.
Барсац, келемин. ...
Июнь, июль айлары келсе, колхоздун малы жайлоого чыгат.
'Ж й я
Тапшырма:
1. Жогорку керсетулген мисалдау^ан же/ТалУй кошма, титаал
кошмо суйлемдерду тапкыла жана айпым ‘,блуп жазгыла.
2. Кошмо суйлемдегу белгилерге кецул бургу ла.
3. Байламталарды кечуруп жазгыл/,
4. взуцуэдер бир нече суйлвм ойлоп табыцыздар жана алардю
белуп жазыцыздар.
ОБ АФФИКСАХ КИРГИЗСКОГО ЯЗЫКА.
Все аффиксы киргизского-языка делятся на четыре группы:
1) турактуу муче. 3) сыйлыгышма муче.
2) оошмо муче. 4) ээрчибес муче.
1. Турактуу муче — это такие аффиксы, у которых изменяет-
ся только гласная, а согласная остаётся без изменения (кызмат-Ь
чы=кызматчы —служащий, темир+чи=темирчи,етук+чу=етук-
чу, окуу-}-чу=окуучу).
2. Оошмо муче — это аффиксы, у которых изменяется и глас-
ная и согласная (окуучу+дан—окуучудан—от ученика, ат+тан
аттан — от лошади, бала-фга^балага — ребёнку (к ребёнку),
колхоз+го=колхозго — В КОЛХОЗ, ЖОЛДОШ-фкО=:ЖОЛДОШКО —
к товарищу).
3. Сыйлыгышма муче—это аффиксы, у которых гласные не
только изменяются, но и выпадают (жыйырма+ынчы=жыйыр-
манчы — двадцатый, эки~финчи=экинчи — второй).
4. Ээрчибес муче — это аффиксы, которые не изменяются
(жеце+тай=женетай — тётенька, эне+тай—энетай — маменька).
К первой группе аффиксов (турактуу муче) относятся: ча,
чан, сыз, чы, са, мак.
Ко второй группе аффиксов (оошмо муче) относятся: падеж-
ные аффиксы дан, нын и др.
К третьей группе аффиксов (сыйлыгышма муче) относятся:
ынчы, ым, ыш и др.
К четвертой группе аффиксов (ээрчибес муче) относятся: тай,
эке, эк и др.
Кенугуу—упражнение-.
Иванов кыргызча суйледу.
Иманалиев атчан келди.
Кызматчы жумушка эрте келди.
Жецетай, мага китеп берицизчи.
Бугун жыйырманчы апрель.
Беш кунден кийин неченчи апрель болот?
. Жыйналышта протоколду ким жазды?
Нротоколду Ульченко жазды.
Менин жолдашум -- Петров. Ал фабрикада иштейт. Ал —
балкачн. Петрой нормасын ар куну 150 процент орундатат. Сен
ураан жаз. Эжёке качан келет?
Тапшырма.' 1
1. ВЫпйийияа йз данного упражнения слова с аффиксами ту-
. ракп,уу_ лЛВ}) оошмо муче, сыйлыгышма муче, ээрчибес муче.
2. Придумайте 'несколько предложений со словами, имеющими
равные аф)фшфуи.
Кайталоо.
Вопросительные частицы бы, би, бу, бу, пы, пи, пу, пу, (ли)?(
В киргизском языке вопросительная частица бы всегда упот-
ребляется после того слова, к которому она относится, и пи-
шется слитно.
При прибавлении частицы бы к глаголу, оканчивающемуся
на „т“, в конце глагола „т“ выпадает.
В киргизском языке при выражении вопроса без вопроситель-
ного слова частица бы обязательна, а в русском языке она обыч-
но опускается.
Частица бы изменяется в зависимости от последней гласной
и согласной в слове.
Мисалы:
КагазбЪ/, дептербя, борбу, кечебу, катя&г, мектеплв, жол-
дошиу, кейнекяу.
Словообразующий суффикс чы (чи, чу, чу)—сез которуу-
чу куранды.
Если к названию предмета, прибавить суффикс чы(чи, чу, чу),
то образуется новое слово, показывающее профессию или заня-
тие человека.
Ми са л ы:
Кызмат-фчъ/ — кызматчы, темирчи, жумушчу, етукч/.
ИЗМЕНЕНИЯ СКЛОНЯЕМЫХ ЧАСТЕЙ РЕЧИ В КИРГИЗСКОМ
ЯЗЫКЕ.
Местный пал еж — жатыш жендеме — имеет аффиксы: да, де,
до, де, та, те, то, те.
Местный падеж всегда показывает местонахождение предме-
та. В речи русского языка местный падеж передается разными
падежами с предлогами „у“, „на", „в".
Местный падеж отвечает на вопросы: кимде— у кого? эмне-
де— на чём? кайда — где?
Мисалы: партаба, терезебе, жолбо, кечебе, шкаф/шз, мек-
тепте, жолдошто, етуктв.
Исходный падеж—чыгыш жендеме — имеет аффиксы: дан,
ден, дон, ден, тан, тен, тон, тен.
Исходный падеж указывает движение от предмета или из
предмета. Отвечает на вопросы: кимден — от кого? эмнеден —от
чего? из чего? кайдан — откуда?
Мисалы:
Агабая, Семетейбея, совхозбоя, келбея, Маиастая, мек-
тепшен, жолдошшоя, Айчуректея.
Дательный направительный падеж — барыш жендеме —
имеет аффиксы: га, ге, го, ге, ка, ке, ко, ке.
к
Дательный падеж отвечает на вопросы: кимге — кому? к ко-'
му? эм неге — чему? к чему? за чем? (зачем?) за что?кайда —„
куда?
Мисалы:
Окууга, билимге, колхозго, келге, Акматка, китенке, жол-
дошко, Айчурекяв.
Родительный падеж—илик жэндемэ — имеет аффиксы: нын,
пип, нун, нун, дын, дин, дун, дун, тын, тин, тун, тун.
Родительный падеж показывает принадлежность предмета и
место какого-либо явления.
Родительный падеж отвечает на вопросы: кимдин— чей? (ко-
го?), эмненин — чего? (чей?) (ко всем предметам, кроме че-
ловека).
Мп с а л ы:
Балаяыя, терезеяяя, окуучуяуя, кечняун, кагаздьш, деп-
терд&я, колхоздун, келдун, Манаслгздн, мектепшнн, жолдош-
тун, Айчуректуя.
Винительный падеж — табыш жендэмэ — имеет аффиксы:
пы, ни, ну ну, ды, ди, ду, ду, ты, ти, ту, ту.
Винительный падеж отвечает на вопросы: кимди — кого? эм-
не ни — чего? (что?).
Мисалы:
Бэлаяь/, терезеню, окуучуну, кечеяу, кагаздь/, дептердя,
колхозду, келд/, Манас/яь/, мектепти, жолдошту, Айчурэк/я/.
Множественное число.
В киргизском языке слова употребляются в значении един-
ственного и множественного числа.
Множественное число передаётся в именах аффиксом лар
(лер, лор, лер, дар, дер, дор, дер, тар, тер, тор, тер).
После числительных и после слов канча, нече форма мно-
жественного числа ялар“ в предложении не употребляется.
Мисалы:
Окуучулар, дептерлер, пальтолор, кечелер, кагаздяр,
кийимдер, колхоздор, келдор, куштар, мектептер, жолдош-
тор, суреттер.
Глагол—этиш.
Глагол — часть речи, обозначающая действие или состояние
предмета.
Глагол имеет три времени: прошедшее, настоящее и буду-
щее.^Прошедшее и будущее время глагола имеет несколько ви-
дов, которые передаются разными формами окончаний. А
-
Глаголы изменяются по лицам, числам и временам.
Основой глагола в киргизском языке является форма пове-
лительного наклонения, выражающая приказание, указание и
просьбу.
Глаголы повелительного наклонения — буйрук этиш.
М и с а лы:
ТА'аз, ал, кел. оку, суйле, аткар.
Глаголы прошедшего датированного (берки еткен чак) для
выражения лица и числа имеют следующие окончания: дым,дыц,
ды, динар, ышты, дык, дьщыз, дьщыздар.
Мисалы:
Простая форма — Мен жаздылг, („жаз"—повелительная фор-
ма, „дым“ — окончание 1-го лица единственного числа), сен
жаздыд, ал жазды, силер жаздыцар, алар жазышты.
Вежливая форма — биз жаздык, сиз жаздыцыз, сиздер жаз-
дыцыздар.
Глагол настоящего времени.
Глагол настоящего времени образуется из двух слов: из основ-
ного глагола с деепричастными суффиксами „ып“ (ип, уп ,уп и
я,) и из вспомогательного глагола, в роли которого употреб-
ляются слова тур, отур, жат, жур с соответствующими лич-
ными окончаниями.
Глаголы настоящего времени изменяются по лицам и числам,
причём окончание лица прибавляется в конце вспомогательного
глагола, а основной глагол не изменяется по лицам.
Масалы:
Мен жазып жаталгьля, сен жазып жанасыц, ал жазып жа-
•тат, силер жазып жачасыцар, алар жазып жачышат, биз жа-
зып жатабыз, сиз жазып жатасшз, сиздер жазып жатась/здар.
Будущее определённое время.
Будущее определённое время выражает действие, которое
должно обязательно совершиться.
М и с а л ы:
Мен окуй лгун, сен окуйсу^-, ал окуйт, сил(ер окуйсу^цр,
алар окушст, биз окуйбуз, сиз окуйсуз, сиздер окуйсуздпр. ।
Имя прилагательное.
Имя прилагательное в киргизском языке выражает свойство
предмета и характер действия, в предложений употребляется и
сочетании с именами и с глаголами. . и
)1меии прилагательные отвечают на вопросы кандай (какой—
пн ое не н как?).
Имени прилагательные склоняются по падежам так же, как
имени существительные, но косвенные падежи прилагательных-
К1 ц«> употребляются в речи.
к с и л'ы:
Кызыл, ак, таттуу, кичине.
Имя числительное.
Числительные количественные и порядковые в киргизском
я лыке склоняются так же, как и существительные.
Примечание: Собирательные числительные склоняются по
особой ферме.
Аффиксы притяжательных местоимений с именами
существительными.
В русском языке существительное не изменяется по лицам,
и употребляется в сочетании с соответствующим местоимением.
В । пргизском языке прибавление местоимения к существитель-
ному для выражения принадлежности не обязательно, а прибав-
ляются аффиксы принадлежности.
Существительные имеют следующие основные аффиксы: м, ц,
гы, (ы) нар, сы, (ы) быз, цыз, цыздар и другие.
Мисалы:
Менин аталс, сенин ата/$, мунун атасьг, силердин атацар,
плпрдын атасм, биздин атабыз, сиздин атацыз, сиздердин ата-
цыздар.
Спряжение имён в настоящем времени.
В киргизском языке имена, относящиеся к профессии, могут
изменяться по лицам. К именам прибавляются окончания лица,
(1 вспомогательный глагол (есть) настоящего времени опускается.
Спрягающиеся имена в настоящем времени имеют следую-
щие личные окончания: мын, сын, сыцар, быз, сыз, сыздар.
Мисалы:
Мен кызматчыл/ын, сен кызматчысыч, ал кызматчы, силер
кызмптчысбгчар, алар кызматчы, биз кызматчыбб/з, сиз кызмат-
чыгыз, сиздер кызматчысыздар.
Спряжение имён в будущем определённом.
При спряжении имён в будущем определённом имена не из-
меняются, а изменяется по лицам вспомогательный глагол бу-
дущего времени ,.бол“.
ап пза к 305
.М и с а л ы
Мен инженер бололц сен инженер болосуч, ал инженер бо-
лот, силер инженер болосуцар, алар инженер болушат, биз-
инженер болобуз, сиз инженер болосуз, сиздер инженер боло-
суздар.
Прошедшее недатированное. \
Форма прошедшего недатированного времени употребляется
в тех случаях, когда дата совершения действия не уточнена..
В переводе на русский язык прошедшее недатированное может
передаваться формой глагола совершенного и несовершенного
вида. *
Основные аффиксы глаголов прошедшего недатированного'
следующие: гав (ген, гон, ген, кан, кен, кон, кен).
К этим аффиксам глаголов прибавляются соответствующие-
окончания лица и числа мын, сын, сыцар, ышкан, сыз, быз,.
сыздар и др.
М и с а л ы:
Мен жазганмын, сен жазгансыц, ал жазгяя, силер жаз-
гансыцар, алар жазышкая, биз жазганбыз, сиз жазгаясь/з,.
сиздер жазгансыздар.
Глаголы сомнительного давнопрошедшего времени.
Глаголы давнопрошедшего времени показывают такие дей-
ствия, в совершении которых сомневается сам говорящий.
Глаголы давнопрошедшего времени имеют следующие основ-
ные аффиксы.
Гандыр, гендир, гондур, гендур, кандыр, кендир, кондур,.
кендур. К этим аффиксам прибавляются соответствующие окон-
чания лица.
Мисалы:
Мен баргандырмы н, сен баргандырсыц, ал баргяядыр, си-
лер барг андырсыцар, алар барышкандыр, биз баргандыр-
быз, сиз баргандырсыз, сиздер баргандырсыздар
Будущее предположительное.
Глаголы будущего предположительного времени показывают
действие, которое возможно, но не обязательно совершится в
будущем.
Глаголы будущего предположительного времени имеют из-
меняющийся аффикс ар (ер ор, ер), к этим аффиксам прибав-
ляются соответствующие окончания лица*
М и с и л ы:
Мен плармын, сен аларсыц, ал алар, силер аларсыцар,
илпр плылиар, биз аларбыз, сиз аларсыз, сиздер аларсыздар.
Глаголы условной формы.
Условность совершения действия в киргизском языке
выражается:
I. Путём прибавления к повелительной форме глагола аф-
фикса „са“ (се, со, се) с соответствующим окончанием лица.
М и с а л ы:
Мен барсям, сен барсац, ал барса, силер барсацар, алар
барышей, биз барсак, сиз барсацыз, сиздер барсацыздар.
Желательная форма.
Образование глаголов желательной формы с аффиксом „гай“
(гей, гой, гой, кай, кей, кой, кой) и частицей „эле“.
При изменении по лицам в глаголах с частицей „эле“ личные
окончания прибавляются к частице „эле“.
Мисалы:
Мен жазгай элем, сен жазгай элец, ал жазгай эле, силер
жпагай элецер, алар жазгай эле, биз жазгай элея, сиз жазгай
члециз, сиздер жазгай элециздер.
Таблица морфологических изменений.
Склонение существительных единственного числа
— зат атоочтордун жекелик турде женделушу.
Им. Ага Кагаз Ат Эже Эл Тиш
I*. аганын Д, игига II. агамы М. пгада Игх. пгадан кагаздыя алтын кагазга атка кагазды ачты кагазда ачта кагаздая ачтан эжеяйя эжеге эжеяя эжеде эжедем элдин элге элди элде элден тиштия тишяе ТИШ1ИЙ тиш/ие тиш/иея
Им, Короо Короз Жолдош Коче Кез ©тук
Р, короояуя короздуя жолдоштуя кечеяуя кездуя етуктуя Д короого корозго жолдошяо кечеге кезгб етуккв В короояу корозду жолдошшу кечеяу кезду етукту М. ''короодо короздо жолдошто кечеде кезде етукше Исх. короодоя короздоя жолдошягон кечеден кезден етуктея
Склонение существительных множественного числа —зат атоочтордун кептук турде женделушу. №
Им. Окуучулар Кагаздар Карындаштар
Р. окуучулардь/я Д. окуучуларга В. окуучулардь/ ПЛ. окуучуларда Исх. окуучулардая кагаздардь/я кагаздарга кагаздардь/ кагаздарда кагаздардая карындаштардь/я карындаштарга карындаштарды карындаштарда карындаштардая
Им. Мергенчилер Мугалимдер Студенттер
Р. мергенчилердяя Д. мергенчилерге В. мергенчилердя М. мергенчилерде Исх. мергенчилерден мугалимдердяя мугалимдерге мугалимдерди мугалимдерде мугалимдердея студенттердия студенттерге V) студенттердя студенттерде студенттердея
Им. Тоолор Райондор Жолдоштор
Р. тоолордуя Д. тоолорго В. тоолорду М. тоолордо Исх. тоолордоя райондордуя райондорго райондорду райондордо райондордоя жолдоштордуя жолдошторгр жолдошторду жолдоштордо жолдоштордон
Им. Кечелер Келдер Ордектер
Р. кечелердуя Д. кечелерге В. кечелерду М. кечелерде Исх. кечелердея келцердуя келдерге келдерду келдерде келдердея ердектердуя ердектерге ердектерду ердектерде ердектердея
Склонение прилагательных —сын атоочтордун женделушу.
Им. Жакшы Кызыл Кичине Женил Бийик
Р. жакшыяыя кызылдб/я кичинеяяя Д. жакшыга кызылга кичинеге В. ' жакшыяы кызылды кичинеяя М. жакшыдд кызылда кичинеде Исх. жакшыдая кызылдая кичинедея жецилдяя бийиктяя жецилге бийикяе жецилдя бийиктя женил де бийик/яе жецилдея бийиктея
308
г
Им. Маданияттуу Чон Толу к
1». мпдаиияттууяуя чопдун толукягу
Л. маданияттуугя чоцго толукяя
II. мпданияттууяу чоцду толукяту
м. мадан ияттуудя чочдо толукягя
Исх маданияттуудяя чопдон толукягя
Им. Кучтуу Курен Кех
Р. кучтууяуя курендуя . кекягуя
Л- кучтууге курецге кекя©
В. кучтууну куренку кекягу
м. кучтууде курение некто
Исх. кучтуудея курецд©я кектен
Склонение числительных количественных
—эсептик сан атооч сездердун женделушу
Им. Алты Кырк Эки Бир Беш Он
1». алтыяьш кыркягыя экияяя бирдяя бешягяя ондуя
д. алтыга кырккя экиге бирге бешке онго
В. алтыяь/ кыркягы экияя бирдя беш яг я онду
м. алтыда кыркягя экиде бирде бешяге ондо
Исх. плтыдая кырк/пяя экиден бирден бештея ондоя
Им. Элуу Жуз Терт
Р. элууяуя жуздуя тертягяя
Л. элууге жузге тертяо
в. элууяу жузду тертягу
м. элууде жузде тертте
Исх элуудея жуздея тертягея
Склонение порядковых числительных
—иреттик сан атоочтун женделушу.
Единствен'ное число
Им. Алтынчы Экинчи Онунчу Учунчу
Р. плтьшчыяыя экинчияяя онунчуяун учунчуяуя
Л. алтынчыгя экинчиге онунчугя учунчуге
в. алтынчыяы екинчияя онунчуя_у учунчуяу
м. . ч алтынчыдя экинчиде онунчуда учунчуд©
Исх, алчынчыдяя экинчидея онунчудяя учунчудея
Множественное число
Им. Алтынчылар Экинчилер Онунчулар учунчулер
Р. алтынчылардьдн экинчилердин онунчулардыя учунчулердун
Д. алтынчыларги экинчилерге онунчуларги учунчулергв
В. алтынчылардь/ экинчилерди онунчуларды учунчулерду
М. алтынчылардя экинчилерде онунчуларди учунчулерде
Исх. алтынчылардан экинчилерден онунчулардпн учунчулерднн
Склонение личных местоимений
— жактама ат атоочтордун женделушу.
Падежи Личные 1 Сен местоимения
Им. Мен Ал Силер
Р. менин сенин анын силердин
д. мага сага ага силерге
в. мени сени аны силерди
м. менде сенде анда силерде
Исх. менден сенден андан силерден
Падежи Л и чные местоимения
Им. Алар Биз Сиз Биздер Сиздер
Р. алардь/я биздин сиздин биздердин сиздердин
д. аларги бизге сизге биздерге сиздерге
В. аларды бизди сиз ди биздерди сиздерди
м. аларди бизде сизде биздерде сиздерде
Исх. алардия бизден сизден биздердея сиздердея
Склонение указательных местоимений
— шилтеме ат атоочтордун женделушу.
П а д е- о Множественное число
жи Им. Единственное числ
Бу Ошо Тиги Булар Ошолор Тигвдер
Р. мунун ошояун тигинан булардын ошолордуя тигилёрдия
Д. буга ош ого тигиге буларга ошолорго тигйлерге
В. муну ошону ТИГИНЙ буларды ошолорду тигилерди
м. мында ошондо тигинда буларда ошолордо твдилерде
Исх. мындан ошондон ти гинддо булардая опюлордон тигилердся
Склонение существительных с притяжательными аффиксами
— таандык атоочтордун женделушу.
Им. Атам Эжем Пальтом Козум Атац Эжен
Р. атамдын эжеыдин пальтомдун кезумдун атандын эжецдия
Д. атама эжеме пальтомо кезумр атана эжене
В. атамды эжемди пальтомду кезумду а.танды эженда
м атамда эжемде пальтомдо кезумде атанда эжецде
Исх. атамдан э жеидея пальтомдоя кезумдея атандаи эжецдия
310
11м. Пальтоц Кезун Атасы Эжеси Пальтосу Козу
1». д. В. м. Исх. пальтоцдуя кезундуя пальтоцо кнзуце пальтонду кезунду пачьтондо кезуцде пальтоидоя кезуцдея атасыяь^я эжесияяя атасыяа эжесшде атасы я эжесия атасыядя эжесияд^ атасыяая эжесия^я пальтосуяуя кезуяун пальтосуяя квзуяе пдльтосуя кезуя пальтосуяда кезуядо иальтосуяая кезуявя
Им. Атацар Эжецер Пальтонор
Р. л. В. м. Исх. атанардьдн атацаргя атацарды атацардя атацардян эжецердяя эжецерге эженердя эжецерде эжецердея пальтонордун пальтоцорго пальтоцорЛу пальтоцордо пальтоцордон
41м. Кезунер Атасы Эжеси
1>. д. в. м. Исх. кезуцердун кезуцерго ' кезуцерду кезуцерде кезуцердуя атасыя&/я атасыяя атас ын атасыядя атасыяя я эжесинян эжесине эжесин эжесиндс’ эжесинян
Им. Пальтосу Кезу Атабыз
Р. д. В. м. Исх. пальтосунун пальтосуня пальтосуя пальтосуядя пальтосунян кезуяун кезун© кезун кезунде кезунен атабыздьдн ата бы зги атабыздь/ атабыздя атабыздян
Им. Эжебиз Пальтобуз Кезубуз
Р. д. в. м. исх. эжебиздпя зжебизг^ * эжебиздя эжебизде эжебизден пальтобуздун пальтобузгя пальтобузду пальто бу здя пальтобуздян кезубуздуя кезубузге кезубузду кезубузде кезубуздвн
Им. Атацыз Эжениз Пальтонуз
Р. л. в. м. Исх. атацыздьгн атацызгя атаныздм 4 атацыздя атацыздян эжециздян эжецизге эжециздя эжецизде эжецизден пальтоцуздун пальтоцузгя пальтоцузду пальтоцуздя пальтоцуздян
Им. Кезунуз Атабыз Эжебиз
Р. кезуцузДуя атабызД ын эжебизДия
д. кезуцузге атабызгя эжебизге
в. кезуцузДу атабызД ы эжебизДя
м. кезунузбя атабызДи эжебизДе
Исх. кезуцузДяя атабызДяя эжебизДея
Им. Пальтобуз Кезубуз Атацыздар
Р. пальтобузбуя кезубузДуя атацыздарбыя
д. пальтобузгя кезубузге атацыздаргя
в. пальтобузДу кезубузДу атацыздароы
м. пальтобузДя кезубузДя атацыздарбя
Исх. пальтобузДян кезубузДея атацыздарДяя
Им. Эжениздер Пальтоцуздар Кэзунузде
Р. эжециздерДин пальтоцуздар дын кезуцуздерДуя
д. эжециздерг^ пальтоцуздарги кезуцуздергэ
в. эжениздерДи пальтоцуздарбы кезуцуздерДу
м. эжециздерДе пальтецуздарДя кезуцуздерДе
Исх. эжециздерДен пальтоцуздарДяя кезуцуздерДея
Спряжение имён с притяжательными аффиксами
—таандык атоочтордун жак менен езгерушу.
Местоим. Менин Основа Ата атаж Ини иниж Кече кечеж Пальто пальтож Сенин атан ИНИЧ кечек пальток Мунуй Силердин Булардыи атасы атацар атасы инис« ааацер инися кечесу кечеявр кечесу пальтосу пальтояор пальтосу
Ат Тиш Бут Куч ктым ткшим бутуж кучуж атыц тпшиц бутуя кучуя аты атыцар аты тиши ташинер тиши буту бутуяир буту кучу кучуяер куяу
Местоим. Биздин Сиздин Основа Ата Атабыз атацыз Ини инибиз иния«з Кече кечебуз кечеяуз Пальто пальтоДуз пальто^уз Биздердин Сиздердин атабыз атацыздар инибиз ааациздер кечеДуз к&чецуздер пальтобуз пальтоцуздар
Ат Тиш Бут Куч атыбыз тшпибиз буту буз кучуДуз ат ъщыз ташициз бутуцуз кучуяуз атыбыз атыцыздар тшрибиз ташициздер' бутубуз . бутуцуздар кучубуз кучуяузДер
Местоим. Менин Сенин Мунун
Основа
сущ.
Тарак тарагь/ж тарагб/к тарагь/
Китеп китебил/ китебгщ китебя
Жоолук жоолугуж жоолугуя жоолугу
Туш тушуж тушуя тушу
Силердин
тарагь/яор
ктебицер
жоолу гуцар
тушуцер
Алардын1
тарагы
китебя
жоолугу
тушу
Местоим. Биздин Сиздин Биздердин Сиздердин
Основа
сущ.
Тарак тарагь/быз чаръгыцыз тарагьтбь/з тарагь/^ь/здяр
Китеп китебябяз китебябяз китебябяз уитебициздер
Жоолук жоолугубуз жоолугуяуз жоолугубуз жоолугуцуздар-
Туш тушубуз тушуя уз тушубуз тушу цуздор
Спряжение имён в настоящем времени —жик атоочтордун жак менен жакталышы.
Местоим. Мен Сен Ал Силер Алар
()снова
СУЩ.
Ырчы ырчьшыя ырчыгь^ ырчы ырчысычар ырчы
Темирчи темирчилшя темирчи^и^ темирчи темирчис/щер темирчш
Окуучу окуучулгуя окуучугу^ окуучу окуучусу^ар окуучу
Кубе кубелтуя кубесу^ кубе кубесу^ер кубе
Врач врачлгыя врачсь^ врач врачсьщар врач
Ударник ударникжйя ударниксиц ударник ударниксгщер ударник
Агроном агрономл<уя агрономгуз агроном агрономсу^ар агроном
Отукчу етукчултуя етукчу г уя етукчу етукчу суцвр етукчу
Местоим. Биз Сиз Биздер Сиздер
(Уснова
сущ.
Ырчы ырчыбыз ырчыеб^з ырчыбб43 ырчысыздар
Т емирчи темирчибяз темирчисиз темнрчибиз темирчисиздер»
Окуучу окуучубуз окуучусуз окуучубуз окуучусуздар
Кубо кубебуз кубесуз кубнбуз кубесуздер
Врач врачбыз врач^ьяз врачль/з врачсыздар
Ударник ударникляз ударниксаз ударниккиз ударниксаздер
Агроном агрономбуз агрономсуз агрономбуз агрономсуздар’
втукчу етукчу буз етукчусуз 9 етукчубуз етукчусуздер
Спряжение имён в будущем определённом времени
—жик атоочтордун жакынкы келер чак менен жакталышьш
Местоим. Мен Сен Ал Силер Алар
Основа
Агроном агроном агроном агроном агроном агроном
болом 1 болосуц болот болосуцар болуи/ат
Местоим. Биз Сиз Биздер Сиздер
Основа
Агроном агроном бо- агроном бо агроном бо- агроном бо-
лобуз лосуз лобуз лосуздар
: Спряжение глаголов прошедшего датированного времени
—берки айкын еткен чактын жакталышы.
;Местоим. Мен Ал Силер Алар
-Основа гл.
Жаз жаздык жазды/$ жазды жазды^ар жъзышты
.Кел келд им келдод келди келди^ер келишти
Кой койдум койду/$ койду койду цар коюшту
Кер кердум кердум керду кердуцер керушту
Ал алдым алдб«{ алды алдыцар лпышти
Ич ичтим нчтиц ичти нчтицер нчишта
Ук уктум уктуц укту уктуцар у туш ту
Уйрет у йретотум унречтуц уйрет/иу уйреттуцер уйретушту
Месторм. Биз Сиз Биздер Сиздер
-Основа гл.
Жаз жаздык жаздыцыз жаздык жаздыцыздар
Кел келдик келдициз келдик кепдициздер
Кой койдук копдуцуз койдук кондуцуздар
Жер кердук кердуцуз кердук кердуцуздвр
Ал алдык алдыцыз алдык алдьщыздар
Ич ичигик ттициз ттик ичтициздер
Ук ук~пук уктуцуз уктук уктуцуздар
Уйрет уйреттук уйрегтуцуз уйреттук \йре^туцуздвр
Спряжение глаголов прошедшего недатированного времени
—байыркы айкын еткон чактын жакталышы.
Местоим. Мен Основа гл. Сен Ъ Ал Силер Алар
*С!ана саваганмын санагансыц са наган санагансыцар санашкик
Бийле бввлегенмин бввлегенсиц бийлег^н бтлегенсице р бтшешкен
Оку оку ганмын окугансыц окугай окугансыцар окушкан
-Суйле су&л&генмун сувлегенсуц суйлеген суйлегенсуцор суйлешкен
Жаз жъзганмын жазгансыц ж азган жазгансыцар жазышкан
Кел келгенмин келгенсиц келген келгенсицер келишкен
Котор кстергонмун которгонсуц которгон кторгонсуцар коюрушкан
Кер квргенмун квргенсун кергвн кергвнсуцор керушкнн
Местоим. Биз Сиз Биздер СизДер
Основа гл. Сана санаганбмз санагаяздде санаганбыз санагансыздар
Бийле бийлегеябяз бийлегеясаз бийлегенбаз бийлегенсиздер
Оку акуганбыз окугаясмз окуганбыз оку гансыздар
Суйле суйлегеябуз суйлегенгуз суйлегея^уз суйлегенсуздер
Жаз жазганбыз жазгансыз жазганбыз жачгансыздар
Кел келгенбиз келгеясаз келгенбиз келгенсиздер
Котор кторгонбуз которгоясуз которгонбуз которгонсуздар
Кер кереенбуз кергенсуз кергенбуз кергенсуздер
Местоим. Мен Основа гл. Айт айтканмын Сен айткансыц Ал Силер* Алар айткан айткансыцар айтышкан
К ет кеткенмин кет кеясиц кеткен кеткенсицер кетишкен
Кош кошконмун кошконсуц кошкой кошконсуцар кошушкан
Уйрет уйреткеяжуя уйретквнсуц уйретяея уйретквнсуцор уйрвтушкен
Местоим. Биз Основа гл. Айт атканбыз Сиз айткансыз Биздер айтканбыз Сиздер айткансыздар
Кет кеткенбиз кеткенсаз кеткенбиз кеткенсиздер
Кош кошконбуз кош коя суз кошконбуз кошконсуздар
Уйрот уйретконбуз уйреткеясуз уйреткенбуз уйрет кенсуздер
Спряжение глаголов сомнительного давнопрошедшего времени
—кудук еткен чактын жакталышы.
Местоим. Мен Сен Ал Силер Алар
Оонова
гл.
Сана санагандырмын санагандырсыц санагандыр саиаган- санагая-
дырсыцар дыр
Бийле бнйлегендирмин бийлегендирсиц бийлегея- бийлегея- бийлеш-
дир дирсицер кендир
Оку окугандфрмын окугандыргыц окугандыр окугандыр- окугая-
сыцар дыр
Суйле суйлегендурмун суйлегендурсуц суклвген- суйлегея- суйле-
дур дурсуцвр гвндур
Бар баргандырмын баргандырсыц баргандыр баргандыр- бгрган-
сыцар оыр
Бил билгендирмин бипгендирсиц билгендир билгендир-бнлген-
сицер дир
Ойлон ойлоигондурдгря ойлонгондурсуц ойлоигоя- ойлоьгон- ойлон-
I дур дурсуцар гондур
Керх кергеядурлуя квргендурсуц кергендур кергендур- кергея-
суцер дур
Местоим. Биз Сиз Биздер Сиздер
Основа гл. Сана Бийле Оку саиагандыр- быз бийжгендир- биз окугандырбыз санагандыр- сыз бнйлегендир- сиз окугандырсыз санагандыр- быз бтлегендир- биз окугандыр- быз санагандырсыз- дар бийлегенд ар сиз- дер оку гандырсыз- дар суйлегенд урсуз- дер барго н )ырсыздар
Суйле Бар суйлегендур- буз баргандырбыз суйлегендур- суз баргандырсыз суйлегендур- буз баргандырбыз
Бил билгендир- биз ойло-лгондур- буз кергендурбуз билгендирсиз бнлгендирбиз билгенди рсиздер
Ойлон Кер ойлонгондур- суз кергендурсуз ойлоагондур- буз кергендурбуз ойлопгондурсуз- дар кергендурсуздер
Спряжение глаголов будущего определённого времени
—жакынкы келер чактын жакталышы.
Местоим. Мен Сен сакайсыц бийлейсиц Ал санайт бийлейт Силер сапайсыцар бийлейсицер Алар сатшат байлсшет
Основа гл. Сана Бийле саиаймын бпйлсймин
Оку Суйле екуймун суйлеймун окуйсуц суйлейсуц окуйт суйлейт окуйсуцар суйлейсуцвр окушат суйлешет
Бар Бер Кош Кетер барамын беремин кошо мун кеъеремун (арасыц бересиц кошосуц кетересуч барат берет кошогл кетерет барасыцар бересицер кошосуцар кесересуцер барышат беришет кошушат кетерушет:
Местоим. Основа Биз Сиз Биздер Сиздер
гл.
Сана санайбыз санайсыз сапайбыз санайсыздйр
Бийле бтлейбиз бкйлсйсиз бнйлейбнз бнйлейсиздер
Оку окуйбуз окуйсуз окуйбуз окуйсуздар
Суйле суйлейбуз суйлейсуз суйлейбуз суйлейсуздер
Бар барабыз барасыз барабыз барасыздар
Бер бсребиз бересиз бсребиз бересиздер
Кош кошобуз ко шосуз кошобуз кошосуздар
Кетер кетеребуз кетересуз кетервбуз кетересуздер
316
Спряжение глаголов будущего предположительного —ашыркы келер чактын жакталышы. времени
Местоим. Мен Основа гл. Сана санармын Бийле бийлерлшн Оку окурмун Суйле суйле/шун Бар барармын Бил билерман Ойлои ойлонормун Кер керермун Сен С* сана/Мби* бмйлерсиц окурсуц суйлерсуч бърарсыц бнлерсиц ойлонорсуц керврсуц Ал сапар бийлер окур суйлер барар билёр ойлонор керер Силер санарсыцар бнйлерсанрр окурсуцар сунлерсуцвр барарсыцар билерсицер оалонорсуцар керерсуцор Алар санар бийлер окур суйлер барар билер ойлонор керер
Местоим Основа гл. Сайа Бийле Оку Суйле Бар Бил Ойлон Кер . Биз санарбыз бнйлербиз окурбуз суйлербуз барарбыз бнлербиз ойлонорбуз керврбуз Сиз Биздер санарсыз санарбыз бмйлерсиз 1 бнйлербиз окурсуз ' окурбуз суйлерсуз суйлербуз барарсыз барарбыз билерсиз бнлербиз ойлонорсуз ойлонорбуз керврсуз керербуз Сиздер санарсыздар бмйлерсиздер окурсуздар су.йлерсуздор б&рарсыздар бнлерсиздер ойлонорсуздар керврсузсер
Спряжение глаголов настоящего времгни
—учур чактын жакталышы.
Местоим. Основа гл. Жаз Меи жазып жатал* Сен жазып жатасы^ Ал жазып жатат Силер жазып жатасбщпр Алар жазып жатб^тат
Оку окуп журелт окуп журесу/( окуп журет окуп журосуяер окуп журушет
Сайа санап отурал । санап гпурасьш санап отурат санап санап турасыцар отурушат
Кер керуп туралс керуп турась^ керуп турат керуп турасб^ар керуп туру тот
Местоим. Основа гл. Биз Сиз Биздер Сиздер
Жаз Жазып жатабыз жазып жатагь^з жазып жатабЫз жазып жатасыздар
Оку окуп Журебуз окуп журегуз окуп журебуз окуп журесузбер
Сана санап отурабыз санап отурась^з санап отурабыз санап отурасб^збар
Кэр керуп керуп керуп керуп
1 1 турабЫз » турась^з турабЫз турасб^збар 317
Спряжение глаголов условной формы
— шарттуу этиштин жакталышы.
к
Местоим. Основа гл. Меи Сен Ал Силер Алар
Жаз жазсалт жазса^ жазса жазсацар жазыгиссг.
Кел келсс.м келсс^ келсс келсецер келашее
Ойно ойносож ойносон оййого ойносоцор ымошео
Кер керсв-м кореец керсо керсодор керушее
Ат атсал атсац атеа ат сацар лтышеа
Ич ичссж ичеец ичсс ичсецер тишее
Ойнот ойнотсом ОЙНОТСО?! ойнотсо ойнотсо^ор ойнотунитв
Кут кутсолг путеец кутсе кутсе^ер кутушее
Местоим. ' Основа гл. Биз Сиз Биздер Сиздер
Жаз жазсак жазеодыз жазсак жазсацыздар1
Кел келеек келеециз келеек келеецаздер
Ойно ойносок ойноеоцуз ойносок ошосоцуздар
Кер керсок к&рсецуз керсок керсецуздер,
Ат атсок ачсацыз атсок ассацыздар
Ич ичсск ичсециз ячеек кчеецаздер
Ой нот ОЙН СТС ок ойкотсоцуз ойнотсок ыпклсоцуздар
Кут куче ок кугсецуз к у тее к кугсецуздер
Спряжение глаголов желательной формы
—тилек этиштин жакталышы.
Местоим. Основа гл. Жаз Мен жазгай элел< Сен жазгай эле/$ Ал жазгай эле Силер жазгай элешр Алар кааГай эле
Кел келгей злел* келгей эле#$ келгей % эле ке-& келгей ; эле
Ач ачкай элеле ачкай эле^ ачкай эле ачкай ачкай эле
Суйле суйлегей суйлегей суйдегей1к_,у ,суйлегей суйлегей
элел« эле/$ эле .элечер эле
Кош кошкой кошкой кошкой НОШКРЙ
318 элелг эле/$ эле А элец₽р эле
Местоим. Биз Сиз Биздер Сиздер*
Основа
гл.
Жаз жазгай жазгай жазгай жазгай
эле# элециз эле# элециздер
Кел келгей келгей келгей келгей
эле# элециз эле# элециздгр-
Ач ачкай ачкай ачкай ачкай
эле# элециз эле# элециздер-
Суйле суйлегей \ суйлегей суйлегей суйлегей
эле# элециз эле# элециздзр
Кош К01ШЮЙ кошкой кошкой кошкой
«лек эжциз эле# злециздер>
НЫРГЫЗЧА-ОРУСЧА
сездтн
НИРГИЗСНО-РУССНИЙ
СЛОВАРЬ
1) В этот словарь включены только слова, имеющиеся в
тексте учебника.
2) Значение слов дано только применительно к их зна-
чению в контексте данного учебника.
3) Прилагательные и глаголы (прошедшего времени) пе-
реводятся в форме мужского рода.
, 4) Порядок расположения букв киргизского алфавита:
а, б, в, г, д, е, ё, ж, з, и, й, к, л, м, н, о, п, р, с, т, у,
ф, х, ц, ч, ш, щ, ъ, ы, ь, э, ю, я, е, у, ц.
А
Дары—пчела
Аачынам—вытираюсь
Абдан—очень
Абышка—дедушка
Ава—воздух,климат
Ага—ему
Агат—течёт
Адам—человек
Ай--месяц, луна
Айдайт— пашет
Аймак—территория
Айры—вилы
Айрыбайм—не рву
Ай сайын—ежемесячно
Айтты—рассказал,
' сказал,-а,-о
Айтып бердик—мы рассказали
ЛЙыктырат—вылечивает
Айыл-чарба—сельское хозяй-
ство
Лзык—съестные припасы
Азыр—сейчас
Азырынча—пока
Лк—белый
Ак ку у—лебедь
Акча—деньги
Акчясыз—без денег
Акмлдуу—умный,-ая,-ое
Лкылман—мудрец
ТАкырыидык менен—постепен-
но
Ал—возьми
Алабыз—берём, получаем
Алайын—возьму-ка
Алам—возьму
Алат—получает
Ал бетте—конечно
АЛга—вперёд
Алдабэ— не обманывай
Алдады—обманул
Алдамак болду—решил
обмануть
Алдан жатат—обманывает
Алдасац ишенбейт—если
обманешь, то не верят
Алдында—перед
Алдынкы—передовой
Алиппе—букварь
Алма—яблоко
Алмашты—обменялись, обме-
няли
Алмурут—груша
Алпештеген—вырастивший,
выпестовавший
Алсыз—бессильный,-ая,-ое
Алты—шесть
Алууга болот—можно полу-
чить
Алып турам—получаю
Алып келди—принесла, принёс
Алые эмес—недалеко
Алыстан—издали
Алча—черешня, вишня
Аман калды— остались невре-
димы
Амандашабыз—здороваемся
Амандаштым—поздоровался я
Анда—там
Андан кийин—а потом, после,
затем
Ант—клятва
Анын—его
Анын катары—его ряды
Анын кызы—его дочь
Анын уй булесунде—в его
семье
Анын эмне—а почему так
Апа—мать, мама
Аппак—белый-белый
Ар—каждый
Араа—пила
Араба—бричка, телега
Араладык—ходили (без доро-
ги), бродили
Аран—еле-еле
Ар бир—каждый,-ая,-ое
Ар дайым—всегда
Ардактуу—почётный,-ая,-ое
Ар жылы—ежегодно
Арзан—дешевый, дёшево
Арин, тамга—буква
Ар кайсы жакка—на все сто-
роны
Аркасында—через, посред-
ством
Ар куну—ежедневно
Арпа—ячмень
Аретан—лев
Арта салынган—переход (уз-
кий мостик через ручей)
Артыкча—особенно
Ар турдуу—разные
Ар увакта—всегда, всё время
Арыз—заявление
Аска—скала
Асман—небо
Асыл тукум—породистый
Ат—конь
Б
Баа—оценка (цена)
Баалоо—ценить
Баары бир—всё равно
Баатыр-герой
Багуу керек—ухаживать надо
Бадырац—огурец
Байланган—привязанный,
-ая,-ое
Байлоо—привязывать
Бак—сад
Бакма коён—кролик
Бакта—в саду
Бактан качышты—покинули сад
Ата—отец
Атак - слава
Атам—мой отец
Атайын—специальный,-ая,~ое
Атайын машина—специальная
машина
Ата мекенибиз—наша Родина
Ата-энелер—родители
Аткана— конюшня
Аткарабыз—выполняем
Ат койду—дал имя
Аттары—названия
Аттигинай—как жаль
Атчан аскер—кавалерия
Аты—его имя
Атындагы—имени , >
Ач—открой
Ачты—открыл,-а,-о
Ачуу—горький,—ая,-ое
Ачуулуу—сердитый,-ая,-ое,
злой
Ачык—открыто
Ашкабак—тыква
Ашкана—столовая
Ашты—стала выше/ повыси-
лась
Ашыгы менен орундатат—пе-
ревыполняет
Аябайм—не жалею
Аяктады—кончился,-ась, -ось
Аяктайт— кончается
Бакыт—счастье
Бал—мёд
Балда р—ребята
Балдар бакчасы—детский сад
Балдар учун арналган—пред-
назначенный для детей
Балка—молоток
Бал ким—возможно
Балта—топор
Бал челек—простой улей
Балчылар—пчеловоды
Балык—рыба, щука
Балык кармоо—рыбная ловля
Глр гсп.
Г. и рл ы к ж с р д с—везде
Кирдык сабактан—по всем
предметам
Циспт ходит
Гшсмпкппа—типография
I '.пстырат—молотит
Бат -быстро
Батат—заходит
Баг-бат—быстро-быстро
Батпайт—не заходит (не по-
мещается)
Бэш—голова
Башка—другой,-ая,-ое,-ие
Башкарма—правление
Баш кийим—головные уборы
Башталат—начинается
Башталгыч мектеп—начальная
школа
Башталды—началась,-ось
Баштык—мешочек
Гашчы—заведующий
Бсйшемби—четверг
Бе л гилуу—известная,-ый,-ое
Белек—подарок
Белин букчуйтту—стала крюч-
ком
Бекерге кетпейт—зря не про-
падёт
Бер -дай
Берлин—ты дал
Беришти—дали
Бет—страница
Бет жуугуч—умывальник
Беш—пять
Беш жашта—5 лет
Биз—мы
Биздин жаныбызда—возле
нас
Бпз менен—с нами
Биз менен бирге—вместе с
нами
Биз учун—для нас
Билгиси келет—хочет знать,
разузнать
Билдик—узнали
Билим—образование, знание
Билимге ээ болуу женунде—
—о приобретении знаний
(об овладении знаниями)
Бир—один
Бир аз—немного
Бирдей—одинаковый
Бирден—по одной
Биринчи—первый,-ая,-ое
Биринчилик—первенство —
Бир нече жолу—несколько раз
Бир нече—несколько
Бирок—но
Бйротоло—окончательно
Бир топ—группа
Бир тууган—родной, родствен-
ник
Бир увакта—однажды
Боз—серый,-ая,-ое
Боёнот—красится (окраши-
вается)
Бойго жеткенде—когда соз-
рею
Болгон—были
Болду—был,-а,-о
Болот—сталь, бывает, будет
Белум башчысы—заведующий
отделением
Бор—мел
Борбор—центр
Борбордук Комитет—Цент-
ральный Комитет
Борборунда—в центре
Ботинки—ботинки
Бош увакты—свободное время
Бу—это
Бугу—олень
Буздум—я испортил,-а,-о
Буудай—пшеница
Бурч—уголок
Бут—нога
Бутак—ветка, сучья
Бут кийим—обувь
Буткулсоюздук—Всесоюз-
ный,-ая,-ое
Буюм—вещь
Быйыл—в этом году (этот год)
Бычак—нож
Бышат—поспевает
Бышпайт—не созревает
Бы шта к—брынза
Бышты—поспел
Бышырат—жарит, варит
Бээ—кобылица
Бежек—зайчонок
Белме—комната
Белук—подразделение, часть
Белум—отдел
Белу ктер—части
Белек—отдельно
Бугун—сегодня
Булдуркен—ежевика
Белу штук—распределили, раз-
делили
Бурсу гуну—послезавтра
Бут—весь
Буткул дуйне—всего мира,
весь мир
Буткенден кийин—после
окончания
Буткенче—до конца
Бутту—кончилась
Бутуп келем—окончив, приеду
Бутуруп кетти—окончил,-а,-о
Газета—газета
Галош—галоши
Г ана—только
Гулдеду—цвёл,-и
Гулдейбуз—пветём
Г улдейт—шзетёт
Гулдер—цветы
Да—усилительный союз и
Даам—вкус
Даамдуу—вкусный, съедобный
Даанышман—мудрый,-ая,-ое
Дагы—тоже, ещё
Дагы бир—ещё один
Дагы ушуга окшогондор—и
тому подобные
Дайындап койгон—назначен-
ный, приготовил,-а
Дандуу—зернистая, крупно-
зернистая
Дарбыз—арбуз
Дароо—сразу, быстро, момен-
тально
Дары—лекарство
Дарылайт—лечит
Даярдап журушет—готовят
Даярдайм—готовлю
Даярдайт— готовит
Да я рданам—-готов л юсь
Даярданасыц—готовишься
Даярданышты—готовились
Даяр кипим—готовое платье
Дацк—слава
Деди—сказал
Дене тарбия сабагы—урок
физической культуры
Ден соолук—здоровье
Дем алабыз—отдыхаем
Дем алышат—отдыхакп-
Дем алыш кун—выходной день
Дем чыгарбайт—не дышит
Дептер—тетрадь
Дос болушту—подружились
Душман—враг
Дыйкан—крестьянин
Дыйкандар уйу—дом дехка-
нина
Дуйнеге атагы кеткен—про-
славился, стал известен
всему миру
Дуйнеде—в мире
Дуйшембу—понедельник
Дуркуреген кол чабуулар—
бурные аплодисменты
Жабылган—покрыт
Жагылат—тотггся
Жатый калды—понравился
Жаз—пиши, весна
Жазасын берди—надавал
шлепков
Жаздык—подушка
Жазып жатат—пишет
Жай—лето, медленно
Жайга чейин—до лета
Жайкы—летний
Жайкы каникул—летние ка-
никулы
Жайлоо—летнее пастбище
Жайында —летом
Жайыт—пастбища
Жак—сторона
Жакалык—на воротник ’
Жакын—близкий, близко
Жакында—недавно, на-днях,
скоро
Жакшылап бак—хорошо уха-
живай
Жакшы бактык—хорошо уха-
живали
Жакшы—хорошо, хороший,
-ая,-ое
Жакшы керем—уважаю
Жакын жерде—недалеко
Жалбырак—лист
Жалбырак со^от—листья вы-
сыхают
Жал гагыл а—приба вьте
Жалгаштыруу—скрещивать
Жалпы белум—общий отдел
Жаман—плохо, плохой,-ая,-ое
Жамгыр—дождь
Жан—душа, жизнь
Жана—и
Жана башкалар—и другие
Жандуу етту—прошло ожив-.
ленно
Жанында—возле, около
Жанып турат, жанат—горит
Жапайы—дикие
- «ры.
Жарактар, аспаптар—инстру-
менты
Жа рдам—помощь
Жардам беребиз—помогаем-_
Жардам бердим—я помогал
Жардым—колол,-а,-о
Жариялады—объявил,-а,-о
Жаркыраган—сверкающий
Жарык—свет, светлый,-ая,
-ое
Жарым—половина
Жарып жатасын—колешь
Жарыш сез—прения
Жасады—сдел ал
Жасайт—сделает, делает
Жат адам—враг, чуждый-
враждебный человек
Жата кана—общежитие
Жатат—лежит
Жаткан жайы—местонахож-
дение
Жаш—молодой,-ая,-ое
Жашайт—живёт
Жашасын—да здравствует
Жаш балдар—маленькие дета
Жаштын тилеги—мечты детей
Жашылчалар— овощи
Жацгак—орех
Жаны—новые, свежие
Жанылыктар—новости
Же—или
Жегин—кушай
Жедик—съели, покушали
Жедим—я ел
Жедиц—ты ел
Жейбиз—мы едим
Жейт—кушает
жекшемби—воскресенье
Желекчелер—флажки
Желектер—флаги
Желкесинен—за загривок
Жем—корм, фураж
Жемек болушту—хотели по-
кушать
Жер—земля
327
'Жердин астынан—из-под
земли
Жер жузунен—с лица земли
Жер карарат—земля чернеет
Жете албайт—не достаёт, не
достигнет
Жетекчи—руководитель
Жети—семь
Жеткирип берет—доставляет
Жеткирип келди—провожал,
-а,-о, сопровождал,
-а,-о
Жеткинчек—подрастающее
поколение
Жетпеднк— мы не догнали
Жетет—хватит
Жешке камынды—собрался
съесть
Жецди—победил,-а,-о
Женет—побеждает, победят
Женил—лёгкий,-ая,-ое
Женилдетет—облегчает
Жениш—победа
Жибек-шёлк
Жибербеди—не пустил,-а,-о
Жиберет—посылает
Жиберишкен эмес—не пуска-
ли, не пустили
Жип—нитка.
Жогорку билим—высшее об-
разование
Жогорулатуу—повышать
Жогоруда—наверху
Жок—нет
Жол—дорога
Жол ачты—открыл дорогу
Жолбашчы—вождь
Жол беришпейт—не уступают
Жолборс—тигр '
Жолоткон жок—недопу-
стил,-а,-о
Жолу гат—встречает
Жулуп алат—выдёргивает
Жомок—сказка, былина, рас-
сказ
Жонуна—на спину
Жоон—толстый,-ая,-ое
Жооптуу—ответственный, аяг
-ое
Жука—тонкий,-ая,-ое
Жула албайт—вытащить не
может
Жума—неделя, пятница
Жумуш—работа
Жумушчу—рабочий
Жумушчу аял—работница
Жумшак—мягкий,-ая,-ое
Жуулат—стирается, моется
Жуунам—умываюсь
Жуунасыц—умываешься
Жуунабыз—умываемся
Жууркан—одеяло
Жыга алат—может вывалить
Жыгач—дерево
Жыйнай баштады—начали
собирать
Жыйнайт—убирает, собирает
Жыйналды—собирались, со-
брались
Жыйналдык—мы собрались
Жыйналыш—собрание
Жыйнап алдык—мы собрали
Жыйынтык—итог
Жыл—ГОД I
Жылдыз—звезда
Жылкы—табун, лошади
Жылмайып—улыбаясь
Жылуу—тёплый,-ая,-ое
Жымжырт—тишина
Жыргайбыз—наслаждаемся
Жыргал—радость
Жыргалду у—сча стливый, - ая,
-ое
Жыргалдуу турмуш—счастли-
вая жизнь
Жыргап окуп журебуз—ра-
достно учимся
Жырткыч—хищник
Жыттайт—нюхает
Жээги—берег
Жээрде—рыжая
Жээни—внучка, внук
Женунде—о, про, об (обо)'
Женедук—отправились
Жее аскер—пехота
Жугеру—кукуруза
Жузу м—виноград
Жук—груз
Жун—шерсть - —,
Жундуу—с обильной шерстью
Журушу тууралу—о ходе
Зарп кылынат—будет отдана,
будут израсходованы
Зыян—вред
И
Идиш—посуда
Издеди—искал
Ийин—нора
Ий ри м—Кру жо к
Ийруу машинасы—прядильная
машина
Ил—вешай, развешивай
Илгери—давным-давно
Илгич—вешалка
Илебиз—мы вешаем
Илип алды—зацепив,
схватил,-а,-о
Илип кетти—схватив, улетела
Илинип турат—висят
Илинбеди—не попался на
глаза
Ини—младший брат
Ирет—раз, порядок
Ири—крупный,-ая,-ое,-ые
Ит—собака
Ич—пей
Ичке—тонкий
Ичке жыгач аркылуу—по тон-
кой жердочке
Иш—работа
Ишемби—суббота
Ишенимдуу—- надёжный,-ая,
-ое
Иштейт—работает
Иштебейт—не работает
Каалаганыцча—сколько хо-
чешь, по желанию
Каалрочулар—желающие
Каармандык—геройство, ге-
ройский,-ая,-ое
Кабырга—ребро
Кагаз—бумага
Казан—котёл
Казып алат—выкапывает, до-
бывает
Казышат—копают
Кайгырат—печалится, горюет
Кайгы—горе
Кайдан—откуда
Каймак май—сливочное масло
Кайнаган суу—кипячёная вода
Капра шайлоо—перевыборы
Кайрат—доблесть, решимость
Кайырмак—удочка
Кайсы бир—некоторые
Кайсы бир квартирада—в не-
которых квартирах
Кайсы бир увакта—иногда
Кайсы увакта—в какое время-
Кайта—обратно
Кайтабыз—возвращаемся
Кайталады—повторяли
Кайталоо—повторение
Кайтарат—сто ро жит
Кайттык—мы вернулись
Кайтышат—возвращаются
Кайык—лодка
Кайыш—кожаный
Калем сап—ручка
Калбайт—не отстаёт, не
остаётся
Калган жок—не остался
Калем салгыч—пенал
Калемпир—красный перец
Калем уч—перо
Калпак—шляпа
Калын—толстый,-ая,-ое,
Кампа —кладовая
К а мынды—готов и лея
Канат—крыло
Канаттуулар—крылатые
Ка яда й—ка кой, ка к
Кант—сахар
Кант салгыч—сахарница
Кантип—как,каким образом
Кантип басылып чыгат—как
, выпускается
Канча (нече)—сколько
Кап—мешок
Капа болду—расстроился
Капуста—капуста
Кара—чёрный
Кара буудай—рожь
КарагаТ—чёрная смородина
Карагай—сосна
Караган—шиповник
Каражат—средство
Карандаш—карандаш
Кара чыйырчык—скворец
Кара ерук—слива
Карацгы—темно
Карацызчы—смотрите-ка
Карга—ворона
Кар жаайт—снег идёт
Кармап—поймав
Кармап алдык—мы поймали
Кароолчу—наблюдатель
Картошка—картофель
Карындаш— младшая сестра
Карышкыр—волк
Карышкырдын кучугу—вол-
чата
Кат—письмо
Катар—ряд
Катар тизилип—построив в ряд
Катарында—рядом, около
Катуу—сильно, твёрдый
Катчы—секретарь
Катышып журушет—принима-
ют участие
Катыш уучу—у частник,-ца
Катыштык—мы участвовали
Качан—когда
Качты—убегал,-а,-о
Каш—бровь
Кашык—ложка
Кебез—вата
Кездеме—мануфактура
Кезекке—на очередь
Кел—приди
Келгендер—посетители
Келгиле—приходите
Келгин куштар—перелётные
птицы
Келем—приду
Келет—придёт, приедет
Келесиц—придёшь
Кемзел—пи джа к
Кемирип жатты—грызла
Кемпир—бабушка, старуха
Кенен—широкий,-ая,-ое
Керек—надо, нужно
Керектуу—нужные,-ай,-ое,
-ый
Керектуу есумдук—нужное
растение
Керилген—растянута
Кетет—уйдёт, уедет
Кетмен—кетмень
Кеттим—я ушёл
Кес—режь
Кесип жатам—пилю, - режу
Кесип жатышат—вырезают
Кеч—поздно
Кечикпейт—не опаздывает
Кечиктим—опаздал,-а,-о
Кечинде—вечером
Кечирээк—позднее
Кечки тамак—ужин
Кеч кирди—настал вечер
Кечкисин—по вечерам
Кечээ—вчера
Кецешме—совеща ние
Кийиз етук—валенки
кийин—через, после
К11 й и нем—одеваюсь
Ким—кто /
Ким менен— с кем
Киребиз—зайдём, заходим
Кир жуугуч уй—прачечная
Киришти—приступили, зашли
Кирпи—ёж
Китеп—книга
Китеп басып жатат—печатает
книгу
Китепкана—библиотека
Кичине иним—маленький
братишка
Кичине, кичинекей—малень-
кий, -ая,-ое
Киши— человек
Класс жетекчиси—классный
руководитель
Клубдуп уйу—здание, поме-
щение клуба
Коён—заяц
Козголбойт—не шевелится
Козу—ягнёнок
Кой овца
К< жусунан—случайно
Кол—рука
Колумда—в моих руках
Колхоздо—в колхозе
Колхоздун мучесу—член кол-
хоза
Колхозчу—колхозник
Кол чабышты—арлодировали
Команда берди—дал команду
Комуз—м узы кальный инстру -
мент
Конок—гость
Коносуцбу—ночуешь ли
Кооздолгон—украшен
Кооздо то баштады—начал и
украшать
Коом мулку—общественная
собственность
Коом иштери—общественная
работа
Коон—дыня
Коргоо—оборона
Коркок—трус
Корком—боюсь
Коркунуч—опасность
Коркутам—пугаю
Короз—петух
Короо—двор
Короочу нт—сторожевая соба-
ка
Кошо—вместе
Коню кетти—вместе ушёл
Кошомат—лицемерие, подха-
лимство
Коцгуроо—звонок
Конгуроо какканда—когда да-
ли звонок, когда позво-
нили
Коцшу—сосед
Кубалады—гнался, преследо-
вал
Кубан—радуйся
Кубанычтуу—радостно
Куйругун шыйпандатты—ви-
ляет, мотает хвостом
Куйрук—хвост
Кулак—ухо
Кулпунат—отливает, блестит
К улун—жеребёнок
Кумайык—йсучка
Кумдуу—песчаные, песча-
ный,-ая,-ое
Кумшекер—сахарный песок
Кундуз—выдра
Кур—пояс
Кургак—сухие, сухой,-ая,-ое
Кургак жерде—на суше
Кургакка—на сушу
Кургаттык—мы сушили
Курман болду—героически
погибли
Курт-кумурска—насекомые
Куру бекер—напрасно, зря
Курулуш—строительство
Курч—острый
Куттукташты—поздравляли,
поздравили
Куу—хитрый
Куурдак—жареное мясо
Куурган—жареный,-ая,-ое
Кучакта—обнимай, обними
Кызматкер —раоо гник
Кызматчы—служащий
Кызы—дочь
Кызыктуу—интересный,-ая,
-ое
Кызыл аянт—Красная пло-
щадь
Кызыл туу—Красное знамя
Кызылча—свёкла
Кыйын—трудно, трудный,-ая
Кыйкыр—крикни
Кыйкырды—крикнул,-а,-о
Кыйкырышат—кричат
Кыйраттым—громил я
Кымбатту у—дорогой, - ая, -ое
Кымыз—ку мыз
Кыргызча—по-киргизски
Кырышты—уничтожили
Кысасыц—поджала,прижала ты
Кыска—короткий,-ая,-ое
Кыскарат—становится короче,
убавляется
Кыскарды —укоротилось, уба-
вилось
Кычкыл—кислый,-ая, -ое
Кыш—зима
Кышкы—зимний,-яя,-ее
Кыштак—се о,деревня
Кышында—зимой
Кебейет—прибавляется, уве-
личивается
Кегеруп турат—стоят зелёные
Кез—глаз
Кезге атар—меткий, снайпер
Кез жетпеген—недостижимое
взору
. Кейнек—рубашка
Кек—сизый
Кекке—к небу, в облака
Кек музоо—сизый телёнок
Кекелеп—взвиваясь
Кел—озеро
Келдун устунен—над озером
Келем— величина, объём
Кепчулук—большинство
Кепчулук иши—массовая ра-
бота
щ Щ'Д
Кепелек—бабочка
Кер—смотри
Кергезме—выставка
Керген жок—не видел,-а,-о
Керду—видел,-а,-о
Кердук—видели мы
Керсетулген—показан,- а,-о
Керсетту—показал
Керсету лет—показывается
Керсетуцузчу—покажите-ка
Керет—видит
Керунбейт—не видать
Керуп—увидев
Кесем—вождь
Кетерулуш—восстание
©тме Кызыл туу—переходя-
щее Красное знамя
Кече—улица
Кече кечеден—по всем ули-
цам, из улицы в улицу
Кечену жацыртат—раздаются
звуки по улицам
Кечуп журушет—кочуют
Кешеге—занавеска
Кенулдуу—весело, радостно
Кенулуце алба—не обижайся
Куз—осень
Куз айлары—осенние месяцы
Кузгу—зеркало
Кулук—бегун, скакун
Кулуп жиберди—засмеялся
Кун—день, солнце
Кун батты—солнце село
Кунделук—ежедневный
Кундуз—днём
Кун карама—подсолнечник
Кун кеч чыгат—солнце поздно
всходит
Кун кызат—дни становятся
жаркими
Кунуге—ежедневно
Куртку—сугроб
Курек—лопата
Куреш—борьба
Курешпейбуз—не боремся
Куруч—р'ис
Куруч ботко—рисовая каша
Кут—жди
Кутпеген учурда—неожиданно
Куч—сила
м
Мааниси—значение
Мага—мне, ко мне
ЛАаданий есумдуктер—техни-
ческие культуры
М адан и ят— кул ьтура
Маданияттуу—культурно
Май—масло, сало
Майга бышырды—сжарила в
сале
Май заводу—маслозавод
Маймыл—обезьяна
ААайрам—праздник
Максат—цель, задача
Мактады—хвалил
ААактоо кагаз—похвальный лист
Макул—ладно
Мал—скот
Мал доктору—ветеринарный
врач
Мал чарба—скотоводческий,
скотоводство
Мал чарбачылар—живот-
новоды ,
Мамлекет—государство
Мамык—перо (птичье)
Маселе—вопрос
Мандан—лоб
Мезгил—время года
Меймаикана—гостиница
Ме кеме—учреждение
Мектеп—школа
М елде Игги—соревновались
Мен—я
Менен—с
Мени да—и меня ч
Мени менен—со мной
н
11ан—хлеб
11агийжа—результат
Пегизипен—в основном
11ечсп—несколько
Печен жуз—несколько сот
Кучтуу—сильный,-ая,-ое
Кучтуубуз—мы сильные
Кучук—щенок
Ме рге нчи—охотни к
Меш—печь
Милдет—обязанность
Мисалы—примеры, пример
М итайым—хитрый
Москва алдында—под Москвой
Моюн—шея
Моюнчак—ошейник, нашейник
Мугалим—учитель
Муз—лёд
Муздак—холодная
Муз децизи—Ледовитый океан
Музоо—телёнок
Му зоосуз—без телёнка
Муз тебебиз—покатаемся на
льду
Мукабалап жатат—перепле-
тает
Мурун—нос
Му рут—ус
Мурч—чёрный перец
Мыл тык—винтовка
Мына—вот
Мына ошентип—таким образом
Мындай деди—так сказал
Мындай дейт—так говорят
Мындай жооп берди—так
ответил
Мындамын—-я здесь
Мындан ары—в дальнейшем
Мышык—кошка
Меме—фрукты
Меме жыгачы—фруктовое
дерево
Муйузуне—на рога
Муче—окончание, член
Неченчи—который
Норма боюнча—по норме
Ноот—сукно
Нур—луч света
Область боюнча—по области
Ой—мечта, мысль
Ойгонду—проснулся
Ойногонду коёмун—оставлю
игру
Ойнойбуз—играем
Ойноо керек—надо играть
Оку—читай (учись)
Окубайт—не учится
Окуду—читал,-а
Окуйбуз—читаем
Окуймун—буду читать
(учиться)
Окуу болумунун башчысы—
заведующий учебной частью
Окушат—читают
Окуу—учёба, учение
Окуу жылы—учебный год
Окуу жашындагы балдар—де-
ти школьного возраста
Окуучу—ученик (ученица)
Окшоо—быть похожим
Он—десять
Ооба—да
Ооз—рот
Оозун ачпайт—не открывает
рта
Оокатту у—зажиточно
Падыша—царь
Пайда керду—пользу получил
Пайдаланат—используют,
пользуется
Пайдалануу—пользоваться
Пайдалуу—полезно (полезен)
Оор—тяжёлый
Оор жук—тяжёлый груз
Оорутуу—делать боль
Ооруу—больной,-ая,-ое
Ордуна—на место
Орнотту— установил
Оро—заверни
Срок—серп
Орот—жнёт
Орто мектеп—средняя школа
Ортосунда—в средине
Орундук—стул
Орун—место
Орундатуу учун—для выпол-
нения
От—огонь
Отун—дрова, топка
Отур—садись
Отурат—сидит
Отургузду—посадил
Ошентип—таким образом
Ошозамат—сразу в тот момент
Ошол—тот
Ошол увакта—в то время
Ошондо—тогда
Оюн—игра
Оюнчук—игрушка
Ондоп койду—исправил,-а,-о
Оной—простой, лёгкий,-ая,-ое
п
Палоо—плов
Пахта—хлопок
Пил—слон
Пияз—лук
Район боюнча—по району
Р
Расписание боюнча—по рас-
писанию
с
Спайт—доит
Саан уй—дойная корова
Саат—часы
Спбак—урок
Сабиз—морковь
Сага—тебе
Сага окшойт—как ты (похож
на тебя)
Сийма сайт—вышивают,—ет
Сайрами ы—пели (птицы)
Сайылды—накололись, набра-
лись
Сакал—борода
Сакта—береги
Сактайбыз—соблюдает (бере-
жём)
Сактайм—берегу
Сактайт—бережёт
Сакчылар—хранители
Сал айы н—положу-ка
Салкын—прохладно
Самый—мыло
Самый салгыч—мыльница
Сан—число
Санын бир чаап—ударив по
бедру
Сапат—качество
Сапырат—веет
Сатуучу—продавец
Сатылат—п родаётся
Сатып алгандар учун—за по-
купки . =•
Сатып алдым—я купил
Сатып берчи—-купи-ка
Себеби—потому что (причина)
Сегиз—восемь
Секирди—прыгал,-а,-о
Секирип туш^прЪгни
Селт эте тушту—вздрогнул
Семиз—упитанный,-ая,-ое
V- (жирный)
Сен—ты
Сенден акылдуу—умнее тебя
Сепкич—сеялка
Сергитти—освежил
Сиз—вы
Согуш—война
Созулат—продолжается
Созулду—продолжалось,
-ась,-ся
Сойлоп кетти—уполз, пополз
Сом—рубль
Сонун —замечательный,-ая
Соро баштады—начал сосать
Сорпо—суп
Сору шат—сосут, высасывают*
Социалисттик мелдеш—Социа-
листическое соревнование
Союл—большая палка
Спектакль коюп турат—ставить
спектакль
Сугарды—поливал
Сугаруу керек—надо поливать
Суктанды—появилась жад-
ность
Сулу—овёс
Сулуу—красивый,ая-ое
Сурадык—мы просили
Суу — вода
Суу бойлоп.—по берегу
Сууга туштук—мы купались
Сууга тушуп кетти—уплыл в
воду
Сууга тушуп кетет—падают в
воду
Сууга чемултуп жатты—-по-
гружает в воду
Суук—холод (холодно)
Сууруп алгысы келет—хочет
вытащить
Суусуз—безводный
Сызгыч—линейка
Сыйлады—премировал
Сыйланган—премирована
(премирован)
Сыйлык—премия
Сыйлоо—награждать
Сылап, сыйпап—гладя, лаская
Сынбас—нерушимый
Сындырбай—не ломая
Сыноо—испытание
Сырлар—тайны
Сырт кийим—верхняя одежда
Сырттан келуучулер—прихо-
дящие
•Сыякту у—подобный (похо-
жий)
Сыя челе к—чернильница
Сез—слово
Созулду—продолжалось
Сеек—кость
Сеелжан—дождевые черви
Сузбе—не бодайся
Сузуп ойнойт—плавает (играет
в воде)
Сузуше кетет—бодаются
Суйгунчуктуу—любимый
Суйле—говори
Суйледу—он говорил
Суйлейт—говорит
Суйлем—предложение
Суйлешуу — разговор
С уйунду—радовалась,-ся
Суйет—уважает (любит)
Сурет—картина, портрет, ри-
сунок
Сурет тарт—рисуй
Суретчу—художник
Сут—молоко
Сутту у—молочная
Т ааныйт—узнает
Тааныш—знакомый,-ая,-ое
"Тааныштыр—познакомь
Табышмак—загадка
Таенеси—бабушка
Тажрийба—опыт
Тазаладык—мы чистили
Тазалайм—чищу
Тазалап турат—чистит
Тазалап туруу керек—надо
чистить
Тайлак—верблюжонок
Такыр—совсем
Тал—верба
Талаа—поле
Талашат—спорят
Тамак—пища
Тамактанам—кушаю
Тамактандык—мы покушали
Таманы менен—лапой
Танда—выби р ай
Тандап алат—выбирает
Тапшырат—сдаёт
Тапшырма—задание
Тарадык—мы разошлись
Тарайм—расчесываюсь
Тарак—расчёска (гребёнка)
Тарап—сторона
Т арбиячы—воспитательница
Тарих—история
\ А - ”7С Ге-* «
336
Тартат—тянет
Тартип—дисциплина (порядок)
Тартиптуу—дисциплинирован-
ный,-ая
Тартып алды—вытащил
Тартылган—привлечён
Тартып-тартып—тянет-потянет
Тар уу—просо
Таттуу—вкусный, сладкий
Т атынакай—замечательный,
красивый
Ташкындаган—кипучая (выхо-
дящая из норм)
Таш кемур—каменный уголь
Таш кемур кени—залежи угля
Таштан ташка—с камня на
камень
Ташыйт—переносит, перевозит
Таята—дедушка
Тац атты—настало утро
Тацдагы— перед зарёй
Тац калат—удивляется
Т ебетей—шапка
Тегерегинде—вокруг
Тегиздеп жатат—ровняет
Тегирмен—мельница
Т ердик—собирали
Терезе—окно
Терек—тополь
Терет—собирает
*
\
Т ереч—глубокий, - ая, -ое
Тери—кожа
Терип жатат—набирает, со-
бирает
Теруу учун—для собирания
Тескерисинче—наоборот
Тигил ген—сшит, - а,-о
Тиги—тот, та, то
Тигуу фабрикасы—швейная
фабрика
Т изилдик—строились
Тийуу—касается
Т икенектуу—колючий, - ая
Тил—язык
Тилегим—моё намерение
(цель, желание)
Тилейт—требует
Тилек—желание
Тиш—зубы
Тиш порошогу—зубной по-
рошок
Тиш щёткасы—зубная щётка
Тобу менен—толпой
Тогуз—девять
Тосуп алат—встречает
Тосуп алуу—встречать
Токой—лес
Токоч толот—хлеба созревают
Токтодук—мы остановились
Толтурушту—наполнили
Толук—полный,-ая,-ое
Тон—шуба
Тоо—гора
Топ—мяч
Топ-топ болуп—группами
Топу—тюбетейка
Тор—сетка
Торопой—поросёнок
Тоту куш—попугай
Туз—соль
Т уздаган—солёный
’Туздады—посолил
Туйлап бакырып жатты—ба-
рахтался и визжал
Тумшук—клюв
Тур—встань
Тура башташты—начали жить
32—532
Т урабыз—живём
Ту расыз—встаёте, живёте
Турат—стоит
Турдук—мы встали
Т урмуш—жизнь
Турна—журавль
Туруу керек—надо вставать
Туу—знамя
Т у уду—о котил ась,
ожеребилась, отелилась
Туулган куну—день рождения
Туура—правильно
Туш-туштан—со всех сторон
Тыбыт—пух
Тызылдайт—щиплет
Тыйын—копейка
Тынч отурат—не шалит, тихо
сидит
Тыным—перерыв
Тынымсыз—беспрерывно
Тырмак—ногти, ноготь
Тыцшайт—слушает
Теледум—уплатил,-а,-о
Т еменкул ер—следу ющие
Терт—четыре
Тешек—постель
Тее—верблюд
Туз—прямой, -ая,- ое, ров-
ный
Тузген—составлен,- а, -о (со-
ставил).
Т узетет—исправляет
Тулку—лиса
Тулкунун кучуктеру—лисята
Тун—ночь
Тун жак—север
Тункусун—ночью
Туп—корень
Турдуу—разные
Турлеру—виды
Тушку тамак—обед
Туште—в поддень
Туштук—юг
Тушундурду—он (она) объяс-
нил,-а
Тушуп кетти— упада
337
У
Увагында—во-время
Убада беришти—дали обеща-
ние
У-вакыт—время
Увактылуу—временно
У габыз—слушаем '
Угулду—слышались
У гушат—слушают
Узара баштады—прибавилась,
прибавился
Узарат—удлиняет(прибавляет)
Узун—длинная,-ый,гое
Узун емур тилейбиз—желаем
долгой жизни
У й—корова
Уй короо—скотный двор
Ук—слушай
Укмуштуу—странный
Уктаганда—когда спит (когда
спал)
Укук—право
Улак—козлёнок
Улуу—Вели кий,-ая,-ое
Улуу Ата мекендик согуш—
Великая Отечественная
война
Улуу кесем—Великий вождь
Унутпайбыз—не забудем
Ураан—лозунг
У р уксат—разрешение
У стакана—мастерская,
Устачылык—мастерство,
ремесло
Уч—лети, летай
У часыц—летаешь
Учкуч—лётчик
Учуп журген—летающая
Учуп журет—летает
Учуп келди—прилетели (при-
летел)
Учушту—летели
У юл—полюс
Уюм—организация
Уюшкан турде—организованно-
Уюштурду—организовал,
-а,-о
Уя-гнездо
Уялып калат—становится ему
стыдно
Чабуул койду—атаковали
Чайнайт—жуёт
Чака—ведро
Чалгы—коса
Чамгыр—репка
Чана—сани
Чанага кошот—запрягают в
сани
Чарчашты—устали
Чатыр—палатка
Чач—волосы
Чаян—рак
Чацдатпайбыз—не пылим
Чейин—до
Чейрек—четверть
Чекит—точка
Чет жагында—на краю
ч
Чечебиз—снимаем
Чечиндик— разделись
Чигит—зерно (хлопка)
Чогулдук—мы собрались
Чогулуш—собрание
Чоку ду—клюнул,-а,-о
Чолпоп—звезда (Венера)
Чочко—свинья
Чон—большой,-ая,-ое
Чоцдор—взрослые
Чоцойду—вырос
Чоцойгондо—когда стану
большим
Чону раак—побольше
Чукул чакырылган—чрезвы-
чайного созыва
Чуркадык—мы бегали
1I уркипбрг» .бегаем
Чуркин бпрайын—быстро по-
бегу-ки
1 ||ЛТ1|)Д1<1— вывела (вынес)
11ы1'прып жатат—выпускают,
выводят
11ыгат выходят
' 1ый-мыйы чыкты—растеря-
лись, не знает что делать
11ылырчык—скворец
Чыккынчы—предатель
11ыкты—вышел,-а,- о
Чыктык—мы вышли (выхо-
дили)
Чыкылдаганын—тиканье
Чылапчын—таз
Чындан—в самом деле (как
следует)
Чыт—ситец
Чычкан—мышь
Чыцдады—укреплял
Чыцдалат—укрепляется
Чыцалды—укрепился
Чел—пустыня (безводная
степь)
Чеп—трава, сено
Чеп сызат—травы волнуются
(колышутся)
Чепсуз—без сена
Чеп чабышат—сено косят
Чупурек—тряпка
Шаар—город
111абдаалы—персик
111айыр—весёлый,-ая
Шалгам—редиска
Шаршемби—среда
11I лтта иган—веселившийся
1 Наттык—радость
Ша шат—торопится
Шандуу—славный
Шейшемби—вторник
Шейшеп—простыня
Шекшинди—подозревал,-а
Шер—храбрый (сильный)
Шибер чеп—обильные травы
Штамп басып берди—поставил
штамп
Шыбырап кетти—пошептал
Шым—брюки
Ызылдайт—пронизывает
Ыйлады—заплакал (плакал)
Ылайыктуу макала—соответст-
вующая статья
Ы л гый—исключительно,
сплошь
Ынтымактуу—дружный,-ая,
ое,-ые -
Ыр—песня
Ыраак—далёкий (далеко)
Ыраазы болду—остался до-
волен
Ырас—правда
Ыргыт—брось, бросай
Ыргытабыз—бросаем
Ырдатат—учит петь
Ырыстуу—счастливый
Ысык—жарко, жаркий,-ая, -ое
Ысык жак—жаркая страна
Ысык тамак—горячая пища
Ээ болдук—овладели
Эгер болсо—если есть
Эгин орулат—хлеб убирается
Эгинчилик—хлебопашество
(земледелие)
Эгуу керек—надо посеять
Эже—старшая сестра
Эки—два
Эки кабат—двухэтажный
Эки кол менен—обеими ру-
ками
Экинчи—второй к
Экеебуз—вдвоём
Экее тец—оба, обе
Эл—народ
Элирдиц—набрался энергии
Эцгилчек—мох
Элуу —пятьдесят
Эл учун—для народа
Эмгек—труд
Эмгек баатыры—герой труда
Эмгек кун—трудодень
Эмгекчилер—трудящиеся
Эмгек сицирген—заслужен-
ный,-ая
Эмгиси келди—захотел посо-
сать
Эмес—не
Эмне—что
Эмне менен—чем (с чем)
Эмчек—соски
Энеси—мать
Эпкиндуу—ударник,-да
Эр—храбрый
Эреже—правило
Эр журек у ул—смелый, вер-
ный сын
Огуз—бык
0з ара—между собой
'©з тилинде—на своём языке
©з увагында—своевременно
©зон—река, русло реки,
- долина реки
©зон суу—речка (река)
©зу—сам
©зунун жолдбштору менен—
со своими товарищами
©йде турду—встал (поднялся)
©кул—представитель, делегат
©кмет—правительство
©кунду—жалел, пожалел
Эригип журем—скучаю
Эрин—губы
Эркелетет—ласкает
Эркелетип—лаская
Эркиндик—свобода
Эртец—завтра
Эртец менен—утром
Эртец мененки тамак—завтрак
Эс—внимание
Эс алдык—мы отдыхали
Эс ал—ты отдыхай
Эсеп—арифметика
Эсепчи—счетовод
Эт—мясо
Эч кандай—никакой
Эч кайда—никуда
Эч качан—никогда
Эчки—коза
Эч нерсе—ничего
Эшик—дверь
Ээк—подбородок
Эрийт—тает
Эц акырында—наконец
Эц алгач—сперва, сначала
Эц алдыцкы катардагы—самые
передовые
Эц жакшы—отлично
Эцкейип карады—нагнувшись
смотрел
0
©лбос—неумирающий
©лген эмедей—как мёртвая
©лке—страна (край)
©лтурбее керек—не надо
убивать
©лум—смерть
©лумуш болуп жатып калат—
притворился мёртвым
©мурлукке—на всю жизнь
©нер жай—промышленность
©нум учун—за урожай, для
урожая
©ппейсунбу—коснёшься ли,
дотронешься ли не поце-
луешь ли
©рук—урюк
©спейт—не растёт
©стурет—выращивает
©стуруу—выращивать
©сумдук—растение
©т—переходи
©ткен дем алышта— в прош-
лый выходной
©ткен—прошлый,-ая,-ое
©ткерулет—проводится
©ткеребуз—проводим
©ткерушту—проводили
©ткерет—проводит
©ткер у шет—проводят
©ткерулду—проводилась,
-ось,-ся
©те—очень
©те бийик—очень высоко
©тту—прошёл
©тук—сапоги
©туп жатышты—прошли,
проходили
©туп кетти—прошёл
©чпес—негаснущий,
негасимый
V
Уй айбандары—домашние
животные
Уй буле—семья
Уйге—домой, на дом
Уйрен—обучись, научись
Уйретет—приучает
Уйретулген—приученный,
*ая,-ое
Уйретуп журду—учил,-а
Уй салды—построил дом
Ун—звук
Уп—знойный
Урен—семена
Уресуц—лаешь
Уч жолу—три раза
Уч—три
Уч кабат—трёхэтажный
Уч маал—три раза
Учун—за, для
ОРУСЧА—КЫРГЫЗЧА
сездук
РУССНО—КИРГИЗСКИЙ
СЛОВАРЬ
*ч
/
Апельсин—апельсин
Аплодировали—кол чабышты
А потом—андан кийин
Арбуз—дарбыз
Арифметика—эсеп
Атаковали—чабуул койду *
Б
Бабочка—кепелек
Бабушка—та енеси
Бегаем—чуркайбыз
Бегал—чуркады
Беги—чурка
Безводный—суусуз
Без денег—акчасыз
Без сена—чепсуз
Без телёнка-музоосуз
Белый-белый—аппак
Белый—ак
Берег—жээк
Береги—сакта
Берегу—сактайм
. Бережёт—сактайт
Беседовали—ангемелештик
Беспрерывно—тынымсыз
Бессильный,-ая—ал сыз,
кучсуз
Библиотека—китенка на
Близко—жакын:
Бодаются—сузуше кетет
Больной—оору
Большая палка—союл
*
Валенки—кийиз етук
Валяясь» собирал—оонап
жыйнады
Вата—кебез
В дальнейшем—мындан ары
Большинство—кепчулук
Большой—чон
Борода—сакал
Борьба—куреш
Боюсь—корком
Бричка—араба
Брови—каш
Бросаем—ыргытабыз
Бросай, брось4—ыргыт
Брынза— быштак
Брюки—шым
Будет отдана—зарп нылынатт
Буду читать—окуймун
Буква—арип, тамга
Букварь— алиппе
Бумага—кагаз
Бывает (будет)—болот
Бык—егуз
Был,-а,-о—болду
Были—болгон
Быстро—бат
Быстро-быстро—бат-бат
Быстро побегу-ка—чуркаи
барайынчы
В
Вдвоём—экеебуз
В его семье—анын уй буле-
сунде
Ведро—чака
Веет—сапырат
345
Везде—бардык жерде
Великий вождь—Улуу кесем
Великая Отечественная вой-
на—Улуу Ата мекендик
согуш
Величина—колом
Верба—тал
Верблюд—тее
Верблюжонок—тайлак
Вернулись—кайттык
Верхняя одежда—сырт кийим
Веселились—шаттанышкан
Весело—кецул дуу
Весёлый—шайыр
Весна—жаз
Весь—бут
Ветеринарный врач—мал док-
тору
Ветка—бутак
Вечером—кечинде
Вешаем мы—илебиз
Вешалка—илгич
Вещь—буюм
Вещи—буюмдар
Взвиваясь—кекелеп
Вздрогнул—селт эте тушту
Взрослые—чоцдор
Взрослый человек—чоц киши
Видели мы—кердук
Видит—керет
Виды—турлеру
Визжал и барахтался—туйлап
бакырып жатты
Вилка—вилка
Вилы—айры
Вилял хвостом—куйругун
шыйпацдатты
Виноград—жузум
Винтовки—мылтык
Висит—илинип турат
Вишня—алча
В классе—класста
В колхозе—колхоздо
Вкус—даам
Вкусный—таттуу, даамдуу
Вместе—кошо
Вместе с нами—биз менен
бирге
Вместе ушли—кошо кетти
В мире—дуйнеде
В моих руках—колумда
В некоторых квартирах—кай-
сы бир квартираларда
Внимание—кецул бургула
Внучка—жээни
Во время перерыва—тыным
увактысында
Во-время—увагында
Вода—су у
Во дворе—короодо
Вождь—кесем, жолбашчы
Возвращаемся—кайтабыз
Возвращаются—кайтышат
Воздух—ава
Возле—жанында
Возле нас—биздин жаныбызда
Возможно—бал ким
Возьми—ал
Возьмите—алыныз
Возьму-ка—алайынчы
Война—согуш
Вокруг—тегерегинде
Волк—карышкыр
Волосы—чач
Волчата—карышкырдын
кучугу
Вопрос—маселе
Ворона—карга
Восемь—сегиз
Воскресенье—жекшемби
В основном—негизинен
Воспитательница—тарбиячы
Восстание—кетерулуш
Вот—мына
Вперёд—алга
В полдень—туште
В прошлый выходной—еткен
дем алышта
Враг—душман
Вред—зыян
Временно—увактылуу
Время—увакты
Время года—жылдын мезгили
В саду—бакта
Всего мира—буткул дуйнеде
Всегда—ар дайым, ар увакта
Всегда открыт.-а—ар дайым /
ачык
Всё равно—баары бир
Всесоюзный,-ая,-ое—Буткул-
' союздук
В середине—ортосунда
Встаёте—турасыз
Встал—ей де турду
Встали мы—турдук
Встань—тур
Встречает—тосуп алат,
жолугат
Встречать—тосуп алуу
В течение шести лет—алты
жылдан бери
Второй—экинчи
Вторник—шейшемби
Вчера—кечээ
В центре—борборунда
Вы—сиз
Выбирает—тандап алат
Выбирай—танда
Выведи—чыгар
Вывела—чыгарды
Выдёргивает—жулуп алат
Газета—газета
Галоши—галоши
Где —кайда
Герой—баатыр
1 еройство—каармандык
Герой труда—эмгек баатыры
Геройский— каармандык
Героически погибли—курман
болду
Гладя—сылап, сыйпап
Глаз—кез
Глубокий—терец
Г нался—кубалады
Гнёзда—у яла р
Гнездо—уя
Говори—суйле
Говорил—суйледу
Г оворит—суйлейт
Год—жыл
।
Выдра—кундуз
Вызвал—чакырган
Выкапывает—казып алат
. Вылечивает—айыктырат
Выполняем—аткарабыз
Выпускает—чыгарып жатат
Вырастивший—алпештеген
Выращивает—естурет
Выращ ива ть—естуруу
Вырезают—кесип алышат
Выросли—чоцойду
Выставка—кергезме
Высшее образование—Жогор-
ку билим
Вытащил—та ртып алды
Вытащить не может—жула
албайт
Вытираюсь—аачынам
Выходной день—дем алыш кун
Выходят—чыгат
Вышел—чыкты
Вышивают вышивку—сайма
саят
В эпохе—тацында
В это время—ошол увакта
В этом году—быйыл
Г
Голова—баш
Головной убор—баш кийим
Гора—тоо
Горит—жанат, жанып турат
Город—шаар
Горя нет—кайгысы жок
Горячая пища—ысык тамак
Горький—ачуу
Г остиница—мейманкана
Г ость—конок
Г осударство—мамлекет
Г отовит—даярдайт
Готовились—даярданышты
Г отовый —даяр
Готовое платье—даяр кийим
Г отовлю—да ярдайм
Г отовлюсь—даярданам
Г отовишься—даярданасыц
Готовился—камынды
Громил я—кыйраттым
Груз—жук
у Группами—топ-топ болуп
д
Да—ооба
Давным-давно—илгери
Да здравствует—жашасын
Дай—бер
Дал ты—бердиц
Далёкий—ыраак
* Дали— беришти
/ Дали обещание—убада
беришти
Дал имя—ат койду
•Дал команду—команда берди
Два—эки
Дверь—эшик
Двор—короо
Двухэтажный—эки кабат
Девять—тогуз
Дедушка—таята
Делать больно—оорутуу
День—кун
День рожденья—туулган куну
Деньги—акча
Дерево—жыгач
Десять—он
Дети школьного возраста—
окуу жашындагы балдар
Детские очки-—балдардын кез
айнеги
4 Детский сад—балдар бакчасы
Дёшево—арзан
Дикие—жапайы
Дисциплина—тартип
Дисциплинированный—тар-
типтуу
Е
Его—анын
Его дочь—анын кызы
Его имя—анын аты
Его ряды—анын катары
Едим—жейбиз
Г руша—алмурут
Грызла—кемирип жатты
Губы—эрин
Густой—калыц
Длинный—узун
Для выполнения—орундатуу
учун
Для нас—биз учун
Для народа—эл учун
До—чейин
Доблесть—кайрат
Дождевые черви—сеелжан
Дождь—жамгыр
Доим—саайбыз
Доит—саайт
Дойная корова—саан уй
До конца—буткенче
До лета—жа ига чейин
Дома—уйлер
Домашние животные—уй ай~
бандары
Дом дехканина—дыйкандар
Уйу
Домой—уйге
Дорога—жол
Дорогой—кымбаттуу
Доставляет—жеткирип берет
Достаёт корм из-под снега—
тээп ачып жейт
Дочь—кызы
Дрова—отун
Другой—башка
Дружные—ынтымактуу
Дыня— коон
Ёж—кирпи
Ежевика—б улду ркен
Ежегодно—ар жылы
Ежедневно—кунуге, ар куну
Ежедневный—ку нделу к
Ежемесячно—ай сайын
Еле-еле—аран
Ему—ага
Если обманешь, то не верят—
алдасац, ишенбейт
Жалел—екунду
Жареный—куурган
Жареное мясо—куурдак
Жарко (жаркий)—ысык
Жаркая страна—ысык жак
Жди—кут
Желание—тилек
Желающие—каалоочулар
Желаем долгой жизни—узун
емур тилейбиз
Жеребёнок—ку лун
Живёт—жашайт
За—учун
Заведующий—ба шчы
Заведующий учебной частью—
окуу белумунун баш-
чысы
Заведующий отделением—бо-
лум башчысы
Заверни—оро
Завтра—эртен
Завтрак—эртен мененки тамак
Загадка—табышмак
Задание—тапшырма
Зажиточно—оокаттуу
Зайдём—киребиз
Зайчик—бежек
Закрытый—жабык
Залежи угля—таш кемур кени
Замечательный—татынакай
Замечательно—сонун
Занавеска—кёшеге
Заплакал—ыйлады
За покупку—сатып алгандар
учун
Запрягают в сани—чанага ко-
шот
Есть—бар
Если есть—эгер болсо
Ещё—дагы
Ещё один—дагы бир
Ж
Ж и вём—ту ра быз
Животноводство—мал чарба-
чылыгы
Животноводы—мал чарбачы-
лар
Жизнь—турмуш
Жирный—семиз
Жнёт—орот
Жуёт—чайнайт
Журавль—турна
Жучка—Кумайык
3
Заслуженный—эмгек синирген
Засмеялся—кулуп жиберди
Затем—андан кийин
За урожай—тушум учун
Заходит—батат
Заходим мы—киребиз .
Захотел пососать—амгиси кел-
ди
Заявление—арыз
Заяц—коён
Звезда—жылдыз
Звонок—коцгуроо
Звук—ун, тыбыш
Здание клуба—клубдун уйу
Здороваемся—амандашабыз
Здоровье—ден соолук
Земля чернеет—жер карарат
Зеркало—кузгу
Зернистая—даидуу
Зерно (хлопка)—чигит
Зима —кыш
Зимой—кышында
Зимний—кышкы
Знакомый —таа ныш
349
.Лк
Знамя—туу
Знание—билим
Значение—мааниси
Знойный—уп
Зубы—тиш
И
И— жана
Игра—оюн
Играем—ойнойбуз
Игрушка—оюнчуктар, оюнчук
Идёте вы—бара жатасыз
И другие—жана башкалар
Издали—алыстан
Известная—белгилуу
Из-под земли—жердин асты-
нан
Или—же
Имени—атындагы
И меня—мени да
Инструменты—жарактар
Интересно—кызык
К
Кавалерия—атчан аскер
Каждый—ар, ар бир
Как—кантип
Как выпускаются—кантип ба-
сылып чыгат
Как жаль—аттигинай
Какой,-ая,-ое—кандай
Как мёртвый,-ая—елген эме-
дей
Как ты (похож на тебя)—сага
окшоп
Катаемся на льду—муз тебе-
биз
Как учится—кандай окуп жу-
рет
Каменный уголь—таш кемур
Камни загремели—таш калды-
рады
Капуста—капуста
Карандаш—карандаш
Картина—сурет
Картофель—картошка
Зубная щётка—тиш щёткасы
Зубной порошок—тиш поро-
шогу
Зря не пропадёт—бекерге кет-
пейт
Интересный—кызык
Иногда—кайсы бир увакта
Иекал—издеди
Исключительно—ылгый
Использует—пайдаланат
Исправил—оцдоп койду
Исправляет—тузетет
Испытание—сыноо
История—тарих
Итог—жыйынты к
И тому подобные—дагы ушу»
га окшогондор
И я буду большим—мен да
толом
Касаться—тийуу
К астрю л я—кастр юл я
Качество—сапат
Кетмень—кетмен
Кипучая—ташкындаган
Кипячёная вода—кайнаган суу
Кислый—кычкыл
Кл адовая—кампа
Классный руководитель—класс:
жетекчиси
Климат—ава
Клюв—тумшук
Клюнул—чокуду
Клятва—ант
К небу—кекке
Книга—китеп
Кобылица—бээ
Когда—качан
Когда вырасту—жашым толуп
Когда дали звонок—конгуроо
какканда
Когда спит—уктаганда
Когда созрею—б|ойго жеткен-
де
Кожа—тери
Кожаные—кайыш
Коза—эчки
Козлёнок—улак
Колешь—жарып жатасын
Колол я—жардым
Колхозник—колхозчу
Колючий—тикенектуу
Комбайн—комбайн
Комната—белмо
Комната для чтения книг—ки-
теп окуй турган белме
Ко мне—мага
Конечно—албетте
Кончается—аяктайт
Кончилась—б утту
Кончил ся—ая ктады
Конь—ат
Конюшня—аткана
Копают—казышат
Копейка—тыйын
Корень-туп
Корм—жем
Корова—уй
Короткий—кыска
Коса—чалгы
Коснёшься ли—еппейсунбу
Кость—соек
Котёл—казан
Который—неченчи
Кочуют—кечуп журушет
Кошка—мышык
Красивый—суду у
Красится—боёно г
Красный перец—-калемпир
Красное знамя—Кызыл туу
'Красная площадь—кызыл аянт
Крестьяне—дыйкандар
Крикни—кыйкыр
Крикнул—кыйкырды
Кричат— кыйкырышат
Кролик—бакма коён
Кружок—ийрим
Кружок вышивки—саймачы-
лар ийрими
Крупный — ири
Крылатые—канатту улар
Крыло—канат
Кто—ким
Кукуруза—жугеру
Культура—маданият
Культурно—маданияттуу
Кумыз—кымыз
Купались—сууга туштук
Купила—сатып алды
Купите-ка—сатып берицизчге
Курицу посадили—тоогуна
бастырды
Кушаем—тамактанабыз
Кушает—жейт
Кушай—жегин
Кушаю—тамактанам
5
Л
Ладно—макул
Лампа—шам, лампа
Ла-яой—таманы менен
Ласкает—эркелетет
Лаская—эркелетип
Лебедь—ак куу
Лев—аретан
Лёгкий—жецил
Лёд—муз
Ледовитый океан—Муз деци
зи
Лежит—жатат
С
Лекарство—дары
Лес—то кой
Летали—учушту
Летает—учуп журет
Летаешь—учасыц
Летающую—учуп журген
Лето—жай
Летом—жайында
Летнее пастбище—жайлоо
Летние каникулы—жайкы ка-
никул
Летний—жайкы
Лётчик—учкуч
Лечит—да рыла йт
Линейка—сызгыч
Лиса—тулку
.Лист—жалбырак
Листья высыхают—жалбырак
солот
Лисята—тулкунун кучуктеру
Лоб—мавдай
.Лодка —кайык
Ложка—кашык
м
Лозунг—ураан
Лозунги—ураандар
Лопата—курок
Лошадь—жылкы
Лук—пияз
Луч света—нур
Любимый—суйкумдуу, суйгун-
чуктуу
Любимый отец — суйкумдуу
атабыз
\.
«Маленький — кичине, кичине-
кей,
Маленькие дети - жаш балдар
.Малина—булдуркен
.Мануфактура—кездеме
Масло—май
.Маслозавод—май заводу
Массовая работа—кепчулук
иши
Мастеиство — устачылык
Мастер! кая — устакана
Мать—эне, апа
Мёд—бал
Медленно—жай
Между собой—оз ара
Мел—бор
Мельница—тегирмен
Меткий—кезго агар
Место—орун
Местонахождение—жаткан
жаны
Месяц—ай
Мечта—ой, тилек
Мечты детей—жаштын тилеги
Мешок—кап
. Ме ш оче к—башт ык
Младший брат—ини
.Младшая сестра—карындаш
Мне—мага
Мое намерение—тилегим
Может вывалить—жыга' алат
Можно получить—алууга бо-
лот
Мой отец—атам
Молодой—жаш
Молоко—сут
Мол оч ная—су тту у
Молотит—бастырат
Молотилка—молотилка
Молоток—балка
Моментально—дароо
Моментально схватил—илпп
алды
Морковь—сабиз
Мох—эцгилчек
Моя мама—апам
Мудрец—акылман
Мудрый—даанышман
Музыкальный инструмент—
комуз
Мы—биз
Мы бегали—чуркадык
Мы вышли—чыктык
Мыло—самый
Мыльница—самый салгыч
Мы не догнали—жетпедик
Мы остановились—токтодук
Мы просили—сурадык
Мы сильные—кучтуубуз
Мы собирались—жыйналдык
Мы участвовали—катыштык
Мы чистили—та зала дык
Мышь — чычкан
.Мышастый —кек
Мягкий— жумшак
Мясо—»т
Мяч--топ
1 Гпбирает—терип жатат
31аблюдатель—кароочу,
байкоочу
Набрался энергии—элирдиц
I [аверху—жогоруда
11а воротник—жакалык
На все стороны—ар кайсы
жакка
На всю жизнь—емурлукке
Нагнувшись смотрел—эцкейип
карады
Награждать—сыйлоо
Надавал шлепков—жазасын
берди
Надёжный—ишенимдуу
На-днях жакында
Над озером—колдун устунон
Надо’ вставать—туруу керек
Надо играть—ойноо керек
Надо—керек
Надо полить—сугаруу керек
Надо посеять—эгуу керек
Надо чистить—тазалап туруу
керек
I Тазвания—аттары
Назначенный—дайындап
Койгон
На иголках— ийнелерине
Наконец—эц акырында
Накололись—сайылды
На \ краю—чет жагыпда
На место—ордуна
На машине—машина менен
Наоборот—тескериси нче
На очереди—кезекке
Начпарте—партада
На поле—талаада
Наполнили—то лтурушту
Напрасно—куру бёкер
На рога—муйузуне
•Народ—эл
Наружу из колодца—куДук-
тун сыртына
На своём языке—ез тилинде
На севере—тундугунде
.23-532
Насекомые—курт-кумурска
Наслаждаемся—жыргайбыз
На спину—жонуна
Настал вечер—кеч кирдн
Настало утро—тан атты
На столе—столдо
На суше—кургак жерде
На сушу—кургакка
Началось— башталды
Начали жить—тура башташты
Начали собирать—жыйнай
баштады
Начал украшать—кооздошо
баштады
Начался—баштады
Начал сосать—соро баштады
Начальная школа—башталгыч
мектеп
Начинается—башталат
Наша родина—Ата мекенибиз .
Не—эмес (ба)
Небо—асман
Не бодайся—сузбе
Не боремся—курешпейбуз
Не видел—керген жокмун
Негаснущий—ечпес
Недавно—жакында
Недалеко—жакын жерде, алые
эмес
Неделя—жума
Не допустил — жолоткон жок
Не достаёт — жете ал байт
Недостижимое взору—коз
жетпеген
Не дышит—дем чыгарбайт
Не жалею—аябайм
Не забудем—унутпайбыз
Не заходит—батпайт
Некоторые—кайсы биреелеру,
кайсы бири
Не ломая—сындырбай
.Немного—бир аз
Не надо убивать—елтурбе©
керек
Це обижайся—кецулун© алба
353
Не обманывай—алдаба
Неожиданно—кутпеген учурда
Не опаздывает—кечикпейт
Не остался—калган жок
Не открывая рта—оозун ачпай
Не допускали—жол бербей
койду
Не пускали—жиберишкен
эмес
Не пустил—жибербеди
Не пылим—чацдатпайбыз
Не работает—иштебейт
Не растёт—оспейт
Не рву—айрыбайм
Неровный —ийри
Нерушимый—сын б ас
Не созревает—бышпайт
Несколько—бир нече, нечен
Несколько раз—бир нече жолу
Несколько сот—нечен жуз
Нет—жок
Неумирающий—елбес
Не уступают—жол беришпейт
Оба, обе—экее тец
Обед—тушку тамак
Обезьяна—маймыл
Обеими руками—эки кол
менен
Обильные травы—шибер чей
Облегчает—жецилдетет
Обманул—алдады
Обманывает—алдап жатат
Обменялись—алмашты
Обнимай—кучакта
Оборона—коргоо
Обрадовался—суйунду
Образование— билим
Обратно— кайта
Обувь—бут кийим
Обучись—уйрон
Общежитие—жатакана
Общественная работа—коом
иштери
Общественная собственность?-
коом мул ку
Общий отдел—жалпы белум
354 Л
Не учится—окубайт
Не шалит— тынч отурат
Не шевелиться—козголбойт -»
Никакой—эч кандай
Никогда—эч качан
Нитка—жип
Никуда—эч кайда
Ничего—эч нерсе
Нужные-ое,-ая— керектуу
Нужное растение—керектуу
е сум дук
Но—бирок
Новые—жаны
Новости—жанылыктар
Нога—бут
Ноготь—тырмак
Нож—бычак
Нора—ийин
Нос—мурун
Ночь—тун
Ночью—тункусун •
Нюхает—жыттайт
Объявил—жарыялады
Объяснил—тушундурду
Обязанность—милдет
Овёс—сулуу
Овладели—ээ болдук
Овощи—жашылчалар 1
Овца—кой
Огонь—от
Огурец—бадырац
Одеваюсь—кийинем
Одеяло—жууркан
Один—бир
Одинаково—бирдей
Однажды—бир увакта
Озеро—кел
Окно—терезе
Окончание—муче
Окончательно— биротоло
Окончил—бутурген
Олень—бугу
Опасность—коркунуч
Опоздал—кечиктим
О, про, об—женунде, тууралуу
Опыт—тажрийба
Организация—уюм
Организовал—уюштурду
Организованно—уюшкан турде
Орех—жангак
Освежил—сергитти
Осёл—эшек
Осенние месяцы—куз айлары
Осень—куз
Особенно— артыкча
Оставлю игру—ойногонду
коёмун
Остались невредимы—аман
калды
Остался доволен—ыраазы
болду
Остановились—токтоп калды,
токтоду
Острый—курч
Ответственный—жооптуу
Отдел—болум
11адпют в воду—сууга тушуп
\ кетет
11алатка—чатыр
. 11альто—пальто
Пиром—пар менен
Парта—парта
11астбище—жайыт
11ашет—айдайт
11ей—ич
Пели—сайрашты, ырда шт ы
Пенал—калем салгыч
Первенство— биринчилик
11ервый—биринчи
11еревозит—ташыйт
11еревыборы—кайра шайлоо
I гёревыполняет—ашыгы менен
оруидатат
11еред—алдында
Перед зарёй—тандагы
11ередовой—алдыцкы
I !ереизбирали—кайра, шайла-
дык
Перелётные птицы—келгин
куштар
Отдельно—белек
Отдыхаем—дем алабыз
Отдыхай—эс ал
Отдыхали мы—эс алдык
Отдыхают—эс алышат
Отец—ата
Открой—ач
Открыл— ачты
Открыл дорогу—жол ачты
Открыто—ачык
Откуда—кайдан
Отлично—эн жакшы
Отправились—женедук
О ходе—журушу тууралу
Охотник—мергенчи
Оценка—баа
Оценки—баалар
Очень—ете, абдан
Очень высоко—ете бийик
Ошейник—моюнчак
п
Переносит—ташыйт
Переплетает— мукабалап жа-
тат
Перерыв—тыным
Переходи—ет
Переходящее Красное знамя—
кечме Кызыл ту у
Перо—калем уч
Персик—шабдаалы
Песня—ыр
Песчаные—кумдуу
Петух—короз
Пехота—жее аскер
Печалится—кайгырат
Печатает книгу—китеп басып
жатат
Печь—меш
л Пиджак—кемзел
Пила—араа
Пилю—кесип жатам
Писал—жазды
Письмо—кат
Пиши—жаз
Пишет—жазып жатат
Пища—тамак
Плавает—сузуп журет
Плов—палоо
Плохо—жаман
Победа—жениш
Победы—жециштер
Победил—жевди
Побежда ет—женет
По берегу—суу бойлоп
Побольше—чонураак
По вечерам—кечкисин
По всем предметам—бардык
сабактан
Повторение—кайталоо
Повторяли—кайталады
Повышает—жогорулатат
Погружает в речку—сууга
чомултуп жатат
Подарок—белек
Подбородок—ээк
Поджимаешь—кысасыц
Под Москвой—Москва ал-
дында
Подобный—сыяктуу
Подозревал—шектенди
Подразделение—белук
Подрастающее поколение—
жеткинчек
Подружились—дос болушту
Подсолнечник—кун карама
Подушка—жаздык
Пожелаем долгой жизни—
узун омур тилейбиз
Позднее—кечирээк
Поздно—кеч
Поздоровался—амандаштым
Поздравляя—куттуктап
Поздравляли—кутту кташты
Познакомь—тааныштыр
Познакомила—тааныштырды
Поймав—кармап
Поймали—кармап алдык
Пока—азырынча
Покажи—керсот
Покажите-ка—керсетуцузчу
Показали—керсетту
Показан—керсетулген
Показывается—керсетулеТм
Покинули сад—бактан ка«
чышты
По-киргизски—кыргызча
Покрыл крышу—тебесун
жапты
Покушали—тамактандык
Поле—талаа
Полезно—пайдалуу
Поливал—сугарды
Полный—толук
Половина—жарым
Положу-ка—салайыпчы
Полотенце—сулгу
Получаю—алып турам
Получает—алат
Получаем—алабыз
Пользуются—пайдаланышат
Пользоваться—пайдалануу
Пользу получил—пайда керду
Полюс—у юл
Помидор—помидор
Помогаем—жардам беребиз
Помощь—жардам
Понедельник—дуйшембу
По норме—норма боюнча
Понравился —жагып калды
По области—область боюнча
По одной—бирден
Попугай—тоту куш
По району—район боюнча
Породистый—асыл тукум
Поросёнок—торопой
По расписанию—расписание
боюнча
Пор учение—тапшырма
Порядок—ирёт
Посадили—отургузду
Посетители—келуучулор
Посеяли пшеницу—буудай
айдады
После—кийин '
Послезавтра—бурсугуну
После окончания— буткендэн
кийин
Посолили—туздадык г
Поспевают—бышат
ПоСпел—бышты
Постель—тешек, тешенчу
Постепенно—дкырындык
менен
Построив в ряд—катар тизи-
лип
Построили дом—уй салды
Посуда—идиш
Посылает—жиберет
Потому что—себеби
По тонкой жёрдочке—ичке
жыгач аркылуу
Похвалил—мактады
Похвальный лист—мактоо ка-
газ
Почётный—ар да кту у
Пошептал—шыбырап кетти
Поэтому—ошондуктан
Появилась жадность—суктан-
ды
Пояс—кур
Правда—ырас, чын
Право—укук
11равило—эреже
Г1 равительство—©кмет
Правильно—ту ура
11равление—башкарма
11раздник—майрам
11рачечпая—кир жуугуч уй
11редатель—чыккынчы
11редложение—суйлем
11редназначеный для детей —
балдар учун арналган
Председатель—тор ага
11редставитель—екул
Премия—сыйлык
Премирован—сыйланган
Премировали—сыйлады
Прения—жарыш сез
Прибавился—узара баштадьт
Прибавляется—кебейет
Прибавьте—жалгагыла
ЧП ридёт—келет
Придёшь—келесиц
Приди—кел
Приду—келем
Прививать—байлоо
П ривлечён—та ртылга н
11рцвязанная—байланган
Прилетел—учуп келди
Примеры—мисалы
Принёс—алып келди
Принимают участие—каты-
шып журушет
Приступили—киришти
Притворился мёртвым—
елумуш болуп жатып
калды
Приучает—уйретот
Приучённый—уйретулген
Приходите—келгиле
Приходящие—сырттан келуу-
чулер
Проводили—еткерушту
Проводилась—еткерулду
Проводим—еткеребуз
Проводит—еткерет
Проводится—еткерулет
Проводят—еткерушет
Продавец — сатуучу
Продаётся—сатылат
Продолжается—созулат
Продолжая учёбу—окуй берип
11родолжался—созулду
Продолжительные аплодисмен-
ты—узакка созулган кол
чабуулар
П ромышленность—енер-жай
Пронизывает—ызылдайт
Прославился— дуйнеге атагы
кеткен
П роснулся—ойгонду
Просо—та ру у
Простыня—шейшеп
Прохладно—салкын
Прошёл—етту, етуп кетти
Прошло оживлённо—жандуу
етту
Прошлый—еткен
Прыгаем—секиребиз
Прыгал—секи рди
Прыгни—секирип туш
Прядильная машина—ийруу
машинасы
Прямой—туз
Пугаю—коркутам
Пустыня—чел
; Пух—тыбыт
Пух (птичий)—мамык
Пчеловоды—балчылар
Пчёлы—аарылар
Р
Работа—жумуш, иш
Работает—иштейт
Работник—кызматкер
Работница—жумушчу аял
Рабочий—жумушчу
Радио—радио
Радовался—кубанды
Радостно—кубанычтуу, кецул-
ДТУ
Радостно учимся—жыргап
окуп журобуз
Радость—шаттык, жыргал
Радуйся—кубан
'Раз—ирет
Разговор—суйлешуу
Развешивай—ил
Развивать—ерчутуу
Раздаётся—берилет
Раздаются звуки по улицам—
кечену жацыртат
Разделись—чечиндик
Разные—ар турдуу, турдуу
Разошлись—тарадык
Разрешение—уруксат
Рак—чаян
Распределили—белуштук
Рассказал—айтты
Рассказали (мы)—айтып бердик
Растение—есумдук
Растения—есумдуктер
Растерялась, не знает, что де-
• лать—чый-мыйы чыкты
Расстроился—капа болду
С
Сад—бак
Садись—отур
Садишься ли—коносунбу
Сам—езу
Самова р—самовар
Самые передовые—эц алдыц- .
кы катардагы
п , I1
Пять—беш
Пять лет—беш жашта
Пятьдесят—элуу
Растянута—керилген
Расчёсываюсь—тарайм
Расчёска—та рак
Ребро—кабырга
Ребята—балдар
Редиска—шалгам
Режь—кес
Результат—натийжа
Река—езен
Репка—чамгыр
Речка—езен суу
Рис—куруч
Рисовая каша—куруч ботко
Рисуй—сурет тарт
Рисунок—сурет
Ровный,-ая—туз «
Ровняет—тегиздеп жатат
Родила—тууду
Родители—ата-энелер
Родной—бир тууган
Рожь—кара буудай
Рот—ооз
Рубашка—кейнек
Рубль—сом
Рука—кол Л т
Руководитель—жетекчи '
Ручка—калем сап
Рыба—балык
Рыбная ловля—балык кармоо
Рыжая—жээрде
Ряд—катар
Рядом—катарында
*
Сани—чана
Сапоги—етук
Сахар—кант
Сахарный песок—кумшекер
Сахарница—кант салгыч
Свёкла—кызылча
Сверкающий—жаркыраган
I
Свет—жарык
Свинья—чочко
Свобода—эрик, эркиндик
Свободно—эркин
Свободное время—бош увакты
Своевременно—ез увагында
Сдаёт—тапшырат
Сделает—жасайт
Сделал,-а—жасады
Север—тун жак
Сегодня—бугун
Сейчас—азыр
Секретарь—катчы
Село—кыштак
Сельское хозяйство—айыл чар-
ба
Семена—урен
Семь—жети
Семья—уй буле
Сено—чеп
Сено косят—чеп чабышат
Сердитый,-ая—ачуулуу
Серый,-ая—боз
Серп—орок
Серп и молот—орок жана балка
Сёстры—эжелер
Сетка—тор
Сеялка—сепкич
*Сидит—отурат
Сида г- куч
Сильный—кучтуу
Сильно—^атуу. кучтуу
Ситец—чыг'
Сказался,-о—айтты
Сказка—жомок
Скала—аска
С камня на камень—таштан
ташка
*
чСкворец—кара чыйырчыц, чы-
йырчык
С кем—ким менен
Сколько—канча, нече
Сколько хочешь, по желанию
—каалаганынча
Ск^ро—жакында
Скот—мал
Скотный двор—уй короо
Скотоводческий—мал чарба
Скрещивать— жалгаштыруу
Скучаю—эригип журем
Слава—атак,дацк
Славный—шацдуу
Следующие—теменкулер
Слива—кара эрук
Сливочное масло—каймак май
С лица земли—жер жузунен
Слон—пил
Слова—сездер
Служащий—кызматчы
Случайно—кокусунан
Слушаем—угабыз
Слушает—тыцшайт, угат
Слушай—ук
Слушают—угушат
Слышались—-угулду
Смелый, верный сын—эр журек
УУл
Смерть—елум
Смотри—кер
Смотрите-ка—карацызчы
С нами—биз менен
Снег идёт—кар жаайт
Снимаем—чечебиз
Собака—ит
С обильной шерстью—жундуу
Собирает—терет
Собирали—терди
Собирались—жыйналдык
Собрался съесть—жешке ка-
мынды
Собрали—жыйнап алды
Собрание — жыйналыш, чогу-
луш
Соблюдаем—сактайбыз
Совсем—такыр, бйротоло
Совещание—кенешме
Со всех сторон—туш туштан
Со всех улиц—кече-кечеден
Солёный—туздаган
Солнце село—кун батты
Солнце поздно всходит—кун
кеч чыгат
‘ Соль—туз
Со мной—мени менен
Соответствующая статья —
ылайыктуу макала
Соревновались—мелдешти
Со своими товарищами — езу-
нун жолдоштору менен
Сосед—коцшу, кош у на
Соски—эмчек
Сосна—карагай
Составлен—тузулген
Сосут—сорушат
Социалистическое соревнова-
ние—социалисттик мелдеш
Сперва—эн алгач
Специальная машина—атайын
машина
Специально—атайы
Спорят—талашат
Сразу—дароо, ошо замат
Среда—шаршемби
Средняя школа—орто мектеп
Средство—кара жат
Ставит спектакль — спектакль
коюп турат
Стакан—стакан
Стала крючком—белин бук-
чуйтту
Становится ему стыдно — уя-
лып калат
Стану большим—чонойгондо
Сталь—болот
Становится короче—кыскарат
Старуха—кемпир
Старшая сестра—эже
Стирает—жууйт
Табун—жылкы
Тает—эрийт
Таз—чылапчын
Тайны—сырлар
Так говорят—мындай дейт
Таким образом—мына ошентип
Так ответил—мындай жооп
берди
Так сказал—мындай деди
Там—анда
Тарелка—тарелка
Стоит—турат
Стол—стол
Столовая—ашкана
Сторожевая собака—короочу
ит
Сторожит—кайта рат
Сторона—жак, тарап
Стоят зелёные—кегоруп турат
Страна—елке
Страница—бет
Странный—укмуштуу
Страны—жактар
Строились (мы)—тизилдик
Строимся—тизилебиз
Строительство—курулуш, ку-
рулуштар
Стул—орундук
Суббота—ишемби
Сукно—ноот
Суп—сорпо
Сухие—кургак
Сучья—бутактар
Сушили (мы)—кургаттык
Схватив улетела—илип алып»
учуп кетти
Счастливая жизнь — жыргал-
ДУУ турмуш
Счастливый—жыргалдуу, ыр»
ыстуу
Счастье—бакыт
Счетовод—эсепчи
Сшит,-а,-о—тигилген
Съели (мы)—жедий,
Съестные припасы—йзык
Т ‘I
Тебе—сага
Т елёнок—музоо
Темно—карангы
Тёплый, -ая,-оё—жылуу
Территория—аймак
Тетрадь—дептер
\ Технические культуры—мада-
ний есумдуктер
Течёт—агат
Тигр—жолборс
Тиканье—чыкылдаганы
Т йпография—басмакана
Тишина—жым-жырт
Тогда—ошондо
Тож\е—дагы
Только—гана
Толпой—тобу менен
Толстый,-ая,-ое,—жоон, калын
Тонкий—ичке, жука
Топка—отун
Топится—жагылат
Топор—балта
Тополь—терек
Торопится—шашат
Тот, та, то—тиги, ошол
Точка—чекит
Трава—чеп
Травы тянутся (растут)—чеп сызат
Трактор—трактор
Требует—тил ейт
Трёхэтажный—уч кабат
Три раза—уч жолу
Три—уч
Труд—эмгек
Т рудно—кыйын
Трудодень—эмгек кун
Трус—коркок
Т ру дящиеся—эмгекчи л ер
Тряпка—чупу рек
Туфли—туфли
Ты—сен
Ты ел—жедиц
Тыква—ашкабак
Ты рисуешь — сурет тартыи
отурасын
Т юбетей ка—топу
Тяжёлый—оор
Тяжёлый груз—оор жук
Тянет—тартат
Тянет - потянет — тартып-тар-
тып
У
Убегал—качты
Убирает—жыйнайт
Уважаю—жакшы керем
Уважает—суйет
Увидев—керуп
Уголок—бурч
Ударник—эпкиндуу
Ударив по бедру—санын
чаап
Удивляется—тин калат
Удлиняет—узарат
Удочка—кайырмак
Ужин—кечки тамак
Узнает—тааныйт
Узнали—билдик
Уйдёт—кетет *
‘У казано—керсетулген
Украшены—кооздолгон
Укрепился—чыцалды
Укрепляется—чындалат
У крсил ял - чывдады
У коротил ась—кыскарды
Ули^а—кече
Улицы—кечелер
Улыбаясь—жылмайып
Умнее тебя—сенден акылдуу?
У мный, - а я—а кылду у
У мываюсь—жуунам
Умываемся—жуунабыз
Умываешься—жуунасын
Умывальник—бет жуугуч
Уничтожили—кырышты
бир Упала—тушуп кетти
Упитанный—семиз
Уплатил ты—теледун
Уплыл в воду—сууга тушуй
кетти
Уполз—сойлоп кетти
Урок—сабак
Урок физической культуры—
—дене тарбия сабагы
Урюк—ерук
Ус—мурут
Усилительный союз и—да
Устали—чарчашты
И Установил—орнотту
. Утром—эртен менен
Ухаживать надо—багуу керек
Ухо—кулак
Участвовали—катышты
7
Г—
ъ
Ч! V
Участвует—катышат
У частник—катышуу чу
Учебный год—окуу жылы
Учебные пособия—окуу
ралдары
У ченик, -ца—оку учу
ку-
Учёба—окуу
Учила—уйретуп журду
Учит петь—ырдоону уйретёт
Учитель—мугалим
Учреждение—мекеме
%
Формирован—тузулген
Флаги—желектер
Флажки—желекчелер
Фруктовое дерево—меме жы-
гачы
Фрукты—меме
Фуражка—фуражка
.Халва—халва
..Хвалил—мактады
Хватит—жетет
Хвост—куйрук
.Хитрый—мытайым, куу
.Хищники—жырткычтар
Хищный—жырткыч
.Хлеб—нан, эгин
„Хлебопашество—эгинчилик
Хлеб убирается—эгин жыйналат
Хлопок—пахта
„Ходит—басат
„Холодная—м уздак
Холодный—суук
Царь—падыша
Цвели—гулдеду
Цветём—гулдейбуз
.Цветёт—г\ лдвйт
Цветы—гулдер
ч
'Чайник —чайник
Часть—белук
Часы—саат
Человек—киши
Человеку—адамга
Чем—эмне менен
Через—кийин, аркасында
Хорошо—жакшы
Хорошо ухаживай—жакшылап
бак
Хорошо ухаживали мы—жак-
шылап бактык
Хотел узнать—билгиси келди
Хотели покушать они—жемек
болушту
Хочет вытащить—су у руп ал-
гысы келет
Хочет знать—билгиси келет
Храбрый—эр, шер
Хранители—сак чыла р
Художник—суретчу
Цель—макса? |
Центр—борбор
Ценить—байлоо
Центральный- Комитет — Бор-
борду к Комитет
Черешня—алча
Чёрная смородина—карагат
Чернильница—сыя чедек
Чёрный—кара
Четверг—бейшемби
Четверть—чейрек
Четыре—терт
Чёрной перец—мурч
Число—сан
Чистит—тазалап турат
Читай—оку
Читаем—окуйбуз
Читал—окуду
Читают—оку шат
Чищу—тазалайм
Член—муче
Член колхоза—колхоздун му-
чесу
Чрезвычайного созыва—чукул
чакырылган
Что—эмне
ш
Шапка—тебетей
Швейная фабрика—тигуу фаб-
рика
Шёлк—жибек
Шерсть—жун
Шесть—алты
Шея—моюн
Щенок—кучук
Это—бу
Юбка— юбка
4
$1—мен
Яблоко—алма
Ягнёнок—козу
Я ем—мен жейм
Я здесь—мындамын
Щука (рыба)-балык
Юг—туштук
Шиповник—караган
Широкий,-ая—кенен
Школа—мектеп
Шляпа—калпак
Штамп поставил—штамп ба-
сып берди ’
Шуба—тон
Язык—тил
Я испортил—буздум
Я помогал—жардам бердим
Я ушёл—кеттим
Ячмень—арпа
МАЗМУНУ-ОГЛАВЛЕНИЕ
Советтер Союзунуя Гимни........................................... . 3
Гимн Советского Союза . .............................................4
Кыргыз ССРнин мамлекеттин Гимни..................................... 5
Сталин ез атабыз................................................... &
5-й КЛАСС
Бета
Звуки и буквы киргизского языка 9
§ 1. Сездер, суроолор жооптор
слова, вопросы, ответы . . 10
§ 2. Вопросы со словами: „Мына,
бу, эмне?" и ответы ... 11
§ 3. Вопросы со словом „канча"
(нече) и ответы ...... 12
§ 4. Вопросы со словом „Ким"
и ответы......................12
§ 5. Вопросы со словом „качай"
и ответы......................13
§ 6. Вопросы со словом „кандай"
и ответы
§ 7. Повторение.....14
§ 8. Суйлем ...........16
§ 9. Вопросительная частица
„бы*.....................18
§ 10. Киши............20
§ 10-а.Настояще-будущее время . 21
§ 11. Тазалык...............24
§ 12. Меме................ 25
§ 13. Кайталоо..............26
§ 14. Отрицание.............26
§ 15. Жендемелер ....... 27
§ 16. Квартира............. 30
§ 17. Китепкана.............32
§ 18. Кайталоо . 33
§ 19. Улуу Октябрь маирамы . 33
§ 20. Жетинчи ноябрь—улуу май-
рам ....................... 34
§ 21. Эмгек куралы........... 35
§ 22. Сезкоторуучу ку ранды „чы“
(чи, чу, чу,)—словообразую-
щий суффикс...................37 ....
§ 23. Чогулуш................37 Л
§ 24. Жашылчалар ...... 38
§ 25. Сан . . . У............39 >
§ 26. Жыл.................40;.
§ 27. Кийим................4Г
§ 28. Исходный падеж .... .^42
364
Бети
§ 29 , Тилегим..............44
§ 30. Идиш.............. . . 45
§ 31. Эртен менен...........46
§ 32. Послеслог „кийин" .... 46
§ 33. Кайталоо..............47
§ 34. Уй....................48
§ 35. Дательный направительный
падеж.........................48
§ 36. Множественное число . . 50
§ 37. Уй куштары............52
§ 38. Послеслог „чейин" ... 54
§ 39. Бакма коён............55
§ 40. Кайталоо . /..........56
§ 41. Притяжательные местоиме-
ния ....................57
§ 42. Уй-буле.................60
§ 43. Вопросительная частица ‘
„бы", (би, бу, бу.) в соче-
тании с аффиксами притя-
жательных местоимений в л
существительных . . . . . 61
§ 44. Жатакана 62
§ 45. Балдар Бакчасы 64
§ 46. Дем алыш кун . " . . . . 66
§ 47. Колхоздбгу клуб'. . 67
§ 48. РодителЬный падеж , ... 69
§ 49. Уй айбандары.........70
§ 50. Экскурсия ....... ^ 72
§ 51. Кепелек................73
§ 52. Послеслог „жанында" ... 75
§ 53, Пионер лагери...........79
§ 54. Буфет.................801
§ 55. Мен-пионер ............81
§ 56. Винительный падеж ... 82
§ 57. Зарядка................83
§ 58. С а н..................86
§ 59. Биринчи Май ....... 86
§ 60. Акмат—майрамда . ... 87
§ 61. Тоого чыгуу............87
6-й КЛАСС.
Бети.
§ 1. Окуу башталды.........91
§ 2. Мектепте биринчи кун ... 92
§ 3. Личные местоимения ... 92
§ 4. Дан есумдуктер........93
| 5. Э т и ш . ............95
•§ 6 . Образование глаголов про-
шедшего, датированного . . 95
§ 7 . Мемелуу бак............99
•§ 8 . О г о р о д...........100
9. Шаарга баруу.............02
•§ 10. Кайталоо...............103
11. Театр ..................104
12. Кайталоо................105
•§ 13. Вопросительная частица
,бьГ в прош. датированном 106
14. Китеп магазини..........—
§ 15. Кайталоо..............108
§ 16. К и н о...............109
§ 17. Биз ырыстуу........ 111
•§ 18. Отрицание „ба* в прошед-
шем датированном . . . .112
§ 19. Бежек................114
§ 20. Балык кармоо.........115
§ 21. Глагол настоящего времени 117
22. Картинки кто, что делает . 121
23. Устакана.............122
$ 24. Жакында майрам болот . . 123
25. Жаштын тилеги.........124
$ 26. Вопросительная частица
1 „бы* с глаголами нас. вр. 125
§ 27. Улуу Октябрь майрамы . . 126
1« 28. Сут фермасы .... 127
[« 29. Уи короо,............128
30. Кайталоо’,,.........129
31. к у з . :....... 1зо
§ 32. П а х т а...............132
§ 33. Кызылча.................134
§ 34. Ашкана..................135
§ 35. Вопросительная частица
,бы“ с глаголами буд.
опред. вр................137
§ 36. Жатакана................. 138
§ 37. Кыш.....................140
§ 38. Отрицание „ба“ в буд . .
опред. времени...........142
§ 39. Тартип..................144
§ 40. Кийим . 145
§ 41. Имя прилагательное . . . 147
§ 42. Пи л....................148
§ 43. Кышкы каникул..........150
§ 44. Иреттик сан атооч . . . 153
§ 45. Кружок..................154
§ 46. Расписание •............155
§ 47. Склонение числительных .
количественных...........156
§ 48. Склонение порядковых чис-
лительных ..................157
§ 49. Кундердун аттары .... 158
§ 50. Жапайы куштар .... 160
§ 51. Ж а з.................161
§ 52. Календардын бети .... 163
§ 53. Мектеп................164
§ 54. Отличник пионер.......165
§ 55. Собирательные и дробные
числительные , . . . . .165
§ 56. Китеп киоскасы . . . 168
§ 57. Склонение личных ме-
стоимений . ...........170
§ 58. Жапайы айбандар . . . .171
§ 59. Ж а й.................172
§ 60. Комбайн........... 174
7-й КЛАСС.
1. Биринчи сентябрь купу . . 179
§ 2. Волейбол ........ 180
§ 3. Ашкана , .......... . 181
4. Отрицание „эмес“ с аффик-
сами притяж. мест. .... 182
$ 5. Чолулуш . ............183
6. Суйлешуу ........ 184.
7. Мектептеги китепкана . . 185',
§ 8. Спряжение имён в настоя-
щем времени................186
§ 9. Мекеме...............188
§ 10. Спряжение имён с отрица-
нием „эмес" в настоя-
щем вр.....................190
§ И. Колхоз. . ..............191
§ 12. Спряжение имён в будущем
определённом...........197
§ 13. Жайлоо...........198
§ 14. Совхоз .........199
§ 15. Спряжение имён с вопр.
частицей „бы* и отрица-
нием „эмес* в буд. врем . . 202
§ 16. Мал чарбачылардын кенеш-
меси.........................203
§ 17. Прошедшее недатированное 204
§ 18. Колхоз базары ...... 207
§ 19. Употребление отрицания
,ба“, „эмес“ и »жок* в
прош. недат..................210
§ 20. Биздин елке...........212
§ 21. Комсомолка Шарипа . . . 213
§ 22. Ленин бурчу...........213
§ 23. Глаголы сомнительно-дав-
нопрошедшего времени . . 215
§ 24. Биздин шаар...........217
§ 25. Кёргезме..............218
§ 26. Стадион...............220
§ 37. Будущее предположитель-
ное время....................221
§ 28. Ц и р к...............224
§ 29. Магазин............$> . 224
§ 30. Глаголы условной формы . 228
§ 31. Басмакана.............. . 230
§ 32. Фабрика...............231
§ 33. Я с л и...............233
§ 34. Образование условной фор-
мы глагола с частицей »эле* 234
§ 35. Механика заводу......235
§ 36. Таш кемур.........• . 236
§ 37. Глаголы желательной формы 238
§ 38. Пароход..............239
§ 39. Футбол ойиоо..........241
§ 40. Ишенимдуу сторож .... 243
»
ХРЕСТОМАТИЯ
5-й КЛАСС.
• Беши
1. В. И. Лениндин мектеп тур-
мушунан......................249
2. Кыргызстан...............249
3. Ста лип менен............251
4. И. В. Сталиндин мектепте
окуп журген жылдары . . 251
Л. Мектептсги митинг........252
(1, Балдардын кез айнеги .... —
7, Куп кыскарды.............253
Бета
8. Карагат теруу............253
9. Уй...................... >54
10. Кек музоо...............254
11. Кек музоо (ыр)..........255
12. Кучук...................255
13. Ёлка....................255
14. Тее.......................—
15. Балчылар .................—
16. Атасынын берген сааты . . . 257
6-й КЛАСС.
. 1. И, В. Сталин................261 12. Куу тулку.............266
у 2, Сталии тууралу ыр . . . . 261 13. Ак куу, чаян жана балык . . 267
11плпопбайдын каармандыгы , 262 14. Жээрде бээ жана анын кулуну —
у ’ Ш^мгыр........................ 263 15. Аюнун балдарынын сууга
6 ^Жмезгилдери..................264 тушкену.......................268
в. ТОКОЙДО.................. — 16. Жаз келе жатат...............268
7 , Жацы уЙде - ..................— 17. Биздин сакчыларыбыз .... 269
*, Алдаба, алдаящ>шенбейт . . 265 18. Кара чыйырчык . . - • . . . —
0. Кышка камывду ч........— 19. Кубанычтуу майрам......—
10. Жаман жолдйш. -л?' - . . . . . — 20. Укмуштуу жеже..........270
11. Арстандар жйна жолборстор . 266 21. Суйлеше билген чыйырчык .271
А ?
» 7-й, КЛАСС.
&
1,ГепералиссимусСталинтууралу 275; 12. Бардыгыбыз лыжа уйрепебуз 280
। а. Журмектепке .,. . . . . 2/6 13. Чапаев..............281
I 8. Ысык жакта.......... 14. Ленин ордени.......................282
4. Эчки меиен карышкыр . , • 15, Мамлакат эмне деци . ..... —
। В. Ойлоном..............; , ?77.^. ' йТб. Баатырлар........283
0. Биздин курулуш ...— •' 17. Суук жактарда...........284
। 7. Карга менен чаян ..... 1 2’® (8. Тундрада . . . •........285
8. Тулку менен эчки 'Лу9. Кызыл галстук........ •. —
Р. Кирпи менен коён .... .27® чВу. Сеня . —
10. Жалпы элдин майрамы . . . ? ^'‘'аЙ, Тулку менен турна.......286
11. Китепти суй.............280' 2$, Мичуриндин жемиш багында 287
23.
24.
25.
26.
Бети
Элементы фонетики.........293
Особенности киргизского
языка...................296
О построении предложения в
киргизском языке .... 297
Об аффиксах- киргизского
языка...................301
27. Кайталоо . . ..........
28. Изменения склоняемых час-
Бети
302
тейречи в киргизском языке 302
29."Т<ирги.зско-русский словарь . 323
30. Русско-киргизский словарь . 345
Жооптуу редактор Вагапова М.
Техн, -редактор Кабиров И. В.
Жооптуу корректор Муратова Ф.
Терууге 17/11-1950-ж.' берилди. Бас;
табакта ,47200 тамга. Бардыгы
Д-02437. За
5?
1-1950 йс .кол жоюлду. Бир басма
табак. 27,14 учёттук табак.
•иражы^0090